تفسیر نور علی نور تعلیقات علامه شعرانی بر روض الجنان و روح الجنان جلد 1

مشخصات كتاب

سرشناسه : شعراني، ابوالحسن، ۱۲۸۱ - ۱۳۵۲

عنوان و نام پديدآور : تفسير نور علي نور تعليقات علامه شعراني بر روض‌الجنان و روح‌الجنان/به كوشش محسن صادقي،عباسعلي مردي.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمي فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهري : ۲‌ج.

فروست : مجموعه آثار كنگره بزرگداشت شيخ ابوالفتح رازي؛ ۹؛ ۱۰.

شابك : ۴۰۰۰۰ ريال ؛ ۴۰۰۰۰ ريال(ج.۱،چاپ اول)

وضعيت فهرست نويسي : برون‌سپاري

يادداشت : كتاب حاضر شرحي بر كتاب " روض‌الجنان و روح‌الجنان " ابوالفتح رازي معروف به تفسير ابوالفتوح رازي مي‌باشد.

موضوع : ابوالفتوح‌رازي، حسين‌بن‌علي، قرن ۶ق . روض‌الجنان و روح‌الجنان -- نقد و تفسير

موضوع : تفاسير شيعه -- قرن ۶ق. -- نقد و تفسير

شناسه افزوده : صادقي، محسن، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مردي، عباسعلي، ۱۳۵۲ -

شناسه افزوده : ابوالفتوح‌رازي، حسين‌بن‌علي، قرن ۶ق . روض‌الجنان و روح‌الجنان. شرح

رده بندي كنگره : BP۹۴/۵/الف۲ر۹۰۴۲۲۵ ۱۳۸۴

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۹۷۳

شماره كتابشناسي ملي : ۱۱۶۵۸۳۴

متن

مقدمه علامه شعرانى: شرح حال مؤلّف و تأليف او

[مقدمه علامه شعرانى]شرح حال مؤلّف و تأليف اوسپاس خداوند را كه نعمتش از شماره افزون است و شكرش از حدّ قدرت ما بيرون، به حجاب عزّت از ادراك عقل دور و به لطف و رحمت به بندگان نزديك، رهنماى خرد، كلام اوست و آرامش دل پيام او و رامش جان، ذكرِ نام او. به عجز خويش اقرار داريم كه نتوانيم شكر نعمت او گزاريم. اگر دست ما نگيرد همگى از دست برويم و اگر پاى ما استوار ندارد جملگى از پاى درآييم. اوست كه به حكمتْ اين جهان را بيافريد و انسان را خليفه خود گردانيد و جهان را بدو سپرد و كليد خرد به دست او داد كه از گنج هستى راز بگشايد و به قدر طاقت بشرى از سرّ حكمت او آگاه گردد. كه فرمود: «عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها» ⁽¹⁾و فرمود: «الرَّحْمنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الاْءِنْسان * عَلَّمَهُ الْبَيانَ» ⁽²⁾. از او توفيق طاعت خواهيم و صدق نيّت و مزيد قربت. به مقرّبان درگاه او توسل جوييم كه هاديان راهند و برگزيدگان اِله؛ أعني محمد مصطفى و خاندان پاك او. درود نامعدود بر روانشان باد مِن الآن إلى يوم التَّناد وهَدانا بهم إلى سَبيل الإرشاد و جَعَلَنا مِن خِيار مَواليهم الأمجاد. هركس خرد را به كار بندد و به نظر خرده‌بين در آسمان و زمين نگرد، داند كه اين دستگاه با عظمت به خود پديد نيامده و به بخت و اتفاق موجود نگشته، آنكه آن را آفريد بيهوده نيافريد. جهان را غايتى است كه سوى آن جهان است و مقصودى كه به جانب آن روان، انسان را كمالى است و سعادتى و خداى از او چيزى خواسته و براى او وظايفى مقرر كرده است. اگر انسان، معلول آب و خاك و باد بود و عاقبت و معاد او فنا و فساد، از عذاب آخرت ايمن بود و در دنيا آزاد؛ امّا عالم ديگرى است كه مبدأ حيات و خرد و فكر است و ما از آن عالميم و بايد بدان جا بازگرديم، ناچار ما را توشه راه بايد و كالايى كه در آن جهان به كار آيد و اگر خداى تعالى پيغمبران نفرستاده بود و مردم را راه ننموده، نمى‌دانستيم براى حيات باقى چه بايد آماده ساخت و به چه عمل بايد پرداخت؟ انسان عاقل اگر همه نعمت و ثروت و دولت اين جهان را براى خويش فراهم ببيند، امّا نداند پس از مرگ مآل او چيست، آيا فانى مى‌شود يا باز زنده است به زندگى ديگر و آيا در آن جهان سعيد است يا شقى، اين نعمت بر او ناگوار باشد، مانند كسى كه مى‌برندش به جايى و نمى‌داند براى نعمت و منصب مى‌برند يا شكنجه و عذاب و كشتن و نابود كردن. اى خواننده عزيز! زنهار به هوش باش تا بيهوده عمر تلف نكنى و فريب شهوت نخورى و از آخرت باز نمانى. كلام الهى را راهنماى خودگير و آن را موجب سعادت خود شمار، از خداى بخواهيم كه ما و تو را در راه خير استوار دارد و از انحراف و ضلالت حفظ كند، بحقّ محمد و آله. انسان را چه لازم‌تر از آنكه پيام الهى را بخواند و مقصود خداوند را بداند، اراده او را درباره خود دريابد، بكوشد تا مراد الهى را انجام دهد؛ پس هيچ چيز براى ما لازم‌تر از فهم قرآن نيست كه پيام خداست و معجزه پيغمبر و راهنماى معاد و تكليف انسان در اين جهان. آرامش دل آن گاه است كه بدانيم خدا از ما خشنود است و اراده او را انجام داده‌ايم و اضطراب خاطر آن وقت كه ندانيم چه مى‌كنيم و به كجا مى‌رويم. پس خواننده اين كتاب هر كس هست بداند كه اگر از قرآن و ياد خدا اعراض كند و نداند پس از مرگ مآل او به چيست، لذت و ثروت و دولت دنيا بر او گوارا نبود و پيوسته در غم و اندوه باشد كه «مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى» ⁽³⁾. بارى، از تفاسير قرآن كه طايفه محقّه شيعه اثنا عشريه نوشته‌اند به عربى كتاب مجمع البيان مشهورتر است و در فارسى كتاب منهج الصادقين و تفسير شيخ ابوالفتوح رازى (عليه الرحمه)؛ و چون كتب سابقين را بى تعليق حواشى و توضيح مطالبْ خواندن و دانستن دشوار است كه اصطلاحات هر زمان چيز ديگر است و علوم متداول در هر عصر مختلف و فكر و استعداد مردم متباين، لغات و عبارات كه در زمانى متداول و معروف است در عهد ديگر غير مألوف است و علوم و اصطلاحاتىِ هر عصرى رايج بوده، در عهد ديگر متروك. ما چندى پيش تعليقاتى بر كتاب مجمع البيان نوشتيم كه اكثر آنها با نسخه مصحّح به طبع رسيده و مرغوب گرديد، اهل علم بدان اقبال نمودند. و خواستيم تفسير فارسى نيز با حواشى و تعليقات و توضيحات منتشر گردد تا عامّه مردم از آن بهره‌مند شوند، ابتدا بر تفسير منهج الصادقين توضيحاتى افزوديم بيشتر در اصول مبدأ و معاد و رفع شبهات و توجيه مبهمات، بحمداللّه به طبع رسيد و در خاطر اهل نظر مطبوع افتاد. اميد است اين بنده را ذُخرى باشد و اجرى و خواننده را تنبّهى و ذكرى، دوستان را راهنماى مسائل و عقده گشاى مشاكل، و التوفيق من الله. اكنون از خداى توفيق مى‌خواهم تا تفسير شيخ ابوالفتوح رازى را هم به قدر مقدور تصحيح كرده و اشعار آن را معرب و ترجمه نماييم و پاره‌اى نكات و تحقيقات دينى و ادبى و تاريخى به رسم تعليق بر كتاب بيفزاييم و اميدواريم كه به توفيق حق در اين امر خير به بيش از آنچه همّت ماست نايل شويم. و پيش از شروع مختصرى از شرح حال مؤلّف اين تفسير، شيخ ابوالفتوح (عليه الرحمه) و مزاياى اين كتاب بياوريم؛ چون مردم عهد ما به تاريخ رجال علم، بيش از خود علم توجّه دارند؛ چنان كه از فهم فلسفه عدول كرده به تاريخ فلسفه مى‌پردازند. اگر آن را هم دشوار ديدند و از تفكر در اقوال و عقايد و ادلّه و احتجاجات عاجز گشتند از تاريخ فلسفه اعراض و به تاريخ فلاسفه و حفظ اسامى كتب اكتفا كنند و اين كه در كدام كتابخانه چه نسخه از فلان كتاب موجود است و طول و عرض كتاب چقدر است و اگر اين زحمت را هم درخور توانايى خويش نديدند به دست آوردن مدارك علم و دانشنامه قناعت مى‌كنند و همچنين تاريخ ادبيات و تاريخ ادوار فقه و تاريخ نجوم و غير آن. و امّا طلاّب مدارس قديم به علم بيشتر توجّه داشتند و از تاريخ علم، بلكه از تاريخ علما و اسامى آنان آگاه نبودند، و ميان اين افراط و تفريط حدّ وسطى اختيار بايد كرد كه خيرالأمور أوساطها. بارى، اينك شرح حال مؤلّف به اندازه‌اى كه دسترس بدان يافتم:

. .

. .

شرح حال مؤلّف و خاندان اوخاندان شيخ جمال الدين ابوالفتوح حسين بن على بن محمد بن احمد رازى و پدران وى در نيشابور بودند و جدّ او ابو احمد بن حسين از نيشابور به رى آمد و مؤلّف خود در تفسير سوره فتح، آيه «هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ ...» ⁽¹⁾گويد: بديل بن ورقاء خزاعى از پدران ماست ⁽²⁾و هم در تفسير آيه «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيل اللّهِ» ⁽³⁾گويد: نافع بن بديل بن ورقاء الخزاعى از پدران ماست ⁽⁴⁾و اين نافع و بديل از صحابه كرام رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبودند و شرح حال آنان در كتب سِيَر رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و كتب معرفة الصحابه مانند اسد الغابه و الاصابه و استيعاب مستوفا آمده است، حاجت به نقل آن نيست و از اين جهت مؤلّف را به خزاعى وصف كرده‌اند. پس خاندان او اصلاً عرب بودند، امّا در عجم پرورش يافته و فارسى زبان شده بودند. كتبى كه ذكر مؤلّف كرده و شرح حال او را آورده‌اند و در دست ماست از جمله فهرست شيخ منتجب الدين على بن عبدالله بن حسن بن حسين بن بابويه است كه شاگرد مؤلّف بود و فهرست او در بحار الانوار در تهران به طبع رسيده است. و ديگر كتاب معالم العلماء تأليف شيخ ابو جعفر محمد بن على بن شهر آشوب سروى مازندرانى كه او نيز شاگرد مؤلّف بود. در كتاب مجالس المؤمنين تأليف قاضى نورالله ششترى (عليه الرحمه) نيز شرح حالى از او آمده است. در كتاب روضات الجنات مير محمد باقر خوانسارى و كتاب مستدرك از حاجى ميرزا حسين النورى، در خاتمه، ذكر مؤلّف و تأليفات او هست و محقق دانشمند سيّد محمد كاظم بن محمد يوسف طباطبائى تبريزى در مقدّمه چاپ اوّل ترجمه‌اى نوشته است و مرحوم قزوينى در خاتمه طبع اوّل اين تفسير از كتاب نزهة القلوب حمدالله مستوفى و كتاب حديقة الشيعه فوايدى نقل كرده و متأخّر از متقدّم روايت آورده و ما بدانها اشارتى خواهيم كرد، إن‌شاءالله تعالى. از اجداد و نياكان شيخ ابوالفتوح صاحب ترجمه كه علماى رجال به خصوص نام برده‌اند، يكى ابوبكر احمد بن حسين بن احمد خزاعى است، نزيل رى، شاگرد سيّدمرتضى و سيّد بن زهره ⁽⁵⁾و شيخ ابوجعفر طوسى (عليهم الرحمه)، و از مؤلّفات اوست امالى الحديث در چهار جلد و كتاب عيون الاحاديث و روضه در فقه و سنن و مفتاح در اصول و غير ذلك و در فهرست شيخ منتجب الدين كتاب مناسك بر اين افزوده است. ⁽⁶⁾تاريخ وفات او را ننوشتند؛ امّا فرزندش عبدالرحمان را ابن حجر گويد: در ۴۴۵ درگذشت ⁽⁷⁾و اگر او پيش از فرزندش وفات يافته، بر حسب غالب عادات، معاصرِ سيّد مرتضى و مقدّم بر شيخ ابو جعفر طوسى است؛ چون شيخ طوسى در سال ۴۶۰ رحلت كرد و سيّد مرتضى در ۴۳۵ و حق آن است كه وفات عبدالرحمان در سال ۴۴۵ صحيح نيست، چنان كه خواهيم گفت. يكى ديگر از بزرگان اين خاندان به قول شيخ منتجب الدين، ابو محمد عبدالرحمان فرزند ابوبكر احمد بن حسين سابق الذكر است و او را به مفيد نيشابورى وصف كرده گويد: شيخ اصحاب ما بود در رى و حافظ و واعظ آنان، در اطراف بلاد سفر كرد و به شرق و غرب رفت و احاديث از اهل سنّت و شيعه بسيار شنيد. از مؤلّفات وى سفينة النجاة است در مناقب اهل بيت و ديگر العلويات الرضويات، أمالى، عيون الأخبار. و مختصرى چند در مواعظ و آداب، او هم مانند پدر خود نزد سيَّدَين رضى و مرتضى و شيخ طوسى علم آموخت و نيز از ابن برّاج و سلاّر و شيخ كراجكى دانش فرا گرفت. ⁽⁸⁾انتهى. اين مرد ميان عامّه نيز معروف است. وى را در رجال حديث ذكر كرده‌اند؛ از جمله سمعانى و حافظ ابن حجر عسقلانى در لسان الميزان و نصّ عبارت وى اين است پس از ذكر نام و نسب: سمع من هناد النسفي وابن المهتدي وابن النقور ورحل إلى الشام والحجاز وخراسان، روى عنه عمر بن إبراهيم الزيدي وأحمد بن عبدالوهاب الصيرفي وغيرهما. قال ابن السمعاني: طالعت عدّة من أماليه بالري فرأيت فيها مجلساً أملاه في إسلام أبي طالب وكان شيعياً إلاّ أنه كان مكثراً من الحديث وله به الشغف. وقال يحيى بن أبي طي: كان من أعلم الناس بالحديث و أبصرهم به و برجاله ويقال كان في مجلسه أكثر من ثلاثة آلاف محبرة وكان إذا قيل له هذا الحديث في الصحيحين. قال: وروى عن المكسورين والله لو أنصف الناس ما سلم منهما إلاّ القليل. قال: وماسئل عن حديث إلاّ وعرف صحّته من سقمه وكان يقول أحفظ مائة ألف حديث وكان يقول لو كان لي سلطان يشدّ على يدي لأسقطت خمسين ألف حديث يعمل بها ليس لها أصل ولا صحّة. قال الذهبي في تاريخ الإسلام: هذا الكلام كلام مَن في قلبه غلّ على الإسلام وأهله وكان غالياً في التشيّع. مات سنة خمس وأربعين وأربع مائة. ⁽⁹⁾انتهى. حاصل آنكه مردى حافظ بود و مى‌گفت: صد هزار حديث ازبر دارم و در مجلس او سه هزار رُوات بود كه حديث او را مى‌نوشتند و مى‌گفت: اگر قدرتى داشتم پنجاه هزار حديث را از اعتبار خارج مى‌كردم، از آنها كه مردم بدان عمل مى‌كنند و اصل ندارد و هر حديثى كه مى‌پرسيدند صحّت و سقم آن را مى‌دانست و هرگاه كسى مى‌گفت: فلان حديث در صحيح مسلم و بخارى است؟ مى‌گفت: آرى، در مكسورين، يعنى در آن دو كتاب شكسته ناصحيح هست و سوگند به خدا اگر مردم انصاف دهند از احاديث آن دو جز اندكى سالم نماند. تا آنكه گويد: در سال ۴۴۵ درگذشت. و به نظر ما اين تاريخ صحيح نيست؛ چون شيوخ وى همه پس از اين تاريخ درگذشتند؛ مثلاً هناد نسفى در سال ۴۶۵ و ابن النقور در سال ۴۷۰ و شيخ طوسى در سال ۴۶۰ و ابن برّاج در ۴۸۱ درگذشت. پس نسخه لسان الميزان مصحّف است يا ابن حجر اشتباه كرده. و يكى از شاگردان او به نصّ لسان الميزان، عمر بن ابراهيم زيدى متوفا به سال ۵۳۹ است كه تولد او در كوفه به سال ۴۴۲ بود، سه سال پيش از تاريخ وفات صاحب ترجمه به قول ابن حجر و اگر عمر بن ابراهيم در بيست سالگى او را درك كرده باشد، بايد عبدالرحمانِ مفيد در سال ۴۶۲ زنده باشد در عراق، زيرا عمربن ابراهيم در كوفه بود و نقل نكردند به رى يا خراسان آمد. دليل ديگر آنكه شيخ ابوالفتوح صاحب تفسير از وى روايت كرده است به نقل شيخ منتجب الدين كه گويد: خبر دادند به كتب او جماعتى از جمله سيّد مرتضى و سيّد مجتبى ابنا الداعى الحسنى و برادرزاده او شيخ ابوالفتوح و اگر عبدالرحمانِ مفيد در سال ۴۴۵ وفات كرده باشد ممكن نيست شيخ ابوالفتوح او را ملاقات كرده و از او روايت كند مگر به واسطه، و اگر كسى گويد: به جاى ۴۴۵ درسال ۴۸۵ درگذشت، به صواب نزديك‌تر باشد، الاّ آنكه ملاقات و شاگردىِ او سيّد رضى را صحيح نخواهد بود؛ چون سيّد در سال ۴۰۶ درگذشت، امّا پدرش ابوبكر احمد ممكن است سيّد رضى را درك كرده باشد و صاحب روضات هم در روايت عبدالرحمان مفيد از سيّدين گويد: بالإسناد روايت كرده است؛ ⁽¹⁰⁾يعنى به واسطه. بالجمله شاگرد سيّد رضى بودن و استادىِ عمر بن ابراهيم زيدى كردن و وفات درسال ۴۴۵ با هم جمع نخواهد شد؛ امّا مرحوم قزوينى تاريخ وفات را صحيح دانسته است با آن همه قراين بر عدم صحّت آن و صاحب روضات حاجى ميرزا حسين نورى را تخطئه كرده. يكى از مشايخ عبدالرحمان مذكور ـ چنان كه منتجب الدين گفته است ـ قاضى ابن برّاج است، شاگرد شيخ طوسى و او در ۴۳۸ از خدمت شيخ به طرابلس رفت و قاضى آن جا بود تا در سال ۴۸۱ درگذشت. و سلاّر بن عبدالعزيز به قول سيوطى متوفا در ۴۴۸ و به قول رياض در ۴۶۳ درگذشت و او هم از مشايخ عبدالرحمانِ مفيد است و كراجكى در ۴۴۹ رحلت نمود. ديگر از علماى خاندان ابوالفتوح جدِّ او ابوسعيد بن محمد بن احمد بن حسين بن احمد است، برادرِ عبدالرحمانِ موصوف به مفيد سابق الذكر و او حافظ و ثقه بود، از مؤلّفات وى در فهرست شيخ منتجب الدين الروضة الزهرا است و كتاب الاربعين عن الاربعين فى فضائل اميرالمؤمنين، كتاب منى الطالب فى ايمان ابى طالب، كتاب المولى، الفرق بين المقامين و تشبيه على بذي القرنين ⁽¹¹⁾و خود شيخ ابوالفتوح در تفسير از كتاب الروضة الزهراء نقل كرده است ⁽¹²⁾در تفسير آيه «يا مَرْيَمُ إِنَّ اللّهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ» ⁽¹³⁾در سوره آل عمران چنان كه مرحوم حاجى ميرزا حسين نورى در مستدرك گفته است. ⁽¹⁴⁾و در معالم العلماى ابن شهرآشوب بر مؤلّفات وى كتاب التفهيم فى بيان التقسيم، الرساله‌الواضحة فى بطلان دعوى الناصبة ، مالابد من معرفته، افزوده است. ديگر از علماى اين خاندان ابوالفتوح محسن بن حسين بن احمد، عمّ محمد بن احمد بن حسينِ سابق، و شيخ منتجب الدين فرمايد: او حافظ، ثقه و واعظ بود و از اوست الامالى، كتاب السير، كتاب اعجاز القرآن، كتابى در شرحِ من كنت مولاه. ⁽¹⁵⁾

