توسعه اقتصادی بر پایه قرآن و حدیث جلد 2

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پديدآور : توسعه اقتصادي بر پايه قرآن و حديث / محمدي‌ري‌شهري ؛ با همكاري رضا حسيني ؛ ترجمه ابوالقاسم حسيني (ژرفا).

مشخصات نشر : قم: دار الحديث، -۱۳.

مشخصات ظاهري : ج.

فروست : مركز تحقيقات دار الحديث ۵۷/۱؛٬ ۵۷/۲

شابك : ۵۰۰۰۰ ريال (ج.۱) ؛ ج.۱‌964-493-114-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ريال: دوره: 964-493-116-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ريال: ج.۲‌964-7489-48-X : ؛ ۶۰۰۰۰ ريال : ج.۲ ، چاپ دوم : 964-493-115-7

يادداشت : ج.۱ (چاپ اول: ۱۳۸۲).

يادداشت : ج.۱ ( چاپ دوم : ۱۳۸۵ ) .

يادداشت : كتابنامه .

موضوع : رشد اقتصادي -- جنبه‌هاي مذهبي -- اسلام

موضوع : رشد اقتصادي -- جنبه‌هاي قرآني.

شناسه افزوده : حسيني، رضا، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : حسيني، سيدابوالقاسم، ۱۳۴۱ -

شناسه افزوده : دار الحديث. مركز چاپ و نشر

رده بندي كنگره : BP۲۳۰/۲/م‌۳۳۴ت‌۹۳ ۱۳۰۰ي

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۴۸۳۳

شماره كتابشناسي ملي : م‌۸۳-۶۰۵۴

اشاره

بخش سوم : اصول توسعه

اشاره

بخش سوم: اصول توسعهفصل يكم: اصول اعتقادىفصل دوم: اصول حقوقىفصل سوم : اصول اخلاقىفصل چهارم : اصول عبادىفصل پنجم: اصول اجتماعىفصل ششم : اصول بهداشتىفصل هفتم : اصول ديگر

.

. .

اصول ، موانع ، و آفاتِ توسعه

اصول ، موانع ، و آفاتِ توسعهبى شك ، مواجهه با عناصر مندرج زير عنوان «اصول توسعه اقتصادى يا موانع و آفات آن» واكنش اقتصاددانان جهان معاصر را برمى انگيزد و ايشان را در بهت فرو مى برد و اين پرسش را در ذهن آنان ترسيم مى كند: «چه پيوندى ميان اين عناصر و توسعه اقتصادى وجود دارد؟» آنان ادّعا مى كنند: «شمارى از آن چه با نام اصول و بنيان هاى توسعه آورده شده ، نه تنها در توسعه اقتصادى سهمى ندارد ، بلكه در رديف موانع و آفات آن است ؛ و به عكس ، برخى از آن چه در زمره موانع و آفات ذكر شده ، نه فقط در روند توسعه اقتصادى خللى پديد نمى آورد ، بلكه از مقدّمات آن به شمار مى آيد . عناصرى همچون اعتقاد به روزى ده بودنِ خداوند و اين كه خداوند رزّاق است و روزى هاى مردم را تقدير مى فرمايد ؛ نيز تشويق به زهد و قناعت و حرص نورزيدن به ثروت اندوزى ، و تأكيد بر اين كه حرصِ فراوان روزى مقدّر را نمى افزايد ؛ و همچنين اعتقاد به تأثير تقوا و توكّل در افزايش درآمد و رشد ثروت ، و امورى از اين دست سبب مى شوند كه اميد به افزايش رفاه زندگى از طريق كار و سختكوشى از ميان برود . به اين ترتيب ، چنين عناصرى را بايد از موانع و آفات توسعه اقتصادى دانست» .

.

به همين سان ، در نظرگاه اقتصاد معاصر ، عناصرى همچون رباخوارى ، آزمندى ، و ثروت اندوزى نه تنها از موانع و آفات توسعه اقتصادى نيستند ، بلكه از مقدّمات و پايه هاى آن به شمار مى آيند . پيش از پرداختن به متون اسلامى مربوط به تعيين اصول و موانع و آفات توسعه اقتصادى ، در اين بخش به بيان ارتباط ميان اين عناصر و توسعه مى پردازيم ، همان گونه كه بايد برخى از اصطلاحات خاص را براى گروهى كه با قرآن و حديث و منطق آن آشنا نيستند ، از رهگذر عناوين زير تفسير كنيم: ۱. ارزش ها و توسعه براى تبيين نوع ارتباط ميان اصول و موانع و آفات توسعه با رشد اقتصادى در ديدگاه اسلامى ، تذكّر نكات زير ضرورت دارد ؛ و اين ، افزون بر توضيحى است كه درباره تأثير و نقش ارزش هاى اخلاقى در توسعه در مقدّمه كتاب عرضه شد: الف . درگذشتن از قلمرو دانش معاصر نخستين نكته درباره تأثير و نقش مسائل معنوى در توسعه اقتصادى ، آن است كه اين ارتباط از سطح دانش انسانى معاصر فراتر است . از اين رو ، جز در چهارچوب يك نگرش جهان بينانه ، نمى توان تحليلى مبنايى از اين امور ارائه داد . بدين ترتيب ، نمى توان انتظار داشت گروه هايى كه با ديدگاهى مادّى و بر پايه مبانى و ارزش هاى اين مكتب ، برنامه هاى اقتصادى خود را عرضه مى كنند ، به تأثير ارزش هاى معنوى در اقتصاد ايمان بياورند . آن چه آشكارا مى توان در پاسخ به منكرانِ اثرگذارىِ امور معنوى در مسائل مادّى گفت ، همان جواب قرآن كريم است:

.

««بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِى . ⁽¹⁾» ؛ بلكه آن چه را كه به دانشِ آن نرسيدند ، دروغ پنداشتند» . آرى ؛ اينان آن چه را كه در قلمرو دانش خود نمى يابند ، انكار مى كنند ، حال آن كه اگر اندكى مى انديشيدند ، درمى يافتند كه عقل روا نمى دارد آن چه را نمى دانند و نمى شناسند انكار كنند . در نيافتنِ تأثير متقابل ارزش هاى معنوى يا ضدّ ارزش ها بر روند توسعه اقتصادى ، نمى تواند دليل عدم تأثير آن باشد ؛ زيرا دانش نداشتن به چيزى دليلِ انكار آن نيست . بدين ترتيب ، انكار كردن نقش ارزش ها در توسعه ، نه پايه عقلى دارد و نه اساس علمى ؛ و فقط از جهل انكار كننده سرچشمه مى گيرد . در پرتو جهان بينى اسلامى ، همه پديده ها به سرچشمه علّت ها و آفريننده حقيقى ، يعنى خداوند سبحان ، باز مى گردند ، بى آن كه ميان عوامل مادّى و معنوى تفاوتى باشد . در چهارچوب اين ديدگاه ، معنويّت مى تواند از دل مادّيّت سر برآورَد و نيز مادّيّت از درون معنويّت سرچشمه گيرد ، چنان كه پيش تر توضيح داديم . ⁽²⁾به سخن ديگر ، از ديد جهان بينى اسلامى و در بستر واقعيّت ، ارزش هاى انسانى همان گونه كه سبب توسعه سياسى و فرهنگى و اجتماعى مى شوند ، يكى از مجراهاى امداد غيبى خداوند كه پديده توسعه اقتصادى را پشتوانه اند و با ايجاد زمينه هاى رشد و شكوفايى ، آن را بالنده مى كنند . صحنه هاى زندگى ، گستره هاى اين حقيقتِ فراگسترند ؛ و هر كه خواهد ، تواند آن را بيازمايد . ⁽³⁾اين صحنه گاه تاريخ است كه سرشار از رويدادها و

.

پديده هاى فراوان از حيات افراد و امّت ها است كه با علّت ها و انگيزه هاى مادّى محض قابل تفسير نيستند . ب. ارتباط آشكار ميان بخشى از ارزش ها و توسعه در خور توجّه است كه ارتباط ميان اصول يا موانع معنوى با توسعه ، به نسبت همه اين اصول و موانع ، پيچيده به نظر نمى رسد ؛ بلكه ارتباط بخشى از اصول معنوى ، همچون زكات و خمس و صدقه و وقف و نذر ، با توسعه از مسائل آشكار است كه به توضيح نياز ندارد . ارتباط برخى از موانع ضدّ ارزشى ، همچون ستم و احتكار ، با عقب ماندگى اقتصادى ، نيز به همين وضوح است . اين امور ، علاوه بر نقش مثبت يا منفى اى كه در زندگى معنوى انسان دارند ، بر نحوه توزيع ثروت تأثير مستقيم به جاى مى گذارند ؛ تا آن جا كه بررسى هاى تجربى در بسيارى از كشورهاى توسعه يافته نشان مى دهد كه در روزگار ما ، رعايت عدالت در توزيع ثروت تأثيرى مثبت بر رشد اقتصادى دارد . ⁽¹⁾ج. ارتباط غير مستقيم ميان برخى از ارزش ها و توسعه جز آن چه تاكنون به آن اشاره شد ، برخى ديگر از ارزش هاى معنوى تأثيرى غير مستقيم و انكارنشدنى بر توسعه و شكوفايى اقتصادى دارند . در اين ميان ، تفاوتى نيست ميان آن چه كه تنها در چهارچوب تربيت روانى جاى دارد و آن چه كه تضمين كننده سلامت و تقويت جسم انسان است .

.

به طور عام ، ارتباط با خداى سبحان ، توجّه به معنويات و انس با فضاى آن ، دورى گزيدن از صفات ناپسند مغاير با ارزش هاى اخلاقى و عملى ، آراسته شدن به خصوصيّت پشتكار و درست انجام دادن كارها ، برخوردارى از ويژگى امانتدارى و درستكارى ، همگى عناصرى هستند كه همبستگى اجتماعى را در سازندگى اجتماع تقويت مى كنند و در ايجاد فضايى مناسب براى برقرارى امنيّت و آرامش و عدالت در جامعه سهم دارند ؛ و اين ها ، خود ، از شروط مهمّ توسعه و شكوفايى اقتصادى ، در همه صورت هاى آن ، هستند . ⁽¹⁾۲. تقدير و توسعه خداوند روزى دهنده انسان و همه آفريدگان و جنبندگان در گسترده پهناور هستى است . اين همان حقيقتى است كه شواهد فصل اوّل از بخش سوم (اصول توسعه) كه به زودى خواهد آمد ، به آن گواهى مى دهند . هيچ جنبنده اى نيست مگر آن كه خداوند روزى اش را تقدير فرموده و به مقتضاى حكمت خويش و براى آزمودن انسان ، آن را گسترده يا تنگ گرفته است . پس نه آزمندىِ انسان حريص سبب مى شود كه بيش از روزىِ مقدّر حاصل شود و نه كراهت ورزيدن فردِ ناخوش دارنده آن را مى كاهد . و البتّه انسان مى تواند با رعايت تقواى خداوند و توكّل بر او ، از رهگذرِ سبب هاى غير طبيعى و به شكلى درنيافتنى و ندانستنى ؛ روزى يابد . اكنون اين پرسش پيش مى آيد كه اعتقاد به چنين اصول و پايه هايى چه هدفى را دنبال مى كند ؛ و آيا اين باورها خاستگاه توسعه اند يا مانع و آفتِ آن به

.

شمار مى آيند . پيش تر اشاره كرديم كه شناخت زبان قرآن و حديث و دريافتنِ منطق مخصوص آن ، براى فهم صحيح معارف اسلامى ضرورت دارد . آن گاه كه انسان با اين منطق آشنا گردد يا سيره آشنايان با آن منطق را بررسى كند ، به آسانى در مى يابد كه چنين باورهايى نه فقط مانع توسعه نيستند ، بلكه بهترين عامل براى تحقّق توسعه الگو و مطلوب به شمار مى آيند . اينك شرحى مختصر بر عناوينى كه گذشت ، مى نگاريم: الف . رازق بودنِ خداوند در فرهنگ قرآن و حديث ، «رزق» ⁽¹⁾عبارت است از هر چيزى كه براى تأمين زندگى مادّى و معنوى موجودهاى زنده ضرورت داشته باشد . رازق بودن خداوند به اين معنا است كه خداوند سبحان روزىِ همه موجودهاى زنده را در نظام آفرينش و هستى تأمين فرموده و راه دستيابى به آن را نيز براى آن ها هموار ساخته ، همان گونه كه ابزارهاى دسترسى به آن را نيز در اختيارشان نهاده است . در جهان بينى توحيدى ، هر پديده اى ـ خواه آن كه به اراده انسان حركت مى يابد و خواه آن كه اراده انسان در آن نقشى ندارد ـ بى ترديد به علّتِ همه علّت ها و سبب آفرينىِ همه سبب ها كه خداوند سبحان است ، منتهى مى شود ؛ و

.

«روزى» نيز يكى از همين پديده ها است و از آن قاعده بيرون نيست . بدين سان ، رازق بودن خداوند هرگز با اراده انسان و آزادى انتخاب وى منافات ندارد ، همان گونه كه نقش او را در تعيين سرنوشت مادّى و معنوى اش نفى نمى كند . پس خداوند ـ جلّ جلاله ـ روزى دهنده است ، ليكن انسان را آزاد نهاده تا خود به انتخاب راه زندگى اش بپردازد . ⁽¹⁾ب. تقدير و تقسيمِ روزى ها در پرتو مطالب گذشته ، ضرورت دارد كه براى تبيين معناى تقدير و تقسيم روزى ها از نظر جهان بينى توحيدى و ارتباط آن با توسعه اقتصادى ، ملاحظاتى را ذكر كنيم: يك. با نگريستن به اصطلاح تقدير در ارتباطش با پديده هاى هستى ، روشن مى شود كه سير و دوام هر پديده بر پايه نظامى دقيق و حكيمانه استوار است . در ديدگاه اسلامى ، يكايك پديده ها بر مبناى سنجش حكمت پروردگار آفريده شده ⁽²⁾و در نظام هستى هيچ پديده بيهوده اى وجود ندارد ؛ و هر چيز با سببى خاص ⁽³⁾و در مسيرى معيّن جريان مى يابد ، به گونه اى كه نقش وجودىِ خويش را در چهارچوب وضعيّت خاصّ خود ايفا كند . بر اين پايه ، پديده رزق و توسعه يا عقب ماندگى اقتصادى از اين قانون تكوينى عامّ خداوندى بر كنار نيستند و اين ها نيز داراى سبب هاى مخصوص و

.

عواملى هستند كه از رهگذر آن و براساس حكمت رساى پروردگار جريان مى يابند . پس تقدير روزى ها معنايى جز اين ندارد . دو . در موجودهاى داراى اراده ، همچون انسان ، اختيار در مقدّرات نقش دارد ، آن هم به گونه اى كه ميان تقدير و اختيار ناسازگارى نباشد . امّا در موجودهاى بدون اراده ، مقدّرات به شكل جبرى جريان مى يابد . مثلاً خداوند سبحان براى خورشيد و ماه مسيرى معيّن برنهاده كه در نظام آفرينش همواره در آن جريان دارند ⁽¹⁾؛ و اين تقدير حكيمانه به صورت جبرى تحقّق مى يابد . امّا درباره موجودهاى داراى اراده ، تقدير خداوند اقتضا فرموده كه هر كارشان با اختيار ، و البتّه با منشأ اراده و قدرت او ، تحقّق يابد . قرآن به اين حقيقت تصريح كرده ؛ مى فرمايد: ««وَ أَن لَّيْسَ لِلاْءِنسَـنِ إِلاَّ مَا سَعَى» ؛ و اين كه چيزى از آنِ انسان نيست ، جز آن قدر كه كوشش كرده است» . از اين رو ، درباره انسان كه همواره داراى نيروى اراده است ، تقدير خداوند چنين اقتضا كرده كه هر چه بيشتر بكوشد ، به مقدّرات خويش نزديكتر شود . از همين نظرگاه است كه احاديث اسلامى بر اين نكته تأكيد ورزيده اند كه خداوند سبحان روزىِ هر كس را تضمين فرموده ، مشروط به آن كه فرد به كوشش و كار و حركت و تلاش بپردازد . ⁽²⁾سه. معناى تقسيمِ روزى ها در نظام آفرينش آن است كه مقدّرات هر انسان با توان جسمى و اقتضائات روحى و فكرى او تناسب دارد و با محيط طبيعى و

.

شخصيّت خانوادگى و اجتماعى اش سازگار است . از اين رو است كه تلاش هاى او هنگامى به توفيق مى انجامد كه با روند مقدّراتش سازگار باشد . در يك مثال متعارف ، مى توان اين سازگارى را دريافت : همان گونه كه مقدّرات علمىِ انسانِ داراى حافظه قوى با فرد داراى حافظه متوسّط يا ضعيف تفاوت دارد ، مقدّرات مالى و اقتصادى افرادِ داراى وضعيّت هاى مختلف مالى نيز متفاوت است . امّا حكمتِ نهفته در اين اختلافات آن است كه هر انسانى به برآوردن بخشى از احتياجات جامعه بپردازد . ⁽¹⁾باور داشتن تقدير و تقسيم روزى ها بر پايه چنين تفسيرى ، دو دستاورد مهم و تأثيرگذار در عرصه فعاليت هاى اقتصادى در پى دارد: يك. همه تلاش ها به سمت و سويى درست مى گرايد ، به گونه اى كه هر كس شيوه اى را براى كسب روزى برمى گزيند كه با توان و استعدادهاى وى تناسب داشته باشد . اين همان است كه روايات اسلامى در اين زمينه ، آن را تشويق و توصيه مى كنند ؛ از جمله : «مَن رُزِقَ في شَيءٍ فَليَلزَمهُ ؛ هر كس كه روزى اش در چيزى نهاده شده ، بايد بر همان مداومت ورزد» . ⁽²⁾دو. انسان احساس آرامش و امنيت روانى مى كند . كسى كه به تقدير و تقسيم روزى ها ايمان دارد ، در مى يابد كه همه تلاش هايش در چهارچوب مقدرات چنانچه با توان وى هماهنگ باشد ، به ثمر مى نشيند . نيز او درمى يابد كه انسان نمى تواند به هر چه مى خواهد دست يابد ؛ پس از بند حرص و افزون خواهى

.

رها مى گردد و خود را بازيچه رنج بيهوده و بى ثمر نمى كند . با اين گونه رضايت از تقدير ، چنين كسى به آرامش و امنيت روانى دست مى يابد . كوتاه سخن اين كه تأكيد روايات اسلامى بر مقدر بودن و تقسيم روزى ها در دو جنبه قابل ارزيابى است ؛ يكى سوق دادن و تنظيم تلاش ها در مسير مناسب ، و ديگرى ايجاد آرامش روانى براى كسى كه در هر حال به تلاش ادامه مى دهد ، بى آن كه به حرص مبتلا شود يا گذران زندگى او را وادارد كه به حقوق ديگران تجاوز كند يا كارى ناشايست انجام دهد . اين است حكمت روشن تقدير ؛ نه آن كه انسان از عمل باز ايستد و با ادعاى ايمان به تقدير و تقسيم روزى ها از تلاش دست شويد . ۳ . تقوا و توسعه در متون مربوط به اصول اعتقادى توسعه مى خوانيم كه خداوند سبحان روزىِ سه گروه را بدون محاسبه تضمين فرموده ، يعنى بيرون از چهارچوب محاسبات عادى به ايشان روزى عطا مى فرمايد ؛ و آنان عبارتند از تقواپيشگان و توكلّ كنندگان و فقاهت پيشگان در دين . درباره اين متون مى توان گفت كه ياد كردن از گروه هاى دوم و سوم از باب ذكر خاص بعد از عام است ؛ بدين معنا كه توكّل و فقاهت ورزيدن از صفات بارز همراه با تقوا به شمار مى آيند ، چرا كه براى تحقق يافتن تقواى كامل بايد آن دو صفت نيز حاصل گردند . در پيوند با اين ديدگاه ، دو پرسش مهم مطرح مى شود: پرسش نخست : مراد از اين كه تقوا سبب كسب روزى از مسير غير طبيعى است ، چيست؟ آيا اين كه تقوا سبب كسب روزى است ، در امتداد كار و تلاش قرار دارد يا در موازات آن است؟

.

بى ترديد نقش تقوا در توسعه اقتصادى ، در امتداد كار و تلاش است و نه در عرض آن . دليل روشن اين مدعا از اين قرار است: يك. شيوه مسلّم پيامبران و رسولان گرامى و پيشوايان دين كه قله هاى بلند تقوا و توكّل به شمار مى روند ، به روشنى گواهى مى دهد كه نقش تقوا و توكّل در زندگى ايشان در امتداد كار و تلاش ، و نه به موازات آن ، بوده است . ⁽¹⁾دو . آيات و روايات متعدد و بلكه فراوان يافت مى شوند كه مردم را به سختكوشى و كار فرا مى خوانند و از مسلمانان مى خواهند كه نيازهاى زندگى خود را از رهگذر تحمل سختى و رنج در اين راه تأمين كنند ؛ و نيز سستى و سهل انگارى را زمينه ساز فقر و واپس ماندگى مى شمارند و كسى را كه سربار جامعه باشد ، نكوهش مى كنند و حتّى آن كس را كه در برآوردن نيازهاى خانواده اش كوتاهى ورزد و به مسؤوليت خود در اين زمينه عمل نكند ، ملعون و گناهكار شمرده اند . اين همه نشان مى دهد كه نقش تقوا در امتداد عمل ، و نه در عرض آن است . ⁽²⁾سه. احاديث موجود در تفسير آيه مبارك : «وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُو مَخْرَجًا * وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ» هر كه تقواى خدا را پيشه كند ، خداوند براى وى راه برون شدن قرار مى دهد * و به گونه اى كه محاسبه نتوان كرد ، روزى اش مى دهد . بهترين گواه براى مدعاى ما است . ⁽³⁾آن گاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله شنيد گروهى از صحابه حقيقت اين آيه را درك نكرده و آن را به نحو صحيح درنيافته و كار و

.

تلاش را رها كرده و تنها به عبادت روى آورده اند ، آنان را فرا خواند و پرسيد : «چرا به اين كار روى آورديد؟» گفتند : «اى رسول خدا! تو روزى ما را تضمين فرمودى ؛ پس ما به عبادت روى آورديم» . پيامبر فرمود : «هر آينه هر كس چنين كند ، دعايش مستجاب نگردد . وظيفه شما كسب روزى است» . ⁽¹⁾بدين ترتيب ، چه بسا پرسيده شود كه تقوا در كنار كار و تلاش چه تأثيرى در توسعه اقتصادى دارد و چگونه مى توان اين تأثير را دريافت و تعيين نمود . از متون اسلامى مى توان دريافت كه تقوا در كنار عمل دو اثر مهم در توسعه اقتصادى دارد: يك. تقوا سبب مى شود كه كار داراى بركت گردد و نتايج و دستاوردهاى آن فراتر از محاسبات عادى شود . به تعبير قرآن كريم ، در اين حال بركات خداوند از آسمان و زمين فرود آمده ، از هر سو جامعه را دربرمى گيرد . ⁽²⁾دو . آن گاه كه سبب هاى مادى از رسيدن به مقصود در مى مانند و تلاش ها به جايى نمى رسد ، تقوا همچون پنجره اى از غيب به روى انسان باز مى شود و چون هديه اى از آسمان فرود مى آيد و روزى انسان را از طريقى غير عادى فراهم مى كند . بدين سان ، تقوا در كنار عمل ، نه تنها مانع توسعه اقتصادى نيست ، بلكه از مبانى ارزشى آن به شمار مى رود ، همان گونه كه در قرآن كريم بدان اشارت رفته است . از اين گذشته ، گاه حكمت خداوند اقتضا مى كند كه بدون كار و

.

تلاش ، كسى به روزى دست يابد تا مردم روزى دهنده حقيقى خود را بهتر بشناسند . شايد نيز خداوند اقتضا مى كند كه بدون كار و تلاش ، كسى به روزى دست يابد تا مردم روزى دهنده حقيقى خود را بهتر بشناسند . شايد نيز خداوند سبحان حكمت ديگرى از اين كار داشته باشد . ⁽¹⁾مثال اين حالت را قرآن كريم براى حضرت مريم بيان فرموده است: «كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا قَالَ يَـمَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَـذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ⁽²⁾» ؛ هرگاه زكريا به نمازخانه بر او در مى آمد ، نزد او روزى اى مى يافت . گفت: اى مريم! اين از كجا براى تو رسيد؟ گفت : از نزد خدا ؛ كه خدا هر كه را بخواهد بى شمار روزى مى دهد . البته اين حالت ها كميابند و چنان كه اشاره شد تابع حكمت خاصى هستند كه آن ها را اقتضا نموده است و با ضرورى بودنِ كار براى نقش آفرينىِ تقوا در ساير موارد منافات ندارد . ۴ . زهد و توسعه در متون اسلامى ، زهد و امور مربوط به آن همچون رضايت و قناعت ، در شمار مبانى توسعه محسوب مى شوند . در برابر ، حرص و مال اندوزى از موانع و آفات توسعه به شمار مى آيند . ⁽³⁾اما در فضاى تمدن مادى ، به ويژه در چهارچوب

.

اصول اخلاقى توسعه مادى ، كاملاً عكس اين مطلب مصداق دارد . ماكس وبر در كتاب «سرمايه دارى و اخلاق پروتستانيزم» بر آن است كه شكوفايى سرمايه دارى غربى مديون رواج اخلاق پروتستانيزم است كه ثروت اندوزى را تقويت كرده ، مردم را به آن تشويق مى كند . آرى ، در ظاهر به نظر مى رسد كه زهد با توسعه سازگار نيست و حرص و ثروت اندوزى به تحقق توسعه كمك مى كند ؛ اما در واقع چنين نيست . براى توضيح اين مطلب ؛ بايد به دو نكته عنايت كرد: يك . براى توضيح نوع ارتباط ميان زهد و توسعه ، نخست بايد مفهوم اين دو اصطلاح و اهداف آن ها را تعيين كرد . اگر مفهوم توسعه را در چهارچوب رشد توليد داخلى و دستيابى به پيشرفت فنى و علمى خلاصه كنيم و آن را هدف نهايى و عالى توسعه بدانيم ، و نيز زهد را به معناى كناره گيرى از دنيا و هر گونه تلاش اقتصادى بشماريم ، آن گاه بايد اعتراف كنيم كه زهد نه تنها در توسعه سهمى ندارد ، بلكه از آفات آن به شمار مى رود . اما اگر توسعه را حالت كمال يافتگى شكوفايى نيروهاى انسانى و سربرزدن استعدادهاى نهفته آدمى در همه زمينه هاى زندگى و با هدف تأمين نيازهاى مادى و معنوى بدانيم و هدف از آن را دستيابى به كمال مطلق و خوشبختى جاودانه بشماريم ، و نيز زهد را در چهارچوب معناى درست آن درك كنيم ، آن گاه زهد نه تنها با توسعه منافات ندارد ، بلكه در شمار اصول اخلاقى آن محسوب مى شود ، همان گونه كه در اين كتاب همين جايگاه را دارد . دو . اين كه زهد را به معناى كناره گيرى از دنيا و دست كشيدن از فعاليت هاى اقتصادى بدانيم ، برداشتى انحراف آميز و نادرست از آن است . معناى صحيح

.

زهد آن است كه انسان از هر چه مانع تكامل و دستيابى وى به كمال مطلق است ، دورى كند . هدف نخست از زهد ، برداشت كمتر براى بازدهى و خدمتِ بيشتر است . بدين ترتيب ، زاهد حقيقى كسى است كه از سويى همه تلاشش را در زمينه كار و توليد صرف كند و هيچ بخشى از نيروى خود را معطل نگذارد ؛ و از سوى ديگر در عرصه مصرف شخصى و به هنگام اعطا و بهره ورى خصوصى ، به آسانى از خواست هاى مادى اش بگذرد ، چرا كه بر نفس خود كاملاً مسلط است . زاهد كسى است كه فراوان مى بخشد و به كم قانع است و نهايت سختى را تحمل مى كند تا به ديگران عطا كند ، در حالى كه براى خود به كمترين بهره خشنود است . الگوى عالى چنين شيوه زاهدانه اى ، زندگى و رفتار امام زاهدان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در كار و توليد و مصرف است . ⁽¹⁾۵ . قناعت و توسعه گفته اند كه براى توسعه ، افزون خواهى و ميل به بهره ورى فراوان ضرورت دارد ؛ و اين با مفاهيمى چون قناعت و رضايت كه در متون مربوط به اصول توسعه آمده ، منافات دارد . براى پاسخ گويى به اين اشكال لازم است كه علاوه بر نكات ذكر شده درباره زهد ، به اين امور نيز توجه شود: يك . اين مفاهيم را نمى توان در زمينه توليد و كاستن از ساعات كار استعمال كرد ؛ زيرا بى ترديد ، توليد براى خدمت به ديگران نه تنها محدوديت ندارد ، بلكه از برترين عبادات است . دو . در زمينه بهره ورى ، قناعت به معناى تنگ گرفتن معيشت نيست ،

.

بلكه اسلام از ما مى خواهد كه در مصرف تعادل را رعايت كنيم . از همين جهت است كه اسلام هم اسراف را نهى فرموده و هم تنگ گرفتن را ؛ تا اعتدال رعايت شود . سه . هدف از طرح موضوع قناعت در اسلام ، تشويق انسان ها به دستگيرى از نيازمندان و از كارافتادگان است ؛ و برآورده شدن اين هدف به معناى افزون شدن مصرف در سطح جامعه است . به عبارت ديگر ، قناعت سبب مى شود كه هزينه كردن براى عموم طبقات مردم جايگزين مصرف طبقه مرفه شود . بدين سان روشن مى شود كه قناعت و مفاهيمى از اين دست نه تنها مانع توسعه نيستند ، بلكه روند آن را تسريع مى كنند ؛ زيرا امكانات و نيروهاى جامعه را به سوى بهره ورى از توان انسانى سوق مى دهند يا آن را در مسير بهره ورى مستقيم حركت مى بخشند ؛ و اين ، مايه شتاب بخشيدن به سير توسعه است . ۶ . ثروت اندوزى و توسعه اكنون سخن به حرص و ثروت اندوزى و مفاهيم مرتبط با آن همانند ربا مى انجامد . از آن جا كه اين اعمال موجب تجاوز به حقوق ديگران هستند ، در جهان بينى اسلامى از آفات توسعه پايدار به شمار مى آيند ، اگرچه در نظرگاه اقتصاد سرمايه دارى از مبانى پيشرفت اقتصادى محسوب مى شوند . براى رسيدن به توسعه پايدار ، اسلام از سويى نيروى كار را تحكيم كرده ، آن را در جهتى سوق مى دهد كه در خدمت رشد و تقويت توليد ملى قرار گيرد ؛ همان گونه كه از سوى ديگر ، هر چيزى را كه آفتى براى توسعه فراگير و پايدار باشد ، تحريم مى نمايد ، هر چند موقتا به شكوفايى توليد ملى بينجامد .

.

اسلام سفارش ها و هشدارهايى همسطح دارد ؛ ترجيح دادن آخرت در ضمن تلاش براى كسب روزى ⁽¹⁾؛ دورى از افراط و تفريط در خواهش ⁽²⁾؛ حفظ آرامش به هنگام كُند نتيجه بخشيدن فعاليت هاى اقتصادى ⁽³⁾؛ اندوه نخوردن براى روزى فردا ⁽⁴⁾. افزون بر اين ، اسلام بر كار و داشتن طرح و برنامه صحيح براى تأمين معاش بسيار تأكيد مى كند . اين سفارش ها و تأكيدهاى اسلام از آن رو است كه موانع توسعه پايدار را ريشه كن كند و آفات تهديد كننده آن را از ميان بردارد و بدين ترتيب ، راه را براى يكايك افراد جامعه باز كند و زمينه اى فراهم آورد كه به هدف اصلى ، يعنى دستيابى به كمال مطلق و آسايش جاودانه ، برسند .

.

الفصل الأوّل: المبادئ الاعتقاديّة۱ / ۱اللّهُ هُوَ الرَّزّاقُالكتاب :«إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ . ⁽¹⁾»

«قُلْ مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَ إِنَّـآ أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِى ضَلَـلٍ مُّبِينٍ . ⁽²⁾»

«وَ إِن مِّن شَىْ ءٍ إِلاَّ عِندَنَا خَزَآءِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ . ⁽³⁾»

«وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَةَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَآ إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ . ⁽⁴⁾»

«اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَ تِ رِزْقًا لَّكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِىَ فِى الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَـرَ * وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَآءِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ * وَ ءَاتَـكُم مِّن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَآ إِنَّ الاْءِنسَـنَ لَظَـلُومٌ كَفَّارٌ . ⁽⁵⁾»

.

فصل يكم : اصول اعتقادى

۱ / ۱ خداوند روزى بخش است

فصل يكم: اصول اعتقادى۱ / ۱خداوند روزى بخش استقرآن:«همانا خدا است روزى دهنده ⁽¹⁾و نيرومند استوار .»

«بگو : چه كسى شما را از آسمان ها و زمين روزى مى دهد؟ بگو: خداى؛ و هر آينه ما يا شما بر راه راستيم يا در گمراهى آشكار .»

«و هيچ چيزى نيست مگر آن كه گنجينه هاى آن نزد ما است و آن را جز به اندازه معلوم فرو نمى فرستيم .»

«و اگر نعمت خداى را بشمريد ، شمار كردن آن نتوانيد . همانا خدا آمرزگار و مهربان است .»

«خدا است آن كه آسمان ها و زمين را آفريد و از آسمان آبى فرو فرستاد؛ پس به آن آب ، از ميوه ها براى شما روزى بيرون آورد؛ و كشتى ها را رام شما كرد تا به فرمان او در دريا روان شوند؛ و رودها را رام شما كرد * و خورشيد و ماه را كه پيوسته در جنبش و گردشند براى شما رام كرد؛ و شب و روز را نيز رام شما ساخت * و از هر چه خواستيد به شما داد؛ و اگر نعمت خدا را بشمريد ، آن را شمار نتوانيد كرد . همانا آدمى ستمگر و ناسپاس است .»

.

«أَ لَمْ تَرَوْاْ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِى السَّمَـوَ تِ وَ مَا فِى الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَـهِرَةً وَ بَاطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَـدِلُ فِى اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لاَ هُدًى وَ لاَ كِتَـبٍ مُّنِيرٍ . ⁽¹⁾»

«هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لاَ تُنفِقُواْ عَلَى مَنْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنفَضُّواْ وَ لِلَّهِ خَزَآءِنُ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ لَـكِنَّ الْمُنَـفِقِينَ لاَ يَفْقَهُونَ . ⁽²⁾»

«إِنَّا كُلَّ شَىْ ءٍ خَلَقْنَـهُ بِقَدَرٍ . ⁽³⁾»

«وَ مَا مِن دَآبَّةٍ فِى الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِى كِتَـبٍ مُّبِينٍ . ⁽⁴⁾»

«وَ كَأَيِّن مِّن دَآبَّةٍ لاَّ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَ إِيَّاكُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ . ⁽⁵⁾»

«أَ وَ لَمْ يَرَوْاْ أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَآءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّ فِى ذَ لِكَ لَأَيَـتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ . ⁽⁶⁾»

«تُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ تُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ تَرْزُقُ مَن تَشَآءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ . ⁽⁷⁾»

«وَ أَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْاْ مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ لَوْلاَ أَن مَّنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الْكَـفِرُونَ . ⁽⁸⁾»

.

«آيا نديده ايد كه خدا آن چه را در آسمان ها و آن چه را در زمين است ، از بهر شما رام ساخته و نعمت هاى آشكار و نهان خويش را بر شما گسترده و فراوان كرده است؟ و از مردمان كس هست كه درباره خدا بى هيچ دانش و رهيافت و كتاب روشنى گفت و گو و ستيزه مى كند .»

«اينان همان كسان هستند كه مى گويند : براى آنان كه نزد پيامبر خدايند هزينه مكنيد تا پراكنده شوند؛ حال آن كه گنجينه هاى آسمان ها و زمين از آن خدا است و ليكن منافقان درنمى يابند .»

«ما هر چيزى را به اندازه آفريديم .»

«و هيچ جنبنده اى در زمين نيست مگر آن كه روزى او بر خدا است و قرارگاه آن و جايگاه نگاهداشت آن را مى داند؛ همه در كتابى روشن است .»

«و بسا جنبندگانى كه روزى خويش برنمى دارند ـ نتوانند روزى خود را با خود برگيرند يا آن را ذخيره كنند ـ ؛ خدا آن ها و شما را روزى مى دهد و او شنوا و دانا است .»

«آيا نديده اند كه خدا روزى را براى هر كه بخواهد فراخ و تنگ مى گرداند؟ همانا در اين فراخى و تنگى ، براى مردمى كه ايمان آورند ، نشانه ها و عبرت ها است.»

«شب را در روز درمى آورى و روز را در شب درمى آورى؛ زنده را از مرده بيرون مى آورى و مرده را از زنده بيرون مى آورى و به هر كه خواهى ، بى شمار روزى مى دهى .»

«و آنان كه ديروز جايگاه او را آرزو مى كردند ، در حالى بامداد كردند كه مى گفتند : وه! گويى خدا است كه روزى را براى هر كه از بندگان خود بخواهد فراخ مى كند و تنگ مى گرداند؛ اگر نه اين بود كه خدا بر ما منت نهاد ، هر آينه ما را نيز به زمين فرو مى برد؛ واى! گويى كافران رستگار نمى شوند.»

.

الحديث :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :النّاسُ عَلى خَمسِ مَراتِبَ : مِنهُم مَن يَرى أنَّ الرِّزقَ مِنَ الكَسبِ لا مِنَ اللّهِ فَهُوَ كافِرٌ ؛ ومِنهُم مَن يَرى أنَّ الرِّزقَ مِنَ اللّهِ ومِنَ الكَسبِ فَهُوَ مُشرِكٌ ؛ ومِنهُم مَن يَرى أنَّ الرِّزقَ مِنَ اللّهِ وأنَّ الكَسبَ سَبَبٌ ، فَلا يَدري يُعطيهِ أم لا ، فَهُوَ مُنافِقٌ شاكٌّ ؛ ومِنهُم مَن يَرى أنَّ الرِّزقَ مِنَ اللّهِ وأنَّ الكَسبَ سَبَبٌ ، فَلا يُؤَدّي حَقَّهُ ويَعصِي اللّهَ مِن أجلِ الكَسبِ ، فَهُوَ فاسِقٌ ؛ ومِنهُم مَن يَرى أنَّ الرِّزقَ مِنَ اللّهِ ويَرَى الكَسبَ سَبَبا ، ويُؤَدّي حَقَّهُ ولا يَعصِي اللّهَ لِأَجلِ الكَسبِ ، فَهُوَ مُؤمِنٌ مُخَلِّصٌ طُعمَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ما مِن نَفسٍ إلاّ ولَها بابٌ فِي السَّماءِ [مِنهُ] يَنزِلُ رِزقُهُ ، ومِنهُ يَصعَدُ عَمَلُهُ ، فَإِذا أرادَ اللّهُ أن يَرزُقَها فَتَحَ ذلِكَ البابَ فَيُنزِلُ إلَيها رِزقَها ، فَإِذا اُغلِقَ لَن يَستَطيعَ أحَدٌ فَتحَهُ حَتّى يَفتَحَهُ اللّهُ إذا شاءَ ⁽²⁾.

سنن ابن ماجة عن حبّة وسواء ابنا خالد :دَخَلنا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آلهوهُوَ يُعالِجُ شَيئا فَأَعَنّاهُ عَلَيهِ ، فَقالَ : لا تَيأَسا مِنَ الرِّزقِ ما تَهَزَّزَت رُؤوسُكُما ، فَإِنَّ الإِنسانَ تَلِدُهُ اُمُّهُ أحمَرَ لَيسَ عَلَيهِ قِشرٌ ثُمَّ يَرزُقُهُ اللّهُ عز و جل . ⁽³⁾

نوادر الاُصول عن زيد بن أسلم :إنَّ الأَشعَرِيّينَ أبا موسى وأبا مالِكٍ وأبا عامِرٍ في نَفَرٍ مِنهُم ، لَمّا هاجَروا قَدِموا عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله في فُلكٍ وقَد أرمَلوا مِنَ الزّادِ ، فَأَرسَلوا رَجُلاً مِنهُم إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَسأَلُهُ ، فَلَمَّا انتَهى إلى بابِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله سَمِعَهُ يَقرَأُ هذِهِ الآيَةَ : « وَ مَا مِن دَآبَّةٍ فِى الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِى كِتَـبٍ مُّبِينٍ» فَقالَ الرَّجُلُ : مَا الأَشعَرِيّونَ بِأَهَونِ الدَّوابِّ عَلَى اللّهِ! فَرَجَعَ ولَم يَدخُل عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، فَقالَ لِأَصحابِهِ : أبشِروا! أتاكُمُ الغَوثُ ، ولا يَظُنّونَ إلاّ أنَّهُ كَلَّمَ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آلهفَوَعَدَهُ ، فَبَينَما هُم كَذلِكَ إذ أتاهُم رَجُلانِ يَحمِلانِ قَصعَةً بَينَهُما مَملوءَةً خُبزا ولَحما ، فَأَكَلوا مِنها ما شاؤوا . ثُمَّ قالَ بَعضُهُم لِبَعضٍ : لَو أنّا رَدَدنا هذَا الطَّعامَ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آلهلِيَقضِيَ بِهِ حاجَتَهُ ، فَقالا لِلرَّجُلَينِ : اِذهَبا بِهذَا الطَّعامِ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله وإنّا قَد قَضَينا حاجَتَنا . ثُمَّ إنَّهُم أتَوا رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالوا : يا رَسولَ اللّهِ ، ما رَأَينا طَعاما أكثَرَ ولا أطيَبَ مِن طَعامٍ أرسَلتَ بِهِ! فَقالَ : ما أرسَلتُ إلَيكُم شَيئا . فَأَخبَروهُ أنَّهُم أرسَلوا صاحِبَهُم ، فَسَأَلَهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، فَأَخبَرَهُ ما صَنَعَ وما قالَ لَهُم ، فَقالَ صلى الله عليه و آله : ذلِكَ شَيءٌ رَزَقَكُموهُ اللّهُ سُبحانَهُ . ⁽⁴⁾

.

حديث:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مردم در پنج مرتبه جاى دارند : يكى آن كه مى پندارد روزى از كسب فراهم آيد نه از جانب خدا ، كه او كافر است ؛ ديگرى آن كه گمان دارد روزى هم از كسب است و هم از جانب خدا ، كه وى مشرك است ؛ و ديگر آن كه مى داند روزى از جانب خدا است و كسبْ وسيله است ، اما نمى داند كه خداوند روزى اش را عطا مى كند يا نه ، و او منافقى شك پيشه است ؛ و ديگرى آن كه مى داند روزى از جانب خدا است و كسبْ وسيله است ، اما حقِّ اين اعتقاد را به جاى نمى آورد و براى كسب ، خداى را نافرمانى مى كند ، و او فاسق است ؛ و ديگر آن كس است كه مى داند روزى از جانب خداوند است و كسب وسيله است و حق اين اعتقاد را نيز به جاى مى آورد و براى كسب ، خداى را نافرمانى نمى كند ، و او مؤمنى است كه راه هاى كسب درآمدش را پاك و سره ساخته است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ كس نيست جز آن كه او را درى است در آسمان كه روزى وى از آن نازل مى شود و عملش از آن فراز مى رود . پس هر گاه خداوند اراده فرمايد كه وى را روزى دهد ، آن در را مى گشايد و روزى اش را فرو مى فرستد ؛ و چون آن در فرو بسته شود ، هيچ كس نتواند آن را بگشايد ، مگر آن گاه كه خدا خواهد و بگشايدش . ⁽¹⁾

سنن ابن ماجه از حبّه و سواء ، دختران خالد :نزد پيامبر صلى الله عليه و آلهدرآمديم كه مشغول كارى بود . وى را در انجام آن كار يارى داديم . فرمود : «مادام كه سرهاى شما در اهتزاز است (= تا آن گاه كه زنده ايد) ، از روزى نااميد نشويد ؛ كه آدمى آن گاه كه مادرش او را مى زايد ، سرخ است و بر وى پوست نيست ، آن گاه خداوند روزى اش مى دهد» .

.

عيسى عليه السلام :تَعمَلونَ لِلدُّنيا وأنتُم تُرزَقونَ فيها بِغَيرِ عَمَلٍ ، ولا تَعمَلونَ لِلآخِرَةِ وأنتُم لا تُرزَقونَ فيها إلاّ بِالعَمَلِ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :اِختَرتُ مِنَ التَّوراةِ اثنَتَي عَشرَةَ آيَةً ، فَنَقَلتُها إلَى العَرَبِيَّةِ ، وأنَا أنظُرُ إلَيها في كُلِّ يَومٍ ثَلاثَ مَرّاتٍ : يَابنَ آدَمَ ، عَلَيكَ فَريضَتي وعَلَيَّ رِزقُكَ ، فَإِن خالَفتَني في فَريضَتي فَإِنّي لا اُخالِفُكَ في رِزقِكَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :لا يَملِكُ إمساكَ الأَرزاقِ وإدرارَها إلاَّ الرَّزّاقُ . ⁽³⁾

.

نوادر الاصول از زيد بن اسلم :شمارى از اشعرى ها ، از جمله ابوموسى و ابومالك و ابوعامر ، چون هجرت گزيدند ، با كشتى روى به سوى رسول خدا نهادند . چون توشه شان تمام شد ، كسى از خود نزد پيامبر روانه كردند تا از وى يارى خواهد . آن گاه كه او به آستانه خانه پيامبر رسيد ، شنيد كه اين آيه را مى خواند : «و هيچ جنبنده اى در زمين نيست مگر آن كه روزى او بر خدا است و قرارگاه آن و جايگاه نگاهداشت آن را مى داند ؛ همه در كتابى روشن است . » آن مرد گفت : ⁽¹⁾«نزد خداوند ، اشعرى ها فرومايه ترين جنبندگان نيستند!» پس بازگشت ، بى آن كه نزد رسول خدا برود . سپس به يارانش گفت: «شما را مژده باد كه يارى تان رسيد!» ايشان جز اين گمان نكردند كه وى با پيامبر سخن گفته و او وعده اش داده است . در همين حال بودند كه دو مرد نزد ايشان آمدند و كاسه اى چوبى در ميان داشتند كه لبريز از نان و گوشت بود . پس هر چه خواستند ، از آن خوردند . آن گاه ، به يكديگر گفتند : «خوب است اين غذا را نزد پيامبر بازگردانيم تا از آن نيازش را برآورد» . پس به آن دو مرد گفتند : «اين خوراك را نزد پيامبر بريد كه ما نياز خود را برآورديم» . سپس ايشان نزد پيامبر آمده ، گفتند : «اى رسول خدا! تاكنون خوراكى فراوان تر و نيكوتر از آن چه فرستادى ، نخورده بوديم» . پيامبر فرمود : «من چيزى نزد شما نفرستادم» . ايشان به وى گفتند كه رفيق خود را نزدش فرستاده اند . پيامبر حال را از او بازپرسيد . وى بازگفت كه چه كرده و به آنان چه گفته است . پيامبر فرمود : «اين چيزى است كه خداوند سبحان روزى تان فرمود» .

حضرت عيسى عليه السلام :براى دنيا كار مى كنيد ، حال آن كه بدون عمل در آن روزى مى يابيد ؛ و براى آخرت كار نمى كنيد ، حال آن كه در آن ، جز با عمل روزى نخواهيد يافت .

امام على عليه السلام :من از تورات دوازده آيه برگزيدم و به عربى بازگرداندم و هر روز سه بار در آن مى نگرم : «اى فرزند آدم! بر تو است كه واجب مرا انجام دهى ؛ و بر من است كه روزى تو را تأمين كنم ؛ اگر تو واجب مرا به جا نياورى ، من روزى تو را نمى ستانم» .

امام على عليه السلام :جز خداوند روزى دهنده هيچ كس نمى تواند روزى ها را بازدارد يا جارى كند .

.

عنه عليه السلام :هذا غُرابٌ و هذا عُقابٌ ، وهذا حَمامٌ وهذا نَعامٌ ؛ دَعا كُلَّ طائِرٍ بِاسمِهِ ، وكَفَلَ لَهُ بِرِزقِهِ . ⁽¹⁾

فاطمة عليهاالسلام :يا مَن كُلُّ يَومٍ عِندَهُ جَديدٌ ، وكُلُّ رِزقٍ عِندَهُ عَتيدٌ ، لِلضَّعيفِ وَالقَوِيِّ وَالشَّديدِ ؛ قَسَمتَ الأَرزاقَ بَينَ الخَلائِقِ ، فَسَوَّيتَ بَينَ الذَّرَّةِ وَالعُصفورِ . ⁽²⁾

الإمام الحسين عليه السلام : اِغنَ عَنِ المَخلوقِ بِالخالِقِتَغنَ عَنِ الكاذِبِ وَالصّادِقِ وَاستَرزِقِ الرَّحمنَ مِن فَضلِهِفَلَيسَ غَيرُ اللّهِ مِن ازِقِ ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ في زِيارَةِ أمينِ اللّهِ ـ: اللّهُمَّ إنَّ . . . أرزاقَكَ إلَى الخَلائِقِ مِن لَدُنكَ نازِلةٌ ، وعَوائِدَ المَزيدِ لَهُم مُتَواتِ ⁽⁴⁾رَةٌ .

الإمام الكاظم عليه السلامـ في دُعائِهِ بَعدَ صَلاةِ الفَجرِ ـ: يا رازِقَ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِسابٍ ، يا رازِقَ الجَنينِ وَالطِّفلِ الصَّغيرِ . ⁽⁵⁾

الإمام المهديّ عليه السلامـ في دُعائِهِ ـ: أسأَلُكَ بِاسمِكَ الَّذي تُصَوِّرُ بِهِ خَلقَكَ فِيالأَرحامِ كَيفَ تَشاءُ ، وبِهِ تَسوقُ إلَيهِم أرزاقَهُم في أطباقِ الظُّلُماتِ مِن بَينِ العُروقِ وَالعِظامِ . . . وأسأَلُكَ بِاسمِكَ الَّذي خَلَقتَ بِهِ خَلقَكَ ورَزَقتَهُم كَيفَ شِئتَ وكَيفَ شاؤوا . ⁽⁶⁾

.

امام على عليه السلام :اين كلاغ است و اين عقاب ؛ اين كبوتر است و اين شترمرغ ؛ خداوند هر پرنده اى را به نام ، خوانده و روزى اش را تضمين فرموده است .

حضرت فاطمه عليهاالسلام :اى آن كه هر روز نزد وى تازه ، و هر روزى نزد او آماده است ، خواه بر ناتوان و خواه براى قدرتمند و سختْ توان . روزى ها را ميان آفريدگان تقسيم فرموده اى و به مورچه و گنجشك يكسان روزى داده اى .

امام حسين عليه السلام : با يارى گرفتن از آفريدگار ، از آفريده بى نياز شوتا از دروغگو و راستگو بى نياز گردى . از خداوند رحمان روزى بخواهكه جز خدا هيچ روزى دهنده اى نيست .

امام سجاد عليه السلامـ در زيارت امين اللّه ـ: بار خدايا! . . . روزى ها از سوى تو بر آفريدگان فرود آيد و احسان تو براى ايشان پياپى درآيد .

امام كاظم عليه السلامـ در دعايش پس از نماز صبح ـ: اى آن كه به هر كه خواهد ، بدون حساب روزى دهد . اى آن كه به جنين و نوزاد روزى مى دهى .

امام مهدى عليه السلامـ در دعايش ـ: از تو مى خواهم به حق آن نامت كه با آن ، آفريدگان خويش را در زِهدان ها هر گونه كه خواهى صورت بخشى و روزى هاشان را در لايه هاى تاريكى از ميان رگ ها و استخوان ها به سويشان مى كشانى . . . و از تو مى خواهم به حق آن نامت كه با آن آفريدگانت را آفريده و هر گونه اى خواسته اى و خواسته اند ، ايشان را روزى داده اى .

