دانشنامه عقاید اسلامی جلد 3

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادي : موسوعه‌العقائد الاسلاميه . فارسي

عنوان و نام پديدآور : دانش‌نامه عقايد اسلامي/ محمدي‌ري‌شهري، همكار رضا برنجكار ؛ مترجم مهدي مهريزي ؛ براي موسسه علمي و فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمي فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهري : ج.

فروست : مركز تحقيقات دارالحديث؛ ۱۰۲.

شابك : ۲۴۵۰۰۰ريال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ريال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ريال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ريال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ريال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم ‌978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ريال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ريال (ج.۹، چاپ دوم)

يادداشت : فارسي- عربي.

يادداشت : هر يك از جلد هاي اين كتاب با همكاري و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

يادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

يادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

يادداشت : كتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت‌شناسي.- ج.۴-۷. خداشناسي.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقايد -- احاديث

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجكار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهريزي، مهدي، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحديث. مركز تحقيقات

شناسه افزوده : دار الحديث. مركز چاپ و نشر

رده بندي كنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره كتابشناسي ملي : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

بخش هشتم : كسب شناخت

اشاره

بخش هشتم : كسب شناختفصل يكم : وجوب آموختنفصل دوم : فضيلت آموختنفصل سوم : آداب آموختنفصل چهارم : آداب پرسيدنفصل پنجم : احكام آموختن

.

الفصل الأوّل : وجوب التعلّم۱ / ۱وُجوبُ التَّعَلُّمِ عَلى كُلِّ مُسلِمٍرسول اللّه صلى الله عليه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ مُسلِمٍ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ مُسلِمٍ ومُسلِمَةٍ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ مُسلِمٍ ، ألا إنَّ اللّهَ يُحِبُّ بُغاةَ العِلمِ. ⁽³⁾

.

فصل يكم : وجوب آموختن

۱ / ۱ وجوب آموختن بر هر مسلمان

فصل يكم : وجوب آموختن۱ / ۱وجوب آموختن بر هر مسلمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جستجوى دانش ، بر هر مسلمانى واجب است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جستجوى دانش ، بر هر زن و مرد مسلمانى واجب است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جستجوى دانش ، بر هر مسلمانى واجب است . آگاه باشيد كه خداوند ، جويندگان دانش را دوست دارد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ مُسلِمٍ ، فَاطلُبُوا العِلمَ مِن مَظانِّهِ ، وَاقتَبِسوهُ مِن أهلِهِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ما مِن مُؤمِنٍ ولا مُؤمِنَةٍ ولا حُرٍّ ولا مَملوكٍ إلاّ وللّهِِ عَلَيهِ حَقٌّ واجِبٌ أن يَتَعَلَّمَ مِنَ العِلمِ ويَتَفَقَّهَ فيهِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :قَلبٌ لَيسَ فيهِ شَيءٌ مِنَ الحِكمَةِ كَبَيتٍ خَرِبٍ ، فَتَعَلَّموا وعَلِّموا ، وتَفَقَّهوا ولا تَموتوا جُهّالاً ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل لا يَعذِرُ عَلَى الجَهلِ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ مُؤمِنٍ ، فَاغدُ أيُّهَا العَبدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً ولا خَيرَ فيما بَينَ ذلِكَ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَريضَةٌ ، وبَذلُهُ لِلنّاسِ فَريضَةٌ ، وَالنَّصيحَةُ لَهُم فَريضَةٌ ، وَالجِهادُ في سَبيلِ اللّهِ عز و جل فَريضَةٌ. ⁽⁵⁾

تحف العقول :قالَ صلى الله عليه و آله : أربَعَةٌ تَلزَمُ كُلَّ ذي حِجًى وعَقلٍ مِن اُمَّتي . قيلَ : يا رَسولَ اللّهِ ، ما هُنَّ ؟ قالَ : اِستِماعُ العِلمِ ، وحِفظُهُ ، ونَشرُهُ ، وَالعَمَلُ بِهِ. ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جستجوى دانش ، بر هر مسلمانى واجب است . پس دانش را از جايى كه احتمال بودنش هست ، بجوييد و آن را از اهلش فراگيريد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ مرد و زن مؤمنى و هيچ آزاد و بنده اى نيست ، مگر آن كه حقّى واجب از جانب خدا بر گردن اوست و آن ، آموختن دانش و تفقّه (ژرفكاوى) در آن است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دلى كه در آن چيزى از حكمت نباشد ، همچون خانه اى ويران است . پس فراگيريد و بياموزيد و تفقّه كنيد و نادان نميريد كه خداى عز و جلعذرى را بر نادانى نمى پذيرد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جستجوى دانش ، بر هر مؤمنى واجب است . پس اى بنده[ى خدا] ! يا دانشمند باش يا دانشجو كه در اين ميان ، خير ديگرى نيست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جستجوى دانش ، واجب است ، بذل دانش به مردم ، واجب است ، اندرز دادن به مردم ، واجب است و جهاد در راه خداى عز و جل واجب است .

تحف العقول :پيامبر خدا فرمود : «بر هر خردمند انديشمندى از امّتم ، چهار چيز لازم است». گفته شد : اى پيامبر خدا ! آنها چيستند؟ فرمود : «گوش دادن به دانش ، حفظ ، انتشار و عمل كردن به آن» .

.

الإمام عليّ عليه السلام :عَلَيكُم بِطَلَبِ العِلمِ ، فَإِنَّ طَلَبَهُ فَريضَةٌ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :طَلَبُ العِلمِ فَريضَةٌ. ⁽²⁾

منية المريد :فِي الإِنجيلِ قالَ اللّهُ تَعالى فِي السّورَةِ السّابِعَةَ عَشرَةَ مِنهُ : وَيلٌ لِمَن سَمِعَ بِالعِلمِ ولَم يَطلُبهُ ، كَيفَ يُحشَرُ مَعَ الجُهّالِ إلَى النّارِ ؟ ! اُطلُبُوا العِلمَ وتَعَلَّموهُ ، فَإِنَّ العِلمَ إن لَم يُسعِدكُم لَم يُشقِكُم ، وإن لَم يَرفَعكُم لَم يَضَعكُم ، وإن لَم يُغنِكُم لَم يُفقِركُم ، وإن لَم يَنفَعكُم لَم يَضُرَّكُم ، ولا تَقولوا : نَخافُ أن نَعلَمَ فَلا نَعمَلَ ، ولكِن قولوا : نَرجو أن نَعلَمَ ونَعمَلَ ، وَالعِلمُ يَشفَعُ لِصاحِبِهِ ، وحَقٌّ عَلَى اللّهِ أن لا يُخزِيَهُ . إنَّ اللّهَ تَعالى يَقولُ يَومَ القِيامَةِ : يا مَعشَرَ العُلَماءِ ، ماظَنُّكُم بِرَبِّكُم ؟ فَيَقولونَ : ظَنُّنا أن يَرحَمَنا ويَغفِرَ لَنا . فَيَقولُ تَعالى : فَإِنّي قَد فَعَلتُ ، إنّي قَدِ استَودَعتُكُم حِكمَتي لا لِشَرٍّ أرَدتُهُ بِكُم ، بَل لِخَيرٍ أرَدتُهُ بِكُم ، فَادخُلوا في صالِحِ عِبادي إلى جَنَّتي بِرَحمَتي. ⁽³⁾

۱ / ۲وُجوبُ التَّعَلُّمِ عَلى كُلِّ حالٍرسول اللّه صلى الله عليه و آله :اُطلُبُوا العِلمَ ولَو بِالصّينِ ؛ فَإِنَّ طَلَبَ العِلمِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ مُسلِمٍ. ⁽⁴⁾

.

۱ / ۲ وجوب آموختن در هر حال

اشاره

امام على عليه السلام :همواره در جستجوى دانش باشيد كه جستجوى آن ، واجب است .

امام صادق عليه السلام :جستجوى دانش ، واجب است .

منية المريد :خداوند متعال ، در سوره هفدهم انجيل فرموده است : «واى به حال كسى كه از دانش بشنود و آن را نجويد . چگونه همراه نادانان به سوى آتش برانگيخته مى شود؟ دانش بجوييد و آن را فراگيريد كه اگر شما را خوش بخت نسازد ، بدبخت نمى كند ؛ و اگر شما را سربلند نكند ، سرشكسته نمى سازد ؛ و اگر شما را توانگر نكند ، نادار نمى كند ؛ و اگر به شما سودى نبخشد ، زيان نمى رساند . و نگوييد : مى ترسيم بدانيم و عمل نكنيم ؛ بلكه بگوييد : اميد داريم بدانيم و عمل كنيم . دانش براى دارنده اش شفاعت مى كند و بر خدا سزاست كه او را رسوا نكند . خداوند متعال روز قيامت مى فرمايد : اى گروه دانشمندان! گمان شما به پروردگارتان چيست؟ . مى گويند : گمانمان اين است كه بر ما رحمت آورد و ما را بيامرزد . آنگاه خداوند متعال مى فرمايد : پس من چنين كردم . من حكمتم را در شما به وديعه نهادم ، نه براى بدى به شما ، بلكه براى نيكى به شما . پس همراه بندگان شايسته من و به رحمت من ، به بهشتم در آييد » .

۱ / ۲وجوب آموختن در هر حالپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را بجوييد ، هرچند در چين باشد . زيرا جستجوى دانش ، بر هر مسلمانى واجب است .

.

الفردوس عن ابن عبّاس : «وَ إِذْ قَالَ لُقْمَـنُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ ... » ⁽¹⁾... يا بُنَيَّ ، إن كانَ بَينَكَ وبَينَ العِلمِ بَحرٌ مِن نارٍ يُحرِقُكَ وبَحرٌ مِن ماءٍ يُغرِقُكَ ، فَانفُذهُما إلَى العِلمِ حَتّى تَقتَبِسَهُ وتَعَلَّمَهُ ، فَإِنَّ تَعَلُّمَ العِلمِ دَليلُ الإِنسانِ ، وعِزُّ الإِنسانِ ، ومَنارُ الإِيمانِ ، ودَعائِمُ الأَركانِ ، ورِضَا الرَّحمنِ. ⁽²⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام :لَو يَعلَمُ النّاسُ ما في طَلَبِ العِلمِ لَطَلَبوهُ ولَو بِسَفكِ المُهَجِ ⁽³⁾وخَوضِ اللُّجَجِ ⁽⁴⁾، إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى أوحى إلى دانِيالَ : إنَّ أمقَتَ عَبيدي إلَيَّ الجاهِلُ المُستَخِفُّ بِحَقِّ أهلِ العِلمِ ، التّارِكُ لِلاِقتِداءِ بِهِم . وإنَّ أحَبَّ عَبيدي إلَيَّ التَّقِيُّ الطّالِبُ لِلثَّوابِ الجَزيلِ ، اللاّزِمُ لِلعُلَماءِ ، التّابِعُ لِلحُلَماءِ ، القابِلُ عَنِ الحُكَماءِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه السلام :اُطلُبُوا العِلمَ ولَو بِخَوضِ اللُّجَجِ وشَقِّ المُهَجِ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :طَلَبُ العِلمِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ حالٍ. ⁽⁷⁾

اُطلبِ العلم من المهد إلى اللّحدالمعروف المنسوب إلى النبيّ صلى الله عليه و آله أنّه قال : «اطلبوا العِلم من المهد إلى اللحد» . وجاء هذا المضمون في «آداب المتعلّمين» ، و«الوافي» بالنّحو الآتي : «قيل : وقت الطّلب من المهد إلى اللحد» ⁽⁸⁾. وورد في هامش «آداب المتعلّمين» ما نصّه: «و في الأثر المعروف: اطلبوا العِلم من المهد إلى اللحد» ، ⁽⁹⁾وفي هامش «تفسير القمّيّ» أيضا : «ومنه الحديث المعروف : اطلبوا العِلم من المهد إلى اللحد» ⁽¹⁰⁾. ونظم الشّاعر الفارسيّ هذا الكلام شعرا ، فقال : چنين گفت پيغمبر راستگو زگهواره تا گور دانش بجو ⁽¹¹⁾بيد أنّا لم نعثر على هذا التعبير في الجوامع الرّوائيّة، رغم الجهود المبذولة. وَالمبالغه المذكورة فيهذا الكلام هي بالشّعر أشبه منها بكلام النّبيّ صلى الله عليه و آله . وقد سمّى محقّقو «آداب المتعلّمين» و «تفسير القمّيّ» هذا الكلام حديثا، بلا تحقيق .

.

ز گهواره تا گور دانش بجوى

الفردوسـ به نقل از ابن عبّاس ، درباره آيه شريف: «و هنگامى كه لقمان به اندرز و پند به پسرش گفت ...» ـ: ... پسركم! اگر ميان تو و دانش دريايى از آتش باشد كه تو را بسوزاند و دريايى از آب باشد كه تو را غرق كند ، از ميان آن دو بگذر تا دانش بيندوزى و بياموزى كه فراگيرى دانش ، راهنماى آدمى و عزّت انسان و چراغ ايمان و [مايه ]استوارى دين و خشنودى [خداى ]رحمان است .

امام زين العابدين عليه السلام :اگر مردم مى دانستند كه در جستجوى دانش چه چيزى [ نهفته ]است ، بى گمان ، در پى آن مى رفتند؛ حتّى اگر خون مى دادند و در اعماق دريا فرو مى رفتند . خداى ـ تبارك و تعالى ـ به دانيال وحى كرد : «منفورترينِ بندگانم نزد من ، نادانى است كه حق اهل علم را سبك بشمارد و پيروى از ايشان را رها كند و محبوب ترينِ بندگانم نزد من ، پرهيزگارى است كه جوياى پاداش فراوان ، همراه دانايان ، پيرو بردباران و پذيرشگر حكيمان است» .

امام صادق عليه السلام :دانش را بجوييد ، هرچند در ژرفاى دريا فرو رويد و خونتان بريزد .

امام صادق عليه السلام :جستجوى دانش در هر حال ، واجب است .

ز گهواره تا گور ، دانش بجواين جمله معروف و منسوب به پيامبر خداست كه فرمود : اُطلبوا العلم من المهد إلى اللحد . ⁽¹⁾از گهواره تا گور ، دانش بجوييد . در آداب المتعلّمين و نيز الوافى، اين مضمون بدين شكل آمده است : گفته شده است : وقت طلب علم ، از گهواره تا گور است . ⁽²⁾⁽³⁾در پاورقى آداب المتعلّمين و تفسير القمّى نيز آمده است : در روايتى معروف آمده است كه : «از گهواره تا گور ، دانش بجوييد» . ۴ فردوسى، شاعر نامى پارسى زبان نيز اين كلام را چنين به شعر درآورده است : چنين گفت پيغمبر راستگو زگهواره تا گور ، دانش بجو. با همه تلاشى كه براى يافتن اين سخن در جوامع روايى صورت گرفت ، چنين مضمونى يافت نشد . مبالغه اى كه در اين سخن آمده ، به شعر ، بيشتر شباهت دارد تا به سخن پيامبر خدا . محققان محترم آداب المتعلّمين و تفسير القمّى بدون تحقيق، اين كلام را «حديث» ناميده اند.

.

۱ / ۳طَلَبُ العِلمِ أوجَبُ مِن طَلَبِ المالِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :خُيِّرَ سُلَيمانُ بَينَ المُلكِ وَالمالِ وَالعِلمِ فَاختارَ العِلمَ ، فَاُعطِيَ العِلمَ وَالمالَ وَالمُلكَ بِاختِيارِهِ العِلمَ. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :أيُّهَا النّاسُ ! اِعلَموا أنَّ كَمالَ الدّينِ طَلَبُ العِلمِ وَالعَمَلُ بِهِ ، وأنَّ طَلَبَ العِلمِ أوجَبُ عَلَيكُم مِن طَلَبِ المالِ، إنَ المالَ مَقسومٌ بَينَكُم مَضمونٌ لَكُم ، قَد قَسَمَهُ عادِلٌ بَينَكُم وضَمِنَهُ ، سَيَفي لَكُم بِهِ ، وَالعِلمُ مَخزونٌ عَلَيكُم عِندَ أهلِهِ قَد اُمِرتُم بِطَلَبِهِ مِنهُم ، فَاطلُبوهُ وَاعلَموا أنَّ كَثرَةَ المالِ مَفسَدَةٌ لِلدّينِ مَقساةٌ لِلقُلوبِ ، وأنَّ كَثرَةَ العِلمِ وَالعَمَلِ بِهِ مَصلَحَةٌ لِلدّينِ وسَبَبٌ إلَى الجَنَّةِ ، وَالنَّفَقاتُ تَنقُصُ المالَ وَالعِلمُ يَزكو عَلى إنفاقِهِ ، فَإِنفاقُهُ بَثُّهُ إلى حَفَظَتِهِ ورُواتِهِ. ⁽²⁾

.

۱ / ۳ جستجوى دانش ، از طلب مال ، واجب تر است

۱ / ۳جستجوى دانش ، از طلب مال ، واجب تر استپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سليمان ، ميان پادشاهى و مال و دانش مخيّر شد . پس دانش را برگزيد و با اين انتخابش ، دانش و مال و پادشاهى به او بخشيده شد .

امام على عليه السلام :اى مردم! بدانيد كه كمال دين ، جستجوى دانش و عمل به آن است و بى گمان ، جستجوى دانش از جستجوى مال بر شما واجب تر است؛ چون مال ، ميان شما قسمت و تضمين شده است و آن را خداى دادگر ميان شما قسمت و ضمانت كرده است و به آن وفا مى كند . ولى دانش در گنجينه اى دور از چشم شما و نزد اهلش نهاده شده است و به جستجوى آن ، فرمان يافته ايد . پس آن را بجوييد و بدانيد كه فراوانى مال ، مايه تباهى دين و سختىِ دل است ، حال آن كه فراوانى دانش و عمل به آن ، صلاح دين و وسيله رسيدن به بهشت است . هزينه كردن ، مال را كاهش مى دهد و دانش ، با هزينه كردن ، افزايش مى يابد . هزينه كردن دانش ، انتشار آن در ميان حافظان و ناقلان آن است .

.

الإمام الباقر عليه السلام :سارِعوا في طَلَبِ العِلمِ ، فَوَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ لَحَديثٌ واحِدٌ في حَلالٍ وحَرامٍ تَأخُذُهُ عَن صادِقٍ خَيرٌ مِنَ الدُّنيا وما حَمَلَت مِن ذَهَبٍ وفِضَّةٍ. ⁽¹⁾

راجع : ج ۲ ص ۳۰۰ (خير من المال) .

۱ / ۴التَّحذيرُ مِن تَركِ التَّعَلُّمِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما مِن أحَدٍ إلاّ عَلى بابِهِ مَلَكانِ ، فَإِذا خَرَجَ قالا : اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً ولا تَكُنِ الثّالِثَ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً أو مُستَمِعاً أو مُحِبًّا ، ولا تَكُنِ الخامِسَ فَتَهلِكَ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً أو مُستَمِعاً أو مُحَدِّثاً ، ولا تَكُنِ الخامِسَ فَتَهلِكَ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً أو مُجيباً أو سائِلاً ، ولا تَكُنِ الخامِسَ فَتَهلِكَ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً ، وإيّاكَ أن تَكونَ لاهِياً مُتَلَذِّذاً. ⁽⁶⁾

.

۱ / ۴ هشدار درباره ترك آموختن

امام باقر عليه السلام :در جستجوى دانش شتاب كنيد . سوگند به آن كه جانم به دست اوست ، تنها يك حديث در حلال و حرام كه از شخص راستگويى فرا بگيرى ، بهتر از دنيا و آنچه از زر و سيم است كه در آن نهاده اند .

ر . ك : ج ۲ ص ۳۰۱ (بهتر از مال) .

۱ / ۴هشدار درباره ترك آموختنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى نيست ، جز آن كه بر در خانه اش دو فرشته ايستاده اند و هنگام بيرون آمدنش به وى مى گويند : «يا دانشمند باش يا دانشجو ، و سومى مباش» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :يا دانشمند باش يا دانشجو يا شنونده دانش و يا دوستدار آن ، و پنجمى مباش كه هلاك مى گردى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :يا دانشمند باش يا دانشجو يا شنونده دانش و يا روايتگر آن ، و پنجمى مباش كه هلاك مى گردى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :يا دانشمند باش يا دانشجو يا پاسخگو يا پرسشگر ، و پنجمى مباش كه هلاك مى گردى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :يا دانشمند باش و يا دانشجو ، و مبادا كه بازيگوش و لذّتجو باشى .

.

عنه صلى الله عليه و آله :النّاسُ اثنانِ : عالِمٌ ومُتَعَلِّمٌ ، وما عَدا ذلِكَ هَمَجٌ رَعاعٌ لا يَعبَأُ اللّهُ بِهِم. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لَيسَ مِنّي إلاّ عالِمٌ أو مُتَعَلِّمٌ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا خَيرَ فيمَن كانَ في اُمَّتي لَيسَ بِعالِمٍ ولا مُتَعَلِّمٍ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :النّاسُ رَجُلانِ : عالِمٌ ومُتَعَلِّمٌ ، ولا خَيرَ فيما سِواهُما. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :خُذُوا العِلمَ قَبلَ أن يَنفَدَ ، فَإِنَّ ذَهابَ العِلمِ ذَهابُ حَمَلَتِهِ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :قَلبٌ لَيسَ فيهِ شَيءٌ مِنَ الحِكمَةِ كَبَيتٍ خَرِبٍ ، فَتَعَلَّموا وعَلِّموا وتَفَقَّهوا ولا تَموتوا جُهّالاً ، فَإِنَّ اللّهَ لا يَعذِرُ عَلَى الجَهلِ. ⁽⁶⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا خَيرَ فِي العَيشِ إلاّ لِرَجُلَينِ : عالِمٍ مُطاعٍ أو مُستَمِعٍ واعٍ. ⁽⁷⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً أو أحِبَّ العُلَماءَ ، ولا تَكُن رابِعاً فَتَهلِكَ بِبُغضِهِم. ⁽⁸⁾

الإمام عليّ عليه السلام :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً ، ولا تَكُنِ الثّالِثَ فَتَعطَبَ. ⁽⁹⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مردم دو گونه اند : دانشمند و دانشجو ، و جز اين ، دنباله روانى كم خِرد و بى ارزش اند كه خداوند ، توجّهى به ايشان ندارد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :از من نيست ، جز دانشمند يا دانشجو .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر يك از افراد امّت من كه نه دانشمند است ، نه دانشجو ، در او خيرى نيست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مردم دو گونه اند : دانشمند و دانشجو ، و در جز اين دو دسته خيرى نيست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را پيش از رفتنش به دست آوريد كه رفتن دانش ، به رفتن حاملان آن است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دلى كه در آن چيزى از حكمت نباشد ، همچون خانه اى ويران است . پس فراگيريد و بياموزيد و نيك بفهميد و نادان نميريد كه خداى عز و جلعذرى را بر نادانى نمى پذيرد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خيرى در زندگانى نيست ، مگر براى دو كس : دانشمندى پيروى شده يا شنونده اى فرا گيرنده .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :يا دانشمند باش يا دانشجو و يا دانشمندان را دوست بدار ، و چهارمى مباش كه با دشمنى شان هلاك مى گردى .

امام على عليه السلام :يا دانشمند باش يا دانشجو ، و سومى مباش كه هلاك مى گردى .

.

عنه عليه السلام :كُن عالِماً ناطِقاً أو مُستَمِعاً واعِياً ، وإيّاكَ أن تَكونَ الثّالِثَ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :إذا لَم تَكُن عالِماً ناطِقاً فَكُن مُستَمِعاً واعِياً. ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ لِكُمَيلِ بنِ زِياد ـ: يا كُمَيلُ ، إنَّ هذِهِ القُلوبَ أوعِيَةٌ ، فَخَيرُها أوعاها لِلخَيرِ . وَالنّاسُ ثَلاثَةٌ : فَعالِمٌ رَبّانِيٌّ ، ومُتَعَلِّمٌ عَلى سَبيلِ نَجاةٍ ، وهَمَجٌ رَعاعٌ أتباعُ كُلِّ ناعِقٍ ، لَم يَستَضيؤوا بِنورِ العِلمِ ولَم يَلجَؤوا إلى رُكنٍ وَثيقٍ . إنَّ هاهُنا لَعِلماً ـ وأشارَ بِيَدِهِ إلى صَدرِهِ ـ لَو أصَبتُ لَهُ حَمَلَةً ! لَقَد أصَبتُ لَقِناً ⁽³⁾غَيرَ مَأمونٍ يَستَعمِلُ الدّينَ لِلدُّنيا ، ويَستَظهِرُ بِحُجَجِ اللّهِ عَلى كِتابِهِ ، وبِنِعَمِهِ عَلى مَعاصيهِ ، اُفٍّ لِحامِلِ حَقٍّ لا يُصَيِّرُهُ لَهُ ، يَنقَدِحُ الشَّكُّ في قَلبِهِ بِأَوَّلِ عارِضٍ مِن شُبهَةٍ ، لا يَدري أينَ الحَقُّ ، إن قالَ أخطَأَ ، وإن أخطَأَ لَم يَدرِ ، مَشغوفٌ بِما لا يَدري حَقيقَتَهُ ، فَهُوَ فِتنَةٌ لِمَنِ افتُتِنَ بِهِ ، وإنَّ مِنَ الخَيرِ كُلِّهِ مَن عَرَّفَهُ اللّهُ دينَهُ ، وكَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن لا يَعرِفَ دينَهُ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :لا يَستَنكِفَنَّ مَن لَم يَكُن يَعلَمُ أن يَتَعَلَّمَ. ⁽⁵⁾

الإمام الباقر عليه السلام :اُغدُ عالِماً خَيراً ، وتَعَلَّم خَيراً. ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام :النّاسُ ثَلاثَةٌ : عالِمٌ ، ومُتَعَلِّمٌ ، وغُثاءٌ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

امام على عليه السلام :دانشمندى سخنور و يا شنوايى فراگيرنده باش ، و مبادا كه سومى باشى !

امام على عليه السلام :اگر دانشمندى سخنور نيستى ، شنوايى فراگيرنده باش .

امام على عليه السلامـ خطاب به كميل بن زياد ـ: اى كميل! اين دل ها همچون ظرف اند كه بهترين آنها جايگيرترينِ آنها نسبت به خير و نيكى است و مردم ، سه گونه اند : دانشمند ربّانى ، دانشجوى راه نجات و فرومايگانى كه به دنبال هر بانگى روان باشند ، از نور دانش ، پرتوى بر نگرفته و به ستون استوارى پناه نبرده اند . در اين جا (امام عليه السلام با دست به سينه اش اشاره كرد) دانشى [فراوان ]نهفته است . كاش براى آن ، حاملانى مى يافتم . به حاملانى تيزهوش ، ولى غيرقابل اعتماد برخورده ام كه دين را ابزار دنيا مى كنند و از حجّت هاى خدا بر ضدّ كتابش و از نعمت هاى او بر معصيت ها يارى مى جويند . بدا به حال حامل حقّى كه به سوى حق نگرايد ⁽¹⁾و با نخستين شبهه ، شك در دلش زبانه كشد و نداند كه حق كجاست و چون سخن گويد ، خطا كند و اگر خطا رود ، نفهمد و دل باخته چيزى باشد كه حقيقتش را نمى داند ! پس براى كسى كه مفتونش گردد ، فتنه است . يكى از كامل ترين خيرها اين است كه خداوند ، دينش را به كسى بشناسانَد و در نادانى انسان ، همين بس كه دينش را نشناسد .

امام على عليه السلام :آن كه نمى داند ، هرگز از يادگيرى خوددارى نمى كند .

امام باقر عليه السلام :دانشمندى نيك باش و به فراگيرى نيكى بپرداز .

امام صادق عليه السلام :مردم ، سه گونه اند : دانشمند ، دانشجو ، بى سر و پا .

.

عنه عليه السلام :لَستُ اُحِبُّ أن أرَى الشّابَّ مِنكُم إلاّ غادِياً في حالَينِ : إمّا عالِماً أو مُتَعَلِّماً ، فَإِن لَم يَفعَل فَرَّطَ ، فَإِن فَرَّطَ ضَيَّعَ ، وإن ضَيَّعَ أثِمَ ، وإن أثِمَ سَكَنَ النّارَ والَّذي بَعَثَ مُحَمَّدا صلى الله عليه و آله بِالحَقِّ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :لا يَنبَغي لِمَن لَم يَكُن عالِماً أن يُعَدَّ سَعيداً ، ولا لِمَن لَم يَكُن وَدوداً أن يُعَدَّ حَميداً. ⁽²⁾

.

امام صادق عليه السلام :دوست ندارم كه جوانان شما را جز در اين دو حالت ببينم : يا دانشمند يا دانشجو ، كه سوگند به آن كه محمّد صلى الله عليه و آله را به حق برانگيخت ، اگر چنين نكند ، كوتاهى كرده است و اگر كوتاهى كند ، تباه گردانَد و اگر تباه گردانَد ، گناه كند و اگر گناه كند ، در آتش ساكن شود .

امام صادق عليه السلام :سزا نباشد آن كه دانشمند نيست ، خوش بخت شمرده شود و آن كه مهربان نيست ، ستوده به شمار آيد .

.

الفصل الثاني : فضل التّعلّم۲ / ۱تَأكيدُ طَلَبِ العِلمِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :تَعَلَّمُوا العِلمَ ؛ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَةٌ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اُطلُبُوا العِلمَ ؛ فَإِنَّهُ السَّبَبُ بَينَكُم وبَينَ اللّهِ عز و جل. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :تَعَلَّمُوا العِلمَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، تَعَلَّمُوا الفَرائِضَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، تَعَلَّمُوا القُرآنَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، فَإِنِّي امرُؤٌ مَقبوضٌ ، وَالعِلمُ سَيُقبَضُ ، وتَظهَرُ الفِتَنُ حَتّى يَختَلِفَ اثنانِ في فَريضَةٍ لا يَجِدانِ أحَداً يَفصِلُ بَينَهُما. ⁽³⁾

.

فصل دوم : فضيلت آموختن

۲ / ۱ تأكيد بر جستجوى دانش

فصل دوم : فضيلت آموختن۲ / ۱تأكيد بر جستجوى دانشپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را فراگيريد كه فرا گرفتنش ، حَسَنه (پاداش دار) است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را بجوييد كه آن ، رشته ميان شما و خداوند عز و جل است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را فرا گيريد و به مردم بياموزيد . فريضه ها را فراگيريد و به مردم بياموزيد . قرآن را فراگيريد و به مردم بياموزيد كه من از دنيا خواهم رفت و دانش نيز به زودى گرفته مى شود و فتنه ها آشكار مى گردد؛ تا آن جا كه دو نفر در فريضه اى اختلاف كنند و كسى را براى فيصله دادن نيابند .

.

عنه صلى الله عليه و آله :أفضَلُ الأَعمالِ عَلى ظَهرِ الأَرضِ ثَلاثَةٌ : طَلَبُ العِلمِ ، وَالجِهادُ ، وَالكَسبُ ؛ لِأَنَّ طالِبَ العِلمِ حَبيبُ اللّهِ ، وَالغازي وَلِيُّ اللّهِ ، وَالكاسِبُ صَديقُ اللّهِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَجالِسُ العِلمِ عِبادَةٌ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :العالِمُ وَالمُتَعَلِّمُ شَريكانِ فِي الأَجرِ ولا خَيرَ في سائِرِ النّاسِ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ العالِمَ وَالمُتَعَلِّمَ في الأَجرِ سَواءٌ ، يَأتِيانِ يَومَ القِيامَةِ كَفَرَسَي رِهانٍ يَزدَحِمانِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :العالِمُ وَالمُتَعَلِّمُ شَريكانِ فِي الخَيرِ. ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :الشّاخِصُ في طَلَبِ العِلمِ كَالمُجاهِدِ في سَبيلِ اللّهِ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :ضادُّوا الجَهلَ بِالعِلمِ. ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :رُدُّوا الجَهلَ بِالعِلمِ. ⁽⁸⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بهترين كارها بر روى زمين ، سه چيزند : جستجوى دانش ، جهاد و كسب؛ زيرا دانشجو ، حبيب خدا ، و مجاهد ، ولىّ خدا و كاسب ، صَديق خداست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مجلس هاى دانش ، عبادت است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانشمند و دانشجو در اجر شريك اند و در بقيه مردم ، خيرى نيست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانشمند و دانشجو ، در اجر مساوى اند و روز رستاخيز ، مانند دو سوار در حال مسابقه ، همدوش هم در مى رسند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانشمند و دانشجو ، در خير شريك اند .

امام على عليه السلام :ره سپار در جستجوى دانش ، مانند مجاهد در راه خداست .

امام على عليه السلام :به وسيله دانش با نادانى بستيزيد .

امام على عليه السلام :نادانى را با دانايى پاسخ دهيد .

.

عنه عليه السلام :اُطلُبُوا العِلمَ تَرشُدوا. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :اُطلُبِ العِلمَ تَزدَد عِلماً. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :اِقتَنِ العِلمَ ، فَإِنَّكَ إن كُنتَ غَنِيًّا زانَكَ ، وإن كُنتَ فَقيراً مانَكَ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :مُدارَسَةُ العِلمِ لَذَّةُ العُلَماءِ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلامـ في صِفَةِ المُتَّقينَ ـ: مِن عَلامَةِ أحَدِهِم أنَّكَ تَرى لَهُ قُوَّةً في دينٍ، وحَزماً في لينٍ ، وإيماناً في يَقينٍ ، وحِرصاً في عِلمٍ ، وعِلماً في حِلمٍ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :أيُّهَا النّاسُ ، اِعلَموا أنَّ كَمالَ الدّينِ طَلَبُ العِلمِ وَالعَمَلُ بِهِ. ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :تَعَلَّمِ العِلمَ وَاعمَل بِهِ وَانشُرهُ في أهلِهِ ، يُكتَب لَكَ أجرُ تَعَلُّمِهِ وعَمَلِهِ إن شاءَ اللّهُ تَعالى. ⁽⁸⁾

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: تَعَلَّمُوا العِلمَ وإن لَم تَنالوا بِهِ حَظًّا ، فَلَأَن يُذَمَّ الزَّمانُ لَكُم أحسَنُ مِن أن يُذَمَّ بِكُم. ⁽⁹⁾

.

امام على عليه السلام :دانش را بجوييد تا راه يابيد .

امام على عليه السلام :دانش را بجوى تا بر دانشت افزوده شود .

امام على عليه السلام :از دانش خوشه برچين كه اگر توانگر باشى ، زيورت خواهد شد و اگر فقير باشى ، اندوخته ات خواهد بود .

امام على عليه السلام :گفتگوى علمى ، مايه لذّت دانشمندان است .

امام على عليه السلامـ در توصيف پرهيزگاران ـ: از نشانه هاى هريك ، اين است كه او را داراى قوّت در دين و دورانديشى آميخته با نرمى و ايمانى بى ترديد و حرص در دانش و دانشى همراه بردبارى مى بينى .

امام على عليه السلام :اى مردم! بدانيد كه كمال دين ، جستجوى دانش و عمل به آن است .

امام على عليه السلام :دانش را فراگير و آن را به كار بند و در ميان اهلش منتشر كن ، تا پاداش فراگيرى و عمل بدان براى تو نوشته گردد؛ إن شاء اللّه تعالى !

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: دانش بياموزيد ، حتّى اگر با آن بهره اى نبريد؛ زيرا اگر زمان را به جهت بى توجّهى به شما نكوهش كنند ، بهتر از آن است كه به دليل بودنتان در آن ، نكوهش شود .

.

عنه عليه السلام :مَن تَرَكَ الاِستِماعَ مِن ذَوِي العُقولِ ماتَ عَقلُهُ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ لِحَمّادِ بنِ عيسى بَعدَ ذِكرِ عَلاماتِ الدّينِ ـ: ولِكُلِّ واحِدَةٍ مِن هذِهِ العَلاماتِ شُعَبٌ يَبلُغُ العِلمُ بِها أكثَرَ مِن ألفِ بابٍ وألفِ بابٍ وألفِ بابٍ ، فَكُن يا حَمّادُ طالِباً لِلعِلمِ في آناءِ اللَّيلِ وأطرافِ النَّهارِ. ⁽²⁾

لقمان عليه السلامـ لاِبنِهِ يَعِظُهُ ـ: يا بُنَيَّ ، اِجعَل في أيّامِكَ ولَياليكَ وساعاتِكَ نَصيباً لَكَ في طَلَبِ العِلمِ ، فَإِنَّكَ لَن تَجِدَ لَهُ تَضييعاً مِثلَ تَركِهِ. ⁽³⁾

عنه عليه السلامـ أيضا ـ: لا تَترُكِ العِلمَ زَهادَةً فيهِ ورَغبَةً فِي الجَهالَةِ ، يا بُنَيَّ اختَرِ المَجالِسَ عَلى عَينِكَ ، فَإِن رَأَيتَ قَوماً يَذكُرونَ اللّهَ فَاجلِس إلَيهِم ، فَإِنَّكَ إن تَكُن عالِماً يَنفَعكَ عِلمُكَ ويَزيدوكَ عِلماً ، وإن تَكُن جاهِلاً يُعَلِّموكَ ، ولَعَلَّ اللّهَ تَعالى أن يُظِلَّهُم بِرَحمَةٍ فَتَعُمَّكَ مَعَهُم. ⁽⁴⁾

الإمام الهادي عليه السلام :إنَّ العالِمَ وَالمُتَعَلِّمَ شَريكانِ فِي الرُّشدِ. ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: وثِق بِاللّهِ رَبِّكَ ذِي المَعالي وذِي الآلاءِ وَالنِّعَمِ الجِسامِ وكُن لِلعِلمِ ذا طَلَبٍ وبَحثٍ وناقِش فِي الحَلالِ وفِي الحَرامِ وبِالعَوراءِ لا تَنطِق ولكِن بِما يُرضِي الإِلهَ مِنَ الكَلامِ ⁽⁶⁾

.

امام على عليه السلام :آن كه گوش كردن از خردمندان را رها كند ، خردش بميرد .

امام على عليه السلامـ خطاب به حمّاد بن عيسى ، پس از ذكر نشانه هاى دين ـ: براى هريك از اين نشانه ها ، شاخه هايى است كه دانستن آن ، سر از هزار باب و هزار باب و هزار باب در مى آورد . پس اى حمّاد ! در دل شب و كرانه هاى روز ، جوياى دانش باش .

لقمان عليه السلام :از جمله آنچه به پسرش پند مى داد ، اين بود : اى پسركم! در خلال روزها و شب ها و ساعات خود ، سهمى هم براى دانش اندوزى ات قرار ده كه هرگز تباه كردنى را چون ترك آن نيابى .

لقمان عليه السلامـ خطاب به پسرش ـ: دانش را بر اثر بى رغبتى به آن و رغبت به نادانى ، رها مكن . اى پسركم! مجلس ها را به دقّت نظاره كن . اگر ديدى گروهى خدا را ياد مى كنند ، نزد آنان بنشين . پس اگر دانشمند باشى ، دانشت به تو سود مى رسانَد و بر دانشت بيفزايند و اگر نادان باشى ، به تو مى آموزند و شايد كه خداوند متعال ، آنان را در سايه رحمت خود در آورد . پس تو را نيز با آنان فرا گيرد .

امام هادى عليه السلام :دانشمند و دانشجو در هدايت ، شريك اند .

امام على عليه السلامـ در اشعار منسوب به ايشان ـ: و به خداى بلندمرتبه و پروردگارت اعتماد كن/ خدايى كه داراى رحمت ها و نعمت هاى بزرگ استو در كار دانش ، اهل جستجو و پژوهش باش/ و در امر حلال و حرام ، به گفتگو پردازياوه بر زبان مران ، و تنها/ سخنى بگو كه خدا را خشنود مى كند.

.

عنه عليه السلامـ أيضاً ـ: العِلمُ زَينٌ فَكُن لِلعِلمِ مُكتَسِبًا وكُن لَهُ طالِبًا ما كُنتَ مُقتَبِسا وَاركَن إلَيهِ وثِق بِاللّهِ وَاغنَ بِهِ وكُن حَليماً رَصينَ العَقلِ مُحتَرِسا لا تَسأَمَنَّ فَإِمّا كُنتَ مُنهَمِكًا فِيالعِلمِ يَومًا وإمّا كُنتَ مُنغَمِسا وكُن فَتًى ناسِكًا مَحضَ التُّقى وَرِعًا لِلدّينِ مُغتَنِماً لِلعِلمِ مُفتَرِسا فَمَن تَخَلَّقَ بِالآدابِ ظَلَّ بِها رَئيسَ قَومٍ إذا ما فارَقَ الرُّؤَسا وَاعلَم هُديتَ بِأَنَّ العِلمَ خَيرُ صَفًا أضحى لِطالِبِهِ مِن فَضلِهِ سَلِسا ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ أيضاً ـ: لَو صيغَ مِن فِضَّةٍ نَفسٌ عَلى قَدَرٍ لَعادَ مِن فَضلِهِ لَمّا صَفا ذَهَبا ما لِلفَتى حَسَبٌ إلاّ إذا كَمُلَت آدابُهُ وحَوَى الآدابَ وَالحَسَبا فَاطلُب فَدَيتُكَ عِلمًا وَاكتَسِب أدَبا تَظفَر يَداكَ بِهِ وَاستَجمِلِ الطَّلَبا ⁽²⁾

۲ / ۲فَضلُ طالِبِ العِلمِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :طالِبُ العِلمِ بَينَ الجُهّالِ كَالحَيِّ بَينَ الأَمواتِ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طالِبُ العِلمِ لا يَموتُ ، أو يُمَتَّعَ جَدَّهُ ⁽⁴⁾بِقَدرِ كَدِّهِ. ⁽⁵⁾

.

۲ / ۲ فضيلت جوياى دانش

امام على عليه السلامـ در اشعار منسوب به ايشان ـ: دانش ، زيور است . پس در پى به دست آوردن آن باش/ و همواره آن را بجوى تا هنگامى كه برگيرنده اى.و بدان تكيه زن و به خدا اعتماد كن و با او بى نيازى بجوى/ و بردبار باش و با خرد استوار و خود را بپاى.ملالت به خود راه مده آن گاه كه/ در دانش فرو رفته اى و در آن، غوطه ورى .و جوانى باش پوينده راه تقوا و باوَرَع/ دين را مغتنم شمارنده و دانش را به چنگ آورنده .هركس كه به آداب خو بگيرد ، سرور مى گردد/ هنگامى كه سروران قوم درگذشتند .و بدان ـ خدايت به راه آورد ـ كه دانش ، بهترين منزلت است/ كه جوياى خويش را از فضلش بهره مند مى كند .

امام على عليه السلامـ در اشعار منسوب به ايشان ـ: اگر نفس از هر اندازه نقره ريخته مى شد/ چون از فضل [علم] جلا يابد ، طلا مى گردد .جوان را بزرگ زادگى نباشد ، مگر آن كه خود/ در تكميل آداب و بزرگى خويش بكوشد .پس ـ فدايت شوم ـ دانش بجوى و ادب به دست آور/ تا بدان كامياب گردى ، و [ اين] جستجو را زيبا شمار .

