بهشت و دوزخ از نگاه قرآن و حدیث فارسی - عربی جلد 2

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادي : الجنه والنار في‌الكتاب والسنه. فارسي - عربي

عنوان و نام پديدآور : بهشت و دوزخ از نگاه قرآن و حديث، فارسي - عربي / محمد محمدي‌ري‌شهري ، با همكاري رسول موسوي؛مترجم حميدرضا شيخي.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمي‌فرهنگي دارالحديث،سازمان چاپ و نشر ، ۱۳۸۹ .

مشخصات ظاهري : ۲‌ج.

فروست : پژوهشكده علوم و معارف حديث؛ ۲۱۷.

شابك : ۲۲۰۰۰۰ ريال : دوره‌978-964-493-536-7: ؛ ج.۱‌978-964-493-537-4: ؛ ج. ۲: 978-964-493-538-1

يادداشت : ج. ۲ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

يادداشت : ج.۲ (چاپ دوم: ۱۳۹۰).

يادداشت : كتابنامه.

موضوع : بهشت (اسلام)

موضوع : بهشت (اسلام) -- احاديث

موضوع : بهشت (اسلام) -- جنبه‌هاي قرآني

موضوع : دوزخ -- احاديث

موضوع : دوزخ -- جنبه‌هاي قرآني

شناسه افزوده : موسوي، سيدرسول، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : شيخي، حميدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحديث. مركز چاپ و نشر

رده بندي كنگره : BP۲۲۲/۶۵/م۲۸ج۹۰۴۱ ۱۳۸۹

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۴۴

شماره كتابشناسي ملي : ۲۵۶۶۷۱۸

اشاره

حكمت خلقت دوزخ

درآمددوزخ ، كانون خشم خداوند ، زندان ابد ، و جايگاه هميشگى متكبّران و جنايت‌پيشگان است . در اين زندان ، كيفرهايى سخت پيش‌بينى شده كه فوق تصوّر انسان‌اند . با نگاهى اجمالى به ويژگى‌هاى اين زندان و شكنجه‌هاى جسمى و روحى آن ، مهم‌ترين پرسشى كه به ذهن مى‌رسد ، اين است كه : حكمت خلقت دوزخ چيست؟

حكمت خلقت دوزخنخستين پرسش ، اين است كه : حكمت خلقت زندان وحشتناكى به نام «دوزخ» با ويژگى‌هايى كه براى آن ذكر شده ، چيست؟ آيا بهتر نبود كه خداوند مهربان ـ كه مهربان‌ترينِ مهربانان است ـ ، چنين زندانى را نمى‌آفريد و همه مجرمان را مى‌بخشيد ، يا در همين جهان با انواع مشكلات ، مجازات مى‌كرد و يا در كيفر آنان به محروم كردنشان از نعمت‌هاى بهشت جاويد ، اكتفا مى‌نمود؟ وانگهى چه تناسبى ميان جرم دنيايى و آن جزا وجود دارد ؛ چرا كه جرم محدود ، هر قدر هم سنگين باشد ، تناسبى با كيفر نامحدود در آن زندان وحشتناك ندارد؟ و سرانجام ، آفريدن چنين زندان مخوفى ، آيا با حكمت و رحمت آفريدگار ، بلكه با عدل الهى ، سازگار است؟

.

انواع كيفرها

۱ . كيفرهاى قانونى (قراردادى)

۲ . كيفرهاى تكوينى دنيوى

انواع كيفرهابراى پاسخ به اين پرسش‌ها ، شناخت انواع كيفرها و ماهيت دوزخ ، ضرورى است . به طور كلّى ، كيفر كارهاى ناشايست را به سه دسته مى‌توان تقسيم كرد :

۱ . كيفرهاى قانونى (قراردادى)خاستگاه اين نوع از كيفرها ، قوانين و مقرّراتى است كه به وسيله قانون‌گذار با هدف ايجاد نظم ، پيشگيرى از جرم ، تربيت مجرم و حمايت از ستم ديده ، وضع گرديده است . بديهى است كه در اين نوع كيفرها براى رعايت عدالت ، تناسب ميان جرم و جزا ، ضرورى است .

۲ . كيفرهاى تكوينى دنيوىخاستگاه اين نوع از كيفرها ، قانون و مقرّرات نيست تا گفته شود : بايد عدل و تناسب جرم و مجازات رعايت شود ؛ بلكه اين نوع از كيفرها اثر طبيعى و ذاتى جرم و جنايت است . اثر طبيعى خوردن سم ، مرگ است . نمى‌توان گفت كه «بين اين جرم ـ كه در مدّت زمان بسيار كوتاه انجام مى‌گيرد ـ و محروم شدن هميشگى از نعمت زندگى ، چه تناسبى وجود دارد ؟!» ؛ زيرا رابطه جرم و كيفر ، قراردادى نيست . در احاديث اسلامى ، به اين گونه كيفرها ـ كه «مكافات عمل» يا اثر «وضعى گناه» نيز ناميده مى‌شوند ـ مكرّر اشاره شده است . ⁽¹⁾

.

۳ . كيفرهاى تكوينى اخروى

يك . رابطه كشت و درو

۳ . كيفرهاى تكوينى اخروىمى‌توان گفت خاستگاه كيفرهاى جهان آخرت نيز مانند كيفرهاى تكوينى دنيوى ، اعتبارى و قراردادى نيست ؛ اما رابطه تكوينى آنها با اعمال زشت و كردارهاى ناپسند ، قوى‌تر از رابطه كيفرهاى تكوينى دنيوى است ، بدين معنا كه رابطه تكوينى كيفرهاى دنيوى ، رابطه علّت و معلول است ؛ ولى رابطه كيفرهاى تكوينى اخروى ، رابطه اتّحاد ظاهر و باطن است . گفتنى است كه در نصوص اسلامى ، رابطه عمل و جزاى اخروى ، به دو گونه تصوير شده است :

يك . رابطه كشت و درودر شمارى از احاديث ، رابطه عمل و جزاى اخروى ، رابطه درخت و ميوه آن، معرّفى گرديده است ، مانند آنچه از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده كه مى‌فرمايد : الدُّنيا مَزرَعَةُ الآخِرَةِ . ⁽¹⁾دنيا، كشتزار آخرت است. مَن يَزرَع خَيرا يوشِكُ أن يَحصُدَ رَغبَةً ، و مَن يَزرَع شَرّا يوشِكُ أن يَحصُدَ نَدامَةً ، و لِكُلِّ زارِعٍ ما زَرَعَ . ⁽²⁾هر كه خوبى بكارد ، زودا كه منفعت بِدرَوَد و هر كه بدى بكارد ، به زودى پشيمانى مى‌دِرَود. [آرى!] هر كشتگر ، آن درويد كه كاشت.

.

كَما لا يُجتَنى مِنَ الشَّوكِ العِنَبُ كَذلكَ لا يَنزِلُ الفُجّارُ مَنازِلَ الأبرارِ ، و هُما طَريقانِ ، فَأيَّهُما أخَذتُم أدرَكتُم إلَيهِ . ⁽¹⁾همان گونه كه از بوته خار، انگور چيده نمى‌شود، بدكاران نيز در منازل نيكوكاران ، فرود نمى‌آيند. دو راه‌اند. هر كدام را در پيش گيريد ، به همان مى‌رسيد. و نيز از امام على عليه السلام روايت شده است كه : ثَمَرَةُ العَمَلِ الصّالِحِ كَأَصلِهِ . ⁽²⁾ميوه كار نيك، همانند ريشه آن است. ثَمَرَةُ العَمَلِ السَّيِّئِ كَأَصلِهِ . ⁽³⁾ميوه كار بد، همانند ريشه آن است. بر پايه اين گونه احاديث ، هر كار نيك يا بد انسان ، همانند درختى است كه ميوه آن ، پس از مرگ و در عالم آخرت ظاهر مى‌شود . بهشت ، ميوه خوبى‌ها ، و دوزخ ، ميوه بدى‌هاست . بنا بر اين، باغ دلگشاى بهشت و زندان مخوف دوزخ ، حاصل عمل خود انسان است ، نه چيز ديگر ، و همان طور كه حاصل درخت تيغ و حنظل ، تيغ و حنظل است ، نه ميوه انگور ، محصول كفر و كارهاى زشت نيز زندان دوزخ است ، نه باغ بهشت : «مَن كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَ مَنْ عَمِلَ صَــلِحًا فَلِأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ. ⁽⁴⁾هر كه كفر ورزد ، كفرش به زيان اوست و كسانى كه كار شايسته كنند، [فرجام نيك را] به سود خودشان آماده مى‌كنند» . بر اين اساس ، كيفرهاى تكوينى اخروى ، همانند كيفرهاى تكوينى دنيوى ، محصول و معلول كارهاى ناشايستند ، با اين تفاوت كه برخى از اعمال ، ميوه‌شان زودرس است و در همين جهان آثار تكوينى آنها ظاهر مى‌گردد ؛ ولى برخى ديگر ، ميوه‌شان پس از مرگ و در عالم آخرت آشكار مى‌شود .

.

دو . رابطه ظاهر و باطن يا تجسّم اعمال

الف ـ پيش فرستادن و پس گرفتن عمل

دو . رابطه ظاهر و باطن يا تجسّم اعمالبا تأمّل در شمارى از آيات و احاديث مى‌توان گفت كه رابطه تكوينى عمل و جزاى اخروى ، بيش از رابطه علّت و معلول است . قرآن كريم و احاديث اسلامى ، تعبيرهاى دقيق و لطيفى در مورد پاداش و كيفر اخروى دارند كه از آنها استفاده مى‌شود كه بهشت و دوزخ ، تجسّم كارهاى نيك و بد انسان در دنيا هستند :

الف ـ پيش فرستادن و پس گرفتن عملقرآن با قاطعيت تمام ، عمل نيك و بد انسان را پيش‌فرستاده خود او براى زندگى پس از مرگ ، مى‌داند : ط «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ. ⁽¹⁾اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ! از خدا پروا كنيد ، و هر كس بايد بنگرد تا براى فردايش چه چيز از پيش فرستاده است» . اين آيه نشان مى‌دهد كه انسان در جهان آخرت عينا كارهايى را كه پيش فرستاده ، تحويل مى‌گيرد ، چنان كه در آيه ديگر مى‌خوانيم : «وَاتَّقُواْ يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْـلَمُونَ . ⁽²⁾و از روزى بترسيد كه در آن روز ، شما را به سوى خدا باز مى‌گردانند . سپس به هر كس ، آنچه انجام داده ، به طور كامل باز پس داده مى‌شود و به آنها ستم نخواهد شد» .

.

ب ـ حاضر يافتن عمل

ب ـ حاضر يافتن عملشمارى از آيات به روشنى دلالت دارند كه انسان ، عمل نيك و بد خود را در قيامت ، حاضر مى‌يابد : «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدَما بَعِيدًا. ⁽¹⁾روزى كه هر كس آنچه را از كار نيك انجام داده ، حاضر مى‌بيند و آرزو مى‌كند ميان او و آنچه از اعمال بد انجام داده ، فاصله زمانى زيادى باشد» . «وَ وَجَدُواْ مَا عَمِلُواْ حَاضِرًا وَلَا يَظْـلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا. ⁽²⁾و همه اعمال خود را حاضر مى‌بينند و پروردگارت به هيچ كس ستم نمى‌كند» .

.

ج ـ ديدن عمل

د ـ جزا ، چيزى جز عمل نيست

ج ـ ديدن عملدر سوره زلزال مى‌خوانيم كه انسان‌ها حتّى كوچك‌ترين كار نيك و بد خود را مشاهده مى‌كنند : «فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُو * وَ مَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُو. ⁽¹⁾پس هر كس هموزن ذرّه‌اى كار خير انجام دهد ، آن را مى‌بيند و هر كس هموزن ذرّه‌اى كار بد انجام دهد ، آن را مى‌بيند» .

د ـ جزا ، چيزى جز عمل نيستدر بسيارى از موارد ، هنگامى كه قرآن موضوع عذاب وحشتناك دوزخ را مطرح مى‌نمايد ، براى دفع شبهه ظلم و عدم تناسب جرم و جزا ، تصريح مى‌كند كه اين جزا ، چيزى جز همان عمل دوزخيان نيست . در برخى از آيات ، اين معنا به صورت سؤال ، مطرح شده است ، مانند : «وَ مَن جَآءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِى النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ. ⁽²⁾و آنها كه اعمال بدى انجام دهند ، به صورت ، در آتش افكنده مى‌شوند . آيا جزايى جز آنچه عمل مى‌كرديد ، خواهيد داشت ؟ !» . «هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَا مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ. ⁽³⁾آيا جز آنچه را عمل مى‌كردند ، پاداش داده مى‌شوند ؟!» .همچنين در برخى آيات ، تصريح شده كه آنچه تبهكاران مى‌بينند ، همانا جزاى عمل آنهاست ، مانند :

.

ه ـ همراهى هميشگى عمل

«اصْلَوْهَا فَاصْبِرُواْ أَوْ لَا تَصْبِرُواْ سَوَآءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ. ⁽¹⁾در آن (آتش) وارد شويد . صبر كنيد يا نكنيد ، براى شما يكسان است ؛ چرا كه تنها به اعمالتان جزا داده مى‌شويد» .و برخى آيات ، تصريح مى‌كنند كه دوزخيان به چيزى جز عمل ، جزا داده نمى‌شوند : «وَ مَا تُجْزَوْنَ إِلَا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ . ⁽²⁾و جز به آنچه انجام مى‌داديد ، كيفر نمى‌شويد» .در حديثى نيز آمده كه جبرئيل به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله عرض كرد : يا مُحَمَّدُ! عِشْ ما شِئتَ فَإنَّكَ مَيِّتٌ ، و أحبِبْ مَن أحبَبتَ فإنَّكَ مُفارِقُهُ ، وَ اعمَلْ ما شِئتَ فإنَّكَ مُلاقيهِ . ⁽³⁾اى محمّد! هر چه مى‌خواهى ، زندگى كن، سرانجام مى‌ميرى. هر كس را مى‌خواهى دوست بدار، سرانجام از او جدا مى‌شوى. و هر كارى كه مى‌خواهى بكن ؛ امّا بدان كه آن را ديدار خواهى كرد.

ه ـ همراهى هميشگى عملاز قيس بن عاصم ، يكى از اصحاب پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، روايت شده كه مى‌گويد : روزى با گروهى از بنى تميم به حضور آن حضرت رسيديم ، من عرض كردم : اى پيامبر خدا ! ما را نصيحتى كن كه از آن بهره‌مند گرديم ؛ چرا كه ما گروهى هستيم كه در صحرا در گردش هستيم . پيامبر صلى الله عليه و آله در پاسخ من ضمن مطالبى فرمود : إنَّهُ لا بُدَّ لَكَ يا قَيسُ مِن قَرينٍ يُدفَنُ مَعَكَ وهُوَ حَىٌّ ، و تُدفَنُ مَعَهُ و أنتَ مَيِّتٌ ، فإن كانَ كَريما أكرَمَكَ ، و إن كانَ لَئيما أسلَمَكَ ، ثُمَّ لا يُحشَرُ إلّا مَعَكَ ، و لا تُبعَثُ إلّا مَعَهُ ، و لا تُسأَلُ إلّا عَنهُ ، و لا تَجعَلْهُ إلّا صالِحا ، فإنَّهُ إن صَلُحَ أنِستَ بِه ، و إن فَسَدَ لا تَستَوحِشُ إلّا مِنهُ ، و هُوَ فِعلُكَ . ⁽⁴⁾اى قيس! ناچار تو را همدمى است كه با تو دفن مى‌شود و او زنده است و تو با او دفن مى‌شوى ، در حالى كه تو مرده‌اى. اگر كريم و بزرگوار باشد ، تو را گرامى مى‌دارد و اگر پست و فرومايه باشد، تو را به زانو درمى‌آورد . سپس آن همدم جز با تو محشور نمى‌شود و تو جز با آن برانگيخته نمى‌شوى و جز در باره او از تو بازخواست نمى‌شود . پس آن را جز شايسته و صالح قرار مده؛ زيرا اگر خوب باشد، با وى انس مى‌گيرى و اگر بد باشد، جز از او وحشت نمى‌كنى. آن همدم، كردار توست. از امام على عليه السلام نيز روايت شده كه فرمود : أعمالُ العِبادِ فى عاجِلِهم ، نُصبُ أعيُنِهِم فى آجالِهِم . ⁽⁵⁾كردار بندگان در دنياى آنان ، پيش ديده‌هاشان در آخرت ايشان است . اين گونه آيات و احاديث را كه به روشنى بر تجسّم اعمال دلالت دارند ، مى‌توان چنين تفسير كرد كه در قيامت ، كارهاى نيك ، زيبا مجسّم مى‌شوند و نيكوكاران در كنار ساير نعمت‌هاى بهشت ، از همراهى آنها نيز بهره‌مند مى‌گردند . شمارى از محقّقان نيز بر اين باورند كه اين آيات و احاديث ، نشان مى‌دهند كه رابطه تكوينى عمل و جزا ، رابطه وحدت ظاهر و باطن است و بهشت ، تجسّم كارهاى نيك و دوزخ ، تجسّم كارهاى زشت است و در جهان آخرت ، اعمال انسان‌ها به صورت بهشت و دوزخ به آنها باز گردانده مى‌شوند ، چنان كه در حديثى ، از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمده است : إنَّما هِىَ أعمالُكُم تُرَدُّ إلَيكُم . ⁽⁶⁾جز اين نيست كه آنها (نعمت‌ها و عذاب‌هاى قيامت) كردار شماست كه به سوى شما باز مى‌گردد . بنا بر اين باور ، جزاى آخرت ، در واقع ، عين كردار دنياست و چيزى جدا از عمل نيست : متّهم كن نفس خود را اى فتى!متّهم كم كن جزاى عدل را توبه كن مردانه سر آور به رهكه فمن يعمل بمثقالٍ يره فعل تو كه زايد از جان و تنتهمچو فرزندت ، بگيرد دامنت اين جهان ، كوه است و فعل ما نداسوى ما آيد نداها را صدا زانچه مى‌بافى همه روزه ، بپوشزانچه مى‌كارى همه روزه ، بنوش گر ز خارى خسته‌اى ، خود كِشته‌اىور حرير و قَزدَرى ، ⁽⁷⁾خود رشته‌اى

.

چون ز دستت زخم بر مظلوم رُستآن درختى گشت از او زقّوم رُست اين سخن‌هاى چو مار و كژدُمتمار و كژدم مى‌شود ، گيرد دُمت .بر اين اساس ، مى‌توان گفت كه بى ترديد ، بخشى از كيفرهاى اخروى، تكوينى و نتيجه كردار زشت انسان و يا تجسّم آن‌اند . از اين رو ، طرح شبهه تناسبِ جرم و جزا در مورد كيفرهاى اخروى ، همانند كيفرهاى تكوينى دنيوى ، بى‌معناست ؛ امّا بايد ديد آيا همه كيفرهاى اخروى ، تكوينى‌اند، يا ممكن است بخشى از آنها قراردادى باشند ، كه به نظر مى‌رسد دليل قاطعى براى نفى كيفرهاى قراردادى در آخرت ، وجود ندارد . حكمت اين نوع كيفر (كيفر قراردادى) ، آثار تربيتى آن در دنياست ؛ زيرا اعتقاد به وجود مجازات شديد اخروى در مقابل كارهاى ناشايست و پاداش بهشت جاويد در برابر كارهاى شايسته يا حتّى احتمال مجازات و پاداش اخروى ، انسان را به نيكوكارى و دادورزى در دنيا ، وادار مى‌نمايد . در روايتى آمده است كه : خَلَقَ اللّه‌ُ تَعالى جَهَنَّمَ مِن فَضلِ رَحمَتِهِ سَوطا يَسوقُ اللّه‌ُ بِهِ عِبادَهُ إلى الجَنَّةِ . ⁽¹⁾خداى بزرگ ، دوزخ را از فزونىِ رحمت خويش ، به سان تازيانه‌اى آفريد كه با آن ، بندگانش را به سوى بهشت براند . گفتنى است كه با توجّه به عدل الهى در كيفر مجرمان ، تناسب جرم و جزا (مجازات) در موضوع كيفرهاى قراردادى اخروى ، همانند كيفرهاى تكوينى ، نه تنها منع عقلى ندارد ، بلكه قطعى و غير قابل ترديد است . نكته بسيار مهم و قابل توجّه درباره تناسب معصيت الهى و كيفرهاى اخروى ، اين است كه از منظر عقل ، نافرمانى كسى كه نعمت‌هايش به انسان ، نامتناهى است ، بى‌نهايت قبيح است و نافرمان از او (گنهكار) ، مستحقّ سخت‌ترين كيفرهاست ، چنان كه از امام زين العابدين عليه السلام نقل شده كه خطاب به خداوند متعال ، عرضه مى‌دارد : يا إلهى! لَو بَكَيتُ إلَيكَ حَتّى تَسقُطَ أشفارُ عَينَىَّ ، وَ انتَحَبتُ حَتّى يَنقَطِعَ صَوتى و قُمتُ لَكَ حَتّى تَنتَشِرَ قَدَماىَ و رَكَعتُ لَكَ حَتّى يَنخَلِعَ صُلبى و سَجَدتُ لَكَ حَتّى تَتَفَقَّأَ حَدَقَتاىَ ، و أَكَلتُ تُرابَ الأَرضِ طولَ عُمُرى و شَرِبتُ ماءَ الرَّمادِ آخِرَ دَهرى ، و ذَكَرتُكَ في خِلالِ ذلِكَ حَتّى يَكِلَّ لِسانى ، ثُمَّ لَم أرفَع طَرفى إلى آفاقِ السَّماءِ استِحياءً مِنكَ مَا استَوجَبتُ بِذلِكَ مَحوَ سَيّئَةٍ واحِدَةٍ مِن سَيِّئاتى و إن كُنتَ تَغفِرُ لى حينَ أستَوجِبُ مَغفِرَتَكَ ، و تَعفو عنّى حين أستِحَقُّ عَفوَكَ فَإنَّ ذلِكَ غَيرُ واجِبٍ لى بِاستِحقاقٍ وَ لا أنَا أهلٌ لَهُ بِاستيجابٍ ، إذ كانَ جَزائى مِنكَ في أوّلِ ما عَصَيتُكَ النّارَ ، فَإن تُعَذِّبنى فَأنتَ غَيرُ ظالِمٍ لى. ⁽²⁾خداوندا! اگر به درگاهت ، چندان بنالم كه پلك‌هاى چشمانم بيفتند و چندان زار بزنم كه صدايم بريده شود و چندان در برابرت بِايستم كه پاهايم ورم كنند و چندان برايت ركوع كنم كه استخوان پشتم از هم بگسلد و چندان برايت سجده كنم كه تخم چشمانم از كاسه در ايد و در همه عمر ، خاك زمين بخورم و تا پايان زندگى‌ام آب تيره بنوشم و در اين ميان چندان به ياد تو گويا باشم كه زبانم از كار بيفتد و آن گاه از شرم تو ، گوشه چشمم را به اطراف آسمان نيندازم ، با اين همه ، سزاوار آن نيستم كه گناهى از گناهان من ، پاك شود . حال اگر مستوجب آمرزش تو شوم و تو مرا بيامرزى ، و مستحقّ بخشش تو شوم و تو مرا ببخشايى ، اين آمرزش و بخشايش ، به سبب استحقاق من و سزاوار بودن من نيست ؛ زيرا كيفرم از همان آغاز نافرمانى‌ام، آتش [دوزخ] بود . پس اگر عذابم كنى ، به من ستم نكرده‌اى.

.

. .

. .

. .

. .

الفصل الأوّل: أسماء جهنّم۱ / ۱النّارُالكتاب«وَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِى أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ» . ⁽¹⁾

«فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِى وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ» . ⁽²⁾

«فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ» . ⁽³⁾

الحديث۷۱۰.الإمام عليّ عليه السلام ـ بَعدَ أن بَيَّنَ مَعن رسول اللّه صلى الله عليه و آله : اِعلَموا ـ عِبادَ اللّه‌ِ ـ أنَّ العَبدَ يُبعَثُ يَومَ القِيامَةِ عَلى ما ماتَ ، وقَد خَلَقَ اللّه‌ُ عز و جل الجَنَّةَ وَالنّارَ ، فَمَنِ اختارَ النّارَ عَلَى الجَنَّةِ انقَلَبَ بِالخَيبَةِ ، ومَنِ اختارَ الجَنَّةَ فَقَد فازَ وَانقَلَبَ بِالفَوزِ ؛ لِقَولِ اللّه‌ِ عَزَّوجَلَّ : «فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ» . ⁽⁴⁾.

فصل يكم : نام هاى دوزخ

۱ / ۱ آتش

فصل يكم : نام‌هاى دوزخ۱ / ۱آتشقرآن«و بترسيد از آتش كه براى كافران ، آماده گرديده است».

«پس بترسيد از آتش كه سوخت آن ، مردمان و سنگ‌هايند و براى كافران ، آماده شده است» .

«پس هر كه را از آتش به دور دارند و به بهشت در آورند ، قطعا كامياب شده است» .

حديث۷۰۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : بدانيد ـ اى بندگان خدا ـ كه بنده در روز قيامت ، بر همان حال كه مرده است ، بر انگيخته مى‌شود. خداوند عز و جل بهشت و آتش را آفريد. پس هر آن كه آتش را بر بهشت بر گزيند ، ناكام مى‌شود، و هر آن كه بهشت را بر گزيند ، كامياب مى‌شود و به كاميابى مى‌رسد، به دليل اين سخن خداوند عز و جل : «پس هر كه را از آتش به دور دارند و در بهشت در آورند ، قطعا كامياب شده است» .

.

۷۰۰.الإمام الصادق عليه السلام : الإمام عليّ عليه السلام ـ لِعَبدِ اللّه‌ِ بنِ عَبّاسٍ عِندَ استِخلافِهِ عَلَى البَصرَةِ ـ : اِعلَم أنَّ ما قَرَّبَكَ مِنَ اللّه‌ِ يُباعِدُكَ مِنَ النّارِ ، وما باعَدَكَ مِنَ اللّه‌ِ يُقَرِّبُكَ مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾۶۹۹.عنه صلى الله عليه و آله ـ في بَيانِ آدابِ كِتاب حلية الأولياء عن الفضيل : أَشرَفتُ لَيلةً عَلى عَلِيٍّ عليه السلام وَهُوَ في صَحنِ الدّارِ ، وَهُوَ يَقُولُ : النّارُ ، ومَتَى الخَلاصُ مِنَ النّارِ ؟! ⁽²⁾۶۹۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : تهذيب الكمال عَن أَبي نوحٍ الأَنصارِيِّ : وَقَعَ حَريقٌ في بَيتٍ فيهِ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام وَهُوَ ساجِدٌ ، فَجَعَلوا يَقُولونَ لَهُ : يا بنَ رَسولِ اللّه‌ِ ، النّارَ ! يَابنَ رَسُولِ اللّه‌ِ ، النّارَ ! فَما رَفَعَ رَأسَهُ حَتّى طَفِئَت .

فَقيلَ لَهُ : مَا الَّذي ألهاكَ عَنها ؟ قالَ : ألهَتني عَنهَا النّارُ الاُخرى . ⁽³⁾۱ / ۲جَهَنَّمُالكتاب«وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْاءِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ» . ⁽⁴⁾

«أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَ أَحَلُّواْ قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ * وَ جَعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادًا لِّيُضِلُّواْ عَن سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُواْ فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ» . ⁽⁵⁾

الحديث۶۹۱.عيون أخبار الرضا عليه السلام عن رجاء بن أبي الضحّ الإمام زين العابدين عليه السلام ـ فِي الدُّعاءِ ـ : إلهي ! لَيتَني لَم أسمَع بِذِكرِ جَهَنَّمَ وسَلاسِلِها وتَثقيلِ أغلالِها . إلهي ! لَيتَني كُنتُ طائِرا فَأَطيرَ في الهَواءِ مِن خَوفِكَ . إلهِي ! الوَيلُ لي ثُمَّ الوَيلُ لي إن كانَ إلى جَهَنَّمَ مَحشَري . إلهِي ! الوَيلُ لي ثُمَّ الوَيلُ لي إن كانَ فِي النّارِ مَجلِسي . إلهِي ! الوَيلُ لي ثُمَّ الوَيلُ لي إن كانَ الزَّقّومُ فيها طَعامي . إلهِي ! الوَيلُ لي ثُمَّ الوَيلُ لي إن كانَ الحَميمُ فيها شَرابي . إلهِي ! الوَيلُ لي ثُمَّ الوَيلُ لي إن كانَ الشَّيطانُ وَالكُفّارُ فيها أقراني . ⁽⁶⁾.

۱ / ۲ جهنّم

۶۹۰.الإمام الرضا عليه السلام : امام على عليه السلام ـ به عبد اللّه بن عبّاس ، هنگامى كه او را به استاندارى بصره گمارد ـ : بدان كه آنچه تو را به خدا نزديك كند ، از آتش دور مى‌كند ، و آنچه تو را از خدا دور كند ، به آتش نزديك مى‌كند .۶۸۹.قرب الإسناد عن حنّان بن سدير : حلية الأولياء ـ به نقل از فضيل ـ : شبى در حالى كه على عليه السلام در حياط خانه‌اش بود ، بر او سرك كشيدم و ديدم كه مى‌گويد: «آتش ! كِى مى‌توان از آتش ، رهايى يافت ؟ !» .۶۸۸.الأمالي عن أبي حفص الصائغ : تهذيب الكمال ـ به نقل از ابو نوح انصارى ـ : در اتاقى كه در آن ، امام زين العابدين عليه السلام در حال سجده بود ، آتش‌سوزى شد . اهل خانه شروع به داد و فرياد كردند و مى‌گفتند: «اى پسر پيامبر خدا ، آتش! اى پسر پيامبر خدا ، آتش!» ؛ ولى ايشان سرش را [از سجده] بر نداشت ، تا آن كه آتش خاموش شد. آن گاه ، به ايشان گفتند: چه چيزى شما را از آتش غافل ساخت؟

فرمود: «آتش ديگر (آتش آخرت) ، مرا از آن غافل ساخت» .۱ / ۲جهنّمقرآن«و هر گاه به او گفته شود: «از خدا بترس» ، نخوت ، وى را به گناه كشانَد. پس جهنّم براى او بس است، و چه بدبسترى است!».

«آيا به كسانى كه در برابر نعمت خدا ناسپاسى كردند و قوم خود را به سراى هلاكت كشاندند ، نمى‌نگرى؟ [قوم خود را] به جهنّم [كشاندند] كه وارد آن مى‌شوند و چه بد قرارگاهى است! و براى خدا مانندهايى قرار دادند تا از راه او گم‌راه كنند. بگو: [از نعمت‌هاى دنيا ]برخوردار شويد كه قطعا بازگشت شما به سوى آتش است».

حديث۶۸۱.الإمام الصادق عليه السلام : امام زين العابدين عليه السلام ـ در دعا ـ : خداوندا! كاش خبر جهنّم و زنجيرها و سنگينىِ

غُل‌هايش را نشنيده بودم . خداوندا! كاش پرنده‌اى بودم كه از بيم تو ، در هوا پرواز مى‌كردم . خداوندا! واى بر من ، واى بر من ، اگر جهنّم ، محشر من باشد! خداوندا! واى بر من ، واى بر من ، اگر جاى نشستنم جهنّم باشد ! خداوندا! واى بر من ، واى بر من ، اگر غذايم در جهنّم ، زقّوم باشد! خداوندا! واى بر من ، واى بر من ، اگر آب جوش جهنّم ، آشاميدنى‌ام باشد! خداوندا! واى بر من ، واى بر من ، اگر شيطان و كافران ، همنشينان من در جهنّم باشند!

.

۶۸۰.سنن الدارقطني عن الحكم بن عمير : الإمام العسكريّ عليه السلام ـ في دُعاءِ الصَّباحِ ـ : يا مَن في جَهَنَّمَ سَخَطُهُ ، يا مَن فِي الجَنَّةِ رَحمَتُهُ . ⁽¹⁾۱ / ۳الجَحيمُالكتاب«ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصَالُواْ الْجَحِيمِ» . ⁽²⁾

«وَ إِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ» . ⁽³⁾

الحديث۶۷۳.الإمام الباقر عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في دُعاءٌ عَلَّمَهُ إيّاهُ جَبرَئيلُ عليه السلام ـ : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ بِاسمِكَ الَّذي إذا ذُكِرتَ بِهِ تَزَعزَعَت مِنهُ السَّماواتُ وَانشَقَّت مِنهُ الأَرَضونَ . . . وبِالاِسمِ الَّذي وُضِعَ عَلَى الجَنَّةِ فَاُزلِفَت ، وعَلَى الجَحيمِ فَسُعِّرَت ، وعَلَى النّارِ فَتَوَقَّدَت . ⁽⁴⁾.

۱ / ۳ جَحيم (آتش فروخته)

۶۷۲.المستدرك عن أبي هريرة : امام عسكرى عليه السلام ـ در دعاى صباح ـ : اى آن كه خشم[ـِ واقعى]اش در جهنّم است ! اى آن كه رحمت[ـِ حقيقى]اش در بهشت است !۱ / ۳جَحيم (آتش فروخته) ⁽¹⁾قرآن«آن گاه به يقين، آنان به جَحيم در مى‌آيند».

«و آن گاه كه جحيم ، برافروخته شود».

حديث۶۶۵.الإمام عليّ عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در دعايى كه جبرئيل عليه السلام به او آموخت ـ : بار خدايا ! از تو درخواست مى‌كنم به آن نامت كه هر گاه با آن ياد شوى ، از [عظمتِ] آن ، آسمان‌ها به لرزه مى‌افتند و زمين‌ها از هم مى‌شكافند ... ، و به آن نامى كه بر بهشت ، نهاده شد و بهشت ، نزديك آورده [و خرّم] شد، و بر دوزخ نهاده شد و دوزخ ، بر افروخته گشت، و بر آتش ، نهاده شد و آتش ، شعله‌ور گرديد.

.

۶۶۴.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام : بِالمَوتِ تُختَمُ الدُّنيا ، وبِالدُّنيا تُحرَزُ الآخِرَةُ ، وبِالقِيامَةِ تُزلَفُ ⁽¹⁾الجَنَّةُ [لِلمُتَّقينَ] ⁽²⁾، وتُبَرَّزُ الجَحيمُ لِلغاوينَ . ⁽³⁾۶۶۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام ـ فِي الخُطبَةِ المونِقَةِ ـ : ذو لُطفٍ خَفِيٍّ ، وبَطشٍ قَوِيٍّ ، ورَحمَةٍ موسِعَةٍ ، وعُقوبَةٍ موجِعَةٍ ، رَحمَتُهُ جَنَّةٌ عَريضَةٌ مونِقَةٌ ، وعُقوبَتُهُ جَحيمٌ موصَدَةٌ موبِقَةٌ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۱ / ۴السَّعيرُالكتاب«وَ قَالُواْ لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِى أَصْحَابِ السَّعِيرِ * فَاعْتَرَفُواْ بِذَنبِهِمْ فَسُحْقًا لِّأَصْحَـبِ السَّعِيرِ » . ⁽⁶⁾

«وَ مَن يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَن يُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَ بُكْمًا وَ صُمًّا مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا» . ⁽⁷⁾

راجع : النساء : ۱۰ ، ۵۵ ، الحج : ۴ ، الفرقان : ۱۱ ، لقمان : ۲۱ ، سبأ : ۱۲ ، الاحزاب : ۶۴ ، فاطر : ۶ ، الشورى : ۷ ، الفتح : ۱۳ ، الملك : ۵ ، الانسان : ۴ ، الانشقاق : ۱۲ .

.

۱ / ۴ سعير (آتش پرشراره)

۶۵۶.الإمام الصادق عليه السلام : امام على عليه السلام : با مردن ، دنيا به پايان مى‌رسد، و با دنيا آخرت به دست مى‌آيد . با فرا رسيدن قيامت ، بهشت [براى پرهيزگاران] نزديك مى‌شود، و دوزخ براى گم‌راهان ، آشكار مى‌گردد.۶۵۵.المصنّف عن أبيهريرة : امام على عليه السلام ـ در خطبه مونقه ـ : [خداوند] عز و جل داراى لطفى پنهان و ضربتى نيرومند و رحمتى گسترده و كيفرى دردآور است . رحمتش بهشتى است پهناور و زيبا، و كيفرش مغاك آتشينى است فراگير و نابودگر.۱ / ۴سعير (آتش پرشراره)قرآن«و گويند: «اگر شنيده بوديم يا تعقّل كرده بوديم ، در ميان اهلِ آتشِ پرشراره نبوديم» . پس به گناه خود ، اعتراف كنند ، مرگ باد بر اهل آتش فروزان!».

«و هر كه خدا هدايتش كند ، او ره‌يافته است و هر كه را گم‌راه سازد ، در برابر او براى آنان هرگز حاميانى نيابى، و روز قيامت ، آنان را كور و لال و كر، به چهره‌شان در افتاده، بر خواهيم انگيخت . جايگاهشان جهنّم است كه هر بار كه آتشِ آن فرو نشيند، آتشى پرشراره بر ايشان بيفزاييم».

.

الحديث۶۴۸.الإمام العسكري عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الصَّومُ يُذبِلُ اللَّحمَ ، ويُبعِدُ مِن حَرِّ السَّعيرِ . ⁽¹⁾۶۴۷.عنه عليه السلام : الإمام زين العابدين عليه السلام : إنَّ في جَهَنَّمَ لَوادِيا يُقالُ لَهُ : سَعيرٌ ؛ إذا خَبَت جَهَنَّمُ فُتِحَ بِسَعيرِها ، وهُوَ قَولُ اللّه‌ِ : «كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا» . ⁽²⁾۶۴۶.الإمام زين العابدين عليه السلام : عنه عليه السلام ـ فِي الدُّعاءِ ـ : اللّهُمَّ ... وأعِذنا مِن عَذابِ السَّعيرِ . ⁽³⁾۱ / ۵الحُطَمَةُالكتاب«وَيْلٌ لِّكُلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ * الَّذِى جَمَعَ مَالًا وَ عَدَّدَهُ * يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ * كَلَّا لَيُنـبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ * وَ مَا أَدْرَاكَ مَا الْحُطَمَةُ * نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ * الَّتِى تَطَّـلِعُ عَلَى الْأَفْئدَةِ * إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ * فِى عَمَدٍ مُّمَدَّدَةِ» . ⁽⁴⁾

الحديث۶۴۰.الإمام عليّ عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : تُعرَضُ لِلنّاسِ جَهَنَّمُ كَأَنَّها سَرابٌ ، يَحطِمُ بَعضُها بَعضا . ⁽⁵⁾۶۳۹.الإمام الصادق عليه السلام : تفسيرالقمي ـ في قوله تعالى : «كَلَّا لَيُنـبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ » ـ : وَالحُطَمَةُ النّارُ الَّتي تُحَطِّمُ كُلَّ شَيءٍ ، ثُمَّ قالَ : «وَ مَا أَدْرَاكَ» يا مُحَمَّدُ «مَا الْحُطَمَةُ * نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ *

الَّتِى تَطَّـلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ » قال : تَلتَهِبُ عَلَى الفُؤادِ . ⁽⁶⁾.

۱ / ۵ حُطَمَه (آتشِ متلاشى كننده)

حديث۶۳۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : روزه، گوشت را آب مى‌كند و [در عوض ،] از گرماى آتش پرشراره ، دور مى‌گرداند.۶۳۶.الإمام الصادق عليه السلام : امام زين العابدين عليه السلام : در جهنّم ، درّه‌اى است كه به آن ، «سعير» مى‌گويند و هر گاه آتش دوزخ فرو نشيند، درِ سعير آن ، باز مى‌شود و اين ، معناى سخن خداوند است كه : «و هر بار كه آتش آن فرو نشيند ، شراره‌اى [تازه] بر ايشان مى‌افزاييم» .۶۳۵.عنه صلى الله عليه و آله ـ لِرَجُلٍ مِنَ الأَنصا امام زين العابدين عليه السلام ـ در دعا ـ : بار خدايا ! ... و ما را از عذاب آتشِ پرشراره ، در پناه خويش بدار.۱ / ۵حُطَمَه (آتش متلاشى‌كننده)قرآن«واى بر هر بدگوى عيبجويى كه مالى گرد آورْد و آن را بر شمرد . مى‌پندارد كه مالش او را جاويد كرده ؛ ولى نه! قطعا در آتشِ متلاشى كننده ، فرو افكنده خواهد شد ؛ آن هم چه آتش متلاشى كننده‌اى ، آتشِ افروخته خدا كه بر دل‌ها مى‌رسد ؛ آتشى كه آنان را در ميان مى‌گيرد ، با ستون‌هايى دراز» .

حديث۶۲۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : جهنّم چونان سرابى كه شعله‌هاى آن بر يكديگر مى‌كوبند، بر مردم نمايان مى‌شود.۶۲۸.مكارم الأخلاق : تفسير القمّى ـ در مورد فرمايش خداوند : «هرگز! حتماً در حُطَمه ، پرتاب خواهد شد» ـ : حُطَمه ، آتشى است كه همه چيز را مى‌بلعد . آن گاه فرمود : و تو ـ اى محمّد ـ «و تو چه مى‌دانى حُطَمه چيست؟ آتش بر افروخته خداوند است كه به دل‌ها

مى‌رسد» . فرمود : [يعنى] بر دل‌ها شعله مى‌كشد .

.

۱ / ۶سَقَرُالكتاب«إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ * يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِى النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ» . ⁽¹⁾

«سَأُصْلِيهِ سَقَرَ * وَ مَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ * لَا تُبْقِى وَ لَا تَذَرُ * لَوَّاحَةٌ لِّلْبَشَرِ * عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ» . ⁽²⁾

«فِى جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ * عَنِ الْمُجْرِمِينَ * مَا سَلَكَكُمْ فِى سَقَرَ * قَالُواْ لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ * وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ * وَ كُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ * وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ» . ⁽³⁾

الحديث۶۲۰.الإمام الباقر عليه السلام ـ حينَ سُئِلَ عَنِ ال رسول اللّه صلى الله عليه و آله : إنَّ هذِهِ الآيَةَ نَزَلَت فِي القَدَرِيَّةِ : «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِى ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ * يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِى النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ ... » . ⁽⁴⁾۶۱۹.الإمام الباقر عليه السلام : الإمام الباقر عليه السلام : إنَّ في جَهَنَّمَ لَجَبَلاً يُقالُ لَهُ : الصَّعدى ، وإنَّ فِي الصَّعدى لَوادِيا يُقالُ لَهُ : سَقَرُ ، وإنَّ في سَقَرَ لَجُبّا يُقالُ لَهُ : هَبْهَبٌ ؛ كُلَّما كُشِفَ غِطاءُ ذلِكَ الجُبِّ ضَجَّ أهلُ النّارِ مِن حَرِّهِ ، وذلِكَ مَنازِلُ الجَبّارينَ . ⁽⁵⁾.

۱ / ۶ سَقَر

۱ / ۶سَقَر ⁽¹⁾قرآن«قطعا بزهكاران در گم‌راهى و جنون‌اند ؛ روزى كه در آتش به صورت ، كشيده مى‌شوند [و به آنان گفته مى‌شود :] بچشيد [طعم ]سَقَر را» .

«زود است كه او را به سَقَر در آورم ؛ آن هم چه سَقَرى! نه باقى مى‌گذارد و نه رها مى‌كند. پوست‌ها را سياه مى‌كند. بر آن ، نوزده [نگهبان ]است» .

«در ميان باغ‌ها از يكديگر در باره مجرمان مى‌پرسند كه : «چه چيزى شما را به سَقَر كشاند؟» . گويند: «از نمازگزاران نبوديم وبه بينوايان غذا نمى‌داديم. با هرزه‌درايان ، هرزه‌درايى مى‌كرديم و روز جزا را دروغ مى‌شمرديم»».

حديث۶۱۱.الإمام عليّ عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اين آيه در باره قَدَريان فرود آمد: «همانا بزهكاران در گم‌راهى و جنون‌اند. روزى كه در آتش ، به صورت ، كشيده مى‌شوند [و به آنان گفته مى‌شود: ]بچشيد [طعم] سقر را» .۶۱۰.عنه صلى الله عليه و آله : امام باقر عليه السلام : در جهنّم ، كوهى است كه به آن ، «صَعدى» مى‌گويند و در صعدى ، پرتگاهى است كه به آن ، «سَقَر» مى‌گويند و در سقر ، چاهى است كه به آن ، «هَبهَب» مى‌گويند و هر بار كه درِ آن چاه برداشته شود ، دوزخيان از حرارت آن ، فرياد بر مى‌آورند . اين چاه ، جايگاه متكبّران است .

.

۶۰۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام ـ في بَيانِ صِفَةِ عَذابِ الكافِرينَ يَومَ القِيامَةِ ـ : ويَغضَبُ الحَيُّ القَيّومُ ، فَيَقولُ : يا مالِكُ ! قُل لَهُم : ذوقوا فَلَن نَزيدَكُم إلّا عَذاباً ⁽¹⁾، يا مالِكُ ، سَعِّر سَعِّر ! قَدِ اشتَدَّ غَضَبي عَلى مَن شَتَمَني عَلى عَرشي ، وَاستَخَفَّ بِحَقّي ، وأنَا المَلِكُ الجَبّارُ .

فَيُنادي مالِكٌ : يا أهلَ الضَّلالِ وَالاِستِكبارِ وَالنِّعمَةِ في دارِ الدُّنيا ، كَيفَ تَجِدونَ مَسَّ سَقَرَ؟

قالَ : فَيَقولونَ : قَد أنضَجَت قُلوبَنا ، وأكَلَت لُحومَنا ، وحَطَمَت عِظامَنا ، فَلَيسَ لَنا مُستَغيثٌ ، ولا لَنا مُعينٌ . ⁽²⁾۶۰۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ مِن وَصاياهُ ل الإمام الصادق عليه السلام : إنَّ في جَهَنَّمَ لَوادِيا لِلمُتَكَبِّرينَ ، يُقالُ لَهُ : سَقَرُ ؛ شَكا إلَى اللّه‌ِ عَزَّوَجَلَّ شِدَّةَ حَرِّهِ ، وسَأَلَهُ أن يَأذَنَ لَهُ أن يَتَنَفَّسَ ، فَتَنَفَّسُ فَأَحرَقَ جَهَنَّمَ ⁽³⁾۶۰۷.الإمام عليّ عليه السلام : الإمام الكاظم عليه السلام : إنَّ فِي النّارِ لَوادِيا يُقالُ لَهُ : سَقَرٌ ، لَم يَتَنَفَّس مُنذُ خَلَقَهُ اللّه‌ُ ، لَو أذِنَ اللّه‌ُ عز و جل لَهُ فِي التَّنَفُّسِ بِقَدرِ مِخيَطٍ لَأَحرَقَ ما عَلى وَجهِ الأَرضِ ، وإنَّ أهلَ النّارِ لَيَتَعَوَّذونَ مِن حَرِّ ذلِكَ الوادي ونَتنِهِ وقَذَرِهِ وما أعَدَّ اللّه‌ُ فيهِ لِأَهلِهِ . وإنَّ في ذلِكَ الوادي لَجَبَلاً ؛ يَتَعَوَّذُ جَميعُ أهلِ ذلِكَ الوادي مِن حَرِّ ذلِكَ الجَبَلِ ونَتنِهِ وقَذَرِهِ وما أعَدَّ اللّه‌ُ فيهِ لِأَهلِهِ . وإنَّ في ذلِكَ الجَبَلِ لَشِعباً ⁽⁴⁾؛ يَتَعَوَّذُ جَميعُ أهلِ ذلِكَ الجَبَلِ مِن حَرِّ ذلِكَ الشِّعبِ ونَتنِهِ وقَذَرِهِ وما أعَدَّ اللّه‌ُ فيهِ لِأَهلِهِ . وإنَّ في ذلِكَ الشِّعبِ لَقَليباً ⁽⁵⁾؛ يَتَعَوَّذُ [ جَميعُ] ⁽⁶⁾أهلِ ذلِكَ الشِّعبِ مِن حَرِّ ذلِكَ القَليبِ و نَتنِهِ وقَذَرِهِ وما أعَدَّ اللّه‌ُ فيهِ لِأَهلِهِ . وإنَّ في ذلِكَ القَليبِ لَحَيَّةً ؛ يَتَعَوَّذُ جَميعُ أهلِ ذلِكَ القَليبِ مِن خُبثِ تِلكَ الحَيَّةِ ونَتنِها وقَذَرِها وماأعَدَّ اللّه‌ُ في أنيابِها مِنَ السَّمِّ لِأَهلِها . ⁽⁷⁾.

۶۰۶.تهذيب الأحكام عن سماعة : امام باقر عليه السلام ـ در بيان چگونگىِ عذاب كافران در روز رستاخيز ـ : و [خداوندِ ]زنده بيدار ، به خشم مى‌آيد و [به فرشته گماشته بر دوزخ] مى‌فرمايد: «اى مالك! به آنها بگو: بچشيد كه شما را جز عذاب نمى‌افزاييم . اى مالك! بر افروز، [آتش جهنّم را] بر افروز؛ كه خشم من ، بر آن كس كه منِ عرش‌نشين را دشنام داده و ـ با آن كه منم پادشاه پرتوان ـ حق و مقام مرا سبك شمرده، بالا گرفته است».

مالك ندا مى‌دهد كه: اى گم‌راهان و مستكبران و اى كسانى كه در سراى دنيا برخوردار بوده‌ايد ! مزه سَقَر را چگونه يافتيد؟

مى‌گويند: دل‌هاى ما را پخت، گوشت‌هايمان را خورد و استخوان‌هايمان را خُرد كرد . نه فريادمان به جايى مى‌رسد و نه ياورى داريم.۶۰۵.الإمام عليّ عليه السلام ـ كانَ إذا دَخَلَ المَس امام صادق عليه السلام : در جهنّم ، درّه‌اى است مخصوص متكبّران كه به آن ، «سَقَر» مى‌گويند. آن از گرماى زياد خود به خداوند عز و جل شكايت كرد و از او درخواست نمود تا اجازه‌اش دهد نفس بكشد، و نفس كشيد و جهنّم را سوزاند !۶۰۴.جامع الأخبار : امام كاظم عليه السلام : در آتش ، وادى‌اى هست كه به آن «سَقَر» گويند و اين وادى ، از زمانى كه خداوند آن را آفريده ، نفس نكشيده است. اگر خداوند عز و جل به او اجازه دهد تا به اندازه سوزنى نفس بكشد ، هر آنچه را بر روى زمين است ، مى‌سوزاند. دوزخيان از گرماى آن وادى و بوى گند و كثافتش و از آنچه خداوند در آن وادى براى اهلش آماده ساخته است ، به خدا پناه مى‌برند.

در آن وادى ، كوهى است كه باز همه اهل آن وادى ، از گرماى آن و از بوى گند و كثافتش و از آنچه خداوند در آن كوه براى اهلش آماده ساخته است ، به خدا پناه مى‌برند. در آن كوه ، درّه‌اى است كه باز همه اهل آن كوه ، از گرماى آن درّه و از بوى تعفّن و كثافت آن و از آنچه خداوند در آن درّه براى اهلش آماده ساخته است ، به خدا پناه مى‌برند. در آن درّه، چاهى است كه باز همه اهل آن درّه ، از گرماى آن و كثافتش و از آنچه خداوند در آن چاه براى اهلش آماده ساخته است ،

به خدا پناه مى‌برند . در آن چاه نيز مارى است كه همه اهل آن چاه ، از پليدى آن مار و از بوى تعفّن و كثافت آن و از زهرى كه خداوند در نيش‌هاى آن مار براى اهلش فراهم آورده است ، به خدا پناه مى‌برند. .

۱ / ۷لَظىالكتاب«كَلَّا إِنَّهَا لَظَى * نَزَّاعَةً لِّلشَّوَى * تَدْعُواْ مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّى * وَ جَمَعَ فَأَوْعَى» . ⁽¹⁾

الحديث۵۹۸.الإمام عليّ عليه السلام : الإمام عليّ عليه السلام ـ في وَصِيَّتِهِ لِكُمَيلِ بنِ زِيادٍ ـ : يا كُمَيلُ ، كُلُّ مَصدورٍ يَنفِثُ ⁽²⁾، فَمَن نَفَثَ إلَيكَ مِنّا بِأَمرٍ أمَرَكَ بِسِترِهِ فَإِيّاكَ أن تُبدِيَهُ ، ولَيسَ لَكَ مِن إبدائِهِ تَوبَةٌ ، وإذا لَم يَكُن تَوبَةٌ فَالمَصيرُ إلى لَظى . ⁽³⁾۵۹۷.الإمام الباقر عليه السلام : عنه عليه السلام ـ يَذكُرُ أخاهُ عقيلاً حينَ طَلَبَ مِنهُ عليه السلام صاعا مِن بُرٍّ مِن بَيتِ المالِ يَسُدُّ بِهِ جَوعَةَ صِبيَةٍ لَهُ ـ : ... فَأَحمَيتُ لَهُ حَديدَةً ، ثُمَّ أدنَيتُها مِن جِسمِهِ لِيَعتَبِرَ بِها ، فَضَجَّ ضَجيجَ ذي دَنَفٍ ⁽⁴⁾مِن ألَمِها ، وكادَ أن يَحتَرِقَ مِن ميسَمِها ⁽⁵⁾، فَقُلتُ لَهُ : ثَكِلَتكَ ⁽⁶⁾الثَّواكِلُ يا عَقيلُ ، أتَئِنُّ مِن حَديدَةٍ أحماها إنسانُها لِلَعِبِهِ ، وتَجُرُّني إلى نارٍ سَجَّرَها جَبّارُها لِغَضَبِهِ؟! أتَئِنُّ مِنَ الأَذى ، ولا أئِنُّ مِن لَظى؟! ⁽⁷⁾.

۱ / ۷ لَظى (آتشِ زبانه كِش)

۱ / ۷لَظى (آتشِ زبانه‌كِش)قرآن«نه چنين است . آتشِ زبانه‌كش است! بر كَنَنده پوست سر و اندام است . هر كه را پشت كرده و روى بر تافته و [مال حرام] گرد آورده و انباشته ، فرا مى‌خوانَد».

حديث۵۹۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام ـ در سفارش به كميل بن زياد ـ : اى كميل! هر كس كه دردى در سينه دارد ، آن را بيرون مى‌افكند . پس اگر يكى از ما سرّى به تو گفت [و با تو درددلى كرد] و به پوشيده داشتن آن ، فرمانت داد، مبادا آشكارش سازى ؛ چرا كه اگر آشكارش كنى ، جاى توبه برايت نخواهد و هر گاه توبه‌اى نباشد، فرجام[ـِ كار] ، آتش زبانه‌كش خواهد بود .۵۹۰.عنه عليه السلام : امام على عليه السلام ـ در باره برادرش عقيل كه از ايشان پيمانه‌اى از گندمِ بيت المال خواست تا با آن ، شكم دخترش را سير كند ـ : ... آهنى را تفته كردم و سپس آن را به بدن او نزديك ساختم تا از آن عبرت گيرد . او از حرارت آن ، مانند بيمار مُشرِف به مرگ ، فرياد بر آورد و نزديك بود از داغىِ آن بسوزد. به او گفتم: مادرانِ فرزندمرده، بر تو بگريند ، اى عقيل ! آيا خود از آهنى مى‌نالى كه انسانى از سرِ شوخى ، تفته‌اش كرده است و با اين حال ، مى‌خواهى مرا به سوى آتشى

بكشانى كه پروردگار بزرگش ، آن را با خشم خود ، افروخته است؟! تو از گزندى مى‌نالى و من از آتشِ زبانه‌كش ننالم؟!

.

۵۸۹.عنه عليه السلام : عنه عليه السلام : إلهي ! قَلبٌ حَشَوتَهُ مِن مَحَبَّتِكَ في دارِ الدُّنيا ، كَيفَ تَطَّلِعُ عَلَيهِ نارٌ مُحرِقَةٌ في لَظى؟ إلهي ! نَفسٌ أعزَزتَها بِتَأييدِ إيمانِكَ ، كَيفَ تُذِلُّها بَينَ أطباقِ نيرانِكَ؟ إلهي ! لِسانٌ كَسَوتَهُ مِن تَماجيدِكَ أنيقَ أثوابِها ، كَيفَ تُهوي إلَيهِ مِنَ النّارِ مُشتَعَلاتِ التِهابِها؟! ⁽¹⁾۱ / ۸الهاوِيَةُالكتاب«وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَ زِينُهُ * فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ * وَ مَا أَدْرَاكَ مَاهِيَهْ * نَارٌ حَامِيَةُ» . ⁽²⁾

الحديث۵۸۳.تحف العقول عن داوود الصرمي : تفسير الطبري عن عبداللّه بن مسعود عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله : القَتلُ في سَبيلِ اللّه‌ِ يُكَفِّرُ الذُّنوبَ كُلَّها ـ أو قالَ : يُكَفِّرُ كُلَّ شَيءٍ ـ إلَا الأَمانَةَ ؛ يُؤتى بِصاحِبِ الأَمانَةِ فَيُقالُ لَهُ : أدِّ أمانَتَكَ ، فَيَقولُ : أي رَبِّ ، وقَد ذَهَبَتِ الدُّنيا ـ ثَلاثا ـ ! فَيُقالُ : اِذهَبوا بِهِ إلىَ الهاوِيَةِ .

فيُذهَبُ بِهِ إلَيها ، فَيَهوي فيها حَتّى يَنتَهي إلى قَعرِها ، فَيَجِدُها هُناكَ كَهَيئَتِها ، فَيَحمِلُها فَيَضَعُها عَلى عاتِقِهِ ، فَيَصعَدُ بِها إلى شَفيرِ جَهَنَّمَ ، حَتّى إذا رَأى أنَّهُ قَد خَرَجَ زَلَّت فَهَوى في أثَرِها أبَدَ الآبِدينَ .

قالوا : وَالأَمانَةُ فِي الصَّلاةِ ، وَالأَمانَةُ فِي الصَّومِ ، وَالأَمانَةُ فِي الحَديثِ ، وأشَدُّ ذلِكَ الوَدائِعُ . ⁽³⁾.

۱ / ۸ هاويه (سياه چال)

۵۸۲.المراسيل عن أبي مالك : امام على عليه السلام : معبود من! دلى كه در سراى دنيا آن را از محبّتت آكنده ساخته‌اى ، چگونه ممكن است كه آتش سوزنده دوزخ بر آن زبانه كشد؟! معبود من! جانى را كه با نيروى ايمان به خودت ، عزّت بخشيده‌اى ، چگونه در ميان لايه‌هاى آتشت خوار مى‌كنى؟! معبود من! زبانى كه از تمجيدهايت ، زيباترين جامه‌ها را بر آن پوشانده‌اى ، چگونه شعله‌هاى افروخته آتش را به سويش مى‌كشانى؟!۱ / ۸هاويه (سياه‌چال)قرآن«و امّا هر كه سنجيده‌هايش سبك بر آيد، پس جايش هاويه است و تو چه مى‌دانى كه آن چيست؟! آتشى است سوزنده».

حديث۵۷۶.سنن الدار قطني عن عبد خير : تفسير الطبرى ـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : «كشته شدن در راه خدا ، همه گناهان را پاك مى‌كند» يا فرمود: «هر چيزى را پاك مى‌كند ، بجز امانت را. [روز قيامت] شخصى را كه امانتى نزدش بوده [و آن را ادا نكرده‌است]، مى‌آورند و به او گفته مى‌شود: "امانتت را ادا كن" .

مى‌گويد: پروردگارا ! دنيا سپرى شده است .

سه مرتبه [اين سخنان ، ردّ و بدل مى‌شود] و سپس گفته مى‌شود: "او را به سياه‌چال ببريد" .

او را به آن جا مى‌بَرَند و در آن فرو مى‌افتد و چون به قعرش رسيد ، آن امانت را عينا در آن جا مى‌يابد . پس آن را بر مى‌دارد و بر دوش خود مى‌نهد و تا لبه جهنّم بالا مى‌آورد؛ ولى‌همين كه ديد بيرون آمده است ، دو باره آن امانت در جهنّم فرو مى‌لغزد و او نيز در پىِ آن پايين مى‌رود ، و اين وضع تا ابد تكرار مى‌شود» .

گفته‌اند كه اين امانت ، شامل امانت در نماز، امانت در روزه و امانت در گفتار مى‌شود و از همه مهم‌تر ، سپرده‌ها[ى امانىِ مردم نزد يكديگر] است.

.

۵۷۵.الإمام الحسين عليه السلام : الإمام عليّ عليه السلام : ألا وإنَّ الدُّنيا دارٌ غَرّارَةٌ خَدّاعَةٌ ، تَنكِحُ في كُلِّ يَومٍ بَعلاً ، وتَقتُلُ في كُلِّ لَيلَةٍ أهلاً ، وتُفَرِّقُ في كُلِّ ساعَةٍ شَملاً ، فَكَم مِن مُنافِسٍ فيها وراكِنٍ إلَيها مِنَ الاُمَمِ السّالِفَةِ ، قَد قَذَفَتهُم فِي الهاوِيَةِ ، ودَمَّرَتهُم تَدميرا ، وتَبَّرَتهُم ⁽¹⁾تَتبيرا . ⁽²⁾۵۷۴.الإمام عليّ عليه السلام : الإمام زين العابدين عليه السلام ـ فِي الدُّعاءِ ـ : سَيِّدي ! عَلَيكَ مُعتَمَدي ومُعَوَّلي ورَجائي وتَوَكُّلي ، وبِرَحمَتِكَ تَعَلُّقي ، وبِفِنائِكَ أحُطُّ رَحلي ، ولِجودِكَ أقصِدُ طَلِبَتي ، وبِكَرَمِكَ ـ أي رَبِّ ـ أستَفتِحُ دُعائي ، ولَدَيكَ أرجو غِنى فاقَتي ، وبِغِناكَ أجبُرُ عَيلَتي ⁽³⁾، وتَحتَ ظِلِّ عَفوِكَ قِيامي ، وإلى جودِكَ وكَرَمِكَ أرفَعُ بَصَري ، وإلى مَعروفِكَ اُديمُ نَظَري ، فَلا تُحرِقني بِالنّارِ وأنتَ مَوضِعُ أمَلي ، ولا تُسكِنِّي الهاوِيَةَ فَإِنَّكَ قُرَّةُ عَيني . ⁽⁴⁾۱ / ۹الأثامُالكتاب«وَ الَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَـهًا ءَاخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِى حَرَّمَ اللَّهُ إلَّا بِالْحَقِّ وَ لَا يَزْنُونَ وَمَن يَفْعَلْ ذَ لِكَ يَلْقَ أَثَامًا * يُضَـعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَـمَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا» . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۹ اَثام (كيفرگاه)

۵۶۹.عنه صلى الله عليه و آله ـ كانَ يَقولُ ـ : امام على عليه السلام : آگاه باشيد كه دنيا ، سرايى فريبنده و حيله‌گر است . هر ، روز شويى مى‌كند و هر شب ، همسرى را مى‌كُشد و هر ساعتى ، جمعى را از هم مى‌پراكند. چه بسيارند امّت‌هايى كه در گذشته ، براى اين دنيا سخت كوشيدند و به آن روى آوردند ؛ ولى دنيا آنان را در سياه‌چال دوزخ پرتاب نمود و به كلّى تباه و نابودشان كرد .۵۶۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام زين العابدين عليه السلام ـ در دعا ـ : آقاى من! اعتماد و تكيه و اميد و توكّل من ، به توست . به رحمت تو چنگ در زده‌ام و به آستان تو بار مى‌افكنم . بخشايش تو را مى‌طلبم و به اميد كَرَم تو ـ اى پروردگار من ـ دعايم را آغاز مى‌كنم . رفع درويشى‌ام را از تو اميد دارم و با توانگرىِ تو ، فقر خويش را جبران مى‌كنم . زير سايه عفو تو ايستاده‌ام، به بخشندگى و بزرگوارىِ تو مى‌نگرم و به احسان تو چشم مى‌دوزم . پس مرا به آتش مسوزان ، كه تو نقطه اميد و آرزوىِ منى، و مرا در سياه‌چال دوزخ ، جاى مده ؛ كه تو [مايه دل‌شادى و] نور ديده منى .۱ / ۹اَثام (كيفرگاه)قرآن«[بندگان خدا] كسانى‌اند كه با خداوند ، معبود ديگرى را نمى‌خوانند، و جانى را كه خدا [كشتنش را] حرام كرده ، جز به حق نمى‌كُشند و زنا نمى‌كنند ، و هر كه اينها را انجام دهد ، به اَثام در خواهد آمد . در روز قيامت ، عذابش دوچندان مى‌گردد و در آن ، خوار [و ذليل] ، ماندگار مى‌شود» .

.

الحديث۵۶۲.أسباب نزول القرآن عن عبد اللّه بن مسعود : المعجم الكبير عن لقمان بن عامر : جِئتُ أبا أُمامَةَ الباهِليَّ فَقُلتُ : حَدِّثنا ما سَمِعتَ مِن رَسُولِ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله . فَقالَ :

قالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله : لَو أَنَّ صَخرَةً وُزِنَت عَشرَ خَلِفاتٍ ، قُذِفَ بِها مِن شَفيرِ جَهَنَّمَ ما بَلَغَت قَعرَها سَبعينَ خَريفا ، حَتّى يَنتَهِىَ إِلى غَيٍّ وَأَثامٍ . قيلَ : وَما غَيٌّ وَأَثامٌ ؟

قالَ : بِئرانِ في أَسفَلِ جَهَنَّمَ يَسيلُ مِنهُما صَديدُ أهلِ النّارِ ، وَهُما اللَّذانِ ذَكَرَهُما اللّه‌ُ في كِتابِهِ : «أَضَاعُوا الصَّلَوةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوَ تِ فَسَوفَ يَلقَونَ غَيًّا» ⁽¹⁾، «وَمَن يَفعَل ذَ لِكَ يَلقَ أَثَامًا» . ⁽²⁾۵۶۱.المستدرك على الصحيحين عن ابن عبّاس : تفسير القمّي ـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ الَّذِينَ لَا يَدعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلاهاً ءَاخَرَ وَلَا يَقتُلُونَ النَّفسَ الَّتِى حَرَّمَ اللَّهُ إلَّا بِالحَقِّ وَ لَا يَزنُونَ وَمَن يَفعَل ذَ لِكَ يَلقَ أَثَامًا » ـ : أَثامٌ وادٍ مِن أَودِيَةِ جَهَنَّمَ مِن صُفرٍ مُذابٍ ، قُدّامَها خُدَّةٌ في جَهَنَّمَ يَكونُ فيهِ مِن عَبَدَ غَيرَ اللّه‌ِ ، وَمَن قَتَلَ النَّفسَ الَّتي حَرَّمَ اللّه‌ُ ، وَيَكونُ فيهِ الزُّناةُ . ⁽³⁾۱ / ۱۰سِجّينٌالكتاب«كَلَّا إِنَّ كِتَـبَ الْفُجَّارِ لَفِى سِجِّينٍ * وَ مَا أَدْرَاكَ مَا سِجِّينٌ» . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۱۰ سجّين (زندان ابدى)

حديث۵۵۵.تفسير العيّاشي عن سليمان الجعفري : المعجم الكبير ـ به نقل از لقمان بن عامر ـ : نزد ابو امامه باهلى رفتم و گفتم : برايمان حديثى كه از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شنيده‌اى ، بگو .