.

عيسى عليه السلام :اِعمَلوا للّهِِ ولا تَعمَلوا لِبُطونِكُم ؛ اُنظُروا إلى هذَا الطَّيرِ يَغدو ويَروحُ لا يَحرِثُ ولا يَحصِدُ ، اللّهُ تَعالى يَرزُقُها ؛ فَإِن قُلتُم : نَحنُ أعظَمُ بُطونا مِنَ الطَّيرِ ، فَانظُروا إلى هذِهِ الأَباقِرِ مِنَ الوَحشِ وَالحُمُرِ تَغدو وتَروحُ لا تَحرِثُ ولا تَحصِدُ ، اللّهُ تَعالى يَرزُقُها . اِتَّقوا فُضولَ الدُّنيا ؛ فَإِنَّ فُضولَ الدُّنيا عِندَ اللّهِ رِجزٌ . ⁽¹⁾

۱ / ۲خَصائِصُ الرِّزقِ۱ / ۲ ـ ۱مُقَدَّرٌ مَقسومٌالكتاب :«أَ هُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ رَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَـتٍ لِّيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِيًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ . ⁽²⁾»

«وَ فِى السَّمَآءِ رِزْقُكُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ * فَوَ رَبِّ السَّمَآءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَآ أَنَّكُمْ تَنطِقُونَ . ⁽³⁾»

.

۱ / ۲ ويژگى هاى روزى

۱ / ۲ ـ ۱ روزى تقدير و تقسيم شده است

حضرت عيسى عليه السلام :براى خدا كار كنيد ، نه براى شكم هاتان ⁽¹⁾. به اين پرندگان بنگريد كه روز و شب را مى گذرانند و بى آن كه كِشت و درو كنند ، خداى تعالى به آن ها روزى مى دهد . اگر بگوييد كه شكم ما بزرگتر از پرندگان است ، پس به اين گاوها و خران وحشى بنگريد كه روز و شب را مى گذرانند و بى آن كه كِشت و درو كنند ، خداى تعالى به آن ها روزى مى دهد . از زوايد دنيا پرهيز كنيد ؛ كه اين زوايد نزد خداوند مايه گناهند .

۱ / ۲ويژگى هاى روزى۱ / ۲ ـ ۱روزى تقدير و تقسيم شده استقرآن:«آيا آن ها رحمت پروردگار تو را تقسيم مى كنند؟ ماييم كه ميان آنان مايه گذرانشان را در زندگى دنيا تقسيم كرده ايم و پايه هاى برخى را بر برخى برتر داشته ايم تا بعضى ، بعض ديگر را به خدمت گيرند . و بخشايش پروردگار تو از آن چه گرد مى آورند ، بهتر است.»

«و روزى شما و آن چه وعده داده مى شويد ، در آسمان است * سوگند به پروردگار آسمان و زمين كه اين سخن راست است ، همچنان كه شما سخن مى گوييد .»

.

الحديث :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :لَيسَ أحَدٌ مِنكُم بِأَكسَبَ مِن أحَدٍ ؛ قَد كَتَبَ اللّهُ المُصيبَةَ وَالأَجَلَ ، وقَسَمَ المَعيشَةَ وَالعَمَلَ ، فَالنّاسُ يَجرونَ فيها إلى مُنتَهىً . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :يَابنَ آدَمَ ، لَستَ بِبالِغٍ أمَلَكَ ، ولا بِدافِعٍ أجَلَكَ ، ولا بِمَدفوعٍ عَن رِزقِكَ ؛ فَبِماذا تُشقي نَفسَكَ يا شَقِيُّ يا شَقِيُّ يا شَقِيُّ؟! ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل كَتَبَ عَلى كُلِّ نَفسٍ رِزقَها ومُصيبَتَها وأجَلَها . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إذا سَأَلتَ فَاسأَلِ اللّهَ ، وإذَا استَعَنتَ فَاستَعِن بِاللّهِ عز و جل ؛ فَقَد مَضَى القَلَمُ بِما هُوَ كائِنٌ [ إلى يَومِ القِيامَةِ] ؛ فَلَو جَهَدَ النّاسُ أن يَنفَعوكَ بِأَمرٍ لَم يَكتُبهُ اللّهُ لَكَ لَم يَقدِروا عَلَيهِ ، ولَو جَهَدوا أن يَضُرّوكَ بِأَمرٍ لَم يَكتُبهُ اللّهُ عَلَيكَ لَم يَقدِروا عَلَيهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ الخَلائِقَ لَوِ اجتَمَعوا عَلى أن يُعطوكَ شَيئا لَم يُرِدِ اللّهُ أن يُعطِيَكَهُ لَم يَقدِروا عَلى ذلِكَ ، أو أن يَصرِفوا عَنكَ شَيئا أرادَ اللّهُ أن يُعطِيَكَهُ لَم يَقدِروا عَلى ذلِكَ ، وأن قَد جَفَّ القَلَمُ بِما هُوَ كائِنٌ إلى يَومِ القِيامَةِ . ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ فِي احتِجاجِهِ عَلى عَبدِ اللّهِ بنِ أبي اُمَيَّةَ ـ: الحُكمُ للّهِِ ، يَقسِمُ كَيفَ يَشاءُ ويَفعَلُ كَما يَشاءُ ، وهُوَ حَكيمٌ في أفعالِهِ ، مَحمودٌ في أعمالِهِ ، وذلِكَ قَولُهُ تَعالى : «وَ قَالُواْ لَوْلاَ نُزِّلَ هَـذَا الْقُرْءَانُ عَلَى رَجُلٍ مِّنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ ⁽⁶⁾» قالَ اللّهُ تَعالى ـ : «أَ هُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ» ـ يا مُحَمَّدُ؟ ـ «نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا» فَأَحوَجنا بَعضا إلى بَعضٍ : أحوَجَ هذَا الرَّجَلَ إلى مالِ ذلِكَ ، وأحوَجَ ذلِكَ إلى سِلعَةِ هذا أو إلى خِدمَتِهِ ، فَتَرى أجَلَّ المُلوكِ وأغنَى الأَغنِياءِ مُحتاجا إلى أفقَرِ الفُقَراءِ في ضَربٍ مِنَ الضُّروبِ : إمّا سِلعَةٌ مَعَهُ لَيسَت مَعَهُ ، وإمّا خِدمَةٌ يَصلُحُ لَها لا يَتَهَيَّأُ لِذلِكَ المَلِكِ أن يَستَغنِيَ إلاّ بِهِ ، وإمّا بابٌ مِنَ العُلومِ وَالحِكَمِ هُوَ فَقيرٌ إلى أن يَستَفيدَها مِن هذَا الفَقيرِ ، فَهذَا الفَقيرُ يَحتاجُ إلى مالِ ذلِكَ المَلِكِ الغَنِيِّ ، وذلِكَ المَلِكُ يَحتاجُ إلى عِلمِ هذَا الفَقيرِ أو رَأيِهِ أو مَعرِفَتِهِ . ثُمَّ لَيسَ لِلمَلِكِ أن يَقولَ: هَلاَّ اجتَمَعَ إلى مالي عِلمُ هذَا الفَقيرِ! ولا لِلفَقيرِ أن يَقولَ : هَلاَّ اجتَمَعَ إلى رَأيي وعِلمي وما أتَصَرَّفُ فيهِ مِن فُنونِ الحِكَمِ مالُ هذَا المَلِكِ الغَنِيِّ! ثُمَّ قالَ اللّهُ تَعالى : «وَ رَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَـتٍ لِّيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِيًّا» ـ ثُمَّ قالَ : يا مُحَمَّدُ ، قُل لَهُم : ـ «وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ ؛ ⁽⁷⁾» أي ما يَجمَعُهُ هؤُلاءِ مِن أموالِ الدُّنيا . ⁽⁸⁾

.

حديث:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ يك از شما بيش از ديگرى كسب نتواند كرد . همانا خداوند مصيبت و مرگ را برنوشته و مايه گذران زندگى و كار را تقسيم فرموده است ؛ پس مردم در اين ميان به سوى پايانْ گاه در حركتند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى فرزند آدم! چنان نيستى كه به آرزوى خويش رسى و مرگ خود را دور كنى و از روزى ات بازداشته شوى . پس اى بينوا ، اى بينوا ، اى بينوا! چرا خود را به سختى مى افكنى؟

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا خداوند براى هر كس روزى و مصيبت و مرگش را برنوشته است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هرگاه چيزى مى خواهى ، از خدا بخواه ؛ و هر گاه يارى مى جويى ، از او بجوى . همانا قلم تقدير خداوند همه چيز را تا روز قيامت رقم زده است ؛ پس اگر همه مردم بكوشند تا تو را به بهره اى برسانند كه خدا برايت برننوشته است ، نتوانند كه چنين كنند ؛ و اگر بكوشند تا به تو زيانى رسانند كه خدا برايت برننوشته است ، چنين نتوانند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اگر همه آفريدگان گرد آيند تا تو را چيزى دهند كه خداوند نخواسته آن را به تو عطا فرمايد ، نتوانند كه چنين كنند ، و نيز اگر بخواهند تو را از چيزى بازدارند كه خدا خواسته آن را به تو عطا فرمايد ، نتوانند . و همانا قلم تقدير خداوند هر چيز را كه تا روز قيامت پديد آيد ، برنوشته است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در مناظره وى با عبداللّه بن ابى اميه ـ: حكمرانى از آن خدا است ؛ آن گونه كه خواهد ، قسمت مى نمايد و هر گونه خواهد ، عمل مى كند ؛ در كارهايش حكمت مى ورزد و در اعمالش ستوده است . و اين است گفته خداى تعالى: «و گفتند چرا اين قرآن بر مردى بزرگ از اين دو شهر (= مكه و طايف) فرو فرستاده نشده است؟» و پاسخ خداوند چنين است : «آيا آنان رحمت پروردگار تو را تقسيم مى كنند؟» ـ اى محمّد! ـ «ماييم كه ميان آنان مايه گذرانشان را در زندگانى دنيا تقسيم كرده ايم» . پس خداوند برخى از ما را به برخى ديگر نيازمند نموده است : اين را به دارايى آن ؛ و آن را به كالا يا خدمت اين . پس مى نگرى كه بزرگ ترين پادشاه يا برترين توانگر گاه به درويش ترين فقير به گونه اى محتاج مى گردد : يا كالايى دارد كه وى را فراهم نيست و يا خدمتى تواند كرد كه آن پادشاه جز به يارى او از آن خدمت بهره مند نگردد و يا دانش و حكمتى دارد كه آن پادشاه بدان محتاج است و بايد از وى فراگيرد . پس هم آن فقير به دارايى اين پادشاه توانگر نياز دارد و هم اين پادشاه به دانش يا انديشه يا معرفت آن فقير محتاج است . آن پادشاه را نرسد كه گويد : «چرا دانش آن فقير در كنار دارايى من گرد نيامد؟» و آن فقير را نيز نرسد كه گويد : «چرا دارايى آن پادشاه توانگر با انديشه و دانش و حكمت ورزى هاى من يكجا گرد نيامد؟» خداى تعالى فرموده است: «برخى از ايشان را بر برخى ديگر برترى بخشيده ايم تا بعضى شان بعضى ديگر را به خدمت گيرند» . ـ سپس فرموده است: اى محمّد! به ايشان بگو : ـ «و رحمت پروردگار تو از آن چه ايشان گرد مى آورند ، نيكوتر است» ؛ يعنى از دارايى هاى دنيا كه اينان انباشته مى كنند ، بهتر است .

.

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ الأَمرَ يَنزِلُ مِنَ السَّماءِ إلَى الأَرضِ كَقَطرِ المَطَرِ إلى كُلِّ نَفسٍ بِما قَدَّرَ اللّهُ لَها مِن زِيادَةٍ أو نُقصانٍ ، فَإِن أصابَ أحَدَكُم مُصيبَةٌ في أهلٍ أو مالٍ أو نَفسٍ ورَأى عِندَ أخيهِ غَفيرَةً في أهلٍ أو مالٍ أو نَفسٍ فَلا تَكونَنَّ عَلَيهِ فِتنَةً ؛ فَإِنَّ المَرءَ المُسلِمَ لَبَريءٌ مِنَ الخِيانَةِ ما لَم يَغشَ دَناءَةً تَظهَرُ ـ فَيَخشَعُ لَها إذا ذُكِرَت ، ويُغرى بِها لِئامُ النّاسِ ـ كانَ كَالفالِجِ الياسِرِ الَّذي يَنتَظِرُ أوَّلَ فَوزَةٍ مِن قِداحِهِ؛ توجِبُ لَهُ المَغنَمَ ، ويُدفَعُ بِها عَنهُ المَغرَمُ . وكَذلِكَ المَرءُ المُسلِمُ البَريءُ مِنَ الخِيانَةِ ، يَنتَظِرُ مِنَ اللّهِ تَعالى إحدَى الحُسنَيَينِ : إمّا داعِيَ اللّهِ فَما عِندَ اللّهِ خَيرٌ لَهُ ، وإمّا رِزقَ اللّهِ فَإِذا هُوَ ذو أهلٍ ومالٍ ومَعَهُ دينُهُ وحَسَبُهُ ؛ إنَّ المالَ وَالبَنينَ حَرثُ الدُّنيا ، وَالعَمَلُ الصّالِحُ حَرثُ الآخِرَةِ وقَد يَجمَعُهُمَا اللّهُ لِأَقوامٍ . ⁽¹⁾

.

امام على عليه السلام :همانا امر پروردگار همانند باريدن باران ، به فراخور تقديرى كه خداوند از بيش يا كم براى هر كس تعيين فرموده ، از آسمان بر زمين فرود مى آيد . پس اگر هر يك از شما را مصيبتى در خاندان و دارايى و جانش در رسيد و برادرش را ديد كه خاندان و دارايى و جانش فزونى مى پذيرد ، مبادا فريفته شود ؛ زيرا انسان مسلمان مادام كه اظهار پستى نكرده ـ تا از وى به خوارى ياد گردد و مردم فرومايه به سبب آن ، بر وى برانگيخته شوند ـ از خيانت بر كنار است و همانند قماربازى است تيزچنگ كه از نخستين تيرهاى قمار خود انتظار پيروزى دارد تا هم بهره اى به دست آورد و هم باخت هايش را جبران كند . چنين است حال انسان مسلمان بر كنار از خيانت كه يكى از دو نيكى را از خداوند انتظار مى برد : يا فراخواننده به سوى خدا = مرگ را ، كه آن چه نزد او است براى انسان بهتر است ؛ و يا روزى خدا را ، كه در اين حال هم صاحب خاندان و دارايى است و هم دين و شرافت . همانا دارايى و فرزندان دستمايه دنيا است و عمل نيكو دستمايه آخرت ؛ و گاه خداوند اين هر دو را به گروهى عطا فرمايد .

.

عنه عليه السلام :رِزقُ كُلِّ امرِئٍ مُقَدَّرٌ كَتَقديرِ أجَلِهِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :لَم يَفُت نَفسا ما قُدِّرَ لَها مِنَ الرِّزقِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :ما كانَ لَكُم مِن رِزقٍ فَسَيَأتيكُم عَلى ضَعفِكُم ، وما كانَ عَلَيكُم فَلَن تَقدِروا أن تَدفَعوهُ بِحيلَةٍ . ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ في دُعائِهِ ـ: وجَعَلَ [اللّهُ ]لِكُلِّ روحٍ مِنهُم قوتا مَعلوما مَقسوما مِن رِزقِهِ ، لا يَنقُصُ مَن زادَهُ ناقِصٌ ، ولا يَزيدُ مَن نَقَصَ مِنهُم زائِدٌ. ⁽⁴⁾

.

امام على عليه السلام :روزىِ هر انسان ، همانند مرگ وى ، به قلم تقدير درآمده است .

امام على عليه السلام :روزىِ تقدير شده هيچ كس از او سلب نمى گردد .

امام على عليه السلام :آن روزى اى كه به سود شما باشد ، حتّى در حال ناتوانى تان به شما مى رسد و آن كه به زيان شما باشد ، با هيچ تدبيرى دورش نتوانيد كرد .

امام سجاد عليه السلامـ در دعايش ـ: و خداوند براى هر يك از ايشان از روزى معين و تقسيم شده اش غذايى برنهاده ، به گونه اى كه هر كه را او فزونى عطا فرموده ، هيچ كاهنده اى نباشد و هر يك از ايشان را كه او كاستى داده ، هيچ افزاينده اى نباشد .

.

الإمام الصادق عليه السلامـ في ما يُنسَبُ إلَيهِ في مِصباحِ الشَّريعَةِ ـ: الرِّزقُ مَقسومٌ، فَماذا يَنفَعُ الحَسَدُ الحاسِدَ؟! ⁽¹⁾

الإمام العسكريّ عليه السلام :المَقاديرُ الغالِبَةُ لا تُدفَعُ بِالمُغالَبَةِ ، وَالأَرزاقُ المَكتوبَةُ لا تُنالُ بِالشَّرَهِ ، ولا تُدفَعُ بِالإِمساكِ عَنها . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام : لَو كانَ في صَخرَةٍ فِي البَحرِ راسِيَةٍصَمّاءَ مَلمومَةٍ مَلسٍ نَواحيها رِزقٌ لِنَفسٍ يَراهَا اللّهُ لاَنفَلَقَتعَنهُ فَأَدَّت إلَيهِ كُلَّ ما فيها أو كانَ بَينَ طِباقِ السَّبعِ مَجمَعُهُلَسَهَّلَ اللّهُ فِي المَرقى مَراقيها حَتّى يُوافِيَ الَّذي فِي اللَّوحِ خُطَّ لَهُإن هِيَ أتَتهُ وإلاّ فَهوَ يَأتيها ⁽³⁾

عنه عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: فَلَو كانَتِ الدُّنيا تُنالُ بِفِطنَةٍوفَضلٍ وعِلمٍ نِلتُ أعلَى المَراتِ ولكِنَّمَا الأَرزاقُ حَظٌّ وقِسمَةٌبِفَضلِ مَليكٍ لا بِحيلَةِ طالِبِ ⁽⁴⁾

۱ / ۲ ـ ۲مَقسومٌ مِنَ الحَلالِالكتاب :«قُلْ أَرَءَيْتُم مَّآ أَنزَلَ اللَّهُ لَكُم مِّن رِّزْقٍ فَجَعَلْتُم مِّنْهُ حَرَامًا وَ حَلَـلاً قُلْ ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ . ⁽⁵⁾»

.

۱ / ۲ ـ ۲ روزى تقسيم شده از حلال است

امام صادق عليه السلامـ در كلام منسوب به وى در مصباح الشريعه ـ: روزى تقسيم شده است ؛ پس حسد ورزيدن چه سودى براى حسود دارد؟

امام عسكرى عليه السلام :تقديرهاى تعيين شده با كشمكش دور نگردد و روزى هاى برنوشته شده ، نه با آزمندى به دست آيد و نه با پرهيز ورزيدن دور گردد .

امام على عليه السلام : اگر بر صخره اى استوار و سختو به هم فشرده با پيرامونى هموار در دل دريا روزى كسى به مصلحتْ ديدِ خدا نهاده شده باشدآن روزى از آن صخره شكافته گردد و يكسره بدان كس رسد و يا اگر آن روزى ميان آسمان هاى هفتگانه باشدخداوند چنان راه پيمودنش را آسان سازد كه به آن كس رسد كه در لوح تقدير برايش نوشته شده استيا آن روزى به وى رسد و يا وى به آن روزى!

امام على عليه السلامـ در ديوان منسوب به وى ـ: اگر دنيا با هوشيارى وفضيلت ودانش به چنگ مى آمد / من به والاترين پايه هاى دنيا مى رسيدم اما روزى ها بهره و قسمت خدادادى هستند / و با چاره انديشىِ جوينده به دست نمى آيند

۱ / ۲ ـ ۲روزى تقسيم شده از حلال استقرآن:«بگو : مرا خبر دهيد ، آن چه خداى از روزى براى شما فرستاده است ، پس شما از آن حرامى و حلالى [به خواست خود] قرار داده ايد ، ـ بگو ـ آيا خدا شما را دستورى داده است يا بر خدا دروغ مى بنديد؟»

.

الحديث :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَكَ وتَعالى ـ قَسَّمَ الأَرزاقَ بَينَ خَلقِهِ حَلالاً ولَم يُقَسِّمها حَراما ؛ فَمَنِ اتَّقَى اللّهَ عز و جل وصَبَرَ أتاهُ اللّهُ بِرِزقِهِ مِن حِلِّهِ ، ومَن هَتَكَ حِجابَ السِّترِ وعَجَّلَ فَأَخَذَهُ مِن غَيرِ حِلِّهِ ، قُصَّ بِهِ مِن رِزقِهِ الحَلالِ ، وحوسِبَ عَلَيهِ يَومَ القِيامَةِ ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا سَرَقَ سارِقٌ شَيئا إلاّ حُسِبَ مِن رِزقِهِ . ⁽²⁾

تفسير العيّاشي عن إسماعيل بن كثير رفعه إلى النبيّ صلى الله عليه و آله :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ : «وَ سْـئلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ ⁽³⁾» قالَ : فَقالَ أصحابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله : ما هذَا الفَضلُ ؟ أيُّكُم يَسأَلُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آلهعَن ذلِكَ؟ قالَ : فَقالَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ عليه السلام : أنَا أسأَلُهُ عَنهُ ، فَسَأَلَهُ عَن ذلِكَ الفَضلِ ما هُوَ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقَهُ وقَسَّمَ لَهُم أرزاقَهُم مِن حِلِّها ، وعَرَضَ لَهُم بِالحَرامِ ، فَمَنِ انتَهَكَ حَراما نُقِصَ لَهُ مِنَ الحَلالِ بِقَدرِ مَا انتَهَكَ مِنَ الحَرامِ ، وحوسِبَ بِهِ . ⁽⁴⁾

ربيع الأبرار :دَخَلَ عَلِيٌّ عليه السلام المَسجِدَ وقالَ لِرَجُلٍ : أمسِك عَلى بَغلَتي ، فَخَلَعَ لِجامَها وذَهَبَ بِهِ . وخَرَجَ عَلِيٌّ وفي يَدِهِ دِرهَمانِ لِيُكافِئَهُ ، فَوَجَدَها عُطُلاً ، فَرَكِبَها ومَضى ، فَأَعطى غُلامَهُ الدِّرهَمَينِ لِيَشتَرِيَ بِها لِجاما ، فَوَجَدَ الغُلامُ اللِّجامَ فِي السّوقِ ؛ فَقَد باعَهُ السّارِقُ بِدِرهَمَينِ ، فَأَخَذَهُ بِالدِّرهَمَينِ . فَقالَ عَلِيٌّ عليه السلام : إنَّ العَبدَ لَيَحرِمُ نَفسَهُ الرِّزقَ الحَلالَ بِتَركِ الصَّبرِ ، ولا يَزدادُ عَلى ما قُدِّرَ لَهُ . ⁽⁵⁾

.

حديث:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا خداوند خجسته و بزرگ روزى ها را ميان آفريدگانش به حلال تقسيم فرموده و نه به حرام . پس هر كس كه تقواى خدا را پيشه كند و صبور باشد ، خدا از روزى حلالش به وى عطا فرمايد و آن كس كه پرده پوشيدهْ بر دِرَد و شتاب ورزد ، خدا به غير حلالش وى را گرفتار سازد ؛ روزى حلالش از او بريده شود و روز قيامت به همان محاسبه گردد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ سارقى جز از آن چه به حساب روزى اش نوشته شده ، دزدى نمى كند .

تفسير العيّاشي از اسماعيل بن كثيرـ در روايتى كه به پيامبر نسبت داده است ـ: چون اين آيه نازل شد : «و خداى را از فضلش بجوييد» ، ياران پيامبر گفتند : «اين فضل چيست؟ چه كس از شما اين را از وى مى پرسد؟» على بن ابى طالب عليه السلامفرمود : «من از وى مى پرسم» . پس از او پرسيد كه اين فضل چيست . پيامبر فرمود : «هر آينه خداوند آفريدگانش را آفريد و روزى هاى حلال را ميان ايشان تقسيم فرمود و روزى حرام را در معرض ديدشان نهاد . هر كس به حرام روى آورد ، به همان اندازه كه مرتكب حرام شده ، از حلالش كاسته و به پايش نوشته مى شود» .

ربيع الابرار :على عليه السلام به مسجد درآمد و به مردى فرمود : «استر مرا نگاه دار!» آن مرد افسار استر را باز كرد و با خود برد . على بيرون آمد ، حال آن كه دو درهم در كف داشت تا به وى پاداش دهد . ديد كه استر رها شده است . بر آن سوار گشت و رهسپار شد . سپس به خادم خويش دو درهم داد تا با آن افسارى بخرد . خادم همان افسار را در بازار يافت كه آن دزد به دو درهم فروخته بود . پس دو درهم داد و آن را باز گرفت . آن گاه على فرمود : «همانا بنده با دست كشيدن از صبر ، خود را از روزى حلال محروم مى كند و بيش از روزى اى كه برايش تقدير شده ، به دست نمى آورد» .

.

الإمام الباقر عليه السلام :لَيسَ مِن نَفسٍ إلاّ وقَد فَرَضَ اللّهُ عز و جل لَها رِزقَها حَلالاً يَأتيها في عافِيَةٍ ، وعَرَضَ لَها بِالحَرامِ مِن وَجهٍ آخَرَ ؛ فَإِن هِيَ تَناوَلَت شَيئا مِنَ الحَرامِ قاصَّها بِهِ مِنَ الحَلالِ الَّذي فَرَضَ لَها ، وعِندَ اللّهِ سِواهُما فَضلٌ كَثيرٌ ، وهُوَ قَولُهُ عز و جل : «وَسْـئلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ . ⁽¹⁾»

۱ / ۲ ـ ۳لا يَزيدُهُ حِرصُ الحَريصِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :يا أبا ذَرٍّ ، لا يُسبَقُ بَطيءٌ بِحَظِّهِ ، ولا يُدرِكُ حَريصٌ ما لَم يُقَدَّر لَهُ . ومَن اُعطِيَ خَيرا فَاللّهُ عز و جل أعطاهُ ، ومَن وُقِيَ شَرّا فَإِنَّ اللّهَ وَقاهُ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ رِزقَ اللّهِ لا يَسوقُهُ إلَيكَ حِرصُ حَريصٍ ، ولا يَرُدُّهُ عَنكَ كَراهِيَةُ كارِهٍ . ⁽³⁾

.

۱ / ۲ ـ ۳ حرص ورزيدن روزى را افزايش نمى دهد

امام باقر عليه السلام :هيچ كس جز آن كه خداوند برايش روزى حلال مقرر فرموده كه عافيت مندانه به وى مى رسد ؛ و از جانب ديگر حرام را در معرض ديد او قرار داده است . پس اگر وى به روزى حرام دست اندازد ، خداوند به ازاى آن از روزى حلالى كه برايش مقرر فرموده ، مى كاهد . و جز اين دو ، نزد خدا فضل فراوان است و آن همان است كه خود فرموده : «و خداى را از فضلش درخواست كنيد» .

۱ / ۲ ـ ۳حرص ورزيدن روزى را افزايش نمى دهدپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى ابوذر! آن كه [در طلب روزى] كندى مى كند ، از روزى معين خود باز نمى ماند و آن كه حرص مى ورزد ، به آن چه برايش مقدر نشده ، دست نمى يابد . هر كه خيرى بيابد ، خدا به او خير عطا فرموده و هر كس از شرى بازداشته شود ، خداوند او را بازداشته است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا روزى خدا را نه حرص ورزيدنِ آزمندى به سويت جلب مى كند و نه بى ميلى جستنِ كراهت ورزنده اى از تو باز مى دارد .

.

الإمام عليّ عليه السلام :عَجِبتُ لِمَن عَلِمَ أنَّ اللّهَ قَد ضَمِنَ الأَرزاقَ وقَدَّرَها وأنَّ سَعيَهُ لا يَزيدُهُ في ما قَدَّرَ لَهُ مِنها ، وهُوَ حَريصٌ دائِبٌ في طَلَبِ الرِّزقِ!! ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :الحِرصُ لا يَزيدُ فِي الرِّزقِ ، ولكِن يُذِلُّ القَدرَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :الأَرزاقُ لا تُنالُ بِالحِرصِ وَالمُطالَبَةِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :الأَجَلُ مَحتومٌ ، وَالرِّزقُ مَقسومٌ ، فَلا يَغُمَّنَّ أحَدَكُم إبطاؤُهُ ؛ فَإِنَّ الحِرصَ لا يُقَدِّمُهُ ، وَالعَفافَ لا يُؤَخِّرُهُ ، وَالمُؤمِنُ بِالتَّحَمُّلِ خَليقٌ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :كَم مِن مُتعِبٍ نَفسَهُ مُقَتَّرٌ عَلَيهِ ! ومُقتَصِدٍ فِي الطَّلَبِ قَد ساعَدَتهُ المَقاديرُ! ⁽⁵⁾

عنه عليه السلامـ في رِسالَتِهِ إلى عَبدِ اللّهِ بنِ العَبّاسِ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّكَ لَستَ بِسابِقٍ أجَلَكَ ، ولا مَرزوقٍ ما لَيسَ لَكَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ الاِهتِمامَ بِالدُّنيا غَيرُ زائِدٍ فِي المَوظوفِ وفيهِ تَضييعُ الزّادِ ، وَالإِقبالُ عَلَى الآخِرَةِ غَيرُ ناقِصٍ مِنَ المَقدورِ وفيهِ إحرازُ المَعادِ . ⁽⁷⁾

.

امام على عليه السلام :در شگفتم از آن كس كه مى داند خداوند روزى ها را ضمانت و تقدير فرموده و كوشش وى روزى مقدر شده اش را نمى افزايد ، اما باز در طلب روزى با حرص ورزى مى كوشد!

امام على عليه السلام :آزمندى روزى را نمى افزايد ، بلكه موجب خوارى است .

امام على عليه السلام :روزى ها را با آزمندى و طلب نتوان يافت .

امام على عليه السلام :مرگ ترديدناپذير و روزى تقسيم شده است . پس به كندى رسيدنِ روزى شما را غمگين نسازد ؛ كه نه حرص ورزيدن آن را پيش مى اندازد و نه عفت پيشگى آن را واپس مى افكند . و مؤمن آن است كه شكيبايى پيشه كند .

امام على عليه السلام :بسا كسى كه خود را به رنج مى افكند ، اما معيشتش تنگ است ؛ و بسا كسى كه در طلب [روزى] ميانه روى مى كند ، اما تقدير با وى يار است .

امام على عليه السلامـ در نامه اش به عبداللّه بن عباس ـ: اما بعد ؛ همانا تو نتوانى بر مرگت پيشى گيرى و آن چه را از آنِ تو تقدير نشده ، روزى يابى .

امام على عليه السلام :اما بعد ؛ هر آينه اهتمام ورزيدن به دنيا سبب افزون شدن روزى مقدر نيست و مايه تباهى توشه است ؛ و روى نهادن به آخرت از روزى مقدر نمى كاهد و مايه دستيابى به بهره هاى آخرت است .

.

الإمام الصادق عليه السلام :كانَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام كَثيرا ما يَقولُ : اِعلَموا عِلما يَقينا أنَّ اللّهَ عز و جل لَم يَجعَل لِلعَبدِ ـ وإنِ اشتَدَّ جَهدُهُ وعَظُمَت حيلَتُهُ وكَثُرَت مُكابَدَتُهُ ـ أن يَسبِقَ ما سُمِّيَ لَهُ فِي الذِّكرِ الحَكيمِ ، ولَم يَحُل بَينَ العَبدِ في ضَعفِهِ وقِلَّةِ حيلَتِهِ أن يَبلُغَ ما سُمِّيَ لَهُ فِي الذِّكرِ الحَكيمِ . أيُّهَا النّاسُ ، إنَّهُ لَن يَزدادَ امرُؤٌ نَقيرا بِحَذقِهِ ، ولَم يَنتَقِصِ امرُؤٌ نَقيرا لِحُمقِهِ ، فَالعالِمُ لِهذَا العامِلُ بِهِ أعظَمُ النّاسِ راحَةً في مَنفَعَتِهِ ، وَالعالِمُ لِهذَا التّارِكُ لَهُ أعظَمُ النّاسِ شُغلاً في مَضَرَّتِهِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :إن كانَ الرِّزقُ مَقسوما فَالحِرصُ لِماذا؟! وإن كانَ الحِسابُ حَقّا فَالجَمعُ لِماذا؟! ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: دَعِ الحِرصَ عَلَى الدُّنياوفِي العَيشِ فَلا تَطمَع ولا تَجمَع مِنَ المالِولا تَدري لِمَن تَجمَع ولا تَدري أفي أرضِكَأم في غَيرِها تُصرَع فَإِنَّ الرِّزقَ مَقسومٌوكَدُّ المَرءِ لا يَنفَع فَقيرٌ كُلُّ مَن يَطمَعغَنِيٌّ كُلُّ مَن يَقنَع ⁽³⁾

.

امام صادق عليه السلام :حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بسيار مى فرمود : «به يقين بدانيد كه خداوند روا نداشته كه بنده اى از آن چه در كتاب حكمت خدا برايش مقدر شده ، پيش افتد ـ هر چند كه سخت بكوشد و بسيار تدبير كند و فراوان رنج برد ـ ؛ و بنده كم توان و كوتاه انديش را از رسيدن به آن چه در كتاب حكمت خدا برايش تقدير گشته ، مانع نشود . اى مردم! هرگز هيچ كس به سبب هوشيارى اش [حتّى] به قدر شكاف هسته خرما افزايش روزى نيابد و هرگز هيچ كس به سبب كودنى اش [حتّى] به قدر شكاف هسته خرما كاهش روزى نيابد . آن كه اين را بداند و به آن عمل كند ، در سودبرى آسوده ترينِ مردم است و آن كه اين را بداند و به آن عمل نكند ، در زيان برى گرفتارترينِ مردم است .

امام صادق عليه السلام :اگر روزى تقسيم شده است ، پس چرا آزمندى؟ و اگر محاسبه خداوند حقيقت دارد ، پس مال اندوزى چرا؟

امام على عليه السلامـ در ديوان منسوب به وى ـ: حرص ورزى بر دنيا را رها كنو در بهره بردن از آن طمع نكن . و مال اندوزى منماحال آن كه نمى دانى براى چه كس مال مى اندوزى . و نمى دانى كه در سرزمينخود درمى گذرى يا در غربت . همانا روزى تقسيم شدهو كوشش انسان سودى ندارد . هر كه طمع ورزد ، به فقر دچار مى شودو هر كه قناعت پيشه كند ، بى نياز مى گردد .

.

عنه عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ، في ذَمِّ الحِرصِ ـ: اِحبِس عِنانَكَ لا تَجمَح بِهِ طَلَبافَلا ورَبِّكَ مَا الأَرزاقُ بِالطَّلَب قَد يَأكُلُ المالَ مَن لَم يُحفِ راحِلَةًويَترُكُ المالَ مَن قَد جَدَّ فِي الطَّلَبِ ⁽¹⁾

تاريخ دمشق عن محمّد بن يزيد بن عبد الأكبر مبرّد :كانَ مَكتوبا عَلى سَيفِ الإِمامِ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه السلام : لِلنّاسِ حِرصٌ عَلَى الدُّنيا وتَدبيرُوصَفوُها لَكَ مَمزوجٌ بِتَكديرِ لَم يُرزَقوها بِعَقلٍ عِندَما قُسِمَتلكِنَّهُم رُزِقوها بِالمَقاديرِ كَم مِن أديبٍ لَبيبٍ لا تُساعِدُهُومائِقٌ (نالَ) دُنياهُ بِتَقصيرِ لَو كانَ عَن قُوَّةٍ أو (عَن) مُغالَبَةٍطارَ البُزاةُ بِأَرزاقِ العَصافيرِ ⁽²⁾

۱ / ۲ ـ ۴مَضمونٌ لِطالِبِهِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ بابَ الرِّزقِ مَفتوحٌ مِن لَدُنِ العَرشِ إلى قَرارِ بَطنِ الأَرضِ ، يَرزُقُ اللّهُ كُلَّ عَبدٍ عَلى قَدرِ هِمَّتِهِ ونِهمَتِهِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :اُطلُبُوا الرِّزقَ ؛ فَإِنَّهُ مَضمونٌ لِطالِبِهِ . ⁽⁴⁾

كنز الفوائد :رُوِيَ في بَعضِ الكُتُبِ : أنَّ اللّهَ تَعالى يَقولُ : يَابنَ آدَمَ ، حَرِّك يَدَكَ أبسُط لَكَ فِي الرِّزقِ ، وأطِعني في ما آمُرُكَ ، فَما أعلَمَني بِما يُصلِحُكَ ! ⁽⁵⁾

.

۱ / ۲ ـ ۴ روزى براى جوينده آن ضمانت شده است

امام على عليه السلامـ در ديوان منسوب به وى ، در نكوهش حرص ـ: عنان خويش را نگاه دار و در طلب دنيا چموشى مكن / به پروردگارت سوگند! چنين نيست كه روزى ها با طلب كردن به دست آيد. گاه كسى از مال بهره مى برد كه پاى در ره ننهاده / و كسى مال بر جا مى نهد كه بسيار در طلب آن كوشيده است .

تاريخ دمشق از محمّد بن يزيد بن عبدالاكبر مبرد :بر شمشير امام على بن ابى طالب عليه السلامچنين نگاشته شده بود: مردم به دنيا حرص مى ورزند و براى آن تدبير مى كنندحال آن كه پاكى اش برايت آميخته به تيرگى است . آن گاه كه روزى تقسيم مى شد ، مردم با عقل و تدبير به روزى دست نيافتندلكه روزىِ هر كس به تقدير بود . بسا اديب هوشيار كه دنيا يار او نيستو بسا كوتاه فكر كه با همه كوتاه انديشى اش به دنياى خود دست يابد .اگر روزى يافتن به نيرو يا غلبه بودبازها بايد بر روزىِ گنجشكان چنگ مى يافتند!

۱ / ۲ ـ ۴روزى براى جوينده آن ضمانت شده استپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا درِ روزى از پيشگاه عرش تا هموارْگاهِ درون زمين گشوده شده است ؛ خداوند هر بنده اى را به قدر همت و نيازش روزى مى بخشد .

امام على عليه السلام :در طلب روزى باشيد ؛ زيرا روزى براى جوينده اش ضمانت شده است .

كنز الفوائد :در برخى از كتب اين روايت آمده است: خداى تعالى مى فرمايد : «اى فرزند آدم! دست خويش را حركت بخش تا روزى ات را گسترش دهم؛ وآن چه را به تو فرمان مى دهم ، اطاعت كن كه من به مايه صلاح تو بسيار آگاهم» .

.

۱ / ۲ ـ ۵قَد يَجري بِغَيرِ حيلَةٍالإمام عليّ عليه السلام :لَو جَرَتِ الأَرزاقُ بِالأَلبابِ وَالعُقولِ ؛ لَم تَعِشِ البَهائِمُ وَالحَمقى . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :وُكِّلَ الرِّزقُ بِالحُمقِ ، ووُكِّلَ الحِرمانُ بِالعَقلِ ، ووُكِّلَ البَلاءُ بِالصَّبرِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :الحَظُّ يَسعى إلى مَن لا يَخطُبُهُ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :الحَظُّ يَأتي مَن لايَأتيهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالى وَسَّعَ في أرزاقِ الحُمَقاءِ لِيَعتَبِرَ العُقَلاءُ ، ويَعلَموا أنَّ الدُّنيا لَيسَ يُنالُ ما فيها بِعَمَلٍ ولا حيلَةٍ . ⁽⁵⁾

ربيع الأبرار :اُوحِيَ إلى موسى عليه السلام : أتَدري لِمَ رَزَقتُ الأَحمَقَ؟ قالَ : لا يا رَبِّ . قالَ : لِيُعلَمَ أنَّ الرِّزقَ لَيسَ بِالاِحتِيالِ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۲ ـ ۵ گاه روزى بدون برنامه ريزى به دست آيد

۱ / ۲ ـ ۵گاه روزى بدون برنامه ريزى به دست آيدامام على عليه السلام :اگر روزى ها به سبب انديشه ها و خردها جريان مى يافت ، چهارپايان و بى خردان معيشت نمى يافتند!

امام على عليه السلام :روزى به نادانى واگذار شده ؛ ناكامى به دانايى ؛ و بلا به صبورى .

امام على عليه السلام :كاميابى به سوى كسى مى شتابد كه به دنبال آن نيست .

امام على عليه السلام :بهره مندى از آن كسى است كه به سوى آن نمى رود .

امام صادق عليه السلام :همانا خداوند در روزى نادانان گشايش پديد آورده تا دانايان عبرت گيرند و بدانند كه با كار و چاره جويى نمى توان به دنيا دست يافت .

ربيع الابرار :به موسى عليه السلام وحى شد : «آيا مى دانى چرا احمق را روزى داده ام؟» گفت: «پروردگار من! نمى دانم» . فرمود : «تا دانسته شود كه روزى با چاره انديشى به دست نيايد» .

.

الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: وُكِّلَ ثَلاثٌ بِثَلاثٍ : الرِّزقُ بِالحُمقِ ، وَالحِرمانُ بِالعَقلِ ، وَالبَلاءُ بِالمَنطِقِ . لِيَعلَمَ ابنُ آدَمَ أن لَيسَ لَهُ مِنَ الأَمرِ شَيءٌ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: مَن زادَ عَقلُهُ نَقَصَ حَظُّهُ ، وما جَعَلَ اللّهُ لِأَحَدٍ عَقلاً وافِرا إلاَّ احتُسِبَ بِهِ عَلَيهِ مِن رِزقِهِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: كَم مِن أديبٍ فَطِنٍ عالِمٍمُستَكمِلِ العَقلِ مُقِلٍّ عَديمِ ومِن جَهولٍ مُكثِرٍ مالَهُذلِكَ تَقديرُ العَزيزِ العَليمِ ⁽³⁾

عنه عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: كَم مِن عَليمٍ قَوِيٍّ في تَقَلُّبِهِمُهَذَّبِ اللُّبِّ عَنهُ الرِّزقُ يَنحَرِفُ كَم مِن ضَعيفٍ سَخيفِ العَقلِ مُختَلِطٍكَأَنَّهُ مِن خَليجِ البَحرِ يَغتَرِفُ ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام : فَلَو أنَّ العُقولَ تَجُرُّ رِزقالَكانَ الرِّزقُ عِندَ ذَوِي العُقولِ فَكَم مِن مُؤمِنٍ قَد جاعَ يَوماسَيُروى مِن رَحيقِ السَّلسَبيلِ ⁽⁵⁾

.

امام على عليه السلامـ در كلمات حكيمانه منسوب به وى ـ: سه چيز به سه چيز واگذار شده است: روزى به نادانى ، ناكامى به دانايى ، و بلا به فهم و شعور ؛ تا فرزند آدم دريابد كه هيچكاره است .

امام على عليه السلامـ در كلمات حكيمانه منسوب به وى ـ: هر كس عقلش بيش ، بهره اش كم تر . خداوند به هيچ كس عقل فراوان نداده ، مگر اين كه به ازاى آن از روزى اش كاسته است .

امام على عليه السلامـ در ديوان منسوب به وى ـ: بسا اديب هوشيار و دانشمندكه از عقل فراوان بهره دارد ، ولى بى چيز و تنگدست است . و بسا نادان كه مال بسيار داردو اين ، تقدير خداوند سرافراز دانا است .

امام على عليه السلامـ در ديوان منسوب به وى ـ: بسا داناى قوى عزم و نيكوانديشكه روزى از وى روى مى گرداند . و بسا ناتوان كوته انديش تباه عقلكه [بسى نعمت يافته] گويى از كناره دريا با كف دست آب بر مى گيرد .

امام على عليه السلام: اگر انديشه ها روزى را سوى خود مى كشاندندآن گاه روزى نزد انديش مندان بود . بسا مؤمن كه يك روز گرسنگى كشدو در بهشت از باده ناب سلسبيل سيراب گردد .

.

عنه عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: لَو كانَ بِاللُّبِّ يَزدادُ اللَّبيبُ غِنىًلَكانَ كُلُّ لَبيبٍ مِثلَ قارونِ لكِنَّمَا الرِّزقُ بِالميزانِ مِن حَكَمٍيُعطِي اللَّبيبَ ويُعطي كُلَّ مَأفونِ ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: ما لا يَكونُ فَلا يَكونُ بِحيلَةٍأبَدا وما هُوَ كائِنٌ سَيَكونُ سَيَكونُ ما هُوَ كائِنٌ في وَقتِهِوأخُو الجَهالَةِ مُتعَبٌ مَحزونُ يَسعَى القَوِيُّ فَلا يَنالُ بِسَعيِهِحَظّا ويَحظى عاجِزٌ ومَهينُ ⁽²⁾

۱ / ۳أصنافُ الرِّزقِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :اِعلَموا أنَّ الرِّزقَ رِزقانِ : فَرِزقٌ تَطلُبونَهُ ، ورِزقٌ يَطلُبُكُم . فَاطلُبوا أرزاقَكُم مِن حَلالٍ ؛ فَإِنَّكُم آكِلوها حَلالاً إن طَلَبتُموها مِن وُجوهِها ، وإن لَم تَطلُبوها مِن وُجوهِها أكَلتُموها حَراما ، وهِيَ أرزاقُكُم لابُدَّ لَكُم مِن أكلِها . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ الرِّزقَ لَيَطلُبُ العَبدَ كَما يَطلُبُهُ أجَلُهُ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ گونه هاى روزى

امام على عليه السلامـ در ديوان منسوب به وى ـ: اگر خردمند به سبب افزونى خرد ، توانگرتر مى شدآن گاه هر خردمندى مى بايست همچون قارون بود . اما روزى را ترازويى است نزد خداى حكم گزاركه هم خردمند را نصيب عطا فرمايد و هم كم خرد را .

امام على عليه السلامـ در ديوان منسوب به وى ـ: آن چه بنا نيست كه باشد ، با هيچ تدبيرى بودنى نخواهد شدو آن چه بنا است كه باشد ، خواهد شد . آن چه بنا است كه باشد ، در وقت خويش خواهد شدو نادان همواره در رنج و اندوه است . نيرومند مى كوشد ، اما با كوشش خويش به نصيبى نمى رسدحال آن كه ناتوان و فرومايه به نصيب خويش مى رسد .

۱ / ۳گونه هاى روزىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بدانيد كه روزى دو گونه است : آن چه شما در پى آنيد و آن چه او در پى شما است . پس روزى هاى خويش را از حلال جست و جو كنيد ؛ كه اگر آن را از طريق مناسب به دست آورده باشيد ، به حلال مصرفش مى كنيد ؛ و اگر آن را از طريق مناسب به كف نياورده باشيد ، به حرامش مى خوريد . و اين ها روزى هاى شمايند كه ناچار از مصرف آن هاييد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا روزى در پى بنده است ، همان گونه كه مرگ در پى او است .

.

عنه صلى الله عليه و آله :يا أبا ذَرٍّ ، لَو أنَّ ابنَ آدَمَ فَرَّ مِن رِزقِهِ كَما يَفِرُّ مِنَ المَوتِ لَأَدرَكَهُ رِزقُهُ كَما يُدرِكُهُ المَوتُ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ لِمَن سَأَلَهُ عَن تَفسيرِ «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَــلَمِينَ» ـ : «رَبِّ الْعَــلَمِينَ» : مالِكُهُم وخالِقُهُم وسائِقُ أرزاقِهِم إلَيهِم مِن حَيثُ يَعلَمونَ ومِن حَيثُ لا يَعلَمونَ ؛ فَالرِّزقُ مَقسومٌ ، وهُوَ يَأتِي ابنَ آدَمَ عَلى أيِّ سيرَةٍ سارَها مِنَ الدُّنيا ، لَيسَ تَقوى مُتَّقٍ بِزائِدِهِ ، ولا فُجورُ فاجِرٍ بِناقِصِهِ ، وبَينَهُ وبَينَهُ سِترٌ ، وهُوَ طالِبُهُ ؛ فَلَو أنَّ أحَدَكُم يَفِرُّ مِن رِزقِهِ لَطَلَبَهُ كَما يَطلُبُهُ المَوتُ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :الرِّزقُ يَطلُبُ مَن لا يَطلُبُهُ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :رِزقُكَ يَطلُبُكَ فَأَرِح نَفسَكَ مِن طَلَبِهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِيَّةِ ـ: يا بُنَيَّ ، الرِّزقُ رِزقانِ : رِزقٌ تَطلُبُهُ ، ورِزقٌ يَطلُبُكَ ؛ فَإِن لَم تَأتِهِ أتاكَ . فَلا تَحمِل هَمَّ سَنَتِكَ عَلى هَمِّ يَومِكَ . وكَفاكَ كُلُّ يَومٍ ما هُوَ فيهِ ، فَإِن تَكُنِ السَّنَةُ مِن عُمُرِكَ فَإِنَّ اللّهَ عز و جلسَيَأتيكَ في كُلِّ غَدٍ بِجَديدِ ما قَسَمَ لَكَ ، وإن لَم تَكُنِ السَّنَةُ مِن عُمُرِكَ فَما تَصنَعُ بِغَمٍّ وهَمٍّ ما لَيسَ لَكَ؟! وَاعلَم أنَّهُ لَن يَسبِقَكَ إلى رِزقِكَ طالِبٌ ، ولَن يَغلِبَكَ عَلَيهِ غالِبٌ ، ولَن يَحتَجِبَ عَنكَ ما قُدِّرَ لَكَ . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى ابوذر! اگر فرزند آدم از روزى بگريزد ، همان گونه كه از مرگ مى گريزد ، هر آينه روزى اش به وى خواهد رسيد ، همان سان كه مرگ او را درخواهد يافت .

امام على عليه السلامـ خطاب به كسى كه تفسير «الحمدللّه رب العالمين» را از وى پرسيد ـ: «پروردگار جهانيان» مالك ، آفريننده ، و كشاننده روزى هاى ايشان به سويشان است ، خواه به گونه اى كه دريابند و خواه بدان سان كه درنيابند . پس روزى تقسيم شده است و به فرزند آدم مى رسد ، بى آن كه به نوع رفتار وى در دنيا بستگى داشته باشد . نه تقواى فرد پرهيزگار به روزى وى مى افزايد و نه بدكارى فرد زشتكار از روزى اش مى كاهد . ميان بنده و روزى پرده اى است و روزى در پى بنده است . اگر كسى از شما از روزى خويش بگريزد ، روزى در پى وى مى رود ، همان گونه كه مرگ به دنبالش روان است .

امام على عليه السلام :روزى به دنبال كسى است كه در پى آن نيست .

امام على عليه السلام: روزى ، خود ، به دنبال تو مى آيد ؛ پس خويشتن را براى طلب آن به رنج ميفكن .

امام على عليه السلامـ در سفارشش به فرزندش محمّد بن حنفيه ـ: پسر عزيزم! روزى دو گونه است: يكى آن چه تو در پى آنى ؛ و يكى آن چه او در پى تو است ؛ پس اگر به دنبالش نروى ، او به دنبال تو خواهد آمد . از اين رو ، يك روز را به قدر يك سال نگران نباش ؛ كه هر روز را روزىِ همان روز كفايتت كند . اگر يك سال از عمرت مانده باشد ، خداوند از پس هر روز ، روزى تازه ات را خواهد داد ؛ و اگر يك سال از عمرت نمانده باشد ، پس چرا اندوه و غمِ زمانى را مى خورى كه از آنِ تو نيست؟ بدان كه بر روزى تو جوينده اى ديگر پيشى نتواند گرفت و سلطه گرى غلبه نتواند يافت و رزقى كه برايت مقدر شده از تو پوشيده نخواهد ماند .

.