۲ / ۲فضيلت جوياى دانشپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جوياى دانش ميان نادانان ، همچون زنده در ميان مردگان است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جوياى دانش نمى ميرد تا آن كه به اندازه زحمتش ، از خوش بختى بهره بَرَد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :طالِبُ العِلمِ طالِبُ الرَّحمَةِ ، طالِبُ العِلمِ رُكنُ الإِسلامِ ، ويُعطى أجرَهُ مَعَ النَّبِيّينَ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن خَرَجَ مِن بَيتِهِ لِيَلتَمِسَ باباً مِنَ العِلمِ كَتَبَ اللّهُ عز و جل لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ ثَوابَ نَبِيٍّ مِنَ الأَنبِياءِ ، وأعطاهُ اللّهُ بِكُلِّ حَرفٍ يَسمَعُ أو يَكتُبُ مَدينَةً فِي الجَنَّةِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن خَرَجَ في طَلَبِ العِلمِ كانَ في سَبيلِ اللّهِ حَتّى يَرجِعَ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن أحَبَّ أن يَنظُرَ إلى عُتَقاءِ اللّهِ مِنَ النّارِ فَليَنظُر إلَى المُتَعَلِّمينَ ، فَوَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ ، ما مِن مُتَعَلِّمٍ يَختَلِفُ إلى بابِ العالِمِ المُعَلِّمِ إلاّ كَتَبَ اللّهُ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ عِبادَةَ سَنَةٍ ، وبَنَى اللّهُ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ مَدينَةً فِي الجَنَّةِ ، ويَمشي عَلَى الأَرضِ وهِيَتَستَغفِرُ لَهُ ، ويُمسي ويُصبِحُ مَغفوراً لَهُ ، وشَهِدَتِ المَلائِكَةُ أنَّهُم عُتَقاءُ اللّهِ مِنَ النّارِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إذا جاءَ المَوتُ طالِبَ العِلمِ وهُوَ عَلى هذِهِ الحالِ ماتَ وهُوَ شَهيدٌ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ فَأَدرَكَهُ كانَ لَهُ كِفلانِ مِنَ الأَجرِ ، فَإِن لَم يُدرِكهُ كانَ لَهُ كِفلٌ مِنَ الأَجرِ. ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جوياى دانش ، جوياى رحمت است . جوياى دانش ، ستون اسلام است و پاداش وى ، همراه پيامبران داده مى شود .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس از خانه اش بيرون رود تا بابى از دانش بيابد ، خداوند عز و جلبراى هر گامش پاداش پيامبرى از پيامبران مى نويسد و در برابر هر حرفى كه مى شنود يا مى نويسد ، شهرى در بهشت به او عطا مى كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه در جستجوى دانش بيرون برود ، در راه خداست ، تا آن گاه كه برگردد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دوست دارد به آزاد شدگان خدا از آتش بنگرد ، به دانشجويان بنگرد . سوگند به خدايى كه جانم به دست اوست ، هيچ دانشجويى به خانه آموزگار دانشمندى رفت و آمد نمى كند ، مگر آن كه خداوند براى هر گامش عبادت يك سال را مى نويسد و در برابر هر گامش شهرى در بهشت برايش بنا مى نهد و بر زمين راه مى رود و زمين برايش آمرزش مى طلبد و شب و روز را آمرزيده به سر مى آورد و فرشتگان ، گواهى مى دهند كه آنان ، آزادشدگان خدا از آتش اند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هنگامى كه مرگِ جوياى دانش در رسد و وى در جستجوى دانش باشد ، شهيد مرده است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه دانش را بجويد و بيابد ، دو بهره از پاداش مى برد و اگر آن را نيابد ، يك بهره دارد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن جاءَ أجَلُهُ وهُوَ يَطلُبُ العِلمَ لَقِيَ اللّهَ ولَم يَكُن بَينَهُ وبَينَ النَّبِيّينَ إلاّ دَرَجَةُ النُّبُوَّةِ. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن جاءَتهُ مَنِيَّتُهُ وهُوَ يَطلُبُ العِلمَ فَبَينَهُ وبَينَ الأنبِياءِ دَرَجَةٌ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :الشّاخِصُ في طَلَبِ العِلمِ كَالُمجاهِدِ في سَبيلِ اللّهِ ، إنَّ طَلَبَ العِلمِ فَريضَةٌ عَلى كُلِّ مُسلِمٍ ، وكَم مِن مُؤمِنٍ يَخرُجُ مِن مَنزِلِهِ في طَلَبِ العِلمِ فَلا يَرجِعُ إلاّ مَغفوراً ! ⁽³⁾

عنه عليه السلام :لِطالِبِ العِلمِ عِزُّ الدُّنيا وفَوزُ الآخِرَةِ. ⁽⁴⁾

كنزالعمّال عن ابن مسعود :كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إذا رَأَى الَّذينَ يَبتَغونَ العِلمَ قالَ : مَرحَباً بِكُم يَنابيعَ الحِكمَةِ ، مَصابيحَ الظُّلَمِ ، خُلقانَ الثِّيابِ ، جُدُدَ القُلوبِ ، رَيحانَ كُلِّ قَبيلَةٍ. ⁽⁵⁾

جامع بيان العلم وفضله عن أبي هارون العبديّ وشهر بن حوشب :كُنّا إذا أتَينا أبا سَعيدٍ الخُدرِيَ يَقولُ : مَرحَباً بِوَصِيَّةِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : «سَتُفتَحُ لَكُمُ الأَرضُ ويَأتيكُم قَومٌ ـ أو قالَ : غِلمانٌ ـ حَديثَةٌ أسنانُهُم يَطلُبونَ العِلمَ ويَتَفَقَّهونَ فِي الدّينِ ويَتَعَلَّمونَ مِنكُم ، فَإِذا جاؤوكُم فَعَلِّموهُم وألطِفوهُم ووَسِّعوا لَهُم فِي المَجلِسِ وأفهِموهُمُ الحَديثَ . فَكانَ أبو سَعيدٍ يَقولُ لَنا : مَرحَباً بِوَصِيَّةِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، أمَرَنا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أن نُوَسِّعَ لَكُم فِي المَجلِسِ وأن نُفَهِّمَكُمُ الحَديثَ. ⁽⁶⁾

الأمالي للطوسي عن أبي هارون العبديّ :كُنّا إذا أتَينا أبا سَعيدٍ الخُدرِيَّ قالَ : مَرحَباً بِوَصِيَّةِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ : «سَيَأتيكُم قَومٌ مِن أقطارِ الأَرضِ يَتَفَقَّهونَ ، فَإِذا رَأَيتُموهُم فَاستَوصوا بِهِم خَيراً» ، ويَقولُ : أنتُم وَصِيَّةُ رَسولِ اللّهِ . ⁽⁷⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى كه در حال جستجوى دانش ، مرگش در رسد ، در حالى خدا را ملاقات مى كند كه ميان او و پيامبران ، جز درجه پيامبرى فاصله اى نباشد .

امام على عليه السلام :آن كه در حال جستجوى دانش بميرد ، ميان وى و پيامبران ، درجه اى بيش فاصله نباشد .

امام على عليه السلام :آن كه به جستجوى دانش برخيزد ، چون مجاهد در راه خداست . جستجوى دانش بر هر مسلمانى واجب است و بسى مؤمن كه در جستجوى دانش از خانه اش بيرون مى رود و جز آمرزيده ، باز نمى گردد .

امام على عليه السلام :براى جوياى دانش ، سربلندى دنيا و رستگارى آخرت است .

كنز العمّالـ به نقل از ابن مسعود ـ: هرگاه پيامبر خدا ، جويندگان دانش را مى ديد ، مى فرمود : «آفرينتان باد ، اى چشمه هاى حكمت و چراغ هاى تاريكى و ژنده پوشان بُرنا دل و گل هاى خوش بوى هر قبيله!» .

جامع بيان العلم وفضلهـ به نقل از ابو هارون عبدى و شهربن حوشب ـ: هرگاه نزد ابوسعيد خُدرى مى آمديم ، مى گفت : آفرين به سفارش شدگان پيامبر خدا . پيامبر خدا مى فرمود : «به زودى زمين براى شما گشوده مى شود و گروهى (يا جوانانى) نورسته نزد شما مى آيند كه دانش را مى جويند و در دين ، تفقّه (ژرف نگرى) مى كنند و از شما فرا مى گيرند . پس اگر نزد شما آمدند، به آنان بياموزيد و با آنها ملاطفت كنيد و برايشان در مجلس جا باز كنيد و حديث را به آنان بفهمانيد» . پس ابوسعيد به ما مى گفت : آفرين به سفارش شدگان پيامبر خدا . پيامبر خدا به ما فرمان داد كه برايتان در مجلس ، جا باز كنيم و حديث را به شما بفهمانيم .

الأمالى ، طوسىـ به نقل از ابو هارون عبدى ـ: هرگاه نزد ابو سعيد خُدرى مى آمديم ، مى گفت : آفرين بر سفارش شدگان پيامبر خدا ! شنيدم كه پيامبر خدا مى فرمايد : به زودى گروهى از اطراف زمين بر شما درآيند كه جوياى فهم [دين ]هستند . پس هرگاه آنها را ديديد ، سفارشم را در نيكى به ايشان عمل كنيد» . و مى گفت : «شما سفارش شده پيامبريد» .

.

سنن الدارمي عن عامر بن إبراهيم :كانَ أبُو الدَّرداءِ إذا رَأى طَلَبَةَ العِلمِ قالَ : مَرحَباً بِطَلَبَةِ العِلمِ ! وكانَ يَقولُ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله أوصى بِكُم. ⁽¹⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام :إنَّ طالِبَ العِلمِ إذا خَرَجَ مِن مَنزِلِهِ لَم يَضَع رِجلَهُ عَلى رَطبٍ ولا يابِسٍ مِنَ الأَرضِ إلاّ سَبَّحَت لَهُ إلَى الأَرَضينَ السّابِعَةِ. ⁽²⁾

الإمام الباقر عليه السلام :إنَّ جَميعَ دَوابِّ الأَرضِ لَتُصَلّي عَلى طالِبِ العِلمِ حَتَّى الحيتانِ فِي البَحرِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۵۴ (فوائد طلب العلم) و ۳۰۲ ح ۲۷۱۰ .

۲ / ۳فَضلُ طَلَبِ العِلمِ عَلَى العِبادَةِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :طَلَبُ العِلمِ أفضَلُ عِندَ اللّهِ عز و جل مِنَ الصَّلاةِ وَالصِّيامِ وَالحَجِّ وَالجِهادِ في سَبيلِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۳ برترى دانشجويى بر عبادت

اشاره

سنن الدارمىـ به نقل از عامر بن إبراهيم ـ: هرگاه ابو درداء جويندگان دانش را مى ديد ، مى گفت : آفرين بر جويندگان دانش ! و مى گفت : پيامبر خدا ، سفارش شما را كرده است .

امام زين العابدين عليه السلام :هرگاه جوياى دانش از خانه اش بيرون مى رود ، پايش را بر تَر و خشكى از زمين نمى نهد ، مگر آن كه تا زمين هفتم ، او را تسبيح مى كنند .

امام باقر عليه السلام :بى گمان ، همه جنبندگان زمين ، حتّى ماهيان دريا ، بر جوياى دانش درود مى فرستند .

ر . ك : ص ۵۵ (بهره هاى جستجوى دانش) و ۳۰۳ ح ۲۷۱۰ .

۲ / ۳برترى دانشجويى بر عبادتپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نزد خداى عز و جل ، جستجوى دانش از نماز و روزه و حج و جهاد در راه خداى عز و جل برتر است .

.

عنه صلى الله عليه و آله :طَلَبُ العِلمِ ساعَةً خَيرٌ مِن قِيامِ لَيلَةٍ ، وطَلَبُ العِلمِ يَوماً خَيرٌ مِن صِيامِ ثَلاثَةِ أشهُرٍ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن خَرَجَ يَطلُبُ باباً مِن عِلمٍ لِيَرُدَّ بِهِ باطِلاً إلى حَقٍّ أو ضَلالَةً إلى هُدًى ، كانَ عَمَلُهُ ذلِكَ كَعِبادَةِ مُتَعَبِّدٍ أربَعينَ عاماً. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ باباً مِنَ العِلمِ عَمِلَ بِهِ أو لَم يَعمَل كانَ أفضَلَ مِن أن يُصَلِّيَ ألفَ رَكعَةٍ تَطَوُّعاً. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن خَرَجَ مِن بَيتِهِ يَلتَمِسُ باباً مِنَ العِلمِ لِيَنتَفِعَ بِهِ ويُعَلِّمَهُ غَيرَهُ ، كَتَبَ اللّهُ لَهُ بِكُلِّ خُطوَةٍ عِبادَةَ ألفِ سَنَةٍ صِيامَها وقِيامَها ، وحَفَّتهُ المَلائِكَةُ بِأَجنِحَتِها ، وصَلّى عَلَيهِ طُيورُ السَّماءِ وحيتانُ البَحرِ ودَوابُّ البَرِّ ، وأنزَلَهُ اللّهُ مَنزِلَةَ سَبعينَ صِدّيقاً ، وكانَ خَيراً لَهُ أن لَو كانَتِ الدُّنيا كُلُّها لَهُ فَجَعَلَها فِي الآخِرَةِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ لِأَبي ذَ رٍّ ـ: يا أبا ذَ رٍّ ، لَأَن تَغدُوَ فَتَعَلَّمَ آيَةً مِن كِتابِ اللّهِ خَيرٌ لَكَ مِن أن تُصَلِّيَ مِائَةَ رَكعَةٍ ، ولَأَن تَغدُوَ فَتَعَلَّمَ باباً مِنَ العِلمِ عُمِلَ بِهِ أو لَم يُعمَل خَيرٌ مِن أن تُصَلِّيَ ألفَ رَكعَةٍ. ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ساعتى جستجوى دانش ، از برخاستن [و عبادت كردن] يك شب بهتر است و يك روز جستجوى دانش ، بهتر از روزه سه ماه است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه در پىِ بابى از دانش بيرون مى رود تا با آن ، باطلى را به حق يا گم راهى را به هدايت برگردانَد ، كردارش همچون چهل سال عبادت عابد است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه بابى از دانش را فرا بگيرد ـ چه به آن عمل كند يا نكند ـ از اين كه هزار ركعت نماز مستحبى بخواند ، برتر است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس از خانه اش بيرون برود تا بابى از دانش بيابد كه بدان بهره برد و به ديگران بياموزد ، خداوند ، در برابر هر گامش ، عبادت هزار سال روزه و شب زنده دارى را برايش مى نويسد و فرشتگان با بال هايشان وى را در بر مى گيرند و پرندگان آسمان و ماهيان دريا و جنبندگان خشكى بر او درود مى فرستند و خداوند ، منزلت هفتاد صِدّيق را به وى مى دهد و برايش بهتر از آن است كه همه دنيا براى وى باشد و آن را در راه آخرت قرار دهد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ خطاب به ابو ذر ـ: اى ابو ذر! اگر برخيزى و آيه اى از كتاب خدا را فراگيرى ، برايت بهتر از صد ركعت نماز است و اگر برخيزى و بابى از دانش را فراگيرى ـ چه به آن عمل شود يا نشود ـ بهتر از آن است كه هزار ركعت نماز بخوانى .

.

عنه صلى الله عليه و آله :ما مِن مُتَعَلِّمٍ يَختَلِفُ إلى بابِ العالِمِ إلاّ كَتَبَ اللّهُ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ عِبادَةَ سَنَةٍ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ فَهُوَ كَالصّائِمِ نَهارَهُ القائِمِ لَيلَهُ ، وإنَّ باباً مِنَ العِلمِ يَتَعَلَّمُهُ الرَّجُلُ خَيرٌ لَهُ مِن أن يَكونَ أبو قُبَيسٍ ذَهَباً فَأَنفَقَهُ في سَبيلِ اللّهِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الكَلِمَةُ مِن كَلامِ الحِكمَةِ يَسمَعُهَا الرَّجُلُ المُؤمِنُ فَيَعمَلُ بِها أو يُعَلِّمُها خَيرٌ مِن عِبادَةِ سَنَةٍ. ⁽³⁾

جامع بيان العلم وفضله عن عبد اللّه بن عمرو :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَرَّ بِمَجلِسَينِ في مَسجِدِهِ : أحَدُ المَجلِسَينِ يَدعونَ اللّهَ ويَرغَبونَ إلَيهِ ، وَالآخَرُ يَتَعَلَّمونَ الفِقهَ ويُعَلِّمونَهُ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : كِلاَ المَجلِسَينِ عَلى خَيرٍ ، وأحَدُهُما أفضَلُ مِنَ الآخَرِ صاحِبِهِ ، أمّا هؤُلاءِ فَيَدعونَ اللّهَ ويَرغَبونَ إلَيهِ ، فَإِن شاءَ أعطاهُم وإن شاءَ مَنَعَهُم ، وأمّا هؤُلاءِ فَيَتَعَلَّمونَ ويُعَلِّمونَ الجاهِلَ ، وإنَّما بُعِثتُ مُعَلِّماً ، ثُمَّ أقبَلَ فَجَلَسَ مَعَهُم. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :بابٌ مِنَ العِلمِ يَتَعَلَّمُهُ الإِنسانُ خَيرٌ لَهُ مِن ألفِ رَكعَةٍ تَطَوُّعاً. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إذا جَلَسَ المُتَعَلِّمُ بَينَ يَدَيِ العالِمِ فَتَحَ اللّهُ تَعالى عَلَيهِ سَبعينَ باباً مِنَ الرَّحمَةِ ، ولا يَقومُ مِن عِندِهِ إلاّ كَيَومِ وَلَدَتهُ اُمُّهُ ، وأعطاهُ اللّهُ بِكُلِّ حَرفٍ ثَوابَ سِتّينَ شَهيداً ، وكَتَبَ اللّهُ لَهُ بِكُلِّ حَديثٍ عِبادَةَ سَبعينَ سَنَةً ، وبَنى لَهُ بِكُلِّ وَرَقَةٍ مَدينَةً ، كُلُّ مَدينَةٍ مِثلُ الدُّنيا عَشرَ مَرّاتٍ. ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ دانشجويى به خانه دانشمند ، آمد و شد نمى كند ، مگر آن كه خداوند در برابر هر گامش ، عبادت يك سال را برايش مى نويسد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه دانش بجويد ، مانند روزه دار شب زنده دار است و بابى از دانش كه انسان فرا مى گيرد ، برايش بهتر از آن است كه كوه ابوقبيس طلا باشد و وى ، آن را در راه خدا هزينه كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سخنى از سخنان حكمت آميز كه مرد مؤمن بشنود و به آن عمل كند يا آن را بياموزد ، بهتر از عبادت يك سال است .

جامع بيان العلم وفضلهـ به نقل از عبد اللّه بن عمرو ـ: پيامبر خدا ، وارد مسجد خود شد و دو مجلس را ديد : در يكى [ذكر خدا مى گفتند] و خدا را مى خواندند و به او رغبت مى نمودند . و در ديگرى فقه فرا مى گرفتند و به ديگران مى آموختند ايشان فرمود : «هر دو مجلس بر نيكى اند اما يكى ، برتر از ديگرى است . امّا اينان ، خدا را مى خوانند و به او رغبت مى نمايند . پس اگر بخواهد ، عطايشان مى كند و اگر بخواهد ، باز مى دارد ؛ ولى اينان دانش فرا مى گيرند و به نادان مى آموزند و همانا من ، آموزگار برانگيخته شدم و [اينان ، برترند]» . پس با آنان نشست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بابى از دانش كه انسان فرا گيرد ، برايش بهتر از هزار ركعت نماز مستحبّى است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هنگامى كه دانشجو پيش روى دانشمند مى نشيند ، خداوند ، هفتاد درِ رحمت را بر او مى گشايد و از نزد او برنمى خيزد ، مگر مانند روزى كه از مادر زاده شده و خداوند ، در برابر هر حرف ، پاداش شصت شهيد را برايش مى نويسد و در برابر هر حديث ، عبادت هفتاد سال را برايش مى نويسد و در برابر هر برگ ، شهرى در بهشت برايش بنا مى نهد كه هر يك ، ده برابر دنياست .

.

الإمام عليّ عليه السلام :بَينَما أنَا جالِسٌ في مَسجِدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله إذ دَخَلَ أبو ذَرٍّ فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، جَنازَةُ العابِدِ أحَبُّ إلَيكَ أم مَجلِسُ العِلمِ ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يا أبا ذَرٍّ ، الجُلوسُ ساعَةً عِندَ مُذاكَرَةِ العِلمِ أحَبُّ إلَى اللّهِ مِن ألفِ جَنازَةٍ مِن جَنائِزِ الشُّهَداءِ ، وَالجُلوسُ سَاعَةً عِندَ مُذاكَرَةِ العِلمِ أحَبُّ إلَى اللّهِ مِن قِيامِ ألفِ لَيلَةٍ يُصَلّى في كُلِّ لَيلَةٍ ألفُ رَكعَةٍ ، وَالجُلوسُ ساعَةً عِندَ مُذاكَرَةِ العِلمِ أحَبُّ إلَى اللّهِ مِن ألفِ غَزوَةٍ وقِراءَةِ القُرآنِ كُلِّهِ . قالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، مُذاكَرَةُ العِلمِ خَيرٌ مِن قِراءَةِ القُرآنِ كُلِّهِ ؟ ! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يا أبا ذَرٍّ ، الجُلوسُ ساعَةً عِندَ مُذاكَرَةِ العِلمِ أحَبُّ إلَى اللّهِ مِن قِراءَةِ القُرآنِ كُلِّهِ اثنَي عَشَرَ ألفَ مَرَّةٍ ، عَلَيكُم بِمُذاكَرَةِ العِلمِ ، فَإِنَّ بِالعِلمِ تَعرِفونَ الحَلالَ مِنَ الحَرامِ ... يا أبا ذَرٍّ ، الجُلوسُ ساعَةً عِندَ مُذاكَرَةِ العِلمِ خَيرٌ لَكَ مِن عِبادَةِ سَنَةٍ صِيامِ نَهارِها وقِيامِ لَيلِها. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :طَلَبُ العِلمِ أفضَلُ مِنَ العِبادَةِ ، قالَ اللّهُ عز و جل : «إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَـؤُ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

روضة الواعظين :رَوى بَعضُ الصَّحابَةِ : جاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ، فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، إذا حَضَرَت جَنازَةٌ أو حَضَرَ مَجلِسُ عالِمٍ ، أيُّهُما أحَبُّ إلَيكَ أن أشهَدَ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إن كانَ لِلجَنازَةِ مَن يَتبَعُها ويَدفِنُها فَإِنَّ حُضورَ مَجلِسِ العالِمِ أفضَلُ مِن حُضورِ ألفِ جَنازَةٍ ، ومِن عِيادَةِ ألفِ مَريضٍ ، ومِن قِيامِ ألفِ لَيلَةٍ ، ومِن صِيامِ ألفِ يَومٍ ، ومِن ألفِ دِرهَمٍ يُتَصَدَّقُ بِها عَلَى المَساكينِ ، ومِن ألفِ حَجَّةٍ سِوَى الفَريضَةِ ، ومِن ألفِ غَزوَةٍ سِوَى الواجِبِ تَغزوها في سَبيلِ اللّهِ بِمالِكَ ونَفسِكَ . وأينَ تَقَعُ هذِهِ المَشاهِدُ مِن مَشهَدِ عالِمٍ ! أما عَلِمتَ أنَّ اللّهَ يُطاعُ بِالعِلمِ ويُعبَدُ بِالعِلمِ ، وخَيرُ الدُّنيا وَالآخِرَةِ مَعَ العِلمِ ، وشَرُّ الدُّنيا وَالآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ ؟ ! ⁽⁴⁾

.

امام على عليه السلام :در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله نشسته بودم كه ابو ذر وارد شد و گفت : اى پيامبر خدا ! نزد شما شركت در تشييع جنازه عابد محبوب تر است يا حضور در مجلس علم؟ پيامبر فرمود : «اى ابو ذر! نزد خدا ، ساعتى در مجلس علم نشستن ، محبوب تر از هزار تشييع جنازه شهيد است و نزد خدا ، ساعتى در مجلس علم نشستن ، محبوب تر از هزار شب شب زنده دارى است كه در هر شب ، هزار ركعت نماز خوانده شود و نزد خدا ، ساعتى در مجلس علم نشستن ، محبوب تر از شركت در هزار غزوه ⁽¹⁾و خواندن همه قرآن است» . ابوذر گفت : اى پيامبر خدا ! آيا گفت و شنود علمى از خواندن همه قرآن بهتر است؟ پيامبر فرمود : «نزد خدا ، اى ابوذر! ساعتى در مجلس علم نشستن ، محبوب تر از دوازده هزار بار خواندن همه قرآن است . همواره ، گفت و شنود علمى داشته باشيد كه با علم ، حلال را از حرام ، باز مى شناسيد . اى ابو ذر! ساعتى در مجلس علم نشستن براى تو از عبادت يك سال ، كه روزهايش را روزه و شب هايش را زنده بدارى ، بهتر است» .

امام على عليه السلام :جستجوى دانش ، برتر از عبادت است . خداوند عز و جل فرموده است : «از ميان بندگان خداوند ، تنها دانشمندان از خدا بيم دارند» .

روضة الواعظين :برخى از صحابيان روايت كرده اند كه مردى از انصار ، نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت : اى پيامبر خدا ! هنگامى كه تشييع جنازه و حضور در مجلس علمى با هم پيش آمد ، حضورم را در كدام يك بيشتر دوست دارى؟ پيامبر خدا فرمود : «اگر براى جنازه ، كسى هست كه آن را تشييع كند و به خاك بسپارد ، حضور در مجلس دانشمند ، برتر از شركت در هزار تشييع جنازه و عيادت هزار بيمار و هزار شب زنده دارى و هزار روز روزه دارى و هزار درهم صدقه دادن به فقيران و هزار حجّ مستحبّى و هزار بار با مال و جان جهاد كردن در راه خدا ، جز جهاد واجب است . اين حضورها كجا و حضور در محضر دانشمند كجا ؟ آيا نمى دانى كه خداوند ، با دانش ، اطاعت و عبادت مى شود و نيكى دنيا و آخرت با دانش است و بدى دنيا و آخرت با نادانى؟» .

.

راجع : ص ۲۴۶ ح ۲۵۹۵ و ۳۲۲ (فضل العالم على العابد) .

.

ر . ك : ص ۲۴۷ ح ۲۵۹۵ و ۳۲۳ (برترى دانشمند بر عابد) .

.

. .

نكته هايى درباره برترى دانش بر عبادت

۱ . كدام دانش و كدام عبادت ؟

نكته هايى درباره برترى دانش بر عبادت۱ . كدام دانش و كدام عبادت ؟در فصل پنجم خواهد آمد كه فراگيرى هر گونه دانشى، از نظر فقهى ، تابع يكى از احكام پنجگانه است و بر اين اساس ، دانش به: واجب ، حرام ، مستحب ، مكروه و مباح تقسيم مى شود . اگر هر چه را كه صورت عبادت دارد ، به مفهوم عام آن، داراى احكام پنجگانه بدانيم ، حالت هاى تزاحم «تعلّم» و «تعبّد»، از لحاظ عقلى به ۲۵ مورد خواهد رسيد . از اين رو ، نخستين مسئله در مقام ترجيح دانش بر عبادت ، اين است كه كدام علم بر كدام عبادت رجحان دارد ؟ تأمّل در متن احاديثى كه دانش را بر عبادت ترجيح مى دهند ، به روشنى نشان مى دهد كه منظور ، ترجيح تعلّم واجب و يا مستحب بر عبادت هاى مستحب است . البته فاصله فضيلت تعلّم واجب و تعبّد مستحب ، قابل مقايسه با فاصله تعلّم مستحب و تعبّد مستحب نيست و شايد احاديثى كه فضائل شگفت انگيزى را در تبيين فضيلت دانش بر عبادت مطرح كرده اند ، ناظر به اين صورت از تزاحم اند ⁽¹⁾.

.

۲ . نقش سازنده عبادت در كنار دانش

احتمال ديگر در ترجيح دانش بر عبادت ، اين است كه در احاديث مربوط به دانش و عبادت ، به خودى خود و بدون در نظر گرفتن احكام پنجگانه فقهى ، علم ذاتا بر عبادت ، مقدّم است و اين تقدّم، علل مختلفى مى تواند داشته باشد ؛ مانند اين كه عبادت بدون دانش ، ممكن نيست .

۲ . نقش سازنده عبادت در كنار دانشدر فصل هاى گذشته به نقش سازنده و بنيادى عبادات در پيدايش نور دانش و الهامات قلبى اشاره شد . ⁽¹⁾همچنين تأكيد گرديد كه جوهر دانش در وجود انسان ، بدون عمل قابل دوام نيست . ⁽²⁾بنا بر اين ، هدفِ احاديثى كه دانش را بر عبادت ترجيح مى دهند ، تضعيف و يا انكار نقش سازنده عبادت در كنار دانش نيست ، بلكه تأكيد بر توأم ساختن عبادت با دانش و تحذير از عبادت جاهلانه است . در بخش دهم خواهد آمد كه عبادت بدون آگاهى ، نه تنها ارزشى ندارد، بلكه خطرآفرين است . ⁽³⁾ بنا بر اين ، احاديث اين فصل نمى توانند بهانه اى براى ترك عبادات ، حتّى عبادت هاى مستحب گردند . نقل است كه روزى شخصى از محقّق بزرگ شيخ انصارى رحمه الله پرسيد : در تعارض ميان نافله شب و مطالعات علمى كدام يك مقدّم اند ؟ شيخ كه مى دانست او اهل قليان است و اين مسئله ، بهانه اى براى ترك نافله شب است ، در پاسخ فرمود : «چرا ميان نماز شب و مطالعه تعارض برقرار

.

۳ . مبالغه در بيان فضيلت دانش

مى كنى ؟ بگو : مطالعه و قليان ، كدام يك تقدم دارند ؟» .

۳ . مبالغه در بيان فضيلت دانشبرخى از احاديث اين فصل ، در مقام بيان فضيلت دانش و ترجيح آن بر عبادت ، مطالبى را مطرح كرده اند كه مبالغه آميز به نظر مى آيد و پذيرفتن آنها بدون توضيحات لازم ، مشكل است . براى مثال ، اين كه جلوس دانشجو در برابر دانشمند ، ثواب شصت شهيد دارد و يا اين كه حضور در مجلس دانشمند از هزار غزوه مستحب و . . . فضيلتش بيشتر است . هر چند اين احاديث ، از جهت سند ، اعتبار لازم را براى اثبات اين فضائل ندارند ، ليكن رد كردن آنها نيز با توجّه به حديث ذيل ، آسان نيست : خَيرُ الدُّنيا والآخِرَةِ مَعَ العِلمِ ، وشَرُّ الدُّنيا والآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ؛ ⁽¹⁾خير دنيا و آخرت با دانش و بدى دنيا و آخرت با نابخردى است . در واقع ، اين احاديث از انواع تأكيد براى تشويق مردم به كسب دانش استفاده كرده اند ، تا كسى كه براى بالا بردن سطح آگاهى هاى خود ، نياز به تعلّم و حضور در مجلس عالم دارد ، به هيچ بهانه اى مجلس علمى و تحصيل دانش را ترك نكند ، حتّى به بهانه حج و جهاد مستحب .

.

۲ / ۴فَوائِدُ طَلَبِ العِلمِأ ـ مَحَبَّةُ اللّهِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :طالِبُ العِلمِ حَبيبُ اللّهِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طالِبُ العِلمِ أحَبَّهُ اللّهُ وأحَبَّهُ المَلائِكَةُ وأحَبَّهُ النَّبِيّونَ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طالِبُ العِلمِ مَحفوفٌ بِعِنايَةِ اللّهِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۲۹۸ (أحبّاء اللّه ) .

ب ـ إكرامُ المَلائِكَـةِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ المَلائِكَةَ لَتَضَعُ أجنِحَتَها لِطالِبِ العِلمِ رِضًى بِهِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ المَلائِكَةَ لَتَضَعُ أجنِحَتَها رِضاءً لِطالِبِ العِلمِ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن غَدا يَطلُبُ عِلماً كانَ في سَبيلِ اللّهِ حَتّى يَرجِعَ ، وَالمَلائِكَةُ لَتَضَعُ أجنِحَتَها لِطالِبِ العِلمِ. ⁽⁶⁾

.

۲ / ۴ بهره هاى جستجوى دانش

الف ـ دوستى خدا

ب ـ احترام فرشتگان

۲ / ۴بهره هاى جستجوى دانشالف ـ دوستى خداپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جوياى دانش ، محبوب خداست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جوياى دانش را خداوند دوست مى دارد و فرشتگان و پيامبران نيز دوست مى دارند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عنايت خداوند ، جوياى دانش را فرا گرفته است .

ر . ك : ص ۲۹۹ (دوستان خدا) .

ب ـ احترام فرشتگانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :فرشتگان بال هايشان را از سرِ خشنودى براى جوياى دانش مى گسترانند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :فرشتگان از روى خشنودى بال هايشان را براى جوياى دانش مى گسترانند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه برمى خيزد و در جستجوى دانش مى رود ، در راه خداست تا بازگردد و فرشتگان ، بال هايشان را براى جوياى دانش مى گسترانند .

.

عنه صلى الله عليه و آله :ما غَدا رَجُلٌ يَلتَمِسُ عِلماً إلاّ فَرَشَت لَهُ المَلائِكَةُ أجنِحَتَها رِضاءً بِما يَصنَعُ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ما مِن خارِجٍ خَرَجَ مِن بَيتِهِ في طَلَبِ العِلمِ إلاّ وَضَعَت لَهُ المَلائِكَةُ أجنِحَتَها ۲ رِضًى بِما يَصنَعُ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إذا خَرَجَ الرَّجُلُ في طَلَبِ العِلمِ كَتَبَ اللّهُ لَهُ أثَرَهُ حَسَناتٍ ، فَإِذَا التَقى هُوَ وَالعالِمُ فَتَذاكَرا مِن أمرِ اللّهِ تَعالى شَيئاً أظَلَّتهُمَا المَلائِكَةُ ونودِيا مِن فَوقِهِما : أن قَد غَفِرتُ لَكُما. ⁽³⁾

المعجم الكبير عن صفوان بن عسّال المراديّ :أتَيتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله وهُوَ مُتَّكِئٌ فِي المَسجِدِ عَلى بُردٍ ⁽⁴⁾لَهُ ، فَقُلتُ لَهُ : يا رَسولَ اللّهِ ، إنّي جِئتُ أطلُبُ العِلمَ . فَقالَ : مَرحَباً بِطالِبِ العِلمِ ، طالِبُ العِلمِ لَتَحُفُّهُ المَلائِكَةُ وتُظِلُّهُ بِأَجنِحَتِها ، ثُمَّ يَركَبُ بَعضُهُ بَعضاً حَتّى يَبلُغُوا السَّماءَ الدُّنيا مِن حُبِّهِم لِما يَطلُبُ. ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ كس به جستجوى دانش برنخاست ، مگر آن كه فرشتگان از روى خشنودى به كارش ، بال هايشان را برايش گستردند . ۱

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ كس در پى دانش ، از خانه اش بيرون نرفت ، مگر آن كه فرشتگان از روى خشنودى به كارش ، بال هايشان را [زير گام هايش ]نهادند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هنگامى كه كسى در پى دانش بيرون رود ، خداوند براى گام هاى او پاداش مى نويسد و هنگامى كه او و دانشمند با هم ملاقات كنند و از امر خداوند متعال سخن به ميان آورند ، فرشتگان بر آنها سايه مى افكنند و از بالاى سرشان ندا داده مى شوند كه : «من ، شما را آمرزيدم» .

المعجم الكبيرـ به نقل از صفوان بن عسّال مرادى ـ: نزد پيامبر خدا در مسجد آمدم و به ايشان ، در حالى كه بُردش ⁽¹⁾را متكاى خود كرده بود ، گفتم : اى پيامبر خدا ! من در جستجوى دانش آمده ام . فرمود : «آفرين بر جوياى دانش ! بى گمان ، فرشتگان ، گرداگرد جوياى دانش را مى گيرند و با بال هايشان بر او سايه مى اندازند . سپس از روى دوستى به مطلوب وى ، چنان از سر و دوش هم بالا مى روند تا به آسمان فرودين مى رسند» .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن غَدا في طَلَبِ العِلمِ أظَلَّت عَلَيهِ المَلائِكَةُ ، وبورِكَ لَهُ في مَعيشَتِهِ ولَم يَنقُص مِن رِزقِهِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن خَرَجَ مِن بَيتِهِ يَطلُبُ عِلماً شَيَّعَهُ سَبعونَ ألفَ مَلَكٍ يَستَغفِرونَ لَهُ. ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ المَلائِكَةَ لَتَضَعُ أجنِحَتَها لِطَلَبَةِ العِلمِ مِن شيعَتِنا. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :إنَّ طالِبَ العِلمِ لَيُشَيِّعُهُ سَبعونَ ألفَ مَلَكٍ مِن مُقَرَّبِي السَّماءِ. ⁽⁴⁾

الإمام الباقر عليه السلام :ما مِن عَبدٍ يَغدو في طَلَبِ العِلمِ أو يَروحُ إلاّ خاضَ الرَّحمَةَ ، وهَتَفَت بِهِ المَلائِكَةُ : مَرحَباً بِزائِرِاللّهِ ، وسَلَكَ مِنَ الجَنَّةِ مِثلَ ذلِكَ المَسلَكِ. ⁽⁵⁾

ج ـ تَكَفُّلُ الرِّزقِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ تَكَفَّلَ اللّهُ بِرِزقِهِ. ⁽⁶⁾

.

ج ـ تعهّد شدن روزى

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس به جستجوى دانش برخيزد ، فرشتگان بر وى سايه مى اندازند و در معيشتش بركت حاصل مى شود و از روزى او كم نمى گردد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس در جستجوى دانش از خانه اش بيرون رود ، هفتاد هزار فرشته او را بدرقه مى كنند و برايش آمرزش مى طلبند .

امام على عليه السلام :بى گمان ، فرشتگان ، بال هايشان را براى جويندگان دانش از ميان پيروان ما ، فرو مى گسترند .

امام على عليه السلام :بى گمان ، هفتاد هزار فرشته مقرّب آسمانى ، جوياى دانش را بدرقه مى كنند .

امام باقر عليه السلام :هيچ بنده اى صبح يا شب در جستجوى دانش نمى رود ، مگر آن كه غريق رحمت گردد و فرشتگان ندايش دهند : «آفرين به زائر خدا !» ، و از همان راه به بهشت درآيد .

ج ـ تعهّد شدنِ روزىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه دانش مى جويد ، خداوند ، روزى اش را به عهده مى گيرد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالى قَد تَكَفَّلَ لِطالِبِ العِلمِ بِرِزقِهِ خاصَّةً عَمّا ضَمِنَهُ لِغَيرِهِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَفَقَّهَ في دينِ اللّهِ كَفاهُ اللّهُ هَمَّهُ ورَزَقَهُ مِن حَيثُ لا يَحتَسِبُ. ⁽²⁾

د ـ استِغفارُ كُلِّ شَيءٍرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّهُ يَستَغفِرُ لِطالِبِ العِلمِ مَن فِي السَّماءِ ومَن فِي الأَرضِ حَتَّى الحوتُ فِي البَحرِ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ طالِبَ العِلمِ لَيَستَغفِرُ لَهُ كُلُّ شَيءٍ حَتّى حيتانِ البَحرِ وهَوامِّ الأَرضِ وسِباعِ البَرِّ وأنعامِهِ، فَاطلُبُوا العِلمَ فَإِنَّهُ السَّبَبُ بَينَكُم وبَينَ اللّه عز و جل . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طالِبُ العِلمِ أفضَلُ عِندَ اللّهِ مِنَ المُجاهِدينَ وَالمُرابِطينَ وَالحُجّاجِ وَالعُمّارِ وَالمُعتَكِفينَ وَالمُجاوِرينَ ، وَاستَغفَرَت لَهُ الشَّجَرُ وَالرِّياحُ وَالسَّحابُ وَالبِحارُ وَالنُّجومُ وَالنَّباتُ وكُلُّ شَيءٍ طَلَعَت عَلَيهِ الشَّمسُ. ⁽⁵⁾

.

د ـ آمرزش خواهى همه چيز

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بى گمان ، خداوند متعال ، روزى جوياى دانش را به طور ويژه ، افزون بر آنچه براى ديگران تضمين كرده ، به عهده گرفته است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه در دين خدا تفقّه كند ، خداوند ، همّ و غمش را كفايت مى كند و از آن جا كه به حساب نمى آورد ، روزى اش مى دهد .

د ـ آمرزش خواهى همه چيزپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس كه در آسمان و زمين است ، حتّى ماهيان دريا ، براى جوياى دانش ، آمرزش مى طلبند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همه چيز ، حتّى ماهيان دريا و حشرات زمين و درندگان بيابان و چارپايان آن ، براى جوياى دانش ، آمرزش مى طلبند . پس دانش بجوييد كه آن ، رشته اتصال ميان شما و خداى عز و جلاست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نزد خدا ، جوياى دانش ، از جهادگران و مرزداران و حاجيان و عمره گزاران و معتكفان و مجاوران بيت اللّه ، برتر است و درختان و بادها و ابرها و درياها و ستارگان و رستنى ها و هر آنچه خورشيد بر آن مى تابد ، براى وى آمرزش مى طلبند .

.

عنه صلى الله عليه و آله :ثَلاثَةٌ يَستَغفِرُ لَهُمُ السَّماواتُ وَالأَرضُ وَالمَلائِكَةُ وَاللَّيلُ وَالنَّهارُ : العُلَماءُ وَالمُتَعَلِّمونَ وَالأَسخِياءُ. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :طالِبُ العِلمِ تَستَغفِرُ لَهُ المَلائِكَةُ وتَدعو لَهُ فِي السَّماءِ وَالأَرضِ. ⁽²⁾

ه ـ غُفرانُ الذُّنوبِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَنِ انتَقَلَ لِيَتَعَلَّمَ عِلماً غُفِرَ لَهُ قَبلَ أن يَخطُوَ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ طالِبَ العِلمِ إذا ماتَ غَفَرَ اللّهُ لَهُ ولِمَن حَضَرَ جَنازَتَهُ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ كانَ كَفّارَةً لِما مَضى. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَاانتَعَلَ عَبدٌ قَطُّ ولا تَخَفَّفَ ولا لَبِسَ ثَوباً لِيَغدُوَ في طَلَبِ عِلمٍ إلاّ غَفَرَ اللّهُ لَهُ ذُنوبَهُ حَيثُ يَخطو عَتَبَةَ بابِهِ. ⁽⁶⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ حَرفاً مِنَ العِلمِ غَفَرَ اللّهُ لَهُ البَتَّةَ. ⁽⁷⁾

الإمام عليّ عليه السلام :كَم مِن مُؤمِنٍ يَخرُجُ مِن مَنزِلِهِ في طَلَبِ العِلمِ فَلا يَرجِعُ إلاّ مَغفوراً ! ⁽⁸⁾

و ـ سُهولَةُ طَريقِ الجَنَّةِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما مِن رَجُلٍ يَسلُكُ طَريقاً يَطلُبُ فيهِ عِلماً إلاّ سَهَّلَ اللّهُ لَهُ بِهِ طَريقَ الجَنَّةِ. ⁽⁹⁾

.

ه ـ آمرزش گناهان

و ـ هموار شدن راه بهشت

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آسمان ها و زمين و فرشتگان و شب و روز ، براى سه كس آمرزش مى طلبند : دانشمندان ، دانشجويان و سخاوتمندان .

امام على عليه السلام :فرشتگان ، براى جوياى دانش ، آمرزش مى طلبند و در آسمان و زمين ، براى وى دعا مى كند .

ه ـ آمرزش گناهانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه در پىِ آموختن دانش به راه افتد ، پيش از آن كه گام بردارد ، آمرزيده شود .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هرگاه جوياى دانش بميرد ، خداوند ، او و هركس را كه در تشييع جنازه اش حاضر شود ، مى آمرزد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را بجويد ، [كوشش او] كفّاره [گناهان ]گذشته اش باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ بنده اى در پىِ دانشجويى ، نعلين به پا نكرد و كفش نپوشيد و جامه بر تن ننمود ، جز آن كه خداوند ، گناهانش را در همان درگاه خانه اش آمرزيد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس حرفى از دانش آموخت ، بى گمان ، خداوند وى را آمرزيد .

امام على عليه السلام :بسى مؤمن كه در جستجوى دانش از خانه اش بيرون شد و جز آمرزيده بازنگشت !

و ـ هموار شدن راه بهشتپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ كس راهى را در جستجوى دانش نپيمود ، مگر آن كه خداوند ، راه بهشت را برايش هموار كرد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن سَلَكَ طَريقاً يَطلُبُ فيهِ عِلماً سَلَكَ اللّهُ بِهِ طَريقاً إلَى الجَنَّةِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :أوحَى اللّهُ إلَيَّ أ نَّهُ مَن سَلَكَ مَسلَكاً يَطلُبُ فيهِ العِلمَ سَهَّلتُ لَهُ طَريقاً إلَى الجَنَّةِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن سَلَكَ طَريقاً يَلتَمِسُ فيهِ عِلماً سَهَّلَ اللّهُ لَهُ بِهِ طَريقاً إلَى الجَنَّةِ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ما مِن عَبدٍ يَخرُجُ يَطلُبُ عِلماً إلاّ وَضَعَت لَهُ المَلائِكَةُ أجنِحَتَها ، وسُلِكَ بِهِ طَريقٌ إلَى الجَنَّةِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن كانَ في طَلَبِ العِلمِ كانَتِ الجَنَّةُ في طَلَبِهِ ، ومَن كانَ في طَلَبِ المَعصِيَةِ كانَتِ النّارُ في طَلَبِهِ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن غَدا يُريدُ العِلمَ يَتَعَلَّمُهُ للّهِِ فَتَحَ اللّهُ لَهُ باباً إلَى الجَنَّةِ ، وفَرَشَت لَهُ المَلائِكَةُ أكنافَها ، وصَلَّت عَلَيهِ مَلائِكَةُ السَّماواتِ وحيتانُ البَحرِ. ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس راهى را در جستجوى دانش بپيمايد ، خداوند ، راهى به سوى بهشت برايش بگشايد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند به من وحى كرد : «بى گمان ، هركس راهى را در جستجوى دانش بپيمايد ، راهى را به سوى بهشت برايش هموار گردانم» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس راهى را در جستجوى دانش بپيمايد ، خداوند ، راهى را به سوى بهشت برايش هموار مى گرداند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ بنده اى در جستجوى دانش بيرون نمى رود ، مگر آن كه فرشتگان ، بال هايشان را برايش فرو مى نهند و بدان ، راهى به سوى بهشت مى پويد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه در پىِ دانش است ، بهشت در پىِ اوست و آن كه در پىِ نافرمانى است ، دوزخ در پى اوست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه در پىِ فراگيرى دانشى براى خدا باشد ، خداوند ، برايش درى به بهشت مى گشايد و فرشتگان ، بال هايشان را گِرد او مى گسترانند و فرشتگان آسمان ها و ماهيان دريا بر وى درود مى فرستند .

.

عنه صلى الله عليه و آله :لِكُلِّ شَيءٍ طَريقٌ ، وطَريقُ الجَنَّةِ العِلمُ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :النّاسُ يَعلَمونَ ⁽²⁾فِي الدُّنيا عَلى قَدرِ مَنازِلِهِم فِي الجَنَّةِ. ⁽³⁾

مصباح الشريعةـ فيما نَسَبَهُ إلَى الإمامِ الصّادِقِ عليه السلام ـ: لَيسَ إلَى اللّهِ تَعالى طَريقٌ يُسلَكُ إلاّ بِالعِلمِ ، وَالعِلمُ زَينُ المَرءِ فِي الدُّنيا وسِياقُهُ إلَى الجَنَّةِ ، وبِهِ يَصِلُ إلى رِضوانِ اللّهِ تَعالى. ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن مَشى في طَلَبِ العِلمِ خُطوَتَينِ ، وجَلَسَ عِندَ العالِمِ ساعَتَينِ ، وسَمِعَ مِنَ المُعَلِّمِ كَلِمَتَينِ ، أوجَبَ اللّهُ لَهُ جَنَّتَينِ ؛ كَما قالَ اللّهُ : «وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :مَجلِسُ العِلمِ رَوضَةُ الجَنَّةِ. ⁽⁷⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هرچيز ، راهى دارد و راه بهشت ، دانش است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مردم در دنيا به اندازه منزلتشان در بهشت مى دانند .