گفت : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : «اگر تخته‌سنگى به وزن ده شتر حامله از لبه جهنّم [به درون آن ]پرتاب شود ، هفتاد [سال و] خزان ، طول مى‌كشد تا به غَى و اَثام ، در قعر جهنم برسد» . گفته شد : غَى و اَثام چيست؟ فرمود : «دو چاه‌اند در ته جهنّم كه چركابه دوزخيان از آنها جارى مى‌شود ، و اين دو ، همان است كه خداوند متعال در كتابش فرموده است : «نماز را تباه ساخته و از هوس‌ها پيروى كردند . پس به زودى به غَى خواهند رسيد» ، «و هر كس اين كارها را انجام دهد ، به اَثام مى‌رسد» .۵۵۴.الدرّ المنثور عن ابن عبّاس : تفسير القمّى ـ در باره آيه شريف : «و كسانى كه با خدا ، معبودى ديگر نمى‌خوانند و جانى را كه خدا [كشتنش را ]حرام كرده است ، جز به حق نمى‌كشند و زنا نمى‌كنند ، و هر كه اينها را انجام دهد ، به اثام در خواهد آمد» ـ : اَثام ، درّه‌اى از درّه‌هاى جهنم است كه در آن مس گداخته جارى است ، و جلوى آن ، گودالى است در جهنّم و در آن كسانى هستند كه غير خدا را پرستش كرده‌اند و كسانى كه قتل نفس كرده‌اند و زناكاران نيز در آن جا هستند .۱ / ۱۰سجّين (زندان ابدى)قرآن«نه چنين است [ كه مى‌پندارند ]! كارنامه بدكاران در «سجّين» است و تو چه مى‌دانى كه «سجّين» چيست؟!» .

.

الحديث۵۴۸.الإمام الرضا عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : إِنَّ المَلَكَ لَيَصعَدُ بِعَمَلِ العَبدِ مُبتَهِجا بِهِ ، فَإِذا صَعِدَ بِحَسَناتِهِ يَقُولُ اللّه‌ُ عز و جل : اِجعَلوها في سِجّينٍ ؛ إِنَّهُ لَيسَ إِيّاي أَرادَ بِها . ⁽¹⁾۵۴۷.مُهج الدعوات عن معاوية بن عمّار عن الإمام الصادق الإمام عليّ عليه السلام : وَصاحِبُ البُخلِ يَقِف حَزينٌتَهوي بِهِ النّارُ إِلى سِجّينٍ . ⁽²⁾زاجع : ص ۱۲۰ (الفصل الخامس : مواصفات جهنّم / أبواب جهنّم وطبقاتها) ، و ص ۳۴۸ (الفصل العاشر : عوامل دخول النار / إيثار الدنيا على الآخرة) .

.

حديث۵۴۴.الإمام الباقر عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : فرشته با خوش‌حالى ، عمل بنده را [به درگاه خدا] بالا مى‌برد و چون كارهاى نيك او را بالا برد ، خداوند مى‌فرمايد : آنها را در سجّين بگذاريد . او اين كارها را براى من انجام نداده است .۵۴۳.المستدرك على الصحيحين عن ابن عبّاس : امام على عليه السلام : مرد بخيل ، اندوهناك مى‌ايستدو آتش ، او را به سجّين فرو مى‌افكند .ر . ك : ص ۱۲۱ (فصل پنجم : ويژگى‌هاى جهنّم / درهاى جهنّم و طبقه‌هاى آن) ، و ص ۳۴۹ (فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ مى‌انجامد / برگزيدن دنيا بر آخرت) .

.

. .

توضيحى در باره نام هاى دوزخ

۱ . جهنّم

واژه شناسى «جهنّم»

توضيحى در باره نام‌هاى دوزخاز نگاه قرآن ، تبهكارانى كه از فرمان عقل و ره‌نمودهاى فرستادگان الهى سرپيچى كرده‌اند و فساد و تباهى ، سراسر زندگى آنها را فرا گرفته ، در رستاخيز ، پس از محاسبه و رسيدگى دقيق به پرونده اعمالشان ، در جايگاهى كه انواع عذاب‌هاى غير قابل تصوّر وجود دارد ، مجازات خواهند شد . قرآن ، از اين جايگاه با تعبيرهاى مختلفى ياد كرده است ، مانند :

۱ . جهنّمجهنّم ، معروف‌ترين نام جايگاه مجازات مجرمان در قيامت است .

واژه‌شناسى «جهنّم»واژه‌شناسان در باره ريشه واژه «جهنّم» اختلاف نظر دارند . برخى بر اين باورند كه اين واژه ، عبرانى است و اصل آن ، «كِهِنّام» بوده و با تعريب ، «جهنّم» شده است . ⁽¹⁾برخى ، ريشه عبرانى آن را «جهينوم» يا «جحينوم» دانسته‌اند ، كه محلّى در چهار كيلومترى قدس بوده و زباله‌هاى شهر و لاشه‌هاى حيوانات را در آن‌جا مى‌ريختند و مى‌سوزاندند . ⁽²⁾برخى اين كلمه را فارسى معرّب مى‌دانند . ⁽³⁾به تونل زير حمّام كه حرارت در آن مى‌دمند تا زمين حمّام را گرم كند نيز جهنّم مى‌گويند . ⁽⁴⁾شايد به دليل مشكوك بودن عربيت اين واژه ، ابن فارس ، آن را در مقاييس اللغة آن را نياورده ؛ اما ابن منظور در وجه تسميه آن مى‌گويد : الجهنام : القعر البعيد ، و بئر جهنّم و جهنام ، بكسر الجيم و الهاء : بعيدة القعر ، و به سمّيت جهنّم لبعد قعرها . ⁽⁵⁾جهنام : عمق زياد . چاه جَهْنَم و جِهْنام ، چاهى كه ژرف باشد . جهنّم را به خاطر عمقش به اين نام ناميده‌اند .

.

واژه «جهنّم» در قرآن و حديث

واژه «جهنّم» در قرآن و حديثواژه «جهنّم» ، هر ريشه‌اى كه داشته باشد ، در قرآن و حديث ، براى تبيين جايگاه مجازات تبهكاران به كار رفته و به نظر مى‌رسد كه عرب پيش از اسلام نيز با اين واژه آشنا بوده است . گفتنى است كه واژه «جهنّم» در قرآن ، ۷۷ بار تكرار شده و در نُه مورد ، مضافٌ إليه «نار» قرار گرفته است و در همه اين موارد ، مقصود از آن جايگاه مجازات تبهكاران در قيامت است ؛ امّا واژه «نار» در قرآن ، كاربردهاى مختلفى دارد كه توضيح خواهيم داد . تكرار اضافه «نار» به «جهنّم» در قرآن ، بيانگر آن است كه «جهنّم» عين «نار» نيست و اين اضافه به اصطلاح ، اضافه بيانيه نيست . از سوى ديگر ، جهنّم داراى معنايى متناسب با «نار» است . از اين رو معناى «بئر بعيدة القعر» كه لسان العرب براى آن ذكر مى‌كند ، تقويت مى‌يابد ، چنان كه احاديثى با تعابيرى از قبيل : «حُفَر النيران» مؤيّد ديگرى براى اين تفسيراند .

.

۲ . جحيم

واژه شناسى «جحيم»

۲ . جحيمدومين نام دوزخ ، «جحيم» است كه لفظا و معنا مشابه نام نخست آن است .

واژه‌شناسى «جحيم»كلمه «جحيم» در لغت ، به معناى آتشى است كه به شدّت برافروخته شده باشد . خليل بن احمد در اين باره مى‌گويد : الجحيم : النار الشديد التأجّج و الالتهاب . و جاحم الحرب : شدّة القتل فى معركتها . ⁽¹⁾جحيم ، آتش تند ، شعله‌ور و سركش است . حاحم الحرب ، به معناى كشتار هولناك در جنگ است . اما جوهرى در تبيين واژه «جحيم» آورده : الجحيم : اسم من اسماء النار وكلّ نارٍ عظيمة في مهواة فهي جحيم ، من قوله تعالى : «قَالُواْ ابْنُواْ لَهُ بُنْيَـنًا فَأَلْقُوهُ فِى الْجَحِيمِ» ⁽²⁾. و الجاحم : المكان الشديد الحرّ . ⁽³⁾جحيم ، از نام‌هاى آتش است ، وهر آتش زياد داخل گودال را جحيم گويند كه برگرفته از اين سخن خداوند است : گفتند : «براى او خانه‌اى بسازيد و او را در آتشى بزرگ بيندازيد» . جاحم ، جاى بسيار داغ است . به نظر مى‌رسد همان طور كه بسيارى از واژه‌شناسان گفته‌اند ، ⁽⁴⁾اصل در معناى «جحيم» ، همان معناى اوّل يعنى آتشى است كه به شدت برافروخته شده و آنچه جوهرى در معناى آن آورده ، يكى از مصاديق آن است .

.

واژه «جحيم» در قرآن و حديث

۳ . نار

واژه شناسى «نار»

واژه «جحيم» در قرآن و حديثدر قرآن كريم ، واژه «جحيم» ، ۲۶ بار تكرار شده كه ۲۵ بار ، در آتش دوزخ و يك بار در آتشى كه نمروديان افروختند و حضرت ابراهيم عليه السلام را در آن افكندند ، به كار رفته است . در احاديث نيز اين واژه، مكرّر در معناى آتش دوزخ ، به كار رفته است . بنا بر اين ، قرآن و حديث ، اين واژه را در معناى لغوى آن به كار برده‌اند .

۳ . نارسومين نام دوزخ ، «نار» است .

واژه‌شناسى «نار»كلمه «نار» و «نور» از نگاه برخى از واژه‌شناسان عرب ، به يك ريشه مى‌رسند . ابن فارس در اين باره مى‌گويد : النون و الواو و الراء أصل صحيح يدلّ على إضاءة و اضطراب و قلّة ثبات . منه النور و النار ، سمّيا بذلك من طريقة الإضاءة ، و لأنّ ذلك يكون مضطربا سريع الحركة . ⁽¹⁾ن و ر ، يك ريشه صحيح است كه بر روشنى و موج و كم‌ثباتى دلالت مى‌كند . از همين ريشه‌اند نار و نور ، و ناميده شدنشان به اين نام ، از اين روست كه نورافشان‌اند ، و اين از آن جهت است كه موّاج و شتابان‌اند . برخى از پژوهشگران در تبيين رابطه «نار» و «نور» گفته‌اند : إنّ الضوء و الحرارة متلازمان ؛ فإنّهما يتحصّلان من التموّج و الاهتزاز الشديد فى ذرّات الشى‌ء و داخله. فإذا كان النظر إلى جهة الضوء يقال : إنّه نور و يطلق عليه النور ، و إذا لوحظ النظر إلى جهة الحرارة يطلق عليه النار و يناسبها وجود الألف الدالّ على التشعشع و الارتفاع و التلألؤ . ⁽²⁾روشنى و حرارت ، همراه هميشگى‌اند ، كه از موج و حركت تند در ذرّات و داخل يك شى‌ء به دست مى‌آيند . وقتى به حيث نور آن نگريسته شود ، به آن نور گفته مى‌شود ، و بر آن ، «نور» اطلاق مى‌گردد ، و وقتى كه به حيث گرمايش آن نگريسته شود ، به آن «نار» گفته مى‌شود . و وجود الف د رنار ، كه دلالت بر شعاع و رفعت و برافروختگى دارد ، با آن مناسبت دارد .

.

واژه «نار» در قرآن و حديث

واژه «نار» در قرآن و حديثدر قرآن ، كلمه «نار (بدون الف و لام)» و «النار (با الف و لام)» در مجموع ، ۱۴۵ بار تكرار شده است كه در ۱۱۸ مورد ، آتش جهنّم ، دو مورد ، آتش برزخ و ۲۵ مورد ، معانى مختلف آتش دنيا ، مراد است . كاربردهاى آتش در قرآن را بدين سان مى‌توان خلاصه كرد : ۱ . آتش ، به عنوان يكى از نشانه‌هاى توحيد، ⁽¹⁾۲ . آتش ، مبدأ آفرينش جن و شيطان، ⁽²⁾۳ . آتش ، مبدأ مشاهدات موسى عليه السلام در آغاز نبوّت، ⁽³⁾۴ . آتشى كه ابراهيم عليه السلام در آن افكنده شد ، ⁽⁴⁾۵ . مَثَل زدن به آتش، ⁽⁵⁾۶ . آتش جنگ، ⁽⁶⁾۷ . آتش گرفتارى‌ها و سختى‌هاى دنيا، ⁽⁷⁾۸ . آتش گناه، ⁽⁸⁾۹ . آتش برزخ، ⁽⁹⁾۱۰ . آتش دوزخ. ⁽¹⁰⁾گفتنى است كه در قرآن ، كلمه «نار» ، هنگامى كه براى آتش دوزخ به كار رفته ، با كلمه «جهنّم» تركيب گرديده است . در احاديث نيز كلمه «نار» مكرّر در آتش دوزخ به كار رفته است .

.

. .

۴ . سَقَر

واژه شناسى «سَقَر»

واژه «سقر» در قرآن و حديث

۴ . سَقَرچهارمين نام دوزخ ، «سَقَر» است .

واژه‌شناسى «سَقَر»واژه «سقر» در اصل به معناى سوختن و دگرگون شدن به وسيله آتش است . ابن فارِس مى‌گويد : السين و القاف و الراء أصل يدلّ على إحراق أو تلويح بنار ، يقال : سقرتْهُ الشمس ، إذا لوّحته . ⁽¹⁾س ق ر ، ريشه‌اى است كه بر سوزاندن يا داغ كردن با آتش ، دلالت دارد . گفته مى‌شود . «سقرته الشمس»، يعنى آفتاب ، او را داغ كرد . بعضى اين واژه را عربى مى‌دانند و بر اين باورند كه وجه تسميه آتش دوزخ به «سقر» ، اين است كه جسم را ذوب مى‌نمايد؛ ⁽²⁾ولى برخى ديگر معتقدند كه اين نام ، عجمى است . ⁽³⁾

واژه «سقر» در قرآن و حديثدر قرآن ، چهار بار كلمه «سقر» به كار رفته ⁽⁴⁾و در همه موارد ، مقصود از آن ، آتش دوزخ است . در يكى از اين موارد ، «سقر» چنين تعريف شده است : «وَ مَآ أَدْرَلـكَ مَا سَقَرُ * لَا تُبْقِى وَ لَا تَذَرُ * لَوَّاحَةٌ لِّلْبَشَرِ . ⁽⁵⁾و تو نمى‌دانى «سقر» چيست ؟ [آتشى است كه] نه چيزى را باقى مى‌گذارد و نه چيزى را رها مى‌سازد» .اين تعريف ، نشان مى‌دهد كه در نام‌گذارى دوزخ به «سقر» ، ريشه لغوى آن مورد توجّه بوده است . با عنايت به اين كه آيات ياد شده ، بيانگر جايگاه يكى از سران شرك و كفر يعنى وليد بن مغيره است ، مى‌توان گفت : «سقر» در دوزخ ، نام جايگاهى است كه عذاب آن ، بيش از ساير مكان‌هاى دوزخ است . به اين معنا در شمارى از احاديث ، تصريح شده است . ⁽⁶⁾

.

۵ . سعير

واژه شناسى «سعير»

۵ . سعيرپنجمين نام دوزخ ، «سعير» است .

واژه‌شناسى «سعير»اين واژه در اصل به معناى افروخته شدن چيزى و بالا آمدن آن است . بدين جهت به آتشى كه زبانه مى‌كشد و بالا مى‌آيد ، «سعير» گفته مى‌شود . ابن فارس مى‌گويد : السين و العين و الراء أصل واحد يدلّ على اشتعال الشى‌ء و اتّقاده و ارتفاعه . من ذلك السعير سعير النار . ⁽¹⁾س ع ر ، ريشه‌اى است كه بر شعله كشيدن ، آتش زدن و بالا رفتن دلالت دارد . از همين واژه است سعير النار (شعله آتش) .

.

واژه «سعير» در قرآن و حديث

۶ . حُطَمه

اشاره

واژه «سعير» در قرآن و حديثدر قرآن ، واژه «سعير» ، شانزده بار ⁽¹⁾و واژه «سُعِّرتْ» ، يك بار آمده است . در قرآن ، واژه «سعير» گاهى در توصيف آتش دوزخ ، به كار رفته است مانند : «مَّأْوَلـهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَـهُمْ سَعِيرًا . ⁽²⁾جايگاهشان دوزخ است . هر زمان آتش آن فرو نشيند ، شعله تازه‌اى بر آنان مى‌افزاييم !» .ولى قرار گرفتن اين واژه در برابر «جنّت (بهشت)» مانند : «فَرِيقٌ فِى الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِى السَّعِيرِ . ⁽³⁾گروهى در بهشت و گروهى در آتش سوزان‌اند» .و تعبير «أصحاب السعير» ⁽⁴⁾در چند آيه ديگر ، قرينه‌اند كه «سعير» علاوه بر معناى وصفى ، يكى از نام‌هاى دوزخ نيز هست . در احاديث نيز از دوزخ با عنوان «سعير» ياد شده است ، مانند : «حرّ السعير» و «عذاب السعير» . ⁽⁵⁾

۶ . حُطَمهششمين نام دوزخ «حُطَمه» است .

.

واژه شناسى «حُطَمه»

واژه «حُطَمه» در قرآن و حديث

واژه‌شناسى «حُطَمه»حطمه ، صيغه مبالغه است از مادّه «حطم» به معناى در هم شكستن . از اين رو به سال‌هاى قحطى ، «حُطْمه (بر وزن لقمه)» گفته مى‌شود ؛ زيرا همه چيز را در هم مى‌شكند . نيز به محلّى از اطراف كعبه كه ميان حجر الأسود و درِ خانه واقع شده ، «حطيم» گفته مى‌شود ؛ زيرا در اثر ازدحام و فشار مردم ، گويا استخوان‌ها در هم مى‌شكند . ابن فارس در اين باره آورده است : الحاء و الطاء و الميم أصل واحد ، و هو كسر الشيء . يقال : حطمت الشيء حطما : كسرته ... و الحطمة : السنة الشديدة ، لأنّها تحطم كلّ شى‌ء . ⁽¹⁾ح ط م ، يك ريشه است و آن ، شكستن چيزى است . گفته مى‌شود : «حطمتُ الشى‌ء حطما» ، يعنى : آن را شكستم . حُطمه ، به معناى قحطى شديد است ؛ چون همه چيز را در هم ، مى‌شكند . بنا بر اين ، نام‌گذارى دوزخ به «حُطمه» بدين جهت است كه آتش دوزخ ، همه چيز را در هم مى‌شكند و متلاشى مى‌سازد .

واژه «حُطَمه» در قرآن و حديثواژه «حطمه» دو بار در سوره هُمَزه، تكرار شده است . قرآن در توضيح اين نام ، اوّلاً براى تصوير مبالغه و بيان عظمت آن ، «نار (آتش)» را به «اللّه» اضافه مى‌كند و ثانيا از ويژگى‌هاى آن مى‌گويد كه : آتشى است كه نه تنها ظاهر جسم ، بلكه جان و دل را هم مى‌سوزاند : «وَ مَآ أَدْرَلـكَ مَا الْحُطَمَةُ * نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ * الَّتِى تَطَّـلِعُ عَلَى الْأَفْـ?دَةِ . ⁽²⁾و تو چه مى‌دانى «حطمه» چيست ؟ ! آتش برافروخته خداوند است . كه به دل‌ها مى‌رسد» .اين بيان ، مؤيّد آن است كه در كاربرد واژه «حطمه» براى دوزخ معناى لغوى آن ، مورد توجّه بوده ؛ چرا كه آتش دوزخ تا اعماق جان انسانِ تبهكار نفوذ مى‌كند و آن را در هم مى‌شكند . در حديثى آمده است كه آتش دوزخ ، علاوه بر اين كه دوزخيان را به شدّت در هم مى‌شكند و خرد مى‌كند ، خودِ پاره‌ها و توده‌هاى آتش نيز يكديگر را در هم مى‌شكنند . متن حديث چنين است : تُعرَضُ لِلنّاسِ جَهَنَّمُ كَأَنَّها سَرابٌ يَحطِمُ بَعضُها بَعضا . ⁽³⁾دوزخ ، چونان سرابى كه شعله‌هاى آن بر يكديگر فرو مى‌كوبند ، بر مردم نمايان مى‌شود . سيّد رضى در توضيح اين حديث مى‌گويد : اين گفته، مَجاز است ؛ زيرا منظور پيامبر خدا ـ كه درود و سلام بر او باد ـ شدّت شعله و در هم پيچيدن زبانه‌اش است، چنان كه گويى بخش‌هايى از آن، بخش‌هاى ديگر را در هم مى‌كوبد ؛ يعنى خرد مى‌كند و مى‌شكند. «حَطْم» به معناى شكستن است. احتمال هم دارد كه مراد ، اين باشد كه جهنّم، تن عذاب شوندگان را در هم مى‌شكند و آنها را جزئى از جهنّم قرار مى‌دهد ؛ زيرا آنان مدام در آن ماندگارند و از آن بيرون نمى‌آيند. ⁽⁴⁾

.

. .

۷ . هاويه

واژه شناسى «هاويه»

واژه «هاويه» در قرآن و حديث

۷ . هاويههفتمين نام دوزخ ، «هاويه» است .

واژه‌شناسى «هاويه»اين واژه در اصل ، از مادّه «هوى» به معناى افتادن به پايين و سقوط كردن از بلندى است . ابن فارس مى‌گويد : الهاء و الواو و الياء : أصل صحيح يدلّ على خلوّ و سقوط ... و يقال : هوى الشيء يهوى : سقط . و هاوية : جهنّم ، لأنّ الكافر يهوى فيها . و الهاوية : كلّ مهواة ، و الهوّة : الوهدة العميقة . ⁽¹⁾ه و ى ، ريشه صحيحى است كه بر رها شدن و فرو افتادن ، دلالت مى‌كند . گفته مى‌شود : «هوى الشى‌ء يهوى» ، يعنى : سقوط كرد . هاويه جهنّم ، براى اين است كه كافر در آن ، سقوط مى‌كند . هاويه ، به هر گودالى گفته مى‌شود . هوّه ، گودال عميق است . بنا بر اين ، ناميده شدن جهنّم به «هاويه» ، بِدان جهت است كه تبهكاران در چنين جايگاه عميق و خطرناكى سقوط مى‌كنند .

واژه «هاويه» در قرآن و حديثواژه «هاويه» تنها يك بار در قرآن آمده است : «وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَ زِينُهُ * فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ * وَ مَآ أَدْرَلـكَ مَاهِيَهْ * نَارٌ حَامِيَةُ . ⁽²⁾و امّا كسى كه ترازوهايش سبُك است ، پناهگاهش «هاويه» است ! و تو چه مى‌دانى «هاويه» چيست ؟! آتشى است سوزان !» .كلمه «اُمّ» در اين آيه ، به معناى جايگاه و قرارگاه است. ⁽³⁾بنا بر اين ، معناى آيه ، اين است كه جايگاه كسانى كه اعمال نيك آنان وزن و ارزشى ندارد ، پرتگاه سوزان و عميق دوزخ است. گفتنى است كه از برخى احاديث نيز استفاده مى‌شود كه در نام‌گذارى جهنّم به «هاويه» ، عميق بودن دوزخ و سقوط دوزخيان در آن ، مورد عنايت بوده است . ⁽⁴⁾

.

۸ . لَظى

واژه شناسى «لظى»

۸ . لَظىهشتمين نام دوزخ ، «لَظى» است .

واژه‌شناسى «لظى»برخى از واژه‌شناسان ، اين واژه را به زبانه و شعله خالص آتش ، تفسير كرده‌اند و برخى از آنان ، آن را به معناى آتش مى‌دانند . خليل بن احمد فراهيدى مى‌گويد : لظى : هو اللهب الخالص . ⁽¹⁾لظى ، شعله ناب (بدون دود) است . امّا ابن منظور مى‌گويد : اللظى : النار ، و قيل : اللهب الخالص ... و لظى : اسم جهنّم ، نعوذ باللّه منها ، غير مصروف ، و هى معرفة لا تنوّن و لا تنصرف للعلميّة و التأنيث ، و سمّيت بذلك لأنّها أشدّ النيران . ⁽²⁾لظى ، آتش است و گفته شده شعله خالص است . لظى ، نام جهنّم است كه از آن به خدا پناه مى‌بريم . اين كلمه ، غير منصرف است و تنوين نمى‌گيرد . غير منصرف بودنش به خاطر علم بودن و مؤنّت بودن است . ناميده شدن دوزخ به «لظى» ، به سبب سخت‌ترين آتش بودن آن است . بنا بر اين ، از نظر واژه‌شناسى ، كلمه «لظى» اگر با تنوين بيايد ، صفت آتش است ؛ ولى اگر بدون تنوين بيايد ، نام عام و يا نام خاصّ آن است . البته از بعضى احاديث استفاده مى‌شود كه لظى ، نام يكى از دركات جهنّم است . ⁽³⁾

.

واژه «لظى» در قرآن و حديث

واژه «لظى» در قرآن و حديثواژه «لظى» ، تنها يك بار در قرآن آمده است : «كَلَا إِنَّهَا لَظَى * نَزَّاعَةً لِّلشَّوَى . ⁽¹⁾نه چنين است! آن ، شعله‌هاى سوزان آتش است . بر كَننده پوست سر و اندام است» .مرجع ضمير «إنّها» در اين آيه ، اگر «نار» ⁽²⁾باشد ، «لظى» معناى وصفى آن را در بر دارد و ديگر ، نام دوزخ نخواهد بود ، مانند : «فَأَنذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى . ⁽³⁾و من شما را از آتشى كه زبانه مى‌كشد ، بيم مى‌دهم» .امّا اگر ضمير «إنّها» ضمير مبهم و يا ضمير قصّه باشد ـ چنان كه بسيارى از واژه‌شناسان ⁽⁴⁾و مفسّران ⁽⁵⁾گفته‌اند ـ ، «لظى» نامى از نام‌هاى دوزخ است . گفتنى است كه برخى از احاديث نيز اين معنا را تأييد مى‌نمايد . ⁽⁶⁾

.

۹ . اَثام

واژه شناسى «اَثام»

۹ . اَثامنهمين نام دوزخ ، «اَثام» است .

واژه‌شناسى «اَثام»اين واژه از ريشه «إثم» به معناى گناه است و «اَثام» ، به معناى كيفر گناه است . خليل بن احمد مى‌گويد : و الأثام فى جملة التفسير : عقوبة الإثم . ⁽¹⁾اثام در تفاسير ، كيفر گناه ، معنا شده است . همچنين ابن منظور مى‌نويسد : و الأثام جزاء الإثم . ⁽²⁾اَثام ، كيفر گناه است . از اين رو ، دوزخ را مى‌توان «اَثام» ناميد ؛ زيرا جايگاه كيفر گنهكاران است .

.

واژه «اَثام» در قرآن و حديث

واژه «اَثام» در قرآن و حديثدر قرآن ، يك بار كلمه «اثام» آمده است : «وَ الَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَـهًا ءَاخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِى حَرَّمَ اللَّهُ إِلَا بِالْحَقِّ وَ لَا يَزْنُونَ وَمَن يَفْعَلْ ذَ لِكَ يَلْقَ أَثَامًا . ⁽¹⁾و كسانى كه معبود ديگرى را با خداوند نمى‌خوانند و انسانى را كه خداوند خونش را حرام شمرده ، جز به حق نمى‌كُشند و زنا نمى‌كنند ، و هر كس چنين كند ، مجازات سختى خواهد ديد !» .مفسّران غالبا همانند واژه‌شناسان ، «أثام» را به كيفر گناه ، تفسير كرده‌اند؛ ⁽²⁾امّا يكى از آنان اين واژه را به وادى‌اى در جهنّم تفسير كرده است ، ⁽³⁾اين معنا از ابن عمر ، قتاده ، مجاهد ، عكرمه و سعيد بن جبير نيز گزارش گرديده است. ⁽⁴⁾برخى نيز اين واژه را نامى از نام‌هاى دوزخ دانسته‌اند . ⁽⁵⁾

.

۱۰ . سجّين

واژه شناسى «سجّين»

واژه «سجّين» در قرآن و حديث

۱۰ . سجّيندهمين نام دوزخ ، «سجّين» است .

واژه‌شناسى «سجّين»اين واژه ، صيغه مبالغه از مادّه «سجن» به معناى زندان است . بنا بر اين ، «سجّين» جايگاه ابدى تبهكاران است كه به دليل وجود انواع عذاب‌ها در آن ـ كه قابل مقايسه با سخت‌ترين زندان‌هاى دنيوى نيست ـ ، چنين ناميده شده است . ابن منظور مى‌گويد : سجّين : فِعّيل من السجن ، و السجّين : السجن . و سجّين : وادٍ فى جهنّم ، نعوذ باللّه منها ، مشتقٌّ من ذلك . ⁽¹⁾سجّين ، صيغه مبالغه از «سجن» است . سجّين ، همان سجن (زندان) است . سجّين ، وادى‌اى در جهنّم ـ كه از آن به خدا پناه مى‌بريم ـ ، از همين ريشه مشتق شده است . راغب اصفهانى نيز اين واژه را چنين معنا كرده است : و السجّين : اسم لجهنّم بإزاء عِلّيّين ، و زيد لفظه تنبيها على زيادة معناه . ⁽²⁾سجّين ، نامى است براى جهنّم در برابر علّيّين . بر اصل آن، براى توجّه به زيادت معنايش [حروفى] افزوده شده است .

واژه «سجّين» در قرآن و حديثدر قرآن ، اين واژه دو بار به كار رفته است : «كَلَا إِنَّ كِتَـبَ الْفُجَّارِ لَفِى سِجِّينٍ * وَ مَآ أَدْرَلـكَ مَا سِجِّينٌ . ⁽³⁾نه چنين است [كه آنها مى‌پندارند]! به يقين ، نامه اعمال بدكاران ، در «سجّين» است ، و تو چه مى‌دانى كه «سجّين» چيست ؟!» .كلمه «كتاب» در اين آيه ، به معناى مكتوب است . البتّه نه به معناى نوشته چيزى با قلم در كاغذ ؛ بلكه به معناى قضاى حتمى الهى است ، بدين معنا كه سرنوشت قطعى تبهكاران ، زندانى ابدى است كه به دليل وجود انواع سختى‌ها در آن ، قابل توصيف نيست . بنا بر اين ، آيه «وَ مَآ أَدْرَلـكَ مَا سِجِّينٌ» ، تأكيد بر اين است كه عذاب‌هاى زندان دوزخ ، فوق ادراك و توصيف اند . ⁽⁴⁾برخى از روايات نيز به همين معنا اشاره دارند . ⁽⁵⁾

.

چند نظريّه در باره نام هاى دوزخ

۱ . اشاره به ويژگى هاى دوزخ

چند نظريّه در باره نام‌هاى دوزخدر تبيين و تحليل نام‌هاى دوزخ ، چند نظريّه و يا احتمال وجود دارد :

۱ . اشاره به ويژگى‌هاى دوزخبسيارى از واژه‌شناسان و مفسّران ، هر يك از نام‌هاى دوزخ را اشاره به بُعدى از ابعاد و ويژگى‌اى از ويژگى‌هاى دوزخ مى‌دانند . مثلاً دوزخ ، «جهنّم» ناميده مى‌شود ؛ چون آتش آن به سختى بر انسان حمله مى‌كند ، يا اين كه از عمق زيادى برخوردار است، ⁽¹⁾يا «جحيم» ناميده مى‌شود ؛ چون به شدّت، افروخته است، ⁽²⁾يا «لظى» ناميده مى‌شود ؛ چون زبانه مى‌كشد، ⁽³⁾يا «سقر» ناميده مى‌شود ؛ چون چهره را دگرگون مى‌نمايد، ⁽⁴⁾يا «حطمه» ناميده مى‌شود؛ چون همه چيز را در هم مى‌شكند و در عمق جان نفوذ مى‌كند، ⁽⁵⁾يا «هاويه» ناميده مى‌شود؛ چون تبهكاران در عمق آن سقوط مى‌نمايند ⁽⁶⁾و يا ... .

.

۲ . اشاره به طبقات دوزخ

۲ . اشاره به طبقات دوزخنظريّه ديگر ، اين است كه شمارى از نام‌هاى ياد شده ، به طبقات دوزخ اشاره دارند، ⁽¹⁾چنان كه در حديثى از امام على عليه السلام آمده است : إنَّ جَهَنَّمَ لَها سَبَعَةُ أَبوابٍ أَطباقٍ بَعضُها فَوقَ بَعضٍ ـ و وَضَعَ إحدى يَدَيهِ عَلى الاُخرى ، فَقالَ : هَكَذا ـ و إنَّ اللّه‌َ وَضَعَ الجِنانَ عَلى العَرضِ ، و وَضَعَ النِّيرانَ بَعضَها فَوقَ بَعضٍ ، فأَسفَلُها جَهَنَّمُ ، و فَوقُها لَظى ، و فَوقُها الحُطَمَةُ ، و فَوقُها سَقَرُ ، و فَوقُها الجَحِيمُ ، و فَوقُها السَّعِيرُ ، و فَوقُ‌ها الهاوِيَةُ . ⁽²⁾ـ آن حضرت دستانش را بر روى هم گذاشت و فرمود : اين گونه ـ خداوند باغ‌هاى بهشت را در كنار هم قرار داد ، ولى عذاب‌هاى آتش را بر روى هم . طبقه زيرين آن ، جهنّم است . بالاى آن ، لظى است . بالايش حطمه و بر بالاى آن ، جحيم و بر روى آن ، سعير و بالاى آن ، هاويه است . بنا بر اين روايت ، درهاى دوزخ هماهنگ با طبقات آن است ، بدين معنا كه براى هر طبقه ، درب ويژه‌اى است . اين معنا در احاديث ديگر ⁽³⁾نيز آمده است . البتّه طولى بودن طبقات جهنّم و عرضى بودن طبقات بهشت در اين حديث ، مؤيّدى ندارد و با توجّه به ضعف سند آن ، چيزى را نمى‌تواند اثبات كند .

.

۳ . اشاره به درهاى دوزخ

۴ . اشاره به مكان هاى خاصّى در دوزخ

۳ . اشاره به درهاى دوزخاحتمال سوم ، اين است كه نام‌هاى ياد شده به درهاى دوزخ اشاره دارند ، بدين معنا كه درهاى هفتگانه دوزخ كه در قرآن آمده، ⁽¹⁾به اين نام‌ها ، ناميده شده‌اند . ⁽²⁾

۴ . اشاره به مكان‌هاى خاصّى در دوزخشمارى از احاديث ، دلالت دارند كه برخى از نام‌هاى ياد شده ، مانند «سعير» ⁽³⁾و «سقر» ⁽⁴⁾، نام درّه‌هاى خاصّى در دوزخ‌اند . با توجّه به اين احاديث ، مى‌توان گفت برخى از نام‌هايى كه توضيح داده شدند، نام همه دوزخ و برخى از نام‌ها ، نام نقاط خاصّى از آن هستند ، چنان كه در دوزخ ، نقاط ديگرى نيز به نام‌هاى «حصينه» ، ⁽⁵⁾«هبهب»، ⁽⁶⁾«غسّاق»، ⁽⁷⁾«صعدى» ۸ و ... وجود دارد . گفتنى است كه موارد ياد شده ، احتمالاتى هستند كه نمى‌توانند چيزى را اثبات كنند . بنا بر اين ، اظهار نظر قطعى در مورد چگونگى نام‌هاى دوزخ ، ممكن نيست . آنچه به ذهن نزديك‌تر مى‌رسد ، اين است كه شمارى از نام‌هاى ياد شده ، نام دوزخ و شمارى ، اوصاف آن‌اند ، چنان كه ناميده شدن بخش‌هايى از دوزخ به نام‌هايى كه بدانها اشاره شد ، بعيد نيست .

.

. .

الفَصلُ الثّاني: خلقة نار جهنم۲ / ۱حِكمَةُ خَلقِ جَهَنَّمَ۴۶۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : إنَّ اللّه‌َ خَلَقَ الجَنَّةَ ثَوابا لِأَوليائِهِ ، فَحَفَّها بِالجودِ وَالكَرَمِ ، وخَلَقَ النّارَ عِقابا لِأَعدائِهِ ، فَحَفَّها بِاللَّؤمِ وَالبُخلِ . ⁽¹⁾۴۶۵.عدّة الداعي : إحياء علوم الدين : فِي الخَبَرِ : خَلَقَ اللّه‌ُ تَعالى جَهَنَّمَ مِن فَضلِ رَحمَتِهِ سَوطا يَسوقُ اللّه‌ُ بِهِ عِبادَهُ إلى الجَنَّةِ . ⁽²⁾۲ / ۲مَخلُوقِيَّةُ جَهَنَّمَ الآنَالكتاب«يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةُ بِالْكَافِرِينَ» . ⁽³⁾

«وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ ائْذَن لِّى وَلَا تَفْتِنِّى أَلَا فِى الْفِتْنَةِ سَقَطُواْ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةُ بِالْكَافِرِينَ» . ⁽⁴⁾

«وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَن يَرَى» . ⁽⁵⁾

.

فصل دوم : آفرينش آتش جهنّم

۲ / ۱ حكمت آفرينش جهنّم

۲ / ۲ جهنّم ، هم اكنون آفريده شده است

فصل دوم : آفرينش آتش جهنّم۲ / ۱حكمت آفرينش جهنّم۴۵۵.الإمام عليّ عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : خداوند ، بهشت را پاداشى براى دوستانش قرار داد و آن را در ميان بخشندگى و آقايى نهاد ، و دوزخ را كيفرى براى دشمنانش قرار داد و آن را در ميان پستى و بخل قرار داد .۴۵۴.الإمام عليّ عليه السلام : إحياء علوم الدين: در خبر است كه: «خداى بزرگ ، جهنّم را از فزونىِ رحمت خويش ، به سان تازيانه‌اى آفريد كه با آن ، بندگانش را سوى بهشت براند».۲ / ۲جهنّم ، هم‌اكنون آفريده شده استقرآن«و شتاب‌زده از تو عذاب مى‌خواهند ، حال آن كه جهنّم ، كافران را در ميان گرفته است».

«و از آنان كسى است كه مى‌گويد: «مرا اجازه[ى ماندن] ده و به فتنه‌ام مينداز» . هان! آنان خود به فتنه افتاده‌اند و بى ترديد ، دوزخ ، كافران را در ميان دارد».

«و دوزخ بر هر كه ببيند ، آشكار مى‌گردد».

.

الحديث۴۴۶.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الجَنَّةُ أقرَبُ إلى أحَدِكُم مِن شِراكِ نَعلِهِ ، وَالنّارُ مِثلُ ذلِكَ . ⁽¹⁾۴۴۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : اِعلَموا أنَّ الجَنَّةَ وَالنّارَ أقرَبُ إلى أحَدِكُم مِن شِراكِ نَعلِهِ ؛ مَن يَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَيرا يَرَهُ ، ومَن يَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ شَرّا يَرَهُ . ⁽²⁾۴۴۴.عنه عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : جَهَنَّمُ تُحيطُ بِالدُّنيا ، وَالجَنَّةُ مِن وَرائِها ؛ فَلِذلِكَ صارَ الصِّراطُ عَلى جَهَنَّمَ طَريقا إلَى الجَنَّةِ . ⁽³⁾ع : ج ۱ ص ۵۰ (القسم الأوّل : الجنّة / الفصل الثانى : خلقة الجنة) .

۲ / ۳يَومُ خَلقِ جَهَنَّمَ۴۴۰.عنه عليه السلام : الإمام عليّ عليه السلام : إنَّ اللّه‌َ عز و جل خَلَقَ النّارَ يَومَ الأَربِعاءِ ، فَأَوجَبَ صَومَهُ لِيُتَعَوَّذَ بِهِ مِنَ النّارِ . ⁽⁴⁾۴۳۹.الإمام عليّ عليه السلام : عنه عليه السلام : تَوَقَّوُا الحِجامَةَ يَومَ الأَربِعاءِ ، وَالنّورَةَ ؛ فَإِنَّ يَومَ الأَربِعاءِ يَومُ نَحسٍ مُستَمِرٍّ ، وفيهِ خُلِقَت جَهَنَّمُ . ⁽⁵⁾.

۲ / ۳ روز آفرينش جهنّم

حديث۴۳۷.الإمام عليّ عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : بهشت به هر يك از شما ، از بند كفشش نزديك‌تر است . آتش نيز چنين است.۴۳۶.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : بدانيد كه بهشت و دوزخ ، به هر يك از شما از بند كفشش نزديك‌تر است. هر كس به وزن ذرّه‌اى نيكى كند ، آن را مى‌بيند و هر كس به وزن ذرّه‌اى بدى كند ، آن را مى‌بيند .۴۳۵.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : جهنّم ، دنيا را در ميان گرفته و بهشت در پسِ آن است . از همين رو ، [پل] صراط بر روى دوزخ نهاده شده تا راهى به سوى بهشت باشد .ر . ك : ج ۱ ص ۵۱ (فصل دوم : آفرينش بهشت) .

۲ / ۳روز آفرينش جهنّم۴۳۱.عنه عليه السلام : امام على عليه السلام : خداى عز و جل ، آتش [دوزخ] را در روز چهارشنبه آفريد . پس روزه گرفتن در اين روز را واجب فرمود تا از آتش ، بدان پناه آورند .۴۳۰.عنه عليه السلام : امام على عليه السلام : در روز چهارشنبه ، از حجامت كردن و نوره كشيدن خوددارى كنيد؛ زيرا روز چهارشنبه ، روزى است كه پيوسته شوم است و دوزخ نيز

در اين روز آفريده شده است.

.

۴۲۹.الإمام عليّ عليه السلام : الإمام الصادق عليه السلام : إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله سُئِلَ عَن صَومِ خَميسَينِ بَينَهُما أربِعاءٌ ، فَقالَ : أمَّا الخَميسُ فَيَومٌ تُعرَضُ فيهِ الأَعمالُ ، وأمَّا الأَربِعاءُ فَيَومٌ خُلِقَت فيهِ النّارُ ، وأمَّا الصَّومُ فَجُنَّةٌ مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾۳۹۶.عنه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام : خُلِقَتِ يَومَ الثَّلاثاءِ النّارُ ، وذلِكَ قَولُهُ تَعالى : «انطَـلِقُواْ إِلَى مَا كُنتُم بِهِ تُكَذِّبُونَ * انطَـلِقُواْ إِلَى ظِـلٍّ ذِى ثَلَاثِ شُعَبٍ * لَا ظَـلِيلٍ وَ لَا يُغْنِى مِنَ اللَّهَبِ» ⁽²⁾. ⁽³⁾.

۳۹۷.الإمام عليّ عليه السلام : امام صادق عليه السلام : از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در باره روزه دو پنج‌شنبه و چهارشنبه ميان آنها ⁽¹⁾سؤال شد . فرمود: «پنج‌شنبه روزى است كه در آن ، اعمال عرضه مى‌شوند. ⁽²⁾چهارشنبه روزى است كه در آن روز ، دوزخ آفريده شد . روزه هم يك سپر [در برابر آتش ]است» .۳۹۸.عنه عليه السلام : امام صادق عليه السلام : دوزخ در روز سه‌شنبه آفريده شده است ؛ همان چيزى كه خداى عز و جل درباره‌اش مى‌فرمايد: «برويد به سوى آنچه دروغش مى‌شمرديد. برويد به سوى آن دود سه شاخه . نه سايه‌دار است و نه از شعله[ى آتش] حفاظت مى‌كند» . .

الفَصلُ الثّالث: اَلتَّحذيرُ مِن جَهَنَّمَ۳ / ۱تَحذيرُ اللّه‌ِالكتاب«قُلْ إِنَّ الْخَـسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَـمَةِ أَلَا ذَ لِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ * لَهُم مِّن فَوْقِهِمْ ظُـلَلٌ مِّنَ النَّارِ وَ مِن تَحْتِهِمْ ظُـلَلٌ ذَ لِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ يَـعِبَادِ فَاتَّقُونِ » . ⁽¹⁾

«وَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِى أُعِدَّتْ لِلْكَـفِرِينَ » . ⁽²⁾

«فَأَنذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى * لَا يَصْلَـاهَا إلَّا الْأَشْقَى * الَّذِى كَذَّبَ وَ تَوَلَّى * وَ سَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى » . ⁽³⁾

«أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَ نَ اللَّهِ كَمَن بَاءَ بِسَخَطٍ مِّنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » . ⁽⁴⁾

«وَ إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ ءَايَـتُنَا بَيِّنَـتٍ تَعْرِفُ فِى وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُواْ الْمُنكَرَيَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ ءَايَـتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُم بِشْرٍّ مِّن ذَ لِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ » . ⁽⁵⁾

«فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَ لَن تَفْعَلُواْ فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِى وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَـفِرِينَ » . ⁽⁶⁾

.

فصل سوم : هشدار در باره جهنّم

۳ / ۱ هشدار خدا

فصل سوم : هشدار در باره جهنّم۳ / ۱هشدار خداقرآن«بگو: زيانكاران، در حقيقت ، همان كسانى هستند كه به خود و كسانشان در روز قيامت زيان رسانده‌اند. آرى، اين همان زيان آشكار است. آنان از بالاى سرشان چترهايى از آتش خواهند داشت و از زير پايشان نيز طبق‌هايى [آتشين] . اين ، همان [كيفرى] است كه خدا بندگانش را به آن بيم مى‌دهد. اى بندگان من ! از من بترسيد».

«و بترسيد از آتشى كه براى كافران آماده شده است».

«پس، شما را به آتشى كه زبانه مى‌كشد ، هشدار دادم. جز نگون‌بخت‌ترين [ـِ مردم ، كسى ]در آن در نمى‌آيد ؛ همان كه تكذيب كرد و رُخ بر تافت. و پرهيزگارترين [ـِ مردم] ، از آن دور داشته خواهد شد».

«آيا كسى كه خشنودىِ خدا را پيروى مى‌كند ، همانند كسى است كه به ناخشنودىِ خدا دچار گرديده و جايگاهش دوزخ است؟! و چه بد بازگشتگاهى است!».

«و هر گاه آيات روشن ما بر آنان خوانده مى‌شود، در چهره كسانى كه كفر ورزيده‌اند ، انكار را در مى‌يابى . چيزى نمانده كه بر كسانى كه آيات ما را بر ايشان تلاوت مى‌كنند ، حمله‌ور شوند. بگو: آيا شما را به بدتر از اين خبر دهم؟ همان آتشى كه خدا آن را به كسانى كه كفر ورزيده‌اند ، وعده داده است، و چه بدسرانجامى است!».

«پس اگر نكرديد ـ و هرگز نمى‌توانيد كرد ـ ، از آتشى بترسيد كه سوختش مردمان و سنگ‌ها هستند و براى كافران ، آماده شده است».

.

الحديث۴۲۰.عنه صلى الله عليه و آله ـ في وَصِيَّتِهِ لِأَبي الكافي عن عليّ بن أسباط عنهم عليهم السلام : فيما وَعَظَ اللّه‌ُ عز و جل بِهِ عيسى عليه السلام : . . . يا عيسى اهرُب إلَيَّ مَعَ مَن يَهرُبُ ، مِن نارٍ ذاتِ لَهَبٍ ، ونارٍ ذاتِ أغلالٍ وأنكالٍ ، لا يَدخُلُها رَوحٌ ، ولا يَخرُجُ مِنها غَمٌّ أبَدا ، قِطَعٌ كَقِطَعِ اللَّيلِ المُظلِمِ ، مَن يَنجُ مِنها يَفُز ، ولَن يَنجُوَ مِنها مَن كانَ مِنَ الهالِكينَ . هِيَ دارُ الجَبّارينَ وَالعُتاةِ الظّالِمينَ ، وكُلِّ فَظٍّ غَليظٍ ، وكُلِّ مُختالٍ فَخورٍ .

يا عيسى بِئسَتِ الدّارُ لِمَن رَكَنَ إلَيها ! وبِئسَ القَرارُ دارُ الظّالِمينَ ، إنّي اُحَذِّرُكَ نَفسَكَ فَكُن بي خَبيرا . ⁽¹⁾۳ / ۲تَحذيرُ النَّبِيِّ صلّي الله عليه و آله۴۲۳.عنه عليه السلام : المصنّف لابن أبي شيبة عن النعمان بن بشير : سَمِعتُ رَسولَ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله وهُوَ عَلَى المِنبَرِ يَقولُ : أُنذِرُكُمُ النّارَ! حَتّى سَقَطَ إحدى عِطفَي رِدائِهِ عَن مِنكَبَيهِ . ⁽²⁾۴۲۴.الإمام زين العابدين عليه السلام ـ في دُعاءِ أبي سنن الدارمي عن النّعمان بن بشير : سَمِعتُ رَسولَ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله يَخطُبُ فَقالَ : أنذَرتُكُمُ النّارَ ، أنذَرتُكُمُ النّارَ ، أنذَرتُكُمُ النّارَ! فَمازالَ يَقولُها حَتّى لَو كانَ في مَقامي هذا

لَسَمِعَهُ أهلُ السّوقِ ، وحَتّى سَقَطَت خَميصَةٌ ⁽³⁾كانَت عَلَيهِ عِندَ رِجلَيهِ . ⁽⁴⁾.

۳ / ۲ هشدار پيامبر صلى الله عليه و آله

حديث۴۲۶.الإمام المهدي عليه السلام : الكافى ـ به نقل از على بن اسباط ـ : از پيامبر صلى الله عليه و آله يا اهل بيت عليهم السلام روايت شده كه در اندرزهاى خداوند عز و جلبه عيسى عليه السلام آمده است : «... اى عيسى! همراه با آنان كه از آتشِ شعله‌ور و آتشِ پر از غُل و زنجير مى‌گريزند، به سوى من بگريز ؛ آتشى كه هرگز هيچ شادى‌اى وارد آن نمى‌شود و هيچ اندوهى از آن خارج نمى‌گردد ؛ آتشى كه پاره‌هايش همچون پاره‌هاى شبِ تار است. هر كه از اين آتش بِرَهَد ، كامياب است و آن كه از هلاكْ شوندگان باشد ، هرگز از اين آتش نخواهد رَست . اين آتش، سراى متكبّران و سركشانِ ستمگر و هر سنگ‌دل درشت‌خوى و هر مغرور خودستايى است .

اى عيسى! چه بد سرايى است [اين سراى آتش] براى آن كه بدان اعتماد كرده، و چه بد جايگاهى است سراى ستمگران ! من هشدارت مى‌دهم كه مراقب خويش باشى . پس حواست به من باشد» .۳ / ۲هشدار پيامبر۹۷۴۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : المصنّف ، ابن ابى شيبه ـ به نقل از نعمان بن بشير ـ : از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در حالى كه بر منبر بود ـ شنيدم كه مى‌فرمايد: «شما را از آتش ، زنهار مى‌دهم !» . [چندان اين جمله را با شور و حرارت فرمود كه ]يكى از گوشه‌هاى ردايش از دوشش افتاد.۷۴۷.عنه صلى الله عليه و آله : سنن الدارمى ـ به نقل از نعمان بن بشير ـ : از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كه مشغول سخنرانى بود، شنيدم كه فرمود: «بترسيد از آتش ، بترسيد از آتش، بترسيد از آتش!» و پيوسته اين جمله را مى‌فرمود ، چندان كه اگر در جاى من مى‌بود ، مردم بازار آن

را مى‌شنيدند، و چندان كه پيراهن سياه نقش‌دارى كه بر تن داشت، جلو پاهايش افتاد.

.

۷۴۸.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يا مَعشَرَ المُسلِمينَ ، اِرغَبوا فيما رَغَّبَكُمُ اللّه‌ُ فيهِ ، وَاحذَروا مِمّا حَذَّرَكُمُ اللّه‌ُ مِنهُ ، وخافوا مِمّا خَوَّفَكُمُ اللّه‌ُ بِهِ مِن عَذابِهِ وعِقابِهِ ، ومِن جَهَنَّمَ! فَإِنَّها لَو كانَت قَطرَةٌ مِنَ الجَنَّةِ مَعَكُم في دُنياكُمُ الَّتي أنتُم فيها حَلَّتها لَكُم ، ولَو كانَت قَطرَةٌ مِنَ النّارِ مَعَكُم في دُنياكُمُ الَّتي أنتُم فيها خَبَّثَتها عَلَيكُم . ⁽¹⁾۷۴۹.عنه صلى الله عليه و آله : صحيح مسلم عن أنس : صَلّى بِنا رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله ذاتَ يَومٍ ، فَلَمّا قَضَى الصَّلاةَ أقبَلَ عَلَينا بِوَجهِهِ ، فَقالَ : أيُّهَا النّاسُ ! إنّي إمامُكُم ؛ فَلا تُسبِقوني بِالرُّكوعِ ولا بِالسُّجودِ ، ولا بِالقِيامِ ولا بِالاِنصِرافِ . فَإِنّي أراكُم أمامي ومِن خَلفي .

ثُمَّ قالَ : وَالَّذي نَفسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ! لَو رَأَيتُم ما رَأَيتُ لَضَحِكتُم قَليلاً ولَبَكَيتُم كَثيرا . قالوا : وما رَأَيتَ يا رَسولَ اللّه‌ِ ؟ قالَ : رَأَيتُ الجَنَّةَ وَالنّارَ . ⁽²⁾۷۵۰.المستدرك عن أبي طلحة الأنصاري : مسند البزّار عن عبداللّه بن الزُّبير : إنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله مَرَّ بِقَومٍ يَضحَكونَ ، فَقالَ : أتَضحَكونَ وذِكرُ الجَنَّةِ وَالنّارِ بَينَ أظهُرِكُم ؟!

قالَ : فَما رُئِيَ أحَدٌ مِنهُم ضاحِكا حَتّى ماتَ . قالَ : ونَزَلَت فيهِم : «نَبِّئْ عِبَادِى أَنِّى أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنَّ عَذَابِى هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾.

۷۵۱.مسند ابن حنبل عن ربيعة بن كعب : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اى گروه مسلمانان! رغبت كنيد به چيزى كه خداوند ، شما را بدان ترغيب كرده است، و حذر كنيد از آنچه خداوند ، شما را از آن بر حذر داشته است. از عذاب و كيفر خدا و از دوزخ ـ كه شما را از آن ترسانده است ـ بترسيد؛ زيرا در دنيايى كه در آن به سر مى‌بريد ، اگر قطره‌اى از بهشت همراه شما باشد ، دنيا را براى شما روا و [گوارا] مى‌گردانَد، و در دنيايى كه در آن به سر مى‌بريد، اگر قطره‌اى از آتش با شما باشد ، دنيا را بر شما [تلخ و] ناپاك مى‌سازد.۷۵۲.صحيح مسلم عن أبي ذرّ : صحيح مسلم ـ به نقل از اَنَس ـ : روزى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله براى ما نماز خواند و چون نماز را تمام كرد، رو به ما نمود و فرمود: «اى مردم! من امامِ [جماعتِ] شما هستم . پس در ركوع و سجود و قيام و تمام كردن نماز ، بر من پيشى نگيريد؛ زيرا من از پيشِ رو و از پشت سرم [نيز] ، شما را مى‌بينم» .

سپس فرمود: «سوگند به آن كه جان محمّد در دست اوست، اگر آنچه من ديده‌ام ، شما هم مى‌ديديد ، كمتر مى‌خنديديد و بيشتر مى‌گريستيد» .

[اصحاب] گفتند : مگر شما چه ديده‌ايد ، اى پيامبر خدا ؟!

فرمود: «بهشت و دوزخ را ديده‌ام» .۷۵۳.سنن الترمذي عن أبي ذرّ ـ أنَّهُ قالَ لِ رَسولِ مُسند البزّار ـ به نقل از عبد اللّه بن زبير ـ : پيامبر صلى الله عليه و آله بر گروهى گذشت كه مى‌خنديدند . فرمود: «با آن كه ياد بهشت و دوزخ ، در ميان شماست، مى‌خنديد؟!» .

از آن پس، هيچ يك از آنها تا زنده بود ، خندان ديده نشد . نيز اين آيات ، در باره آنان نازل گشت: «به بندگانم خبر ده كه منم آمرزنده مهربان و عذابم ، عذابى دردناك است» . .

۷۵۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : صحيح مسلم عن أبي هريرة : لَمّا اُنزِلَت هذِهِ الآيَةُ : «وَ أَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ » ⁽¹⁾دَعا رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله قُرَيشا ، فَاجتَمَعوا . فَعَمَّ وخَصَّ ، فَقالَ :

يا بَني كَعبِ بنِ لُؤَيٍّ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ . يا بَني مُرَّةَ بنِ كَعبٍ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ . يا بَني عَبدِ شَمسٍ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ . يا بَني عَبدِ مَنافٍ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ . يا بَني هاشِمٍ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ . يا بَني عَبدِ المُطَّلِبِ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ . يا فاطِمَةُ! أنقِذي نَفسَكِ مِنَ النّارِ ؛ فَإِنّي لا أملِكُ لَكُم مِنَ اللّه‌ِ شَيئا ، غَيرَ أنَّ لَكُم رَحِما سأَبُلُّها بِبَلالِها ⁽²⁾. ⁽³⁾۷۵۵.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : ما رَأَيتُ مِثلَ النّارِ نامَ هارِبُها! ولا مِثلَ الجَنَّةِ نامَ طالِبُها! ⁽⁴⁾۷۵۶.عنه صلى الله عليه و آله : مسند ابن حنبل عن أنس عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله : أنَّهُ قالَ لِجِبرَئيلِ عليه السلام : ما لي لَم أرَ ميكائيلَ ضاحِكا قَطُّ ؟! قالَ : ما ضَحِكَ ميكائيلُ مُنذُ خُلِقَتِ النّارُ . ⁽⁵⁾۷۵۷.الإمام زين العابدين عليه السلام : صحيح البخاري عن ابن عبّاس : اِنخَسَفَتِ ⁽⁶⁾الشَّمسُ فَصَلّى رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله ، ثُمَّ قالَ :

اُريتُ النّارَ ، فَلَم أرَ مَنظَرا كَاليَومِ ـ قَطُّ ـ أفظَعَ! ⁽⁷⁾.

۷۵۸.الإمام الصادق عليه السلام : صحيح مسلم ـ به نقل از ابو هريره ـ : چون آيه «و خويشان نزديكت را هشدار ده» نازل شد، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله قريش را فرا خواند . چون آنان گرد آمدند ، پيامبر صلى الله عليه و آله ايشان را گروهى و تك‌تك ، مخاطب ساخت و فرمود: «اى فرزندان كعب بن لُؤَى! خويشتن را از آتش ، نجات دهيد. اى فرزندان مُرّة بن كعب! خويشتن را از آتش ، نجات دهيد. اى فرزندان عبد شمس! خويشتن را از آتش ، نجات دهيد. اى فرزندان عبد مناف! خويشتن را از آتش ، نجات دهيد. اى بنى هاشم! خويشتن را از آتش ، نجات دهيد. اى بنى عبد المطّلب! خويشتن را از آتش، نجات دهيد. اى فاطمه! خويشتن را از آتش ، نجات ده ؛ زيرا در برابر خدا ، از من براى شما كارى ساخته نيست، جز آن كه شما [با من] رشته خويشاوندى داريد و من به سبب آن [و براى پذيرايى] ، كام شما را تر خواهم كرد» . ⁽¹⁾۷۵۹.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : چيزى را چون آتش[ـِ جهنّم] نديده‌ام كه گريزان از آن ، خفته باشد! و نه چونان بهشت كه جوينده آن ، خفته باشد!۷۶۰.الإمام الباقر عليه السلام : مسند ابن حنبل ـ به نقل از اَنَس ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به جبرئيل عليه السلام فرمود: «از چه روست كه ميكائيل را هرگز خندان نديده‌ام؟» .

جبرئيل عليه السلام گفت: از زمانى كه آتش آفريده شد ، ميكائيل عليه السلام ديگر نخنديد .۷۶۱.سنن أبي داوود عن العرباض بن سارية : صحيح البخارى ـ به نقل از ابن عبّاس ـ : يك بار كه خورشيد گرفتگى رخ داد، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نماز خواند و سپس فرمود: «آتش[ـِ دوزخ] به من نمايانده شد و

من هرگز منظره‌اى وحشتناك‌تر از [منظره ]امروز نديده‌ام» . .

۷۶۲.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : كُلُّ نَعيمٍ دونَ الجَنَّةِ صَغيرٌ ، وكُلُّ بَلاءٍ دونَ النّارِ يَسيرٌ . ⁽¹⁾۷۶۳.عنه صلى الله عليه و آله : معاني الأخبار عن أبي ذر : قُلتُ : يا رَسولَ اللّه‌ِ ! فَما كانَت صُحُفُ موسى عليه السلام ؟ قالَ : كانَت عِبَرا كُلُّها : عَجِبتُ لِمَن أيقَنَ بِالمَوتِ لِمَ يَفرَحُ ؟! ولِمَن أيقَنَ بِالنّارِ لِمَ يَضحَكُ ؟! ⁽²⁾۷۶۴.الإمام الصادق عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في قَولِ اللّه‌ِ تَعالى : «وَ كَانَ تَحْتَهُ كَنزٌ لَّهُمَا» ⁽³⁾ـ : كانَ تَحتَهُ لَوحٌ مِن ذَهَبٍ مَكتوبٌ فيهِ خَمسَةُ أسطُرٍ ؛ أوَّلُها : عَجِبتُ لِمَن أيقَنَ بِالمَوتِ كَيفَ يَفرَحُ ؟ وعَجِبتُ لِمَن أيقَنَ بِالنّارِ كَيفَ يَضحَكُ ؟ وعَجِبتُ لِمَن أيقَنَ بِالقَدَرِ كَيفَ يَحزَنُ ؟ وعَجِبتُ لِمَن أيقَنَ بِزَوالِ الدُّنيا وتَقَلُّبِها بِأَهلِها كَيفَ يَطمَئِنُّ إلَيها ؟ وفِي الخامِسِ : لا إلهَ إلَا اللّه‌ُ ، مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّه‌ِ . ⁽⁴⁾۷۶۵.عنه عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : عَجِبتُ لِمَن يَحتَمي مِنَ الطَّعامِ مَخافَةَ الدّاءِ ، كَيفَ لا يَحتَمي مِنَ الذُّنوبِ

مَخافَةَ النّارِ ؟! ⁽⁵⁾.

۷۶۶.الإمام عليّ عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر نعمتى در برابر بهشت ، خُرد است و هر رنج و بلايى در برابر آتش [جهنّم] ، اندك .۷۶۷.الإمام الصادق عليه السلام : معانى الأخبار ـ به نقل از ابو ذر ـ : گفتم : اى پيامبر خدا ! نبشته‌هاى موسى عليه السلام چه بوده است؟

فرمود: «سراسر اندرز بوده است[ ، از جمله اين كه] : "در شگفتم چرا كسى كه به مردن يقين دارد ، شادى مى‌كند ؟! و چرا كسى كه به آتش يقين دارد ، مى‌خندد ؟!"» .۷۶۸.الإمام الصادق عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در باره اين سخن خداى متعال: «و در زير آن [ديوار] ، گنجى بود متعلّق به آن دو [يتيم]» ـ : در زير آن ديوار ، لوحى زرين قرار داشت كه در آن ، پنج سطر نوشته شده بود: اوّل اين كه : «در شگفتم از كسى كه به مرگ يقين دارد ، چگونه شادمانى مى‌كند ؟! [دوم:] در شگفتم از كسى كه به آتش يقين دارد ، چگونه مى‌خندد؟! [سوم: ]در شگفتم از كسى كه به سرنوشت يقين دارد ، چگونه غم مى‌خورَد ؟! [چهارم: ]در شگفتم از كسى كه به ناپايدارىِ دنيا و فراز و نشيب آن نسبت به اهلش يقين دارد، چگونه به آن اعتماد مى‌كند ؟!» و در سطر پنجم آمده بود: «معبودى جز خدا نيست . محمّد ، فرستاده خداست» .۷۶۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در شگفتم از كسى كه از بيم بيمارى ، از غذا پرهيز مى‌كند،

چگونه از بيم آتش ، از گناهان پرهيز نمى‌كند؟ ! .

۷۷۰.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله ـ في ذِكرِ المِعراجِ ـ : صَعِدَ جَبرَئيلُ وصَعِدتُ مَعَهُ إلى سَماءِ الدُّنيا ، وعَلَيها مَلَكٌ يُقالُ لَهُ : «إسماعيلُ» وهُوَ صاحِبُ الخَطفَةِ الَّتي قالَ اللّه‌ُ عز و جل «إلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ» وتَحتَهُ سَبعونَ ألفَ مَلَكٍ ، تَحتَ كُلِّ مَلَكٍ سَبعونَ ألفَ مَلَكٍ ، فَقالَ : يا جَبرَئيلُ ، مَن هذا مَعَكَ ؟ فَقالَ : مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله . قالَ : أوَقَد بُعِثَ ؟ قالَ : نَعَم . فَفَتَحَ البابَ ، فَسَلَّمتُ عَلَيهِ وسَلَّمَ عَلَيَّ ، وَاستَغفَرتُ لَهُ وَاستَغفَرَ لي ، وقالَ : مَرحَبا بِالأَخِ النّاصِحِ ، وَالنَّبِيِّ الصّالِحِ .