عنه عليه السلام :الرِّزقُ رِزقانِ : طالِبٌ ، ومَطلوبٌ ؛ فَمَن طَلَبَ الدُّنيا طَلَبَهُ المَوتُ حَتّى يُخرِجَهُ عَنها ، ومَن طَلَبَ الآخِرَةَ طَلَبَتهُ الدُّنيا حَتّى يَستَوفِيَ رِزقَهُ مِنها . ⁽¹⁾

نهج البلاغة :قيلَ لِأَميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام : لَو سُدَّ عَلى رَجُلٍ بابُ بَيتِهِ وتُرِكَ فيهِ ، مِن أينَ كانَ يَأتيهِ رِزقُهُ؟ فَقالَ عليه السلام : مِن حَيثُ يَأتيهِ أجَلُهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :الرِّزقُ مَقسومٌ عَلى ضَربَينِ : أحَدُهُما واصِلٌ إلى صاحِبِهِ وإن لَم يَطلُبهُ ، وَالآخَرُ مُعَلَّقٌ بِطَلَبِهِ ؛ فَالَّذي قُسِمَ لِلعَبدِ عَلى كُلِّ حالٍ آتيهِ وإن لَم يَسعَ لَهُ ، وَالَّذي قُسِمَ لَهُ بِالسَّعيِ فَيَنبَغي أن يَلتَمِسَهُ مِن وُجوهِهِ ؛ وهُوَ ما أحَلَّهُ اللّهُ تَعالى لَهُ دونَ غَيرِهِ . فَإِن طَلَبَهُ مِن جِهَةِ الحَرامِ فَوَجَدَهُ حُسِبَ عَلَيهِ بِرِزقِهِ وحوسِبَ بِهِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: لا تَعتِبَنَّ عَلَى العِبادِ فَإِنَّمايَأتيكَ رِزقُكَ حينَ يُؤذَنُ فيهِ سَبَقَ القَضاءُ لِوَقتِهِ فَكَأَنَّهُيَأتيكَ خَيرَ الوَقتِ أو تَأتيهِ فَثِقَن بِمَولاكَ الكَريمِ فَإِنَّهُلِلعَبدِ أرأَفُ مِن أبٍ لِبَنيهِ ⁽⁴⁾

.

امام على عليه السلام :روزى دو گونه است : آن چه به دنبال مى آيد و آن چه به دنبالش مى روند . هر كه به دنبال دنيا رود ، مرگ در پى وى مى آيد تا از دنيا بيرونش كشد ؛ و هر كه آخرت را بجويد ، دنيا در پى او مى آيد تا روزى اش را به نحو كامل به وى دهد .

نهج البلاغه :اميرالمؤمنين عليه السلام را گفتند : «اگر درِ خانه كسى بر وى بسته شود و او در آن محبوس گردد ، روزى اش از كجا مى رسد؟» فرمود : «از همان جاى كه مرگش فرا مى رسد» .

امام صادق عليه السلام :رزق به دو گونه تقسيم شده است: يكى به صاحبش مى رسد ، هر چند آن را نجويد ؛ و ديگرى وقتى به دست آيد كه در پى آن روند . پس آن چه در هر حال براى بنده مقدر شده ، به وى مى رسد ، هر چند بنده براى آن نكوشد ؛ و اما آن چه با كوشش برايش مقدر شده ، بنده بايد آن را از راهش بيابد ، يعنى راهى كه خداى تعالى به حلال قرار داده و نه جز آن . پس اگر آن را از راه حرام طلب كرد و يافت ، به پاىِ روزى اش نوشته مى شود ، در حالى كه براى آن مؤاخذه نيز مى گردد .

امام على عليه السلامـ در ديوان منسوب به وى ـ: هرگز با بندگان درشتناكى مكن ؛ كه بى ترديد ،هرگاه خدا رخصت فرمايد ، روزى ات خواهد رسيد . قضاى پروردگار در زمان مناسب پيش مى افتد ،چندان كه گويى در بهترين وقت يا او به تو مى رسد و يا تو به او مى رسى . پس به مولاى كرم بخش خويش بسى اعتماد ورز كه او به بنده ،بيش از پدر به فرزندانش ، مهر مى ورزد .

.

۱ / ۴حِكمَةُ القَبضِ وَالبَسطِالكتاب :«وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْاْ فِى الْأَرْضِ وَ لَـكِن يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَّا يَشَآءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرُ بَصِيرٌ . ⁽¹⁾»

«وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِى الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُواْ بِرَآدِّى رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَـنُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَآءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ . ⁽²⁾»

«وَ لَقَدْ أَ خَذْنَآ ءَالَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَ نَقْصٍ مِّنَ الثَّمَرَ تِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ . ⁽³⁾»

«وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَآ أَمْوَ لُكُمْ وَ أَوْلَـدُكُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللَّهَ عِندَ هُو أَجْرٌ عَظِيمٌ . ⁽⁴⁾»

«وَ لَنَبْلُوَنَّكُم بِشَىْ ءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَ لِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَ تِ وَ بَشِّرِ الصَّـبِرِينَ . ⁽⁵⁾»

«فَأَمَّا الاْءِنسَـنُ إِذَا مَا ابْتَلَهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّى أَكْرَمَنِ * وَ أَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَـهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّى أَهَـنَنِ * كَلاَّ بَل لاَّ تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ * وَ لاَ تَحَـضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ . ⁽⁶⁾»

الحديث :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :يَقولُ اللّهُ عز و جل : إنّي لَم اُغنِ الغَنِيَّ لِكَرامَةٍ بِهِ عَلَيَّ ، ولكِنَّهُ مِمَّا ابتَلَيتُ بِهِ الأَغنِياءَ . ⁽⁷⁾

.

۱ / ۴ حكمت تنگنا و گشايش

۱ / ۴حكمت تنگنا و گشايشقرآن:«و اگر خداوند روزى را بر بندگان خود فراخ مى كرد ، هر آينه در زمين ستم و سركشى مى كردند . وليكن به اندازه اى كه بخواهد ، فرو مى آورد؛ كه او به بندگان خويش آگاه و بينا است .»

«و خداوند برخى از شما را در روزى بر برخى فزونى داد؛ پس كسانى كه فزونى داده شده اند ، بر آن نيستند كه روزى خويش به زيردستان خود بازدهند تا همه در روزى برابر و يكسان گردند . پس آيا نعمت خداى را انكار مى كنند؟»

«و به راستى فرعونيان را به خشكسال ها و كاهش ميوه ها گرفتار كرديم؛ شايد پند گيرند .»

«و بدانيد كه همانا مال ها و فرزندانتان آزمونى اند؛ و بدانيد كه پاداشى بزرگ نزد خداوند است .»

«و هر آينه شما را به چيزى از بيم و گرسنگى و كاهش مال ها و جان ها و ميوه ها مى آزماييم و شكيبايان را مژده ده .»

«اما آدمى آن گاه كه پروردگارش او را بيازمايد و گرامى دارد و نعمتش دهد ، گويد : پروردگارم مرا گرامى داشت * و اما چون او را بيازمايد و روزى اش را بر او تنگ سازد ، گويد : پروردگارم مرا خوار و زبون كرد * نه چنان است؛ بلكه يتيم را نمى نوازيد * و يكديگر را بر طعام دادنِ درويش و بينوا برنمى انگيزيد .»

حديث:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند مى فرمايد : «هر آينه من توانگر را بدان جهت كه نزدم كرامتى دارد ، توانگرى نبخشيده ام ؛ بلكه از باب مبتلا ساختن توانگران است» .

.

عنه صلى الله عليه و آله :المالُ فيهِ خَيرٌ و شَرٌّ ؛ فيهِ حَملُ الكَلِّ وصِلَةُ الرَّحِمِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالى لَيَبتَلِي العَبدَ بِالرِّزقِ لِيَنظُرَ كَيفَ يَعمَلُ ؛ فَإِن رَضِيَ بورِكَ لَهُ ، وإن لَم يَرضَ لَم يُبارَك لَهُ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَكَ وتَعالى ـ يَبتَلي عَبدَهُ بِما أعطاهُ ، فَمَن رَضِيَ بِما قَسَمَ اللّهُ عز و جل لَهُ بارَكَ اللّهُ لَهُ فيهِ ووَسَّعَهُ ، ومَن لَم يَرضَ لَم يُبارِك لَهُ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إذا أحَبَّ اللّهُ عَبدا اِبتَلاهُ ، فَإِذا أحَبَّهُ (اللّهُ) الحُبَّ البالِغَ اقتَناهُ . قالوا : ومَا اقتِناؤُهُ؟ قالَ : أن لا يَترُكَ لَهُ مالاً ولا وَلَدا . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : وعِزَّتي وجَلالي! لا اُخرِجُ عَبدا مِنَ الدُّنيا وأنَا اُريدُ أن أرحَمَهُ حَتّى أستَوفِيَ مِنهُ كُلَّ خَطيئَةٍ عَمِلَها ؛ إمّا بِسُقمٍ في جَسَدِهِ ، وإمّا بِضيقٍ في رِزقِهِ ، وإمّا بِخَوفٍ في دُنياهُ ، فَإِن بَقِيَت عَلَيهِ بَقِيَّةٌ شَدَّدتُ عَلَيهِ عِندَ المَوتِ . وعِزَّتي وجَلالي! لا اُخرِجُ عَبدا مِنَ الدُّنيا وأنَا اُريدُ أن اُعَذِّبَهُ حَتّى اُوَفِّيَهُ كُلَّ حَسَنَةٍ عَمِلَها ؛ إمّا بِسَعَةٍ في رِزقِهِ ، وإمّا بِصِحَّةٍ في جِسمِهِ ، وإمّا بِأَمنٍ في دُنياهُ ، فَإِن بَقِيَت عَلَيهِ بَقِيَّةٌ هَوَّنتُ عَلَيهِ بِهَا المَوتَ . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :در مال هم خير است و هم شر ؛ با آن به حمل بار ديگران توان پرداخت و نيز پيوند با خويشان برقرار توان كرد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا خداى تعالى بنده را با روزىِ دادن آزمايش مى كند تا درنگرد كه وى چگونه عمل مى كند ؛ اگر بنده از آن روزى خشنود باشد ، روزى اش بركت مى يابد و اگر خشنود نباشد ، روزى اش بى بركت مى گردد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر آينه خداى بزرگ و بلند پايه بنده خويش را با آن چه به وى عطا فرمايد ، آزمايش مى كند . اگر به آن چه خدا قسمتش فرموده ، راضى باشد ، خداوند به وى بركت و گشايش بخشد ؛ و اگر راضى نباشد ، خدا به او بركت ندهد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه خداوند بنده اى را دوست بدارد ، مبتلايش سازد و هر گاه او را بسيار دوست بدارد ، وى را در هم گيرد . پرسيدند : «در هم گرفتن وى چگونه است؟» فرمود : «بدين گونه است كه برايش هيچ دارايى و فرزندى نگذارد» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند فرموده است: «به سرفرازى و شكوهم سوگند! بنده اى را كه بخواهم بر وى رحمت آورم ، از دنيا برون نمى آورم ، مگر آن كه هر گناهى را كه مرتكب شده ، از وى بزدايم . و آن ، چنين است كه يا تنش را بيمار مى كنم و يا روزى اش را تنگ مى سازم و يا در دنيا به هراس دچارش مى كنم . اگر باز هم گناهى بر او باقى ماند ، هنگام مرگ بر وى سخت مى گيرم . به سرفرازى و شكوهم سوگند! بنده اى را كه بخواهم به عذاب دچار سازم ، از دنيا برون نمى آورم ، مگر آن كه هر كار نيكى را كه مرتكب شده ، از وى بگيرم . و آن ، چنين است كه يا روزى اش را گشايش بخشم و يا تنش را سلامت دارم و يا در دنيا برايش امنيت فراهم آورم . و اگر باز هم باقى ماند ، به سبب آن ، مرگ را بر وى آسان مى سازم» .

.

عنه صلى الله عليه و آله :إذا رَأَيتُمُ الرَّجُلَ ألَمَّ اللّهُ بِهِ الفَقرَ وَالمَرَضَ ؛ فَإِنَّ اللّهَ تَعالى يُريدُ أن يُصافِيَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ المُؤمِنَ إذا قارَفَ الذُّنوبَ وَابتُلِيَ بِهَا ، ابتُلِيَ بِالفَقرِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :يَقولُ اللّهُ عز و جل : ... رُبَّما سَأَلَني وَلِيِّيَ المُؤمِنُ الغِنى فَأَصرِفُهُ إلَى الفَقرِ ، ولَو صَرَفتُهُ إلَى الغِنى لَكانَ شَرّا لَهُ ؛ ورُبَّما سَأَلَني وَلِيِّيَ المُؤمِنُ الفَقرَ فَأَصرِفُهُ إلَى الغِنى ولَو صَرَفتُهُ إلَى الفَقرِ لَكانَ شَرّا لَهُ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :قالَ اللّهُ ـ تَبارَكَ وتَعالى ـ : ... إنَّ مِن عِبادِيَ المُؤمِنينَ لَمَن لَم يَصلُح إيمانُهُ إلاّ بِالفَقرِ ، ولَو أغنَيتُهُ لَأَفسَدَهُ ذلِكَ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :أتاني جَبرَئيلُ فَقالَ : يا مُحَمَّدُ ، رَبُّكَ يَقرَأُ عَلَيكَ السَّلامَ ويَقولُ : إنَّ مِن عِبادي مَن لا يَصلُحُ إيمانُهُ إلاّ بِالغِنى ، ولَو أفقَرتُهُ لَكَفَرَ ؛ وإنَّ مِن عِبادي مَن لا يَصلُحُ إيمانُهُ إلاّ بِالفَقرِ ، ولَو أغنَيتُهُ لَكَفَرَ . ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : ... إنَّ مِن عِبادِيَ المُؤمِنينَ لَعِبادا لا يَصلُحُ لَهُم أمرُ دينِهِم إلاّ بِالفاقَةِ وَالمَسكَنَةِ وَالسُّقمِ في أبدانِهِم ، فَأَبلوهُم بِالفاقَةِ وَالمَسكَنَةِ وَالسُّقمِ فَيَصلُحُ عَلَيهِم أمرُ دينِهِم ، وأنَا أعلَمُ بِما يَصلُحُ عَلَيهِ أمرُ دينِ عِبادِيَ المُؤمِنينَ . ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه كسى را ديديد كه خدا فقر و بيمارى را بر وى وارد فرموده ، [بدانيد كه] هر آينه خداى تعالى مى خواهد با وى صفا ورزد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا هرگاه مؤمن به گناهان دست يازد و بدان ها گرفتار گردد ، به فقر مبتلا خواهد شد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند مى فرمايد: «بسا كه دوست مؤمنم از من توانگرى خواهد ، اما من به وى فقر دهم ؛ كه اگر توانگرى اش دهم ، براى او شر است . و بسا كه دوست مؤمنم از من فقر خواهد ، اما من به وى توانگرى دهم ؛ كه اگر فقرش دهم ، براى او شر است» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداى خجسته و بلندپايه فرموده است: « . . .همانا از بندگان مؤمن من كسى است كه ايمانش جز با فقر سامان نيابد ؛ و اگر توانگرش سازم ، همين او را به فساد كشاند» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جبرئيل نزد من آمد و گفت: «اى محمّد! پروردگارت بر تو درود مى فرستد و مى فرمايد : «همانا از بندگان من كسى است كه ايمانش جز با توانگرى سامان نيابد ؛ و اگر فقيرش سازم ، كافر گردد ؛ و نيز از بندگان من كسى است كه ايمانش جز با فقر سامان نيابد ؛ و اگر توانگرش سازم ، كافر گردد» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند فرموده است : «هر آينه از بندگان مؤمن من كسانى هستند كه كار دينشان برايشان به سامان نيايد جز به اين كه در فقر و تنگدستى و بيمارى به سر برند ؛ پس ايشان را به فقر و تنگدستى و بيمارى مبتلا مى كنم تا بدين سان كار دينشان برايشان سامان يابد ؛ و من آگاه ترم كه كار دين بندگان مؤمنم به چه چيز سامان يابد» .

.

عنه صلى الله عليه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : لَولا أنّي أستَحيي مِن عَبدِيَ المُؤمِنِ ، ما تَرَكتُ عَلَيهِ خِرقَةً يَتَوارى بِها ، وإذا أكمَلتُ لَهُ الإِيمانَ ابتَلَيتُهُ بِضَعفٍ في قُوَّتِهِ ، وقِلَّةٍ في رِزقِهِ ، فَإِن هُوَ جَزِعَ أعَدتُ عَلَيهِ ، وإن صَبَرَ باهَيتُ بِهِ مَلائِكَتي . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :قَدَّرَ الأَرزاقَ فَكَثَّرَها وقَلَّلَها ، وقَسَّمَها عَلَى الضّيقِ وَالسَّعَةِ ، فَعَدَلَ فيها لِيَبتَلِيَ مَن أرادَ بِمَيسورِها ومَعسورِها ، ولِيَختَبِرَ بِذلِكَ الشُّكرَ وَالصَّبرَ مِن غَنِيِّها وفَقيرِها . ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِها عَقابيلَ فاقَتِها ، وبِسَلامَتِها طَوارِقَ آفاتِها ، وبِفُرَجِ أفراحِها غُصَصَ أتراحِها (أبزاحِها) . وخَلَقَ الآجالَ فَأَطالَها وقَصَّرَها ، وقَدَّمَها وأخَّرَها ، ووَصَلَ بِالمَوتِ أسبابَها ، وجَعَلَهُ خالِجا لِأَشطانِها ، وقاطِعا لِمَرائِرِ أقرانِها . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :المالُ يُبدي جَواهِرَ الرِّجالِ وخَلائِقَها . ⁽³⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند فرموده است: «اگر از بنده مؤمن خويش حيا نمى ورزيدم ، برايش [حتى ]زيرجامه اى نمى نهادم كه خود را با آن بپوشاند ؛ و چون ايمانش را كمال بخشم ، به كم توانى و اندكىِ روزى مبتلايش سازم ؛ اگر بيتابى كند ، ديگر بار مبتلايش سازم و اگر صبر پيشه كند ، با او بر فرشتگان مباهات ورزم» .

امام على عليه السلام :خداوند روزى ها را تقدير فرموده و آن ها را فراوان يا اندك و در تنگنا يا گشايش مقرر فرموده است و در اين رفتار دادگرى ورزيده تا هر كه را خواهد ، با روزىِ آسان يا سخت آزمايش فرمايد و بدين گونه شكر ورزيدن و صبر كردن را از توانگر و فقير بيازمايد . سپس همراه با گشايش روزى ، ناگوارى هاى فقر را قرار داده و با سلامتش بلاهاى بيمارى را درآميخته و با شادمانى هاى سُرورش غمناكى هاى اندوهش را همراه ساخته است . و سر رسيدن زندگى ها را مقدر فرموده و آن ها را بلند يا كوتاه و پيش يا پس قرار داده و سبب هاى مرگ را فراهم آورده و مرگ را كِشنده طناب هاى دراز عمرها و پاره كننده ريسمان هاى كوتاه گره خورده آن ها قرار داده است .

امام على عليه السلام :دارايى ، گوهرها و خوى هاى آدميان را آشكار مى كند .

.

عنه عليه السلام :الغِنى وَالفَقرُ يَكشِفانِ جَواهِرَ الرِّجالِ وأوصافَها . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :لا تَعتَبِرُوا الرِّضا وَالسُّخطَ بِالمالِ وَالوَلَدِ جَهلاً بِمَواقِعِ الفِتنَةِ ، وَالاِختِبارِ في مَوضِعِ الغِنى وَالاِقتِدارِ ، فَقَد قالَ سُبحانَهُ وتَعالى : «أَ يَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِينَ* نُسَارِعُ لَهُمْ فِى الْخَيْرَتِ بَل لاَّ يَشْعُرُونَ ؛ ⁽²⁾» فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ يَختَبِرُ عِبادَهُ المُستَكبِرينَ في أنفُسِهِم بِأَولِيائِهِ المُستَضعَفينَ في أعيُنِهِم . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :لا تَفرَح بِالغَناءِ وَالرَّخاءِ ، ولا تَغتَمَّ بِالفَقرِ وَالبَلاءِ ؛ فَإِنَّ الذَّهَبَ يُجَرَّبُ بِالنّارِ ، وَالمُؤمِنَ يُجَرَّبُ بِالبَلاءِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَآ أَمْوَلُكُمْ وَ أَوْلَـدُكُمْ فِتْنَةٌ ⁽⁵⁾» ــ في قَولِهِ تَعالى : «وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَآ أَمْوَلُكُمْ وَ أَوْلَـدُكُمْ فِتْنَةٌ ⁽⁶⁾» ـ : ومَعنى ذلِكَ أنَّهُ يَختَبِرُهُم بِالأَموالِ وَالأَولادِ ؛ لِيَتَبَيَّنَ السّاخِطَ لِرِزقِهِ ، وَالرّاضِيَ بِقِسمِهِ ، وإن كانَ سُبحانَهُ أعلَمَ بِهِم مِن أنفُسِهِم ، ولكِن لِتَظهَرَ الأَفعالُ الَّتي بِها يُستَحَقُّ الثَّوابُ وَالعِقابُ ؛ لِأَنَّ بَعضَهُم يُحِبُّ الذُّكورَ ويَكرَهُ الإِناثَ ، وبَعضَهُم يُحِبُّ تَثميرَ المالِ ويَكرَهُ انثِلامَ الحالِ . ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :ثَلاثٌ يُمتَحَنُ بِها عُقولُ الرِّجالِ ، هُنَّ : المالُ ، وَالوِلايَةُ ، وَالمُصيبَةُ . ⁽⁸⁾

عنه عليه السلام :مَن ضُيِّقَ عَلَيهِ في ذاتِ يَدِهِ فَلَم يَظُنَّ أنَّ ذلِكَ حُسنُ نَظَرٍ مِنَ اللّهِ (لَهُ) فَقَد ضَيَّعَ مَأمولاً ، ومَن وُسِّعَ عَلَيهِ في ذاتِ يَدِهِ فَلَم يَظُنَّ أنَّ ذلِكَ استِدراجٌ مِنَ اللّهِ فَقَد أمِنَ مَخوفا . ۹

.

امام على عليه السلام :توانگرى و فقر ، گوهرها و ويژگى هاى آدميان را آشكار مى كنند .

امام على عليه السلام :به سبب جهل به موارد آزمايش و امتحان در جاى توانگرى و قدرت ، گمان نكنيد كه خشنودى يا ناخشنودى خدا به اين شكل است كه مال و فرزند به كسى دهد يا ندهد . همانا خداوندِ منزه و بزرگ فرموده است : «آيا مى پندارند كه آن چه از مال و فرزندان به آنان مى دهيم * براى آن ها در [رساندن ]نيكى ها شتاب مى كنيم؟ [نه ؛ ]بلكه نمى فهمند» . پس خداى سبحان آن گروه از بندگانش را كه خود را نزد خويش بزرگ مى شمارند ، به سبب آن دسته از دوستانش كه در چشم آن گروهْ ضعيف به شمار مى روند ، آزمايش مى كند .

امام على عليه السلام :از توانگرى و آسايش شادمان مشو و از فقر و بلا نيز اندوه مخور ؛ كه طلا با آتش محك مى خورد و مؤمن با بلا .

امام على عليه السلامـ درباره اين سخن خداى تعالى: «و بدانيد جز اين نيست كه دارايى ها و فرزندانتان مايه آزمايش شمايند» ـ: و معناى اين سخن آن است ⁽¹⁾كه خداوند ايشان را به دارايى ها و فرزندان مى آزمايد تا آن كه به روزى او ناخرسند و آن كه بدان خشنود است ، شناخته شود ، هر چند كه خداى سبحان به آنان آگاه تر از خودشان است ؛ ليكن چنين مى كند تا كردارهاى شايسته پاداش و كيفر ظهور يابد ؛ چرا كه برخى شان فرزند پسر را مى پسندد و از دختر بيزار است ، و برخى مال بر مال نهادن را دوست مى دارد و از آشفته حالى كراهت دارد .

امام على عليه السلام :با سه چيز خردهاى كسان آزموده گردد : دارايى ، حكمرانى ، و مصيبت .

امام على عليه السلام :هر كس به تنگدستى دچار شود و گمان نبرد كه اين ، نيك بينى خدا به او است ، اميد را تباه ساخته و آن كس كه گشاده دست گردد و گمان نبرد كه اين ، گرفتارىِ تدريجى ⁽²⁾خدا براى او است ، خود را از بيمى كه نبايد از آن ايمن باشد ، ايمن داشته است .

.

الإمام الباقر عليه السلام :لَمّا اُسرِيَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه و آله قالَ : يا رَبِّ ، ما حالُ المُؤمِنِ عِندَكَ؟قالَ : . . . وإنَّ مِن عِبادِيَ المُؤمِنينَ مَن لا يُصلِحُهُ إلاَّ الغِنى ، ولَو صَرَفتُهُ إلى غَيرِ ذلِكَ لَهَلَكَ ؛ وإنَّ مِن عِبادِيَ المُؤمِنينَ مَن لا يُصلِحُهُ إلاَّ الفَقرُ ، ولَو صَرَفتُهُ إلى غَيرِ ذلِكَ لَهَلَكَ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ في تَفسيرِ قَولِهِ تَعالى : «وَ كَذَ لِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُم بِبَعْضٍ» ـ: أيِ اختَبَرنَا الأَغنِياءَ بِالغَناءِ لِنَنظُرَ كَيفَ مُواساتُهُم لِلفُقَراءِ ، وكَيفَ يُخرِجونَ ما فَرَضَ اللّهُ عَلَيهِم في أموالِهِم ، فَاختَبَرنَا الفُقَراءَ لِنَنظُرَ كَيفَ صَبرُهُم عَلَى الفَقرِ وعَمّا في أيدِي الأَغنِياءِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن مَنَّ اللّهُ عَلَيهِ فَجَعَلَهُ مُوَسَّعا عَلَيهِ فَحُجَّتُهُ عَلَيهِ مالُهُ ، ثُمَّ تَعاهُدُهُ الفُقَراءَ بَعدُ بِنَوافِلِهِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :ما اُعطِيَ عَبدٌ مِنَ الدُّنيا إلاَّ اعتِبارا ، وما زُوِيَ عَنهُ إلاَّ اختِبارا . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ في تَفسيرِ قَولِهِ تَعالى : «وَ لَوْ بَسَطَ اللّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوا في الْأَرْضِ» ـ: لَو فَعَلَ لَفَعَلوا ، ولكِن جَعَلَهُم مُحتاجينَ بَعضَهُم إلى بَعضٍ : وَاستَعبَدَهُم بِذلِكَ ، ولَو جَعَلَهُم كُلَّهُم أغنِياءَ لَبَغَوا فِي الأَرضِ . ⁽⁵⁾

.

امام باقر عليه السلام :آن گاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله به معراج برده شد ، گفت: «پروردگارم! مؤمن نزد تو چه حالى دارد؟» فرمود: « . . . از بندگان مؤمن من كسى است كه جز توانگرى به صلاح او نيست و اگر به حالى جز آن بدارمش ، تباه گردد ؛ و از بندگان مؤمن من كسى است كه جز فقر به صلاح او نيست و اگر به حالى جز آن بدارمش ، تباه شود» .

امام باقر عليه السلامـ در تفسير اين سخن خداى تعالى: «و بدين گونه برخى از ايشان را به برخى آزموديم » ـ: يعنى توانگران را به فقيران آزموديم تا درنگريم كه با فقيران چگونه همراهى مى كنند و چه سان بخشى از مالشان را كه خداوند واجب فرموده ، بيرون مى سازند ؛ و نيز فقيران را آزموديم تا درنگريم كه چگونه بر فقر خويش و توانگرىِ توانگران صبر مى ورزند .

امام صادق عليه السلام :هر كس خداوند بر وى منت نهد و گشاده دستى اش دهد ، حجتى كه خدا بر او قرار داده دارايى او است كه چگونه با دهش و بخشش ، از فقيران مواظبت مى كند .

امام صادق عليه السلام :هيچ بنده اى از دنيا برخوردار نمى شود ، مگر براى عبرت يافتن ؛ و هيچ بنده اى از آن بى بهره نگردد ، مگر براى آزموده شدن .

امام صادق عليه السلامـ در تفسير اين سخن خداى تعالى: «و اگر خداوند روزى را براى بندگانش گشاده مى ساخت ، هر آينه ايشان در زمين تجاوزگرى مى كردند .» ـ: اگر خدا چنين مى كرد ، آنان بى ترديد چنان مى كردند ؛ ليكن برخى از ايشان را به برخى ديگر نيازمند ساخت و بدين سان به بندگى شان واداشت ؛ و اگر همه را توانگر مى ساخت ، هر آينه در زمين تجاوزگرى مى كردند .

.

عنه عليه السلام :لَولا كَثرَةُ إلحاحِ المُؤمِنِ فِي الرِّزقِ ، لَضَيَّقَ عَلَيهِ مِنَ الرِّزقِ أكثَرَ مِمّا هُوَ فيهِ . ⁽¹⁾

الاحتجاجـ مِن سُو?لِ الزِّنديقِ الَّذي سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام . . . بِماذَا استَحَقَّ الَّذينَ أغناهُم وأوسَعَ عَلَيهِم مِن رِزقِهِ الغَناءَ وَالسَّعَةَ ؟ وبِماذَا استَحَقَّ الفَقيرُ التَّقتيرَ وَالضّيقَ ؟ ـ: اِختَبَرَ الأَغنِياءَ بِما أعطاهُم لِيَنظُرَ كَيفَ شُكرُهُم ، وَالفُقَراءَ بِما مَنَعَهُم لِيَنظُرَ كَيفَ صَبرُهُم . ووَجهٌ آخَرُ : أنَّهُ عَجَّلَ لِقَومٍ في حَياتِهِم ، ولِقَومٍ آخَرَ لِيَومِ حاجَتِهِم إلَيهِ . ووَجهٌ آخَرُ : فَإِنَّهُ عَلِمَ احتِمالَ كُلِّ قَومٍ فَأَعطاهُم عَلى قَدرِ احتِمالِهِم ، ولَو كانَ الخَلقُ كُلُّهُم أغنِياءَ لَخَرِبَتِ الدُّنيا ، وفَسَدَ التَّدبيرُ ، وصارَ أهلُها إلَى الفَناءِ ، ولكِن جَعَلَ بَعضَهُم لِبَعضٍ عَونا ، وجَعَلَ أسبابَ أرزاقِهِم في ضُروبِ الأَعمالِ وأنواعِ الصِّناعاتِ ؛ وذلِكَ أدوَمُ فِي البَقاءِ وأصَحُّ فِي التَّدبيرِ . ثُمَّ اختَبَرَ الأَغنِياءَ بِالاِستِعطافِ عَلَى الفُقَراءِ . كُلُّ ذلِكَ لُطفٌ ورَحمَةٌ مِنَ الحَكيمِ الَّذي لا يُعابُ تَدبيرُهُ . ⁽²⁾

۱ / ۵المَرزوقُ مِن حَيثُ لا يَحتَسِبُ۱ / ۵ ـ ۱المُتَّقيالكتاب :«وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا * وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ وَ مَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَــلِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَىْ ءٍ قَدْرًا . ⁽³⁾»

.

۱ / ۵ كسانى كه از جايى كه گمان نمى رود ، روزى دريافت مى كنند

۱ / ۵ ـ ۱ تقواپيشه

امام صادق عليه السلام :اگر اصرار فراوان مؤمن براى برخوردارى از روزى نبود ، همانا بيش از اين وى در تنگناى روزى قرار مى گرفت .

الاحتجاجـ بخشى از پرسش كافرى از امام صادق عليه السلامـ: « . . .به چه سبب كسانى كه خداوند توانگرى شان بخشيده و روزى شان را گشايش داده ، مستحق توانگرى و گشايش گشته اند؟ به چه سبب فقير مستحق تنگنا و تنگدستى شده است؟» ـ : خداوند توانگران را با آن چه به ايشان عطا فرموده ، آزموده است تا در نگرد كه چگونه شكر مى كنند ؛ و فقيران را با تنگنا آزموده تا ببيند كه چه سان صبر مى ورزند . و سبب ديگر آن كه روزى برخى را در زندگى شان پيش انداخته و روزى برخى ديگر را به هنگامى محول فرموده كه بدان نياز دارند . و ديگر سبب آن كه خداوند مى داند هر گروه چه اندازه تحمل دارد و هر يك را به قدر تحملش روزى عطا فرموده است . اگر همه مردم توانگر بودند ، دنيا ويران مى شد و تدبير تباه مى گشت و اهل جهان نابود مى شدند ؛ ليكن برخى از ايشان را يار برخى ديگر قرار داد و سبب هاى پيدايش روزى را در انواع كارها و حرفه ها نهاد . اين ، ماندگارتر و تدبيرمندانه تر است . آن گاه خداوند توانگران را با لطف ورزيدن به فقيران آزمود . اين همه ، لطف و رحمت خداى حكمت پيشه است كه در تدبيرش عيبى راه ندارد .

۱ / ۵كسانى كه از جايى كه گمان نمى رود ، روزى دريافت مى كنند۱ / ۵ ـ ۱تقواپيشهقرآن:«و هر كه از خدا پروا كند ، براى او راه بيرون شدن پديد آورد * و او را از جايى كه گمان ندارد ، روزى دهد . و هر كه بر خدا توكلّ كند ، خدا او را بسنده است؛ كه خدا به انجام رساننده فرمان خويش است. به راستى كه خداوند براى هر چيز اندازه اى نهاده است .»

.

الحديث :الإمام الباقر عليه السلام :قالَ اللّهُ عز و جل : وعِزَّتي وجَلالي وعَظَمَتي وبَهائي وعُلُوِّ ارتِفاعي! لا يُؤثِرُ عَبدٌ مُؤمِنٌ هَوايَ عَلى هَواهُ في شَيءٍ مِن أمرِ الدُّنيا إلاّ جَعَلتُ غِناهُ في نَفسِهِ ، وهِمَّتَهُ في آخِرَتِهِ ، وضَمَّنتُ السَّماواتِ وَالأَرضَ رِزقَهُ . ⁽¹⁾

المعجم الكبير عن معاذ بن جبل :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ : يا أيُّهَا النّاسُ ، اتَّخِذوا تَقوَى اللّهِ تِجارَةً يَأتِكُمُ ⁽²⁾الرِّزقُ بِلا بِضاعَةٍ ولا تِجارَةٍ . ثُمَّ قَرَأَ : «وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا* وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ . ⁽³⁾»

مسند ابن حنبل عن أبو ذرّ :جَعَلَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَتلو عَلَيَّ هذِهِ الآيَةَ: «وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا» حَتّى فَرَغَ مِنَ الآيَةِ ، ثُمَّ قالَ : يا أبا ذَرٍّ ، لَو أنَّ النّاسَ كُلَّهُم أخَذوا بِها لَكَفَتهُم! قالَ : فَجَعَلَ يَتلو بِها ويُرَدِّدُها عَلَيَّ حَتّى نَعَستُ . ⁽⁴⁾

.

حديث:امام باقر عليه السلام :خداوند فرموده است: «به سرفرازى و شكوه و بزرگى و درخشش و بلند پايگى ام سوگند! بنده مؤمن من خواست مرا بر خواست خود در كار دنيا ترجيح نمى دهد ، مگر اين كه توانگرى اش را در جانش مى نهم ، همتش را در آخرتش قرار مى دهم ، و آسمان ها و زمين را تضمين كننده روزى اش مى سازم» .

المعجم الكبير از معاذ بن جبل :از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود : «اى مردم! تقواى خدا را دستمايه سازيد تا روزى تان بدون سرمايه و كسب و كار فراهم آيد» . سپس اين آيه را تلاوت كرد : «و هر كه از خدا پروا كند ، براى او راه بيرون شدن پديد آورد * و او را از جايى كه گمان ندارد ، روزى دهد» .

مسند ابن حنبل از ابوذر :رسول خدا صلى الله عليه و آله تلاوت اين آيه را براى من آغاز كرد: «و هر كه از خدا پروا كند ، براى او راه بيرون شدن پديد آورد» ؛ تا آن كه از تلاوت آن فراغت يافت . سپس فرمود : «اى ابوذر! اگر همه مردم به همين آيه تمسك مى جستند ، برايشان كفايت مى كرد» . ابوذر مى گويد : آن گاه پيامبر بازخوانى اين آيه را برايم از سر گرفت و تا وقتى كه چشمم سنگين شد ، آن را بر من خواند .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :أبَى اللّهُ عز و جل أن يَرزُقَ عَبدَهُ المُؤمِنَ إلاّ مِن حَيثُ لا يَعلَمُ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن أتاهُ اللّهُ عز و جل بِرِزقٍ لَم يَخطُ إلَيهِ بِرِجلِهِ ، ولا يَمُدَّ إلَيهِ يَدَهُ ، ولَم يَتَكَلَّم فيهِ بِلِسانِهِ ، ولَم يَشُدَّ إلَيهِ ثِيابَهُ ، ولَم يَتَعَرَّض لَهُ ، كانَ مِمَّن ذَكَرَهُ اللّهُ عز و جل في كِتابِهِ ،: «وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا* وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ . ⁽²⁾»

عنه عليه السلام :لَو أنَّ السَّماواتِ وَالأَرضَ كانَتا عَلى عَبدٍ رَتقا ثُمَّ اتَّقَى اللّهَ ، لَجَعَلَ اللّهُ لَهُ مِنهُما مَخرَجا ورَزَقَهُ مِن حَيثُ لايَحتَسِبُ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :أبَى اللّهُ عز و جل إلاّ أن يَجعَلَ أرزاقَ المُؤمِنينَ مِن حَيثُ لا يَحتَسِبونَ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَ أرزاقَ المُؤمِنينَ مِن حَيثُ لا يَحتَسِبونَ ، وذلِكَ أنَّ العَبدَ إذا لَم يَعرِف وَجهَ رِزقِهِ كَثُرَ دُعاؤُهُ . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند مى پرهيزد از آن كه بنده مؤمنش را روزى دهد جز از طريقى كه وى مى داند .

امام على عليه السلام :هر كه خداوند به وى روزى دهد بى آن كه براى كسب آن گامى بردارد و دستى دراز كند و زبانى بگشايد و كمر همت بندد و بدان روى نهد ، از همانان است كه خدا در كتابش ياد فرموده است: «و هر كه از خدا پروا كند ، براى او راه بيرون شدن پديد آورد * و او را از جايى كه گمان ندارد ، روزى دهد» .

امام على عليه السلام :اگر آسمان ها و زمين بر بنده اى تنگ شده باشد و سپس تقوا ورزد ، هر آينه خداوند براى او از آن دو ، راه بيرون شدن پديد آورد و از جايى كه گمان نكند ، روزى اش دهد .

امام على عليه السلام :خداوند مى پرهيزد از اين كه مؤمنان را جز از جايى كه گمان ندارند ، روزى دهد .

امام على عليه السلام :همانا خداوند روزى هاى مؤمنان را از جايى كه گمان نمى برند ، قرار داده ؛ و اين بدان جهت است كه بنده هر گاه نداند روزى اش از كجا رسد ، دعايش افزون گردد .

.

عنه عليه السلامـ في رِسالَتِهِ لِأَحَدِ أصحابِهِ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنّي اُوصيكَ بِتَقوَى اللّهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ قَد ضَمِنَ لِمَنِ اتَّقاهُ أن يُحَوِّلَهُ عَمّا يَكرَهُ إلى ما يُحِبُّ ، ويَرزُقَهُ مِن حَيثُ لا يَحتَسِبُ . . . إنَّ اللّهَ عز و جل لا يُخدَعُ عَن جَنَّتِهِ ، ولا يُنالُ ما عِندَهُ إلاّ بِطاعَتِهِ إن شاءَ اللّهُ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ» ـ: أي يُبارِك لَهُ في ما آتاهُ . ⁽²⁾

راجع : ص ۱۸۸ (التعب في طلب المعيشة) .

۱ / ۵ ـ ۲المُتَوَكِّلالكتاب :«وَ مَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ . ⁽³⁾»

الحديث :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :لَو أنَّكُم كُنتُم تَوَكَّلونَ عَلَى اللّهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ ، لَرُزِقتُم كَما يُرزَقُ الطَّيرُ ؛ تَغدو خِماصا وتَروحُ بِطانا . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَنِ انقَطَعَ إلَى اللّهِ كَفاهُ اللّهُ كُلَّ مَؤونَةٍ ، ورَزَقَهُ مِن حَيثُ لا يَحتَسِبُ ؛ ومَنِ انقَطَعَ إلَى الدُّنيا وَكَلَهُ اللّهُ إلَيها . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۵ ـ ۲ توكّل كننده

امام على عليه السلامـ در نامه اش به يكى از يارانش ـ: اما بعد ؛ همانا من به تقواى خداوند سفارشت مى كنم ؛ كه خدا براى هر كه تقوا پيشه كند ، تضمين فرموده كه از هر چه دوست نمى دارد ، به آن چه دوست مى دارد گرايشش دهد و از جايى كه گمان ندارد ، روزى اش بخشد . . . همانا خداوند براى كسب بهشتش فريفته نشود و آن چه نزد او است ، جز با اطاعتش به دست نيايد ـ اگر او خواهد ـ .

امام على عليه السلامـ درباره اين سخن خداى تعالى : «و او را روزى دهد از جايى كه گمان ندارد» ـ: يعنى در آن چه به وى دهد ، بركت نهد .

ر .ك : ص۱۸۹ (رنج بردن در طلب روزى).

۱ / ۵ ـ ۲توكّل كنندهقرآن:«هر كه بر خدا توكّل كند ، خدا او را بس است .»

حديث:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اگر چنان كه شايسته توكّل كردن بر خدا است ، بر او توكّل مى كرديد ، هر آينه همچون پرندگان روزى مى يافتيد كه بامدادان گرسنه برمى خيزند و شامگاهان سير هستند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه يكسره به خدا پيوندد ، خداوند هر بارِ او را بر عهده گيرد و از جايى كه گمان ندارد ، روزى اش بخشد ؛ و هر كه به دنيا پيوندد ، خدا وى را به دنيا واگذارد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ كَفاهُ التَّشَعُّبَ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن أرادَ أن يَرزُقَهُ اللّهُ مِن حَيثُ لا يَحتَسِبُ فَليَتَوَكَّل عَلَى اللّهِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :يَقولُ اللّهُ عز و جل : ما مِن مَخلوقٍ يَعتَصِمُ دوني إلاّ قَطَعتُ أسبابَ السَّماواتِ وأسبابَ الأَرضِ مِن دونِهِ ؛ فَإِن سَأَلَني لَم اُعطِهِ ، وإن دَعاني لَم اُجِبهُ ، وما مِن مَخلوقٍ يَعتَصِمُ بي دونَ خَلقي إلاّ ضَمَّنتُ السَّماواتِ وَالأَرضَ رِزقَهُ ؛ فَإِن دَعاني أجَبتُهُ ، وإن سَأَلَني أعطَيتُهُ ، وإنِ استَغفَرَني غَفَرتُ لَهُ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ مَوئِلَ رَجائِهِ ، كَفاهُ أمرَ دينِهِ ودُنياهُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :حَسبُكَ مِن تَوَكُّلِكَ أن لا تَرى لِرِزقِكَ مُجرِيا إلاَّ اللّهَ سُبحانَهُ . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه بر خدا توكّل كند ، خداى از پراكندگى [و اتكا به كسان گوناگون] بى نيازش فرمايد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه خواهد خداوند از جايى كه گمان ندارد روزى اش بخشد ، بايد بر خدا توكّل كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند فرمايد : «هيچ آفريده اى نيست كه به غير من پناه جويد ، مگر اين كه دستاويزهاى آسمان ها و زمين را از وى بگسلانم ؛ پس اگر از من چيزى خواهد ، به وى ندهم و اگر مرا فراخواند ، اجابتش نكنم . و هيچ آفريده اى نيست كه از مخلوق من پيوند بريده ، تنها به من پناه آورد ، جز اين كه آسمان ها و زمين را تضمين گر روزى اش سازم ؛ اگر مرا بخواند ، اجابتش كنم و اگر از من چيزى خواهد ، به وى عطا كنم و اگر از من آمرزش جويد ، وى را بيامرزم» .

امام على عليه السلام :هر كه خداى سبحان را اميدگاه خويش سازد ، خداوند كار دين و دنيايش را كفايت مى كند .

امام على عليه السلام :در توكّل كردنت همين بس كه هيچ كس جز خدا را جريان بخش روزى خود ندانى .

.

عنه عليه السلام :كُن مُتَوَكِّلاً تَكُن مَكفِيّا . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :مَن كانَ مُتَوَكِّلاً لَم يَعدَمِ الإِعانَةَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :ما كانَ اللّهُ لِيَفتَحَ بابَ التَّوَكُّلِ ولَم يَجعَل لِلمُتَوَكِّلِ مَخرَجا ؛ فَإِنَّهُ سُبحانَهُ يَقولُ : «وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا* وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ وَ مَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ . ⁽³⁾»

الكافي عن معاوية بن وهب عن الإمام الصادق عليه السلام :مَن اُعطِيَ التَّوَكُّلَ اُعطِيَ الكِفايَةَ. ثُمَّ قالَ: أتَلَوتَ كِتابَ اللّهِ عز و جل: «وَ مَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ » ؟ ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ ⁽⁵⁾» الزّارِعونَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :مَنِ اهتَمَّ لِرِزقِهِ كُتِبَ عَلَيهِ خَطيئَةٌ ، إنَّ دانِيالَ كانَ في زَمَنِ مَلِكٍ جَبّارٍ عاتٍ ، أخَذَهُ فَطَرَحَهُ في جُبٍّ وطَرَحَ مَعَهُ السِّباعَ فَلَم تَدنُ مِنهُ ولَم تَجرَحهُ ، فَأَوحَى اللّهُ إلى نَبِيٍ مِن أنبِيائِهِ : أنِ ائتِ دانِيالَ بِطَعامٍ . قالَ : يا رَبِّ ، وأينَ دانِيالُ؟ قالَ : تَخرُجُ مِنَ القَريَةِ فَيَستَقبِلُكَ ضَبُعٌ فَاتَّبِعهُ فَإِنَّهُ يَدُلُّكَ عَلَيهِ ، فَأَتَت بِهِ الضَّبُعُ إلى ذلِكَ الجُبِّ ، فَإِذا فيهِ دانِيالُ ، فَأَدلى إلَيهِ الطَّعامَ . فَقالَ دانِيالُ : الحَمدُ للّهِِ الَّذي لا يَنسى مَن ذَكَرَهُ ، وَالحَمدُ للّهِِ الَّذي لا يَخيبُ مَن دَعاهُ ، الحَمدُ للّهِِ الَّذي مَن تَوَكَّلَ عَلَيهِ كَفاهُ ، الحَمدُ للّهِِ الَّذي مَن وَثِقَ بِهِ لَم يَكِلهُ إلى غَيرِهِ ، الحَمدُ للّهِِ الَّذي يَجزي بِالإِحسانِ إحسانا وبِالصَّبرِ نَجاةً . ⁽⁷⁾

.

امام على عليه السلام :توكّل پيشه باش تا بى نياز باشى .

امام على عليه السلام :هر كس توكّل پيشه كند ، بى ياورى نمى ماند .

امام على عليه السلام :چنين نيست كه خداوند درِ توكّل را بگشايد و براى توكّل پيشه راه بيرون شدن پديد نياورد ؛ كه خداى سبحان ، خود ، فرموده است: «و هر كه از خدا پروا كند ، براى او راه بيرون شدن پديد آورد * و او را از جايى كه گمان ندارد ، روزى دهد» .

الكافى از معاويه پسر وهب از امام صادق عليه السلام :هر كس كه خداوند به وى توكّل عطا كند ، از بى نيازى برخوردار مى شود . ـ سپس فرمود : ـ آيا كتاب خدا را تلاوت كرده اى : «و هر كه بر خدا توكّل كند ، خداى او را بس است .» ؟

امام صادق عليه السلامـ درباره اين سخن خداى تعالى : «و توكّل پيشگان بايد بر خدا توكلّ كنند» ـ: آنان كشاورزانند .

امام صادق عليه السلام :هر كه براى روزى اش اندوهگين باشد ، گناهى بر وى نوشته شود . دانيال در دوره پادشاهى ستمگر و سركش مى زيست . آن پادشاه وى را در چاهى افكند و درندگان را با او در چاه انداخت ، اما درندگان به وى نزديك نشدند و به او زخمى نزدند . پس خداوند به يكى از پيامبرانش وحى فرستاد كه براى دانيال غذا ببرد . گفت: «پروردگارم! دانيال كجاست؟» فرمود : «از سرزمينت بيرون مى شوى ؛ كفتارى پيش تو مى آيد ؛ به دنبال او روان شو كه تو را نزد دانيال مى برد» . پس آن كفتار وى را بدان چاه برد كه دانيال در آن بود . وى غذا را براى او فرو فرستاد . دانيال گفت: «سپاس خدايى را است كه هر كه را به يادش باشد ، فراموش نكند و آن را كه بخواندش ، نااميد نسازد و هر كه را بر وى توكّل كند ، كفايت فرمايد و هر كس را به او اعتماد ورزد ، به غير خود وانگذارد و نيكى را به نيكى جزا دهد و صبر را به رهايى پاداش دهد» .

.

راجع : ص ۲۲۲ ، ح ۳۸۴ و ص ۲۲۴ ، ح ۳۸۸ و ص ۲۲۶ ، ح۳۹۲ .

۱ / ۵ ـ ۳المُتَفَقِّهُ فِي الدّينِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن تَفَقَّهَ في دينِ اللّهِ رَزَقَهُ اللّهُ مِن حَيثُ لَم يَحتَسِب ، وكَفاهُ هَمَّهُ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالى قَد تَكَفَّلَ لِطالِبِ العِلمِ بِرِزقِهِ خَاصَّةً عَمّا ضَمِنَهُ لِغَيرِهِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ تَكَفَّلَ اللّهُ بِرِزقِهِ . ⁽³⁾

.

۱ / ۵ ـ ۳ پژوهنده دين

ر .ك : ص۲۲۳ ، ح ۳۸۴ و ص۲۲۵ ، ح ۳۸۸ و ص۲۲۷ ، ح ۳۹۲.

۱ / ۵ ـ ۳پژوهنده دينپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه در دين خدا پژوهش كند ، خداوند از جايى كه گمان ندارد ، روزى اش دهد و او را از غم و اندوه برهاند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا خداى ـ تعالى ـ روزىِ جوينده علم را به طور خاص تضمين فرموده ، افزون بر آن چه براى ديگران ضمانت فرموده است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه در پى دانش باشد ، خداوند روزى اش را ضمانت فرمايد .

.

الفصل الثاني: المبادئ الحقوقيّة۲ / ۱المالُ مالُ اللّهِالكتاب :«وَ ءَاتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِى ءَاتَـاكُمْ . ⁽¹⁾»

الحديث :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :يا أيُّهَا النّاسُ ، ابتاعوا أنفُسَكُم مِنَ اللّهِ مِن مالِ اللّهِ ، لَيسَ لاِمرِئٍ شَيءٌ . ⁽²⁾

.

فصل دوم : اصول حقوقى

۲ / ۱ دارايى از آن خدا است

فصل دوم: اصول حقوقى۲ / ۱دارايى از آن خدا استقرآن:«و ايشان را از دارايى خدا كه نصيبتان فرموده ، بدهيد .»

حديث:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى مردم! با مال خدا ، جان هاى خود را از خدا بخريد ؛ كه هيچ كس را چيزى نيست .

.