مصباح الشريعةـ در آنچه به امام صادق عليه السلام نسبت داده است ـ: راهى به سوى خداى متعال پيموده نمى شود ، جز با دانش ، و دانش ، زيور انسان در دنيا و سوق دادن او به بهشت است و بدان به خشنودى خداى متعال مى رسد .

امام على عليه السلام :هركس دو گام در جستجوى دانش بردارد و دو ساعت نزد دانشمند بنشيند و دو كلمه از آموزگار بشنود ، خداوند ، دو بهشت را بر وى واجب مى كند ، همان گونه كه خدا فرموده است : «و براى آن كه از مقام پروردگارش بهراسد ، دو بهشت است» .

امام على عليه السلام :مجلس دانش ، باغ بهشت است .

.

الفصل الثالث : آداب التّعلّمأ ـ ما يَنبَغي۳ / ۱الإِخلاصرسول اللّه صلى الله عليه و آله :طالِبُ العِلمِ للّهِِ عز و جل كَالغادي وَالرّائِحِ في سَبيلِ اللّهِ عز و جل. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طالِبُ العِلمِ للّهِِ أفضَلُ عِندَ اللّهِ مِنَ المُجاهِدِ في سَبيلِ اللّهِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ للّهِِ عز و جل لَم يُصِب مِنهُ باباً إلاَّ ازدادَ في نَفسِهِ ذُلاًّ ، ولِلنّاسِ تَواضُعاً ، وللّهِِ خَوفاً ، وفِي الدّينِ اجتِهاداً ، فَذلِكَ الَّذي يَنتَفِعُ بِالعِلمِ فَليَتَعَلَّمهُ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :طَلَبُ العِلمِ فِي اللّهِ عز و جل مَعَ السَّمتِ الحَسَنِ وَالعَمَلِ الصّالِحِ ، جُزءٌ مِنَ النُّبُوَّةِ. ⁽⁴⁾

.

فصل سوم : آداب آموختن

الف ـ آنچه شايسته است

۳ / ۱ اخلاص

فصل سوم : آداب آموختنالف ـ آنچه شايسته است۳ / ۱اخلاصپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جوياى دانش براى خداوند عز و جل ، همچون ره سپارنده روز و شب در راه خداى عز و جلاست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جوياى دانش براى خدا [ با انگيزه الهى] ، نزد خدا برتر از مجاهد در راه خداست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه براى خدا دانش بجويد ، به بابى از آن نمى رسد ، جز آن كه در نفس خود ، بر خوارى و براى مردم ، بر فروتنى و در برابر خدا ، بر بيم و در دين ، كوشش وى افزوده مى شود . چنين كسى از دانش بهره مى برد . پس آن را بياموزد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جستجوى دانش براى خداى عز و جل [با انگيزه الهى] همراه با نشان نيكو و عمل شايسته ، بخشى از پيامبرى است .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ باباً مِنَ العِلمِ لِيُعَلِّمَهُ لِلنّاسِ ابتِغاءَ وَجهِ اللّهِ ، أعطاهُ اللّهُ أجرَ سَبعينَ نَبِيًّا. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا تَطلُبُوا العِلمَ لِتُباهوا بِهِ العُلَماءَ ، ولا لِتُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، ولا لِتَصرِفوا بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَيكُم ، فَمَن فَعَلَ ذلِكَ فَهُوَ فِي النّارِ ، ولكِن تَعَلَّموهُ للّهِِ ولِلدّارِ الآخِرَةِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ يُحيي بِهِ الإِسلامَ ، لَم يَكُن بَينَهُ وبَينَ الأَنبِياءِ إلاّ دَرَجَةٌ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن جاءَهُ المَوتُ وهُوَ يَطلُبُ العِلمَ لِيُحيِيَ بِهِ الإِسلامَ ، فَبَينَهُ وبَينَ النَّبِيّينَ دَرَجَةٌ واحِدَةٌ فِي الجَنَّةِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :قالَ الخَضِرُ : ... يا موسى تَعَلَّم ما تَعَلَّمَنَّ لِتَعمَلَ بِهِ ، ولا تَعَلَّمهُ لِتُحَدِّثَ ⁽⁵⁾بِهِ ، فَيَكونَ عَلَيكَ بَورُهُ ⁽⁶⁾، ويَكونَ لِغَيرِكَ نورُهُ. ⁽⁷⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ في ذِكرِ صِفاتِ المُؤمِنِ ـ: لا يَرُدُّ الحَقَّ مِن عَدُوِّهِ ، لا يَتَعَلَّمُ إلاّ لِيَعلَمَ ، ولا يَعلَمُ إلاّ لِيَعمَلَ. ⁽⁸⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ لِلتَّكَبُّرِ ماتَ جاهِلاً ، ومَن تَعَلَّمَ لِلقَولِ دونَ العَمَلِ ماتَ مُنافِقاً ، ومَن تَعَلَّمَهُ لِلمُناظَرَةِ ماتَ فاسِقاً ، ومَن تَعَلَّمَهُ لِكَثرَةِ المالِ ماتَ زِنديقاً ، ومَن تَعَلَّمَهُ لِلعَمَلِ ماتَ عارِفاً. ⁽⁹⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس براى خدا ، بابى از دانش را فرا گيرد تا به مردم بياموزد ، خداوند ، پاداش هفتاد پيامبر به او مى دهد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را نجوييد تا بدان به دانشمندان فخر بفروشيد يا با نادانان به جدل برخيزيد و يا مردم را به سوى خود بگردانيد ، كه هركس چنين كند ، در آتش است ؛ وليكن دانش را براى خدا و سراى آخرت ، فراگيريد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را فراگيرد تا اسلام را بدان زنده كند ، ميان او و پيامبران ، جز يك درجه فاصله نباشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس مرگش در رسد و وى در جستجوى دانش باشد تا اسلام را بدان زنده كند ، در بهشت ، ميان او و پيامبران ، تنها يك درجه فاصله باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :در سفارش خضر عليه السلام به موسى عليه السلام آمده است : اى موسى! آنچه مى آموزى ، براى آن بياموز تا بدان عمل كنى و براى آن مياموز تا [با استفاده] از آن ، سخن برانى ، كه وبالش گريبانگير تو مى شود و نورش از آنِ غير تو .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى على! از ويژگى هاى مؤمن ، آن است كه حق را از دشمنش مى پذيرد و فرا نمى گيرد ، جز براى آن كه بداند و دانستنش تنها براى به كار بستن است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش بياموزد تا بزرگى كند ، نادان مى ميرد و هركس تنها براى گفتن (و نه عمل كردن) فرا بگيرد ، منافق مى ميرد و هركس براى مناظره و جدل بياموزد ، فاسق مى ميرد و هركس براى فراوانى ثروت ، دانش بياموزد ، نامسلمان مى ميرد و هركس براى عمل فراگيرد ، عارف مى ميرد .

.

الإمام عليّ عليه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً . . . يَتَعَلَّمُ لِلتَّفَقُّهِ وَالسَّدادِ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ لِلعَمَلِ بِهِ لَم يوحِشهُ كَسادُهُ. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ وعَمِلَ بِهِ وعَلَّمَ للّهِِ ، دُعِيَ في مَلَكوتِ السَّماواتِ عَظيما ، فَقيلَ : تَعَلَّمَ للّهِِ وعَمِلَ للّهِِ وعَلَّمَ للّهِِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۱۱۶ (التعلّم لغير اللّه ) و ۲۵۲ (الإخلاص) و ۴۲۶ (الرياء) ، ج۲ ص ۴۸۲ (الإخلاص) .

۳ / ۲اِختِيارُ المُعَلِّمِ الصّالِحِالكتاب«فَلْيَنظُرِ الاْءِنسَـنُ إِلَى طَعَامِهِ» . ⁽⁴⁾

الحديثالكافي عن زيد الشحّام عن أبي جعفر عليه السلامـ في قول اللّه عز و جل : «فَلْيَنظُرِ الاْءِنسَـنُ إِلَى طَعَامِهِ» ـقالَ : قُلتُ : ما طَعامُهُ ؟ قالَ : عِلمُهُ الَّذي يَأخُذُهُ ؛ عَمَّن يَأخُذُهُ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ انتخاب آموزگار شايسته

امام على عليه السلام :خداى بيامرزد كسى را كه ... براى خوب فهميدن و استوارى مى آموزد !

امام على عليه السلام :هركس دانش را براى عمل كردن به آن فرا گيرد ، از كسادى [بازار ]آن نمى هراسد .

امام صادق عليه السلام :هركس براى خدا دانش بياموزد و بدان عمل كند و به ديگران ياد دهد ، در ملكوت آسمان ها به بزرگى ياد مى شود و گفته مى شود : براى خدا فراگرفت و براى خدا عمل كرد و براى خدا آموخت .

ر . ك : ص ۱۱۷ (آموختن براى غير خدا) و ۲۵۳ (اخلاص) و ۴۲۷ (خودنمايى) ، ج ۲ ص ۴۸۳ (اخلاص).

۳ / ۲انتخاب آموزگار شايستهقرآن«انسان بايد به خوراكش [نيك] بنگرد» .

حديثالكافىـ به نقل از زيد شحّام از امام باقر عليه السلام ـ: درباره گفته خداى عز و جل : «انسان بايد به خوراكش [نيك] بنگرد» ، پرسيدم كه : معناى خوراك چيست؟ فرمود : «يعنى دانشى كه فرا مى گيرد ، [بنگرد كه] از چه كسى فرا مى گيرد» .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ هذَا العِلمَ دينٌ ، فَانظُروا عَمَّن تَأخُذونَ دينَكُم. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :العِلمُ دينٌ وَالصَّلاةُ دينٌ ، فَانظُروا مِمَّن تَأخُذونَ هذَا العِلمَ ، وكَيفَ تُصَلّونَ هذِهِ الصَّلاةَ ، فَإِنَّكُم تُسأَلونَ يَومَ القِيامَةِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا تَقعُدوا إلاّ إلى عالِمٍ يَدعوكُم مِن ثَلاثٍ إلى ثَلاثٍ : مِنَ الكِبرِ إلَى التَّواضُعِ ، ومِنَ المُداهَنَةِ إلَى المُناصَحَةِ ، ومِنَ الجَهلِ إلَى العِلمِ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا تَجلِسوا عِندَ كُلِّ داعٍ مُدَّعٍ يَدعوكُم مِنَ اليَقينِ إلَى الشَّكِّ ، ومِنَ الإِخلاصِ إلَى الرِّياءِ ، ومِنَ التَّواضُعِ إلَى التَّكَبُّرِ ، ومِنَ النَّصيحَةِ إلَى العَداوَةِ ، ومِنَ الزُّهدِ إلَى الرَّغبَةِ . وتَقَرَّبوا مِن عالِمٍ يَدعوكُم مِنَ الكِبرِ إلَى التَّواضُعِ ، ومِنَ الرِّياءِ إلَى الإِخلاصِ ، ومِنَ الشَّكِّ إلَى اليَقينِ ، ومِنَ الرَّغبَةِ إلَى الزُّهدِ ، ومِنَ العَداوَةِ إلَى النَّصيحَةِ. ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :لا يُؤخَذُ العِلمُ إلاّ مِن أربابِهِ. ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اين دانش ، دين است : پس نيك بنگريد كه از چه كسى دين خود را مى گيريد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش ، دين است و نماز ، دين است . پس [نيك] بنگريد كه از چه كسى اين دانش را فرا مى گيريد و نماز را چگونه مى خوانيد كه در روز قيامت ، بازخواست مى شويد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نزد كسى منشينيد ، مگر دانشمندى كه شما را از سه چيز به سه چيز ديگر فرا بخواند : از تكبّر به فروتنى ، و از سازشكارى به اندرزگويى ، و از نادانى به دانش .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نزد هر مدّعى دعوتگرى كه شما را از يقين به شك ، و از اخلاص به ريا ، و از فروتنى به تكبّر ، و از نصيحت به دشمنى ، و از زهد به رغبت مى خوانَد ، منشينيد و به دانشمندى كه شما را از كبر به فروتنى ، و از ريا به اخلاص ، و از شك به يقين ، و از رغبت به زهد ، و از دشمنى به نصيحت فرا مى خوانَد ، نزديك شويد .

امام على عليه السلام :دانش ، جز از دارندگان آن ، فرا گرفته نمى شود .

.

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: ما لي أرَى النّاسَ إذا قُرِّبَ إلَيهِمُ الطَّعامُ لَيلاً تَكَلَّفوا إنارَةَ المَصابيحِ لِيُبصِروا ما يُدخِلونَ بُطونَهُم ، ولا يَهتَمّونَ بِغِذاءِ النَّفسِ بِأَن يُنيروا مَصابيحَ ألبابِهِم بِالعِلمِ ؛ لِيَسلَموا مِن لَواحِقِ الجَهالَةِ وَالذُّنوبِ فِي اعتِقاداتِهِم وأعمالِهِم ! ⁽¹⁾

الإمام الحسن عليه السلام :عَجَبٌ لِمَن يَتَفَكَّرُ في مَأكولِهِ، كَيفَ لا يَتَفَكَّرُ في مَعقولِهِ ؛ فَيُجَنِّبُ بَطنَهُ ما يُؤذيهِ ، ويودِعُ صَدرَهُ ما يُزَكّيهِ ⁽²⁾! ⁽³⁾

الإمام الكاظم عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لِهِشامِ بنِ الحَكَمِ ـ: يا هِشامُ ، نُصِبَ الحَقُّ لِطاعَةِ اللّهِ ، ولا نَجاةَ إلاّ بِالطّاعَةِ ، وَالطّاعَةُ بِالعِلمِ ، وَالعِلمُ بِالتَّعَلُّمِ ، وَالتَّعَلُّمُ بِالعَقلِ يُعتَقَدُ ، ولا عِلمَ إلاّ مِن عالِمٍ رَبّانِّيٍّ ، ومَعرِفَةُ العِلمِ بِالعَقلِ. ⁽⁴⁾

ذو القرنينـ في وَصِيَّتِهِ ـ: لا تَتَعَلَّمِ العِلمَ مِمَّن لَم يَنتَفِع بِهِ ، فَإِنَّ مَن لَم يَنفَعهُ عِلمُهُ لا يَنفَعُكَ. ⁽⁵⁾

۳ / ۳رِعايَةُ الأَهَمِّ فَالأَهَمِّالتوحيد عن ابن عبّاس :جاءَ أعرابِيٌّ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، عَلِّمني مِن غَرائِبِ العِلمِ . قالَ : ما صَنَعتَ في رَأسِ العِلمِ حَتّى تَسأَلَ عَن غَرائِبِهِ ؟ ! قالَ الرَّجُلُ : ما رَأسُ العِلمِ يا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : مَعرِفَةُ اللّهِ حَقَّ مَعرِفَتِهِ . قالَ الأَعرابِيُّ : وما مَعرِفَةُ اللّهِ حَقَّ مَعرِفَتِهِ ؟ قالَ : تَعرِفُهُ بِلا مِثلٍ ولا شِبهٍ ولا نِدٍّ ، وأنَّهُ واحِدٌ أحَدٌ ظاهِرٌ باطِنٌ أوَّلٌ آخِرٌ، لا كُفوَ لَهُ ولا نَظيرَ، فَذلِكَ حَقُّ مَعرِفَتِهِ. ⁽⁶⁾

.

۳ / ۳ رعايت اولويت ها

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: چه شده است كه مردم را مى بينم هنگامى كه خوراك را در شب نزد آنان مى آورند ، زحمت روشن كردن چراغ ها را به خود مى دهند تا آنچه را داخل شكم هايشان مى كنند ، نيك بنگرند ؛ ولى اهتمامى به خوراك روح ندارند تا چراغ هاى خردشان را با دانش برافروزند و از پيامدهاى نادانى و گناه در باورها و كردارشان در امان بمانند ؟

امام حسن عليه السلام :شگفتا از كسى كه در خوراكش مى انديشد ، ولى در آنچه به خردش مى سپارد ، نمى انديشد ، شكمش را از آنچه آزارش مى دهد ، دور نگه مى دارد و به سينه اش آنچه مايه نابودى اش است ، مى سپارد !

امام كاظم عليه السلامـ در سفارش به هشام بن الحكم ـ: اى هشام! حق براى اطاعت خدا برپا شده است و نجات ، جز با اطاعت ، ممكن نيست و اطاعت ، به دانش است و دانش ، به فراگيرى و فراگيرى ، به خرد گِره خورده است و دانش ، جز از دانشمند ربّانى نيست و شناخت دانش با خرد است .

ذو القرنينـ در وصيّتش ـ: از كسى كه از دانش خويش سودى نبرده است ، دانش مياموز ؛ زيرا كسى كه دانشش به وى سودى نداده ، به تو نيز بهره اى نمى دهد .

۳ / ۳رعايت اولويت هاالتوحيدـ به نقل از ابن عبّاس ـ: باديه نشينى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت : اى پيامبر خدا ! از شگفتى هاى دانش به من بياموز . فرمود : «با اساس دانش چه كرده اى كه از شگفتى هايش مى پرسى؟». مرد گفت : اى پيامبر خدا ! اساس دانش چيست؟ فرمود : «شناخت خدا ، آن چنان كه بايد» . باديه نشين گفت : شناخت خدا ، آن چنان كه حقّ شناخت اوست ، چگونه است؟ فرمود : «او را بى مانند و شبيه و همتا بدانى و اين كه يكتا ، يگانه ، پيدا ، نهان ، نخست و پايان است ، نه همتايى دارد و نه همانندى . پس اين ، حقّ شناخت اوست» .

.

تنبيه الغافلين عن عبد اللّه بن مسوَر الهاشميّ :جاءَ رَجُلٌ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله وقالَ : جِئتُكَ لِتُعَلِّمَني مِن غَرائِبِ العِلمِ . قالَ : ما صَنَعتَ في رَأسِ العِلمِ ؟ قالَ : وما رَأسُ العِلمِ ؟ قالَ : هَل عَرَفتَ الرَّبَّ عز و جل ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَماذا فَعَلتَ في حَقِّهِ ؟ قالَ : ما شاءَ اللّهُ . قالَ : وهَل عَرَفتَ المَوتَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَماذا أعدَدتَ لَهُ ؟ قالَ : ما شاءَ اللّهُ . قالَ : اِذهَب فَاحكُم بِها هُناكَ ، ثُمَّ تَعالَ حَتّى اُعَلِّمَكَ مِن غَرائِبِ العِلمِ . فَلَمّا جاءَهُ بَعدَ سِنينَ . قالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : ضَع يَدَكَ عَلى قَلبِكَ ، فَما لا تَرضى لِنَفسِكَ لا تَرضاهُ لِأَخيكَ المُسلِمِ ، وما رَضيتَهُ لِنَفسِكَ فَارضَهُ لِأَخيكَ المُسلِمِ ، وهُوَ مِن غَرائِبِ العِلمِ. ⁽¹⁾

.

تنبيه الغافلينـ به نقل از عبداللّه بن مِسوَر هاشمى ـ: مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت : نزد تو آمده ام تا مرا از شگفتى هاى دانش بياموزى . فرمود : «با اساس دانش چه كرده اى؟». گفت: اساس دانش چيست؟ فرمود: «آيا پروردگار عز و جل را شناخته اى؟». گفت : بلى . فرمود : «در حقّ او چه كرده اى؟». گفت : آنچه خدا خواسته است . فرمود : «آيا مرگ را شناخته اى؟». گفت : بلى . فرمود : «چه چيز برايش آماده ساخته اى؟». گفت : آنچه خدا خواسته است . فرمود : «برو و اينها را محكم كن . سپس بيا تا تو را از شگفتى هاى دانش بياموزم» . هنگامى كه آن مرد پس از ساليانى باز آمد ، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «دستت را بر دلت بگذار . پس آنچه بر خود روا نمى دارى ، بر برادر مسلمانت نيز روا مدار و آنچه براى خود روا مى دارى ، براى برادر مسلمانت نيز روا دار . اين ، از شگفتى هاى دانش است» .

.

الإمام عليّ عليه السلام :سَل عَمّا لابُدَّ لَكَ مِن عِلمِهِ ولا تُعذَرُ في جَهلِهِ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: العُمُرُ أقصَرُ مِن أن تَعَلَّمَ كُلَّ ما يَحسُنُ بِكَ عِلمُهُ ، فَتَعَلَّمِ الأَهَمَّ فَالأَهَمَّ. ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ مِن وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ عليه السلام ـ: ... وأن أبتَدِئَكَ بِتَعليمِ كِتابِ اللّهِ عز و جلوتَأويلِهِ ، وشَرائِعِ الإِسلامِ وأحكامِهِ ، وحَلالِهِ وحَرامِهِ ، لا اُجاوِزُ ذلِكَ بِكَ إلى غَيرِهِ. ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه السلامـ فِي الدُّعاءِ الجامِعِ ـ: واشغَل قَلبي بِحِفظِ ما لا تَقبَلُ مِنّي جَهلَهُ. ⁽⁴⁾

راجع : ص ۱۹۸ (من كلّ علم أحسنه) .

۳ / ۴التَّفَرُّغرسول اللّه صلى الله عليه و آله :قالَ الخِضرُ [ لِموسى عليه السلام ] : ... يا موسى ، تَفَرَّغ لِلعِلمِ إن كُنتَ تُريدُهُ ، فَإِنَّمَا العِلمُ لِمَن يَفرُغُ لَهُ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۴ آسودگى

امام على عليه السلام :آنچه را كه از آن، ناچارى و عذرى در ندانستن آن ندارى ، بپرس .

امام على عليه السلامـ در سخنان منسوب به ايشان ـ: عمر ، كوتاه تر از آن است كه همه آنچه كه دانشش زيبنده توست ، فراگيرى . پس به ترتيب اهمّيت بياموز .

امام على عليه السلامـ در سفارش به پسرش امام حسن عليه السلام ـ: ... در آموزش تو ، به ياد دادن كتاب خداى عز و جل و تأويل آن و دستورهاى اسلام و احكام آن و حلال و حرامش ، آغاز مى كنم و براى تو آن را فروگذار نكرده تا به چيز ديگرى پردازم .

امام باقر عليه السلام :ـ در دعاى جامع ـ: دلم را به نگاهدارى آنچه ندانستنش را از من نمى پذيرى ، مشغول بدار .

ر . ك : ص ۱۹۹ (از هر دانشى نيكوترينش) .

۳ / ۴آسودگىپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در نقل سفارش خضر عليه السلام به موسى عليه السلام ـ: اى موسى! اگر دانش مى خواهى ، خود را براى آن فارغ ساز كه دانش ، از آنِ كسى است كه خود را برايش فارغ سازد .

.

الإمام زين العابدين عليه السلام :حَقُّ العِلمِ أن تُفَرِّغَ لَهُ قَلبَكَ ، وتُحَضِّرَ ذِهنَكَ ، وتُذَكِّرَ لَهُ سَمعَكَ ، وتَشتَحِذَ ⁽¹⁾لَهُ فِطنَتَكَ ؛ بِسَترِ اللَّذّاتِ ورَفضِ الشَّهَواتِ. ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ في رِسالَةِ الحُقوقِ ـ: وأمّا حَقُّ سائِسِكَ بِالعِلمِ فَالتَّعظيمُ لَهُ ... وَالمَعونَةُ لَهُ عَلى نَفسِكَ فيما لا غِنى بِكَ عَنهُ مِنَ العِلمِ ، بِأَن تُفَرِّغَ لَهُ عَقلَكَ ، وتُحَضِّرَهُ فَهمَكَ ، وتُزَكِّيَ لَهُ قَلبَكَ ، وتُجَلِّيَ لَهُ بَصَرَكَ ؛ بِتَركِ اللَّذّاتِ ونَقصِ الشَّهَواتِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۴۳۴ ح ۳۰۸۰ .

۳ / ۵الدرايةرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ العُلَماءَ هِمَّتُهُمُ الدِّرايَةُ ، وإنَّ السُّفَهاءَ هِمَّتُهُمُ الرِّوايَةُ. ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :عَلَيكُم بِالدِّراياتِ لا بِالرِّواياتِ. ⁽⁵⁾

الإمام الباقر عليه السلام :بِالدِّراياتِ لِلرِّواياتِ يَعلُو المُؤمِنُ إلى أقصى دَرَجاتِ الإِيمانِ. ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام :حَديثٌ تَدريهِ خَيرٌ مِن ألفِ حَديثٍ تَرويهِ. ⁽⁷⁾

مسند ابن حنبل عن أبي عبد الرّحمن :حَدَّثَنا مَن كانَ يُقرِئُنا مِن أصحابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ، أنَّهُم كانوا يَقتَرِئونَ مِن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَشرَ آياتٍ ، فَلا يَأخُذونَ فِي العَشرِ الاُخرى حَتّى يَعلَموا ما في هذِهِ مِن العِلمِ وَالعَمَلِ. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۵ فهم

امام زين العابدين عليه السلام :حقّ دانش آن است كه با پوشاندن لذّت ها و راندن شهوت ها دلت را براى آن ، فارغ سازى و ذهنت را آماده و گوشت را ياددارنده و هوشت را تيز كنى .

امام زين العابدين عليه السلامـ در رسالة الحقوق ـ: و امّا حقّ مربّى تو آن است كه او را بزرگ بدارى و در آنچه از دانش كه به او نيازمندى ، او را بر خودت يارى دهى؛ به اين گونه كه با ترك لذّت ها و كاستن شهوت ها، خردت را براى آن فارغ و فهمت را حاضر و دلت را پاك و ديده ات را روشن سازى .

ر . ك : ص ۴۳۵ ح ۳۰۸۰ .

۳ / ۵فهمپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همّت دانشمندان ، فهم است و همّت كم خردان ، نقل .

امام على عليه السلام :بر شما باد فهم ، نه نقل !

امام باقر عليه السلام :با فهم روايت ها ، مؤمن به بالاترين درجه ايمان پر مى كشد .

امام صادق عليه السلام :يك حديث بدانى ، بهتر از آن است كه هزار حديث [براى ديگرى ]بخوانى .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو عبد الرحمان ـ: هر كدام از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله كه به ما قرائت قرآن مى آموختند ، به ما مى گفتند كه آنان ، قرائت ده آيه را از پيامبر خدا فرا مى گرفتند و تا آنچه در اين ده آيه از علم و عمل بود ، نمى دانستند ، قرائت ده آيه ديگر را آغاز نمى كردند .

.

۳ / ۶المُشافَهَةرسول اللّه صلى الله عليه و آله :خُذُوا العِلمَ مِن أفواهِ الرِّجالِ. ⁽¹⁾

۳ / ۷حُسنُ الاِستِماعِالإمام عليّ عليه السلام :إذا جَلَستَ إلى عالِمٍ فَكُن عَلى أن تَسمَعَ أحرَصَ مِنكَ عَلى أن تَقولَ ، وتَعَلَّم حُسنَ الاِستِماعِ كَما تَعَلَّمُ حُسنَ القَولِ ، ولا تَقطَع عَلى أحَدٍ حَديثَهُ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :مَن أحسَنَ الاِستِماعَ تَعَجَّلَ الاِنتِفاعَ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً سَمِعَ حُكماً فَوَعى ، ودُعِيَ إلى رَشادٍ فَدَنا. ⁽⁴⁾

الإمام الحسن عليه السلامـ في وَصفِ أخٍ صالِحٍ كانَ لَهُ ـ: كانَ إذا جامَعَ العُلَماءَ عَلى أن يَستَمِعَ أحرَصَ مِنهُ عَلى أن يَقولَ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۶ آموختن شفاهى

۳ / ۷ خوب گوش دادن

۳ / ۶آموختن شفاهىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را از دهان مردان ، فرا بگيريد .

۳ / ۷خوب گوش دادنامام على عليه السلام :هنگامى كه نزد دانشمندى مى نشينى ، براى شنيدن حريص تر از گفتن باش و خوب گوش دادن را مانند خوب گفتن ، ياد بگير و سخن كسى را قطع مكن .

امام على عليه السلام :آن كه خوب گوش دهد ، زود بهره مى بَرَد .

امام على عليه السلام :خدا بيامرزد كسى را كه حكمتى را بشنود و نگاه دارد و به راه راست ، خوانده شود ، پس نزديك بيايد !

امام حسن عليه السلامـ در توصيف برادر شايسته اش ـ: هنگامى كه با دانشمندان گِرد مى آمد ، براى شنيدن حريص تر از گفتن بود .

.

۳ / ۸الكِتابَةالمستدرك على الصحيحين عن عمرو بن العاص :قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَيِّدُوا العِلمَ . قُلتُ : وما تَقييدُهُ ؟ قالَ : كِتابَتُهُ. ⁽¹⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :اِحبِسوا عَلَى المُؤمِنينَ ضالَّتَهُم : العِلمَ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ لِهِلالِ بنِ يَسارٍ حينَ قَرَّرَ لَهُ العِلمَ وَالحِكمَةَ ـ: هَل مَعَكَ مَحبَرَةٌ؟ ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :قَيِّدُوا العِلمَ ، قَيِّدُوا العِلمَ. ⁽⁴⁾

الإمام الحسن عليه السلامـ إذ دَعا بَنيهِ وبَني أخيهِ وقالَ ـ: إنَّكُم صِغارُ قَومٍ ، ويوشِكُ أن تَكونوا كِبارَ قَومٍ آخَرينَ ، فَتَعَلَّمُوا العِلمَ ، فَمَن لَم يَستَطِع مِنكُم أن يَحفَظَهُ فَليَكتُبهُ وليَضَعهُ في بَيتِهِ. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه السلام :اُكتُبوا فَإِنَّكُم لا تَحفَظونَ حَتّى تَكتُبوا. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :القَلبُ يَتَّكِلُ عَلَى الكِتابَةِ. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۸ نگارش

۳ / ۸نگارشالمستدرك على الصحيحينـ به نقل از عمرو بن عاص ـ: پيامبر خدا فرمود : «دانش را در بند كنيد» . گفتم : در بند كردن آن چگونه است؟ فرمود : «نگارش آن» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :براى مؤمنان ، گم شده شان ، دانش ، را نگه داريد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ هنگام تقرير دانش و حكمت براى هلال بن يسار ـ: آيا دوات (مُركَّبدان) ، همراهت هست؟

امام على عليه السلام :دانش را در بند كنيد ؛ دانش را در بند كنيد .

امام حسن عليه السلامـ خطاب به پسران خود و پسران برادرش كه آنها را فرا خوانده بود ـ: شما كوچك ترهاى قوم هستيد و به زودى بزرگان قوم مى شويد . پس دانش را فرا گيريد و هريك از شما كه نمى تواند دانسته هايش را حفظ كند ، آن را بنويسد و در خانه بگذارد .

امام صادق عليه السلام :بنويسيد كه تا ننويسيد ، حفظ نمى كنيد .

امام صادق عليه السلام :دل بر نگارش تكيه دارد .

.

عنه عليه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَر ـ: اُكتُب وبُثَّ عِلمَكَ في إخوانِكَ ، فَإِن مُتَّ فَأَورِث كُتُبَكَ بَنيكَ ؛ فَإِنَّهُ يَأتي عَلَى النّاسِ زَمانُ هَرجٍ لا يَأنَسونَ فيهِ إلاّ بِكُتُبِهِم. ⁽¹⁾

۳ / ۹السُّؤالرسول اللّه صلى الله عليه و آله :العِلمُ خَزائِنُ ومِفتاحُهَا السُّؤالُ ، فَاسأَلوا رَحِمَكُمُ اللّهُ ، فَإِنَّهُ تُؤجَرُ أربَعَةٌ : السّائِلُ ، وَالمُتَكَلِّمُ ، وَالمُستَمِعُ ، وَالمُحِبُّ لَهُم. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله ذُكِرَ لَهُ أنَّ رَجُلاً أصابَتهُ جَنابَةٌ عَلى جُرحٍ كانَ بِهِ ، فَاُمِرَ بِالغُسلِ فَاغتَسَلَ فَكُزَّ ⁽³⁾فَماتَ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَتَلوهُ ، قَتَلَهُمُ اللّهُ ، إنَّما كانَ دَواءُ العِيِّ السُّؤالَ. ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :المَسأَلَةُ خِباءُ ⁽⁵⁾العُيوبِ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :مَن سَأَلَ عَلِمَ. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۹ پرسيدن

امام صادق عليه السلامـ به مفضّل بن عمر ـ: بنويس و دانشت را در ميان برادرانت پراكنده ساز و هنگام مرگ ، كتاب هايت را براى پسرانت به ارث بگذار ، كه روزگارى آشفته بر مردم مى آيد كه در آن جز به كتاب هايشان انس نمى گيرند .

۳ / ۹پرسيدنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش ، گنجينه و كليد آن ، پرسش است . پس خدا رحمتتان كند ، بپرسيد كه به چهار كس ، پاداش داده مى شود : پرسشگر ، گوينده ، شنونده و دوستدار آنها .

امام صادق عليه السلام :نزد پيامبر خدا از مردى مجروح سخن گفتند كه جنابت به او دست داده و به او فرمان داده بودند غسل كند و او غسل كرده و از سرما خشكش زده و مُرده بود . پيامبر خدا فرمود : «خدا آنهايى را كه او را كشتند ، بكُشد ! چاره درماندگى ، پرسيدن است» .

امام على عليه السلام :پرسيدن ، پوشش عيب هاست .

امام على عليه السلام :آن كه پرسيد ، دانست .

.

عنه عليه السلام :اِسأَل تَعلَم. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :مَن سَأَلَ استَفادَ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :مَن سَأَلَ في صِغَرِهِ أجابَ في كِبَرِهِ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :القُلوبُ أقفالٌ مَفاتِحُهَا السُّؤالُ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :ألا رَجُلٌ يَسأَلُ فَيَنتَفِعَ ويَنفَعَ جُلَساءَهُ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :مَنِ استَرشَدَ عَلِمَ. ⁽⁶⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام :لا تَزهَد في مُراجَعَةِ الجَهلِ، وإن كُنتَ قَد شُهِرتَ بِتَركِهِ. ⁽⁷⁾

الإمام الباقر عليه السلامـ في جَوابِ مَسائِلِ أبي إسحاقَ اللَّيثِيّ ـ: سَل ولا تَستَنكِف ولا تَستَحيِ ؛ فَإِنَّ هذَا العِلمَ لا يَتَعَلَّمُهُ مُستَكبِرٌ ولا مُستَحيٍ. ⁽⁸⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ هذَا العِلمَ عَلَيهِ قُفلٌ ، ومِفتاحُهُ المَسأَلَةُ. ⁽⁹⁾

عنه عليه السلامـ لِحَمرانَ بنِ أعيَنَ في شَيءٍ سَأَلَهُ ـ: إنَّما يَهلِكُ النّاسُ لِأَنَّهُم لا يَسأَلونَ. ⁽¹⁰⁾

الكافي عن يونس بن عبد الرّحمن عن بعض أصحابه :سُئِلَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام : هَل يَسَعُ النّاسَ تَركُ المَسأَلَةِ عَمّا يَحتاجونَ إلَيهِ ؟ فَقالَ : لا. ⁽¹¹⁾

.

امام على عليه السلام :بپرس تا بدانى .

امام على عليه السلام :آن كه پرسيد ، بهره بُرد .

امام على عليه السلام :آن كه در كودكى بپرسد ، در بزرگى پاسخ خواهد داد .

امام على عليه السلام :دل ها قفل هايى اند كه كليدشان پرسيدن است .

امام على عليه السلام :آيا كسى نيست كه بپرسد و خود و همنشينان وى بهره ببرند؟

امام على عليه السلام :آن كه راه را بجويد ، خواهد يافت .

امام زين العابدين عليه السلام :از پرسيدن درباره نادانسته ها كوتاهى مكن؛ هرچند به دانش نامور شده باشى .

امام باقر عليه السلامـ در پاسخ به پرسش هاى ابو اسحاق ليثى ـ: بپرس و خوددارى مكن و شرم مدار كه اين دانش ⁽¹⁾را متكبّر و كم رو فرا نمى گيرند .

امام صادق عليه السلام :بر دانش ، قفلى است و كليدش پرسيدن است .

امام صادق عليه السلامـ به حمران بن اعين هنگامى كه چيزى پرسيد ـ: مردم به خاطر آنچه نمى پرسند ، به هلاكت مى رسند .

الكافىـ به نقل از يونس بن عبد الرحمان از برخى يارانش ـ: از امام كاظم عليه السلام پرسيده شد: آيا مردم مى توانند پرسيدن از چيزى را كه بدان نياز دارند،وا گذارند؟ فرمود : «نه» .

.

كفاية الأثر عن عبد الغفّار بن القاسم عن الإمام الباقر عليه السلام :ألا إنَّ مَفاتيحَ العِلمِ السُّؤالُ ، وأنشَأَ يَقولُ : شِفاءُ العَمى طولُ السُّؤالِ وإنَّما تَمامُ العَمى طولُ السُّكوتِ عَلَى الجَهلِ ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام : صَبَرتُ عَلى مُرِّ الاُمورِ كَراهَةً وأبقَيتُ في ذاكَ الصَّوابَ مِنَ الأَمرِ إذا كُنتَ لا تَدري ولَم تَكُ سائِلاً عَنِ العِلمِ مَن يَدري جَهِلتَ ولاتَدري ⁽²⁾

راجع : ص ۴۴۶ ح ۳۱۱۸ .

۳ / ۱۰التَّفَكُّرالإمام عليّ عليه السلام :مَن أكثَرَ الفِكرَ فيما تَعَلَّمَ ، أتقَنَ عِلمَهُ وفَهِمَ ما لَم يَكُن يَفهَمُ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :ألا لا خَيرَ في عِلمٍ لَيسَ فيهِ تَفَهُّمٌ. ⁽⁴⁾

۳ / ۱۱التَّذاكُرُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :عَلَيكُم بِمُذاكَرَةِ العِلمِ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۰ انديشيدن

۳ / ۱۱ مذاكره

كفاية الأثرـ به نقل از عبد الغفّار بن قاسم ـ: امام باقر عليه السلام فرمود : «هان! بدانيد كه كليد دانش ، پرسيدن است» . و اين شعر را خواند : «درمان نابينايى ، استمرار پرسيدن است و/ نابينايى كامل ، استمرار سكوت است بر نادانى» .

امام على عليه السلام :بر تلخى امور ، با كمال كراهت ، شكيب ورزيدم/ و همچنان بر اين شيوه درست ، باقى ماندم .هرگاه ندانى و در صدد پرسش از دانش هم برنيايى/ چه كس بداند كه جاهلى و نمى دانى ؟

ر . ك : ص ۴۴۷ ح ۳۱۱۸ .

۳ / ۱۰انديشيدنامام على عليه السلام :هركس در آنچه فراگرفته ، نيك بينديشد ، دانشش را استوار كرده است و آنچه را نفهميده ، مى فهمد .

امام على عليه السلام :هان! بدانيد دانشى كه در آن انديشيدن نباشد ، خيرى ندارد .

۳ / ۱۱مذاكرهپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بر شما باد مباحثه دانش !

.

الإمام الباقر عليه السلام :تَذاكُرُ العِلمِ دِراسَةٌ ، وَالدِّراسَةُ صَلاةٌ حَسَنَةٌ. ⁽¹⁾

۳ / ۱۲مَعرِفَةُ الآراءِالإمام عليّ عليه السلام :مَنِ استَقبَلَ وُجوهَ الآراءِ عَرَفَ مَواقِعَ الخَطاَ ⁽²⁾

عنه عليه السلام :مَن جَهِلَ وُجوهَ الآراءِ أعيَتهُ الحِيَلُ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :ألا وإنَّ اللَّبيبَ مَنِ استَقبَلَ وُجوهَ الآراءِ بِفِكرٍ صائِبٍ ونَظَرٍ فِي العَواقِبِ. ⁽⁴⁾

أيّوب عليه السلام :لا يَعرِفُ الرَّجُلُ خَطَأَ مُعَلِّمِهِ حَتّى يَعرِفَ الاِختِلافَ. ⁽⁵⁾

۳ / ۱۳قَبولُ الحَقِّ مِمَّن أتى بِهِالكتاب«فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَ أُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُواْ الْأَلْبَـبِ» . ⁽⁶⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :غَريبَتانِ ؛ كَلِمَةُ حِكمَةٍ مِن سَفيهٍ فَاقبَلوها ، وكَلِمَةُ سَفَهٍ مِن حَكيمٍ فَاغفِروها ، فَإِنَّهُ لا حَليمَ إلاّ ذوعَثرَةٍ ولا حَكيمَ إلاّ ذوتَجرِبَةٍ. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۱۲ شناخت آرا

۳ / ۱۳ پذيرش حق از هر كس

اشاره

امام باقر عليه السلام :مباحثه علمى ، گونه اى درس است و درس ، نمازى نيكو .

۳ / ۱۲شناخت آراامام على عليه السلام :هركس به پيشباز آراى گوناگون برود ، لغزشگاه ها را بشناسد .

امام على عليه السلام :هركس آراى گوناگون را نداند ، حيله ها وى را درمانده مى كنند .

امام على عليه السلام :هان! خردمند ، كسى است كه با انديشه اى درست و نگاهى دورانديش ، از آراى گوناگون استقبال كند .

ايّوب عليه السلام :انسان ، خطاى آموزگارش را در نمى يابد ، تا آن كه اختلافات (ديگر نظريّات) را بشناسد .

۳ / ۱۳پذيرش حق از هر كسقرآن«پس بشارت بده بندگانم را كه به سخن ، گوش فرا مى دهند و بهترينِ آن را پيروى مى كنند ، آنان اند كه خدا راهنمايى شان كرده است و هم ايشان ، خردمندان اند» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دو چيز ، شگفت است : سخنى حكيمانه از ابله ، پس آن را بپذيريد ؛ و سخنى ابلهانه از حكيم ، پس آن را بر او ببخشاييد كه هيچ بردبارى بى لغزش و هيچ حكيمى بى تجربه نيست .

.

عنه صلى الله عليه و آله :الحِكمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :الحِكمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَحَيثُما وَجَدَ أحَدُكُم ضالَّتَهُ فَليَأخُذها. ⁽²⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :خُذِ الحِكمَةَ ولا يَضُرُّكَ مِن أيِّ وِعاءٍ خَرَجَت. ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :لا تَنظُر إلى مَن قالَ ، وَانظُر إلى ما قالَ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :خُذِ الحِكمَةَ مِمَّن أتاكَ بِها ، وَانظُر إلى ما قالَ ، ولا تَنظُر إلى مَن قالَ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :قَد يَقولُ الحِكمَةَ غَيرُ الحَكيمِ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :ضالَّةُ العاقِلِ الحِكمَةُ ، فَهُوَ أحَقُّ بِها حَيثُ كانَت. ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :ضالَّةُ الحَكيمِ الحِكمَةُ ، فَهُوَ يَطلُبُها حَيثُ كانَت. ⁽⁸⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حكمت ، گم شده مؤمن است .

امام صادق عليه السلام :حكمت ، گم شده مؤمن است . پس هريك از شما گم شده اش را در هر جا يافت ، آن را برگيرد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حكمت را برگير . از هرجا كه آمده باشد ، زيانى به تو نمى رساند .

امام على عليه السلام :به آن كه مى گويد ، منگر . به آنچه مى گويد ، بنگر .

امام على عليه السلام :حكمت را از هركس كه آن را برايت آورد ، بگير و به آنچه مى گويد ، بنگر و نه آن كه مى گويد .

امام على عليه السلام :گاه غير حكيم ، سخن حكيمانه مى گويد .

امام على عليه السلام :گم شده خردمند ، حكمت است . پس او به آن ، هر جا كه باشد ، سزاوارتر است .

امام على عليه السلام :گم شده خردمند ، حكمت است . پس او آن را هرجا كه باشد ، مى طلبد .

.

عنه عليه السلام :الحِكمَةُ ضَالَّةُ المُؤمِنِ ، فَخُذِ الحِكمَةَ ولَو مِن أهلِ النِّفاقِ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :الحِكمَةُ ضالَّةُ كُلِّ مُؤمِنٍ ، فَخُذوها ولَو مِن أفواهِ المُنافِقينَ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :خُذِ الحِكمَةَ أنّى كانَت ، فَإِنَّ الحِكمَةَ تَكونُ في صَدرِ المُنافِقِ فَتَلَجلَجُ في صَدرِهِ حَتّى تَخرُجَ فَتَسكُنَ إلى صَواحِبِها في صَدرِ المُؤمِنِ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :الحِكمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَاطلُبوها ولَو عِندَ المُشرِكِ تَكونوا أحَقَّ بِها وأهلَها. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :خُذُوا الحِكمَةَ ولَو مِنَ المُشرِكينَ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :الحِكمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَالتَقِفها ولَو مِن أفواهِ المُشرِكينَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :الحِكمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَليَطلُبها ولَو في أيدي أهلِ الشَّرِّ. ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :تَعَلَّم عِلمَ مَن يَعلَمُ ، وعَلِّم عِلمَكَ مَن يَجهَلُ ، فَإِذا فَعَلتَ ذلِكَ عَلَّمَكَ ما جَهِلتَ وَانتَفَعتَ بِما عَلِمتَ. ⁽⁸⁾

عنه عليه السلام :العِلمُ ضالَّةُ المُؤمِنِ فَخُذوهُ ولَو مِن أيدِي المُشرِكينَ ، ولا يَأنَف أحَدُكُم أن يَأخُذَ الحِكمَةَ مِمَّن سَمِعَها مِنهُ. ⁽⁹⁾

.