وتَلَقَّتني المَلائِكَةُ حَتّى دَخَلتُ سَماءَ الدُّنيا ، فَما لَقِيَني مَلَكٌ إلّا ضاحِكا مُستَبشِرا ، حَتّى لَقِيَني مَلَكٌ مِنَ المَلائِكَةِ لَم أرَ أعظَمَ خَلقا مِنهُ ، كَريهُ المَنظَرِ ، ظاهِرُ الغَضَبِ ، فَقالَ لي مِثلَ ما قالوا مِنَ الدُّعاءِ ، إلّا أنَّهُ لَم يَضحَك ولَم أرَ فيهِ مِنَ الاِستبِشارِ وما رَأَيتُ مِمَّن ضَحِكَ مِنَ المَلائِكَةِ ، فَقُلتُ : مَن هذا يا جَبرَئيلُ ، فَإِنّي قَد فَزِعتُ ؟

فَقالَ : يَجوزُ أن تَفزَعَ مِنهُ وكُلُّنا نَفزَعُ مِنهُ ، هذا مالِكٌ خازِنُ النّارِ ؛ لَم يَضحَك قَطُّ ولَم يَزَل مُنذُ وَلّاهُ اللّه‌ُ جَهَنَّمَ يَزدادُ كُلَّ يَومٍ غَضَباً وغَيظا عَلى أعداءِ اللّه‌ِ وأهلِ مَعصِيَتِهِ ، فَيَنتَقِمُ اللّه‌ُ بِهِ مِنهُم ، ولَو ضَحِكَ إلى أحَدٍ قَبلَكَ أو كانَ ضاحِكا لِأَحَدٍ بَعدَكَ لَضَحِكَ إلَيكَ ، ولكِنَّهُ لا يَضحَكُ . ⁽¹⁾۷۷۱.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام الباقر عليه السلام : إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله حَيثُ اُسريَ بِهِ إلَى السَّماءِ لَم يَمُرَّ بِخَلقٍ مِن خَلقِ اللّه‌ِ إلّا رَأى مِنهُ ما يُحِبُّ مِنَ البِشرِ وَاللُّطفِ وَالسُّرورِ بِهِ ، حَتّى مَرَّ بِخَلقٍ مِن خَلقِ اللّه‌ِ ،

فَلَم يَلتَفِت إلَيهِ ولَم يَقُل لَهُ شَيئا ، فَوَجَدَهُ قاطِبا عابِسا ، فَقالَ صلى الله عليه و آله : يا جَبرَئيلُ ، ما مَرَرتُ بِخَلقٍ مِن خَلقِ اللّه‌ِ إلّا رَأَيتُ البِشرَ وَاللُّطفَ وَالسُّرورَ مِنهُ إلّا هذا ، فَمَن هذا ؟!

قالَ : هذا مالِكٌ خازِنُ ، النّارِ وهكَذا خَلَقَهُ رَبُّهُ .

قالَ : فَإِنّي اُحِبُّ أن تَطلُبَ إلَيهِ أن يُريَني النّارَ .

فَقالَ لَهُ جَبرَئيلُ : إنَّ هذا مُحَمَّدٌ ⁽²⁾رَسولُ اللّه‌ِ ، وقَد سَأَلَني أن أطلُبَ إلَيكَ أن تَريَهُ النّارَ .

قالَ : فَأَخرَجَ لَهُ عُنُقاً مِنها ، فَرَآها ، فَما افتَرَّ ضاحِكا حَتّى قَبَضَهُ اللّه‌ُ عز و جل . ⁽³⁾.

۷۷۲.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در خبر معراج ـ : جبرئيل بالا رفت و من همراه او تا آسمان دنيا بالا رفتم. بر آن آسمان ، فرشته‌اى گماشته شده كه به او اسماعيل مى‌گويند و او مأمور[ـِ پيگيرى] همان استراق سمع است كه خداى عز و جلفرموده است: «مگر كسى كه [از سخن عالم بالا] يك باره استراق سمع كند ، كه [در اين صورت ]شهابى شكافنده ، از پىِ او مى‌تازد» . هفتاد هزار فرشته تحت[ـِ فرمان] او بودند كه تحت [ـِ فرمان] هر يك از آنان نيز هفتاد هزار فرشته بود . آن فرشته گفت: اى جبرئيل! اين همراه تو كيست ؟

جبرئيل گفت: محمّد . گفت: آيا مبعوث گشته است؟ جبرئيل گفت: آرى.

پس [اسماعيل] در[ـِ آسمان دنيا] را گشود و من بر او سلام گفتم و او جواب سلامم را داد. من برايش آمرزش طلبيدم و او نيز برايم آمرزش طلبيد و گفت: خوش آمدى ، اى برادر يك‌دل و پيامبر شايسته !

فرشتگان ديگر نيز به استقبال من آمدند تا آن كه وارد آسمان دنيا شدم. هر فرشته‌اى به من مى‌رسيد ، خندان و شادان بود تا آن كه يكى از فرشتگان به من رسيد كه مخلوقى تنومندتر از او نديده‌ام. ظاهرى زمخت و خشم‌آلود داشت. او نيز همچون ديگر فرشتگان ، برايم دعا كرد ؛ امّا خنده بر لب نداشت و آن شادى‌اى كه در چهره ديگر فرشتگان ديده بودم ، در چهره او نديدم. گفتم: «اين كيست ، اى جبرئيل ؟! من از او ترسيدم» .

جبرئيل گفت: حق دارى كه از او بترسى. همه ما از او مى‌ترسيم. او مالك [نام دارد و] دوزخبان است. او هرگز نخنديده است و از زمانى كه خداوند ، وى را بر دوزخ گماشته ، روز به روز خشم و كين او بر دشمنان خدا و گنهكاران ، افزوده مى‌شود . خداوند به واسطه او ، از ايشان انتقام مى‌گيرد. اگر بنا بود پيش از تو يا پس از تو ، به روى كسى لبخند بزند ، قطعا بر روى تو نيز لبخند مى‌زد ؛ ليكن او [هرگز] نمى‌خندد.۷۷۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في مَوعِظَتِهِ امام باقر عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شبى كه به آسمان برده شد، بر هر يك از مخلوقات خدا كه گذشت ، او را نسبت به خود ، خوش‌رو و مهربان و خندان يافت ، تا آن كه

بر يكى از مخلوقات خدا گذشت كه نه به ايشان نگريست و نه به ايشان چيزى گفت، و چهره‌اى در هم و عبوس داشت. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «اى جبرئيل ! من بر هر يك از مخلوقات خدا كه گذشتم ، او را خوش‌رو و مهربان و شادمان ديدم ، مگر اين يكى. او كيست؟» .

جبرئيل گفت: او مالك [نام دارد و] دوزخبان است . پروردگارش او را همين گونه آفريده است.

پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: دوست دارم كه از او بخواهى آتش[ـِ دوزخ] را به من نشان دهد.

جبرئيل به مالك گفت: اين ، محمّد پيامبر خداست. از من خواست تا از تو تقاضا كنم كه آتش را به او بنمايانى.

مالك ، عدّه‌اى را از دوزخ بيرون آورد و پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را ديد و با ديدن آنها ـ تا زمانى كه خداوند عز و جل جانش را ستاند ـ ، ديگر نخنديد. .

۷۷۴.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام : كانَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله إذا تَبَسَّمَ يَرُدُّ يَدَهُ عَلى فيهِ ويَقولُ : سَمِعتُ جَبرَئيلَ عليه السلام يَقولُ : ما ضَحِكتُ مُنذُ خُلِقَت جَهَنَّمُ .

فَما رَأَيتُ نَواجِذَ رَسولِ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله مِن ضَحِكٍ بَعدَ ذلِكَ حَتّى قَبَضَهُ اللّه‌َ عز و جل . ⁽¹⁾راجع : ص ۱۳۴ (الفصل الخامس : مواصفات جهنم / سواد جهنم) .

۳ / ۳تَحذيرُ الإِمامِ عَلِيٍّ عليه السّلام۷۷۸.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام : ما شَرٌّ بِشَرٍّ بَعدَهُ الجَنَّةُ ، وما خَيرٌ بِخَيرٍ بَعدَهُ النّارُ . وكُلُّ نَعيمٍ دونَ الجَنَّةِ مَحقورٌ ، وكُلُّ بَلاءٍ دونَ النّارِ عافيَةٌ . ⁽²⁾.

۳ / ۳ هشدار امام على عليه السلام

۷۷۹.عنه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله هر گاه تبسّم مى‌كرد، دستش را بر دهانش مى‌نهاد و مى‌فرمود: «از جبرئيل شنيدم كه مى‌گويد: از زمانى كه دوزخ آفريده شد ، من نخنديده‌ام» .

من نيز از آن پس ، تا وقتى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله زنده بود ، نديدم طورى بخندد كه دندان‌هاى آسيايش ديده شوند .ر . ك : ص ۱۳۵ (فصل پنجم : ويژگى‌هاى جهنّم / سياهىِ جهنّم) .

۳ / ۳هشدار امام على عليه السّلام۷۸۳.الخصال عن إسماعيل بن الفضل : امام على عليه السلام : شرّى كه بهشت را در پى داشته باشد ، شر نيست، و خيرى كه در پى‌اش آتش باشد ، خير نيست . هر نعمتى در قياس با بهشت ، ناچيز است، و هر بلا و رنجى در برابر دوزخ ، عافيت است.

.

۷۸۴.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِهِ تَعالى : {Q} «وَ سَبِّ ) عنه عليه السلام : اِعلَموا أنَّهُ لَيسَ لِهذَا الجِلدِ الرَّقيقِ صَبرٌ عَلَى النّارِ ، فَارحَموا نُفوسَكُم! فَإِنَّكُم قَد جَرَّبتُموها في مَصائِبِ الدُّنيا .

أفَرَأَيتُم جَزَعَ أحَدِكُم مِنَ الشَّوكَةِ تُصيبُهُ ، وَالعَثرَةِ تُدميهِ ، وَالرَّمضاءِ تُحرِقُهُ؟! فَكَيفَ إذا كانَ بَينَ طابِقَينِ مِن نارٍ ، ضَجيعَ حَجَرٍ ، وقَرينَ شَيطانٍ! أعَلِمتُم أنَّ مالِكا إذا غَضِبَ عَلى النّارِ حَطَمَ بَعضُها بَعضا لِغَضَبِهِ ، وإذا زَجَرَها تَوَثَّبَت بَينَ أبوابِها جَزَعا مِن زَجرَتِهِ؟!

أيُّها اليَفَنُ ⁽¹⁾الكَبيرُ ، الَّذي قَد لَهَزَهُ القَتِيرُ ⁽²⁾! كَيفَ أنتَ إذَا التَحَمَت أطواقُ النّارِ بِعِظامِ الأَعناقِ! ونَشَبَتِ الجَوامِعُ حَتّى أكَلَت لُحومَ السَّواعِدِ؟! ⁽³⁾۷۸۵.عنه عليه السلام ( ـ في قَولِ اللّه ِ عز و جل : {Q} «وَ مِنَ الَّيْل ) عنه عليه السلام : كَفى بِالنّارِ عِقابا ووَبالاً . ⁽⁴⁾۷۸۶.مجمع البيان ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «وَ سَبِّحْهُ لَيْلاً ط ) عنه عليه السلام : كَفى بِجَهَنَّمَ نَكالاً ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾۷۸۷.بحار الأنوار : عنه عليه السلام : لا خَيرَ في لَذَّةٍ بَعدَهَا النّارُ . ⁽⁷⁾۷۸۸.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} « وَ مِنَ الَّيْلِ فَسَ ) عنه عليه السلام ـ في وَصِيَّتِهِ لِأَصحابِهِ ـ : ألا وإنَّهُ لا فَقرَ بَعدَ الجَنَّةِ ، ألا وإنَّهُ لا غِنى بَعدَ النّارِ ؛ لايُفَكُّ أسيرُها ، ولا يَبرَأُ ضَريرُها . ⁽⁸⁾.

۷۸۹.عنه عليه السلام ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «وَ مِنَ الَّيْلِ فَسَب ) امام على عليه السلام : بدانيد كه اين پوستِ نازك ، تاب آتش ندارد . پس بر خويشتن رحم كنيد ، كه شما خود را در رنج و سختى‌هاى دنيا آزموده‌ايد [و مى‌دانيد كه ياراى تحمّل كوچك‌ترين سختى‌هاى آن را نداريد ؛ چه رسد به آتش آخرت] .

آيا ديده‌ايد كه هر يك از شما ، از خارى كه در بدن او مى‌خَلَد يا از لغزيدنى كه خونينش مى‌كند يا از ديگى داغ كه پايش را مى‌سوزاند ، چه سان بى‌تابى مى‌كند؟ پس چگونه است آن گاه كه ميان دو لايه از آتش قرار گيرد ، و هم‌بستر سنگ باشد و همدم شيطان؟! آيا مى‌دانيد كه مالك (فرشته دوزخيان) آن گاه كه بر آتش ، خشم گيرد ، از خشم او آتش به تلاطم در مى‌آيد، و آن گاه كه بر آن نهيب بزند، از نهيب او، بى‌تابانه ميان درهايش در هم مى‌جهد؟!

اى پير سال‌خورده، كه موى سپيد [و ناتوانىِ پيرى] وجودت را فرا گرفته است ! چه حالى خواهى داشت آن گاه كه طوق‌هاى آتش به استخوان‌هاى گردن فرو چسبد، و كُنده‌ها[ى آتشين] چنان فرو گيرند كه گوشت ساعدها را بخورند؟!۷۹۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام : آتش، خود، براى كيفر و مجازات ، كافى است .۷۹۱.الإمام عليّ عليه السلام : امام على عليه السلام : براى گوشمالى دادن، دوزخ، خود، كافى است .۷۹۲.تهذيب الأحكام عن عقبة بن عامر الجهني : امام على عليه السلام : در لذّتى كه از پى‌اش آتش باشد ، خيرى نيست .۷۹۳.الدعاء للطبراني عن حذيفة : امام على عليه السلام ـ در سفارش به يارانش ـ : آگاه باشيد كه پس از [دستيابى به ]بهشت ، فقرى نيست . آگاه باشيد كه پس از [گرفتار شدن به] دوزخ ، توانگرى‌اى نيست . اسير دوزخ ، آزاد نمى‌گردد و نابينايش بهبود نمى‌يابد . .

۷۹۴.صحيح مسلم عن عائشة : عنه عليه السلام : عِبادَ اللّه‌ِ ! . . . اِرغَبوا في ثَوابِ اللّه‌ِ ، وَارهَبوا عَذابَهُ . ⁽¹⁾۷۹۵.سنن أبي داوود عن عوف بن مالك الأشجعي : عنه عليه السلام : اِتَّقُوا اللّه‌َ حَقَّ تُقاتِهِ ، وَاسعَوا في مَرضاتِهِ ، وَاحذَروا ما حَذَّرَكُم مِن أليمِ عَذابِهِ . ⁽²⁾۷۹۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام : اِجعَل كُلَّ هَمِّكَ وسَعيِكَ لِلخَلاصِ مِن مَحَلِّ الشَّقاءِ وَالعِقابِ ، وَالنَّجاةِ مِن مَقامِ البَلاءِ وَالعَذابِ . ⁽³⁾۷۹۷.الإمام الصادق عليه السلام : عنه عليه السلام : احذَروا نارا لَجَبُها عَتيدٌ ، ولَهَبُها شَديدٌ ، وعَذابُها أبَداً جَديدٌ . ⁽⁴⁾۷۹۸.الكافي عن أبان بن تغلب : عنه عليه السلام : احذَروا نارا قَعرُها بَعيدٌ ، وحَرُّها شَديدٌ ، وعَذابُها جَديدٌ! دارٌ لَيسَ فيها رَحمَةٌ ، ولا تُسمَعُ فيها دَعوَةٌ ، ولا تُفَرَّجُ فيها كُربَةٌ . ⁽⁵⁾۷۹۹.الكافي عن أبي بكر الحضرمي : عنه عليه السلام : اِتَّقوا نارَا حَرُّها شَديدٌ ، وقَعرُها بَعيدٌ ، وحِليَتُها حَديدٌ ، وشَرابُها صَديدٌ . ⁽⁶⁾۸۰۰.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِ اللّه ِ عز و جل : {Q} «و ) عنه عليه السلام : ـ لِعُثمانَ بنِ حُنَيفٍ ـ : اِتَّقِ اللّه‌ِ يَا بنَ حُنَيفٍ ، وَلتَكفُف ⁽⁷⁾أقراصُكَ لِيَكونَ مِنَ النّارِ خَلاصُكَ . ⁽⁸⁾۸۰۱.سنن أبي داوود عن أبي برزة الأسلمي : عنه عليه السلام : كَيفَ مَن عَصى ⁽⁹⁾بِالسَّمعِ وَالبَصَرِ وَاللِّسانِ وَاليَدِ وَالرِّجلِ وَالفَرْجِ وَالبَطنِ إن لَم يَغفِرِ اللّه‌ُ لَهُ ويَرحَمهُ مِن ذلِكَ اليَومِ ؟! لِأَنَّهُ يُقضى ويَصيرُ إلى غَيرِهِ ، إلى نارٍ قَعرُها

بَعيدٌ ، وحَرُّها شَديدٌ ، وشَرابُها صَديدٌ ، وعَذابُها جَديدٌ ، ومَقامِعُها حَديدٌ ، لا يَفتُرُ ⁽¹⁰⁾عَذابُها ، ولا يَموتُ سُكّانُها ، دارٌ ليس فيها رَحمَةٌ ، ولا يُسمَعُ لِأَهلِها دَعوَةٌ . ⁽¹¹⁾.

۸۰۲.المستدرك عن عائشة : امام على عليه السلام : بندگان خدا!... به پاداش خدا راغب باشيد و از عذابش بهراسيد.۸۰۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام : از خدا، چنان كه سزاوار پروادارى است، پروا بداريد و در كسب خشنودىِ او بكوشيد، و از عذاب دردناكش ـ كه شما را از آن بر حذر داشته است ـ بپرهيزيد .۸۰۴.عنه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام : تمام همّت و تلاش خويش را براى رهايى از محلّ رنج و كيفر ، و نجات از جايگاه بلا و عذاب ، به كار بگمار .۸۰۵.عنه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام : بترسيد از آتشى كه بس پر جوش و خروش است، زبانه‌هايش سخت، و عذابش هماره نو.۸۰۶.الإمام الباقر عليه السلام : امام على عليه السلام : بترسيد از آتشى كه ژرفايش ناپيدا ، گرمايش سخت و عذابش تازه است ! سرايى است كه در آن ، هيچ رحمى نيست ، هيچ دعا و فريادى شنيده نمى‌شود، و هيچ اندوهى گشاده نمى‌گردد.۸۰۷.الإمام الصادق عليه السلام : امام على عليه السلام : بترسيد از آتشى كه گرمايش سخت است، و ژرفايش دور، زيورش آهن[ـِ تفته] است و نوشيدنى‌اش چركابه .۸۰۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام ـ به عثمان بن حُنيف ـ : اى پسر حُنيف! از خدا بترس و به چند قُرص نانت بسنده كن تا از آتش ، رهايى يابى.۸۰۹.الإمام الصادق عليه السلام : امام على عليه السلام : چه آيد بر سرِ كسى كه با گوش و چشم و زبان و دست و پا و فرج و شكم ، گناه نموده است، اگر خداوند ، او را نيامرزد و از [شدايدِ] آن روز ، بر وى رحم نياورد؟! زيرا چنين كسى [از سختى‌هاى آن روز] مى‌گذرد و ره‌سپار مرحله‌اى ديگر مى‌شود : ره‌سپار آتشى كه ژرفايش دور است و گرمايش سخت .

نوشيدنى‌اش چركابه ، عذابش نو به نو و گرزهايش آهنين است . عذابش فروكش نمى‌كند، و ساكنانش هرگز نمى‌ميرند. سرايى كه در آن ، هيچ رحمتى نيست و دعاى اهل آن ، هرگز شنيده [و اجابت] نمى‌شود. .

۸۱۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام : ـ في خُطبَةٍ يَذكُرُ فيها جَزاءَ المُذنِبينَ يَومَ القِيامَةِ ـ : أمّا أهلُ المَعصِيَةِ فَأَنزَلَهُم شَرَّ دارٍ ، وغَلَّ الأَيدِيَ إلَى الأَعناقِ ، وقَرَنَ النَّواصِيَ بِالأَقدامِ ، وألبَسَهُم سَرابيلَ القَطِرانِ ومُقَطَّعاتِ النّيرانِ ، في عَذابٍ قَدِ اشتَدَّ حَرُّهُ ، وبابٍ قَد اُطبِقَ عَلى أهلِهِ ، في نارٍ لَها كَلَبٌ ⁽¹⁾ولَجَبٌ ⁽²⁾، ولَهَبٌ ساطِعٌ ، وقَصيفٌ ⁽³⁾هائِلٌ ، لا يَظعَنُ مُقيمُها ، ولا يُفادى أسيرُها ، ولا تُفصَمُ ⁽⁴⁾كُبولُها ⁽⁵⁾، لا مُدَّةَ لِلدّارِ فَتَفنى ، ولا أجَلَ لِلقَومِ فَيُقضى . ⁽⁶⁾۸۱۱.الإمام عليّ عليه السلام ـ كانَ إذا سَمِعَ الرَّ عنه عليه السلام : ـ في صِفَةِ نارِ جَهَنَّمَ ـ : فَاللّه‌َ اللّه‌َ عِبادَ اللّه‌ِ! فَإِنَّ الدُّنيا ماضِيَةٌ بِكُم عَلى سَنَنٍ ⁽⁷⁾، وأنتُم وَالسّاعَةُ في قَرَنٍ وكَأَنَّها قَد جاءَت بِأَشراطِها ، وأزِفَت بِأَفراطِها ⁽⁸⁾، ووَقَفَت بِكُم عَلى صِراطِها . وكَأَنَّها قَد أشرَفَت بِزَلازِلِها ، وأناخَت بِكَلاكِلِها ⁽⁹⁾، وَانصَرَمَتِ الدُّنيا بِأَهلِها ، وأخرَجَتهُم مِن حِضنِها ، فَكانَت كَيَومٍ مَضى ، أو شَهرٍ انقَضى ، وصارَ

جَديدُها رَثّا ، وسَمينُها غَثّا ، في مَوقِفٍ ضَنكِ المَقامِ ، واُمورٍ مُشتَبِهَةٍ عِظامٍ ، ونارٍ شَديدٍ كَلَبُها ، عالٍ لَجَبُها ، ساطِعٍ لَهَبُها ، مُتَغَيِّظٍ زَفيرُها ، مُتَأَجِّجٍ سَعيرُها ، بَعيدٍ خُمودُها ، ذاكٍ ⁽¹⁰⁾وَقودُها ، مَخوفٍ وَعيدُها ، عَمٍ ⁽¹¹⁾قَرارُها ، مُظلِمَةٍ أقطارُها ، حامِيَةٍ قُدورُها ، فَظيعَةٍ أُمورُها . ⁽¹²⁾.

۸۱۲.شرح الأخبار عن عيسى بن عبد اللّه بن عمر : امام على عليه السلام ـ در خطبه‌اى كه در آن ، از مجازات گنهكاران در روز رستاخيز ، ياد مى‌كند ـ : گنهكاران را در بدترين سراى ، جاى مى‌دهد، دست‌ها را با كُند و زنجير به گردن‌ها مى‌بندد، زلف‌ها را به پاها گره مى‌زند و جامه‌هايى از قطران و تكّه‌هاى آتش ، بر ايشان مى‌پوشاند ؛ در دوزخى كه گرمايش سخت و سوزان است و درى كه بر روى اهل دوزخ فرو بسته شده است ؛ در آتشى ديوانه‌وار و پرخروش، با شعله‌هايى سركش، كه فريادى رعدآسا و هولناك دارد ؛ ساكنانش از آن جا رخت بر نمى‌بندند، اسيرانش با هيچ بهايى آزاد نمى‌شوند و زنجيرهايش از هم نمى‌گسلد ؛ آن سراى را عمرى نيست كه به سر آيد و ساكنانش را اجلى نيست كه به پايان رسد [تا خلاص شوند].۸۱۳.تفسير العيّاشي عن يونس بن عبد الرحمن عن داوود : امام على عليه السلام ـ در وصف آتش دوزخ ـ : خدا را خدا را ـ اى بندگان خدا ـ كه دنيا همه شما را بر يك راه مى‌برد [همان راه منتهى به آخرت كه گذشتگان نيز رفتند] ، و شما و [زمانِ] قيامت ، به يك ريسمان بسته شده‌ايد ⁽¹⁾و تو گويى قيامت [هم‌اينك] نشانه‌هاى خود را آورده، پرچم‌هايش را نزديك ساخته و شما را بر گذرگاه صراط ، نگه داشته است، و گويا [هم‌اكنون] زلزله‌هايش را پيش آورده و [چونان اشترى] سينه خويش را بر زمين نهاده [و تحقّق يافته ]است. دنيا از اهل خود ، بريده و آنان را از آغوش خويش بيرون افكنده است. گويا روزى بود كه گذشت، يا ماهى بود كه به پايان رسيد . تازه آن ، كهنه گرديده و فربه آن ، لاغر گشته است ؛ در جايگاهى تنگ ، با كارهايى در هم و بزرگ و آتشى سخت گزنده

كه هياهويش بلند است و زبانه‌اش سركش و خروشش خشم‌آلود، شعله‌اش فروزان است و فسرده شدنش دور و دير ، هيمه‌اش پرشعله است و تهديدش خوف‌انگيز ، ژرفاى آن ناپيدا و كران تا كرانش غرقه در تاريكى است، ريگ‌هايش جوشان، و كارهايش وحشتناك است. .

۸۱۴.كتاب من لا يحضره الفقيه : عنه عليه السلام : ـ لِلأَحنَفِ بنِ قَيسٍ بَعدَ أن ذَكَرَ لَهُ نَعيمَ الجَنَّةِ ـ : إن فاتَكَ يا أحنَفُ ما ذَكَرتُ لَكَ في صَدرِ كَلامي لَتُترَكَنَّ في سَرابيلِ القَطِرانِ ، ولَتَطوفَنَّ بَينَها وبَينَ حَميمٍ آنٍ ، ولَتُسقيَنَّ شَرابا حارَّ الغَلَيانِ في إنضاجِهِ ، فَكَم يَومَئِذٍ فِي النّارِ مِن صُلبٍ مَحطومٍ ، ووَجهٍ مَهشومٍ ، ومُشَوَّهٍ مَضروبٍ عَلى الخُرطومِ ، قَد أكَلَتِ الجامِعَةُ كَفَّهُ ، وَالْتَحَمَ الطَّوقُ بِعُنُقِهِ .

فَلَو رَأَيتَهُم يا أحنَفُ يَنحَدِرونَ في أودِيَتِها ، ويَصعَدونَ جِبالَها ، و قَد اُلبِسُوا المُقَطَّعاتِ مِنَ القَطِرانِ ، وَاُقرِنوا مَعَ فُجّارِها وشَياطينِها ، فَإِذَا استَغاثوا بِأَسوَاَ?أخذٍ ⁽¹⁾مِن حَريقٍ ، شَدَّت عَلَيهِم عَقارِبُها و حَيّاتُها .

ولَو رَأَيتَ مُنادِيا يُنادي و هُوَ يَقولُ : يا أهلَ الجَنَّةِ ونَعيمِها! ويا أهلَ حُلِيِّها وحُلَلِها! خُلودٌ فَلا مَوتَ! فَعِندَها يَنقَطِعُ رَجاؤُهُم ، وتُغلَقُ الأَبوابُ ، وتَنقَطِعُ بِهِمُ الأَسبابُ . فَكَم يَومَئِذٍ مِن شَيخٍ يُنادي : وا شَيبَتاه! وكَم مِن شَبابٍ ⁽²⁾يُنادي : وا شَباباه! وكَم مِنِ امرَأَةٍ تُنادي : وا فَضيحَتاه! هُتِكَت عَنهُمُ السُّتورُ ، فَكَم يَومَئِذٍ مِن مَغموسٍ بَينَ أطباقِها مَحبوسٌ ، يا لَكَ غَمسَةٌ ألبَسَتكَ بَعدَ لِباسِ الكَتّانِ ، وَالماءِ المُبَرَّدِ عَلَى

الجُدرانِ ، وأكلِ الطَّعامِ ألوانا بَعدَ ألوانٍ ؛ لِباسا لَم يَدَع لَكَ شَعرا ناعِما كُنتَ مُطعَمَهُ ⁽³⁾إلّا بَيَّضَهُ ، ولا عَينا كُنتَ تُبصِرُ بِها إلى حَبيبٍ إلّا فَقَأَها . هذا ما أعَدَّ اللّه‌ُ لِلمُجرِمينَ ! ⁽⁴⁾.

۸۱۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام ـ پس از بيان نعمت‌هاى بهشت براى احنف بن قيس ـ : اى احنف! اگر آنچه را [از اين نعمت‌ها ]كه در آغاز سخنم برايت گفتم ، از دست دادى، آن گاه است كه بى گمان، در جامه‌هايى از قَطران خواهى بود، و ميان آن [آتش] و ميان آبى جوشان ، سرگردان مى‌شوى، و از نوشيدنى‌اى داغ و جوشان و پَزان ، نوشانده خواهى شد. در آن روز، چه كمرهاى خُرد شده و چهره‌هاى متلاشى شده و بدْريخت و بينى‌هاى در هم شكسته كه در آتش خواهند بود ؛ انسان‌هايى كه كند و زنجير ، دست‌هاى آنها را خورده و طوق‌ها در گردنشان فرو رفته است.

اى احنف! كاش آنان را ببينى كه در دره‌هاى دوزخ ، پايين و از كوه‌هاى آن ، بالا مى‌روند ، در حالى كه جامه‌هايى از قَطران بر ايشان پوشانيده‌اند و با تبهكاران و اهريمنانِ آن جا همدم گشته‌اند. هر گاه از بدترين مجازات آتش ، فرياد كمك سر دهند ، كژدم‌ها و مارهاى دوزخ ، سخت بر آنان يورش مى‌آورند.

كاش آواز دهنده‌اى را ببينى كه مى‌گويد: «اى بهشتيانِ غوطه‌ور در نعمت‌هاى آن ، و اى برخورداران از جامه‌ها و زيورهاى آن! جاودانه بمانيد كه مرگى در كار نيست» . در اين هنگام، اميد آن [دوزخى]ها قطع مى‌گردد، درها [به رويشان ]بسته مى‌شود و رشته‌ها[ى روابط] ميانشان بريده مى‌شود . در آن روز، چه پيرها كه فرياد مى‌زنند: اى داد از پيرى! و چه جوان‌ها كه فرياد بر مى‌آورند: اى داد از جوانى! و چه زن‌ها كه فرياد مى‌زنند: اى داد از رسوايى! پرده‌ها از ايشان دريده مى‌گردد [و رسوا مى‌شوند].

در آن روز، چه بسيار كسانى كه در ميان طبقات دوزخ ، غوطه‌ور و محبوس‌اند. خدا به داد تو رسد [اى احنف] از آن غوطه‌ور شدنى كه ـ بعد از پوشيدن جامه‌هاى كتانى[ـِ نرم و لطيف] و [نوشيدن] آبِ خنك شده در كنار ديوارها، و خوردن غذاهاى رنگارنگ [در دنيا] ـ جامه‌اى بر تو مى‌پوشاند كه هر

موى نرم و

لطيفى را كه به تو ارزانى شده باشد ، سفيد مى‌گرداند و چشمانى را كه با آن ، عزيزى را مى‌ديده‌اى ، از كاسه به در مى‌آورد. اين است آنچه خداوند براى گنهكاران ، آماده ساخته است. .

۸۱۶.المعجم الكبير عن عمران بن الحصين : عنه عليه السلام : ـ في خُطبَةٍ لَهُ طَويلَةٍ ـ : فَتَصيرُ ـ يا ذَا الدّلالِ وَالهَيئَةِ وَالجَمالِ ـ إلى مَنزِلَةٍ شَعثاءَ ، ومَحَلَّةٍ غَبَراءَ ، فَتُنَوَّمُ عَلى خَدِّكَ في لَحدِكَ ، في مَنزِلٍ قَلَّ زُوّارُهُ ، ومَلَّ عُمّالُهُ ، حَتّى تُشَقَّ عَنِ القُبورِ ، وتُبعَثَ إلَى النُّشورِ ، فَإِن خُتِمَ لَكَ بِالسَّعادَةِ صِرتَ إلَى الحُبورِ ⁽¹⁾، وأنتَ مَلِكٌ مُطاعٌ، وآمِنٌ لا يُراعُ، يَطوفُ عَلَيكُم وِلدانٌ كَأَنَّهُمُ الجُمانُ بِكَأسٍ مِن مَعينٍ بَيضاءَ لَذَّةٍ لِلشّارِبينَ . أهلُ الجَنَّةِ فيها يَتَنَعَّمونَ، وأهلُ النّارِ فيها يُعَذَّبونَ، هؤُلاءِ فِي السُّندُسِ وَالحَريرِ يَتَبَختَرونَ، وهؤُلاءِ فِي الجَحيمِ وَالسَّعيرِ يَتَقَلَّبونَ، هؤُلاءِ تُحشى جَماجِمُهُم بِمِسكِ الجِنانِ، وهؤُلاءِ يُضرَبونَ بِمَقامِعِ النّيرانِ، هؤُلاءِ يُعانِقونَ الحورَ في الحِجالِ، وهؤُلاءِ يُطَوَّقونَ أطواقا فِي النّارِ بِالأَغلالِ، في قَلبِهِ فَزَعٌ قَد أعيَا الأَطِبّاءَ ، وبِهِ داءٌ لا يَقبَلُ الدَّواءَ . ⁽²⁾.

۸۱۷.مكارم الأخلاق عن عبد اللّه بن مسعود عن رسول اللّه امام على عليه السلام ـ در خطبه‌اى بلند ـ : تو با آن همه ناز و كرشمه و خوش‌سيمايى و جمالت، به منزلى آشفته و ويرانه و جايگاهى پر از خاك و غبار [يعنى گور ]مى‌روى، و در لحد خويش ، بر گونه‌ات خوابانده مى‌شوى ، در منزلى كه ديدار كنندگانش اندك‌اند و كارگرانش خسته و دل‌تنگ ، تا آن گاه كه از گور ، سر بر آورى و به صحراى محشر روانه شوى. در آن هنگام، اگر مُهر سعادت بر تو خورده باشد، ره‌سپار [سراى] شادمانى مى‌شوى، و پادشاهى مُطاع و آسوده‌خاطرى بى‌هراس خواهى بود . پسركانى مرواريدسان ، با جامى از باده ناب و سپيد كه نوشندگان را لذّتى خاص مى‌دهد، بر گرد شما به گردش در مى‌آيند. بهشتيان در بهشت ، در ناز و نعمت به سر مى‌برند و دوزخيان در دوزخ ، عذاب مى‌كشند. آنان در جامه‌هايى از پرنيان نرم و حرير مى‌خرامند و اينان در دوزخ و آتشِ سوزان ، دست و پا مى‌زنند . آنان جمجمه‌هايشان از مُشك بهشتى پر شده است، و بر سر اينان گرزهاى آتشين ، فرو كوفته مى‌شود. آنان با سيه‌چشمان بهشتى ، در حجله‌ها هم‌آغوش مى‌شوند، و بر گردن اينان طوق‌ها و غل و زنجيرهايى از آتش ، بسته مى‌شود . [اهل دوزخ ،] در دلش وحشتى است كه طبيبان را [از درمانش ]ناتوان ساخته، و در او ، دردى است كه درمان نمى‌پذيرد. .

الفَصلُ الرّابع: الحث على ذكر جهنم والاستعاذة منها۴ / ۱ذِكرُ جَهَنَّمَ۸۲۱.الإمام الصادق عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : اُذكُروا مِنَ النّارِ ما شِئتُم ، فَلا تَذكُرونَ مِنها شَيئا إلّا وهِيَ أشَدُّ مِنهُ . ⁽¹⁾۸۲۲.عيون أخبار الرضا عليه السلام عن رجاء بن أبي الضحّ المطالب العالية عن عبد اللّه بن عمر : سَمِعتُ رَسولَ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله يَقولُ : لا تَنسَوُا العَظيمَينِ . قُلنا : ومَا العَظيمانِ ؟ قالَ : اَلجَنَّةُ وَالنّارُ .

فَذَكَرَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله ما ذَكَرَ ثُمَّ بَكى حَتّى جَرى ـ أو بَلَّ ـ الدَّمعُ جانِبَي لِحيَتِهِ ، ثُمَّ قالَ : وَالَّذي نَفسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ! لَو تَعلَمونَ مِنَ الأَمرِ ما أعلَمُ لَمَشَيتُم إلى الصَّعيدِ فَحَثَيتُم عَلى رُؤوسِكُمُ التُّرابَ . ⁽²⁾۸۲۳.الإمام العسكريّ عليه السلام : المستدرك على الصحيحين عن سَهل بن سعد : إنَّ فَتىً مِنَ الأَنصارِ دَخَلَتهُ خَشيَةٌ مِنَ النّارِ فَكانَ يَبكي عِندَ ذِكرِ النّارِ حَتّى حَبَسَهُ ذلِكَ فِي البَيتِ ، فَذُكِرَ ذلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَجاءَهُ في البَيتِ ، فَلَمّا دَخَلَ عَلَيهِ اعتَنَقَهُ الفَتى وخَرَّ مَيِّتا ، فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : جَهِّزوا

صاحِبَكم ؛ فَإِنَّ الفَرَقَ ⁽³⁾فَلَّذَ ⁽⁴⁾كَبِدَهُ . ⁽⁵⁾.

فصل چهارم : تشويق به ياد كردن از جهنّم و پناه بردن از آن به خدا

۴ / ۱ ياد جهنّم

فصل چهارم : تشويق به ياد كردن از جهنّم و پناه بردن از آن به خدا۴ / ۱ياد جهنّم۸۲۷.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در باره آتش هر چه خواستيد، بگوييد؛ زيرا هر چه از آن بگوييد ، بازهم بدتر و سخت‌تر از آن وجود دارد. ⁽¹⁾۸۲۸.عنه صلى الله عليه و آله : المطالب العالية ـ به نقل از عبد اللّه بن عمر ـ : از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى‌فرمايد: «دو بزرگ را فراموش نكنيد» .

گفتيم: دو بزرگ چيست؟

فرمود: «بهشت و آتش» .

آن گاه ، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله [از دوزخ] گفت و گفت . سپس چندان گريست كه اشك از دو گوشه محاسنش جارى شد ـ يا آنها را تر كرد ـ . آن گاه فرمود: «سوگند به آن كه جان محمّد در دست اوست، اگر آنچه من در اين باره مى‌دانم ، شما نيز مى‌دانستيد ، سر به صحرا مى‌گذاشتيد و خاك بر سر خود مى‌ريختيد» .۸۲۹.عنه صلى الله عليه و آله : المستدرك على الصحيحين ـ به نقل از سهل بن سعد ـ : ترس از آتش[ـِ دوزخ] ، وجود جوانى از انصار را فرا گرفت و هنگام يادكرد از دوزخ ، مى‌گريست . سرانجام ، اين حالت ، او را خانه‌نشين كرد. ماجرا را به پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند و ايشان به خانه‌اش نزد او رفت. چون وارد خانه شد، آن جوان ايشان را در آغوش گرفت

و افتاد و مُرد.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «برادرتان را آماده دفن كنيد ، كه ترس و وحشت ، جگر او را پاره پاره كرد» .

.

۸۳۰.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام : أكثِر ذِكرَ الآخِرَةِ وما فيها مِنَ النَّعيمِ وَالعَذابِ الأَليمِ ؛ فَإِنَّ ذلِكَ يُزَهِّدُكَ فِي الدُّنيا ويُصَغِّرُها عِندَكَ . ⁽¹⁾۸۳۱.عنه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام : الجَنَّةُ حَسرَةُ أهلِ النّارِ ، وَالنّارُ مَوعِظَةُ المُتَّقينَ . ⁽²⁾۸۳۲.عنه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام : ـ في وَصفِ المُتَّقينَ ـ : هُم وَالجَنَّةُ كَمَن قَد رَآها ؛ فَهُم فيها مُنَعَّمونَ ، وهُم وَالنّارُ كَمَن قَد رَآها ؛ فَهُم فيها مُعَذَّبونَ . . . أمَّا اللَّيلَ فَصافّونَ أقدامَهُم ، تالينَ لِأَجزاءِ القُرآنِ ، يُرَتِّلونَها تَرتيلاً ، يُحَزِّنونَ بِهِ أنفُسَهُم ، ويَستَثيرونَ بِهِ دَواءَ دائِهِم ؛ فَإِذا مَرّوا بِآيَةٍ فيها تَشويقٌ رَكَنوا إلَيها طَمَعا ، وتَطَلَّعَت نُفوسُهُم إلَيها شَوقا ، وظَنّوا أنَّها نُصبُ أعيُنِهِم ، وإذا مَرّوا بِآيَةٍ فيها تَخويفٌ أصغَوا إلَيها مَسامِعَ قُلوبِهِم ، وظَنّوا أنَّ زَفيرَ جَهَنَّمَ وشَهيقَها في أُصولِ آذانِهِم ، فَهُم حانونَ عَلى أوساطِهِم ، مُفتَرِشونَ لِجِباهِهِم وأكُفِّهِم ورُكَبِهِم وأطرافِ أقدامِهِم يَطلُبونَ إلَى اللّه‌ِ تَعالى في فَكاكَ رِقابِهِم . ⁽³⁾۸۳۳.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام زين العابدين عليه السلام : ألا ومَنِ اشتاقَ إلَى الجَنَّةِ سَلا ⁽⁴⁾عَنِ الشَّهَواتِ ، ومَن أشفَقَ مِنَ النّارِ رَجَعَ عَنِ المُحَرَّماتِ ، ومَن زَهِدَ فِي الدُّنيا هانَت عَلَيهِ المَصائِبُ .

ألا إنَّ للّه‌ِِ عِبادا كَمَن رَأى أهلَ الجَنَّةِ فِي الجَنَّةِ مُخَلَّدينَ ، وكَمَن رأى أهلَ النّارِ فِي النّارِ مُعَذَّبينَ ، شُرورُهُم مَأمونَةٌ ، وقُلوبُهُم مَحزونَةٌ ، أنفُسُهُم عَفيفَةٌ ، وحَوائِجُهُم خَفيفَةٌ ، صَبَروا أيّاما قَليلَةً ، فَصاروا بِعُقبى راحَةٍ طَويلَةٍ ، أمَّا اللَّيلَ فَصافّونَ أقدامَهُم ، تَجري دُموعُهُم عَلى خُدودِهِم وهُم يَجأَرونَ إلى رَبِّهِم ، يَسعَونَ في فَكاكَ رِقابِهِم ، وأمَّا النَّهارَ فَحُلَماءُ ، عُلماءُ ، بَرَرَةٌ ، أتقِياءُ ، كَأَنَّهُمُ القِداحُ ، قَد بَراهُمُ الخَوفُ مِنَ العِبادَةِ ، يَنظُرُ إلَيهِمُ النّاظِرِ فَيَقولُ : مَرضى ـ وما بِالقَومِ مِن مَرَضٍ ـ أم خولِطوا! فَقَد خالَطَ القَومَ أمرٌ عَظيمٌ ؛ مِن ذِكرِ النّارِ وما فيها . ⁽⁵⁾.

۸۳۴.الإمام الحسن عليه السلام ـ في ذِكرِ أسئِلَةِ ال امام على عليه السلام : از آخرت و نعمت‌ها و عذاب دردناك آن ، بسيار ياد كن؛ زيرا اين كار ، تو را به دنيا بى‌رغبت مى‌سازد و آن را در نزد تو ، خوار و بى‌مقدار مى‌گرداند .۸۳۵.علل الشرايع : امام على عليه السلام : بهشت ، مايه دريغِ دوزخيان است و دوزخ ، مايه پند گرفتن پرهيزگاران .۸۳۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام ـ در وصف پرهيزگاران ـ : آنان به بهشت چنان باور دارند كه گويى آن را مى‌بينند ؛ پس ، [از هم‌اكنون ]از نعمت‌هايش برخوردارند، و آتش را چنان باور دارند كه گويا آن را مشاهده مى‌كنند ؛ پس ، [از هم‌اينك] در آن ، عذاب مى‌كشند ... . شب‌هنگام ، برپا مى‌خيزند و آيات قرآن را شمرده و با درنگ ، تلاوت مى‌كنند . با آن ، جان‌هاى خويش را اندوهناك مى‌سازند و داروى درد خود را در آن مى‌جويند. پس، هر گاه به آيه‌اى تشويق‌آميز برخورند ، به آن اميد مى‌بندند و جان‌هايشان مشتاق آن مى‌شود و آن [نعمت] را در برابر ديدگان خويش مى‌پندارند و هر گاه به آيه‌اى تهديدآميز رسند ، گوش دل به آن مى‌سپارند و چنان مى‌پندارند كه خروشِ دم و بازدمِ دوزخ ، در بيخ گوش‌هايشان است. پس، كمرهاى خويش را [به ركوع] خم مى‌كنند، و پيشانى و دست و زانوان و سرانگشتان پاهاى خود را بر زمين مى‌زنند و از خداوند ، آزادىِ خويش را [از دوزخ] مى‌طلبند .۸۳۷.عنه صلى الله عليه و آله : امام زين العابدين عليه السلام : بدانيد كه هر كس مشتاق بهشت باشد ، از هوس‌هاى خويش غافل مى‌شود و آن كه از آتش بهراسد ، از حرام‌ها روى مى‌گرداند و آن كه به دنيا بى‌رغبت باشد ، مصيبت‌ها بر او آسان مى‌گردند .

بدانيد كه خداوند ، بندگانى دارد كه [در دنيا] چونان كسى هستند كه بهشتيان را در بهشت ، جاويدان مى‌بيند، و نيز چونان كسى هستند كه دوزخيان را در دوزخ ، معذّب مى‌بيند. گزندشان به كس نمى‌رسد و دل‌هايشان اندوهناك است، جان‌هايشان خويشتندار و نيازهايشان اندك. چند روزه اندك[ـِ دنيا ]را تحمّل كرده‌اند و در نتيجه ، به فرجامى آسوده و بى‌پايان ، دست يافته‌اند. شب‌هنگام ، برپا مى‌خيزند و اشك‌هايشان بر گونه‌هايشان روان مى‌شود و به پروردگار خويش پناه مى‌برند، و براى آزادىِ خود [از عذاب دوزخ] مى‌كوشند.

ولى روز هنگام ، مردمانى هستند بردبار، دانا، نيكوكار و پرهيزگار. [از لاغرى و نحيفى ،] گويى تيرهايى تراش‌خورده‌اند. ترس از عبادت ، آنان را تراش داده است. ديگران كه او را مى‌بينند ، يا مى‌گويند: «بيمار است» ـ در حالى كه اين طايفه را هيچ بيمارى‌اى نيست ـ و يا [مى‌گويند:] «قاطى كرده‌اند!» ، در صورتى كه پديده‌اى بزرگ ـ يعنى ياد دوزخ و عذاب‌هاى آن ـ ، با وجود آنان در آميخته است [و آنان را اين گونه ، پريشان و در هم ساخته است]. .

۸۳۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام : اللّهُمَّ وخَلَقتَ نارا لِمَن عَصاكَ، وأعدَدتَ لِأَهلِها مِن أنواعِ العَذابِ فيها ، ووَصَفتَهُ وَصَنَّفتَهُ مِنَ الحَميمِ ، وَالغَسّاقِ ، وَالمُهلِ ، وَالضَّريعِ ، وَالصَّديدِ ، وَالغِسلينِ ، وَالزَّقّومِ ، وَالسَّلاسِلِ وَالأَغلالِ ، ومَقامِعِ الحَديدِ ، وَالعَذابِ الغَليظِ ، وَالعَذابِ الشَّديدِ ، وَالعَذابِ المُهينِ ، وَالعَذابِ المُقيمِ ، وعَذابِ الحَريقِ ، وعَذابِ السَّمومِ ، وظِلٍّ مِن يَحمومٍ ، وسَرابيلِ القَطِرانِ ، وسُرادِقاتِ النّارِ ، وَالنُّحاسِ ، وَالزَّقّومِ ، وَالحُطَمَةِ ، وَالهاوِيَةِ ، ولَظى ، وَالنّارِ الحامِيَةِ ، وَالنّارِ الموقَدَةِ ، الَّتي تَطَّلِعُ عَلَى الأَفئِدَةِ ، وَالنّارِ المُؤصَدَةِ ذاتِ العَمَدِ المُمَدَّدَةِ ، وَالسَّعيرِ ، وَالحَميمِ ، وَالنّارِ الَّتي لا تُطفَأُ ، وَالنّارِ الَّتي تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الغَيظِ ، وَالنّارِ الَّتي وَقودُهَا النّاسُ وَالحِجارَةُ ، وَالنّارِ الَّتي يُقالُ لَها : هَلِ امتَلَأتِ؟ فَتَقولُ : هَل مِن مَزيدٍ! وَالدَّركِ الأَسفَلِ مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾.

۸۳۹.عنه صلى الله عليه و آله : امام زين العابدين عليه السلام : بار خدايا! براى كسى كه نافرمانى تو كند ، آتشى آفريدى و در آن براى اهلش انواع عذاب را آماده ساختى و آن عذاب‌ها را با تعابير گونه‌گون ، وصف و طبقه‌بندى كردى: جوشاب، زردآب دوزخيان، مس گداخته، خارِ تَر، خونابه ، چركابه، دوزخبان، زنجيرها، كُندها، گرزهاى آهنين، شكنجه درشت، شكنجه سخت، شكنجه خوار كننده، شكنجه پايدار، شكنجه سوزان، شكنجه مرگبار، سايه‌اى از دود تار، تن‌پوش‌هاى قطران، سراپرده‌هاى آتش و مس، دوزخبان، آتشِ خرد كننده، سياه‌چال ، زبانه آتش، آتش سوزان، آتشِ افروخته كه بر دل‌ها مى‌رسد، وآتش احاطه كننده با ستون‌هاى بلند و كشيده، شعله، آب داغ، آتش خاموش ناشدنى، آتشى كه نزديك است از خشمْ شكافته شود، آتشى كه سوختش مردم و سنگ‌هايند، آتشى كه به او گفته مى‌شود: «آيا سير شدى؟» و او [كه سيرى‌ناپذير است ،] مى‌گويد: «آيا باز هم هست؟!» و پايين‌ترين طبقه آتش . .

۸۴۰.شعب الإيمان عن أنس : الإمام الباقر عليه السلام : بَكى أبو ذَرٍّ رحمه‌الله مِن خَشيَةِ اللّه‌ِ عز و جل حَتَّى اشتَكى بَصَرَهُ ، فَقيلَ لَهُ : يا أبا ذَرٍّ ، لَو دَعَوتَ اللّه‌َ أن يَشفِيَ بَصَرَكَ ! فَقالَ : إنّي عَنهُ لَمَشغولٌ ، وما هُوَ مِن أكبَرِ هَمّي . قالوا : وما يَشغَلُكَ عَنهُ ؟ قالَ : اَلعَظيمَتانِ : اَلجَنَّةُ وَالنّارُ . ⁽¹⁾۴ / ۲الاِستِعاذَةُ مِنَ النّارِالكتاب«الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَـمًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَـذَا بَـطِلاً سُبْحَـنَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ * رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّــلِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ» . ⁽²⁾

«وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا» . ⁽³⁾

«وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا ءَاتِنَا فِى الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِى الْاخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» . ⁽⁴⁾

«الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا ءَامَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» . ⁽⁵⁾

الحديث۸۴۹.عنه عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عوذوا بِاللّه‌ِ مِن عَذابِ القَبرِ ومِن عَذابِ جَهَنَّمَ . ⁽⁶⁾۸۵۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : إنَّ اللّه‌َ يَعجَبُ مِن سائِلٍ يَسأَلُ غَيرَ الجَنَّةِ ، ومِن مُعطٍ يُعطي لِغَيرِ اللّه‌ِ ، ومِن

مُتَعَوِّذٍ يَتَعَوَّذُ مِن غَيرِ النّارِ . ⁽⁷⁾.

۴ / ۲ پناه جستن به خدا از آتش

۸۵۱.عنه صلى الله عليه و آله : امام باقر عليه السلام : ابو ذر ـ كه خدايش رحمت كناد ـ از ترس خداى عز و جل چندان گريست كه ديده‌اش آسيب ديد. به او گفته شد: اى ابو ذر! خوب است دعا كنى كه خداوند ديده‌ات را شفا بخشد.

ابو ذر گفت: «من از آن غافلم، و ديده‌ام بزرگ‌ترين غم و اندوه من نيست» .

گفتند: چه چيزى تو را از آن غافل ساخته است؟

گفت: «آن دو امر بزرگ: بهشت و دوزخ» .۴ / ۲پناه جستن به خدا از آتشقرآن«آنان كه ايستاده و نشسته و به پهلو خفته ، خدا را ياد مى‌كنند و در آفرينش آسمان‌ها و زمين مى‌انديشند [ ، مى‌گويند] : اى پروردگار ما ! اينها را بيهوده نيافريده‌اى، كه تو [از بيهوده‌كارى] منزّهى . پس ما را از عذاب آتش ، نگه بدار. اى پروردگار ما ! تو هر كه را در آتش ببرى، بى گمان ، خوارش ساخته‌اى، و ستمكاران را هيچ ياورى نيست».

«و كسانى كه مى‌گويند: اى پروردگار ما ! عذاب دوزخ را از ما بگردان كه به راستى ، عذابش سخت و دائمى است».

«و برخى از آنان مى‌گويند: اى پروردگار ما ! در اين دنيا به ما نيكى و در آخرت نيز نيكى عطا كن، و ما را از عذاب آتش ، نگه دار» .

«كسانى كه مى‌گويند: اى پروردگار ما ! ما ايمان آورديم . پس گناهانمان را بيامرز و از عذاب آتش ، نگاهمان بدار».

حديث۸۶۰.السنن الكبرى عن ربيعة بن كعب الأسلمي : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : از عذاب قبر و از عذاب دوزخ ، به خدا پناه ببريد.۸۶۱.البلد الأمين عن الإمام الباقر عن الإمام عليّ عليه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : خداوند ، تعجّب مى‌كند از درخواستْ كننده‌اى كه غير بهشت را درخواست مى‌كند، و از عطا كننده‌اى كه براى غير خدا عطا مى‌كند، و از پناه

برنده‌اى كه از غير آتش ، [به خدا] پناه مى‌برد.

.

۸۶۲.حلية الأولياء عن عبد الرحمن بن قرط : عنه صلى الله عليه و آله : أعوذُ بِاللّه‌ِ مِن حالِ أهلِ النّارِ . ⁽¹⁾۸۶۳.ثواب الأعمال عن أبي سعيد الخدري عن رسول اللّه صلى عنه صلى الله عليه و آله : أعوذُ بِاللّه‌ِ مِنَ النّارِ ، وَيلٌ لِأَهلِ النّارِ . ⁽²⁾۸۶۴.سنن أبي داوود عن سعد بن أبي وقّاص عن رسول اللّه ص عنه صلى الله عليه و آله : اللّهُمَّ إنّي أعوذُ بِكَ مِنَ الفَقرِ ، ومِن وَسواسِ الصَّدرِ ، ومِن شَتاتِ الأَمرِ ، ومِن عَذابِ النّارِ . ⁽³⁾۸۶۵.السنن الكبرى عن محمّد بن سعد بن زرارة عن أبي اُما عنه صلى الله عليه و آله : ما مِن عَبدٍ يَقولُ كُلَّ يَومٍ سَبعَ مَرّاتٍ : «أسأَلُ اللّه‌َ الجَنَّةَ ، وأعوذُ بِهِ مِنَ النّارِ» إلّا قالَتِ النّارُ : يا رَبِّ أعِذهُ مِنّي . ⁽⁴⁾۸۶۶.سنن النسائي عن ابن عبّاس عن جويريّة بنت الحارث : صحيح البخاري عن أنس : كانَ النَّبِي صلى الله عليه و آله يَقولُ : اللّهُمَّ رَبَّنا ! آتِنا فِي الدُّنيا حَسَنَةً ، وفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً ، وقِنا عَذابَ النّارِ . ⁽⁵⁾.

۸۶۷.كنز العمّال عن أنس عن رسول اللّه صلى الله عليه و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : به خدا پناه مى‌برم از حال و روز دوزخيان.۸۶۸.مُهج الدعوات عن إبراهيم بن أبي يحيى عن الإمام الص پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : به خدا پناه مى‌برم از آتش. واى بر اهل آتش !۸۶۹.كنز العمّال عن الإمام عليّ عليه السلام عن رسول ال پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : بار خدايا! من از نادارى و از وسوسه سينه و از پراكندگى كار و از عذاب آتش ، به تو پناه مى‌برم.۸۷۰.الكافي عن أحمد بن الحسن الميثمي رفعه ، قال : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هيچ بنده‌اى نيست كه روزى هفت مرتبه بگويد: «از خدا بهشت را درخواست مى‌كنم و از آتش به او پناه مى‌برم» ، مگر آن كه آتش مى‌گويد: اى پروردگار من! او را از من ، در پناه خود بگير.۸۷۱.فلاح السائل عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ صحيح البخارى ـ به نقل از اَنَس ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فراوان مى‌فرمود : خدايا، اى پروردگار ما ! در دنيا به ما نيكى و در آخرت نيز نيكى عطا فرما، و ما را از عذاب آتش ، نگاه دار . .

۸۷۲.البلد الأمين عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله صحيح البخاري عن أبي هريرة: كانَ رَسولُ‌اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله يَدعو : اللّهُمَّ إنّي أعوذُ بِكَ مِن عَذابِ‌القَبرِ، ومِن‌عَذابِ‌النّارِ، ومِن فِتنَةِ المَحيا وَالمَماتِ ، ومِن فِتنَةِ المَسيحِ الدَّجّالِ. ⁽¹⁾۸۷۳.سنن الترمذي عن ابن عبّاس عن رسول اللّه صلى الله ع فاطمة عليهاالسلام ـ في دُعائِها ـ : رَبِّ أستَجيرُكَ مِنَ النّارِ فَأَجِرني ، رَبِّ أعوذُ بِكَ مِنَ النّارِ فَأَعِذني . ⁽²⁾۸۷۴.المعجم الكبير عن عبد اللّه بن مسعود عن رسول اللّه الإمام عليّ عليه السلام : مَنِ استَجارَ مِنَ النّارِ قالَتِ النّارُ : يا رَبِّ أجِر عَبدَكَ مِمَّا استَجارَكَ . ⁽³⁾۸۷۵.المصباح عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في عنه عليه السلام ـ في أحوالِ الآخِرَةِ ـ : وأعظَمُ ما هُنالِكَ بَلِيَّةً نُزولُ الحَميمِ ، وتَصليَةُ الجَحيمِ ، وفَوراتُ السَّعيرِ ، وسَوراتُ الزَّفيرِ . لا فَترَةٌ مُريحَةٌ ، ولا دَعَةٌ مُزيحَةٌ ، ولا قُوَّةٌ حاجِزَةٌ ، ولا مَوتَةٌ ناجِزَةٌ ، ولا سِنَةٌ مُسَلِّيَةٌ ، بَينَ أطوارِ المَوتاتِ ، وعَذابِ السّاعاتِ ، إنّا بِاللّه‌ِ عائِذونَ . ⁽⁴⁾۸۷۶.المصباح عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ فِي عنه عليه السلام ـ مِمّا كانَ يَدعو بِهِ في قُنوتِ صَلاةِ الوَترِ ـ : يا مَن كَرَّمَني وشَرَّفَني ونَعَّمَني ، أعوذُ بِكَ مِنَ الزَّقّومِ ، وأعوذُ بِكَ مِنَ الحَميمِ ، وأعوذُ بِكَ مِن مَقيلٍ فِي النّارِ ، بَينَ أطباقِ النّارِ ، في ظِلالِ النّارِ ، يَومَ النّارِ ، يا رَبَّ النّارِ .

اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ مَقيلاً فِي الجَنَّةِ بَينَ أنهارِها وأشجارِها وثِمارِها ورَيحانِها وخَدَمِها وأزواجِها .

اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ خَيرَ الخَيرِ : رِضوانَكَ وَالجَنَّةَ ، وأعوذُ بِكَ مِن شَرِّ الشَّرِّ :

سَخَطِكَ وَالنّارِ . هذا مَقامُ العائِذِ بِكَ مِنَ النّارِ . ⁽⁵⁾.

۸۷۷.البلد الأمين : صحيح البخارى ـ به نقل از ابو هريره ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله اين دعا را فراوان مى‌خواند : بار خدايا ! به تو پناه مى‌برم از عذاب قبر، و از عذاب آتش، و از فتنه زندگى و مرگ، و از فتنه مسيح دجّال. ⁽¹⁾۸۷۸.مُهَج الدعوات عن الإمام عليّ عليه السلام عن رسول فاطمه عليهاالسلام ـ در دعايش ـ : پروردگارا ! در برابر آتش ، از تو حمايت مى‌طلبم، پس مرا حمايت فرما . پروردگارا ! از آتش ، به تو پناه مى‌برم، پس مرا پناه ده .۸۷۹.رجال الكشّي عن سعيد بن المسيّب : امام على عليه السلام : هر كه در برابر آتش ، از خداوند حمايت بطلبد ، آتش مى‌گويد: «پروردگارا ! بنده‌ات را در برابر آنچه از تو حمايت طلبيد، حمايت كن» .۸۸۰.مستدرك الوسائل عن النوفلي بإسناده عن رسول اللّه ص امام على عليه السلام ـ در احوال آخرت ـ : بزرگ‌ترين بلاى آن جا ، پذيرايى شدن با آب جوشان است و در افتادن در دوزخ فروزان و فَوَران‌هاى آتش سوزان، و غليان‌هاى شعله‌هاى خروشان. نه دَمى آتش فروكش مى‌كند تا آسايشى بيايد و نه رها شدنى در كار است تا رنج بزدايد، و نه نيرويى كه [عذاب را] باز دارد، و نه مرگى يك‌باره، و نه اندك خوابى كه آرامش بخشد ؛ بلكه با انواع مرگ‌ها [و شكنجه‌هاى مرگ‌آور] و عذاب‌هاى پياپى ، سپرى مى‌شود . ما به خدا پناه مى‌بريم !۸۸۱.وقعة صفّين عن عبد الرحمن بن عبيد بن أبي الكنود عن امام على عليه السلام ـ در دعايى كه در قنوت نماز وَتْر مى‌خواند ـ : اى آن كه مرا گرامى داشتى و شرافت بخشيدى و نعمتم دادى! از زَقّوم ، به تو پناه مى‌برم و از آب جوشان ، به تو پناه مى‌برم و ـ اى پروردگار آتش ـ ! از خفتن در آتش در ميان طبقات آتش ، در سايه‌هاى آتش ، در روز آتش ، به تو پناه مى‌برم .

بار خدايا! آسودن در بهشت را در ميان جويباران و درختان و ميوه‌ها و گل‌ها و خدمتكاران و همسران بهشتى ، از تو مى‌خواهم .

بار خدايا ! بهترينِ بهترين‌ها را كه همان خشنودى‌ات و بهشت است ، از تو مى‌خواهم و از بدترينِ بدها كه همان ، خشم تو و آتشت است ، به تو پناه

مى‌برم. اينك در پيشگاه تو ، كسى ايستاده است كه از آتش به تو پناه آورده است. .

۸۸۲.نهج البلاغة عن الإمام عليّ عليه السلام : الإمام الحسين عليه السلام : اللّهُمَّ ... أسأَلُكَ فَكاكَ رَقَبَتي مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾۸۸۳.إثبات الوصيّة عن الإمام عليّ عليه السلام : الإمام زين العابدين عليه السلام : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ فَكاكَ رَقَبَتي مِنَ النّارِ . ⁽²⁾۸۸۴.الأمالي للطوسي عن زيد بن عليّ عن الإمام زين العاب عنه عليه السلام ـ مِن دُعائِهِ في صَلاةِ اللَّيلِ ـ : اللّهُمَّ إنّي أعوذُ بِكَ مِن نارٍ تَغَلَّظْتَ بِها عَلى مَن عَصاكَ ، وتَوَعَّدْتَ بِها مَن صَدَفَ ⁽³⁾عَن رِضاكَ ، ومِن نارٍ نورُها ظُلمَةٌ ، وهَيِّنُها أليمٌ ، وبَعيدُها قَريبٌ ، ومِن نارٍ يَأكُلُ بَعضَها بَعضٌ ، ويَصولُ بَعضُها عَلى بَعضٍ ، ومِن نارٍ تَذَرُ العِظامَ رَميما ، وتَسقي أهلَها حَميما ، ومِن نارٍ لا تُبقي عَلى مَن تَضَرَّعَ إلَيها ، ولا تَرحَمُ مَنِ استَعطَفَها ، ولا تَقدِرُ عَلَى التَّخفيفِ عَمَّن خَشَعَ لَها وَاستَسلَمَ إلَيها ، تَلقى سُكّانَها بِأَحَرِّ ما لَدَيها مِن أليمِ النَّكالِ وشَديدِ الوَبالِ .

وأعوذُ بِكَ مِن عَقارِبِهَا الفاغِرَةِ أفواهَها ، وحَيّاتِهَا الصّالِقَةِ بِأَنيابِها ، وشَرابِهَا الَّذي يَقطَعُ أمعاءَ وأفئِدَةَ سُكّانِها ، ويَنزِعُ قُلوبَهُم ! و أستَهديكَ لِما باعَدَ مِنها وأخَّرَ عَنها . ⁽⁴⁾۸۸۵.كنز الفوائد عن الإمام عليّ عليه السلام : الإمام الباقر عليه السلام : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ بِكِتابِكَ المُنزَلِ وما فيهِ ، وفيهِ اسمُكَ الأَعظَمُ الأَكبَرُ وأسماؤُكَ الحُسنى وما يُخافُ ويُرجى ؛ أن تَجعَلَني مِن عُتَقائِكَ مِنَ النّارِ . ⁽⁵⁾۸۸۶.نهج البلاغة عن الإمام عليّ عليه السلام : عنه عليه السلام : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ عافِيَتَكَ في أُموري كُلِّها ، وأعوذُ بِكَ مِن خِزيِ الدُّنيا وعَذابِ الآخِرَةِ . ⁽⁶⁾.