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ مالَ اللّهِ تَعالى لَمَسؤولٌ ومُنطىً . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ لِعيسَى بنِ موسى ـ: يا عيسى ، المالُ مالُ اللّهِ عز و جل ، جَعَلَهُ وَدائِعَ عِندَ خَلقِهِ ، وأمَرَهُم أن يَأكُلوا مِنهُ قَصدا ، ويَشرَبوا مِنهُ قَصدا ، ويَلبَسوا مِنهُ قَصدا ، ويَنكِحوا مِنهُ قَصدا ، ويَركَبوا مِنهُ قَصدا ، ويَعودوا بِما سِوى ذلِكَ عَلى فُقَراءِ المُؤمِنينَ ، فَمَن تَعَدّى ذلِكَ كانَ أكلُهُ مِنهُ حَراما ، وما شَرِبَ مِنهُ حَراما ، وما لَبِسَهُ مِنهُ حَراما ، وما نَكَحَهُ مِنهُ حَراما ، وما رَكِبَهُ مِنهُ حَراما . ⁽²⁾

۲ / ۲حُرمَةُ مالِ المُسلِمِرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ حينَ نَظَرَ إلَى الكَعبَةِ ـ: مَرحَبا بِالبَيتِ ما أعظَمَكَ! وما أعظَمَ حُرمَتَكَ عَلَى اللّهِ! وَاللّهِ لَلمُؤمِنُ أعظَمُ حُرمَةً مِنكَ! لِأَنَّ اللّهَ حَرَّمَ مِنكَ واحِدَةً ومِنَ المُؤمِنِ ثَلاثَةً : مالَهُ ، ودَمَهُ ، وأن يُظَنَّ بِهِ ظَنَّ السّوءِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ في حَجَّةِ الوَداعِ ـ: إنَّ المُؤمِنَ عَلَى المُؤمِنِ حَرامٌ عِرضُهُ ومالُهُ ونَفسُهُ ؛ حُرمَةٌ كَحُرمَةِ هذَا اليَومِ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۲ احترام داشتن مال مسلمان

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا مال خداى تعالى است كه از آن بازخواست مى گردد و اعطا مى شود .

امام صادق عليه السلامـ خطاب به عيسى بن موسى ـ: اى عيسى! مال از آن خدا است كه آن را به امانت نزد آفريدگانش نهاده و فرمانشان داده كه به ميانه روى از آن بخورند و بياشامند و پوشاك برسازند و همسر گزينند و سوارى گيرند و آن چه را باقى ماند ، به مؤمنان فقير بازگردانند . پس هر كه از اين شيوه تجاوز كند ، خوردن و آشاميدن و پوشاك بر ساختن و همسر گزيدن و سوارى گرفتنش از آن مال حرام است .

۲ / ۲احترام داشتن مال مسلمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ هنگام نگريستن به كعبه ـ: زهى اين خانه و بزرگىِ آن را! چه سترگ است حرمت تو نزد خداوند! به خدا سوگند كه احترام مؤمن بيش از تو است ؛ زيرا خدا از تو يك چيز را داراى حريم ساخته و از مؤمن سه چيز را : مالش ، خونش ، و اين كه به وى گمان بد رود .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در حج بازپسين ـ: آبرو و مال و جان مؤمن بر مؤمن حرام است و حرمتش همانند حرمت اين روز است .

.

عنه صلى الله عليه و آله :المُؤمِنُ حَرامٌ كُلُّهُ : عِرضُهُ ، ومالُهُ ، ودَمُهُ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :حُرمَةُ مالِ المُؤمِنِ كَحُرمَةِ دَمِهِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اُمِرتُ أن اُقاتِلَ النّاسَ حَتّى يَشهَدوا أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، ويُقيمُوا الصَّلاةَ ويُؤتُوا الزَّكاةَ ؛ فَإِذا فَعَلوا ذلِكَ عَصَموا مِنّي دِماءَهُم وأموالَهُم إلاّ بِحَقِّ الإِسلامِ ، وحِسابُهُم عَلَى اللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ لِعَلِيٍّ عليه السلام لَمّا بَعَثَهُ لِفَتحِ خَيبَرَ ـ: قاتِلهُم حَتّى يَشهَدوا أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ؛ فَإِذا فَعَلوا ذلِكَ فَقَد مَنَعوا مِنكَ دِماءَهُم وأموالَهُم إلاّ بِحَقِّها ، وحِسابُهُم عَلَى اللّهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَحِلُّ لاِمرِئٍ أن يَأخُذَ مالَ أخيهِ بِغَيرِ حَقِّهِ ؛ وذلِكَ لِما حَرَّمَ اللّهُ مالَ المُسلِمِ عَلَى المُسلِمِ . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مؤمن يكسره احترام دارد : آبرويش ، مالش ، و خونش .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :احترام مال مؤمن همانند خون او است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :فرمان يافتم كه با مردم نبرد كنم تا آن گاه كه گواهى دهند معبودى جز خدا نيست و محمّد رسول او است و نماز برپاى دارند و زكات پردازند ؛ پس هر گاه چنين كنند ، خون ها و مال هاى خويش را از من در امان داشته اند ـ مگر آن كه به موجب حكم اسلام محترم نباشد ـ و حساب ايشان با خدا است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ خطاب به على عليه السلام هنگامى كه وى را براى فتح خيبر گسيل فرمود ـ: با ايشان نبرد كن تا زمانى كه گواهى دهند معبودى جز خداى نيست و محمّد رسول خداست . هرگاه چنين كردند ، خون و اموالشان را از تو در حريم داشته اند ، مگر آن كه به موجب حقى ، احترام آن از ميان رود ؛ و حساب ايشان با خدا است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ كس را روا نيست كه به ناحق ، مال برادر [مؤمن ]خود را واگيرد ؛ و اين از آن رو است كه خداوند مال مسلمان را بر مسلمان در حريم قرار داده است .

.

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَحِلُّ لاِمرِئٍ أن يَأخُذَ عَصا أخيهِ بِغَيرِ طيبِ نَفسِهِ ، وذلِكَ لِشِدَّةِ ما حَرَّمَ اللّهِ مِن مالِ المُسلِمِ عَلَى المُسلِمِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ في حَجَّةِ الوَداعِ ـ: أيُّهَا النّاسُ ، اسمَعوا ما أقولُ لَكُم وَاعقِلوهُ عَنّي : أيُّ يَومٍ أعظَمُ حُرمَةً ؟ قالوا : هذَا اليَومُ . قالَ : فَأَيُّ شَهرٍ أعظَمُ حُرمَةً ؟ قالوا : هذَا الشَّهرُ . قالَ : فَأَيُّ بَلَدٍ أعظَمُ حُرمَةً ؟ قالوا : هذَا البَلَدُ . قالَ : فَإِنَّ دِماءَكُم وأموالَكُم عَلَيكُم حَرامٌ كَحُرمَةِ يَومِكُم هذا في شَهرِكُم هذا في بَلَدِكُم هذا إلى يَومِ تَلقَونَهُ فَيَسأَلُكُم عَن أعمالِكُم ، ألا هَل بَلَّغتُ ؟ قالوا : نَعَم . قالَ : اللّهُمَّ اشهَد! ألا مَن كانَت عِندَهُ أمانَةٌ فَليُؤَدِّها إلى مَنِ ائتَمَنَهُ عَلَيها ؛ فَإِنَّهُ لا يَحِلُّ دَمُ امرِئٍ مُسلِمٍ ولا مالُهُ إلاّ بِطيبِ نَفسِهِ ، ولا تَظلِموا أنفُسَكُم ، ولا تَرجِعوا بَعدي كُفّاراً . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَأخُذَنَّ أحَدُكُم مَتاعَ أخيهِ لاعِبا ولا جادّا ، ومَن أخَذَ عَصا أخيهِ فَليَرُدَّها . ⁽³⁾

مسند ابن حنبل عن أبو حرّة الرقاشيّ عن عمّه :كُنتُ آخِذاً بِزِمامِ ناقَةِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله في أوسَطِ أيّامِ التَّشريقِ أذودُ عَنهُ النّاسَ ، فَقالَ : يا أيُّهَا النّاسُ ، أتَدرونَ في أيِّ شَهرٍ أنتُم ، وفي أيِّ يَومٍ أنتُم ، وفي أيِّ بَلَدٍ أنتُم؟ قالوا : في يَومٍ حَرامٍ وشَهرٍ حَرامٍ وبَلَدٍ حَرامٍ . قالَ : فَإِنَّ دِماءَكُم وأموالَكُم وأعراضَكُم عَلَيكُم حَرامٌ كَحُرمَةِ يَومِكُم هذا في شَهرِكُم هذا في بَلَدِكُم هذا إلى يَومِ تَلقَونَهُ . ثُمَّ قالَ : اِسمَعوا مِنّي تَعيشوا : ألا لا تَظلِموا ، ألا لا تَظلِموا! ألا لا تَظلِموا ! إنَّهُ لايَحِلُّ مالُ امرِىٍ?( مُسلِمٍ ) إلاّ بِطيبِ نَفسٍ مِنهُ . ⁽⁴⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ كس را نرسد كه [حتى] عصاى برادر [مؤمن ]خود را بدون رضايت وى برگيرد ؛ و اين به سبب آن است كه خداوند مال مسلمان را بر مسلمان داراى حرمت فراوان قرار داده است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در حج بازپسين ـ: «اى مردم! آن چه را مى گويم ، بشنويد و آن را از من واگيريد و نگاه داريد . كدام روز برترين حرمت را دارد؟» گفتند : «همين امروز» . فرمود: «كدام ماه برترين حرمت را دارد؟» گفتند: «همين ماه» . فرمود: «كدام سرزمين برترين حرمت را دارد؟» گفتند: «همين سرزمين» . فرمود: «همانا خون ها و مال هاتان نزد يكديگر حرمت دارد ، همانند حرمت همين روز در همين ماه در همين سرزمين ؛ تا آن گاه كه خدا را ملاقات مى كنيد و او درباره كارهاتان از شما بازخواست مى فرمايد . هلا آيا پيام را به شما ابلاغ كردم؟» گفتند : «آرى» . فرمود: «بار خدايا! گواه باش . هلا كه هر كس امانتى نزد خود دارد ، آن را بدان كس كه وى را بر آن امين شمرده ، بازگرداند ؛ زيرا خون و مال مسلمان جز به رضايت وى [بر ديگران ]حلال نيست . به خويشتن ستم نورزيد و پس از من به كفر باز مگرديد» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ يك از شما نبايد كالاى برادر [مؤمن] خود را ، خواه به شوخى و خواه به جِد ، برگيرد ؛ و هر كه [حتى] عصاى برادر [مؤمن ]خود را بگيرد ، بايد آن را بازپس دهد .

مسند ابن حنبل از ابو حره رقاشى از عمويش :در ميانه ايام تشريق ، زمام ماده شتر رسول خدا صلى الله عليه و آلهرا در دست گرفته ، مردم را از وى كنار مى پراكندم . او فرمود: «اى مردم! آيا مى دانيد در چه ماه و چه روز و چه سرزمينى هستيد؟» گفتند : «در روز و ماه و سرزمين حرام» . فرمود : «همانا خون ها و مال ها و آبروهاتان نزد يكديگر حرمت دارد ، همانند حرمت اين روز در اين ماه در اين سرزمين تا روزى كه خداوند را ديدار كنيد» . سپس فرمود : «از من بشنويد تا از زندگانى بهره بريد . هلا ستم نورزيد ؛ هلا ستم نورزيد ؛ هلا ستم نورزيد! هر آينه مال مسلمان [بر ديگران] جز به رضايت وى حلال نيست» .

.

مسند ابن حنبل عن جابر :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله وأصحابَهُ مَرّوا بِامرَأَةٍ فَذَبَحَت لَهُم شاةً وَاتَّخَذَت لَهُم طَعاما ، فَلَمّا رَجَعَ قالَت : يا رَسولَ اللّهِ ، إنَّا اتَّخَذنا لَكُم طَعاماً فَادخُلوا فَكُلوا ، فَدَخَلَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وأصحابُهُ وكانوا لا يَبدَو?نَ حَتّى يَبتَدِئَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله ، فَأَخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آلهلُقمَةً فَلَم يَستَطِع أن يُسيغَها ، فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : هذِهِ شاةٌ ذُبِحَت بِغَيرِ إذنِ أهلِها . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَنِ استَطاعَ مِنكُم أن يَلقَى اللّهَ تَعالى وهُوَ نَقِيُّ الرّاحَةِ مِن دِماءِ المُسلِمينَ وأموالِهِم ، سَليمُ اللِّسانِ مِن أعراضِهِم ، فَليَفعَل . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ لِشُرَيحٍ ـ: اُنظُر إلى أهلِ المَعكِ وَالمَطلِ ، ودَفعِ حُقوقِ النّاسِ مِن أهلِ المَقدِرَةِ وَاليَسارِ مِمَّن يُدلي بِأَموالِ المُسلِمينَ إلَى الحُكّامِ ، فَخُذ لِلنّاسِ بِحُقوقِهِم مِنهُم ، وبِع فيهِ العَقارَ وَالدِّيارَ ؛ فَإِنّي سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آلهيَقولُ : مَطلُ المُسلِمِ الموسِرِ ظُلمٌ لِلمُسلِمِ ، ومَن لَم يَكُن لَهُ عَقارٌ ولا دارٌ ولا مالٌ فَلا سَبيلَ عَلَيهِ . ⁽³⁾

.

مسند ابن حنبل از جابر :رسول خدا و يارانش بر زنى گذشتند . وى براى ايشان گوسفندى ذبح كرد و غذايى فراهم ساخت . چون پيامبر بازگشت ، آن زن گفت: «اى رسول خدا! براى شما غذايى فراهم آورده ايم ؛ درون آييد و بخوريد» . رسول خدا و يارانش داخل شدند . آنان لب به غذا نگشودند تا پيامبر آغاز فرمود . پيامبر لقمه اى برگرفت ، ليكن نتوانست آن را فرو برد ؛ سپس فرمود : «اين گوسفند به رضايت صاحب آن ذبح نشده است» .

امام على عليه السلام :هر يك از شما كه مى تواند خداى تعالى را ديدار كند ، حال آن كه از تعرض به خون ها و مال هاى مسلمانان يكسره پيراسته است و زبانش از هتك آبروى ايشان پاك مانده ، بايد چنين كند .

امام على عليه السلامـ خطاب به شريح ـ: به كار آنان كه در پرداخت حق مردم تأخير كرده ، آن را به فردا مى افكنند ، درنگر و به مواردى بينديش كه زورمندان و توانگران اموال مسلمانان را به رشوه به حاكمان داده اند . پس حقوق مردم را از ايشان بگير و به آنان بازگردان و اگر ملك و خانه اى دارند ، بفروش ؛ كه من از رسول خدا صلى الله عليه و آلهشنيدم كه فرمود : «اگر مسلمان توانگر در پرداخت حق مسلمان ديگر تأخير كند ، به وى ستم ورزيده ؛ اما آن كس كه ملك و خانه و مالى ندارد ، راهى براى كيفر او نيست» .

.

الكافي عن سماعة :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : الرَّجُلُ مِنّا يَكونُ عِندَهُ شَيءٌ يَتَبَلَّغُ بِهِ وعَلَيهِ دَينٌ ، أيُطعِمُهُ عِيالَهُ حَتّى يَأتِيَ اللّهُ عز و جل بِمَيسَرَةٍ فَيَقضِيَ دَينَهُ ، أو يَستَقرِضُ عَلى ظَهرِهِ في خُبثِ الزَّمانِ وشِدَّةِ المَكاسِبِ، أو يَقبَلُ الصَّدَقَةَ؟ قالَ : يَقضي بِما عِندَهُ دَينَهُ ، ولا يَأكُلُ أموالَ النّاسِ إلاّ وعِندَهُ ما يُؤَدّي إلَيهِم حُقوقَهُم ؛ إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ : «و لاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَ لَكُم بَيْنَكُم بِالْبَـطِـلِ إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَـرَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ ، ⁽¹⁾» ولا يَستَقرِضُ عَلى ظَهرِهِ إلاّ وعِندَهُ وَفاءٌ ولَو طافَ عَلى أبوابِ النّاسِ فَرَدَّوهُ بِاللُّقمَةِ وَاللُّقمَتَينِ وَالتَّمرَةِ وَالتَّمرَتَينِ ، إلاّ أن يَكونَ لَهُ وَلِيٌّ يَقضي دَينَهُ مِن بَعدِهِ ؛ لَيسَ مِنّا مِن مَيِّتٍ إلاّ جَعَلَ اللّهُ عز و جللَهُ وَلِيّا يَقومُ في عِدَتِهِ ودَينِهِ ، فَيَقضي عِدَتَهُ ودَينَهُ . ⁽²⁾

۲ / ۳حُرمَةُ مالِ المُعاهَدِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ألا مَن ظَلَمَ مُعاهَدا ، أوِ انتَقَصَهُ ، أو كَلَّفَهُ فَوقَ طاقَتِهِ ، أو أخَذَ مِنهُ شَيئا بِغَيرِ طيبِ نَفسٍ ، فَأَنَا حَجيجُهُ يَومَ القِيامَةِ ! ⁽³⁾

.

۲ / ۳ احترام داشتن مال نامسلمانى كه با مسلمانان پيمان دارد

الكافى از سماعه :به امام صادق عليه السلام گفتم : «از ما كسى است كه نزد خود مالى دارد و آن مال همه دارايى او است و نيز دَينى بر گردن او است ؛ آيا از آن مال مخارج خانواده خود را بپردازد تا زمانى كه خدا او را گشايش عطا فرمايد كه دين خود را ادا كند ، يا با سخت حالى و تنگناى كار و كسب به وام گرفتن روى آورد ، يا صدقه پذيرد؟» امام فرمود : «از آن چه نزد خود دارد ، دَينش را بپردازد . اموال مردم را نخورد مگر اين كه چيزى نزد خود داشته باشد كه با آن بتواند حقوق مردم را ادا كند . خداوند مى فرمايد: «و اموالتان را ميان خويش به باطل مخوريد ، مگر به داد و ستدى كه مورد رضايتتان باشد» . و نبايد وام گيرد مگر آن كه بتواند ادا كند ، هر چند بدين گونه كه بر درِ خانه هاى مردم بچرخد و او را يكى دو لقمه يا يكى دو دانه خرما دهند يا پس از خود ياورى داشته باشد كه دَينش را ادا كند . و هيچ مرده ما نيست مگر آن كه خداوند براى وى ياورى قرار دهد كه عهد و دَين او را ادا كند» .

۲ / ۳احترام داشتن مال نامسلمانى كه با مسلمانان پيمان داردپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هلا كه هر كس به نامسلمان پيمان دارنده اى ستم كند يا حقش را ضايع سازد يا فراتر از توانش بر وى بار نهد يا بدون رضايتش چيزى از او بستاند ، در روز قيامت من ، خود با وى در مى افتم .

.

الإمام عليّ عليه السلام :قَد بَلَغَني أنَّ الرَّجُلَ مِنهُم [أي جَيشِ مُعاوِيَةَ] كانَ يَدخُلُ عَلَى المَرأَةِ المُسلِمَةِ وَالاُخرَى المُعاهَدَةِ ، فَيَنتَزِعُ حِجلَها وقُلبَها وقَلائِدَها ورِعاثَها ، ما تَمنَعُ مِنهُ إلاّ بِالاِستِرجاعِ وَالاِستِرحامِ ، ثُمَّ انصَرَفوا وافِرينَ ما نالَ رَجُلاً مِنهُم كَلمٌ ولا اُريقَ لَهُ دَمٌ ؛ فَلَو أنَّ امرَأً مُسلِما ماتَ مِن بَعدِ هذا أسَفا ما كانَ بِهِ مَلوما ، بَل كانَ عِندي بِهِ جَديرا! ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ في كِتابِهِ إلى عُمّالِهِ عَلَى الخَراجِ ـ: لا تَبيعُنَّ لِلنّاسِ فِي الخَراجِ كِسوَةَ شِتاءٍ ولا صَيفٍ ، ولا دابَّةً يَعتَمِلونَ عَلَيها ، ولا عَبدا ، ولا تَضرِبُنَّ أحَدا سَوطا لِمَكانِ دِرهَمٍ ، ولا تَمَسُّنَّ مالَ أحَدٍ مِنَ النّاسِ ؛ مُصَلٍّ ولا مُعاهَدٍ . ⁽²⁾

الكافي عن محمّد بن مسلم عن الإمام الباقر عليه السلامـ في أهلِ الجِزيَهِ ـ] سُئِلَ عليه السلام : [يُؤخَذُ مِن أموالِهِم ومَواشيهِم شَيءٌ سِوَى الجِزيَةِ ؟ قالَ : لا . ⁽³⁾

۲ / ۴العَدلُ وَالتَّنمِيَةُالإمام عليّ عليه السلام :العَدلُ أقوى أساسٍ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ العَدلَ قِواما لِلأَنامِ ، وتَنزيها مِنَ المَظالِمِ وَالآثامِ ، وتَسنِيَةً لِلإِسلامِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۴ عدل و توسعه

امام على عليه السلام :به من خبر رسيده كه مردى از ايشان [= لشكر معاويه ]به خانه زنى مسلمان و زن نامسلمان پيمان دارنده اى وارد شده و خلخال و دستبند و گردن آويز و گوشواره هاى آنان را غارت كرده است ، حال آن كه آن دو هيچ وسيله اى براى دفاع جز شيون و زارى نداشته اند . سپس آنان با غنايم فراوان بازگشته اند ، بى آن كه يكى از ايشان زخمى بردارد يا خونى از وى بريزيد! پس اگر بعد از اين ماجرا ، مردى مسلمان از اندوه بميرد ، وى را سرزنش نبايد كرد ؛ بلكه از ديد من ، اگر بميرد نيز سزاوار است .

امام على عليه السلامـ در نامه اش به خراج گزارانش ـ: براى گرفتن خراج از مردم ، جامه زمستانى و تابستانى ، مركب كارى ، و بنده آنان را نفروشيد و كسى را براى گرفتن درهمى تازيانه مزنيد و به مال هيچ يك از مردم ، خواه مسلمان و خواه نامسلمان پيمان دارنده ، دست اندازى مكنيد .

الكافى از محمّد بن مسلم از امام باقر عليه السلامـ درباره جزيه پردازان ـ: [از وى پرسيده شد: ]«آيا غير از جزيه ، چيزى ديگر از دارايى ها و حيوانات آنان ستانده مى شود؟» فرمود : «نه» .

۲ / ۴عدل و توسعهامام على عليه السلام :عدالت استوارترين پايه است .

امام على عليه السلام :خداوند سبحان عدل را مايه استوارى مردم ، پيرايش آنان از ستم ها و گناهان ، و آسان سازى اسلام قرار داد .

.

عنه عليه السلام :العَدلُ قِوامُ الرَّعِيَّةِ ، وجَمالُ الوُلاةِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :بِالعَدلِ تَتَضاعَفُ البَرَكاتُ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :العَدلُ أغنَى الغِناءِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :عَدلُ السُّلطانِ خَيرٌ مِن خِصبِ الزَّمانِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ في خُطبَةٍ لَهُ بَعدَ أن بايَعوهُ ـ: ألا وكُلُّ قِطعَةٍ أقطَعَها عُثمانُ أو مالٍ ـ وَالَّذي فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ ـ لَو وَجَدتُهُ قَد تُزُوِّجَ بِهِ النِّساءُ وتَفَرَّقَ فِي البُلدانِ لَرَدَدتُهُ عَلى أهلِهِ ؛ فَإِنَّ فِي الحَقِّ وَالعَدلِ لَكُم سَعَةً ، ومَن ضاقَ بِهِ العَدلُ فَالجَورُ بِهِ أضَيقُ ! ⁽⁵⁾

الإمام الباقر عليه السلام :ما أوسَعَ العَدلَ ! إنَّ النّاسَ يَستَغنونَ إذا عُدِلَ فيهِم ، وتُنزِلُ السَّماءُ رِزقَها ، وتُخرِجُ الأَرضُ بَرَكَتَها بِإِذنِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁶⁾

الكافي عن حمّاد بن عيسى عن بعض أصحابنا عن العبد الصالح عليه السلام :إنَّ اللّهَ لَم يَترُك شَيئا مِن صُنوفِ الأَموالِ إلاّ وقَد قَسَّمَهُ وأعطى كُلَّ ذي حَقٍّ حَقَّهُ ؛ الخاصَّةَ ، وَالعامَّةَ ، وَالفُقَراءَ ، وَالمَساكينَ ، وكُلَّ صِنفٍ مِن صُنوفِ النّاسِ ، فَقالَ : لَو عُدِلَ فِي النّاسِ لاَستَغنَوا . ثُمَّ قالَ: إنَّ العَدلَ أحلى مِنَ العَسَلِ ، ولا يَعدِلُ إلاّ مَن يُحسِنُ العَدلَ . ⁽⁷⁾

.

امام على عليه السلام :عدالت برپا دارنده جامعه و زينت حاكمان است .

امام على عليه السلام :با عدل ، بركت ها افزون مى گردند .

امام على عليه السلام :عدالت برترين توانگرى است .

امام على عليه السلام :دادگرى حاكم بهتر از حاصلخيزى و شادابى روزگار است .

امام على عليه السلامـ در خطبه اش پس از بيعت مردم با وى ـ: هلا سوگند به آن كه دانه را شكافت و انسان را پديد آورد ، هر پاره زمين يا مالى كه عثمان به كسى بخشيده باشد ، حتّى اگر در كابين زنان بيابم يا در سرزمين ها پراكنده شده باشد ، به صاحبانشان باز مى گردانم . همانا در حق و عدل براى شما گشايش است و آن كه عدل براى وى تنگنا آور است ، از بيداد بيش تر در تنگنا خواهد بود .

امام باقر عليه السلام :چه گشايش آفرين است عدالت! مردم آن گاه كه در ميانشان عدل رعايت گردد ، توانگر مى شوند و آسمان روزى اش را فرو مى فرستد و زمين بركتش را به رخصت پروردگار برون مى دهد .

الكافى از حماد بن عيسى از يكى از شيعيان از امام كاظم عليه السلام :همانا خداوند هيچ دسته اى از اموال را رها نكرده ، مگر اين كه آن را تقسيم فرموده و حق هر صاحب حق را عطا كرده ، خواص و عوام و فقيران و بينوايان و هر دسته از مردم را . ـ سپس امام فرمود: ـ اگر در ميان مردم عدالت رعايت مى شد ، هر آينه بى نياز مى گشتند . ـ سپس فرمود : ـ همانا عدل از عسل شيرين تر است و به عدل نمى گرايد جز كسى كه آن را نيكو مى شمارد .

.

الإمام الكاظم عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ عز و جل : «يُحْىِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا» ـ: لَيسَ يُحييها بِالقَطرِ ، ولكِن يَبعَثُ اللّهُ رِجالاً فَيُحيونَ العَدلَ ؛ فَتَحيَا الأَرضُ لاِءِحياءِ العَدلِ . ⁽¹⁾

۲ / ۵حُقوقُ المالِالكتاب :«الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلاَتِهِمْ دَآءِمُونَ * وَ الَّذِينَ فِى أَمْوَ لِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ . ⁽²⁾»

«وَ بِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ * وَ فِى أَمْوَ لِهِمْ حَقٌّ لِّلسَّآءِلِ وَ الْمَحْرُومِ . ⁽³⁾»

«كُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَآ أَثْمَرَ وَ ءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ . ⁽⁴⁾»

الحديث :مسند ابن حنبل عن أنس :أتى رَجُلٌ مِن بَني تَميمٍ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آلهفَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، إنّي ذو مالٍ كَثيرٍ ، وذو أهلٍ ووَلَدٍ وحاضِرَةٍ ، فَأَخبِرني كَيفَ اُنفِقُ ، وكَيفَ أصنَعُ ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : تُخرِجُ الزَّكاةَ مِن مالِكَ ؛ فَإِنَّها طُهرَةٌ تُطَهِّرُكَ ، وتَصِلُ أقرِباءَكَ ، وتَعرِفُ حَقَّ السّائِلِ وَالجارِ وَالمِسكينِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۵ حقوقِ دارايى

امام كاظم عليه السلامـ درباره سخن خداوند : «زمين را پس از مرگش زنده مى دارد» ـ: خداوند زمين را با باران زنده نمى كند ، بلكه مردانى را مى فرستد كه عدل را برپا مى دارند و با زنده شدن عدل ، زمين زنده مى شود .

۲ / ۵حقوقِ دارايىقرآن:«آنان كه همواره در نمازند و در اموالشان حقّى معين است .»

«و در سحرگاهان آمرزش مى جويند * و در اموالشان حقّى براى نياز خواه و محروم هست .»

«از ميوه آن ، چون ميوه دهد ، بخوريد و حق آن را در روز چيدن و درو كردنش بدهيد .»

حديث:مسند ابن حنبل از انس :مردى از بنى تميم نزد پيامبر آمد و گفت: «اى رسول خدا صلى الله عليه و آله! من مالى بسيار دارم و صاحب خانواده و فرزندان و خاندانم . مرا آگاه فرما كه چگونه انفاق كنم و چه سان رفتار نمايم؟» پيامبر فرمود : «زكات را از مالت بيرون ساز ؛ كه زكات مايه پاكى تو است . نيز با خويشاوندانت پيوند داشته باش و حق نيازخواه و همسايه و بينوا را بدان» .

.

الإمام عليّ عليه السلام :قيلَ : يا نَبِيَّ اللّهِ ، أفِي المالِ حَقٌّ سِوَى الزَّكاةِ ؟ قالَ : نَعَم ، بِرُّ الرَّحِمِ إذا أدبَرَت ، وصِلَةُ الجارِ المُسلِمِ ؛ فَما أقَرَّ بي مَن باتَ شَبعانَ وجارُهُ المُسلِمُ جائِعٌ ، ثُمَّ قالَ : ما زالَ جَبرَئيلُ عليه السلام يوصيني بِالجارِ حَتّى ظَنَنتُ أنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ ! ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ فَرَضَ في أموالِ الأَغنِياءِ أقواتَ الفُقَراءِ ، فَما جاعَ فَقيرٌ إلاّ بِما مُتِّعَ بِهِ غَنِيٌّ ، وَاللّهُ تَعالى سائِلُهُم عَن ذلِكَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :إنَّ اللّهَ فَرَضَ عَلَى الأَغنِياءِ في أموالِهِم بِقَدرِ ما يَكفي فُقَراءَهُم ، وإن جاعوا وعَروا وجُهِدوا فَبِمَنعِ الأَغنِياءِ ، وحَقٌّ عَلَى اللّهِ أن يُحاسِبَهُم يَومَ القِيامَةِ ويُعَذِّبَهُم عَلَيهِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :مَن كَثُرَ مالُهُ ولَم يُعطِ حَقَّهُ ؛ فَإِنَّما مالُهُ حَيّاتٌ يَنهَشنَهُ يَومَ القِيامَةِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: اُنظُر ما عِندَكَ فَلا تَضَعهُ إلاّ في حَقِّهِ ، وما عِندَ غَيرِكَ فَلا تَأخُذهُ إلاّ بِحَقِّهِ . ⁽⁵⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ في بَيانِ الحُقوقِ ـ: أمّا حَقُّ مالِكَ : فَأَن لا تَأخُذَهُ إلاّ مِن حِلِّهِ ، ولا تُنفِقَهُ إلاّ في وَجهِهِ ، ولا تُؤثِرَ عَلى نَفسِكَ مَن لايَحمَدُكَ ؛ فَاعمَل بِهِ بِطاعَةِ رَبِّكَ ، ولا تَبخَل بِهِ ؛ فَتَبوءَ بِالحَسرَةِ وَالنَّدامَةِ مَعَ التَّبِعَةِ ، ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ . ⁽⁶⁾

.

امام على عليه السلام :پرسيده شد : «اى پيامبر خدا! آيا جز زكات حقى ديگر در مال هست؟» فرمود : «آرى ؛ نيكى به خويشاندى كه پيوند بريده باشد و همپيوندى با همسايه مسلمان . به من اقرار نياورده است آن كس كه سير ، روز را به شب رساند و همسايه مسلمانش گرسنه باشد . ـ سپس فرمود : ـ جبرئيل همواره مرا درباره همسايه سفارش مى فرمود ، چندان كه گمان بردم او را از وارثان مى شمرد» .

امام على عليه السلام :همانا خداى سبحان روزى فقيران را در اموال توانگران واجب فرموده ؛ و هيچ فقيرى گرسنه نمى ماند ، مگر آن كه توانگرى از وى بهره برده است . و خداى تعالى توانگران را از اين ، بازخواست خواهد كرد .

امام على عليه السلام :هر آينه خداوند بر توانگران در اموالشان چندان حق واجب قرار داده كه فقيران جامعه را بى نياز سازد ؛ پس اگر فقيران گرسنه و برهنه و بينوا بمانند ، به سبب خوددارى توانگران از پرداخت حق آنان است و خداى را سزا است كه روز قيامت از ايشان حساب كشد و بدين جهت عذابشان فرمايد .

امام على عليه السلام :هر كه مال بسيار داشته باشد و حق آن را ادا نكند ، بى ترديد در روز قيامت ، مالش به مارهايى تبديل مى شود كه او را نيش مى زنند .

امام على عليه السلامـ در كلمات حكيمانه منسوب به وى ـ: بنگر كه خود چه دارى ، پس آن را ضايع مكن مگر آن كه حقش را ادا كنى ؛ و بنگر كه ديگرى چه دارد ، پس آن را جز به حق نستان .

امام سجاد عليه السلامـ در شمارش حقوق ـ: اما حق دارايى ات آن است كه آن را جز از راه حلال به دست نياورى و جز در جاى خود ، آن را مصرف نكنى و كسى را كه سپاسمند تو نيست ، بر خود ترجيح ندهى . پس با آن به اطاعت پروردگارت پرداز و بدان بخل مورز ؛ كه دچار حسرت خواهى شد و در پى ، پشيمانى خواهى كشيد . و نيرويى نيست مگر از جانب خدا!

.

عنه عليه السلامـ في رِسالَتِهِ المَعروفَةِ بِرِسالَةِ الحُقوقِ ـ: أمّا حَقُّ المالِ : فَأَن لا تَأخُذَهُ إلاّ مِن حِلِّهِ ، ولا تُنفِقَهُ إلاّ في حِلِّهِ ، ولا تُحَرِّفَهُ عَن مَواضِعِهِ ، ولا تَصرِفَهُ عَن حَقائِقِهِ ، ولا تَجعَلَهُ إذا كانَ مِنَ اللّهِ إلاّ إلَيهِ وسَبَبا إلَى اللّهِ ، ولا تُؤثِرَ بِهِ عَلى نَفسِكَ مَن لَعَلَّهُ لايَحمَدُكَ وبِالحَرِيِّ أن لا يُحسِنَ خِلافَتَهُ في تَرِكَتِكَ ولا يَعمَلَ فيهِ بِطاعَةِ رَبِّكَ ؛ فَتَكونَ مُعينا لَهُ عَلى ذلِكَ أو بِما أحدَثَ في مالِكَ أحسَنَ نَظَرا لِنَفسِهِ ، فَيَعمَلَ بِطاعَةِ رَبِّهِ ؛ فَيَذهَبَ بِالغَنيمَةِ وتَبوءَ بِالإِثمِ وَالحَسرَةِ وَالنَّدامَةِ مَعَ التَّبِعَةِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه السلام :إنَّ رجُلاً جاءَ إلى أبي عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ عليهماالسلامفَقالَ لَهُ : أخبِرني عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ الَّذِينَ فِى أَمْوَ لِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ * لِّلسَّآءِلِ وَ الْمَحْرُومِ » ما هذَا الحَقُّ المَعلومُ ؟ فَقالَ لَهُ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليهماالسلام : الحَقُّ المَعلومُ : الشَّيءُ يُخرِجُهُ الرَّجُلُ مِن مالِهِ لَيسَ مِنَ الزَّكاةِ ولا مِنَ الصَّدَقَةِ المَفروضَتَينِ . قالَ : فَإِذا لَم يَكُن مِنَ الزَّكاةِ ولا مِنَ الصَّدَقَةِ فَما هُوَ ؟ فَقالَ : هُوَ الشَّيءُ يُخرِجُهُ الرَّجُلُ مِن مالِهِ إن شاءَ أكثَرَ وإن شاءَ أقَلَّ عَلى قَدرِ ما يَملِكُ . فَقالَ لَهُ الرَّجُلُ : فَما يَصنَعُ بِهِ ؟ قالَ : يَصِلُ بِهِ رَحِما ، ويُقري بِهِ ضَيفا ، ويَحمِلُ بِهِ كَلاًّ ، أو يَصِلُ بِهِ أخا لَهُ فِي اللّهِ ، أو لِنائِبَةٍ تَنوبُهُ . فَقالَ الرَّجُلُ : اللّهُ يَعلَمُ حَيثُ يَجعَلُ رِسالاتِهِ ! ⁽²⁾

عنه عليه السلام :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَكَ وتَعالى ـ يَبعَثُ يَومَ القِيامَةِ ناسا مِن قُبورِهِم مَشدودَةً أيديهِم إلى أعناقِهِم لا يَستَطيعونَ أن يَتَناوَلوا بِها قيسَ اُنمُلَةٍ ، مَعَهُم مَلائِكَةٌ يُعَيِّرونَهُم تَعييرا شَديدا ؛ يَقولونَ : هؤُلاءِ الَّذينَ مَنَعوا خَيرا قَليلاً مِن خَيرٍ كَثيرٍ ! هؤُلاءِ الَّذينَ أعطاهُمُ اللّهُ فَمَنَعوا حَقَّ اللّهِ في أموالِهِم ! ⁽³⁾

.

امام سجاد عليه السلامـ در رساله معروف به رساله حقوق ـ: اما حق مال آن است كه آن را جز از راه حلال به كف نياورى و جز در راه حلال مصرف نكنى و از جايگاه مناسبش بيرون نسازى و از كاركردهاى حقيقى اش دور نگردانى و حال كه مال از آن خدا است ، آن را جز داراى سمت و سويى خدايى و به منزله دستاويزى به حضرت او قرار ندهى و در آن ، كسى را بر خويش ترجيح ندهى كه شايد سپاسمند تو نباشد و شأنش چنين است كه بازمانده مالت را به نيكى مصرف نكند و با آن به اطاعت پروردگارت نپردازد ؛ كه در اين صورت ، تو نيز ياور او [در اين گناه] خواهى بود . شايد هم وى با آن چه در مال تو روا مى دارد ، در كار خويش نيك نظر كند و به اطاعت پروردگارش پردازد و خود سود برد و تو فقط گناه و حسرت و پشيمانى در پى داشته باشى!

امام باقر عليه السلام :مردى نزد پدرم على بن حسين عليهماالسلام آمد و به وى گفت: «مرا آگاه كن كه در اين سخن خداوند ، مراد از حق معين چيست : «و كسانى كه در اموال آنان حقى معين * براى نيازخواه و محروم هست» ؟» على بن حسين عليهماالسلام به وى فرمود: «حق معين آن است كه انسان از مال خويش بيرون مى سازد و آن غير از زكات و صدقه واجب است» . گفت: «اگر زكات و صدقه نيست ، پس چيست؟» فرمود: «آن چيزى است كه انسان از مال خويش بيرون مى كند ، خواه زياد و خواه كم ، به حسب مقدار دارايى اش» . آن مرد به وى گفت: «با آن چه مى كند؟» فرمود: «با خويشاوندى پيوند مى يابد ؛ مهمانى را طعام مى دهد ؛ بارى را به دوش مى كشد ؛ و با برادر ايمانى اش يا كسى كه هم رتبه او است ، پيوند برقرار مى كند» . آن مرد گفت: «خدا مى داند كه رسالت هاى خويش را كجا قرار دهد» .

امام باقر عليه السلام :همانا خداوند خجسته بلند رتبه در روز قيامت عده اى را از گورهاشان برمى انگيزد ، در حالى كه دست هاشان به گردن هاشان بسته شده است ، به گونه اى كه نمى توانند با آن به قدر سرِ انگشتى چيزى برگيرند ؛ و با ايشان فرشتگانى همراهند كه آنان را سخت سرزنش مى كنند و مى گويند: «اينان كسانى هستند كه خير كم را از خير فراوان دريغ كردند . اينان كسانى هستند كه خداوند ايشان را بهره مند فرمود ، ليكن آنان حق خدا را كه در اموالشان بود ، نپرداختند» .

.

الإمام الصادق عليه السلام :كانَ في ما وَعَظَ بِهِ لُقمانُ ابنَهُ . . . اِعلَم أنَّكَ سَتُسأَلُ غَدا إذا وَقَفتَ بَينَ يَدَيِ اللّهِ عز و جل عَن أربَعٍ : شَبابِكَ فيمَ أبلَيتَهُ ؟ وعُمُرِكَ فيمَ أفنَيتَهُ ؟ ومالِكَ مِمَّ اكتَسَبتَهُ؟ وفيمَ أنفَقتَهُ؟ فَتَأَهَّب لِذلِكَ وأعِدَّ لَهُ جَوابا . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :لَو أنَّ النّاسَ أخَذوا ما أمَرَهُمُ اللّهُ عز و جل بِهِ فَأَنفَقوهُ في ما نَها هُمُ اللّهُ عَنهُ ما قَبِلَهُ مِنهُم ، ولَو أخَذوا ما نَهاهُمُ اللّهُ عَنهُ فَأَنفَقوهُ في ما أمَرَهُمُ اللّهُ بِهِ ما قَبِلَهُ مِنهُم حَتّى يَأخُذوهُ مِن حَقٍّ ويُنفِقوهُ في حَقٍّ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :حَقيقٌ عَلَى اللّهِ ـ تَبارَكَ وتَعالى ـ أن يَمنَعَ رَحمَتَهُ مِمَّن مَنَعَ حَقَّ اللّهِ مِن مالِهِ . ⁽³⁾

۲ / ۶حَبسُ الحُقوقِ والتَّخَلُّفُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن حَبَسَ عَن أخيهِ المُسلِمِ شَيئا مِن حَقِّهِ ، حَرَّمَ اللّهُ عَلَيهِ بَرَكَةَ الرِّزقِ إلاّ أن يَتوبَ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۶ پرداخت نكردن حقوق و واپس ماندگى

امام صادق عليه السلام :از جمله اندرزهاى لقمان به پسرش اين بود: ... بدان كه فردا چون مقابل خدا بايستى ، از چهار چيز بازخواست خواهى شد: جوانى را چگونه به پيرى رساندى؟ عمرت را چه سان سپرى كردى؟ مالت را از چه راهى به دست آوردى؟ و آن را در كدام راه خرج كردى؟ پس براى چنان هنگامى آماده باش و پاسخ فراهم كن .

امام صادق عليه السلام :اگر مردم مال را از راهى كه خداوند امر فرموده به دست آورند ، ليكن آن را به شيوه اى كه نهى فرموده مصرف كنند ، از ايشان نمى پذيرد ؛ و اگر آن را از راهى كه خداوند نهى فرموده به دست آورند ، ليكن آن را به شيوه اى كه امر فرموده مصرف كنند ، باز از ايشان نمى پذيرد ؛ تا آن گاه كه هم به حق به دست آورند و هم به حق مصرف كنند .

امام صادق عليه السلام :سزا است كه خداوند خجسته بلند رتبه رحمت خويش را دريغ دارد از كسى كه حق خدا را از مالش پرداخت نمى كند .

۲ / ۶پرداخت نكردن حقوق و واپس ماندگىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه از برادر مسلمانش چيزى از حق وى را دريغ كند ، خداوند بركت روزى را از وى دريغ فرمايد تا آن گاه كه توبه نمايد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :لَم يَمنَعوا الزَّكاةَ إلاّ مُنِعُوا القَطرَ مِنَ السَّماءِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه السلام :وَجَدنا في كِتابِ عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ عليهماالسلام : «أَ لاَ إِنَّ أَوْلِيَآءَ اللَّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاَ هُمْ يَحْزَنُونَ » : ⁽²⁾إذا أدَّوا فَرائِضَ اللّهِ ، وأخَذوا بِسُنَنِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وتَوَرَّعوا عَن مَحارِمِ اللّهِ ، وزَهِدوا في عاجِلِ زَهرَةِ الدُّنيا ، ورَغِبوا في ما عِندَ اللّهِ ، وَاكتَسَبُوا الطَّيِّبَ مِن رِزقِ اللّهِ لا يُريدونَ بِهِ التَّفاخُرَ وَالتَّكاثُرَ ، ثُمَّ أنفَقوا في ما يَلزَمُهُم مِن حُقوقٍ واجِبَةٍ ؛ فَاُولئِكَ الَّذينَ بارَكَ اللّهُ لَهُم في ما اكتَسَبوا ، ويُثابونَ عَلى ما قَدَّموا لاِخِرَتِهِم . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :وَجَدنا في كِتابِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إذا مَنَعُوا الزَّكاةَ مَنَعَتِ الأَرضُ بَرَكَتَها مِنَ الزَّرعِ وَالثِّمارِ وَالمَعادِنِ كُلِّها . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إذا مُنِعَتِ الزَّكاةُ ظَهَرَتِ الحاجَةُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :ما فَرَضَ اللّهُ عَلى هذِهِ الاُمَّةِ شَيئا أشَدَّ عَلَيهِم مِنَ الزَّكاةِ ، وفيها تَهلِكُ عامَّتُهُم . ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مردم از پرداخت زكات خوددارى نكنند ، مگر آن كه بارش آسمان از ايشان دريغ گردد .

امام باقر عليه السلام :در نوشته على بن حسين عليهماالسلام چنين يافتيم : «هلا كه دوستان خدا را نه بيمى رسد و نه اندوهناك گردند» . اگر مردم واجب ها را به جا آورند ، سنت هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله را در پيش گيرند ، از آن چه خداوند حرام فرموده بپرهيزند ، در كاميابى از بهره هاى شتابان دنيا پارسايى ورزند ، به آن چه نزد خدا است بگرايند ، روزى پاكيزه خدا را بدون فخرفروشى و مال اندوزى كسب كنند ، و در مواردى كه حقوق واجب اقتضا كند انفاق ورزند ، آن گاه همانانى خواهند بود كه خداوند در كار و كسبشان بركت نهاده و به سبب اين كه براى آخرت ، [كار نيك] پيش مى فرستند ، پاداش مى يابند» .

امام باقر عليه السلام :در نوشته رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين يافتيم : «هر گاه مردم زكات ندهند ، زمين همه بركت هاى خود از جمله محصولات كشاورزى و ميوه ها و معادن را از ايشان دريغ مى كند» .

امام صادق عليه السلام :هر گاه زكات پرداخت نشود ، نيازمندى ظهور مى كند .

امام صادق عليه السلام :در اين امت ، خداوند بر هيچ واجبى بيش از زكات تأكيد نفرموده است و عموم ايشان نيز با عمل نكردن به آن هلاك مى گردند .

.

عنه عليه السلام :لَو أنَّ النّاسَ أدَّوا حُقوقَهُم لَكانوا عائِشينَ بِخَيرٍ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا عليه السلام :إذا حُبِسَتِ الزَّكاةُ ماتَتِ المَواشي . ⁽²⁾

معاني الأخبار عن أحمد بن محمّد بن خالد عن بعض من رواه يرفعه :إذا مُنِعَتِ الزَّكاةُ ساءَت حالُ الفَقيرِ وَالغَنِيِّ . قُلتُ : هذَا الفَقيرُ تَسوءُ حالُهُ لِما مُنِعَ مِن حَقِّهِ ، فَكَيفَ تَسوءُ حالُ الغَنِيِّ ؟ قالَ : الغَنِيُّ المانِعُ لِلزَّكاةِ تَسوءُ حالُهُ فِي الآخِرَةِ . ⁽³⁾

الإمام العسكريّ عليه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالى ... فَرَضَ عَلَيكُم لِأَولِيائِهِ حُقوقا ، فَأَمَرَكُم بِأَدائِها إلَيهِم ؛ لِيَحِلَّ لَكُم ماوَراءَ ظُهورِكُم مِن أزواجِكُم وأموالِكُم ومَأكَلِكُم ومَشرَبِكُم ، ويُعَرِّفَكُم بِذلِكَ البَرَكَةَ وَالنَّماءَ وَالثَّروَةَ ، ولِيَعلَمَ مَن يُطيعُهُ مِنكُم بِالغَيبِ . ⁽⁴⁾

۲ / ۷اِستِصلاحُ المالِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مِنَ المُروءَةِ استِصلاحُ المالِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۷ نگاهدارى درست از مال

امام صادق عليه السلام :اگر مردم حقوق خويش را ادا مى كردند ، به خير مى زيستند .

امام رضا عليه السلام :هر گاه زكات داده نشود ، چهارپايان مى ميرند .

معانى الاخبار از احمد بن محمّد بن خالد از كسى كه روايت را بى سند به امام عليه السلامبازگردانده :«هر گاه زكات داده نشود ، هم حال فقير پريشان گردد و هم حال توانگر» . گفتم: «فقير از آن جا كه حقش پرداخت نشده ، حالش پريشان گردد ؛ اما حال توانگر چرا پريشان شود؟» فرمود: «توانگرى كه زكات ندهد ، در آخرت حالش پريشان شود» .

امام عسكرى عليه السلام :همان خداى تعالى ... براى دوستان خود حقوقى بر عهده شما قرار داده و امرتان فرموده كه آن حقوق را ادا نماييد تا زنان و اموال و خوردنى و نوشيدنى اى كه در اختيار داريد ، حلالتان باشد ؛ و بدين سان ، بركت و رشد و ثروت را به شما بشناساند و بداند كدام يك از شما به سبب ايمان به غيب ، فرمان او را اطاعت مى كنيد .

۲ / ۷نگاهدارى درست از مالپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :از نشانه هاى مردانگى نگاهدارى درست از مال است .

.

عنه صلى الله عليه و آلهـ في صِفَةِ العَقلِ ـ: وأمَّا الرَّزانَةُ : فَيَتَشَعَّبُ مِنهَا اللُّطفُ وَالحَزمُ . . . وَاستِصلاحُ المالِ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ في كِتابِهِ إلَى الحارِثِ الهَمدانِيِّ ـ: اِستَصلِح كُلَّ نِعمَةٍ أنعَمَهَااللّهُ عَلَيكَ، ولا تُضَيِّعَنَّ نِعمَةً مِن نِعَمِ اللّهِ عِندَكَ ، وَليُرَ عَلَيكَ أثَرُ ما أنعَمَ اللّهُ بِهِ عَلَيكَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: مَن كانَ في يَدِهِ شَيءٌ مِن رِزقِ اللّهِ سُبحانَهُ فَليُصلِحهُ ؛ فَإِنَّكُم في زَمانٍ إذَا احتاجَ المَرءُ فيهِ إلَى النّاسِ كانَ أوَّلُ ما يَبذُلُهُ لَهُم دينَهُ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :لَم يَكتَسِب مالاً مَن لَم يُصلِحهُ . ⁽⁴⁾

معاني الأخبار عن الحارث الأعور :قالَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام لِلحَسَنِ ابنِهِ عليه السلام : يا بُنَيَّ ، مَا المُروءَةُ؟ فَقالَ : العَفافُ وإصلاحُ المالِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه السلام :عَلَيكَ بِإِصلاحِ المالِ ؛ فَإِنَّ فيهِ مَنبَهَةً لِلكَريمِ ، وَاستِغناءً عَنِ اللَّئيمِ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :تَعاهُدُ الرَّجُلِ ضَيعَتَهُ مِنَ المُروءَةِ . ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :إصلاحُ المالِ مِنَ الإِيمانِ . ⁽⁸⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در نشانه هاى عقل ـ: و اما وقار ؛ لطف ورزى و دورانديشى و ... درست نگاهداشتنِ مال ، از آن ريشه مى گيرد .

امام على عليه السلامـ در نامه اش به حارث همدانى ـ: هر نعمتى كه خداوند به تو ارزانى فرموده ، از آن به درستى نگاهدارى كن و هيچ يك از نعمت هاى خدا را نزد خويش تلف مكن ؛ كه بايد نشانه نعمت خدا نزد تو ديده شود .