.

فهرست .

. .

. .

. .

ترجمه مؤلّف رحمه‌اللهشيخ جمال الدين ابوالفتوح حسين بن على بن محمد بن احمد بن ابراهيم بن الفضل بن شجاع بن هاشم خزاعى رازى، ⁽¹⁾نسب او چنان كه خود در تفسير گفته است به نافع بن بديل بن ورقا مى‌رسد و نافع و بديل هر دو از صحابه رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، چنان كه گذشت. تاريخ تولد و وفات او را ننوشتند؛ امّا از مشايخ و شاگردان او توان دانست به تقريب كه در چه زمان مى‌زيست. يكى از شاگردان او محمد بن على بن شهر آشوبِ معروف است و نام مؤلّف را در معالم العلماء آورده گويد: شيخ من ابوالفتوح بن على رازى مؤلّف كتاب روح الجنان و روح الجنان فى تفسير القرآن به زبان فارسى است؛ امّا عجيب تفسيرى است. و ديگر از تأليفات او شرح شهاب است. ⁽²⁾و ابن شهر آشوب در سال ۵۸۸ در ۲۲ رمضان در حلب درگذشت و همان جا مدفون گرديد. و ديگر از شاگردان او شيخ منتجب الدين على بن عبيدالله است كه نسب وى به حسين بن بابويه برادر شيخ صدوق مى‌رسد و او از بزرگان علما و مشاهير محدّثين شيعه است و در رى مى‌زيست. رافعى از علماى شافعى شاگرد او بود و در سال ۵۸۴ كتاب اربعين را بر وى قرائت كرده است و او را به تديّن و عدم تعصّب ستوده و ستايش بسيار كرده است. ولادت شيخ منتجب الدين در ۵۰۴، وفاتش پس از ۵۸۵ است و از هشتاد سال افزون عمر يافت. و رافعى گويد: در ۵۲۲ يا ۵۲۳ اجازه گرفت. بارى، شيخ منتجب الدين فهرستى تأليف كرده است حاوى اسامى علماى پس از شيخ طوسى تا عهد خود و اين فهرست در آغاز مجلّد ۲۵ بحار بتمامه مندرج است ⁽³⁾و هم شيخ حرّ عاملى همه آن فهرست را در كتاب امل الآمل آورده درباره مؤلّف گويد: عالم و واعظ و مفسّر و متديّن بود. تصانيفى كرده است؛ از جمله تفسير روض الجنان (تصحيف روح الجنان) در بيست مجلّد و روح الاحباب و روح الالباب فى شرح الشهاب، هر دو كتاب را بر او قرائت كردم. ⁽⁴⁾يعنى مرا اجازه روايت آن داد. و بسيارى ديگر از علماى ما شاگرد شيخ ابوالفتوح بوده از او اجازه روايت داشتند؛ مانند سيّد شرف شاه افطسى و على بن قطب راوندى و غيرهم كه از اجازات و فهارس معلوم مى‌گردد و فايده‌اى در نقل آن نيست. يكى از معاصرين شيخ ابوالفتوح، عبدالجليل قزوينى رازى صاحب كتاب معروف به النقض است كه به سعى فاضل نحرير آقاى سيّد جلال الدين محدّث به طبع رسيده است و او اين كتاب را در حدود ۵۶۶ تأليف كرده است و نام ابوالفتوح رازى را آورده گويد: او تفسيرى نوشت بيست مجلّد و همه طوايف طالب و راغب آنند. ⁽⁵⁾و از اين عبارت مستفاد مى‌گردد كه درسال ۵۵۶ تفسير او پايان يافته و ميان مردم منتشر بود. اما مشايخ مؤلّف (رحمهم اللّه) چنان كه در مستدرك الوسائل آورده است: ⁽⁶⁾۱. شيخ ابوالوفا عبدالجباربن عبدالله بن على مقرى رازى، شاگرد شيخ ابوجعفر طوسى است و سلسله اجازات از شيخ طوسى غالباً به او منتهى مى‌شود. او را تأليفاتى است به زبان فارسى و عربى و در رى مدرسه‌اى داشت و در سال ۴۵۵ از شيخ طوسى اجازه روايت كتاب تبيان گرفت و در سال ۵۰۳ در رى حيات داشت؛ چنان كه مستدرك از كتاب مهج على بن طاووس نقل كرده است. ۲. از مشايخ او شيخ ابوعلى حسن بن محمد فرزند شيخ طوسى (عليه الرحمه) است كه او را مفيد ثانى مى‌گفتند و در مستدرك گويد: از كتاب بشارة المصطفى معلوم مى‌گردد كه او در سال ۵۱۵ زنده بود ⁽⁷⁾و در لسان الميزان گويد: ابوعلى در حدود سال ۵۰۰ از دنيا رفت ⁽⁸⁾و چون ابوعلى سفر به ملك ايران نكرده است، بلكه در زمان پدرش در بغداد بود و پس از آن منتقل به نجف اشرف شدند، بايد شيخ ابوالفتوح در عراق خدمت او رسيده و اجازه گرفته باشد پيش از سال ۵۰۰ هجرى. ۳. سوم از مشايخ مؤلّف، والد او شيخ على بن محمد است كه تاريخ وفات او به دست نيامد و هر جا مؤلّف از جدّش محمد بن احمد روايت كرده است به توسط والد خود روايت كرده. چنان به نظر مى‌رسد كه جدّ مؤلّف پيش از آنكه او در خور اجازه و اخذ حديث باشد از دنيا رفته است. ۴. عمّ والدش ابو محمد عبدالرحمان بن احمد كه شرح حال وى به تفصيل گذشت. چنان كه در فهرست شيخ منتجب الدين است مؤلّف اين كتاب وى را دريافت و از او روايت كرد؛ امّا جدّش محمد را درنيافت و پيش از اين گفتيم ابن حجر عسقلانى در لسان الميزان وفات ابو محمد را در سال ۴۴۵ نوشته است ⁽⁹⁾و اين تاريخ به چند دليل صحيح نيست از جمله روايت مؤلّف از وى، چون مشايخ مؤلّف همه در حدود پانصد درگذشتند. پس مؤلّف خود در پانصد هجرى جوان بوده است يا كهل در اواسط سن و اگر از عمّ والد خود ابو محمد روايت كرده و او هم در ۴۴۵ درگذشته باشد، بايد مؤلّف در پانصد، پيرمردى سال خورده باشد بيش از هفتاد ساله و از بسيارى از مشايخ خود سالمندتر، و قراين ديگر هم ذكر كرديم در شرح حال وى. ۵ . از مشايخ مؤلّف قاضى عمادالدين ابو محمد حسن بن محمد بن احمد استرآبادى است و او قاضى رى بود و ابن شهرآشوب در معالم العلماء در ضمن ترجمه نجم الدين جعفر بن نما روايت مؤلّف را از قاضى مذكور از احمد بن على بن قدامه (متوفاى ۴۸۶) از سيّد مرتضى (رحمهم الله) نقل كرده است ⁽¹⁰⁾و قاضى عماد الدين از مشايخ ابن شهر آشوب و شيخ منتجب الدين نيز هست. ۶. ششم از مشايخ مؤلّف از غير شيعه اماميه زمخشرى معروف به جارالله ابوالقاسم محمود بن عمر حنفى معتزلى است، چنان كه خود در چند جاى تفسير نامبرده در تفسير سوره يس آيه «الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً» ⁽¹¹⁾گويد: شيخ ما ابوالقاسم محمود عمرِ زمخشرى گفت. ⁽¹²⁾و زمخشرى چنان كه ابن خلكان گويد: در ۴۶۷ متولد شده و در ۵۳۸ در جرجانيه خوارزم وفات يافت ⁽¹³⁾و ما نمى‌دانيم مؤلّف كجا زمخشرى را دريافت و از او علم فرا گرفت. آيا زمخشرى به رى آمد يا مؤلّف به بخارا رفت؟ به هر حال، در اين كه نزد زمخشرى ادب آموخت شبهه‌اى نيست؛ امّا به نظر مى‌رسد كه زمخشرى چندان مقدّم بر مؤلّف نبود و در سن تقريباً نزديك به يكديگر بودند و زمخشرى تفسير كشّاف را در سال ۵۲۸ به پايان آورد هنگامى كه مجاور مكه مكرمه بود و مؤلّف هم اين تفسير را تقريباً در همان سنوات تأليف كرده است و مجمع البيان نيز در حدود همان سنوات تأليف شده و هيچ يك تفسير كشّاف را نديده بودند و از آن نقل نكردند. نتيجه از تأمّل در مشايخ و تلاميذ مؤلّف آن است كه شاگردان وى، آنچه وفاتشان به دست آمد، در اواخر مائه ششم در گذشتند؛ مثلاً در ۵۸۵ و ۵۹۰ و مشايخ وى در اوايل مائه ششم مثل ۵۱۰ و ۵۱۵ و به قاعده وفات مؤلّف بايد در اواسط مائه مزبوره باشد، مثلاً در حدود سال ۵۵۰ و تولد او در نيمه آخر مائه پنجم واللّه العالم. معاصر شيخ طَبْرِسى صاحب مجمع البيان و به يك واسطه يا دو واسطه از شيخ ابوجعفر طوسى روايت مى‌كند. و فاضل نحرير سيّد جلال الدين محدّث (أيّده الله) اجازه ابوالفتوح (عليه الرحمه) را در سنه ۵۵۲ از صاحب رياض براى حقير نقل كردند. پس رحلت او متأخّر از اين تاريخ است و دو نسخه ناقص از تفسير او در كتابخانه آستانه قدس رضوى عليه‌السلامموجود است يكى به تاريخ ۵۵۷ و ديگرى ۵۸۲ كه از نسخه ديگرى كه در تاريخ ۵۵۶ نوشته بوده است استنساخ شده و از اين دو نسخه معلوم نمى‌شود مؤلّف در تاريخ مزبور در حال حيات بوده است يا در گذشته. واللّه العالم. قاضى نورالله ششترى در كتاب مجالس المؤمنين گويد: قدوة المفسّرين الشيخ ابوالفتوح الحسين بن على بن احمد الخزاعي الرازي رحمه‌الله از اعلام علماى تفسير و عظماى ادباى انام است. از خاندان فضل و بزرگى و اولاد امجاد بديل بن ورقاء الخزاعى است، از كبار صحابه و اكابر خزاعه بوده و سابقاً در مجلس طوايف مؤمنين و مجلس صحابه مخلصين شرح اخلاص بنى خزاعه خصوصاً عبدالله و محمد و عبدالرحمان پسران بديلمذكور و جان سپارى ايشان در حرب صفين در ركاب حضرت امير المؤمنين عليه‌السلام مسطور گشته. و جد او خواجه امام ابوسعيد كه مصنف كتاب مرسوم به الروضه الزهراء فى مناقب الزهراء است، از اعلام زمان خود بوده. و عم او ⁽¹⁴⁾شيخ فاضل ابو محمد عبدالرحمان بن احمد بن حسين نيشابورى رحمه‌اللهاز مشاهير روزگار است. و بالجمله مآثر فضل و مساعى جمليه او در تفسير كتاب كريم و ابطال تأويلات سقيم مخالفان اثيم و تعسّفاتِ نامستقيم مبتدعانِ رجيم بر همگنان مخفى نيست. و از تفسير فارسى او ظاهر مى‌شود كه معاصر صاحب كشّاف بوده و بعضى اشعار صاحب كشاف به او رسيده؛ اما كشاف به نظر او نرسيده. و اين تفسير فارسى در رشاقت تحرير و عذوبت تقرير و دقت نظر بى نظير است. فخرالدين رازى اساس تفسير كبير خود را از آن جا اقتباس نموده و جهت دفع توهم انتحال بعضى از تشكيكات خود را بر آن افزوده. در مطاوى اين مجالس پر نور، شطرى از روايات و لطايف نكات و اشارات او مسطور است. و او را تفسيرى عربى هست كه در خطبه تفسير فارسى به آن اشاره نموده؛ امّا تا غايت به نظر مطالعه فقير نرسيده. و شيخ عبدالجليل رازى در بعضى از مصنّفات خود ذكر شيخ ابوالفتوح نموده و گفته كه خواجه امام ابوالفتوح رازى مصنّف بيست مجلّد است از تفسير قرآن و در موضع ديگر گفته كه خواجه امام ابوالفتوح رازى بيست مجلّد تفسير قرآن اوست كه ائمه و علماى همه طوايف طالب و راغبند آن را. و ظاهراً اكثر آن مجلّدات ⁽¹⁵⁾از تفسير عربى او خواهد بود؛ زيرا نسخه تفسير فارسى او چهار مجلّد است كه هر كدام به قدر هزار بيت باشد و شايد كه هشت مجلّد نيز سازند. پس باقى آن مجلّدات از تفسير عربى او خواهد بود. وفقنا الله لتحصيله و الاستفادة منه بمنه وجوده. از بعضى ثقات مسموع شده كه قبر شريفش در اصفهان واقع است ـ والله تعالى أعلم. ⁽¹⁶⁾انتهى. و در مقدّمه چاپ اوّل سخن قاضى را نقل كرده و بر دو موضع اعتراض نموده است: يكى آنكه بيست جلد همين تفسير فارسى است به نص شيخ منتجب الدين و ابن شهر آشوب. ديگر آنكه قبرى كه در اصفهان به نام قبر شيخ ابوالفتوح معروف بود از شيخ ابوالفتوح عجلى شافعى متوفا به سال ۶۰۰ است نه از ابوالفتوح مفسر شيعى. و اين بنده كاتب سطور گويد: مراد قاضى رحمه‌الله را از اين كه تفسير فخر رازى مقتبس از تفسير ابوالفتوح است ندانستم؛ چون تفسير فخر رازى هيچ گونه شباهت به تفسير ابوالفتوح ندارد و غرض تفسير مفاد قرآن كريم است و تحقيق آن چه فهم آيات الهى بر آن توقف دارد و در تفسير امام اين غرض چنان كه بايد مراعات نشده بر خلاف تفسير ابوالفتوح. و مطالب نيكو گر چه در تفسير رازى بسيار است، امّا نه مربوط به تفسير قرآن است و هر يك در محل مناسب در كتابى كه براى آن تأليف كرده‌اند بهتر و مشروح‌تر آمده و گفته‌اند: در تفسير امام فخر همه چيز هست غير تفسير و ظريفى گفته است: بيهوده سخن بدين درازىتفسير كبير فخر رازىامّا بايد گفت: از خواندن تفاسير شيعه فايده كامل برده و از آن سخت متأثر شده، گاه بى اختيار مطالب شيعه را كه بر خلاف عقايد اشاعره و مذهب خودِ امام است به مقتضاى ذوق و فطرت خويش برگزيده و ذكر كرده است؛ مثلاً در تفسير «مالِكِ يَوْم الدِّينِ» گويد: ناچار بايد ميان نيكوكار و بدكار فرقى باشد و اين ظاهر نشود مگر در روز جزا، چنان‌كه خداى تعالى فرمود: «لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى» ⁽¹⁷⁾و باز فرمود: «أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجّارِ» ⁽¹⁸⁾و قال: «إِنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى» ⁽¹⁹⁾. و بدان كه چون كسى ظالم را بر مظلوم مسلط كند، آن گاه انتقام از ظالم نكشد يا براى ناتوانى اوست يا نادانى يا براى آنكه از ظلم او راضى است و اين سه صفت بر خداى تعالى محال است. پس واجب است براى مظلومان از ظالم انتقام كشد و چون اين انتقام در دنيا نيست، واجب است در سراى آخرت باشد بعد از دنيا. ⁽²⁰⁾انتهى مترجماً ملخّصاً. و اين عبارت مطابق مذهب اشاعره نيست كه چيزى را بر خداى تعالى واجب ندانند و به حسن و قبح عقلى معتقد نباشند و آنچه امام گفته مطابق مذهب شيعه و مأخوذ از كتب و تفاسير ايشان است. و در ضمن تفسير همين آيه گويد: اگر گويند: مالك چيز غير موجود معقول نيست و يوم الدين هنوز نيامده چگونه خداوند خويش را به «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» وصف كرد؟ در جواب گوييم: اين سخن صحيح است، امّا چون قيامت حقّ است و اخلال به آن در حكمت جايز نيست، قيامت را مانند امر موجود و حاصل قرار داد و نيز هر كس بميرد قيامت او در همان وقت حاصل شود. پس قيامت اكنون هست و سؤال از ميان نرود. ⁽²¹⁾اين سخن نيز موافق مذهب شيعه است نه اشاعره. در مقدّمه چاپ اوّل، صفحه پنج گويد: ابن حمزه در كتاب ايجاز المطالب فى ابراز المذاهب و در كتاب هادى الى النجاة من جميع المهلكات ـ در هر دو كتاب ـ مى‌گويد كه در شهر رى بودم كهشيخ ابوالفتوح رازى صاحب تفسير به موجب وصيتش در جوار مرقد امام زاده واجب التعظيم حضرت عبدالعظيم الحسنى مدفون گشت. پس به نيّت حج متوجّه مكه معظّمه شدم در وقت برگشتن، گذارم به اصفهان افتاد در چُنْبُلان ⁽²²⁾و بعضى محلات ديگر آن شهر مردم را ديدم به زيارت شيخ ابوالفتوح عجلى شافعى اصفهانى و حافظ ابونعيم كه پدر استاد اوست و شيخ يوسف كه جدّ شيخ ابونعيم است و شيخ على بن سهل و امثال ايشان كه سنّى و ا ز مشايخ صوفيه بودند مى‌رفتند كه شيعه شهر رى و نواحى‌اش هزار يك به زيارت عبدالعظيم نمى‌رفتند. و مولانا احمد اردبيلى در كتاب حديقة الشيعه ـ كه منسوب به ايشان است ـ نقل كرده كه مرا گذار به اصفهان افتاد، ديدم مردم اين بلده شيخ ابوالفتوحِ عجلىِ شافعىِ اصفهانى را شيخ ابوالفتوح رازى كرده بودند و به اين بهانه به عادت پدران خود قبر آن سنّى صوفى را زيارت مى‌كردند. پس، از اين بيان معلوم مى‌شود كه قبر شيخ ابوالفتوح همان است كه در مزار حضرت عبدالعظيم (عليه السلام والتكريم) ⁽²³⁾انتهى. اوّلِ عبارت كه از ابن حمزه نقل شده هم از حديقة الشيعه است و از چند جهت در صحّت آن ترديد داريم: يكى آنكه ابونعيم اصفهانى را ابن خلكان در وفيات الاعيان نام برده و نسب او را تا نخستين كس از اجداد او كه اسلام آورد ذكر كرده است ⁽²⁴⁾و او مهران نام داشت و در ميان اجداد او يوسف نام يافت نمى‌شود و شيخ يوسف كه جدّ شيخ ابونعيم است در نقل مزبور صحيح نيست. ديگر آنكه ابونعيم در سال ۴۰۳ درگذشت و فرزندش البته در مائه پنجم وفات يافته، ممكن نيست ابوالفتوح عجلى كه در آخر مائه ششم در سال۶۰۰ از دنيا رفت شاگردىِ او كرده باشد. ديگر اين كه ابن حمزه وفات شيخ ابوالفتوح را در رى دريافت. پس به نيّت حج متوجّه مكه شد و به اصفهان بازگشت و در اصفهان ديد مردم به زيارت قبر ابوالفتوح عجلى مى‌روند؛ يعنى مدتى پس از وفات ابوالفتوح عجلى به اصفهان رسيده وفات ابوالفتوح عجلى را درنيافت. پس حج ابن حمزه متأخّر از سال ۶۰۰ بود و آن وقت اگر زنده بود از هفتاد سال متجاوز داشت؛ زيرا هنگام وفات ابوالفتوح رازى در حدود سال ۵۵۰ اقلاً بيست ساله بود با آنكه از عبارت وى كه گويد: «پس به نيّت حج متوجّه مكه شدم» چنان به ذهن مى‌رسد كه حج رفتن او اندكى پس از وفات ابوالفتوح رازى بود در حدود سنه ۵۵۰ و اين تناقضات را با تكلّف مى‌توان توجيه كرد. ديگر آنكه نمى‌دانيم ابن حمزه كيست؟ به قول صاحب روضات وى نصير الدين ابوطالب عبدالله بن حمزة بن عبدالله طوسى است شاگرد شيخ ابوالفتوح و كتابى از او در امل الآمل و فهرست شيخ منتجب الدين نام نبرده‌اند و كسى كتاب ايجاز المطالب و هادى الى النجاة را به او نسبت نداده است غير حديقة الشيعه و بعيد است ابن حمزه پس از سال ۶۰۰ زنده بوده تا قبر ابوالفتوح عجلى را ديده باشد، چون خود شيخ منتجب الدين در سال ۵۸۵ درگذشت و بيش از هشتاد سال داشت و ابن حمزه با او هم طبقه يا مقدّم بر او بود. در روضات از ميرزا عبدالله افندى صاحب رياض روايت كرده است كه سيّد جلال الدين محمد غياث بن محمد كتاب ايجاز المطالب فى ابراز المذاهب و كتاب هادى الى النجاة من جميع المهلكات را به اين ابن حمزه نسبت داده است و هم صاحب رياض گويد: كتاب حديقة الشيعه ملاّ احمد اردبيلى را سيّد جلال الدين محمد بن غياث بن محمد تلخيص كرد. و از كلام او معلوم مى‌گردد: اين كتاب حديقة الشيعة كه امروز متداول و در دست ماست از محمد بن غياث بن محمد است و نسبت دو كتاب مذكور را به ابن حمزه از وى نقل كرد نه از ملاّ احمد اردبيلى؛ چون محتمل است او هنگام تلخيص قصه ابن حمزه را افزوده باشد و در روضات گويد: اصل كتاب حديقة الشيعه را از مؤلّف ديگر مقدّم بر ملاّاحمد اردبيلى ديده‌اند. ⁽²⁵⁾بارى، كتاب حديقة الشيعه به صورت فعلى از مقدّس اردبيلى نيست و از گفته‌هاى اهل فن چنان نتيجه بايد گرفت كه اين كتاب را يكى از مؤلّفان آغاز دولت صفوى يا اواخر دولت گوركانيان در شرح حال پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دوازده امام عليهم‌السلام نوشته است شبيه روضة الشهداءِ ملاّ حسين كاشفى و زينة المجالس و چند كتاب فارسى ديگر در مناقب ائمه اثنا عشر عليهم‌السلام كه عبارت آن فصيح و شيرين است؛ امّا روايات ضعيف بسيار دارد. و نام ملا احمد اردبيلى و زبدة البيان در اين كتاب از آن جا آمد كه نسخه‌اى از اين حديقه در تصرف ملاّ احمد اردبيلى بوده در حاشيه آن توضيحاتى نوشته است و ناسخان پس از آن، جزءِ متن كردند و باز محمد بن غياث بن محمد آن را تلخيص كرده است وگرنه آن اخبار ضِعاف و بى اصل را با عبارت فارسى فصيح نمى‌توان به عالمى مدقّق نسبت داد كه اصلاً آذربايجانى بود و در نجف اشرف پرورش يافت و ما هرگز احتمال نمى‌دهيم محقق اردبيلى تأليف ديگرى را انتحال كند و چون با آن علم و تقوا و شهرت و قبول عامّه و جاه و عزّت كه داشت، حاجت نبود كتابى ضعيف را به خويش نسبت دهد. و عجيب‌تر آنكه گويد: مرا گذر به اصفهان افتاد، ديدم كه مردم آن بلده شيخ ابوالفتوح عجلى شافعى را شيخ ابوالفتوح رازى نام كرده بودند و به اين بهانه به عادت پدران خويش قبر آن سنّى صوفى را زيارت مى‌كردند، اگرچه از مردم آن ديار امثال اين كردار دور نيست؛ زيرا ايشان پنجاه ماه زياده از ديگران نسبت به حضرت شاه ولايت ناشايست و ناسزا گفته‌اند و در اين زمان كه مذهب شيعه به قدر قوّتى گرفته ايشان هم چنان مانند پدران چندان محبّتى به شاه مردان ندارند. انتهى. اين اعتراضِ غيرِ وارد بر اهل اصفهان البته از مثل ملاّ احمد اردبيلى صاحب آيات الأحكام و شرح ارشاد سخت بعيد است. مردى به آن درجه فضل و علم مى‌داند كه اگرمردم شهرى اشتباه كنند و قبر سنّى را قبر شيعى بدانند، دليل بر سوء سريرت آنان نيست و اشتباه قبر چنان‌كه گفتيم براى قاضى نورالله ششترى نيز رخ داد و هيچ كس توهّم سوء سريرت درباره او نكند. ملاّ احمد اردبيلى معاصر شاه عباس بزرگ است كه اصفهان پايتخت او بود، چگونه مردم اصفهان در عهد او محبّتى به شاه مردان نداشتند؟ و اين بنده محرّر اين سطور، در سفرى كه به زيارت آستانه حضرت على بن موسى الرضا (عليه آلاف التحيّة والثناء) مشرّف شدم، چند روز در شهر دامغان بودم و مشاهده كردم مردم آن جا قبرى را به نام بكير بن اعين برادرزاده ابن اعين از اصحاب حضرت امام محمد باقر و امام جعفر صادق عليهماالسلام زيارت مى‌كردند. در مجلسى از علما و صلحاى آن جا گفتم: بكير بن اعين هرگز به دامغان نيامد و در بلاد عرب از دنيا رفت و ابن بكير دامغانى يكى از علماى تفسير اهل سنّت است و آن را به شباهت اسمى بكير بن اعين پنداشته‌ايد و مى‌دانستم اين اشتباه هرگز دليل سوء سريرت اهل دامغان و ميل آنان به تسنّن نيست. و يكى از علماى آن جا گفت: براى زيارت بكير، احتمال كافى است و فواتح ما به روح بكير بن اعين مى‌رسد، گرچه اين قبر او نباشد. و در روضات گويد: بسيار بعيد است كتاب حديقة الشيعه به اين زبان فارسى فصيح از كسى باشد كه همه عمر در نجف اشرف به سر برده كه آن جا زبان همه عربى است ⁽²⁶⁾و همين مضامينِ كتاب حديقه را با اندك تغيير در ديباچه، در كتب يكى از شيعه متقدّم ديده‌اند ـ واللّه العالم. و با اين همه تفاصيل و ضعف كتاب حديقه و بى اعتبارى آن، قبر شيخ ابوالفتوح رازى در جوار حضرت عبدالعظيم است، نه در اصفهان. براى آنكه مسكن او در رى بود و در آن شهر مى‌زيست و قبر او در ميان مردم رى معروف و متواتر بوده است، اگرچه بر اهل اصفهان مخفى بود. و نيز در نزهة القلوب حمدالله مستوفى از مزارات رى يكى قبر شيخ ابوالفتوح را شمرده است و اين كتاب در قرن هشتم تأليف شده و شرط تواتر خبر آن نيست كه همه اهل عالم بدانند، بلكه تواتر دربين مردم يك شهر و يك محله و يك طايفه كافى است، چنان‌كه همه مردم تهران نمى‌دانند قبر شيخ دوريستى از علماى بزرگ شيعه در درشت است؛ امّا اهل درشت و اطراف آن مى‌دانند ـ والله العالم. در كتاب مستدرك در خاتمه جلد سوم (صفحه ۴۸۷) از رياض العلماءِ ميرزا عبدالله افندى نقل كرده است كه شيخ ابوالفتوح در شرح شهاب در شرح قول پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله «إن الله ليؤيّد هذا الذين بالرجل الفاجر» گويد كه: من در روزگار جوانى مجلسى داشتم در خان معروف به خان علان و مردم را به من اقبال عظيم بود. گروهى از ياران من رشك بردند و نزد والى سعايت كردند، والى مرا از مجلس گفتن باز داشت و همسايه‌اى داشتم از كارمندان حكومت و ايّام عيد بود و به رسم و عادت خود مى‌خواست به شراب بنشيند؛ چون حكايت منع مرا شنيد كار خويش رها كرد و بر نشست و والى را بياگاهانيد كه مردم رشك بر من برده و بر من دروغ بسته‌اند و از نزد والى بازگشت و بر درِ سراى من آمد و مرا بيرون برد و بر منبر نشانيد و خود تا پايان مجلس بنشست. پس با مردم گفتم: اين است مصداق آنكه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: خداوند اين دين را به دست مرد فاجر تقويت مى‌دهد. ⁽²⁷⁾انتهى. و البته شيخ ابوالفتوح اين سخن را در همان مجلس و در حضور آن مرد نگفت؛ چون بر خلاف آداب معاشرت و دستورِ نهى از منكر است مرد غير معاند را در حضور جماعت به گناه سرزنش كردن، بلكه پس از آن مجلس، وقت مناسب يافت. براى بيان اعجاز كلام رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قصه را نقل كرد و نام صاحب قصه را نگفت و خداى تعالى بسيار باشد كه به دست فاجران و كافران رنجى از مسلمانان دور كند و دشمنى را بردارد و آن گاه كه مأيوس از چاره باشند و از ظلم ستم كاران به ستوه آيند، گروهى فاجر فرستد كه بتازند و ستمگر را آواره سازند و به بحر محيط اندازند «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللّهِ» . ⁽²⁸⁾ربما تكره النفوس من الأمـــــــــــــرله فرجة كحل العقال ⁽²⁹⁾مرحوم ميرزا محمد خان قزوينى در خاتمة الطبعِ چاپ اوّل اين تفسير در ترجمه حال مؤلّف رحمه‌الله و تفسير او فصلى مشبع آورده است. و چون منقولات او از كتبى است كه در دست ما نيز هست و ما از اصل آن كتب نقل كرديم، احتياج به تكرار آن نيست مگر بعضى نكات و فوايد استنباطى ايشان كه مورد نظر بود در اينجا ذكر مى‌كنيم: در ذيل صفحه ۶۱۹ گويد: روايت شيخ ابوالفتوح مؤلّف كتاب از مفيد نيشابورى ابومحمد عبدالرحمان كه عمّ والد اوست صحيح نيست، چون مؤلّف او را درك نكرد و حاجى ميرزا حسين نورى در مستدرك اشتباه كرده و مفيد را از مشايخ مؤلّف شمرده است به اعتماد نسخه فهرست شيخ منتجب الدين كه در ضمن نام مفيد گويد: «أخبرنا بكتبه جماعة منهم السيّدان المرتضى والمجتبى ابنا الداعي الحسني وابن أخيه الشيخ الإمام أبو الفتوح الخزاعي عنه (رحمهم الله تعالى). و مرحوم قزوينى گويد: كلمه «عنه» پس از كلمه «خزاعى» زايد و غلط است و در نسخه چاپى فهرست، يعنى آنكه در بحار آورده كلمه «عنه» موجود نيست، امّا در كتاب امل الآمل سهواً ناسخ زياد كرده. و اعتماد مرحوم قزوينى در تخطئه صاحب مستدرك بر قول ابن حجر است كه تاريخ وفات مفيد نيشابورى را در سال ۴۴۵ نوشته است ⁽³⁰⁾و اين تاريخ پيش از تولد ابوالفتوح رازى است و ما پيش از اين گفتيم كه تاريخ وفات مفيد كه ابن حجر آورده صحيح نيست و قراين بر عدم صحت آن آورديم و باز در اينجا گوييم: شيخ منتجب الدين درباره سيّد مرتضى و مجتبى ابنا الداعى گويد: من ايشان را ديدم و بر آنها قرائت كردم و آنها همه مرويات عبدالرحمان مفيد نيشابورى را براى من روايت كردند. ⁽³¹⁾و اين دو سيّد شريف مرتضى و مجتبى معاصر و هم طبقه شيخ ابوالفتوح رازى بودند و شيخ منتجب الدين گويد: آنها مفيد نيشابورى را ديدند و كتب او را براى من روايت كردند. ⁽³²⁾پس شيخ ابوالفتوح نيز بايد او را ديده باشد و چون شيخ منتجب الدين در مائه ششم مى‌زيست، سيّدين را هم در مائه ششم ملاقات كرد و بر آنها قرائت نمود؛ مثلاً در حدود ۵۳۰ و اگر وفات مفيد نيشابورى در سال ۴۴۵ صحيح باشد بايد سيّدين قبل از اين تاريخ او را ملاقات كرده باشند و خودشان هم در سلك رجال بوده و عمرى بيش از صد سال يافته باشند. پس با ضميمه قراين ديگر بايد گفت: وفات مفيد در سال ۴۴۵ ـ چنان‌كه ابن حجر در لسان الميزان گفته ـ صحيح نيست و اعتراض مرحوم قزوينى بر علما وارد نمى‌باشد. باز مرحوم قزوينى در ذيل صفحه ۶۱۹ بر صاحب روضات الجنات اعتراض نموده و او را تخطئه كرده است در اين عبارت كه درباره مفيد نيشابورى گويد: «يروي بالإسناد عن مشايخ أبيه الثلاثة المتقدّمين» ⁽³³⁾و گويد: بالإسناد را صاحب روضات بى‌سبب به اجتهاد خود افزوده است و مفيد نيشابورى بلاواسطه از مشايخ پدر خويش روايت كرد، چون شيخ منتجب الدين گويد: مفيد نيشابورى بر سيّد مرتضى و برادرش سيّد رضى و شيخ ابى جعفر طوسى قرائت كرد. ⁽³⁴⁾و ما در اين باب همان گوييم كه درباره اعتراض او بر صاحب مستدرك گفتيم؛ چون وفات مفيد نيشابورى در سال ۴۴۵ صحيح نيست و به قراينى كه پيش از اين گفتيم بعيد است مفيد نيشابورى، هم سيّد رضى متوفى به سال ۴۰۶ را درك كرده و هم شاگردانى مانند عمر بن ابراهيم زيدى متولد به سال ۴۴۲ و متوفا به سال ۵۳۹ داشته باشد و اگر نگوييم: شيخ منتجب الدين در اينجا عبدالرحمان را به پدرش ابوبكر احمد كه از شاگردان سيّد مرتضى و سيّد رضى است اشتباه كرد؛ چون بسيار بعيد است چنين اشتباه به وى نسبت دهيم، لابد بايد بگوييم: قرائت او بر شيخ و سيّدين رحمهماالله به اِسناد بود، چنان‌كه در روضات گويد و شايد شيخ متنجب الدين به وضوح آن اعتماد كرد. و به هر حال، اعتراض مرحوم قزوينى بر صاحب روضات صحيح نيست و بهترين محمل براى توجيه كلام فهرست همان است كه روضات گفت و بسيار تكلّف خواهد بود اگر بگوييم: مفيد نيشابورى در حدود سال ۳۹۰ متولد شد و در حدود سنّ بلوغ خود سيّد رضى را در اواخر عمر وى در سال ۴۰۵ ملاقات كرد. پس از آن عمر طولانى ـ بيش از نود سال ـ يافت و در حدود سال ۴۸۰ كه اواخر عمر او بود سيّدين مرتضى و مجتبى ابنا الداعى و شيخ ابوالفتوح رازى كه آن وقت طفلى نو رسيده بودند او را ديدند و اجازه گرفتند و شيخ منتجب الدين متولد در سال ۵۰۵ ايشان را در حدود ۵۲۵ مثلاً ملاقات كرد و بدين تكلّف روايت بلاواسطه مفيد نيشابورى را از سيّد رضى توجيه كنيم. امّا صاحب روضات نخواست به اين تكلّفات ملتزم شود و روايت او را بالاسناد گفت و از شيخ منتجب الدين بعيد نيست ذكر وسايط نكند، چنان‌كه درباره سيّد فخرالدين شميلة بن محمد بن هاشم الحسينى گويد: او عالم صالح بود، كتاب شهاب قاضى ابى عبد الله محمد بن سلامه قضاعى را براى ما روايت كرد ⁽³⁵⁾و معلوم است كه روايت او بى‌واسطه از محمد بن سلامة ممكن نيست مگر به تكلّف و قطعا ميان سيّد فخرالدين شميله و قاضى قضاعى واسطه‌اى موجود است و شيخ منتجب الدين نگفت كتاب او را با واسطه روايت كرد يا بى‌واسطه و قطعاً با واسطه بود و واسطه را حذف كرد و بعيد نيست واسطه ميان مفيد نيشابورى و سيّد رضى را هم حذف كرده باشد. مرحوم قزوينى در صفحه ۶۲۰ آن جا كه سخن ذهبى را از لسان الميزان نقل كرد درباره مفيد نيشابورى، كه گفت: در دل او نسبت به اسلام و مسلمين كينه باشد ⁽³⁶⁾در ذيل صفحه گويد: تعصب مفرط ذهبى نسبت به شيعه و هرچه راجع به شيعه است معروف است و هر جا در مؤلفات او ذكرى از ايشان به ميان مى‌آيد غالباً با جمله لا بارك اللّه فيهم يا لارعاهم اللّه ونحو ذلك همراه است. و اين بنده محرّر اين سطور گويد: در مجالس المؤمنين قاضى نور الله در ضمن ترجمه امير جمال الدين عطاء الله المحدّث الدشتكى الشيرازى شرحى از تعصّب ذهبى بلكه نصب او آورده است؛ ⁽³⁷⁾مثلاً ذهبى در شرح حال احمد بن ازهر نيشابورى گويد: علماى رجال مدح و توثيق او كرده‌اند و درباره او سخنى زشت نگفتند مگر اين كه نزد عبدالرزاق از معمر روايتى است از او در فضايل على عليه‌السلام كه دل من شهادت به بطلان آن مى‌دهد ⁽³⁸⁾و امير نسيم الدين فرزند سيّد مرقوم در حاشيه آن نوشته است حكم به بطلان بودن حديث به مجرّد شهادت قلب نزد ناقدان حديث صحيح نيست و آن دلى كه شهادت به بطلان روايت درباره فضايل على عليه‌السلام بدهد دل شيطان مزوّرى است يا محل وسوسه شيطان. و هم ذهبى درباره خالد بن عبدالله قسرى گويد: صدوق و راست‌گو بود؛ امّا ناصبى و كينه على عليه‌السلام در دل داشت و ستم‌كار بود. ۳۹ و مير نسيم الدين مبارك شاه در حاشيه آن نوشت: حاشا وكلاّ، دروغ‌گوترين مردم بود و ستم‌كارترين ستم‌كاران و كسى كه على عليه‌السلام را دشنام دهد و در او قدح كند، ظاهر آن است كه دين ندارد. پس اهليت روايت چگونه دارد. و گويا شدّت انحراف ذهبى و دشمنى او با آل على او را بر آن داشت كه خالد را به صدق ستايد ـ والله الهادي. و خالد بن عبدالله قسرى از امراى معاويه بود، در جنگ صفين با اميرالمؤمنين عليه‌السلام مقاتله كرد. و باز ذهبى در احوال سعيد بن عمير اين حديث را به اِسناد از ابن عمير روايت كرده كه حضرت رسالت فرمودند: «يا علي أنا أخوك في الدنيا والآخرة»، آن گاه حكم كرد كه اين حديث موضوع است ۴۰ و جناب مير در حاشيه آن نوشته است: «كلاّ وحاشا بل هو حديث من طرق كثيرة قبح الله وجه من حكم بوضع الأحاديث الصحيحة لسوء مذهبه؛ يعنى خداى زشت گرداناد روى كسى كه حكم به وضع احاديث صحيح مى‌كند براى بدى مذهب او كه خارجى است يا ناصبى». و اين حديث را ترمذى در جامع خود روايت كرده است و گويد: هذا حديث حسن غريب وأخرجه الحاكم وصحّحه رغماً لأنف الذهبي الناصبي. انتهى. و از اين قبيل چند مورد آورده است، به همين اكتفا كرديم. باز مرحوم قزوينى در ذيل صفحه ۶۲۴ درباره عبارت حديقة الشيعه كه پيش از اين گذشت گويد: اين عبارت دلالت بر آن دارد كه وفات شيخ ابوالفتوح رازى پيش از ابوالفتوح عجلى بود با آنكه از حديقة الشيعه چنان‌كه اشاره كرديم معلوم نمى‌شود تاريخ وفات آنها كدام مقدّم بود و كدام مؤخّر، بلكه ظاهر عبارت، عكس آن است؛ چون پس از مشاهده دفن ابوالفتوح رازى به مكه رفت و چون به اصفهان آمد، ديد مردم به زيارت قبر ابوالفتوح عجلى مى‌روند و كسى كه تاريخ وفات ابوالفتوح عجلى را از خارج نداند تصور مى‌كند ابوالفتوح عجلى سالها پيش از ابوالفتوح رازى از دنيا رفته و قبرش مزار بوده است. و هم مرحوم قزوينى گويد: ابن حمزه وفات هر دو ابوالفتوح را درك كرده با آنكه از عبارت حديقه معلوم مى‌شود او وفات ابوالفتوح عجلى را در اصفهان نديد، بلكه ديد مردم زيارت قبر او مى‌روند.