۸۸۷.العقد الفريد عن الإمام عليّ عليه السلام : امام حسين عليه السلام : بار خدايا ! ... از تو درخواست مى‌كنم كه مرا از آتش بِرَهانى.۸۸۸.نهج البلاغة عن الإمام عليّ عليه السلام : امام زين العابدين عليه السلام : بار خدايا ! آزادى‌ام را از آتش ، از تو درخواست مى‌كنم.۸۸۹.مُهج الدعوات عن الإمام عليّ عليه السلام : امام زين العابدين عليه السلام ـ در دعاى نماز شب ـ : بار الها! به تو پناه مى‌برم از آتشى كه هر كه نافرمانى تو كند ، با آن ، به سختى مجازاتش مى‌كنى و هر كه از خشنودى تو دورى گزيند ، بِدان تهديدش كرده‌اى ؛ از آتشى كه روشنايى‌اش تاريكى ، اندكش دردناك و دورش نزديك است ؛ از آتشى كه شعله‌هايش يكديگر را فرو مى‌بلعند و بر يكديگر تازيانه مى‌كوبند ؛ از آتشى كه استخوان‌ها را مى‌پوساند و ساكنانش را آب جوشان مى‌نوشاند ؛ از آتشى كه نه بر جان كسى كه به پايش زارى كند ، دلسوزى مى‌كند، و نه بر كسى كه از او خواهش و التماس كند ، رحم مى‌آورد، و نه قادر است كه بر كسى كه در برابرش خاكسارى مى‌كند و سر تسليم فرود مى‌آورد ، سبك گيرد ؛ بلكه با ساكنان خويش ، با دردناك‌ترين شكنجه و سخت‌ترين كيفر برخورد مى‌كند .

و به تو پناه مى‌برم از كژدم‌هاى آن [آتش] ، كه دهان‌هايشان را گشوده مى‌دارند ، و از مارهاى آن ، كه نيش‌هايشان را به هم مى‌سايند ، و از نوشاك آن ، كه دل و روده ساكنانش را تكه تكه مى‌كند و قلبشان را از بيخ بر مى‌كَند! از تو مى‌خواهم كه مرا به چيزى ره‌نمون شوى كه از چنين آتشى دور گردانَد و آن را به تأخير اندازد .۸۹۰.التوحيد عن الحصين بن عبد الرحمن عن أبيه عن الإمام امام باقر عليه السلام : بار خدايا! به حقّ كتاب آسمانى‌ات و آنچه در آن است ـ از جمله : شكوهمندترين و بزرگ‌ترين نامت و ديگر نام‌هاى نيكويت و مايه‌هاى بيم و اميد ـ ، از تو درخواست مى‌كنم كه مرا در شمار آزاد شدگانت از آتش قرار دهى.۸۹۱.نهج البلاغة عن الإمام عليّ عليه السلام ـ مِن خُ امام باقر عليه السلام : بار خدايا! عافيت تو را در همه كارهايم ، از تو مى‌خواهم و از خوارى در دنيا و عذاب آخرت ، به تو پناه مى‌برم. .

۸۹۲.شرح نهج البلاغة عن الإمام عليّ عليه السلام ـ فِ عنه عليه السلام : اللّهُمَّ ارفَع ظَنّي صاعِدا ، ولا تُطمِع فِيَّ عَدُوّا ولا حاسِدا ، وَاحفَظني قائِما وقاعِدا ويَقظانا وراقِدا ، اللّهُمَّ اغفِر لي وَارحَمني وَاهدِني سَبيلَكَ الأَقوَمَ ، وقِني حَرَّ جَهَنَّمَ . ⁽¹⁾۸۹۳.شرح نهج البلاغة عن الإمام عليّ عليه السلام ـ أي الإمام الصادق عليه السلام : اللّهُمَّ فُكَّني مِنَ النّارِ . ⁽²⁾۸۹۴.نهج البلاغة عن الإمام عليّ عليه السلام : عنه عليه السلام : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ بِعَزائِمِ مَغفِرَتِكَ ، وبِواجِبِ رَحمَتِكَ ، السَّلامَةَ مِن كُلِّ إثمٍ ، وَالغَنيمَةَ مِن كُلِّ بِرٍّ ، وَالفَوزَ بِالجِنَّةِ ، وَالنَّجاةَ مِنَ النّارِ . ⁽³⁾۸۹۵.مصباح المتهجّد عن الإمام الصادق عليه السلام ـ ف عنه عليه السلام : اللّهُمَّ إنّي أعوذُ بِكَ مِنَ النِّسيانِ وَالكَسَلِ وَالتَّواني في طاعَتِكَ ، ومِن عِقابِكَ الأَدنى وعَذابِكَ الأَكبَرِ . ⁽⁴⁾۸۹۶.كامل الزيارات عن أبي سعيد المدائني : عنه عليه السلام : إنَّ القُرآنَ لا يُقرَأُ هَذرَمَةً ⁽⁵⁾، ولكِن يُرَتَّلُ تَرتيلاً ، فَإِذا مَرَرتَ بِآيَةٍ فيها ذِكرُ الجَنَّةِ فَقِف عِندَها وسَلِ اللّه‌َ عز و جل الجَنَّةَ ، وإذا مَرَرتَ بِآيَةٍ فيها ذِكرُ النّارِ فَقِف عِندَها وتَعَوَّذ بِاللّه‌ِ مِنَ النّارِ . ⁽⁶⁾۸۹۷.فلاح السائل عن الإمام عليّ عليه السلام ـ مِن دُ عنه عليه السلام : تَدعو في أعقابِ الصَّلَواتِ الفَرائِضِ بِهذِهِ الأَدعِيَةِ : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ بَراءَةً مِنَ النّارِ فَاكتُب لَنا بَراءَتَنا ، وفي جَهَنَّمَ فَلا تَجعَلنا ، وفي عَذابِكَ

وهوانِكَ فَلا تَبتَلِنا ، ومِنَ الضَّريعِ وَالزَّقّومِ فَلا تُطعِمنا ، ومَعَ الشَّياطينِ فِي النّارِ فَلا تَجمَعنا ، وعَلى وُجوهِنا فَلا تَكبُبنا ، ومِن ثِيابِ النّارِ وسَرابيلِ القَطِرانِ فَلا تُلبِسنا ، ومِن كُلِّ سوءٍ لا إلهَ إلّا أنتَ يَومَ القِيامَةِ فَنَجِّنا . ⁽⁷⁾.

۸۹۸.البلد الأمين عن الإمام عليّ عليه السلام : امام باقر عليه السلام : بار خدايا ! گمان مرا بالا بِبَر ، ⁽¹⁾طمع هيچ دشمنى و حسودى را بر من مَيَنگيز و مرا ، ايستاده باشم يا نشسته، بيدار باشم يا خفته ، [در همه حال ]محافظت فرما. بار خدايا ! مرا بيامرز و بر من رحم آور، به درست‌ترين راهت راه‌نمايى‌ام كن، و از گرماى جهنّم نگاهم دار.۸۹۹.جمال الاُسبوع عن عبد اللّه بن عطاء عن الإمام البا امام صادق عليه السلام : بار خدايا! مرا از آتش بِرَهان.۹۰۰.فلاح السائل عن فاطمة عليهاالسلام ـ مِن دُعائِها امام صادق عليه السلام : بار خدايا! به حقّ موجبات آمرزشت و به رحمت واجب گشته‌ات [بر خويش] ، از تو مى‌خواهم كه مرا از هر گناهى به سلامت دارى، از هر نيكى [و طاعتى ]بهره‌مند سازى ، به بهشت نائل گردانى و از آتش برهانى .۹۰۱.فلاح السائل عن فاطمة عليهاالسلام ـ مِن دُعائِها امام صادق عليه السلام : بار خدايا! از فراموشى و تنبلى و سستى در طاعتت ، و از كيفر نزديكت و از عذاب بزرگ‌ترت ، به تو پناه مى‌برم .۹۰۲.كامل الزيارات عن أبي سعيد المدائني : امام صادق عليه السلام : قرآن را نبايد تند تند خواند ؛ بلكه بايد شمرده و با درنگ ، تلاوت كرد . هر گاه به آيه‌اى رسيدى كه در آن از بهشت ياد شده است ، لختى [از تلاوت ]دست نگه دار و از خداوند عز و جل بهشت را بخواه، و هر گاه به آيه‌اى رسيدى كه در آن از دوزخ ياد شده است ، لختى دست نگه دار و از آتش به خدا پناه ببر .۹۰۳.الإقبال عن الإمام الحسين عليه السلام ـ مِن دُعا امام صادق عليه السلام : در تعقيبات نمازهاى واجب ، اين دعا را مى‌خوانى: «بار خدايا! به حقّ محمّد و خاندان محمّد ، خلاصى از آتش را از تو مى‌خواهم . پس خلاصىِ ما را برايمان بنويس، در دوزخ قرارمان مده، به عذاب و تحقيرت

گرفتارمان مساز، از [خوراك دوزخيان ، يعنى] خارِ تر و زقّوم به ما مخوران، ما را در آتش با اهريمنان گرد مياور، در آتش سرنگونمان مكن، از جامه‌هاى آتش و پوشش‌هاى قَطرانى بر ما مپوشان، و از هر گونه گزند و بدى‌اى در روز قيامت ـ اى كه معبودى جز تو نيست ـ نجاتمان بخش» . .

۹۰۴.تحف العقول عن الإمام زين العابدين عليه السلام : الإمام الكاظم عليه السلام : اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَارحَمنا وأعتِقنا مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾۹۰۵.الصحيفة السجّاديّة عن الإمام زين العابدين عليه ال عنه عليه السلام : اَللّهُمَّ . . . و أستَجيرُ بِكَ مِن جَميعِ عَذابِكَ فَأَجِرني . ⁽²⁾۹۰۶.الصحيفة السجّاديّة عن الإمام زين العابدين عليه ال الكافي عن زياد بن مروان : كانَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام يَقولُ في سُجودِهِ : أعوذُ بِكَ مِن نارٍ حَرُّها لا يُطفَأُ ، وأعوذُ بِكَ مِن نارٍ جَديدُها لا يُبلى ، وأعوذُ بِكَ مِن نارٍ عَطشانُها لا يُروى ، وأعوذُ بِكَ مِن نارٍ مَسلوبُها لا يُكسى . ⁽³⁾۹۰۷.الكافي عن أبي حمزة الثمالي عن الإمام الباقر عليه الإمام الرضا عليه السلام : اللّهُمَّ أجِرني مِن عَذابِكَ ومِن سَخَطِكَ . ⁽⁴⁾۹۰۸.فلاح السائل عن الإمام الباقر عليه السلام ـ مِمّ عنه عليه السلام : مَن تَعَوَّذَ بِاللّه‌ِ مِنَ النّارِ ولَم يَترُكِ الشَّهَواتِ فَقَدِ استَهزَأَ بِنَفسِهِ . ⁽⁵⁾۴ / ۳الاِستِغاثَةُ مِنَ النّارِالكتاب«قُلْ إِنِّى أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّى عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ» . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۳ فريادخواهى از آتش

۹۱۳.جمال الاُسبوع عن أبان عن الإمام الصادق عليه السلا امام كاظم عليه السلام : بار خدايا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و بر ما رحمت آور و از آتش ، آزادمان گردان .۹۱۴.الدروع الواقية عن الإمام الصادق عليه السلام ـ ف امام كاظم عليه السلام : بار خدايا!... از همه عذاب‌هايت به تو پناه مى‌آورم ، پس پناهم ده.۹۱۵.بحار الأنوار عن الإمام الصادق عليه السلام : الكافى ـ به نقل از زياد بن مروان ـ : امام كاظم عليه السلام در سجودش مى‌فرمود : از آتشى كه حرارتش فروكش نمى‌كند ، به تو پناه مى‌برم . از آتشى كه دمادم تازه است و كهنه نمى‌شود ، به تو پناه مى‌برم . از آتشى كه تشنه‌اش هرگز سيراب نمى‌شود ، به تو پناه مى‌برم . و از آتشى كه برهنه‌اش پوشانده نمى‌شود ، به تو پناه مى‌برم.۹۱۶.الإقبال عن أبي بصير عن الإمام الصادق عليه السلام امام رضا عليه السلام : بار خدايا! مرا از عذابت و از ناخشنودى‌ات ، در پناه خويش بدار .۹۱۷.الكافي عن هلقام بن أبي هلقام : امام رضا عليه السلام : كسى كه از آتش به خدا پناه بَرَد ، ولى از هوس‌ها دست بر ندارد ، در واقع ، خود را مسخره كرده است.۴ / ۳فريادخواهى از آتشقرآن«بگو: اگر پروردگارم را نافرمانى كنم ، از عذاب روزى بزرگ مى‌ترسم».

.

الحديث۹۲۳.الدعوات : الإمام عليّ عليه السلام : إلهي ! إن أخَذتَني بِجُرمي أخَذتُكَ بِعَفوِكَ ، وإن أخَذتَني بِذُنوبي أخَذتُكَ بِمَغفِرَتِكَ ، وإن أدخَلتَنِي النّارَ أعلَمتُ أهلَها أنّي اُحِبُّكَ . ⁽¹⁾۹۲۴.المصباح عن ابن عبّاس يرفعه : عنه عليه السلام : آهٍ مِن نارٍ تُنضِجُ الأَكبادَ وَالكُلى ! آهٍ مِن نارٍ نَزّاعَةٍ لِلشَّوى ! آهٍ مِن غَمرَةٍ مِن مُلهَباتٍ لَظى ! ⁽²⁾۹۲۵.المصباح : عنه عليه السلام ـ فِي الدُّعاءِ المَعروفِ بِدُعاءِ كُمَيلٍ ـ : أفَتُراكَ سُبحانَكَ يا إلهي وبِحَمدِكَ ، تَسمَعُ فيها صَوتَ عَبدٍ مُسلِمٍ سُجِنَ فيها بِمُخالَفَتِهِ ، وذاقَ طَعمَ عَذابِها بِمَعصِيَتِهِ ، وحُبِسَ بَينَ أطباقِها بِجُرمِهِ وجَريرَتِهِ ، وهُوَ يَضِجُّ إلَيكَ ضَجيحَ مُؤَمِّلٍ لِرَحمَتِكَ ، ويُناديكَ بِلِسانِ أهلِ تَوحيدِكَ ، ويَتَوَسَّلُ إلَيكَ بِرُبوبِيَّتِكَ ، يا مَولايَ ! فَكَيفَ يَبقى فِي العَذابِ وهُوَ يَرجو ما سَلَفَ مِن حِلمِكَ ؟! أم كَيفَ تُؤلِمُهُ النّارُ وهُوَ يَأمُلُ فَضلَكَ ورَحمَتَكَ ؟! أم كَيفَ يُحرِقُهُ لَهيبُها وأنتَ تَسمَعُ صَوتَهُ وتَرى مَكانَهُ ؟! أم كَيفَ يَشتَمِلُ عَلَيهِ زَفيرُها وأنتَ تَعلَمُ ضَعفَهُ ؟! أم كَيفَ يَتَغَلغَلُ بَينَ أطباقِها وأنتَ تَعلَمُ صِدقَهُ ؟! أم كَيفَ تَزجُرُهُ زَبانِيَتُها وهُوَ يُناديكَ يا رَبَّهُ ؟! أم كَيفَ تُنزِلُهُ فيها وهُوَ يَرجو فَضلَكَ في عِتقِهِ مِنها فَتَترُكُهُ ؟! هَيهاتَ ، ما ذلِكَ الظَّنُّ بِكَ ، ولَا المَعروفُ مِن فَضلِكَ ، ولا مُشبِهٌ لِما عامَلتَ بِهِ المُوَحِّدينَ مِن بِرِّكَ وإحسانِكَ . ⁽³⁾۹۲۶.كنز العمّال عن أنس عن رسول اللّه صلى الله عليه و عنه عليه السلام ـ أيضا ـ : يا كَريمُ يا رَبِّ ، وأنتَ تَعلَمُ ضَعفي عَن قَليلٍ مِن بَلاءِ الدُّنيا وعُقوباتِها ، وما يَجري فيها مِنَ المَكارِهِ عَلى أهلِها! عَلى أنَّ ذلِكَ بَلاءٌ ومَكروهٌ قَليلٌ

مَكثُهُ ، يَسيرٌ بَقاؤُهُ ، قَصيرٌ مُدَّتُهُ ، فَكَيفَ احتِمالي لِبَلاءِ الآخِرَةِ وجَليلِ وُقوعِ المَكارِهِ فيها ! وهُوَ بَلاءٌ تَطولُ مُدَّتُهُ ، وَيَدومُ مَقامُهُ ، ولا يُخَفَّفُ عَن أهلِهِ ؛ لِأَنَّهُ لا يَكونُ إلّا عَن غَضَبِكَ وَانتِقامِكَ وَسَخَطِكَ . ⁽⁴⁾.

حديث۹۲۸.الكافي عن محمّد بن عيسى بإسناده عن الصالحين عليهم ( ـ في ذِكرِ أعمالِ العَشرِ الأَواخِرِ مِن شَهرِ رَ ) امام على عليه السلام : خداوندا! اگر تو مرا در باره جرمم به پرسش‌گيرى، من درباره گذشتت تو را به پرسش مى‌گيرم و اگر تو مرا در باره گناهانم به پرسش‌گيرى، من در باره آمرزشت ، تو را به پرسش مى‌گيرم و اگر وارد آتشم كنى ، به اهل آتش اعلام مى‌كنم كه دوستت دارم .۹۲۹.الإمام الباقر عليه السلام : امام على عليه السلام : آه از آتشى كه جگرها و كليه‌ها را مى‌پزد ! آه از آتشى كه پوست سر و اندام را بر مى‌كَنَد ! آه از فرو رفتن در شعله‌هاى سركش!۹۳۰.الإمام الصادق عليه السلام ـ لِأَبي هارونَ المَك امام على عليه السلام ـ در دعاى معروف به دعاى كميل ـ : آيا به راستى ، به تو چنين گمانى مى‌رود ـ اى معبود پاك و ستودنىِ من ـ كه در دوزخ ، صداى بنده مسلمانى را بشنوى كه بر اثر مخالفتش ، در آن جا زندانى شده و به سبب نافرمانى‌اش ، طعم عذاب را چشيده و به واسطه جرم و جنايتش ، در ميان طبقات آن محبوس گشته و با ضجّه اميدوار به رحمت تو، به درگاهت ضجّه مى‌زند و به زبان آنان كه تو را به يكتايى پرستيده‌اند ، تو را مى‌خواند و به ربوبيّتت به تو توسّل مى‌جويد؟! آقاى من! [چنين كسى] چگونه در عذاب بماند ، در حالى كه به بردبارىِ ازلى تو اميد دارد ؟! يا چگونه آتش ، او را به درد آورَد ، در حالى كه به بخشايش و مهر تو آرزومند است ؟! يا چگونه زبانه‌هاى آتش ، بسوزانندش ، در حالى كه تو بانگ او را مى‌شنوى و جايش را مى‌بينى ؟! يا چگونه شعله سركش آتش ، او را فرا گيرد ، در حالى كه تو خود مى‌دانى كه او ناتوان است ؟! يا چگونه در ميان طبقات دوزخ غوطه‌ور شود ، در حالى كه از راستگويىِ او آگاهى ؟! يا چگونه دوزخبانان بر او نهيب زنند ، در حالى كه او تو را با فرياد «يا ربّ !» مى‌خواند ؟! يا چگونه او را در آتش جاى دهى و او اميد دارد كه به فضل و بخشايش خود ، از آن برهانى‌اش ؛ ولى تو در آن رهايش سازى؟!

هرگز! چنين گمانى به تو نمى‌رود و اين گونه رفتارى ، با لطف و بخشايش شناخته شده‌ات نمى‌سازد و به نيكى و احسانى كه هماره با يكتاپرستان كرده‌اى ، نمى‌ماند !۹۳۱.عنه عليه السلام : امام على عليه السلام ـ در دعاى كميل ـ : كريما! پروردگارا ! تو خود مى‌دانى كه در برابر اندكْ بلاى دنيا و كيفرهاى دنيايى و ناملايماتى كه بر اهل آن مى‌گذرد ، چه سان

ناتوانم . اين ، در حالى است كه اين بلا و ناملايمات ، درنگش اندك و ماندگارى‌اش ناچيز و مدّتش كوتاه است . پس چگونه بتوانم بلاى آخرت و ناملايمات بزرگ آن را تاب آورم ، در حالى كه آن بلا مدّتش طولانى و ماندگارى‌اش ديرپاست و با اهل آن ، مدارا نمى‌شود ؛ چرا كه آن بلا ، جز از خشم و انتقام و ناخشنودى تو بر نمى‌خيزد؟! .

۹۳۲.عنه عليه السلام : الإمام زين العابدين عليه السلام ـ فِي الدُّعاءِ ـ أَسأَلُكَ اللّهُمَّ بِالمَخزونِ مِن أسمائِكَ ، وبِما وارَتهُ الحُجُبُ مِن بَهائِكَ ، إلّا رَحِمتَ هذِهِ النَّفسَ الجَزوعَةَ ، وهذِهِ الرُّمَّةَ الهَلوعَةَ ، الَّتي لا تَستَطيعُ حَرَّ شَمسِكَ ، فَكَيفَ تَستَطيعُ حَرَّ نارِكَ ؟! وَالَّتي لا تَستَطيعُ صَوتَ رَعدِكَ ، فَكَيفَ تَستَطيعُ صَوتَ غَضَبِكَ ؟! ⁽¹⁾۹۳۳.تأويل الآيات الظاهرة عن إسماعيل بن عمّار : عنه عليه السلام : إلهي وسَيِّدي ! وعِزَّتِكَ وجَلالِكَ ، لَئِن طالَبتَني بِذُنوبي لَاُطالِبَنَّكَ بِعَفوِكَ ، ولَئِن طالَبتَني بِلُؤمي لَاُطالِبَنَّكَ بِكَرَمِكَ ، ولَئِن أدخَلتَنِي النّارَ لَاُخبِرَنَّ أهلَ النّارِ بِحُبّي لَكَ .

إلهي وسَيِّدي ! إن كُنتَ لا تَغفِرُ إلّا لِأَولِيائِكَ وأهلِ طاعَتِكَ ، فَإِلى مَن يَفزَعُ المُذنِبونَ ؟! وإن كُنتَ لا تُكرِمُ إلّا أهلَ الوَفاءِ بِكَ ، فَبِمَن يَستَغيثُ المُسيؤونَ ؟!

إلهي ! إن أدخَلتَنِي النّارَ فَفي ذلِكَ سُرورُ عَدُوِّكَ ، وإن أدخَلتَنِي الجَنَّةَ فَفي ذلِكَ سُرورُ نَبِيِّكَ ، وأنا وَاللّه‌ِ أعلَمُ أنَّ سُرورَ نَبِيِّكَ أحَبُّ إلَيكَ مِن سُرورِ عَدُوِّكَ . ⁽²⁾۹۳۴.الإمام الصادق عليه السلام : عنه عليه السلام ـ في مُناجاةٍ لَهُ ـ : سَيِّدي ! ألِضَربِ المَقامِعِ خَلَقتَ أعضائي ؟! أم لِشُربِ الحَميمِ خَلَقتَ أمعائي! ⁽³⁾۹۳۵.عنه عليه السلام : عنه عليه السلام : إلهي ! أتُحرِقُ بِالنّارِ وَجهي وكانَ لَكَ مُصَلِّيا ؟ إلهي ! أتُحرِقُ بِالنّارِ عَيني وكانَت مِن خَوفِكَ باكِيَةً ؟ إلهي ! أتُحرِقُ بِالنّارِ لِساني وكانَ لِلقُرآنِ تالِيا ؟ إلهي ! أتُحرِقُ بِالنّارِ قَلبي وكانَ لَكَ مُحِبّا ؟ إلهي ! أتُحرِقُ بِالنّارِ جِسمي وكانَ لَكَ خاشِعا ؟ إلهي ! أتُحرِقُ بِالنّارِ أركاني وكانَت لَكَ رُكَّعا سُجَّدا ؟! ⁽⁴⁾.

۹۳۶.عنه عليه السلام : امام زين العابدين عليه السلام ـ در دعا ـ : بار الها! به حقّ آن نامِ نهانت، و به آن شكوه و روشنايى‌ات كه پرده‌ها آن را فرو پوشانده‌اند ، از تو درخواست مى‌كنم كه بر اين جانِ بى‌تاب و بر اين پيكر ناشكيبا رحم آورى كه حتّى تاب گرماى آفتاب تو را ندارد . پس چه سان بتواند گرماى آتش تو را تاب آورد ؟! پيكرى كه تحمّل بانگ آذرخش تو را ندارد، چگونه تحمّل بانگ خشم تو را داشته باشد ؟!۹۳۷.عنه عليه السلام : امام زين العابدين عليه السلام : خداوندا و سَرورا! به عزّت و جلالت سوگند ، اگر تو در پىِ گناه من باشى ، من در پىِ گذشت تو خواهم بود و اگر تو در پىِ سرزنش من باشى ، من در پىِ كَرَم تو خواهم بود و اگر مرا وارد آتش كنى ، علاقه‌ام را به تو ، به اهل آتش اعلام مى‌كنم .

خداوندا و سَرورا! اگر تو جز دوستان و اهل طاعتت را نيامرزى ، گناهكاران ، فريادشان را پيش چه كسى ببرند؟ و اگر تو جز وفاداران را گرامى ندارى ، بدكاران به چه كسى پناه ببرند؟

خداوندا! اگر مرا وارد آتش كنى ، اين ، [مايه] خوش‌حالى دشمنت خواهد شد ، و اگر مرا وارد بهشت كنى ، [مايه] خوش‌حالى پيامبرت خواهد شد . به خدا سوگند ، من مى‌دانم كه خوش‌حالى پيامبرت ، برايت دوست‌داشتنى‌تر از خوش‌حالىِ دشمنت است .۹۳۸.مشكاة الأنوار : امام زين العابدين عليه السلام ـ در يكى از مناجات‌هايش ـ : سَرورم! آيا اندام‌هاى مرا براى كوبيدن با گرزها آفريده‌اى ؟! يا معده و روده‌هايم را براى نوشيدن آب جوشان خلق كرده‌اى ؟!۹۳۹.الإمام عليّ عليه السلام ـ لِرَجُلٍ مِن بَني سَع امام زين العابدين عليه السلام : معبود من! آيا رخسار مرا كه براى تو نماز گزارده است ،

در آتش مى‌سوزانى؟! معبود من! آيا چشم مرا كه از ترس تو گريان بوده است ، با آتش مى‌سوزانى؟! معبود من! آيا زبان مرا كه قرآن تلاوت كرده است ، با آتش مى‌سوزانى؟! معبود من! آيا قلب مرا كه عاشق و دوستدار تو بوده است ، با آتش مى‌سوزانى؟! معبود من! آيا جسم مرا كه در برابر تو خاكسار بوده است ، در آتش مى‌سوزنى؟! معبود من! آيا اعضاى بدن مرا كه در پيشگاه تو ركوع و سجود مى‌كرده است ، با آتش مى‌سوزانى؟! .

۹۴۰.عنه عليه السلام : عنه عليه السلام ـ مِن دُعائِهِ فِي الصَّلاةِ عَلى حَمَلَةِ العَرشِ ـ : اللّهُمَّ ... فَصَلِّ عَلَيهِم وعَلَى المَلائِكَةِ الَّذينَ مِن دونِهِم ؛ مِن سُكّانِ سَماواتِكَ ، وأهلِ الأَمانَةِ عَلى رِسالاتِكَ ، وَالَّذينَ لا تَدخُلُهُم سَأمَةٌ مِن دُؤوبٍ ، ولا إعياءُ مِن لُغوبٍ ، ولا فُتورٌ ، ولا تَشغَلُهُم عَن تَسبيحِكَ الشَّهَواتُ ، ولا يَقطَعُهُم عَن تَعظيمِكَ سَهوُ الغَفَلاتِ ، الخُشَّعُ الأَبصارِ فَلا يَرومونَ النَّظَرَ إلَيكَ ، النَّواكِسُ الأَذقانِ ⁽¹⁾الَّذينَ قَد طالَت رَغبَتُهُم فيما لَدَيكَ ، المُستَهتَرونَ بِذِكرِ آلائِكَ ، وَالمُتَواضِعونَ دونَ عَظَمَتِكَ وجَلالِ كِبرِيائِكَ ، وَالّذينَ يَقولونَ إذا نَظَروا إلى جَهَنَّمَ تَزفِرُ عَلى أهلِ مَعصِيَتِكَ : سُبحانَكَ ! ما عَبَدناكَ حَقَّ عِبادَتِكَ . ⁽²⁾.

۹۴۱.الكافي عن محمّد بن عذافر : امام زين العابدين عليه السلام ـ در دعا براى درود فرستادن بر فرشتگان حامل عرش الهى ـ : بار خدايا ! درود فرست بر آنان و بر فرشتگانى كه فروتر از آنان‌اند و در آسمان‌هاى تو جاى دارند و امانتداران پيام‌هاى تو اند ؛ همانان كه هر چه بكوشند ، بيزارى به آنان راه نمى‌يابد و هر اندازه رنج برند ، خستگى و سستى نمى‌گيرند . نه خواهشى دارند كه آنها را از ذكر تسبيح تو باز دارد، و نه سهو و غفلتى كه از بزرگداشت تو مانعشان شود. [از هيبت تو ،] ديدگانْ فرو هشته‌اند و به تو نمى‌نگرند، و چانه‌ها فرو داشته‌اند [و سر به زيرند] ؛ همانان كه آنچه را از نزد تو باشد ، بسى خواهان‌اند، به ياد كردن از نعمت‌هاى تو آزمندند، و در برابر بزرگىِ تو و شكوه كبرياى تو خاكسارند ؛ همانان كه هر گاه به جهنّم مى‌نگرند ـ كه بر نافرمانان از تو نهيب مى‌زند ـ ، مى‌گويند: «پاكا تو! ما تو را چنان كه شايسته بندگىِ توست ، بندگى نكرديم» . .

الفصل الخامِسُ: مُواصَفاتِ جَهَنَّمَ۵ / ۱أبوابُ جَهَنَّمَ وطَبَقاتُهاالكتاب«وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ * لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَ بٍ لِّكُلِّ بَابٍ مِّنْهُمْ جُزْءٌ مَّقْسُومٌ» . ⁽¹⁾

«وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَ بُهَاوَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ ءَايَاتِ رَبِّكُمْ وَ يُنذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَـذَا قَالُواْ بَلَى وَ لَـكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ * قِيلَ ادْخُلُواْ أَبْوَ بَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ» . ⁽²⁾

الحديث۹۴۹.الإمام عليّ عليه السلام ـ لِنَوفٍ البِكالِيِّ ـ رسول اللّه صلى الله عليه و آله : إنَّ لِلنّارِ سَبعَةَ أبوابٍ . ⁽³⁾.

فصل پنجم : ويژگى هاى جهنّم

۵ / ۱ درهاى جهنّم و طبقه هاى آن

فصل پنجم : ويژگى‌هاى جهنّم۵ / ۱درهاى جهنّم و طبقه‌هاى آنقرآن«و قطعا وعده‌گاه همه آنان ، جهنّم است كه هفت در دارد و از هر درى ، بخشى معيّن از آنان [وارد مى‌شوند]» .

«و كسانى كه كافر شده‌اند، گروه گروه به سوى جهنّم رانده مى‌شوند تا اين كه بِدان مى‌رسند ، درهاى آن گشوده مى‌گردد و نگهبانانش به آنان مى‌گويند: «مگر فرستادگانى از خودتان بر شما نيامدند كه آيات پروردگارتان را بر شما بخوانند و شما را به ديدار چنين روزى هشدار دهند؟». مى‌گويند: «چرا»؛ ولى فرمان عذاب ، بر كافران ، واجب آمد. و گفته مى‌شود: «از درهاى دوزخ وارد شويد . جاودانه در آن بمانيد». وه ، كه چه بد جايى است جاى سركشان !» .

حديث۹۵۷.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : آتش، هفت در دارد.

.

۹۵۸.الإمام الصادق عليه السلام ـ لَمّا سُئِلَ عَنِ ا البعث والنشور عن الخليل بن مرّة : إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله كانَ لا يَنامُ حَتّى يَقرَأَ «تَبارَكَ» و«حم» السَّجدَةَ ، وقالَ : الحَواميمُ سَبعٌ، وأبوابُ جَهَنَّمَ سَبعٌ : جَهَنَّمُ ، وَالحُطَمَةُ ، ولَظى، وسَعيرٌ، وسَقَرُ ، وَالهاوِيَةُ ، وَالجَحيمُ . قالَ : يَجيءُ كُلٌّ «حم» مِنها يَومَ القِيامَةِ ـ أحسَبُهُ قالَ : ـ تَقِفُ عَلى بابٍ مِن هذِهِ الأَبوابِ فَتَقولُ : «اللّهُمَّ لا يَدخُلُ هذا البابَ مَن كانَ يُؤمِنُ بي ويَقرَؤُني» . ⁽¹⁾۹۵۹.كمال الدين عن داوود بن فرقد : الخصال عن ابن عبّاس عن الإمام عليّ عليه السلام ـ حينَ سَألَهُ اليَهوديُّ : فَمَا السَّبعَةُ؟ ـ قالَ : سَبعَةُ أبوابِ النّارِ مُتَطابِقاتٌ . قالَ : فَمَا الثَّمانِيَةُ ؟ قالَ : ثَمانِيَةُ أبوابِ الجَنَّةِ . ⁽²⁾۹۶۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام : أبوابُ النّارِ بَعضُها فَوقَ بَعضٍ، يُبدَأُ بِالأَسفَلِ فَيُملَأُ فَهُوَ أسفَلُ سافِلينَ ، ثُمَّ الَّذي يَليهِ، ثُمَّ الَّذي يَليهِ ، حَتّى يُملَأَ النّارُ . ⁽³⁾۹۶۱.عنه صلى الله عليه و آله : الزهد لابن حنبل عن حطان بن عبداللّه : قالَ عَلِيٌّ عليه السلام : أتَدرونَ كَيفَ أبوابُ جَهَنَّمَ؟ قالَ : قُلنا : كَنَحوِ هذِهِ الأَبوابِ . قالَ : لا، ولكِنَّها هكَذا ـ ووَضَعَ يَدَهُ فَوقَ ، وبَسَطَ أبو عَمرٍو ⁽⁴⁾يَدَهُ عَلى يَدِهِ ـ . ⁽⁵⁾۹۶۲.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لِجَهَنَّمَ سَبعَةُ أبوابٍ ؛ بابٌ مِنها لِمَن سَلَّ السَّيفَ عَلى أُمَّتي . ⁽⁶⁾.

۹۶۳.الدرّ المنثور عن عائشة عن رسول اللّه صلى الله علي البعث و النشور ـ به نقل از خليل بن مُرّه ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نمى‌خوابيد ، مگر آن كه [سوره‌هاى] ملك و سجده را مى‌خواند. ايشان فرمود : «حاميم‌ها ، هفت تا هستند و درهاى جهنّم نيز هفت تا: جهنّم، آتشِ خرد كننده، آتش زبانه زننده، آتش فروزان، دوزخ، سياه‌چال، مغاك آتشين» .

نيز فرمود: «در روز رستاخيز ، هر يك از اين حاميم‌ها مى‌آيد» و به گمانم فرمود : «و جلوى يكى از اين درها مى‌ايستد و مى‌گويد: بار خدايا! كسى كه به من ايمان داشته و مرا تلاوت مى‌كرده است ، از اين در وارد نشود» .۹۶۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الخصال ـ به نقل از ابن عبّاس ، در بيان گفتگوى امام على عليه السلام با مرد يهودى ـ : پرسيد : آن هفت تا ، كدام‌اند؟

فرمود: «هفت درِ آتش كه روى هم نهاده شده‌اند» .

پرسيد: آن هشت چيست؟

فرمود: «هشت درِ بهشت» .۹۶۵.الإمام الصادق عليه السلام : امام على عليه السلام : درهاى دوزخ ، يكى بر روى ديگرى است كه از پايين‌ترين ـ كه همان اسفلُ السافلين است ـ آغاز مى‌شود و پر مى‌گردد . سپس نوبت ديگرى مى‌رسد و سپس ديگرى ، تا آن كه دوزخ [از دوزخيان] پر مى‌شود .۹۶۶.عنه عليه السلام : الزهد ، ابن حنبل ـ به نقل از حطان بن عبد اللّه ـ : على عليه السلام فرمود: «آيا مى‌دانيد درهاى جهنّم چگونه است؟» .

گفتيم : مانند همين درها.

فرمود: «نه ؛ بلكه آنها چنين‌اند» و دستش را بالا گرفت و ابو عمرو دستش را بالاى دست ايشان قرار داد [يعنى بر روى هم‌اند] .۹۶۷.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : جهنّم ، هفت در دارد كه يكى از آنها براى [ورود] كسى است كه بر روى امّت من ، شمشير بكشد. .

۹۶۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : لِلنّارِ بابٌ لا يَدخُلُ مِنهُ إلّا مَن شَفى غَيظَهُ بِسَخَطِ اللّه‌ِ عز و جل . ⁽¹⁾۹۶۹.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : لَمّا اُسرِيَ بي إلَى السَّماءِ قالَ لي جَبرَئيلُ عليه السلام : قَد اُمِرتُ بِعَرضِ الجَنَّةِ وَالنّارِ عَلَيكَ . قالَ : فَرَأَيتُ الجَنَّةَ وما فيها مِنَ النَّعيمِ ، ورَأَيتُ النّارَ وما فيها مِن عَذابٍ أليمٍ ...

ثُمَّ رَأَيتُ أبوابَ جَهَنَّمَ ، فَإِذا عَلَى البابِ الأَوَّلِ مِنها مَكتوبٌ ثَلاثُ كَلِماتٍ ، وهِيَ : مَن رَجا اللّه‌َ تَعالى سَعِدَ ، ومَن خافَ اللّه‌َ تَعالى أمِنَ ، وَالهالِكُ المَغرورُ مَن رَجا غَيرَ اللّه‌ِ وخافَ سِواهُ .

وعَلَى البابِ الثّاني مَكتوبٌ ثَلاثُ كَلِماتٍ : مَن أرادَ أن لا يَكونَ عُريانا يَومَ القِيامَةِ فَليَكسُ الجُلودَ العارِيَةَ فِي الدُّنيا ، ومَن أرادَ أن لا يَكونَ عَطشانا يَومَ العَطَشِ فَليَسقِ العَطشانَ فِي الدُّنيا ، ومَن أرادَ أن لا يَكونَ جائِعا فِي القِيامَةِ فَليُطعِمِ البُطونَ الجائِعَةَ فِي الدُّنيا .

وعَلَى البابِ الثالِثِ مَكتوبٌ ثَلاثُ كَلِماتٍ : لَعَنَ اللّه‌ُ الكاذِبينَ ، لَعَنَ اللّه‌ُ الباخِلينَ ، لَعَنَ اللّه‌ُ الظّالِمينَ .

وعَلَى البابِ الرّابِعِ مَكتوبٌ ثَلاثُ كَلِماتٍ : أذَلَّ اللّه‌ُ مَن أهانَ الإِسلامَ ، أذَلَّ اللّه‌ُ مَن أهانَ أهلَ بَيتِ النَّبِيِّ ، لَعَنَ اللّه‌ُ مَن أعانَ الظّالِمينَ عَلى ظُلمِ المَخلوقينَ .

وعَلَى البابِ الخامِسِ مَكتوبٌ ثَلاثُ كَلِماتٍ : لا تَتَّبِعِ الهَوى فَإِنَّ الهَوى مُجانِبُ الإيمانِ ، ولا تُكثِر مَنطِقَكَ فيما لا يَعنيكَ فَتَقنُطُ مِن رَحمَةِ اللّه‌ِ تَعالى ، ولا تَكُن عَونا لِلظّالِمينَ .

وعَلَى البابِ السّادِسِ مَكتوبٌ : أنَا حَرامٌ عَلى المُتَهَجِّدينَ ، أنَا حَرامٌ عَلَى المُتَصَدِّقينَ ، أنَا حَرامٌ عَلَى الصّائِمينَ .

وعَلَى البابِ السّابِعِ مَكتوبٌ ثَلاثُ كَلِماتٍ : حاسِبوا أنفُسَكُم قَبلَ أن تُحاسَبوا ، وَبِّخوا أنفُسَكُم قَبلَ أن تُوَبَّخوا ، اُدعُوا اللّه‌َ عز و جل قَبلَ أن تَرِدوا عَلَيهِ ولا تَقدِرونَ عَلى ذلِكَ . ⁽²⁾.

۹۷۰.فاطمة عليهاالسلام ـ في الدُّعاءِ ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : آتش ، درى دارد كه از آن وارد نمى‌شود ، مگر كسى كه دقّ دل خود را به قيمتِ به خشم آوردن خداوند، خالى كند .۹۷۱.الإمام عليّ عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : شبى كه مرا به آسمان بردند، جبرئيل عليه السلام به من گفت: «من مأمورم كه بهشت و آتش را به تو نشان دهم» .

پس من بهشت و نعمت‌هاى آن را و آتش و عذاب دردناكى را كه در آن بود، مشاهده كردم... . سپس درهاى جهنّم را ديدم. بر نخستين درِ آن ، سه جمله نوشته شده بود، چنين: «آن كه به خداى بزرگ اميدوار باشد ، به سعادت مى‌رسد . آن كه از خداى بزرگ بترسد ، در امان است . تباه شده فريب خورده ، كسى است كه به غير خدا اميدوار باشد و از غير او بترسد» .

بر درِ دوم نيز اين سه جمله نوشته شده بود: «هر كه مى‌خواهد در روز رستاخيز برهنه نباشد ، بر بدن‌هاى برهنه در دنيا جامه بپوشاند. هر كه مى‌خواهد در روز تشنگى تشنه نباشد ، در دنيا تشنه را سيراب كند . هر كه مى‌خواهد در روز رستاخيز گرسنه نباشد ، در دنيا شكم‌هاى گرسنه را غذا دهد» .

بر درِ سوم ، اين سه جمله نوشته شده بود: «لعنت خدا بر دروغگويان! لعنت خدا بر بخل‌ورزان! لعنت خدا بر ستمكاران !» .

بر درِ چهارم ، اين سه جمله نوشته شده بود: «خدا خوار گردانَد كسى را كه اسلام را خوار مى‌كند! خدا خوار گردانَد كسى را كه اهل بيت پيامبر را خوار مى‌كند! خدا لعنت كند كسى را كه به ستمگران ، در ستم كردن به مخلوقان ، يارى مى‌رسانَد!» .

بر درِ پنجم ، اين سه جمله نوشته شده بود: «پيروى هوس مكن ؛ زيرا هوس ، از ايمان به دور است . بيهوده بسيار سخن مگو ؛ چرا كه از رحمت خداى بزرگ نوميد مى‌گردى . و ياور ستمگران مباش» .

بر درِ ششم ، اين [سه جمله] نوشته شده بود: «من بر شب‌زنده‌داران ، حرام هستم . من بر صدقه دهندگان ، حرام هستم . من بر روزه‌گيران ، حرام هستم» .

بر درِ هفتم ، اين سه جمله نوشته شده بود: «به حساب خود برسيد ، پيش از آن كه به حساب شما رسيده شود . خويشتن را سرزنش كنيد ، پيش از آن كه مورد سرزنش شويد . خداى عز و جل را بخوانيد ، پيش از آن كه نزد او بياييد و ديگر توان اين كار (خواندن خداوند) را نداشته باشيد» . .

۹۷۲.الإمام الصادق عليه السلام ـ فِي الدَّوابِّ ـ الإمام زين العابدين عليه السلام : لِلنّارِ سَبعَةُ أبوابٍ : بابٌ يَدخُلُ مِنهُ فِرعونُ وهامانُ وقارونُ، وبابٌ يَدخُلُ مِنهُ المُشرِكونَ وَالكُفّارُ مِمَّن لَم يُؤمِن بِاللّه‌ِ طَرفَةَ عَينٍ، وبابٌ يَدخُلُ مِنهُ بَنو أُمَيَّةَ ؛ هُوَ لَهُم خاصَّةً لا يُزاحِمُهُم فيهِ أحَدٌ وهُوَ بابُ لَظى، وهُوَ بابُ سَقَرَ، وهُوَ بابُ الهاوِيَةِ تَهوي سَبعينَ خَريفا، وكُلَّما هَوى بِهِم سَبعينَ خَريفا فارَ بِهِم فَورَةً قَذَفَ بِهِم في أعلاها سَبعينَ خَريفا، ثُمَّ تَهوي بِهِم كَذلِكَ سَبعينَ خَريفا، فَلا يَزالونَ هكَذا أبَدا خالِدينَ مُخَلَّدينَ، وبابٌ يَدخُلُ مِنهُ مُبغِضونا ومُحارِبونا وخاذِلونا ، وإنَّهُ لَأَعظَمُ الأَبوابِ وأشَدُّها حَرّا . ⁽¹⁾۹۷۳.عنه عليه السلام : الكافي عن محمّد بن مسلم : كُنتُ قاعِدا عِندَ أبي جَعفَرٍ عليه السلام عَلى بابِ دارِهِ بِالمَدينَةِ، فَنَظَرَ إلَى النّاسِ يَمُرّونَ أفواجا ، فَقالَ لِبَعضِ مَن عِندَهُ : حَدَثَ بِالمَدينَةِ أمَرٌ ؟ فَقالَ : جُعِلتُ فِداكَ ، وَلِيَ المَدينَةَ والٍ فَغَدَا النّاسُ يُهَنِّؤونَهُ . فَقالَ : إنَّ الرَّجُلَ لِيُغدى عَلَيهِ بِالأَمرِ تَهَنَّأَ بِهِ ⁽²⁾، وإنَّهُ لَبابٌ مِن أبوابِ النّارِ . ⁽³⁾راجع : ص ۲۰ (الفصل الأوّل : أسماء جهنّم) .

.

۹۷۵.الإمام الصادق عليه السلام : امام زين العابدين عليه السلام : آتش ، هفت در دارد كه از يك درِ آن ، فرعون و هامان و قارون وارد مى‌شوند . از يك درش مشركان و كافرانى داخل مى‌شوند كه چشم بر هم زدنى به خدا ايمان نياورده‌اند . از يك درش بنى اميّه داخل مى‌شوند و مختصّ آنان است و كسى ديگر با آنان از آن در ، وارد نمى‌شود .

و [دو در ديگر] درِ آتشِ زبانه‌زننده است و درِ دوزخ، و [ششمى] درِ سياه‌چال كه تا عمق آن ، هفتاد سال راه است و هر بار كه پس از هفتاد سال در آن فروافتند ، چنان فَوَرانى مى‌كند كه آنان را دو باره به بالاى آن پرتاب مى‌كند و اين نيز هفتاد سال طول مى‌كشد [تا به بالاى سياه‌چال برسند] . سپس بار ديگر در آن فرو مى‌افتند و باز هفتاد سال طول مى‌كشد تا به قعر آن برسند، و پيوسته و هميشه چنين خواهند بود و [در اين حالت ،] جاويدان و ابدى مى‌مانند.

از يك درِ ديگر [كه درِ هفتم است] ، دشمنان ما و كسانى كه با ما مى‌جنگند و [كسانى كه] تنهايمان مى‌گذارند ، داخل مى‌شوند . اين ، بزرگ‌ترين و سوزان‌ترين درِ جهنّم است . ⁽¹⁾۹۷۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الكافى ـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ : نزد امام باقر عليه السلام بر درِ خانه ايشان در مدينه نشسته بودم كه ديد مردم ، گروه گروه مى‌گذرند. به يكى از كسانى كه نزد ايشان بود، فرمود: «در مدينه اتّفاقى افتاده است؟» .

او گفت: فدايت شوم ! حكمرانى براى مدينه آمده است و مردم براى شادباشگويى نزدش مى‌روند.

فرمود: «چه بسا سِمَتى به كسى واگذار مى‌شود و به وى شادباش گفته مى‌شود ، در حالى كه آن سِمَت ، درى از درهاى آتش است» .ر . ك : ص ۲۱ (فصل يكم : نام‌هاى دوزخ) .

.

۵ / ۲وَقودُ جَهَنَّمَالكتاب«فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَ لَن تَفْعَلُواْ فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِى وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ» . ⁽¹⁾

«وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَبًا» . ⁽²⁾

«وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِىَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُواْ يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِى غَفْلَةٍ مِّنْ هَـذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ * إِنَّكُمْ وَ مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَ رِدُونَ * لَوْ كَانَ هَـؤُلَاءِ ءَالِهَةً مَّا وَرَدُوهَا وَ كُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ * لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَ هُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ» . ⁽³⁾

الحديث۹۸۵.الإمام زين العابدين عليه السلام ـ فِي المُناجاة الرقّة والبكاء لابن قدامة عن محمّد بن هاشم : لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ : «وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ» قَرَأهَا النَّبيُّ صلى الله عليه و آله فَسَمِعَها شابٌّ إلى جَنبِهِ فَصَعِقَ ، فَجَعَلَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله رَأسَهُ في حِجرِهِ رَحمَةً لَهُ ، فَمَكَثَ ما شاءَ اللّه‌ُ أن يَمكُثَ ثُمَّ فَتَحَ عَينَيهِ ، فَإِذا رَأسُهُ في حِجرِ رَسولِ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله فَقالَ : بِأَبي أنتَ واُمّي مِثلُ أيِّ شَيءٍ الحَجَرُ ؟ فَقالَ : أما يَكفيكَ ما أصابَكَ؟! عَلى أنَّ الحَجَرَ مِنها لَو وُضِعَ عَلى جِبالِ الدُّنيا لَذابَت مِنهُ ، وإنَّ مَعَ كُلِّ إنسانٍ مِنهُم حَجَرا وشَيطانا . ⁽⁴⁾۹۸۶.الإمام الصادق عليه السلام ـ فِي الدُّعاءِ ـ : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : إنَّ ... الغُلولَ ⁽⁵⁾مِن جَمرِ جَهَنَّمَ ، وَالسُّكرَ جَمرُ النّارِ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۲ سوخت جهنّم

۵ / ۲سوخت جهنّمقرآن«پس اگر اين كار (آورده يك سوره مانند قرآن) را نكنيد ـ كه نمى‌توانيد كرد ـ ، پس بترسيد از آتشى كه سوخت آن ، مردمان و سنگ‌هايند و براى كافران ، آماده گشته است».

«و امّا كجروان ، هيزم جهنّم خواهند بود».

«و وعده حق نزديك مى‌گردد . ناگهان ديدگان كسانى كه كفر ورزيده‌اند ، خيره مى‌شود [و مى‌گويند] كه : «اى واى بر ما كه از اين روز در غفلت بوديم ! بلكه ما ستمگر بوديم» . در حقيقت، شما و آنچه غير از خدا مى‌پرستيد ، هيمه جهنّم هستيد . شما وارد آن خواهيد شد. اگر اينها خدايانى [واقعى] بودند ، وارد آن نمى‌شدند و حال آن كه جملگى در آن ، ماندگارند . آنان در آن جا ، ناله‌اى زار دارند و در آن جا [چيزى ]نمى‌شنوند».

حديث۹۹۴.طبّ الأئمّة عن الحارث بن المغيرة : الرقّة و البكاء ، ابن قدامه ـ به نقل از محمّد بن هاشم ـ : چون آيه «و سوخت آن ، مردمان و سنگ‌هايند» فرود آمد، پيامبر صلى الله عليه و آله آن را خواند. جوانى كه در كنار وى بود ، آن را شنيد و از هوش رفت. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بر او ترحّم فرمود و سرش را در دامن خويش نهاد. مدّتى كه گذشت، آن جوان چشمانش را گشود و ديد سرش در دامن پيامبر خداست. گفت : پدر و مادرم به فدايت ! آن سنگ‌ها مانند چه چيزند؟

فرمود: «آنچه بر سرت آمد ، برايت كافى نيست؟! هر سنگ آن [چنان است كه ]اگر بر كوه‌هاى دنيا نهاده شود ، كوه‌ها از حرارت آن ، آب مى‌شوند . و با هر انسانى از ايشان (دوزخيان) ، يك سنگ و يك شيطان همراه است» .۹۹۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ في فَضلِ التَّمرِ البَرنِيِّ {-۱-} ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : دستبرد به غنايم ، از اخگر جهنّم است، و مستى نيز اخگر آتش است.

.

۹۹۶.الإمام زين العابدين عليه السلام ـ في مُناجاتِهِ الإمام عليّ عليه السلام : وَقودُ النّارِ يَومَ القِيامَةِ كُلُّ غَنِيٍّ بَخِلَ بِمالِهِ عَلَى الفُقَراءِ ، وكُلُّ عالِمٍ باعَ الدّينَ بِالدُّنيا . ⁽¹⁾۹۹۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في دُعاءِ الأَ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد عن أبي الحسن المدائني : كانَ الحَسَنُ عليه السلام ... تَزَوَّجَ ... امرأَةً مِن بَني شَيبانَ مِن آلِ هَمّامِ بنِ مُرَّةَ ، فَقيلَ لَهُ : إنَّها تَرى رَأيَ الخَوارِجِ ، فَطَلَّقَها ، وقالَ : إنّي أكرَهُ أن أضُمَّ إلى نَحري جَمرَةً مِن جَمرِ جَهَنَّمَ . ⁽²⁾۹۹۸.تفسير القمّي : الكافي عن عثمان بن عيسى عن رجل عن الإمام الباقر عليه السلام : إنَّهُ كانَت عِندَهُ امرَأَةٌ تُعجِبُهُ ، وكانَ لَها مُحِبّا، فَأَصبَحَ يَوما وقَد طَلَّقَها وَاغتَمَّ لِذلِكَ ، فَقالَ لَهُ بَعضُ مَواليهِ : جُعِلتُ فِداكَ ، لِمَ طَلَّقتَها ؟ فَقالَ : إنّي ذَكَرتُ عَلِيّا عليه السلام فَتَنَقَّصَتْهُ ، فَكَرِهتُ أن اُلصِقَ جَمرَةً مِن جَمرِ جَهَنَّمَ بِجِلدي . ⁽³⁾۵ / ۳حَرارَةُ جَهَنَّمَالكتاب«فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُواْ أَن يُجَاهِدُواْ بِأَمْوَ لِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُواْ لَا تَنفِرُواْ فِى الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَّوْ كَانُواْ يَفْقَهُونَ * فَلْيَضْحَكُواْ قَلِيلاً وَلْيَبْكُواْ كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ» . ⁽⁴⁾

الحديث۱۰۰۴.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : نارُكُم هذِهِ جُزءٌ مِن سَبعينَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ ، لِكُلِّ جُزءٍ مِنها حَرُّها . ⁽⁵⁾.

۵ / ۳ گرماى جهنّم

۱۰۰۵.الإمام زين العابدين عليه السلام : امام على عليه السلام : سوخت آتش روز قيامت، هر توانگرى است كه از بخشيدن مال خويش به تهى‌دستان ، بخل ورزد، و نيز هر عالمى كه دين را به دنيا بفروشد.۱۰۰۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : شرح نهج البلاغة ، ابن ابى الحديد ـ به نقل از ابو الحسن مدائنى ـ : حسن عليه السلام ... با زنى از بنى شيبان، از خاندان همّام بن مُرّه، ازدواج كرده بود . به ايشان گفته شد كه او هم‌عقيده خوارج است.

ايشان ، وى را طلاق داد و فرمود: «من خوش ندارم كه اخگرى از اخگرهاى جهنّم را به سينه‌ام بچسبانم» .۱۰۰۷.الإمام الحسن عليه السلام : الكافى ـ به نقل از عثمان بن عيسى ، از مردى ديگر ـ : امام باقر عليه السلام به يكى از همسران خود ، علاقه شديدى داشت . روزى او را طلاق داد و از طلاق دادنش غمگين بود. يكى از خدمتكاران ايشان گفت : فدايت شوم ! چرا طلاقش داديد؟

فرمود: «من از على عليه السلام ياد كردم و او از ايشان ، بد گفت. بنا بر اين، خوش نداشتم كه اخگرى از اخگرهاى جهنّم را به پوستم بچسبانم» .۵ / ۳گرماى جهنّمقرآن«بر جاى ماندگان، به [در خانه] نشستنِ خود پس از پيامبر خدا [و همراه نشدن با او]، شادمان شدند و از اين كه با مال و جان خود در راه خدا جهاد كنند ، كراهت داشتند و [به ديگر مسلمانان نيز] گفتند: «در اين گرما بيرون نرويد» . بگو: «اگر در يابيد ، آتش جهنّم گرم‌تر است». از اين پس ، كم بخندند و به [جزاى ]آنچه به دست مى‌آورند، بسيار بگريند».

حديث۱۰۱۳.بحار الأنوار عن محمّد بن عليّ بن إبراهيم في كتاب پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اين آتشِ [دنيايىِ] شما ، يكى از هفتاد جزء آتش جهنّم است كه هر جزئى از آن ، گرماى خود را دارد. ⁽¹⁾

.

۱۰۱۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : صحيح البخاري عن أبي هريرة : إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله قالَ : نارُكُم جُزءٌ مِن سَبعينَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ . قيلَ : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، إن كانَت لَكافِيَةً ! قالَ : فُضِّلَت عَلَيهِنَّ بِتِسعَةٍ وسِتّينَ جُزءا ، كُلُّهُنَّ مِثلُ حَرِّها . ⁽¹⁾۱۰۱۵.الأمالي عن أنس : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : إنَّ نارَكُم هذِهِ جُزءٌ مِن سَبعينَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ ، ولَولا أنَّها أُطفِئَت بِالماءِ مَرَّتَينِ مَا انتَفَعتُم بِها ، وإنَّها لَتَدعُو اللّه‌َ عز و جل ألّا يُعيدَها فيها . ⁽²⁾۱۰۱۶.الإمام الصادق عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : إنَّ نارَكُم هذِه لَجُزءٌ مِن سَبعينَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ ، ولَقَد أُطفِئَت سَبعينَ مَرَّةً بِالماءِ ثُمَّ التَهَبَت ، ولَولا ذلِكَ لَمَا استَطاعَ آدَمِيٌّ أن يُطفِئَها إذَا التَهَبَت ، وإنَّهُ لَيُؤتى بِها يَومَ القِيامَةِ حَتّى توضَعَ عَلَى النّارِ فَتَصرُخُ صَرخَةً ما يَبقى مَلَكُ مُقَرَّبٌ ولا نَبِيٌّ مُرسَلٌ إلّا جَثا عَلَى رُكبَتَيهِ فَزَعا مِن صَرخَتِها . ⁽³⁾۱۰۱۷.الإمام الكاظم عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : لَو كانَ فِي المَسجِدِ مِئَةُ ألفٍ أو يَزيدونَ ، فَتَنَفَّسَ رَجُلٌ مِن أهلِ النّارِ فَأَصابَهُم نَفَسُهُ لَأَحرَقَ المَسجِدَ ومَن فيهِ . ⁽⁴⁾.

۱۰۱۸.عنه عليه السلام : صحيح البخارى ـ به نقل از ابو هريره ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «آتشِ شما، يكى از هفتاد جزء آتش جهنّم است».

گفته شد: اى پيامبر خدا ! به راستى كه [براى سوزاندن مجرمان ،] كافى است!

فرمود: «شصت و نه جزء بيشتر از اين آتش دارد كه همه آنها همانند آن ، داغ‌اند».۱۰۱۹.الإمام الصادق عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اين آتش شما ، يك جزء از هفتاد جزء آتش جهنّم است، در حالى كه اگر نبود كه [همين آتش معمولى ]دو بار با آب خاموش شود ، شما نمى‌توانستيد از آن استفاده كنيد، و اين آتش به درگاه خداوند عز و جل دعا مى‌كند كه آن را به آن (آتش جهنّم) باز نگردانَد.۱۰۲۰.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اين آتش شما ، جزئى از هفتاد جزء آتش جهنّم است كه هفتاد بار با آب ، خاموش شد و آن گاه شعله‌ور گشت، و اگر اين [سرد شدن‌ها ]نبود ، هيچ انسانى نمى‌توانست آن را هنگام شعله‌ور شدنش تحمّل كند. در روز قيامت ، همين آتش را مى‌آورند و بر آتش[ـِ دوزخ] مى‌نهند . پس چنان فريادى مى‌زند كه تمام فرشتگان مقرّب و پيامبران مُرسَل ، از وحشت فرياد آن ، به زانو در مى‌آيند.۱۰۲۱.الحاوي : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر در [اين] مسجد ، صد هزار نفر يا بيشتر باشند و مردى از اهل دوزخ نفسى بكشد و نفس او به آنان برسد ، مسجد و همه كسانى را كه در آن‌اند ، مى‌سوزاند. .

۱۰۲۲.البداية والنهاية : الإمام عليّ عليه السلام : نارُكُم هذِهِ جُزءٌ مِن سَبعينَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ ، ولَولا أنَّها غُسِلتُ بِسَبعينَ ماءً ما أطاقَ آدَمِيٌّ أن يُسعِرَها ، وإنَّ لَها يَومَ القِيامَةِ لَصَرخَةً لا يَبقى مَلَكٌ مُقَرَّبٌ ولا نَبِيٌّ مُرسَلٌ إلّا جَثا عَلى رُكبَتَيهِ مِن صَرخَتِها ، ولَو أنَّ رَجُلاً مِن أهلِ النّارِ عُلِّقَ بِالمَشرِقِ لَاحتَرَقَ أهلُ المَغرِبِ مِن حَرِّهِ . ⁽¹⁾۵ / ۴سَوادُ جَهَنَّمَ۱۰۲۵.الإمام الصادق عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : تَحسَبونَ أنَّ نارَ جَهَنَّمَ مِثلُ نارِكُم هذِهِ؟ هِيَ أشَدُّ سَوادا مِنَ القارِ، هِيَ جُزءٌ مِن بِضعَةٍ وسِتّينَ جُزءا مِنها ، أو نَيِّفٍ وأربَعينَ جُزءا . ⁽²⁾۱۰۲۶.عنه عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : اُوقِدَ عَلَى النّارِ ألفَ سَنَةٍ حَتَّى احمَرَّت ، ثُمَّ اُوقِدَ عَلَيها ألفَ سَنَةٍ حَتَّى ابيَضَّت ، ثُمَّ اُوقِدُ عَلَيها ألفَ سَنَةٍ حَتَّى اسوَدَّت ، فَهِيَ سَوداءُ مُظلِمَةٌ . ⁽³⁾۱۰۲۷.عنه عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : يُنشِئُ اللّه‌ُ سَحابَةً لِأَهلِ النّارِ سَوداءَ مُظلِمَةً، فَيُقالُ : يا أهلَ النّارِ، أيَّ شَيءٍ تَطلُبونَ؟ فَيَذكُرونَ بِها سَحابَةَ الدُّنيا، فَيَقولونَ : يا رَبَّنَا الشَّرابُ! فَيُمطِرُهُم أغلالاً تَزيدُ في أغلالِهِم ، وسَلاسِلَ تَزيدُ في سَلاسِلِهِم ، وجَمرا تَلتَهِبُ عَلَيهِم . ⁽⁴⁾۱۰۲۸.عنه عليه السلام ـ وقَد سُئِلَ عَنِ استِعمالِ ال تفسير القميّ عن أبي بصير عن الإمام الصادق عليه السلام ، قال : قُلتُ لَهُ : يَابنَ رَسولِ اللّه‌ِ خَوِّفني ؛ فَإِنَّ قَلبي قَد قَسا .

فَقالَ عليه السلام : يا أبا مُحَمَّدٍ ، استَعِدَّ لِلحَياةِ الطَّويلَةِ ؛ فَإِنَّ جَبرَئيلَ جاءَ إلى رَسولِ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله وهُوَ قاطِبٌ وقَد كانَ قَبلَ ذلِكَ يَجيءُ وهُوَ مُبتَسِمٌ ، فَقالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله : يا جَبرَئيلَ ، جِئتَنِي اليَومَ قاطِباً ؟ فَقالَ : يا مُحَمَّدُ ، قَد وُضِعَت مَنافِخُ النّارِ . فَقالَ : وما مَنافِخُ النّارِ يا جَبرَئيلَ ؟

فَقالَ : يا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّه‌َ عز و جل أمَرَ بِالنّارِ فَنُفِخَ عَلَيها ألفَ عامٍ حَتَّى ابيَضَّت ، ونُفِخَ عَلَيها ألفَ عامٍ حَتَّى احمَرَّت ، ثُمَّ نُفِخَ عَلَيها ألفَ عامٍ حَتَّى اسوَدَّت ، فَهِيَ سَوداءُ مُظلِمَةٌ . لَو أنَّ قَطرَةً مِنَ الضَّريعِ قَطَرَت في شَرابِ أهلِ الدُّنيا لَماتَ أهلُها مِن نَتنِها . ولَو أنَّ حَلقَةً مِنَ السِّلسِلَةِ ـ الَّتي طولُها سَبعونَ ذِراعا ـ وُضِعَت عَلَى الدُّنيا لَذابَتِ الدُّنيا مِن حَرِّها . ولَو أنَّ سِربالاً مِن سَرابيلِ أهلِ النّارِ عُلِّقَ بَينَ السَّماءِ وَالأَرضِ لَماتَ أهلُ الأَرضِ مِن ريحِهِ ووَهَجِهِ !

فَبَكى رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله وبَكى جَبرَئيلُ ، فَبَعَثَ اللّه‌ُ إلَيهِما مَلَكاً ، فَقالَ لَهُما : إنَّ رَبَّكُما يُقرِئُكُمَا السَّلامَ ويَقولُ : قَد آمَنتُكُما أن تُذنِبا ذَنباً اُعَذِّبُكُما عَلَيهِ .

فَقالَ أبو عَبدِاللّه‌ِ عليه السلام : فَما رَأى رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله جَبرَئيلَ مُبتَسِماً بَعدَ ذلِكَ .