امام على عليه السلامـ در كلمات حكيمانه منسوب به وى ـ: هر كس چيزى از روزى خداى سبحان را در اختيار دارد ، بايد از آن درست نگاهدارى كند ؛ زيرا شما در زمانه اى به سر مى بريد كه اگر انسان به مردم نيازمند شود ، نخست دينش را به آنان تسليم مى كند .

امام على عليه السلام :هر كه از مال به درستى نگاهدارى نكند ، نمى تواند دارايى فراهم آورد .

معانى الأخبار از حارث اعور :اميرالمؤمنين عليه السلام به پسرش حسن عليه السلامفرمود: «پسر عزيزم! مردانگى چيست؟» گفت: «پاكدامنى و نگاهدارى درست از مال» .

امام صادق عليه السلام :بايد از مال ، نيكو نگاهدارى كنى ؛ زيرا انسان گرامى با آن قدرت مى يابد و از فرومايه بى نياز مى شود .

امام صادق عليه السلام :اين كه انسان از كالاى خود نيكو نگاهدارى كند ، از مردانگى است .

امام صادق عليه السلام :نگاهدارى نيكو از مال نشانه ايمان است .

.

۲ / ۸اِستِثمارُ المالِالإمام زين العابدين عليه السلام :اِستِثمارُ المالِ تَمامُ المُروءَةِ . ⁽¹⁾

الكافي عن زرارة :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام يَقولُ : ما يُخَلِّفُ الرَّجُلُ شَيئا أشَدَّ عَلَيهِ مِنَ المالِ الصّامِتِ . قُلتُ : كَيفَ يَصنَعُ بِهِ ؟ قالَ : يَجعَلُهُ فِي الحائِطِ ـ يَعني فِي البُستانِ أوِ الدّارِ ـ . ⁽²⁾

الكافي عن محمّد بن عذافر عن أبيه :أعطى أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام أبي ألفا وسَبعَمِائَةِ دينارٍ فَقالَ لَهُ: اِتَّجِر بِها ، ثُمَّ قالَ: أما إنَّهُ لَيسَ لي رَغبَةٌ في رِبحِها وإن كانَ الرِّبحُ مَرغوبا فيهِ ، ولكِنّي أحبَبتُ أن يَرانِيَ اللّهُ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ مُتَعَرِّضا لِفَوائِدِهِ . قالَ : فَرَبِحتُ لَهُ فيها مِائَةَ دينارٍ ، ثُمَّ لَقيتُهُ فَقُلتُ لَهُ : قَد رَبِحتُ لَكَ فيها مِائَةَ دينارٍ ، قالَ : فَفَرِحَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلامبِذلِكَ فَرَحا شَديدا فَقالَ لي: أثبِتها في رَأسِ مالي . ⁽³⁾

۲ / ۹حفظ الأرضالإمام الصادق عليه السلامـ لِمُصادِفٍ مَولاهُ ـ: اِتَّخِذ عُقدَةً أو ضَيعَةً ؛ فَإِنَّ الرَّجُلَ إذا نَزَلَت بِهِ النّازِلَةُ أوِ المُصيبَةُ فَذَكَرَ أنَّ وَراءَ ظَهرِهِ ما يُقيمُ عِيالَهُ كانَ أسخى لِنَفسِهِ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۸ بهره ورى از دارايى

۲ / ۹ نگهدارىِ زمين

۲ / ۸بهره ورى از دارايىامام سجاد عليه السلام :همه مردانگى بهره ورى از مال است .

الكافى از زراره :از امام صادق عليه السلام شنيدم كه فرمود: «در آن چه انسان از خود به جا مى گذارد ، هيچ چيز به اندازه مال خاموش [= طلا و نقره] به زيان او نيست» . گفتم: «با آن چه كند؟» فرمود: «آن را در باغ هزينه كند . ⁽¹⁾»

الكافى از محمّد بن عذافر از پدرش :امام صادق عليه السلام به پدرم ۱۷۰۰ دينار داد و او را فرمود: «با آن بازرگانى كن» . سپس فرمود: «بدان كه مرا به سود آن رغبتى نيست ، هر چند كه سود ، خواستنى است . اما من دوست مى دارم كه خداوند بزرگِ بشكوه مرا در حالى بيند كه به بهره هاى آفريده او روى مى آورم» . پدرم گفت: «با آن مال صد دينار براى وى سود كسب كردم . سپس به ديدار وى رفتم و به او گفتم: با آن ، برايت صد دينار سود كسب كردم . او از اين خبر بسيار خرسند شد و مرا فرمود: آن را در سرمايه من قرار ده!» .

۲ / ۹نگهدارىِ زمينامام صادق عليه السلامـ به خدمتكارش مصادف ـ: زمينى پردرخت يا كشتزارى تهيه كن ؛ زيرا هر گاه اتفاقِ [ناگوار] يا مصيبتى براى انسان پيش آيد و او به ياد آورد كه پشتوانه اى مالى دارد كه خانواده اش را اداره كند سخاوتمندتر خواهد بود .

.

عنه عليه السلام :مُشتَرِي العُقدَةِ مَرزوقٌ وبائِعُها مَمحوقٌ . ⁽¹⁾

الكافي عن مسمع :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : إنَّ لي أرضا تُطلَبُ مِنّي ويُرَغِّبونّي ، فَقالَ لي : يا أبا سَيّارٍ ، أما عَلِمتَ أنَّ مَن باعَ الماءَ وَالطّينَ ذَهَبَ مالُهُ هَباءً؟! قُلتُ : جُعِلتُ فِداكَ! إنّي أبيعُ بِالثَّمَنِ الكَثيرِ ، وأشتَري ما هُوَ أوسَعُ رُقعَةً مِمّا بِعتُ ، قالَ : فَلا بَأسَ . ⁽²⁾

الكافي عن أبان بن عثمان :دَعاني جَعفَرٌ عليه السلام فَقالَ : باعَ فُلانٌ أرضَهُ؟ فَقُلتُ : نَعَم . قالَ : مَكتوبٌ فِي التَّوراةِ أنَّهُ : مَن باعَ أرضا أو ماءً ولَم يَضَعهُ في أرضٍ أو ماءٍ ذَهَبَ ثَمَنُهُ مَحقا . ⁽³⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :ثَمَنُ العَقارِ مَمحوقٌ ، إلاّ أن يُجعَلَ في عَقارٍ مِثلِهِ . ⁽⁴⁾

۲ / ۱۰حِفظُ المالِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن قُتِلَ دونَ مالِهِ فَهُوَ بِمَنزِلَةِ شَهيدٍ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۱۰ نگهدارىِ مال

امام صادق عليه السلام :خريدار زمين پردرخت روزى مى يابد و فروشنده آن كم بركت مى گردد .

الكافى از مسمع :به امام صادق عليه السلام گفتم: «مرا زمينى است كه از من مى خواهندش و به فروش آن ترغيبم مى كنند» . مرا فرمود: «اى ابو سيار! آيا نمى دانى كه هر كس آب و گِلى را بفروشد ، مالش بر باد رفته است؟» گفتم: «فدايت شوم ؛ آن را به بهاى بسيار مى فروشم و زمينى بزرگ تر از آن كه فروخته ام ، مى خرم» . فرمود: «خوب است» .

الكافى از ابان بن عثمان :امام صادق عليه السلام مرا فراخواند و فرمود: «آيا فلان كس زمينش را فروخت؟» گفتم: «آرى» . فرمود: «در تورات نوشته شده: هر كس زمينى يا آبى را بفروشد و با بهاى آن ، زمين يا آبى ديگر نخرد ، پولش نابود شده است» .

امام كاظم عليه السلام :پول فروش زمين و كشتزار نابود مى شود ، مگر آن كه براى خريد زمين يا كشتزارى همانند آن صرف شود .

۲ / ۱۰نگهدارىِ مالپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى كه براى حفظ مالش كُشته شود ، به منزله شهيد است .

.

الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: ثَلاثَةٌ لا يُستَحى مِنَ الخَتمِ عَلَيها : المالُ لِنَفيِ التُّهمَةِ ، وَالجَوهَرُ لِنَفاسَتِهِ ، وَالدَّواءُ لِلاِحتِياطِ مِنَ العَدُوِّ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :إنَّ إمساكَ الحافِظِ أجمَلُ مِن بَذلِ المُضَيِّعِ . ⁽²⁾

الكافي عن أبو الجارود :قالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام : إذا حَدَّثتُكُم بِشَيءٍ فَاسأَلوني عَن كِتابِ اللّهِ . ثُمَّ قالَ في حَديثِهِ : إنَّ اللّهَ نَهى عَنِ القيلِ وَالقالِ ، وفَسادِ المالِ ، وكَثرَةِ السُّؤالِ . فَقالوا : يَا بنَ رَسولِ اللّهِ ، وأينَ هذا مِن كِتابِ اللّهِ؟ قالَ : إنَّ اللّهَ عز و جليَقولُ في كِتابِهِ : «لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ . . .» الآية ، ⁽³⁾وقالَ : «وَ لاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَآءَ أَمْوَلَكُمُ الَّتِى جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَـمًا ، ⁽⁴⁾» وقالَ : «لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ⁽⁵⁾» . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ العَبدَ لَيَبسُطُ يَدَيهِ يَدعُو اللّهَ ويَسأَلُهُ مِن فَضلِهِ مالاً فَيَرزُقُهُ ، فَيُنفِقُهُ في ما لا خَيرَ فيهِ ، ثُمَّ يَعودُ فَيَدعو ، فَيَقولُ اللّهُ : أ لَم اُعطِكَ ؟! أ لَم أفعَل بِكَ كَذا وكَذا ؟! ⁽⁷⁾

.

امام على عليه السلامـ در كلمات حكيمانه منسوب به وى ـ: سه چيزند كه از مُهر نهادن و پوشيده نگاه داشتن آن ها شرم و باك نبايد داشت : مال ، براى دفع تهمت ؛ گوهر ، به سبب ارزشمندى اش ؛ و دارو ، به جهت احتياط از حيله دشمن .

امام على عليه السلام :اين كه نگاه دارنده مال در حفظ آن خسّت ورزد ، هر آينه زيباتر از گشاده دستى كسى است كه مال را تباه مى كند .

الكافى از ابو جارود :امام باقر عليه السلام فرمود : «هر گاه با شما حديث گويم ، مرا از كتاب خدا بپرسيد» . سپس امام در سخنش فرمود: «همانا خداوند از بگومگو و تباه شدن مال و زياد پرسيدن نهى فرموده است» . گفتند: «اى زاده رسول خدا! اين را با كتاب خدا چه نسبتى است؟» فرمود: «خداوند در كتابش فرمايد: «در بسيارى از رازگويى هاى ايشان خيرى نيست ...» و «و به بى خردان ، اموالتان را كه خداوند مايه برپايى تان ساخته ، مسپاريد» و «از چيزهايى مپرسيد كه اگر براى شما آشكار گردد ، ناگوارتان افتد» » .

امام صادق عليه السلام :همانا بنده دستانش را براى دعا به سوى خدا مى گشايد و از فضل او ، مالى طلب مى كند ؛ آن گاه خداوند به وى روزى عطا مى فرمايد ، ليكن او آن مال را به گونه اى كه خيرى در آن نيست ، مصرف مى كند ؛ سپس كه به دعا باز مى گردد ، خداوند مى فرمايد: «آيا به تو عطا نكردم؟ آيا برايت چنين و چنان نكردم؟»

.

عنه عليه السلام :أربَعَةٌ لا تُستَجابُ لَهُم دَعوَةٌ : رَجُلٌ جالِسٌ في بَيتِهِ يَقولُ : اللّهُمَّ ارزُقني ؛ فَيُقالُ لَهُ : ألَم آمُركَ بِالطَّلَبِ؟! ورَجُلٌ كانَت لَهُ امرَأَةٌ فَدَعا عَلَيها ؛ فَيُقالُ لَهُ : ألَم أجعَل أمرَها إلَيكَ؟! ورَجُلٌ كانَ لَهُ مالٌ فَأَفسَدَهُ فَيَقولُ : اللّهُمَّ ارزُقني ؛ فَيُقالُ لَهُ : ألَم آمُركَ بِالاِقتِصادِ؟! ألَم آمُركَ بِالإِصلاحِ؟! ثُمَّ قالَ : «وَ الَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ وَ لَمْ يَقْتُرُواْ وَ كَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا ، ⁽¹⁾» ورَجُلٌ كانَ لَهُ مالٌ فَأَدانَهُ بِغَيرِ بَيِّنَةٍ ؛ فَيُقالُ لَهُ : ألَم آمُركَ بِالشَّهادَةِ؟! ⁽²⁾

۲ / ۱۱مَسؤولِيَّةُ الاُمَّةِ إزاءَ إقامَةِ الحُقوقِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :كَيفَ تُقَدَّسُ اُمَّةٌ لا تَأخُذُ لِضَعيفِها مِن شَديدِها حَقَّهُ وهُوَ غَيرُ مُتَعتَعٍ ؟! ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا قُدِّسَت اُمَّةٌ لا يُقضى فيها بِالحَقِّ ، فَيَأخُذَ ضَعيفُها حَقَّهُ مِن قَوِيِّها غَيرَ مُتَعتَعٍ . ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ في كِتابِهِ لِلأَشتَرِ لَمّا وَلاّهُ عَلى مِصرَ ـ: وَاجعَل لِذَوِي الحاجاتِ مِنكَ قِسما تُفَرِّغُ لَهُم فيهِ شَخصَكَ وتَجلِسُ لَهُم مَجلِسا عامّا ، فَتَتَواضَعُ فيهِ للّهِِ الَّذي خَلَقَكَ ، وتُقعِدُ عَنهُم جُندَكَ وأعوانَكَ مِن أحراسِكَ وشُرَطِكَ ، حَتّى يُكَلِّمَكَ مُتَكَلِّمُهُم غَيرَ مُتَتَعتِعٍ ؛ فَإِنّي سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آلهيَقولُ في غَيرِ مَوطِنٍ : لَن تُقَدَّسَ اُمَّةٌ لا يُؤخَذُ لِلضَّعيفِ فيها حَقُّهُ مِنَ القَوِيِّ غَيرَ مُتَتَعتِعٍ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۱۱ مسؤوليت جامعه براى اداى حقوق

امام صادق عليه السلام :دعاى چهار كس پذيرفته نشود : مردى كه در خانه اش بنشيند و بگويد: «بار خدايا! مرا روزى ده .» پس به وى گفته مى شود: «مگر تو را فرمان ندادم كه در پى روزى برآيى؟» ديگرى مردى است كه همسرش را نفرين كند . به وى گفته شود : «مگر كار او را به تو وانگذاردم؟» و ديگر مردى است كه مالى دارد و آن را تباه مى كند و مى گويد: «بار خدايا! مرا روزى ده» . به او گفته شود : «مگر به تو فرمان ندادم كه ميانه روى كنى و از مالت درست بهره ببرى؟» ـ سپس امام اين آيه را خواند: «و كسانى كه هر گاه مصرف كنند ، نه اسراف ورزند و نه تنگ گيرند ، بلكه راه ميانه را روند» . ـ و ديگر مردى است كه مالى دارد و آن را بدون شاهد گرفتن وام دهد . به وى گفته شود : «مگر تو را فرمان ندادم كه شاهد گيرى؟»

۲ / ۱۱مسؤوليت جامعه براى اداى حقوقپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :چگونه مى توان جامعه اى را به پاكى ستود كه حق ضعيفش را از نيرومندش نمى ستاند ، بى آن كه فرد ضعيف در اضطراب و نگرانى به سر بَرد؟

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :به پاكى ستوده نشود جامعه اى كه در آن ، به حق حكم نشود تا ضعيفش بدون اضطراب ، حق خود را از نيرومندش بستاند .

امام على عليه السلامـ در نامه اش به مالك اشتر ، آن گاه كه وى را به حكمرانى مصر گماشت ـ: بخشى از وقت خود را به كسانى اختصاص ده كه به تو نياز دارند تا خود ، به كار ايشان پردازى . در مجلس عمومى با آنان بنشين و در آن مجلس نزد خداى آفريننده خويش فروتنى پيشه كن . سربازان و يارانت را كه به نگاهبانى و حراستت موظفند ، از سر راه ايشان دور دار تا سخنگوى آنان بدون اضطراب با تو سخن گويد ؛ كه من در موارد گوناگون از رسول خدا شنيدم كه مى فرمود : «به پاكى ستوده نشود جامعه اى كه در آن ، حق ضعيف ، بدون اضطراب از نيرومند ستانده نشود» .

.

الإمام الصادق عليه السلام :ما قُدِّسَت اُمَّةٌ لَم يُؤخَذ لِضَعيفِها مِن قَوِيِّها بِحَقِّهِ غَيرَ مُتَعتَعٍ . ⁽¹⁾

.

امام صادق عليه السلام :به پاكى ستوده نشود جامعه اى كه حق ضعيفش ، بدون اضطراب از نيرومند ستانده نشود .

.

الفصل الثالث: المبادئ الأخلاقيّة۳ / ۱حُسنُ النِّيَّةِالإمام الصادق عليه السلام :مَن حَسُنَت نِيَّتُهُ زيدَ في رِزقِهِ . ⁽¹⁾

۳ / ۲حُسنُ الخُلُقِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :حُسنُ الخُلُقِ وكَفُّ الأَذى يَزيدانِ فِي الرِّزقِ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :في سَعَةِ الأَخلاقِ كُنوزُ الأَرزاقِ . ⁽³⁾

.

فصل سوم : اصول اخلاقى

۳ / ۱ نيك نيّت بودن

۳ / ۲ نيك خوى بودن

فصل سوم: اصول اخلاقى۳ / ۱نيك نيّت بودنامام صادق عليه السلام :هر كه نيتش نيك باشد ، روزى اش افزوده گردد .

۳ / ۲نيك خوى بودنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نيك خويى و آزار نكردن ، روزى را افزايش مى دهد .

امام على عليه السلام :گنج هاى روزى ها در گشاده خُلقى نهفته است .

.

عنه عليه السلام :عَلَيكُم بِالسَّخاءِ وحُسنِ الخُلُقِ ؛ فَإِنَّهُما يَزيدانِ الرِّزقَ ويوجِبانِ المَحَبَّةَ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ :سَعَةُ الأَخلاقِ كيمِياءُ الأَرزاقِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :مَن ساءَ خُلُقُهُ ضاقَ رِزقُهُ ؛ مَن كَرُمَ خُلُقُهُ اتَّسَعَ رِزقُهُ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :حُسنُ الأَخلاقِ يُدِرُّ الأَرزاقَ ، ويُؤنِسُ الرِّفاقَ . ⁽⁴⁾

۳ / ۳الرِّفقرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ فِي الرِّفقِ الزِّيادَةَ وَالبَرَكَةَ ، ومَن يُحرَمِ الرِّفقَ يُحرَمِ الخَيرَ . ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَنِ استَعمَلَ الرِّفقَ استَدَرَّ الرِّزقَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :التَّلَطُّفُ مِفتاحُ الرِّزقِ . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق عليه السلام :أيُّما أهلِ بَيتٍ اُعطوا حَظَّهُم مِنَ الرِّفقِ فَقَد وَسَّعَ اللّهُ عَلَيهِم فِي الرِّزقِ . ⁽⁸⁾

.

۳ / ۳ مدارا

امام على عليه السلام :بر شما باد بخششگرى و نيك خويى ؛ زيرا روزى را مى افزايند و محبت پديد مى آورند .

امام على عليه السلامـ در كلمات حكيمانه منسوب به وى ـ: گشاده خُلقى كيمياى روزى است .

امام على عليه السلام :هر كه زشت خوى باشد ، روزى اش تنگ گردد و هر كه خوش خوى باشد ، روزى اش گشاده گردد .

امام على عليه السلام :خوش خويى روزى ها را سرازير مى كند و دوستان را الفت مى بخشد .

۳ / ۳مداراپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :در مدارا ، افزايش روزى و بركت نهفته است و هر كه از مدارا بى بهره باشد ، از خير بهره ندارد .

امام على عليه السلام :هر كه با مدارا رفتار كند ، روزى اش افزون گردد .

امام على عليه السلام :لطف ورزيدن كليد روزى است .

امام صادق عليه السلام :هر خانواده اى كه از مهر و مدارا بهره داشته باشند ، خداوند در روزى ايشان گشايش پديد آورد .

.

الإمام الكاظم عليه السلام :إنَّ الرِّفقَ وَالبِرَّ وحُسنَ الخُلُقِ يَعمُرُ الدِّيارَ ، ويَزيدُ فِي الرِّزقِ . ⁽¹⁾

۳ / ۴حُسنُ القَولِالإمام زين العابدين عليه السلام :القَولُ الحَسَنُ يُثرِي المالَ ، ويُنمِي الرِّزقَ ، ويُنسِئُ فِي الأَجَلِ . ⁽²⁾

۳ / ۵الزُّهدالإمام عليّ عليه السلام :لَن يَفتَقِرَ مَن زَهِدَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :الزّاهِدونَ فِي الدُّنيا مُلوكُ الدُّنيا وَ الآخِرَةِ ، ومَن لَم يَزهَد فِي الدُّنيا ورَغِبَ فيها فَهُوَ فَقيرُ الدُّنيا وَالآخِرَةِ ، ومَن زَهِدَ فيها مَلَكَها ، ومَن رَغِبَ فيها مَلَكَتهُ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ خوش گفتارى

۳ / ۵ پارسايى

امام كاظم عليه السلام :همانا مدارا و نيكى و خوش خلقى مايه آبادانى و افزايش روزى است .

۳ / ۴خوش گفتارىامام سجاد عليه السلام :گفتار نيك مال را مى افزايد ، روزى را رشد مى دهد ، و مرگ را به تأخير مى اندازد .

۳ / ۵پارسايىامام على عليه السلام: هر كه پارسايى پيشه كند ، فقير نگردد .

امام على عليه السلام :پارسايانِ دنيا ، شاهانِ دنيا و آخرتند ؛ و هر كه دنياگريز نباشد و به آن روى آورد ، در دنيا و آخرت فقير است ؛ و هر كه بدان نگرايد ، آن را مالك گردد ؛ و هر كه بدان رغبت ورزد ، دنيا وى را مالك گردد .

.

۳ / ۶التَّقوىرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن رُزِقَ تُقىً فَقَد رُزِقَ خَيرَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :عَلَيكَ بِتَقوَى اللّهِ ؛ فَإِنَّها جِماعُ كُلِّ خَيرٍ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :التَّقوى ظاهِرُهُ شَرَفُ الدُّنيا ، وباطِنُهُ شَرَفُ الآخِرَةِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :مَن رُزِقَ الدّينَ فَقَد رُزِقَ خَيرَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :أمّا بَعدُ ، فَإِنّي اُوصيكُم بِتَقوَى اللّهِ . . . فَمَن أخَذَ بِالتَّقوى عَزَبَت عَنهُ الشَّدائِدُ بَعدَ دُنُوِّها . . . وتَحَدَّبَت عَلَيهِ الرَّحمَةُ بَعدَ نُفورِها ، وتَفَجَّرَت عَلَيهِ النِّعَمُ بَعدَ نُضوبِها ، ووَبَلَت عَلَيهِ البَرَكَةُ بَعدَ إرذاذِها . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :التَّقوى أقوى أساسٍ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :التُّقى سائِقٌ إلى كُلِّ خَيرٍ . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق عليه السلام: مَن يَتَّقِ اللّهَ فَقَد أحرَزَ نَفسَهُ مِنَ النّارِ بِإِذنِ اللّهِ ، وأصابَ الخَيرَ كُلَّهُ فِي الدُّنيا وَالآخِرَةِ . ⁽⁸⁾

راجع : ص ۳۶ (سعادة الدُّنيا والآخرة) .

.

۳ / ۶ پرهيزگارى

۳ / ۶پرهيزگارىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس پرهيزگارى روزى اش شده باشد ، خير دنيا و آخرت را نصيب مى برد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بر تو باد تقواى خدا ؛ كه در آن همه خيرها گرد آيد .

امام على عليه السلام :ظاهر پرهيزگارى ، شرافت دنيا ؛ و باطن آن ، شرافت آخرت است .

امام على عليه السلام :هر كه ديندارى روزى اش شده باشد ، خير دنيا و آخرت را بهره برده است .

امام على عليه السلام :اما بعد ؛ هر آينه شما را به تقواى خدا سفارش مى كنم ... ؛ كه هر كس پرهيزگارى پيشه كند ، سختى ها پس از نزديك شدن به وى از او دورى جويند . . . و رحمت پس از رويگردانى از وى به او روى آورد ؛ و نعمت ها پس از فرو رفتن ، شكوفا گردند ؛ و بركت پس از بند آمدن ، فراوان بر وى ببارد .

امام على عليه السلام :پرهيزگارى استوارترين پايه است .

امام على عليه السلام :پرهيزگارى پيش برنده به سوى هر خير است .

امام صادق عليه السلام :هر كس تقواى خدا را پيشه كند ، به رخصت خداوند ، خود را از آتش دور داشته و به همه خوبى هاى دنيا و آخرت دست يافته است .

ر .ك : ص۳۷ (خوشبختى دنيا و آخرت)

.

۳ / ۷الذِّكررسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن ألبَسَهُ اللّهُ نِعمَةً فَليُكثِر مِنَ الحَمدِ للّهِِ ، ومَن كَثُرَت هُمومُهُ فَليَستَغفِرِ اللّهَ ، ومَن أبطَأَ عَنهُ رِزقُهُ فَليُكثِر مِن قَولِ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن حَلِيَ ⁽²⁾في عَينِهِ شَيءٌ مِنَ الأَهلِ وَالمالِ وَالوَلَدِ فَقالَ : ما شاءَ اللّهُ لا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ ، مُتِّعَ بِهِ ، ألا تَرى إلى قَولِهِ تَعالى : «وَ لَوْ لاَ إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَآءَ اللَّهُ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ⁽³⁾» ؟! ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن اُعجِبَ بِشَيءٍ مِن أموالِهِ وأرادَ بَقاءَهُ فَليَقُل : ما شاءَ اللّهُ لا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۶۳۴ (الشكر) .

۳ / ۸الشُّكرالكتاب :«وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَـئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَـئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِى لَشَدِيدٌ . ⁽⁶⁾»

.

۳ / ۷ ذكر

۳ / ۸ شكرگزارى

۳ / ۷ذكرپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه خداوند بر تن وى جامه نعمت پوشاند ، بايد فراوان «الحمدللّه » گويد ؛ و هر كه اندوهش بسيار شود ، بايد «استغفراللّه » گويد ؛ و هر كه روزى اش به كُندى رسد ، بايد فراوان گويد: «لا حول ولا قوة إلاّ باللّه » .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه بهره اى از خانواده و مال و فرزند در نظرش زيبا جلوه كند و ذكر «ما شاء اللّه لا قوة الا باللّه » [= هر چه خداى خواهد ؛ نيرويى جز به يارى خداى نيست] را بر زبان راند ، از آن بهره برخوردار مى شود . مگر سخن خداى تعالى را در نمى نگرى : «و چرا آن گاه كه به بوستانت درآمدى ، نگفتى: هر چه خداى خواهد ؛ نيرويى جز به يارى خداى نيست» ؟

امام صادق عليه السلام :هر كه بهره اى از دارايى هايش برايش نيك جلوه كند و خواستار پايدارى آن باشد ، بايد بگويد : «ما شاء اللّه لا قوة الا باللّه » [= هر چه خداى خواهد ؛ نيرويى جز به يارى خداى نيست] .

ر .ك : ص۶۳۵ (شكرگزارى).

۳ / ۸شكرگزارىقرآن:«و هنگامى كه پروردگارتان به شما آگاهى داد كه اگر شكرگزاريد ، همانا شما را نعمت بيفزايم و اگر ناسپاسى كنيد ، هر آينه عذاب من سخت است.»

.

الحديث :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يَرزُقُ اللّهُ عز و جل عَبدا الشُّكرَ فَيَحرِمَهُ الزِّيادَةَ ؛ لِأَنَّ اللّهَ عز و جليَقولُ : «لَـئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ . ⁽¹⁾»

عنه صلى الله عليه و آله مِمّا أوصى بِهِ ـ :عَلَيكَ بِالدُّعاءِ ؛ فَإِنَّكَ لا تَدري مَتى يُستَجابُ لَكَ ، وعَلَيكَ بِالشُّكرِ ؛ فَإِنَّ الشُّكرَ زِيادَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَغُرَّنَّكُم مِن رَبِّكُم طولُ النَّسيئَةِ وتَمادِي الإِمهالِ وحُسنُ التَّقاضي ؛ فَإِنَّ أخذَهُ أليمٌ وعَذابَهٌ شَديدٌ ؛ إنَّ للّهِِ تَعالى عَلى نِعَمِهِ حَقّا وهُوَ شُكرُهُ ، فَمَن أدّاهُ زادَهُ ، ومَن قَصَّرَ فيهِ سَلَبَهُ مِنهُ ؛ فَليَراكُمُ اللّهُ مِنَ النِّقمَةِ وَجِلينَ كَما يَراكُم بِالنِّعمَةِ فَرِحينَ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :شُكرُ المُنعِمِ يَزيدُ فِي الرِّزقِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :مَن حَمِدَ اللّهَ أغناهُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :ما أنعَمَ اللّهُ عَلى عَبدٍ نِعمَةً فَشَكَرَها بِقَلبِهِ إلاَّ استَوجَبَ المَزيدَ فيها قَبلَ أن يُظهِرَ شُكرَها عَلى لِسانِهِ . ⁽⁶⁾

.

حديث:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ بنده اى نيست كه خداوند شكر را روزى اش فرموده باشد و از افزايش نعمت محرومش گرداند ؛ زيرا خود مى فرمايد: «اگر شكرگزاريد ، همانا شما را نعمت بيفزايم» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ از جمله سفارش هاى او ـ: بر تو باد دعا كردن ، كه تو ندانى چه هنگام دعايت مستجاب گردد ؛ و بر تو باد شكر گزاردن ، كه شكر سبب افزايش نعمت است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اين كه پروردگارتان ديرزمانى از گناهانتان چشم مى پوشد و بسيار مهلتتان مى دهد و با شما نيك برخورد مى كند ، نبايد مايه فريفتگى تان شود ؛ زيرا گرفتار ساختنش دردآور و عذابش سخت است . خداى تعالى را به ازاى نعمت هايش حقى است كه همان شكر است . هر كه شكر به جاى آورد ، خدا نعمتش را بيفزايد ؛ و هر كه در شكرگزارى كوتاهى ورزد ، نعمتش را از او بگيرد . پس بايد خداوند بنگرد كه از كيفر بيمناكيد ، همان گونه كه به نعمت شادمانيد .

امام على عليه السلام :سپاس گزارى از نعمت بخش ، روزى را مى افزايد .

امام على عليه السلام :هر كه خداى را سپاس گويد ، خدا توانگرى اش دهد .

امام على عليه السلام :خداوند به بنده اى نعمت نداد و او با دل و جان شكرش ننهاد ، مگر آن كه [حتى ]پيش از بر زبان راندن آن شكر ، شايسته افزايش آن نعمت گرديد .

.

عنه عليه السلام :ما كانَ اللّهُ لِيَفتَحَ عَلى عَبدٍ بابَ الشُّكرِ ويُغلِقَ عَنهُ بابَ الزِّيادَةِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :مَن اُعطِيَ الشُّكرَ لَم يُحرَمِ الزِّيادَةَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :يا أيُّهَا النّاسُ ، إنَّ للّهِِ في كُلِّ نِعمَةٍ حَقّا ، فَمَن أدّاهُ زادَهُ ، ومَن قَصَرَ عَنهُ خاطَرَ بِزَوالِ النِّعمَةِ وتَعَجُّلِ العُقوبَةِ ؛ فَليَراكُمُ اللّهُ مِنَ النِّعمَةِ وَجِلينَ كَما يَراكُم مِنَ الذُّنوبِ فَرِقينَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :شُكرُ النِّعَمِ يُضاعِفُها ويَزيدُها . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :النِّعمَةُ مَوصولَةٌ بِالشُّكرِ ، وَالشُّكرُ مَوصولٌ بِالمَزيدِ ، وهُما مَقرونانِ في قَرنٍ ، فَلَن يَنقَطِعَ المَزيدُ مِنَ اللّهِ سُبحانَهُ حَتّى يَنقَطِعَ الشُّكرُ مِنَ الشّاكِرِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام:أبلَغُ ما تُستَمَدُّ بِهِ النِّعمَةُ الشُّكرُ ، وأعظَمُ ما تُمَحَّصُ بِهِ المِحنَةُ الصَّبرُ . ⁽⁶⁾

.

امام على عليه السلام :چنان نيست كه خداوند درِ شكر را بر بنده اى بگشايد و درِ نعمت افزايى را بر وى ببندد .

امام على عليه السلام :هر كه از شكر بهره ور باشد ، از افزايش نعمت محروم نگردد .

امام على عليه السلام :اى مردم! همانا خداى را در هر نعمتى حقى واجب است و هر كه آن را ادا كند ، خداوند آن نعمت را بيفزايد ؛ و هر كس در آن كوتاهى ورزد ، به سلب نعمت و پيش افتادن كيفر گرفتار گردد . پس بايد خداوند بنگردتان كه از [سلب ]نعمت بيمناكيد ، همان سان كه شما را از گناهان جدا مى بيند .

امام على عليه السلام :شكر نعمت ها سبب بالندگى و افزايندگى آن ها است .

امام على عليه السلام :نعمت پيوسته به شكر است و شكر پيوسته به فزونى نعمت ؛ و آن دو با يكديگر همراهند . پس افزونى نعمت از جانب خداى سبحان قطع نشود ، مگر آن گاه كه شكر از سوى شكرگزارنده قطع شود .

امام على عليه السلام :آن چه بيش از هر چيز نعمت را بيفزايد ، شكر است ؛ و بزرگ ترين مايه چيره شدن بر محنت ، صبر است .

.

عنه عليه السلام :شُكرُ النِّعَمِ يوجِبُ مَزيدَها ، وكُفرُها بُرهانُ جُحودِها . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :لا نَفادَ لِفائِدَةٍ إذا شُكِرَت ، ولا بَقاءَ لِنِعمَةٍ إذا كُفِرَت . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :شُكرُ النِّعمَةِ يَقضي بِمَزيدِها ، ويوجِبُ تَجديدَها . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :الشُّكرُ عَلَى النِّعمَةِ جَزاءٌ لِماضيها ، وَاجتِلابٌ لاِتيها . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :مَن جَعَلَ الحَمدَ خِتامَ النِّعمَةِ ، جَعَلَهُ اللّهُ سُبحانَهُ مِفتاحَ المَزيدِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :شُكرُ الإِلهِ يُدِرُّ النِّعَمَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :اِغتَنِمُوا الشُّكرَ ؛ فَأَدنى نَفعِهِ الزِّيادَةُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :ثَمَرَةُ الشُّكرِ زِيادَةُ النِّعَمِ . ⁽⁸⁾

عنه عليه السلام :النِّعَمُ تَدوم بِالشُّكرِ . ⁽⁹⁾

عنه عليه السلام :اُشكُر مَن أنعَمَ عَلَيكَ ، وأنعِم عَلى مَن شَكَرَكَ ؛ فَإِنَّهُ لا زَوالَ لِلنِّعمَةِ إذا شُكِرَت ولا بَقاءَ لَها إذا كُفِرَت ⁽¹⁰⁾. ⁽¹¹⁾

.

امام على عليه السلام :شكر نعمت ها موجب افزايش آن ها ؛ و ناسپاسىِ آن ها نشانه ناديده گرفتنشان است .

امام على عليه السلام :بهره اى كه شكر آن گزارده شود ، پايان نپذيرد ؛ و نعمتى كه سپاسش به جاى آورده نشود ، پايدار نماند .

امام على عليه السلام :شكر نعمت ها سبب افزايش آن ها مى شود و تازگى شان مى بخشد .

امام على عليه السلام :شكر نعمت سزاى موهبت گذشته ؛ و جلب كننده موهبت آينده است .

امام على عليه السلام :هر كه در پايان نعمت ، سپاس به جاى آورد ، خداوند سبحان سپاس وى را كليد افزون بخشى به او قرار دهد .

امام على عليه السلام :شكر خداوند نعمت ها را سرازير كند .

امام على عليه السلام :شكر را غنيمت شماريد ؛ كه كم ترين بهره آن افزايش نعمت است .

امام على عليه السلام :فايده شكر فزونى نعمت است .

امام على عليه السلام :نعمت ها با شكر پايدار شوند .

امام على عليه السلام :هر كه را به تو نعمتى رساند ، سپاس به جاى آور ؛ و آن را كه سپاست گويد ، از نعمت بهره مند ساز ؛ زيرا نعمتى كه شكرش گزارده شود ، نابود نگردد و آن كه ناسپاسى شود ، پايدار نماند .

.

عنه عليه السلام :إذا نَزَلَت بِكَ النِّعمَةُ فَاجعَل قِراهَا الشُّكرَ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :أحسَنُ النّاسِ حالاً فِي النِّعَمِ مَنِ استَدامَ حاضِرَها بِالشُّكرِ ، وَارتَجَعَ فائِتَها بِالصَّبرِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :أحَقُّ النّاسِ بِزِيادَةِ النِّعمَةِ أشكَرُهُم لِما اُعطِيَ مِنها . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :لَن يَقدِرَ أحَدٌ أن يُحَصِّنَ النِّعَمَ بِمِثلِ شُكرِها . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :الشُّكرُ زينَةُ الغِنى . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :إنَّ المُؤمِنَ . . . إذَا استَغنى شَكَرَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :لا تَكُن مِمَّن . . . يَعجِزُ عَن شُكرِ ما اُوتِيَ ويَبتَغِي الزِّيادَةَ في ما بَقِيَ . ⁽⁷⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لِبَعضِ وُلدِهِ ـ: يا بُنَيَّ ، اشكُرِ اللّهَ في ما أنعَمَ عَلَيكَ ، وأنعِم عَلى مَن شَكَرَكَ ؛ فَإِنَّهُ لا زَوالَ لِلنِّعمَةِ إذا شَكَرتَ عَلَيها ، ولا بَقاءَ لَها إذا كَفَرتَها ، وَالشّاكِرُ بِشُكرِهِ أسعَدُ مِنهُ بِالنِّعمَةِ الَّتي وَجَبَ عَلَيهِ الشُّكرُ بِها ، وتَلا ـ يَعني عَلِيَّ بنَ الحُسَينِ عليهماالسلام ـ قَولَ اللّهِ تَعالى : «وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَـئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ... ⁽⁸⁾» إلى آخِرِ الآيَةِ . ⁽⁹⁾

.

امام على عليه السلام :هر گاه نعمت بر تو فرود آيد ، از پس آن شكر به جاى آور .

امام على عليه السلام :نيكو حال ترين مردم در برخوردارى از نعمت ها كسى است كه نعمت موجود را شكر گويد و بر نعمت از دست رفته صبر كند .

امام على عليه السلام :سزاوارترين كس براى بهره بردن از نعمتِ افزون ، آن است كه نعمت هاى عطا شده را بيش تر شكر گويد .

امام على عليه السلام :آن قدر كه با شكر مى توان نعمت ها را پايدارى بخشيد ، با روش ديگر نتوان! .

امام على عليه السلام :شكر آراينده توانگرى است .

امام على عليه السلام :هر آينه مؤمن . . . چون توانگر شود ، شكر به جاى آورد .

امام على عليه السلام :همچون كسى مباش كه . . . از شكر آن چه به وى عطا شده ، درمانده و باز در جست و جوى فزونى نعمت باقى مانده است .

امام سجاد عليه السلامـ در سفارش به يكى از فرزندانش ـ: پسر عزيزم! براى نعمتى كه خدا به تو بخشيده ، او را شكر كن و كسى را كه سپاست مى گويد ، نعمت بخش ؛ كه نعمت را چون سپاسش گويى ، نيستى نباشد و چون ناسپاسى اش كنى ، پايدار نماند . و شكر كننده در حال شكرگزارى اش سعادتمندتر از حال برخوردارى اش از آن نعمتى است كه شكرش بر وى واجب گشته است . ـ سپس امام اين آيه را تا پايان تلاوت فرمود : ـ «و به ياد آور آن گاه را كه پروردگارتان آگاهى داد كه چون شكر گوييد ، نعمتتان را افزون سازم» .

.

الإمام الباقر عليه السلام :لا وَاللّهِ ما أرادَ اللّهُ تَعالى مِنَ النّاسِ إلاّ خَصلَتَينِ : أن يُقِرّوا لَهُ بِالنِّعَمِ فَيَزيدَهُم ، وبِالذُّنوبِ فَيَغفِرَها لَهُم . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَكتوبٌ فِي التَّوراةِ : اُشكُر مَن أنعَمَ عَلَيكَ وأنعِم عَلى مَن شَكَرَكَ ؛ فَإِنَّهُ لا زَوالَ لِلنَّعماءِ إذا شُكِرَت ، ولا بَقاءَ لَها إذا كُفِرَت . الشُّكرُ زِيادَةٌ فِي النِّعَمِ وأمانٌ مِنَ الغِيَرِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :الغَنِيُّ الشّاكِرُ ؛ لَهُ مِنَ الأَجرِ كَأَجرِ المَحرومِ القانِعِ . ⁽³⁾

مكارم الأخلاق عن إسحاق بن عمّار :خَرَجتُ مَعَ أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلاموهُوَ يُحَدِّثُ نَفسَهُ ، ثُمَّ استَقبَلَ القِبلَةَ فَسَجَدَ طَويلاً ، ثُمَّ ألزَقَ خَدَّهُ الأَيمَنَ بِالتُّرابِ طَويلاً ، قالَ : ثُمَّ مَسَحَ وَجهَهُ ثُمَّ رَكِبَ ، فَقُلتُ لَهُ : بِأَبي أنتَ واُمّي! لَقَد صَنَعتَ شَيئا ما رَأَيتُهُ قَطُّ! قالَ : يا إسحاقُ ، إنّي ذَكَرتُ نِعمَةً مِن نِعَمِ اللّهِ عز و جلعَلَيَّ ، فَأَحبَبتُ أن اُذَلِّلَ نَفسي . ثُمَّ قالَ : يا إسحاقُ ، ما أنعَمَ اللّهُ عَلى عَبدِهِ بِنِعمَةٍ فَشَكَرَها بِسَجدَةٍ يَحمَدُ اللّهَ فيها فَفَرَغَ مِنها حَتّى يُؤمَرَ لَهُ بِالمَزيدِ مِنَ الدّارَينِ . ⁽⁴⁾

.

امام باقر عليه السلام :به خدا سوگند كه او از مردم جز دو ويژگى نخواسته است : نزد وى به نعمت هايش زبان اقرار گشايند تا آن را افزايش دهد ؛ و به گناهانشان اعتراف نمايند تا ايشان را بيامرزد .

امام صادق عليه السلام :در تورات نوشته شده: «آن كس را كه به تو نعمتى دهد ، شكر كن و آن كس را كه سپاست گويد ، نعمت بخش ؛ كه نعمت ها چون شكرشان به جاى آيد ، فنا نپذيرند و چون ناسپاسى گردند ، پايدارى نيابند . شكر نعمت را مى افزايد و آن را از زوال در امان مى دارد» .

امام صادق عليه السلام :توانگرِ شكرگزار همان پاداشى را دارد كه محرومِ قناعت پيشه .

مكارم الاخلاق از اسحاق بن عمار :همراه امام صادق عليه السلام روان گشتم ، در حالى كه با خود سخن مى گفت . سپس روى به قبله نهاد و ديرزمانى سجده كرد . سپس ديرگاهى گونه راستش را بر خاك چسباند و آن گاه خاك را از چهره اش زدود و بر مركبش سوار شد . به وى گفتم: «پدر و مادرم فدايت! كارى كردى كه تاكنون نديده بودم» . فرمود: «اى اسحاق! نعمتى از نعمت هاى خدا بر خويش را به ياد آوردم ؛ پس خواستم كه خود را براى خدا كوچك سازم .» سپس فرمود: «اى اسحاق! خداوند به بنده اى نعمتى نداده كه وى آن را با سجده اى شكر گويد و خداى را در آن سجده سپاس گزارد ، مگر اين كه پس از فراغت از آن ، خداوند فرمان دهد كه نعمت افزون در هر دو سراى به وى عطا كنند» .

.

الإمام عليّ عليه السلامـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: وكَم رَأَينا مِن ذَوي ثَروَةٍلَم يُقبِلوا بِالشُّكرِ إقبالَها تاهوا عَلَى الدُّنيا بِأَموالِهِموقَيَّدوا بِالبُخلِ أقفالَها لَو شَكَرُوا النِّعمَهَ جازاهُمُمَقالَةَ الشُّكرِ الَّتي قالَها لَئِن شَكَرتُم لَأَزيدَنَّكُملكِنَّما كُفرُهُم غالَها ⁽¹⁾

۳ / ۹القَصدرسول اللّه صلى الله عليه و آله :عَلَيكُم بِالاِقتِصادِ ؛ فَمَا افتَقَرَ قَومٌ قَطُّ اقتَصَدوا . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ما عالَ مَنِ اقتَصَدَ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِيَّةِ ـ: الاِقتِصادُ يُنمِي اليَسيرَ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۹ ميانه روى

امام على عليه السلامـ در ديوان منسوب به وى ـ: و بسا ديديم ثروتمندانى راكه به شكرگزارى روى نياورند ؛ و به اموال خويش در دنيا كبر فروختندو بر آن قفل خسّت زدند . اگر آن نعمت را شكر مى نهادند ،خداوند چنان كه خود فرموده ، پاداششان مى داد: اگر شكر به جاى آوريد ، هر آينه نعمتتان را بيفزايم .اما كفر ايشان آن نعمت را از ميان برد .

۳ / ۹ميانه روىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بر شما باد ميانه روى ؛ كه هيچ گروه ميانه روى فقير نشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه ميانه رو باشد ، نيازمند نگردد .

امام على عليه السلامـ در وصيتش به پسرش محمّد بن حنفيه ـ: ميانه روى مال اندك را افزايش مى دهد .

.

عنه عليه السلام :مَن صَحِبَ الاِقتِصادَ دامَت صُحبَةُ الغِنى لَهُ ، وجَبَرَ الاِقتِصادُ فَقرَهُ وخَلَلَهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :ضَمِنتُ لِمَنِ اقتَصَدَ أن لا يَفتَقِرَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :إنَّ القَصدَ يورِثُ الغِنى . ⁽³⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :ما عالَ امرُؤٌ فِي اقتِصادٍ . ⁽⁴⁾

۳ / ۱۰الرِّضارسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن رَضِيَ بِما رَزَقَهُ اللّهُ قَرَّت عَينُهُ . ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :أشرَفُ الزُّهدِ أن يَسكُنَ قَلبُكَ عَلى ما رُزِقتَ . ⁽⁶⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ألا وإنَّ لِكُلِّ امرِئٍ رِزقا هُوَ يَأتيهِ لا مَحالَةَ ؛ فَمَن رَضِيَ بِهِ بورِكَ لَهُ فيهِ ووَسِعَهُ ، ومَن لَم يَرضَ لَم يُبارَك لَهُ فيهِ ولَم يَسَعهُ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۱۰ رضايتمندى

امام على عليه السلام :هر كه با ميانه روى همدمى كند ، توانگرى با وى همراه است و ميانه روى ، فقر و كاستى هايش را جبران مى كند .

امام صادق عليه السلام :من تضمين مى كنم كه هر كس ميانه روى پيشه كند ، به فقر دچار نگردد .

امام صادق عليه السلام :همانا ميانه روى توانگرى را به دنبال دارد .

امام كاظم عليه السلام :كسى كه در ميانه روى به سر برد ، نيازمند نگردد .

۳ / ۱۰رضايتمندىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه به آن چه خداوند روزى اش فرمايد ، خشنود باشد ، شادمان گردد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :برترين پارسايى آن است كه قلبت به آن چه روزى ات گشته ، آرام باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هلا كه هر كسى را روزى اى است كه خواه ناخواه به وى خواهد رسيد ؛ پس هر كس بدان خشنود باشد ، روزى اش بركت و گشايش مى يابد ؛ و هر كه بدان خشنود نباشد ، روزى اش بركت و گشايش نيابد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَكَ وتَعالى ـ يَبتَلي عَبدَهُ بِما أعطاهُ ؛ فَمَن رَضِيَ بِما قَسَمَ اللّهُ عز و جل لَهُ بارَكَ اللّهُ لَهُ فيهِ ووَسَّعَهُ ، ومَن لَم يَرضَ لَم يُبارِك لَهُ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :اِرضَ مِنَ الرِّزقِ بِما قُسِمَ لَكَ تَعِش غَنِيّا . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :مَن رَضِيَ بِرِزقِ اللّهِ لَم يَأسَف عَلى ما في يَدِ غَيرِهِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :مَن رَضِيَ بِرِزقِ اللّهِ لَم يَحزَن عَلى ما فاتَهُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :لا مالَ أذهَبُ لِلفاقَةِ مِنَ الرِّضا بِالقوتِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :مَن رَضِيَ مِنَ الدُّنيا بِما يُجزِئُهُ كانَ أيسَرُ ما فيها يَكفيهِ ، ومَن لَم يَرضَ مِنَ الدُّنيا بِما يُجزِئُهُ لَم يَكُن فيها شَيءٌ يَكفيهِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَكتوبٌ فِي التَّوراةِ : اِبنَ آدَمَ! . . . مَن رَضِيَ بِاليَسيرِ مِنَ الحَلالِ خَفَّت مَؤونَتُهُ ، وزَكَت مَكسَبَتُهُ ، وخَرَجَ مِن حَدِّ الفُجورِ . ⁽⁷⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا خداى خجسته بلندرتبه بنده اش را با آن چه به وى عطا فرمايد ، بيازمايد ؛ پس هر كه به آن چه خداوند قسمتش فرموده ، راضى باشد ، خدا به وى بركت و گشايش دهد و هر كه راضى نباشد ، خدا به وى بركت ندهد .

امام على عليه السلام :به روزى اى كه قسمتت گشته راضى باش تا توانگرانه زندگى كنى .

امام على عليه السلام :هر كس به روزىِ خداداده راضى باشد ، از آن چه در اختيار ديگران است ، اندوهگين نگردد .

امام على عليه السلام :هر كه به روزى خداداده رضايت دهد ، بر آن چه از دست رود ، اندوه نخورَد .

امام على عليه السلام :هيچ چيز به اندازه رضايتمندى از روزى ، فقر را از ميان نمى برد .

امام على عليه السلام :هر كس به آن چه از دنيا كه كفايتش كند ، راضى شود ، كم ترين بهره دنيا براى او بس است ؛ و آن كس كه به آن چه از دنيا كه كفايتش كند ، راضى نشود ، هيچ چيزِ دنيا وى را كفايت نكند .

امام صادق عليه السلام:در تورات نوشته شده است: «اى فرزند آدم! . . . هر كس به حلال اندك راضى شود ، سبكبار مى شود و درآمدش پاك مى گردد و از قلمرو بدكارى بيرون مى آيد» .

.