.

. .

يادداشت دبير علمى كنگره

يادداشت دبير علمى كنگرهشهر رى، يكى از پايگاههاى كهن تشيّع و مَهد رشد و بالندگى عالمانى چون كلينى، صدوق، ابوالفتوح رازى و... بوده است. طرح گراميداشت بزرگان و عالمان رى، از نيمه دوم سال ۱۳۸۰، در دستور كار آستان حضرت عبدالعظيم عليه‌السلام و مؤسسه علمى ـ فرهنگى دارالحديث قرار گرفت. نخستين همايش از اين سلسله، در بهار ۱۳۸۲ با برپايى كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم عليه‌السلامآغاز شد و اكنون، دومين همايش از اين سلسله، به بزرگداشت شيخ ابوالفتوح رازى رحمه‌الله مفسّر قرن ششم هجرى، اختصاص دارد. دبيرخانه علمى كنگره بزرگداشت شيخ ابوالفتوح رازى، از نيمه دوم سال ۱۳۸۲ و پس از برگزارى كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم حسنى عليه‌السلام با اهداف زير، كار خود را آغاز كرد: ۱ . معرّفى و بزرگداشت شخصيت علمى و معنوى شيخ ابوالفتوح رازى؛ ۲ . تحقيق و پژوهش در ميراث به جا مانده از آن مفسّر و دانشمند كم‌نظير؛ ۳ . شناخت جايگاه و تأثير تفسير ابوالفتوح بر تفاسير شيعه و اهل سنّت؛ ۴ . ترويج معارف قرآنى و حديث اهل بيت عليهم‌السلام. محصولات علمى كنگره كه در اين بيست ماه به ثمر رسيده‌اند و هنگام برپايى كنگره عرضه مى‌شوند، از اين قرارند: يك . مجموعه آثار كنگره ۲۰ جلد دو . ويژه‌نامه‌هاى مجلات ۴ مجلّه سه . خبرنامه كنگره ۴ شماره چهار . لوح فشرده متن تفسير ابوالفتوح و مجموعه آثار كنگره گزارش اجمالى اين چهار محور به قرار زير است: يك. مجموعه آثار كنگره مجموعه آثار كنگره كه به صورت مكتوب در بيست مجلّد عرضه مى‌گردد، در نُه حوزه، بدين شرح ساماندهى شده‌اند:

.

۱ . مجموعه مقالات كنگره۴ جلداز مجموع هفتاد مقاله رسيده به كنگره، ۴۳ مقاله پس از ارزيابى علمى برگزيده شده‌اند كه در سه موضوع به چاپ مى‌رسند: الف) روش تفسيرى ابوالفتوح رازى (۲۱ مقاله)۲ جلد ب) مباحث كلامى در تفسير ابوالفتوح رازى (۱۰ مقاله)۱ جلد ج) گوناگون (شامل: فقه و اصول، كتاب‌شناسى و...) (۱۲ مقاله)۱ جلد

۲ . شناخت‌نامه ابوالفتوح رازى ۳ جلدآنچه درباره شيخ ابوالفتوح رازى و تفسير وى در لابه‌لاى كتابها و يا به صورت مقاله و رساله تدوين يافته بسيار است. مجموع اين اطلاعات و تحليلها، در سه مجلّد، بدين ترتيب، سامان يافته است: الف) شناخت‌نامه ابوالفتوح رازى (علوم قرآن در تفسير روض الجنان)۱ جلد ب) شناخت‌نامه ابوالفتوح رازى (شرح حال)۱ جلد ج) شناخت‌نامه ابوالفتوح رازى (كتاب‌شناسى و نسخه‌شناسى)۱ جلد

۳. تصحيح كتاب «تحقيق در تفسير ابوالفتوح رازى» تأليف دكتر عسكر حقوقى۳ جلدكامل‌ترين اثرى كه تاكنون درباره تفسير ابوالفتوح رازى نگارش يافته، كتاب سه جلدى مرحوم دكتر عسكر حقوقى است كه قريب به پنجاه سال از تأليف و چهل سال از انتشار آن مى‌گذرد و تاكنون نيز تجديد چاپ نشده است. تصحيح علمى اين كتاب، با استخراج مصادر اقوال و ارجاع پانوشتها به چاپ جديد تفسير، و ويرايش و صفحه‌آرايى جديد، بخشى از كارهايى است كه بر روى اين اثر انجام شده است.

.

۴ . نمايه موضوعى و فهرستهاى فنّى تفسير ابوالفتوح رازى۳ جلداز آنجا كه سه چاپ اوّل ۱ تفسير ابوالفتوح، داراى فهرستهاى فنّى نيست و چاپ اخير (آستان قدس رضوى) نيز نمايه موضوعى ندارد و فهرستهاى هر جلد آن به تفكيك و در پايان همان جلد چاپ شده است، تهيه نمايه موضوعى و فهرستهاى فنّى جهت استفاده از اين گنجينه معارف قرآنى امرى ضرورى مى‌نمود. بدين جهت، با استفاده از محقّقان بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى و برخى فضلاى قم، مجموعه «نمايه موضوعى و فهرستهاى فنّى» در سه جلد، بدين شرح آماده شد: الف) نمايه موضوعى۱ جلد ب) فهرستهاى عمومى و فنى۱ جلد ج) فهرست اشعار فارسى و عربى۱ جلد

۵ . تفسير پژوهى ابوالفتوح رازى۱ جلدجايگاه بلند تفسير ابوالفتوح رازى سبب شده است كه تاكنون پانزده پايان‌نامه كارشناسى ارشد و دكترى و كتاب مستقل درباره آن تدوين شود. گزارش تفصيلى و علمى از اين پايان‌نامه‌ها و كتابها و استخراج نكات بديع علمى و آراى نو در آنها، بُن‌مايه و اساس اين كتاب است.

۶ . زندگى‌نامه ابوالفتوح رازى۱ جلدگرچه درباره شيخ ابوالفتوح رازى در لابه‌لاى كتابهاى تراجم و تفسير، شرح حالهايى آمده، اما تاكنون درباره وى، اثرى مستقل و قابل استفاده براى عموم در دسترس نبوده است. اين زندگى‌نامه به انگيزه معرّفى ابوالفتوح و تفسير او (روض الجنان) براى فارسى‌زبانان (بويژه جوانان و دانشجويان) است.

.

۷ . بازنويسى داستانهاى تفسير ابوالفتوح۲ جلدتفسير ابوالفتوح، حاوى داستانهاى بسيار است كه مرحوم دكتر عسكر حقوقى، اكثر آنها را در يك جلد در قطع وزيرى در كتاب خود آورده است. با توجّه به سازندگى داستان، مجموعه‌اى از اين قصه‌ها كه حاوى مطالب اخلاقى و معنوى (بويژه در ضمن شرح احوال پيامبران و پيشوايان دينى) است، گزينش و براى استفاده بهتر جوانان، با نثر امروزين، بازنويسى شده است. اين مجموعه در دو جلد در قطع رقعى عرضه مى‌گردد.

۸ . مأخذشناسى ابوالفتوح رازى و تفسير وى۱ جلداين كتاب، حاوى گزارشى اجمالى است از مجموعه آنچه درباره ابوالفتوح و تفسير وى در قالب كتاب، مقاله، پايان‌نامه و يا ضمن كتابها، به فارسى، عربى و برخى زبانهاى اروپايى، تاكنون عرضه شده است.

۹ . حواشى علاّمه شعرانى بر تفسير ابوالفتوح۲ جلدعلاّمه ميرزا ابوالحسن شَعرانى، حواشى عالمانه و سودمندى بر تفسير ابوالفتوح دارد كه چون در ضمن يكى از چاپهاى پيشين منتشر شده، مهجور مانده است. مجموعه اين حواشى، استخراج گرديده، و مصادر اقوال علامه شعرانى تخريج شده و همراه با فهارس فنى با عنوان تفسير نورٌ على نور: تعليقات علامه شعرانى بر روض الجنان در قالب دو جلد پر برگ و بار عرضه مى‌گردد.

دو . ويژه‌نامه‌هاى مجلاّت علمىبر اساس پيگيريها و توافقهاى به عمل آمده از سوى دبيرخانه علمى كنگره، مجلات: ۱. پژوهش‌هاى قرآنى، ۲. بيّنات، ۳. آينه پژوهش، ۴. علوم حديث، هم‌زمان با برپايى كنگره، يك شماره خود را ويژه «ابوالفتوح رازى و تفسير وى» عرضه مى‌كنند.