امام على عليه السلام :حكمت ، گم شده مؤمن است . پس حكمت را هرچند از منافقان ، بگير .

امام على عليه السلام :حكمت ، گم شده مؤمن است . پس آن را هرچند از دهان منافقان ، بگيريد .

امام على عليه السلام :حكمت را هرجا كه باشد ، بگير ؛ چرا كه حكمت ، در سينه منافق ، بالا و پايين مى رود تا از آن بيرون آيد و در سينه مؤمن ، كنار همراهانش جاى گيرد.

امام على عليه السلام :حكمت ، گم شده مؤمن است . پس آن را هر چند نزد مشرك باشد ، بطلبيد كه شما اهل آن و بِدان سزاوارتريد .

امام على عليه السلام :حكمت را بگيريد ، هرچند از مشركان .

امام على عليه السلام :حكمت ، گم شده مؤمن است . پس آن را بگير؛ هرچند از دهان مشركان .

امام على عليه السلام :حكمت ، گم شده مؤمن است . پس بايد آن را بطلبد؛ هرچند در دست شروران باشد .

امام على عليه السلام :دانشِ آن كس را كه مى داند ، فرا گير و دانشت را به كسى كه نمى داند ، بياموز . هرگاه چنين كردى ، [خداوند ،] آنچه را ندانى ، به تو مى آموزد و از آنچه مى دانى ، بهره خواهى برد .

امام على عليه السلام :دانش ، گم شده مؤمن است . پس آن را هرچند از دست مشركان ، بگيريد و هيچ يك از شما از فرا گرفتن حكمت ، از هر كه بشنود ، خوددارى نكند .

.

عنه عليه السلام :الحِكمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ يَطلُبُها ولَو في أيدِي الشَّرَطِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الكاظم عليه السلاماِعلَموا أنَّ الكَلِمَةَ مِنَ الحِكمَةِ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَعَلَيكُم بِالعِلمِ قَبلَ أن يُرفَعَ ، ورَفعُهُ غَيبَةُ عالِمِكُم بَينَ أظهُرِكُم. ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام :لا تُحَقِّرِ اللُّؤلُؤَةَ النَّفيسَةَ أن تَجتَلِبَها مِنَ الكِبَا ⁽⁴⁾الخَسيسَةِ ، فَإِنَّ أبي حَدَّثَني قالَ : سَمِعتُ أميرَالمُؤمِنينَ عليه السلام يَقولُ : إنَّ الكَلِمَةَ مِنَ الحِكمَةِ تَتَلَجلَجُ في صَدرِ المُنافِقِ نُزوعاً إلى مَظانِّها حَتّى يَلفِظَ بِها فَيَسمَعَهَا المُؤمِنُ فَيَكونَ أحَقَّ بِها وأهلَها فَيَلقَفَها. ⁽⁵⁾

مصباح الشريعةـ فيما نَسَبَهُ إلَى الإمامِ الصّادِقِ عليه السلام ـ: قالَ الحُكَماءُ : خُذِ الحِكمَةَ مِن أفواهِ المَجانينِ. ⁽⁶⁾

عيسى عليه السلام :خُذُوا الحَقَّ مِن أهلِ الباطِلِ ، ولا تَأخُذُوا الباطِلَ مِن أهلِ الحَقِّ ، كونوا نُقّادَ الكَلامِ ، فَكَم مِن ضَلالَةٍ زُخرِفَت بِآيَةٍ مِن كِتابِ اللّهِ كَما زُخرِفَ الدِّرهَمُ مِن نُحاسٍ بِالفِضَّةِ المُمَوَّهَةِ ! النَّظَرُ إلى ذلِكَ سَواءٌ ، وَالبُصَراءُ بِهِ خُبَراءُ. ⁽⁷⁾

عنه عليه السلامـ لِلحَوارِيّينَ ـ: بِحَقٍّ أقولُ لَكُم ؛ لَو وَجَدتُم سِراجاً يَتَوَقَّدُ بِالقَطِرانِ في لَيلَةٍ مُظلِمَةٍ لاَستَضَأتُم بِهِ ولَم يَمنَعكُم مِنهُ ريحُ نَتنِهِ ، كَذلِكَ يَنبَغي لَكُم أن تَأخُذُوا الحِكمَةَ مِمَّن وَجَدتُموها مَعَهُ ولا يَمنَعَكُم مِنهُ سوءُ رَغبَتِهِ فيها. ⁽⁸⁾

.

امام على عليه السلام :حكمت ، گم شده مؤمن است . آن را مى جويد ، هرچند در دست فرومايگان باشد .

امام كاظم عليه السلام :بدانيد كه سخن حكيمانه ، گم شده مؤمن است . پس دانش را ، پيش از آن كه از ميان برداشته شود ، فرا گيريد ، و از ميان رفتن آن ، به رفتن دانشمندانتان از ميان شماست .

امام زين العابدين عليه السلام :از اين كه مرواريد گران بها را از ميان زباله دانى پست برگيرى ، دريغ مكن كه پدرم برايم روايت كرد و فرمود : «از اميرمؤمنان عليه السلام شنيدم كه مى فرمود : سخن حكيمانه ، در پى جايگاه اصلى اش آن قدر در سينه منافق بالا و پايين مى رود ، تا آن را بر زبان بياورد و مؤمن بشنود ؛ چرا كه وى شايسته آن و بدان سزاوارتر است . پس آن را مى رُبايد » .

مصباح الشريعةـ در آنچه به امام صادق عليه السلام نسبت داده است ـ: حكيمان گفته اند : حكمت را از دهان هاى ديوانگان [ هم] بگير .

عيسى عليه السلام :حق را از اهل باطل بگيريد و باطل را از اهل حق مگيريد . ناقدان (جداكنندگان سره از ناسره) سخن باشيد كه بسى گم راهى با آيه اى از كتاب خدا زينت داده مى شود؛ همان گونه كه درهم مسين را با نقره ، اندود مى كنند ؛ به ظاهر يكى مى نمايند ، ولى بينايان ، آن را مى آزمايند و تشخيص مى دهند .

عيسى عليه السلامـ به حواريان فرمود ـ: «به حق مى گويم براى شما ؛ اگر چراغى را كه با قطران ⁽¹⁾مى سوزد ، در شبى تاريك بيابيد ، از پرتو آن روشنى مى گيريد و بوى بدش ، مانع استفاده شما نمى شود . همين گونه ، سزاست كه حكمت را از هركس كه پيش او يافتيد ، بگيريد و بى علاقگى او مانع شما نشود» .

.

أيّوب عليه السلام :إنَّ اللّهَ يَزرَعُ الحِكمَةَ في قَلبِ الصَّغيرِ وَالكَبيرِ ، فَإِذا جَعَلَ اللّهُ العَبدَ حَكيماً فِي الصِّبا لَم يَضَع مَنزِلَتَهُ عِندَ الحُكَماءِ حَداثَةُ سِنِّهِ ، وهُم يَرَونَ عَلَيهِ مِنَ اللّهِ نورَ كَرامَتِهِ. ⁽¹⁾

حلية الأولياء عن ميمون بن مهران :نَزَلَ حُذَيفَةُ وسَلمانُ ـ رَضِيَ اللّهُ تَعالى عَنْهُما ـ عَلى نَبَطِيَّةٍ. فَقالا لَها : هَل هاهُنا مَكانٌ طاهِرٌ نُصَلّي فيهِ ؟ فَقالَتِ النَّبَطِيَّةُ : طَهِّر قَلبَكَ . فَقالَ أحَدُهُما لِلآخَرِ : خُذها حِكمَةً مِن قَلبٍ كافِرٍ. ⁽²⁾

تعليق :لقد أكّدت الأحاديث الواردة تحت هذا العنوان قبول الحقّ وتلقي الحكمة وَالعلم من أيّ شخص كان حتّى لو كان مشركا ، في حين ذكرت الأحاديث السابقة في موضوع «اختيار المعلّم الصالح» شروطا معيّنة للمعلّم ، فينبغي أن نقول في الجمع بين هذه الأحاديث : إنّ قبول الحقّ من أيّ أحدٍ لا ينافي اختيار المعلّم الصّالح ؛ لأنّ قبول الحقّ لا شرط له ، أمّا اختيار المعلّم الرسمي فله شرطه . كما يجب الالتفات إلى أنّ لسلوك المعلّم وأخلاقه دورا أساسيّا في تربية المتعلّم وإعداده . من هنا ، لابدّ للمعلّم أن يكون متخلّقا بالأخلاق الحسنة ، إذ أنّ التّربية وَالتعليم متقارنان متلازمان ، يضاف إلى ذلك أنّ المعلّم إذا كان غير صالح ولا يعمل بعلمه ، فمن المحتمل أن يعرِض موضوعات سقيمة في تضاعيف موضوعات صحيحة ، وَالمتعلّم غير منتبه لذلك ، أو أنّه يطرح موضوعا صحيحا لا يعمل به ، فتنتقل حالته هذه إلى المتعلّم ، ولا توجد تلك الآفات في التعلّم في الموارد الخاصّة وقبول الحقّ من غير الصلحاء ممّن ليس له صفة المعلّم .

.

توضيحى درباره انتخاب آموزگار

ايّوب عليه السلام :خداوند ، حكمت را در دل كوچك و بزرگ مى كارد . پس هرگاه خداوند ، بنده را در كوچكى فرزانه كند ، كوچكى اش منزلت وى را نزد حكيمان فرو نمى آورد و آنان ، نور كرامت الهى را بر او مى بينند .

حلية الأولياءـ به نقل از ميمون بن مهران ـ: حذيفه و سلمان ـ كه خداى متعال از ايشان خشنود باد ـ بر زنى نَبطى وارد شدند و گفتند : آيا در اين جا مكانى پاك براى نماز يافت مى شود؟ زن نبطى گفت : دلت را پاك كن . پس يكى از آن دو به ديگرى گفت : آن را برگير . حكمتى از دل كافر است .

توضيحى درباره انتخاب آموزگاردر احاديث اين بخش ، بر قبول حق و گرفتن حكمت و دانش از هر كس ، حتّى مشركان ، تأكيد شده است، در حالى كه در احاديث گذشته در فصل : «انتخاب آموزگار شايسته» ، براى معلّم ، شرايطى بيان شده بود . در جمع ميان اين احاديث بايد گفت : قبول حق از هر كس ، منافاتى با انتخاب معلّم صالح ندارد؛ زيرا پذيرش حق ، شرط ندارد ؛ امّا انتخاب معلّم رسمى داراى شرط است . بايد توجّه داشت كه روحيه معلّم و اخلاقش در تربيت وپرورش متعلّم ، نقش اساسى دارد . از اين رو ، معلّم بايد متخلّق به اخلاق حسنه باشد؛ زيرا آموزش با پرورش همراه است . افزون بر اين كه اگر معلّم ناصالح بوده و عمل كننده به علم خود نباشد ، ممكن است در لابه لاى مطالب صحيح ، مطالب نادرست را نيز القا كند ومتعلّم ، متوجّه اين كار او نشود و يا حتّى آن گاه كه مطلب درستى را القا مى كند كه خود ، بدان عمل نمى كند ، اين حالت به متعلّم نيز سرايت خواهد كرد ؛ در حالى كه اين آفات در تعلّمِ موردى و پذيرش حق از فرد ناصالحى كه سِمت معلّم رسمى را ندارد ، در ميان نيست .

.

۳ / ۱۴الحِرصرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لَيسَ مِن أخلاقِ المُؤمِنِ المَلَقُ ⁽¹⁾إلاّ في طَلَبِ العِلمِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا حَسَدَ ولا مَلَقَ إلاّ في طَلَبِ العِلمِ. ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن كَلِفَ ⁽⁴⁾بِالعِلمِ فَقَد أحسَنَ إلى نَفسِهِ. ⁽⁵⁾

راجع : ص ۴۱۲ ح ۳۰۲۳ .

۳ / ۱۵الدَّوامالإمام عليّ عليه السلام :لا فِقهَ لِمَن لا يُديمُ الدَّرسَ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :لا يُحرِزُ العِلمَ إلاّ مَن يُطيلُ دَرسَهُ. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۱۴ حرص

۳ / ۱۵ استمرار

۳ / ۱۴حرصپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :تملّق ، خوى مؤمن نيست ، مگر در جستجوى دانش .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حسادت و تملّق ، روا نيست ، جز در جستجوى دانش .

امام على عليه السلام :هر كس شيفته دانش گردد ، به خويشتن نيكى كرده است .

ر . ك : ص ۴۱۳ ح ۳۰۲۳ .

۳ / ۱۵استمرارامام على عليه السلام :هركس درس را ادامه ندهد ، به فهم نمى رسد .

امام على عليه السلام :به دانش نمى رسد ، مگر كسى كه درس خود را ادامه دهد .

.

عنه عليه السلام :مَن أكثَرَ مُدارَسَةَ العِلمِ لَم يَنسَ ما عَلِمَ ، وَاستَفادَ ما لَم يَعلَم. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :اُطلُبِ العِلمَ تَزدَد عِلماً. ⁽²⁾

راجع : ص ۳۹۸ (عدم الإكتفاء بما يعلم) و ۴۰۴ (الاستعانة باللّه في زيادة العلم) ، ج ۲ ص ۴۵۲ ح ۱۷۶۲ .

۳ / ۱۶الصَّبرالكتاب«قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْرًا * وَ كَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا * قَالَ سَتَجِدُنِى إِن شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَ لاَ أَعْصِى لَكَ أَمْرًا * قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِى فَلاَ تَسْـئلْنِى عَن شَىْ ءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا * فَانطَـلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِى السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْـئا إِمْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْرًا * قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِى بِمَا نَسِيتُ وَ لاَ تُرْهِقْنِى مِنْ أَمْرِى عُسْرًا * فَانطَـلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَـمًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةَم بِغَيْرِ نَفْسٍ لَّقَدْ جِئْتَ شَيْـئا نُّكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْرًا * قَالَ إِن سَأَلْتُكَ عَن شَىْ ءِم بَعْدَهَا فَلاَ تُصَـحِبْنِى قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنِّى عُذْرًا» . ⁽³⁾

الحديثعيسى عليه السلام :حَصِّنوا بابَ العِلمِ ، فَإِنَّ بابَهُ الصَّبرُ. ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۶ شكيبايى

امام على عليه السلام :هركس بسيار به درس و مباحثه علم بپردازد ، آنچه را فرا گرفته ، از ياد نمى برَد و آنچه را ندانسته ، فرا مى گيرد .

امام على عليه السلام :دانش را بجوى تا بر دانشت بيفزايى .

ر . ك : ص ۳۹۹ (بسنده نكردن به آنچه مى داند) و۴۰۵ (يارى جستن از خدابراى افزايش دانش)، ج۲ ص ۴۵۳ ح ۱۷۶۲.

۳ / ۱۶شكيبايىقرآن«موسى به او (خضر) گفت : آيا به دنبال تو بيايم تا آن كه از بينشى كه آموخته شده اى ، به جهت رشدم به من بياموزى؟ گفت : تو هرگز نمى توانى همپاى من صبر كنى ، و چگونه مى توانى بر چيزى كه به شناخت آن احاطه ندارى ، صبر كنى؟ گفت : ان شاء اللّه مرا شكيبا خواهى يافت و در هيچ كارى ، تو را نافرمانى نخواهم كرد . گفت : اگر به دنبال من مى آيى ، پس از چيزى سؤال مكن تا خود از آن با تو سخن آغاز كنم . پس ره سپار گرديدند ، تا وقتى كه سوار كشتى شدند . وى آن را سوراخ كرد . [ موسى ]گفت : آيا كشتى را سوراخ كردى تا سرنشينانش را غرق كنى؟ واقعا كار ناروايى كردى ! گفت : آيا نگفتم كه تو هرگز نمى توانى همپاى من صبر كنى؟ [موسى ]گفت : به سبب آنچه فراموش كردم ، مرا مؤاخذه مكن و در كارم بر من سخت مگير . پس رفتند تا به نوجوانى برخوردند . [ خضر ،] او را كُشت . موسى به او گفت : آيا شخص بى گناهى را بدون اين كه كسى را به قتل رسانده باشد ، كُشتى؟ واقعا كار ناپسندى مرتكب شدى . گفت : آيا به تو نگفتم كه هرگز نمى توانى همپاى من صبر كنى؟ [موسى] گفت : اگر از اين پس چيزى از تو پرسيدم، ديگر با من همراهى مكن و از جانب من ، قطعا معذور خواهى بود» .

حديثعيسى عليه السلام :درِ دانش را استوار كنيد كه در آن ، شكيبايى است .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن لَم يَصبِر عَلى ذُلِّ التَّعَلُّمِ ساعَةً ، بَقِيَ في ذُلِّ الجَهلِ أبَداً. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :عَلَى المُتَعَلِّمِ أن يُدئِبَ نَفسَهُ في طَلَبِ العِلمِ ، ولا يَمَلَّ مِن تَعَلُّمِهِ ، ولا يَستَكثِرَ ما عَلِمَ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :مَن لَم يُدئِب نَفسَهُ فِي اكتِسابِ العِلمِ ، لَم يُحرِز قَصَباتِ السَّبقِ. ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: لَو كانَ هذَا العِلمُ يَحصُلُ بِالمُنى ما كانَ يَبقى فِي البَرِيَّةِ جاهِلُ اِجهَد ولا تَكسَل ولا تَكُ غافِلاًفَنَدامَةُ العُقبى لِمَن يَتَكاسَلُ ⁽⁴⁾

۳ / ۱۷الوَرَعرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن لَم يَتَوَرَّع في تَعَلُّمِهِ ابتَلاهُ اللّهُ بِأَحَدِ ثَلاثَةِ أشياءَ : إمّا يُميتُهُ في شَبابِهِ ، أو يوقِعُهُ فِي الرَّساتيقِ ⁽⁵⁾، أو يَبتَليهِ بِخِدمَةِ السُّلطانِ. ⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: العِلمُ صِبغُ النَّفسِ ، ولَيسَ يَفوقُ صِبغُ الشَّيءِ حَتّى يَنظُفَ مِن كُلِّ دَنَسٍ. ⁽⁷⁾

عنه عليه السلامـ أيضاً ـ: إذا أرَدتَ العِلمَ وَالخَيرَ فَانفُض عَن يَدِكَ أداةَ الجَهلِ وَالشَّرِّ ، فَإِنَّ الصّائِغَ لا يَتَهَيَّأُ لَهُ الصِّياغَةُ إلاّ إذا ألقى أداةَ الفِلاحَةِ عَن يَدِهِ. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۱۷ پرهيزگارى

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى كه ساعتى بر خوارى فرا گرفتن شكيب نورزد ، همواره در خوارى نادانى باقى مى ماند .

امام على عليه السلام :بر دانشجوست كه خود را به جستجوى دانش ، عادت دهد و از فرا گرفتن آن ، ملول نگردد و آنچه را فرا گرفته ، بسيار نشمارد .

امام على عليه السلام :كسى كه خود را به فراگيرى دانشْ عادت ندهد ، گوى سبقت را نخواهد ربود .

امام على عليه السلامـ در اشعار منسوب به ايشان ـ: اگر اين دانش با آرزو به دست مى آمد/ نادانى در زمين باقى نمى ماند .بكوش و تنبلى مكن و غافل مباش/ كه ندامت فرجامين، از آنِ كسى است كه تنبلى كرده است .

۳ / ۱۷پرهيزگارىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه در فراگيرىِ دانش پرهيزگارى نورزد ، خداوند ، به يكى از اين سه چيز مبتلايش مى كند : يا او را در جوانى مى ميرانَد يا وى را در روستاها مى افكند و يا به خدمت پادشاه مبتلا مى گردانَد .

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: دانش ، رنگ جان است و رنگ بر چيزى چيره نمى شود ، مگر آن كه از هر آلودگى اى پاكيزه گردد .

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: هرگاه دانش و خير خواستى ، ابزار نادانى و شر را از دستت بگذار كه زرگر ، آماده زرگرى نمى شود ، مگر آن كه ابزار كشاورزى را از دست خود بگذارد .

.

عنه عليه السلام :لا يَزكُو العِلمُ بِغَيرِ وَرَعٍ. ⁽¹⁾

المعجم الأوسط :مِن وَصايَا الخِضرِ لِموسى عليهماالسلام : أشعِر قَلبَكَ التَّقوى تَنَلِ العِلمَ. ⁽²⁾

۳ / ۱۸التَّواضُعُ لِلمُعَلِّمِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :تَواضَعوا لِمَن تَعَلَّمونَ مِنهُ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اُطلُبوا مَعَ العِلمِ السَّكينَةَ وَالحِلمَ ، لينوا لِمَن تُعَلِّمونَ ولِمَن تَعَلَّمتُم مِنهُ ، ولا تَكونوا مِن جَبابِرَةِ العُلَماءِ فَيَغلِبَ جَهلُكُم عِلمَكُم. ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :تَواضَعوا لِمَن تَتَعَلَّمونَ مِنهُ العِلمَ ولِمَن تُعَلِّمونَهُ ، ولا تَكونوا مِن جَبابِرَةِ العُلَماءِ فَلا يَقومَ جَهلُكُم بِعِلمِكُم ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :لا يَتَعَلَّمُ مَن يَتَكَبَّرُ. ⁽⁷⁾

الإمام الصادق عليه السلام :تَواضَعوا لِمَن طَلَبتُم مِنهُ العِلمَ ، ولا تَكونوا عُلَماءَ جَبّارينَ فَيَذهَبَ باطِلُكُم بِحَقِّكُم. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۱۸ فروتنى در برابر آموزگار

امام على عليه السلام :دانش ، جز به پرهيزگارى پاكيزه نمى گردد .

المعجم الأوسط :از سفارش هاى خضر عليه السلام به موسى عليه السلام است : «بر دلت جامه پرهيزگارى بپوشان تا به دانش برسى» .

۳ / ۱۸فروتنى در برابر آموزگارپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :در برابر كسى كه از او فرا مى گيريد ، فروتنى كنيد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همراه با دانش ، آرامش و بردبارى را هم بجوييد . در برابر آن كه به او ياد مى دهيد و آن كه از او ياد مى گيريد ، نرمش به خرج دهيد و از دانشمندان متكبّر مباشيد كه نادانى تان به دانشتان چيره گردد .

امام على عليه السلام :در برابر آن كه از او فرا مى گيريد و آن كه به او مى آموزيد ، فروتنى كنيد و از دانشمندان متكبّر مباشيد ، تا نادانى تان بر دانايى تان پيروز نگردد .

امام على عليه السلام :كسى كه تكبّر مى ورزد ، چيزى فرا نمى گيرد .

امام صادق عليه السلام :در برابر آن كه از او دانش مى جوييد ، فروتنى كنيد و از دانشمندان متكبّر مباشيد كه باطل شما ، حقّتان را مى بَرَد .

.

إرشاد القلوب :جاءَ فِي الحَديثِ القُدسِيّ : يا أحمَدُ ، إنَّ أهلَ الدُّنيا كَثيرٌ فيهِمُ الجَهلُ وَالحُمقُ ، لا يَتَواضَعونَ لِمَن يَتَعَلَّمونَ مِنهُ، وهُم عِندَ أنفُسِهِم عُقَلاءُ، وعِندَ العارِفينَ حُمَقاءُ. ⁽¹⁾

راجع : ص ۲۵۴ (التواضع للمتعلّم) و ۴۴۰ (التواضع له) .

۳ / ۱۹الاِعتِدالُ فِي الأَكلِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ : وَضَعتُ خَمسَةً في خَمسَةٍ وَالنّاسُ يَطلُبونَها في خَمسَةٍ فَلا يَجِدونَها : وَضَعتُ العِلمَ فِي الجوعِ وَالجَهدِ ، وَالنّاسُ يَطلُبونَهُ بِالشَّبعَةِ وَالرّاحَةِ فَلا يَجِدونَهُ... . ⁽²⁾

المواعظ العدديّة :جاءَ فِي الحَديثِ القُدسِيّ : إنّي وَضَعتُ أربَعَةً في أربَعَةِ مَواضِعَ وَالنّاسُ يَطلُبونَها في غَيرِها فَلا يَجِدوها أبَداً ؛ إنّي وَضَعتُ العِلمَ فِي الجوعِ وَالغُربَةِ ، وَالنّاسُ يَطلُبونَهُ فِي الشِّبَعِ وَالوَطَنِ فَلَم ⁽³⁾يَجِدوهُ أبَداً.... ⁽⁴⁾

راجع : ج ۲ ص ۴۹۰ (الصوم) و ۴۹۴ (قلّة الأكل) و ۵۶۴ (كثرة الأكل) .

۳ / ۲۰التَّبكيررسول اللّه صلى الله عليه و آله :اُغدوا في طَلَبِ العِلمِ ، فَإِنَّ الغُدُوَّ بَرَكَةٌ ونَجاحٌ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۹ ميانه روى در خوراك

۳ / ۲۰ سحرخيزى

إرشاد القلوب :در حديث قدسى آمده است : «اى احمد! در اهل دنيا ، نادانى و حماقتْ فراوان است . در برابر آن كه از او مى آموزند ، فروتنى نمى كنند و آنان ، نزد خود خردمند و نزد عارفان ، احمق اند» .

ر . ك : ص ۲۵۵ (فروتنى براى شاگرد) و ۴۴۱ (فروتنى در برابر وى) .

۳ / ۱۹ميانه روى در خوراكپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند عز و جل مى گويد : «پنج چيز را در پنج چيز نهادم ، حال آن كه مردم آن را در پنج چيز ديگر مى جويند ، پس آن را نمى يابند . دانش را در گرسنگى و كوشش نهادم و مردم ، آن را در پُرخورى و راحت طلبى مى جويند و نمى يابند ...» .

المواعظ العدديّة :در حديث قدسى آمده است : «من ، چهار چيز را در چهار چيز نهادم و مردم ، آنها را در غير اينها مى جويند و هيچ گاه آنها را نمى يابند . من ، دانش را در گرسنگى و دورى از وطن نهادم و مردم آن را در پرخورى و اقامت در وطن مى جويند . پس هيچ گاه آن را نمى يابند ...» .

ر . ك : ج ۲ ص ۴۹۱ (روزه) و ۴۹۵ (كم خورى) و ۵۶۵ (پرخورى) .

۳ / ۲۰سحرخيزىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بامدادان به جستجوى دانش برخيزيد ؛ چرا كه بيدارىِ بامدادى ، مايه بركت و كاميابى است .

.

عنه صلى الله عليه و آله :اُغدوا في طَلَبِ العِلمِ ، فَإِنّي سَأَلتُ رَبّي أن يُبارِكَ لاُِمَّتي في بُكورِها ، ويَجعَلَ ذلِكَ يَومَ الخَميسِ. ⁽¹⁾

۳ / ۲۱اِغتِنامُ الفُرصَةِ فِي الصِّغَرِ والشَّبابِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَثَلُ الَّذي يَتَعَلَّمُ العِلمَ في صِغَرِهِ كَمَثَلِ الوَشمِ عَلَى الصَّخرَةِ ، ومَثَلُ الَّذي يَتَعَلَّمُ العِلمَ في كِبَرِهِ كَالَّذي يَكتُبُ عَلَى الماءِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :أوَّلُ هذِهِ الاُمَّةِ يَتَعَلَّمُ صِغارُها مِن كِبارِها ، وَآخِرُها يَتَعَلَّمُ كِبارُها مِن صِغارِها. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :أ يُّما ناشِئٍ نَشَأَ في طَلَبِ العِلمِ وَالعِبادَةِ حَتّى يَكبُرَ ، أعطاهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ ثَوابَ اثنَينِ وسَبعينَ صِدّيقاً. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن لَم يطلُبِ العِلمَ صَغيراً فَطَلَبَهُ كَبيراً فَماتَ ، ماتَ شَهيداً. ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :يا مَعشَرَ الفِتيانِ ، حَصِّنوا أعراضَكُم بِالأَدَبِ ، ودينَكُم بِالعِلمِ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: تَعَلَّمُوا العِلمَ صِغاراً تَسودوا بِهِ كِباراً. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۲۱ غنيمت شمردن فرصت در خردسالى و نوجوانى

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بامدادان به جستجوى دانش برخيزيد ؛ چرا كه من از پروردگارم خواسته ام كه بامدادِ امّتم را مبارك گردانَد و آن را در روز پنج شنبه قرار دهد .

۳ / ۲۱غنيمت شمردن فرصت در خردسالى و جوانىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى كه در خردسالى دانش بياموزد ، مانند نقش بر سنگ است و كسى كه در بزرگ سالى دانش بياموزد ، مانند كسى است كه بر آب مى نگارد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :در آغاز ، اين امّت ، خردسالان از بزرگ سالان مى آموزند و در پايان ، بزرگ سالان از خردسالان خواهند آموخت .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر نورسته اى كه در جستجوى دانش و عبادت رشد كند تا بزرگ شود ، خداوند ، روز قيامت پاداش هفتاد و دو صِدّيق ⁽¹⁾را به او مى دهد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى كه دانش را در خُردسالى نياموخته باشد و در بزرگ سالى آن را بجويد و بر اين حالت بميرد ، شهيد مرده است .

امام على عليه السلام :اى گروه جوانان! آبرويتان را با ادب و دينتان را با دانش نگاه داريد .

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: دانش را در خردسالى فراگيريد تا در بزرگى بدان سرورى كنيد .

.

عنه عليه السلام :مَن لَم يَتَعَلَّم فِي الصِّغَرِ لَم يَتَقَدَّم فِي الكِبَرِ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :مَن سَأَلَ في صِغَرِهِ أجابَ في كِبَرِهِ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام : حَرِّض بَنيكَ عَلَى الآدابِ فِيالصِّغَرِكَيما تَقَرَّ بِهِ عَيناكَ فِي الكِبَرِ وإنَّما كامِلُ الآدابِ يَجمَعُها في عُنفُوانِ الصِّبا كَالنَّقشِ فِيالحَجَرِ هِيَ الكُنوزُ الَّتي تَنمو ذَخائِرُها ولا يُخافُ عَلَيها حادِثُ الغِيَرِ النّاسُ اِثنانِ ذو عِلمٍ ومُستَمِعٌ واعٍ وسائِرُهُم كَاللَّغوِ وَالعَكَرِ ⁽³⁾

ب ـ ما لا يَنبَغي۳ / ۲۲التَّعَلُّمُ لِغَيرِ اللّهِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ رِياءً وسُمعَةً يُريدُ بِهِ الدُّنيا ، نَزَعَ اللّهُ بَرَكَتَهُ، وضَيَّقَ عَلَيهِ مَعيشَتَهُ ، ووَكَلَهُ اللّهُ إلى نَفسِهِ ، ومَن وَكَلَهُ اللّهُ إلى نَفسِهِ فَقَد هَلَكَ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِأَربَعٍ دَخَلَ النّارَ : لِيُباهِيَ بِهِ العُلَماءَ ، أو يُمارِيَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو لِيَصرِفَ بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَيهِ ، أو يَأخُذَ بِهِ مِنَ الاُمَراءِ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِيُجارِيَ بِهِ العُلَماءَ ، أو لِيُمارِيَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو يَصرِفَ بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَيهِ ، أدخَلَهُ اللّهُ النّارَ. ⁽⁶⁾

.

ب ـ آنچه شايسته نيست

۳ / ۲۲ آموختن براى غير خدا

اشاره

امام على عليه السلام :كسى كه در خردسالى نياموزد ، در بزرگ سالى پيش نمى افتد .

امام على عليه السلام :كسى كه در خردسالى بپرسد ، در بزرگ سالى پاسخ خواهد داد .

امام على عليه السلام :فرزندانت را در خردسالى بر آموختن آداب تشويق كن/ تا در بزرگ سالى چشمانت بدان روشن گردد .و تنها آن كسى آدابش كامل است كه آنها را/ در آغاز كودكى همچون نقش بر سنگ ، گِرد مى آورد .آنهاگنجينه هايى هستندكه ذخيره هايشان افزون مى شود/ و از حوادث روزگار ، بيمى بر آنها نيست .مردم ، دو دسته اند : دانشمند و شنونده اى/ فراگيرنده و بقيه ، بيهوده و پريشان اند .

ب ـ آنچه شايسته نيست۳ / ۲۲آموختن براى غيرخداپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را براى ريا و خودنمايى و به دست آوردن دنيا فرا گيرد ، خداوند ، بركتش را از وى بر مى دارد و روزى را بر او تنگ مى كند و او را به خودش وا مى گذارد و هركس را خدا به خودش وا گذارد ، هلاكتش حتمى است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را براى چهار چيز بطلبد ، وارد آتش مى گردد : براى آن كه با دانشمندان رقابت كند ، يا با نادانان بستيزد ، يا مردم را متوجّه خود كند ، و يا از پادشاهان اخّاذى كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را بطلبد براى اين كه پا به پاى دانشمندان برود يا با نادانان بستيزد يا مردم را متوجّه خود كند ، خداوند ، او را داخل آتش مى گردانَد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :لا تَعَلَّمُوا العِلمَ لِتُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، وتُجادِلوا بِهِ العُلَماءَ ، ولِتَصرِفوا بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَيكُم ، وَابتَغوا بِقَولِكُم ما عِندَ اللّهِ ؛ فَإِنَّهُ يَدومُ ويَبقى ويَنفَدُ ما سِواهُ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا تَعَلَّمُوا العِلمَ لِتُباهوا بِهِ العُلَماءَ ، ولا لِتُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، ولا تَخَيَّروا بِهِ المَجالِسَ ، فَمَن فَعَلَ ذلِكَ فَالنّارَ النّارَ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِيُباهِيَ بِهِ العُلَماءَ ، ويُمارِيَ بِهِ السُّفَهاءَ فِي المَجالِسِ ، لَم يَرَح رائِحَةَ الجَنَّةِ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ في وصيّته لعليّ عليه السلام ـ: مَن تَعَلَّمَ عِلماً لِيُمارِيَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو يُجادِلَ بِهِ العُلَماءَ ، أو لِيَدعُوَ النّاسَ إلى نَفسِهِ ، فَهُوَ مِن أهلِ النّارِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا تَتَعَلَّمُوا العِلمَ لِتُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، ولا تَتَعَلَّمُوا العِلمَ لِتُجادِلوا بِهِ العُلَماءَ ، ولا تَتَعَلَّمُوا العِلمَ لِتَستَميلوا بِهِ وُجوهَ الاُمَراءِ ، ومَن فَعَلَ ذلِكَ فَهُوَ فِي النّارِ. ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را فرا نگيريد تا بدان با نادانان بستيزيد و با دانشمندان جدل كنيد و مردم را به خود متوجّه سازيد ؛ بلكه با سخنتان آنچه را نزد خداست ، بطلبيد كه آن ، دوام دارد و مى مانَد و جز آن ، نابود مى شود .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را فرا نگيريد تا بدان با دانشمندان رقابت كنيد و با نادانان بستيزيد و مجلس ها را به چنگ آوريد ، كه هركس چنين كند ، در آتش است ، آتش .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را فرا گيرد تا با دانشمندان رقابت كند و در مجلس ها با نادانان بستيزد ، بوى بهشت را نيابد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سفارش به على عليه السلام ـ: هركس دانش فرا گيرد تا بدان با نادانان بستيزد يا با دانشمندان مجادله كند يا مردم را به سوى خود بخواند ، از اهل آتش است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را فرا نگيريد تا بدان با نادانان بستيزيد و دانش را فرا نگيريد تا بدان با دانشمندان ، مجادله كنيد و دانش را فرا نگيريد تا فرمان روايان را به سوى خود بكشيد و هركس چنين كند ، در آتش است .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ لِيُمارِيَ بِهِ العُلَماءَ ، أو يُجارِيَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو يَتَأَكَّلَ بِهِ النّاسَ ، فَالنّارُ أولى بِهِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ في وَصِيَّتِهِ لِأَبي ذَرٍّ ـ: يا أباذَرٍّ ... مَن طَلَبَ عِلماً لِيَصرِفَ بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَيهِ لَم يَجِد ريحَ الجَنَّةِ . يا أباذَرٍّ ؛ مَنِ ابتَغَى العِلمَ لِيَخدَعَ بِهِ النّاسَ لَم يَجِد ريحَ الجَنَّةِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اُناساً مِن اُمَّتي سَيَتَفَقَّهونَ فِي الدّينِ ، ويَقرَؤونَ القُرآنَ ، ويَقولونَ : نَأتِي الاُمَراءَ فَنُصيبُ مِن دُنياهُم ونَعتَزِلُهُم بِدينِنا ، ولا يَكونُ ذلِكَ ، كَما لا يُجتَنى مِنَ القَتادِ إلاَّ الشَّوكُ كَذلِكَ لا يُجتَنى مِن قُربِهِم إلاّ ⁽³⁾! ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِلدُّنيا وَالمَنزِلَةِ عِندَ النّاسِ وَالحُظوَةِ عِندَ السُّلطانِ ، لَم يُصِب مِنهُ باباً إلاَّ ازدادَ في نَفسِهِ عَظَمَةً ، وعَلَى النّاسِ استِطالَةً ، وبِاللّهِ اغتِراراً ، وفِي الدّينِ جَفاءً ، فَذلِكَ الَّذي لا يَنتَفِعُ بِالعِلمِ فَليَكُفَّ وليُمسِكَ عَنِ الحُجَّةِ عَلى نَفسِهِ وَالنَّدامَةِ وَالخِزيِ يَومَ القِيامَةِ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ عِلماً مِمّا يُبتَغى بِهِ وَجهُ اللّهِ عز و جل ، لا يَتَعَلَّمُهُ إلاّ لِيُصيبَ بِهِ عَرَضاً مِنَ الدُّنيا ، لَم يَجِد عَرفَ ⁽⁶⁾الجَنَّةِ يَومَ القِيامَةِ. ⁽⁷⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را فرا گيرد تا بدان با دانشمندان بستيزد يا پا به پاى نابخردان برود يا مردم را چپاول كند ، آتش بدو سزاوارتر است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سفارش به ابو ذر ـ: اى ابو ذر! ... هركس دانش را بطلبد تا بِدان ، مردم را متوجّه خود كند ، بوى بهشت را نمى يابد . اى ابو ذر! هركس دانش را بطلبد تا بِدان به مردمْ نيرنگ بزند ، بوى بهشت را نمى يابد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :گروهى از امّت من در دين ، تفقّه (ژرفكاوى) مى كنند و قرآن مى خوانند و مى گويند : «نزد فرمان روايان مى رويم و از دنياى آنان ، بهره مى بريم و دينمان را از آنها جدا مى كنيم» ، در حالى كه چنين نيست؛ همان گونه كه از خارْبُن جز خار چيده نمى شود ، از نزديكى ايشان هم جز [ گناه] به دست نمى آيد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را براى دنيا و احترام مردم و بهره مندى نزد پادشاه فرا گيرد ، به بابى از آن دست نمى يابد، جز آن كه بر خودْ بزرگ بينى اش ، دست درازى اش به مردم ، تكبّرش نسبت به خدا و دورى اش از دين ، افزوده مى شود . پس چنين كسى از دانش سود نمى برد . از اين رو ، بايد باز ايستد و از حجّت آورى بر ضدّ خود و پشيمانى و رسوايى روز قيامت ، دست بكشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانشى را بياموزد كه سزاوار است براى خشنودى خداى عز و جل تحصيل شود و او جز براى به دست آوردن كالاى دنيا نياموزد ، در روز قيامت ، بوى خوش بهشت را نيابد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ يُريدُ بِهِ الدُّنيا ، وآثَرَ عَلَيهِ حُبَّ الدُّنيا وزينَتَهَا استَوجَبَ سَخَطَ اللّهِ عَلَيهِ ، وكانَ فِي الدَّرَكِ الأَسفَلِ مِنَ النّارِ مَعَ اليَهودِ وَالنَّصارَى الَّذينَ نَبَذوا كِتابَ اللّهِ تَعالى ، قالَ اللّهُ تَعالى : «فَلَمَّا جَآءَهُم مَّا عَرَفُواْ كَفَرُواْ بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَـفِرِينَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ عِلماً لِغَيرِ اللّهِ أو أرادَ بِهِ غَيرَ اللّهِ ، فَليَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ مَن تَعَلَّمَ العِلمَ لِيُمارِيَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو يُباهِيَ بِهِ العُلَماءَ ، أو يَصرِفَ وُجوهَ النّاسِ إلَيهِ لِيُعَظِّموهُ ، فَليَتَبوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ ، فإنَّ الرِّئاسَةَ لا تَصلُحُ إلاّ للّهِِ ولِأَهلِها. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن أخَذَ العِلمَ مِن أهلِهِ وعَمِلَ بِعِلمِهِ نَجا ، ومَن أرادَ بِهِ الدُّنيا فَهِيَ حَظُّهُ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ يُريدُ بِهِ حَرثَ الدُّنيا لَم يَنَل حَرثَ الآخِرَةِ. ⁽⁶⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ أوَّلَ النّاسِ يُقضى يَومَ القِيامَةِ عَلَيهِ . . . رَجُلٌ تَعَلَّمَ العِلمَ وعَلَّمَهُ وقَرَأَ القُرآنَ فَاُتِيَ بِهِ ، فَعَرَّفَهُ نِعَمَهُ فَعَرَفَها . قالَ : فَما عَمِلتَ فيها ؟ قالَ : تَعَلَّمتُ العِلمَ وعَلَّمتُهُ وقَرَأتُ فيكَ القُرآنَ . قالَ : كَذَبتَ ولكِنَّكَ تَعَلَّمتَ العِلمَ لِيُقالَ عالِمٌ ، وقَرَأتَ القُرآنَ لِيُقالَ هُوَ قارِئٌ . فَقَد قيلَ ! ثُمَّ اُمِرَ بِهِ فَسُحِبَ عَلى وَجهِهِ حَتّى اُلقِيَ فِي النّارِ. ⁽⁷⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى كه دانش را براى دنيا بياموزد و محبّت دنيا و زيورش را بر آن مقدّم دارد ، سزاوار خشم الهى است و در پست ترين مرتبه دوزخ با يهود و نصارا كه كتاب خدا را پشت سر افكندند ، خواهد بود . خداوند متعال مى فرمايد : «پس هنگامى كه [كتاب ]نزد آنان آمد ، به آنچه مى شناختند ، كافر شدند . پس نفرين خدا بر كافران باد !» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانشى را براى غير خدا فرا گيرد يا با آن غير خدا را اراده كند ، جايگاهش را در آتش آماده كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را فرا گيرد تا بدان با نادانان بستيزد يا با دانشمندان رقابت كند يا مردم را به خود متوجّه كند تا او را بزرگ بدارند ، پس جاى خود را در آتش ، آماده كند كه رياست ، جز براى خدا و اهلش روا نيست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را از اهلش فرا گيرد و به دانش خود عمل كند ، نجات يابد و هركس با آن دنيا را بطلبد ، همان ، بهره اوست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانش را براى محصول دنيا بطلبد ، به محصول آخرت دست نمى يابد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نخستين كسى كه روز قيامت عليه او حكم مى شود ... مردى است كه دانش را ياد گرفته و ياد داده و قرآن خوانده است . پس آورده مى شود و نعمت هايش را به او مى شناسانند و او نيز مى شناسد . [ خداوند ]مى پرسد : «با آنها چه كردى؟» . مى گويد : دانش ياد گرفتم و ياد دادم و به خاطر تو قرآن خواندم . مى گويد : «دروغ مى گويى ؛ ليكن دانش آموختى تا به تو دانشمند بگويند و قرآن خواندى تا تو را قارى بخوانند و [ اينها به تو] گفته شد» . سپس فرمان داده مى شود كه وى را به چهره بر زمين بكشند تا در آتش اندازند .

.

الإمام عليّ عليه السلام :اِحذَر مِمَّن . . . يَتَعَلَّمُ لِلمِراءِ ، ويَتَفَقَّهُ لِلرِّياءِ ، يُبادِرُ الدُّنيا ، ويُؤاكِلُ التَّقوى ، فَهُوَ بَعيدٌ مِنَ الإِيمانِ ، قَريبٌ مِنَ النِّفاقِ ، مُجانِبٌ لِلرُّشدِ ، مُوافِقٌ لِلغَيِّ ، فَهُوَ باغٍ غاوٍ ، لا يَذكُرُ المُهتَدينَ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :لَو أنَّ حَمَلَةَ العِلمِ حَمَلوهُ بِحَقِّهِ لَأَحَبَّهُمُ اللّهُ ومَلائِكَتُهُ وأهلُ طاعَتِهِ مِن خَلقِهِ ، ولكِنَّهُم حَمَلوهُ لِطَلَبِ الدُّنيا ، فَمَقَتَهُمُ اللّهُ وهانوا عَلَى النّاسِ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :خُذوا مِنَ العِلمِ ما بَدا لَكُم ، وإيّاكُم أن تَطلُبوهُ لِخِصالٍ أربَعٍ : لِتُباهوا بِهِ العُلَماءَ ، أو تُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، أو تُراؤوا بِهِ فِي المَجالِسِ ، أو تَصرِفوا وُجوهَ النّاسِ إلَيكُم لِلتَّرَؤُّسِ. ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لِمُحَمَّدِ بنِ النُّعمانِ ـ: يَابنَ النُّعمانِ ، لا تَطلُبِ العِلمَ لِثَلاثٍ : لِتُرائِيَ بِهِ ، ولا لِتُباهِيَ بِهِ ، ولا لِتُمارِيَ . ولا تَدَعهُ لِثَلاثٍ : رَغبَةٍ فِي الجَهلِ ، وزَهادَةٍ فِي العِلمِ ، وَاستِحياءٍ مِنَ النّاسِ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : يا بُنَيَّ ، لا تَتَعَلَّمِ العِلمَ لِتُباهِيَ بِهِ العُلَماءَ ، أو تُمارِيَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو تُزانَ بِهِ فِي المَجالِسِ. ⁽⁵⁾

.