عنه عليه السلام :رَبِّ! خَوَّفتَني وشَوَّقتَني ، وَاحتَجَجتَ عَلَيَّ بِرِقّي ، وكَفَلتَ لي بِرِزقي ؛ فَأَمِنتُ (مِن) خَوفِكَ ، وتَثَبَّطتُ عَن تَشويقِكَ ، ولَم أتَّكِل عَلى ضَمانِكَ ، وتَهاوَنتُ بِاحتِجاجِكَ . اللّهُمَّ فَاجعَل أمني مِنكَ في هذِهِ الدُّنيا خَوفا ، وحَوِّل تَثَبُّطي شَوقا وتَهاوُني بِحُجَّتِكَ فَرَقا مِنكَ ، ثُمَّ رَضِّني بِما قَسَمتَ لي مِن رِزقِكَ ، يا كَريمُ . ⁽¹⁾

الإمام الرّضا عليه السلام :مَن رَضِيَ بِالقَليلِ مِنَ الرِّزقِ قَبِلَ اللّهُ مِنهُ اليَسيرَ مِنَ العَمَلِ ؛ ومَن رَضِيَ بِاليَسيرِ مِنَ الحَلالِ خَفَّت مَؤونَتُهُ وتَنَعَّمَ أهلُهُ ، وبَصَّرَهُ اللّهُ داءَ الدُّنيا ودَواءَها ، وأخرَجَهُ مِنها سالِما إلى دارِ السَّلامِ . ⁽²⁾

۳ / ۱۱القَناعَةالكتاب :«مَنْ عَمِلَ صَــلِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَوةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ . ⁽³⁾»

الحديث :نهج البلاغة :سُئِلَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام عَن قَولِهِ تَعالى : «فَلَنُحْيِيَنَّهُو حَيَوةً طَيِّبَةً» فَقالَ : هِيَ القَناعَةُ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۱ قناعت

امام صادق عليه السلام :پروردگارم! مرا بيم و اميد دادى و با سستى و ناتوانى ام بر من حجت آوردى و روزى مرا تضمين فرمودى . پس از بيمت خود را ايمن يافتم و از اميدت [در كار نيك] به درنگ افتادم و به تضمين تو توكّل نكردم و حجت آورى ات را سبك شمردم . بار خدايا! در اين دنيا احساس ايمنى ام از خودت را به بيمناكى ، درنگم را به شوق ، و سبك شمردن حجتت را به بندگى و گردن سپارى ام تبديل فرما و مرا به آن چه قسمتم فرموده اى ، راضى ساز ؛ اى كرامت پيشه!

امام رضا عليه السلام :هر كه به روزى اندك رضايت دهد ، خداوند نيز به عمل اندك او راضى مى شود ؛ و هر كه به حلال اندك خشنود باشد ، سبكبار است و خانواده اش از نعمت بهره مى برند و خداوند او را به درد و درمان دنيا بينا مى سازد و به سلامت از دنيا به سوى آخرت مى برد .

۳ / ۱۱قناعتقرآن:«هر كس از مرد و زن كه كارى نيك كند در حالى كه مؤمن باشد ، هر آينه او را به زندگانى پاك و خوشى زنده بداريم و مزد چنين كسانى را بر پايه نيكوترين كارى كه مى كرده اند ، پاداش دهيم .»

حديث:نهج البلاغه :درباره اين سخن خداى تعالى : «هر آينه او را به زندگانى پاك و خوشى زنده بداريم» ، از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام سؤال شد . وى فرمود : «آن زندگانى قناعت است» .

.

الإمام الصادق عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَوةً طَيِّبَةً» ـ: القُنوعُ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :القَناعَةُ بَرَكَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :القَناعَةُ بَحرُ مالٍ لا يَنفَدُ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :عَلَيكُم بِالقَناعَةِ ؛ فَإِنَّ القَناعَةَ مالٌ لا يَنفَدُ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :كُن قَنِعا تَكُن مِن أغنَى النّاسِ . ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :القَناعَةُ مُلكٌ لا يَزولُ ، وهِيَ مَركَبُ رِضَا اللّهِ تَعالى تَحمِلُ صاحِبَها إلى دارِهِ . ⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه السلام :لا مالَ أذهَبُ بِالفاقَةِ مِنَ الرِّضا بِالقَناعَةِ ، ولا كَنزَ أغنى مِنَ القُنوعِ ، ومَنِ اقتَصَرَ عَلى بُلغَةِ الكَفافِ فَقَدِ انتَظَمَ الرّاحَةَ وتَبَوَّأَ خَفضَ الدَّعَةِ . ⁽⁷⁾

.

امام صادق عليه السلامـ درباره اين سخن خداى تعالى: «هر آينه او را به زندگانى پاك و خوشى زنده بداريم» ـ: مراد ، قناعت است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :قناعت ، بركت است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :قناعت دريايى است از مال كه كرانه ندارد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بر شما باد قناعت ؛ كه هر آينه قناعت مالى است كه تمام نمى شود .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :قانع باش تا از توانگرترين مردم باشى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :قناعت ، قدرت و دارايى بى پايان است و سوارى دهنده اى است كه رضايت خداى تعالى را به همراه دارد و سوار خويش را به سراى خدا مى رساند .

امام على عليه السلام :هيچ مالى به اندازه قناعت رضايتمندانه ، فقر را نمى زدايد و هيچ گنجى ارزشمندتر از قناعت نيست . هر كس به قدر كفايت بسنده كند ، به آسودگى سامان يابد و در فراخىِ رفاه جاى گيرد .

.

عنه عليه السلام :مَن قَنِعَ بِرِزقِ اللّهِ استَغنى عَنِ الخَلقِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :إذا طَلَبتَ الغِنى فَاطلُبهُ بِالقَناعَةِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :طَلَبتُ الغِنى فَما وَجَدتُ إلاّ بِالقَناعَةِ ؛ عَلَيكُم بِالقَناعَةِ تَستَغنوا . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :إنَّكُم إن قَنِعتُم حُزتُمُ الغَناءَ ، وخَفَّت عَلَيكُم مُؤَنُ الدُّنيا . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :ثَمَرَةُ القَناعَةِ الغَناءُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :القَناعَةُ تُغني . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :كُلُّ الغِنى فِي القَناعَةِ وَالرِّضا . ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :مَن قَنِعَ عَزَّ وَاستَغنى . ⁽⁸⁾

عنه عليه السلام :القَناعَةُ عِزٌّ وغَناءٌ . ⁽⁹⁾

عنه عليه السلام :القَناعَةُ وَالطّاعَةُ توجِبانِ الغِنى وَالعِزَّةَ . ⁽¹⁰⁾

.

امام على عليه السلام :هر كه به روزى خدا قانع باشد ، از مردم بى نياز گردد .

امام على عليه السلام :اگر در پى توانگرى هستى ، آن را با قناعت بجوى .

امام على عليه السلام :توانگرى را جستم و آن را جز در قناعت نيافتم ؛ بر شما باد قناعت تا بى نياز گرديد .

امام على عليه السلام :همانا اگر قناعت در پيش گيريد ، به بى نيازى دست يابيد و بارهاى دنيا بر شما سبك گردد .

امام على عليه السلام :نتيجه قناعت ، توانگرى است .

امام على عليه السلام :قناعت ، بى نيازى بخشد .

امام على عليه السلام :همه توانگرى در قناعت و رضايتمندى است .

امام على عليه السلام :هر كس قناعت پيشه كند ، عزت و توانگرى يابد .

امام على عليه السلام :قناعت ، عزت است و توانگرى .

امام على عليه السلام :قناعت و اطاعت مايه توانگرى و عزتند .

.

عنه عليه السلام :إنَّكُم إلَى القَناعَةِ بِيَسيرِ الرِّزقِ أحوَجُ مِنكُم إلَى اكتِسابِ الحِرصِ فِي الطَّلَبِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :أهنَأُ الأَقسامِ : القَناعَةُ ، وصِحَّةُ الأَجسامِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :جَمالُ العَيشِ القَناعَةُ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :أطيَبُ العَيشِ القَناعَةُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :أنعَمُ النّاسِ عَيشا : مَن مَنَحَهُ اللّهُ سُبحانَهُ القَناعَةَ ، وأصلَحَ لَهُ زَوجَهُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :القَناعَةُ أهنَأُ عَيشٍ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :مَن كانَ بِيَسيرِ الدُّنيا لا يَقنَعُ ، لَم يُغنِهِ مِن كَثيرِها ما يَجمَعُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :اِبنَ آدَمَ! إن كُنتَ تُريدُ مِنَ الدُّنيا ما يَكفيكَ فَإِنَّ أيسَرَ ما فيها يَكفيكَ ، وإن كُنتَ إنَّما تُريدُ ما لايَكفيكَ فَإِنَّ كُلَّ ما فيها لا يَكفيكَ . ⁽⁸⁾

عنه عليه السلام :اِلزَمِ الرِّضا ؛ يَلزَمكَ الغَناءُ وَالكَرامَةُ . ⁽⁹⁾

عنه عليه السلام :مَن لَزِمَ القَناعَةَ زالَ فَقرُهُ . ⁽¹⁰⁾

.

امام على عليه السلام :همانا شما به قناعت بر روزى اندك محتاج تريد تا به حرص ورزيدن در جست و جوى روزى .

امام على عليه السلام :گواراترين قسمت ها قناعت و تندرستى است .

امام على عليه السلام :زيبايى زندگى ، قناعت است .

امام على عليه السلام :خوش ترين مايه زيستن ، قناعت است .

امام على عليه السلام :نيك زندگانى ترين مردم كسى است كه خداى سبحان به وى قناعت بخشيده و همسر شايسته عطا كرده باشد .

امام على عليه السلام :قناعت گواراترين مايه زندگى است .

امام على عليه السلام :هر كه به اندك دنيا قانع نباشد ، آن چه از بسيارِ آن گرد آورَد ، وى را بى نياز نسازد .

امام على عليه السلام :اى زاده آدم! اگر از دنيا خواهانِ چيزى هستى كه بى نيازت كند ، اندك آن تو را بس است ؛ و اگر چيزى مى خواهى كه فراتر از كفايتت باشد ، همه دنيا نيز تو را بس نباشد .

امام على عليه السلام :پيوسته رضايتمند باش تا توانگرى و كرامت همواره با تو همراه باشد .

امام على عليه السلام :هر كه همواره قانع باشد ، فقرش از ميان رود .

.

الإمام الباقر عليه السلام :القَناعَةُ لَذَّةُ العَيشِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : يا بُنَيَّ . . . اِقنَع بِقَسمِ اللّهِ لَكَ يَصفُ عَيشُكَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ في ما يُنسَبُ إلَيهِ في مِصباحِ الشَّريعَةِ ـ: مَن قَنِعَ بِالمَقسومِ استَراحَ مِنَ الهَمِّ وَالكَربِ وَالتَّعَبِ ، وكُلَّما نَقَصَ مِنَ القَناعَةِ زادَ فِي الرَّغبَةِ وَالطَّمَعِ ، وَالطَّمَعُ وَالرَّغبَةُ فِي الدُّنيا أصلانِ لِكُلِّ شَرٍّ ، وصاحِبُهُما لا يَنجو مِنَ النّارِ إلاّ أن يَتوبَ عَن ذلِكَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلامـ في ما يُنسَبُ إلَيهِ في مِصباحِ الشَّريعَةِ ـ: لَو حَلَفَ القانِعُ بِتَمَلُّكِهِ الدّارَينِ لَصَدَّقَهُ اللّهُ عز و جل بِذلِكَ ولَأَبَرَّهُ ؛ لِعِظَمِ شَأنِ مَرتَبَةِ القَناعَةِ . ⁽⁴⁾

۳ / ۱۲الصَّبرالإمام عليّ عليه السلامـ في وَصفِ الاُمَمِ السّابِقَةِ ـ: حَتّى إذا رَأَى اللّهُ سُبحانَهُ جِدَّ الصَّبرِ مِنهُم عَلى الأَذى في مَحَبَّتِهِ ، وَالاِحتِمالَ لِلمَكروهِ مِن خَوفِهِ ، جَعَلَ لَهُم مِن مَضايِقِ البَلاءِ فَرَجا ، فَأَبدَلَهُمُ العِزَّ مَكانَ الذُّلِّ ، وَالأَمنَ مَكانَ الخَوفِ ، فَصاروا مُلوكا حُكّاما ، وأئِمَّةً أعلاما ، وقَد بَلَغَتِ الكَرامَةُ مِنَ اللّهِ لَهُم ما لَم تَذهَبِ الآمالُ إلَيهِ بِهِم . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۲ صبر

امام باقر عليه السلام :قناعت لذت زندگانى است .

امام صادق عليه السلام :لقمان به پسرش فرمود: «اى پسر عزيزم! . . . به قسمت خداى قانع باش تا زندگانى ات پاك و ناب گردد» .

امام صادق عليه السلامـ در زمره آن چه در مصباح الشريعه به وى منسوب است ـ: هر كه به روزى تقسيم شده قانع باشد ، از اندوه و رنج و سختى رها گردد ؛ و هر چه قناعت كم شود ، ميل و طمع فزونى يابد ؛ و ميل و طمع به دنيا دو سرچشمه هر شرند و كسى كه چنين باشد ، از آتش نجات نپذيرد مگر آن كه از اين كار بازگردد .

امام صادق عليه السلامـ در زمره آن چه در مصباح الشريعه به وى منسوب است ـ: اگر انسان قانع سوگند خورد كه هر دو سراى را صاحب گردد ، خداوند سخنش را درست شمارد و سوگندش را راست گردانَد .

۳ / ۱۲صبرامام على عليه السلامـ در وصف امت هاى پيشين ـ: آن گاه كه خداى سبحان ديد كه ايشان در آزار كشيدن در راه محبت او بسيار صبورند و از بيم او آن چه را خوش نمى دارند ، تحمل مى كنند ، از تنگناهاى بلا گشايشگاهى برايشان پديد آورد و سرافرازى را جايگزين خوارى شان فرمود و امنيت را به جاى بيمشان نشاند ؛ پس تبديل به راهبران حكم گزار و پيشوايان راهنما گشتند و نزد خدا چندان كرامت يافتند كه در دسترسِ هيچ آرزويى نيايد .

.

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: لِكُلِّ نِعمَةٍ مِفتاحٌ ومِغلاقٌ ؛ فَمِفتاحُهَا الصَّبرُ ، ومِغلاقُهَا الكَسَلُ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :اِستَتِمّوا نِعَمَ اللّهِ عَلَيكُم بِالصَّبرِ عَلى طاعَتِهِ وَالمُجانَبَةِ لِمَعصِيَتِهِ ؛ فَإِنَّ غَدا مِنَ اليَومِ قَريبٌ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :اِستَتِمّوا نِعمَةَ اللّهِ عَلَيكُم بِالصَّبرِ عَلى طاعَةِ اللّهِ ، وَالمُحافَظَةِ عَلى مَا استَحفَظَكُم مِن كِتابِهِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :اِستَتِمّوا نِعَمَ اللّهِ عَلَيكُم بِالصَّبرِ لِأَنفُسِكُم عَلى طاعَةِ اللّهِ ، وَالذُّلِّ لِحُكمِهِ جَلَّ ثَناؤُهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالى أنعَمَ عَلى قَومٍ فَلَم يَشكُروا ؛ فَصارَت عَلَيهِم وَبالاً ، وَابتَلى قَوما بِالمَصائِبِ فَصَبَروا ؛ فَصارَت عَلَيهِم نِعمَةً . ⁽⁵⁾

۳ / ۱۳إيثارُ الآخِرَةِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن آثَرَ الدُّنيا عَلَى الآخِرَةِ حُرِمَهُما جَميعا ، ومَن آثَرَ الآخِرَةَ عَلَى الدُّنيا أصابَهُما جَميعا . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۱۳ ترجيح دادن آخرت

امام على عليه السلامـ در كلمات حكيمانه منسوب به وى ـ: براى هر نعمتى كليدى و كُلونى است ؛ كليد آن صبر است و كلون آن سستى .

امام على عليه السلام :با صبر بر اطاعت خدا و پرهيز از نافرمانى اش ، نعمت هاى او را بر خود تمام سازيد ؛ كه فردا از پسِ امروز نزديك است .

امام على عليه السلام :با صبر بر اطاعت خدا و مراقبت بر آيات كتابش كه شما را بدان خوانده ، نعمت هاى او را بر خود تمام سازيد .

امام على عليه السلام :با صبر خويشتن بر اطاعت خدا و رام گشتن در برابر فرمانش ، نعمت هاى او را بر خود تمام سازيد .

امام صادق عليه السلام :همانا خداى تعالى به گروهى نعمت بخشيد و ايشان شكر نكردند ، پس آن نعمت برايشان بار گران شد ؛ و گروهى را به مصيبت ها گرفتار فرمود و ايشان صبر ورزيدند ، پس آن مصيبت ها برايشان نعمت شد .

۳ / ۱۳ترجيح دادن آخرتپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس دنيا را بر آخرت ترجيح دهد ، از هر دو محروم گردد و هر كس آخرت را بر دنيا ترجيح دهد ، به هر دو دست مى يابد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :تَفَرَّغوا مِن هُمومِ الدُّنيا مَا استَطَعتُم ؛ فَإِنَّهُ غَيرُ نَصيبِهِ المَكتوبِ لَهُ ، ومَن كانَتِ الآخِرَةُ هِمَّتَهُ جَمَعَ اللّهُ لَهُ أمرَهُ ، وجَعَلَ غِناهُ في قَلبِهِ ، وأتَتهُ الدُّنيا راغِمَةً . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن عَمِلَ لاِخِرَتِهِ كَفاهُ اللّهُ أمرَ دُنياهُ . ⁽²⁾

عدّة الداعي عن أبو سعيد الخدريّ :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آلهيَقولُ ـ عِندَ مُنصَرَفِهِ مِن اُحُدٍ ، وَالنّاسُ مُحدِقونَ بِهِ ، وقَد أسنَدَ ظَهرَهُ إلى طَلحَةٍ هُناكَ ـ : أيُّهَا النّاسُ ، أقبِلوا عَلى ما كُلِّفتُموهُ مِن إصلاحِ آخِرَتِكُم ، وأعرِضوا عَمّا ضُمِنَ لَكُم مِن دُنياكُم ، ولا تَستَعمِلوا جَوارِحَ غُذِّيَت بِنِعمَتِهِ فِي التَّعَرُّضِ لِسَخَطِهِ بِمَعصِيَتِهِ ، وَاجعَلوا شُغلَكُم فِي التِماسِ مَغفِرَتِهِ ، وَاصرِفوا هِمَّتَكُم بِالتَّقَرُّبِ إلى طاعَتِهِ . مَن بَدَأَ بِنَصيبِهِ مِنَ الدُّنيا فاتَهُ نَصيبُهُ مِنَ الآخِرَةِ ، ولَم يُدرِك مِنها ما يُريدُ ، ومَن بَدَأَ بِنَصيبِهِ مِنَ الآخِرَةِ وَصَلَ إلَيهِ نَصيبُهُ مِنَ الدُّنيا ، وأدرَكَ مِنَ الآخِرَةِ ما يُريدُ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن عَمِلَ لِدينِهِ كَفاهُ اللّهُ أمرَ دُنياهُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :مَن أصلَحَ أمرَ آخِرَتِهِ أصلَحَ اللّهُ لَهُ أمرَ دُنياهُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :عَلَيكَ بِالآخِرَةِ تَأتِكَ الدُّنيا صاغِرَةً . ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :چندان كه مى توانيد ، غم دنيا را مخوريد ؛ زيرا آن بهره نانوشته انسان است . هر كس همه همتش را صرف آخرت كند ، خداوند كارش را به سامان آورَد و توانگرى را در قلبش بنهد و دنيا ، خود ، به او روى كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه براى آخرتش كار كند ، خداوند گذرانِ دنيايش را كفايت فرمايد .

عدّة الداعي از ابوسعيد خدرى :از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه به هنگام بازگشت از اُحد ، در حالى كه مردم پيرامونش را گرفته بودند و او به طلحه تكيه داده بود ، فرمود: «اى مردم! به وظيفه خويش براى اصلاح آخرتتان روى آوريد و از دنيايتان كه براى شما ضمانت گشته ، روى گردانيد ؛ و با اعضايتان كه از نعمت خداوند تغذيه مى گردد ، در روى آوردن به خشم او با انجام گناه ، استفاده نكنيد ؛ و همواره از خداوند آمرزش طلبيد ؛ و همت خود را صرف نزديك شدن به خدا از طريق بندگى اش سازيد . هر كس نخست به نصيب خود از دنيا پردازد ، بهره آخرتش از كف وى مى رود و از دنيا نيز آن چه را مى خواهد به دست نمى آورد ؛ و هر كه نخست به بهره آخرتش پردازد ، نصيب دنيايى اش نيز به وى رسد و از آخرت آن چه را خواهد ، به دست آورد .

امام على عليه السلام :هر كه براى دينش كار كند ، خداوند كار دنيايش را كفايت فرمايد .

امام على عليه السلام :هر كس كار آخرتش را به سامان آورد ، خداوند كار دنيايش را سامان بخشد .

امام على عليه السلام :بر تو باد پرداختن به آخرت تا دنيا فروتنانه به سوى تو آيد .

.

عنه عليه السلام :طالِبُ الآخِرَةِ يُدرِكُ مِنها أمَلَهُ ، ويَأتيهِ مِنَ الدُّنيا ما قُدِّرَ لَهُ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :النّاسُ فِي الدُّنيا عامِلانِ : عامِلٌ عَمِلَ فِي الدُّنيا لِلدُّنيا ، قَد شَغَلَتهُ دُنياهُ عَن آخِرَتِهِ ، يَخشى عَلى ما يُخَلِّفُهُ الفَقرَ ، ويَأمَنُهُ عَلى نَفسِهِ ، فَيُفني عُمُرَهُ في مَنفَعَةِ غَيرِهِ ؛ وعامِلٌ عَمِلَ فِي الدُّنيا لِما بَعدَها ، فَجاءَ الَّذي لَهُ مِنَ الدُّنيا بِغَيرِ عَمَلٍ ، فَأَحرَزَ الحَظَّينِ مَعا ، ومَلَكَ الدّارَينِ جَميعا ، فَأَصبَحَ وَجيها عِندَ اللّهِ لا يَسأَلُ اللّهَ حاجَةً فَيَمنَعُهُ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :إن جَعَلتَ دُنياكَ تَبَعا لِدينِكَ أحرَزتَ دينَكَ ودُنياكَ ، وكُنتَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الفائِزينَ . ⁽³⁾

الكافي عن عبد اللّه بن أبي يعفور :قالَ رَجُلٌ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : وَاللّهِ ، إنّا لَنَطلُبُ الدُّنيا ونُحِبُّ أن نُؤتاها! فَقالَ : تُحِبُّ أن تَصنَعَ بِها ماذا؟ قالَ : أعودُ بِها عَلى نَفسي وعِيالي ، وأصِلُ بِها ، وأتَصَدَّقُ بِها ، وأحُجُّ وأعتَمِرُ . فَقالَ : لَيسَ هذا طَلَبُ الدُّنيا ؛ هذا طَلَبُ الآخِرَةِ . ⁽⁴⁾

۳ / ۱۴النَّظَرُ إلَى الأَدنى مَعيشَةًرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا نَظَرَ أحَدُكُم إلى مَن فُضِّلَ عَلَيهِ فِي المالِ وَالخَلقِ ، فَليَنظُر إلى مَن هُوَ أسفَلَ مِنهُ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۴ نگريستن به آن كه زندگى فروترى دارد

امام على عليه السلام :جوينده آخرت به خواسته خود از آن دست مى يابد و آن چه از دنيا برايش مقدر شده نيز به وى مى رسد .

امام على عليه السلام :مردم در دنيا دو گونه كار مى كنند: يكى در دنيا براى دنيا كار مى كند و دنيايش او را از آخرتش باز مى دارد ؛ وى بيم دارد كه بازماندگانش فقير شوند ، اما از فقر خويش بيمى ندارد! پس عمر خود را براى نفع ديگران فنا مى كند . و ديگرى كسى است كه در دنيا براى آخرت كار مى كند ؛ پس آن چه از دنيا قسمت او است ، بدون كار نصيبش مى شود و از هر دو بهره مى گيرد و هر دو سراى را به كف مى آورد و نزد خدا آبرو مى يابد ، به گونه اى كه از خدا حاجتى نمى خواهد مگر آن كه برآورده شود .

امام على عليه السلام :اگر دنيا را پيرو دينت سازى ، هم به دينت دست مى يابى و هم به دنيايت ؛ و در آخرت نيز از رستگاران خواهى بود .

الكافى از عبداللّه بن ابى يعفور :مردى به امام صادق عليه السلام گفت: «به خدا سوگند! هر آينه ما در طلب دنياييم و دوست مى داريم كه به آن دست يابيم» . امام فرمود: «مى خواهى به آن دست يابى كه چه كنى؟» گفت: «مى خواهم خود و خانواده ام را تأمين كنم و با خويشانم پيوند برقرار نمايم و با آن صدقه دهم و حج و عمره گزارم» . امام فرمود: «اين دنيا خواهى نيست ، بلكه آخرت خواهى است» .

۳ / ۱۴نگريستن به آن كه زندگى فروترى داردپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه يكى از شما به فردى فراتر در مال و خلقت نگريست ، بايد [ در كنار آن ] به كسى نظر كند كه از او فروتر است .

.

عنه صلى الله عليه و آله :اُنظُروا إلى مَن أسفَلَ مِنكُم ، ولا تَنظُروا إلى مَن هُوَ فَوقَكُم ؛ فَهُوَ أجدَرُ أن لا تَزدَروا نِعمَةَ اللّهِ . ⁽¹⁾

الخصال عن أبو ذرّ :أوصاني رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ... أن أنظُرَ إلى مَن هُوَ دوني ولا أنظُرَ إلى مَن هُوَ فَوقي . ⁽²⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : إنَّ مِن أغبَطِ أولِيائي عِندي عَبدا مُؤمِنا ذا حَظٍّ مِن صَلاحٍ ، أحسَنَ عِبادَةَ رَبِّهِ ، وعَبَدَ اللّهَ فِي السَّريرَةِ ، وكانَ غامِضا فِي النّاسِ فَلَم يُشَر إلَيهِ بِالأَصابِعِ ، وكانَ رِزقُهُ كَفافا فَصَبَرَ عَلَيهِ ، فَعَجِلَت بِهِ المَنِيَّةُ ، فَقَلَّ تُراثُهُ وقَلَّت بَواكيهِ . ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه السلامـ لِعَمرِو بنِ هِلالٍ ـ: إيّاكَ أن تُطمِحَ بَصَرَكَ إلى مَن هُوَ فَوقَكَ! فَكَفى بِما قالَ اللّهُ عز و جل لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه و آله : «فَلاَ تُعْجِبْكَ أَمْوَ لُهُمْ وَ لآَ أَوْلَـدُهُمْ ، ⁽⁴⁾» وقالَ : «وَ لاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَ جًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا ؛ ⁽⁵⁾» فَإِن دَخَلَكَ مِن ذلِكَ شَيءٌ فَاذكُر عَيشَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ؛ فَإِنَّما كانَ قوتُهُ الشَّعيرَ وحَلواهُ التَّمرَ ووَقودُهُ السَّعَفَ إذا وَجَدَهُ . ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :به كسى بنگريد كه فروتر از شما است نه به آن كه فراتر از شما است ؛ اين براى آن كه نعمت خدا را كوچك مشماريد ، شايسته تر است .

الخصال از ابوذر :رسول خدا مرا وصيت فرمود كه به آن كه فروتر از من است ، بنگرم و نه به آن كه برتر از من است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند فرموده است: «همانا نزد من در ميان دوستانم آن كس نيكوحال تر است كه بهره اى از شايستگى داشته باشد ؛ عبادت پروردگارش را به نيكى به جاى آورد ؛ خداى را نهانى عبادت كند ؛ در ميان مردم بى نام و نشان باشد ، چنان كه به وى با انگشت اشاره نكنند ؛ روزى اش در حد كفاف باشد و بر آن صبر ورزد ؛ و مرگ شتابان به سراغ وى آيد ، حال آن كه ميراثش كم باشد و آنان كه بر وى مى گريند ، اندك باشند» .

امام باقر عليه السلامـ خطاب به عمرو بن هلال ـ: مبادا به كسى چشم بدوزى كه فراتر از تو است . بسنده است اين سخن خداى تعالى به پيامبرش: «اموال و فرزندانشان تو را نفريبد!» و نيز خداوند فرموده است: «و ديدگانت را مدوز بدانچه برخوردارى داده ايم گروه هايى از آن ها را از آرايش زندگى دنيا» . پس اگر بدين گونه تو را رنجى رسد ، زندگانى رسول خدا صلى الله عليه و آله را به ياد آور كه غذايش نان جو بود و حلوايش خرما و سوختش شاخه خرمابُن ، اگر مى يافت .

.

الإمام الصادق عليه السلام :يا حُمرانُ ، اُنظُر إلى مَن هُوَ دونَكَ فِي المَقدُرَةِ ، ولا تَنظُر إلى مَن هُوَ فَوقَكَ فِي المَقدُرَةِ ؛ فَإِنَّ ذلِكَ أقنَعُ لَكَ بِما قُسِمَ لَكَ ، وأحرى أن تَستَوجِبَ الزِّيادَةَ مِن رَبِّكَ . ⁽¹⁾

۳ / ۱۵العِفَّةالإمام عليّ عليه السلام :لا تَكونُ غَنِيّا حَتّى تَكونَ عَفيفا . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :المُؤمِنُ عَفيفٌ فِي الغِنى ، مُتَنَزِّهٌ عَنِ الدُّنيا . ⁽³⁾

راجع : ص ۸۳۸ ، ح ۱۵۶۵ .

.

۳ / ۱۵ پاكدامنى

امام صادق عليه السلام :اى حمران! به كسى بنگر كه توانش كم تر از تو است و نه آن كه توانش بيش از تو است . اين شيوه تو را به آن چه قسمتت گشته ، بيش تر خرسند مى سازد و شايسته افزونى نعمت پروردگارت مى كند .

۳ / ۱۵پاكدامنىامام على عليه السلام :تا پاكدامن نباشى ، توانگر نخواهى گشت .

امام على عليه السلام :مؤمن در توانگرى پاكدامن است و از دنيا دامن شسته است .

ر .ك : ص۸۳۹ ، ح ۱۵۶۵.

.

۳ / ۱۶عَدُّ المالِ عارِيَةًالإمام عليّ عليه السلام :المالُ عارِيَةٌ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :كَم مِن ذي ثَروَةٍ خَطيرٍ صَيَّرَهُ الدَّهرُ فَقيرا حَقيرا ! ⁽²⁾

عنه عليه السلام :اُذكُر مَعَ كُلِّ لَذَّةٍ زَوالَها ، ومَعَ كُلِّ نِعمَةٍ اِنتِقالَها ، ومَعَ كُلِّ بَلِيَّةٍ كَشفَها ؛ فَإِنَّ ذلِكَ أبقى لِلنِّعمَةِ ، وأنفى لِلشَّهوَةِ ، وأذهَبُ لِلبَطَرِ ، وأقرَبُ إلَى الفَرَجِ ، وأجدَرُ بِكَشفِ الغُمَّةِ ودَركِ المَأمولِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :اِجعَل مالَكَ عارِيَةً تَرُدُّها . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۶ امانت شمردنِ دارايى

۳ / ۱۶امانت شمردنِ دارايىامام على عليه السلام :مال امانت است .

امام على عليه السلام :بسا ثروتمند بلندرتبه كه روزگار او را فقير فرومايه گرداند .

امام على عليه السلام :با هر لذت ، نيست شدنش را به ياد آور ؛ و با هر نعمت ، از كف شدنش را ؛ و با هر بلا ، رخت بربستنش را ؛ كه اين ، براى پايدارى نعمت ، نابودى شهوت ، راندن غرور ، نزديك شدن به گشايش ، و برطرف شدن اندوه و دست يافتن به آرزو بهتر است .

امام صادق عليه السلام :مال خود را امانتى بدان كه بايد بازگردانى .

.

الفصل الرابع: المبادئ العباديّة۴ / ۱الاِستِغفارالكتاب :«وَ أَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُم مَّتَـعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِى فَضْلٍ فَضْلَهُ . ⁽¹⁾»

«وَيَـقَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا وَ يَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَ لاَ تَتَوَلَّوْاْ مُجْرِمِينَ . ⁽²⁾»

«فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا * يُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا * وَ يُمْدِدْكُم بِأَمْوَ لٍ وَ بَنِينَ وَ يَجْعَل لَّكُمْ جَنَّـتٍ وَ يَجْعَل لَّكُمْ أَنْهَـرًا . ⁽³⁾»

.

فصل چهارم : اصول عبادى

۴ / ۱ آمرزش خواستن

فصل چهارم: اصول عبادى۴ / ۱آمرزش خواستنقرآن :« ... و اين كه از پروردگارتان آمرزش بخواهيد و آن گاه به او باز گرديد تا شما را به بهره اى نيكو تا سرآمدى معين برخوردارى دهد و هر بافضيلتى را فزونى بخشد .»

«و اى قوم من! از پروردگارتان آمرزش بخواهيد؛ آن گاه به او بازگرديد تا باران را بر شما پياپى و فراوان فرو فرستد و نيرويى بر نيرويتان بيفزايد . و بزهكارانه روى مگردانيد .»

«پس گفتم : از پروردگارتان آمرزش بخواهيد * كه او همواره آمرزگار است * تا آسمان را بر شما بارنده فرستد * و شما را با مال ها و پسران يارى كند و به شما بوستان ها دهد و برايتان جوى ها پديد آورد .»

.

الحديث :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :أكثِرُوا الاِستِغفارَ ؛ فَإِنَّهُ يَجلِبُ الرِّزقَ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن أنعَمَ اللّهُ تَعالى عَلَيهِ نِعمَةً فَليَحمَدِ اللّهَ ، ومَنِ استَبطَأَ الرِّزقَ فَليَستَغفِرِ اللّهَ . ⁽²⁾

تنبيه الغافلين عن ابن عمر :شَهِدتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله وقَد أتاهُ رَجُلٌ فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، قَلَّت ذاتُ يَدي ، قالَ : فَأَينَ أنتَ مِن صَلاةِ المَلائِكَةِ ، وتَسبيحِ الخَلائِقِ وما بِهِ يُرزَقونَ!؟ قالَ : ما هُوَ يا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ : «سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ ، سُبحانَ اللّهِ العَظيمِ ، أستَغفِرُ اللّهَ» مِائَةَ مَرَّةٍ ما بَينَ طُلوعِ الفَجرِ إلى أن تُصَلِّيَ صَلاةَ الغَداةِ ، تَأتيكَ الدُّنيا صاغِرَةً راغِمَةً . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :قَد جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ الاِستِغفارَ سَبَبا لِدُرورِ الرِّزقِ ورَحمَةِ الخَلقِ ، فَقالَ سُبحانَهُ : «اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا* يُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا* وَ يُمْدِدْكُم بِأَمْوَلٍ وَ بَنِينَ وَ يَجْعَل لَّكُمْ جَنَّـتٍ وَ يَجْعَل لَّكُمْ أَنْهَـرًا ⁽⁴⁾» . ⁽⁵⁾

.

حديث:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :فراوان آمرزش خواهيد ؛ كه مايه جلب روزى است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه خداى تعالى به او نعمت دهد ، بايد خدا را شكر كند ؛ و هر كه روزى اش كُند رسد ، بايد از خدا آمرزش خواهد .

تنبيه الغافلين از ابن عمر :شاهد بودم كه مردى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آلهآمد و گفت: «اى رسول خدا! سرمايه ام اندك است» . پيامبر فرمود: «چرا درود فرشتگان و تسبيح آفريدگان و مايه روزى مردم را به يارى نمى گيرى؟» گفت: «آن چيست اى رسول خدا؟» فرمود: «منزه است خداوند و ستودنى ؛ منزه است خداى بزرگ ؛ از او آمرزش مى جويم» ؛ اين ذكر را صد بار از سر بر زدن سپيده تا [پايان يافتن وقت ]نماز صبح ادا كن تا دنيا فروتنانه و ناگزير به سويت آيد» .

امام على عليه السلام :خداى سبحان آمرزش خواستن را مايه افزونى روزى و رحمت آفريدگان ساخته است . خداوند سبحان فرمايد: «از پروردگارتان آمرزش بخواهيد كه او همواره آمرزگار است * تا آسمان را بر شما بارنده فرستد * و شما را با مال ها و پسران يارى كند و به شما بوستان ها دهد و برايتان جوى ها پديد آورد .»

.

عنه عليه السلام :اِستَغفِر تُرزَق . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ لِكُمَيلِ بنِ زِيادٍ ـ: إذا أبطَأَتِ الأَرزاقُ عَلَيكَ فَاستَغفِرِ اللّهَ يُوَسِّع عَلَيكَ فيها . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :لَو أنَّ النّاسَ حينَ تَنزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وتَزولُ عَنهُمُ النِّعَمُ فَزِعوا إلى رَبِّهِم بِصِدقٍ مِن نِيّاتِهِم ووَلَهٍ مِن قُلوبِهِم ، لَرَدَّ عَلَيهِم كُلَّ شارِدٍ ، وأصلَحَ لَهُم كُلَّ فاسِدٍ . ⁽³⁾

الفرج بعد الشدّة عن أيّوب بن العبّاس بن الحسنـ بِإِسنادٍ كَثيرٍ ـ: إنَّ أعرابِيّا شَكا إلى أميرِ المُؤمِنينَ عَلِيٍّ عليه السلامشَكوىً لَحِقَتهُ ، وضيقا فِي الحالِ ، وكَثرَةً مِنَ العِيالِ ، فَقالَ لَهُ : عَلَيكَ بِالاِستِغفارِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ : «اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا . . .» . فَمَضَى الرَّجُلُ وعادَ إلَيهِ فَقالَ : يا أميرَ المُؤمِنينَ ، إنّي قَدِ استَغفَرتُ اللّهَ كَثيرا ولَم أرَ فَرَجا مِمّا أنَا فيهِ!؟ فَقالَ لَهُ : لَعَلَّكَ لا تُحسِنُ الاِستِغفارَ!؟ قالَ : عَلِّمني ، فَقالَ : أخلِص نِيَّتَكَ وأطِع رَبَّكَ وقُل : «اللّهُمَّ إنّي أستَغفِرُكَ مِن كُلِّ ذَنبٍ قَوِيَ عَلَيهِ بَدَني بِعافِيَتِكَ ، أو نالَتهُ قُدرَتي بِفَضلِ نِعمَتِكَ ، أو بَسَطتُ إلَيهِ يَدي بِسابِغِ رِزقِكَ ، وَاتَّكَلتُ فيهِ عِندَ خَوفي مِنهُ عَلى أمانِكَ ، ووَثِقتُ فيهِ بِحِلمِكَ ، وعَوَّلتُ فيهِ عَلى كَريمِ عَفوِكَ . اللّهُمَّ إنّي أستَغفِرُكَ مِن كُلِّ ذَنبٍ خُنتُ ⁽⁴⁾فيهِ أمانَتي ، أو بَخَستُ فيهِ نَفسي ، أو قَدَّمتُ فيهِ لَذَّتي ، أو آثَرتُ فيهِ شَهوَتي ، أو سَعَيتُ فيهِ لِغَيري ، أوِ استَغوَيتُ إلَيهِ مَن تَبِعَني ، أو غَلَبتُ فيهِ بِفَضلِ حيلَتي ، أو أحَلتُ فيهِ عَلى مَولايَ فَلَم يُعاجِلني عَلى فِعلي ، إذ كُنتَ سُبحانَكَ كارِها لِمَعصِيَتي غَيرَ مُريدِها مِنّي ، لكِن سَبَقَ عِلمُكَ فِيَّ بِاختِياري وَاستِعمالِ مُرادي وإيثاري ، فَحَلُمتَ عَنّي ، ولَم تُدخِلني فيهِ جَبرا ، ولَم تَحمِلني عَلَيهِ قَهرا ، ولَم تَظلِمني عَلَيهِ شَيئا ، يا أرحَمَ الرّاحِمينَ . يا صاحِبي في شِدَّتي ، يا مُؤنِسي في وَحدَتي ، يا حافِظي في غُربَتي ، يا وَلِيِّي في نِعمَتي ، يا كاشِفَ كُربَتي ، يا مُستَمِعَ دَعوَتي ، يا راحِمَ عَبرَتي ، يا مُقيلَ عَثرَتي . يا إلهي بِالتَّحقيقِ ، يا رُكنِيَ الوَثيقَ ، يا رَجايَ لِلضّيقِ ، يا مَولايَ الشَّفيقَ ، يا رَبَّ البَيتِ العَتيقِ ، أخرِجني مِن حَلقِ المَضيقِ إلى سَعَةِ الطَّريقِ بِفَرَجٍ مِن عِندِكَ قَريبٍ وَثيقٍ ، وَاكشِف عَنّي كُلَّ شِدَّةٍ وضيقٍ ، وَاكفِني ما اُطيقُ وما لا اُطيقُ . اللّهُمَّ فَرِّج عَنّي كُلَّ هَمٍّ وغَمٍّ ، وأخرِجني مِن كُلِّ حُزنٍ وكَربٍ ، يا فارِجَ الهَمِّ ، ويا كاشِفَ الغَمِّ ، ويا مُنزِلَ القَطرِ ، ويا مُجيبَ دَعوَةِ المُضطَرِّ ، يا رَحمنَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ ورَحيمَهُما ، صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ خِيَرَتِكَ مِن خَلقِكَ وعَلى آلِهِ الطَّيِّبينَ الطّاهِرينَ ، وفَرِّج عَنّي ما ضاقَ بِهِ صَدري ، وعيلَ مَعَهُ صَبري ، وقَلَّت فيهِ حيلَتي ، وضَعُفَت لَهُ قُوَّتي ، يا كاشِفَ كُلِّ ضُرٍّ وبَلِيَّةٍ ، يا عالِمَ كُلِّ سِرٍّ وخَفِيَّةٍ ، يا أرحَمَ الرّاحِمينَ . واُفَوِّضُ أمري إلَى اللّهِ إنَّ اللّهَ بَصيرٌ بِالعِبادِ ، وما تَوفيقي إلاّ بِاللّهِ ، عَلَيهِ تَوَكَّلتُ وهُوَ رَبُّ العَرشِ العَظيمِ» . قالَ الأَعرابِيُّ : فَاستَغفَرتُ بِذلِكَ مِرارا ، فَكَشَفَ اللّهُ عَنِّي الغَمَّ وَالضّيقَ ، ووَسَّعَ عَلَيَّ فِي الرِّزقِ ، وأزالَ المِحنَةَ . ⁽⁵⁾

.

امام على عليه السلام :آمرزش بخواه تا روزى يابى .

امام على عليه السلامـ خطاب به كميل بن زياد ـ: هر گاه روزى ات به تنگنا افتاد ، از خداوند آمرزش بخواه تا آن را بر تو گشاده فرمايد .

امام على عليه السلام :اگر مردم به هنگام فرو رسيدن بلاها و زوال نعمت ها ، با نيت راستين و شوق درونى نزد خدا تضرع كنند ، خداوند نعمت دور شده را به ايشان باز گرداند و هر گونه خرابى و تباهى را برايشان به سامان آورد .

الفرج بعد الشدّة از ايوب بن عباس بن حسنـ با ذكر سند فراوان ـ: از بيابان نشينان عرب ، كسى نزد اميرالمؤمنين از مشكلى كه به وى روى آورده بود و تنگناى احوال و عيالوارى شكايت آورد . امام به وى فرمود: «بر تو باد آمرزش خواهى ؛ كه خداوند مى فرمايد : از پروردگارتان آمرزش جوييد ؛ كه هر آينه او آمرزنده است . . . » . آن مرد برفت و ديگر بار باز آمد و گفت: «اى اميرالمؤمنين! من بسيار از خدا آمرزش خواستم ، اما از حال خويش گشايشى نيافتم» . امام به وى فرمود: «شايد به نيكى آمرزش نخواسته اى» . گفت: «مرا بياموز» . فرمود: «نيت خود را خالص كن و با فرمانبرى از پروردگارت ، بگو : بار خدايا! از تو آمرزش مى خواهم براى هر گناهى كه با اين تن كه تو سالمش ساخته اى ، انجام داده ام ؛ يا با توانى كه تو به نعمت بخشى خويش نصيبم فرموده اى ، مرتكب شده ام ؛ يا با فراخ روزى اى كه عطايم فرموده اى ، بدان دست زدم ؛ و در عين بيم از آن گناه ، به پناه دهى تو توكّل كردم و به شكيبايى ات دل بستم و به بخشايش كريمانه ات اتكا نمودم . بار خدايا! از تو آمرزش مى خواهم براى هرگناهى كه با ارتكاب آن ، به امانتم خيانت كردم يا حق نفسم را پايمال كردم يا لذتم را مقدم شمردم يا شهوتم را ترجيح دادم يا براى غير خود [و به زيان خويش ]كوشيدم يا با آن ، دنباله روان خويش را گمراه ساختم يا به يارى تدبيرم بر انجام آن گناه پيروز گشتم يا آن را به مولاى خود واگذاردم ولى او در كار من شتاب نفرمود ؛ كه تو اى خداى سبحان از گناه من بيزارى و آن را از من نمى خواهى ، اما از پيش مى دانستى كه من به اختيار و خواست و گزينش خود ، چنان مى كنم ؛ پس بر من شكيب ورزيدى و مرا به ناچارى در آن درنياوردى و به اجبار بدان وانداشتى و در آن هيچ ستمى بر من نكردى ، اى مهرورزترينِ مهرورزان! اى يار من در سخت حالى ام ؛ اى مونس من در تنهايى ام ؛ اى نگهدارنده من در بى كسى ام ؛ اى صاحب اختيار من در نعمتم ؛ اى زداينده اندوهم ؛ اى شنواى دعايم ؛ اى رحم كننده به اشك روانم ؛ اى درگذرنده از لغزشم ؛ اى معبود حقيقى من ؛ اى بنياد استوار من ؛ اى اميد من در تنگناها ؛ اى مولاى مهربانم ؛ اى پروردگار خانه آزاد ؛ مرا از گلوگاه تنگنا به فراخناى گشايش درآور با گشايشى از سوى خود كه نزديك و قابل اعتماد است ؛ و هر گونه سختى و تنگنا را از من بزداى ؛ و در آن چه توان دارم و ندارم ، مرا كفايت فرما . بار خدايا! هر اندوه و غصه را از من واگشا ؛ و از هر غم و رنج بيرونم آور ؛ اى گشاينده اندوه و اى زداينده غم و اى فروفرستنده باران و اى اجابت كننده دعاى گرفتار و اى رحمت آور و مهرورز در دنيا و آخرت! بر محمّد كه بهترينِ آفريدگان تو است و بر خاندان پاك و پاك نهادش درود فرست و واگشاى از من آن چه سينه ام را تنگ كرده و صبرم را بر هم زده و تدبيرم را اندك نموده و نيرويم را كم كرده ؛ اى زداينده هر سختى و بلا ؛ اى داننده هر پنهان و ناپيدا ؛ اى مهرورزترينِ مهرورزان! كارم را يكسره به خدا وا مى نهم ؛ كه خدا به بندگانش بينا است و توفيق من جز از او نيست ؛ بر وى توكّل مى كنم و او است پروردگار عرش بزرگ » . آن مرد باديه نشين گويد: «بارها به اين شيوه آمرزش خواستم و خدا اندوه و تنگنا را از من واگشود و روزى ام را وسعت بخشيد و غم را زدود» .

.

. .

. .

الإمام الباقر عليه السلام :إذا أبطَأَ عَلَيكَ رِزقٌ فَقُل : أستَغفِرُ اللّهَ . ⁽¹⁾

الكافي عن أبو بصير :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : لَقَدِ استَبطَأتُ الرِّزقَ ، فَغَضِبَ ، ثُمَّ قالَ لي : قُل : «اللّهُمَّ إنَّكَ تَكَفَّلتَ بِرِزقي ورِزقِ كُلِّ دابَّةٍ ، يا خَيرَ مَدعُوٍّ ، ويا خَيرَ مَن أعطى ، ويا خَيرَ مَن سُئِلَ ، ويا أفضَلَ مُرتَجىً ؛ اِفعَل بي كَذا وكَذا» . ⁽²⁾

الزهد لابن حنبل عن أبو الجلد :إنَّ النَّبِيَّ داودَ عليه السلام أمَرَ مُنادِيا فَنادى : الصَّلاةَ جامِعَةً ، فَخَرَجَ النّاسُ وهُم يَرَونَ أنَّهُ سَيَكونُ مِنهُ يَومَئِذٍ مَوعِظَةٌ وتَأديبٌ ودُعاءٌ ، فَلَمّا وافى مَكانَهُ قالَ : «اللّهُمَّ اغفِر لَنا» وَانصَرَفَ ، فَاستَقبَلَ آخِرُ النّاسِ أوائِلَهُم فَقالوا : ما لَكُم؟ قالوا : إنَّ نَبِيَّ اللّهِ عليه السلام إنَّما دَعا بِدَعوَةٍ واحِدَةٍ ثُمَّ انصَرَفَ . قالوا : سُبحانَ اللّهِ! كُنّا نَرجو أن يَكونَ هذَا اليَومُ يَومَ عِبادَةٍ ودُعاءٍ ومَوعِظَةٍ وتَأديبٍ ، فَما دَعا إلاّ بِدَعوَةٍ واحِدَةٍ!! قالوا: فَأَوحَى اللّهُ ] تَعالى [إلَيهِ أن أبلِغ عَنّي قَومَكَ ـ فَإِنَّهُم قَدِ استَقَلّوا دُعاءَكَ ـ أنّي مَن أغفِر لَهُ اُصلِح لَهُ أمرَ آخِرَتِهِ ودُنياهُ . ⁽³⁾

راجع : ص ۸۲۰ (الموانع العملية / السيّئات) .

۴ / ۲الصَّلاةنثر الدرّ :كانَ ] رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ] إذا نَزَلَ بِهِ الضّيقُ فِي الرِّزقِ أمَرَ أهلَهُ بِالصَّلاةِ ، ثُمَّ تَلا هذِهِ الآيَةَ : «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا لاَنَسْـئلُكَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُكَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾»

.

۴ / ۲ نماز

امام باقر عليه السلام :هر گاه روزى ات به تأخير افتاد ، بگو : از خدا آمرزش مى جويم .

ابوبصير :به امام صادق عليه السلام گفتم: «روزى من به تأخير افتاده است» . امام خشمناك گشت و سپس مرا فرمود: «بگو : بار خدايا! تو روزى من و هر جنبنده اى را ضمانت فرموده اى ؛ اى بهترين فراخوانده شده ؛ اى بهترين بخشاينده ؛ اى بهترين درخواست شونده ؛ اى برترين اميدگاه ؛ با من چنين و چنان فرما » .

الزهد ابن حنبل از ابو جلد :داوود عليه السلام ، پيامبر خدا ، به نداگرى فرمان داد كه نداى نماز جماعت در دهد . پس مردم بيرون شدند ، حال آن كه مى دانستند آن روز وى ايشان را پند و ادب و دعا خواهد آموخت . چون او به جايگاه خود درآمد ، گفت: «بار خدايا! ما را بيامرز» . سپس بازگشت . مردمى كه واپس بودند ، به مردم پيشين روى كرده ، گفتند: «شما چه دريافتيد؟» گفتند: «پيامبر خدا تنها يك دعا كرد و بازگشت» . گفتند: «منزه است خداى! ما اميد داشتيم كه امروز هنگامه عبادت و دعا و پند و ادب باشد . او جز يك دعا نفرمود!» گفتند: «خداى [تعالى] به وى وحى فرمود كه به قوم خود كه دعاى تو را كوچك شمرده اند ، از سوى من ابلاغ كن كه هر كس را بيامرزم ، كار آخرت و دنيايش را به سامان آورم» .

ر .ك : ص۸۲۱ (موانع عملى / گناهان).

۴ / ۲نمازنثر الدر :رسول خدا صلى الله عليه و آله هرگاه دچار تنگناى روزى مى شد ، خانواده اش را به نماز فرمان مى داد و سپس اين آيه را مى خواند : «و خاندان خويش را به نماز فرمان ده و بر آن شكيبا باش ؛ از تو روزى نمى خواهيم ، ما خود به تو روزى مى دهيم» .

.