سه . خبرنامه كنگرهتاكنون دو شماره از اين خبرنامه به چاپ رسيده و دو شماره ديگر نيز در دست تهيه است كه يك شماره پيش از برگزارى كنگره و يك شماره نيز در روز برگزارى آن، عرضه مى‌شود.

.

چهار . تهيه لوح فشرده (CD) حاوى متن تفسير ابوالفتوح و محصولات علمى كنگرهاين لوح فشرده، با مشاركت مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى آماده و هم‌زمان با برپايى كنگره عرضه مى‌شود. *** در پايان، از همه فرهيختگان و دانشوران، سازمانها و نهادهاى علمى ـ پژوهشى و دست‌اندركاران امور اجرايى كه در به ثمر رسيدن اين همايشْ سهم داشته‌اند، سپاس‌گزارى مى‌شود، بويژه از: توليت محترم آستان حضرت عبدالعظيم عليه‌السلام و رياست محترم مؤسسه علمى ـ فرهنگى دارالحديث، شوراى عالى سياست‌گذارى و شوراى علمى كنگره، بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى، مديران عالى آستان حضرت عبدالعظيم عليه‌السلام ، مديران و محققان مركز تحقيقات دارالحديث ، سازمان چاپ و نشر دارالحديث، دانشكده علوم حديث. مهـدى مهـريـزى دبير كميته علمى تابستان ۱۳۸۴

.

. .

پيشگفتار

درآمد

پيشگفتاردرآمدسپاس خداى را كه بردارنده اين ايوان است و گسترنده اين شادروان است، آراينده آن به آفتاب و ماه و ستارگان است، و دارنده اين پيغامبران و امامان است. و درود بر رسول او كه سيد پيغمبران و ختم مرسلان است و بر اهل البيت او كه ستارگان زمين و پيشوايان دين‌اند، و بر ياران او بزرگان و اخيار از مهاجر و انصار. ⁽¹⁾شيخ ابوالفتوح رازى از مفسران بزرگ شيعه در سده ششم هجرى و تفسير او رَوضُ الجنان و رَوح الجَنان نخستين تفسير فارسىِ شيعى و بلكه به حق مى‌توان گفت اين تفسير مهم‌ترين تفسير كامل شيعى به زبان پارسى از آغاز تاكنون است. شيخ ابوالفتوح رازى تقريباً معاصر امين الاسلام طَبْرِسى صاحب مجمع البيان بوده ⁽²⁾و طبق يك تقسيم‌بندى از طبقه ششم مفسران شيعه محسوب مى‌شود. ⁽³⁾خاندان شيخ ابوالفتوح و پدران وى در نيشابور بودند و جدّ او ابو احمد بن حسين از نيشابور به رى آمد. و چنان كه خود در تفسير آيه ۲۵ سوره فتح مى‌گويد، بديل بن ورقاء خزاعى و نافع بن بديل ورقاء خزاعى، دو تن از صحابه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، از اجداد ايشانند. بنابراين خاندان ابوالفتوح اصالتاً عرب بوده‌اند، اما در ايران نشو و نما كرده و فارسى زبان شده‌اند. يكى از امتيازات تفسير ابوالفتوح جامعيت و توجه به جنبه‌هاى ادبى، كلامى، حِكْمى، تاريخى، فقهى، اصولى، روايى و اخلاقى است. اين تفسير همچنين از جهت ادبى و زبانى داراى اهميت است. كلمات فارسى ناب و اصيلى كه در آن به كار رفته امروزه مى‌تواند راهگشاى اديبان و زبان شناسان در واژه‌گزينى و معادل‌يابى براى واژه‌هاى بيگانه باشد. امتياز ديگر اين تفسير اين است كه به مناسبت از وعظ و ارشاد در هر فرصتى كوتاهى نكرده ⁽⁴⁾و به آن پرداخته است؛ مثلاً داستان آدم و توبه او (روض الجنان، ج ۱، ص ۲۲۹). همچنين در اخلاق و زهد و آداب از اقوال مشايخ صوفيه و عرفا بسيار نقل كرده است. در زمينه قصص انبيا نيز پر بار است و عمدةً از كتاب عرائس المجالس ثعلبى نقل مى‌كند. ⁽⁵⁾

.

منابع شرح حال ابوالفتوح رازىدو تن از شاگردان ابوالفتوح، يعنى ابن شهرآشوب مازندرانى در معالم العلماء و منتجب الدين در فهرست خود، شرح حال او را نوشته‌اند. همچنين قاضى نور الله شوشترى در مجالس المؤمنين به شرح حال ابوالفتوح پرداخته است. نيز مرحوم محدث نورى در خاتمه مستدرك شرح حال ابوالفتوح را آورده است. محمد خان قزوينى در خاتمة الطبع چاپ اولِ تفسير شرح حالى دراز دامن پرداخته و جنبه‌هاى مختلف تفسير و مفسّر را باز نموده است. همچنين علامه شعرانى در مقدمه چاپ دوازده جلدى تفسير به شرح حال نسبتاً مفصل از او پرداخته و مواردى از نظريات علامه قزوينى را به نقد كشيده است. آقاى دكتر عسكر حقوقى هم موضوع رساله دكترى خود را ابوالفتوح رازى و تفسير او قرار داده و علاوه بر آن در كتابى سه جلدى با عنوان تحقيق در تفسير ابوالفتوح رازى به تفصيل به شرح حال ابوالفتوح و واكاوى تفسير او پرداخته است. تعليقات مرحوم محدث ارموى در تعليقات نقض نيز در باز نمودن ابهاماتى از شرح حال ابوالفتوح اهميت دارد. اما در اين ميان هنوز جاى يك پژوهش همه جانبه درباره شيخ ابوالفتوح رازى و تفسيرش خالى است. در سالهاى اخير نيز چندين مقاله درباره شيخ ابوالفتوح رازى و تفسير او نگاشته شده كه بعضى از آنها حايز اهميتند. از جمله مقاله «طبرى و ابوالفتوح» نوشته دكتر محمد جعفر ياحقى، كه در يادنامه طبرى (تهران، وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامى، ص ۳۱۹ ـ ۳۳۳) چاپ شد و مقاله «ترجمه آيات تفسير طبرى و تفسير ابوالفتوح رازى» نوشته دكتر محمد مهدى ناصح كه آن هم در يادنامه طبرى (ص ۲۹۹ ـ ۳۱۷) چاپ شده است. دكتر آذرتاش آذرنوش نيز در كتاب گران ارج خود تاريخ ترجمه از عربى به فارسى، بخشى را به ترجمه ذيل آيات در تفسير شيخ ابوالفتوح اختصاص داده است. مقاله جناب حجة الاسلام محمد حسن خزاعى ويراستار چاپ بيست جلدى روض الجنان با عنوان «دقت ابوالفتوح رازى در معانى واژه‌ها و مقايسه آنها با تبيان شيخ طوسى و مجمع البيان طبرسى»، كه در مجله مشكات (س ۱۳۷۴، ش ۴۸، ص ۲۰۵ ـ ۲۱۶) چاپ شده هم قابل دقت و تأمّل است.

.

چاپهاى تفسير روض الجنان۱. پنج جلد، رحلى، ج ۱ و ۲ به تصحيح محمد كاظم صبورى طباطبائى تبريزى معروف به ملك الشعرا: ۱۳۲۳ ق؛ ج ۳ تا ۵ به تصحيح سيد نصرالله تقوى با مقدمه (خاتمة الطبع) علامه قزوينى: ۱۳۱۳ ـ ۱۳۱۵ ش. ۲. ده جلد، به اهتمام استاد مهدى الهى قمشه‌اى: ۱۳۲۰ ـ ۱۳۲۲ ش. ۳. دوازده جلد به همراه يك جلد فرهنگ قرآن با عنوان نثر طوبى، با مقدمه و حواشى و تصحيح علامه ابوالحسن شعرانى با همكارى على اكبر غفارى، ۱۳۴۷ ش. ۴. بيست جلد، به كوشش و تصحيح دكتر محمد جعفر ياحقّى و دكتر محمد مهدى ناصح، چاپ بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى. بى‌شك بهترين چاپ اين كتاب، همان چاپ بيست جلدى بنياد پژوهشهاى آستان قدس است؛ چرا كه در تصحيح آن از نسخه‌هاى فراوانى استفاده كرده‌اند و چاپ نسبتاً قابل قبولى ارايه داده‌اند. گرچه هنوز تا رسيدن به يك متن نزديك به قلم مؤلف و يك تصحيح انتقادى از اين كتاب راه باقى است.

.

فصل اوّل: احوال و آثار علامه شعرانى

فصل اوّل : احوال و آثار علامه شعرانىعلامه ميرزا ابو الحسن شعرانى از عالمان وارسته و متقى و مخلص و پرتلاش، نويسنده‌اى توانا، مدرسى خستگى‌ناپذير، بى‌اعتنا به زخارف دنيا، و عشق به خدا و دين سراسر وجودش را فراگرفته بود. در حكمت، رياضيات، نجوم و هيئت، ادبيات، تاريخ فقه و اصول و حديث و تفسير دستى توانا و سهمى وافر داشت و در همه يا بيشتر اين رشته‌ها تدريس كرد و يا آثار قلمى بر جاى نهاد و نكاتى نو آورد. افزون بر اينها به زبانهاى فرانسه، عبرى و تركى مسلط بود و به زبان انگليسى نيز آشنايى داشت. صفاى باطن، طهارت روح، تواضع و بى آلايشى و بى‌ادعايى مزيد بر اينها شده و از او انسانى نمونه ساخته بود. و از سوى ديگر منيع الطبع، قله‌سان، سخت كوش و بلند همت بود. امروزه در حوزه‌هاى علوم دينى كمتر كسى است كه به اندازه او در ادبيات عربى دست داشته باشد تا چه رسد به رياضيات و نجوم و... . موجز نويس و داراى قلمى سنگين بود و از تكرار مكررات و «تسويد مبيّضات» بيزار بود. او خود در آغاز ترجمه و شرح تبصره المتعلمين علامه حلى گفته است: چنين گويد ابوالحسن بن محمد المدعو بالشعرانى (عفى عنه) كه مدتى از عمر خويش كه در فنون علوم دينى از معقول و منقول مصروف مى‌گرديد هنگام مطالعه كتب از تفاسير و احاديث و اصول و فروع نكاتى لطيف به خاطر مى‌رسيد و در وقت ثبت مى‌شد تا آنكه به توفيق خدا بسيارى از آنها به رسم تعليق در حواشى بعضى كتب ضبط گرديد... و مناسب ديديم بعضى نكات فقهى نيز جايى فراهم گردد و تأليف مستقل را براى گنجانيدن آن مناسب نيافتم؛ چون در تأليف بايد به استنساخ مطالب موجود و تكرار مكرر پرداخت. كتب موجود را نيز ديدم غالباً فروع بسيار دارد با مطالب غير محتاج اليه و جزئيات و تفاصيل ملال آور كه به كار خواص اهل فن مى‌آيد نه عامه مردم... اما ناچار حاشيه بايد بر متنى معلّق شود، ضمناً كتاب تبصره علامه را ديدم جامع همه ابواب فقه است و عمده احكام، بى زوايد و فروعى كه به كار نمى‌آيد، مناسب دانستم كه آن را به عبارت فصيح فارسى با حفظ اصطلاح فقها، ترجمه كنم... و اگر قيدى لازم بود بر آن افزايم و نكات منظور در آن آميزم. و بدين‌گونه از تكرار مكررات و تطويل بلا طائل پرهيز كرد و هم كتاب سودمندى مانند تبصره را به فارسى روان ترجمه كرد و هم نكات مورد نظر خويش را در آن گنجاند. او در پايان اين اثر گويد: ... اگر اختيار با من بود اذن نمى‌دادم كسى مطالب اين كتاب را براى نفع دنيا و تحصيل مال و جاه بخواند؛ چون دنيا اشرف از دين نيست و غايت هر عمل بايد اشرف از عمل باشد و خداى ناكرده كسى كه دين را براى دنيا آموزد، دنيا را اشرف از دين مى‌داند. در اينجا به اين تذكر تنبّه آفرين ايشان گوش جان مى‌سپاريم كه فرمود: آخرين نصيحت آنكه علم بى‌تقوا و ورع را به چيزى نشمرند و سخن علماى دين را سست نگيرند و تعظيم آنان را چه مرده و چه زنده موجب مزيد توفيق دانند. ... و من فرصت را اينجا غنيمت مى‌شمرم و طلاب علوم دينى را كه مانند خود من به كمال علم نرسيده‌اند بر حذر مى‌دارم كه هرگز سوءظن به بزرگان علماى دين نبرند كه كمترين كيفر اين عمل محروميت از فيض علوم آنهاست. زهى شقاوت كه كسى به بزرگان علماى دين بدبين باشد و سخنان آنان را به بى اعتنايى نگرد. اگر يكى از علما را بينى كه بر كلام ديگرى انگشتى نهد و خرده گيرد براى آن است كه حقيقت را بيش از همه چيز دوست دارند و اگر كسى سهوى يا خطايى كرده است ـ كه بايد بر كلامش نكته گرفت ـ براى آن است كه معصوم نبود و در مطلبى چنان كه بايد، دقت نكرد و زود بگذشت و آن سهو در كلامش ماند كه اگر باز بار ديگر نظر مى‌كرد اصلاح مى‌فرمود. ⁽¹⁾در سال ۱۳۷۲ مصادف با بيستمين سال خاموشى اين بزرگمرد، نگارنده توفيق داشت با همكارى و هميارى بعضى دوستان و سروران چون حضرات آقايان حاج سيد باقر خسروشاهى و حاج شيخ رضا مختارى يادنامه‌اى براى گرامى داشت ايشان به عنوان ويژه‌نامه مجله نور علم (ش ۵۰ ـ ۵۱) منتشر كند. البته در تجليل از اين عالم وارسته حق تقدم با جناب دكتر قوامى است كه در سال ۱۳۴۸ به مناسبت چهلمين روز درگذشت ايشان جزوه‌اى با عنوان چهره درخشان منتشر كرد. و اين نخستين شرح حال علامه شعرانى محسوب مى‌شود. اخيراً نيز يادنامه‌اى با عنوان فرزانه ناشناخته به همت مؤسسه بوستان كتاب قم منتشر شده كه ـ گذشته از ويرايش ناقص و مغلوط بودن بعضى مقالات آن ـ كارى بزرگ و قابل تقدير است. درباره علامه شعرانى ناگفته‌ها بسيار است و مناسب است شرح حالى در خور و شامل همه ابعاد وجودى و آثار مكتوب ايشان سامان داده شود. اما براى خالى نبودن عريضه شرح حالى كه دوست نويسنده و فاضل ما حضرت آقاى حاج سيد ابوالحسن مطلبى (دامت توفيقاته) براى يادنامه پيشگفته (ش ۵۱ ـ ۵۲ مجله نور علم) تدوين كرد و در آنچا چاپ شده را با اندكى تصرف و تلخيص، در اينجا مى‌آوريم.

.

. .

تبارنامهآية الله حاج ميرزا ابوالحسن شعرانى فرزند مرحوم حاج شيخ محمد، فرزند مرحوم آخوند ملاّ غلامحسين، فرزند مرحوم مولى ابوالحسن مجتهد، فرزند ملا ابوالقاسم بن عبدالعزيز بن محمد باقر بن نعمت الله تهرانى و از نوادگان آخوند ملاّ فتح الله كاشانى صاحب تفسير منهج الصادقين بودند و جدّ مادرى ايشان مرحوم آقا ميرزا ابراهيم نوّاب (طاب ثراه)، صاحب كتاب فيض الدموع و تأليفات ديگر بوده است.

زندگى و استادانآية الله شعرانى به سال ۱۳۲۰ ق در تهران از دودمانى پاك، شريف و در مهد علم و فضيلت و تقوا زاده شد و از اوان كودكى به تحصيل دانش پرداخت، ابتدا قرآن و تجويد و زبان عربى را از پدر بزرگوار خويش آموخت، سپس به مدرسه فخريّه، معروف به مدرسه خان مروى، در تهران راه يافت و شاطبيّه را در قرائت و كتب متداول حوزوى را نزد علماى تهران فرا گرفت، آن‌گاه به قم عزيمت كرد و در سال ۱۳۴۶ هنگامى كه والدشان وفات كرد، رهسپار نجف اشرف شد و در محضر درس محدث فاضل و متقى سيد ابوتراب خوانسارى شركت كرد و در رشته‌هاى مختلف علمى مشارٌ بالبنان گرديد و سپس به تهران بازگشت و تا پايان عمر دست از اشتغال به تدريس، تحقيق، تأليف و تتبع بر نداشت. مهم‌ترين اساتيد علامه شعرانى در فقه و اصول و فلسفه و نجوم و رجال و حديث عبارتند از: حكيم محقق ميرزا محمود قمى متخلص به «رضوان» كه استاد، بيشترين بهره‌هاى علمى را در علوم عقلى و فلسفى از ايشان برده‌اند؛ مرحوم ميرزا طاهر تنكابنى، حاج شيخ عبدالنبى نورى، حكيم هيدجى، ميرزا مهدى آشتيانى، سيد ابوتراب خوانسارى، حاج آقا بزرگ ساوجى، شيخ مسيح طالقانى، اديب لواسانى، شيخ محمد رضا قمشه‌اى و ميرزا على اكبر يزدى. و علوم رياضى از هيئت و نجوم و عمل به اسطرلاب و استخراج از زيج و غير آن را نزد پدر خود و ميرزا حبيب الله مشهور به ذوالفنون فرا گرفتند.