ثُمَّ قالَ : إنَّ أهلَ النّارِ يُعَظِّمونَ النّارَ ، وإنَّ أهلَ الجَنَّةِ يُعَظِّمونَ الجَنَّةَ وَالنَّعيمَ . وإنَّ أهلَ جَهَنَّمَ إذا دَخَلوها هَوَوا فيها مَسيرَةَ سَبعينَ عاماً ، فَإِذا بَلَغوا أعلاها قُمِعوا بِمَقامِعِ الحَديدِ واُعيدوا في دَرَكِها . هذِهِ حالُهُم ، وهُوَ قَولُ اللّه‌ِ عز و جل : «كُلَّمَا أَرَادُواْ أَن يَخْرُجُواْ مِنْهَا» اِلَخ ، ثُمَّ تُبَدَّلُ جُلودُهُم جُلوداً غَيرَ الجُلودِ الَّتي كانَت عَلَيهِم .

فَقالَ أبو عبدِاللّه‌ِ عليه السلام : حَسبُكَ يا أبا مُحَمَّدٍ ؟ قُلتُ : حَسبي ، حَسبي . ⁽⁵⁾.

۵ / ۴ سياهىِ جهنّم

۱۰۲۹.تهذيب الأحكام عن محمّد بن عبد اللّه بن جعفر الحمي امام على عليه السلام : اين آتش شما ، جزئى از هفتاد جزء آتش جهنّم است، در حالى كه [همين آتش نيز] اگر با هفتاد آب شسته نشده بود ، هيچ آدمى طاقت نداشت كه آن را بر افروزد. همين آتش در روز قيامت ، [از داغىِ آتش دوزخ ]چنان فريادى مى‌كشد كه تمام فرشتگان مقرّب و پيامبران مرسل ، از فرياد آن به زانو در مى‌آيند. اگر مردى از اهل آتش دوزخ ، در مشرق آويزان شود ، اهالى مغرب از گرماى آن مى‌سوزند.۵ / ۴سياهىِ جهنّم۱۰۳۲.الاحتجاج ـ في ذِكرِ مَسائِلِ الحِمَيرِيِّ لِلإِ پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : مى‌پنداريد كه آتش جهنّم ، همانند اين آتش شماست؟ [نه، ]آتش جهنّم، از قير هم سياه‌تر است. اين آتش دنيا ، جزئى است از شصت و اندى جزء آن، يا چهل و اندى جزء آن .۱۰۳۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هزار سال در آتش [جهنّم] دميده شد تا سرخ گرديد . سپس هزار سال ديگر در آن دميده شد تا سفيد گشت . سپس هزار سال در آن دميده شد تا سياه گرديد. بنا بر اين، آتش جهنّم سياه و تاريك است.۱۰۳۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : خداوند ، ابر سياه تاريكى را براى اهل آتش پديد مى‌آورد و گفته مى‌شود: «اى اهل آتش! چه مى‌خواهيد؟» .

دوزخيان با ديدن آن ، به ياد ابرهاى دنيا مى‌افتند و مى‌گويند: پروردگارا ! نوشيدنى!

پس خداوند بر آنان كُند و زنجيرهايى فرو مى‌بارانَد كه بر كُند و زنجيرهايشان مى‌افزايد، و اخگرهايى مى‌بارانَد كه بر آنان شعله‌ور مى‌شوند .۱۰۳۵.عنه صلى الله عليه و آله : تفسير القمّى ـ به نقل از ابو بصير ـ : به امام صادق عليه السلام گفتم : اى پسر پيامبر خدا ! در من خوف ايجاد كن كه دلم سخت گشته است.

فرمود: «اى ابو محمّد! براى زندگىِ طولانى آماده شو؛ چرا كه جبرئيل با چهره‌اى گرفته ، نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمد، در حالى كه پيش از آن ، تبسّم‌كنان مى‌آمد. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: "اى جبرئيل! [چرا] امروز با چهره‌اى گرفته ، نزد من آمده‌اى؟".

جبرئيل گفت: اى محمّد! دَمه‌هاى آتش نصب شد.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: "دمه‌هاى آتش چيست، اى جبرئيل؟" .

گفت: اى محمّد! به دستور خداوند عز و جل ، هزار سال در آتش دميده شد تا سفيد گرديد، و هزار سال ديگر در آن دميده شد تا سرخ گشت . ديگر بار ، هزار سال در آن دميده شد تا سياه گرديد. بنا بر اين، آتش دوزخ ، سياه و تاريك است. اگر قطره‌اى از خارِ سمّ در نوشيدنىِ اهل دنيا بچكد ، همه آنها از بوى تعفّن آن مى‌ميرند و اگر حلقه‌اى از زنجيرِ هفتاد گزى آن ، بر اهل دنيا نهاده شود، همه آنان از حرارتش آب مى‌شوند و اگر جامه‌اى از جامه‌هاى اهل آتش ، ميان آسمان و زمين آويزان گردد ، همه اهل زمين از بوى آن و از برافروختگى‌اش مى‌ميرند.

در اين هنگام، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و جبرئيل گريستند. پس خداوند ، فرشته‌اى را به سوى آن دو فرستاد كه به ايشان گفت: پروردگارتان به شما سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد : شما را از اين كه گناهى كنيد تا به سبب آن عذابتان كنم، مصون داشتم .

از آن زمان به بعد، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ديگر جبرئيل را متبسّم نديد».

امام صادق عليه السلام فرمود : «اهل آتش، آتش را بزرگ مى‌شمارند و اهل بهشت نيز بهشت و نعمت‌هاى آن را بزرگ مى‌شمارند . اهل جهنّم چون وارد آن شوند ، بعد از هفتاد سال در قعرش فرو مى‌افتند و چون [دو باره] به بالاى آن رسند ، با گرزهاى آهنى بر سرشان كوفته مى‌شود و به قعر آن باز مى‌گردند، و پيوسته بر اين حال‌اند. اين ، همان سخن خداى عز و جل است كه : «هر گاه بخواهند از آن خارج شوند ، ...» . سپس پوست‌هايشان به پوستى ديگر تبديل مى‌شود».

امام صادق عليه السلام فرمود: «كافى است ، اى ابو محمّد؟!» .

گفتم : كافى است، كافى است .

.

. .

. .

۵ / ۵سُرادِقُ جَهَنَّمَالكتاب«وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَ مَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّـا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَ إِن يَسْتَغِيثُواْ يُغَاثُواْ بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَ سَاءَتْ مُرْتَفَقًا» . ⁽¹⁾

الحديث۱۰۴۱.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لِسُرادِقِ النّارِ أربَعَةُ جُدُرٍ، كَثفُ كُلِّ جِدارٍ مِثلُ مَسيرَةِ أربَعينَ سَنَةً . ⁽²⁾۱۰۴۲.الإمام عليّ عليه السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوب الإمام الباقر عليه السلام ـ كانَ يَقولُ ـ : إذا كانَ يَومُ القِيامَةِ جُعِلَ سُرادِقُ مِن نارٍ، وجُعِلَ فيهِ أعوانُ الظّالِمينَ ، وتُجعَلُ لَهُم أظافيرُ مِن حَديدٍ يَحُكّونَ بِها أبدانَهُم ، حَتّى تَبدُوَ أفئِدَتُهُم ، ويَقولونَ : رَبَّنا ألَم نَعبُدكَ ؟ فَيُقالُ : بَلى ، ولكِنَّكُم كُنتُم أعوانا لِلظّالِمينَ . ⁽³⁾۱۰۴۳.عنه عليه السلام ـ في كِتابِهِ إلى مَلِكِ الرّوم الكافي عن ابن أبي يعفور : كُنتُ عِندَ أبي عَبدِاللّه‌ِ عليه السلام إذ دَخَلَ عَلَيهِ رَجُلٌ مِن أصحابِنا فَقالَ لَهُ : أصلَحَكَ اللّه‌ُ ، إنَّهُ رُبَّما أصابَ الرَّجُلَ مِنَّا الضِّيقُ أو الشِّدَةُ ، فَيُدعى إلَى البِناءِ يَبنيهِ أو النَّهرِ يَكريهِ ، أوِ المُسَنّاةِ يُصلِحُها ، فَما تَقولُ في ذلِكَ؟ فَقالَ أبو عَبدِاللّه‌ِ عليه السلام : ما اُحِبُّ أنّي عَقَدتُ لَهُم ⁽⁴⁾عُقدَةً أو وَكَيتُ لَهُم وِكاءً وإنَّ لي ما بَينَ لابِتَيها ⁽⁵⁾، لا ولا مَدَّةً

بِقَلَمٍ ! إنَّ أعوانَ الظَّلَمَةِ يَومَ القيامَةِ في سُرادِقٍ مِن نارٍ حَتّى يَحكُمَ اللّه‌ُ بَينَ العِبادِ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۵ سراپرده جهنّم

۵ / ۵سراپرده جهنّمقرآن«و بگو: حق ، از پروردگارتان [رسيده] است . پس هر كه خواست ، بگرود و هر كه خواست ، انكار كند . ما براى ستمگران ، آتشى آماده كرده‌ايم كه سراپرده‌اش آنان را در بر مى‌گيرد و اگر فريادرسى جويند ، به آبى چون مسِ گداخته كه چهره‌هايشان را بريان مى‌كند ، يارى مى‌شوند. وه ، چه بد شرابى و چه زشت جايگاهى است!».

حديث۱۰۴۹.مكارم الأخلاق : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : سراپرده دوزخ ، چهار ديوار دارد كه ضخامت هر ديوارى ، به اندازه چهل سال راه است.۱۰۵۰.الكافي عن حمّاد بن عثمان : امام باقر عليه السلام ـ همواره مى‌فرمود ـ : چون روز قيامت شود ، سراپرده‌اى از آتش برپا مى‌گردد و دستياران ستمگران را در آن ، جاى مى‌دهند و ناخن‌هايى از آهن برايشان قرار مى‌دهند كه با آنها بدن‌هايشان را مى‌خارانند ، چندان كه قلب‌هايشان نمايان مى‌شود و مى‌گويند: پروردگارا ! مگر ما تو را عبادت نكرديم؟

گفته مى‌شود: «چرا ؛ ليكن شما يار ستمگران بوديد» .۱۰۵۱.الكافي عن أبي بصير : الكافى ـ به نقل از عبد اللّه بن ابى يعفور ـ : در محضر امام صادق عليه السلام بودم كه مردى از يارانمان وارد شد و گفت : خداوند ، شما را به سلامت بدارد ! ممكن است مردى از ما ، دچار مضيقه و فشار گردد و از او خواسته شود كه [براى دولت و حكومت جور] بنايى را بسازد يا نهرى حفر كند يا آب‌بندى درست كند . در اين باره چه مى‌فرماييد؟

امام صادق عليه السلام فرمود: «من دوست نمى‌دارم كه براى آنان [حتّى] گرهى بزنم يا بند كيسه‌اى را ببندم ، اگرچه از شرق تا غرب مدينه را به من بدهند . نه چنين مى‌كنم و نه حتّى‌حاضرم قلمى را به مركّب ، آغشته كنم. كسانى كه به ستمگران

كمك كنند ، در روز رستاخيز ، در خيمه‌هايى از آتش‌اند تا آن گاه كه خدا ميان بندگان ، داورى كند» .

.

۱۰۵۲.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الكافي عن زياد ابن أبي سلمة : دَخَلتُ عَلى أبِي الحَسَنِ موسى عليه السلام فَقالَ لي : يا زِيادُ ، إنَّكَ لَتَعمَلُ عَمَلَ السُّلطانِ ؟ قالَ : قُلتُ : أجَل ، قالَ لي : ولِمَ؟ قُلتُ : أنَا رَجُلٌ لي مُرُوَّةٌ وعَلَيَّ عِيالٌ ولَيسَ وَراءَ ظَهري شَيءٌ .

فَقالَ لي : يا زِيادُ ، لَئِن أسقُطَ مِن جالِقٍ ⁽¹⁾فَأَتَقَطَّعُ قِطعَةً قِطعَةً أحَبُّ إلَيَّ مِن أن أتَوَلّى لِأَحَدٍ مِنهُم عَمَلاً ، أو أطَأَ بِساطَ أحَدِهِم إلّا لِماذا ؟ قُلتُ : لا أدري جُعِلتُ فِداكَ ! فَقالَ : إلّا لِتَفريجِ كُربَةٍ عَن مُؤمِنٍ ، أو فَكِّ أسرِهِ ، أو قَضاءِ دَينِهِ .

يا زيادُ ، إنَّ أهوَنَ ما يَصنَعُ اللّه‌ُ بِمَن تَوَلّى لَهُم عَمَلاً أن يَضرِبَ عَلَيهِ سُرادِقٌ مِن نارٍ إلى أن يَفرُغَ اللّه‌ُ مِن حِسابِ الخَلائِقِ . ⁽²⁾۵ / ۶سَمومُ جَهَنَّمَالكتاب«وَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ * فِى سَمُومٍ وَ حَمِيمٍ * وَ ظِـلٍّ مِّن يَحْمُومٍ * لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ * إِنَّهُمْ كَانُواْ قَبْلَ ذَ لِكَ مُتْرَفِينَ * وَ كَانُواْ يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنثِ الْعَظِيمِ * وَ كَانُواْ يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَ كُنَّا تُرَابًا وَ عِظَامًا أَءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ * أَوَ ءَابَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ * قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْاخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَّعْلُومٍ» . ⁽³⁾

الحديث۱۰۵۸.عنه عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لَو فَتَحَ اللّه‌ُ مِن عَذابِ السَّمومِ عَلى أهلِ الأرضِ مِثلَ الأَنمُلَةِ أحرَقَتِ

الأَرضَ ومَن عَلَيها . ⁽⁴⁾.

۵ / ۶ باد سوزان جهنّم

۱۰۵۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الكافى ـ به نقل از زياد بن ابى سلمه ـ : خدمت امام كاظم عليه السلام رسيدم. به من فرمود: «اى زياد! تو براى حكومت ، كار مى‌كنى؟» .

گفتم : بله .

فرمود: «چرا؟» .

گفتم : من مردى آبرومند و عيالوارم و پشتوانه‌اى [مالى] هم ندارم.

فرمود: «اى زياد! اگر از فراز كوهى بلند فرو افتم و تكّه تكّه شوم، برايم خوش‌تر از آن است كه براى يكى از اينها (ظلمه و حكّام جور) عهده‌دار كارى شوم، يا بر فرش يكى از آنان قدم بگذارم، مگر براى چه؟» .

گفتم : نمى‌دانم، قربانت گردم !

فرمود: «مگر براى غم گساردن از مؤمنى، يا آزاد كردن او از بند، يا اداى دَينش . اى زياد! هر كس براى اينان عهده‌دار كارى شود، كمترين كارى كه خدا با او مى‌كند ، اين است كه خيمه‌اى از آتش بر او مى‌زند تا آن گاه كه خداوند از حسابرسىِ خلايق ، آسوده گردد» .۵ / ۶باد سوزان جهنّمقرآن«و ياران دست چپ ؛ چه ياران دست چپى! در ميان بادِ سوزان و آب جوشاننده و در سايه‌اى از دود تار ؛ نه خنك و نه خوش. ايشان بودند كه پيش از اين ، نازپروردگان بودند و بر گناه بزرگ ، پافشارى مى‌كردند و مى‌گفتند: «آيا چون مُرديم و خاك و استخوان شديم، واقعا [باز ]زنده مى‌گرديم؟ و آيا پدران گذشته ما [نيز زنده مى‌شوند]؟» . بگو: در حقيقت، اوّلين و آخرين[ـِ آدميان] ، قطعا همه در وعده‌گاه روزى معلوم ، گرد آورده مى‌شوند».

حديث۱۰۶۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في جَوابِ اليَ پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر خداوند از عذاب بادِ سوزان ، به اندازه سرِ انگشتى بر اهل زمين

بفرستد ، زمين و زمينيان را مى‌سوزاند.

.

۵ / ۷مَقامِعُ جَهَنَّمَالكتاب«هَـذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُواْ فِى رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُواْ قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِّن نَّارٍ يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ * يُصْهَرُ بِهِ مَا فِى بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ * وَ لَهُم مَّقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ * كُلَّمَا أَرَادُواْ أَن يَخْرُجُواْ مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُواْ فِيهَا وَذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِيقِ» . ⁽¹⁾

الحديث۱۰۷۱.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لَو ضُرِبَ مِقمَعٌ مِن حَديدِ جَهَنَّمَ الجَبَلَ لَتَفَتَّتَ ـ كَما يُضرَبُ بِهِ أهلُ النّارِ ـ فَصارَ رَمادا . ⁽²⁾۱۰۷۲.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : لَو أنَّ مِقمَعا مِن حَديدٍ وُضِعَ فِي الأَرضِ، فَاجتَمَعُ لَهُ الثَّقَلانِ ما أقَلّوهُ مِنَ الأَرضِ . ⁽³⁾۱۰۷۳.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ ! لَو أنَّ مِقماعا واحِدا مِمّا ذَكَرَهُ اللّه‌ُ في كِتابِهِ وُضِعَ عَلى جِبالِ الأَرضِ لَساخَت إلى أسفَلِ سَبعِ أرَضينَ ، ولَما أطاقَتهُ ، فَكَيفَ بِمَن يُقمَعُ بِهِ

يَومَ القِيامَةِ فِي النّارِ . ⁽⁴⁾.

۵ / ۷ گرزهاى جهنّم

۵ / ۷گرزهاى جهنّمقرآن«اين دو گروه ، دشمنان يكديگرند كه در باره پروردگارشان با هم ستيزه مى‌كنند، و كسانى كه كفر ورزيدند ، جامه‌هايى از آتش برايشان بريده شده و از بالاى سرشان ، آب جوشان ريخته مى‌شود تا آنچه در شكم‌هاى آنهاست با پوستشان ، بِدان گداخته گردد. و براى آنان گرزهايى آهنين است. هر بار كه بخواهند از اندوه آن بيرون آيند ، به درون آن باز گردانيده مى‌شوند، و [به آنها گفته مى‌شود :] بچشيد آتش سوزان را».

حديث۱۰۷۹.الإمام الرضا عليه السلام ـ في خُطبَةٍ لَهُ ـ پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر يكى از گرزهاى آهنين جهنّم بر كوه كوبيده شود ، از هم مى‌پاشد، چنان كه با آن بر اهل دوزخ كوبيده مى‌شود و خاكستر مى‌گردند.۱۰۸۰.الإمام عليّ عليه السلام ـ في خُطبَةٍ لَهُ ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر يكى از گرزهاى آهنين[ـِ جهنّم] در زمين نهاده شود و جنّ و انس جمع شوند ، نمى‌توانند آن را از زمين بلند كنند.۱۰۸۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : سوگند به آن كه جانم در دست اوست ، اگر يك گرز از گرزهايى كه خداوند در كتابش از آنها ياد كرده، بر كوه‌هاى زمين نهاده شود ، كوه‌ها به قعر زمين هفتم فرو مى‌روند و آن را تحمّل نتوانند كرد ، چه رسد به كسى كه در روز

قيامت ، با آن گرزها در آتش بر او بكوبند.

.

۱۰۸۲.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام الصادق عليه السلام : مَرَّ سَلمانُ رضى‌الله‌عنه عَلَى الحَدّادينَ بِالكوفَةِ ، فَرَأى شابّا صَعِقَ وَالنّاسُ قَدِ اجتَمَعوا حَولَهُ ، فَقالوا لَهُ : يا أبا عَبدِاللّه‌ِ ، هذَا الشابُّ قَد صُرِعَ ، فَلَو قَرَأتَ في اُذُنِهِ . قالَ : فَدَنا مِنهُ سَلمانُ ، فَلَمّا رَآهُ الشابُّ أفاقَ، وقالَ : يا أبا عَبدِاللّه‌ِ ؛ لَيسَ بي ما يَقولُ هؤُلاءِ القَومُ ، ولكِنّي مَرَرتُ بِهؤُلاءِ الحَدّادينَ وهُم يَضرِبونَ بِالمِرزَباتِ ، فَذَكَرتُ قَولَهُ تَعالى : «وَ لَهُم مَّقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ» ⁽¹⁾فَذَهَبَ عَقلي خَوفا مِن عِقابِ اللّه‌ِ تَعالى .

فَاتَّخَذَهُ سَلمانُ أخا ، ودَخَلَ قَلبَهُ حَلاوَةُ مَحَبَّتِهِ فِي اللّه‌ِ تَعالى ، فَلَم يَزَل مَعَهُ حَتّى مَرِضَ الشابُّ ، فَجاءَهُ سَلمانُ فَجَلَسَ عِندَ رَأسِهِ وهُوَ يَجودُ بِنَفسِهِ ، فَقالَ : يا مَلَكَ المَوتِ اُرفُق بِأَخي ، فَقالَ : يا أبا عَبدِاللّه‌ِ ، إنّي بِكُلِّ مُؤمِنٍ رَفيقٌ . ⁽²⁾۵ / ۸سَلاسِلُ جَهَنَّمَالكتاب«إِنَّـا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَلَاسِلَاْ وَ أَغْلَالاً وَ سَعِيرًا» . ⁽³⁾

«خُذُوهُ فَغُلُّوهُ * ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ * ثُمَّ فِى سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ» . ⁽⁴⁾

«الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِالْكِتَابِ وَ بِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ * إِذِ الْأَغْلَالُ فِى أَعْنَاقِهِمْ وَ السَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ * فِى الْحَمِيمِ ثُمَّ فِى النَّارِ يُسْجَرُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۸ زنجيرهاى جهنّم

۱۰۸۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام صادق عليه السلام : سلمان رضى‌الله‌عنه در كوفه از بازار آهنگران ، گذر كرد . جوانى را ديد كه از هوش رفته و مردم ، پيرامون او گرد آمده‌اند. به سلمان گفتند: اى ابو عبد اللّه! اين جوان غش كرده است. خوب است دعايى در گوش او بخوانى.

سلمان نزديك او رفت . چشم جوان كه به او افتاد ، به هوش آمد و گفت: اى ابو عبد اللّه! من آن طور كه اين جماعت مى‌گويند ، [صرعى] نيستم ؛ بلكه چون گذرم بر اين آهنگران افتاد و ديدم كه با پتك مى‌كوبند، به ياد اين سخن خداوند متعال افتادم كه: «براى آنان گُرزهايى آهنين است» . پس ، از ترس كيفر خداى متعال ، هوش از سرم رفت.

پس از آن ، سلمان ، او را به برادرى گرفت و شيرينىِ عشق او به خداوند متعال ، در دل سلمان افتاد و هميشه با او بود ، تا اين كه آن جوان بيمار شد. سلمان نزد او آمد و او در حال جان دادن بود . بر بالينش نشست و گفت: «اى فرشته مرگ ! با برادرم مدارا كن» .

فرشته مرگ گفت: اى ابو عبد اللّه! من با هر مؤمنى مدارا مى‌كنم.۵ / ۸زنجيرهاى جهنّمقرآن«ما براى كافران ، زنجيرها و كُندها و شراره آتش ، آماده ساخته‌ايم».

«او را بگيريد و به كند و زنجيرش كشيد. سپس او را به آتش افروخته در افكنيد . آن گاه به زنجيرى كه هفتاد گز درازاى آن است، بكِشيد».

«كسانى كه كتاب را و آنچه فرستادگانمان را با آن فرستاديم ، تكذيب كردند ، به زودى خواهند دانست ، آن گاه كه كُندها در گردن‌هايشان [افتد ]و با زنجيرها كشانيده شوند، در ميان جوشاب . سپس در آتش ، برافروخته شوند».

.

الحديث۱۰۹۷.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام الحسن عليه السلام : إنَّ اللّه‌َ تَعالى لَم يَجعَلِ الأَغلالَ في أعناقِ أهلِ النّارِ لِأَنَّهُم أعجَزوهُ ، ولكِن إذا اُطفِئَ بِهِمُ اللَّهَبُ أرسَبَهُم في قَعرِها ـ ثُمَّ غُشيَ عَلَيهِ ، فَلَمّا أفاقَ مِن غَشوَتِهِ قالَ : ـ يَابنَ آدَمَ ، نَفسَكَ نَفسَكَ! فَإِنَّما هِيَ نَفسٌ واحِدَةٌ ؛ إن نَجَت نَجَوتَ ، وإن هَلَكَت لَم يَنفَعكَ نَجاةٌ مِن نَجاةٍ . ⁽¹⁾۱۰۹۸.الإمام عليّ عليه السلام : الإمام الصادق عليه السلام : إنَّ جَبرَئيلَ جاءَ إلى رَسولِ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله وهُوَ قاطِبٌ ... فَقالَ : ... لَو أنَّ حَلقَةً مِنَ‌السِّلسِلَةِ الَّتيطولُها سَبعونَ‌ذِراعا وُضِعَت‌عَلَى‌الدُّنيا لَذابَتِ‌الدُّنيا مِن حَرِّها. ⁽²⁾۵ / ۹حَيّاتُ جَهَنَّمَ۱۱۰۱.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ في جَوابِ حِبرٍ {-۱-} مِن أحبارِ اليَهودِ لَمّا ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله : إنَّ فِي النّارِ حَيّاتٍ كَأَمثالِ أعناقِ البُختِ ⁽³⁾، تَلسَعُ إحداهُنَّ اللَّسعَةَ ، فَيَجِدُ حُمُوَّتَها أربَعينَ خَريفا . وإنَّ فِي النّارِ عَقارِبَ كَأَمثالِ البِغالِ المُؤكَفَةِ ⁽⁴⁾، تَلسَعُ إحداهُنَّ اللَّسعَةَ فَيَجِدُ حُمُوَّتَها أربَعينَ سَنَةً . ⁽⁵⁾.

۵ / ۹ مارهاى جهنّم

حديث۱۱۰۳.وقعة صفّين عن حبّة العرني ـ عَن كِتابٍ كَتَبَهُ امام حسن عليه السلام : اين كه خداى متعال ، گردن دوزخيان را در كُند و زنجير مى‌كند ، به اين دليل نيست كه از عهده مهار آنان بر نمى‌آيد ؛ بلكه هر گاه شعله آتش خاموش گردد ، آنان را به قعر دوزخ مى‌فرستد، سپس از هوش مى‌روند و چون به هوش مى‌آيند، مى‌فرمايد: «اى پسر آدم! جان خويش را در ياب، جان خويش را در ياب! كه يك جان بيش نيست ؛ اگر به سلامت رست ، نجات مى‌يابى و اگر تباه شد، هيچ چيز در نجات تو سود نخواهد بخشيد» .۱۱۰۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام صادق عليه السلام : جبرئيل با چهره‌اى در هم ، نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمد... و گفت: «... اگر يك حلقه از آن زنجير هفتاد گزى ، در دنيا نهاده شود، از حرارتش دنيا ذوب مى‌گردد» .۵ / ۹مارهاى جهنّم۱۱۰۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در آتش ، مارهايى هستند چونان گردنِ بُختى ، ⁽¹⁾و هر يك از آنها چنان نيشى مى‌زند كه [دوزخى ]سوزش آن را تا چهل سال احساس مى‌كند . ⁽²⁾[نيز] در آتش ، كژدم‌هايى هستند به سان قاطر پالان شده، و هر يك از آنها چنان نيشى مى‌زند كه [دوزخى] سوزش آن را تا چهل سال احساس مى‌كند.

.

۵ / ۱۰كِلابُ جَهَنَّمَ۱۱۱۰.عنه عليه السلام ـ في خُطبَةٍ لَهُ ـ : رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في مَوعِظَتِهِ لِمُعاذِ بنِ جَبَلٍ ـ : لا تُمَزِّقِ النّاسَ فَيُمَزِّقَكَ كِلابُ أهلِ النّارِ، قالَ اللّه‌ُ : «وَ النَّاشِطَاتِ نَشْطًا» ⁽¹⁾أتَدري مَا النّاشِطاتُ ؟ كِلابُ أهلِ النّارِ، تَنشِطُ اللَّحمَ وَالعَظمَ . ⁽²⁾۱۱۱۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : صفة النار لابن أبي الدنيا عن حذيفة بن اليمان : أسَرَّ إلَيَّ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله حَديثا فِي النّارِ ، فَقالَ : يا حُذَيفَةُ ، إنَّ في جَهَنَّمَ لَسِباعا مِن نارٍ، وكِلابا مِن نارٍ ، وكَلاليبَ مِن نارٍ ، وسُيوفا مِن نارٍ ، وإنَّهُ يُبعَثُ مَلائِكَةٌ يُعَلِّقونَ أهلَ النّارِ بِتِلكَ الكَلاليبِ بِأَحناكِهِم ، ويُقَطِّعونَهُم بِتِلكَ السُّيوفِ عُضوا عُضوا ، ويُلقونَهُم إلى تِلكَ السِّباعِ وَالكِلابِ ، كُلَّما قَطَعوا عُضوا عادَ مَكانَهُ غَضّا جَديدا . ⁽³⁾۱۱۱۲.الإمام عليّ عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لا تُجالِسوا مَعَ شارِبِ الخَمرِ ، ولا تَعودوا مَرضاهُم ، ولا تُشَيِّعوا جَنائِزَهُم ، ولا تُصَلّوا عَلى أمواتِهِم ؛ فَإِنَّهُم كِلابُ أهلِ النّارِ ، كَما قالَ اللّه‌ُ عز و جل : «قَالَ اخْسَئواْ فِيهَا وَ لَا تُكَلِّمُونِ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۱۱۱۳.كتاب الدعاء المأثور : عنه صلى الله عليه و آله : الخَوارِجُ كِلابُ النّارِ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۱۰ سگ هاى جهنّم

۵ / ۱۰سگ‌هاى جهنّم۱۱۱۶.الإمام الباقر عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در اندرز به معاذ بن جبل ـ : مردم را از هم مَدَر كه [اگر چنين كنى ، ]سگ‌هاى اهل دوزخ نيز تو را از هم مى‌درند. خداوند فرموده است: «وَ النَّـشِطَـتِ نَشْطًا» . آيا مى‌دانى «ناشطات» چيست؟ سگ‌هاى اهل دوزخ كه گوشت و استخوان را به دندان مى‌گزند .۱۱۱۷.الإمام الصادق عليه السلام : صفة النار ، ابن ابى الدنيا ـ به نقل از حُذَيفة بن يمان ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در باره آتش، حديثى را نهانى با من در ميان نهاد و فرمود: «اى حذيفه! در جهنّم ، درندگان و سگ‌ها و چنگك‌ها و شمشيرهايى از آتش وجود دارد. فرشتگانى فرستاده مى‌شوند و دوزخيان را از كمرهايشان به آن چنگك‌ها آويزان مى‌كنند و با آن شمشيرها اعضايشان را مى‌بُرند و جلوى آن درندگان و سگ‌ها مى‌اندازند، و هر عضوى را كه قطع كنند ، عضو جديدى به جاى آن مى‌رويد» .۱۱۱۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : با شرابخواران ، هم‌نشينى نكنيد و اگر بيمار شدند ، به عيادتشان نرويد و در تشييع جنازه‌هايشان شركت ننماييد و بر مرده‌شان نماز نخوانيد؛ زيرا آنها سگ‌هاى اهل آتش‌اند و خداى عز و جل[ در باره آنان] فرموده است: «مى‌فرمايد: در آن [آتش] گم شويد ⁽¹⁾و با من سخن مگوييد» .۱۱۱۹.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : خوارج، سگ‌هاى دوزخ‌اند .

.

۵ / ۱۱شُواظُ جَهَنَّمَالكتاب«يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنتَصِرَانِ * فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» . ⁽¹⁾

الحديث۱۱۲۵.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : مَعاشِرَ النّاسِ! لا تَمُنّوا عَلَيَّ بِإِسلامِكُم ، بَل لا تَمُنّوا عَلَى اللّه‌ِ فَيُحبِطَ عَمَلَكُم ، ويَسخَطَ عَلَيكُم ، ويَبتَلِيَكُم بِشُواظٍ ⁽²⁾.

قالَ : وهَل كانَتِ العَرَبُ تَعرِفُ ذلِكَ قَبلَ أن يَنزِلَ الكِتابُ عَلى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله ؟ قالَ : نَعَم ، أما سَمِعتَ قَولَ اُمَيَّةَ بنِ أبِي الصَّلتِ :...

يَمانِيّا يَظَلُّ يَشُبُّ كيراويَنفُخُ دائِبا لَهَبَ الشُّواظِ .⁽³⁾مِن نارٍ و نُحاسٌ ، إنَّ رَبَّكُم لَبِالمِرصادِ . ⁽⁴⁾۵ / ۱۲شَرَرُ جَهَنَّمَالكتاب«إِنَّهَا تَرْمِى بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ * كَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ» . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۱۱ زبانه جهنّم

۵ / ۱۲ شراره جهنّم

۵ / ۱۱زبانه جهنّم ⁽¹⁾قرآن«پس، بر سرِ شما از آتش و مس ، فرو فرستاده خواهد شد و [از كسى] يارى نتوانيد طلبيد. پس كدام يك از نعمت‌هاى پروردگارتان را منكريد ؟!».

حديث۱۱۳۵.الكافي عن عليّ بن الحكم عن دعبل بن عليّ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اى مردم! براى اسلام آوردنتان ، بر من منّت مگذاريد، و بلكه بر خدا هم منّت منهيد كه [در اين صورت ،] عمل شما را بى‌حاصل مى‌گرداند، بر شما خشم مى‌گيرد و به شراره‌هايى از آتش و مس[ـِ گداخته] ، گرفتارتان مى‌سازد . به راستى كه پروردگار شما در كمين [گنه‌كاران] است.۵ / ۱۲شراره جهنّمقرآن«[دوزخ] چون كاخى [بلند] ، شراره مى‌افكند ؛ [شراره‌هايى كه] گويى شتران زردرنگ اند» .

.

الحديث۱۱۴۱.الإمام عليّ عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : ولَو أنَّ شَرَرَةً مِن شَرَرِ جَهَنَّمَ بِالمَشرِقِ ، لَوَجَدَ حَرَّها مَن بِالمَغرِبِ . ⁽¹⁾۵ / ۱۳أشجارُ جَهَنَّمَالكتاب«أَذَ لِكَ خَيْرٌ نُّزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ * إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِّلظَّالِمِينَ * إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى أَصْلِ الْجَحِيمِ * طَـلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ * فَإِنَّهُمْ لَأَكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئونَ مِنْهَا الْبُطُونَ * ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِّنْ حَمِيمٍ * ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَاءِلَى الْجَحِيمِ» . ⁽²⁾

الحديث۱۱۴۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام : رُبَّما خَوَّفَنا رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله ، فَيَقولُ : والَّذي نَفسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ! لَو أنَّ قَطرَةً مِنَ الزَّقّومِ ⁽³⁾قَطَرَت عَلى جِبالِ الأَرضِ لَساخَت أسفَلَ سَبعِ أرَضينَ ولَما أطاقَتهُ ، فَكَيفَ بِمَن هُوَ طَعامُهُ ؟! ⁽⁴⁾۱۱۴۸.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : البُخلُ شَجَرَةٌ مِن أشجارِ النّارِ ، لَها أغصانٌ مُتَدَلِيَّةٌ فِي الدُّنيا ، فَمَن كانَ بَخيلاً تَعَلَّقَ بِغُصنٍ مِن أغصانِها ، فَساقَهُ ذلِكَ الغُصنُ إلَى النّارِ . ⁽⁵⁾ع : ص ۱۹۸ (الفصل الثامن : معيشة أهل النار / طعامهم) .

.

۵ / ۱۳ درختان جهنّم

حديث۱۱۵۱.الإمام الصادق عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر زبانه‌اى از شعله‌هاى دوزخ در مشرق باشد ، گرمايش را كسى كه در مغرب است ، حس مى‌كند .۵ / ۱۳درختان جهنّمقرآن«آيا براى پذيرايى ، اين بهتر است يا درخت زقّوم؟! ما آن را عذابى براى ستمكاران گردانيديم . آن، درختى است كه از قعر جَحيم مى‌رويد. ميوه‌اش گويى چون كلّه‌هاى ديوان است. پس دوزخيان از آن مى‌خورند و شكم‌ها را از آن پر مى‌كنند. سپس بر سر آن ، معجونى از آب جوشان براى آنان است. آن گاه ، بازگشت آنان بى گمان ، به سوى جحيم است».

حديث۱۱۵۷.الإمام الباقر عليه السلام : امام على عليه السلام : گاه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ما را بيم مى‌داد و مى‌فرمود: «سوگند به آن كه جان محمّد در دست اوست، اگر يك قطره از زقّوم بر كوه‌هاى زمين بچكد ، كوه‌ها به زير زمين هفتم فرو مى‌روند و در برابر آن قطره ، تاب نمى‌آورند . پس چگونه خواهد بود كسى كه زقّوم ، خوراك اوست ؟» .۱۱۵۸.الكافي عن أبي حمزة : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : بُخل، درختى از درختان جهنّم است كه شاخه‌هايى از آن در دنيا آويزان شده‌اند. پس هر كه بخيل است ، [در واقع ،] به شاخه‌اى از شاخه‌هاى آن درخت ، آويخته است و آن شاخه او را به سوى آتش مى‌كشد.ر . ك : ص ۱۹۹ (فصل هشتم : زندگى اهل آتش / خوراك آنان) .

.

۵ / ۱۴أظلالُ جَهَنَّمَالكتاب«انطَـلِقُواْ إِلَى مَا كُنتُم بِهِ تُكَذِّبُونَ * انطَـلِقُواْ إِلَى ظِـلٍّ ذِى ثَلَاثِ شُعَبٍ * لَا ظَـلِيلٍ وَ لَا يُغْنِى مِنَ اللَّهَبِ» . ⁽¹⁾

الحديث۱۱۶۵.الإمام الصادق عليه السلام : الإمام الباقر عليه السلام : إذا استَوى أهلُ النّارِ إلَى النّارِ لِيُنطَلقَ بِهِم قَبلَ أن يَدخُلُوا النّارَ ، فَيُقالُ لَهُم : اُدخُلوا إلى ظِلٍّ ذي ثَلاثِ شُعَبٍ مِن دُخانِ النّارِ ، فَيَحسَبونَ أنَّهَا الجَنَّةُ ، ثُمَّ يُدخَلونَ النّارَ أفواجا أفواجا ، وذلِكَ نِصفَ النَّهارِ . ⁽²⁾۵ / ۱۵قَعرُ جَهَنَّمَ۱۱۶۸.مصباح المتهجّد عن معاوية بن عمّار {-۱-} : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : وَالَّذي نَفسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ! إنَّ قَدرَ ما بَينَ شَفيرِ النّارِ وقَعرِها كَصَخرَةٍ زِنَتُها سَبعُ خَلِفاتٍ ⁽³⁾بِشُحومِهِنَّ ولُحومِهِنَّ وأولادِهِنَّ ، تَهوي فيما بَينَ شَفيرِ النّارِ وقَعرِها إلى أن تَقَعَ قَعرَها سَبعينَ خَريفا . ⁽⁴⁾.

۵ / ۱۴ سايه هاى جهنّم

۵ / ۱۵ قعر جهنّم

۵ / ۱۴سايه‌هاى جهنّمقرآن«برويد به سوى همان چيزى كه تكذيبش مى‌كرديد . برويد به سوى آن سايه سه شاخه كه نه سايه مى‌كند و نه از شعله[ى آتش ]نگه مى‌دارد».

حديث۱۱۷۴.عنه صلى الله عليه و آله : امام باقر عليه السلام : آن گاه كه اهل آتش به سوى آتش صف مى‌كشند تا ايشان را ببرند، پيش از آن كه وارد آتش شوند ، به آنان مى‌گويند: «به سايه‌اى سه شاخه از دود آتش برويد» . آنان مى‌پندارند كه آن بهشت است . پس گروه گروه وارد آتش مى‌شوند . و آن ، هنگام نيم‌روز است.۵ / ۱۵قعر جهنّم۱۱۷۷.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : سوگند به آن كه جان محمّد در دست اوست، از لب دوزخ تا قعر آن ، به اندازه‌اى است كه اگر تخته‌سنگى به وزن هفت ناقه باردار با چربى‌ها و گوشت‌ها و بچّه‌هاى آنها، در آن بيفتد ، هفتاد پاييز ⁽¹⁾طول مى‌كشد تا به قعر آن برسد.

.

۱۱۷۸.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : لَو أنَّ حَجَرا يُقذَفُ بِهِ في جَهَنَّمَ ، هَوى سَبعينَ خَريفا قَبلَ أن يَبلُغَ قَعرَها . ⁽¹⁾۱۱۷۹.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : لَو أُخِذَ سَبعُ خَلِفاتٍ بِشُحومِهِنَّ فَيُلقَينَ مِن شَفيرِ جَهَنَّمَ ، مَا انتَهَينَ إلى آخِرِها سَبعينَ عاما . ⁽²⁾۱۱۸۰.الإقبال : عنه صلى الله عليه و آله : إنَّ الصَّخرَةَ العَظيمَةَ لَتُلقى مِن شَفيرِ جَهَنَّمَ ، فَتَهوي فيها سَبعينَ عاما وما تُفضي إلى قَرارِها . ⁽³⁾۱۱۸۱.سنن الترمذي عن أبي اُمامة : المعجم الأوسط عن أبي سعيد الخدري : سَمِعَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله صَوتا هالَهُ ، فَأتاهُ جِبريلُ عليه السلام ، فَقالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله : ما هذَا الصَّوتُ يا جِبريلُ؟! فَقالَ : هذِهِ صَخرَةٌ هَوَت مِن شَفيرِ جَهَنَّمَ مِن سَبعينَ عاما ، فَهذا حينَ بَلَغَت قَعرَها ؛ فَأَحَبَّ اللّه‌ُ أن يُسمِعَكَ صَوتَها .

فَما رُؤِيَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله بَعدَ ذلِكَ اليَومِ ضاحِكا مِل‌ءَ فيهِ حَتّى قَبَضَهُ اللّه‌ُ . ⁽⁴⁾۱۱۸۲.سنن أبي داوود عن أبي سعيد الخدري : صحيح مسلم عن أبي هريرة : كُنّا مَعَ رَسولِ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله إذ سَمِعَ وَجبَةً ⁽⁵⁾فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : تَدرونَ ما هذا ؟ قالَ : قُلنا : اَللّه‌ُ ورَسولُهُ أعلَمُ ! قالَ : هذا حَجَرٌ رُمِىَ بِهِ فِي النّارِ مُنذُ سَبعينَ خَريفا ، فَهُوَ يَهوي فِي النّارِ الآنَ حَتّى انتَهى إلى قَعرِها . ⁽⁶⁾.

۱۱۸۳.صحيح البخاري عن أبي اُمامة : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر سنگى در جهنّم انداخته شود ، هفتاد پاييز طول مى‌كشد تا به تَهِ آن برسد.۱۱۸۴.مسند ابن حنبل عن نعيم بن سلامة عن رجل من بني سليم پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر هفت ناقه باردار با پيه و چربى‌هايشان گرفته و از لبه جهنّم [به پايين آن] انداخته شوند ، تا هفتاد سال هم به قعر آن نمى‌رسند.۱۱۸۵.مكارم الأخلاق : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : تخته‌سنگ غول‌پيكرى از لبه جهنّم انداخته مى‌شود و تا هفتاد سال همچنان پايين مى‌رود ؛ ولى به كف آن نمى‌رسد.۱۱۸۶.سنن أبي داوود عن أبي أيّوب الأنصاري : المعجم الأوسط ـ به نقل از ابو سعيد خُدرى ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله صدايى شنيد كه او را به وحشت انداخت. جبرئيل عليه السلام نزدش آمد. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پرسيد: «اين ، چه صدايى بود ، اى جبرئيل؟» .

گفت: تخته‌سنگى بود كه هفتاد سال پيش ، از لبه دوزخ فرو افتاده بود و اكنون به قعر آن رسيد . خدا دوست داشت كه صداى آن را به گوش تو برساند.

از آن روز به بعد ، تا وقتى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله زنده بود ، ديده نشد كه دهانش را كاملاً به خنده بگشايد .۱۱۸۷.الشكر عن أنس : صحيح مسلم ـ به نقل از ابو هريره ـ : ما با پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بوديم كه صداى سقوط چيزى را شنيد . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «مى‌دانيد كه اين ، چه صدايى بود؟» .

گفتيم: خدا و پيامبر او بهتر مى‌دانند.

فرمود: «اين سنگى بود كه هفتاد سال پيش ، در آتش پرتاب شد و تا كنون در حال سقوط بود و اينك به قعر دوزخ رسيد» . .

۱۱۸۸.الإمام الباقر عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لَو أنَّ رُضَاضَةً مِثلُ هذِهِ ـ وأشارَ إلى مِثلِ الجُمجُمَةِ ـ أُرسِلَت مِنَ السَّماءِ إلَى الأَرضِ، وهيَ مَسيرَةُ خَمسِمِئَةِ سَنَةٍ لَبَلَغَتِ الأَرضَ قَبلَ اللَّيلِ ، ولَو أنَّها أُرسِلَت مِن رَأسِ السِّلسِلَةِ لَصارَت ⁽¹⁾أربَعينَ خَريفا اللَّيلَ وَالنَّهارَ قَبلَ أن تَبلُغَ أصلَها ـ أو قَعرَها ـ . ⁽²⁾۵ / ۱۶ريحُ جَهَنَّمَ۱۱۹۱.المحاسن عن أبي بصير : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لَو أنَّ غَربا ⁽³⁾مِن جَهَنَّمَ جُعِلَ وَسَطَ الأَرضِ ، لَاذى نَتنُ ريحِهِ وشِدَّةُ حَرِّهِ ما بَينَ المَشرِقِ وَالمَغرِبِ . ⁽⁴⁾۱۱۹۲.الإمام الصادق عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : لَو اُخرِجَ رَجُلٌ مِن أهلِ النّارِ ثُمَّ اُقيمَ بِالمَشرِقِ ، واُقيمَ رَجُلٌ بِالمَغرِبِ ؛ لَماتَ ذلِكَ الرَّجُلُ مِن نَتنِ ذلِكَ الرَّجُلِ . ⁽⁵⁾۵ / ۱۷مَجيءُ جَهَنَّمَالكتاب«وَ جِاْى‌ءَ يَوْمَـئِذِ بِجَهَنَّمَ يَوْمَـئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْاءِنسَانُ وَ أَنَّى لَهُ الذِّكْرَى * يَقُولُ يَالَيْتَنِى قَدَّمْتُ لِحَيَاتِى * فَيَوْمَـئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ * وَ لَا يُوثِقُ وَ ثَاقَهُ أَحَدٌ» . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۱۶ بوى جهنّم

۵ / ۱۷ آمدن جهنّم

۱۱۹۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ با اشاره به چيزى مانند كاسه سر ـ : اگر قطعه سربى به اندازه اين ، از آسمان به زمين رها شود كه فاصله‌اش پنجاه سال است، پيش از شب به زمين مى‌رسد ، در حالى كه اگر همين قطعه از بالاى زنجير ⁽¹⁾رها شود و شب و روز حركت كند، چهل سال طول مى‌كشد تا به تَهِ آن زنجير برسد.۵ / ۱۶بوى جهنّم۱۲۰۰.الإمام الباقر عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر به مقدار دلو بزرگى از آتش جهنّم در وسط زمين گذاشته شود، بوى بد آن و شدّت گرماى آن ، تمام زمينيان را آزار مى‌دهد .۱۲۰۱.كتاب من لا يحضره الفقيه عن أبي عبيدة الحذّاء عن ا پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر مردى از اهل آتش را بيرون آورند و در مشرق بگذارند و مرد ديگرى در مغرب باشد ، آن مرد از بوى تعفّن او مى‌ميرد.۵ / ۱۷آمدن جهنّمقرآن«و جهنّم را در آن روز بياورند . آن روز است كه انسان پند مى‌گيرد ؛ ولى كجا او را جاى پند گرفتن است ؟! مى‌گويد: «كاش براى زندگانىِ خود ، چيزى پيش فرستاده بودم» . پس در آن روز ، هيچ كس چون عذاب كردن او، عذاب نمى‌كند و هيچ كس چون در بند كشيدن او، در بند نمى‌كشد» .

.

الحديث۱۲۰۷.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يُؤتى بِجَهَنَّمَ يَومَئِذٍ لَها سَبعونَ ألفَ زِمامٍ ، مَعَ كُلِّ زِمامٍ سَبعونَ ألفَ مَلَكٍ يَجُرّونَها . ⁽¹⁾۱۲۰۸.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : أخبَرَنِي الرّوحُ الأَمينُ أنَّ اللّه‌َ لا إلهَ غَيرُهُ إذا وَقَفَ الخَلائِقَ وجَمَعَ الأَوَّلينَ وَالآخِرينَ ، اُتِيَ بِجَهَنَّمَ تُقادُ بِأَلفِ زِمامٍ ، أخَذَ بِكُلِّ زِمامٍ مِئَةُ ألفِ مَلَكٍ مِنَ الغِلاظِ الشِّدادِ ، ولَها هَدَّةٌ وتَحَطُّمٌ وزَفيرٌ وشَهيقٌ ، وإنَّها لَتَزفِرُ الزَّفرَةَ فَلَولا أنَّ اللّه‌َ عز و جلأخَّرَها إلَى الحِسابِ لَأَهلَكَتِ الجَميعَ . ثُمَّ يَخرُجُ مِنها عُنُقٌ يُحيطُ بِالخَلائِقِ ؛ البِرِّ مِنهُم وَالفاجِرِ ، فَما خَلَقَ اللّه‌ُ عَبدا مِن عِبادِهِ ـ مَلَكٍ ولا نَبِيٍّ ـ إلّا ويُنادي : يا رَبِّ ، نَفسي نَفسي !! وأنتَ تَقولُ : يا رَبِّ ، اُمَّتي اُمَّتي !! ⁽²⁾۱۲۰۹.مسند ابن حنبل عن عبد اللّه بن جعفر : عنه صلى الله عليه و آله : هَل تَدرونَ ما تَفسيرُ هذِهِ الآيَةِ : «كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا» ؟ قالَ : إذا كانَ يَومُ القيامَةِ تُقادُ جَهَنَّمُ بِسَبعينَ ألفَ زِمامٍ بِيَدِ سَبعينَ ألفَ مَلَكٍ ، فَتَشرُدُ شَردَةً ، لَولا أنَّ اللّه‌َ تَعالى حَبَسَها لَأَحرَقتِ السَّماواتِ وَالأَرضَ . ⁽³⁾.

حديث۱۲۱۱.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در آن روز ، جهنّم را در حالى مى‌آورند كه هفتاد هزار افسار بر اوست و هر افسارش را هفتاد هزار فرشته مى‌كشند.۱۲۱۲.مسند ابن حنبل عن أبي هريرة : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : روح الأمين عليه السلام به من خبر داد كه خداوند يگانه و يكتا، هر گاه خلايق را به موقف آورَد و همه مردمان را، از اوّلين تا آخرين نفر، جمع كند ، جهنّم را در حالى مى‌آورند كه هزار افسار بر اوست و هر افسارى را صد هزار فرشته دژخيم و درشت‌خوى مى‌كشند و او نيز لگد مى‌كوبد و هر چيزى را در هم مى‌شكند و مى‌غرّد و مى‌خروشد و آه و ناله سر مى‌دهد، و اگر نبود كه خداوند عز و جل آن را تا پس از حسابرسى مهلت داده است ، همگان را نابود مى‌كرد .

سپس گردنى از آن بيرون مى‌زند كه خلايق را، از نيك و بد، در ميان مى‌گيرد . خداوند ، هيچ بنده‌اى از بندگانش را نيافريده است، از فرشته و پيامبر، مگر آن كه [در اين هنگام] فرياد خواهد زد : «پروردگارا ! به دادم برس، به دادم برس» ؛ ولى تو مى‌گويى: «پروردگارا ! امّتم را در ياب، امّتم را در ياب».۱۲۱۳.الإمام الصادق عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : آيا مى‌دانيد كه تفسير اين آيه چيست: «نه چنان است، آن گاه كه زمين سخت در هم كوبيده شود» ؟ چون روز قيامت شود ، جهنّم را در حالى كه هفتاد هزار افسار دارد و هفتاد هزار فرشته آن را مى‌كشند، مى‌آورند و جهنّم چنان مى‌گريزد كه اگر خداوند آن را نگه ندارد ، آسمان‌ها و زمين را مى‌سوزاند. .

۱۲۱۴.عنه عليه السلام : مجمع البيان عن أبي سعيد الخدريّ : لَمّا نَزَلَت «وَ جِى‌ءَ يَوْمَـئِذِ بِجَهَنَّمَ» ⁽¹⁾

تَغَيَّرَ وَجهُ رَسولِ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله ، وعُرِفَ في وَجهِهِ حَتَّى اشتَدَّ عَلى أصحابِهِ ما رَأَوا مِن حالِهِ ، وَانطَلَقَ بَعضُهُم إلى عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه السلام فَقالوا : يا عَلِيُّ ، لَقَد حَدَثَ أمرٌ قَد رَأَيناهُ في نَبِيِّ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله .

فَجاءَ عَلِيٌّ عليه السلام فَاحتَضَنَهُ مِن خَلفِهِ وقَبَّلَ بَينَ عاتِقَيهِ ، ثُمَّ قالَ : يا نَبِيَّ اللّه‌ِ ، بِأَبي أنتَ وأُمّي ، ما الَّذي حَدَثَ اليَومَ؟ قالَ : جاءَ جَبرَئيلُ عليه السلام فَأَقرَأَني «وَ جِى‌ءَ يَوْمَـئِذِ بِجَهَنَّمَ» .

قالَ : فَقُلتُ : كَيفَ يُجاءُ بِها ؟ قالَ : يَجيءُ بِها سَبعونَ ألفَ مَلَكٍ يَقودونَها بِسَبعينَ ألفَ زِمامٍ ، فَتَشرُدُ شَرَدَةً لَو تُرِكَت لَأَحرَقَت أهلَ الجَمعِ ، ثُمَّ أتَعَرَّضُ لِجَهَنَّمَ فَتَقولُ : ما لي ولَكَ يا مُحَمَّدُ ؟ فَقَد حَرَّمَ اللّه‌ُ لَحمَكَ عَلَيَّ ! فَلا يَبقى أحَدٌ إلّا قالَ : نَفسي نَفسي ! وإنَّ مُحَمَّدا يَقولُ : رَبِّ ، اُمَّتي اُمَّتي ! ⁽²⁾۵ / ۱۸شُعورُ جَهَنَّمَالكتاب«وَ أَعْتَدْنَا لِمَن كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا * إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّكَانِ بَعِيدٍ سَمِعُواْ لَهَا تَغَيُّظًا وَ زَفِيرًا» . ⁽³⁾

«يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِن مَّزِيدٍ» . ⁽⁴⁾

«كَلَّا إِنَّهَا لَظَى * نَزَّاعَةً لِّلشَّوَى * تَدْعُواْ مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّى» . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۱۸ آگاهى جهنّم

۱۲۲۱.الإمام عليّ عليه السلام : مجمع البيان ـ به نقل از ابو سعيد خُدرى ـ : چون آيه «و در آن روز ، جهنّم را بياورند» نازل شد، رخسار پيامبر خدا صلى الله عليه و آله دگرگون شد و چنان منقلب گشت كه يارانش از ديدن حال او نگران شدند. عدّه‌اى از آنان نزد على بن ابى طالب عليه السلام رفتند و گفتند: اى على! براى پيامبر خدا ، اتّفاقى افتاده است.

على عليه السلام آمد و پيامبر را از پشت سرش در آغوش گرفت و ميان دو شانه‌اش را بوسيد و گفت: پدر و مادرم به فدايت ، اى پيامبر خدا ! امروز چه رخ داده است؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «جبرئيل عليه السلام نزدم آمد و برايم [اين آيه را] خواند: «و آن روز ، جهنّم را بياورند» » .

على عليه السلام گفت : گفتم : چگونه آن را مى‌آورند؟

فرمود: هفتاد هزار فرشته آن را مى‌آورند و با هفتاد هزار افسار ، آن را مى‌كِشند و آن ، چنان مى‌گريزد كه اگر رها شود ، همه اهل محشر را مى‌سوزاند. من معترض جهنّم مى‌شوم و او مى‌گويد: مرا با تو كارى نيست ـ اى محمّد ـ ؛ زيرا خداوند ، گوشت تو را بر من حرام ساخته است» .

پس در آن روز ، هر كسى به فكر نجات خويش است ؛ ولى [تنها] محمّد مى‌گويد: "پروردگارا! امّتم، امّتم !"» .۵ / ۱۸آگاهى جهنّمقرآن«براى كسى كه قيامت را تكذيب كند ، آتشى پرشراره مهيّا كرديم . هر گاه كه آنها را از جايى دور ببيند ، خشم و خروش آن را مى‌شنوند» .

«روزى كه به جهنّم مى‌گوييم : «آيا پُر شدى ؟»، مى‌گويد : آيا باز هم هست؟!» .

«نه چنين است . آتشِ زبانه‌كش است . بر كَنَنده پوستِ سر و اندام است . هر كه را پشت كرده و روى بر تافته ، فرا مى‌خواند» .

.

الحديث۱۲۲۹.كنزالعمّال عن عائشة : مجمع البيان : رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله أنَّهُ سُئِلَ عَن مَعنَى الآيَةِ : «ثُمَّ نُنَجِّى الَّذِينَ اتَّقَواْ وَّ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا» ⁽¹⁾فَقالَ : إنَّ اللّه‌َ تَعالى يَجعَلُ النّارَ كَالسَّمنِ الجامِدِ، ويَجمَعُ عَلَيهَا الخَلقَ ، ثُمَّ يُنادي المُنادي : أن خُذي أصحابَكِ وذَري أصحابي ، قالَ صلى الله عليه و آله : فَوَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ لَهِيَ أعرَفُ بِأَصحابِها مِنَ الوالِدَةِ بِوَلَدِها . ⁽²⁾۱۲۳۰.الأمالي عن علي بن ربيعة الأسدي : التخويف من النار : خَرَّجَ ابنُ أبي حاتِمٍ مِن حَديثِ خالِدِ بنِ دُرَيكٍ ، عَن رَجُلٍ مِنَ الصَّحابَةِ ، قالَ : قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله : مَن تَقَوَّلَ عَلَيَّ ما لَم أقُل ، فَليَتَبَوَّأ بَينَ عَينَي جَهَنَّمَ مَقعَدا .

قيلَ : يا رَسولَ اللّه‌ِ! وهَل لَها عَينانِ ؟

قالَ : نَعَم ، أوَ لَم تَسمَع قَولَ اللّه‌ِ عز و جل : «إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّكَانِ بَعِيدٍ سَمِعُواْ لَهَا تَغَيُّظًا وَ زَفِيرًا » ⁽³⁾؟ ⁽⁴⁾۵ / ۱۹كَلامُ جَهَنَّمَالكتاب«يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِن مَّزِيدٍ» . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۱۹ سخن گفتن جهنّم

حديث۱۲۳۶.الإمام الصادق عليه السلام : مجمع البيان: روايت شده است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله در باره معناى آيه «سپس كسانى را كه پروا داشته‌اند ، نجات مى‌دهيم و ستمگران را در آتش ، به زانو در افتاده ، رها مى‌سازيم» سؤال شد . فرمود: «خداى متعال ، آتش را مانند روغن جامد مى‌گرداند، و آفريدگان را بر روى آن گرد مى‌آورد . آن گاه ، جارچى بانگ مى‌زند كه: "يارانت را بگير و ياران مرا رها كن"» .

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «سوگند به آن كه جانم در دست اوست، جهنّم ياران خود را بهتر مى‌شناسد تا مادر ، فرزندش را» .۱۲۳۷.الإمام الصادق عليه السلام : التخويف من النّار : ابن ابى حاتم از حديث خالد بن دُرَيكْ تخريج كرده ، از مردى صحابى كه گفت : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : «هر كس چيزى به من نسبت دهد كه نگفته‌ام ، در برابر دو چشم جهنّم ، جايگاه خود را فراهم مى‌كند» .

گفته شد : اى پيامبر خدا! آيا جهنّم ، دو چشم دارد؟

فرمود : «آرى . آيا اين سخن خداى عز و جل را نشنيده‌اى : «هر گاه آنها را از فاصله‌اى دور ببيند ، خشم و خروش آن را مى‌شنوند» .۵ / ۱۹سخن گفتن جهنّمقرآن«روزى كه به جهنّم مى‌گوييم: «آيا پر شدى؟» ، مى‌گويد: آيا باز هم هست؟!».

.

الحديث۱۲۴۳.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : تُكَلِّمُ النّارُ يَومَ القِيامَةِ ثَلاثَةً : أميرا ، وقارِئا ، وذا ثَروَةٍ مِنَ المالِ . فَتَقولُ لِلأَميرِ : يا مَن وَهَبَ اللّه‌ُ لَهُ سُلطانا فَلَم يَعدِل! فَتَزدَرِدُهُ ⁽¹⁾كَما يَزدَرِدُ الطَّيرُ حَبَّ السِّمسِمِ . وتَقولُ لِلقارِىِ?: يا مَن تَزَيَّنَ لِلنّاسِ وبارَزَ اللّه‌َ بِالمَعاصي ! فَتَزدَرِدُهُ . وتَقولُ لِلغَنِيِّ : يا مَن وَهَبَ اللّه‌ُ لَه دُنيا كَثيرَةً واسِعَةً فَيضا ، وسَأَلَهُ الفَقيرُ اليَسيرَ قَرضا، فَأَبى إلّا بُخلاً! فَتَزدَرِدُهُ . ⁽²⁾۱۲۴۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : ما يَسأَلُ رَجُلٌ مُسلِمٌ اللّه‌َ الجَنَّةَ ثَلاثا إلّا قالَتِ الجَنَّةُ : اللّهُمَّ أدخِلهُ . ولَا استَجارَ رَجُلٌ مُسلِمٌ اللّه‌َ مِنَ النّارِ ثَلاثا إلّا قالَتِ النّارُ : اللّهُمَّ أجِرهُ . ⁽³⁾۱۲۴۵.الاحتجاج عن ابن عبّاس ـ في خَبرِ احتِجاجِ النَّ عنه صلى الله عليه و آله : مَن سَأَلَ اللّه‌َ الجَنَّةَ ثَلاثَ مَرّاتٍ قالَتِ الجَنَّةُ : اللّهُمَّ أدخِلهُ الجَنَّةَ . ومَنِ استَجارَ مِنَ النّارِ ثَلاثَ مَرّاتٍ قالَتِ النّارُ : اللّهُمَّ أجِرهُ مِنَ النّارِ . ⁽⁴⁾۱۲۴۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : إذا صَلَّى العَبدُ ، فَلَم يَسأَلِ اللّه‌َ الجَنَّةَ ، قالَتِ الجَنَّةُ : يا وَيحَ هذا ، أما كانَ يَنبَغي لَهُ أن يَسأَلَ رَبَّهُ الجَنَّةَ ؟! فَإِذا لَم يَتَعَوَّذ بِاللّه‌ِ مِنَ النّارِ ، قالَتِ النّارُ : يا وَيحَ هذا ، ما كانَ يَنبَغي لَهُ أن يَتَعَوَّذَ بِاللّه‌ِ مِنّي ؟! ⁽⁵⁾۱۲۴۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ فِي الدُّعاءِ الإمام عليّ عليه السلام : مَن سَأَلَ اللّه‌َ الجَنَّةَ قالَتِ الجَنَّةُ : يا رَبِّ ! أعطِ عَبدَكَ ما سَأَلَهُ . ومَنِ استَجارَ مِنَ النّارِ قالَتِ النّارُ : يا رَبِّ ! أجِر عَبدَكَ مِمَّا استَجارَكَ . ⁽⁶⁾.

حديث۱۲۴۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : جهنّم در روز رستاخيز، با سه كس سخن مى‌گويد: فرمان‌روا، قارى قرآن، و توانگر مالدار. به فرمان‌روا مى‌گويد: «اى كسى كه خدا قدرتش بخشيد و دادگرى نكرد!» . سپس او را فرو مى‌بلعد ، چنان كه مرغ دانه كنجد را مى‌بلعد .

به قارى مى‌گويد: «اى كسى كه در ظاهر ، خود را براى مردم آراست ؛ ولى [در باطن] با گناهان به مبارزه با خدا بر خاست!» و او را نيز فرو مى‌بلعد .

و به توانگر مى‌گويد: «اى كسى كه خداوند ، دنياى بسيار و سرشار به او بخشيد و نادار ، اندكى وام از او خواست ؛ ولى او بخل ورزيد!» و او را هم فرو مى‌بلعد.۱۲۵۰.الإمام الصادق عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هيچ مرد مسلمانى سه بار از خداوند ، بهشت را درخواست نمى‌كند ، مگر آن كه بهشت مى‌گويد: «خدايا ! او را داخل گردان» و هيچ مرد مسلمانى سه بار از آتش به خدا پناه نمى‌برد ، مگر آن كه آتش مى‌گويد: «خدايا ! پناهش ده» .۱۲۵۱.عمل اليوم والليلة عن أنس : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر كس از خداوند ، بهشت را سه بار درخواست كند، بهشت مى‌گويد: «بار خدايا ! او را به بهشت در آور» و هر كس از آتش سه بار به خدا پناه برد، آتش مى‌گويد: «بار خدايا ! او را از آتش پناه ده».۱۲۵۲.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر گاه بنده نماز بگزارد و بهشت را از خدا نخواهد، بهشت مى‌گويد: «بيچاره او! آيا سزاوارش نبود كه از پروردگارش بهشت بخواهد؟!» و اگر از آتش به خدا پناه نبرد ، آتش مى‌گويد: «اى بيچاره او! آيا سزاوارش نبود كه از من به خدا پناه ببرد؟!» .۱۲۵۳.البلد الأمين : امام على عليه السلام : هر كس از خدا بهشت را درخواست كند، بهشت مى‌گويد: «پروردگارا ! آنچه بنده‌ات خواست ، به او عطا فرما» و هر كس از آتش به خدا پناه برد، آتش

مى‌گويد: «پروردگارا ! بنده‌ات را از آنچه از تو زنهار خواست، زنهار ده» . .

۱۲۵۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام : إذا حُمِلَ أهلُ وَلايَتِنا عَلى صِراطِ يَومِ القِيامَةِ نادى مُنادٍ : يا نارُ اخمُدي . فَتَقولُ النّارُ : عَجِّلوا جُوزوني ، فَقَد أطفَأَ نورُكُم لَهَبي! ⁽¹⁾راجع : ص ۱۰۲ (الفصل الرابع : الحث على ذكر جهنم والاستعاذة منها / الاستعاذة من النار) .