تنبيه الخواطر :يُروى عَن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله أنَّهُ كانَ إذا أصابَ أهلَهُ خَصاصَةٌ قالَ : قوموا إلَى الصَّلاةِ ، ويَقولُ : بِهذا أمَرَني رَبّي ؛ قالَ اللّهُ تَعالى : «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا لاَنَسْـئلُكَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعَـقِبَةُ لِلتَّقْوَى . ⁽¹⁾»

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن صَلّى رَكعَتَينِ إذا دَخَلَ إلى رَحلِهِ ؛ نَفَى اللّهُ تَعالى عَنهُ الفَقرَ ، وكَتَبَهُ فِي الأَوّابينَ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لِلمُصَلّي حُبُّ المَلائِكَةِ . . . وبَرَكَةٌ فِي الرِّزقِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :خَيرُ الدُّنيا وَالآخِرَةِ فِي الصَّلاةِ ، وبِها يَتَبَيَّنُ الكافِرُ مِنَ المُؤمِنِ ، وَالمُخلِصُ مِنَ المُنافِقِ ، وهِيَ عِمادُ الدّينِ ، ومَلاذُ الجَسَدِ ، وزَينُ الإِسلامِ ، ومُناجاةُ الحَبيبِ لِلحَبيبِ ، وقَضاءُ الحاجَةِ ، وتَوبَةُ التّائِبِ ، وتَذكِرَةُ المَنِيَّةِ ، وَالبَرَكَةُ فِي المالِ ، وسَعَةُ الرِّزقِ ، ونورُ الوَجهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إذا رَأَيتَ في مَعاشِكَ ضيقا وفي أمرِكَ التِياثاً ، فَأَنزِل حاجَتَكَ بِاللّهِ عز و جل ، ولا تَدَع صَلاةَ الاِستِغفارِ ـ وهِيَ رَكعَتانِ : تَفتَتِحُ الصَّلاةَ وتَقرَأُ الحَمدَ وإنّا أنزَلناهُ مَرَّةً واحِدَةً في كُلِّ رَكعَةٍ ، ثُمَّ تَقولُ بَعدَ القِراءَةِ : «أستَغفِرُ اللّهَ» خَمسَ عَشرَةَ مَرَّةً ، ثُمَّ تَركَعُ فَتَقرَأُها عَشرا عَلى هَيئَةِ صَلاةِ جَعفَرٍ ـ يُصلِحِ اللّهُ لَكَ شَأنَكَ كُلَّهُ ، إن شاءَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

.

تنبيه الخواطر :از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت شده كه هرگاه خانواده پيامبر نيازمند مى گشتند ، وى مى فرمود : «به نماز برخيزيد» ؛ و مى فرمود : «پروردگارم مرا چنين امر فرموده است . خداى تعالى مى فرمايد: «و خاندان خويش را به نماز فرمان ده و بر آن شكيبا باش ؛ از تو روزى نمى خواهيم ، ما خود به تو روزى مى دهيم ؛ و سرانجام از آنِ پرهيزگاران است» » .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس به هنگام وارد شدن به خانه اش دو ركعت نماز بگزارد ، خدا فقر را از او بزدايد و وى را در زمره توبه كنندگان به شمار آورد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نمازگزار را فرشتگان دوست مى دارند و . . . روزى اش بركت مند است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خير دنيا و آخرت در نماز است و با آن ، كافر از مؤمن ، و اخلاص پيشه ، از منافق شناخته مى شود . نماز ستون دين ، و پناهگاه تن ، و زينت اسلام ، و مناجات دو دوست ، و مايه برآمدن نياز ، و بازگشت توبه كار ، و ياد مرگ ، و بركت در مال ، و گشايش روزى ، و نور چهره است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هرگاه در زندگانى ات تنگنا و در كارت پيچشى يافتى ، نيازت را نزد خداوند عرضه كن و نمازِ آمرزش را وامگذار ؛ و آن دو ركعت است . در هر ركعت ، سوره هاى حمد و قدر را يك بار قراءت كن و سپس پانزده بار «استغفراللّه » بگو و آن گاه در ركوع ده بار «استغفراللّه » بگو ، به گونه نماز جعفر . خداوند همه كارهايت را به سامان مى آورد ، اگر خدا خواهد .

.

عنه صلى الله عليه و آلهـ في بَيانِ آثارِ التَّهاوُنِ بِالصَّلاهِ ـ: . . . أمَّا اللَّواتي تُصيبُهُ في دارِ الدُّنيا : فَالاُولى يَرفَعُ اللّهُ البَرَكَةَ مِن عُمُرِهِ ، ويَرفَعُ اللّهُ البَرَكَةَ مِن رِزقِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه السلام :جاءَ رَجُلٌ إلَى النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ إنّي ذو عِيالٍ وعَلَيَّ دَينٌ وقَدِ اشتَدَّت حالي ، فَعَلِّمني دُعاءً أدعُو اللّهَ عز و جل بِهِ لِيَرزُقَني ما أقضي بِهِ دَيني وأستَعينُ بِهِ عَلى عِيالي ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يا عَبدَ اللّهِ ، تَوَضَّأ وأسبِغ وُضوءَكَ ، ثُمَّ صَلِّ رَكعَتَينِ تُتِمُّ الرُّكوعَ وَالسُّجودَ ، ثُمَّ قُل : يا ماجِدُ يا واحِدُ يا كَريمُ يا دائِمُ ، أتَوَجَّهُ إلَيكَ بِمُحَمَّدٍ نَبِيِّكَ نَبِيِّ الرَّحمَةِ صلى الله عليه و آلهـ يا مُحَمَّدُ يا رَسولَ اللّهِ، إنّي أتَوَجَّهُ بِكَ إلَى اللّهِ رَبِّكَ ورَبّي وَربِّ كُلِّ شَيءٍ ـ أن تُصَلِّيَ عَلى مُحَمَّدٍ وأهلِ بَيتِهِ ، وأسأَلُكَ نَفحَةً كَريمَةً مِن نَفَحاتِكَ ، وفَتحا يَسيرا ورِزقا واسِعا ، ألُمُّ بِهِ شَعَثي وأقضي بِهِ دَيني وأستَعينُ بِهِ عَلى عِيالي . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :لا تَترُكوا رَكعَتَينِ بَعدَ العِشاءِ الآخِرَةِ ؛ فَإِنَّها مَجلَبَةٌ لِلرِّزقِ . ⁽³⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در بيان آثار سبك شمردن نماز ـ: . . . اما آثار دنيايى آن از اين قرارند : نخست اين كه خدا بركت را از عمر و روزى انسان مى زدايد .

امام باقر عليه السلام :مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: «اى رسول خدا! من عيالوار و بدهكار و سخت احوالم . مرا دعايى آموز كه با آن خدا را فراخوانم تا مرا چندان روزى دهد كه هم وامم را بپردازم و هم خانواده ام را تأمين كنم» . پيامبر فرمود : «اى بنده خدا! وضو ساز و حقِّ هر اندام را در وضويت به خوبى ادا كن و سپس دو ركعت نماز بگزار و در آن ركوع و سجده اى كامل به جاى آور و آن گاه بگو : «اى بزرگوار ، اى يگانه ، اى كرامت بخش ، اى جاودانه! به تو روى مى آورم به واسطه محمّد ، پيامبرت ، كه پيامبر رحمت است ـ اى محمّد ، اى رسول خدا! هر آينه به واسطه تو به خدا روى مى آورم كه پروردگار تو و من و هر چيز است ـ كه بر محمّد و خاندانش درود فرستى ؛ و از تو بخششى كريمانه از بخشش هايت و گشايشى آسان بخش و روزى اى گسترده خواهانم تا با آن ، آشفتگى ام را سامان دهم و وامم را بپردازم و نياز خانواده ام را تأمين كنم .

امام صادق عليه السلام :دو ركعتِ پس از نماز عشا را ترك مكنيد ؛ كه آن جلب كننده روزى است .

.

۴ / ۳صَلاةُ اللَّيلِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :صَلاةُ اللَّيلِ مَرضاةٌ لِلرَّبِّ ، . . . وبَرَكَةٌ فِي الرِّزقِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :صَلاةُ اللَّيلِ تُبَيِّضُ الوُجوهَ ، وتُطَيِّبُ الرّيحَ ، وتَجلِبُ الرِّزقَ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :صَلاةُ اللَّيلِ تُحَسِّنُ الوَجهَ ، وتُحَسِّنُ الخُلُقَ ، وتُطَيِّبُ الرّيحَ ، وتُدِرُّ الرِّزقَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :صَلاةُ اللَّيلِ تَجلِبُ الرِّزقَ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :كَذَبَ مَن زَعَمَ أنَّهُ يُصَلّي بِاللَّيلِ ويَجوعُ بِالنَّهارِ ! إنَّ اللّهَ تَعالى ضَمِنَ بِصَلاةِ اللَّيلِ قوتَ النَّهارِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :إنَّ الرَّجُلَ لَيَكذِبُ الكَذبَةَ فَيُحرَمُ بِها صَلاةَ اللَّيلِ ؛ فَإِذا حُرِمَ صَلاةَ اللَّيلِ حُرِمَ بِهَا الرِّزقَ . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۳ نماز شب

۴ / ۳نماز شبپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نماز شب مايه خشنودى پروردگار . . . و بركت روزى است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نماز شب روى ها را سپيد گرداند ، عطر خوش بخشد ، و روزى را جلب كند .

امام صادق عليه السلام :نماز شب چهره را زيبا سازد ، خوى را نيكو كند ، عطر خوش بخشد ، و روزى را فراوان نمايد .

امام صادق عليه السلام :نماز شب روزى را جلب كند .

امام صادق عليه السلام :هر كه پندارد به شب نماز خوانَد و در روز گرسنه مانَد ، دروغ گويد . همانا خداى تعالى بانماز شب ، روزىِ روز را تضمين فرموده است .

امام صادق عليه السلام :گاه انسان دروغى گويد و به سبب آن ، از نماز شب محروم گردد ؛ و چون از نماز شب محروم گردد ، از روزى بى نصيب شود .

.

۴ / ۴صَلاةُ الاِستِسقاءِرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ مِن دُعائِهِ فِي الاِستِسقاءِ ـ: اللّهُمَّ اسقِنا سَقيا . . . تُرخِصُ بِهِ الأَسعارَ في جَميعِ الأَمصارِ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :اللّهُمَّ انشُر عَلَينا غَيثَكَ وبَرَكَتَكَ ، ورِزقَكَ ورَحمَتَكَ ، وَاسقِنا سُقيا ناقِعَةً مُروِيَةً مُعشِبَةً ، تُنبِتُ بِها ما قَد فاتَ ، وتُحيي بِها ما قَد ماتَ ، نافِعَةَ الحَيا ، كَثيرَةَ المُجتَنى ، تُروي بِهَا القيعانَ ، وتُسيلُ البُطنانَ ، وتَستَورِقُ الأَشجارَ ، وتُرخِصُ الأَسعارَ ؛ إنَّكَ عَلى ما تَشاءُ قَديرٌ . ⁽²⁾

الإمام الحسن عليه السلامـ مِن دُعائِهِ في صَلاةِ الاِستِسقاءِ ـ: اِسقِ سَهلَنا وجَبَلَنا ، وبَدوَنا وحَضَرَنا ؛ حَتّى تُرخِصَ بِهِ أسعارَنا ، وتُبارِكَ بِهِ في ضِياعِنا ومُدُنِنا ؛ أرِنَا الرِّزقَ مَوجودا وَالغَلاءَ مَفقودا . ⁽³⁾

۴ / ۵قِراءَةُ القُرآنِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :اِجعَلوا في بُيوتِكُم مِن صَلاتِكُم ، وَاعمُروها بِالقُرآنِ ؛ فَإِنَّ أفقَرَ البُيوتِ بَيتٌ لا يُقرَأُ فيهِ كِتابُ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۴ نماز باران

۴ / ۵ خواندن قرآن

۴ / ۴نماز بارانپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ از دعاى وى در طلب باران ـ: بار خدايا! ما را سيرابى بخش . . . تا با آن ، نرخ ها را در همه جا ارزان سازى .

امام على عليه السلام :بار خدايا! باران و بركت و روزى و رحمتت را بر ما جارى ساز و آبى عطا فرما كه سود دهد و سيرابى آورد و سرسبزى ايجاد كند ؛ تا با آن ، خشك شده ها را برويانى و مرده ها را زنده سازى ، چندان كه تشنگى را بزدايد و ميوه فراوان پديد آورد و زمين هاى هموار را با آن سيراب سازى و در زمين هاى پرنشيب جارى اش گردانى و درختان را پر برگ و بار نمايى و نرخ ها را ارزان فرمايى ؛ كه تو بر هر چه خواهى ، توانايى .

امام حسن عليه السلامـ از دعايش در نماز باران ـ: دشت و كوه و بيابان و شهر ما را سيراب گردان تا بدان ، نرخ هامان را ارزان سازى و كشتگاه ها و شهرهامان را بركت دهى . روزى را به ما بنمايان و گرانى را از ما نهان دار .

۴ / ۵خواندن قرآنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بخشى از نمازتان را در خانه هاتان بگزاريد و آن ها را با قرآن آباد كنيد ؛ كه همانا فقيرترين خانه ها خانه اى است كه در آن ، كتاب خدا خوانده نشود .

.

عنه صلى الله عليه و آله :أكثِروا مِن قِراءَةِ القُرآنِ في بُيوتِكُم ؛ فَإِنَّ البَيتَ الَّذي لا يُقرَأُ فيهِ القُرآنُ يَقِلُّ خَيرُهُ ، ويَكثُرُ شَرُّهُ ، ويَضيقُ عَلى أهلِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اِجعَلوا لِبُيوتِكُم نَصيبا مِنَ القُرآنِ ؛ فَإِنَّ البَيتَ إذا قُرِئَ فيهِ تَيَسَّرَ عَلى أهلِهِ ، وكَثُرَ خَيرُهُ ، وكانَ سُكّانُهُ في زِيادَةٍ ، وإذا لَم يُقرَأ فيهِ القُرآنُ ضُيِّقَ عَلى أهلِهِ ، وقَلَّ خَيرُهُ ، وكانَ سُكّانُهُ في نُقصانٍ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :نَوِّروا بُيوتَكُم مَا استَطَعتُم ؛ فَإِنَّ البَيتَ الَّذي يُقرَأُ فيهِ القُرآنُ يَتَّسِعُ عَلى أهلِهِ ، ويَكثُرُ خَيرُهُ ، وتَحضُرُهُ المَلائِكَةُ ، وتَهجُرُهُ الشَّياطينُ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :نَوِّروا بُيوتَكُم بِتِلاوَةِ القُرآنِ ، ولا تَتَّخِذوها قُبورا كَما فَعَلَتِ اليَهودُ وَالنَّصارى صَلَّوا فِي الكَنائِسِ وَالبِيَعِ وعَطَّلوا بُيوتَهُم ؛ فَإِنَّ البَيتَ إذا كَثُرَ فيهِ تِلاوَةُ القُرآنِ كَثُرَ خَيرُهُ ، وَاتَّسَعَ أهلُهُ ، وأضاءَ لِأَهلِ السَّماءِ كَما تُضيءُ نُجومُ السَّماءِ لِأَهلِ الدُّنيا . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ أصفَرَ البُيوتِ لَبَيتٌ أصفَرَ مِن كِتابِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :در خانه هاتان فراوان قرآن بخوانيد ؛ كه همانا خانه اى كه در آن قرآن خوانده نشود ، خيرش كم و شرش بسيار است و بر ساكنانش تنگى مى كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :براى خانه هاتان بهره اى از قرآن قرار دهيد ؛ كه همانا خانه اى كه در آن قرآن خوانده شود ، براى ساكنانش آسايش فراهم آيد و خيرش بسيار باشد و اهلش از افزونى برخوردار گردند ؛ و هر گاه در آن قرآن خوانده نشود ، بر ساكنانش تنگ گردد و خيرش اندك شود و اهلش در كمبود به سر برند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :چندان كه مى توانيد ، خانه هاتان را نور بخشيد ؛ كه هر آينه خانه اى كه قرآن در آن خوانده شود ، بر ساكنانش گشاده گردد و خيرش فراوان شود و فرشتگان در آن حضور يابند و شيطان ها از آن دورى گزينند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خانه هاتان را به تلاوت قرآن نور بخشيد و آن ها را مقبره نكنيد ـ همانند يهوديان و مسيحيان كه در كنيسه ها و ديرها نماز مى گزارند و خانه هاشان را وامى نهند ـ ؛ زيرا هرگاه در خانه اى بسيار قرآن تلاوت شود ، خيرش فراوان گردد و ساكنانش از گشايش بهره يابند و براى آسمانيان نور پراكنند ، همان گونه كه ستارگان آسمان به ساكنان دنيا نور مى بخشند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر آيه فقيرترين خانه ، خانه اى است كه از كتاب خدا تهى باشد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن قَرَأَ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» حينَ يَدخُلُ مَنزِلَهُ ، نَفَتِ الفَقرَ عَن أهلِ ذلِكَ المَنزِلِ وَالجيرانِ . ⁽¹⁾

مستدرك الوسائل عن سهل بن سعد الساعديّ :جاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ، فَشَكا إلَيهِ الفَقرَ وضيقَ المَعاشِ ، فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إذا دَخَلتَ بَيتَكَ فَسَلِّم إن كانَ فيهِ أحَدٌ ، وإن لَم يَكُن فيهِ أحَدٌ فَصَلِّ عَلَيَّ وَاقرَأ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» مَرَّةً واحِدَةً . فَفَعَلَ الرَّجُلُ ، فَأَفاضَ اللّهُ عَلَيهِ رِزقا ، ووَسَّعَ عَلَيهِ حَتّى أفاضَ عَلى جيرانِهِ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام: ... وَلِيَقرَأ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» حينَ يَدخُلُ مَنزِلَهُ ؛ فَإِنَّهُ يَنفِي الفَقرَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :البَيتُ الَّذي يُقرَأُ فيهِ القُرآنُ ويُذكَرُ اللّهُ عز و جل فيهِ تَكثُرُ بَرَكَتُهُ ، وتَحضُرُهُ المَلائِكَةُ ، وتَهجُرُهُ الشَّياطينُ ، ويُضيءُ لِأَهلِ السَّماءِ كَما تُضيءُ الكَواكِبُ لِأَهلِ الأَرضِ ؛ وإنَّ البَيتَ الَّذي لا يُقرَأُ فيهِ القُرآنُ ولا يُذكَرُ اللّهُ عز و جل فيهِ تَقِلُّ بَرَكَتُهُ ، وتَهجُرُهُ المَلائِكَةُ وتَحضُرُهُ الشّياطينُ . ⁽⁴⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس هنگام ورود به خانه اش سوره توحيد را بخواند ، فقر از ساكنان آن و نيز همسايگانش رخت بربندد .

مستدرك الوسائل از سهل بن سعد ساعدى :يكى از انصار نزد پيامبر صلى الله عليه و آلهآمد و از فقر و تنگدستى به وى شكايت آورد . رسول خدا صلى الله عليه و آله به وى فرمود : «هر گاه به خانه درآيى ، اگر كسى در آن باشد ، سلام ده ؛ و اگر كسى نباشد ، بر من درود فرست و سوره توحيد را يك بار بخوان» . آن مرد چنين كرد و خداوند بر وى روزى فراوان فرو فرستاد و چندان برايش گشايش فراهم آورد كه همسايگانش را نيز بهره مند كرد .

امام على عليه السلام :. . . و بايد هنگام ورود به خانه اش سوره توحيد را بخواند ؛ كه همانا اين كار فقر را مى راند .

امام على عليه السلام :خانه اى كه در آن قرآن خوانده شود و از خدا ياد گردد ، بركتش افزون گردد و فرشتگان در آن حضور يابند و شيطان ها از آن دور گردند و آن خانه براى آسمانيان پرتو افشاند ، همان گونه كه ستارگان براى زمينيان نورافشانى كنند ؛ و خانه اى كه در آن قرآن خوانده نشود و از خدا ياد نگردد ، بركتش اندك شود و فرشتگان از آن دورى گزينند و شيطان ها در آن حضور يابند .

.

۴ / ۶الاِشتِغالُ بِالذِّكرِ وَالدُّعاءِ بَينَ الطُّلوعَينِالإمام عليّ عليه السلام :الجُلوسُ فِي المَسجِدِ مِن بَعدِ طُلوعِ الفَجرِ إلى حينِ طُلوعِ الشَّمسِ لِلاِشتِغالِ بِذِكرِ اللّهِ سُبحانَهُ ، أسرَعُ في تَيسيرِ الرِّزقِ مِنَ الضَّربِ في أقطارِ الأَرضِ . ⁽¹⁾

تفسير العيّاشي عن الحسين بن مسلم :قُلتُ لَهُ [أي لِلإِمامِ الباقِر عليه السلام] : جُعِلتُ فِداكَ ! إنَّهُم يَقولونَ : إنَّ النَّومَ بَعدَ الفَجرِ مَكروهٌ ؛ لِأَنَّ الأَرزاقَ تُقَسَمُ في ذلِكَ الوَقتِ، فَقالَ: الأَرزاقُ مَوظوفَةٌ مَقسومَةٌ، وللّهِِ فَضلٌ يَقسِمُهُ مِن طُلوعِ الفَجرِ إلى طُلوعِ الشَّمسِ؛ وذلِكَ قَولُهُ: «وَسْـئلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ . ⁽²⁾» ثُمَّ قالَ : وذِكرُ اللّهِ بَعدَ طُلوعِ الفَجرِ أبلَغُ في طَلَبِ الرِّزقِ مِنَ الضَّربِ فِي الأَرضِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :الجُلوسُ بَعدَ صَلاةِ الغَداةِ فِي التَّعقيبِ وَالدُّعاءِ حَتّى تَطلُعَ الشَّمسُ ، أبلَغُ في طَلَبِ الرِّزقِ مِنَ الضَّربِ فِي الأَرضِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :لَجُلوسُ الرَّجُلِ في دُبُرِ صَلاةِ الفَجرِ إلى طُلوعِ الشَّمسِ أنفَذُ في طَلَبِ الرِّزقِ مِن رُكوبِ البَحرِ . فَقُلتُ : يَكونُ لِلرَّجُلِ الحاجَةُ يَخافُ فَوتَها؟ فَقالَ: يُدلِجُ فيها ، وَليَذكُرِ اللّهَ عز و جل ؛ فَإِنَّهُ فيتَعقيبٍ مادامَ عَلى وُضوءٍ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۸۴۰ (الموانع العمليّة / النوم قبل طلوع الشمس) .

.

۴ / ۶ پرداختن به ذكر و دعا از سپيده دم تا طلوع خورشيد

۴ / ۶پرداختن به ذكر و دعا از سپيده دم تا طلوع خورشيدامام على عليه السلام :نشستن در سجده گاه پس از سپيده دم تا طلوع خورشيد براى پرداختن به ذكر خداى سبحان ، بيش از جست و جوى روزى در همه سوى زمين ، مايه گشايش روزى است .

تفسير العياشى از حسين بن مسلم: به امام باقر عليه السلامتفسير العياشى از حسين بن مسلم: به امام باقر عليه السلام گفتم: «فدايت گردم! مى گويند كه خواب پس از سپيده دم مكروه است ؛ زيرا روزى ها در آن هنگام تقسيم مى شود» . امام فرمود: «روزى ها معين و تقسيم شده اند ؛ و خداى را بخشايشى است كه آن را از سپيده دم تا طلوع خورشيد تقسيم مى كند ؛ و همين است كه فرموده: «و از بخشايش خدا درخواست كنيد» » . سپس فرمود : «پس از سپيده دم ذكر خداى را گفتن بيش از جست و جوى روزى در زمين ، در دستيابى به آن مؤثر است» .

امام صادق عليه السلام :به دنباله هاى مستحب و دعا پرداختن پس از نماز صبح تا طلوع خورشيد ، بيش از تلاش كردن در پى روزى در زمين ، براى كسب آن مؤثر است» .

امام صادق عليه السلام :هر آينه [به عبادت] نشستنِ انسان پس از نماز صبح تا طلوع خورشيد ، براى طلب روزى مؤثرتر از پيمودن دريا [براى تجارت ]است . گفتم: «اگر انسان كار ضرور داشته باشد كه نتواند آن را به تأخير افكند ، چه كند؟» فرمود: «پس از نماز صبح در پى آن كار رود ، اما همچنان به ذكر مشغول باشد ؛ زيرا مادام كه با وضو باشد ، در حال پرداختن به دنباله هاى مستحب است» .

ر .ك : ص۸۴۱ (موانع عملى / خواب پيش از طلوع خورشيد).

.

۴ / ۷الحَجُّ وَ العُمرَةُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :حُجّوا تَستَغنوا . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :حُجّوا لَن تَفتَقِروا . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَعاشِرَ النّاسِ ، حُجُّوا البَيتَ ؛ فَما وَرَدَهُ أهلُ بَيتٍ إلاَّ استَغنَوا ، ولا تَخَلَّفوا عَنهُ إلاَّ افتَقَروا . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الحَجُّ وَالعُمرَةُ يَنفِيانِ الفَقرَ وَالذُّنوبَ كَما يَنفِي الكيرُ خُبثَ الحَديدِ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :تابِعوا بَينَ الحَجِّ وَالعُمرَةِ ؛ فَإِنَّهُما يَنفِيانِ الفَقرَ وَالذُّنوبَ كَما يَنفِي الكيرُ خُبثَ الحَديدِ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۷ حج و عمره

۴ / ۷حج و عمرهپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حج به جاى آوريد تا توانگر گرديد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حج گزاريد تا فقير نشويد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى گروه هاى مردم! حج خانه خدا را به جاى آوريد ؛ كه هيچ خانواده اى حج ننهاد مگر آن كه توانگرى يافت و از حج سرباز نزد مگر آن كه فقير گشت .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حج و عمره فقر و گناهان را مى رانند ، همان گونه كه دَمه آتش چرك را از آهن بزدايد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پياپى حج و عمره بگزاريد ؛ زيرا حج و عمره فقر و گناهان را مى رانند ، همان گونه كه دَمه آتش چرك را از آهن بزدايد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :لا يُحالِفُ الفَقرُ وَالحُمّى مُدمِنَ الحَجِّ وَالعُمرَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :حِجَجٌ تَترى وعُمَرٌ نَسقا ، تَدفَعُ ميتَةَ السّوءِ وعَيلَةَ الفَقرِ . ⁽²⁾

المعجم الأوسط عن محمّد بن المُنكَدِر عن جابر بن عبد اللّه رفعه :ما أمعَرَ حاجٌّ قَطُّ . قيلَ لِجابِرٍ : مَا الإِمعارُ؟ قالَ : مَا افتَقَرَ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ أفضَلَ ما تَوَسَّلَ بِهِ المُتَوَسِّلونَ إلَى اللّهِ ـ سُبحانَهُ وتَعالى ـ الإِيمانُ بِهِ وبِرَسولِهِ ... وحَجُّ البَيتِ وَاعتِمارُهُ ؛ فَإِنَّهُما يَنفِيانِ الفَقرَ ويَرحَضانِ الذَّنبَ . ⁽⁴⁾

علل الشرايع عن إبراهيم بن عمر بإسناده يرفعه إلى عليّ بن أبي طالب عليه السلام :أنَّهُ كانَ يَقولُ : إنَّ أفضَلَ ما تَوَسَّلَ بِهِ المُتَوَسِّلونَ الإِيمانُ بِاللّهِ ورَسولِهِ ، وَالجِهادُ في سَبيلِ اللّهِ ، وكَلِمَةُ الإِخلاصِ فَإِنَّهَا الفِطرَةُ ، وتَمامُ الصَّلاةِ فَإِنَّهَا المِلَّةُ ، وإيتاءُ الزَّكاةِ فَإِنَّها مِن فَرائِضِ اللّهِ عز و جل ، وصَومُ شَهرِ رَمَضانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِن عَذابِهِ ، وحَجُّ البَيتِ فَإِنَّهُ مَنفاةٌ لِلفَقرِ ومَدحَضَةٌ لِلذَّنبِ ، وصِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّها مَثراةٌ لِلمالِ ومَنسَأَةٌ لِلأَجَلِ . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :فقر و تب با كسى كه پيوسته حج و عمره گزارد ، همراه نگردد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حج هاى پيوسته و عمره هاى مرتب ، مرگ ناگوار و گرانبارىِ فقر را مى رانند .

المعجم الاوسط از محمّد بن منكدر از جابر بن عبداللّه در حديث مرفوع :«حج گزارنده بى توشه نماند» . از جابر پرسيده شد: «مراد از اين سخن چيست؟» گفت: «يعنى فقير نگردد» .

امام على عليه السلام :برترين مايه توسل به خداى منزه بزرگ ، ايمان به او و رسولش . . . و حج و عمره خانه خدايند ؛ همانا اين دو فقر را دور مى كنند و گناه را مى شويند .

علل الشرايع از ابراهيم بن عمر با ذكر سند كه به على بن ابى طالب عليه السلاممى رسد :او مى فرمود : «برترين وسيله نزديكى جستن به خدا ، اين ها است: ايمان به خداوند و رسولش و جهاد در راه او و سخن مخلصانه ـ و آن ، فطرت است ـ و كامل گزاردن نماز ـ و آن ، آيين است ـ و پرداخت زكات ـ و آن ، از واجبات خداوند است ـ و روزه ماه رمضان ـ و آن ، سپرى است از عذاب خداى ـ و حج خانه خدا ـ و آن ، دور كننده فقر و ابطالگر گناه است ـ و پيوند با خويشان ـ و آن ، افزاينده مال و پس افكننده مرگ است ـ» .

.

الإمام زين العابدين عليه السلام :حُجّوا وَاعتَمِروا ، تَصِحَّ أبدانُكُم وتَتَّسِع أرزاقُكُم . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :ما رَأَيتُ شَيئا أسرَعَ غِنىً ولا أنفى لِلفَقرِ مِن إدمانِ حَجِّ هذَا البَيتِ . ⁽²⁾

الكافي عن إسحاق بن عمّار :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : إنّي قَد وَطَّنتُ نَفسي عَلى لُزومِ الحَجِّ كُلَّ عامٍ بِنَفسي أو بِرَجُلٍ مِن أهلِ بَيتي بِمالي ، فَقالَ : وقَد عَزَمتَ عَلى ذلِكَ؟ قُلتُ : نَعَم . قالَ : إن فَعَلتَ ذلِكَ فَأَبشِر بِكَثرَةِ المالِ . ⁽³⁾

تفسير العيّاشي عن إسحاق بن عمّار عن الصادق عليه السلام :الحاجُّ لا يُملِقُ أبَدا . قالَ : قُلتُ : ومَا الإِملاقُ؟ قالَ : الإِفلاسُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن أرادَ أن يَكثُرَ مالُهُ فَليُطِلِ الوُقوفَ عَلَى الصَّفا وَالمَروَةِ .

عنه عليه السلام :⁽⁵⁾إن أرَدتَ أن يَكثُرَ مالُكَ فَأَكثِرِ الوُقوفَ عَلَى الصَّفا . ⁽⁶⁾

.

امام سجاد عليه السلام :حج و عمره بگزاريد تا بدن هاتان سالم ماند و روزى هاتان گشايش يابد .

امام صادق عليه السلام :هيچ چيز را نيافته ام كه به اندازه حج مرتبِ اين خانه ، زود توانگرى آورد و فقر را بزدايد .

الكافى از اسحاق بن عمار :به امام صادق عليه السلام گفتم: «بر خويشتن لازم كرده ام كه هر سال يا خود به حج روم و يا مردى از خاندانم را با مال خود به حج فرستم» . فرمود: «آيا بر اين تصميم استوارى؟» گفتم : «آرى» . فرمود: «اگر چنين كنى ، به مال فراوان مژده ات باد!» .

تفسير العياشى از اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السلام :حج گزارنده هرگز به فقر دچار نگردد . راوى گويد: «گفتم: مراد چيست ؟» . فرمود: «تنگدستى» .

امام صادق عليه السلام :هر كه خواهد مالش افزون گردد ، بايد بر صفا و مروه زمانى دراز توقف كند .

امام صادق عليه السلام :اگر خواهى دارايى ات فراوان گردد ، بر صفا بسيار توقف كن .

.

۴ / ۸زِيارَةُ الحُسَينِ عليه السلامالإمام الباقر عليه السلام :مُروا شيعَتَنا بِزِيارَةِ قَبرِ الحُسَينِ عليه السلام ؛ فَإِنَّ إتيانَهُ يَزيدُ الرِّزقَ ويَمُدُّ فِي العُمُرِ ، ويَدفَعُ مَدافِعَ السّوءِ ، وإتيانُهُ مُفتَرَضٌ عَلى كُلِّ مُؤمِنٍ يُقِرُّ لَهُ بِالإِمامَةِ مِنَ اللّهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في زِيارَةِ قَبرِ الحُسَينِ عليه السلام ـ: مَن زارَهُ كانَ اللّهُ لَهُ مِن وَراءِ حَوائِجِهِ ، وكَفى ما أهَمَّهُ مِن أمرِ دُنياهُ ، وإنَّهُ يَجلِبُ الرِّزقَ عَلَى العَبدِ ، ويُخلِفُ عَلَيهِ ما يُنفِقُ ، ويَغفِرُ لَهُ ذُنوبَ خَمسينَ سَنَةً ... وإن سَلِمَ فَتَحَ لَهُ البابَ الَّذي يَنزِلُ مِنهُ رِزقُهُ ، ويَجعَلُ لَهُ بِكُلِّ دِرهَمٍ أنفَقَهُ عَشَرَةَ آلافِ دِرهَمٍ وذَخَرَ ذلِكَ لَهُ ، فَإِذا حُشِرَ قيلَ لَهُ : لَكَ بِكُلِّ دِرهَمٍ عَشَرَةُ آلافِ دِرهَمٍ ؛ إنَّ اللّهَ نَظَرَ لَكَ فَذَخَرَها لَكَ عِندَهُ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :زورُوا الحُسَينَ [ عليه السلام ] ولَو كُلَّ سَنَةٍ ؛ فَإِنَّ كُلَّ مَن أتاهُ عارِفا بِحَقِّهِ غَيرَ جاحِدٍ ، لَم يَكُن لَهُ عِوَضٌ غَيرُ الجَنَّةِ ، ورُزِقَ رِزقا واسِعا ، وأتاهُ اللّهُ بِفَرَجٍ عاجِلٍ . ⁽³⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :مَن أتى قَبرَ الحُسَينِ عليه السلام فِي السَّنَةِ ثَلاثَ مَرّاتٍ أمِنَ مِنَ الفَقرِ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۸ زيارت امام حسين

۴ / ۸زيارت امام حسينامام باقر عليه السلام :پيروان ما را به زيارت مزار حسين عليه السلامفراخوانيد ؛ زيرا زيارت وى روزى را فراوان كند و عمر را دراز گرداند و از ناگوارى ها بازدارد و بر هر مؤمن كه امامت او از جانب خدا را باور دارد ، واجب است .

امام صادق عليه السلامـ در زيارت مزار حسين عليه السلام ـ: هر كه او را زيارت كند ، خداوند نيازهايش را برآورد و كار دنيايش كه او را دلمشغول داشته ، كفايت فرمايد . زيارت او روزى را به سوى بنده جلب كند و آن چه را هزينه كند ، جايگزين نمايد و سبب آمرزش گناهان پنجاه سال وى شود . . . و چون به سلامت مانَد ، خداوند آن درى را كه روزى اش از آن فرود آيد ، بر وى بگشايد و به ازاى هر درهم كه انفاق كند ، ده هزار درهم به او بخشد و آن را برايش ذخيره فرمايد . پس چون برانگيخته شود ، به وى گويند : به ازاى هر درهم ، تو را ده هزار درهم بوده كه خداوند به تو مهر ورزيد و آن را نزد خويش برايت ذخيره نمود .

امام صادق عليه السلام :حسين [ عليه السلام] را ، اگرچه سالى يك بار ، زيارت كنيد ؛ كه هر كس با شناخت حق وى و بدون ناسپاسى قدر او ، به زيارتش رود ، هيچ پاداشى جز بهشت در خور وى نباشد و روزى اى گشاده يابد و خداوند گشايشى نزديك برايش پيش آورد .

امام كاظم عليه السلام :هر كه سالى سه بار به زيارت حسين عليه السلام رود ، از فقر در امان باشد .

.

۴ / ۹الدَّوامُ عَلَى الطَّهارَةِعوالي اللآلي :فِي الحَديثِ : أنَّهُ صلى الله عليه و آله شَكا إلَيهِ رَجُلٌ قِلَّةَ الرِّزقِ ، فَقالَ عليه السلام : أدِمِ الطَّهارَةَ يَدُم عَلَيكَ الرِّزقُ . فَفَعَلَ الرَّجُلُ ذلِكَ فَوُسِّعَ عَلَيهِ الرِّزقُ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۷۷۴ (المبادئ الصّحّيّة) .

۴ / ۱۰الدُّعاءالإمام الصادق عليه السلام :قالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : ألا أدُلُّكُم عَلى سِلاحٍ يُنجيكُم مِن أعدائِكُم ويُدِرُّ أرزاقَكُم ؟ قالوا : بَلى . قالَ : تَدعونَ رَبَّكُم بِاللَّيلِ وَالنَّهارِ ؛ فَإِنَّ سِلاحَ المُؤمِنِ الدُّعاءُ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :أستَعينُهُ فاقَةً إلى كِفايَتِهِ ؛ إنَّهُ لا يَضِلُّ مَن هَداهُ ، ولا يَئِلُ مَن عاداهُ ، ولا يَفتَقِرُ مَن كَفاهُ . ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ مِن دُعائِهِ عِندَ الشِّدَّةِ ـ: اللّهُمَّ لا طاقَةَ لي بِالجَهدِ ، ولا صَبرَ لي عَلَى البَلاءِ ، ولا قُوَّةَ لي عَلَى الفَقرِ ، فَلا تَحظُر عَلَيَّ رِزقي ، ولا تَكِلني إلى خَلقِكَ ، بَل تَفَرَّد بِحاجَتي وتَوَلَّ كِفايَتي . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۹ همواره با طهارت بودن

۴ / ۱۰ دعا

۴ / ۹همواره با طهارت بودنعوالى اللآلى :در حديث است كه مردى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله از اندكىِ روزى شكوه آورد . فرمود: «همواره با طهارت باش تا روزى ات پيوسته باشد» . آن مرد چنين كرد و روزى اش گشايش يافت .

ر .ك : ص۷۷۵ (اصول بهداشتى).

۴ / ۱۰دعاامام صادق عليه السلام :پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: «آيا رهنمودتان ندهم به سلاحى كه شما را از دشمنانتان رهايى بخشد و روزى هاتان را فراوان سازد؟» گفتند: «آرى» . فرمود: «پروردگارتان را شب و روز بخوانيد ؛ كه سلاح مؤمن دعا است» .

امام على عليه السلام :در عين نياز به كفايت بخشى او ، از او يارى مى جويم ؛ كه همانا هر كس او هدايتش كرده باشد ، گمراه نگردد و هر كس او با وى دشمنى ورزد ، نجات و پناه نيابد و هر كس او كفايتش كند ، فقير نگردد .

امام سجاد عليه السلامـ از دعاى او به گاه سختى ـ: بار خدايا! مرا بر رنج ، توانايى ؛ و بر بلا ، شكيبايى ؛ و بر فقر ، توان تحمل نباشد . پس روزى ام را از من مستان و به خَلقت وامگذار ؛ بلكه خود ، نيازم را برآور و مرا كفايت فرما .

.

عنه عليه السلامـ مِن دُعائِهِ فِي المَعونَةِ عَلى قَضاءِ الدَّينِ ـ: وأجِرني مِنهُ بِوُسعٍ فاضِلٍ ، أو كَفافٍ واصِلٍ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ مِن دُعائِهِ في مَكارِمِ الأَخلاقِ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ . . . وأغنِني ، وأوسِع عَلَيَّ في رِزقِكَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ مِن دُعائِهِ في مَكارِمِ الأَخلاقِ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاكفِني مَؤونَةَ الاِكتِسابِ ، وَارزُقني مِن غَيرِ احتِسابٍ ؛ فَلا أشتَغِلَ عَن عِبادَتِكَ بِالطَّلَبِ ، ولا أحتَمِلَ إصرَ تَبِعاتِ المَكسَبِ ، اللّهُمَّ فَاطلُبني بِقُدرَتِكَ ما أطلُبُ ، وأجِرني بِعِزَّتِكَ مِمّا أرهَبُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :شَكا رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آلهأنَّ الدّورَ قَدِ اكتَنَفَتهُ ، فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: اِرفَع صَوتَكَ مَا استَطَعتَ ، وسَلِ اللّهَ أن يُوَسِّعَ عَلَيكَ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ فِي الدُّعاءِ بَعدَ الصَّلاةِ المُسَمّاةِ بِالكامِلَةِ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وما قَسَمتَ لي مِن قَسمٍ أو رَزَقتَني مِن رِزقٍ فَاجعَلهُ حَلالاً طَيِّبا ، واسِعا مُبارَكا ، قَريبَ المَطلَبِ ، سَهلَ المَأخَذِ ، في يُسرٍ مِنكَ وعافِيَةٍ ، وسَلامَةٍ وسَعادَةٍ ؛ إنَّكَ عَلى كُلِّ شَيءٍ قَديرٌ . ⁽⁵⁾

.

امام سجاد عليه السلامـ از دعاى او در يارى خواستن براى پرداخت وام ـ: و مرا با توانگرىِ بسيار يا روزىِ به قدر نياز و پيوسته ، از آن برهان .

امام سجاد عليه السلامـ از دعاى او در خوى هاى نيكو ـ: بار خدايا! بر محمّد و خاندانش درود فرست ، و مرا بى نياز كن و در روزى اى كه به من مى دهى گشايش ده .

امام سجاد عليه السلامـ از دعاى او در خوى هاى نيكو ـ: بار خدايا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و مرا از رنج بردن در كسب روزى اى ، بى نياز ساز و روزىِ بى حسابم ده تا با طلب كردن روزى از عبادتت بازنمانم و بار سنگين كسب و كار را بر دوش نكشم . بار خدايا! به قدرت خويش ، آن چه را طلب مى كنم ، برآور و به سرافرازى ات ، مرا از آن چه بيم دارم ، وا رهان .

امام صادق عليه السلام :مردى از انصار نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله شكايت برد كه خانه اش تنگ است . پيامبر فرمود : «چندان كه مى توانى ، صدايت را بلند كن و از خدا بخواه كه تو را گشايش عطا كند» .

امام صادق عليه السلامـ در دعاى پس از نماز كامل ـ: بار خدايا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و آن چه را قسمت و روزى من ساخته اى ، حلال و پاك و گشاده و مبارك و در دسترس و آسان ياب قرار ده و آن را فراوان و همراه خرمى و سلامت و خوشبختى ساز ؛ كه تو بر هر چيز توانايى .

.

الكافي عن جعفر بن محمّد بن يقظان رفعه إليهم عليهم السلام: يَقولُ الرَّجُلُ إذا فَرَغَ مِنَ الأَذانِ وجَلَسَ : اللّهُمَّ اجعَل قَلبي بارّا (وعَيشي قارّا) ورِزقي دارّا ، وَاجعَل لي عِندَ قَبرِ نَبِيِّكَ صلى الله عليه و آلهقَرارا ومُستَقَرّا . ⁽¹⁾

۴ / ۱۱الدُّعاءُ لِلإِخوانِ بِظَهرِ الغَيبِالإمام الصادق عليه السلام :دُعاءُ المُؤمِنِ لِلمُؤمِنِ يَدفَعُ عَنهُ البَلاءَ ، ويُدِرُّ عَلَيهِ الرِّزقَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :دُعاءُ المَرءِ لِأَخيهِ بِظَهرِ الغَيبِ يُدِرُّ الرِّزقَ ، ويَدفَعُ المَكروهَ . ⁽³⁾

الكافي عن حفص بن عمران البجلّيّ :شَكَوتُ إلى أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلامحالي وَانتِشارَ أمري عَلَيَّ، قالَ: فَقالَ لي : إذا قَدِمتَ الكوفَةَ فَبِع وِسادَةً مِن بَيتِكَ بِعَشَرَةِ دَراهِمَ ، وَادعُ إخوانَكَ وأعِدَّ لَهُم طَعاما ، وسَلهُم يَدعونَ اللّهَ لَكَ . قالَ : فَفَعَلتُ ، وما أمكَنَني ذلِكَ حَتّى بِعتُ وِسادَةً ، وَاتَّخَذتُ طَعاما كَما أمَرَني ، وسَأَلتُهُم أن يَدعُوا اللّهَ لي ، قالَ : فَوَاللّهِ ما مَكَثتُ إلاّ قَليلاً حَتّى أتاني غَريمٌ لي فَدَقَّ البابَ عَلَيَّ وصالَحَني مِن مالٍ لي كَثيرٍ كُنتُ أحسِبُهُ نَحوا مِن عَشَرَةِ آلافِ دِرهَمٍ ، قالَ : ثُمَّ أقبَلَتِ الأَشياءُ عَلَيَّ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱۱ دعاى پنهان براى برادران [مؤمن]

الكافى از جعفر بن محمّد بن يقظان كه حديث را به امامان معصوم عليهم السلامرسانده است:انسان بايد پس از اذان و برجاى نشستن بگويد : «بار خدايا! قلب مرا نيك ، زندگى ام را آرام ، و روزى ام را سرشار ساز ؛ و مرا نزد مزار پيامبرت صلى الله عليه و آله آرامش و آسودگى نصيب فرما .

۴ / ۱۱دعاى پنهان براى برادران مؤمنامام صادق عليه السلام :دعاى مؤمن براى مؤمن ، بلا را از او دور مى كند و روزى وى را فراهم مى سازد .

امام صادق عليه السلام :دعاى انسان براى برادر [مؤمن] خود ، روزى را فراوان و ناخوشايندها را دور مى كند .

حفص بن عمران بجلى :به امام صادق عليه السلام از حال خود و گسسته شدن رشته كارهايم شكايت بردم . مرا فرمود : «چون به كوفه بازگشتى ، بالشى از خانه ات به ده درهم بفروش و برادران [مؤمن] خود را فراخوان و غذايى برايشان آماده ساز و از ايشان بخواه كه برايت نزد خداوند دعا كنند» . من چنين كردم و انجام دادن آن به اين شكل برايم ميسر شد كه بالشى فروختم و غذايى فراهم آوردم ، همان گونه كه او فرمان داده بود . آن گاه از آنان خواستم كه نزد خدا برايم دعا كنند . به خدا سوگند! ديرى نگذشت كه يكى از بدهكارانم فرا آمد و درِ خانه ام را كوفت و مالى فراوان كه مربوط به خودم بود ـ گمان دارم در حدود ده هزار درهم ـ را با من مصالحه كرد و از آن پس ، روزگار به من روى آورد .

.

۴ / ۱۲الأَدعِيةُ المَأثورَةُ في طَلَبِ الرِّزقِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :يا سَلمانُ ، أكثِر أن تَقولَ : رَبِّ اقضِ عَنِّي الدَّينَ ، وأغنِني مِنَ الفَقرِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ما مِن عَبدٍ يَخافُ زَوالَ نِعمَةٍ ، أو فُجاءَةَ نِقمَةٍ ، أو تَغَيُّرَ عافِيَةٍ ويَقولُ : «يا حَيُّ يا قَيّومُ ، يا واحِدُ يا مَجيدُ ، يا بَرُّ يا كَريمُ ، يا رَحيمُ يا غَنِيُّ ، تَمِّم عَلَينا نِعمَتَكَ ، وهَب لَنا كَرامَتَكَ ، وألبِسنا عافِيَتَكَ» ، إلاّ أعطاهُ اللّهُ تَعالى خَيرَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ . ⁽²⁾

الكافي عن إسماعيل بن عبد الخالق :أبطَأَ رَجُلٌ مِن أصحابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آلهعَنهُ ثُمَّ أتاهُ ، فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : ما أبطَأَ بِكَ عَنّا؟ فَقالَ : السُّقمُ وَالفَقرُ ، فَقالَ لَهُ : أفَلا اُعَلِّمُكَ دُعاءً يَذهَبُ اللّهُ عَنكَ بِالسُّقمِ وَالفَقرِ؟ قالَ : بَلى يا رَسولَ اللّهِ ، فَقالَ : قُل : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ (العَلِيِّ العَظيمِ) ، تَوَكَّلتُ عَلَى الحَيِ الَّذي لا يَموتُ ، وَالحَمدُ للّهِِ الَّذي لَم يَتَّخِذ (صاحِبَةً ولا) وَلَدا ، ولَم يَكُن لَهُ شَريكٌ فِي المُلكِ ، ولَم يَكُن لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وكَبِّرهُ تَكبيرا . قالَ : فَما لَبِثَ أن عادَ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، قَد أذهَبَ اللّهُ عَنِّي السُّقمَ وَالفَقرَ . ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه السلام :كانَ [الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ عليهماالسلام] يَقولُ لِوُلدِهِ: يا بَنِيَّ ، إذا أصابَتكُم مُصيبَةٌ مِنَ الدُّنيا أو نَزَلَ بِكُم فاقَةٌ ، فَليَتَوَضَّاَ? الرَّجُلُ فَيُحسِنَ وُضوءَهُ ، وَليُصَلِّ أربَعَ رَكَعاتٍ أو رَكعَتَينِ ، فَإِذَا انصَرَفَ مِن صَلاتِهِ فَليَقُل : «يا مَوضِعَ كُلِّ شَكوى ، يا سامِعَ كُلِّ نَجوى ، يا شافِيَ كُلِّ بَلاءٍ ، ويا عالِمَ كُلِّ خَفِيَّةٍ ، ويا كاشِفَ ما يَشاءُ مِن بَلِيَّةٍ ، ويا مُنجِيَ موسى ، ويا مُصطَفِيَ مُحَمَّدٍ ، ويا خَليلَ إبراهيمَ ، أدعوكَ دُعاءَ مَنِ اشتَدَّت فاقَتُهُ وضَعُفَت قُوَّتُهُ وقَلَّت حيلَتُهُ ، دُعاءَ الغَريبِ الغَريقِ الفَقيرِ الَّذي لا يَجِدُ لِكَشفِ ما هُوَ فيهِ إلاّ أنتَ ، يا أرحَمَ الرّاحِمينَ ، سُبحانَكَ إنّي كُنتُ مِنَ الظّالِمينَ» . قالَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليهماالسلام : لا يَدعو بِهذا رَجُلٌ أصابَهُ بَلاءٌ إلاّ فَرَّجَ اللّهُ تَعالى عَنهُ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱۲ دعاهاى روايت شده در طلب روزى

۴ / ۱۲دعاهاى روايت شده در طلب روزىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى سلمان! فراوان بگو : «پروردگارم! وام مرا ادا كن و از فقر رهايم فرما» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر بنده اى كه از نيستىِ نعمتى يا رخ دادن عذابى ناگهانى يا رخت بربستن سلامتى بيم داشته باشد و اين ذكر را بگويد ، خداى تعالى خير دنيا و آخرت را به وى عطا فرمايد: «اى زنده ، اى پابرجا ، اى يگانه ، اى باشكوه ، اى نيكو ، اى كرامت پيشه ، اى مهرورز ، اى توانگر! نعمت خويش را بر ما تمام فرما و كرامتت را به ما نصيب گردان و جامه سلامتت را بر ما بپوشان» .

الكافى از اسماعيل بن عبدالخالق :يكى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آلهچندى به ديدار وى نيامد . پس از چندى كه به ديدار آمد ، پيامبر فرمود: «اين تأخير را سبب چه بود؟» گفت: «بيمارى و فقر» . فرمود: «آيا دعايى نياموزمت كه با آن ، خداوند بيمارى و فقر را از تو دور دارد؟» گفت: «آرى ؛ اى رسول خدا» . فرمود: بگو : هيچ نيرو و توانى جز از خداى والاى بزرگ نيست . توكّل مى كنم بر زنده اى كه هرگز نميرد . و سپاس خداى را كه همنشين و فرزندى نگيرد و در حكمرانى شريكى ندارد و از سرِ فروترى يارى نگيرد . و او را بسى بزرگ بشمار » . راوى گويد: «ديرى نگذشت كه او نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بازگشت و گفت: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله! همانا خداوند بيمارى و فقر را از من زدود » .