.

شاگردانآية اللّه شعرانى در طول حيات پربار علمى خويش شاگردان بزرگى پروريد كه هر كدام در پستهاى دينى و علمى خود موقعيتى بسزا داشته و دارند و اكنون گرمى برخى از درسهاى حوزه‌هاى علوم دينى مرهون دست پروردگان و شاگردان برجسته آن فقيد سعيد است. در ذيل با پوزش از اينكه قادر به احصاى تمامى شاگردان آن عالم فرزانه نيستيم نام تنى چند از آنان را به شمارش مى‌آوريم. آيات و حجج اسلام و اساتيد گرانقدر حضرات آقايان: مرحوم ميرزا هاشم آملى (پيش از رفتن به نجف)، عبدالله جوادى آملى، سيد محمد باقر حجتى، حسن حسن زاده آملى، محمد خوانسارى، مرحوم سيد حسن سادات ناصرى، احمد سيّاح، سيد عباس شجاعى، مرحوم عماد الدين شهرستانى، سيد رضى شيرازى، مرحوم على اكبر غفارى، قوامى واعظ، مهدى محقق، آقا كمال مرتضوى، سيد محمد حسن مرتضوى، مرحوم سيد حسن ميرخانى، مرحوم محمد على ناصح، مهدى نوائى، على اكبر وحيد.

.

گزاره‌اى از حيات علمىآية الله شعرانى در مقدمه ترجمه نفس المهموم نگاشته‌اند: چون عهد شباب به تحصيل علوم و حفظ اصطلاحات و رسوم بگذشت و اقتداءً بأسلافى الصالحين من عهد صاحب منهج الصادقين از هر علمى بهره بگرفتم و از هر خرمنى خوشه برداشتم، گاهى به مطالعه كتب ادب از عجم و عرب و زمانى به دراست اشارات و اسفار و زمانى به تتبّع تفاسير و اخبار، وقتى به تفسير و تحشيه كتب فقه و اصول و گاهى به تعمّق در مسائل رياضى و معقول، تا آن عهد به سر آمد. لَقَدْ طُفْتُ في تِلْكَ المعاهِدِ كُلِّهاوَسَرَّحْتُ طَرْفي بَيْنَ تِلكَ المعالمِ ساليان دراز شب بيدار و روز در تكرار هميشه ملازم دفاتر و كراريس و پيوسته مرافق اقلام و قراطيس بودم. ناگهان سروش غيب در گوش اين ندا داد كه علم براى معرفت است و معرفت بذر عمل و طاعت؛ و طاعت بى اخلاص نشود و اين همه ميسّر نگردد مگر به توفيق خدا و توسل به اوليا، مشغولى تا چند؟ علم چندان كه بيشتر خوانىچون عمل در تو نيست نادانى ⁽¹⁾نويسنده چهره درخشان گويد: يكى از علماى شيعه كه خود در رشته‌هاى مختلف علمى، حوزه درسى دارد و داراى دقت نظر است حضرت آية الله شعرانى را خواجه نصير عصر معرفى مى‌كرد و مى‌گفت هيئتِ فلاماريون را از فرانسه به فارسى ترجمه كردند و براى جمعى در مدرسه عالى سپهسالار [مدرسه عالى شهيد مطهرى] كه يكى از آنها خودم بودم درس مى‌گفتند و اين دانشمند اضافه مى‌كند كه در زمان مرحوم مدرّس (اعلى الله مقامه) سيّد حسن مدرّس دستور داد آية الله شعرانى در مدرسه عالى سپهسالار رياضى تدريس بفرمايند و نقل شد در مروى فلسفه تدريس مى‌فرمودند. ⁽²⁾همو مى‌افزايد: يكى از اساتيد عاليقدر كه اخيراً در دانشكده الهيات تدريس مى‌كرد و بدرود حيات گفت به نگارنده گفت: آقاى شعرانى قولى است كه جملگى برآنند. و نقل شد كه در دوران عمر ـ جز مقدارى از آن را ـ تا يكِ بعد از نيمه شب به مطالعه و تحقيق و نگارش مى‌پرداختند چنان‌كه خودشان هم به عبارت ديگر نگاشته‌اند و در اين قسمت اخير به خاطر بيمارى آن مرحوم، مطالعات و زحمات نسبتاً كم شده بود ولى ادامه داشت و سعى داشتند در احياى معارف دين مقدّس اسلام و مذهب حقّه جعفرى اثنا عشرى به هيچ وجه كوتاهى ننموده و كمال جدّيت را بنمايند و در حدود سى سال در منزل و خارج از منزل، حوزه درس داشتند و سطوح را بتمامها خصوصاً جلدين كفاية الاصول مرحوم استاد المحققين حضرت آية الله العظمى آخوند ملا كاظم خراسانى را تدريس مى‌فرمودند... و فقط اسفار اربعه صدرالمتألهين شيرازى رحمه‌الله را شبها در منزل تدريس مى‌نمودند و ممكن بود گاهى در اثر تقاضاى طالبان فضيلت، درسى اضافه شود؛ زيرا تا آنجا كه در خور استطاعت ايشان بود اگر براى استفاضه در رشته‌هاى مختلفه علمى و فنونى كه در آن تبحر داشتند به ايشان مراجعه مى‌شد دست ردّ به سينه كسى نمى‌گذاشتند. ⁽³⁾به گفته صاحب چهره درخشان (ص ۱۱ ـ ۱۶) اشتغالات علمى علامه شعرانى را پس از ادراك حوزه علميه تهران، قم و نجف و بازگشت ايشان به تهران در سه محور مى‌توان خلاصه كرد:

.

الف) تبليغايشان رهبرى روحانى قلب پايتخت كشور شيعه يعنى امامت جماعت مسجد ملا ابوالحسن ـ جدّشان ـ معروف به مسجد حوض نزديك بازار تهران را به عهده داشتند كه خود مرحوم ملا ابوالحسن مجتهد تهرانى آن را از املاك شخصى خود نقشه برداشته و به طورى كه نقل كردند ساخته است. در اين مسجد اعتقادات و احكام و اخلاق و معارف دينى را خود ايشان و نيز گويندگان مذهبى براى مردم بيان مى‌كردند و مرحوم شعرانى براى تجديد بناى مسجد خيلى زحمت كشيدند تا به صورت فعلى درآمد.

.

ب) تدريس ۱آية الله شعرانى به قدرى مطالب عالى علمى را تنزّل مى‌دادند تا همگان بتوانند از مواهب دانش كه خدا نصيب ايشان كرده بهره‌مند گردند و شاگردان آن عالم عالى‌قدر با مثالهايى كه به خود استاد اختصاص داشت مطالب علمى را به خوبى درك مى‌كردند و اين نه تنها در حوزه‌هاى درسى بود بلكه درس تفسير سيّارى شروع كرده بودند كه جنبه تبليغى نيز داشت و پس از نماز جماعت مى‌آمدند و ايشان را از مسجد مى‌بردند در آن جلسه سيّار كه اهل فضل نيز شركت داشتند. شبهات افراد را پاسخ قاطع داده، با مثالهاى مناسب بيان مى‌كردند و راستى كه استاد اگر از نظر شخصى، يك نفر ولى از حيث شخصيت و ديدگاه خرد هزاران بيش بود: از شمار دو چشم يك تن كموز شمار خرد هزاران بيش

ج) تأليفآنچه آيندگان دست مايه قضاوت درباره آگاهى و ميزان دانش يك شخص قرار مى‌دهند نوشته‌ها و انديشه‌هايى است كه از او بر جاى مانده است و در مورد علامه شعرانى و در اهميت آثار گرانسنگ قلمى ايشان به اين كلام از استاد آية الله حسن‌زاده آملى بسنده مى‌كنيم كه فرمودند: «آثار آية الله شعرانى را بايد در عداد كرامت به حساب آورد». آنچه در ذيل آمده فهرستى است از آن آثار جاويدان كه عمدةً از كتاب چهره درخشان نقل مى‌كنيم: ۱. اصطلاحات فلسفى (فلسفه اولى يا مابعد الطبيعة). تهران، كتابخانه و چاپخانه دانش، ۱۳۱۶، ۴۵ صفحه، رقعى، كتابى است مشتمل بر مهم‌ترين اقوال فلاسفه اروپا در الهيات و تجرد نفس و تطبيق اصطلاحات آن. ۲. تجويد قرآن مجيد. تهران، كتابفروشى اسلاميه، ۱۳۵۱، ۸۴ صفحه، جيبى. كه يكى از بهترين و مفيدترين تجويدهاست كه براى قرآن مجيد نوشته شده است. ⁽¹⁾۳. تحقيق و تصحيح جامع الرّواة كه به امر حضرت آية الله العظمى بروجردى (اعلى الله مقامه) پس از زحمات و دقت كامل استاد به زيور طبع آراسته گرديد. ۴. ترجمه الامام على صوت العدالة الانسانيه با انتقاد از لغزشهاى نويسنده آن. ۵ . ترجمه رساله علوم و صناعات فارابى (ناتمام). ۶. ترجمه نفس المهموم مرحوم محدث متبحر حاج شيخ عباس قمى (اعلى الله مقامه) به نام دمع السّجوم كه احاطه استاد را در طرز ترجمه و تحقيق در تاريخ نشان مى‌دهد و در مقدمه خواندنى آن نوشته‌اند: «من اين كتاب را براى ذخيره معادم نگاشتم». و در آن علم داشتن امام را به جريان شهادت در كربلا در پاورقى صفحه ۸۸ بيان مى‌فرمايند. و خودشان نوشته‌اند: «چون ديدم بهترين كتاب است كه در تاريخ كربلا تاكنون نوشته شده آن را ترجمه كردم». و اظهار نظرهاى ايشان در اين كتاب نشان مى‌دهد كه تنها در كتب استدلالى مقام علمى نشان داده نمى‌شود بلكه از چشمه علم در همه جا دانش مى‌جوشد و عالم وقتى سكوت كند درياى عميق و وقتى تكلم كند و يا قلم به دست بگيرد درياى مواج است. ۷. ترجمه و شرح دعاى عرفه امام حسين عليه‌السلام كه با كتاب فيض الدموع مرحوم بدايع نگار چاپ شده است. ۸ . ترجمه و شرح مفصل صحيفه كامله سجاديه به فارسى كه با پنجاه صفحه ملحقات چاپ شده است. ۹. ترجمه و شرح منظومه مرحوم حاجى سبزوارى به فارسى (ناتمام). ۱۰. تصحيح كتاب ابى الجعد يا مسند الرضا يا صحيفة الرضا عليه‌السلام به روايت شيخ طبرسى؛ اين كتاب همراه با نثر اللئالى و طب الأئمة به امر آية الله العظمى بروجردى رحمه‌الله، در سال ۱۳۷۷ ق به چاپ رسيد. ۱۱. تصحيح و حواشى مفيد بر تفسير صافى در ۲ جلد. ۱۲. تعليقات عالمانه بر شرح اصول كافى ملا صالح مازندرانى در ۱۲ جلد. ۱۳. تعليقات بر وسائل الشيعه از جلد شانزدهم تا بيستم. ۱۴. تعليقات و حواشى و مقدمه بر تفسير كبير منهج الصادقين اثر ملا فتح الله كاشانى در ۱۰ جلد. فارسى. ۱۵. تعليق و حواشى كتاب وافى مرحوم فيض كاشانى در سه جلد. ۱۶. تعليقاتى بر زيج بهادرى كه البته تعليقات آن اندك است اما شاگرد برجسته و وارسته ايشان حضرت استاد آية الله حسن زاده آملى يك دوره كامل آن را شرح كرده‌اند. ۱۷. تعليقات بر كتاب محمد پيامبر و سياستمدار تأليف مونت گومرى وات. ۱۸. تعليقه و مستدرك تشريح الافلاك در اشاره به هيئت جديد موافق با زيج هندى. تهران، اسلاميه، ۱۳۷۸ ق، ۲۸ + ۳ صفحه. ۱۹. تصحيح جلد اول و سوم نفائس الفنون و عرائس العيون با مقدمه و حاشيه. ۲۰. حاشيه رسائل شيخ اعظم انصارى (عليه الرحمه) به فارسى. ۲۱. چند كتاب مستقل فقهى به فارسى درباره طهارت، صلات، اطعمه، و ديات. ۲۲. حاشيه بر ارشاد القلوب ديلمى؛ اين كتاب پيش‌تر يكى از متون درسى حوزه در فن اخلاق به شمار مى‌رفت؛ از اين رو مرحوم شعرانى آن را احيا و تصحيح كرد و بر آن حواشى سودمندى نگاشت. ۲۳. حاشيه بر مجمع البيان در ده جلد با تصحيح و اعراب اشعار و توضيح آنها. ۲۴. حاشيه كبيره بر قواعد. ۲۵. راه سعادت (اثبات نبوت خاتم الانبيا و حقانيت دين اسلام)، تهران، كتابفروشى صدوق، ۱۳۹۱ ق، ۳۰۰ ص، رقعى. اين كتاب در ردّ شبهات معاندين دين و مخصوصاً يهود و نصارا است و در آن تسلط استاد به زبان عبرى نشان داده مى‌شود. در مقدمه اين كتاب آمده است: علماى ما پيش از اين هم كتب بسيار تأليف كرده‌اند مانند مفتاح النبوه همدانى و سيف الامه فاضل نراقى و اظهار الحق علامه هندى و نصرة الدين حاجى كريم خان كرمانى و منقول الرضا فى رد اليهود تأليف ميرزا محمد رضا كه از احبار يهود بود و اسلام آورد، و انيس الاعلام از فخر الاسلام كه او نيز از كشيشان نصارا بود و به دين اسلام درآمد و كتب ديگر كه ذكر آنها موجب تطويل است. اما مردم عهد ما را همت مطالعه كتابهاى بزرگ و طولانى نيست و نسخ و تجديد طبع آنها غالباً دشوار است و مردم غالباً با عبارات ساده و مختصر مأنوس‌ترند و از كتب طولانى و عبارات مغلق ملول مى‌شوند، لذا من مهمات مباحث آن كتب را برگزيده با مطالب بسيار ديگر در اين مختصر آوردم و در هر باب به يكى دو مطلب قناعت كردم تا ملال نياورده و خواننده بدان رغبت كند و آن را راه سعادت ناميدم، نفع الله به و بأمثاله. ۲۶. رساله در شرح شكوك الصلاة من العروة الوثقى. ۲۷. رساله‌اى در درايه. ⁽²⁾۲۸. رساله‌اى در اعتقادات، مانند اعتقادات صدوق و مفصل‌تر از آنكه در ابتداى شرح اصول كافى چاپ شده است. ۲۹. شرح تبصره علاّمه حلّى (اعلى الله مقامه) كه متن فقهىِ مستقل، عالى و با ديدى جديد و نو از نظر مسائل روز به فارسى است در دو جلد. ۳۰. شرح تجريد در علم كلام به فارسى كه شرح الشرح است و بيان دو عالم بزرگ خواجه نصيرالدين طوسى و شاگرد عاليقدرش علامه على الاطلاق (قدّس سرّهما). ۳۱. شرح كفايه در اصول بر طريقه قال ـ اقول كه با عبارات واضح و روشن بر تفسير مقاصد آن اكتفا شده است. ۳۲. فقه فارسى مختصر كه به صورت تعليمات دينى منتشر شده است. ۳۳. كتاب المدخل الى عذب المنهل در اصول كه اخيراً به همت آية الله استادى چاپ شده است. ۳۴. كتابى در تراجم (چاپ نشده). ۳۵. چاپ متجاوز از ۶۰ نوع قرآن به قطعهاى مختلف كه با دقت نظر استاد در خود آيات و ترجمه آنها و تصحيح و اعراب گذارى و رسم الخط طبق منابع معتبر. ۳۶. مقدمه بر كتاب وقايع السنين والاعوام مرحوم سيد عبدالحسين خاتون آبادى، تهران، اسلاميه، ۱۳۵۲. ۳۷. مقدمه و تصحيح منتخب التواريخ مرحوم ملا هاشم خراسانى. ۳۸. مقدمه و تصحيح و تحقيق كشف الغمه و شرح حال مؤلّف آن على بن عيسى اربلى. ۳۹. مقدمه و تصحيح و تعليقات بر روضة الشهداء تأليف ملا حسين واعظ كاشفى، چ ۴، تهران، اسلاميه، ۱۳۷۱، ۴۴۰ صفحه. ۴۰. مقدمه و حواشى محققانه بر اسرار الحكم مرحوم حاج ملا هادى سبزوارى در يك جلد (تهران، ۱۳۸۰ ق، كتابفروشى اسلاميه). ۴۱. مقدمه و حواشى و تصحيح تفسير ابوالفتوح كه استاد دامن همت به كمر زدند و در اين تفسير كلمه‌اى غير مفهوم از نثر و نظم، عربى، فارسى، آيه، روايت و آنچه در تفسير بود باقى نگذاشتند مگر اينكه اشكال آن را برطرف كرده و در ۱۲ جلد طبع و نشر گرديد. ۴۲. مناسك حج مشتمل بر واجبات حج تمتع و عمره و اقسام حج كه با حواشى ۹ نفر از مراجع تقليد چاپ و منتشر شد. ۴۳. نثر طوبى يا دائرة المعارف لغات قرآن مجيد به ترتيب حروف تهجّى كه جامع و بى‌نظير است و چنين خدمتى سابقه نداشته است. دو جلد در يك مجلد، ج ۱، ۳۵۸ ص؛ ج ۲، ۶۰۴ ص. وزيرى. تهران، كتابفروشى اسلاميه. ۴۴. هيئت فلاماريون كه از فرانسه به فارسى ترجمه كرده‌اند و احاطه استاد را به زبان علمى فرانسه نشان مى‌دهد.