۵ / ۲۰زَفيرُ جَهَنَّمَالكتاب«إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّكَانِ بَعِيدٍ سَمِعُواْ لَهَا تَغَيُّظًا وَ زَفِيرًا» . ⁽²⁾

«وَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ * إِذَا أُلْقُواْ فِيهَا سَمِعُواْ لَهَا شَهِيقًا وَ هِىَ تَفُورُ» . ⁽³⁾

الحديث۱۲۶۲.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام ـ في أحوالِ الآخِرَةِ ـ : وأعظَمُ ما هُنالِكَ بَلِيَّةً نُزولُ الحَميمِ ، وتَصليَةُ الجَحيمِ ، وفَوراتُ السَّعيرِ ، وسَوراتُ الزَّفيرِ . ⁽⁴⁾۱۲۶۳.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام الباقر عليه السلام ـ في بَيانِ صِفَةِ عَذابِ الكافِرينَ يَومَ القِيامَةِ ـ : فَمِن ضيقِ مَنازِلِهِم عَلَيهِم ، ومِن ريحِها وشِدَّةِ سَوادِها ، وزَفيرِها وشَهيقِها وتَغَيُّظِها ونَتنِهَا ، اسودَّ

وُجوهُهُم وعَظُمَت ديدانُهُم . ⁽⁵⁾راجع : ص ۱۵۸ (مجيء جهنم) وص ۱۱۲ (الفصل الرابع : ذكر جهنم / الإستغاثة من النار) .

.

۵ / ۲۰ خروش جهنّم

۱۲۶۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام : هر گاه ولايتمدارانِ ما بر صراط روز قيامت بگذرند، منادى‌اى بانگ مى‌زند كه: اى آتش! فرو نشين.

و آتش مى‌گويد: زود از من بگذريد، كه نور شما شعله مرا خاموش كرد!ر . ك : ص ۱۰۳ (فصل چهارم : تشويق به ياد كردن از جهنّم و پناه بردن از آن به خدا / پناه جستن از آن به خدا)

۵ / ۲۰خروش جهنّمقرآن«هر گاه آنها را از فاصله دور ببيند ، خشم و خروش آن را مى‌شنوند» .

«سزاى كسانى كه به پروردگارشان كافر شدند ، عذاب جهنّم است ، و بد جايگاهى است جهنّم! آن گاه كه در آن ، افكنده شوند ، خروشى از آن مى‌شنوند ، در حالى كه مى‌جوشد» .

حديث۱۲۷۳.عنه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام ـ در احوال آخرت ـ : بزرگ‌ترين بلاى آن جا ، پذيرايى شدن با آب جوشان است و در افتادن در دوزخ افروخته و فَوَران‌هاى شراره آتش ، و غليان‌هاى شعله‌هاى خروشان.۱۲۷۴.عنه صلى الله عليه و آله : امام باقر عليه السلام ـ در بيان چگونگى عذاب كافران در روز رستاخيز ـ : از تنگىِ جايگاه‌هايشان ، از بوى [تعفّن] آن جا ، از شدّت سياهى‌اش ، و از فرياد و خروش و خشم سختگيرانه و بوى گند آن جايگاه‌ها ، چهره‌هايشان سياه مى‌گردد

و كِرم‌هايشان [كه در قبر يا در جهنّم ، او را مى‌خورند] بزرگ مى‌شود .

ر . ك : ص ۱۵۹ (آمدن جنّهم) و ص ۱۱۳ (فصل چهارم : ياد جهنّم / فرياد خواهى از آتش) .

.

۵ / ۲۱تَسبِيحُ جَهَنَّمَ۱۲۷۷.عنه عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ فِي الدُّعاءِ المَعروفِ بِالأَسماءِ الحُسنى ـ : يا اللّه‌ُ وأسأَلُكَ بِاسمِكَ الَّذي أثبَتَّ بِهِ البَردَةَ مُطبِقَةً ⁽¹⁾عَلَى النّارِ بِقُدرَتِكَ ، فَهِيَ مُسَبِّحَةٌ لَكَ بِذلِكَ الاِسمِ ، لا تَفتُرُ مِنَ التَّسبيحِ وَالتَّقديسِ خَشيَةَ أن تَذوبَ مِن وَهَجِ النّارِ الكُبرى .

يا اللّه‌ُ وأسأَلُكَ بِاسمِكَ الَّذي أثبَتَّ بِهِ جَهَنَّمَ بِجَميعِ ما خَلَقتَ فيها عَلَى مَتنِ الرّيحِ فَاستَقَرَّت عَلَيهِ بِقُدرَتِكَ ، فَهِيَ مُسَبِّحَةٌ لَكَ بِذلِكَ الاِسمِ ، لا تَفتُرُ مِنَ التَّسبيحِ وَالتَّقديسِ لِئَلّا تَختَرِقَ بِهَا الرّيحُ فَتَذرِيَها . ⁽²⁾.

۵ / ۲۱ تسبيح جهنّم

۵ / ۲۱تسبيح جهنّم۱۲۸۰.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در دعاى معروف به «أسماءُ الحُسنى» ـ : اى خداوند يكتا! درخواست مى‌كنم ، به نام تو كه با آن با قدرت خود ، برف را بر روى آتش ، مستقر كردى و آن برف ، به خاطر آن نام ، تسبيحگوى توست و از تسبيح و تقديس تو ، كوتاهى نمى‌كند ، از ترس اين كه مبادا از زبانه‌هاى آتش بزرگ ، ذوب شود .

اى خداوند يكتا! درخواست مى‌كنم به نام تو كه با آن ، جهنّم را در ميان باد ، مستقر كردى و با قدرت تو در آن قرار گرفت و جهنّم به خاطر آن نام ، تسبيحگوى توست و از تسبيح و تقديس ، كوتاهى نمى‌كند ، تا مبادا آن باد ، توفانى شود و جهنّم را بپراكَنَد .

.

الفَصلُ السّادِسُ: الآم النفسيه في النار۶ / ۱شِدَّةُ الخِزيِالكتاب«رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّــلِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ» . ⁽¹⁾

«وَ لَعَذَابُ الْاخِرَةِ أَخْزَى وَ هُمْ لَا يُنصَرُونَ» . ⁽²⁾

الحديث۱۲۸۸.عنه عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : إنَّ العارَ لَيَلزَمُ المَرءَ يَومَ القِيامَةِ حَتّى يَقولَ : يا رَبِّ ! لَاءِرسالُكَ بي إلَى النّارِ أيسَرُ عَلَيَّ مِمّا ألقى . وإنَّهُ لَيَعلَمُ ما فيها مِن شِدَّةِ العَذابِ! ⁽³⁾۱۲۸۹.عنه عليه السلام : الإقبال عن أميرالمؤمنين والأئمّة من ولده عليهم السلام ـ في مُناجاةٍ كانوا يَدعونَ بِها في شَهرِ شَعبانَ ـ : ... إلهي! قَد سَتَرتَ عَلَيَّ ذُنوبا فِي الدُّنيا وأنَا أحوَجُ إلى سَترِها عَلَيَّ مِنكَ فِي الاُخرى ، إلهي ! قَد أحسَنتَ إلَيَّ إذ لَم تُظهِرها لِأَحَدٍ مِن عِبادِكَ الصّالِحينَ ، فَلا

تَفضَحني يَومَ القِيامَةِ عَلى رُؤوسِ الأَشهادِ . ⁽⁴⁾.

فصل ششم : دردهاى روحى در آتش

۶ / ۱ خوارى بسيار

فصل ششم : دردهاى روحى در آتش۶ / ۱خوارى بسيارقرآن«پروردگارا! هر كه را وارد آتش [دوزخ] كردى ، به راستى كه خوارش كردى ، و ستمكاران ، هيچ ياورى ندارند» .

«عذاب آخرت ، خوار كننده‌تر است و به آنها ، كمكى نمى‌شود» .

حديث۱۲۹۷.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : ننگ در روز قيامت ، آدمى را رها نمى‌كند، چندان كه مى‌گويد: «پروردگارا ! مرا به آتش بفرستى ، برايم آسان‌تر است از اين حالى كه دارم»، با آن كه از سختىِ عذاب آن آگاه است.۱۲۹۸.عنه عليه السلام : الإقبال - به نقل از امير مؤمنان و امامان از نسل او عليهم السلام ، در مناجاتى كه در ماه شعبان داشتند ـ : ... خداوندا! در دنيا گناهان بسيارى را از من پوشاندى كه من به پوشاندن آنها در آخرت ، نيازمندترم .

خداوندا! به من فراوانْ احسان كردى ، به گونه‌اى كه براى هيچ يك از بندگان

خوبت ، آنها را بر ملا نكردى . پس در روز قيامت ، در ملأ عام ، رسوايم مكن .

.

۱۲۹۹.عنه عليه السلام : الإمام زين العابدين عليه السلام ـ في دُعاءٍ مَنسوبٍ إلَيهِ ـ : يا غَفّارُ يا سَتّارُ! نَجِّني بِرَحمَتِكَ مِن عَذابِ النّارِ وفَضيحَةِ العارِ ، إذَا امتازَ الأَخيارُ مِنَ الأَشرارِ ، وحالَتِ الأَهوالُ ، وقَرُبَ المُحسِنونَ وبَعُدَ المُسيؤونَ ، ووُفِّيَت كُلُّ نَفسٍ ما كَسَبَت وهُم لا يُظلَمونَ . ⁽¹⁾۶ / ۲شِدَّةُ التَّحقيرِالكتاب«تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِيهَا كَــلِحُونَ * أَلَمْ تَكُنْ ءَايَـتِى تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ * قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَ كُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ * رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَــلِمُونَ * قَالَ اخْسَئواْ فِيهَا وَ لَا تُكَلِّمُونِ» . ⁽²⁾

الحديث۱۳۰۵.عنه عليه السلام : صحيح مسلم عن أنس بن مالك : إنَّ رَجُلاً قالَ : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، كَيفَ يُحشَرُ الكافِرُ عَلى وَجهِهِ يَومَ القِيامَةِ ؟ قال : ألَيسَ الَّذي أمشاهُ عَلى رِجلَيهِ في الدُّنيا قادِرا عَلى أن يُمشِيَهُ عَلى وَجهِهِ يَومَ القِيامَةِ ؟ ⁽³⁾.

۶ / ۲ تحقيرِ بسيار

۱۳۰۶.عنه عليه السلام : امام زين العابدين عليه السلام ـ در دعاى منسوب به ايشان ـ : اى بخشنده و اى پوشاننده! به رحمت خودت ، مرا از عذاب جهنّم و رسوايى ننگين ، نجات ده ، در آن روز كه صف خوبان ، از بدان ، جدا مى‌شود و وحشت‌ها ، برانگيخته مى‌شوند و خوبانْ نزديك و بَدانْ دور مى‌شوند و به هر كسى هر چه به دست آورده ، كاملاً داده مى‌شود ، بى آن كه ستمى بر آنها روا داشته شود .۶ / ۲تحقيرِ بسيارقرآن«آتش ، چهره آنها را مى‌سوزانَد و آنها در آن ، ترش‌رويند . آيا آيات من بر شما خوانده نشد و شما ، آنها را تكذيب كرديد؟ مى‌گويند : پروردگارا! شقاوت ما ، بر ما چيره شد و ما ، گروهى گم‌راه بوديم . پروردگارا! ما را از جهنّم ، بيرون ببر ، و اگر به همان كارها باز گشتيم ، ستم پيشه كرده‌ايم . خداوند مى‌گويد : «[برويد و] در آن ، گم شويد و با من ، سخن مگوييد»» .

حديث۱۳۱۲.عنه عليه السلام : صحيح مسلم ـ به نقل از انس بن مالك ـ : مردى گفت : اى پيامبر خدا! چگونه كافر در روز قيامت ، واژگونه به محشر مى‌آيد؟

فرمود : «آيا كسى كه او را در دنيا روى دو پايش راه مى‌برد ، قادر نيست كه در روز قيامت وى را سرنگون راه ببرد؟» .

.

۱۳۱۳.عنه عليه السلام : الإمام عليّ عليه السلام : يا كُمَيلُ ، مَن لا يُسكَنُ الجَنَّةَ فَبَشِّرهُ بِعَذابٍ أليمٍ وخِزيٍ مُقيمٍ ، وأكبالٍ ومَقامِعَ وسَلاسِلَ طُوالٍ ومُقَطَّعاتِ النِّيرانِ ... يا كُمَيلُ ، ثُمَّ يُنادونَ اللّه‌َ تَقَدَّسَت أسماؤُهُ بَعدَ أن يَمكُثُوا أحقابَا : اِجْعَلْنا عَلَى الرَّخاءِ ⁽¹⁾، فَيُجيبُهُم : «اخْسَئواْ فِيهَا وَ لَا تُكَلِّمُونِ» . ⁽²⁾۱۳۱۴.عنه عليه السلام : تفسير القمّي : قُولُهُ تعالى : «تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِيهَا كَــلِحُونَ» قال : أي تَلهَبُ عَلَيهِم فَتُحْرِقُهُم «وَ هُمْ فِيهَا كَــلِحُونَ» أي مَفتُوحي الفَمِ ، مُتَرَبِّدي الوجُوهِ . ⁽³⁾راجع : ص ۱۸۴ (الفصل السابع : خصائص أهل النار / قبح الوجوه) .

۶ / ۳دَوامُ الحُزنِالكتاب«كُلَّمَا أَرَادُواْ أَن يَخْرُجُواْ مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُواْ فِيهَا وَذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِيقِ» . ⁽⁴⁾

الحديث۱۳۲۱.عنه عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : كُلُّ هَمٍّ مُنقَطِعٌ ، إلّا هَمُّ أهلِ النّارِ . ⁽⁵⁾۱۳۲۲.عنه عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : ما مِن هَمٍّ إلّا ولَهُ فَرَجٌ ، إلّا هَمُّ أهلِ النّارِ . ⁽⁶⁾۱۳۲۳.عنه عليه السلام : سنن الترمذي عن أبي هريرة : قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله : تَعَوَّذوا بِاللّه‌ِ مِن جُبِّ الحُزنِ . قالوا : يا

رسولَ اللّه‌ِ ، وما جُبُّ الحُزنِ ؟ قالَ : وادٍ في جَهَنَّمَ تَتَعَوَّذُ مِنهُ جَهَنَّمُ كُلَّ يَومٍ مِئَةَ مَرَّةٍ . قُلنا : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، ومَن يَدخُلُهُ ؟ قالَ : اَلقُرّاءُ المُراؤونَ بِأَعمالِهِم . ⁽⁷⁾.

۶ / ۳ اندوه پايدار

۱۳۲۴.عنه عليه السلام : امام على عليه السلام : اى كميل! كسى را كه در بهشت ساكن نمى‌شود ، به عذابى دردناك و خوارى پايدار و گرزها و زنجيرهاى ضخيم و بلند و پاره‌هاى آتش ، بشارت ده ... . سپس پس از آن كه دوران‌هايى چند را در آن مى‌مانند ، خداوندِ پاك‌نام را ندا مى‌دهند كه : «ما را در كرانه ⁽¹⁾[ى جهنّم] قرار ده» و خدا پاسخشان مى‌دهد كه : «در آن گم شويد و با من سخن مگوييد» .۱۳۲۵.عنه عليه السلام : تفسير القمّى : سخن خداوند : «آتش ، چهره آنان را مى‌سوزاند» يعنى بر آنان شعله مى‌كشد و آنها را مى‌سوزاند «و آنان در آن جا چهره در هم كشيده‌اند» يعنى دهانشان باز است و رو ترش كرده‌اند . ر . ك : ص ۱۸۵ (فصل هفتم : ويژگى‌هاى اهل آتش / زشتى چهره) . ۶ / ۳اندوه پايدارقرآن«هر زمان كه بخواهند از اندوهى از آن بيرون آيند ، دو باره به آن باز گردانيده مى‌شوند و [گفته مى‌شود: ]بچشيد عذاب سوزان را».

حديث۱۳۳۱.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر اندوهى به پايان مى‌رسد، بجز اندوه اهل آتش .۱۳۳۲.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هيچ اندوهى نيست ، مگر آن كه [سرانجام ،] گشايشى دارد ، جز اندوه اهل آتش .۱۳۳۳.عنه عليه السلام : سنن الترمذى ـ به نقل از ابو هريره ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «از چاه غم ، به خدا پناه

ببريد» .

[اصحاب] گفتند : اى پيامبر خدا ! چاه غم چيست؟

فرمود: «منطقه‌اى است در جهنّم كه خود جهنّم ، روزى صد بار از آن به خدا پناه مى‌برد» .

گفتيم : اى پيامبر خدا ! چه كسى وارد آن مى‌شود؟

فرمود: «قاريان رياكار» .

.

۱۳۳۴.عنه عليه السلام : الإمام عليّ عليه السلام : مَن يَبتَغِ غَيرَ الإِسلامِ دِينا تَتَحَقَّقُ شِقوَتُهُ ، وتَنفَصِمُ عُروَتُهُ ، وتَعظُمُ كَبوَتُهُ ، ويَكُن مَآبَهُ إلَى الحُزنِ الطَّويلِ وَالعَذابِ الوَبيلِ . ⁽¹⁾۶ / ۴شِدَّةُ الحَسرَةِالكتاب«أَن تَقُولَ نَفْسٌ يَـحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطتُ فِى جَنـبِ اللَّهِ وَ إِن كُنتُ لَمِنَ السَّـخِرِينَ» . ⁽²⁾

«كَذَ لِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَــلَهُمْ حَسَرَ تٍ عَلَيْهِمْ وَ مَا هُم بِخَـرِجِينَ مِنَ النَّارِ» . ⁽³⁾

«يَقُولُ يَــلَيْتَنِى قَدَّمْتُ لِحَيَاتِى * فَيَوْمَـئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ» . ⁽⁴⁾

«وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَــلَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً» . ⁽⁵⁾

الحديث۱۳۴۳.عنه عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لا يَدخُلُ أحَدٌ الجَنَّةَ إلّا اُرِيَ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ لَو أساءَ ؛ لِيَزدادَ شُكرا . ولا يَدخُلُ النّارَ أحَدٌ إلّا أُرِيَ مَقعَدَهُ مِنَ الجَنَّةِ لَو أحسَنَ ؛ لِيَكونَ عَلَيهِ حَسرَةً . ⁽⁶⁾.

۶ / ۴ افسوس بسيار

۱۳۴۴.عنه عليه السلام ـ في ذَمِّ العاصينَ مِن أصحابِه امام على عليه السلام : هر كس دينى غير از اسلام بجويد، بدبختى‌اش محقّق مى‌شود و دستگيره‌اش مى‌گسلد و فرو افتادنش سخت و فرجامش اندوهِ دور و دراز و عذاب دل‌خراش خواهد بود .۶ / ۴افسوس بسيارقرآن«تا آن كه [ مبادا ] كسى بگويد: «دريغا بر آنچه در حضور خدا كوتاهى ورزيدم . بى‌ترديد ، من از ريشخند كنندگان بودم»» .

«كارهايشان را ـ كه بر آنان مايه حسرت‌هاست ـ به ايشان مى‌نماياند و از آتش بيرون آمدنى نيستند» .

«گويد: «كاش براى زندگانى خود، [ چيزى ] پيش فرستاده بودم» . پس در آن روز ، هيچ كس چون عذاب كردن او، عذاب نمى‌كند» .

«و روزى است كه ستمكار ، دست‌هاى خود را مى‌گَزد [ و ] مى‌گويد: «اى كاش با پيامبر ، راهى بر مى‌گرفتم!»» .

حديث۱۳۵۳.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هيچ كس نيست كه وارد بهشت شود ، مگر آن كه جايگاهش در آتش ـ كه اگر بدى مى‌كرد ، به آن جا مى‌رفت ـ به او نشان داده مى‌شود تا سپاس‌گزارى‌اش افزون شود، و هيچ كس نيست كه وارد آتش شود ، مگر آن كه جايگاهش در بهشت ـ كه اگر كار نيك مى‌كرد ، به آن جا مى‌رفت ـ به او نمايانده مى‌شود تا مايه [افزايش] دريغ و افسوس او گردد.

.

۱۳۵۴.عنه عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : كُلُّ أهلِ النّارِ يَرى مَقعَدَهُ مِنَ الجَنَّةِ ، فَيَقولُ : لَو أنَّ اللّه‌َ هَداني . فَيَكونُ عَلَيهِم حَسرَةً ... وكُلُّ أهلِ الجَنَّةِ يَرى مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ ، فَيَقولُ : لَولا أنَّ اللّه‌َ هَداني . قالَ : فَيَكونُ لَهُ شُكرا . ⁽¹⁾۱۳۵۵.عنه عليه السلام : الإمام عليّ عليه السلام ـ في صِفَةِ جَهَنَّمَ ـ : يا كُمَيلُ ، فَعِندَها يَيأَسونَ مِنَ الكَرَّةِ ، واشتَدَّتِ الحَسْرَةُ ، وأيقَنوا بِالهَلَكَةِ والمَكْثِ جَزاءً بِما كَسَبُوا وعُذِّبُوا . ⁽²⁾راجع : ج ۱ ص ۵۸۶ (القسم الأوّل : الجنّة / الفصل الخامس عشر : نظام الجنّة / وراثة أهل الجنّة) .

۶ / ۵نارُ الفُرقَةِالكتاب«كَلَّا إِنَّهُمْ عَن رَّبِّهِمْ يَوْمَـئِذٍ لَّمَحْجُوبُونَ» . ⁽³⁾

الحديث۱۳۶۲.فاطمة عليهاالسلام : الإمام عليّ عليه السلام : نارُ الفُرقَةِ أحَرُّ مِن نارِ جَهَنَّمَ . ⁽⁴⁾۱۳۶۳.عنها عليهاالسلام : عنه عليه السلام ـ فِي الدُّعاءِ المَعروفِ بِدُعاءِ كُمَيلٍ ـ : يا إلهي ورَبّي وسَيِّدي ومَولايَ ! لِأَيِّ الأُمورِ إلَيكَ أشكو ، ولِما مِنها أضِجُّ وأبكي ؟ ألِأَليمِ العَذابِ وشِدَّتِهِ ، أم لِطولِ البَلاءِ ومُدَّتِهِ ؟ فَلَئِن صَيَّرتَني لِلعُقوباتِ مَعَ أعدائِكَ ، وجَمَعتَ بَيني وبَينَ أهلِ بَلائِكَ ، وفَرَّقتَ بَيني وبَينَ أحِبّائِكَ وأولِيائِكَ ، فَهَبني ـ يا إلهي وسَيِّدي ومَولايَ ورَبّي ـ صَبَرتُ عَلى عَذابِكَ ، فَكَيفَ أصبِرُ عَلى فِراقِكَ ؟! وهَبني صَبَرتُ عَلى حَرِّ نارِكَ ، فَكَيفَ أصبِرُ عَنِ النَّظَرِ إلى كَرامَتِكَ ؟! أم كَيفَ أسكُنُ فِي النّارِ ورَجائي عَفوُكَ؟! ⁽⁵⁾راجع : ص ۲۱۶ (الفصل التاسع : أحوال أهل النار) .

.

۶ / ۵ آتش جدايى

۱۳۶۵.عنها عليهاالسلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : به هر اهل آتشى، جايگاهش در بهشت ، نشان داده مى‌شود و او مى‌گويد: «كاش خدا هدايتم كرده بود!» و افسوس مى‌خورند... و به هر اهل بهشتى نيز جايگاهش در آتش نشان داده مى‌شود و او مى‌گويد: «اگر خدا هدايتم نكرده بود[ ، سرنوشتم جز اين بود] !» . و اين ، شكرگزارى او شمرده مى‌شود.۱۳۶۶.الإمام الحسن عليه السلام : امام على عليه السلام : اى كميل! در اين هنگام ، از باز گشت ، مأيوس مى‌شوند و دچار حسرت شديد مى‌گردند ، و به هلاكت خويش و ماندگارى در آتش ، يقين مى‌كنند ، به سزاى اعمالى كه كرده‌اند ، و عذاب و شكنجه مى‌شوند .

ر . ك : ج ۱ ص ۵۸۷ (بخش يكم : بهشت / فصل پانزدهم : نظام بهشت / وراثت بهشتيان) . ۶ / ۵آتش جدايىقرآن«نه! آنان در آن روز ، از پروردگارشان پوشيده‌اند» .

حديث۱۳۷۲.عنه عليه السلام ـ في خُطبَتِهِ بَعدَ وَفاةِ أبي امام على عليه السلام : آتشِ جدايى ، سوزان‌تر از آتش جهنّم است.۱۳۷۳.التوحيد عن محمّد بن أحمد بن يحيى عن بعض أصحابنا ر امام على عليه السلام ـ در دعاى معروف به دعاى كميل ـ : اى معبود و پروردگار من و اى آقا و سَرور من! از كدامين كار به تو شكوه كنم ، و براى كدام يك از آنها بنالم و بگريم؟ براى دردناكى و سختىِ عذاب يا براى درازناكى گرفتارى و بلا؟ كه اگر مرا با دشمنانت هم‌كيفر گردانى و مرا با سزامندانِ گرفتارى و بلايت در يك جا گرد آورى، و بين من و دوستان و اوليايت جدايى افكنى، گيرم كه ـ اى معبود

و پروردگار من و اى آقا و سَرورم ـ بر عذابت شكيب ورزيدم ؛ امّا چگونه بر جدايى از تو شكيبايى كنم؟! گيرم كه بر سوز آتش تو شكيب ورزيدم ؛ امّا چگونه بر محروم ماندن از ديدن كرامت تو شكيبايى كنم؟! يا چگونه در آتش جاى گيرم ، در حالى كه به بخشايش تو اميد بسته‌ام؟!ر . ك : ص ۲۱۷ (فصل نهم : احوال دوزخيان) .

.

. .

. .

الفَصلُ السّابِعُ: خَصائِصُ أهلِ النّارِ۷ / ۱قُبحُ الوُجوهِالكتاب«وَ مَنْ خَفَّتْ مَوَ زِينُهُ فَأُوْلَـائِكَ الَّذِينَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ فِى جَهَنَّمَ خَالِدُونَ * تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِيهَا كَالِحُونَ * أَلَمْ تَكُنْ ءَايَاتِى تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ * قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَ كُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ * رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ * قَالَ اخْسَئواْ فِيهَا وَ لَا تُكَلِّمُونِ» . ⁽¹⁾

الحديث۱۳۸۱.الإمام زين العابدين عليه السلام ـ فِي الدُّعاءِ رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ هُمْ فِيهَا كَالِحُونَ» ـ : تَشويهُ النّارُ ؛ فَتُقَلِّصُ شَفَتَهُ العُليا حَتّى تَبلُغُ وَسَطَ رَأسِهِ ، وتَستَرخي شَفَتَهُ السُفلى حَتّى تَضرِبَ سُرَّتَهُ . ⁽²⁾.

فصل هفتم : ويژگى هاى اهل آتش

۷ / ۱ زشتى چهره

فصل هفتم : ويژگى‌هاى اهل آتش۷ / ۱زشتى چهرهقرآن«و كسانى كه كفه ميزان [اعمال] شان سبك باشد، آنان به خويشتن زيان زده‌اند و هميشه در جهنّم مى‌مانند. آتش ، چهره‌هاى آنان را مى‌سوزاند و آنان در آن جا ترش‌رويند. آيا آيات من بر شما خوانده نمى‌شد و آن را مورد تكذيب قرار نمى‌داديد؟ ! مى‌گويند: «پروردگارا ! شقاوت ما ، بر ما چيره شد و ما مردمى گم‌راه بوديم. پروردگارا ! ما را از اين جا بيرون بر . پس اگر باز هم [به بدى] بر گشتيم ، در آن صورت ، ستمگر خواهيم بود» . مى‌فرمايد: در آن ، گم شويد و با من سخن مگوييد» .

حديث۱۳۸۸.عنه عليه السلام ـ أيضا ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در باره اين سخن خداى متعال : «و آنان در آن جا ترش‌رويند» ـ : آتش او را از ريخت مى‌اندازد و لب زبرين او را به طورى بالا مى‌برد كه به وسط سرش مى‌رسد، و لب زيرينش را چنان وارفته و دراز مى‌گرداند كه به ناف او مى‌خورد.

.

۱۳۸۹.عنه عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله ـ في قَولِهِ تَعالى : «تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ» ـ : تَلفَحُهُم لَفحَةً فَتُسيلُ لُحومَهُم عَلى أعقابِهِم . ⁽¹⁾۱۳۹۰.عنه عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : إنَّ اللّه‌َ إذا قالَ لِأَهلِ النّارِ : «اخْسَئواْ فِيهَا وَ لَا تُكَلِّمُونِ» عادَت وُجوهُهُم قِطَعَ لَحمٍ لَيسَ فيها أفواهٌ ولا مُناخِرُ ، يَتَرَدَّدُ النَّفَسُ في أجوافِهِم . ⁽²⁾۷ / ۲سَوادُ الوُجوهِالكتاب«وَ الَّذِينَ كَسَبُواْ السَّيِّئاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ مُظْـلِمًا أُوْلَـائِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ» . ⁽³⁾

الحديث۱۳۹۶.الإمام الباقر عليه السلام : الإمام الصادق عليه السلام ـ في قَولِ اللّه‌ِ عز و جل «كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ مُظْـلِمًا» ـ : أماتَرَى البَيتَ إذا كانَ اللَّيلُ كانَ أشَدَّ سَوادا مِن خارِجٍ ، فَلِذلِكَ هُم يَزدادونَ سَوادا . ⁽⁴⁾۱۳۹۷.عنه عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يَبعَثُ اللّه‌ُ المُقَنِّطينَ ⁽⁵⁾يَومَ القِيامَةِ مُغَلَّبَةً وُجوهُهُم ـ يَعني غَلَبَةَ السَّوادِ عَلَى البَياضِ ـ فَيُقالُ لَهُم : هؤُلاءِ المُقَنِّطونَ مِن رَحمَةِ اللّه‌ِ تَعالى . ⁽⁶⁾.

۷ / ۲ سياهى چهره

۱۳۹۸.عنه عليه السلام : ( ـ في بَيانِ الحَمدِ الَّذي يَكفي عَن كُلِّ حَمدٍ؟ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در باره اين سخن خداى متعال: «آتش ، چهره‌هاى آنان را مى‌گدازد» ـ : چنان آنان را مى‌گدازد كه گوشتشان بر رگ و پىِ آنها جارى مى‌شود.۱۳۹۹.الإمام الباقر عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : آن گاه كه خداوند به دوزخيان بگويد: «در آن گم شويد و با من سخن مگوييد» ، صورت‌هايشان به قطعه‌اى گوشت تبديل مى‌شود ، آن سان كه در آن ، نه دهانى باشد و نه حفره بينى‌اى، و نَفَس در درونشان به شماره مى‌افتد.۷ / ۲سياهى چهرهقرآن«و كسانى كه مرتكب بدى‌ها شده‌اند، جزاى بدى ، چيزى مانند آن است ، و خوارى ، آنان را فرو مى‌گيرد. آنان در مقابل خدا، هيچ حمايتگرى ندارند . گويى چهره‌هايشان با پاره‌هايى از شب تار ، پوشيده شده است. آنان همدم آتش‌اند و در آن جاودانه خواهند بود».

حديث۱۴۰۵.عنه عليه السلام : امام صادق عليه السلام ـ در باره اين سخن خداى عز و جل : «گويى چهره‌هايشان با پاره‌هايى از شب تار ، پوشيده شده است» ـ : نمى‌بينى اتاق را كه چون شب مى‌شود، از فضاى بيرون ، سياه‌تر و تاريك‌تر است؟ به همين سان، آنان سياه‌تر و تاريك‌تر مى‌شوند .۱۴۰۶.الكافي عن عليّ بن حسّان عن بعض أصحابه : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در روز رستاخيز، خداوند ، نوميد كنندگان[ـِ مردم از رحمت حق] را در حالى بر مى‌انگيزد كه سياهىِ روى آنان بر سفيدى آن ، غالب است و گفته مى‌شود: «اينان ، نوميد كنندگان از رحمت خداى متعال هستند» .

.

۱۴۰۷.الإمام الصادق عليه السلام : الإمام عليّ عليه السلام : يا أهلَ الاِنحِرافِ وَالصُّدودِ عَنِ اللّه‌ِ ـ عَزَّ ذِكرُهُ ـ ورَسولِهِ وصِراطِهِ وأعلامِ الأَزمِنَةِ ! أيقِنوا بِسَوادِ وُجوهِكُم وغَضَبِ رَبِّكُم ؛ جَزاءً بِما كُنتُم تَعمَلونَ . ⁽¹⁾۷ / ۳تَبَدُّلُ الجُلودِالكتاب«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِأيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُواْ الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا» . ⁽²⁾

الحديث۱۴۱۳.مصباح المتهجّد عن المفضّل بن عمر : المعجم الأوسط عن ابن عمر : قُرِئَ عِندَ عُمَرَ «كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا» فَقالَ عُمَرُ : أعِدْها ، فَأَعادَها . فَقالَ مَعاذُ بنُ جَبَلٍ : عِندي تَفسيرُها : تُبَدَّلُ في ساعَةٍ مِئةَ مَرَّةٍ . فَقالَ عُمَرُ : هكَذا سَمِعتُ مِن رَسولِ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله . ⁽³⁾۱۴۱۴.الإمام الصادق عليه السلام ـ في دُعاءِ وَداعِ شَ تفسير القمّي ـ في قَولِهِ تَعالى : «كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا» ـ : قيلَ لِأَبي عَبدِاللّه‌ِ عليه السلام : كَيفَ تُبَدَّلُ جُلودٌ غَيرَها؟ قالَ : أرَأَيتَ لَو أخَذتَ لَبِنَةً فَكَسَرتَها وصَيَّرتَها تُرابا ، ثُمَّ ضَرَبتَها فِي القالَبِ ، أهِيَ الَّتي كانَت؟ إنَّما هيَ ذلِكَ ، وحَدَثَ تَفسيرا ⁽⁴⁾آخَرَ وَالأَصلُ واحِدٌ . ⁽⁵⁾.

۷ / ۳ پوست انداختن

۱۴۱۵.عنه عليه السلام : امام على عليه السلام : اى كجروان و اى كسانى كه [مردم را] از خداى بلندنام و از پيامبر او و از راه خدا و نشانه‌هاى زمان‌ها ⁽¹⁾باز مى‌داريد ! يقين بداريد كه به سزاى كارهايى كه مى‌كنيد، روسياهى و خشم پروردگارتان را براى خود مى‌خريد.۷ / ۳پوست انداختنقرآن«به زودى ، كسانى را كه به آيات ما كفر ورزيده‌اند، در آتش درمى‌آوريم كه هر چه پوستشان بسوزد ، پوست‌هاى ديگرى بر جايش مى‌نهيم تا عذاب را بچشند . آرى! خداوند ، تواناى حكيم است».

حديث۱۴۲۱.قرب الإسناد عن عليّ بن جعفر عليه السلام : المعجم الأوسط ـ به نقل از ابن عمر ـ : در نزد عمر ، اين آيه خوانده شد: «هر چه پوستشان بسوزد ، پوست‌هاى ديگرى بر جايش مى‌نهيم» . عمر گفت: دو باره بخوان.

[آن قارى] آيه را دوباره خواند. معاذ بن جبل گفت: تفسير آن نزد من است ؛ در يك ساعت ، صد بار پوست جاى‌گزين مى‌شود.

عمر گفت: من هم از پيامبر خدا چنين شنيدم .۱۴۲۲.الإمام الكاظم عليه السلام : تفسير القمّى ـ در باره اين سخن خداى متعال : «هر چه پوستشان بسوزد ، پوست‌هاى ديگرى بر جايش مى‌نهيم تا عذاب را بچشند. آرى ! خداوند ، تواناى حكيم است» ـ : به امام صادق عليه السلام گفته شد : چگونه پوست‌هاى ديگرى جاى‌گزين آن مى‌شود؟

فرمود: «به من بگو كه اگر خشتى بردارى و آن را خُرد كنى و خاكش گردانى، سپس آن را [دوباره ]قالب بزنى، آيا اين خشت ، همان خشت اوّل است؟ بى گمان ، همان خشت اوّل است ؛ امّا تغييرى ديگر رخ داده است، ليكن مادّه يكى است».

.

۷ / ۴العَمْيُ والبَكَمُ والصَّمُّالكتاب«وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِْنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَايَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَايُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ ءَاذَانٌ لَايَسْمَعُونَ بِهَآ أُوْلَـائِكَ كَالأَْنْعَـمِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَـائِكَ هُمُ الْغَـفِلُونَ» . ⁽¹⁾

«وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَـمَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَ بُكْمًا وَ صُمًّا مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَـهُمْ سَعِيرًا» . ⁽²⁾

«وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَـمَةِ أَعْمَى» . ⁽³⁾

الحديث۱۴۳۰.الإمام الهادي عليه السلام : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يَا بنَ مَسعودٍ ، يَأتي عَلَى النّاسِ زَمانٌ ، الصّابِرُ فيهِ عَلى دينِهِ مِثلُ القابِضِ عَلى الجَمرَةِ بِكَفِّهِ . يَقولُ لِذلِكَ الزَّمانِ: إن كانَ ذلكَ الزَّمانُ ذِئبا وإلّا أكَلَتهُ الذِّئابُ . ⁽⁴⁾

يا بنَ مَسعودٍ ، عُلَماؤُهُم وفُقَهاؤُهُم خَونَةٌ فَجَرَةٌ ، ألا إنَّهُم أشرارُ خَلقِ اللّه‌ِ ، وكذلكَ أتباعُهُم ومَن يَأتِيهِم ويَأخُذُ مِنهُم ويُحِبُّهُم ويُجالِسُهُم ويُشاوِرُهُم أشرارُ خَلقِ اللّه‌ِ ، يُدخِلُهُم نارَ جَهَنَّمَ: «صُمُّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ» ، «وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَـمَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَ بُكْمًا وَ صُمًّا مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَـهُمْ سَعِيرًا» ، «كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَـهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُواْ الْعَذَابَ» ، «إِذَا أُلْقُواْ فِيهَا سَمِعُواْ لَهَا شَهِيقًا وَ هِىَ تَفُورُ * تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ» ، «كُلَّمَا أَرَادُواْ أَن يَخْرُجُواْ مِنْهَا مِنْ غَمٍّ

أُعِيدُواْ فِيهَا وَ ذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِيقِ» ، «لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَ هُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ» يَدَّعونَ أنَّهُم عَلى ديني وسُنَّتي ومِنهاجِي وشَرائِعي ، إنَّهُم مِنّي بَراءٌ وأنَا مِنهُم بَريءٌ . ⁽⁵⁾.

۷ / ۴ كورى و گنگى و كرى

۷ / ۴كورى و گنگى و كرىقرآن«ما بسيارى از جنّيان و انسان‌ها را براى جهنّم آفريديم . آنان ، دل‌هايى دارند كه با آن نمى‌انديشند ، و چشمانى دارند كه با آن نمى‌بينند ، و گوش‌هايى دارند كه با آن نمى‌شنوند . آنان ، همانند چارپايان‌اند ؛ بلكه بدتر . آنان ، همان غافلان‌اند» .

«روز قيامت ، آنها را كور و لال و كَر ، محشور مى‌كنيم . جايگاهشان ، جهنّم است . هر گاه شعله‌اش آرام شود ، آن را شعله‌ور مى‌كنيم» .

«او را در قيامت ، كور محشور مى‌كنيم» .

حديث۱۴۳۸.عنه عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اى پسر مسعود! زمانى بر مردم مى‌آيد كه شكيبا بر دين خود ، مانند كسى است كه اخگرى را در كف خويش گرفته باشد . به آن زمان مى‌گويد : در آن زمان ايشان بايد گرگ باشد ، و گرنه گرگ‌ها او را مى‌خورند .

اى پسر مسعود! عالمان و فقيهان آنان ، خيانتكار و نابكارند . آنان بدترين خلق خدا هستند . همچنين پيروان آنها و كسانى كه نزد آنها مى‌روند و از ايشان چيز مى‌گيرند و دوستشان مى‌دارند و با آنان همنشينى و مشورت مى‌كنند ، بدترين خلق خدايند . خداوند ، همه آنان را به آتش جهنّم مى‌برد : «كرند ، لال‌اند ، كورند . پس باز نمى‌گردند» ، «و روز قيامت ، آنان را كور و لال و كر ، به روى چهره‌شان در افتاده ، محشور مى‌كنيم . جايگاهشان دوزخ است . هر بار كه آتشِ آن فرو نشيند ، شراره‌اى [تازه ]بر ايشان مى‌افزاييم» «هر چه پوستشان بسوزد ، پوست‌هاى ديگرى بر جايش مى‌نهيم تا عذاب را بچشند» «چون در آن جا افكنده شوند ، از آن خروشى مى‌شنوند ، در حالى كه مى‌جوشد . نزديك است كه از خشم ، شكافته شود» «هر بار بخواهند از شدّت غم ، از آن بيرون آيند ، در آن باز گردانيده مى‌شوند و [به آنان گفته مى‌شود : ]بچشيد

عذاب آتش سوزان را» . «براى آنها در آن جا ناله‌اى زار است و در آن جا چيزى نمى‌شنوند» . ادّعا مى‌كنند كه بر دين و سنّت و روش و احكام من هستند ، در حالى كه آنان از من بيزارند و من از آنها بيزارم .

.

۱۴۳۹.الإقبال عن أبي عمرو محمّد بن محمّد بن نصر السكوني الإمام الباقر عليه السلام ـ لِعَمرِو بنِ ثابِتٍ ـ : إنَّ أهلَ النّارِ يَتَعاوَونَ فيها كَما يَتَعاوَى الكِلابُ وَالذِّئابُ مِمّا يَلقَونَ مِن ألَمِ العَذابِ ، ما ظَنُّكَ يا عَمرُو بِقَومٍ «لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُواْ وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُم مِّنْ عَذَابِهَا» ، عِطاشٍ فيها جِياعٍ ، كَليلَةٍ أبصارُهُم ، صُمٍّ بُكمٍ عُميٍ ، مُسوَدَّةٍ وُجوهُهُم ، خاسِئينَ فيها نادِمينَ ، مَغضوبٍ عَلَيهِم فَلا يُرحَمونَ ، ومِنَ العَذابِ لا يُخَفَّفُ عَنهُم ، وفِي النّارِ يُسجَرونَ ⁽¹⁾، ومِنَ الحَميمِ يَشرَبونَ ، ومِنَ الزَّقّومِ يَأكُلونَ ، وبِكَلاليبِ النّارِ يُخطَمونَ ⁽²⁾، وبِالمَقامِعِ يُضرَبونَ ، وَالمَلائِكَةُ الغِلاظُ الشِّدادُ لايَرحَمونَ ، فَهُم فِي النّارِ يُسحَبونَ عَلى وُجوهِهِم ، ومَعَ الشَّياطينِ يُقرَنونَ ، وفِي الأَنكالِ وَالأَغلالِ يُصفَدونَ ، إن دَعَوا لَم يُستَجَب لَهُم ، وإن سَألَوا حاجَةً لَم تُقضَ لَهُم!! هذِهِ حالُ مَن دَخَلَ النّارَ . ⁽³⁾۱۴۴۰.الإمام الرضا عليه السلام : الإمام الصادق عليه السلام : فَاتَّقُوا اللّه‌َ وكُفُّوا ألسِنَتَكُم إلّا مِن خَيرٍ ، وإيّاكُم أن تُزلِقُوا ألسِنَتَكُم بِقَولِ الزُّورِ والبُهتانِ والإثمِ والعُدوانِ ، فَإنَّكُم إن كَفَفتُم ألسِنَتَكُم عَمّا يَكرَهُهُ اللّه‌ُ مِمّا نَهاكُم عَنهُ ، كانَ خَيرا لَكُم عِندَ رَبِّكُم مِن أن تُزلِقُوا ألسِنَتَكُم بِهِ ، فَإنَّ زَلَقَ اللِّسانِ فيما يَكرَهُ اللّه‌ُ وما يَنهى عَنهُ مَرداةٌ لِلعَبدِ عِندَ اللّه‌ِ ، ومَقتٌ مِنَ اللّه‌ِ وصَمٌّ وعَميٌ وبَكَمٌ يُورِثُهُ اللّه‌ُ إيّاهُ يَومَ القِيامَةِ ، فَتَصيروا كَما قالَ اللّه‌ُ : «صُمُّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ» ⁽⁴⁾يعني لا يَنطِقونَ «وَ لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾.

۱۴۴۱.مسند ابن حنبل عن أبي هريرة : امام باقر عليه السلام ـ به عمرو بن ثابت ـ : اهل آتش، از درد عذابى كه مى‌كشند، در دوزخ مانند سگ‌ها و گرگ‌ها زوزه مى‌كشند. چه مى‌پندارى ـ اى عمرو ـ در باره گروهى كه «نه فرمان مرگشان مى‌رسد تا بميرند و نه از عذابشان در آتش كاسته مى‌شود» ؟! در آن ، تشنه و گرسنه‌اند . چشمانشان ناتوان گشته است . كر و لال و كورند . سيه‌رويند . در آن جا مطرود و زبون و پشيمان اند. مورد خشم‌اند و هيچ رحمى به آنان نمى‌شود . در عذابشان دمى تخفيف داده نمى‌شود ؛ [بلكه] آتش آنان، بى وقفه شعله مى‌كشد . از آب جوشان مى‌نوشند و از زقّوم مى‌خورند . با چنگك‌هاى آتشين مهار مى‌شوند و با گرز كوفته مى‌شوند . فرشتگان دژخيم درشت‌خوى ، به آنان رحم نمى‌كنند و در آتش ، آنان را به رو در افتاده ، مى‌كشند . با شيطان‌ها به يك بند كشيده مى‌شوند و آنان را به كُند و زنجير مى‌بندند. اگر دعا كنند، دعايشان پذيرفته نمى‌شود و اگر چيزى بخواهند ، درخواستشان برآورده نمى‌گردد . اين است حال و روز كسى كه وارد آتش دوزخ گردد .۱۴۴۲.الإمام الرضا عليه السلام ـ في بَيانِ حِكمَةِ جُ امام صادق عليه السلام : از خدا بترسيد و زبان‌هايتان را جز از خير ، نگه داريد . مبادا زبان‌هايتان را به سخن دروغ و بهتان و گناه و تجاوز بلغزانيد ؛ زيرا اگر زبان‌هايتان را از آنچه خدا ناخوش مى‌دارد و شما را از آن نهى كرده است ، نگه داريد ، اين از نظر پروردگارتان براى شما بهتر است از اين كه زبان‌هايتان را به آن چيز بلغزانيد ؛ چرا كه حركت دادن زبان به آنچه خداوند آن را ناخوش مى‌دارد و

شما را از آن نهى مى‌كند ، از نظر خداوند ، موجب هلاكت بنده و مايه خشم خداست ، و خداوند در روز قيامت ، آن بنده را كر و كور و لال مى‌گرداند و چنان مى‌شويد كه خداوند فرموده است : «كرند ، لال‌اند ، كورند . پس نمى‌فهمند» يعنى سخن نمى‌گويند «و رخصت نمى‌يابند تا پوزش بخواهند» . .

. .

. .

الفَصلُ الثّامِنُ: مَعيشَةُ أهلِ النّارِ۸ / ۱لِباسُهُمالكتاب«سَرَابِيلُهُم مِّن قَطِرَانٍ وَ تَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ». ⁽¹⁾

الحديث۱۵۶۳.الإمام الصادق عليه السلام : الإمام الباقر عليه السلام ـ في قَولِهِ تَعالى : «سَرَابِيلُهُم مِّن قَطِرَانٍ» ـ : هُوَ الصُّفرُ الحارُّ الذائِبُ ، يَقولُ : اِنتَهى حَرُّهُ ⁽²⁾، يَقولُ اللّه‌ُ : «وَ تَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ» سُربَلوا ذلِكَ الصُّفرَ فَتَغشَى وُجوهَهُمُ النّارُ. ⁽³⁾۱۵۶۲.عنه عليه السلام : الكافي عن حذيفة بن منصور : كُنتُ عِندَ أبي عَبدِاللّه‌ِ عليه السلام بِالحيرَةِ ، فَأَتاهُ رَسولُ أبي جَعفَرٍ الخَليفَةِ يَدعوهُ . فَدَعا بِمِمطَرٍ أحَدُ وَجهَيهِ أسوَدُ وَالآخَرُ أبيَضُ فَلَبِسَهُ ، ثُمَّ قالَ

أبو عَبدِاللّه‌ِ عليه السلام : أما إنّي ألبَسُهُ وأنَا أعلَمُ أنَّهُ لِباسُ أهلِ النّارِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾.

فصل هشتم : زندگى اهل آتش

۸ / ۱ پوشاك آنان

فصل هشتم : زندگى اهل آتش۸ / ۱پوشاك آنانقرآن«جامه‌هايشان از قَطران است ، و آتش ، چهره‌هايشان را فرا مى‌گيرد».

حديث۱۵۵۵.الإمام الحسين عليه السلام : امام باقر عليه السلام ـ در باره اين سخن خداى متعال كه: «جامه‌هايشان از قطران است» ـ : آن (قَطران) ، مسِ داغِ ذوب شده است كه به نهايت درجه داغى رسيده است. خداوند مى‌فرمايد: «و چهره‌هايشان را آتش فرا مى‌گيرد» . آن مس را بر تن پوشيده‌اند و آتش[ـِ آن] ، چهره‌هايشان را فرا مى‌گيرد.۱۵۵۴.الإمام الحسن عليه السلام : الكافى ـ به نقل از حذيفة بن منصور ـ : در حيره، خدمت امام صادق عليه السلام بودم كه فرستاده خليفه ابو جعفر [منصور دوانيقى] آمد و ايشان را [به نزد منصور ]فرا خواند . امام عليه السلام [آماده سفر شد و] فرمود تا برايش بارانى‌اى آوردند كه يك روى آن ، سياه بود و روى ديگرش سفيد. آن را پوشيد و سپس فرمود: «اين را

مى‌پوشم ، با آن كه مى‌دانم جامه اهل آتش است» . ⁽¹⁾

.

۱۵۵۳.عنها عليهاالسلام : الكافي عن محسن بن أحمد عمّن ذكره عن الإمام الصّادق عليه السلام ، قال : قُلتُ لَهُ : اُصَلّي فِي القَلَنسُوَةِ السَّوداءِ؟ فَقالَ : لا تُصَلِّ فيها ؛ فَإِنَّها لِباسُ أهلِ النّارِ. ⁽¹⁾۱۵۵۲.فاطمة عليهاالسلام : الإمام الصّادق عليه السلام ـ فِي الرَّجُلِ يُصَلّي وعَلَيهِ خاتَمُ حَديدٍ ـ : لا ، ولا يَتَخَتَّمُ بِهِ الرَّجُلُ؛ فَإِنَّهُ مِن لِباسِ أهلِ النّارِ. ⁽²⁾۸ / ۲طَعامُهُمالكتاب«هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ * وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ * عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ * تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً * تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ ءَانِيَةٍ * لَّيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إلَّا مِن ضَرِيعٍ * لَا يُسْمِنُ وَ لَا يُغْنِى مِن جُوعٍ». ⁽³⁾

«فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَـهُنَا حَمِيمٌ * وَلَا طَعَامٌ إلَّا مِنْ غِسْلِينٍ» . ⁽⁴⁾

«إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الْأَثِيمِ * كَالْمُهْلِ يَغْلِى فِى الْبُطُونِ * كَغَلْىِ الْحَمِيمِ * خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَآءِ الْجَحِيمِ * ثُمَّ صُبُّواْ فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ * ذُقْ إِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ * إِنَّ هَـذَا مَا كُنتُم بِهِ تَمْتَرُونَ». ⁽⁵⁾

«أَذَ لِكَ خَيْرٌ نُّزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ * إِنَّا جَعَلْنَـهَا فِتْنَةً لِّلظَّــلِمِينَ * إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى أَصْلِ الْجَحِيمِ * طَـلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَـطِينِ * فَإِنَّهُمْ لَأَكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئونَ مِنْهَا الْبُطُونَ» . ⁽⁶⁾

«ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ * لَاكِلُونَ مِن شَجَرٍ مِّن زَقُّومٍ * فَمَالِئونَ مِنْهَا الْبُطُونَ * فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ * فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ * هَـذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ». ⁽⁷⁾

«إِنَّ لَدَيْنَا أَنكَالًا وَجَحِيمًا * وَ طَعَامًا ذَا غُصَّةٍ وَ عَذَابًا أَلِيمًا». ⁽⁸⁾

.

۸ / ۲ خوراك آنان

۱۵۴۲.عنه صلى الله عليه و آله ـ مِن دُعائِهِ يَومَ ال الكافى ـ به نقل از محسن بن احمد ، از كسى كه نام او را برده است ، از امام صادق عليه السلام ـ : از ايشان پرسيدم : آيا با عرقچين سياه ، نماز بخوانم؟ فرمود : با آن نماز مگزار ؛ زيرا جامه اهل آتش است .۱۵۴۱.عنه صلى الله عليه و آله : امام صادق عليه السلام ـ در اين باره كه آيا جايز است مرد با انگشترى آهنى نماز بخواند ـ : نه، و نبايد مرد ، چنين انگشترى را به دست كند ، زيرا آن (آهن) ، پوشش اهل آتش است .۸ / ۲خوراك آنانقرآن«آيا خبر «غاشيه» به تو رسيده است؟ در آن روز ، چهره‌هايى زبون‌اند كه تلاش كرده و رنج برده‌اند. [ناچار] در آتشى سوزان در آيند. از چشمه‌اى داغ نوشانيده مى‌شوند. خوراكى جز خار خشك ندارند كه نه فربه مى‌كند و نه گرسنگى را باز مى‌دارد».

«در آن روز ، آن جا ، برايش دوستى صميمى نيست ، و غذايى جز چرك و خون نيست» .

«آرى، درخت زقّوم، خوراك گناه‌پيشه است. چون مس گداخته ، در شكم‌ها مى‌گدازد ، همانند جوشش آب جوشان . او را بگيريد و به ميان دوزخش كشانيد. آن گاه ، از عذاب آب جوشان بر سرش فرو ريزيد. [به او بگوييد :] بچش كه تو همان ارجمند بزرگوارى! اين است همان چيزى كه در باره آن ترديد مى‌كرديد».

«آيا از نظر پذيرايى ، اين بهتر است يا درخت زقّوم؟! در حقيقت، ما آن را براى ستمگران [ مايه آزمايش و ]عذابى گردانيديم. آن، درختى است كه از قعر آتش سوزان مى‌رويد . ميوه‌اش گويى چون كلّه‌هاى شياطين است . پس [ دوزخيان ]حتماً از آن مى‌خورند و شكم‌ها را از آن پر مى‌كنند» .

«آن گاه شما ـ اى گم‌راهان دروغ‌پرداز ـ قطعا از درختى از زقّوم خواهيد خورد و از آن ، شكم‌هايتان را خواهيد آكند و روى آن از آب جوش مى‌نوشيد ، مانند نوشيدن اشتران تشنه. اين است پذيرايى آنان در روز جزا».

«در حقيقت، پيش ما زنجيرها و دوزخ است ، و غذايى گلوگير و عذابى پردرد».

.

الحديث۱۵۳۰.البلد الأمين : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الضَّريعُ شَيءٌ يَكونُ فِي النّارِ شِبهُ الشَّوكِ ، أمَرُّ مِنَ الصَّبِرِ ، أنتَنُ مِنَ الجيفَةِ ، و أشَدُّ حَرّا مِنَ النّارِ ، سَمّاهُ اللّه‌ُ الضَّريعَ. إذا طَعِمَهُ صاحِبُهُ لا يَدخُلُ البَطنَ ولا يَرتَفِعُ إلَى الفَمِ ، فَيَبقى بَينَ ذلِكَ ، ولا يُغني مِن جوعٍ. ⁽¹⁾۱۵۲۹.عنه صلى الله عليه و آله : سنن التّرمذي عن ابن عبّاس : إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله قَرَأَ هذِهِ : «اِتَّقُواْ اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ» ، قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله : لو أنَّ قَطرَةً مِنَ الزَّقّومِ قُطِرَت في دارِ الدُّنيا لَأَفسَدَت عَلى أهلِ الدُّنيا مَعايِشَهُم ، فَكَيفَ بِمَن يَكونُ طَعامُهُ؟! ⁽²⁾.

حديث۱۵۲۷.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : ضريع، ⁽¹⁾چيزى است در آتش ، كه شبيه خار است و از صبر زرد، تلخ‌تر و از مردار ، متعفّن‌تر و از آتش ، داغ‌تر است. خداوند ، آن را ضريع ناميده است. چيزى است كه هر گاه شخصى آن را بخورد ، نه به شكم فرو مى‌رود و نه به دهانْ بالا مى‌آيد ؛ بلكه در بين آن دو مى‌ماند و گرسنگى را برطرف نمى‌كند.۱۵۲۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : سنن التِّرمِذى ـ به نقل از ابن عبّاس ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله اين آيه را خواند: «از خدا چنان كه سزامند پرواست ، پروا بداريد و جز مسلمان نميريد» و فرمود: «اگر قطره‌اى از زقّوم در دنيا بچكد ، زندگىِ مردم دنيا را بر آنان تباه مى‌گرداند . پس چگونه است حال كسى كه خوراكش زقّوم باشد؟!» . .

۱۵۲۵.المحاسن عن سعيد بن المسيّب عن رسول اللّه صلى الله رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لَو أنَّ دَلوا صُبَّ مِن غِسْلينٍ ⁽¹⁾في مَطلَعِ الشَّمسِ ، لَغَلَت مِنهُ جَماجِمُ مَن في مَغرِبِها. ⁽²⁾۱۵۲۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : لَو أنَّ دَلوا مِن غَسّاقٍ ⁽³⁾يُهراقُ فِي الدُّنيا لَأَنتَنَ أهلَ الدُّنيا. ⁽⁴⁾۱۵۲۳.الإمام الباقر عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : لَو أنَّ دَلوا مِنَ الغَسّاقِ يُهراقُ فِي الدُّنيا ما أقَلَّهُ الثَّقَلانِ. ⁽⁵⁾راجع : ص ۱۵۲ (الفصل الخامس : مواصفات جهنّم / أشجار جهنم) .

۸ / ۳شَرابُهُمالكتاب«وَ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمْ شَرَابٌ مِّنْ حَمِيمٍ وَ عَذَابٌ أَلِيم بِمَا كَانُواْ يَكْفُرُونَ». ⁽⁶⁾

«وَ سُقُواْ مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَآءَهُمْ». ⁽⁷⁾

«وَ اسْتَفْتَحُواْ وَ خَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ * مِّن وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَى مِن مَّاءٍ صَدِيدٍ * يَتَجَرَّعُهُ وَ لَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِن كُلِّ مَكَانٍ وَ مَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَ مِن وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ». ⁽⁸⁾

«وَ أَمَّا إِن كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ * فَنُزُلٌ مِّنْ حَمِيمٍ * وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ». ⁽⁹⁾

راجع : الأنعام : ۷۰ ؛ الكهف : ۱۹ ؛ الصافات : ۶۷ ؛ ص : ۵۶ ، ۵۷ ؛ الواقعة : ۴۲ ، ۵۴ ، ۵۵ ؛ النبأ : ۲۱ ـ ۲۵ ؛ الغاشية : ۴ ، ۵ .

.

۸ / ۳ نوشيدنى آنان

۱۵۱۳.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر يك سطل از چركاب دوزخيان در مشرق زمين ريخته شود ، كاسه سر كسانى كه در مغرب زمين هستند، از آن به جوش مى‌آيد .۱۵۱۲.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر يك سطل از زردآب بدن دوزخيان در دنيا ريخته شود، همه مردم دنيا را متعفّن مى‌سازد.۱۵۱۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اگر سطلى از زردآب بدن دوزخيان در دنيا ريخته شود ، جنّ و انس نمى‌توانند آن را بر دارند.

ر . ك : ص ۱۵۳ (فصل پنجم : ويژگى‌هاى جهنّم / درختان جهنّم) . ۸ / ۳نوشيدنى آنانقرآن«و كسانى كه كافر شدند، به سزاى كفرشان، شربتى از آب جوشان و عذابى پردرد خواهند داشت».

«آبى جوشان نوشانده مى‌شوند كه روده‌هايشان را از هم فرو پاشد».

«و [پيامبران از خدا] گشايش خواستند و [سرانجام] هر زورگوى لجوجى نوميد شد. دوزخ پيش روى اوست و به او آبى از خونِ آميخته به چرك نوشانده مى‌شود. آن را جرعه جرعه مى‌نوشد و نمى‌تواند آن را فرو بَرَد و مرگ از هر سويى به جانبش مى‌آيد ؛ ولى نمى‌ميرد و عذاب سخت به دنبال دارد».

«و امّا اگر از دروغزنان گم‌راه باشد ، پس با آبى جوشان پذيرايى خواهد شد و [با] افتادن در آتش افروخته» .

ر . ك : انعام : آيه ۷۰ ؛ كهف : آيه ۱۹ ؛ صافّات : آيه ۶۷ ؛ ص : آيه ۵۶ و ۵۷ ؛ واقعه : آيه ۴۳ و ۵۴ و ۵۸ ؛ نبأ : آيه ۲۱ - ۲۵ ؛ غاشيه : آيه ۴ و ۵ .

.

الحديث۱۵۰۱.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في قَولِهِ تَعالى : «وَيُسْقَى مِن مَّاءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ» ـ : يُقَرَّبُ إلى فيهِ فَيَكرَهُهُ ، فَإِذا اُدنِيَ مِنهُ شَوى وَجهَهُ وَوَقَعَت فَروَةُ رَأسِهِ ، فَإِذا شَرِبَهُ قَطَّعَ أمعاءَهُ حَتّى تَخرُجُ مِن دُبُرِهِ ، يَقولُ اللّه‌ُ : «وَ سُقُواْ مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ» ويقول : «وَ إِن يَسْتَغِيثُواْ يُغَاثُواْ بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ» . ⁽¹⁾۱۵۰۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله ـ في قَولِهِ تَعالى : «كَالْمُهْلِ» ـ : كَعَكَرِ ⁽²⁾الزَّيتِ ، فَإِذا قَرَّبَهُ إلى وَجهِهِ سَقَطَت فَروَةُ وَجهِهِ فيهِ . ⁽³⁾۱۴۹۹.الإمام الباقر عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : إنَّ الحَميمَ ⁽⁴⁾لَيُصَبُّ عَلى رُؤوسِهِم فَيَنفُذُ الحَميمُ حَتّى يَخلُصَ إلى جَوفِهِ ،

فَيَسلُتُ ما في جَوفِهِ حَتّى يَمرُقَ مِن قَدَمَيهِ وهُوَ الصَّهَرُ ، ثُمَّ يُعادُ كَما كانَ . ⁽⁵⁾.

حديث۱۴۹۷.المعجم الأوسط عن زيد بن أرقم : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در باره اين سخن خداى بزرگ : «و به او آبى از خونِ آميخته به چرك نوشانده مى‌شود. آن را جرعه جرعه مى‌نوشد» ـ : [آن نوشيدنى،] نزديك دهانش برده مى‌شود و او آن را ناخوش مى‌دارد . چون به نزديكش برده شد ، چهره‌اش را بريان مى‌كند و پوست سرش مى‌افتد، و همين كه آن را نوشيد ، روده‌هايش را از هم فرو مى‌پاشد ، به گونه‌اى كه از مخرجش بيرون مى‌آيد. خداوند مى‌فرمايد: «و آبى جوشان نوشانده مى‌شوند و روده‌هايشان را از هم فرو مى‌پاشد» و مى‌فرمايد: «و اگر فريادرسى جويند ، با آبى چون مسِ گداخته يارى مى‌شوند كه چهره‌ها را بريان مى‌كند ؛ چه بد نوشيدنى‌اى است!» .۱۴۹۶.الإمام الباقر أو الإمام الصادق عليهماالسلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در باره اين سخن خداى متعال : «چون مُهل» ـ : [مُهل،] چيزى است مانند دُردىِ روغن زيتون و هر گاه آن را به صورتش نزديك كند ، پوست صورتش در آن [ظرف پر از مُهل] مى‌افتد.۱۴۹۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ـ في مَوعِظَتِهِ پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : جوشاب بر سر آنان ريخته مى‌شود و آن جوشاب در سرشان فرو مى‌رود تا به شكمشان مى‌رسد و آنچه را درون آن است ، ذوب مى‌كند و از

پاهايش خارج مى‌شود ـ و اين ، همان «صَهَر (موادّ مذاب)» است ـ و دوباره از نو آغاز مى‌شود. .

۱۴۹۴.الإمام الباقر عليه السلام عن جابر بن عبد اللّه ال عنه صلى الله عليه و آله : لَعَنَ اللّه‌ُ الخَمرَ وغارِسَها وعاصِرَها وشارِبَها... مَن شَرِبَها لَم يَقبَلِ اللّه‌ُ لَهُ صَلاةً أربَعينَ يَوما ، فَإِن ماتَ وفي بَطنِهِ شَيءٌ مِن ذلِكَ كانَ حَقّا عَلَى اللّه‌ِ عز و جل أن يَسقِيَهُ مِن طينَةِ خَبالٍ ؛ وهِيَ صَديدُ أهلِ النّارِ وما يَخرُجُ مِن فُروجِ الزُّناةِ ، فَيَجتَمِعُ ذلِكَ في قُدورِ جَهَنَّمَ فَيَشرَبُهُ أهلُ النّارِ ، فَيُصهَرُ بِهِ ما في بُطونِهِم وَالجُلودُ. ⁽¹⁾۱۴۹۳.الأمالي عن أبي الصلت الهروي : الخصال عن أبي موسى الأشعري : قالَ رسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله : ثَلاثَةٌ لا يَدخُلونَ الجَنَّةَ : مُدمِنُ خَمرٍ ، ومُدمِنُ سِحرٍ ، وقاطِعُ رَحِمٍ . ومَن ماتَ مُدمِنَ خَمرٍ سَقاهُ اللّه‌ُ عز و جل مِن نَهرِ الغُوطَةِ .