امام على عليه السلام :بپرهيز از كسى كه براى ستيز و جدل ، دانش فرا مى گيرد و براى ريا تفقّه (ژرفكاوى) مى كند ، به سوى دنيا مى شتابد و تقوا را رها مى كند . او از ايمان ، دور و به نفاق ، نزديك است ، از هدايت بر كنار و با گم راهى همراه است . هموست سركش گم راهى كه ره يافتگان را ياد نمى كند .

امام على عليه السلام :اگر حاملان دانش ، آن را چنان كه بايد حمل مى كردند ، خداوند و فرشتگان و آفريدگانِ فرمان بردارش آنان را دوست مى داشتند؛ ولى آنان ، دانش را براى دنياجويى حمل كردند . پس خدا آنان را دشمن داشت و نزد مردم ، خوار شدند .

امام على عليه السلام :آنچه از دانش براى شما آشكار شد ، فرا گيريد ؛ ولى مبادا آن را براى اين ويژگى ها بجوييد : با آن با دانشمندان رقابت كنيد يا با نادانان بستيزيد يا در مجلس ها خودنمايى كنيد يا براى رياست طلبى ، مردم را متوجّه خود كنيد .

امام صادق عليه السلامـ در سفارش به محمّد بن نعمان ـ: اى پسر نعمان! دانش را براى سه چيز مجوى : با آن ، خودنمايى كنى يا مباهات كنى يا بستيزى ؛ و براى سه چيز آن را رها مكن : ميل به نادانى ، بى رغبتى به دانش و شرم از مردم .

امام صادق عليه السلام :لقمان به پسرش مى گفت : پسركم! دانش را فرا مگير تا با دانشمندان رقابت كنى و با نادانان بستيزى يا خود را در مجلس ها به آن بيارايى .

.

راجع : ص ۶۸ (الإخلاص) و ص ۱۱۶ (التعلّم لغير اللّه ) و ۲۵۲ (الإخلاص) و ۴۲۶ (الرياء) ، ج ۲ ص ۴۸۲ (الإخلاص) .

فائدة:لقد نقلت بعض الأحاديث مقابل أحاديث هذا الباب، وكذلك أحاديث الباب الأوّل من آداب التّعلّم الّتي تؤكّد الإخلاص في النيّة، واجتناب التّعلّم بدوافع غير إلهيّة ، يبدو أنّها معارضة لهذه الأحاديث وهذه الأحاديث هي:

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِغَيرِ اللّهِ لَم يَخرُج مِنَ الدُّنيا حَتّى يَأتِيَ عَلَيهِ العِلمُ فَيَكونَ للّهِِ . ومَن طَلَبَ العِلمَ للّهِِ فَهُوَ كَالصّائِمِ نَهارَهُ وَالقائِمِ لَيلَهُ . وإنَّ باباً مِنَ العِلمِ يَتَعَلَّمُهُ الرَّجُلُ خَيرٌ مِن أن يَكونَ لَهُ أبو قُبَيسٍ ذَهَباً فَأَنفَقَهُ في سَبيلِ اللّهِ تَعالى. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ الرَّجُلَ لَيَطلُبُ العِلمَ وما يُريدُ اللّهَ ، فَما يَزالُ بِهِ العِلمُ حَتّى يَجعَلَهُ للّهِِ عز و جل . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: تَعَلَّمُوا العِلمَ ولَو لِغَيرِ اللّهِ ، فَإِنَّهُ سَيَصيرُ للّهِِ. ⁽³⁾

.

توضيحى درباره احاديثِ اخلاص در طلب معرفت

ر . ك : ص ۶۹ (اخلاص) و ۱۱۷ (آموختن براى غير خدا) و ۴۲۷ و ص ۲۵۳ (اخلاص) (خودنمايى) ، ج ۲ ص ۴۸۳(اخلاص) .

توضيحى درباره احاديثِ اخلاص در طلب معرفتدر مقابل احاديث اين باب و نيز احاديث باب نخست از «آداب آموختن» ـ كه تأكيد بر اخلاص در نيّت و اجتناب از تعلّم با انگيزه هاى غير الهى دارند ـ ، احاديثى نقل شده كه به ظاهر ، معارض با اين احاديث به نظر مى رسند . اين احاديث عبارت اند از :

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن كه دانش را براى جز خدا بجويد ، از دنيا بيرون نمى رود تا آن كه دانش برايش حاصل شود و خدايى گردد و هركس دانش را براى خدا بجويد ، مانند روزه دار شب زنده دار است . بى گمان ، بابى از دانش را كه انسان فرا مى گيرد ، برايش بهتر از آن است كه همسنگ كوه ابو قُبَيس طلا داشته باشد و آن را در راه خدا انفاق كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :انسان ، دانش را مى جويد ، بى آن كه مقصودش خدا باشد . پس همواره دانش با او باشد تا آن را در راه خداى عز و جل قرار دهد .

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: دانش را فراگيريد ، هرچند براى غيرخدا باشد كه به زودى براى خدا خواهد شد .

.

تعليق :إنّ هذه الأحاديث وإن لم يكن لها اعتبار لازم للتعارض ، بَيْد أنّ التأمّل في مضمونها يفيد عدم وجود تعارض ، وذلك أنّ هذه الأحاديث لا تريد أن تدعو الناس إلى الرياء في طلب المعارف الدينيّة أو تقلّل من دور الإخلاص في بركات تحصيل العلم، بل تشير إلى نقطة دقيقة بالغة الأهميّة ، وهي أنّ أحد معطيات المعارف الإسلاميّة وبركاتها حثّ طالب العلم على الإخلاص . وكم هم الّذين يدخلون الحوزات العلميّة أو يعكفون على البحث والتحقيق في حقل المعارف الدينيّة بحوافز غير ربّانيّة ! بَيْد أنّ تعرّفهم على معارف الإسلام النورانيّة ـ بخاصّة تأمّلهم في دور الإخلاص وخطر الحوافز الفاسدة ـ يساعدهم على بلوغ درجات رفيعة من الإخلاص تدريجا . وإذا اشترطنا الإخلاص في كلّ من يريد التعرف على المعارف الإسلاميّة فقد حرمنا الكثيرين من التعرّف على المعارف الدينيّة وَالعلوم الحقيقيّة .

۳ / ۲۳الاِستِحياءرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يَستَحيِ الشَّيخُ أن يَجلِسَ إلى جَنبِ الشّابِّ فَيَتَعَلَّمَ مِنهُ العِلمَ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَستَحيِ الشَّيخُ أن يَتَعَلَّمَ العِلمَ كَما لا يَستَحي أن يَأكُلَ الخُبزَ. ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :أتى نِساءٌ إلى بَعضِ نِساءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَحَدَّثنَها ، فَقالَت لِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ هؤُلاءِ نِسوَةٌ جِئنَ يَسأَلنَكَ عَن شَيءٍ يَستَحيينَ مِن ذِكرِهِ . قالَ : لِيَسأَلنَ عَمّا شِئنَ ، فَإِنَّ اللّهَ لا يَستَحيي مِنَ الحَقِّ. ⁽³⁾

.

۳ / ۲۳ خجالت كشيدن

توضيحدر تبيين اين احاديث ، بايد گفت : اگر چه اعتبار سندى لازم براى معارضه با احاديث پيشين را ندارند، ولى با تأمّل در مضمون آنها روشن مى شود كه در دلالت و محتواى آنها نيز تعارضى نيست ؛ زيرا اين احاديث، مردم را به رياكارى در يادگيرى معارف دينى يا ناچيز شمردن نقش اخلاص در بركات تحصيل دانش ، فرا نمى خوانند ؛ بلكه به نكته دقيق قابل توجّهى اشاره دارند و آن اين كه يكى از بركات معارف دينى ، برانگيختن اخلاص طالب دانش است. چه بسيارند كسانى كه با انگيزه هايى نه چندان خالص، به حوزه هاى دينى مى آيند و سال ها به درس و بحث و تعلّم مى پردازند و از ره گذر اين تلاش علمى و بويژه توجّه به نقش اخلاص و خطر انگيزه هاى غير الهى، به درجات والاى اخلاص ، نايل مى گردند. از اين رو ، اگر به بهانه نبودن شرط اخلاص در دانشجو در آغاز تحصيل ، مانع او شويم ، موجب محروميت بسيارى از جويندگان دانش و معارف دينى خواهيم شد .

ر . ك : ص ۲۱۳ (توضيحى درباره احكام آموختن) .

۳ / ۲۳خجالت كشيدنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سالمند نبايد از اين كه نزد جوان بنشيند و از او دانش بياموزد ، خجالت بكشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سالمند نبايد از اين كه دانش بياموزد ، خجالت بكشد ، همان گونه كه از خوردن نان ، خجالت نمى كشد .

امام على عليه السلام :چند زن به نزد يكى از همسران پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند و به گفتگو پرداختند . همسر پيامبر صلى الله عليه و آله به ايشان گفت : اى پيامبر خدا ! اين زنان آمده اند تا از تو چيزى را بپرسند كه از گفتنش خجالت مى كشند . ايشان فرمود : «هرچه مى خواهند ، بپرسند ، كه خداوند [نيز] از [گفتن ]حق خجالت نمى كشد» .

.

عنه عليه السلام :لا يَستَحيِ العالِمُ إذا لَم يَعلَم أن يَتَعَلَّمَ. ⁽¹⁾

راجع : ص ۱۲۴ ح ۲۳۷۲ .

۳ / ۲۴التَّفَرُّقُ فِي المَجلِسِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا جَلَستُم إلَى المُعَلِّمِ أو جَلَستُم في مَجالِسِ العِلمِ فَادنوا ، وليَجلِس بَعضُكُم خَلفَ بَعضٍ ، ولا تَجلِسوا مُتَفَرِّقينَ كَما يَجلِسُ أهلُ الجاهِلِيَّةِ. ⁽²⁾

۳ / ۲۵جَوَامِعُ الآدابرسول اللّه صلى الله عليه و آله :أوَّلُ العِلمِ الصَّمتُ ، وَالثّانِي الاِستِماعُ ، وَالثّالِثُ العَمَلُ بِهِ ، وَالرّابِعُ نَشرُهُ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :تَعَلَّمُوا الصَّمتَ ، ثُمَّ الحِلمَ ، ثُمَّ العِلمَ ، ثُمَّ العَمَلَ بِهِ ، ثُمَّ أبشِروا. ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :العِلمُ لا يَحصُلُ إلاّ بِخَمسَةِ أشياءَ : أوَّلُها بِكَثرَةِ السُّؤالِ ، وَالثّاني بِكَثرَةِ الاِشتِغالِ ، وَالثّالِثُ بِتَطهيرِ الأَفعالِ ، وَالرّابِعُ بِخِدمَةِ الرِّجالِ ، وَالخامِسُ بِاستِعانَةِ ذِي الجَلالِ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲۴ پراكندگى در مجلس

۳ / ۲۵ آداب كلّىِ آموختن

امام على عليه السلام :دانشمند ، هنگامى كه نمى داند ، از فراگرفتن خجالت نكشد .

ر . ك : ص ۱۲۵ ح ۲۳۷۲ .

۳ / ۲۴پراكندگى در مجلسپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هنگامى كه نزد آموزگار يا در مجلس هاى دانش نشستيد ، نزديك هم شويد و برخى پشت برخى ديگر بنشينيد . و مانند مردمان دوران جاهليت ، پراكنده منشينيد .

۳ / ۲۵آداب كُلّىِ آموختنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آغاز دانش ، سكوت است و دوم ، گوش دادن و سوم ، عمل به آن و چهارم ، انتشار آن .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سكوت را فرا بگيريد و سپس ، بردبارى و پس از آن دانش و به دنبالش عمل به آن را ، و آن گاه شما را مژده باد !

امام على عليه السلام :دانش ، جز با پنج چيز به دست نمى آيد : نخستين آنها بسيار پرسيدن و دوم ، اشتغال فراوان [به آن] و سوم ، پاك كردن كارها [ از گناهان] و چهارم ، خدمت بزرگان و پنجم ، يارى جستن از خداوند شكوهمند است .

.

الإمام الصادق عليه السلام عن آبائه عليهم السلام: جاءَ رَجُلٌ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، مَا العِلمُ ؟ قالَ : الإِنصاتُ . قالَ : ثُمَّ مَه ؟ قالَ : الاِستِماعُ . قالَ : ثُمَّ مَه ؟ قالَ : الحِفظُ . قالَ : ثُمَّ مَه ؟ قالَ : العَمَلُ بِهِ . قالَ : ثُمَّ مَه يا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : نَشرُهُ. ⁽¹⁾

مصباح الشريعةـ فيما نَسَبَهُ إلَى الإمامِ الصّادِقِ عليه السلام ـ: المُتَعَلِّمُ يَحتاجُ إلى رَغبَةٍ وإرادَةٍ ⁽²⁾وفَراغٍ ونُسُكٍ وخَشيَةٍ وحِفظٍ وحَزمٍ. ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :اُطلُبُوا العِلمَ مِن مَعدِنِ العِلمِ. ⁽⁴⁾

.

امام صادق عليه السلامـ از پدرانش عليهم السلام ـ: مردى نزد پيامبر خدا آمد و گفت : اى پيامبر خدا! دانش چيست؟ فرمود : «سكوت كردن» . گفت : ديگر چه؟ فرمود : «گوش دادن» . گفت : ديگر چه؟ فرمود : «حفظ كردن» . گفت : ديگر چه؟ فرمود : «عمل به آن» . گفت : ديگر چه ، اى پيامبر خدا ! فرمود : «نشر آن» .

مصباح الشريعةـ در آنچه به امام صادق عليه السلام نسبت داده است ـ: دانشجو به علاقه و اراده و فراغت و عبادت و بيم و حفظ و استوارانديشى نيازمند است .

امام صادق عليه السلام :دانش را از معدن آن بجوييد .

.

عنه عليه السلام :شاوِر في أمرِكَ الَّذينَ يَخشَونَ اللّهَ تَعالى ، وطَلَبُ العِلمِ مِن أعلَى الاُمورِ وأصعَبِها ، فَكانَتِ المُشاوَرَةُ فيهِ أهَمَّ وأوجَبَ. ⁽¹⁾

مشكاة الأنوار عن عنوان البصريّـ وكانَ شَيخاً كَبيراً قَد أتى عَلَيهِ أربَعٌ وتِسعونَ سَنَةً ـ: كُنتُ أختَلِفُ إلى مالِكِ بنِ أنَسٍ سِنينَ ، فَلَمّا حَضَرَ جَعفَرٌ الصّادِقُ عليه السلام المَدينَةَ اختَلَفتُ إلَيهِ وأحبَبتُ أن آخُذَ عَنهُ كَما أخَذتُ مِن مالِكٍ ، فَقالَ لي يَوماً : إنّي رَجُلٌ مَطلوبٌ ومَعَ ذلِكَ لي أورادٌ في كُلِّ ساعَةٍ مِن آناءِ اللَّيلِ وَالنَّهارِ فَلا تَشغَلني عَن وِردي فَخُذ عَن مالِكٍ وَاختَلِف إلَيهِ كَما كُنتَ تَختَلِفُ إلَيهِ . فَاغتَمَمتُ مِن ذلِكَ وخَرَجتُ مِن عِندِهِ وقُلتُ في نَفسي : لَو تَفَرَّسَ فِيَّ خَيراً لَما زَجَرَني عَنِ الاِختِلافِ إلَيهِ وَالأَخذِ عَنهُ ، فَدَخَلتُ مَسجِدَ الرَّسولِ صلى الله عليه و آله وسَلَّمتُ عَلَيهِ ، ثُمَّ رَجَعتُ مِنَ القَبرِ إلَى الرَّوضَةِ وصَلَّيتُ فيها رَكعَتَينِ وقُلتُ : أسأَلُكَ يا اللّهُ يا اللّهُ أن تَعطِفَ عَلَيَّ قَلبَ جَعفَرٍ وتَرزُقَني مِن عِلمِهِ ما أهتَدي بِهِ إلى صِراطِكَ المُستَقيمِ . ورَجَعتُ إلى داري مُغتَمّا حَزيناً ولَم أختَلِف إلى مالِكِ بنِ أنَسٍ لِما اُشرِبَ قَلبي مِن حُبِّ جَعفَرٍ ، فَما خَرَجتُ مِن داري إلاّ إلَى الصَّلاةِ المَكتوبَةِ حَتّى عيلَ صَبري ، فَلَمّا ضاقَ صَدري تَنَعَّلتُ وتَرَدَّيتُ وقَصَدتُ جَعفَرً ا ، وكانَ بَعدَما صَلَّيتُ العَصرَ ، فَلَمّا حَضَرتُ بابَ دارِهِ استَأذَنتُ عَلَيهِ فَخَرَجَ خادِمٌ لَهُ . فَقالَ : ما حاجَتُكَ ؟ فَقُلتُ : السَّلامُ عَلَى الشَّريفِ . فَقالَ : هُوَ قائِمٌ في مُصَلاّهُ ، فَجَلَستُ بِحِذاءِ بابِهِ ، فَما لَبِثتُ إلاّ يَسيراً إذ خَرَجَ خادِمٌ لَهُ . قالَ : اُدخُل عَلى بَرَكَةِ اللّهِ ، فَدَخَلتُ وسَلَّمتُ عَلَيهِ ، فَرَدَّ عَلَيَّ السَّلامَ. وقالَ : اِجلِس غَفَرَ اللّهُ لَكَ ، فَجَلَستُ ، فَأَطرَقَ مَلِيًّا ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ. وقالَ : أبو مَن ؟ قُلتُ : أبو عَبدِاللّهِ . قالَ : ثَبَّتَ اللّهُ كُنيَتَكَ ووَفَّقَكَ لِمَرضاتِهِ . قُلتُ في نَفسي : لَو لَم يَكُن لي مِن زِيارَتِهِ وَالتَّسليمِ عَلَيهِ غَيرُ هذَا الدُّعاءِ لَكانَ كَثيراً ، ثُمَّ أطرَقَ مَلِيًّا ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ. فَقالَ : يا أبا عَبدِاللّهِ ما حاجَتُكَ؟ قُلتُ : سَأَلتُ اللّهَ أن يَعطِفَ قَلبَكَ عَلَيَّ ويَرزُقَني مِن عِلمِكَ ، وأرجو أنَّ اللّهَ تَعالى أجابَني فِي الشَّريفِ ما سَأَلتُهُ . فَقالَ : يا أبا عَبدِ اللّهِ ، لَيسَ العِلمُ بِالتَّعَلُّمِ ، إنَّما هُوَ نورٌ يَقَعُ في قَلبِ مَن يُريدُ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى أن يَهدِيَهُ ، فَإِن أرَدتَ العِلمَ فَاطلُب أوَّلاً مِن نَفسِكَ حَقيقَةَ العُبودِيَّةِ ، وَاطلُبِ العِلمَ بِاستِعمالِهِ ، وَاستَفهِمِ اللّهَ يُفهِمكَ . قُلتُ : يا شَريفُ . فَقالَ : قُل يا أبا عَبدِاللّهِ . قُلتُ : يا أبا عَبدِاللّهِ ، ما حَقيقَةُ العُبودِيَّةِ ؟ قالَ : ثَلاثَةُ أشياءَ : أن لا يَرَى العَبدُ لِنَفسِهِ فيما خَوَّلَهُ اللّهُ إلَيهِ مِلكاً ؛ لِأَنَّ العَبيدَ لا يَكونُ لَهُم مِلكٌ ، يَرَونَ المالَ مالَ اللّهِ يَضَعونَهُ حَيثُ أمَرَهُمُ اللّهُ تَعالى بِهِ ، ولا يُدَبِّرُ العَبدُ لِنَفسِهِ تَدبيراً ، وجُملَةُ اشتِغالِهِ فيما أمَرَهُ اللّهُ تَعالى بِهِ ونَهاهُ عَنهُ ، فَإِذا لَم يَرَ العَبدُ لِنَفسِهِ فيما خَوَّلَهُ اللّهُ تَعالى مِلكاً هانَ عَلَيهِ الإِنفاقُ فيما أمَرَهُ اللّهُ تَعالى أن يُنفِقَ فيهِ ، وإذا فَوَّضَ العَبدُ تَدبيرَ نَفسِهِ عَلى مُدَبِّرِهِ هانَ عَلَيهِ مَصائِبُ الدُّنيا ، وإذَا اشتَغَلَ العَبدُ بِما أمَرَهُ اللّهُ تَعالى ونَهاهُ لا يَتَفَرَّغُ مِنهُما إلَى المِراءِ وَالمُباهاةِ مَعَ النّاسِ ، فَإِذا أكرَمَ اللّهُ العَبدَ بِهذِهِ الثَّلاثِ هانَ عَلَيهِ الدُّنيا وإبليسُ وَالخَلقُ ، ولا يَطلُبُ الدُّنيا تَكاثُراًوتَفاخُراً ، ولا يَطلُبُ عِندَ النّاسِ عِزًّا وعُلُوًّا ، ولا يَدَعُ أيّامَهُ باطِلاً ، فَهذا أوَّلُ دَرَجَةِ المُتَّقينَ ، قالَ اللّهُ تَعالى : «تِلْكَ الدَّارُ الاْخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِى الْأَرْضِ وَلاَ فَسَادًا وَ الْعَـقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» . ⁽²⁾ قُلتُ : يا أبا عَبدِاللّهِ أوصِني . فَقالَ : اُوصيكَ بِتِسعَةِ أشياءَ ، فَإِنَّها وَصِيَّتي لِمُريدِي الطَّريقِ إلَى اللّهِ عز و جل ، وَاللّهَ أسأَلُ أن يُوَفِّقَكَ لاِستِعمالِهِ ؛ ثَلاثَةٌ مِنها في رِياضَةِ النَّفسِ ، وثَلاثَةٌ مِنها فِي الحِلمِ ، وثَلاثَةٌ مِنها فِي العِلمِ ، فَاحفَظها وإيّاكَ وَالتَّهاوُنَ بِها . قالَ عُنوانُ : فَفَرَّغتُ قَلبي لَهُ . فَقالَ : أمَّا اللَّواتي فِي الرِّياضَةِ ، فَإِيّاكَ أن تَأكُلَ ما لا تَشتَهيهِ فَإِنَّهُ يورِثُ الحَماقَةَ وَالبُلهَ ، ولا تَأكُل إلاّ عِندَ الجوعِ ، وإذا أكَلتَ فَكُل حَلالاً وسَمِّ اللّهَ ، واذكُر حَديثَ الرَّسولِ صلى الله عليه و آله : ما مَلَأَ آدَمِيٌّ وِعاءً شَرًّا مِن بَطنِهِ ، فَإِن كانَ لابُدَّ فَثُلُثٌ لِطَعامِهِ وثُلُثٌ لِشَرابِهِ وثُلُثٌ لِنَفسِهِ . وأمَّا اللَّواتي فِي الحِلمِ ، فَمَن قالَ لَكَ : إن قُلتَ واحِدَةً سَمِعتَ عَشراً ، فَقُل : إن قُلتَ عَشراً لَم تَسمَع واحِدَةً ، ومَن شَتَمَكَ فَقُل : إن كُنتَ صادِقاً فيما تَقولُ فَاللّهَ أسألُ أن يَغفِرَها لي ، وإن كُنتَ كاذِباً فيما تَقولُ فَاللّهَ أسأَلُ أن يَغفِرَها لَكَ ، ومَن وَعَدَكَ بِالجَفاءِ فَعِدهُ بِالنَّصيحَةِ وَالدُّعاءِ . وأمَّا اللَّواتي فِي العِلمِ ، فَاسأَلِ العُلَماءَ ما جَهِلتَ ، وإيّاكَ أن تَسأَلَهُم تَعَنُّتاً وتَجرِبَةً ، وإيّاكَ أن تَعمَلَ بِرَأيِكَ شَيئاً ، وخُذ بِالاِحتِياطِ في جَميعِ ما تَجِدُ إلَيهِ سَبيلاً ، وَاهرُب مِنَ الفُتيا هَرَبَكَ مِنَ الأَسَدِ ، ولا تَجعَل رَقَبَتَكَ لِلنّاسِ جِسراً . قُم عَنّي يا أبا عَبدِاللّهِ ، فَقَد نَصَحتُ لَكَ ، ولا تُفسِد عَلَيَّ وِردي ، فَإِنِّي امرُؤٌ ضَنينٌ بِنَفسي ، وَالسَّلامُ. ⁽³⁾

.

امام صادق عليه السلام :در كارت با آنان كه از خداوند متعال مى ترسند ، مشورت كن و جستجوى دانش ، از والاترين و سخت ترين كارهاست . پس مشاوره در آن ، مهم تر و واجب تر است .

مشكاة الأنوار به نقل از عنوان بصرى ـ مردى سالمند كه ۹۴ سال عمر كرده بود ـ :سال ها با مالك بن انس ، رفت و آمد داشتم ؛ امّا چون جعفر صادق عليه السلام در مدينه حضور يافت ، با وى باب رفت و آمد را گشودم و دوست داشتم همان گونه كه از مالك ، كسب معرفت مى كردم ، از وى نيز اخذ كنم . پس روزى به من فرمود : «من ، مردى هستم كه محلّ مراجعه ام و با اين همه براى هر ساعت از ساعت هاى شب و روز ، وردى دارم . پس مرا از وردم باز مدار و از مالك ، كسب و با وى ، رفت و آمد كن ، همان گونه كه قبلاً مى كردى» . من از اين موضوع ، غمگين شدم و از نزد او بيرون آمدم و پيش خود گفتم : اگر خيرى در من مى ديد ، مرا از آمد و شد و استفاده از خود ، باز نمى داشت . به مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله رفتم و بر وى سلام دادم آنگاه از قبر به روضه (ميان قبر و منبر پيامبر صلى الله عليه و آله ) بازگشتم و دو ركعت نماز خواندم و گفتم : خدايا! خدايا! از تو مى خواهم كه دل جعفر را بر من نرم كنى و مرا از دانشش روزى دهى تا با آن به راه راستت رهنمون شوم . انديشناك و غمگين به خانه ام بازگشتم و ديگر با مالك بن اَنَس ، رفت و آمد نكردم؛ چون دلم از دوستى جعفر عليه السلام لبريز گشته بود ، و از خانه جز براى نمازهاى واجب بيرون نيامدم، تا اين كه طاقتم تمام شد. چون سينه ام تنگ شد ، كفش به پا كردم و ردا بر دوش افكندم و پس از نماز عصر ، قصد خانه جعفر عليه السلام را كردم . چون به در خانه اش رسيدم ، اجازه خواستم . خادمش بيرون آمد و گفت : نيازت چيست؟ گفتم : سلام دادن به آن بزرگوار . گفت : به نماز ايستاده است . رو به روى در نشستم و اندكى بيش درنگ نكرده بودم كه خادمش بيرون آمد و گفت : به بركت خدا ، وارد شو . داخل شدم و بر او سلام دادم و او پاسخم داد و فرمود : «بنشين ، خدايت بيامرزد !» . نشستم . آن گاه ، مدّتى دراز ، سر به زير افكند و خاموش مانْد . سپس سرش را بلند كرد و فرمود : «كنيه ات چيست؟» . گفتم : ابو عبداللّه . فرمود : «خداوند ، كنيه ات را باقى و تو را به خشنودى اش موفّق بدارد» . پيش خود گفتم : اگر از ديدار و عرض سلام به او بهره اى جز همين دعا نبود ، خود ، بسيار است . سپس ، مدتى دراز ، سر به زير افكند و خاموش مانْد و سپس ، سر بلند كرد و فرمود : «اى ابو عبد اللّه ! نيازت چيست؟» . گفتم : از خداوند خواسته ام كه دلت را بر من نرم كند و از دانشت روزى ام سازد و اميدوارم كه خداوند متعال ، خواسته ام را در مورد آن بزرگوار ، اجابت كرده باشد . فرمود : اى ابو عبد اللّه ! دانستن ، به آموختن نيست ؛ بلكه دانش ، نورى است كه در دل هركس كه خداوند ـ تبارك و تعالى ـ هدايتش را بخواهد ، تابيده مى شود . اگر دانش مى خواهى ، ابتدا از نفس خود ، حقيقت بندگى را بخواه و دانش را با عمل به آن بطلب و از خداوند ، فهم را بخواه كه به تو مى فهمانَد» . گفتم : اى شريف! فرمود : «بگو ، اى ابو عبد اللّه !» . گفتم : اى ابو عبد اللّه ! حقيقت بندگى چيست؟ فرمود : «سه چيز است : [ اوّل] اين كه بنده آنچه را خدا به او عطا كرده ، ملك خود نپندارد؛ چون بندگان كه مالك نمى شوند . مال را مال خدا مى بينند و در هرجا كه خداى متعال فرمان داده ، خرج مى كنند . [ دوم اين كه ] بنده براى خود ، تدبيرى نداشته باشد و [ سوم اين كه] همه اشتغالش را در آنچه خداى متعال به آن فرمان داده و يا باز داشته ، قرار دهد . پس چون بنده در آنچه خدا به او عطا كرده ، ملكيتى براى خود نمى بيند ، برايش هزينه كردن در آنچه خداوند متعال فرمان داده است ، آسان مى آيد و هنگامى كه بنده ، تدبير خود را به مدبّرش وا نهاد ، مصيبت هاى دنيا بر وى آسان مى شود و هنگامى كه بنده به آنچه خداوند امر و نهى كرده ، مشغول شد ، فرصتى براى ستيزه و فخر فروشى به مردم نمى يابد . پس چون خداوند ، بنده را با اين سه گرامى داشت ، دنيا و ابليس و مردم بر وى خوار مى شوند و دنيا را از روى مال اندوزى و فخرفروشى نمى جويد و عزّت و سربلندى نزد مردم را نمى طلبد و روزگارش را به باطل نمى گذراند و اين ، نخستين درجه پرهيزگاران است . خداوند متعال مى فرمايد : «آن سراى آخرت را براى كسانى قرار مى دهيم كه خواستار برترى و تباهى در زمين نيستند ؛ و عاقبت از آن پرهيزگاران است» » . گفتم : اى ابو عبد اللّه ! به من سفارش كن . فرمود : «تو را به نُه چيز سفارش مى كنم كه آن ، سفارش من به پويندگان راه خداوند عز و جل است و از خدا مى خواهم كه تو را در به كار بستن آنها موفّق فرمايد : سه سفارش در رياضت نفس ، سه سفارش در بردبارى و سه سفارش در دانش است . آنها را حفظ كن و مباد كه در آنها سستى كنى» . پس به او دل سپردم . فرمود : «امّا آنچه مربوط به رياضت نفس است : زنهار كه آنچه را بدان اشتها ندارى ، بخورى كه موجب حماقت و نافهمى مى گردد و جز هنگام گرسنگى مخور و هنگامى كه مى خورى ، حلال بخور و نام خدا را ببر و حديث پيامبر صلى الله عليه و آله را به ياد آور كه : آدمى ظرفى را بدتر از شكمش پُر نكرد . پس حال كه ناچارى ، يكْ سومِ معده را براى خوراك ، يك سوم را براى نوشيدنى و يكْ سوم را براى هوا بگذار . و امّا سفارش هايم در بردبارى : هركس به تو گفت : اگر يك سخن بگويى ، ده سخن مى شنوى ، به او بگو : گر ده تا بگويى ، يكى هم نمى شنوى . هركس تو را دشنام داد ، به او بگو : اگر در آنچه مى گويى ، راستگو باشى ،از خدا مى خواهم كه آنها را بر من بيامرزد و اگر در آنچه مى گويى ، دروغگو باشى ، از خدا مى خواهم كه آنها را بر تو بيامرزد، و هركس تو را به ستم تهديد كرد ، او را به خيرخواهى و دعا وعده ده . و امّا آنچه مربوط به دانش است : آنچه را نمى دانى ، از دانشمندان بپرس . مبادا كه براى به تنگنا انداختن و آزمودن بپرسى ، و زنهار كه در كارى به رأى خود ، عمل كنى و در هر چه مى توانى ، احتياط كن و از فتوا دادن ، همچون گريختنت از شير ، بگريز و گردنت را پل مردم قرار مده ! اى ابو عبد اللّه ! از نزدم برخيز كه تو را نصيحت كردم و مانع [ كار و ]قرائت روزانه ام مشو كه من بر [ وقت ] خود ، حسّاس و سختگيرم . والسلام !» .

.

. .

. .

. .

. .

الإمام عليّ عليه السلام : ألا لا تَنالُ العِلمَ إلاّ بِسِتَّةٍ سَاُنبيكَ عَن مَجموعِها بِبَيانِ ذَكاءٌ وحِرصٌ وَاصطِبارٌ وبُلغَةٌ وإرشادُ اُستاذٍ وطولُ زَمانِ ⁽¹⁾

.

امام على عليه السلام :هرگز به دانش دست نمى يابى ، مگر با شش چيز/ كه من با بيانم تو را از همه آنها آگاه مى كنم :هوش و حرص و شكيبايى و قناعت/ و راهنمايى استاد و درازاى زمان .

.

الفصل الرابع : آداب السّؤالأ ـ ما يَنبَغي فيه۴ / ۱التَّعَقُّلالإمام عليّ عليه السلام :أمّا بَعدُ ، أيُّهَا النّاسُ ! إذا سَأَلَ سائِلٌ فَليَعقِل ، وإذا سُئِلَ فَليَتَثَبَّت ؛ فَوَاللّهِ لَقَد نَزَلَت بِكُم نَوازِلُ البَلاءِ وحَقائِقُ الاُمورِ ؛ لِفَشَلِ كَثيرٍ مِنَ المَسؤولينَ ، وإطراقِ كَثيرٍ مِنَ السّائِلينَ. ⁽¹⁾

۴ / ۲السُّؤالُ تَفَقُّهًارسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا قَعَدَ أحَدُكُم إلى أخيهِ فَليَسأَلهُ تَفَقُّهاً ، ولا يَسأَلهُ تَعَنُّتاً. ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ لِسائِلٍ سَأَلَهُ عَن مُعضِلَةٍ ـ: سَل تَفَقُّهاً ولا تَسأَل تَعَنُّتاً ؛ فَإِنَّ الجاهِلَ المُتَعَلِّمَ شَبيهٌ بِالعالِمِ ، وإنَّ العالِمَ المُتَعَسِّفَ شَبيهٌ بِالجاهِلِ المُتَعَنِّتِ. ⁽³⁾

.

فصل چهارم : آداب پرسيدن

الف ـ آنچه سزاوار است

۴ / ۱ خردورزى

۴ / ۲ پرسيدن براى دانستن

فصل چهارم : آداب پرسيدنالف ـ آنچه سزاوار است۴ / ۱خردورزىامام على عليه السلام :اى مردم! هرگاه كسى مى پرسد ، بينديشد و هرگاه پرسيده شد ، درنگ كند . به خدا سوگند كه به دليل سستى بسيارى از پرسيده شدگان و سكوت بسيارى از پرسندگان شما ، بلا و حقايق امور ⁽¹⁾بر شما نازل شده است .

۴ / ۲پرسيدن براى دانستنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هرگاه يكى از شما نزد برادرش مى نشيند ، پس براى فهميدن ، نه درمانده كردن او ، از وى بپرسد .

امام على عليه السلامـ به پرسشگرى كه از ايشان ، درباره مشكلى پرسيده بود ـ: براى فهميدن ، نه درمانده كردن ، بپرس كه نادان دانشجو ، مانند دانشمند است و دانشمند بى تدبير ، مانند نادان آزاردهنده است .

.

عنه عليه السلامـ في صِفَةِ المُؤمِنِ ـ: يَصمُتُ لِيَسلَمَ ، ويَسأَلُ لِيَفهَمَ. ⁽¹⁾

الإمام الحسين عليه السلام :كانَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ عليه السلام بِالكوفَةِ فِي الجامِعِ إذ قامَ إلَيهِ رَجُلٌ مِن أهلِ الشّامِ ، فَقالَ : يا أميرَ المُؤمِنينَ ، إنّي أسأَلُكَ عَن أشياءَ . فَقالَ : سَل تَفَقُّهاً ولا تَسأَل تَعَنُّتاً. ⁽²⁾

المناقب لابن شهر آشوبـ في سيرَةِ الإمامِ الباقِرِ عليه السلام ـ: قالَ الأبرَشُ الكَلبِيُّ لِهِشامٍ : مَن هذَا الَّذِي احتَوَشَهُ أهلُ العِراقِ ويَسأَلونَهُ ؟ قالَ : هذا نَبِيُّ الكوفَةِ ، وهُوَ يَزعُمُ أنَّهُ ابنُ رَسولِ اللّهِ وباقِرُ العِلمِ ومُفَسِّرُ القُرآنِ ، فَاسأَلهُ مَسأَلَةً لا يَعرِفُها ، فَأَتاهُ. وقالَ : يَا ابنَ عَلِيٍّ قَرَأتَ التَّوراةَ وَالإِنجيلَ وَالزَّبورَ وَالفُرقانَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَإِنّي سائِلُكَ عَن مَسائِلَ . قالَ : سَل ، فَإِن كُنتَ مُستَرشِداً فَسَتَنتَفِعُ بِما تَسأَلُ عَنهُ ، وإن كُنتَ مُتَعَنِّتاً فَتَضِلُّ بِما تَسأَلُ عَنهُ. ⁽³⁾

الكافي عن الحسين بن علوان :سَأَلَ رَجُلٌ أبا عَبدِاللّهِ عليه السلام عَن طَعمِ الماءِ . فَقالَ : سَل تَفَقُّهاً ولا تَسأَل تَعَنُّتاً ؛ طَعمُ الماءِ طَعمُ الحَياةِ. ⁽⁴⁾

.

امام على عليه السلامـ در توصيف مؤمن ـ: ساكت مى گردد تا سلامت بماند و مى پرسد تا بفهمد .

امام حسين عليه السلام :على بن ابى طالب عليه السلام در مسجد جامع كوفه بود . مردى از اهل شام برخاست و گفت : اى اميرمؤمنان ! پرسش هايى از تو دارم . فرمود : «براى فهميدن ، نه درمانده كردن ، بپرس» .

المناقب، ابن شهر آشوبـ در بيان سيره امام باقر عليه السلام ـ: اَبرَش كلبى با اشاره به امام باقر عليه السلام از هشام پرسيد : اين شخص كيست كه اهل عراق ، گِرد او را گرفته اند و از او مى پرسند؟ گفت : اين ، پيامبر كوفه است و او مى پندارد كه فرزند پيامبر خدا و شكافنده دانش و مفسّر قرآن است . پس پرسشى از او بپرس كه نداند . ابرش نزد او آمد و گفت : اى پسر على! آيا تورات و انجيل و زبور و قرآن را خوانده اى؟ فرمود : «بلى» . گفت : من چند سؤال مى پرسم . فرمود : «بپرس كه اگر رهجويى ، از آنچه مى پرسى ، بهره مى برى و اگر قصد آزار و درمانده كردن دارى ، گم راه مى شوى» .

الكافىـ به نقل از حسين بن علوان ـ: مردى درباره مزه آب از امام صادق عليه السلام پرسيد. فرمود : «براى فهميدن ، نه درمانده كردن بپرس . مزه آب ، مزه زندگى است» .

.

۴ / ۳حُسنُ السُّؤالِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :حُسنُ السُّؤالِ نِصفُ العِلمِ. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن أحسَنَ السُّؤالَ عَلِمَ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :مَن عَلِمَ أحسَنَ السُّؤالَ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :أجمِلوا فِي الخِطابِ تَسمَعوا جَميلَ الجَوابِ. ⁽⁴⁾

۴ / ۴رِعايَةُ حَقِّ السّابِقِالإمام الصادق عليه السلام :أتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله رَجُلانِ : رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ ورَجُلٌ مِن ثَقيفٍ . فَقالَ الثَّقيفِيُّ : يا رَسولَ اللّهِ ، حاجَتي . فَقالَ : سَبَقَكَ أخوكَ الأَنصارِيُّ . فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، إنّي عَلى ظَهرِ سَفَرٍ وإنّي عَجلانُ . وقالَ الأَنصارِيُّ : إنّي قَد أذِنتُ لَهُ. ⁽⁵⁾

.

۴ / ۳ نيكو پرسيدن

۴ / ۴ رعايت حقّ تقدّم

۴ / ۳نيكو پرسيدنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نيكويى پرسش ، نيمى از دانش است .

امام على عليه السلام :هر كس نيكو بپرسد ، بداند .

امام على عليه السلام :هركس بداند ، نيكو بپرسد .

امام على عليه السلام :زيبا خطاب كنيد تا پاسخِ زيبا بشنويد .

۴ / ۴رعايت حقّ تقدّمامام صادق عليه السلام :دو مرد نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند : مردى از انصار و مردى از ثقيف . مرد ثقيفى گفت : اى پيامبر خدا ! نيازى دارم . فرمود : «برادر انصارى ات مقدّم است» . گفت : اى پيامبر خدا ! من در سفرم و شتاب دارم . مرد انصارى گفت : به او اجازه دادم و نوبتم را به او وا نهادم .

.

ب ـ ما لا يَنبَغي فيه۴ / ۵السُّؤالُ تَعَنُّتًاالاختصاص عن ابن عبّاس :قالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله ] لِعَبدِاللّهِ بنِ سَلامٍ] : الحَمدُ للّهِِ عَلى نَعمائِهِ ، يَابنَ سَلامٍ ، أجِئتَني سائِلاً أو مُتَعَنِّتاً ؟ قالَ : بَل سائِلاً يا مُحَمَّدُ . قالَ : عَلَى الضَّلالَةِ أم عَلَى الهُدى ؟ قالَ : بَل عَلَى الهُدى يا مُحَمَّدُ . فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : فَسَل عَمّا تَشاءُ. ⁽¹⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :شِرارُ النّاسِ الَّذينَ يَسأَلونَ عَن شِرارِ المَسائِلِ ؛ كَي يُغَلِّطوا بِهَا العُلَماءَ. ⁽²⁾

سنن أبي داود عن معاوية :إنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله نَهى عَنِ الغَلوطاتِ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

ب ـ آنچه شايسته نيست

۴ / ۵ پرسيدن براى درمانده كردن

ب ـ آنچه شايسته نيست۴ / ۵پرسيدن براى درمانده كردنالاختصاصـ به نقل از ابن عبّاس ـ: پيامبر صلى الله عليه و آله به عبد اللّه بن سلام فرمود : «اى ابن سلام! سپاس ، خداى راست بر نعمت هايش . آيا براى پرسيدن آمده اى يا براى درمانده كردن ؟». گفت : اى محمّد! براى پرسيدن آمده ام . فرمود : «براى گم راهى يا هدايت ؟» . گفت :اى محمّد ! براى هدايت . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «هرچه مى خواهى ، بپرس» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بدترينِ مردم ، كسانى اند كه از بدترين مسئله ها ، مى پرسند ، تا دانشمندان را به اشتباه بيندازند .

سنن أبى داوودـ به نقل از معاويه ـ: پيامبر صلى الله عليه و آله از مغلطه كارى منع فرمود .

.

الإمام عليّ عليه السلام :النّاسُ مَنقوصونَ مَدخولونَ إلاّ مَن عَصَمَ اللّهُ ، سائِلُهُم مُتَعَنِّتٌ ، ومُجيبُهُم مُتَكَلِّفٌ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لِعُنوانَ البَصرِيِّ فِي العِلمِ ـ: فَاسأَلِ العُلَماءَ ما جَهِلتَ ، وإيّاكَ أن تَسأَلَهُم تَعَنُّتاً وتَجرِبَةً ، وإيّاكَ أن تَعمَلَ بِرَأيِكَ شَيئاً. ⁽²⁾

راجع : ص ۱۴۲ ح ۲۳۹۲ ـ ۲۳۹۳ و ۱۴۴ ح ۲۳۹۵ ـ ۲۳۹۷ .

۴ / ۶السُّؤالُ عَمّا قَد يَضُرُّ جَوابُهُالكتاب«يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْيَاءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِن تَسْـئلُواْ عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْءَانُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ» . ⁽³⁾

«قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِى فَلاَ تَسْـئلْنِى عَن شَىْ ءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا» . ⁽⁴⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :اُسكُتوا عَمّا سَكَتَ اللّهُ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالى حَدَّ لَكُم حُدوداً فَلا تَعتَدوها ، وفَرَضَ عَلَيكُم فَرائِضَ فَلا تُضَيِّعوها ، وسَنَّ لَكُم سُنَناً فَاتَّبِعوها ، وحَرَّمَ عَلَيكُم حُرُماتٍ فَلا تَهتِكوها ، وعَفا لَكُم عَن أشياءَ رَحمَةً مِنهُ لَكُم مِن غَيرِ نِسيانٍ فَلا تَتَكَلَّفوها. ⁽⁶⁾

.

۴ / ۶ پرسيدن از چيزهايى كه پاسخش زيانبار است

امام على عليه السلام :مردم ، ناتمام و معيوب اند ، مگر كسى كه خدا [ او را] نگه دارد . پرسشگرشان ، آزاردهنده و پاسخگويشان ، متكلّف است .

امام صادق عليه السلامـ در سفارشش به عنوان بصرى درباره دانش ـ: آنچه را نمى دانى ، از دانشمندان بپرس و مبادا براى درمانده كردن و آزمودن بپرسى ، و زنهار كه در كارى به رأى خود ، عمل كنى !

ر . ك : ص ۱۴۳ ح ۲۳۹۲ ـ ۲۳۹۳ و ۱۴۵ ح ۲۳۹۵ ـ ۲۳۹۷ .