مؤلّفات شيخ ابوالفتوح رازىمعروف ترين مؤلّفات شيخ ابو الفتوح رازى همين تفسير شريف است و نام آنروح الجنان و روح الجنان است؛ يعنى نسيم خوش بهشت و جان دل. و چون بى‌شكل و اعراب نويسيم دو كلمه مشابه باشند و در آن توهّم تكرار رود و اين جناسى شيرين و صنعتى دل نشين است از صنايع بديع كه آن مرد اديب و باذوق چنين نام عجيب براى اين تفسير عجيب برگزيده است و سليقه به كار برده نظير آنكه تأليفى ديگر كرده است در شرح شهاب الأخبار به نام روح الأحباب و روح الألباب يعنى خوشى و آسايش دوستان و جان خردها. و رَوْح اوّل در نام هر دو كتاب به فتح «راء» است و سكون «واو»، هم به معناى آسايش آمده است و هم به معناى باد نرم و روح. دوم به ضمّ «راء» به معناى جان است و جِنان اوّل به كسر «جيم» جمع «جَنّة» و جَنان دوم به فتح «جيم» به معناى دل. و به تصرف بعض ناسخان نام تفسير در بعض كتب تصحيف شده و روض الجنان نوشتند، چون از لطف اين جناس بى خبر بودند و روح الجنان را تكرار پنداشتند و اين گونه تصحيف از ناسخان بسيار اتفاق افتد كه كلمه غير مأنوس را به كلمه مأنوس تبديل مى‌كنند و از تكرار كلمه هر چند لازم باشد احتراز مى‌جويند و من خود از مكتوبات خويش بسيار ديده‌ام. و در رجال ابوعلى مسمى به منتهى المقال در نام حسين بن على بن محمد آن را روض الجنان و روح الجنان آورده است به نقل از فهرست شيخ منتجب الدين ⁽³⁾و در باب كُنى چون ذكر ابوالفتوح كرده روح الجنان و روح الجنان به نقل از معالم العلماء ابن شهر آشوب، ⁽⁴⁾و در امل الآمل هم چنين به نقل از دو كتاب، ⁽⁵⁾و صحيح همان است كه در معالم العلماء گفته است و در فهرست شيخ منتجب الدين تصحيف راه يافته؛ چنان‌كه در بعضى نسخ آن اصلاً كلمه روح الجنان را حذف كرده و به روض الجنان اكتفا كردند و مقصود كاتب اين بوده كه لفظ جنان تكرار نشود، وظيفه اهل حديث آن است كه هرچه بينند مطابق همان نقل كنند و وظيفه اهل نظر و اجتهاد آن است كه بهمقتضاى قواعد تعادل و تراجيح آنكه به نظرشان اقوى و اولى است انتخاب نمايند. و از آنچه گفتيم سرّ آنكه در بعض كتب معاصرين نام اين تفسير را روض الجنان نوشتند معلوم شد ديگر از تأليفات شيخ ابوالفتوح چنان‌كه اشاره كرديم شرح شهاب است و شهاب خود تأليف قاضى ابى عبدالله محمد بن سلامة بن جعفر بن على بن حكمون قضاعى مغربى متوفى به سال ۴۵۴ است، مشتمل بر كلمات قصار حضرت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و آن را جماعتى از عامّه و خاصّه شرح كردند و اين مرد از شيعه اسماعيليه و به عهد فاطميين، قاضى مصر بود و ظاهراً شرح شيخ ابوالفتوح به زبان عربى است؛ چون اصل در كتبى كه شيخ منتجب الدين و ابن شهر آشوب نسبت به علما مى‌دهند، آن است كه به زبان عرب باشد مگر به خلاف آن تصريح كنند. بعضى گويند: شيخ را تفسيرى است به زبان عربى در بيست مجلّد و خود مؤلّف در آغاز تفسير فارسى خود وعده تفسيرى داده است به زبان عرب، امّا گويا بدان موفق نگشته و اين وعده را نتوانست به انجام رساند و دو شاگردش شيخ منتجب الدين و ابن شهر آشوب اشارتى بدان نكرده‌اند و ظاهراً همان وعده مؤلّف سبب اشتباه شده است. در روضات الجنات از صاحب قول رياض تأليف كتابى به نام حسنيه كنيزك حضرت امام جعفر صادق عليه‌السلام و كتاب يوحناى مسيحى به وى نسبت مى‌دهد و هيچ يك از اين دو را دو شاگرد وى نام نبردند. كتاب حُسنيه با كتاب حلية المتقين مرحوم مجلسى (عليه الرحمه) به طبع رسيده است و آن قصه كنيزكى است كه در مجلس هارون با علماى عصر خود در چند علم بحث كرد و بر همه غالب آمد و در كتاب الف ليله [ و ليل ] شبيه آن قصه هست و كتاب يوحنا را فعلاً در دست ندارم و امّا به خاطر هست كه قصه نصرانى يوحنا نام ديده‌ام به زبان عربى و او مسلمان شده بود، خواست يكى از چهار مذهب اهل اسلام را انتخاب كند و با علماى هر يك به مباحثه پرداخت و در هر مذهب عيبى يافت، هيچ يك را نپسنديد تا عالم شيعى را ملاقات كرد و تقرير مذهب از او خواست، او مذهب خود بگفت نصرانى مذهب شيعه را از آن عيوب مبرّا ديد و اختيار كرد. نظير آن كتابى ديگر به سيّد بن طاووس نسبت مى‌دهند كه نصرانيى به نام عبدالمحمود مسلمان شده بود همان اتفاق براى او افتاد. اين گونه قصه‌هاى منحول براى بيان مذاهب و احتجاج بر صحت آن از قديم معمول بود. در زمان ائمه ما عليهم‌السلام مردى به نام ابان بن ابى عياش كتابى تأليف كرده است از زبان سليم بن قيس هلالى يكى از اصحاب اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه با بسيارى از صحابه رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ملاقات كرد و از آنها چيزها پرسيد و خبرها شنيد و در ضمن ادلّه‌اى بر معتقدات شيعه در آن گنجانيده است. و در عهد ما يكى از علماى عراق موسوم به شيخ جواد بلاغى رحمه‌اللهكتابى تأليف كرده است به نام الرحلة المدرسيه و قصه مباحثه مسلمان و نصرانى است در مسائل دين از قول يكى سخنى مى‌آورد و ديگرى جواب مى‌دهد. و كتاب ديگرى به نام گفتار خوش يارقلى از ديگرى. و اين گونه قصص را در عهد ما رمان دينى مى‌گويند. به هر حال، نسبت كتاب حسنيه و يوحنا به مؤلّف مشكوك است.

.

. .

. .

در اصطلاحات خاص مؤلّف و عصر اومؤلّف رحمه‌الله را در اين كتاب اصطلاحات خاص است كه در عصر او ميان مردم متداول بود و مردم عصر ما بدان انس ندارند و پيش از شروع در مطالعه بهتر است بدان توجّه كنند. از جمله جمع مخاطب را به صورت مفرد آورده است. ما در اين زمان چون با يك تن خطاب كنيم، گوييم: رفتى و چون با گروهى خطاب كنيم، گوييم: رفتيد. همچنين گفتى و گفتيد، زدى و زديد و مؤلّف در بسيارى مواضع در خطاب با جمع به جاى گفتيد، گفتى و به جاى رفتيد، رفتى مى‌گويد و آيات قرآن را هم چنين ترجمه مى‌كند؛ مثلاً «وأنتم تعملون» : و شما مى‌دانى «وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ» ⁽¹⁾: و اگر مى‌باشى در شك «فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا» و «لَمْ تَفْعَلُوا» ⁽²⁾: اگر نكنى و خود نكنى و غير ذلك. ديگر فعل ماضى متكلم مع‌الغير در زبان فارسى مانند رفتيم و گفتيم و كرديم و در كتاب تفسير شيخ ابوالفتوح رحمه‌الله و بعض كتب ديگر قديم به صورت رفتمانى و گفتمانى و كردمانى آمده است و اين صيغه بيشتر در شرط استعمال مى‌شود و نظير آن هنوز در قم و كرمانشاه و بعض شهرهاى ديگر در زبان عامّه مستعمل است الاّ آنكه گويند: رفتيمان و گفتيمان و حرف «ياء» در آخر آن نياورند. يكى از اصطلاحات خاص اين كتاب «انزله كردن» است به جاى نازل كردن و وحى و فرود آمدن كتاب آسمانى، چنان‌كه فرمايد: خداى تعالى فلان آيه انزله كرد و فلان سوره يا تورات را بر موسى عليه‌السلام انزله كرد و هكذا. ديگر آنكه ما هميشه كلمه ميان را با حرف «در» استعمال مى‌كنيم و در اين تفسير و بسيارى از كتب قديم با كلمه «از» استعمال كرده‌اند: مثل از ميان زمين و آسمان پانصد سال راه است. «ب» و «با» براى صيرورت، يعنى بيان حالت دوم در زمان ما مستعمل نيست و در عهد مؤلّف بود، ما گوييم: پادشاه فلان را حاكم كرد، و در تفسير گويد: «او را به حاكم كرد» و در مسخ بنى اسرائيل به صورت بوزينه فرمايد: «با كپى كرد ايشان را» و كپى بوزينه است و ما در مِثْل اين گوييم: كپى كرد يا بوزينه كرد و حرف «با» را نياوريم و گفت: «كوه صفا را بارز كند» إلى غير ذلك. مؤلّف فعل مجهول عربى را بيش‌تر به صورت فعل منسوب به جماعت مجهول ترجمه مى‌كند، مثل ضُرِبَ (زده شد) مى‌گويد: زدند و قُتِلَ (كشتند) و قيلَ (گويند) «إِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا» : (چون گويند ايشان را بگرويد) و گاه به صورت مجهول ترجمه كرده است؛ مانند «أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ» : (مهيّا شده براى كافران). حرف «را» كه در زمان ما خاصّ مفعولٌ به است، در كتب پيشين مانند اين تفسير پس از مفعولٌ‌له نيز مى‌آورند؛ مثلاً ما مى‌گوييم: «زيد را گفتم» و «كتاب را خواندم» و آنها مى‌گفتند «زدم تأديب را» يعنى براى تأديب و در گلستان در هر دو معنا آمده است. گويد: دولت جاويد يافت هر كه نكو نام زيست كز عقبش ذكر خير زنده كند نام را ⁽³⁾«نام را» در اين بيت مفعولٌ به است. و گويد: حكمت محض است اگر لطف جهان آفرين خاص كند بنده‌اى مصلحت عام را ۴يعنى براى مصلحت عام و مفعولٌ له است. و به جاى «لام» حرف جر در عربى استعمال كنند: پشت دو تاى فلك راست شد از خرمىتا چو تو فرزند زاد مادر ايام را ۵يعنى زاده شد براى مادر ايّام. و در ترجمه «إنّا للّه» فرمايد: «ما خداراييم». و گاه با حرف «را» كلمه «براى» نيز آورند و بين آن دو جمع كنند و در اين تفسير گويد: «حمل بر عموم كردن اولى‌تر بود براى كثرت فايده را» (ج ۱، صفحه ۳۸۸) و پس از مستشفى هم استعمال شده است (ج ۱، صفحه ۳۹۶) «همه خلايق بشنوند مگر جن و انس را». نهاد به معناى وضع چنان‌كه گويد: اين جمله بر نهاد استفهام است؛ يعنى به وضع استفهام و به معناى پرسش. مثلاً گويد: «شايد تو اين كار كرده باشى»؛ يعنى آيا تو كرده‌اى بر نهاد استفهام. ديگر از اصطلاحات قديم حذف «نون» مصدر است و در عصر ما كمتر استعمال مى‌شود؛ مانند كرد و خورد؛ يعنى كار كردن و خوردن و آمد و شد؛ يعنى آمدن و رفتن؛ امّا در آن عصر بيش‌تر بود؛ مانند آنكه شاعرى گويد: چون توانستم ندانستم چه سودچونكه دانستم توانستم نبوديعنى توانستنم نبود و مؤلّف گويد: «از جمله ياد كرد من شما را به رحمت آن است كه» (ج ۱، صفحه ۳۷۱) يعنى از جمله ياد كردن من، و گاه باشد كه «دال» رانيز حذف كنند؛ چنان‌كه سعدى گويد: خور و خواب و خشم و شهوتشغب است و جهل و ظلمتو اين سماعى است، همه جا نتوان گفت؛ مثلاً «كر» به جاى كردن صحيح نيست، گرچه خور به جاى خوردن صحيح است. چند در غير معناى استفهامى، يعنى اندازه و مقدار مثلاً هم چند، يعنى هم اندازه و دو چند فلان يعنى دو برابر آن، «باع دو چندارش است»، يعنى دو برابر آن است. كلمه ابن را كه به معناى پسر است بسيار از ميان دو اسم مى‌افكنند؛ مثلاً مؤلّف به جاى محمد بن مسلم گويد: محمد مسلم و به جاى سعيد بن جبير، سعيد جبير و به جاى سفيان بن عيينه، سفيان عيينه و اين استعمال در عصر ما هم ميان عامّه مردم رايج است گرچه در كتابت كمتر آورند. «إمّا» و «أو» دو حرف است در عربى براى ترديد و گويند: إمّاذا و إمّاذاك، يا اين و يا آن، هم‌چنين إمّا تأتينى أو آتيك (يا تو نزد من آى يا من نزد تو آيم) و مؤلّف رحمه‌الله اين دو حرف را در جمله فارسى بسيار به كار برده است. إنما يعنى اين است و جز اين نيست يا همين است و بس. سواء يعنى مساوى است. «سواء اگر به نيّتش سوگند باشد و اگر نباشد»، يعنى مساوى است حكم آنچه نيّت سوگند كند و چه نيّت نكند. عند به معناى نزد چنان‌كه گويد: «عند آن موسى عليه‌السلام گفت»، يعنى در آن وقت. أحسب يعنى گمان دارم و معتقدم (ج ۱، ص ۳۴۰) أحسب كه چنين است، يعنى فرض كرديم كه چنين است شما را چه سود؟ ديگر از استعمالات اين كتاب «دليل مى‌كند» به معناى دلالت مى‌كند. «مادام» به معناى هميشه. خوار به معناى آسان و اين كلمه در بعض نواحى عراق عجم نيز استعمال مى‌شود. ها گرفتن به معناى گرفتن در بسيارى از روستاها مستعمل است. بجاردن: آماده كردن. دشخوار: دشوار. بيران: ويران. بر سرى: به علاوه. و امثال آنكه إن شاءالله در محل خود شرح خواهيم داد. ديگر باز بر سر فعل علامت تكرار و عود مثل «زنانتان شوهر باز كردند»، يعنى شوهر تازه كردند و «باز جاى بنهند»؛ يعنى بار ديگر در همان جاى بگذارند و لغات بسيارى به كار رفته كه ما در ذيل هر صفحه معناى آن را نوشته‌ايم و چون كمتر مكرر مى‌شود ذكر آن در مقدّمه لازم نيست.

.

برخى از فضايل نفسانىصفحات محدود اين مقال گنجايش ترسيم سيماى اخلاقى مرحوم علامه شعرانى را ندارد و اطلاعات ما در اين خصوص نيز ـ چون بخشهاى ديگر ـ اندك و ناقص است؛ اما توصيه‌هاى اخلاقى آن عالم فرزانه به طلاب علوم دينى گواه است كه آن بزرگوار راهى را كه فراروى طلاب نهاده، خود آن را طى كرده است؛ چون سخنى كه از دل برآيد بر دل نشيند و آنچه در پى مى‌آيد تنها گوشه‌هايى از «جاريهاى اعماقِ» وجودى آن عالم سترگ است:

الف) زهدعلاّمه شعرانى با اينكه از نظر علمى مقامى رفيع داشت و با آن همه تأليف و تتبّع و فعاليتهاى علمى شخصيتى بسيار آزاده و رهيده از قيود و شؤون ساختگى برخى از همرديفان خود بود و با سادگى و بى‌پيرايگى تمام كه يكى از نشانه‌هاى آن گيوه‌اى بود كه همواره به پا داشت در نهايت زهد و تنگدستى و بى‌اعتنايى به اعتبارات دنيايى و به دور از بازار مريد و مرادى، روزگار پر بركت خود را در گوشه‌اى از شهر بزرگ تهران به سر مى‌آورد. و بالاخره ـ به گفته آية الله سيد رضى شيرازى ـ «زندگى ايشان از راه حقوق بازنشستگى و تأسيس يك كتابفروشى اداره مى‌شد». ⁽¹⁾

.