قيلَ : وما نَهرُ الغُوطَةِ؟

قالَ صلى الله عليه و آله : نَهرٌ يَجري مِن فُروجِ المومِساتِ ، يُؤذي أهلَ النّارِ ريحُهُنَّ . ⁽²⁾۱۴۹۲.التوحيد عن إسحاق بن راهويه : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : وَالَّذي بَعَثَني بِالحَقِّ! إنَّ شارِبَ الخَمرِ يَموتُ عَطشانا ، وفِي القَبرِ عَطشانٌ ، ويُبعَثُ يَومَ القِيامَةِ وهُوَ عَطشانٌ ، ويُنادي : «واعَطَشاهُ» ألفَ سَنَةٍ ، فُيُؤتى بِماءٍ كَالمُهلِ يَشوِي الوُجوهَ بِئسَ الشَّرابُ ، فَيَنضَجُ وَجهُهُ وتَتَناثَرُ أسنانُهُ وعَيناهُ في ذلِكَ الإِناءِ ، فَلَيسَ لَهُ بُدٌّ مِن أن يَشرَبَ فَيُصهَرَ ما في بَطنِهِ . ⁽³⁾.

۱۴۹۱.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : خدا لعنت كند شراب را و كِشت كننده [درخت] آن را و افشرنده شراب را و نوشنده‌اش را...! كسى كه آن را بنوشد ، خداوند تا چهل روز نمازش را نمى‌پذيرد و اگر بميرد و قطره‌اى از آن در شكمش باشد ، بر خداوند عز و جل است كه از «طينت خبال» به او بنوشاند و آن ، زردابه بدن دوزخيان و چركابه‌اى است كه از فرج زنان زناكار ، خارج مى‌شود. اينها در ديگ‌هاى جهنّم جمع مى‌شود و اهل آتش آن را مى‌نوشند، و معده و روده‌هاى آنها و پوستشان را ذوب مى‌كند.۱۴۹۰.عنه صلى الله عليه و آله : الخصال ـ به نقل از ابو موسى اشعرى ـ : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «سه كس به بهشت نمى‌روند: باده‌گسار، جادوگر و بُرنده پيوند خويشاوندى. كسى كه باده‌گسار بميرد ، خداوند عز و جل از نهر غوطه به او مى‌نوشاند».

گفته شد: نهر غوطه چيست؟

فرمود: «نهرى است كه از چِركابه فرج‌هاى زنان روسپى جارى مى‌شود و بوى آن ، دوزخيان را آزار مى‌دهد».۱۴۸۹.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : سوگند به آن كه مرا به حق بر انگيخت ، شرابخوار، تشنه مى‌ميرد و در قبر ، تشنه است . روز قيامت نيز تشنه بر انگيخته مى‌شود و فرياد مى‌زند: واى كه هزار سال است تشنه‌ام!

پس آبى چون مسِ گداخته ـ كه چهره را بريان مى‌كند و بد نوشيدنى‌اى است ـ به او داده مى‌شود و بر اثر آن ، چهره‌اش مى‌پزد و دندان‌ها و چشمانش در آن ظرف مى‌ريزد . او چاره‌اى از نوشيدن آن ندارد [و مى‌نوشد] و هر چه در شكم اوست ، ذوب مى‌شود . .

۱۴۸۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ كَم مِن مُبَرَّدٍ لَهُ الماءُ وَالحَميمُ يُغلى لَهُ! ⁽¹⁾۱۴۸۷.الإمام زين العابدين عليه السلام ( ـ لِرَجُلٍ قالَ : لا إلهَ إلَا اللّه ُ ـ ) الإمام الصّادق عليه السلام : قالَ اللّه‌ُ عز و جل : مَن شَرِبَ مُسكِرا ، أو سَقاهُ صَبِيّا لا يَعقِلُ ؛ سَقَيتُهُ مِن ماءِ الحَميمِ ، مُعَذَّبا أو مَغفورا لَهُ. ⁽²⁾۸ / ۴مَكانُهُمالكتاب«وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا * إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقَامًا». ⁽³⁾

«وَ إِذَا أُلْقُواْ مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُّقَرَّنِينَ دَعَوْاْ هُنَالِكَ ثُبُورًا». ⁽⁴⁾

الحديث۱۴۴۹.عنه صلى الله عليه و آله : رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله ـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ إِذَا أُلْقُواْ مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا» ـ : وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ! إنَّهُم لَيُستَكرَهونَ فِي النّارِ كَما يُستَكرَهُ الوَتَدُ فِي الحائِطِ. ⁽⁵⁾راجع : ص ۱۶۸ (الفصل الخامس : مواصفات جهنم / زفير جهنّم) .

۸ / ۵قَرينُهُمالكتاب«وَ مَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ * وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ * حَتَّى إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَالَيْتَ بَيْنِى وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ * وَ لَن يَنفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذ ظَّـلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِى الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ». ⁽⁶⁾

«أَلْقِيَا فِى جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ * مَّنَّاعٍ لِّلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُّرِيبٍ * الَّذِى جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَـهًا ءَاخَرَ فَأَلْقِيَاهُ فِى الْعَذَابِ الشَّدِيدِ * قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَآ أَطْغَيْتُهُ وَ لَـكِن كَانَ فِى ضَـلَالِ بَعِيدٍ * قَالَ لَا تَخْتَصِمُواْ لَدَىَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُم بِالْوَعِيدِ * مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ وَ مَا أَنَا بِظَـلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ». ⁽⁷⁾

.

۸ / ۴ جايگاه آنان

۸ / ۵ هم بند آنان

۱۴۵۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : بسا نوشنده آب خنكى [در دنيا] كه جوشاب[ـِ جهنّم] برايش مى‌جوشد!۱۴۵۷.الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام امام صادق عليه السلام : خداوند عز و جل فرمود: «هر كس نوشيدنىِ مست كننده‌اى بنوشد و يا آن را به طفلى نادان بنوشاند ، از آب جوشان[ـِ دوزخ] به او مى‌نوشانم ، چه اهل عذاب باشد و چه آمرزيده» .۸ / ۴جايگاه آنانقرآن«و كسانى كه مى‌گويند: پروردگارا ! عذاب جهنّم را از ما باز گردان ، كه عذابش دائمى است. در حقيقت، بد قرارگاه و جايگاهى است».

«و چون آنان را در تنگنايى از آن به زنجير كشيده بيندازند، آن جاست كه مرگ را مى‌خواهند».

حديث۱۴۶۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ در باره اين سخن خداى متعال : «و چون آنان را در تنگنايى بيندازند» ـ : سوگند به آن كه جانم در دست اوست ، آنان را به زور در آتش مى‌افكنند، چنان كه ميخ را به زور در ديوار مى‌كوبند.

ر . ك : ص ۱۶۹ (فصل پنجم : ويژگى‌هاى جهنّم / خروش جهنّم) . ۸ / ۵هم‌بند آنانقرآن«و هر كه از ياد خداى مهربان دل بگرداند ، شيطانى بر او مى‌گماريم تا هم‌بندى براى وى باشد. و مسلّما آنها ايشان را از راه باز مى‌دارند و آنها مى‌پندارند كه راه‌يافتگان‌اند. تا آن گاه كه او [با هم‌بندش] به حضور ما مى‌آيد ، [خطاب به شيطان] مى‌گويد: «اى كاش ميان من و تو ، فاصله خاور تا باختر بود، كه چه بد هم‌بندى هستى» . و امروز هرگز [پشيمانى] براى شما سود نمى‌بخشد ؛ چون ستم كرديد . در حقيقت ، شما در عذاب ، مشترك خواهيد بود».

«[به آن دو فرشته خطاب مى‌شود:] هر كافر سرسختى را در جهنّم فرو افكنيد ؛ هر باز دارنده از خيرى، هر متجاوز شكّاكى را كه با خداوند ، خدايى ديگر قرار داد . او را در عذاب شديد فرو افكنيد. [شيطانِ ]هم‌بندش مى‌گويد: «پروردگارا! من او را به عصيان وا نداشتم ؛ بلكه خودش در گم‌راهىِ دور و درازى بود». [خدا ]مى‌فرمايد: «در پيشگاه من ، با يكديگر مستيزيد كه از پيش ، به شما هشدار داده بودم. پيش من ، حكم ، دگرگون نمى‌شود و من نسبت به بندگانم ستمكار نيستم» .

.

الحديث۱۴۷۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : مَن سَرَدَ اسمَهُ مَعَ إمامٍ جائِرٍ كانَ قَرينَهُ فِي النّارِ . ⁽¹⁾۱۴۷۲.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : مَن خَفَّ لِسُلطانٍ جائرٍ في حاجَةٍ كانَ قَرينَهُ فِي النّارِ . ⁽²⁾۱۴۷۳.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام : مَن لا يَسكُنُ الجَنَّةَ فَبَشِّرهُ بِعَذابٍ أليمٍ ، وخِزيٍ مُقيمٍ ، وأكبالٍ ومَقامِعَ ، وسَلاسِلَ طِوالٍ ، ومُقَطَّعاتِ النّيرانِ ، ومُقارَنَةِ كُلِّ شَيطانٍ . ⁽³⁾۱۴۷۴.عنه صلى الله عليه و آله : عنه عليه السلام : أفَرَأَيتُم جَزَعَ أحَدِكُم مِنَ الشَّوكَةِ تُصيبُهُ ، وَالعَثرَةِ تُدميهِ ، وَالرَّمضاءِ تُحرِقُهُ؟ فَكَيفَ إذا كانَ بَينَ طابِقَينِ مِن نارٍ ، ضَجيعَ حَجَرٍ ، وقَرينَ شَيطانٍ؟! ⁽⁴⁾۱۴۷۵.الإمام الكاظم عليه السلام : تفسير القمّي : في رِوايَةِ أبي الجارودِ عَن أبي جَعفَرٍ [الباقر] عليه السلام في قَولِهِ : «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ» ⁽⁵⁾قالَ : أمّا أهلُ الجَنَّةِ فَزُوِّجُوا الخَيراتِ الحِسانِ ، وأمّا أهلُ النّارِ فَمَعَ كُلِّ

إنسانٍ مِنهُم شَيطانٌ . يَعني قُرِنَت نُفوسُ الكافِرينَ وَالمُنافِقينَ بِالشَّياطينِ فَهُم قُرَناؤُهُم . ⁽⁶⁾راجع : ص ۲۸۸ (الفصل العاشر : عوامل دخول النار / الرّكون إلى الظّالم) .

.

حديث۱۴۷۸.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر كس نام خود را در كنار پيشواى ستمگر بياورد، در آتش با او هم‌بند خواهد بود .۱۴۷۹.الإمام الصادق عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر كس براى فرمان‌رواى ستمگرى در كارى بشتابد، هم‌بند او در آتش خواهد بود .۱۴۸۰.عنه عليه السلام : امام على عليه السلام : به كسى كه در بهشت ساكن نمى‌شود، نويد ده به عذاب دردناك و خوارىِ پايدار، و به كُندها و گرزها و زنجيرهاى دراز، و به تكّه‌هاى آتش و هم‌بندى با هر شيطانى .۱۵۶۴.عنه عليه السلام : امام على عليه السلام : آيا ديده‌ايد كه هر يك از شما وقتى خارى به او مى‌خَلَد، يا پايش به جايى مى‌خورد و خونى مى‌شود، يا داغى مى‌سوزاندش، چگونه بى‌تابى مى‌كند؟ حال، چگونه خواهد بود آن گاه كه در ميان دو طبقه از آتش باشد و هم‌بستر سنگى و هم‌بند شيطانى؟!۱۵۶۵.عنه عليه السلام : تفسير القمّى ـ به نقل از ابو الجارود ، از امام باقر عليه السلام در باره اين سخن خداى بزرگ: «و آن گاه كه جان‌ها جفت گردانيده شوند» ـ : بهشتيان با زنان نكوخوى زيبا ، جفت گردانيده مى‌شوند، و دوزخيان ، با هر نفرشان يك اهريمن هم‌بند مى‌شود . يعنى

جان‌هاى كافران و منافقان ، با اهريمنان به يك بند ، بسته مى‌شود . پس، آنها هم‌بند ايشان‌اند .

ر . ك : ص ۲۸۹ (فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ مى‌انجامد / گرايش به ستمگر) . .

۸ / ۶حَياتُهُمالكتاب«فَذَكِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّكْرَى * سَيَذَّكَّرُ مَن يَخْشَى * وَ يَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى * الَّذِى يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى * ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَ لَا يَحْيَى» . ⁽¹⁾

«إِنَّهُ مَن يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى» . ⁽²⁾

«مِن وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَى مِن مَّاءٍ صَدِيدٍ * يَتَجَرَّعُهُ وَ لَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِن كُلِّ مَكَانٍ وَ مَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَ مِن وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ» . ⁽³⁾

الحديث۱۵۷۳.الإمام عليّ عليه السلام ـ في صِفَةِ القائِمِ عل صحيح مسلم عن أبي سعيد الخدري عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله : ... أمّا أهلُ النّارِ الَّذينَ هُم أهلُها فَإِنَّهُم لا يَموتونَ فيها ولا يَحيَونَ ، ولكِن ناسٌ أصابَتهُمُ النّارُ بِذُنوبِهِم ـ أو قالَ : بِخَطاياهُم ـ فَأَماتَهُم إماتَةً ، حَتّى إذا كانوا فَحما ، اُذِنَ بِالشَّفاعَةِ ، فَجيءَ بِهِم ضَبائِرَ ضَبائِرَ ، فَبُثّوا عَلى أنهارِ الجَنَّةِ ، ثُمَّ قيلَ : يا أهلَ الجَنَّةِ أفيضوا عَلَيهِم ، فَيَنبُتونَ نَباتَ

الحَبَّةِ تَكونُ في حَميلِ السَّيلِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾.

۸ / ۶ زندگى آنان

۸ / ۶زندگى آنانقرآن«پس پند ده، اگر پند سود مى‌بخشد. آن كس كه بترسد ، به زودى عبرت مى‌گيرد. و نگون‌بخت، خود را از آن ، دور مى‌دارد ؛ همان كس كه در آتش بزرگ درمى‌آيد. آن گاه ، نه در آن مى‌ميرد و نه زندگانى مى‌يابد».

«هر كه به نزد پروردگارش، گنهكار رود ، جهنّم براى اوست كه نه در آن مى‌ميرد و نه زندگانى مى‌يابد».

«[آن كس كه] دوزخ پيش روى اوست و به او از آبى آميخته به خون و چرك نوشانده مى‌شود، آن را جرعه جرعه مى‌نوشد . نمى‌تواند آن را فرو بَرَد، و مرگ از هر طرف به سويش مى‌آيد ؛ ولى نمى‌ميرد و عذابى سنگين به دنبال دارد».

حديث۱۵۸۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : صحيح مسلم ـ به نقل از ابو سعيد خدرى از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ : ... امّا اهل آتش كه ساكن آن اند، در آن ، نه مى‌ميرند و نه زنده‌اند ؛ ليكن آتش ، عدّه‌اى را، به سبب گناهانشان ـ يا فرمود: خطاهايشان ـ فرو مى‌گيرد و آنها را مى‌ميراند و هنگامى كه چون زغال شدند، اجازه شفاعت [در حقّ آنان] داده مى‌شود . پس آنان را بسته بسته مى‌آورند و بر [كناره] نهرهاى بهشت مى‌پاشند . آن گاه گفته مى‌شود: «اى اهل بهشت! بر آنان [آبِ زندگى] بپاشيد» و آن [بدن‌هاى زغال شده دوزخى]ها ،

چون دانه كه در گل و لاى سيلاب مى‌رُويد، خواهند روييد .

.

۱۵۸۲.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام : إنَّ أهلَ النّارِ لَمّا غَلَى الزَّقّومُ وَالضَّريعُ في بُطونِهِم كَغَليِ الحَميمِ سَأَلُوا الشَّرابَ ، فَأُتُوا بِشَرابٍ غَسّاقٍ وصَديدٍ «يَتَجَرَّعُه وَ لَا يَكَادُ يُسِيغُه وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِن كُلِّ مَكَانٍ وَ مَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَ مِن وَرَآئِه عَذَابٌ غَلِيظٌ » ⁽¹⁾، وحَميمٌ يَغلي بِهِ جَهَنَّمُ مُنذُ خُلِقَت ، «كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَ سَآءَتْ مُرْتَفَقًا » ⁽²⁾. ⁽³⁾.

۱۵۸۳.عنه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام : دوزخيان، چون زقّوم و خارِ خشك ، در شكم‌هايشان مانند آب جوش، به غلغل آمد، آب درخواست مى‌كنند . پس نوشيدنى‌اى از زردآب و چركاب برايشان آورده مى‌شود كه « [هر يك از آنان] آن را جرعه جرعه مى‌نوشد ؛ ولى نمى‌تواند آن را فرو ببرد . مرگ از هر طرف به سويش مى‌آيد ؛ ولى نمى‌ميرد و عذابى سخت به دنبال دارد» و نيز آبى جوشان كه از زمانى كه جهنّم آفريده شده است، «همچنان در آن جا همانند مسِ گداخته مى‌جوشد و چهره‌ها را بريان مى‌كند . چه بد نوشيدنى‌اى است آن ، و چه بد رامشگاهى است دوزخ!» . .

الفَصلُ التّاسِعُ: أحوالُ أهلِ النَّار۹ / ۱احتِجاجُ اللّه‌ِ عَلى أهلِ النّارِالكتاب«وَالَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُواْ وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُم مِّنْ عَذَابِهَا كَذَ لِكَ نَجْزِى كُلَّ كَفُورٍ * وَ هُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَــلِحًا غَيْرَ الَّذِى كُنَّا نَعْمَلُ أَوَ لَمْ نُعَمِّرْكُم مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَن تَذَكَّرَ وَ جَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُواْ فَمَا لِلظَّــلِمِينَ مِن نَّصِيرٍ» . ⁽¹⁾

«وَ امْتَـزُواْ الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ * أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَـبَنِى ءَادَمَ أَن لَا تَعْبُدُواْ الشَّيْطَـنَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ * وَ أَنِ اعْبُدُونِى هَـذَا صِرَ طٌ مُّسْتَقِيمٌ * وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ جِبِلاًّ كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُواْ تَعْقِلُونَ * هَـذِهِ‌جَهَنَّمُ الَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ» . ⁽²⁾

الحديث۱۵۹۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يُؤمَرُ يَومَ القيامَةِ بِناسٍ مِنَ النّاسِ إلَى الجَنَّةِ ، حَتّى إذا دَنَوا مِنها وَاستَنشَقوا رائِحَتَها ونَظَروا إلى قُصورِها وإلى ما أعَدَّ اللّه‌ُ لِأَهلِها فيها نودوا أنِ اصرِفوهُم عَنها ، لا نَصيبَ لَهُم فيها !

فَيَرجِعونَ بِحَسرَةٍ ما رَجَعَ الأَوَّلونَ بِمِثلِها ، فَيَقولونَ : يا رَبَّنا ! لَو أدخَلتَنَا النّارَ قَبلَ أن تُرِيَنا ما أرَيتَنا مِن ثَوابِكَ وما أعدَدتَ فيها لِاُولئِكَ كانَ أهوَنَ عَلَينا .

قالَ : ذاكَ أرَدتُ بِكُم ، كُنتُم إذا خَلَوتُم بارَزتُموني بِالعَظيمِ ، وإذا لَقيتُمُ النّاسَ لَقيتُموهُم مُخبِتينَ ، تُراؤونَ النّاسَ بِخِلافِ ما تُعطوني بِقُلوبِكُم ، هِبتُمُ النّاسَ ولَم تَهابوني ، وأجلَلتُمُ النّاسَ ولَم تُجِلّوني ، وتَرَكتُم لِلنّاسِ ولَم تَترُكوا لي ، فَاليَومَ اُذيقُكُمُ العَذابَ الأَليمَ ما حَرَمتُكُم مِنَ الثَّوابِ . ⁽³⁾راجع : ص ۳۸۰ و ۳۸۸ (الفصل العاشر : عوامل دخول النار / الرياء ، الكفران) ، وص ۵۳۴ (الفصل الثاني عشر : نظام جهنم / أوّل من يدخل النار) .

.

فصل نهم : احوال دوزخيان

۹ / ۱ احتجاج خدا بر دوزخيان

فصل نهم : احوال دوزخيان۹ / ۱احتجاج خدا بر دوزخيانقرآن«و[ لى ] كسانى كه كافر شده‌اند، آتش جهنّم براى آنان خواهد بود. [حكم مرگ] بر ايشان [ جارى ] نمى‌شود تا بميرند، و نه عذابِ آن از ايشان كاسته شود. [ آرى، ] هر ناسپاسى را چنين كيفر مى‌دهيم . و آنان در آن جا فرياد بر مى‌آورند: «پروردگارا! ما را بيرون بياور، تا غير از آنچه مى‌كرديم، كار شايسته كنيم» . مگر شما را [ آن قدر ] عمر دراز نداديم كه هر كس كه بايد در آن عبرت گيرد، عبرت مى‌گرفت؛ و [ آيا ] براى شما هشدار دهنده نيامد؟ پس بچشيد كه براى ستمگران ، ياورى نيست» .

«و اى گناهكاران! امروز [ از بى‌گناهان ] جدا شويد . اى فرزندان آدم! مگر با شما عهد نكرده بودم كه شيطان را مپرستيد ـ كه وى دشمن آشكار شماست ـ و اينكه مرا بپرستيد؟ اين است راه راست! و [ او ] گروهى انبوه از ميان شما را سخت گم راه كرد . آيا تعقّل نمى‌كرديد؟ اين است جهنّمى كه به شما وعده داده مى‌شد!» .

حديث۱۶۰۰.الإمام الرضا عليه السلام ( ـ فيما رَواهُ عَنهُ الفَضلُ بنُ شاذانَ مِن عِلَلِ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در روز قيامت، امر مى‌شود كه گروهى از مردم را به سوى بهشت ببرند . هنگامى كه نزديك آن مى‌رسند و بوى بهشت را استشمام مى‌كنند و چشمشان به كوشك‌هاى آن و ديگر چيزهايى مى‌افتد كه خداوند براى بهشتيان آماده كرده است ، ندا مى‌آيد كه : «آنان را بر گردانيد كه بهره‌اى در آن ندارند» .

پس با چنان حسرت و افسوسى باز مى‌گردند كه هيچ كس با چنان حسرتى باز نگشته است . مى‌گويند: پروردگارا ! اگر پيش از آن كه به ما نشان دهى آنچه را نشانمان دادى، از پاداشت و نعمت‌هايى كه در بهشت آماده كرده‌اى، ما را به آتش مى‌بردى ، برايمان آسان‌تر بود .

خداوند مى‌فرمايد : «اين كار را عمدا با شما كردم ؛ چرا كه شما در خلوت خود ، با ارتكاب گناهان به جنگ با من بر مى‌خاستيد ؛ ولى هر گاه با مردم رو به رو مى‌شديد ، فروتنانه برخورد مى‌كرديد . به وارونه آنچه در دل‌هايتان با من بوديد ، به مردم وانمود مى‌كرديد . از مردم مى‌ترسيديد و از من نمى‌ترسيديد . مردم را بزرگ مى‌داشتيد و مرا بزرگ نمى‌داشتيد . به خاطر مردم [گناه و خلاف را] ترك مى‌كرديد و به خاطر من ترك نمى‌كرديد. پس، امروز با محروم كردنتان از پاداش، عذاب دردناك را به شما مى‌چشانم» .

ر . ك : ص ۳۸۱ و ۳۸۹ (فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ مى‌انجامد / ريا و ناسپاسى) و ص ۵۳۵ (فصل دوازدهم : نظام دوزخ / نخستين كسى كه وارد آتش مى‌شود) .

.

احتِجاجُ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ عَلى أهلِ النّارِالكتاب«وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِلَى جَهَنَّمَ‌زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَ بُهَا وَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ ءَايَـتِ رَبِّكُمْ وَ يُنذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَـذَا قَالُواْ بَلَى وَ لَـكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَـفِرِينَ» . ⁽¹⁾

«وَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ * إِذَا أُلْقُواْ فِيهَا سَمِعُواْ لَهَا شَهِيقًا وَ هِىَ تَفُورُ * تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّمَا أُلْقِىَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُواْ بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَ قُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَىْ‌ءٍ إِنْ أَنتُمْ إلَّا فِى ضَلَـلٍ كَبِيرٍ» . ⁽²⁾

.

۹ / ۲ احتجاج نگهبانان جهنّم بر دوزخيان

۹ / ۲احتجاج نگهبانان جهنّم بر دوزخيانقرآن«و كسانى كه كافر شده‌اند، گروه گروه به سوى جهنّم رانده شوند، تا چون بدان رسند، درهاى آن [ به رويشان ] گشوده مى‌گردد و نگهبانانش به آنان مى‌گويند: «مگر فرستادگانى از خودتان بر شما نيامدند كه آيات پروردگارتان را بر شما بخوانند و به ديدار چنين روزى شما را هشدار دهند؟» . مى‌گويند: «چرا»؛ ولى فرمان عذاب بر كافران ، واجب آمد» .

«و كسانى كه پروردگارشان را انكار كردند ، عذاب آتش جهنّم خواهند داشت و چه بد سرانجامى است! چون در آن جا افكنده شوند، از آن خروشى مى‌شنوند ، در حالى كه مى‌جوشد . نزديك است كه از خشم ، شكافته شود. هر بار كه گروهى در آن افكنده شوند، نگاهبانان آن از ايشان مى‌پرسند: «مگر شما را هشدار دهنده‌اى نيامد؟» . مى‌گويند: «چرا؛ هشدار دهنده‌اى به سوى ما آمد ؛ امّا ما تكذيب كرديم و گفتيم: خدا چيزى فرو نفرستاده است . شما جز در گم راهى بزرگ نيستيد»» .

.

الحديث۱۶۱۱.عنه صلى الله عليه و آله : الإمام الباقر عليه السلام : وأنزَلَ في سُورَةِ تَبارَك : «كُلَّمَا أُلْقِىَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُواْ بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَ قُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَىْ‌ءٍ» فهؤلاء مشركون . ⁽¹⁾۱۶۱۲.سنن ابن ماجة عن سعد المؤذّن : الإمام الصّادق عليه السلام ـ لَمّا سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقالَ : لِأَيِّ شَيءٍ بَعَثَ اللّه‌ُ الْأَنْبِياءَ وَالرُّسُلَ إِلَى النّاسِ ؟ ـ : لِئَلّا يَكونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّه‌ِ حُجَّةٌ بَعدَ الرُّسُلِ ، وَلِئَلّا يَقُولُوا ما جاءَنا مِن‌بَشيرٍ وَلا نَذيرٍ ، وَلِيَكُونَ حُجَّةُ اللّه‌ِ عَلَيهِم ، أَلا تَسمَعُ اللّه‌َ عز و جليَقُولُ حِكايَةً عَن خَزَنَةِ جَهَنَّمَ وَاحتِجاجِهِم عَلى أَهلِ النّارِ بِالأَنبِياءِ وَالرُّسُلِ : «أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُواْ بَلَى قَد جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبنَا وَ قُلنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَى‌ءٍ إِن أَنتُم إلَّا فِى ضَلَـلٍ كَبِيرٍ » ⁽²⁾؟ ⁽³⁾راجع : ص ۲۳۴ (طلب الطعام والشراب) .

۹ / ۳شَهادَةُ أعضاءِ أهلِ النّارِ عَلَيهِمالكتاب«وَ يَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ * حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصَـرُهُمْ وَ جُلُودُهُم بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ» . ⁽⁴⁾

«الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَ هِهِمْ وَ تُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۳ گواهى عضوهاى بدن اهل آتش بر ضدّ آنها

حديث۱۶۲۰.عنه صلى الله عليه و آله ( ـ كانَ إذا رَأَى الهِلالَ قالَ ـ ) امام باقر عليه السلام : و در سوره تبارك نازل فرمود : «هر گاه گروهى در دوزخ افكنده شوند ، دوزخبانان از آنها مى‌پرسند : آيا بيم دهنده‌اى سوى شما نيامده بود؟ مى‌گويند : چرا ، بيم دهنده‌اى آمد ؛ امّا ما تكذيب كرديم و گفتيم : خدا چيزى فرو نفرستاده است» . اينها مشركان‌اند .۱۶۲۱.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ أيضا ـ ) امام صادق عليه السلام ـ در پاسخ به سؤال مردى كه از ايشان پرسيد : براى چه خداوند، پيامبران و رسولان را به سوى مردم فرستاده است؟ ـ : براى اين كه با آمدن پيامبران ، ديگر مردم را بر خداوند ، حجّتى نباشد . نگويند : نويد دهنده و بيم دهنده‌اى نزد ما نيامد ، و خدا بر آنها حجّت داشته باشد . آيا نشنيده‌اى كه خداوند عز و جل از زبان دوزخبانان كه به وجود پيامبران و رسولان بر اهل دوزخ احتجاج مى‌كنند ، مى‌فرمايد : «آيا هشدار دهنده‌اى براى شما نيامد ؟ مى‌گويند : «چرا ، هشدار دهنده‌اى برايمان آمد ؛ امّا ما تكذيب كرديم و گفتيم : خدا چيزى نازل نكرده است . شما نيستيد مگر در گم راهى بزرگ»» .

ر . ك : ص ۲۳۵ (درخواست آب و غذا) . ۹ / ۳گواهى عضوهاى بدن اهل آتش بر ضدّ آنهاقرآن«و [ ياد كن ] روزى را كه دشمنان خدا به سوى آتش گردآورده و بازداشت [ و دسته دسته تقسيم ] مى‌شوند ، تا چون بدان رسند، گوششان و ديدگانشان و پوستشان به آنچه مى‌كرده‌اند، بر ضدّشان گواهى دهند» .

«امروز بر دهان‌هاى آنان مُهر مى‌نهيم، و دست‌هايشان با ما سخن مى‌گويند و پاهايشان بدانچه فراهم مى‌ساختند ، گواهى مى‌دهند» .

.

الحديث۱۶۲۸.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : تَجيئُونَ يَومَ القِيامَةِ عَلى أفواهِكُمُ الفِدامُ ⁽¹⁾، وَإِنَّ أَوَّلَ ما يَتَكَلَّمُ مِنَ الْادَمِيِّ فَخِذُهُ وَكَفُّهُ . ⁽²⁾۱۶۲۹.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : إِنَّ أَوَّلَ عَظمٍ مِنَ الْاءِنْسانِ يَتَكَلَّمُ يَوْمَ يُخْتَمُ عَلَى الْأَفْواهِ فَخِذُهُ مِنَ الرِّجْلِ الشِّمالِ . ⁽³⁾۱۶۳۰.الكافي عن يعقوب بن شعيب : عنه صلى الله عليه و آله : ما لي اُمسِكُ بِحُجزِكُم عَنِ النّارِ ! أَلا إِنَّ ربّي عز و جل داعِيَّ وإِنَّهُ سائِلي : هَل بَلَّغتُ عِبادَه ؟ وَإِنّي قائِلٌ : رَبِّ إِنّي قَد بَلَّغتُهُم . فَليُبلِّغِ الشّاهِدُ مِنكُم اَلغائِبَ ، ثُمَّ إِنَّكُم مَدعُوُّونَ مُفَدَّمَةً أَفواهُكُم بِالفِدامِ ، ثُمَّ إِنَّ أَوَّلَ ما يُبَيِّنُ عَن أَحَدِكُم لَفَخِذُهُ وَكَفُّهُ . ⁽⁴⁾۱۶۳۱.الإمام الصادق عليه السلام : المستدرك على الصّحيحين عن أنس بن مالك : ضَحِكَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله ذاتَ يَومٍ أَو تَبَسَّمَ ، فَقالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله : أَلا تَسأَلوني مِن أَيِّ شَيءٍ ضَحِكتُ ؟ فَقالَ : عَجِبتُ مِن مُجادَلَةِ العَبدِ رَبَّهُ يَومَ القِيامَةِ ، يَقُولُ : يا رَبِّ ! أَلَيسَ وَعَدتَني أَن لا تَظلِمَني ؟ قالَ : بَلى ، قالَ : فَإِنّي لا أَقبَلُ عَلَيَّ شَهادَةَ شاهِدٍ إلّا مِن نَفسي ، فَيَقولُ : أَوَ لَيسَ كَفى بي شَهيدا وَبِالمَلائِكَةِ الكِرامِ الكاتِبينَ ؟

قالَ : فَيُرَدِّدُ هذا الكَلامَ مَرّاتٍ فَيَختِمُ عَلى فيهِ وَتَكَلَّمُ أَركانُهُ بِما كانَ يَعمَلُ ،

فَيَقُولُ : بُعدا لَكُم وَسُحقا ، عَنكُم كُنتُ أُجادِلُ . ⁽⁵⁾.

حديث۱۶۳۳.الإمام عليّ عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : روز قيامت ، در حالى مى‌آييد كه بردهان‌هايتان پوزه‌بند زده شده است ، و نخستين چيزى كه از آدمى سخن مى‌گويد ، ران و دست اوست .۱۶۳۴.صحيح البخاري عن مالك عن محمّد بن أبي بكر الثقفي : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : نخستين استخوان انسان كه در آن روزى كه دهان‌ها مُهر مى‌شوند ، سخن مى‌گويد ، استخوان پاى چپ اوست .۱۶۳۵.كنز العمّال عن عبيدة : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : من نمى‌توانم مانع رفتن شما به آتش شوم . پروردگارم عز و جل مرا مى‌خواند و از من مى‌پرسد كه آيا [پيام او را] به بندگانش ابلاغ كرده‌ام و من مى‌گويم : پروردگارا! ابلاغ كردم . بنا بر اين ، حاضرانِ شما به غايبان ابلاغ كنيد . وانگهى شما را در حالى كه پوزه‌بند بر دهان‌هايتان زده شده است ، فرا مى‌خوانند . آن گاه نخستين عضوى كه از هر يك از شما به سخن مى‌آيد ، ران و دست اوست .۱۶۳۶.مستطرفات السرائر عن محمّد بن مسلم عن الإمام الباق المستدرك على الصحيحين ـ به نقل از اَنَس بن مالك ـ : يك روز پيامبر خدا صلى الله عليه و آله خنديد يا تبسّم كرد و سپس فرمود : «آيا نمى‌پرسيد كه از چه چيز مى‌خندم؟». فرمود : «از مجادله بنده با پروردگارش در روز قيامت تعجّب كردم . بنده مى‌گويد : پروردگارا! مگر تو مرا وعده ندادى كه به من ستم نكنى؟ خداوند مى‌فرمايد : چرا . بنده مى‌گويد : پس ، من هم شهادت هيچ گواهى را نمى‌پذيرم ، مگر اين كه آن گواه از خودم باشد . خداوند مى‌فرمايد : آيا گواهىِ خود من و فرشتگان بزرگوار نويسنده اعمال ، كافى نيست؟ و اين سخن را چند بار تكرار مى‌كند . سپس دهان او را مُهر مى‌كنند و اندام‌هايش از آنچه انجام داده‌اند ، سخن

مى‌گويند بنده به آنها مى‌گويد : گم شويد ، مرگتان باد ! من از شما دفاع مى‌كردم» . .

۱۶۳۷.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : الإمام عليّ عليه السلام ـ في خُطبَةٍ بَليغَةٍ خالِيَةٍ مِنَ الأَلِفِ في أحوالِ الإِنسانِ يَومَ القيامَةِ ـ : يُلجِمُهُ ⁽¹⁾عَرَقُهُ ، ويَحفِزُهُ ⁽²⁾قَلَقُهُ ، عَبَرتُهُ غَيرُ مَرحومَةٍ ، وصَرخَتُهُ غَيرُ مَسموعَةٍ ، وحُجَّتُهُ غَيرُ مَقبولَةٍ ، وتَؤولُ ⁽³⁾صَحيفَتُهُ ، وتُبَيَّنُ جَريرَتُهُ ، ونَطَقَ كُلُّ عُضوٍ مِنهُ بِسوءِ عَمَلِهِ ، فَشَهِدَت عَينُهُ بِنَظَرِهِ ، ويَدُهُ بِبَطشِهِ ، ورِجلُهِ بِخَطوِهِ ، وجِلدُهُ بِمَسِّهِ ، وفَرجُهُ بِلَمسِهِ ، ويُهَدِّدُهُ مُنكَرٌ ونَكيرٌ ، وكَشَفَ عَنهُ بَصيرٌ ، فسُلسِلَ جِيدُهُ ⁽⁴⁾، وغُلَّت يَدُهُ ، وسيقَ يُسحَبُ وَحدَهُ ، فَوَرَدَ جَهَنَّمَ بِكَربٍ شَديدٍ ، وظَلَّ يُعَذَّبُ في جَحيمٍ ، ويُسقى شَربَةً مِن حَميمٍ ، تَشوي وَجهَهُ ، وتَسلَخُ جِلدَهُ ، يَضرِبُهُ زَبنيَتُهُ ⁽⁵⁾بِمِقمَعٍ مِن حَديدٍ ، يَعودُ جِلدُهُ بَعدَ نُضجِهِ بِجِلدٍ جَديدٍ ، يَستَغيثُ فَيُعرِضُ عَنهُ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ ، ويَستَصرِخُ فَيَلبَثُ حُقُبَهُ ⁽⁶⁾بِنَدَمٍ ، نَعوذُ بِرَبٍّ قَديرٍ مِن شَرِّ كُلِّ مَصيرٍ . ⁽⁷⁾۱۶۳۸.الفقه المنسوب للإمام الرضا عليه السلام : تفسير العيّاشي عن أبي معمّر السّعديّ : أَتى عَلِيّا عليه السلام رَجُلٌ فَقالَ : يا أَميرَ المُؤمِنينَ ، إِنّي شَكَكتُ في كِتابِ اللّه‌ِ المُنزَلِ ، فَقالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام : ثَكِلَتكَ أُمُّكَ ، وَكَيفَ شَكَكتَ في كِتابِ اللّه‌ِ المُنزَلِ ؟ فَقالَ لَهُ الرَّجُلُ : لِأَنّي وَجَدتُ الكِتابَ يُكَذِّبُ بَعضُهُ بَعضا وَيَنقُضُ بَعضُهُ بَعضا ! قالَ : فَهاتِ الَّذي شَكَكتُ فيهِ ، فَقالَ : لِأَنَّ اللّه‌َ يَقُولُ : «يَومَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ المَلَـائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إلَّا مَن أَذِنَ لَهُ الرَّحمَـنُ وَ قَالَ صَوَابًا» ⁽⁸⁾، وَيَقُولُ حَيثُ استُنطِقُوا ، قالَ اللّه‌ُ : «وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشرِكِينَ» ، ويقول : «يَومَ القِيَـمَةِ يَكفُرُ بَعضُكُم بِبَعضٍ وَيَلعَنُ بَعضُكُم بَعضًا» ، وَيَقُولُ : «إِنَّ ذَ لِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهلِ النَّارِ» ، وَيَقُولُ «لَا تَختَصِمُوا لَدَىَّ» ، وَيَقُولُ : «اليَومَ نَختِمُ عَلَى أَفوَ هِهِم وَ تُكَلِّمُنَا أَيدِيهِم وَ تَشهَدُ أَرجُلُهُم بِمَا كَانُوا يَكسِبُونَ» ، فَمَرَّةً يَتَكَلَّمونَ ، وَمَرَّةً لا يَتَكَلَّمُونَ ، وَمَرَّةً يُنطِقُ الجُلودَ وَالْأَيْدِيَ وَالْأَرْجُلَ ، وَمَرَّةً لا يَتَكَلَّمُونَ إلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً ، فَأَنّى ذلِكَ يا أَميرَ المُؤمِنينَ ؟

فَقالَ لَهُ عليه السلام : إِنَّ ذلِكَ لَيسَ في مَوطِنٍ واحِدٍ ، وهِيَ في مَواطِنَ في ذلِكَ اليَومِ الَّذي مِقدارُهُ خَمسونَ أَلفَ سَنَةٍ ، فَجَمَعَ اللّه‌ُ الخَلائِقَ في ذلِكَ اليَومِ في مَوطِنٍ يَتَعارَفونَ فيهِ ، فَيُكَلِّمُ بَعضُهُم بَعضا وَيَستَغفِرُ بَعضُهُم لِبَعضٍ ، اُولئِكَ الَّذينَ بَدَت مِنهُم الطّاعَةُ مِنَ الرُّسُلِ وَالْأَتْباعِ ، وَتَعاوَنوا عَلَى البِرِّ وَالتَّقْوى في دارِ الدُّنْيا . وَيَلْعَنُ أَهْلُ المَعاصي_'۲۰بَعضُهم بَعضا مِنَ الَّذينَ بَدَت مِنهُمُ المَعاصي في دارِ الدُّنيا ، وَتَعاوَنوا عَلَى الظُّلمِ وَ العُدوانِ في دارِ الدُّنيا ، وَالمُستَكبِرُونَ مِنهُم ، وَالمُستَضعَفُونَ يَلعَنُ بَعضُهُم بَعضا وَ يُكَفِّرُ بَعضُهُم بَعضا .

ثُمَّ يُجمَعُونَ في مَوطِنٍ يَفِرُّ بَعضُهُم مِن بَعضٍ ، وَذلِكَ قَولُهُ «يَومَ يَفِرُّ المَرءُ مِن أَخِيهِ * وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ * وَ صَـحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ» إِذا تَعاوَنوا عَلَى الظُّلمِ وَالعُدوانِ في دارِ الدُّنيا «لِكُلِّ امرِئٍ مِّنهُم يَومَـئِذٍ شَأنٌ يُغنِيهِ» .

ثُمَّ يُجمَعونَ في مَوطِنٍ يَبكُونَ فيهِ ، فَلَو أَنَّ تِلكَ الْأَصْواتَ بَدَتْ لِأَهْلِ الدُّنْيا

لَأَذْهَلَتْ جَميعَ الْخَلائِقِ عَنْ مَعايِشِهمْ ، وَصَدَعَتِ الْجِبالَ إلَّا ما شاءَ اللّه‌ُ ، فَلا يَزالونَ يَبكونَ حَتّى يَبكونَ الدَّمَ .

ثُمَّ يَجتَمِعونَ في مَوطِنٍ يُستَنطَقُونَ فيهِ ، فَيَقُولونَ : «وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشرِكِينَ» ولا يُقِرّونَ بِما عَمِلوا ، فَيُختَمُ عَلى أَفواهِهِم وَيُستَنطِقُ الا?يدِي وَالا?رجُلُ وَالجُلُودُ ، فَتَنطِقُ ، فَتَشهَدُ بِكُلِّ مَعصِيَةٍ بَدَت مِنهُم ، ثُمَّ يُرفَعُ الخاتَمُ عَن أَلسِنَتِهِم فَيَقولونَ لِجُلودِهِم وَأَيديهِم وَأَرجُلِهِم : لِمَ شَهِدتُم عَلَينا ؟ فَتَقولُ : أَنطَقَنا اللّه‌ُ الَّذي أَنطَقَ كُلَّ شَيءٍ !

ثُمَّ يَجْتَمِعونَ في مَوطِنٍ يُستَنطَقُ فيهِ جَميعُ الخَلائِقِ ، فَلا يَتَكلَّمُ أَحَدٌ « إلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَـنُ وَ قَالَ صَوَابًا » . وَيَجتَمِعونَ في مَوطِنٍ يَختَصِمونَ فيهِ ، وَيُدانُ لِبَعضِ الخَلائِقِ مِن بَعضٍ ، وَهُوَ القَولُ ، وَذلِكَ كُلُّهُ قَبلَ الحِسابِ . فَإِذا أُخِذَ بِالحِسابِ شُغِلَ كُلُّ اِمرِئٍ بِما لَدَيهِ ، نَسأَلُ اللّه‌َ بَرَكَةَ ذلِكَ اليَومِ . ⁽⁹⁾.

۱۶۳۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام على عليه السلام ـ در خطبه‌اى رسا و خالى از حرف الف ، در باره احوال انسان در روز رستاخيز ـ : عرقش بر گوشه‌هاى دهانش سرازير مى‌شود . تشويش و بى‌قرارى ، طاقت از كف او مى‌ربايد ؛ امّا نه بر اشك او رحمى آورده مى‌شود، نه فريادش شنيده مى‌شود و نه حجّتش پذيرفته مى‌گردد . كارنامه‌اش به دست او داده مى‌شود و جرم و گناهانش بر او آشكار مى‌گردد . هر عضوى از او به كارهاى بدش گويا مى‌شود ؛ چشمش به نگاه‌هاى [نامشروع] خويش گواهى مى‌دهد، دستش به ضربه‌اى كه زده، پايش به گامى كه برداشته، پوستش به تماسى كه برقرار كرده و شرمگاهش به آميزشى كه كرده است . منكر و نكير ، تهديدش مى‌كنند و پرده از ديدش كنار مى‌رود . ⁽¹⁾به گردنش زنجير مى‌كشند و بر دستانش كُند مى‌زنند . تك و تنها او را مى‌كِشند و با غم و اندوهى سخت ، وارد جهنّم مى‌گردد . پس در آتشِ افروخته (جحيم) ، پيوسته عذاب و شكنجه مى‌شود و از جوشاب ، چنان شربتى به او مى‌نوشانند كه چهره‌اش بريان و پوستش كنده مى‌شود . دوزخبانان با گرز آهنين ، بر او مى‌كوبند . پوست سوخته او دوباره از نو مى‌رويد . فرياد كمك سر مى‌دهد ؛ امّا نگهبانان جهنّم به او اعتنايى نمى‌كنند و [او باز] فرياد مى‌زند . پس روزگارى دراز ، با پشيمانى درنگ مى‌كند. پناه مى‌بريم به پروردگار توانا از شرّ هر فرجامى!۱۶۴۰.كتاب من لا يحضره الفقيه عن كامل بن العلاء : تفسير العيّاشى ـ به نقل از ابو معمّر سعدى ـ : مردى نزد على عليه السلام آمد و گفت : اى امير مؤمنان! من در كتاب آسمانى خدا ، دچار شك شده‌ام .

على عليه السلام به او فرمود : «مادرت در سوگت بنشنيد! چگونه در كتاب آسمانى خدا ، دچار شك شده‌اى؟».

مرد گفت: چون‌ملاحظه كرده‌ام كه آيات‌قرآن، يكديگر را نفى‌ونقض مى‌كنند.

فرمود : «بگو آنچه را كه در آن شك كرده‌اى» .

مرد گفت : خداوند مى‌فرمايد : «روزى كه روح و فرشتگان ، به صف مى‌ايستند ، هيچ كس سخن نمى‌گويد ، مگر كسى كه خداى مهربان به او اجازه دهد ، و او حقيقت را مى‌گويد» ، و در جايى ديگر از قول آنها مى‌فرمايد : «به پروردگارمان خدا سوگند كه ما مشرك نبوديم» و مى‌فرمايد : «روز قيامت ، بعضى از شما بعضى ديگر را انكار و برخى از شما برخى ديگر را لعنت مى‌كنند» و مى‌فرمايد : «اين مجادله اهل آتش ، قطعا راست است» و مى‌فرمايد : «در حضور من مجادله مكنيد» و مى‌فرمايد : «امروز بر دهان‌هاى آنان مُهر مى‌نهيم و دست‌هايشان با ما سخن مى‌گويند و پاهايشان بدانچه فراهم مى‌آوردند ، گواهى مى‌دهند» . يك بار [مى‌فرمايد كه] سخن مى‌گويند ، يك بار سخن نمى‌گويند . يك بار پوست‌ها و دست‌ها و پاها سخن مى‌گويند ، يك بار سخن نمى‌گويند ، مگر آن كه خداى مهربان اجازه دهد و حقيقت را بگويند . اينها چگونه است اى امير مؤمنان؟

فرمود : «اينها در يك جا نيست ؛ بلكه هر كدام مربوط به موطنى از آن روزى مى‌شود كه پنجاه هزار سال طول مى‌كشد . در آن روز ، خداوند ، خلايق را در موطنى گرد مى‌آورد ، و در آن جا خلايق با يكديگر آشنا مى‌شوند و با هم سخن مى‌گويند و هر يك براى ديگرى طلب آمرزش مى‌كند . اينان كسانى هستند كه در سراى دنيا از پيامبران و پيروان آنها فرمان‌بردارى كرده‌اند و در كارهاى نيك و پرهيزگارى ، همديگر را كمك رسانده‌اند ؛ امّا گنهكاران ، يكديگر را لعنت مى‌كنند و اينان كسانى هستند كه در سراى دنيا از آنان گناه سر زده و در ستم و تجاوز به يكديگر كمك كرده‌اند ، اعم از مستكبران و مستضعفان . آنان يكديگر را لعنت مى‌كنند و برخى‌شان برخى ديگر را انكار مى‌نمايند . سپس در موطنى ديگر گرد مى‌آيند كه در آن جا از يكديگر مى‌گريزند ، و اين است سخن خدا كه : «روزى كه آدمى از برادر و مادر و پدر و همسر و فرزندان خود مى‌گريزد» ؛ زيرا در سراى دنيا بر ستم و تجاوز همكارى كرده‌اند ، «در آن روز ، هر كسى از آنان را كارى است كه او را به خود مشغول مى‌دارد» . سپس در موطنى ديگر گرد مى‌آيند كه در آن جا مى‌گريند ، به طورى كه اگر آن صداها براى مردم دنيا آشكار شود ، همه خلايق

را از را از زندگى‌شان باز مى‌دارد و كوه‌ها از هم مى‌شكافند ، مگر آنچه خدا بخواهد . پس پيوسته مى‌گريند تا جايى كه خون گريه مى‌كنند . سپس در موطنى ديگر گرد مى‌آيند و در آن جا از آنها مى‌خواهند كه سخن بگويند . پس مى‌گويند : «به پروردگارمان خدا سوگند كه ما مشرك نبوده‌ايم» و به كارهايى كه مى‌كرده‌اند ، اقرار نمى‌كنند . از اين رو ، لذا خداوند بر دهان‌هايشان مُهر مى‌زند و از دست‌ها و پاها و پوست‌ها مى‌خواهد كه سخن بگويند ، و آنها به سخن مى‌آيند و به هر گناهى كه از ايشان سر زده است ، گواهى مى‌دهند . آن گاه مهر از زبان‌هايشان برداشته مى‌شود و به پوست‌ها و دست‌ها و پاهاى خود مى‌گويند : چرا عليه ما گواهى داديد؟ و آنها مى‌گويند : ما را همان خدايى به سخن آورد كه هر چيزى را به سخن آورده است .

سپس در موطنى ديگر گرد مى‌آيند و از همه خلايق خواسته مى‌شود كه سخن گويند و هيچ كس زبان به سخن نمى‌گشايد ، «مگر كسى كه خداى مهربان به او اجازه دهد و حقيقت را مى‌گويد» . سپس در موطنى ديگر گرد مى‌آيند و در آن جا با يكديگر مجادله مى‌كنند و برخى خلايق ، برخى ديگر را محكوم مى‌كنند و اين همان گفتن [حقيقت در سخن خداوند است] . همه اينها پيش از حسابرسى است ، و چون كار حسابرسى شروع شود ، هر فردى به كار خود مشغول مى‌گردد . از خداوند ، بركت آن روز را مى‌خواهيم . .

. .

. .

۱۶۴۱.الإمام الباقر عليه السلام : الإمام الباقر عليه السلام : لَيسَت تَشهَدُ الجَوارِحُ عَلى مُؤمِنٍ ، إِنَّما تَشهَدُ عَلى مَن حَقَّت عَلَيهِ كَلِمَةُ العَذابِ ، فَأَمّا المُؤمِنُ فَيُعطى كِتابَهُ بِيَمينِهِ ، قالَ اللّه‌ُ عز و جل : «فَمَن أُوتِىَ كِتَـبَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَـائكَ يَقرَءُونَ كِتَـبَهُم وَ لَا يُظلَمُونَ فَتِيلاً» . ⁽¹⁾۹ / ۴مُكالَمَةُ أهلِ الجَنَّةِ والنّارِالكتاب«وَنَادَى أَصْحَـبُ الْجَنَّةِ أَصْحَـبَ النَّارِ أَن قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُواْ نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنُ بَيْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّــلِمِينَ» . ⁽²⁾

.

۹ / ۴ گفتگوى بهشتيان و دوزخيان

۱۸۸۹.الإمام عليّ عليه السلام : امام باقر عليه السلام : اعضاى بدن ، عليه مؤمن شهادت نمى‌دهند ؛ بلكه عليه كسى شهادت مى‌دهند كه سزاوار عذاب است ؛ امّا مؤمن، كارنامه‌اش به دست راست او داده مى‌شود . خداوند عز و جل فرموده است : «امّا كسى كه كارنامه او به دست راستش داده شود ، اينان كارنامه خويش را مى‌خوانند و به قدر نَخَك هسته خرمايى به آنها ستم نمى‌شود» .۹ / ۴گفتگوى بهشتيان و دوزخيانقرآن«و بهشتيان، دوزخيان را آواز مى‌دهند كه: «ما آنچه را پروردگارمان به ما وعده داده بود، درست يافتيم . آيا شما [ نيز ] آنچه را پروردگارتان وعده كرده بود ، راست و درست يافتيد؟» . مى‌گويند: آرى . پس آواز دهنده‌اى ميان آنان آواز در مى‌دهد كه: «لعنت خدا بر ستمكاران باد!»» .

.

«وَنَادَى أَصْحَـبُ النَّارِ أَصْحَـبَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُواْ عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُواْ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَـفِرِينَ» . ⁽¹⁾

الحديث۱۸۸۲.موسى عليه السلام ( ـ لَمّا وَقَفَ عَلى فِرعَونَ ـ ) الدّروع الواقية : فيِ الحَديثِ عَنِ النَّبيِّ صلى الله عليه و آله : أَنَّهم يَعرِفونَ أَنَّ أَهلَ الجَنَّةِ في نَعيمٍ عَظيمٍ فَيُؤَمِّلونَ أَن يُطعِموهُم أَو يَسقوهُم لِيَخِفَّ عَنهُم بَعضُ العَذابِ الأَليمِ ، كَما قالَ جَلَّ جَلالُهُ : «وَنَادَى أَصحَـبُ النَّارِ أَصحَـبَ الجَنَّةِ أَن أَفِيضُوا عَلَينَا مِنَ المَاءِ أَو مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ » ⁽²⁾قالَ : فَيُحبَسُ عَنهُمُ الجَوابُ أَربَعينَ سَنَةً ، ثُمَّ يُجيبونَهُم بِلِسانِ الاحتِقارِ وَالتَّهَوُّنِ : «إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الكَـفِرِينَ » ⁽³⁾! فَيَرَونَ أَنَّ الخَزَنَةَ عِندَهُم يُشاهِدونَ ما قَد نَزَلَ بِهِم مِنَ المَصائِبِ ، فَيُؤَمِّلونَ أن يَجِدُوا عِندَهُم فَرَجا بِسَبَبٍ مِنَ الأَسبابِ ، فَقالَ اللّه‌ُ جَلَّ جَلالُهُ : «وَ قَالَ الَّذِينَ فِى النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادعُوا رَبَّكُم يُخَفِّف عَنَّا يَومًا مِّنَ العَذَابِ » ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۹ / ۵مَلامَةُ أصحابِ الأَعرافِ أصحابَ النّارِالكتاب«وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَـرُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَـبِ النَّارِ قَالُواْ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّــلِمِينَ * وَنَادَى أَصْحَـبُ الأَْعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُم بِسِيمَـاهُمْ قَالُواْ مَا أَغْنَى عَنكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ * أَهَـؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ لَاخَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنتُمْ تَحْزَنُونَ» . ۶

.

۹ / ۵ سرزنش ياران اعراف ، ياران آتش را

«و دوزخيان، بهشتيان را آواز مى‌دهند كه: «از آن آب يا از آنچه خدا روزىِ شما كرده، بر ما فرو ريزيد» . مى‌گويند: خدا آنها را بر كافران ، حرام كرده است» .

حديث۱۸۷۵.عنه صلى الله عليه و آله : الدروع الواقية : در حديث از پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است كه آنان (دوزخيان) مى‌دانند كه بهشتيان در ناز و نعمتى عظيم به سر مى‌برند . پس آرزو مى‌كنند كه بهشتيان به آنها غذايى يا آبى دهند تا عذاب دردناك آنان ، اندكى تخفيف يابد . خداوند عز و جل در اين باره فرموده است : «و دوزخيان ، بهشتيان را آواز مى‌دهند كه : از آن آب يا از آنچه خدا روزىِ شما كرده ، بر ما فرو ريزيد» ؛ امّا چهل سال پاسخى نمى‌شنوند . سپس با زبان تحقير و خفّت به آنها جواب مى‌دهند : «خدا آنها را بر كافران ، حرام كرده است» . پس چشمشان به دوزخبانان مى‌افتد كه شاهد بلاها و عذاب‌هايى هستند كه بر سرشان آمده است . آرزو مى‌كنند به سببى از اسباب ، نزد ايشان به گشايشى دست يابند . خداوند عز و جل در اين باره نيز فرموده است : «و كسانى كه در آتش‌اند ، به نگهبانان دوزخ مى‌گويند : پروردگارتان را بخوانيد تا يك روز از اين عذاب را به ما تخفيف دهد» .۹ / ۵سرزنش ياران اعراف ، ياران آتش راقرآن«و چون چشمانشان به سوى دوزخيان گردانيده شود، مى‌گويند: «پروردگارا! ما را در زمره گروه ستمكاران قرار مده» . و اهل اَعراف، مردانى را كه آنان را از سيمايشان مى‌شناسند، ندا مى دهند [ و ] مى‌گويند: «جمعيت شما و آن [ همه ] گردنكشى كه مى‌كرديد، به حال شما سودى نداشت.» * «آيا اينان همان كسان نبودند كه سوگند ياد مى‌كرديد كه خدا آنان را به رحمتى نخواهد رسانيد؟» «[ اينك ] به بهشت درآييد. نه بيمى بر شماست و نه اندوهگين مى‌شويد»» .

.

الحديث۱۸۶۹.عنه عليه السلام ( ـ مِمّا كانَ يَدعو بِهِ بَعدَ الفَراغِ مِنَ الاِس ) مجمع البيان عن ابن عبّاس : «وَنَادَى» أي وسَيُنادي «أَصحَـبُ الأَْعْرَافِ رِجَالًا» من أصحابِ النّارِ «يَعْرِفُونَهُم بِسِيمَـاهُمْ » أَي بِصِفاتِهِمْ ؛ يَدْعونَهُم بِأَساميهِم وَكُناهُم ، وَيُسَمّونَ رُؤَساءَ المُشرِكينَ . ⁽¹⁾۹ / ۶طَلَبُ التَّخفيفِالكتاب«وَ قَالَ الَّذِينَ فِى النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُواْ رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِّنَ الْعَذَابِ * قَالُواْ أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُواْ بَلَى قَالُواْ فَادْعُواْ وَ مَا دُعَـؤُاْ الْكَـفِرِينَ إلَّا فِى ضَلَالٍ * إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ فِى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ * يَوْمَ لَا يَنفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ» . ⁽²⁾

الحديث۱۸۶۳.الإمام عليّ عليه السلام : الدر المنثور عن ابن جريج : بَلَغَنا أنَّ أهلَ النّارِ نادَوا خَزَنَةَ جَهَنَّمَ أنِ «ادْعُواْ رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِّنَ الْعَذَابِ» فَلَم يُجيبوهُم ما شاءَ اللّه‌ُ ، فَلَمّا أجابوهُم بَعدَ حينٍ قالوا لَهُم : «فَادْعُواْ وَ مَا دُعَـؤُاْ الْكَـفِرِينَ إِلّا فِى ضَلَالٍ» ⁽³⁾، ثُمَّ نادَوا «يَـمَــلِكُ» لِخازِنِ النّارِ

«لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ» ، فَسَكَتَ عَنهُم مالِكٌ مِقدارَ أربَعينَ سَنَةً ، ثُمَّ أجابَهُم فَقالَ : «إِنَّكُم مَّاكِثُونَ» ⁽⁴⁾، ثُمَّ نادَى الأَشقِياءُ رَبَّهُم فَقالوا : «رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ» فسكَتَ عَنهُم ... مِقدارَ الدُّنيا ، ثُمَّ أجابَهُم بَعدَ ذلِكَ : «اخْسَئواْ فِيهَا وَ لَا تُكَلِّمُونِ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾.

۹ / ۶ درخواست تخفيف

حديث۱۸۶۱.عنه صلى الله عليه و آله : مجمع البيان ـ به نقل از ابن عبّاس ، در باره آيه : «و اهل اعراف ، مردانى را كه آنها را از سيمايشان مى‌شناسند ، ندا مى‌دهند» ـ : يعنى با خصوصياتشان آنها را مى‌شناسند و با نام و كنيه صدايشان مى‌زنند و سرانِ مشركان را نام مى‌برند .۹ / ۶درخواست تخفيفقرآن«و كسانى كه در آتش‌اند، به نگهبانان جهنّم مى‌گويند: «پروردگارتان را بخوانيد تا يك روز از اين عذاب را به ما تخفيف دهد». مى‌گويند: «مگر پيامبرانتان دلايل روشن به سوى شما نياوردند؟» . مى‌گويند: «چرا». مى‌گويند: «پس بخوانيد ؛ ولى دعاى كافران جز در بيراهه نيست» . در حقيقت، ما فرستادگان خود را و [نيز] كسانى را كه گرويده‌اند، در زندگى دنيا و روزى كه گواهان بر پاى مى‌ايستند ، يارى مى‌كنيم ؛ همان روزى كه ستمگران را پوزش‌خواهى‌شان سود نمى‌بخشد و براى آنان لعنت است و برايشان بدفرجامىِ آن سراى است».

حديث۱۸۵۵.الإمام الكاظم عليه السلام ( ـ في قُنوتِهِ ـ ) الدرّ المنثور ـ به نقل از ابن جَريج ـ : روايت شده است كه دوزخيان به نگهبانان جهنّم مى‌گويند : «پروردگارتان را بخوانيد تا يك روز از اين عذاب را به ما تخفيف دهد» ؛ ولى آنان تا مدّتى كه خدا بخواهد ، پاسخ دوزخيان را نمى‌دهند و پس از مدّتى كه پاسخشان را مى‌دهند، مى‌گويند: «پس بخوانيد ؛ ولى دعاى كافران جز در بيراهه نيست» . دوباره به نگهبان دوزخ مى‌گويند كه : «اى مالك! پروردگارت [را بخوان تا]

جان ما را بستاند» ؛ ولى مالك نيز تا چهل سال ، پاسخ ايشان را نمى‌دهد و سپس در پاسخشان مى‌گويد: «شما ماندگاريد» .

آن گاه ، تيره‌بختان ، پروردگارشان را مى‌خوانند و مى‌گويند: «پروردگارا ! ما را از اين جا (آتش) بيرون بياور. اگر دو باره [به بدى] بازگشتيم، در آن صورت ، ستمگر خواهيم بود» و خدا به اندازه [عمرِ] دنيا در پاسخ آنان سكوت مى‌كند و آن گاه ، پاسخشان مى‌دهد كه: «در آن ، گم شويد و با من سخن مگوييد» .

.

۹ / ۷طَلَبُ الشَّفيعِ والصَّديقِالكتاب«فَمَا لَنَا مِن شَافِعِينَ * وَ لَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ» . ⁽¹⁾

الحديث۱۸۴۹.الإمام زين العابدين عليه السلام : الإمام الصادق عليه السلام : لَقَد عَظُمَت مَنزِلَةُ الصَّديقِ! حتّى إنَّ أهلَ النّارِ لِيَستَغيثونَ بِهِ ، ويَدعونَهُ فِي النّارِ قَبلَ القَريبِ وَالحَميمِ ؛ قالَ اللّه‌ُ عز و جل مُخبِرا عَنهُم : «فَمَا لَنَا مِن شَافِعِينَ * وَ لَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ» . ⁽²⁾۹ / ۸طَلَبُ الطَّعامِ وَالشَّرابِالكتاب«وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُواْ عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُواْ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ» . . ⁽³⁾

«وَ إِن يَسْتَغِيثُواْ يُغَاثُواْ بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَ سَاءَتْ مُرْتَفَقًا» . ⁽⁴⁾

.

۹ / ۷ درخواست شفيع و دوست

۹ / ۸ درخواست آب و غذا

۹ / ۷درخواست شفيع و دوستقرآن«پس ما نه شفاعت كنندگانى داريم و نه دوستى دلسوز» .

حديث۱۸۳۸.الإمام زين العابدين عليه السلام ( ـ في مُناجاةِ المُعتَصِمينَ ـ ) امام صادق عليه السلام : به راستى كه دوست ، چنان جايگاه والايى دارد كه حتّى دوزخيان نيز از او فريادخواهى مى‌كنند و قبل از خويشاوندان و نزديكان ، او را به كمك مى‌خوانند. خداوند عز و جل به نقل از آنان مى‌فرمايد: «ما نه شفاعت كنندگانى داريم و نه دوستى دلسوز» .۹ / ۸درخواست آب و غذاقرآن«و دوزخيان، بهشتيان را آواز مى‌دهند كه: «از آن آب يا از آنچه خدا روزى‌تان كرده است ، بر ما فرو ريزيد». [در پاسخ ]مى‌گويند: «خدا اينها را بر كافران ، حرام كرده است»».

«و اگر فريادرسى جويند، به آبى چون مسِ گداخته كه چهره‌ها را بريان مى‌كند ، يارى مى‌شوند. وه! چه بد شرابى است و چه زشت جايگاهى».

.

الحديث۱۸۳۱.الإمام الهادي عليه السلام ( ـ في دُعاءٍ لَهُ ـ ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يُلقى عَلى أهلِ النّارِ الجوعُ ، فَيَعدِلُ ما هُم فيهِ مِنَ العَذابِ ، فَيَستَغيثونَ ، فَيُغاثونَ بِطَعامٍ مِن ضَريعٍ لا يُسمِنُ ولا يُغني مِن جوعٍ ، فَيَستَغيثونَ بِالطَّعامِ ، فَيُغاثونَ بِطَعامٍ ذي غُصَّةٍ ، فَيَذكُرونَ أنَّهُم كانوا يُجيزونَ الغُصَصَ فِي الدُّنيا بِالشَّرابِ ، فَيَستَغيثونَ بِالشَّرابِ ، فَيُرفَعُ إلَيهِمُ الحَميمُ بِكَلاليبِ الحَديدِ ، فَإِذا دَنَت مِن وُجوهِهِم شَوَت وُجوهَهُم ، فَإِذا دَخَلَت بُطونَهُم قَطَعَت ما في بُطونِهِم .