۴ / ۶پرسيدن از چيزهايى كه پاسخش زيانبار استقرآن«اى مؤمنان! از چيزهايى مپرسيد كه اگر بر شما آشكار شوند بر شما ناخوش آيد و اگر هنگام فرود آمدن قرآن آنها را بپرسيد ، براى شما آشكار مى شود . خدا از آنچه بود ، درگذشت و او آمرزنده بردبار است» .

«گفت : اگر مرا پيروى مى كنى ، از چيزى مپرس تا خود از آن سخن به ميان آورم» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :در آنچه خدا سكوت كرده ، سكوت كنيد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند متعال ، حدودى را براى شما تعيين نموده است ؛ از آنها فراتر نرويد و واجباتى را بر شما واجب ساخته ، پس آنها را تباه مكنيد و سنّت هايى را براى شما بنا نهاده ، پس از آنها پيروى كنيد و حرام هايى را بر شما حرام كرده ، پس هتك حرمت نكنيد و پاره اى چيزها را از روى رحمتش به شما بخشيده است ، بى آن كه فراموش كرده باشد . پس خود را براى آنها به زحمت ميندازيد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :دَعوني ما تَرَكتُكُم ، إنَّما أهلَكَ مَن كانَ قَبلَكُم سُؤالُهُم وَاختِلافُهُم عَلى أنبِيائِهِم ، فَإِذا نَهَيتُكُم عَن شَيءٍ فَاجتَنِبوهُ ، وإذا أمَرتُكُم بِأَمرٍ فَأتوا مِنهُ مَا استَطَعتُم. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لَولا أنَّ بَني إسرائيلَ قالوا : «وَ إِنَّـآ إِن شَآءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ» ⁽²⁾ما اُعطوا أبَداً ، ولَو أنَّهُمُ اعتَرَضوا بَقَرَةً مِنَ البَقَرِ فَذَبَحوها لَأَجزَأَت عَنهُم ، ولكِنَّهُم شَدَّدوا فَشَدَّدَ اللّهُ عَلَيهِم. ⁽³⁾

مسند أبي يعلى عن ابن عمر :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ : لا يَزالُ هذَا الحَيُّ مِن قُرَيشٍ آمِنينَ حَتّى يَرُدّوهُم عَن دينِهِم (كفّار حمنا ) ⁽⁴⁾. قالَ : فَقامَ إلَيهِ رَجُلٌ. فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، أفِي الجَنَّةِ أنَا أم فِي النّارِ ؟ قالَ : فِي الجَنَّةِ . ثُمَّ قامَ إلَيهِ آخَرُ فَقالَ : أفِي الجَنَّةِ أنَا أم فِي النّارِ ؟ ( قالَ : فِي النّارِ ) . ثُمَّ قالَ : اُسكُتوا عَنّي ما سَكَتُّ عَنكُم ، فَلَولا أن لا تَدافَنوا لَأَخبَرتُكُم بِمَلَئِكُم مِن أهلِ النّارِ حَتّى تَعرِفوهُم عِندَ المَوتِ ، ولَو اُمِرتُ أن أفعَلَ لَفَعَلتُ. ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آنچه را رها كرده ام ، وا گذاريد . آنچه پيشينيانِ شما را هلاك كرد ، پرسيدن و اختلاف آنها با پيامبرانشان بود . پس هرگاه شما را از چيزى باز داشتم ، از آن دورى كنيد و هرگاه به كارى فرمان دادم ، به اندازه توان خود ، آن را انجام دهيد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اگر نبود كه بنى اسرائيل گفتند : «و بى گمان ، اگر خدا بخواهد ، ما ره يافتگانيم» ، هرگز به مقصود نمى رسيدند و اگر آنان ، گاوى از ميان گاوها مى گرفتند و آن را ذبح مى كردند ، كفايتشان مى كرد؛ ولى آنها سخت گرفتند . پس خدا هم بر آنها سخت گرفت .

مسند أبى يعلىـ به نقل از ابن عمر ـ: شنيدم كه پيامبر خدا فرمود : «همواره ، اين عشيره قريش در امان باشند تا خويشاوندان كافر را از دينشان بازگردانند» . مردى برخاست و گفت : اى پيامبر خدا! آيا من بهشتى ام يا جهنّمى؟ فرمود : «تو در بهشتى» . سپس ديگرى برخاست و گفت: آيا من بهشتى ام يا جهنّمى؟ فرمود: «تو در جهنّمى» . سپس فرمود: «در آنچه من ساكت ماندم، شما هم ساكت باشيد واگر نبود كه همديگر را دفن نمى كرديد ، جهنّميان شما را معرفى مى كردم ، تا آنان را هنگام مرگ بشناسيد و اگر به اين كار فرمان مى يافتم ، بى گمان ، انجام مى دادم» .

.

الإمام الرضا عليه السلام :إنَّ رَجُلاً مِن بَني إسرائيلَ قَتَلَ قَرابَةً لَهُ ثُمَّ أخَذَهُ وطَرَحَهُ عَلى طَريقِ أفضَلِ سِبطٍ مِن أسباطِ بَني إسرائيلَ ، ثُمَّ جاءَ يَطلُبُ بِدَمِهِ ، فَقالوا لِموسى عليه السلام : إنَّ سِبطَ آلِ فُلانٍ قَتَلوا فُلاناً ، فَأَخبِرنا مَن قَتَلَهُ ؟ قالَ : اِيتوني بِبَقَرَةٍ ، «قَالُواْ أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَـهِلِينَ» ⁽¹⁾، ولَو أنَّهُم عَمَدوا إلى أيِّ بَقَرَةٍ أجزَأَتهُم ولكِن شَدَّدوا فَشَدَّدَ اللّهُ عَلَيهِم . «قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِىَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ فَارِضٌ وَ لاَ بِكْرٌ» ⁽²⁾ـ يعني لا صَغيرَةٌ ولا كَبيرَةٌ ـ «عَوَانُم بَيْنَ ذَ لِكَ» ⁽³⁾، ولَو أنَّهُم عَمَدوا إلى أيِّ بَقَرَةٍ أجزَأَتهُم ، ولكِن شَدَّدوا فَشَدَّدَ اللّهُ عَلَيهِم . «قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَآءُ فَاقِعٌ لَّوْنُهَا تَسُرُّ النَّـظِرِينَ» ⁽⁴⁾، ولَو أنَّهُم عَمَدوا إلى أيِّ بَقَرَةٍ لَأَجزَأَتهُم ، ولكِن شَدَّدوا فَشَدَّدَ اللّهُ عَلَيهِم . «قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِىَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَـبَهَ عَلَيْنَا وَ إِنَّـآ إِن شَآءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ * قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَ لاَ تَسْقِى الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لاَّ شِيَةَ فِيهَا قَالُواْ الْـئـنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ» ⁽⁵⁾. فَطَلَبوها ، فَوَجَدوها عِندَ فَتًى مِن بَني إسرائيلَ ، فَقالَ : لا أبيعُها إلاّ بِمِل ءِ مَسكِها ⁽⁶⁾ذَهَباً . فَجاؤوا إلى موسى عليه السلام فَقالوا لَهُ ذلِكَ . فَقالَ : اِشتَروها . فَاشتَرَوها وجاؤوا بِها ، فَأَمَرَ بِذَبحِها ، ثُمَّ أمَرَ أن يُضرَبَ المَيِّتُ بِذَنَبِها ، فَلَمّا فَعَلوا ذلِكَ حَيِيَ المَقتولُ ، وقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ ابنَ عَمّي قَتَلَني دونَ مَن يُدَّعى عَلَيهِ قَتلي . فَعَلِموا بِذلِكَ قاتِلَهُ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ موسَى بنُ عِمرانَ عليه السلام لِبَعضِ أصحابِهِ : إنَّ هذِهِ البَقَرَةَ لَها نَبَأٌ . فَقالَ : وما هُوَ ؟ قالَ : إنَّ فَتَىً مِن بَني إسرائيلَ كانَ بارًّا بِأَبيهِ وإنَّهُ اشتَرى تَبيعاً فَجاءَ إلى أبيهِ ورَأى أنَّ المَقاليدَ تَحتَ رَأسِهِ ، فَكَرِهَ أن يوقِظَهُ فَتَرَكَ ذلِكَ البَيعَ ، فَاستَيقَظَ أبوهُ ، فَأَخبَرَهُ ، فَقالَ لَهُ : أحسَنتَ ، خُذ هذِهِ البَقَرَةَ فَهِيَ لَكَ عِوَضاً لِما فاتَكَ . قالَ : فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ موسَى بنُ عِمرانَ عليه السلام : اُنظُروا إلَى البِرِّ ما بَلَغَ بِأَهلِهِ ؟ ! ⁽⁷⁾

.

امام رضا عليه السلام :مردى از بنى اسرائيل ، يكى از خويشان خود را كُشت و جسدش را بر سرِ راه برترينِ خاندان بنى اسرائيل افكند . سپس به خونخواهى اش آمد . به موسى عليه السلام گفتند : فلان خاندان ، فلانى را كشته اند . ما را از قاتلش آگاه كن . فرمود : «ماده گاوى برايم بياوريد» . «گفتند : آيا ما را به ريشخند مى گيرى؟ فرمود : به خدا پناه مى برم از اين كه از نادانان باشم» . اگر آنان هر گاوى را قصد مى كردند ، كفايتشان مى كرد؛ ولى سخت گرفتند . خدا هم بر آنان سخت گرفت . «گفتند : پروردگار خود را بخوان تا براى ما روشن كند كه آن چگونه است . گفت : خداوند مى فرمايد : «آن ، ماده گاوى است نه پير و از كار افتاده و نه تازه سال ، ميان اين دو» يعنى نه كوچك و نه بزرگ . اگر آنان هر گاوى را قصد مى كردند ، كفايتشان مى كرد؛ ولى سخت گرفتند . خدا هم بر آنان سخت گرفت . «گفتند : پروردگارت را بخوان تا براى ما روشن كند كه رنگش چگونه است؟ گفت : خداوند مى فرمايد: «آن ، ماده گاوى است زرد روشن كه رنگش مايه سرور بينندگان مى گردد»» . اگر آنها هر گاوى را قصد مى كردند ، كفايتشان مى كرد؛ ولى سخت گرفتند . خدا هم بر آنها سخت گرفت . «گفتند : پروردگارت را بخوان تا براى ما روشن كند كه آن چگونه است؟ ماده گاو بر ما مشتبه شده است و بى گمان ، اگر خدا بخواهد ، ما ره يافتگانيم . گفت : خداوند مى فرمايد : «آن ، ماده گاوى است كه نه رام است تا زمين را شخم زند ، و نه كشتزار را آبيارى كند . سالم است و هيچ لكّه اى در آن نيست» . گفتند : اكنون ، حقّ مطلب را آوردى» . پس به جستجويش پرداختند و آن را نزد جوانى از بنى اسرائيل يافتند . جوان گفت : آن را نمى فروشم ، جز در برابر آن كه پوستش را پُر از طلا كنيد . پس نزد موسى عليه السلام آمدند و مطلب را برايش گفتند . فرمود : «آن را بخريد» . پس آن را خريدند و آوردند . وى به ذبحش فرمان داد . سپس دستور داد كه با دُم آن به جسد مرده بزنند . چون چنين كردند ، مقتول زنده شد و گفت : اى پيامبر خدا! پسر عمويم مرا كشته است ، نه كسى كه متّهم به قتل من شده است . بدين وسيله ، قاتلش را شناختند . سپس پيامبر خدا ، موسى بن عمران عليه السلام ، به يكى از يارانش فرمود : «اين ماده گاو ، داستانى دارد» . وى گفت : آن چيست؟ فرمود : «جوانى از بنى اسرائيل نسبت به پدرش مهربان و نيكوكار بود . روزى گوساله اى يك ساله خريد و نزد پدرش آمد [تا بهاى آن را بپردازد] ؛ ولى كليدها[ى گاوصندوق] را زير سرِ پدرش ديد و چون بيدار كردنش را ناخوش داشت ، از خريد آن منصرف شد . پس پدرش بيدار شد و پسر ، او را آگاه كرد . پدرش گفت : آفرين ! اين ماده گاو را به جاى آنچه از دستت رفته است ، بگير». سپس پيامبر خدا ، موسى بن عمران عليه السلام ، به صحابى اش فرمود : «بنگر كه نيكى با اهلش چه مى كند» .

.

الإمام عليّ عليه السلام :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ «وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا» ⁽¹⁾قالوا : يا رَسولَ اللّهِ ، أفي كُلِّ عامٍ ؟ فَسَكَتَ ، فَقالوا : أفي كُلِّ عامٍ ؟ فَسَكَتَ . قالَ : ثُمَّ قالوا : أفي كُلِّ عامٍ ؟ فَقالَ : لا ، ولَو قُلتُ نَعَم لَوَجَبَت . فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالى : «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ» ⁽²⁾إلى آخر الآية. ⁽³⁾

.

امام على عليه السلام :هنگامى كه اين آيه نازل شد : «حجّ اين خانه براى خدا بر هر كه توانايى رفتن به سوى آن را دارد ، واجب است» ، پرسيدند : اى پيامبر خدا ! آيا در هر سال؟ ايشان ، خاموش ماند . باز گفتند : آيا در هر سال؟ باز ساكت ماند . سپس باز هم پرسيدند : آيا در هر سال؟ فرمود : «نه ؛ و اگر مى گفتم : آرى ، بى گمان ، واجب مى شد» . سپس خداوند متعال ، اين آيه را نازل فرمود : «اى كسانى كه ايمان آورديد! از چيزهايى مپرسيد كه اگر بر شما آشكار شود ، ناراحتتان مى كند...» .

.

سنن ابن ماجة عن أنس :قالوا : يا رَسولَ اللّهِ ! الحَجُّ في كُلِّ عامٍ ؟ قالَ : لَو قُلتُ : نَعَم لَوَجَبَت ، ولَو وَجَبَت لَم تَقوموا بِها ، ولَو لَم تَقوموا بِها عُذِّبتُم. ⁽¹⁾

مسند ابن حنبل عن ابن عبّاس :خَطَبَنا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالَ : يا أيُّهَا النّاسُ ، كُتِبَ عَلَيكُمُ الحَجُّ . قالَ : فَقامَ الأَقرَعُ بنُ حابِسٍ فَقالَ : أفي كُلِّ عامٍ يا رَسولَ اللّهِ ؟ فَقالَ : لَو قُلتُها لَوَجَبَت ، ولَو وَجَبَت لَم تَعمَلوا بِها ولَم تَستَطيعوا أن تَعمَلوا بِها ، الحَجُّ مَرَّةٌ فَمَن زادَ فَهُوَ تَطَوُّعٌ. ⁽²⁾

مسند ابن حنبل :إنَّ رَجُلاً قالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، الحَجُّ كُلَّ عامٍ ؟ فَقالَ : بَل حَجَّةٌ عَلى كُلِّ إنسانٍ ، ولَو قُلتُ : نَعَم كُلَّ عامٍ ، لَكانَ كُلَّ عامٍ. ⁽³⁾

.

سنن ابن ماجةـ به نقل از انس بن مالك ـ: گفتند : اى پيامبر خدا ! آيا حج در هر سال بر ما واجب است؟ فرمود : «اگر مى گفتم آرى ، بى گمان ، واجب مى شد و اگر واجب مى شد ، از عهده اش بر نمى آمديد و اگر بدان نمى پرداختيد ، عذاب مى شديد» .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابن عبّاس ـ: پيامبر خدا براى ما خطبه خواند و فرمود : «اى مردم! حج بر شما مقرّر شده است» . اقرع بن حابس برخاست و گفت : اى پيامبر خدا ! آيا در هر سال؟ فرمود : «اگر مى گفتم [ بلى] ، واجب مى شد و اگر واجب مى شد ، بدان عمل نمى كرديد و نمى توانستيد عمل كنيد . حج ، يك بار واجب است . هركه بيشتر به جا آورد ، مستحب است» .

مسند ابن حنبل :مردى گفت : اى پيامبر خدا ! حج در هر سال است؟ فرمود : «بر هر انسان ، يك حج [ واجب ]است و اگر گفته بودم : آرى ، در هر سال است ، در هر سال ، واجب مى شد» .

.

صحيح البخاري عن أنس :خَطَبَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله خُطبَةً ما سَمِعتُ مِثلَها قَطُّ . قالَ : لَو تَعلَمونَ ما أعلَمُ لَضَحِكتُم قَليلاً ولَبَكَيتُم كَثيراً . فَغَطّى أصحابُ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله وُجوهَهُم، لَهُم خَنينٌ . فَقالَ رَجُلٌ : مَن أبي ؟ قالَ : فُلانٌ . فَنَزَلَت هذِهِ الآيَةُ «لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ». ⁽¹⁾

صحيح البخاري عن أبي موسى الأشعريّ :سُئِلَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَن أشياءَ كَرِهَها ، فَلَمّا أكثَروا عَلَيهِ المَسأَلَةَ غَضِبَ وقالَ : سَلوني . فَقامَ رَجُلٌ فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، مَن أبي ؟ قالَ : أبوكَ حُذافَةُ . ثُمَّ قامَ آخَرُ فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، مَن أبي ؟ فَقالَ : أبوكَ سالِمٌ مَولى شَيبَةَ . فَلَمّا رَأى عُمَرُ ما بِوَجهِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله مِنَ الغَضَبِ قالَ : إنّا نَتوبُ إلَى اللّهِ عز و جل. ⁽²⁾

صحيح البخاري عن ابن عبّاس :كانَ قَومٌ يَسأَلونَ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله استِهزاءً، فَيَقولُ الرَّجُلُ : مَن أبي ؟ ويَقولُ الرَّجُلُ ـ تَضِلُّ ناقَتُهُ ـ : أينَ ناقَتي ؟ فَأَنزَلَ اللّهُ فيهِم هذِهِ الآيَةَ : «لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ» حَتّى فَرَغَ مِنَ الآيَةِ كُلِّها. ⁽³⁾

.

صحيح البخارىـ به نقل از انس ـ: پيامبر خدا خطبه اى خواند كه هرگز نظيرش را نشنيده بودم . فرمود : «اگر آنچه را من مى دانستم ، مى دانستيد ، كم مى خنديديد و فراوان مى گريستيد» . ياران پيامبر صلى الله عليه و آله چهره هايشان را پوشاندند و آرام گريستند . مردى گفت : پدر من كيست؟ فرمود : «فلانى» . آن گاه اين آيه نازل شد : «از چيزهايى مپرسيد كه اگر آشكار شود ، ناراحتتان مى كند» .

صحيح البخارىـ به نقل از ابو موسى اشعرى ـ: از پيامبر خدا چيزهايى پرسيده شد كه ناخوش مى داشت . چون پرسش ها فراوان شد ، خشمگين شد و فرمود : «از من بپرسيد» . مردى برخاست و گفت : اى پيامبر خدا ! پدر من كيست؟ فرمود : «پدر تو حذافه است» . ديگرى برخاست و گفت : اى پيامبر خدا ! پدر من كيست؟ فرمود : «پدر تو سالم ، آزادشده شيبه است» . پس چون عمَر خشم را در چهره پيامبر خدا ديد ، گفت : بى گمان ، ما به سوى خدا عز و جل توبه مى كنيم .

صحيح البخارىـ به نقل از ابن عبّاس ـ: گروهى به ريشخند از پيامبر خدا سؤال مى كردند . مردى مى گفت : پدر من كيست؟ و مردى كه شترش را گم كرده بود ، مى پرسيد : شترم كجاست؟ پس خداوند ، اين آيه را درباره آنان نازل فرمود : «از چيزهايى مپرسيد كه اگر آشكار شود ، ناراحتتان مى كند ...» .

.

الكافي عن أبي الجارود :قالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام : إذا حَدَّثتُكُم بِشَيءٍ فَاسأَلوني مِن كِتابِ اللّهِ . ثُمَّ قالَ في بَعضِ حَديثِهِ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله نَهى عَنِ القيلِ وَالقالِ ، وفَسادِ المالِ ، وكَثرَةِ السُّؤالِ . فَقيلَ لَهُ : يَابنَ رَسولِ اللّهِ ، أينَ هذا مِن كِتابِ اللّهِ ؟ قالَ : إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ : «لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَـحِم بَيْنَ النَّاسِ» ⁽¹⁾وقالَ : «وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَآءَ أَمْوَ لَكُمُ الَّتِى جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَـمً» ⁽²⁾وقالَ : «لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ» . ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه السلام :اِشتَرِ الجُبنَ مِن أسواقِ المُسلِمينَ مِن أيدِي المُصَلّينَ ، ولا تَسأَل عَنهُ إلاّ أن يَأتِيَكَ مَن يُخبِرُكَ عَنهُ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ الفُضَيلُ وزُرارَةُ ومُحَمَّدُ بنُ مُسلِمٍ عَن شِراءِ اللَّحمِ مِنَ الأَسواقِ ولا يُدرى ما يَصنَعُ القَصّابونَ ـ: كُل إذا كانَ ذلِكَ في أسواقِ المُسلِمينَ ولا تَسأَل عَنهُ. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه السلام :يا أيُّهَا النّاسُ اتَّقُوا اللّهَ ولا تُكثِرُوا السُّؤالَ ، إنَّما هَلَكَ مَن كان قَبلَكُم بِكَثرَةِ سُؤالِهِم أنبِياءَهُم ، وقَد قالَ اللّهُ عز و جل : «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ» وَاسأَلوا عَمّا فَرَضَ اللّهُ عَلَيكُم ، وَاللّهِ إنَّ الرَّجُلَ يَأتيني فَيَسأَلُني فَاُخبِرُهُ فَيَكفُرُ ، ولَو لَم يَسأَلني ما ضَرَّهُ ، وقالَ اللّهُ : «وَإِن تَسْـئلُواْ عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْءَانُ تُبْدَ لَكُمْ» إلى قَولِهِ : «قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِّن قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُواْ بِهَا كَـفِرِينَ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

الكافىـ به نقل از ابو جارود ـ: امام باقر عليه السلام فرمود : «هنگامى كه درباره چيزى با شما سخن گفتم ، دليل آن را از كتاب خدا از من بخواهيد» . پس امام در يكى از سخنانش فرمود : «پيامبر خدا ، از قيل و قال و تباه كردن مال و فراوانىِ سؤال ، نهى فرمود» . گفته شد : اى فرزند پيامبر خدا ! اين در كجاى كتاب خداست؟ فرمود : «خداوند عز و جل مى گويد : «در بسيارى از نجواى ايشان ، خيرى نيست ، مگر آن كه به صدقه دادن يا نيكى و يا اصلاح ميان مردم فرمان دهد» و مى فرمايد : «اموالى را كه خدا مايه قوام شما قرار داده ، به دست نابخردان مسپاريد» . همچنين مى فرمايد : «از چيزهايى مپرسيد كه اگر آشكار شود ، ناراحتتان مى كند» » .

امام باقر عليه السلام :پنير را از بازار مسلمانان و از دست نمازگزاران بخر و از آن مپرس؛ مگر آن كه كسى بيايد و از آن به تو خبر دهد .

امام باقر عليه السلامـ هنگامى كه فضيل و زراره و محمّد بن مسلم از ايشان درباره خريدن گوشت از بازار پرسيدند ، در حالى كه معلوم نيست قصّاب ها چه مى كنند ـ: همين كه آن در بازار مسلمانان است ، بخور و از آن مپرس .

امام صادق عليه السلام :اى مردم! از خدا بپرهيزيد و زياد نپرسيد . پيشينيان شما به دليل بسيار پرسيدن از پيامبرانشان هلاك شدند . خداوند عز و جلفرموده است : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! از چيزهايى مپرسيد كه اگر آشكار شود ، ناراحتتان مى كند» . از آنچه خداوند بر شما واجب كرده است ، بپرسيد . به خدا سوگند ، مردى نزد من مى آيد و مى پرسد و چون آگاهش كنم ، كافر مى شود و اگر از من نمى پرسيد ، زيانى به او نمى رسيد . خداوند مى فرمايد : «اگر هنگام نزول قرآن از آنها بپرسيد ، برايتان آشكار مى شود» تا آن جا كه مى فرمايد : «بى گمان ، پيش از شما نيز قومى از آن پرسيدند و سپس بدان كفر ورزيدند» .

.

عنه عليه السلام :إنَّ عَلِيًّا عليه السلام كانَ يَقولُ : أبهِموا ما أبهَمَهُ اللّهُ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :خَمسَةُ أشياءَ يَجِبُ عَلَى النّاسِ أن يَأخُذوا بِها ظاهِرَ الحُكمِ : الوَلاياتُ ، وَالتَّناكُحُ ، وَالمَواريثُ ، وَالذَّبائِحُ ، وَالشَّهاداتُ ، فَإِذا كانَ ظاهِرُهُ ظاهِراً مَأموناً جازَت شَهادَتُهُ ، ولا يُسأَلُ عَن باطِنِهِ. ⁽²⁾

نهج البلاغة :خَطَبَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام بِهذِهِ الخُطبَةِ [أي خُطبَةَ الأَشباحِ] عَلى مِنبَرِ الكوفَةِ ، وذلِكَ أنَّ رَجُلاً أتاهُ فَقالَ لَهُ : يا أميرَ المُؤمِنينَ ، صِف لَنا رَبَّنا مِثلَما نَراهُ عِياناًلِنَزدادَ لَهُ حُبًّا وبِهِ مَعرِفَةً . فَغَضِبَ ونادى : الصَّلاةَ جامِعَةً ، فَاجتَمَعَ النّاسُ حَتّى غَصَّ المَسجِدُ بِأَهلِهِ . فَصَعِدَ المِنبَرَ وهُوَ مُغضَبٌ مُتَغَيِّرُ اللَّونِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنى عَلَيهِ وصَلّى عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ، ثُمَّ قالَ : . . . فَانظُر أيُّهَا السّائِلُ : فَما دَلَّكَ القُرآنُ عَلَيهِ مِن صِفَتِهِ فَائتَمَّ بِهِ وَاستَضِئ بِنورِ هِدايَتِهِ ، وما كَلَّفَكَ الشَّيطانُ عِلمَهُ مِمّا لَيسَ فِي الكِتابِ عَلَيكَ فَرضُهُ ، ولا في سُنَّةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله وأئِمَّةِ الهُدى أثَرُهُ ، فَكِل عِلمَهُ إلَى اللّهِ سُبحانَهُ ، فَإِنَّ ذلِكَ مُنتَهى حَقِّ اللّهِ عَلَيكَ. ⁽³⁾

سنن الترمذي عن سلمان :سُئِلَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَنِ السَّمنِ وَالجُبنِ وَالفِراءِ . فَقالَ : الحَلالُ ما أحَلَّ اللّهُ في كِتابِهِ ، وَالحَرامُ ما حَرَّمَ اللّهُ في كِتابِهِ ، وما سَكَتَ عَنهُ فَهُوَ مِمّا عَفا عَنهُ. ⁽⁴⁾

.

امام صادق عليه السلام :على عليه السلام مى فرمود : «آنچه را خدا در ابهام گذارده است ، در ابهام بگذاريد» .

امام صادق عليه السلام :در پنج چيز بر مردم واجب است كه همان ظاهرِ حكم را بگيرند : ولايت ها ، ازدواج ، ارث ها ، ذبح ها و گواهى ها كه اگر ظاهرش ظاهرى معتمد بود ، گواهى اش پذيرفته مى شود و از باطنش پرسيده نمى شود .

نهج البلاغة :امير مؤمنان ، اين خطبه (خطبه اَشباح) را بر منبر كوفه خواند و اين ، بدان جهت بود كه مردى نزد ايشان آمد و گفت : اى اميرمؤمنان! پروردگارمان را چنان برايمان توصيف كن كه گويى وى را آشكارا مى بينيم ، تا معرفت و محبّت ما به او افزون شود . امام عليه السلام خشمگين شد و به نماز جماعت ، ندا داد . مردم ، گِرد آمدند تا آن كه مسجد ، مالامال از جمعيت شد . امام عليه السلام خشمناك و با رنگ چهره دگرگون شده بالاى منبر رفت و حمد و ثناى الهى گفت و بر پيامبر صلى الله عليه و آله درود فرستاد و فرمود : «... اى پرسشگر! از هر صفتى كه قرآن ره نموده ، پيروى كن و از نور هدايتش روشنى گير و در هر صفتى كه شيطان ، تو را بدان وا مى دارد ، ولى كتاب بر تو واجب ننموده است و اثرى از آن در سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله و پيشوايان هدايت نيست ، آگاهى به آن را به خداوند سبحان ، وا گذار كه اين ، نهايت حقّ خدا بر توست» .

سنن الترمذىـ به نقل از سلمان ـ: از پيامبر خدا از روغن و پنير و پوست خز پرسيده شد . فرمود : «حلال ، آن است كه خداوند در كتابش حلال فرموده و حرام آن است كه خداوند در كتابش حرام فرموده است و آنچه ساكت مانده ، از جمله چيزهايى است كه خداوند از آنها درگذشته است» .

.

كتاب من لا يحضره الفقيه :سَأَلَ سُلَيمانُ بنُ جَعفَرٍ الجَعفَرِيُّ العَبدَ الصّالِحَ موسَى بنَ جَعفَرٍ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَأتِي السُّوقَ فَيَشتَري جُبَّةَ فِراءٍ ، لا يَدري أذَكِيَّةٌ هِيَ أم غَيرُ ذَكِيَّةٍ ، أيُصَلّي فيها ؟ فَقالَ : نَعَم لَيسَ عَلَيكُمُ المَسأَلَةُ ، إنَّ أبا جَعفَرٍ عليه السلام كانَ يَقولُ : إنَّ الخَوارِجَ ضَيَّقوا عَلى أنفُسِهِم بِجَهالَتِهِم ، إنَّ الدّينَ أوسَعُ مِن ذلِكَ. ⁽¹⁾

تهذيب الأحكام عن إسماعيل بن عيسى :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ عليه السلام عَن جُلودِ الفِراءِ يَشتَريهَا الرَّجُلُ في سُوقٍ مِن أسواقِ الجَبَلِ ، أيَسأَلُ عَن ذَكاتِهِ إذا كانَ البائِعُ مُسلِماً غَيرَ عارِفٍ ؟ قالَ : عَلَيكُم أنتُم أن تَسأَلوا عَنهُ إذا رَأَيتُمُ المُشرِكينَ يَبيعونَ ذلِكَ ، وإذا رَأَيتُم يُصَلّونَ فيهِ فَلا تَسأَلوا عَنهُ. ⁽²⁾

الكافي عن عمر بن حنظلة :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : إنّي تَزَوَّجتُ امرَأَةً فَسَأَلتُ عَنها فَقيلَ فيها . فَقالَ : وأنتَ لِمَ سأَلتَ أيضاً ! لَيسَ عَلَيكُمُ التَّفتيشُ. ⁽³⁾

الكافي عن الكاهليّ عن رجل عن الإمام الصادق عليه السلام ، قال :قُلتُ : أمُرُّ فِي الطَّريقِ فَيَسيلُ عَلَيَّ الميزابُ في أوقاتٍ أعلَمُ أنَّ النّاسَ يَتَوَضَّؤونَ ؟ قالَ : قالَ : لَيسَ بِهِ بَأسٌ ، لا تَسأَل عَنهُ. ⁽⁴⁾

.

كتاب من لا يحضره الفقيه :سليمان بن جعفر جعفرى ، از بنده صالح ، موسى بن جعفر عليه السلام پرسيد : مردى به بازار مى آيد و بالاپوشى از پوست خز مى خرد كه نمى داند تذكيه شده است يا نه . آيا در آن نماز بخواند؟ ايشان پاسخ داد : «بلى . پرسيدن نيز بر شما لازم نيست . امام باقر عليه السلام مى فرمود : خوارج با نادانى شان بر خود تنگ گرفتند . دين ، گسترده تر از اين است » .

تهذيب الأحكامـ به نقل از اسماعيل بن عيسى ـ: از ابوالحسن [ امام كاظم] عليه السلام پرسيدم : آيا انسان از تذكيه (ذبح شرعى) پوست هاى خز كه در بازارى از بازارهاى كوهستان مى خرد و فروشنده ، مسلمانى ناآگاه است ، بپرسد؟ فرمود : «هنگامى پرسيدن بر شما واجب است كه ببينيد مشركان ، اينها را مى فروشند و هرگاه ديديد در آن نماز مى خوانند ، از آن مپرسيد» .

الكافىـ به نقل از عمر بن حنظله ـ: به امام صادق عليه السلام گفتم : با زنى ازدواج كردم . سپس تحقيق كردم ، چيزهايى درباره اش گفته شد . امام عليه السلام فرمود : «چرا پرس و جو كردى؟ بررسى بر شما لازم نيست» .

الكافىـ به نقل از كاهلى ، از مردى كه از امام صادق عليه السلام پرسيد: من از راهى مى گذرم كه آب ناودان بر من مى ريزد ، در هنگامى كه مى دانم مردم وضو مى گيرند . ⁽¹⁾ فرمود : «اشكالى ندارد و از آن مپرس» .

.

راجع : ج ۲ ص ۱۰۸ (ما مدح من الجهل) .

۴ / ۷السُّؤالُ عَمّا لا فائِدَةَ فيهِالإمام عليّ عليه السلام :سَل عَمّا يَعنيكَ ، ودَع ما لا يَعنيكَ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :لا تَسأَل عَمّا لا يَكونُ ؛ فَفِي الَّذي قَد كانَ لَكَ شُغلٌ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :لا تَسأَلَنَّ عَمّا لَم يَكُن ؛ فَفِي الَّذي قَد كانَ عِلمٌ كافٍ. ⁽³⁾

راجع : ص ۱۴۲ (السؤال تفقّها) و ۱۴۸ (السؤال تعنّتا) .

۴ / ۸كَثرَةُ السُّؤالِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ ... كَرِهَ لَكُم : قيلَ وقالَ ، وكَثرَةَ السُّؤالِ ، وإضاعَةَ المالِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :رَحِمَ اللّهُ مُؤمِناً تَكَلَّمَ فَغَنِمَ ، أو سَكَتَ فَسَلِمَ ، إنّي أكرَهُ لَكُم عَن قيلَ وقالَ ، وإضاعَةَ المالِ ، وكَثرَةَ السُّؤالِ. ⁽⁵⁾

.

۴ / ۷ پرسش از چيزهاى بى فايده

۴ / ۸ بسيار پرسيدن

اشاره

ر . ك : ج ۲ ص ۱۰۹ (نادانىِ پسنديده) .

۴ / ۷پرسش از چيزهاى بى فايدهامام على عليه السلام :از آنچه به كارت مى آيد ، بپرس و آنچه را به كارت نمى آيد ، وا گذار .

امام على عليه السلام :از آنچه نمى شود ، مپرس كه آنچه شده است ، تو را بس است .

امام على عليه السلام :از آنچه نشده است ، مپرس كه در آنچه شده است ، دانشى بسنده است .

ر . ك : ص ۱۴۳ (پرسيدن براى دانستن) و ۱۴۹ (پرسيدن براى درمانده كردن) .

۴ / ۸بسيار پرسيدنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ، براى شما قيل و قال و بسيار پرسيدن و تباه كردن مال را ناپسند مى دارد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ، رحمت كند مؤمنى را كه سخن گويد و غنيمت يابد يا خاموش باشد و سلامت مانَد . من برايتان قيل و قال و تباه كردن مال و فراوانى سؤال را ناپسند مى دارم .

.

المعجم الأوسط عن عبد اللّه بن مسعود :جاءَ رَجُلٌ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَقالَ : أوصِني . فَقالَ : دَع قيلَ وقالَ ، وكَثرَةَ السُّؤالِ ، وإضاعَةَ المالِ. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :كَثرَةُ السُّؤالِ تورِثُ المَلالَ. ⁽²⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل يُبغِضُ القيلَ وَالقالَ ، وإضاعَةَ المالِ ، وكَثرَةَ السُّؤالِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۱۶۲ ح ۲۴۲۱ و ۴۵۴ ح ۳۱۴۰ و ۴۵۴ ح ۳۱۴۱ .

تعليق :إن قلتَ : قرأنا في الحديث ۲۳۸۴ المأثور عن الإمام عليّ عليه السلام أنّ «العلم لا يحصل إلاّ بخمسة أشياء ، أوّلها : بكثرة السؤال . . .» مع أنّنا نلاحظ في هذه الأحاديث ذمّا لكثرة السؤال ، فكيف يكون الجمع بينهما ؟ قلتُ : كثرة السؤال مشروطة بألاّ تكون مضرّة ، بل تكون مفيدة ، ولا تفضي إلى سأم المخاطَب وأذاه ، بل تؤدّي إلى زيادة العلم ، تكون ممدوحةً ، فإذا فُقد أحد الشروط ، فالسؤال قبيح وكثرته أقبح . من هنا ، فإنّ الأحاديث التي ترغّب المتعلّم في السؤال وكثرته محمولة على الأسئلة الحائزةِ الشروطَ الثلاثة . والأحاديث التي تنهى عن السؤال أو كثرته محمولة على الحالات التي لا يتوفّر فيها أحد الشروط ؛ ولكن يبدو أنّ القصد من النهي عن كثرة السؤال هنا هو طرح الأسئلة التي لا فائدة فيها ، كما ذكر العلاّمة المجلسيّ في «مرآة العقول» .

راجع : مرآة العقول : ج۱ ص۲۰۴ ، منية المريد : ص۲۵۷ (الآداب المختصّة بالمتعلّم : عدم تكرار سؤال ما يعلمه) .

.

توضيحى درباره نكوهش بسيار پرسيدن

المعجم الأوسطـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ: مردى به خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت : مرا سفارش كن . فرمود : «قيل و قال و فراوانى سؤال و تباه كردن مال را وا گذار» .

امام على عليه السلام :فراوانى پرسش ، ملال مى آورد .

امام كاظم عليه السلام :خداوند عز و جل از قيل و قال و تباه كردن مال و فراوانى سؤال ، نفرت دارد .

ر . ك : ص ۱۶۳ ح ۲۴۲۱ و ۴۵۵ ح ۳۱۴۰ ـ ۳۱۴۱ .

توضيحى درباره نكوهش بسيار پرسيدنممكن است خواننده اى بپرسد كه: در حديث شماره ۲۳۸۴ ، امام على عليه السلام توصيه به بسيار سؤال كردن كرد و فرمود : «دانش به دست نمى آيد ، جز با پنج چيز : نخستين آنها بسيار سؤال كردن است ...» . اين با احاديثى كه در مذمّت كثرت سؤال است ، چگونه جمع مى شود؟ در پاسخ مى گوييم : نيكويى زياد پرسيدن ، مشروط است به اين كه زيان بخش و يا براى درمانده كردن نباشد ؛ بلكه از آن، فايده اى حاصل آيد . از اين رو ، پرسش ، در صورتى كه يكى از شرط ها را نداشته باشد ، زشت و كثرت آن ، زشت تر خواهد بود . از اين جا مى توان نتيجه گرفت احاديثى كه جوينده دانش را به پرسش ترغيب مى كند ، ناظر به پرسش هايى است كه واجد شرايط سه گانه باشد و رواياتى كه از پرسش يا فراوانى پرسش باز مى دارد ، ناظر به پرسش هايى است كه فاقد اين شرط ها هستند و هيچ سودى در آنها نيست، همچنان كه علاّمه مجلسى در مرآة العقول به آن اشاره كرده است .

ر . ك : مرآة العقول : ج ۱ ص ۲۰۴ ، مُنية المريد : ص ۲۵۷ (وظايف شاگرد / دوباره سؤال نكردنِ آنچه مى آموزد) .

.

الفصل الخامس : أحكام التّعلّمأ ـ ما يَجِبُ تَعَلُّمُهُ۵ / ۱مَعرِفَةُ اللّهِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :أفضَلُ العِلمِ لا إلهَ إلاَّ اللّهُ. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :العِلمُ بِاللّهِ أفضَلُ العِلمَينِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ أفضَلَ الفَرائِضِ وأوجَبَها عَلَى الإِنسانِ مَعرِفَةُ الرَّبِّ وَالإِقِرارُ لَهُ بِالعُبودِيَّةِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۷۶ ح ۲۲۳۶ و ۷۸ ح ۲۲۳۷ .

.

فصل پنجم : احكام آموختن

الف ـ آنچه آموختنش واجب است

۵ / ۱ شناخت خدا

فصل پنجم : احكام آموختنالف ـ آنچه آموختنش واجب است۵ / ۱شناخت خداپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :برترين دانش ، لا اله إلاّ اللّه [و علم به يگانگى خداوند] است .

امام على عليه السلام :دانش به خداوند ، برترينِ دو دانش ⁽¹⁾است .

امام صادق عليه السلام :برترينِ فريضه ها و واجب ترينِ آنها بر انسان ، شناخت پروردگار و اقرار به بندگى اوست .

ر . ك : ص ۷۷ ح ۲۲۳۶ و ۷۹ ح ۲۲۳۷ .

.

۵ / ۲دَعائِمُ الإِسلامِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن ماتَ مِن اُمَّتي ولَيسَ لَهُ إمامٌ مِنهُم يَعرِفُهُ فَهِيَ ميتَةٌ جاهِلِيَّةٌ ، فَإِن جَهِلَهُ وعاداهُ فَهُوَ مُشرِكٌ ، وإن جَهِلَهُ ولَم يُعادِهِ ولَم يُوالِ لَهُ عَدُوًّا فَهُوَ جاهِلٌ ولَيسَ بِمُشرِكٍ. ⁽¹⁾

الكافي عن سليم بن قيس :سَمِعتُ عَلِيّا صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِ يَقولُ : ... أدنى ما يَكونُ بِهِ العَبدُ مُؤمِناً أن يُعَرِّفَهُ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى نَفسَهُ فَيُقِرَّ لَهُ بِالطّاعَةِ ، ويُعَرِّفَهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه و آله فَيُقِرَّ لَهُ بِالطّاعَةِ ، ويُعَرِّفَهُ إمامَهُ وحُجَّتَهُ في أرضِهِ وشاهِدَهُ عَلى خَلقِهِ فَيُقِرَّ لَهُ بِالطّاعَةِ . قُلتُ لَهُ : يا أميرَالمُؤمِنينَ ، وإن جَهِلَ جَميعَ الأَشياءِ إلاّ ما وَصَفتَ ؟ قالَ : نَعَم ، إذا اُمِرَ أطاعَ وإذا نُهِيَ انتَهى. ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :عَلَيكُم بِطاعَةِ مَن لا تُعذَرونَ بِجَهالَتِهِ. ⁽³⁾

عنه عليه السلامـ في كِتابِهِ إلى مُعاوِيَةَ ـ: اِتَّقِ اللّهَ فيما لَدَيكَ ، وَانظُر في حَقِّهِ عَلَيكَ ، وَارجِع إلى مَعرِفَةِ ما لا تُعذَرُ بِجَهالَتِهِ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :كَفى مِن أمرِ الدّينِ أن تَعرِفَ ما لا يَسَعُ جَهلُهُ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :العِلمُ عِلمانِ : عِلمٌ لا يَسَعُ النّاسَ إلاَّ النَّظَرُ فيهِ وهُوَ صِبغَةُ الإِسلامِ ، وعِلمٌ يَسَعُ النّاسَ تَركُ النَّظَرِ فيهِ وهُوَ قُدرَةُ اللّهِ عز و جل. ⁽⁶⁾

.

۵ / ۲ پايه هاى اسلام

۵ / ۲پايه هاى اسلامپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس از امّت من بميرد و امامى از ميان آنها براى خود نشناسد ، به مرگ جاهلى مرده است و اگر او را نشناسد و دشمن شمارد ، مشرك است و اگر نشناسد و دشمن نشمارد و دشمنِ او را دوست نگيرد ، جاهل است ، ولى مشرك نيست .

الكافىـ به نقل از سليم بن قيس ـ: على عليه السلام فرمود : «كمترين چيزى كه بنده با آن مؤمن شمرده مى شود ، اين است كه خداوند ـ تبارك و تعالى ـ خود را به او بشناسانَد تا به اطاعتش اقرار كند و پيامبرش را به او بشناسانَد تا به اطاعتش اقرار كند و امام و حجّت در زمينش و شاهد بر خلقش را به او بشناسانَد تا به اطاعتش اقرار كند» . گفتم : اى اميرمؤمنان! اگر چه جز بدانچه وصف كردى ، به همه چيز نادان بماند؟ فرمود : «آرى؛ اگر وقتى به او دستور داده مى شود ، فرمان ببرد و چون باز داشته مى شود ، باز ايستد» .

امام على عليه السلام :بر شما باد فرمان بردارى كسى كه عذرى در نشناختن وى نداريد !

امام على عليه السلامـ در نامه اش به معاويه ـ: در آنچه نزد توست ، تقوا داشته باش و در حقّش بر عهده ات بنگر و به شناخت آنچه عذرى در ندانستنش ندارى ، بازگرد.

امام على عليه السلام :در امر دين ، همين بس كه آنچه را كه ندانستنش پذيرفته نيست ، بشناسى .

امام على عليه السلام :دانش ، دو گونه است : دانشى كه مردم را جز نگريستن در آن اختيارى نيست و آن ، ظواهر اسلام است ؛ و دانشى كه مردم را اختيار ترك آن است و آن ، قدرت خداى عز و جل است . ⁽¹⁾

.