امام باقر عليه السلام :حسن بن على عليهماالسلام به فرزندانش مى فرمود : «فرزندانم! هر گاه مصيبتى دنيايى يا تنگنايى به شما روى آورد ، انسان بايد نيك وضو گيرد و چهار يا دو ركعت نماز بگزارد و پس از پايان نماز بگويد : اى آن كه هر شكايت را نزد وى برند ؛ اى شنونده هر نجوا ؛ اى از ميان برنده هر بلا ؛ اى داناى هر نهان ؛ اى زداينده هر بلا كه خود خواهد ؛ اى نجات بخش موسى ؛ اى برگزيننده محمّد ؛ اى دوست ابراهيم! تو را به گونه كسى مى خوانم كه تنگناى او شدت گرفته و نيرويش كاستى پذيرفته و تدبيرش اندك شده ؛ به گونه غريب غرق شده فقيرى كه براى رهايى از اين حال ، هيچ كس را جز تو نيابد ؛ اى مهرورزترينِ مهرورزان ؛ منزهى تو و من از ستمگرانم » . امام سجاد فرموده است: «هيچ گرفتار بلايى بدين گونه دعا نكند ، مگر آن كه خداى تعالى برايش گشايش فراهم آورد» .

.

الإمام زين العابدين عليه السلامـ في دُعائِهِ إذا قُتِّرَ عَلَيهِ الرِّزقُ ـ: اللّهُمَّ إنَّكَ ابتَلَيتَنا في أرزاقِنا بِسوءِ الظَّنِّ ، وفي آجالِنا بِطولِ الأَمَلِ ؛ حَتَّى التَمَسنا أرزاقَكَ مِن عِندِ المَرزوقينَ ، وطَمِعنا بِآمالِنا في أعمارِ المُعَمَّرينَ ، فَصَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وهَب لَنا يَقينا صادِقا تَكفينا بِهِ مِن مَؤونَةِ الطَّلَبِ ، وألهِمنا ثِقَةً خالِصَةً تُعفينا بِها مِن شِدَّةِ النَّصَبِ ، وَاجعَل ما صَرَّحتَ بِهِ مِن عِدَتِكَ في وَحيِكَ وأتبَعتَهُ مِن قَسَمِكَ في كِتابِكَ ، قاطِعا لاِهتِمامِنا بِالرِّزقِ الَّذي تَكَفَّلتَ بِهِ ، وحَسما لِلاِشتِغالِ بِما ضَمِنتَ مِنَ الكِفايَةِ لَهُ ، فَقُلتَ وقَولُكَ الحَقُّ الأَصدَقُ ، وأقسَمتَ وقَسَمُكَ الأَبَرُّ الأَوفى: «وَفِى السَّمَآءِ رِزْقُكُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ» ، ثُمَّ قُلتَ : «فَوَرَبِّ السَّمَآءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَآ أَنَّكُمْ تَنطِقُونَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾»

.

امام سجاد عليه السلامـ در دعايش به گاه تنگىِ روزى ـ: بار خدايا! همانا ما را در روزى هامان ، به بدگمانى ؛ و در سرآمد عمرمان ، به دراز آرزويى آزموده اى ؛ چندان كه روزى هاى تو را از روزى داده شدگان طلب كرديم و با آرزوهاى خويش ، در عمرهاى ديرينه عُمران طمع ورزيديم . پس بر محمّد و خاندان وى درود فرست و ما را يقينى صادقانه بخش كه با آن ، از رنج طلب رهايى مان دهى ؛ و اعتمادى خالصانه در دلمان افكن كه با آن ، از سختىِ رنج نجاتمان بخشى ؛ و نويدهايى را كه در وحى خويش آورده اى و با سوگندهايت در كتابت همراه فرموده اى ، مايه دست كشيدن ما از تلاش بيهوده براى كسب روزى اى ساز كه خود برعهده گرفته اى و نيز آن را سبب ترك مشغوليت ما به چيزى گردان كه خود برآوردنش را تضمين فرموده اى . تو گفته اى ـ و گفته ات حق است و راست ترين ـ و سوگند خورده اى ـ و سوگندت نيكوترين است و صادقانه ترين ـ : «و روزى تان و آن چه بدان وعده داده شده ايد ، در آسمان است» و آن گاه فرموده اى: «پس سوگند به پروردگار آسمان و زمين كه همانا سخن وى حق است ، چنان كه شما سخن مى گوييد [و آن را حق مى شمريد]» .

.

الإمام الصادق عليه السلام :مَن قالَ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ ، تَوَكَّلتُ عَلَى الحَيِّ الَّذي لا يَموتُ ، وَالحَمدُ للّهِِ الَّذي لَم يَتَّخِذ ( صاحِبَةً ولا ) وَلَدا ، ولَم يَكُن لَهُ شَريكٌ فِي المُلكِ ، ولَم يَكُن لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وكَبِّرهُ تَكبيرا» أذهَبَ اللّهُ عَنهُ السُّقمَ وَالفَقرَ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :إذا غَدَوتَ في حاجَتِكَ بَعدَ أن تَجِبَ الصَّلاةُ ، فَصَلِّ رَكعَتَينِ ، فَإِذا فَرَغتَ مِنَ التَّشَهُّدِ قُلتَ : «اللّهُمَّ إنّي غَدَوتُ ألتَمِسُ مِن فَضلِكَ كَما أمَرتَني ، فَارزُقني رِزقا حَلالاً طَيِّبا ، وأعطِني في ما رَزَقتَنِي العافِيَةَ» تُعيدُها ثَلاثَ مَرّاتٍ ، ثُمَّ تُصَلّي رَكعَتَينِ اُخراوَينِ ، فَإِذا فَرَغتَ مِنَ التَّشَهُّدِ قُلتَ : «بِحَولِ اللّهِ وقُوَّتِهِ غَدَوتُ بِغَيرِ حَولٍ مِنّي ولا قُوَّةٍ ولكِن بِحَولِكَ يا رَبِّ وقُوَّتِكَ ، وأبرَأُ إلَيكَ مِنَ الحَولِ وَالقُوَّةِ . اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ بَرَكَةَ هذَا اليَومِ وبَرَكَةَ أهلِهِ ، وأسأَلُكَ أن تَرزُقَني مِن فَضلِكَ رِزقا واسِعا طَيِّبا حَلالاً ، تَسوقُهُ إلَيَّ بِحَولِكَ وقُوَّتِكَ وأنَا خافِضٌ في عافِيَتِكَ» تَقولُها ثَلاثا . ⁽²⁾

تفسير العيّاشي عن عبد اللّه بن سنان :شَكَوتُ إلى أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام ، فَقالَ : ألا اُعَلِّمُكَ شَيئا إذا قُلتَهُ قَضَى اللّهُ دَينَكَ وأنعَشَكَ وأنعَشَ حالَكَ؟ فَقُلتُ : ما أحوَجَني إلى ذلِكَ! فَعَلَّمَهُ هذَا الدُّعاءَ ، قُل في دُبُرِ صَلاةِ الفَجرِ : «تَوَكَّلتُ عَلَى الحَيِّ الَّذي لا يَموتُ ، وَالحَمدُ للّهِِ الَّذي لَم يَتَّخِذ وَلَدا ، ولَم يَكُن لَهُ شَريكٌ فِي المُلكِ ، ولَم يَكُن لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وكَبِّرهُ تَكبيرا . اللّهُمَّ إنّي أعوذُ بِكَ مِنَ البُؤسِ وَالفَقرِ ، ومِن غَلَبَةِ الدَّينِ وَالسُّقمِ ، وأسأَلُكَ أن تُعينَني عَلى أداءِ حَقِّكَ إلَيكَ وإلَى النّاسِ» . ⁽³⁾

.

امام صادق عليه السلام :هر كه گويد: «هيچ نيرو و توانى جز از خداى نيست . توكّل مى كنم بر زنده اى كه هرگز نميرد . و سپاس خداى را كه همنشين و فرزندى نگيرد و در حكمرانى شريكى ندارد و از سرِ فروترى يارى نگيرد . و او را بسى بزرگ بشمار» ، خداوند بيمارى و فقر را از وى بزدايد .

امام صادق عليه السلام :بامدادان كه در پى حاجتى مى روى ، پس از نماز واجب دو ركعت نماز بگزار و بعد از تشهد ، سه بار بگو : «بار خدايا! بامدادان همان گونه كه فرمانم داده اى ، در پى نعمت تو روان مى شوم . پس مرا از روزى حلال و پاكت نصيب فرما و در آن چه روزى ام مى سازى ، سلامت مقرر فرما» . سپس دو ركعت ديگر بگزار و بعد از تشهد ، سه بار بگو: «به توان و نيروى خدا ، حركت كردم و نه به نيرو و توان خود ، بلكه به نيرو و توان تو اى پروردگارم ؛ و از هر نيرو و توانى به سوى تو مى گرايم . بار خدايا! از تو بركت اين روز و اهلش را خواهانم و درخواست مى كنم كه از فضل خويش ، روزى گسترده پاك حلالى نصيبم فرمايى كه با نيرو و توان خود ، آن را به سوى من مى كشانى ، حال آن كه من در سلامت تو آرميده ام» .

تفسير العياشى از عبداللّه بن سنان :به امام صادق عليه السلام شكايت بردم . فرمود: «آيا چيزى نياموزمت كه هرگاه بگويى ، خداوند وامت را ادا فرمايد و نشاطت بخشد و حالت را خوش گرداند؟» گفتم: «به چنين چيزى بسيار نيازمندم» . امام اين دعا را آموخت كه بعد از نماز صبح بخوانم: «توكّل مى كنم بر زنده اى كه هرگز نميرد . و سپاس خداى را كه همنشين و فرزندى نگيرد و در حكمرانى شريكى ندارد و از سرِ فروترى يارى نگيرد . و او را بسى بزرگ بشمار . بار خدايا! به تو پناه مى برم از بدحالى و فقر و از غالب شدن قرض و بيمارى . و از تو درخواست مى كنم كه يارى ام فرمايى تا حق تو و مردم را ادا كنم» .

.

فلاح السائل عن محمّد بن أبي عمير عن عبيد بن زرارة :حَضَرتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام وشَكا إلَيهِ رَجُلٌ مِن شيعَتِهِ الفَقرَ وضيقَ المَعيشَةِ ، وأنَّهُ يَجولُ في طَلَبِ الرِّزقِ البُلدانَ فَلا يَزدادُ إلاّ فَقرا ، فَقالَ لَهُ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : إذا صَلَّيتَ العِشاءَ الآخِرَةَ فَقُل وأنتَ مُتَأَنٍّ : «اللّهُمَّ إنَّهُ لَيسَ لي عِلمٌ بِمَوضِعِ رِزقي ، وإنَّما أطلُبُهُ بِخَطَراتٍ تَخطُرُ عَلى قَلبي ...» . قالَ عُبَيدُ بنُ زُرارَةَ: فَما مَضَت بِالرَّجُلِ مُدَيدَةٌ حَتّى زالَ عَنهُ الفَقرُ ، وحَسُنَت حالُهُ . ⁽¹⁾

۴ / ۱۳الأَذكارُ المَأثورَةُ لِدَفعِ الفَقرِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :سَمِعتُ جَبرَئيلَ يَقولُ : مَن قالَ مِن اُمَّتِكَ ـ يا مُحَمَّدُ ـ في كُلِّ يَومٍ مِائَةً : «لا إلهَ إلاَّ اللّهُ المَلِكُ الحَقُّ المُبينُ» كانَ لَهُ أمانا مِنَ الفَقرِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن قالَ في كُلِّ يَومٍ مِائَةَ مَرَّةٍ: «لا إلهَ إلاَّ اللّهُ المَلِكُ الحَقُّ المُبينُ» كانَ لَهُ أماناً مِنَ الفَقرِ ، وأمِنَ مِن وَحشَةِ القَبرِ ، وَاستَجلَبَ الغِنى . ⁽³⁾

.

۴ / ۱۳ ذكرهاى روايت شده براى فقرزدايى

فلاح السائل از محمّد بن ابى عمير از عبيد بن زراره :نزد امام صادق عليه السلامبودم كه مردى از پيروانش از فقر و تنگدستى به وى شكايت آورد و گفت كه در طلب روزى ديار به ديار مى گردد ، ولى جز فقر روز افزون نصيبش نمى شود . امام صادق عليه السلام به او فرمود: «هنگامى كه نماز عشا را به جاى آوردى ، با آرامى و وقار بگو: «بار خدايا! من نمى دانم كه روزى ام در كجا نهاده شده و آن را چنان كه به قلبم خطور مى كند ، مى طلبم . . .» . عبيد بن زراره گويد: «پس از كوتاه زمانى ، فقر از وى زدوده شد و حالش خوش گشت» .

۴ / ۱۳ذكرهاى روايت شده براى فقرزدايىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :از جبرئيل شنيدم كه مى گفت: «اى محمّد! هر كس از امت تو روزانه صد بار اين ذكر را بگويد ، از فقر در امان باشد : لا اله الا اللّه الملك الحق المبين (= جز خداى حكمران راستين روشنگر معبودى نيست) » .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس روزانه صد بار اين ذكر را بگويد ، از فقر در امان باشد و از وحشت قبر رها گردد و توانگرى را به دست آورد : «لا اله الا اللّه الملك الحق المبين (= جز خداى حكمران راستين روشنگر معبودى نيست)» .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن ألَحَّ عَلَيهِ الفَقرُ فَليُكثِر مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ العَلِيِّ العَظيمِ» يُنفى عَنهُ الفَقرُ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن سَبَّحَ اللّهَ كُلَّ يَومٍ ثَلاثينَ مَرَّةً ، دَفَعَ اللّهُ عز و جلعَنهُ سَبعينَ نَوعا مِنَ البَلاءِ ، أيسَرُهَا الفَقرُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن قالَ : «سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ ، سُبحانَ اللّهِ العَظيمِ» ثَلاثينَ مَرَّةً ، اِستَقبَلَ الغِنى ، وَاستَدبَرَ الفَقرَ ، وقَرَعَ بابَ الجَنَّةِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلامعن آبائه عليهم السلام : مَن قالَ في كُلِّ يَومٍ ثَلاثينَ مَرَّةً : «لا إلهَ إلاَّ اللّهُ الحَقُّ المُبينُ» اِستَقبَلَ الغِنى ، وَاستَدبَرَ الفَقرَ ، وقَرَعَ بابَ الجَنَّةِ . ⁽⁴⁾

الكافي عن إبراهيم بن صالح عن رجل من الجعفريّين :كانَ بِالمَدينَةِ عِندَنا رَجُلٌ يُكَنّى أبَا القَمقامِ ، وكانَ مُحارَفا ، فَأَتى أبَا الحَسَنِ عليه السلام فَشَكا إلَيهِ حِرفَتَهُ ، وأخبَرَهُ أنَّهُ لا يَتَوَجَّهُ في حاجَةٍ فَيُقضى لَهُ ، فَقالَ لَهُ أبُوالحَسَنِ عليه السلام : قُل في آخِرِ دُعائِكَ مِن صَلاةِ الفَجرِ : «سُبحانَ اللّهِ العَظيمِ ، أستَغفِرُ اللّهَ ، وأسأَلُهُ مِن فَضلِهِ» عَشرَ مَرّاتٍ . قالَ أبُو القَمقامِ : فَلَزِمتُ ذلِكَ ، فَوَاللّهِ ما لَبِثتُ إلاّ قَليلاً حَتّى وَرَدَ عَلَيَّ قَومٌ مِنَ البادِيَةِ ، فَأَخبَروني أنَّ رَجُلاً مِن قَومي ماتَ ولَم يُعرَف لَهُ وارِثٌ غَيري ، فَانطَلَقتُ وقَبَضتُ ميراثَهُ وأنَا مُستَغنٍ . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه فقر بر وى فشار آورد ، فراوان بگويد : «لا حول ولا قوة الا باللّه العلى العظيم (= هيچ نيرو و توانى نيست مگر با تكيه بر خداى والاى بزرگ)» ؛ و بدين سان ، فقر از وى زدوده گردد .

امام على عليه السلام :هر كه روزانه سى بار «سبحان اللّه » گويد ، خداوند هفتاد گونه بلا را از وى دور سازد كه كم ترينِ آن ها فقر است .

امام صادق عليه السلام :هر كس سى بار اين ذكر را بگويد ، به توانگرى روى كند و از فقر روى گرداند و درِ بهشت را بكوبد : «سبحان اللّه وبحمده ، سبحان اللّه العظيم (= منزه است خدا و او را مى ستايم ؛ منزه است خدا)» .

امام صادق عليه السلام از پدرانش :هر كه روزانه سى بار اين ذكر را بگويد ، به توانگرى روى كند و از فقر روى گرداند و درِ بهشت را بكوبد: «لا اله الا اللّه الحق المبين (= جز خداى راستين روشنگر معبودى نيست) » .

الكافى از ابراهيم بن صالح از مردى در زمره جعفرى ها:در مدينه ، نزديك ما مردى بود با كنيه ابوقمقام كه از روزى محروم بود . وى نزد امام كاظم عليه السلامآمد و از محروميتش به وى شكايت آورد و به او گفت كه به هيچ حاجتى روى نمى آورد كه بدان دست يابد . امام كاظم عليه السلام به او فرمود: «در پايان دعاى خود پس از نماز صبح ده بار بگو : سبحان اللّه العظيم ، استغفر اللّه ، و اسأله من فضله (= منزه است خداى بزرگ ؛ از خداوند آمرزش مى خواهم ؛ و بخشش او را درخواست مى كنم) » . ابوقمقام گويد : «من چنين كردم و به خدا سوگند كه ديرى نگذشت تا گروهى از صحرا بر من درآمدند و خبرم دادند كه يكى از خويشانم درگذشته و جز من وارثى براى او شناخته نشده است . پس روان گشته ، ميراث وى را برگرفتم و توانگرى يافتم» .

.

راجع : ص ۵۴ (الدعاء للتقدّم الاقتصادي).

.

ر . ك : ص ۵۵ (دعا براى پيشرفت اقتصادى) .

.

الفصل الخامس: المبادئ الاجتماعيّة۵ / ۱النِّكاحرسول اللّه صلى الله عليه و آله :اِلتَمِسُوا الرِّزقَ بِالنِّكاحِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :تَزَوَّجُوا النِّساءَ ؛ فَإِنَّهُنَّ يَأتينَكُم بِالمالِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اِتَّخِذُوا الأَهلَ ؛ فَإِنَّهُ أرزَقُ لَكُم . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :تَزَوَّجوا أياماكُم ؛ فَإِنَّ اللّهَ تَعالى يُحَسِّنُ لَهُنَّ في أخلاقِهِنَّ ، ويُوَسِّعُ لَهُنَّ في أرزاقِهِنَّ ، ويَزيدُهُنَّ في مُرُوّاتِهِنَّ . ⁽⁴⁾

.

فصل پنجم : اصول اجتماعى

۵ / ۱ ازدواج

فصل پنجم: اصول اجتماعى۵ / ۱ازدواجپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :با ازدواج ، روزى را بطلبيد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :زنان را به همسرى گيريد كه ايشان برايتان دارايى آورند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خانواده دار شويد كه بدين سان روزى تان بيش تر گردد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :با زنان بى همسر ازدواج كنيد كه خداى تعالى اخلاق ايشان را نيك گرداند و روزى هاشان را بيفزايد و بلند همتى شان را بيش سازد .

.

الإمام الصادق عليه السلام :أتى رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله شابٌّ مِنَ الأَنصارِ ، فَشَكا إلَيهِ الحاجَةَ ، فَقالَ لَهُ : تَزَوَّج ، فَقالَ الشّابُّ : إنّي لَأَستَحيي أن أعودَ إلى رَسولِ اللّهِ ، فَلَحِقَهُ رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ فَقالَ : إنَّ لي بِنتا وَسيمَةً ، فَزَوَّجَها إيّاهُ . قالَ : فَوَسَّعَ اللّهُ عَلَيهِ . فَأَتَى الشّابُّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آلهفَأَخبَرَهُ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يا مَعشَرَ الشَّبابِ ، عَلَيكُم بِالباهِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ ⁽²⁾» ـ: يَتَزَوَّجوا حَتّى يُغنِيَهُم مِن فَضلِهِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :جاءَ رَجُلٌ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَشَكا إلَيهِ الحاجَةَ ، فَقالَ : تَزَوَّج ، فَتَزَوَّجَ فَوُسِّعَ عَلَيهِ . ⁽⁴⁾

الكافي عن عاصم بن حميد :كُنتُ عِندَ أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام فَأَتاهُ رَجُلٌ فَشَكا إلَيهِ الحاجَةَ ، فَأَمَرَهُ بِالتَّزويجِ . قالَ : فَاشتَدَّت بِهِ الحاجَةُ ، فَأَتى أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلامفَسَأَلَهُ عَن حالِهِ ، فَقالَ لَهُ : اِشتَدَّت بِيَ الحاجَةُ ، فَقالَ : فَفارِق ، ثُمَّ أتاهُ فَسَأَلَهُ عَن حالِهِ ، فَقالَ : أثرَيتُ وحَسُنَ حالي ، فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : إنّي أمَرتُكَ بِأَمرَينِ أمَرَ اللّهُ بِهِما : قالَ اللّهُ عز و جل : «وَ أَنكِحُواْ الْأَيَـمَى مِنكُمْ وَ الصَّــلِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَ إِمَآئِكُمْ إِن يَكُونُواْ فُقَرَآءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِه وَ اللَّهُ وَسِعٌ عَلِيمٌ ⁽⁵⁾» ، وقالَ : «وَ إِن يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِّن سَعَتِهِ ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾»

.

امام صادق عليه السلام :جوانى از انصار نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و به وى از نيازمندى شكايت آورد . پيامبر به او فرمود: «ازدواج كن» . جوان مى گويد: «من شرم دارم كه نزد رسول خدا بازگردم» . مردى از انصار نزد او آمد و گفت: «مرا دخترى است خوش سيما» ؛ و آن گاه ، دخترش را به همسرى وى داد . به گفته او ، خداوند وى را گشايش بخشيد . سپس آن جوان نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و ماجرا را به وى خبر داد . رسول خدا صلى الله عليه و آلهفرمود: «اى گروه جوانان! بر شما باد به ازدواج» .

امام صادق عليه السلامـ درباره سخن خداى : «و آنان كه [وسيله ]زناشويى نيابند ، بايد خويشتندارى و پاكدامنى پيش گيرند تا خداوند از بخشش خود بى نيازشان گرداند» ـ: ازدواج كنند تا خداى از بخشش خود بى نيازشان فرمايد .

امام صادق عليه السلام :مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و به وى از نيازمندى شكايت آورد . فرمود: «ازدواج كن» . او ازدواج كرد و زندگى اش گشايش يافت .

الكافى از عاصم بن حميد:نزد امام صادق عليه السلام بودم كه مردى نزد وى آمد و از نيازمندى شكايت آورد . امام او را به ازدواج فرمان داد . راوى گويد:«چون ازدواج كرد ، نيازمندى اش شدت گرفت» . پس ديگر بار نزد امام صادق عليه السلامآمد و امام حال وى را جويا گشت . گفت: «نيازم شدت گرفته است» . امام فرمود: «از همسرت جدا شو» . [مرد چنين كرد و ] سپس نزد امام آمد . امام حال وى را پرسيد . گفت: «ثروت يافتم و حالم نيكو گشت» . امام فرمود: «من تو را به دو كار فرمان دادم كه خدا به آن ها امر فرموده است . خداوند فرمايد : «و مردان بى زن و زنان بى شوهر را و شايستگان از بندگان و كنيزان خود را به زناشويى دهيد . اگر تنگدست باشند ، خداوند آنان را از بخشش خويش بى نياز مى گرداند ؛ و خدا فراخى بخش و دانا است» و نيز فرمايد: «و اگر جدا شوند ، خداوند هر يك را از گشايش خويش بى نياز مى كند» » .

.

الكافي عن إسحاق بن عمّار :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : آلحَديثُ الَّذي يَرويهِ النّاسُ حَقٌّ ؛ أنَّ رَجُلاً أتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه و آلهفَشَكا إلَيهِ الحاجَةَ فَأَمَرَهُ بِالتَّزويجِ ، فَفَعَلَ، ثُمَّ أتاهُ فَشَكا إلَيهِ الحاجَةَ فَأَمَرَهُ بِالتَّزويجِ، حَتّى أمَرَهُ ثَلاثَ مَرّاتٍ ؟ فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : (نَعَم) هُوَ حَقٌّ . ثُمَّ قالَ : الرِّزقُ مَعَ النِّساءِ وَالعِيالِ . ⁽¹⁾

۵ / ۲التَّجَمُّلرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ ماءَ الوَردِ يَزيدُ في ماءِ الوَجهِ، ويَنفِي الفَقرَ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :تَخَتَّموا بِاليَواقيتِ ؛ فَإِنَّها تَنفِي الفَقرَ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :تَخَتَّموا بِالعَقيقِ ؛ فَإِنَّهُ يَنفِي الفَقرَ . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۲ خودآرايى

الكافى از اسحاق بن عمار :به امام صادق عليه السلام گفتم: «آيا اين حديث كه مردم روايت مى كنند راست است كه مردى نزد رسول خدا آمد و از نيازمندى اش به وى شكايت آورد و پيامبر او را به ازدواج فرمان داد و او چنين كرد و ديگر بار نزد وى از نيازمندى شكايت كرد و باز پيامبر او را به ازدواج فرمان داد و اين سه بار تكرار شد؟» امام صادق عليه السلام فرمود: «آرى ، چنين است» . سپس فرمود: «روزى همراه زنان و نان خوران است» .

۵ / ۲خودآرايىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا گلاب آبرو را مى افزايد و فقر را مى زدايد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :انگشتر ياقوت در انگشت كنيد ؛ كه اين شيوه فقر را مى زدايد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :انگشتر عقيق در بر كنيد ؛ كه اين ، فقر را از ميان مى برد .

.

الإمام عليّ عليه السلام :. . . التَّجَمُّلُ اجتِنابُ المَسكَنَةِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :أخذُ الشّارِبِ وَالأَظفارِ وغَسلُ الرَّأسِ بِالخَطمِيِّ يَومَ الجُمُعَةِ ، يَنفِي الفَقرَ ويَزيدُ فِي الرِّزقِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :المَشطُ يَنفِي الفَقرَ ويَذهَبُ بِالدّاءِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ عز و جل : «خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ» ـ: المَشطُ (فَإِنَّ المَشطَ) يَجلِبُ الرِّزقَ ، ويُحَسِّنُ الشَّعرَ ، ويُنجِزُ الحاجَةَ ، ويَزيدُ في ماءِ الصُّلبِ ، ويَقطَعُ البَلغَمَ . ⁽⁴⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :قالَ سَيِّدُنَاالصّادِقُ عليه السلام : إنَّ اللّهَ يُحِبُّ الجَمالَ وَالتَّجميلَ ، ويَكرَهُ البُؤسَ وَالتَّباؤُسَ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل إذا أنعَمَ عَلى عَبدٍ نِعمَةً أحَبَّ أن يَرى عَلَيهِ أثَرَها . قيلَ : وكَيفَ ذلِكَ؟ قالَ : يُنَظِّفُ ثَوبَهُ ، ويُطَيِّبُ ريحَهُ ، ويُجَصِّصُ دارَهُ ، ويَكنِسُ أفنِيَتَهُ ، حَتّى إنَّ السِّراجَ قَبلَ مَغيبِ الشَّمسِ يَنفِي الفَقرَ ويَزيدُ فِي الرِّزقِ . ⁽⁵⁾

.

امام على عليه السلام :. . .خودآرايى سبب دورى از بينوايى است .

امام صادق عليه السلام :كوتاه كردن موى پشت لب و ناخن و شست و شوى سر با گل خطمى در روز جمعه ، فقر را مى زدايد و روزى را مى افزايد .

امام صادق عليه السلام :شانه زدن فقر را دور مى كند و بيمارى را از ميان مى برد .

امام صادق عليه السلامـ درباره سخن خداى : «در هر سجده گاه ، زينت خويش را برگيريد» ـ: مراد ، شانه زدن است كه روزى را جلب مى كند ، موى را نكو مى نمايد ، نياز را برمى آورد ، آب پشت را مى افزايد ، و بلغم [سستى عضلات و زردى چهره] را از ميان مى برد .

امام كاظم عليهم السلام :سرور ما صادق عليه السلام فرموده است: «همانا خداوند زيبايى و زيباگرايى را دوست مى دارد و از زشتى و زشتى گرايى بيزار است . خداى هر گاه بنده اى را نعمت بخشد ، دوست مى دارد كه نشانه آن را بر وى بنگرد» . گفته شد: «اين چگونه باشد؟» فرمود: «جامه اش را تميز سازد ، خود را خوشبوى گرداند ، خانه اش را سفيد كند ، صحن سرايش را بروبد ؛ حتّى افروختن چراغى پيش از غروب خورشيد ، فقر را از ميان مى برد و روزى را مى افزايد» .

.

الإمام الرضا عليه السلام :العَقيقُ يَنفِي الفَقرَ . ⁽¹⁾

۵ / ۳صِلَةُ الرَّحِمِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ لَتَزيدُ فِي الرِّزقِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن سَرَّهُ أن يُبسَطَ لَهُ في رِزقِهِ وأن يُنسَأَ لَهُ في أثَرِهِ ، فَليَصِل رَحِمَهُ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ما مِن أهلِ بَيتٍ واصَلوا ، إلاّ أجرَى اللّهُ عَلَيهِمُ الرِّزقَ ، وكانوا في كَنَفِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن ضَمِنَ لي واحِدَةً ضَمِنتُ لَهُ أربَعَةً : يَصِلُ رَحِمَهُ ؛ فَيُحِبُّهُ اللّهُ ، ويُوَسِّعُ عَلَيهِ في رِزقِهِ ، ويَزيدُ في عُمُرِهِ ، ويُدخِلُهُ الجَنَّةَ الَّتي وَعَدَهُ . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۳ پيوند با خويشان

امام رضا عليه السلام :[زينت كردن به] انگشتر عقيق ، فقر را مى زدايد .

۵ / ۳پيوند با خويشانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا پيوند با خويشان ، روزى را مى افزايد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه از گشاده روزى و عمر دراز شاد مى شود ، بايد با خويشان پيوند داشته باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اعضاى هيچ خانواده اى با هم پيوند برقرار نكنند ، مگر آن كه خداوند روزى را بر ايشان جارى گرداند و در حمايت او جاى گيرند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس انجام يك كار را به من ضمانت نمايد ، من براى او چهار چيز را ضمانت كنم : اگر او با خويشانش پيوند داشته باشد ، خداى دوستش مى دارد و روزى اش را گشايش مى بخشد و عمر وى را دراز مى سازد و او را در بهشتى كه وعده فرموده ، جاى مى دهد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن يَضمَن لي بِرَّ الوالِدَينِ وصِلَةَ الرَّحِمِ ، أضمَن لَهُ كَثرَةَ المالِ ، وزِيادَةَ العُمُرِ ، وَالمَحَبَّةَ فِي العَشيرَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :صِلَةُ الرَّحِمِ تَزيدُ فِي العُمُرِ ، وتَنفِي الفَقرَ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ مَثراةٌ فِي المالِ ، ومَحَبَّةٌ فِي الأَهلِ ، ومَنسَأَةٌ فِي الأَجَلِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن سَرَّهُ أن يَمُدَّ اللّهُ في عُمُرِهِ وأن يَبسُطَ لَهُ في رِزقِهِ فَليَصِل رَحِمَهُ ؛ فَإِنَّ الرَّحِمَ لَها لِسانٌ يَومَ القِيامَةِ ذَلِقٌ ؛ تَقولُ : يا رَبِّ ، صِل مَن وَصَلَني ، وَاقطَع مَن قَطَعَني ، فَالرَّجُلُ لَيُرى بِسَبيلِ خَيرٍ إذا أتَتهُ الرَّحِمُ الَّتي قَطَعَها فَتَهوي بِهِ إلى أسفَلِ قَعرٍ فِي النّارِ . ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن أحَبَّ أن يُملَأَ لَهُ في عُمُرِهِ ، ويُبسَطَ لَهُ في رِزقِهِ ، ويُستَجابَ لَهُ الدُّعاءُ ، ويُدفَعَ عَنهُ ميتَةُ السّوءِ ؛ فَليُطِع أبَوَيهِ في طاعَةِ اللّهِ عز و جل ، وَليَصِل رَحِمَهُ ، وَليَعلَم أنَّ الرَّحِمَ مُعَلَّقَةٌ بِالعَرشِ تَأتي يَومَ القِيامَةِ لَها لِسانٌ طَلِقٌ ذَلِقٌ تَقولُ : اللّهُمَّ صِل مَن وَصَلَني ، اللّهُمَّ اقطَع مَن قَطَعَني . قالَ : فَيُجيبُهَا اللّهُ تَعالى : إنّي قَدِ استَجَبتُ دَعوَتَكِ . فَإِنَّ العَبدَ قائِمٌ يَرى أنَّهُ لَبِسَبيلِ خَيرٍ حَتّى تَأتِيَهُ الرَّحِمُ فَتَأخُذَ بِهامَتِهِ ، فَتَذهَبَ بِهِ إلى أسفَلِ دَرَكٍ مِنَ البَلاءِ بِقَطيعَتِهِ إيّاها ، كانَ ذلِكَ في دارِ الدُّنيا . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس نيكى به پدر و مادر و پيوند با خويشان را به من تضمين نمايد ، من نيز فراوانى مال و درازى عمر و محبت اقوام را براى وى ضمانت نمايم .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :پيوند با خويشان ، عمر را بيفزايد و فقر را بزدايد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر آينه پيوند با خويشان ، مال را بيفزايد و محبت خانواده را افزون كند و مرگ را به تأخير اندازد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه از اين كه خدا عمرش را دراز گرداند و روزى اش را گشايش دهد ، شاد گردد ، بايد با خويشانش پيوند داشته باشد ؛ زيرا خويشاوندى را در روز قيامت زبانى گويا است و مى گويد: «پروردگارم! پيوند ساز با كسى كه با من پيوند برقرار كرد ؛ و پيوند بِبُر با كسى كه از من پيوند بريد» . پس گاه به كسى راهى نيكو نمايانده مى شود و آن گاه ، خويشاوندى اى كه او از آن پيوند بريده ، پيش آيد و او را به فروترين گودى آتش دراندازد .

امام على عليه السلام :هر كه دوست مى دارد عمرى دراز يابد و روزى اش گشاده شود و دعايش پذيرفته گردد و مرگ بد از او دور شود ، بايد در مسير بندگى خدا ، از پدر و مادرش اطاعت كند و با خويشانش پيوند داشته باشد و بداند كه خويشاوندى به عرش خدا پيوسته است و روز قيامت با زبانى گويا مى آيد و مى گويد: «بار خدايا! پيوند ساز با كسى كه با من پيوند برقرار كرد ؛ و پيوند بِبُر با كسى كه از من پيوند بريد» . پس خداوند دعايش را اجابت فرمايد و گويد: «دعايت را پذيرفتم» . پس گاه شود كه بنده اى ايستاده ، گمان دارد كه راهى نيك در پيش دارد ، اما آن خويشاوندى برسد و سرش را بگيرد و او را به دليل آن كه در دنيا پيوندش را با آن بريده بود ، به فروترين جايگاه بلا دراندازد .

.

عنه عليه السلام: زِيادَةُ الشُّكرِ وصِلَةُ الرَّحِمِ تَزيدانِ النِّعَمَ ، وتَفسَحانِ فِي الأَجَلِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :حِراسَةُ النِّعَمِ في صِلَةِ الرَّحِمِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر عليه السلام :صِلَةُ الأَرحامِ تُزَكِّي الأَعمالَ ، وتَدفَعُ البَلوى ، وتُنمِي الأَموالَ ، وتُنسِئُ لَهُ في عُمُرِهِ ، وتُوَسِّعُ في رِزقِهِ ، وتُحَبِّبُ في أهلِ بَيتِهِ ، فَليَتَّقِ اللّهَ وَليَصِل رَحِمَهُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :صِلَةُ الأَرحامِ تُحَسِّنُ الخُلُقَ ، وتُسَمِّحُ الكَفَّ ، وتُطيبُ النَّفسَ ، وتَزيدُ فِي الرِّزقِ ، وتُنسِئُ فِي الأَجَلِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :مَن أحَبَّ أن يُخَفِّفَ اللّهُ عز و جل عَنهُ سَكَراتِ المَوتِ ، فَليَكُن لِقَرابَتِهِ وَصولاً وبِوالِدَيهِ بارّاً ؛ فَإِذا كانَ كَذلِكَ هَوَّنَ اللّهُ عَلَيهِ سَكَراتِ المَوتِ ، ولَم يُصِبهُ في حَياتِهِ فَقرٌ أبَدا . ⁽⁵⁾

.

امام على عليه السلام :شكر فراوان و پيوند با خويشان ، نعمت ها را بيفزايند و مرگ را به تأخير اندازند .

امام على عليه السلام :پاسدارى از نعمت ها در گرو پيوند با خويشان است .

امام باقر عليه السلام :پيوند با خويشان ، اعمال را مى پيرايد ؛ بلا را دور مى كند ؛ اموال را مى افزايد ؛ عمر را دراز مى گرداند ؛ روزى را گشاده مى سازد ؛ و محبت خويشان را بيشينه مى كند . پس انسان بايد از خدا بپرهيزد و با خويشانش پيوند داشته باشد .

امام صادق عليه السلام :پيوند با خويشان ، خوى ها را نيك گرداند و دست را گشاده سازد و درون را نكو كند و روزى را بيفزايد و مرگ را به تأخير اندازد .

امام صادق عليه السلام :هر كه دوست مى دارد خداوند سختىِ جان كندن را بر او سبك سازد ، بايد با خويشانش پيوند داشته باشد و به پدر و مادرش نيكى كند ؛ پس اگر چنين كند ، خداوند سختىِ جان كندن را بر او سبك سازد و در زندگانى اش فقر به وى روى نياورد .

.

۵ / ۴حُسنُ الجِوارِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :البِرُّ وحُسنُ الجِوارِ زِيادَةٌ فِي الرِّزقِ ، وعِمارَةٌ في الدُّنيا . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :حُسنُ الجِوارِ يَزيدُ فِي الرِّزقِ . ⁽²⁾

۵ / ۵الأَمانَةرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الأَمانَةُ تَجلِبُ الغِنى . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الأَمانَةُ تَجلِبُ الرِّزقَ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الأَمانَةُ غِنىً . ⁽⁵⁾

الأمالي للطوسي عن يحيى بن العلاء وإسحاق بن عمّار عليه السلام :ما وَدَّعَنا [الإِمامُ الصّادِقُ عليه السلام] قَطُّ إلاّ أوصانا بِخَصلَتَينِ : عَلَيكُم بِصِدقِ الحَديثِ ، وأداءِ الأَمانَةِ إلَى البَرِّ وَالفاجِرِ ؛ فَإِنَّهُما مِفتاحُ الرِّزقِ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۴ نيكْ همسايگى

۵ / ۵ امانت دارى

۵ / ۴نيكْ همسايگىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نيكوكارى و نيك همسايگى ، روزى را مى افزايند و دنيا را آباد مى سازند .

امام صادق عليه السلام :نيك همسايگى ، روزى را مى افزايد .

۵ / ۵امانت دارىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امانت دارى توانگرى را جلب مى كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امانت دارى روزى را جلب مى كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :امانت دارى مايه توانگرى است .

امالى طوسى از يحيى بن علاء و اسحاق بن عمار :امام صادق عليه السلامهيچ گاه از ما وداع نمى كرد ، مگر آن كه به دو ويژگى سفارشمان مى فرمود: «بر شما باد راستگويى و امانت دارى ، خواه براى نيك كردار و خواه براى بدكار ؛ كه اين دو كليد روزى هستند .

.

الإمام الكاظم عليه السلام :أداءُ الأَمانَةِ وَالصِّدقُ يَجلِبانِ الرِّزقَ ، وَالخِيانَةُ وَالكَذِبُ يَجلِبانِ الفَقرَ وَالنِّفاقَ . ⁽¹⁾

لقمان عليه السلام :يا بُنَيَّ ، كُن أمينا تَكُن غَنِيّا . ⁽²⁾

۵ / ۶الصِّدقُ وَالوَفاءُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الوَفاءُ وَالصِّدقُ يَجُرّانِ الرِّزقَ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :الصِّدقُ صَلاحُ كُلِّ شَيءٍ ؛ الكَذِبُ فَسادُ كُلِّ شَيءٍ . ⁽⁴⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام :خَيرُ مَفاتيحِ الاُمورِ الصِّدقُ ، وخَيرُ خَواتيمِهَا الوَفاءُ . ⁽⁵⁾

۵ / ۷التَّعاوُنالكتاب :«تَعَاوَنُواْ عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى . ⁽⁶⁾»

.

۵ / ۶ راستگويى و وفادارى

۵ / ۷ همكارى

امام كاظم عليه السلام :امانت دارى و راستگويى ، روزى را جلب مى كنند و خيانت و دروغگويى ، فقر و نفاق را در پى دارند .

لقمان:فرزند عزيزم! امين باش تا توانگر باشى .

۵ / ۶راستگويى و وفادارىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :وفادارى و راستگويى ، روزى را به سوى خود مى كشانند .

امام على عليه السلام :راستگويى اصلاحگر هر چيز و دروغگويى فاسد كننده هر چيز است .

امام سجاد عليه السلام :بهترين گشاينده كارها راستگويى ؛ و بهترين پايان بخش آن ، وفادارى است .

۵ / ۷همكارىقرآن:«بر نيكى و تقوا همكارى كنيد .»

.

الحديث :رسول اللّه صلى الله عليه و آله :المُسلِمُ أخُو المُسلِمِ ؛ يَسَعُهُمَا الماءُ وَالشَّجَرُ ، ويَتَعاوَنانِ عَلَى الفَتّانِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :المُسلِمُ أخُو المُسلِمِ ؛ لا يَمنَعُهُ الماعونَ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَزالُ النّاسُ بِخَيرٍ ما أمَروا بِالمَعروفِ ونَهَوا عَنِ المُنكَرِ وتَعاوَنوا عَلَى البِرِّ وَالتَّقوى ، فَإِذا لَم يَفعَلوا ذلِكَ نُزِعَت مِنهُمُ البَرَكاتُ ، وسُلِّطَ بَعضُهُم عَلى بَعضٍ ،ولَم يَكُن لَهُم ناصِرٌ فِي الأَرضِ ولا فِي السَّماءِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مُؤاساةُ الأَخِ فِي اللّهِ عز و جل يَزيدُ فِي الرِّزقِ . ⁽⁴⁾

الأمالي للطوسي عن صعصعة بن صوحان :عادَني عَلِيٌّ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام في مَرَضٍ ، ثُمَّ قالَ : اُنظُر فَلا تَجعَلَنَّ عِيادَتي إيّاكَ فَخرا عَلى قَومِكَ ، فَإِذا رَأَيتَهُم في أمرٍ فَلا تَخرُج مِنهُ ، فَإِنَّهُ لَيسَ بِالرَّجُلِ غَناءٌ عَن قَومِهِ ؛ إذا خَلَعَ مِنهُم يَدا واحِدَةً يَخلَعونَ مِنهُ أيدِيا كَثيرَةً ، فَإِذا رَأَيتَهُم في خَيرٍ فَأَعِنهُم عَلَيهِ ، وإذا رَأَيتَهُم في شَرٍّ فَلا تَخذُلَنَّهُم ، وَليَكُن تَعاوُنُكُم عَلى طاعَةِ اللّهِ ؛ فَإِنَّكُم لَن تَزالوابِخَيرٍ ما تَعاوَنتُم عَلى طاعَهِ اللّهِ تَعالى وتَناهَيتُم عَن مَعاصيهِ. ⁽⁵⁾

الكافي عن الحجّاج بن أرطاة :قالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام : يا حَجّاجُ ، كَيفَ تَواسيكُم؟ قُلتُ : صالِحٌ يا أباجَعفَرٍ . قالَ : يُدخِلُ أحَدُكُم يَدَهُ في كيسِ أخيهِ فَيَأخُذُ حاجَتَهُ إذَا احتاجَ إلَيهِ؟ قُلتُ : أمّا هذا فَلا . فَقالَ : أما لَو فَعَلتُم مَا احتَجتُم . ⁽⁶⁾

.

حديث:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مسلمان با مسلمان برادر است و آب و درخت گنجايش ايشان را دارد ⁽¹⁾؛ و روياروى شيطان با يكديگر همكارى مى كنند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مسلمان برادر مسلمان است و از نيكى به او خوددارى نمى كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مادام كه مردمى امر به معروف و نهى از منكر كنند و بر نيكى و تقوا همكارى ورزند ، همواره در خيرند ؛ و هرگاه چنين نكنند ، بركت ها از ايشان سلب گردد و برخى شان بر برخى ديگر مسلط گردند و در زمين و آسمان ياورى نيابند .

امام على عليه السلام :همراهى كردن با برادر ايمانى ، روزى را مى افزايد .

امالى طوسى از صعصعة بن صوحان :بيمار بودم كه حضرت على اميرالمؤمنين عليه السلام به عيادتم آمد و فرمود : «مراقب باش و اين را كه به عيادتت آمده ام ، مايه مباهات بر خويشاوندانت نساز و هر گاه آنان را در كارى ديدى ، از آن بيرون مشو ؛ زيرا انسان از خويشان خود بى نياز نباشد و اگر اندكى از آنان كناره گيرد ، ايشان بسيار از او دور شوند . پس هرگاه آنان را در كار خيرى ديدى ، آنان را بر آن يارى كن ؛ و هر گاه ايشان را در كار شرى ديدى ، خوارشان مساز ؛ و بايد همكاريتان براى بندگى خدا باشد ؛ كه شما همواره در خير به سر مى بريد ، مادام كه بر بندگى خداى تعالى همكارى كنيد و از نافرمانى او دورى نماييد .

الكافى از حجاج بن ارطاة : امام باقر عليه السلامالكافى از حجاج بن ارطاة : امام باقر عليه السلام فرمود: «اى حجاج! يارى كردنتان به يكديگر چگونه است؟» گفتم: «نيكو است اى ابوجعفر!» فرمود: «آيا يكى از شما آن گاه كه نياز دارد ، دست در كيسه [= جيب] برادر [ايمانى] خود مى كند تا نياز خود را برگيرد؟» گفتم: «به اين گونه ، نه!» فرمود: «هلا كه اگر چنين مى كرديد ، نيازمند نمى گشتيد» .

.

الكافي عن سعيد بن الحسن :قالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام : أيَجيءُ أحَدُكُم إلى أخيهِ فَيُدخِلُ يَدَهُ في كيسِهِ فَيَأخُذُ حاجَتَهُ فَلا يَدفَعُهُ؟ فَقُلتُ : ما أعرِفُ ذلِكَ فينا . فَقالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام : فَلا شَيءَ إذاً ! قُلتُ : فَالهَلاكُ إذاً ! فَقالَ : إنَّ القَومَ لَم يُعطَوا أحلامَهُم بَعدُ . ⁽¹⁾

حلية الأولياء عن عبيد اللّه بن الوليد :قالَ لَنا أبو جَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ عليهماالسلام : يُدخِلُ أحَدُكُم يَدَهُ في كُمِّ صاحِبِهِ فَيَأخُذُ ما يُريدُ؟ قالَ : قُلنا : لا . قالَ : فَلَستُم بِإِخوانٍ كَما تَزعُمونَ ! ⁽²⁾

كتاب البصائر عن محمّد بن جعفر بن العاصم عن أبيه عن جدّه عن الإمام الكاظم عليه السلام قال :يا عاصِمُ ، كَيفَ أنتُم فِي التَّواصُلِ وَالتَّبارِّ؟فَقالَ : عَلى أفضَلِ ما كانَ عَلَيهِ أحَدٌ . فَقالَ : أيَأتي أحَدُكُم عِندَ الضّيقَةِ مَنزِلَ أخيهِ فَلا يَجِدُهُ ، فَيَأمُرُ بِإِخراجِ كيسِهِ فَيُخرَجُ ، فَيَفُضُّ خَتمَهُ فَيَأخُذُ مِن ذلِكَ حاجَتَهُ فَلا يُنكَرُ عَلَيهِ؟ قالَ: لا . قالَ : لَستُم عَلى ما اُحِبُّ عَلَيهِ مِنَ التَّواصُلِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :المُسلِمُ أخُو المُسلِمِ ؛ لا يَظلِمُهُ ولا يَخذُلُهُ ولا يَخونُهُ ، ويَحِقُّ عَلَى المُسلِمينَ الاِجتِهادُ فِي التَّواصُلِ ، وَالتَّعاوُنُ عَلَى التَّعاطُفِ ، وَالمُؤاساةُ لِأَهلِ الحاجَةِ ، وتَعاطُفُ بَعضِهِم عَلى بَعضٍ ، حَتّى تَكونوا كَما أمَرَكُمُ اللّهُ عز و جل ؛ رُحَماءَ بَينَكُم ، مُتَراحِمينَ ، مُغتَمّينَ لِما غابَ عَنكُم مِن أمرِهِم عَلى ما مَضى عَلَيهِ مَعشَرُ الأَنصارِ عَلى عَهدِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله . ⁽⁴⁾

.

الكافى از سعيد بن حسن: امام باقر عليه السلامالكافى از سعيد بن حسن: امام باقر عليه السلام فرمود: «آيا يكى از شما نزد برادر وى نيازش] ايمانى [خود مى رود و دست در كيسه ]= جيب[ مى كند تا به قدر بردارد و آن كس او را باز ندارد؟» گفتم: «در ميان خودمان چنين چيزى را سراغ ندارم» . امام فرمود: «پس چنين چيزى نباشد!» گفتم: «پس عقل هاى نشده] سزاى آن [هلاكت باشد؟!» فرمود: «]نه! زيرا [ايشان هنوز كامل است» .

حلية الأولياء از عبيد اللّه بن وليد: امام باقر عليه السلام به ما فرمود: «آيا كسى از شما در آستين جامه ⁽¹⁾دوستش دست مى برد تا آن چه را مى خواهد ، برگيرد؟» گفتيم: «نه!» فرمود: «پس چنان كه مى پنداريد ، برادر نيستيد» .

كتاب بصائر از محمّد بن جعفر بن عاصم از پدرش از جدش از امام كاظم عليه السلام:امام فرمود : «اى عاصم! حال شما در پيوند و نيكى به يكديگر چگونه است؟» گفت: «به بهترين گونه اى كه كسى بر آن تواند بود» . امام فرمود: «آيا چنين هست كه يكى از شما به هنگام تنگدستى ، به خانه برادر ]ايمانى [خود رود و او را نيابد و بخواهد كه هر چه را در كيسه ]= جيب] او هست ، بيرون آورند و چنين شود و او مُهر آن را بگشايد و به قدر نيازش از آن بردارد و كسى او را باز ندارد؟» گفت: «نه!» فرمود: «پس آن گونه كه من دوست مى دارم ، با هم پيوند نداريد» .

امام صادق عليه السلام :مسلمان با مسلمان برادر است ، به او ستم نمى ورزد ، خوارش نمى كند ، و به وى خيانت نمى نمايد . بر مسلمانان سزاوار است كه در پيوند با يكديگر بكوشند و بر مهرورزى به هم يارى نمايند و نيازمندان را دست گيرند و به هم عاطفه ورزند ؛ تا چنان كه خداوند امرتان فرموده: «ميان خود مهر ورزيد» ، به هم رحمت آوريد و اندوه خوريد كه مبادا از امور ايشان چيزى بر شما پنهان مانَد ، هم چنان كه ياران پيامبر صلى الله عليه و آله در روزگار وى بودند .