فَيَقولونَ : اُدعوا خَزَنَةَ جَهَنَّمَ ، فَيَقولونَ : «أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُواْ بَلَى قَالُواْ فَادْعُواْ وَ مَا دُعَـؤُاْ الْكَـفِرِينَ إلَّا فِى ضَلَالٍ» فَيَقولونَ : اُدعوا مالِكا ، فَيَقولونَ : «يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ» ! فَيُجيبُهُم : «إِنَّكُم مَّاكِثُونَ» . ⁽¹⁾۱۸۳۰.عنه عليه السلام ( ـ في دُعاءٍ كانَ يَدعو بِهِ بَعدَ الثَّماني رَكَع ) الكافي عن زرارة : سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ عليه السلام عَن قَولِ اللّه‌ِ عز و جل : «يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ» ⁽²⁾

؟ قالَ : تُبَدَّلُ خُبزَةً نَقِيَّةً يَأكُلُ مِنهَا النّاسُ حَتّى يَفرُغوا مِنَ الحِسابِ . فَقالَ لَهُ قائِلٌ : إنَّهُم لَفي شُغُلٍ يَومَئِذٍ عَنِ الأَكلِ وَالشُّربِ! فَقالَ : إنَّ اللّه‌َ عز و جلخَلَقَ ابنَ آدَمَ أجوَفَ ، ولا بُدَّ لَهُ مِنَ الطَّعامِ وَالشَّرابِ ، أهُم أشَدُّ شُغلاً يَومَئِذٍ أم مَن فِي النّارِ ؟ فَقَدِ

استَغاثوا ، وَاللّه‌ُ عز و جل يَقولُ : «وَ إِن يَسْتَغِيثُواْ يُغَاثُواْ بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ» . ⁽³⁾.

حديث۱۸۲۸.عنه عليه السلام ( ـ في دُعاءِ الجَوشَنِ ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در دوزخيان، چنان گرسنگى‌اى افكنده مى‌شود كه با عذابى كه در آن به سر مى‌برند ، برابرى مى‌كند. پس فرياد كمك‌خواهى بر مى‌دارند ؛ ولى با خوراكى از خارِ خشك ـ كه نه فربه مى‌سازد و نه گرسنگى را مى‌زدايد ـ به فريادشان رسيده مى‌شود. دوباره فرياد بر مى‌آورند كه گرسنه‌ايم . اين بار ، خوراكى گلوگير به آنان خورانده مى‌شود. به ياد مى‌آورند كه در دنيا اگر لقمه‌اى در گلويشان گير مى‌كرد ، آن را با نوشيدن آب فرو مى‌بردند. پس آب مى‌طلبند، و با چنگك‌هاى آهنى، ظرف‌هاى آب جوشان به طرفشان برده مى‌شود. همين كه به نزديك صورت آنان مى‌رسد، چهره‌هايشان را بريان مى‌كند . و چون وارد معده‌هايشان شود ، امعا و احشاى آنها را تكّه تكّه مى‌كند .

در اين هنگام، مى‌گويند: نگهبانان جهنّم را بخوانيد . و آنها به ايشان مى‌گويند: «مگر پيامبرانتان دلايل روشن به سوى شما نياوردند ؟! مى‌گويند: «چرا». مى‌گويند: پس بخوانيد ؛ ولى دعاى كافران جز در بيراهه نيست» .

دوزخيان مى‌گويند: مالك [ـِ دوزخ ]را بخوانيد [و از او خواهش كنيد]، پس مى‌گويند: «اى مالك ! پروردگارت [را بخوان تا] جان ما را بستاند» و او پاسخشان مى‌دهد كه: «شما ماندگاريد» .۱۸۲۷.عنه عليه السلام : الكافى ـ به نقل از زراره ـ : از امام باقر عليه السلام در باره اين سخن خداى عز و جل پرسيدم: «روزى كه زمين به زمينى ديگر بَدَل مى‌شود» .

فرمود: «به گِرده نانى خالص تبديل مى‌شود و مردم از آن مى‌خورند تا آن گاه كه از حسابرسى فارغ شوند» .

كسى گفت : در آن روز، آنان چندان گرفتارند كه به خوردن و آشاميدن نمى‌رسند!

فرمود: «خداوند عز و جل آدمى‌زاده را ميانْ‌تهى آفريده است و ناگزير از خوردن و آشاميدن است . آيا در آن روز ، آنان گرفتارترند يا كسانى كه در آتش‌اند؟ [حتّى]

كسانى هم كه در آتش‌اند ، آب [و غذا ]مى‌طلبند، و خداوند عز و جل مى‌فرمايد: «و اگر آب بطلبند، با آبى چون مسِ گداخته به دادشان رسيده مى‌شود كه چهره‌ها را بريان مى‌كند، و چه بد نوشيدنى است آن !» » . .

۱۸۲۶.الإمام الكاظم عليه السلام ( ـ في حِجابِهِ ـ ) الإمام الباقر أو الإمام الصّادق عليهماالسلام : إِنَّ أَهلَ النّارِ يَموتُونَ عِطاشا ، وَ يَدخُلونَ قُبورَهُم عِطاشا ، وَيُحشَرُونَ عِطاشا ، وَيَدخُلونَ جَهَنَّمَ عِطاشا ، فَيُرفَعُ لَهُم قَراباتُهُم مِنَ الجَنَّةِ فَيَقولونَ : «أَفِيضُوا عَلَينَا مِنَ المَاءِ أَو مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ » . ⁽¹⁾۱۸۲۵.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ مِن دُعاءٍ لَهُ ـ ) الإمام الصّادق عليه السلام : «يَومَ التَّنَادِ» ⁽²⁾يَومٌ يُنادى أَهلُ النّارِ أَهلَ الجَنَّةِ : «أَن أَفِيضُوا عَلَينَا مِنَ المَاءِ أَو مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ» . ⁽³⁾۹ / ۹شِدَّةُ التَّخاصُمِالكتاب«هَـذَا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَئَابٍ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ * هَـذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ غَسَّاقٌ * وَ ءَاخَرُ مِن شَكْلِهِ أَزْوَ جٌ * هَـذَا فَوْجٌ مُّقْتَحِمٌ مَّعَكُمْ لَا مَرْحَبَا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُواْ النَّارِ * قَالُواْ بَلْ أَنتُمْ لَا مَرْحَبَا بِكُمْ أَنتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ * قَالُواْ رَبَّنَا مَن قَدَّمَ لَنَا هَـذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِى النَّارِ * وَ قَالُواْ مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ الْأَشْرَارِ * أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ * إِنَّ ذَ لِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ» . ⁽⁴⁾

«احْشُرُواْ الَّذِينَ ظَـلَمُواْ وَ أَزْوَ جَهُمْ وَ مَا كَانُواْ يَعْبُدُونَ * مِن دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَ طِ الْجَحِيمِ * وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئولُونَ * مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ * بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ * وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ * قَالُواْ إِنَّكُمْ كُنتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ * قَالُواْ بَل لَّمْ تَكُونُواْ مُؤْمِنِينَ * وَ مَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُم مِّن سُلْطَانِ بَلْ كُنتُمْ قَوْمًا طَاغِينَ * فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا إِنَّا لَذَائِقُونَ * فَأَغْوَيْنَاكُمْ إِنَّا كُنَّا غَاوِينَ * فَإِنَّهُمْ يَوْمَـئِذٍ فِى الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ * إِنَّا كَذَ لِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ * إِنَّهُمْ كَانُواْ إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَـهَ إلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ * وَ يَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُواْ ءَالِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَّجْنُونِ * بَلْ جَاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ * إِنَّكُمْ لَذَائِقُواْ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ * وَ مَا تُجْزَوْنَ إلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَ إِذْ يَتَحَاجُّونَ فِى النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَـؤُاْ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُواْ إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِّنَ النَّارِ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُواْ إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ» . ⁽⁶⁾

«وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ * وَ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تَعْبُدُونَ * مِن دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنصُرُونَكُمْ أَوْ يَنتَصِرُونَ * فَكُبْكِبُواْ فِيهَا هُمْ وَ الْغَاوُنَ * وَ جُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ * قَالُواْ وَ هُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ * تَاللَّهِ إِن كُنَّا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ * إِذْ نُسَوِّيكُم بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * وَ مَا أَضَلَّنَا إلَّا الْمُجْرِمُونَ * فَمَا لَنَا مِن شَافِعِينَ * وَ لَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ * فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * إِنَّ فِى ذَ لِكَ لَأَيَةً وَ مَا كَانَ أَكْثَرُهُم مُّؤْمِنِينَ» . ⁽⁷⁾

«قَالَ ادْخُلُواْ فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُم مِّنَ الْجِنِّ وَ الإِنسِ فِى النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَّعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُواْ فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُِولَـاهُمْ رَبَّنَا هَـؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَـئتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِّنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَـكِن لَا تَعْلَمُونَ * وَقَالَتْ أُولَـاهُمْ لأُِخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِن فَضْلٍ فَذُوقُواْ الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ» . ⁽⁸⁾

.

۹ / ۹ ستيزه گرى شديد

۱۸۱۶.الإمام عليّ عليه السلام : امام باقر يا امام صادق عليهماالسلام : اهل آتش ، تشنه مى‌ميرند و تشنه وارد قبرهايشان مى‌شوند و تشنه به حشر مى‌آيند و تشنه داخل دوزخ مى‌شوند . پس ، خويشاوندانشان را از دور در بهشت مى‌بينند و به آنها مى‌گويند : «از آن آب يا از آنچه خدا روزى‌تان كرده است ، بر ما فرو ريزيد» .۱۸۱۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام صادق عليه السلام : «روزِ ندا دادن به يكديگر» روزى است كه دوزخيان به بهشتيان ندا مى‌دهند كه : «از آن آب يا از آنچه خدا روزى‌تان كرده است ، بر ما فرو ريزيد» .۹ / ۹ستيزه‌گرى شديدقرآن«اين است [حال بهشتيان] و [امّا] براى طغيانگران ، به راستى كه بد فرجامى است ؛ به جهنّم مى‌روند كه چه بد آرامگاهى است ! اين ، جوشاب و چركاب است . بايد آن را بچشند ، و از همين گونه، انواع ديگر [عذاب‌ها]. اينها گروهى هستند كه با شما به اجبار وارد [آتش ]مى‌شوند . بدا به حال آنها ؛ زيرا آنان داخل آتش مى‌شوند. [به رؤساى خود ]مى‌گويند: «بلكه بر خود شما خوش مباد! اين عذاب را شما خود براى ما از پيش فراهم آورديد، و چه بد قرارگاهى است». مى‌گويند: «پروردگارا ! هر كس اين عذاب را از پيش براى ما فراهم آورده، عذاب او را در آتش ، دو چندان كن» و مى‌گويند: «ما را چه شده است كه مردانى را كه ما آنان را از اشرار مى‌شمرديم ، يا آنان را [در دنيا ]به ريشخند مى‌گرفتيم ، نمى‌بينيم؟ يا چشمان [ما ]بر آنها نمى‌افتد؟» . اين ستيزه اهل آتش ، قطعا راست است».

«كسانى را كه ستم كرده‌اند ، با هم‌رديفانشان و آنچه غير از خدا مى‌پرستيده‌اند، گرد آوريد و به سوى آتشِ افروخته ، رهبرى‌شان كنيد و آنان را باز داريد كه آنها مسئول‌اند. شما را چه شده است كه همديگر را يارى نمى‌كنيد؟! [نه!] بلكه امروز ، آنان از دَرِ تسليم درآمدگان‌اند. و بعضى به بعضى ديگر روى مى‌آورند و از يكديگر مى‌پرسند. مى‌گويند: «شما [ظاهرا] از درِ راستى با ما در مى‌آمديد» . [متّهمان] مى‌گويند: «[نه! ]بلكه شما با ايمان نبوديد و ما هيچ تسلّطى بر شما نداشتيم ؛ بلكه خودتان سركش بوديد. پس فرمان پروردگارمان بر ما سزاوار آمد كه ما واقعا بايد [عذاب را] بچشيم. و شما را گم‌راه كرديم؛ زيرا خودمان گم‌راه بوديم» . پس آنان در آن روز ، در عذاب ، شريك يكديگرند. آرى، ما با مجرمان چنين رفتار مى‌كنيم ؛ چرا كه آنان بودند كه وقتى به ايشان گفته مى‌شد: «خدايى جز خداى يگانه نيست»، تكبّر مى‌ورزيدند و مى‌گفتند: «آيا ما براى شاعرى ديوانه ، دست از خدايانمان بر داريم؟!»؛ ولى نه! [او] حقيقت را آورده و فرستادگان را تصديق كرده است . در واقع ، شما عذاب پردرد را خواهيد چشيد و جز آنچه مى‌كرديد ، جزا نمى‌يابيد».

«و آن گاه كه در آتش ، شروع به آوردن حجّت مى‌كنند، زيردستان به كسانى كه گردنكش بودند، مى‌گويند: «ما پيرو شما بوديم . پس آيا مى‌توانيد پاره‌اى از اين آتش را از ما دفع كنيد؟» . كسانى كه گردنكشى مى‌كردند، مى‌گويند: «اكنون همه ما در آن هستيم . خداست كه ميان بندگان ، داورى كرده است»».

«و آتشِ افروخته ، براى گم‌راهان ، نمودار مى‌گردد و به آنان گفته مى‌شود: «كجايند آن چيزهايى كه به جاى خدا مى‌پرستيديد ؟! آيا يارى‌تان مى‌كنند ، يا خود را يارى مى‌دهند؟» . پس آنها و همه گم‌راهان و نيز همه سپاهيان ابليس ، در آن افكنده مى‌شوند . آنها در آن جا با يكديگر ستيزه مى‌كنند و مى‌گويند: «سوگند به خدا كه ما در گم‌راهىِ آشكارى بوديم ، آن گاه كه شما را با پروردگار جهانيان ، برابر مى‌كرديم ، و جز تبهكاران ما را گم‌راه نكردند. در نتيجه، نه شفاعتگرانى داريم و نه دوستى نزديك. و اى كاش بازگشتى داشتيم تا از مؤمنان مى‌شديم». به راستى كه در اين، عبرتى است ؛ ولى بيشترشان مؤمن نبودند».

«مى‌فرمايد: «به ميان امّت‌هايى از پرى و آدمى برويد كه پيش از شما وارد آتش شدند» و هر بار كه امّتى وارد [آتش] شود ، همتايش را لعنت مى‌كند ، تا آن كه چون همگى در آن به هم پيوندند ، پيروانشان در باره پيشوايانشان مى‌گويند: «پروردگارا ! اينان ما را گم‌راه كردند. پس عذاب آتشى دو برابر به آنان بده» . خدا مى‌فرمايد: «براى هر كدام ، دو چندان است ؛ ولى شما نمى‌دانيد» و پيشوايانشان به پيروانشان مى‌گويند: «شما بر ما امتيازى نداريد . پس به سزاى آنچه به دست مى‌آورديد، عذاب را بچشيد»».

.

. .

. .

الحديث۱۸۰۵.الدرّ المنثور عن ابن عبّاس : الإمام الباقر عليه السلام ـ في قَولِهِ تَعالى : «كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَّعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُواْ فِيهَا جَمِيعًا» ⁽¹⁾ـ : بَرِئَ بَعضُهُم مِن بَعضٍ ولَعَنَ بَعضُهُم بَعضا ، يُريدُ بَعضُهُم أن يَحُجَّ بَعضا رَجاءَ الفَلجِ فَيُفلِتوا مِن عَظيمِ ما نَزَلَ بِهِم ، ولَيسَ بِأَوانِ بَلوى ، ولاَ اختِبارٍ ولا قَبولِ مَعذِرَةٍ ، ولاتَ حينَ نَجاةٍ! ⁽²⁾۱۸۰۴.الإمام الصادق عليه السلام : الإمام الصادق عليه السلام ـ لأصحابه ـ : إذَا استَقَرَّ أهلُ النّارِ فِي النّارِ يَفقِدونَكُم فَلا يَرَونَ مِنكُم أحَدا ، فَيَقولُ بَعضُهُم لِبَعضٍ : «مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ الْأَشْرَارِ * أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ» قالَ : وذلِكَ قَولُ اللّه‌ِ عز و جل : «إِنَّ ذَ لِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ» ⁽³⁾يَتَخاصَمونَ فيكُم فيما كانوا يَقولونَ فِي الدُّنيا . ⁽⁴⁾۹ / ۱۰رَهَقُ الذِّلَّةِالكتاب«وَ الَّذِينَ كَسَبُواْ السَّيِّئاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ مُظْـلِمًا أُوْلَـائِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۱۰ تنگناى خوارى

حديث۱۷۹۸.السنن الكبرى عن ابن عبّاس : امام باقر عليه السلام ـ در باره اين سخن خداى متعال كه: «هر بار كه امّتى وارد [آتش] گردد ، همتايش را لعنت مى‌كند ، تا آن كه چون همگى در آن به هم پيوستند» ـ : اين عدّه از آن عدّه بيزارى مى‌جويند و آن عدّه اين عدّه را لعنت مى‌كنند . عدّه‌اى با عدّه‌اى ديگر احتجاج مى‌كنند ، بدان اميد كه [در اين ستيزه‌گرى] چيره شوند و از بلاى بزرگى كه بر آنان فرود آمده است، بِرَهَند ، غافل از اين كه آن هنگام ، نه موقع امتحان است، نه هنگام پذيرش پوزش، و نه هنگام رهايى.۱۷۹۷.عنه عليه السلام ( ـ في قَولِ اللّه ِ عز و جل : {Q} «وَ لَقَدْ عَهِد ) امام صادق عليه السلام : ـ به يارانش ـ : آن گاه كه دوزخيان در آتش قرار گيرند ، شما [مؤمنان ]را گم مى‌كنند و هيچ يك از شما را نمى‌بينند. در اين هنگام ، به يكديگر مى‌گويند: «ما را چه شده است كه مردانى را كه ما آنان را از بَدان مى‌شمرديم ، يا آنان را [در دنيا] به ريشخند مى‌گرفتيم ، نمى‌بينيم؟ يا چشم‌ها[ى ما] بر آنها نمى‌افتد؟» .

اين ، سخن خداى عز و جل است كه: «اين ستيزه اهل آتش ، قطعا راست است» . آنان در باره شما، راجع به آنچه در دنيا مى‌گفتند، با يكديگر ستيزه (بگو مگو) مى‌كنند .۹ / ۱۰تنگناى خوارىقرآن«و كسانى كه مرتكب بدى‌ها شده‌اند، جزاى هر بدى‌اى ، مانند آن است و خوارى ، آنان را فرو مى‌گيرد . آنان در مقابل خدا، هيچ حمايتگرى ندارند . گويى چهره‌هايشان با پاره‌هايى از شبِ تار ، پوشانده شده است . آنان همدم آتش‌اند و در آن ، جاودانه خواهند بود».

.

الحديث۱۷۹۱.الإمام الباقر عليه السلام : التوحيد عن محمّد بن عليّ الحلبي عن الإمام الصادق عليه السلام ـ في قَوله عز و جل : «يَوْمَ يُكْشَفُ عَن سَاقٍ» ⁽¹⁾ـ : تَبارَكَ الجَبّارُ ⁽²⁾، ثُمَّ أشارَ إلى ساقِهِ فَكَشَفَ عَنهَا الإِزارَ . قالَ : «وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ» ⁽³⁾، قالَ : اُفحِمَ ⁽⁴⁾القَومُ ودَخَلتَهُمُ الهَيبَةُ ، وشَخَصَتِ الأَبصارُ ، وبَلَغَتِ القُلوبُ الحَناجِرَ «خَـشِعَةً أَبْصَـرُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ كَانُواْ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سَــلِمُونَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾۱۷۹۰.سنن ابن ماجة عن اُسامة بن زيد : الإمام الباقر عليه السلام ـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ الَّذِينَ كَسَبُواْ السَّيِّئاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ» ⁽⁷⁾ـ : هؤُلاءِ أهلُ البِدَعِ وَالشُّبَهاتِ وَالشَّهَواتِ ، يُسَوِّدُ اللّه‌ُ وُجوهَهُم ثُمَّ يَلقونَهُ ... ويُلبِسُهُمُ الذُّلَّ وَالصَّغارَ . ⁽⁸⁾۹ / ۱۱تَمَنّي الرُّجوعِ إلَى الدُّنياالكتاب«إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُواْ مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُواْ وَ رَأَوُاْ الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ * وَ قَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُواْ لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُواْ مِنَّا كَذَ لِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَــلَهُمْ حَسَرَ تٍ عَلَيْهِمْ وَ مَا هُم بِخَـرِجِينَ مِنَ النَّارِ» . ⁽⁹⁾

«وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُواْ عَلَى النَّارِ فَقَالُواْ يَــلَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِايَـتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» . ⁽¹⁰⁾

«فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» . ۱۱

راجع : الأحزاب : ۶۶ ، الفرقان : ۲۷ ، الزمر : ۵۸ ـ ۶۰ ، الفجر : ۲۳ و ۲۴ .

.

۹ / ۱۱ آرزوى بازگشت به دنيا

حديث۱۷۸۱.الكافي عن ابن الطيّار : التوحيد ـ به نقل از محمّد بن على حلبى ـ : از امام صادق عليه السلام در باره آيه «روزى كه ساق ، آشكار شود» پرسيدم . فرمود: «بلندمرتبه است خداى بزرگ!» سپس با اشاره به ساق پاى خود ، دامان آن را بالا زد . ⁽¹⁾

امام عليه السلام اين آيه را خواند : «و به سجده فرا خوانده مى‌شوند ؛ ولى نمى‌توانند [سجده كنند]» و فرمود: «[يعنى] مردم ، مُجاب مى‌شوند و هيبت ، وجودشان را فرا مى‌گيرد، چشم‌ها خيره مى‌گردند و [از ترس ،] قلب‌ها به حلق‌ها مى‌رسند ، «ديدگانشان به زير افتاده است و خوارى ، آنان را فرا مى‌گيرد ، در حالى كه [پيش از اين ، ]به سجده فرا خوانده مى‌شدند و تن‌درست بودند» .۱۷۸۰.سنن أبي داوود عن عائشة بنت سعد بن أبي وقّاص عن أب امام باقر عليه السلام ـ در باره اين سخن خداى متعال : «و كسانى كه مرتكب بدى‌ها شده‌اند، [بدانند كه] جزاى بدى ، بدى‌اى مانند آن است ، و خوارى ، آنان را فرا مى‌گيرد. در مقابل خدا ، هيچ حمايتگرى ندارند» ـ : اينان همان بدعت‌گذاران و شبهه‌افكنان و پيروان خواهش‌هاى نفسانى هستند. خدا روى آنها را سياه مى‌كند، سپس [با روسياهى ]به ديدار او مى‌روند... و جامه خوارى و خفّت را بر ايشان مى‌پوشاند.۹ / ۱۱آرزوى بازگشت به دنياقرآن«آنگاه كه پيشوايان از پيروان بيزارى جويند و عذاب را مشاهده كنند و ميانشان پيوندها بريده گردد . و پيروان مى‌گويند: «كاش براى ما بازگشتى بود تا همان گونه كه [ آنان ] از ما بيزارى جستند، [ ما نيز ] از آنان بيزارى مى‌جستيم». اين گونه خداوند، كارهايشان را ـ كه براى آنان ، مايه حسرت‌هاست- به ايشان مى‌نماياند، و از آتش ، بيرون آمدنى نيستند» .

«و اى كاش [ منكران را ] هنگامى كه بر آتش عرضه مى‌شوند، مى‌ديدى كه مى‌گويند: كاش باز گردانده مى‌شديم و [ ديگر ] آيات پروردگارمان را تكذيب نمى‌كرديم و از مؤمنان مى‌شديم!» .

«اى كاش كه بازگشتى براى ما بود و از مؤمنان مى‌شديم!» .

ر . ك : احزاب : آيه ۶۶ ، فرقان : آيه ۲۷ ، زمر : آيات ۵۸ ـ ۶۰ ، فجر : آيات ۲۳ و ۲۴ .

.

الحديث۱۷۷۱.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : إِنَّ النّاسَ يَمُرُّونَ يَومَ القِيامَةِ عَلَى الصِّراطِ ، وَالصِّراطُ دَحضٌ ⁽¹⁾مَزَلَّةٌ يَتَكَفَّأُ بِأَهلِهِ ، وَالنّارُ تَأخُذُ مِنهُم ، وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَتَنطِفُ ⁽²⁾عَلَيهِم مِثلَ الثَّلجِ إِذا وَقَعَ ، لَها زَفيرٌ وَشَهيقٌ .

فَبَينَما هُم كَذلِكَ إِذ جاءَهُم نِداءٌ مِنَ الرَّحمنِ : عِبادي مَن كُنتُم تَعبُدونَ في دارِ الدُّنيا؟ فَيَقولُونَ : رَبِّ ! أَنتَ تَعلَمُ أَنّا إِيّاكَ كُنّا نَعبُدُ . فَيُجيبُهُم بِصَوتٍ لَم يَسمَع الخَلائِقُ مِثلَهُ قَطُّ : عِبادي ! حَقٌّ عَلَيَّ أَلّا أَكِلَكُمُ اليَومَ إِلى أَحَدٍ غَيري ، فَقَدعَفَو تُ عَنكُم وَرَضيتُ عَنكُم .

فَتَقومُ المَلائِكَةُ عِندَ ذلِكَ بِالشَّفاعَةِ ، فَيُنَحَّونَ مِن ذلِكَ المَكانِ ، فَيَقولُ الَّذينَ تَحتُهُم‌فِي النّارِ : «فَمَا لَنَا مِن شَـفِعِينَ * وَ لَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ * فَلَو أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ المُؤمِنِينَ » . قالَ اللّه‌ُ : «فَكُبكِبُوا فِيهَا هُم وَ الغَاوُنَ» . ⁽³⁾.

حديث۱۷۶۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در روز قيامت ، مردم از صراط مى‌گذرند . صراط ، ليز و لغزنده است ، به طورى كه عبور كنندگان از خود را واژگون مى‌كند و آتش ، قسمتى از بدن آنان را مى‌گيرد ، و جهنّم مانند برفى كه مى‌بارد، [شراره‌هاى خود را ]بر آنان فرو مى‌ريزد ، و جوش و خروشى دارد . در همين حال از جانب خداى مهربان ، ندا مى‌آيد كه : «اى بندگان من! شما در سراى دنيا چه كسى را مى‌پرستيديد؟» .

مى‌گويند : پروردگارا! تو خود مى‌دانى كه ما فقط تو را مى‌پرستيديم .

و خداوند با صدايى كه خلايق هرگز مانند آن را نشنيده‌اند ، پاسخشان مى‌دهد : «بر من است كه امروز شما را به هيچ كسى غير از خودم واگذار نكنم . پس شما را بخشيدم و از شما خشنود گشتم» .

در اين هنگام ، فرشتگان به شفاعت بر مى‌خيزند و آنان را از آن مكان دور مى‌سازند . پس ، كسانى كه زير پاى آنها در آتش هستند ، مى‌گويند : «براى ما نه شفاعت كنندگانى است و نه دوستى مهربان . كاش [به دنيا] باز مى‌گشتيم تا از مؤمنان باشيم» . خداوند فرموده است : «پس آنها و همه گم‌راهان ، در آتش افكنده مى‌شوند» . .

۱۷۶۸.الإمام الصادق عليه السلام : الإمام الصادق عليه السلام : إذا ماتَ الكافِرُ شَيَّعَهُ سَبعونَ ألفاً مِنَ الزَّبانِيَةِ إلى قَبرِهِ ، وإنَّهُ لَيُناشِدُ حامِليهِ بِصَوتٍ يَسمَعُهُ كُلُّ شَيءٍ إلَا الثَّقَلانِ و يَقولُ : لَو أنَّ لي كَرَّةً فَأَكونَ مِنَ المُؤمِنينَ ! ويَقولُ : اِرجِعوني لَعَلّي أعمَلُ صالِحاً فيما تَرَكتُ ! فَتُجيبُهُ الزَّبانِيَّةُ : كَلّا إنَّها كَلِمَةٌ أنتَ قائِلُها ! ويُناديهِم مَلَكٌ : لَو رُدَّ لَعادَ لِما نُهيَ عَنهُ .

فَإِذا اُدخِلَ قَبرَهُ و فارَقَهُ النّاسُ ، أتاهُ مُنكَرٌ ونَكيرٌ في أهوَلِ صورَةٍ ، فَيَقيمانِهِ ثُمَّ يَقولانِ لَهُ : مَن رَبُّكَ ، وما دينُكَ ، ومَن نَبِيُّكَ ؟ فَيَتَلَجلَجُ لِسانُهُ ولا يَقدِرُ عَلَى الجَوابِ ، فَيَضرِبانِهِ ضَربَةً مِن عَذابِ اللّه‌ِ يَذعَرُ لَها كُلُّ شَيءٍ . ثُمَّ يَقولانِ لَهُ : مَن رَبُّكَ ، وما دينُكَ ، ومَن نَبِيُّكَ ؟ فَيَقولُ : لا أدري ! فَيَقولانِ لَهُ : لا دَرَيتَ ولا هُديتَ ولا أفلَحتَ .

ثُمَّ يَفتَحانِ لَهُ باباً إلَى النّارِ ، ويُنزِلانِ إلَيهِ الحَميمَ مِن جَهَنَّمَ ؛ وذلِكَ قَولُ اللّه‌ِ عز و جل : «وَأَمّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضّالِّينَ * فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ» يَعني فِي القَبرِ «وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ» يَعني فِي الآخِرَةِ . ⁽¹⁾۱۷۶۷.الإمام الرضا عليه السلام : تفسير القمّي عن أبي اُسامة عن أبي عبد اللّه وأبي جعفر عليهماالسلام : وَاللّه‌ِ لَنَشفَعَنَّ فِي المُذنِبينَ مِن شيعَتِنا حَتّى تَقولَ ⁽²⁾أعداؤُنا إذا رَأَوا ذلِكَ : «فَمَا لَنَا مِن شَـفِعِينَ * وَ لَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ * فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» قالَ : مِنَ المُهتَدينَ ، قالَ : لِأَنَّ الإيمانَ قَد لَزِمَهُم بِالإِقرارِ . ⁽³⁾۱۷۶۶.الإمام زين العابدين عليه السلام : الإمام الصّادق عليه السلام : إِنَّ المَيِّتَ إِذا كانَ مِن أهلِ الجَنَّةِ نادى : عَجِّلوا بي ، وَإِن كانَ مِن أَهلِ النّارِ نادى : رُدّوني . ⁽⁴⁾.

۱۷۶۵.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : امام صادق عليه السلام : هر گاه كافر بميرد ، هفتاد هزار دوزخبان ، او را به سوى قبرش تشييع مى‌كنند و او با صدايى كه جز پريان و آدميان، همه موجودات آن را مى‌شنوند، حاملان تابوتش را سوگند مى‌دهد و مى‌گويد: كاش مرا بازگشتى [دوباره به دنيا ]بود تا از مؤمنان مى‌شدم ! و مى‌گويد: مرا بر گردانيد تا شايد در آنچه وا نهاده‌ام ، كار نيكى انجام دهم .

امّا دوزخبانان پاسخش مى‌دهند: «هرگز ! اين ، سخنى است كه تو مى‌گويى» .

و فرشته‌اى به آنان ندا مى‌دهد كه: «اگر هم باز گردانيده شود ، باز همان كارهايى را مى‌كند كه از آن نهى شده بود» .

چون او را در گورش نهند و مردم پراكنده شوند ، نكير و منكر در هولناك‌ترين چهره به نزدش مى‌آيند و او را مى‌شناسند . سپس به وى مى‌گويند: «پروردگارت كيست ؟ دينت چيست ؟ پيامبرت چه كسى است؟» .

او زبانش بند مى‌آيد و نمى‌تواند پاسخ دهد. پس منكر و نكير ، چنان ضربتى از عذاب خدا بر او مى‌كوبند كه همه موجودات ، از آن به وحشت مى‌افتند. دوباره به او مى‌گويند: «پروردگارت كيست ؟ دينت چيست ؟ پيامبرت چه كسى است؟» .

او مى‌گويد: نمى‌دانم.

نكير و منكر به او مى‌گويند : «نه دانستى و نه راه يافتى و نه رستگار شدى» .

سپس درى به سوى آتش برايش مى‌گشايند و از جوشاب جهنّم برايش فرود مى‌آورند. اين است سخن خداى عز و جل كه: «و امّا اگر از دروغزنانِ گم‌راه باشد، پس با آب جوشان پذيرايى مى‌شود» ؛ يعنى در قبر «و در آتش افروخته جاى مى‌گيرد» ؛ يعنى در آخرت.۱۷۶۴.مهج الدعوات عن صفوان بن مهران الجمّال : تفسير القمّى ـ به نقل از ابو اُسامه ، از امام صادق و امام باقر عليهماالسلام ـ : به خدا سوگند ، ما در حقّ شيعيان گنهكارمان شفاعت مى‌كنيم ، تا جايى كه دشمنان ما با ديدن آن مى‌گويند : «ما را نه شفاعت كنندگانى است و نه دوستى مهربان . پس ، كاش ما را بازگشتى بود تا از مؤمنان مى‌بوديم!» ؛ يعنى از ره‌يافتگان ؛ چون لازمه ايمان ، اقرار كردن آنها [به ولايت ما] است .۱۷۶۳.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ في دُعاءِ الاِستِخارَةِ ـ ) امام صادق عليه السلام : ميّت اگر از اهل بهشت باشد ، [به حاملانِ خود] صدا مى‌زند : زودتر مرا ببريد . و اگر از اهل آتش باشد ، صدا مى‌زند : مرا بر گردانيد . .

۹ / ۱۲كَثرَةُ البُكاءِ۱۷۶۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ في حِرزٍ استَخرَجَهُ مِن كِتابِ اللّه ِ العَزيز ) رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يا أيُّهَا النّاسُ! اِبكوا ، فَإِن لَم تَبكوا فَتَباكَوا ؛ فَإِنَّ أهلَ النّارِ يَبكونَ حَتّى تَسيلَ دُموعُهُم في وُجوهِهِم كَأَنَّها جَداوِلُ ، حَتّى تَنقَطِعَ الدُّموعُ فَتَسيلَ الدِّماءُ فَتَقرَحَ العُيونَ ، فَلَو أنَّ سُفُنا اُجرِيَت فيها لَجَرَت . ⁽¹⁾۱۷۵۹.الكافي عن سعد بن زيد عن أبي الحسن عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : إنَّ أهلَ النّارِ لَيَبكونَ حَتّى لَو اُجرِيَتِ السُّفُنُ في دُموعِهِم لَجَرَت ، وإنَّهُم لَيَبكونَ الدَّمَ . ⁽²⁾۱۷۵۸.عنه عليه السلام : عنه صلى الله عليه و آله : يُرسَلُ البُكاءُ عَلى أهلِ النّارِ ، فَيَبكونَ حَتّى يَنقَطِعَ الدُّموعُ ، ثُمَّ يَبكونَ الدَّمَ حَتّى يَصيرَ في وُجوهِهِم كَهَيئَةِ الأُخدودِ ⁽³⁾؛ لَو أُرسِلتَ فيهِ السُّفُنُ لَجَرَت . ⁽⁴⁾۹ / ۱۳تَمَنِّى الجَهْلِ بِحِسابِ أعمالِهِمالكتاب«وَ أَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتَـبَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَــلَيْتَنِى لَمْ أُوتَ كِتَـبِيَهْ * وَ لَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ» . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۱۲ گريه بسيار

۹ / ۱۳ آرزوى ناآگاهى از رسيدگى به كارهايشان

۹ / ۱۲گريه بسيار۱۷۵۱.الإمام عليّ عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اى مردم! گريه كنيد و اگر گريه‌تان نيامد ، تظاهر به گريه كنيد؛ زيرا اهل آتش چنان گريه مى‌كنند كه اشك‌هايشان مانند جوى ، بر گونه‌هايشان روان مى‌گردد ، تا آن كه اشك‌ها مى‌خشكد و خون جارى مى‌شود و چشم‌ها زخم مى‌شوند، و اگر چندين كشتى در آنها به حركت در آورده شوند، حركت مى‌كنند.۱۷۵۰.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اهل آتش چندان گريه مى‌كنند كه اگر چندين كشتى در اشك‌هايشان به حركت در آورده شوند، حركت مى‌كنند . آنان خون مى‌گريند .۱۷۴۹.عنه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اهل آتش را گريه فرا مى‌گيرد و چندان مى‌گريند كه اشك‌ها [مى‌خشكد و] قطع مى‌شود . آن گاه ، چندان خون مى‌گريند كه چهره‌هايشان مانند گودال مى‌شود ، به طورى كه اگر چندين كشتى در آنها به حركت در آورده شوند، حركت مى‌كنند .۹ / ۱۳آرزوى ناآگاهى از رسيدگى به كارهايشانقرآن«امّا آن كسى كه نامه‌اش به دست چپش داده مى‌شود ، مى‌گويد : «اى كاش نامه‌ام به من داده نشده بود و از حسابم ، خبردار نمى‌شدم!»» .

.

الحديث۱۷۴۳.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ في وَصِيَّتِهِ لِكُمَيلِ بنِ زِيادٍ ـ ) الإمام الباقر عليه السلام : وَأُنزِلَ فِي الحاقَّةِ : «وَ أَمَّا مَن أُوتِىَ كِتَـبَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَــلَيتَنِى لَم أُوتَ كِتَـبِيَه * وَ لَم أَدرِ مَا حِسَابِيَه * يَــلَيتَهَا كَانَتِ القَاضِيَةَ * مَا أَغنَى عَنِّى مَالِيَه ـ إلى قَولِهِ ـ إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤمِنُ بِاللَّهِ العَظِيمِ» ⁽¹⁾فَهذا مُشرِكٌ . ⁽²⁾۹ / ۱۴تَمَنِّى النَّجاةِ ولَو بِفِداءِ ما فِي الأَرضِ وأعَزِّ النّاسِالكتاب«قَالُواْ رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِّن سَبِيلٍ» . ⁽³⁾

«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَوْ أَنَّ لَهُم مَّا فِى الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُواْ بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * يُرِيدُونَ أَن يَخْرُجُواْ مِنَ النَّارِ وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ» . ⁽⁴⁾

«يُبَصَّرُونَهُمْ يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِى مِنْ عَذَابِ يَوْمَـئِذِ بِبَنِيهِ * وَ صَاحِبَتِهِ وَ أَخِيهِ * وَ فَصِيلَتِهِ الَّتِى تُئوِيهِ * وَ مَن فِى الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ يُنجِيهِ * كَلَّا إِنَّهَا لَظَى * نَزَّاعَةً لِّلشَّوَى» . ⁽⁵⁾

«لِلَّذِينَ اسْتَجَابُواْ لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُواْ لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُم مَّا فِى الْأَرْضِ جَمِيعًا وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْاْ بِهِ أُوْلَـائِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهَادُ» . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۱۴ آرزوى رهايى ، هر چند به قيمت فدا شدن آنچه در روى زمين است

حديث۱۷۳۴.عنه صلى الله عليه و آله : امام باقر عليه السلام : در سوره حاقّه نازل شده است : «امّا آن كسى كه نامه عملش به دست چپش داده مى‌شود ، مى‌گويد : «اى كاش نامه‌ام به من داده نشده بود و از حسابم ، خبردار نمى‌شدم ! اى كاش [مرگ ، آن را] تمام كرده بود . مالم سودى برايم نداشت»» تا اين جا كه : «او به خداى بزرگ ، ايمان نياورده است» . اين شخص ، همان مشرك است .۹ / ۱۴آرزوى رهايى ، هر چند به قيمت فدا شدن آنچه در روى زمين است و عزيزترين كسانقرآن«مى‌گويند: «پروردگارا! دو بار ما را به مرگ رسانيدى و دو بار ما را زنده گردانيدى. به گناهانمان اعتراف كرديم؛ پس آيا راه بيرون‌شدنى [ از آتش ] هست؟»» .

«كسانى كه كفر ورزيدند، اگر تمام آنچه در زمين است ، براى آنان باشد و مانند آن را [نيز] با آن [داشته باشند] تا به وسيله آن ، خود را از عذاب روز قيامت باز خرند، از ايشان پذيرفته نمى‌شود و عذابى پردرد خواهند داشت. مى‌خواهند كه از آتش بيرون آيند ، در حالى كه از آن ، بيرون آمدنى نيستند و برايشان عذابى پايدار خواهد بود».

«آنان را به ايشان نشان مى‌دهند. گنهكار ، آرزو مى‌كند كه كاش براى رهايى از عذاب آن روز ، مى‌توانست پسران خود را به عوض دهد و نيز همسر و برادرش را و قبيله‌اش را كه به او پناه مى‌دهند ، و هر كس را كه در روى زمين است و همه را [عوض مى‌داد] و آن گاه خود را مى‌رهانيد. هرگز! آن ، آتش زبانه‌كش است ؛ [آتشى كه] بر كَنَنده پوست سر و اندام است».

«براى كسانى كه پروردگارشان را اجابت كرده‌اند ، پاداشى بس نيكوست ؛ ولى كسانى كه وى را اجابت نكرده‌اند، اگر سراسر آنچه در زمين است و مانند آن را با آن داشته باشند، قطعا آن را براى بازخريد خود خواهند داد ؛ امّا آنان به سختى بازخواست مى‌شوند و جايشان در دوزخ است و چه بد جايگاهى است !».

.

الحديث۱۷۲۵.عنه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يَقولُ اللّه‌ُ تَعالى لِأَهوَنِ أهلِ النّارِ عَذابا يَومَ القِيامَةِ : لَو أنَّ لَكَ ما فِي الأَرضِ مِن شَيءٍ أكُنتَ تَفتَدي بِهِ؟ فَيَقولُ : نَعَم . فَيَقولُ : أرَدتُ مِنكَ أهوَنَ مِن هذا وأنتَ في صُلبِ آدَمَ ألّا تُشرِكَ بي شَيئا ، فَأَبيتَ إلّا أن تُشرِكَ بي! ⁽¹⁾۱۷۲۴.رسول اللّه صلى الله عليه و آله ( ـ مِن وَصِيَّةٍ لَهُ أوصى بِها عَلِيّا عليه السلا ) عنه صلى الله عليه و آله ـ كانَ يَقولُ ـ : يُجاءُ بِالكافِرِ يَومَ القِيامَةِ فَيُقالُ لَهُ : أرَأَيتَ لَو كانَ لَكَ مِل‌ءُ الأَرضِ ذَهَبا ، أكُنتَ تَفتَدي بِهِ ؟ فَيَقولُ : نَعَم . فَيُقالُ لَهُ : قَد كُنتَ سُئِلتَ ما هُوَ أيسَرُ مِن ذلِكَ ! ⁽²⁾۱۷۲۳.الإمام الصادق عليه السلام ( ـ لِسُفيانَ الثَّورِيِّ ـ ) عنه صلى الله عليه و آله : يُؤتى بِرَجُلٍ مِن أهلِ النّارِ فَيَقولُ لَهُ : يَابنَ آدَمَ ، كَيفَ وَجَدتَ مَنزِلَكَ؟ فَيَقولُ : أي رَبِّ ! شَرُّ مَنزِلٍ . فَيَقولُ : أتَفتَدي مِنهُ بِطِلاعِ الأَرضِ ذَهَبا ؟ فَيَقولُ : نَعَم أي رَبِّ . فَيَقولُ : كَذَبتَ! قَد سَأَلتُكَ ما هُوَ أقَلُّ مِن ذلِكَ فَلَم تَفعَل . فَيُرَدُّ إلَى النّارِ . ⁽³⁾راجع : ص ۵۶۶ (الفصل الثاني عشر : نظام جهنّم / أهون الناس عذابا) .

۹ / ۱۵تَمَنِّى المَوتِالكتاب«وَ نَادَوْاْ يَـمَــلِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُم مَّـكِثُونَ» . ⁽⁴⁾

«وَ أَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتَـبَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَــلَيْتَنِى لَمْ أُوتَ كِتَـبِيَهْ * وَ لَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ * يَــلَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ» . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۱۵ آرزوى مرگ

حديث۱۶۶۲.كنزالعمّال عن عبد اللّه بن يسار : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : خداوندِ بلندمرتبه در روز قيامت ، به آن كس از اهل دوزخ كه عذابش از همه سبك‌تر است، مى‌فرمايد: «اگر هر آنچه در زمين است از آنِ تو بود ، آيا حاضر بودى آن را فديه خود دهى؟» . او مى‌گويد: آرى.

مى‌فرمايد : «من از تو كمتر از اين را خواستم ، در حالى كه تو در پشت آدم بودى ، [خواستم] كه چيزى را شريك من قرار ندهى ؛ امّا تو نخواستى ، جز اين كه به من شرك بورزى» .۱۶۶۱.الإمام عليّ عليه السلام : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ همواره مى‌فرمود ـ : كافر در روز قيامت آورده مى‌شود و به او گفته مى‌شود: «اگر همه آنچه در زمين است طلا بود، حاضر بودى آن را فديه خود بدهى؟» .

مى‌گويد: آرى .

به او گفته مى‌شود: «آنچه [در دنيا] از تو خواسته شده بود، سبك‌تر از اين بود» .۱۶۶۰.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : مردى از اهل آتش را مى‌آورند و خداوند به او مى‌فرمايد: «اى پسر آدم! منزل خود را چگونه يافتى؟» .

مى‌گويد : پروردگارا ! بدترين منزل است.

خداوند مى‌فرمايد: «آيا حاضرى به اندازه زمين ، طلا بدهى تا خود را از اين منزل آزاد گردانى؟» .

مى‌گويد : آرى ، اى پروردگار من !

خداوند مى‌فرمايد : «دروغ مى‌گويى! كمتر از اين را از تو خواستم و تو ندادى» . آن گاه ، به سوى آتش بر گردانده مى‌شود . ر . ك : ص ۵۶۷ (فصل دوازدهم : نظام دوزخ / كم عذاب‌ترينِ مردم) . ۹ / ۱۵آرزوى مرگقرآن«و فرياد مى‌كشند: «اى مالك! [ بگو: ] پروردگارت جان ما را بستاند» پاسخ مى‌دهد «شما ماندگاريد» .

«و امّا كسى كه كارنامه‌اش به دست چپش داده مى‌شود، مى‌گويد: اى كاش كتابم را دريافت نكرده بودم و از حساب خود ، خبردار نشده بودم ! اى كاش آن ( مرگ ) كار را تمام مى‌كرد!» .

.

الحديث۱۶۵۳.علل الشرايع عن المفضّل بن عمر : الإمام عليّ عليه السلام : مَن لا يَسكُنُ الجَنَّةَ فَبَشِّرهُ بِعَذابٍ أليمٍ ، وخِزيٍ مُقيمٍ ، وأكبالٍ ومَقامِعَ ، وسَلاسِلَ طِوالٍ ، ومُقَطَّعاتِ النّيرانِ ، ومُقارِنَةِ كُلِّ شَيطانٍ . الشَّرابُ صَديدٌ ، وَاللِّباسُ حَديدٌ ، والخَزَنَةُ فَظظَةٌ ، وَالنّارُ مُلتَهِبَةٌ ، وَالأَبوابُ موثَقَةٌ مُطبَقَةٌ ، يُنادَونَ فَلا يُجابونَ ، ويَستَغيثونَ فَلا يُرحَمونَ ، نِداؤُهُم : «يَـمَــلِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُم مَّـكِثُونَ * لَقَدْ جِئْنَـكُم بِالْحَقِّ وَ لَـكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَـرِهُونَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾۱۶۵۲.سنن الترمذي عن أبي هريرة : تفسير القمّي : «إِنَّ المُجرِمِينَ فِى عَذَابِ جَهَنَّمَ خَــلِدُونَ * لَا يُفَتَّرُ عَنهُم وَ هُم فِيهِ مُبلِسُونَ» أَي آيِسُونَ مِنَ الخَيرِ ، فَذلِكَ قَولُ أَميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام : وَأَمّا أَهلُ المَعصِيَةِ فَخَلَدُوا فِي النّارِ ، وَأُوثِقَ مِنهُم‌اَلْأَقدامُ ، وَغُلَّ مِنهُمُ الأَيدي إِلَى الأَعناقِ ، وَأُلبِسَ أَجسادُهُم سَرابيلَ القَطِرانِ ، وَقُطِّعَت لَهُم مُقَطَّعاتٌ مِنَ النّارِ ، هُم في عَذابٍ قَد اِشتَدَّ حَرُّهُ ، وَنارٍ قَد أُطبِقَ عَلى أَهلِها ، فَلا يُفَتَّحُ عَنهُم أَبَدا ، وَلا يَدخُلُ عَلَيهِم ريحٌ أَبدا ، وَلا يَنقَضي مِنهُم اَلغَمُّ أَبَدا ، وَالعَذابُ أَبَدا شَديدٌ ، وَالعِقابُ أَبَدا جَديدٌ ، لَا الدّارُ زائِلَةٌ فَتَفنى ، وَلا آجالُ القَومِ تُقضى .

ثُمَّ حَكى نِداءَ أَهلِ النّارِ فَقالَ : «وَ نَادَوا يَـمَــلِكُ لِيَقضِ عَلَينَا رَبُّكَ» قالَ : أَي نَموتُ ، فَيَقولُ مالِكٌ : «إِنَّكُم مَّـكِثُونَ» . ⁽³⁾.

حديث۱۶۵۰.سنن ابن ماجة عن أبي حُمَيد الساعدي : امام على عليه السلام : كسى كه در بهشت ساكن نشد، پس نويدش ده به عذاب پردرد و خوارىِ ماندگار، دستبندها و گُرزها، زنجيرهاى دراز و پاره‌هاى آتش، هم‌بندى با شيطان‌ها، نوشيدن خون آميخته به چرك ، جامه آهنى ، نگهبانان دژخيم ، آتش شعله‌كشان و درهاى سخت بسته و محكم . صدا مى‌زنند ؛ امّا پاسخ داده نمى‌شوند . فريادخواهى مى‌كنند ؛ ولى به آنان رحم نمى‌شود. فريادشان اين است كه : «اى مالك [ـِ دوزخ] ! [بگو :] پروردگارت ما را بميراند. و او مى‌گويد: «شما ماندگاريد . ما حق را براى شما آورديم ؛ ليك بيشترشان حق را ناخوش داشتند»» .۱۶۴۹.الإمام عليّ عليه السلام : تفسير القمّى : «همانا مجرمان در عذاب جهنّم ماندگارند . عذاب از آنان تخفيف نمى‌يابد و آنها در آن جا نوميدند» يعنى از خير نوميدند ، و اين ، سخن فرموده امير مؤمنان عليه السلام است كه مى‌فرمايد : «و امّا گنهكاران در آتش جاويدان‌اند ، و پاهايشان را مى‌بندند ، و دست‌هايشان به گردن‌هايشان به كند و زنجير بسته مى‌شود ، و جامه‌هايى از قطران بر تن آنان مى‌پوشانند ، و تكّه‌هايى از آتش برايشان مى‌بُرند ، و در عذابى سخت داغ و در آتشى هستند كه اهل خود را فرو مى‌پوشاند و هرگز دَرَش به روى آنان باز نمى‌شود ، و هرگز بادى بر آنان نمى‌وزد ، و هرگز غم و اندوهشان پايان نمى‌پذيرد ، و عذاب همواره سخت و شديد است ، و هر دم كيفرى نو مى‌بينند . نه خانه از بين مى‌رود ، و نه عمر آنان به سر مى‌آيد . سپس خداوند ، فرياد اهل آتش را بازگو كرده ، مى‌فرمايد : «و فرياد مى‌كشند : اى مالك! [بگو : ]پروردگارت بر ما حكم كند» . يعنى بميريم ، و مالك مى‌گويد : «شما ماندگاريد» » . .

الفَصلُ العاشِرُ: ما يؤدّي إلى دخول النّار۱۰ / ۱الغَفلَةُالكتاب«وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِْنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَايَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَايُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ ءَاذَانٌ لَايَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَـائِكَ كَالأَْنْعَـمِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَـائِكَ هُمُ الْغَـفِلُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَ رَضُواْ بِالْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ اطْمَأَنُّواْ بِهَا وَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ ءَايَـتِنَا غَـفِلُونَ * أُوْلَـائِكَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ» . ⁽²⁾

«قُتِلَ الْخَرَّ صُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِى غَمْرَةٍ سَاهُونَ * يَسْئلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ * يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ * ذُوقُواْ فِتْنَتَكُمْ هَـذَا الَّذِى كُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ» . ⁽³⁾

«وَ تَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَـئِذٍ يَمُوجُ فِى بَعْضٍ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَجَمَعْنَـهُمْ جَمْعًا * وَ عَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَـئِذٍ لِّلْكَـفِرِينَ عَرْضًا * الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِى غِطَـاءٍ عَن ذِكْرِى وَ كَانُواْ لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا» . ⁽⁴⁾

.

فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ مى انجامد

۱۰ / ۱ غفلت

فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ مى‌انجامد۱۰ / ۱غفلتقرآن«و در حقيقت، بسيارى از پريان و آدميان را براى دوزخ آفريده‌ايم ؛ [چرا كه] دل‌هايى دارند كه با آن دريافت نمى‌كنند و چشمانى دارند كه با آنها نمى‌بينند و گوش‌هايى دارند كه با آنها نمى‌شنوند. آنان همانند چارپايان‌اند ؛ بلكه گم‌راه‌ترند. آنان همان غافلان‌اند».

«كسانى كه اميدى به ديدار ما ندارند و به زندگىِ دنيا دل خوش كرده و بدان اطمينان يافته‌اند و كسانى كه از آيات ما غافل‌اند، آنان به كيفر آنچه به دست مى‌آورند، جايگاهشان آتش است».

«مرگ بر دروغ‌پردازان ؛ همانان كه در ورطه نادانى ، بى‌خبرند . مى‌پرسند: «روز پاداش ، كى است؟» . همان روز كه آنان به آتش ، عقوبت مى‌شوند . [به آنان گفته مى‌شود :] بچشيد اين عذابتان را كه با شتاب ، خواستار آن بوديد».

«و در آن روز ، آنان را رها مى‌كنيم تا موج‌آسا بعضى با برخى در آميزند و [همين كه] در صور دميده مى‌شود، همه آنها را گرد خواهيم آورد. و آن روز، جهنّم را آشكارا به كافران بنمايانيم ، به همان كسانى كه چشمان آنها از ياد من در پرده بود و توانايىِ شنيدن [حق را ]نداشتند».

.

الحديث۲۰۰۲.سنن النسائي عن اُمِّ سلمة : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : ألا رُبَّ مَسرورٍ ومَغبونٍ وهُوَ لا يَشعُرُ ، يَأكُلُ ويَشرَبُ ويَضحَكُ ، وحَقٌّ لَهُ مِنَ اللّه‌ِ أن يَصلَى السَّعيرَ . ⁽¹⁾۲۰۰۱.الأدب المفرد عن ابن عبّاس : الإمام عليّ عليه السلام : لا تَكُن غافِلاً عَن دينِكَ ، حَريصا عَلى دُنياكَ ، مُستَكثِرا مِمّا لا يَبقى عَلَيكَ ، مُستَقِلّاً مِمّا يَبقى لَكَ ، فَيورِدُكَ ذلِكَ العَذابَ الشَّديدَ . ⁽²⁾۲۰۰۰.الفقه المنسوب للإمام الرضا عليه السلام : عنه عليه السلام : ما بالُ مَن خالَفَكُم أشَدُّ بَصيرَةً في ضَلالَتِهِم ، وأبذَلُ لِما في أيدِيهِم مِنكُم ؟! ما ذاكَ إلّا أنَّكُم رَكَنتُم إلَى الدُّنيا ؛ فَرَضيتُم بِالضَّيمِ ، وشَحَحتُم عَلَى الحُطامِ ، وفَرَّطتُم فيما فيه عِزُّكُم وسَعادَتُكُم وقُوَّتُكُم عَلى مَن بَغى عَلَيكُم ، لا مِن رَبِّكُم تَستَحيونَ فيما أمرَكُم بِهِ ، ولا لِأَنفُسِكُم تَنظُرونَ ، وأنتُم في كُلِّ يَومٍ تُضامونَ ، ولا تَنتَبِهونَ مِن رَقدَتِكُم ، ولا يَنقَضي فُتورُكُم ، أما تَرونَ إلى بِلادِكُم ودينِكُم كُلَّ يَومٍ يَبلى وأنتُم في غَفلَةِ الدُّنيا ، يَقولُ اللّه‌ُ عز و جل : «وَ لَا تَرْكَنُواْ إِلَى الَّذِينَ ظَـلَمُواْ فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَ مَا لَكُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ» . ⁽³⁾۱۰ / ۲الِاستِكبارُالكتاب«فَأَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُم مِّن فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنكَفُواْ وَاسْتَكْبَرُواْ فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا» . ⁽⁴⁾

«وَالَّذِينَ كَذَّبُواْ بِأيَـتِنَا وَاسْتَكْبَرُواْ عَنْهَا أُوْلَـائِكَ أَصْحَـبُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَــلِدُونَ» . ⁽⁵⁾

«إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِأيَـتِنَا وَاسْتَكْبَرُواْ عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَ بُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِى سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَ لِكَ نَجْزِى الْمُجْرِمِينَ» . ⁽⁶⁾

«أَن تَقُولَ نَفْسٌ يَـحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطتُ فِى جَنـبِ اللَّهِ وَ إِن كُنتُ لَمِنَ السَّـخِرِينَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِى لَكُنتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ * أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِى كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ * بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ ءَايَـتِى فَكَذَّبْتَ بِهَا وَ اسْتَكْبَرْتَ وَ كُنتَ مِنَ الْكَـفِرِينَ» . ⁽⁷⁾

«فَادْخُلُواْ أَبْوَ بَ جَهَنَّمَ خَــلِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ» . ⁽⁸⁾

«النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُواْ ءَالَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ * وَ إِذْ يَتَحَاجُّونَ فِى النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَـؤُاْ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُواْ إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِّنَ النَّارِ» . ⁽⁹⁾

.

۱۰ / ۲ خود بزرگ بينى (استكبار ، تكبّر)

حديث۱۹۸۹.الإمام عليّ عليه السلام ( ـ مِن دُعائِهِ بَعدَ نافِلَةِ الفَجرِ ـ ) پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اى بسا شادمانى كه زيانكار است و خود نمى‌داند، در حالى مى‌خورد و مى‌نوشد و مى‌خندد كه سزاوار است خداوند ، او را در آتش فروزان درافكند .۱۹۸۸.تنبيه الغافلين عن أبي ذرّ عن رسول اللّه صلى الله امام على عليه السلام : از دين خود غافل و به دنيايت آزمند مباش تا [مبادا] از آنچه برايت نمى‌ماند ، بسيار گرد آورى و از آنچه برايت مى‌ماند ، اندك داشته باشى و در نتيجه، تو را به آن عذاب سخت در آورد .۱۹۸۷.مسند ابن حنبل عن أبي اُمامة ( ـ في ذِكرِ حَديثِ أبي ذَرٍّ مَعَ النَّبِيِّ صلى ا ) امام على عليه السلام : چه شده است كه مخالفان شما، در گم‌راهى‌شان بينش‌دارتر از شما هستند و در بذل و بخششِ آنچه دارند ، گشاده‌دست‌تر از شمايند ؟! اين نيست مگر از آن روى كه شما به دنيا دل بسته‌ايد و به ستم و خوارى رضايت داده‌ايد، به حطام دنيا حريص گشته‌ايد و در آنچه مايه عزّت و سعادت شما و موجب قدرت شما در برابر كسى است كه بر شما سركشى و تعدّى كرده ، كوتاهى ورزيده‌ايد. نه از پروردگارتان در آنچه به شما فرمان داده است [و آن را به جا نمى‌آوريد] ، شرم مى‌داريد و نه به فكر خويشتنيد. هر روز با شما بدرفتارى و ستم مى‌شود ؛ ولى شما از خواب [غفلت] خود بيدار نمى‌شويد و سستى‌تان به سر نمى‌آيد. آيا به سرزمينتان و دينتان نمى‌نگريد كه هر روز كهنه مى‌شود و شما همچنان در غفلت دنيازدگى به سر مى‌بريد ؟! خداوند عز و جل مى‌فرمايد: «و به كسانى كه ستم كرده‌اند ، متمايل مشويد كه آتش به شما مى‌رسد و در برابر خدا براى شما دوستانى نخواهد بود و سرانجام ، يارى نخواهيد شد» .۱۰ / ۲تكبّرقرآن«امّا كسانى كه ايمان آورده‌اند و كارهاى شايسته كرده‌اند ، پاداششان را به تمام خواهد داد و از فضل خود ، به ايشان افزون‌تر مى‌بخشد ، و امّا كسانى كه [از پذيرش حق] خوددارى ورزيده‌اند و بزرگى [تكبّر] فروخته‌اند، آنان را به عذابى دردناك دچار مى‌سازد و در برابر خدا ، براى خود ، يار و ياورى نخواهند يافت».

«و كسانى كه آيات ما را دروغ انگاشتند و از پذيرش آنها تكبّر ورزيدند ، آنان همدم آتش‌اند و در آن جاويدان‌اند».

«كسانى كه آيات ما را دروغ انگاشتند و از [پذيرفتن] آنها تكبّر ورزيدند، درهاى آسمان برايشان گشوده نمى‌گردد و وارد بهشت نمى‌شوند ، مگر شتر در سوراخ سوزن داخل شود، ⁽¹⁾و بزهكاران را اين‌چنين كيفر مى‌دهيم».

«تا آن كه [مبادا] كسى بگويد: «دريغا بر آنچه در حضور خدا كوتاهى نمودم ! بى ترديد ، من از ريشخندكنندگان بودم» ، يا بگويد: «اگر خدا هدايتم مى‌كرد، مسلّما از پرهيزگاران بودم» ، يا چون عذاب را ببيند، بگويد: «كاش مرا برگشتى بود تا از نيكوكاران مى‌شدم!» . آرى، نشانه‌هاى من بر تو آمد ؛ ولى آنها را تكذيب كردى و تكبّر ورزيدى و از كافران شدى».

«پس، از درهاى جهنّم وارد شويد و در آن ، جاودانه بمانيد . و حقّا كه چه بد است جايگاه متكبّران!».

«هر بام و شام ، بر آتش عرضه مى‌شوند، و روزى كه رستاخيز برپا شود ، [فرياد مى‌رسد كه:] فرعونيان را در سخت‌ترين عذاب در آوريد، و آن گاه كه در آتش شروع به آوردن حجّت مى‌كنند، زيردستان به كسانى كه مستكبر بودند ، مى‌گويند: «ما پيرو شما بوديم . پس آيا مى‌توانيد پاره‌اى از اين آتش را از ما دفع كنيد ؟»».

.

الحديث۱۹۷۶.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يُحشَرُ المُتَكَبِّرونَ يَومَ القِيامَةِ أمثالَ الذَّرِّ في صُوَرِ الرِّجالِ ، يَغشاهُمُ الذُّلُّ مِن كُلِّ مَكانٍ ، فَيُساقونَ إلى سِجنٍ في جَهَنَّمَ يُسَمّى «بُولَسَ» تَعلوهُم نارُ الأَنيارِ ، يُسقَونَ مِن عُصارَةِ أهلِ النّارِ طينَةَ الخَبالِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾.

حديث۱۹۷۴.سنن أبي داوود عن أبي سعيد الخدري : پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : متكبّران، در روز رستاخيز ، چونان مورانِ انسان‌نما محشور مى‌شوند و خوارى ، از هر سو آنان را فرا مى‌گيرد، و به سوى زندانى در جهنّم، به نام «بَوْلَس» ⁽¹⁾رانده مى‌شوند و آتشِ آتش‌ها ⁽²⁾آنها را فرو مى‌پوشاند و از عصاره دوزخيان، به نام «طينة الْخَبال»، به آنان مى‌نوشانند. .

۱۹۷۳.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : مَن كانَ في قَلبِهِ مِثقالُ حَبَّةٍ مِن خَردَلٍ مِن كِبرٍ أكَبَّهُ اللّه‌ُ عَلى وَجهِهِ فِي النّارِ . ⁽¹⁾۱۹۷۲.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : يَقولُ اللّه‌ُ عز و جل : لِيَ العَظَمَةُ وَالكِبرِياءُ وَالفَخرُ ، وَالقَدَرُ سِرّي ، فَمَن نازَعَني في واحِدَةٍ مِنهُنَّ كَبَبتُهُ فِي النّارِ . ⁽²⁾۱۹۷۱.تفسير القمّي ( ـ في قَولِهِ تَعالى : {Q} «وَ قُل رَّبِّ أَعُوذُ ) عنه صلى الله عليه و آله : قالَ اللّه‌ُ عز و جل : الكِبرِياءُ رِدائي وَالعَظَمَةُ إزاري ، فَمَن نازَعَني واحِدا مِنهُما قَذَفتُهُ فِي النّارِ . ⁽³⁾۱۹۷۰.عنه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : مَن تَكَبَّرَ عَلَى اللّه‌ِ دَرَجَةً وَضَعَهُ اللّه‌ُ دَرَجَةً حَتّى يَجعَلَهُ في أسفَلِ السّافِلينَ . ⁽⁴⁾۱۹۶۹.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : عنه صلى الله عليه و آله : إنَّ أهلَ النّارِ كُلُّ جَعظَرِيٍّ ⁽⁵⁾، جَوّاظٍ ⁽⁶⁾، مُستَكبِرٍ ، جَمّاعٍ ، مَنّاعٍ . وأهلُ الجَنَّةِ الضُّعَفاءُ المَغلوبونَ . ⁽⁷⁾۱۹۶۸.الإمام الباقر عليه السلام : المعجم الأوسط عن أبي هريرة : قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى الله عليه و آله : ألا أُنَبِّئُكُم بِأَهلِ النّارِ؟ قُلنا : بَلى

يا رَسولَ اللّه‌ِ ، قالَ : كُلُّ جَظٍّ جَعظٍ مُستَكبِرٍ ، قُلتُ : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، مَا الجَظُّ؟ قالَ : الضَّخمُ ⁽⁸⁾، قُلتُ : فَمَا الجَعظُ؟ قالَ : اَلعَظيمُ في نَفسِهِ . ⁽⁹⁾.