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: إن لَم تَعلَم مِن أينَ جِئتَ ، لَم تَعلَم إلى أينَ تَذهَبُ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً عَرَفَ مِن أينَ وفي أينَ وإلى أينَ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :ألزَمُ العِلمِ بِكَ ما دَلَّكَ عَلى صَلاحِ دينِكَ وأبانَ لَكَ عَن فَسادِهِ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :أولَى العِلمِ بِكَ ما لا يُتَقَبَّلُ العَمَلُ إلاّ بِهِ. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :لا يَسَعُ النّاسَ حَتّى يَسأَلوا ويَتَفَقَّهوا ويَعرِفوا إمامَهُم. ⁽⁵⁾

الكافي عن الحارث بن المغيرة :قُلتُ لِأَبي عَبدِاللّهِ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : «مَن ماتَ لا يَعرِفُ إمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً» ؟ قالَ : نَعَم . قُلتُ : جاهِلِيَّةً جَهلاءَ أو جاهِلِيَّةً لا يَعرِفُ إمامَهُ ؟ قالَ : جاهِلِيَّةَ كُفرٍ ونِفاقٍ وضَلالٍ. ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام :خَرَجَ الحُسَينُ بنُ عَلِيٍّ عليه السلام عَلى أصحابِهِ ، فَقالَ : أيُّهَا النّاسُ ! إنَّ اللّهَ جَلَّ ذِكرُهُ ما خَلَقَ العِبادَ إلاّ لِيَعرِفوهُ ، فَإِذا عَرَفوهُ عَبَدوهُ ، فَإِذا عَبَدوهُ استَغنَوا بِعِبادَتِهِ عَن عِبادَةِ مَن سِواهُ . فَقالَ لَهُ رَجُلٌ : يَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ، بِأَبي أنتَ واُمّي ، فَما مَعرِفَةُ اللّهِ ؟ قالَ : مَعرِفَةُ أهلِ كُلِّ زَمانٍ إمامَهُمُ الَّذي يَجِبُ عَلَيهِم طاعَتُهُ. ⁽⁷⁾

.

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: اگر ندانى از كجا آمده اى ، نمى دانى به كجا مى روى .

امام على عليه السلام :خداوند ، بيامرزد مردى را كه دانست از كجا و در كجا و به سوى كجاست !

امام على عليه السلام :لازم ترين دانش بر تو ، آن است كه صلاح دينت را به تو نشان دهد و مايه تباهى اش را برايت روشن سازد .

امام على عليه السلام :سزاوارترين دانش براى تو ، آن دانشى است كه عمل ، جز بدان پذيرفته نمى شود .

امام صادق عليه السلام :مردم را نرسد جز آن كه بپرسند و تفقّه كنند و امامشان را بشناسند .

الكافىـ به نقل از حارث بن مغيره ـ: به امام صادق عليه السلام گفتم : آيا پيامبر خدا فرمود : «هركس بميرد و امامش را نشناسد ، به مرگ جاهلى مرده است»؟ فرمود : «آرى» . گفتم : منظور ، جاهليتِ اصلى (قبل از اسلام) است يا جاهليت نشناختن امام خويش؟ فرمود : «جاهليت كفر و نفاق و گم راهى» .

امام صادق عليه السلام :حسين بن على عليه السلام در برابر يارانش قرار گرفت و فرمود : «اى مردم! خداوند ـ كه يادش بلند باد ـ بندگان را نيافريده است ، جز براى آن كه او را بشناسند . پس چون او را بشناسند ، عبادتش كنند و چون عبادتش كنند ، با عبادت او از عبادتِ جز او ، بى نياز شوند» . مردى به ايشان گفت : اى فرزند پيامبر خدا ! پدرم و مادرم فدايت باد ! شناخت خداوند ، يعنى چه؟ فرمود : «يعنى شناخت مردم هر زمان نسبت به امامى ⁽¹⁾كه اطاعتش بر آنان واجب است» .

.

ينابيع المودّة عن عيسى بن السّريّ :قُلتُ لِجَعفَرٍ الصّادِقِ عليه السلام : حَدِّثني عَمّا ثَبَتَ عَلَيهِ دَعائِمُ الإِسلامِ إذا أخَذتُ بِها زَكا عَمَلي ولَم يَضُرَّني جَهلُ ما جَهِلتُ . قالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، وَالإِقرارُ بِما جاءَ بِهِ مِن عِندِ اللّهِ ، وحَقٌّ فِي الأَموالِ مِنَ الزَّكاةِ ، وَالإِقرارُ بِالوَلايَةِ الَّتي أمَرَ اللّهُ بِها وَلايَةِ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله . قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَن ماتَ لا يَعرِفُ إمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً . قالَ اللّهُ عز و جل : «أَطِيعُواْ اللَّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِى الْأَمْرِ مِنكُمْ» ⁽¹⁾فَكانَ عَلِيٌّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِ ثُمَّ صارَ مِن بَعدِهِ حَسَنٌ ثُمَّ حُسَينٌ ثُمَّ مِن بَعدِهِ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ ثُمَّ مِن بَعدِهِ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ ، وهكَذا يَكونُ الأَمرُ ، إنَّ الأَرضَ لا تَصلُحُ إلاّ بِإِمامٍ ، ومَن ماتَ لا يَعرِفُ إمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً. ⁽²⁾

رجال الكشّي عن عيسى بن السّريّ :قُلتُ لِأَبي عَبدِاللّهِ عليه السلام : حَدِّثني عَن دَعائِمِ الإِسلامِ الَّتي بُنِيَ عَلَيها ، ولا يَسَعُ أحَدا مِنَ النّاسِ تَقصيرٌ عَن شَيءٍ مِنهَا ، الَّذي مَن قَصَّرَ عَن مَعرِفَةِ شَيءٍ مِنها كُبِتَ ⁽³⁾عَلَيهِ دينُهُ ولَم يُقبَل مِنهُ عَمَلُهُ ، ومَن عَرَفَها وعَمِلَ بِها صَلُحَ دينُهُ وقُبِلَ مِنهُ عَمَلُهُ ، ولَم يَضِق بِهِ ما فيهِ بِجَهلِ شَيءٍ مِنَ الاُمورِ جَهِلَهُ . قالَ : فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ ، وَالإِيمانُ بِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَالإِقرارُ بِما جاءَ بِهِ مِن عِندِ اللّهِ . ثُمَّ قالَ : الزَّكاةُ وَالوَلايَةُ شَيءٌ دونَ شَيءٍ ، فَضلٌ يُعرَفُ لِمَن أخَذَ بِهِ . قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : «مَن ماتَ لا يَعرِفُ إمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً» . وقالَ اللّهُ عز و جل : «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ أَطِيعُواْ اللَّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِى الْأَمْرِ مِنكُمْ» وكانَ عَلِيٌّ عليه السلام ، وقالَ الآخَرونَ : لا ، بَل مُعاوِيَةُ . وكانَ حَسَنٌ ثُمَّ كانَ حُسَينٌ ، وقالَ الآخَرونَ : هُوَ يَزيدُ بنُ مُعاوِيَةَ لا سَواءٌ . ثُمَّ قالَ : أزيدُكَ ؟ قالَ بَعضُ القَومِ : زِدهُ جُعِلتُ فِداكَ . قالَ : ثُمَّ كانَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ ، ثُمَّ كانَ أبو جَعفَرٍ ، وكانَتِ الشّيعَةُ قَبلَهُ لا يَعرِفونَ ما يَحتاجونَ إلَيهِ مِن حَلالٍ ولا حَرامٍ إلاّ ما تَعَلَّموا مِنَ النّاسِ ، حَتّى كانَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام فَفَتَحَ لَهُم وبَيَّنَ لَهُم وعَلَّمَهُم ، فَصاروا يُعَلِّمونَ النّاسَ بَعدَما كانوا يَتَعَلَّمونَ مِنهُم ، وَالأَمرُ هكَذا يَكونُ ، وَالأَرضُ لا تَصلُحُ إلاّ بِإِمامٍ . ومَن ماتَ لا يَعرِفُ إمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً ، وأحوَجُ ما تَكونُ إلى هذا إذا بَلَغَت نَفسُكَ هذَا المَكانَ ـ وأشارَ بِيَدِهِ إلى حَلقِهِ ـ وَانقَطَعتَ مِنَ الدُّنيا تَقولُ : لَقَد كُنتُ عَلى رَأيٍ حَسَنٍ. ⁽⁴⁾

.

ينابيع المودّةـ به نقل از عيسى بن سرى ـ: به امام جعفر صادق عليه السلام گفتم : برايم از آنچه پايه هاى اسلام بر آن استوار است ، سخن بگو ، تا چون آنها را فرا گرفتم ، عملم پاكيزه (/بالنده) شود و نادانى به هر مجهول ديگر ، زيانى به من نرساند . فرمود : «گواهى به اين كه خدايى جز خداوند يگانه نيست و محمّد صلى الله عليه و آله پيامبر خداست و اقرار به هر چه از نزد خدا آورده است و حقّى كه در اموال به نام زكات قرار داده شده و اقرار به ولايتى كه خداوند ، بدان فرمان داده است؛ يعنى ولايت خاندان محمّد صلى الله عليه و آله . پيامبر خدا فرمود : هركس بميرد و امامش را نشناسد ، به مرگ جاهلى مرده است . خداوند عز و جل مى فرمايد : «از خداوند اطاعت كنيد و از پيامبر اطاعت كنيد و از اولياى امورتان اطاعت كنيد» . پس على ـ كه درودهاى خدا بر او باد ـ [ولىّ امر] بود و پس از او حسن و سپس حسين و على بن حسين و محمّد بن على و كار ، اين گونه خواهد بود . زمين ، بى امام سامان نمى گيرد و هركس بميرد و امامش را نشناسد ، به مرگ جاهلى مرده است» .

رجال الكشّىـ به نقل از عيسى بن سرى ـ: به امام صادق عليه السلام گفتم : از پايه هايى كه اسلام بر آنها بنا شده و كوتاهى هيچ يك از مردم در آن پذيرفته نيست ، برايم سخن بگو؛ پايه هايى كه هركس در شناخت آنها كوتاهى ورزد ، دينش وارونه مى گردد و عملش پذيرفته نمى شود و هركس آنها را بشناسد و به آنها عمل كند ، دينش به صلاح مى آيد و عملش پذيرفته مى گردد و ندانستن ديگر امورى كه برايش مجهول مانده ، بر او سخت نمى آيد . فرمود : «گواهى به اين كه خدايى جز خداوند يگانه نيست و ايمان به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و اقرار به هرچه از نزد خداوند آورده است» . سپس فرمود : «زكات و ولايت ، به ترتيب ، فضيلتى هستند براى هر كس كه اينها را اخذ كند . ⁽¹⁾پيامبر خدا فرمود : هركس بميرد و امامش را نشناسد ، به مرگ جاهلى مرده است و خداوند عز و جلمى فرمايد : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! از خداوند اطاعت كنيد و از پيامبر اطاعت كنيد و نيز از اولياى امورتان» و على عليه السلام [ولىّ امر ]بود و ديگران گفتند : نه ، بلكه معاويه است و حسن عليه السلام و سپس حسين عليه السلام بود و ديگران گفتند : ولىّ امر ، يزيد بن معاويه است ، نه ديگرى» . ⁽²⁾ سپس فرمود : «آيا برايت بيفزايم؟». كسى گفت : بيفزاى ، فدايت شوم ! فرمود : «سپس على بن حسين عليه السلام بود و پس از او ابوجعفر (امام باقر) عليه السلام ، و شيعه پيش از وى ، آنچه را از حلال و حرام كه بدان نياز داشتند ، نمى شناختند؛ جز آنچه از مردم فرا گرفته بودند، تا آن كه امام باقر عليه السلام ولىّ امر شد و برايشان گشود و روشن كرد و يادشان داد تا آن جا كه پس از يادگرفتنشان از او ، به مردم ياد مى دادند . و امر همين گونه است و زمين ، جز به امام سامان نمى پذيرد و هركس بميرد و امام خويش را نشناسد ، به مرگ جاهلى مرده است و بيشترين نيازت به اين معنا ، هنگامى است كه جانت به اين جا (با دستش به گلويش اشاره كرد) برسد و از دنيا بروى و بگويى : من بر عقيده اى نيكو بودم» .

.

الإمام عليّ عليه السلام :وأمّا ما فَرَضَهُ اللّهُ عز و جل مِنَ الفَرائِضِ في كِتابِهِ فَدَعائِمُ الإِسلامِ ، وهِيَ خَمسُ دَعائِمَ ، وعَلى هذِهِ الفَرائِضِ بُنِيَ الإِسلامُ ، فَجَعَلَ سُبحانَهُ لِكُلِّ فَريضَةٍ مِن هذِهِ الفَرائِضِ أربَعَةَ حُدودٍ ، لا يَسَعُ أحَداً جَهلُها ، أوَّلُهَا الصَّلاةُ ، ثُمَّ الزَّكاةُ ، ثُمَّ الصِّيامُ ، ثُمَّ الحَجُّ ، ثُمَّ الوَلايَةُ وهِيَ خاتِمَتُها وَالحافِظَةُ لِجَميعِ الفَرائِضِ وَالسُّنَنِ. ⁽¹⁾

الكافي عن عليّ بن أبي حمزة عن أبي بصير ، قال :سَمِعتُهُ يَسأَلُ أبا عَبدِاللّهِ عليه السلام ، فَقالَ لَهُ : جُعِلتُ فِداكَ ، أخبِرني عَنِ الدّينِ الَّذِي افتَرَضَ اللّهُ عز و جلعَلَى العِبادِ ما لا يَسَعُهُم جَهلُهُ ولا يُقبَلُ مِنهُم غَيرُهُ ، ما هُوَ ؟ . . . فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّداً رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وإقامُ الصَّلاةِ ، وإيتاءُ الزَّكاةِ ، وحِجُّ البَيتِ مَنِ استَطاعَ إلَيهِ سَبيلاً ، وصَومُ شَهرِ رَمَضانَ . ثُمَّ سَكَتَ قَليلاً ، ثُمَّ قالَ : وَالوَلايَةُ ـ مَرَّتَينِ ـ . ⁽²⁾

.

امام على عليه السلام :و امّا آن فرايضى كه خداوند در كتابش واجب كرده است ، پايه هاى اسلام اند كه پنج عددند و اسلام ، بر اين فرايض بنا شده است . خداوند سبحان ، براى هريك از اين فريضه ها چهار حد معيّن كرده است كه كسى نمى تواند آنها را ناديده انگارد . نخستين آنها نماز ، سپس زكات و پس از آن ، روزه و حج و در پايان ، ولايت است كه نگاهبان همه فرايض و سنّت هاست .

الكافىـ به نقل از على بن حمزه از ابوبصير ـ: شنيدم كه از امام صادق عليه السلام مى پرسد و مى گويد : فدايت شوم ! مرا از دينى كه خداوند عز و جل بر بندگانش واجب كرده است و اختيار نشناختن آن را ندارند و جز آن از ايشان پذيرفته نمى شود ، آگاه كن كه چيست؟... فرمود : «گواهى به اين كه خدايى جز خداوند يگانه نيست و اين كه محمّد صلى الله عليه و آله پيامبر خداست و برپا داشتن نماز و دادن زكات و حجّ خانه خدا براى كسى كه بدان راهى دارد و روزه ماه رمضان» . سپس ، اندكى خاموش ماند و دو بار فرمود : «و ولايت» .

.

الإمام الصادق عليه السلام :أحسِنُوا النَّظَرَ فيما لا يَسَعُكُم جَهلُهُ ، وَانصَحوا لِأَنفُسِكُم ، وجاهِدوا في طَلَبِ ما لا عُذرَ لَكُم في جَهلِهِ ، فَإِنَّ لِدينِ اللّهِ أركاناً لا يَنفَعُ مَن جَهِلَها شِدَّةُ اجتِهادِهِ في طَلَبِ ظاهِرِ عِبادَتِهِ ، ولا يَضُرُّ مَن عَرَفَها ـ فَدانَ بِها ـ حُسنُ اقتِصارٍ، ولاسَبيلَ لِأَحَدٍ إلى_'feذلِكَ إلاّ بِعَونٍ مِنَ اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁾

۵ / ۳فَرائض الدّينِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :عَلَيكُم بِمُذاكَرَةِ العِلمِ ، فَإِنَّ بِالعِلمِ تَعرِفونَ الحَلالَ مِنَ الحَرامِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :رَحِمَ اللّهُ مَن تَعَلَّمَ فَريضَةً أو فَريضَتَينِ فَعَمِلَ بِهِما أو عَلَّمَهُما مَن يَعمَلُ بِهِما. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :تَعَلَّمُوا الفَرائِضَ وعَلِّموها ، فَإِنَّهُ نِصفُ العِلمِ ، وهُوَ يُنسى ، وهُوَ أوَّلُ شَيءٍ يُنزَعُ مِن اُمَّتي. ⁽⁴⁾

.

۵ / ۳ واجبات دين

امام صادق عليه السلام :در آنچه امكان ناديده گرفتنش را نداريد ، نيك بنگريد و خيرخواه خود باشيد و در پىِ چيزى كه در نشناختنش عذرى نداريد ، بكوشيد ؛ چرا كه براى دين خدا ، پايه هايى است كه اگر كسى آنها را نشناسد ، سختكوشى اش در عمل به عبادت هاى ظاهرى ، سودى نمى دهد و آن كه آنها را مى شناسد و به آنها ايمان دارد ، عمل (عبادت) اندكش به وى زيانى نمى رساند و كسى را به اين شناختْ راه نيست ، جز با يارى خداى عز و جل .

۵ / ۳واجبات دينپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همواره در حال گفتگوى علمى باشيد كه با دانش ، حلال را از حرام ، باز مى شناسيد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ، بيامرزد كسى را كه يك يا دو فريضه را فرا گرفت ، پس به آنها عمل كرد و يا به كسى آموخت كه به آنها عمل كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :فريضه ها را ياد بگيريد و ياد بدهيد كه آن ، نيمى از دانش است و آن ، فراموش مى شود و نخستين چيزى است كه از امّتم رخت بر مى بندد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :تَعَلَّمُوا العِلمَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، تَعَلَّمُوا الفَرائِضَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، تَعَلَّمُوا القُرآنَ وعَلِّموهُ النّاسَ فَإِنِّي امرُؤٌ مَقبوضٌ ، وَالعِلمُ سَيُقبَضُ وتَظهَرُ الفِتَنُ حَتّى يَختَلِفَ اثنانِ في فَريضَةٍ لا يَجِدانِ أحَداً يَفصِلُ بَينَهُما. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :أوجَبُ العِلمِ عَلَيكَ ما أنتَ مَسؤولٌ عَنِ العَمَلِ بِهِ. ⁽²⁾

عيسى عليه السلام :كَيفَ يَصيرُ إلَى الجَنَّةِ مَن لا يُبصِرُ مَعالِمَ الدّينِ ؟ ! ⁽³⁾

سنن الدارمي عن أبي ذ رٍّ :أمَرَنا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أن لا يَغلِبونا عَلى ثَلاثٍ : أن نَأمُرَ بِالمَعروفِ ، ونَنهى عَنِ المُنكَرِ ، ونُعَلِّمَ النّاسَ السُّنَنَ. ⁽⁴⁾

الإمام الباقر عليه السلام :تَفَقَّهوا فِي الحَلالِ وَالحَرامِ وإلاّ فَأَنتُم أعرابٌ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :سارِعوا في طَلَبِ العِلمِ ، فَوَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ لَحَديثٌ واحِدٌ في حَلالٍ وحَرامٍ تَأخُذُهُ عَن صادِقٍ، خَيرٌ مِنَ الدُّنيا وما حَمَلَت مِن ذَهَبٍ وفِضَّةٍ. ⁽⁷⁾

الإمام الصادق عليه السلام :لَيتَ السِّياطَ عَلى رُؤوسِ أصحابي حَتّى يَتَفَقَّهوا فِي الحَلالِ وَالحَرامِ. ⁽⁸⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش را فراگيريد و به مردم بياموزيد . واجبات دين را ياد بگيريد و به مردم ياد دهيد . قرآن را فرا گيريد و به مردم بياموزيد كه من ، انسانى رفتنى ام و دانش به زودى جمع مى گردد و فتنه ها آشكار مى شود ، تا آن جا كه دو تن در فريضه اى اختلاف مى كنند و كسى را نمى يابند تا ميان آن دو داورى كند .

امام على عليه السلام :لازم ترين دانش بر تو آن است كه از عمل بدان ، پرسيده مى شوى .

عيسى عليه السلام :چگونه كسى كه نشانه هاى دين را نمى شناسد ، به بهشت برود؟

سنن الدارمىـ به نقل از ابو ذر ـ: پيامبر خدا به ما فرمان داد كه در سه چيز بر ما چيره نگردند : به معروف فرمان دهيم ، از منكر باز داريم و سنّت ها را به مردم بياموزيم .

امام باقر عليه السلام :در حلال و حرام ، تفقّه كنيد ، و گرنه شما نيز چون اعراب باديه نشين خواهيد بود .

امام باقر عليه السلام :در طلب دانش شتاب ورزيد كه سوگند به آن كه جانم در دست اوست ، يك حديث در حلال و حرام كه از مخبرى راستگو مى گيرى ، بهتر از دنيا و همه زر و سيم آن است .

امام صادق عليه السلام :كاش تازيانه هايى بر سرِ يارانم بود تا در حلال و حرام ، تفقّه مى كردند !

.

علل الشرائع عن زرارة ومحمّد بن مسلم وبريد العجليّ :قالَ رَجُلٌ لِأَبي عَبدِاللّهِ عليه السلام : إنَّ لِيَ ابناً قَد أحَبَّ أن يَسأَلَكَ عَن حَلالٍ وحَرامٍ ، لا يَسأَلُكَ عَمّا لا يَعنيهِ ؟ فَقالَ : وهَل يَسأَلُ النّاسُ عَن شَيءٍ أفضَلَ مِنَ الحَلالِ وَالحَرامِ ؟ ! ⁽¹⁾

ب ـ ما يَنبَغي تَعَلُّمُهُ۵ / ۴مَعرِفَةُ النَّفسِالإمام عليّ عليه السلام :المَعرِفَةُ بِالنَّفسِ أنفَعُ المَعرِفَتَينِ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :أفضَلُ المَعرِفَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :أفضَلُ الحِكمَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ ووُقوفُهُ عِندَ قَدرِهِ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :غايَةُ المَعرِفَةِ أن يَعرِفَ المَرءُ نَفسَهُ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :مَعرِفَةُ النَّفسِ أنفَعُ المَعارِفِ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :أفضَلُ العَقلِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ ، فَمَن عَرَفَ نَفسَهُ عَقَلَ ، ومَن جَهِلَها ضَلَّ. ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :كَفى بِالمَرءِ مَعرِفَةً أن يَعرِفَ نَفسَهُ. ⁽⁸⁾

.

ب ـ آنچه آموختنش شايسته است

۵ / ۴ خودشناسى

علل الشرائعـ به نقل از زراره و محمّد بن مسلم و بُرَيد عجلى ـ: مردى به امام صادق عليه السلام گفت : پسرى دارم كه دوست دارد از حلال و حرام از تو بپرسد . [ آيا اين چنين نيست كه ]از چيزهايى كه به كارش نمى آيد ، مى پرسد؟ فرمود : «آيا مردم از چيزى برتر از حلال و حرام مى پرسند؟».

ب ـ آنچه آموختنش شايسته است۵ / ۴خودشناسىامام على عليه السلام :شناخت خود ، سودمندترينِ دو شناخت ۱ است .

امام على عليه السلام :برترين شناخت ، شناخت انسان به خويشتن است .

امام على عليه السلام :برترين حكمت ، شناخت انسان به خويشتن و اندازه خود را نگاه داشتن است .

امام على عليه السلام :غايت شناخت ، اين است كه آدمى خود را بشناسد .

امام على عليه السلام :شناخت خود ، سودمندترين شناخت است .

امام على عليه السلام :برترين خرد ، شناخت آدمى به خويش است . هركه خود را شناخت ، خرد ورزيد و هركه نشناخت ، گم راه شد .

امام على عليه السلام :در شناخت انسان ، همين بس كه خود را بشناسد .

.

عنه عليه السلام :مَن جَهِلَ نَفسَهُ كانَ بِغَيرِ نَفسِهِ أجهَلَ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَهُوَ لِغَيرِهِ أعرَفُ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :كَيفَ يَعرِفُ غَيرَهُ مَن يَجهَلُ نَفسَهُ ؟ ! ⁽³⁾

عنه عليه السلام :لا تَجهَل نَفسَكَ ؛ فَإِنَّ الجاهِلَ مَعرِفَةَ نَفسِهِ جاهِلٌ بِكُلِّ شَيءٍ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :عَجِبتُ لِمَن يُنشِدُ ضالَّتَهُ وقَد أضَلَّ نَفسَهُ فَلا يَطلُبُها ! ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :كَفى بِالمَرءِ جَهلاً أن يَجهَلَ نَفسَهُ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :مَن لَم يَعرِف نَفسَهُ بَعُدَ عَن سَبيلِ النَّجاةِ ، وخَبَطَ فِي الضَّلالِ وَالجَهالاتِ. ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :أعظَمُ الجَهلِ جَهلُ الإِنسانِ أمرَ نَفسِهِ. ⁽⁸⁾

عنه عليه السلام :مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَدِ انتَهى إلى غايَةِ كُلِّ مَعرِفَةٍ وعِلمٍ. ⁽⁹⁾

عنه عليه السلام :أكثَرُ النّاسِ مَعرِفَةً لِنَفسِهِ أخوَفُهُم لِرَبِّهِ. ⁽¹⁰⁾

عنه عليه السلام :عَجِبتُ لِمَن يَجهَلُ نَفسَهُ كَيفَ يَعرِفُ رَبَّهُ ! ⁽¹¹⁾

بحارالأنوار عن صحف إدريس عليه السلام :مَن عَرَفَ الخَلقَ عَرَفَ الخالِقَ ، ومَن عَرَفَ الرِّزقَ عَرَفَ الرّازِقَ ، ومَن عَرَفَ نَفسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ. ⁽¹²⁾

.

امام على عليه السلام :هركس خود را نشناسد ، به غير خود نادان تر باشد .

امام على عليه السلام :آن كه خود را بشناسد ، به غير خود ، آگاه تر است .

امام على عليه السلام :چگونه كسى كه خود را نمى شناسد ، غير خود را بشناسد ؟

امام على عليه السلام :از شناخت خـود ، غافـل مباش كـه نادان بـه خويـش ، بـه هر چيزى نادان است .

امام على عليه السلام :در شگفتم از كسى كه در پى گم شده اش مى گردد ، ولى خود را گم كرده و آن را نمى جويد!

امام على عليه السلام :در نادانى آدمى همين بس كه خود را نشناسد .

امام على عليه السلام :كسى كـه خويشتن را نشناسـد ، از راه نجـات ، دور افتـد و در گم راهى و نادانى ها درافتد .

امام على عليه السلام :بزرگ ترين نادانى ، نادانىِ انسان به كار خويشتن است .

امام على عليه السلام :آن كه خود را بشناسد ، به غايت هر شناخت و دانشى رسيده است .

امام على عليه السلام :آگاه ترينِ مردم به خود ، بيمناك ترينِ آنها از پروردگارش است .

امام على عليه السلام :در شگفتم از كسى كه خود را نمى شناسد، چگونه پروردگارش را مى شناسد؟

بحار الأنوار :در صُحف ادريس است : «هركس آفريده را شناخت ، آفريدگار را شناخت و هركس روزى را شناخت ، روزى رسان را شناخت و هركس خويشتن را شناخت ، پروردگارش را شناخت» .

.

الإمام الرضا عليه السلام :أفضَلُ العَقلِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ. ⁽¹⁾

۵ / ۵عُلومُ أهلِ البَيتِمعاني الأخبار عن عبد السّلام بن صالح الهرويّ :سَمِعتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا عليه السلام يَقولُ : رَحِمَ اللّهُ عَبداً أحيا أمرَنا . فَقُلتُ لَهُ : فَكَيفَ يُحيي أمرَكُم ؟ قالَ : يَتَعَلَّمُ عُلومَنا ويُعَلِّمُهَا النّاسَ ؛ فَإِنَّ النّاسَ لَو عَلِموا مَحاسِنَ كَلامِنا لاَتَّبَعونا. ⁽²⁾

۵ / ۶ما يَزيدُ فِي العَمَلِ والصَّلاحِالإمام عليّ عليه السلام :أحمَدُ العِلمِ عاقِبَةً ما زادَ في عَمَلِكَ فِيالعاجِلِ ، وأزلَفَكَ فِي الآجِلِ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :أشرَفُ العِلمِ ما ظَهَرَ فِي الجَوارِحِ وَالأَركانِ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :أوضَعُ العِلمِ ما وَقَفَ عَلَى اللِّسانِ ، وأرفَعُهُ ما ظَهَرَ فِي الجَوارِحِ وَالأَركانِ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :خَيرُ العُلومِ ما أصلَحَكَ. ⁽⁶⁾

.

۵ / ۵ دانش هاى اهل بيت

۵ / ۶ آنچه خوبى و درستى را مى افزايد

امام رضا عليه السلام :برترين خرد ، شناخت آدمى از خويش است .

۵ / ۵دانش هاى اهل بيتمعانى الأخبارـ به نقل از عبدالسلام بن صالح هِرَوى ـ: شنيدم كه امـام رضـا عليه السلام مى فرمايد : «خدا بيامرزد بنده اى را كه امر ما را زنده كند» . گفتم : چگونه امر شما را زنده كند؟ فرمود : «دانش هاى ما را فرا گيرد و به مردم بياموزد . زيرا اگر مردم ، زيبايى هاى سخنان ما را مى دانستند ، از ما پيروى مى كردند» .

۵ / ۶آنچه خوبى و درستى را مى افزايدامام على عليه السلام :نيك فرجام ترين دانش، آن است كه در دنياى زودگذر ، عملت را و در آخرت ، نزديكى ات [به خدا] را بيفزايد .

امام على عليه السلام :شريف ترين دانش، آن است كه در اعضا و جوارح تو پديدار شود.

امام على عليه السلام :پست ترين دانش ، آن است كه از زبانت در نگذرد و والاترين دانش ، آن است كه در اعضا و جوارح ، پديدار گردد .

امام على عليه السلام :بهترين دانش ، آن است كه تو را به صلاح آورَد .

.

عنه عليه السلام :خَيرُ العِلمِ ما أصلَحتَ بِهِ رَشادَكَ ، وشَرُّهُ ما أفسَدتَ بِهِ مَعادَكَ. ⁽¹⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ بعد الطَّلَبِ مِنَ اللّهِ أشياءَ لِنَفسِهِ علَى الشَّيطانِ ـ: ... اللّهُمَّ وَاعمُم بِذلِكَ مَن شَهِدَ لَكَ بِالرُّبوبِيَّةِ ، وأخلَصَ لَكَ بِالوَحدانِيَّةِ ، وعاداهُ لَكَ بِحَقيقَةِ العُبودِيَّةِ ، وَاستَظهَرَ بِكَ عَلَيهِ في مَعرِفَةِ العُلومِ الرَّبّانِيَّةِ. ⁽²⁾

الإمام الباقر عليه السلام :اِعلَم أنَّهُ لا عِلمَ كَطَلَبِ السَّلامَةِ ، ولا سَلامَةَ كَسَلامَةِ القَلبِ. ⁽³⁾

تنبيه الخواطر :رُوِيَ عَنِ الإِمامِ الصّادِقِ عليه السلام أنَّهُ قالَ لِبَعضِ تَلامِذَتِهِ : أيَّ شَيءٍ تَعَلَّمتَ مِنّي ؟ قالَ لَهُ : يا مَولايَ ، ثَمانَ مَسائِلَ ، قالَ لَهُ عليه السلام : قُصَّها عَلَيَّ لِأَعرِفَها . قالَ : الاُولى : رَأَيتُ كُلَّ مَحبوبٍ يُفارِقُ عِندَ المَوتِ حَبيبَهُ فَصَرَفتُ هِمَّتي إلى ما لا يُفارِقُني بَل يُؤنِسُني في وَحدَتي ، وهُوَ فِعلُ الخَيرِ . فَقالَ : أحسَنتَ وَاللّهِ . الثّانِيَةُ : رَأَيتُ قَوماً يَفخَرونَ بِالحَسَبِ وآخَرينَ بِالمالِ وَالوَلَدِ وإذا ذلِكَ لا فَخرَ ، ورَأَيتُ الفَخرَ العَظيمَ ، في قَولِهِ تَعالى : «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ» ⁽⁴⁾فَاجتَهَدتُ أن أكونَ عِندَهُ كَريماً . قالَ : أحسَنتَ وَاللّهِ . الثّالِثَةُ : رَأَيتُ لَهوَ النّاسِ وطَرَبَهُم ، وسَمِعتُ قَولَهُ تَعالى : «وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِىَ الْمَأْوَى». ⁽⁵⁾فَاجتَهَدتُ في صَرفِ الهَوى عَن نَفسي حَتَّى استَقَرَّت عَلى طاعَةِ اللّهِ تَعالى . قالَ : أحسَنتَ وَاللّهِ . الرّابِعَةُ : رَأَيتُ كُلَّ مَن وَجَدَ شَيئاً يَكرُمُ عِندَهُ اجتَهَدَ في حِفظِهِ ، وسَمِعتُ قَولَهُ سُبحانَهُ يَقولُ : «مَّن ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَـعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ» ⁽⁶⁾فَأَحبَبتُ المُضاعَفَةَ ولَم أرَ أحفَظَ مِمّا يَكونُ عِندَهُ ، فَكُلَّما وَجَدتُ شَيئاً يَكرُمُ عِندي وَجَّهتُ بِهِ إلَيهِ لِيَكونَ لي ذُخراً إلى وَقتِ حاجَتي إلَيهِ . قالَ : أحسَنتَ وَاللّهِ . الخامِسَةُ : رَأَيتُ حَسَدَ النّاسِ بَعضِهِم لِلبَعضِ فِي الرِّزقِ ، وسَمِعتُ قَولَهُ تَعالى : «نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ رَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَـتٍ لِّيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِيًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ» ⁽⁷⁾، فَما حَسَدتُ أحَداًولا أسِفتُ عَلى ما فاتَني . قالَ : أحسَنتَ وَاللّهِ . السّادِسَةُ : رَأَيتُ عَداوَةَ بَعضِهِم لِبَعضٍ في دارِ الدُّنيا وَالحَزازاتِ الَّتي في صُدورِهِم ، وسَمِعتُ قَولَ اللّهِ تَعالى : «إِنَّ الشَّيْطَـنَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا» ⁽⁸⁾فَاشتَغَلتُ بِعَداوَةِ الشَّيطانِ عَن عَداوَةِ غَيرِهِ . قالَ : أحسَنتَ وَاللّهِ . السّابِعَةُ : رَأَيتُ كَدحَ النّاسِ وَاجتِهادَهُم في طَلَبِ الرِّزقِ ، وسَمِعتُ قَولَهُ تَعالى : «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاْءِنسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ * مَآ أُرِيدُ مِنْهُم مِّن رِّزْقٍ وَ مَآ أُرِيدُ أَن يُطْعِمُونِ * إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ» ⁽⁹⁾فَعَلِمتُ أنَّ وَعدَهُ وقَولَهُ صِدقٌ فَسَكَنتُ إلى وَعدِهِ ورَضيتُ بِقَولِهِ ، وَاشتَغَلتُ بِما لَهُ عَلَيَّ عَمّا لي عِندَهُ . قالَ : أحسَنتَ وَاللّهِ . الثّامِنَةُ قالَ : رَأيتُ قَوماً يَتَّكِلونَ عَلى صِحَّةِ أبدانِهِم وقَوماً عَلى كَثرَةِ أموالِهِم ، وقَوماً عَلى خَلقٍ مِثلِهِم ، وسَمِعتُ قَولَهُ تَعالى : «وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا * وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ وَ مَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» ⁽¹⁰⁾فَاتَّكَلتُ عَلَى اللّهِ وزالَ اتِّكالي عَلى غَيرِهِ . فَقالَ لَهُ : وَاللّهِ إنَّ التَّوراةَ وَالإِنجيلَ وَالزَّبورَ وَالفُرقانَ وسائِرَ الكُتُبِ تَرجِعُ إلى هذِهِ الثَّمانِ المَسائِلِ. ⁽¹¹⁾

.

امام على عليه السلام :بهترين دانش ، آن است كه هدايتت را سامان دهد و بدترين دانش ، آن است كه معادت را تباه كند .

امام زين العابدين عليه السلامـ بعد از آن كه بر ضدّ شيطان ، چيزهايى را از خداى عز و جلدرخواست كرده بود ـ: خدايا! و اين (دعا) را شامل هر كسى بفرما كه به پروردگارى تو گواهى مى دهد و در يگانه شناختن تو اخلاص مى ورزد ، و با حقيقت بندگى تو با او (شيطان) دشمنى مى كند و براى دريافت علوم ربّانى از تو عليه او يارى جسته است .

امام باقر عليه السلام :بدان كـه دانشى چون جستجوى سلامت نباشـد و سلامتى مانند سلامت دل نباشد .

تنبيه الخواطر :از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه به يكى از شاگردانش فرمود : «چه چيز از من فرا گرفتى؟». گفت : اى سرور من! هشت مسئله ياد گرفتم . فرمود : «باز گو تا بدانم» . گفت : نخست ، ديدم هر دوستى ، هنگام مرگ ، از دوستدارش جدا مى شود . پس همّتم را مصروف چيزى كردم كه از من جدا نمى گردد و بلكه در تنهايى ام با من انس مى گيرد كه همان ، كار نيك است . فرمود : «به خدا سوگند ، نيكو گفتى!» . [گفت :] دوم ، ديدم گروهى به حَسَب و نَسَب ، و گروهى به مال و فرزند مى نازند ، حال آن كه در اينها فخر و بزرگى نيست؛ بلكه افتخار بزرگ را در گفته خداى متعال ديدم : «كريم ترينِ شما ، باتقواترينِ شماست» ، پس كوشيدم كه نزد او كريم باشم . فرمود : «به خدا سوگند ، نيكو گفتى!» . [گفت :] سوم ، به بازى و شادى مردم نگريستم و گفته خداى متعال را شنيدم : «و امّا آن كس كه از ايستادن در پيشگاه پروردگارش بهراسد و نفس خود را از هوا باز دارد ، بى گمان ، جايگاهش بهشت است» . پس در دور كردن هواى نفسم كوشيدم ، تا آن كه بر اطاعت خداوند ، قرار يافت . فرمود : «به خدا سوگند ، نيكو گفتى!» . [گفت :] چهارم ، ديدم هركس چيزى را بيابد كه نزدش عزيز است ، در نگهدارى اش مى كوشد و سخن خداى سبحان را شنيدم كه مى فرمايد : «كيست كه به خدا ، وام نيكو دهد تا وى ، آن را دو چندان كند و برايش پاداشى ارجمند باشد؟» ، پس دوستدار اين دو چندان گشتن شدم و از او نگه دارنده تر بر چيزهاى نزد او نيافتم . پس هرچه مى يافتم كه نزدم عزيز مى نمود ، به سوى وى فرستادم ، تا ذخيره اى در روز نيازم بدان باشد . فرمود : «به خدا سوگند ، نيكو گفتى!» . [گفت :] پنجم ، ديدم مردم در رزق و روزى به يكديگر حسد مى ورزند و گفته خداى متعال را شنيدم كه مى فرمايد : «ما معيشت دنيايشان را ميان آنان تقسيم كرديم و برخى را بر برخى ديگر به مرتبه هايى برتر داشتيم ، تا بعضى از آنان ، بعضى ديگر را به خدمت گيرند ؛ و رحمت پروردگارت از آنچه آنان گِرد مى آورند ، بهتر است» ، پس به كسى حسادت نكردم و بر آنچه از دستم رفت ، غصّه نخوردم . فرمود : «به خدا سوگند ، نيكو گفتى!» . [گفت :] ششم ، ديدم برخى به برخى ديگر در سراى دنيا دشمنى مى ورزند و كينه هايى در سينه نهان دارند و گفته خداى متعال را شنيدم كه مى فرمايد : «شيطان ، دشمن شماست . پس او را دشمن بداريد» ، پس به دشمنى با شيطان از دشمنى غير او سرگرم شدم . فرمود : «به خدا سوگند ، نيكو گفتى!» . [گفت :] هفتم ، ديدم مردم در پىِ روزى در تلاش و زحمت اند و گفته خداى متعال را شنيدم كه مى فرمايد : «و جن و انس را نيافريدم ، جز براى اين كه مرا عبادت كنند . از آنها روزى نمى خواهم و نمى خواهم كه به من غذا دهند . بى گمان ، خداوند ، روزى دهنده اى نيرومند و استوار است» ، پس دانستم كه وعده و گفته اش راست است . پس به وعده اش آرامش يافتم و به گفته اش خشنود گشتم و به جاى آن كه به آنچه براى من نزد اوست ، بپردازم ، به آنچه براى او بر من است ، مشغول شدم . فرمود : «به خدا سوگند ، نيكو گفتى!» . گفت : هشتم ، ديدم گروهى بر تن درستى پيكرهايشان و گروهى بر فراوانى اموالشان و گروهى بر آفريدگانى همچون خود ، تكيه مى كنند و سخن خداى متعال را شنيدم كه مى فرمايد : «هركس تقوا بورزد ، [خدا ]برايش راه برون رفتنى قرار مى دهد و وى را از جايى كه گمان نمى برد ، روزى مى دهد و هركس بر خداوند توكّل كند ، همو وى را بس باشد» ، پس بر خدا تكيه كردم و تكيه ام بر غير او از ميان رفت . فرمود : «به خدا سوگند كه [ تعليمات ]تورات و انجيل و زبور و قرآن و ديگر كتاب ها به همين هشت مسئله باز مى گردند!» .

.

. .

. .

الإمام الكاظم عليه السلام :أولَى العِلمِ بِكَ ما لا يَصلُحُ لَكَ العَمَلُ إلاّ بِهِ ، وأوجَبُ العِلمِ عَلَيكَ ما أنتَ مَسؤولٌ عَنِ العَمَلِ بِهِ ، وألزَمُ العِلمِ لَكَ ما دَلَّكَ عَلى صَلاحِ قَلبِكَ ، وأظهَرَ لَكَ فَسادَهُ ، وأحمَدُ العِلمِ عاقِبَةً ما زادَكَ في عَمَلِكَ العاجِلِ ، فَلا تَشغَلَنَّ بِعِلمِ ما لا يَضُرُّكَ جَهلُهُ ، ولا تَغفُلَنَّ عَن عِلمِ ما يَزيدُ في جَهلِكَ تَركُهُ. ⁽¹⁾

۵ / ۷ما يَنفَعُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :خَيرُ العِلمِ ما نَفَعَ. ⁽²⁾

.

۵ / ۷ آنچه سود مى بخشد

امام كاظم عليه السلام :مقدّم ترين دانش براى تو آن است كه عملت ، جز بدان سامان نپذيرد و واجب ترين دانش براى تو آن است كه از عمل به آن پرسيده مى شوى و لازم ترين دانش براى تو آن است كه به صلاح قلبت ، ره بنمايد و تباهى اش را برايت روشن سازد و نيك فرجام ترين دانش ، آن است كه در عمل زودگذر تو بيفزايد . پس به دانشى كه ندانستنش زيانى به تو نمى رساند ، سرگرم مشو و از دانشى كه رها كردنش بر نادانى تو مى افزايد ، غافل مشو .

۵ / ۷آنچه سود مى بخشدپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بهترين دانش ، آن است كه سود بخشد .

.

الإمام عليّ عليه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ هَمّامٌ عَن صِفَةِ المُتَّقينَ ـ: غَضّوا أبصارَهُم عَمّا حَرَّمَ اللّهُ عَلَيهِم ، ووَقَفوا أسماعَهُم عَلَى العِلمِ النّافِعِ لَهُم. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في تَفسيرِ الصِّناعاتِ ـ: ... كَذلِكَ السِّكّينُ وَالسَّيفُ وَالرُّمحُ وَالقَوسُ وغَيرُ ذلِكَ مِن وُجوهِ الآلَةِ الَّتي قَد تُصرَفُ إلى جِهاتِ الصَّلاحِ وجِهاتِ الفَسادِ وتَكونُ آلَةً ومَعونَةً عَلَيهِما ، فَلا بَأسَ بِتَعليمِهِ وتَعَلُّمِهِ وأخذِ الأَجرِ عَلَيهِ وفيهِ وَالعَمَلِ بِهِ وفيهِ لِمَن كانَ لَهُ فيهِ جِهاتُ الصَّلاحِ مِن جَميعِ الخَلائِقِ ومُحَرَّمٌ عَلَيهِم فيهِ تَصريفُهُ إلى جِهاتِ الفَسادِ وَالمَضارِّ ، فَلَيسَ عَلَى العالِمِ وَالمُتَعَلِّمِ إثمٌ ولا وِزرٌ ؛ لِما فيهِ مِنَ الرُّجحانِ في مَنافِعِ جِهاتِ صَلاحِهِم وقِوامِهِم بِهِ وبَقائِهِم ، وإنَّمَا الإِثمُ وَالوِزرُ عَلَى المُتَصَرِّفِ بِها في وُجوهِ الفَسادِ وَالحَرامِ. ⁽²⁾

راجع : ج ۲ ص ۳۴۸ ح ۱۵۴۹ .

۵ / ۸مِن كُلِّ عِلمٍ أحسَنُهُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :العِلمُ أكثَرُ مِن أن يُحصى ، فَخُذ مِن كُلِّ شَيءٍ أحسَنَهُ. ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :العِلمُ أكثَرُ مِن أن يُحاطَ بِهِ ، فَخُذوا مِن كُلِّ عِلمٍ أحسَنَهُ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :خُذوا مِن كُلِّ عِلمٍ أحسَنَهُ ، فَإِنَّ النَحلَ يَأكُلُ مِن كُلِّ زَهرٍ أزيَنَهُ ، فَيَتَوَلَّدُ مِنهُ جَوهَرانِ نَفيسانِ : أحَدُهُما فيهِ شِفاءٌ لِلنّاسِ ، وَالآخَرُ يُستَضاءُ بِهِ. ⁽⁵⁾

.

۵ / ۸ از هر دانشى ، نيكوترينش

امام على عليه السلامـ هنگامى كه هَمّام از وى درباره ويژگى هاى پرهيزگاران پرسيد ـ: ديدگان خويش را از آنچه خدا برايشان حرام كرده بود ، فرو انداختند و به دانشى كه براى آنها سودمند بود ، گوش سپردند .

امام صادق عليه السلامـ در بيان شغل ها و صنايع ـ: . . . همين گونه است كارد و شمشير و نيزه و كمان و ابزار و آلات ديگر كه استفاده در صلاح و فساد را دارند . اشكالى در ياد دادن و ياد گرفتن و مزد گرفتن بر آن و در آن نيست و كاربردشان در جهت صلاح براى همه مردم ، مباح است و كاربرد آن در جهت فساد و زيان ، بر آنان حرام است . پس بر آموزنده و فراگيرنده ، گناه و وَبالى نيست؛ چون كاربرد آنها در جهات صلاح بر كاربردهاى ديگرشان غلبه دارد و در جهت استفاده مردم و استوارى و بقاى آنان است و گناه و وبال ، [ فقط] گردنگير كسى است كه آنها را در جهت فساد و حرام به كار مى گيرد .

ر . ك : ج ۲ ص ۳۴۹ ح ۱۵۴۹ .

۵ / ۸از هر دانشى ، نيكوترينشپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش ، بيش از آن است كه به شمار در آيد . پس ، از هر چيز ، نيكوترينش را برگير .

امام على عليه السلام :دانش ، فراوان تر از آن است كه بدان احاطه شود . پس ، از هر دانشى نيكوترينش را برگيريد .

امام على عليه السلام :از هـر دانشى نيكوترينش را برگيريد كه زنبور عسل ، از هر شكوفه اى زيباترينش را مى خورد . از اين رو ، دو گوهر گران بها از آن زاده مى شود : يكى (عسل) براى مردم شفاست و از ديگرى (موم) روشنايى مى گيرند .

.

راجع : ص ۷۶ (رعاية الأهمّ فالأهمّ) .

۵ / ۹اللُّغاتُ المُختَلِفَةُكنزالعمّال عن زيد بن ثابت :أمَرَني رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أن أتَعَلَّمَ السُّريانِيَّةَ. ⁽¹⁾

المعجم الكبير عن زيد بن ثابت :قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إنَّهُ يَأتيني كُتُبٌ مِنَ النّاسِ ولا اُحِبُّ أن يَقرَأها كُلُّ أحَدٍ ، فَهَل تَستَطيعُ أن تَتَعلَّمَ كِتابَ السُّريانِيَّةِ؟ قُلتُ : نَعَم ، فَتَعَلَّمتُها في سَبعَ عَشرَةَ. ⁽²⁾

سنن الترمذي عن زيد بن ثابت :أمَرَني رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أن أتَعَلَّمَ لَهُ كِتابَ يَهودَ . قالَ : إنّي وَاللّهِ ما آمَنُ يَهودَ عَلى كِتابٍ . قالَ : فَما مَرَّ بي نِصفُ شَهرٍ حَتّى تَعَلَّمتُهُ لَهُ . قالَ : فَلَمّا تَعَلَّمتُهُ كانَ إذا كَتَبَ إلى يَهودَ كَتَبتُ إلَيهِم ، وإذا كَتَبوا إلَيهِ قَرَأتُ لَهُ كِتابَهُم. ⁽³⁾

.

۵ / ۹ زبان هاى گوناگون

ر . ك : ص ۷۷ (رعايت اولويت ها) .

۵ / ۹زبان هاى گوناگونكنز العمّالـ به نقل از زيد بن ثابت ـ: پيامبر خدا به من فرمان داد تا زبان سريانى را ياد بگيرم .

المعجم الكبيرـ به نقل از زيد بن ثابت ـ: پيامبر خدا به من فرمود : «نامه هايى براى من مى آيد كه دوست ندارم هركسى آنها را بخواند . آيا مى توانى نوشتن سريانى را ياد بگيرى؟». گفتم : بلى . پس آن را در هفده روز ياد گرفتم .

سنن الترمذىـ به نقل از زيد بن ثابت ـ: پيامبر خدا به من فرمان داد كه نوشتن يهود را ياد بگيرم . فرمود : «به خدا سوگند ، من يهود را بر هيچ نوشته اى قابل اعتماد نمى دانم» . هنوز نيمى از ماه نگذشته بود كه آن زبان را براى او فرا گرفتم . چون آموختم ، هرگاه پيامبر صلى الله عليه و آله به يهود نامه مى نوشت ، من آن را مى نوشتم و چون يهود به پيامبر صلى الله عليه و آله نامه مى نوشتند ، من نامه آنها را براى وى مى خواندم .

.

ج ـ ما يَحرُمُ تَعَلُّمُهُ۵ / ۱۰ما يُؤَدّي إلَى الفَسادِالإمام عليّ عليه السلام :شَرُّ العِلمِ ما أفسَدتَ بِهِ رَشادَكَ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :رُبَّ عِلمٍ أدّى إلى مَضَلَّتِكَ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :رُبَّ مَعرِفَةٍ أدَّت إلى تَضليلٍ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :رُبَّ عالِمٍ قَتَلَهُ عِلمُهُ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :كُلُّ عِلمٍ لا يُؤَيِّدُهُ عَقلٌ ، مَضَلَّةٌ. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في تَفسيرِ الصِّناعاتِ ـ: ما يَكونُ مِنهُ وفيهِ الفَسادُ مَحضاً ، ولايَكونُ فيهِ ولا مِنهُ شَيءٌ مِن وُجوهِ الصَّلاحِ فَحَرامٌ تَعليمُهُ وتَعَلُّمُهُ وَالعَمَلُ بِهِ وأخذُ الأَجرِ عَلَيهِ ، وجَميعُ التَّقَلُّبِ فيهِ مِن جَميعِ وُجوهِ الحَرَكاتِ كُلِّها. ⁽⁶⁾

۵ / ۱۱علم النُّجومرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَنِ اقتَبَسَ عِلماً مِنَ النُّجومِ، اقتَبَسَ شُعبَةً مِنَ السِّحرِ زادَما زادَ. ⁽⁷⁾

.

ج ـ آنچه آموختنش حرام است

۵ / ۱۰ آنچه به فساد مى انجامد

۵ / ۱۱ علم نجوم

اشاره

ج ـ آنچه آموختنش حرام است۵ / ۱۰آنچه به فساد مى انجامدامام على عليه السلام :بدترين دانش ، آن است كه هدايتت را بدان تباه كنى .

امام على عليه السلام :بسى دانش كه به گم راهى ات مى انجامد !

امام على عليه السلام :بسى شناخت كه به گم راهى مى كشانَد !

امام على عليه السلام :بسى دانشمند كه دانشش وى را كشته است !

امام على عليه السلام :هر دانشى كه خرد تأييدش نكند ، مايه گم راهى است .

امام صادق عليه السلامـ در تفسير صنعت ها ـ: آنچه از آن و در آن ، فقط فساد است و هيچ اثرى از صلاح در آن و از آن نباشد ، ياد دادن و ياد گرفتن و عمل به آن و مزد گرفتن بر آن و همه تصرّفات ديگر ، از هر نوع كه باشد ، حرام است .

۵ / ۱۱علم نجومپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانشى درباره ستارگان فرا بگيرد، شاخه اى از سِحر آموخته است ؛ هرچه بيش ، بيشتر .

.

عنه صلى الله عليه و آله :أخافُ عَلى اُمَّتي بَعدي ثَلاثاً : حَيفُ الأَئِمَّةِ ، وإيمانٌ بِالنُّجومِ ، وتَكذيبٌ بِالقَدَرِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ قَد طَهَّرَ هذِهِ القَريَةَ مِنَ الشِّركِ إن لَم تُضِلَّهُمُ النُّجومُ. ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :أيُّهَا النّاسُ ! إيّاكُم وتَعَلُّمَ النُّجومِ ، إلاّ ما يُهتَدى بِهِ في بَرٍّ أو بَحرٍ ، فَإِنَّها تَدعو إلَى الكَهانَةِ ، وَالمُنَجِّمُ كَالكاهِنِ ، وَالكاهِنُ كَالسّاحِرِ ، وَالسّاحِرُ كَالكافِرِ ، وَالكافِرُ فِي النّارِ. ⁽³⁾

الإمام الحسين عليه السلام :لَمّا افتَتَحَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله خَيبَرَ ... نَهى عَن خِصالٍ تِسعَةٍ : ... وعَنِ النَّظَرِ فِي النُّجومِ. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في جَوابِ الزِّنديقِ لَمّا قالَ لَهُ : ما تَقولُ في عِلمِ النُّجومِ ؟ ـ: هُوَ عِلمٌ قَلَّت مَنافِعُهُ وكَثُرَت مَضَرّاتُهُ ، لِأَنَّهُ لا يُدفَعُ بِهِ المَقدورُ ولا يُتَّقى بِهِ المَحذورُ ، إن أخبَرَ المُنَجِّمُ بِالبَلاءِ لَم يُنجِهِ التَّحَرُّزُ مِنَ القَضاءِ ، وإن أخبَرَ هُوَ بِخَيرٍ لَم يَستَطِع تَعجيلَهُ ، وإن حَدَثَ بِهِ سوءٌ لَم يُمكِنهُ صَرفُهُ ، وَالمُنَجِّمُ يُضادُّ اللّهَ في عِلمِهِ بِزَعمِهِ أنَّهُ يَرُدُّ قَضاءَ اللّهِ عَن خَلقِهِ. ⁽⁵⁾

الخصال عن نصر بن قابوس :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام يَقولُ : المُنَجِّمُ مَلعونٌ ، وَالكاهِنُ مَلعونٌ ... . وقالَ عليه السلام : المُنَجِّمُ كَالكاهِنِ ، وَالكاهِنُ كَالسّاحِرِ ، وَالسّاحِرُ كَالكافِرِ ، وَالكافِرُ فِي النّارِ. ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پس از خود ، از سه چيز بر امّتم مى ترسم: ستم فرمان روايان، ايمان به ستارگان و دروغ پنداشتن قَدَر .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ، اين شهر را از شرك ، پاك فرموده است، اگر ستارگان ، آنها را گم راه نكنند .

امام على عليه السلام :اى مردم! زنهار از فراگيرى نجوم ، جز آن اندازه كه در خشكى و دريا بدان راهيابى مى كنند؛ زيرا نجوم به كهانت ، فرا مى خوانَد و منجّم ، چون كاهن است و كاهن ، چون ساحر و ساحر ، چون كافر و كافر ، در آتش است .

امام حسين عليه السلام :پيامبر خدا زمانى كه خيبر را فتح نمود... ، از نُه كار باز داشت : ... و از نگريستن به ستارگان .

امام صادق عليه السلامـ در پاسخ غير مسلمانى كه از ايشان ، درباره ستاره شناسى پرسيده بود ـ: دانشى است كه منافعش اندك و زيان هايش فراوان است؛ زيرا با آن ، نه مى توان مقدورات را دور كرد و نه از محذورات ، حذر كرد . اگر منجّم از بلا خبر دهد ، پرهيز، وى را از سرنوشتش نمى رهانَد و اگر به امر خيرى خبر دهد ، نمى تواند آن را جلو بيندازد و اگر حادثه بدى برايش پيش بيايد ، نمى تواند آن را باز گرداند ، و منجّم ، با اين پندار كه قضاى الهى را از خلقش باز مى گردانَد ، در دانشش با خدا ضدّيت مى كند .

الخصالـ به نقل از نصر بن قابوس ـ: شنيدم كه امام صادق عليه السلام مى فرمايد : «منجّم ، ملعون است و كاهن ، ملعون است ...» . و فرمود: «منجّم ، چون كاهن است و كاهن ، چون ساحر و ساحر ، چون كافر و كافر ، در آتش است» .

.

تعليق :يتبيّن من التأمّل في نصّ هذه الأحاديث أنّ المقصود من علم النجوم المحرّم تعلّمه ليس العلم بمفهومه المعاصر، بل المقصود هو التعرّف على تأثير النجوم في مصير الإنسان، وَالتنبّؤ بحوادث المستقبل عن طريق المطالعة في سير الكواكب مطلقا أو على أنّها مؤثّرات.

۵ / ۱۲السِّحرالكتاب«وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَـطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَـنَ وَ مَا كَفَرَ سُلَيْمَـنُ وَ لَـكِنَّ الشَّيَـطِينَ كَفَرُواْ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَ مَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَـرُوتَ وَ مَـرُوتَ» . ⁽¹⁾

الحديثالإمام عليّ عليه السلام :مَن تَعَلَّمَ شَيئاً مِنَ السِّحرِ كانَ آخِرَ عَهدِهِ بِرَبِّهِ. ⁽²⁾

.

سخنى درباره تحريم علم نجوم

۵ / ۱۲ سِحر

سخنى درباره تحريم علم نجومهمان طور كه با تأمّل در متن اين احاديث معلوم مى شود ، مقصود از علم نجومى كه آموختن آن تحريم شده است ، دانش ستاره شناسى به مفهوم امروزى آن نيست ؛ بلكه مقصود ، آشنايى با نقش ستارگان در سرنوشت انسان و پيش بينى حوادث آينده از طريق مطالعه در سير كواكب است .

۵ / ۱۲سِحرقرآن«از چيزى پيروى كردند كه شيطان هاى روزگار سليمان بر مردم مى خواندند و سليمان ، كافر نشد؛ بلكه شيطان هايى كه به مردم سِحر مى آموختند ، كافر شدند و [ نيز پيروى كردند] آنچه را كه در بابِل بر آن دو مَلَك : هاروت و ماروت ، نازل شده بود» .

حديثامام على عليه السلام :هركس چيزى از سِحر بياموزد ، پايان كارش با پروردگارش است .

.

الخصال عن نصر بن قابوس :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام يَقولُ: السّاحِرُ مَلعونٌ... . وقالَ عليه السلام : المُنَجِّمُ كَالكاهِنِ ، وَالكاهِنُ كَالسّاحِرِ ، وَالسّاحِرُ كَالكافِرِ ، وَالكافِرُ فِي النّارِ. ⁽¹⁾

د ـ ما لا يَنبَغي تَعَلُّمُهُ۵ / ۱۳ما لا يَنفَعُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :عِلمُ النَّسَبِ عِلمٌ لا يَنفَعُ وجَهالَةٌ لا تَضُرُّ. ⁽²⁾

المراسيل عن زيد بن أسلم :قيلَ : يا رَسولَ اللّهِ ، ما أعلَمَ فُلاناً ! قالَ : بِمَ ؟ قالوا : بِأَنسابِ النّاسِ . قالَ : عِلمٌ لا يَنفَعُ ، وجَهالَةٌ لا تَضُرُّ. ⁽³⁾

جامع بيان العلم وفضله عن أبي هريرة :إنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله دَخَلَ المَسجِدَ فَرَأى جَمعاً مِنَ النّاسِ عَلى رَجُلٍ فَقالَ : وما هذا ؟ قالوا : يا رَسولَ اللّهِ ، رَجُلٌ عَلاّمَةٌ . قالَ : ومَا العَلاّمَةُ ؟ قالوا : أعلَمُ النّاسِ بِأَنسابِ العَرَبِ ، وأعلَمُ النّاسِ بِعَرَبِيَّةٍ ، وأعلَمُ النّاسِ بِشِعرٍ ، وأعلَمُ النّاسِ بِمَا اختَلَفَ فيهِ العَرَبُ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : هذا عِلمٌ لا يَنفَعُ وجَهلٌ لا يَضُرُّ. ⁽⁴⁾

.

د ـ آنچه آموختنش شايسته نيست

۵ / ۱۳ آنچه سود نمى بخشد

اشاره

الخصالـ به نقل از نصر بن قابوس ـ: شنيدم كه امام صادق عليه السلام مى فرمايد : «ساحر ، ملعون است ...» و فرمود : «منجّم ، چون كاهن است و كاهن ، چون ساحر و ساحر ، چون كافر است و كافر ، در آتش است» .

د ـ آنچه آموختنش شايسته نيست۵ / ۱۳آنچه سود نمى بخشدپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نسب شناسى ، دانشى است كه سودى نمى بخشد و ندانستنش زيانى نمى رساند .

المراسيلـ به نقل از زيد بن اسلم ـ: گفته شد : اى پيامبر خدا ! فلانى چه قدر داناست ! فرمود : «به چه چيز؟». گفتند : به نسب هاى مردم . فرمود : «دانشى است كه سودى نمى بخشد و ندانستنش زيانى نمى رساند» .

جامع بيان العلم وفضلهـ به نقل از ابو هريره ـ: پيامبر خدا ، داخل مسجد شد و ديد گروهى از مردم ، گِرد مردى را گرفته اند . فرمود : «چه خبر است؟». گفتند : اى پيامبر خدا ! مردى علاّمه آمده است . فرمود : «چه علاّمه اى؟» . گفتند : داناترينِ مردم به نَسَب هاى عرب و داناترينِ مردم به عربيّت و داناترينِ مردم به شعر و داناترينِ مردم به آنچه عرب در آن اختلاف كرده است . پيامبر خدا فرمود : «اين ، دانشى است كه سودى نمى بخشد و ندانستن آن هم زيانى ندارد» .

.

الإمام الكاظم عليه السلام :دَخَلَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله المَسجِدَ فَإِذا جَماعَةٌ قَد أطافوا بِرَجُلٍ فَقالَ : ما هذا ؟ فَقيلَ : عَلاّمَةٌ . فَقالَ : ومَا العَلاّمَةُ ؟ فَقالوا لَهُ : أعلَمُ النّاسِ بِأَنسابِ العَرَبِ ووَقائِعِها وأيّامِ الجاهِلِيَّةِ وَالأَشعارِ العَرَبِيَّةِ . فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : ذاكَ عِلمٌ لا يَضُرُّ مَن جَهِلَهُ ولا يَنفَعُ مَن عَلِمَهُ. ⁽¹⁾

راجع : ص ۴۰۴ (الاستعانة باللّه للانتفاع بالعلم) و ۴۰۶ (الاستعاذة باللّه من عدم الانتفاع بالعلم) و ۵۰۲ ح ۳۲۱۲ ، ج ۲ ص ۲۶۰ (حقيقة العلم) و ۳۴۶ (أقسام العلوم) .

.

امام كاظم عليه السلام :پيامبر خدا ، داخل مسجد شد و ديد گروهى بر گِرد مردى حلقه زده اند . فرمود : «چه خبر است؟». گفته شد : علاّمه اى است . فرمود : «چه علاّمه اى؟». گفتند : داناترينِ مردم به نَسَب هاى عرب و وقايع و جنگ هاى جاهليت و شعرهاى عربى . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «اين ، دانشى است كه به آن كه نداند ، زيانى نمى رساند و به آن كه مى داند ، سودى نمى بخشد .

ر . ك : ص ۴۰۵ (يارى جستن از خدا براى بهره بردن از دانش) و ۴۰۷ (پناه بردن به خدا از بهره نبردن از دانش) و ۵۰۳ ح ۳۲۱۲ ، ج ۲ ص ۲۶۱ (حقيقت دانش) و ۳۴۶ (انواع دانش ها) .

.

. .

توضيحى درباره احكام آموختن

۱ . آموختن واجب

الف ـ علومى كه تحصيل آنها ، واجب عينى است

توضيحى درباره احكام آموختنبا توجّه به احاديث اين فصل ، تعلّم (آموختن)، از جهت احكام، به پنج قِسم، تقسيم مى شود : تعلّم واجب ، تعلّم مستحب ، تعلّم حرام ، تعلّم مكروه و تعلّم مباح . مبناى اين تقسيم ، نقش دانشِ مورد تعلّم در تكامل مادّى و معنوى و يا انحطاط مادّى و معنوى انسان و يا بى نقش بودن آن است . اينك ، توضيح كوتاهى درباره هر يك از احكام پنجگانه تعلّم مى آوريم :

۱ . آموختن واجبهر دانشى كه مقدّمه سازندگى مادّى و يا معنوى ، دنيوى و يا اخروى ، فردى و يا اجتماعى است و بدون آن ، اساس حيات مادّى و معنوى انسان در مخاطره قرار مى گيرد ، تحصيل آن به صورت عينى و يا كفايى بر مردم واجب است :

الف ـ علومى كه تحصيل آنها ، واجب عينى ⁽¹⁾استدانش هايى كه مقدّمه سازندگى فردى است و افراد جامعه بدون آن ، قادر به

.

ب ـ علومى كه تحصيل آنها ، واجب كفايى است

انجام دادن تكاليف اعتقادى و عملى خود نيستند ، تحصيل آن از نظر اسلام بر فرد فرد جامعه واجب است؛ مانند شناخت اصول عقايد و شناخت واجبات و محرّمات و يا ارزش ها و ضدّ ارزش ها در اسلام كه بر همه مردم واجب است و يادگيرى هر شخص ، موجب سقوط تكليف از ديگرى نمى شود .

ب ـ علومى كه تحصيل آنها ، واجب كفايى ⁽¹⁾استدانشى كه مقدّمه سازندگى و تأمين نيازهاى اجتماعى است و جامعه بدون آن ، قادر به ادامه حيات نيست و يا با مشكل جدّى رو به رو مى شود و يا نمى تواند در مقابل تهاجم احتمالى دشمن از خود دفاع كند ، تحصيل آنها بر افرادى از جامعه كه توان تحصيل آن دانش را دارند ، واجب كفايى است ؛ بدين معنا كه بر همه كسانى كه استعداد تحصيل آن دانش را دارند ، واجب است آن دانش را بياموزند؛ ولى اگر عدّه اى به اندازه كفايت ، براى آموختن آن اقدام كردند ، تكليف از ديگران ساقط مى شود . بر اين اساس ، تعدّد رشته هايى كه تحصيل آن واجب كفايى است ، به تناسب نيازهاى جامعه در زمان هاى مختلف ، متفاوت است . براى مثال ، تحصيل دانش انرژى هسته اى در شرايطى كه جامعه اسلامى نيازمند به آن نباشد ، واجب نيست؛ ولى در شرايطى كه مردم مسلمان براى دفاع از خود ، نيازمند به آن هستند، به موجب آيه «وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ ؛ ⁽²⁾و در برابر آنان ، هر نيرويى كه مى توانيد ، فراهم آوريد» ، تحصيل آن ، واجب كفايى است و در صورتى كه اشخاص

.

۲ . آموختن مستحب

۳ . آموختن حرام

۴ . آموختن مكروه

بااستعداد كه مستعد براى تحصيل اين دانش هستند ، محدود باشند ، وجوب كفايى در مورد آنها تبديل به وجوب عينى مى شود .

۲ . آموختن مستحبهر دانشى كه مقدّمه تقويت بنيه مادّى و يا معنوى فرد يا جامعه است ، ولى بدون آن ، ضربه اى به نيازهاى اصولى انسان وارد نمى شود ، آموختن آن ، ممدوح و مستحب است ، و اگر كسى آن دانش را با انگيزه الهى بياموزد ، نزد خداوند متعال ، پاداش خواهد داشت . آموختن دانش هاى مازاد بر نيازهاى ضرورى جامعه ، از مصاديق تعلّم ممدوح به شمار مى رود .

۳ . آموختن حرامهر دانشى كه فساد بيافريند و براى فرد و يا جامعه زيانبار باشد ، آموختن آن از نظر اسلام ، حرام است؛ مانند : سِحر ، كهانت و نجوم كه در زمان هاى گذشته رواج داشته است . همچنين است علومى كه در جهت تهاجم فرهنگى به كار گرفته مى شوند و يا موجب ترويج فساد اخلاق در جامعه مى شوند و يا دانش ساخت سلاح هاى كشتار جمعى؛ مگر در صورتى كه براى دفاع و مقاصد صلح آميز باشد .

۴ . آموختن مكروهدانشى كه مقدّمه فساد نيست ، ولى سودى نيز در بر ندارد ؛ مانند علم انساب ، همان طور كه در احاديث بند «د» از فصل پنجم ملاحظه شد ، اگر مستقلاً مورد ارزيابى قرار گيرد ، آموختن آن مباح به شمار مى آيد؛ ولى اگر از نظر اين كه

.

۵ . آموختن مباح

موجب تضييع عمر مى گردد و انسان را از مقصد انسانى خود دور مى كند، مورد ارزيابى واقع شود ، يادگيرى آن ، لغو و مذموم و مكروه به شمار مى آيد و به موجب آيه شريفه : «وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ ؛ و آنان كه از بيهوده كارى روى گردان اند» ، مسلمان بايد از آن اجتناب نمايند .

۵ . آموختن مباحدانش هايى كه در خدمت جامعه اند ، آموختن آنها اگر با قصد قربت و خدمت باشد ، مستحب است و اگر صرفا براى گذران زندگى و منافع مادّى باشد ، مباح است؛ بجز علوم اسلامى كه آموختن آنها براى انگيزه هاى غير الهى ، در احاديث اسلامى به شدّت مورد نكوهش قرار گرفته است . ⁽¹⁾

.

بخش نهم : آموزش

اشاره

بخش نهم : آموزشفصل يكم : ضرورت آموزشفصل دوم : فضيلت آموزشفصل سوم : آداب آموزشفصل چهارم : آداب پاسخ دادن

.

الفصل الأوّل : وجوب التّعليم۱ / ۱وُجوبُ التَّعليمِ عَلَى العالِمِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما أخَذَ اللّهُ الميثاقَ عَلَى الخَلقِ أن يَتَعَلَّموا حَتّى أخَذَ عَلَى العُلَماءِ أن يُعَلِّموا. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالى يَسأَلُ العَبدَ عَن فَضلِ عِلمِهِ كَما يَسأَلُهُ عَن فَضلِ مالِهِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَنبَغي لِلعالِمِ أن يَسكُتَ عَلى عِلمِهِ ، ولا يَنبَغي لِلجاهِلِ أن يَسكُتَ عَلى جَهلِهِ ، قالَ اللّهُ جَلَّ ذِكرُهُ : «فَسْـئلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :ما أخَذَ اللّهُ عَلى أهلِ الجَهلِ أن يَتَعَلَّموا حَتّى أخَذَ عَلى أهلِ العِلمِ أن يُعَلِّموا. ⁽⁵⁾

.

فصل يكم : ضرورت آموزش

۱ / ۱ وجوب آموزش بر دانشمند

فصل يكم : ضرورت آموزش۱ / ۱وجوب آموزش بر دانشمندپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند از مردم براى يادگيرى پيمان نگرفت ، تا آن گاه كه از دانشمندان براى ياد دادن ، پيمان گرفت .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند متعال ، از مازاد دانش انسان مى پرسد ، همان گونه كه از مازاد دارايى اش مى پرسد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سزاوار نيست كه دانشمند ، با وجود دانشش ، خاموش بماند و سزاوار نيست كه نادان ، بر نادانى اش ساكت باشد . خداوند ـ كه يادش پرشكوه باد ـ مى فرمايد : «اگر نمى دانيد ، از اهل ذكر بپرسيد» .

امام على عليه السلام :خداوند از مردم نادان براى ياد گرفتن [پيمان] نگرفت ، تا آن گاه كه از اهل دانش براى ياد دادن [ پيمان ]گرفت .

.

عنه عليه السلام :ما أخَذَ اللّهُ ميثاقاً مِن أهلِ الجَهلِ بِطَلَبِ تِبيانِ العِلمِ حَتّى أخَذَ ميثاقاً مِن أهلِ العِلمِ بِبَيانِ العِلمِ لِلجُهّالِ ؛ لِأَنَّ العِلمَ كانَ قَبلَ الجَهلِ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :قَرَأتُ في كِتابِ عَلِيٍّ عليه السلام : إنَّ اللّهَ لَم يَأخُذ عَلَى الجُهّالِ عَهداً بِطَلَبِ العِلمِ حَتّى أخَذَ عَلَى العُلَماءِ عَهداً بِبَذلِ العِلمِ لِلجُهّالِ ، لِأَنَّ العِلمَ كانَ قَبلَ الجَهلِ. ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مِنَ المَفروضِ عَلى كُلِّ عالِمٍ أن يَصونَ بِالوَرَعِ جانِبَهُ ، وأن يَبذِلَ عِلمَهُ لِطالِبِهِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۲۲۰ (حرمة كتمان العلم) و ۲۳۲ (زكاة العلم) و ۲۳۴ (أفضل الصدقة) و ۳۸۸ (ردّ البدعة) .

۱ / ۲حُرمَةُ كِتمانِ العِلمِالكتاب«إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَـبِ وَ يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً أُوْلَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَـمَةِ وَ لاَ يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۲ حرمت پنهان داشتن دانش

امام على عليه السلام :خداوند ، پيمانى براى به دنبال شناخت دانش رفتن ، از مردم نادان نگرفت ، تا آن گاه كه پيمان بيان كردن دانش براى نادانان را از اهل دانش گرفت؛ چرا كه دانش ، پيش از نادانى بود .

امام صادق عليه السلام :در كتاب على عليه السلام خواندم : «بى گمان ، خداوند از نادانان عهدى براى جستجوى دانش نگرفت ، تا آن كه با دانشمندان عهد كرد كه دانش را به نادانان بذل كنند؛ زيرا دانش ، پيش از نادانى بود» .

امام على عليه السلام :از واجبات بر هر دانشمند ، اين است كه جانب پرهيز را نگه دارد و دانشش را به طالبش بذل كند .

ر . ك : ص ۲۲۱ (حرمت پنهان داشتن دانش) و ۲۳۳ (زكات دانش) و ۲۳۵ (برترين صدقه) و ۳۸۹ (نفى بدعت ها).

۱ / ۲حرمت پنهان داشتن دانشقرآن«كسانى كه آنچه را خدا در كتاب خود نازل فرمود ، پنهان مى كنند و آن را به بهاى اندكى مى فروشند ، جز آتش در شكم هاى خود فرو نمى برند و در روز رستاخيز ، خدا با آنها سخن نخواهد گفت و ايشان را پاكيزه نخواهد ساخت و براى آنها عذابى دردناك در پيش است» .

.

«إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَـتِ وَ الْهُدَى مِنم بَعْدِ مَا بَيَّنَّـهُ لِلنَّاسِ فِى الْكِتَـبِ أُوْلَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اللَّـعِنُونَ» . ⁽¹⁾

«وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَـقَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَـبَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْاْ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ» . ⁽²⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما آتَى اللّهُ عز و جل عالِماً عِلماً إلاّ أخَذَ عَلَيهِ الميثاقَ أن لا يَكتُمَهُ أحَداً. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن كَتَمَ عِلماً مِمّا يَنفَعُ اللّهُ بِهِ في أمرِ النّاسِ ، أمرِ الدّينِ ؛ ألجَمَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ بِلِجامٍ مِنَ النّارِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :أيُّما رَجُلٍ آتاهُ اللّهُ عِلماً فَكَتَمَهُ ، لَقِيَ اللّهَ يَومَ القِيامَةِ مُلجَماً بِلِجامٍ مِن نارٍ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن سُئِلَ عَن عِلمٍ ثُمَّ كَتَمَهُ ، اُلجِمَ يَومَ القِيامَةِ بِلِجامٍ مِن نارٍ. ⁽⁶⁾

.

«بى گمان ، كسانى كه آنچه ما از روشنگرى ها و رهنمودها فرو فرستاديم و پس از آن كه آن را در كتاب براى مردم بيان كرديم، پنهان مى دارند، خداوند و همه لعنت كنندگان، آنان را لعنت مى كنند» .

«و [ به ياد آور ] هنگامى را كه خداوند از اهل كتاب پيمان گرفت كه [ محتواى ] آن را براى مردم ، توضيح دهند و آن را پنهان نكنند . پس آن را پسِ پشتِ خويش افكندند و آن را به بهاى اندكى فروختند ؛ و چه بد داد و ستدى كردند» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند عز و جل به دانشمندى دانش عطا نكرد ، جز آن كه از او پيمان گرفت كه آن را از هيچ كس پنهان ندارد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس دانشى را كه خداوند ، آن را براى امور دينى مردم سودمند قرار داده است ، پنهان كند ، خداوند ، روز قيامت او را با لگامى از آتش ، لگام مى زند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس كه خداوند به او دانشى بدهد ، ولى آن را پنهان كند ، خداوند را در روز قيامت با لگامى از آتش ، ملاقات مى كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هركس از دانشى پرسيده شود و آن را پنهان كند ، روز قيامت ، با لگامى از آتش ، لگام زده مى شود .

.

عنه صلى الله عليه و آله :العِلمُ لا يَحِلُّ مَنعُهُ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إذا لَعَنَ آخِرُ هذِهِ الاُمَّةِ أوَّلَها ، فَمَن كَتَمَ حَديثاً فَقَد كَتَمَ ما أنزَلَ اللّهُ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَثَلُ الَّذي يَتَعَلَّمُ العِلمَ ثُمَّ لا يُحَدِّثُ بِهِ كَمَثَلِ الَّذي يَكنِزُ الكَنزَ فَلا يُنفِقُ مِنهُ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا أعرِفَنَّ رَجُلاً مِنكُم عَلِمَ عِلماً فَكَتَمَهُ فَرَقاً ⁽⁴⁾مِنَ النّاسِ. ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ العالِمَ الكاتِمَ عِلمَهُ يُبعَثُ أنتَنَ أهلِ القِيامَةِ ريحاً ، يَلعَنُهُ كُلُّ دابَّةٍ حَتّى دَوابِّ الأَرضِ الصِّغارِ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :لا تُمسِك عَن إظهارِ الحَقِّ إذا وَجَدتَ لَهُ أهلاً. ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :مَن كَتَمَ عِلماً فَكَأَنَّهُ جاهِلٌ. ⁽⁸⁾

عنه عليه السلام :الكاتِمُ لِلعِلمِ غَيرُ واثِقٍ بِالإِصابَةِ فيهِ. ⁽⁹⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :منع دانش ، روا نيست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هنگامى كه [نسل هاى] آخر اين امّتْ اوّلش را لعنت كند ، هركس حديثى را پنهان بدارد ، بى گمان ، آنچه را خداوند عز و جلنازل كرده ، پنهان داشته است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مَثَل كسى كه دانش مى آموزد ، ولى آن را بازگو نمى كند ، مَثَل كسى است كه گنج مى اندوزد ، ولى از آن خرج نمى كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نبينم كسى از شما دانشى را آموخته باشد ، ولى از ترس مردم، آن را پنهان بدارد !

امام على عليه السلام :دانشمند پنهان كننده دانشش ، بدبوترينِ اهل قيامت است و همه جنبندگان ، حتّى حشرات كوچك زمين ، او را نفرين مى كنند .

امام على عليه السلام :از اظهار حق ، خوددارى مكن، هرگاه اهلش را يافتى .

امام على عليه السلام :آن كه دانشى را پنهان كند ، گويى نادان است .

امام على عليه السلام :پنهان كننده دانش ، به درستى دانشش بى اعتماد است .

.

عنه عليه السلامـ في خُطبَتِهِ لَمّا بويِعَ وبَعدَ إخبارِهِ بِابتِلاءِ النّاسِ ـ: وَاللّهِ ما كَتَمتُ وَسمَةً ، ولا كَذَبتُ كِذبَةً. ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه السلام :العُلَماءُ في أنفُسِهِم خانَةٌ إن كَتَمُوا النَّصيحَةَ ، إن رَأَوا تائِهاً ضالاًّ لا يَهدونَهُ أو مَيِّتاً لا يُحيونَهُ ، فَبِئسَ ما يَصنَعونَ ، لِأَنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى أخَذَ عَلَيهِمُ الميثاقَ فِي الكِتابِ أن يَأمُروا بِالمَعروفِ وبِما اُمِروا بِهِ ، وأن يَنهَوا عَمّا نُهوا عَنهُ ، وأن يَتَعاوَنوا عَلَى البِرِّ وَالتَّقوى ، ولا يَتَعاوَنوا عَلَى الإِثمِ وَالعُدوانِ. ⁽²⁾

راجع : ص ۲۱۸ (وجوب التعليم على العالم) و ۲۳۲ (زكاة العلم) و ۲۳۴ (أفضل الصدقة) و ۳۸۸ (ردّ البدعة) .

۱ / ۳الوَلايَةُ والتَّعليمرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ لِمُعاذٍ لَمّا بَعَثَهُ إلَى اليَمَنِ ـ: يا مُعاذُ ، عَلِّمهُم كِتابَ اللّهِ ، وأحسِن أدَ بَهُم عَلَى الأَخلاقِ الصّالِحَةِ . . . ثُمَّ بُثَّ فيهِمُ المُعَلِّمينَ. ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :فَأَمّا حَقُّكُم عَلَيَّ فَـ . . . تَعليمُكُم كَي لا تَجهَلوا ، وتَأديبُكُم كَيما تَعلَموا. ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ مسئوليت رهبر در آموزش

امام على عليه السلامـ در خطبه هنگام بيعتش و پس از آگاهى دادن درباره آزموده شدنِ مردم ـ: به خدا سوگند كه جزيى ترين نشانه اى را پنهان نكردم و كوچك ترين دروغى نگفتم .

امام باقر عليه السلام :اگر دانشمندان ، نصيحت را پنهان دارند ، به خود خيانت كرده اند . اگر سرگشته اى گم راه را ديدند و او را ره ننمودند و يا مرده اى را زنده نكردند ، وه كه چه كار زشتى كرده اند ؛ چون خداوند ـ تبارك و تعالى ـ در كتاب از ايشان پيمان گرفت كه به معروف و آنچه فرمان يافته اند ، فرمان دهند و از آنچه نهى شده اند ، نهى كنند و بر نيكوكارى و پرهيزگارى هميارى نمايند و در گناه و ستم ، هميارى نكنند .

ر . ك : ص ۲۱۹ (وجوب آموزش بر دانشمند) و ۲۳۳ (زكات دانش) و ۲۳۵ (برترين صدقه) و ۳۸۹ (نفى بدعت ها) .

۱ / ۳مسئوليت رهبر در آموزشپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ خطاب به معاذ ، هنگامى كه او را به سوى يمن فرستاد ـ: اى معاذ! به آنان ، كتاب خدا را بياموز و آنها را به اخلاق نيكو تربيت كن ... . سپس آموزگاران را در ميان آنها پخش كن .

امام على عليه السلام :امّا حقّ شما بر من ... اين است كه به شما بياموزم تا نابخردى نكنيد و ادب بياموزم تا دانا باشيد . ⁽¹⁾

.

عدّة الداعي :يُروى عَن سَيِّدِنا أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام : أ نَّهُ لَمّا كانَ يَفرُغُ مِنَ الجِهادِ يَتَفَرَّغُ لِتَعليمِ النّاسِ وَالقَضاءِ بَينَهُم ، فَإِذا يَفرُغُ مِن ذلِكَ اشتَغَلَ في حائِطٍ لَهُ يَعمَلُ فيهِ بِيَدِهِ وهُوَ مَعَ ذلِكَ ذاكِرٌ للّهِِ جَلَّ جَلالُهُ. ⁽¹⁾

.

عدّة الداعى :روايت شده است كه امام على عليه السلام هنگامى كه از جهاد فارغ مى شد ، به آموزش مردم و داورى ميان ايشان مى پرداخت و چون از اين كار فارغ مى شد ، در باغ خود ، كار مى كرد و در همه اين احوال ، به ياد خداى عز و جلبود .

.

الفصل الثاني : فضل التّعليم۲ / ۱سُنَّةُ الأَنبِياءِالكتاب«رَبَّنَا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُواْ عَلَيْهِمْ ءَايَـتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَـبَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» . ⁽¹⁾

«كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولاً مِّنكُمْ يَتْلُواْ عَلَيْكُمْ ءَايَـتِنَا وَ يُزَكِّيكُمْ وَ يُعَلِّمُكُمُ الْكِتَـبَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُونَ» . ⁽²⁾

«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْ أَنفُسِهِمْ يَتْلُواْ عَلَيْهِمْ ءَايَـتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَـبَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِى ضَلَـلٍ مُّبِينٍ» . ⁽³⁾

«هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُواْ عَلَيْهِمْ ءَايَـتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَـبَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِن كَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِى ضَلَـلٍ مُّبِينٍ» . ⁽⁴⁾

.

فصل دوم : فضيلت آموزش

۲ / ۱ سنّت پيامبران

فصل دوم : فضيلت آموزش۲ / ۱سنّت پيامبرانقرآن«پروردگارا ! و از خود ايشان در ميانشان فرستاده اى برانگيز تا آيات تو را بر ايشان بخواند و كتاب و حكمت به ايشان بياموزد و آنها را تزكيه كند . ⁽¹⁾همانا كه تويى پيروزمند حكيم» .

«در ميان شما فرستاده اى از خود شما فرستاديم تا آياتِ ما را برايتان بخواند و شما را تزكيه كند و به شما كتاب و حكمت بياموزد و آنچه را كه نمى دانستيد ، به شما ياد دهد» .

«خداوند ، بر مؤمنان منّت نهاد ، هنگامى كه فرستاده اى از خود ايشان در ميانشان فرستاد ، تا آيات خود را بر ايشان فرو خوانَد و تزكيه شان كند و بدانها كتاب و حكمت بياموزد ، هر چند پيش از آن در گم راهى آشكارى بودند» .

«اوست همان كس كه در ميان مردم درس ناخوانده ، پيامبرى از [جِنس] خودشان برانگيخت تا آياتش را بر ايشان فرو خوانَد و آنها را تزكيه كند و به آنان ، كتاب و حكمت بياموزد ، هرچند كه پيش از آن در گم راهى آشكارى بودند» .

.

الحديثإرشاد القلوب :رُوِيَ في قَولِهِ تَعالى : «إِنَّ إِبْرَ هِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِّلَّهِ حَنِيفًا وَ لَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ» ⁽¹⁾أنَّهُ كانَ يُعَلِّمُ الخَيرَ. ⁽²⁾

سنن ابن ماجة عن عبداللّه بن عمرو :خَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ذاتَ يَومٍ مِن بَعضِ حُجَرِهِ فَدَخَلَ المَسجِدَ فَإِذا هُوَ بِحَلقَتَينِ : إحداهُما يَقرَؤونَ القُرآنَ ويَدعونَ اللّهَ ، وَالاُخرى يَتَعَلَّمونَ ويُعَلِّمونَ . فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : كُلٌّ عَلى خَيرٍ هؤُلاءِ يَقرَؤونَ القُرآنَ ويَدعونَ اللّهَ ، فَإِن شاءَ أعطاهُم وإن شاءَ مَنَعَهُم ، وهؤُلاءِ يَتَعَلَّمونَ ويُعَلِّمونَ ، وإنَّما بُعِثتُ مُعَلِّماًفَجَلَسَ مَعَهُم. ⁽³⁾

سنن الدارمي عن عبد اللّه بن عمرو :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَرَّ بِمَجلِسَينِ في مَسجِدِهِ ، فَقالَ صلى الله عليه و آله : كِلاهُما عَلى خَيرٍ ، وأحَدُهُما أفضَلُ مِن صاحِبِهِ ، أمّا هؤُلاءِ فَيَدعونَ اللّهَ ويَرغَبونَ إلَيهِ ، فَإِن شاءَ أعطاهُم وإن شاءَ مَنَعَهُم ، وأمّا هؤُلاءِ فَيَتَعَلَّمونَ الفِقهَ وَالعِلمَ ، ويُعَلِّمونَ الجاهِلَ ، فَهُم أفضَلُ . وإنَّما بُعِثتُ مُعَلِّماً . ثُمَّ جَلَسَ فيهِم. ⁽⁴⁾

۲ / ۲خَصائِصُ التَّعليمِأ ـ زَكاةُ العِلمِالإمام عليّ عليه السلام :بَذلُ العِلمِ زَكاةُ العِلمِ. ⁽⁵⁾

.

۲ / ۲ ويژگى هاى آموزش

الف ـ زكات دانش

حديثإرشاد القلوبـ در تفسير سخن خداى متعال : «بى گمان ، ابراهيم [به تنهايى ]امّتى مطيع خداوند و پاك دين بود و از مشركان نبود» روايت شده كه ـ: او (ابراهيم عليه السلام ) آموزگار نيكى ها بود .

سنن ابن ماجةـ به نقل از عبداللّه بن عمرو ـ: روزى پيامبر خدا از يكى از حجره هاى خود بيرون آمد و داخل مسجد شد و با دو حلقه روبه رو شد : يك حلقه قرآن مى خواندند و خدا را ياد مى كردند ، و حلقه ديگر به ياد گرفتن و ياد دادن سرگرم بودند . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «همه اينها در كار خيرند . اينان به تلاوت قرآن مشغول اند و دعا مى كنند . اگر خدا بخواهد ، به ايشان عطا مى كند و اگر بخواهد ، باز مى دارد ، و آنان به آموختن و فرا گرفتن سرگرم اند و من ، آموزگار برانگيخته شدم». پس با آنان نشست.

سنن الدارمىـ به نقل از عبد اللّه بن عمرو ـ: پيامبر خدا بر دو گروه در مسجدش گذشت و فرمود : «هر دو در كار خيرند و يكى بر ديگرى برترى دارد . امّا اينان ، خدا را مى خوانند و به او رغبت مى ورزند . پس اگر خدا بخواهد ، بدانان عطا مى كند و اگر بخواهد ، باز مى دارد ؛ ولى اينان فقه و دانش ، فرا مى گيرند و به كسى كه نمى داند ، مى آموزند . پس اينان برترند و من ، آموزگار برانگيخته شدم» . پس در ميان آنان نشست .