ب) احتياط و ميانه‌روىاستاد على اكبر غفارى، يكى از شاگردان مرحوم شعرانى در اين باره مى‌گويد: از نظر اخلاقى آنچه از آقاى شعرانى در نظرم هست، مردى بود خيلى محتاط؛ در تصرف يك پولى يا مالى ولو كتابى كه به ايشان مى‌دادند؛ يادم مى‌آيد آقاى محدث ارموى كه روزى صحبت آقاى شعرانى پيش آمد مى‌گفت مرد بزرگوارى است، واقعاً متقى است، از جهت اينكه من يك مقدار از اين كتاب نقض را به اداره اوقاف فروخته بودم و چون آقاى شعرانى در آنجا نظارتى داشت فكر مى‌كردم كه حتماً يك جلدش را به آقاى شعرانى داده‌اند. بعد از چند ماه در مجلسى از آقاى شعرانى سؤال كردم شما كتاب نقض را ديديد؟ اشكالى، عيبى به نظرتان نرسيد؟ گفت: من نگرفتم، كتاب نقض ندارم. گفتم: مگر در اداره به شما ندادند؟ گفت: من مال آنجا را تصرف نمى‌كنم چون آنها حقوق به اصطلاح موقوف عليهم را رعايت نمى‌كنند، وقف‌نامه و اين حرفها را اينها سرشان نمى‌شود. من به هيچ مالى از آنجا دست نمى‌زنم، مرحوم ارموى گفت: من خودم كتاب نقض را براى ايشان فرستادم. من (آقاى غفارى) خودم يادم مى‌آيد گاه وقتى مى‌خواستم به ايشان سهمى بدهم خيلى مختصر بود ايشان مى‌گفت: به چه مناسبت به من سهم مى‌دهى؟ مناسبتش را معين كن؛ اگر سهم است من بدانم بايد چكار بكنم يعنى تصرف نمى‌كرد، عموماً متكى بود به اينكه خودش كار كند و از درآمد خودش استفاده كند اين احتياطهايش بود كه هم اساتيدم كه با ايشان معاشرت و رفت و آمد داشتند نقل مى‌كردند و هم خودم مى‌ديدم. خيلى مقتصدانه رفتار مى‌كرد، بى مهابا كتاب نمى‌خريد....

ج) آزاد انديشىيكى از عوامل توفيق و پيشرفت مرحوم علامه شعرانى آزاد انديشى او و پرهيز از جمود فكرى بود. او هر كتابى كه در دسترسش قرار مى‌گرفت و احساس مى‌كرد از مايه‌اى برخوردار است مطالعه مى‌كرد و به مذهب نويسنده آن كارى نداشت و چون ميزان شناخت حق و باطل در دستش بود امور علمى و محكم آن را مى‌پذيرفت و باقى را به كنار مى‌نهاد. وى حتى براى آگاهى از نظريات علماى ديگر اديان دو زبان عبرى و فرانسوى را به نيكى فرا گرفت و همه رشته‌هاى علوم را در حد خود به طرزى شايسته آموخت و از همه آنها در جهت ترويج و تبيين معارف قرآن و اهل‌بيت پيغمبر عليهم‌السلام بهره جست. به يك رشته خاص وابستگى و سرسپردگى نداشت، آنچنان نبود كه نسبت به يك شاخه از علوم همچون حكمت يا رياضى يا طب تعصبى دردآلود پيدا كند و آن را تنها ملاك حق و باطل قرار دهد. او راه را يافته بود و وسيله سنجش حق و ناحق را نيز در دست داشت و مى‌دانست كه بى شبهه‌ترين و بى‌شائبه‌ترين طريق به سوى كمال هستى همانا گام زدن در رهگذر معارف ائمه اطهار عليهم‌السلام است.

.

د) ژرف‌نگرىبخشى از توفيقات علامه شعرانى را مى‌توان رهين ژرف نگرى او دانست. وى از كنار مطالب به سادگى نمى‌گذشت، تا در بطن يك مسأله به كاوش نمى‌پرداخت و آن را با شواهد و قرائن بررسى نمى‌كرد آرام نمى‌گرفت، اين سماجتِ پسنديده علمى باعث شده بود تا ظرايف و نكات ارزنده‌اى را از لابه‌لاى تاريخ و حديث و قرآن و ديگر رشته‌ها بيرون كشد. در تمامى حاشيه‌هايى كه بر كتب زده يا تأليفاتى كه از خود به جاى نهاده اين دقايق پرمايه را مى‌توان مشاهده كرد؛ به عنوان نمونه زمانى كه به ترجمه كتاب نفس المهموم مرحوم محدث قمى اهتمام مى‌ورزد، وقتى به اختلاف روايات در مورد روز واقعه عاشورا مبنى بر اينكه دوشنبه بوده يا جمعه بر مى‌خورد خود به حساب مى‌نشيند و با استفاده از زيج‌ها روز دوشنبه را برمى‌گزيند. ⁽¹⁾

ه) نبوغ فكرىنبوغ و قوت فكر علامه شعرانى چنان بود كه خود برخى از آلات رياضى و نجوم را اختراع كرد، حضرت استاد آية الله حسن زاده آملى در اين باره مى‌نويسد: يكى از آلات رياضى براى تعيين سمت قبله به طرزى بديع و مبتنى بر قواعد رياضى نجومى صنعتى است كه مرحوم استادم آية الله علامه ذوالفنون حاج ميرزا ابوالحسن شعرانى (رفع الله تعالى درجاته) اختراع نموده است. از اين صحيفه قبله‌يابى فقط خواص، كه آشناى به فن هستند، مى‌توانند استفاده كنند. در اختراع آن حدّت نظر و قوت فكر به كار برده است آنچنان‌كه موجب شگفتى ارباب فن است. خود آن صحيفه منحصر به فرد و معمول و مصنوعِ دستِ مباركِ آن جناب در نزد راقم محفوظ است، و چنين در نظر دارم كه در شرح آلات مذكور تصنيفى تدوين كنم، اگر توفيق اين امر خطير را يافتم شرح اين صحيفه و بيان ترسيم و نحوه اختراع و دستور اعمال آن نيز به تفصيل بيان خواهد شد، هو الموفق المؤيد. ⁽²⁾

.

و) طبع شعرعلاّمه شعرانى از ذوق ادبى و قوه شاعرى نيز بهره‌اى وافر داشت و هر گاه از رويدادهاى زمانه دلش به درد مى‌آمد غم خود را در كالبد شعر فرو مى‌ريخت تا اثر آن را از دل بزدايد. در اين‌باره، گفتارى از استاد آية الله حسن زاده آملى را نقل مى‌كنيم: وقتى برسيم به گفته‌هايش نظماً و نثراً ـ گرچه از اشعار ايشان چيزى به چاپ نرسيده است، در هيچ كتابى از اشعارش چيزى ننوشته است ـ به اشعارش كه رجوع مى‌كنيم. و به غير اشعارش در نوشته‌هاى ديگرش نگاه مى‌كنيم مى‌بينيم آن جناب تا چه اندازه از اوضاع و احوال زمانش ناله مى‌كند و با چه بياناتى از زمان خودش، كه چقدر در شكنجه و رنج بودند و چه چيزها مى‌ديدند و نمى‌توانستند كه منكرات را برتابند اينها اوليايى بودند، بزرگانى بودند، بندگان خدا را مى‌ديدند كه آن نهالها به سوى تباهى مى‌روند، رنج مى‌بردند، نمى‌توانستند جلوگيرى كنند. گاهگاهى از روى آن سوز و گدازِ ايمانى و روحانى به گفتن اشعار، خودشان را تسلّى مى‌دادند. مثلاً در يك قصيده‌اى كه به استقبال از شاه نعمت الله ولى سروده است در آنجا گفتارش را تا بدين عبارت مى‌كشاند: بر سر كار مملكت يك مشتجاهل نابكار مى‌بينم از سليمان به باد خواهد رفتملك، من آشكار مى‌بينم مست از باده غرور و فريب‌همه را در خمار مى‌بينم مادران را تمام چون لاله با دل داغدار مى‌بينم شاهد و شيخ و منعم و درويش مستمند و فقار مى‌بينم خلق را گرچه نيست راه اميد باز اميدوار مى‌بينم گر شود كار اين جهان اصلاح از خداوندگار مى‌بينم هرچه هست از خداست جز او را بنده اسباب كار مى‌بينم گرچه شعرانى آتشين طبع است سخنش آبدار مى‌بينم و چند قصيده و غزل و قصايدى در مدح حضرت صديقه طاهره عليهاالسلام، در مدح حضرت خاتم انبيا و همچنين راجع به غدير خم و قصائد و غزليّات ديگرى دارد كه هيچ يك از آنها به طبع نرسيده است. مسمطى هم دارد درباره غدير خم اما از خودشان چيزى نمى‌فرمودند كه من طبع شعر و شاعرى دارم (رضوان الله تعالى عليه). غرضم اين است كه در بسيارى از جاها نظماً و نثراً از زمان خودش و مردم زمانش و تبه‌كارى‌هايى كه در آن روزگار مى‌شد و گروهى دين خدا و اهل الله را به بازى گرفته بودند شكايت كرده و به قلم آورده است كه موارد شاهد در اين باره بسيار داريم.

روش تفسير شيخ ابوالفتوح رحمه‌اللهتفسير شيخ ابوالفتوح رازى (عليه الرحمه) از جهت فصاحت لفظ و لطف عبارت بر همه تفاسير فارسى شيعه رجحان دارد با اين كه مؤلّف اصلاً نژاد عرب است؛ چون خاندان او ساليان دراز در بلاد عجم زيسته و او خود در ادب زبان فارسى از نظم و نثر تبحر كامل داشت، كتاب او از بزرگ‌ترين نمونه‌هاى نثر فصيح فارسى است و آن لطف تحرير و عذوبت بيان كه در آن است در تفاسير ديگر نيست و اگر عبارت او براى مردم زمان ما اندكى غيرمأنوس باشد، به اندك ممارست مأنوس مى‌گردد، چنان‌كه نثر و نظم آن عهد حتى اشعار فردوسى براى آنها كه ممارست ندارند چندان دل‌پذير نيست. در ادب و بيان و صرف و نحو و لغت و امثال آن غايت جهد به كار برده و منتهاى تحقيق به عمل آورده است و هيچ جهت فروگذار نكرده آن اندازه شواهد از اشعار عرب و امثال كه براى بيان لغات و قواعد عربيّت آورده در هيچ يك از تفاسير مانند كشّاف و تفسير طبرى نياورده‌اند. البته احتياج مفسر به عربيّت بيش از ساير علوم است و فهم قرآن بيش از همه چيز توقف بر مهارت در ادب دارد و براى فهم قرآن بود كه صرف و نحو و لغت و ساير علوم عربيّت پديد آمد و مدوّن گشت؛ چنان‌كه علوم ادبى در هيچ زبان بدين سعت و تفصيل نيست كه در زبان عربى. تفسير كشّاف با آنكه مؤفش زمخشرى استاد بزرگ فنّ است به اندازه تفسير شيخ ابوالفتوح تحقيق لغوى و ادبى ندارد و شواهد اين كتاب چند برابر شواهد كشّاف است و مؤلّف خود به استادى زمخشرى اقرار دارد و او را از مشايخ و اساتيد خود شمرده است، با اين حال، در عربيّت از كشّاف درگذشته مگر آنكه نكات معانى و بيان در تفسير كشّاف بيش از همه تفاسير است و تفسير ابوالفتوح، بلكه مجمع البيان هم از جهت علم بلاغت به پاى كشّاف نمى‌رسد؛ چنان‌كه كشّاف در ساير نكات ادبى بدين دو نمى‌رسد. پاره‌اى تفاسير هست كه در نحو و عربيت بيش از اين تفسير مبالغه كردند؛ امّا نه در چيزى كه فهم قرآن بر آن متوقف باشد و در حقيقت از تفسير بيگانه است. مؤلّف در علم كلام طريق توسط پيموده است و روش قدما را برگزيده. تفسير رازى در علم كلام و عقليات بيش از ساير تفاسير مداخله نموده، امّا غالباً از حدّ تفسير پاى بيرون نهاده است و تشكيكات و مجادلات خارج از مدلول آيات كه در تفسير بدانها نياز نيست هم آورده است. مفسر بايد به آنچه از لفظ قرآن مستفاد مى‌گردد اكتفا كند و اگر دو آيه در ظاهر متناقض به نظر آيد، رفع تناقض نمايد و توجيه صحيح آن را بگويد و اگر شبهه عقلى بر مفاد ظاهر آيه باشد، آن را جواب دهد و هرچه بيش از اين باشد از حدّ تفسير خارج است. علما گفته‌اند: كسى كه متصدّى تحقيق حقايق وجود گردد از چهار طريقه بيرون نيست. پيش از اسلام فيلسوفان بودند اشراقى و مشّائى و در اسلام متكلمان و عرفا. متكلم و فليسوف مشّائى از راه عقل و استدلال حقيقت مى‌جويند و اشراقيان و عرفا از راه كشف و شهود و ذوق. و مسلمانان صدر اوّل، اصطلاحات متكلمان را به كار نمى‌بردند و گرد جدل نمى‌گشتند و شبهات را دنبال نمى‌كردند. آنچه از پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ائمه عليهم‌السلام مى‌شنيدند تصديق مى‌كردند؛ چون مطابق عقل بود، اگر حقيقتِ چيزى را نمى‌فهميدند به خدا و رسول وا مى‌گذاشتند و مفسران صدر اسلام نيز از مسائل علم كلام چيزى نگفتند. پس از آن بحث كلامى پديد آمد و در صفات واجب و جبر و تفويض و اين كه كلام او قديم است يا حادث و امثال آن سخن گفتند و خلاف كردند وبا يكديگر محاجّه نمودند و از آيات قرآن دليل بر مذهب خود آوردند و مفسران ناچار شدند مدلول آيات را در اين مباحث بيان كنند؛ امّا سخنان فلاسفه چون ميان اهل كلام متداول گشت، آنچه را باطل دانستند رد كردند و هر جا تعبير فلاسفه را نپسنديدند تغيير دادند و به اصطلاح علم كلام درآوردند؛ مثلاً فلاسفه مى‌گفتند: خداى تعالى علم به جزئيات دارد به وجه كلى نه به وجه جزئى، متكلمان از اين تعبير سخت كراهت داشتند، گفتند: خدا تعالى سميع است و بصير، يعنى مى‌شنود و مى‌بيند نه به آلت چشم و گوش، بلكه علم به مبصرات و مسموعات دارد و اين تعبير با تعبير فلاسفه در معنا يكى است؛ امّا نزد اينان پسنديده است و تعبير فلاسفه پسنديده نيست و ديگر فلاسفه مى‌گفتند: عالم حادث ذاتى است و قديم زمانى، متكلمين اين عبارت را نپسنديدند؛ چون گروه مردم از اين سخن، نفى واجب مى‌فهمند و هزار يك آنان فرق ميان حادث زمانى و حادث ذاتى نمى‌گذارند. و نيز فلاسفه مى‌گفتند: «الواحد لا يصدر عنه إلاّ واحد؛ از خداى يگانه غير يك چيز صادر نشود» و آن عقل اوّل است و همه چيز از عقل اوّل به وجود آيد و اين تعبير را متكلمان ما نپسنديدند و مناسب فهم مردم نديدند، گفتند: خداوند تعالى اشرف موجودات را پيش از ديگران مى‌آفريند و هم گفتند: شايد خداى تعالى چيزى را به واسطه چيز ديگر، مثلاً اشيا را به واسطه ملائكه در وجود آورد يا ابر را به سبب باد براند و مريض را به دوا شفا دهد. بارى، متكلمين روشى داشتند در اصول دين: به دليل عقلى تمسك مى‌كردند كه موجب يقين باشد يا به روايات متواتر و از ظن و خبر واحد و ظواهر ظنّى احتراز مى‌جستند و همين طريقه را شيخ ابوالفتوح رحمه‌الله و اكثر مفسران ما برگزيدند، مانند شيخ طوسى رحمه‌الله در تبيان و طبرسى در مجمع البيان. در عهد صفويه يا اندكى پيش از ايشان، طريقه متكلمان تغيير يافت و چون پادشاهان صفوى خود صوفى بودند و از راه تصوف به ملك و دولت رسيدند، رواج تصوف ميان مردم از آنچه پيش‌تر بود بيشتر شد و سخنان آنان اعتبارى تمام يافت و از جهتى اخبار اهل بيت عليهم‌السلام بيشتر ميان علما منتشر گشت. و ديگر آنكه علماى شرع كه تا آن عهد از فلسفه و علوم عقلى احتراز مى‌جستند به حكمت رغبت كردند؛ چنان‌كه مجتهدين شرعى همه حكيم بودند و از جهتى علم كلام را كه مقتبس از اصول اشاعره يا معتزله است وافى به حلّ اسرار دين نديدند؛ چون نه به وحى و الهام نزديك بودند و نه از مشكات انوار ائمه عليهم‌السلام اقتباس نور مى‌نمودند. نه به رياضت، راهى با خدا گشوده و نه به نور علم و عقل راه يافته، سخنان بيهوده بسيار آوردند و در اصول عقايد توجيهات نامعقول كردند؛ مثلاً گويند: خالق اصول نعمتهاست، مانند وجود و حيات و ساير فروع، كار خود انسان است و عجب است كه مؤلّف نيز بدين عقيده تصريح فرموده است. و باز معتزله گويند: خداى تعالى اشيا را از عدم به وجود آورد و چون به وجود آمدند در بقا حاجت به خالق ندارند: «ولو جاز على الواجب العدم لما ضرّ عدمه وجود العالم» ⁽¹⁾و امثال اين. و اهل تحقيق دانند اصول اشاعره و معتزله براى حل مشكلات و اخبار اهل بيت پيغمبر اكرم كافى نيست و سخنان بزرگان دين را نيز با اصول آنان حل نمى‌توان كرد؛ مثلاً در اخبار است كه پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ملائكه را مى‌ديد و در عرض ديوار مسجد بهشت را مشاهده مى‌فرمود و سؤال و جواب مردگان را با نكيرين مى‌شنيد و ديگران نمى‌ديدند و نمى‌شنيدند و اصول علم كلام از حل اين امور عاجز است. و هم در روايات ما آمده است كه حضرت صادق عليه‌السلام به يكى از اصحاب حوض كوثر را بيرونِ دروازه مدينه نشان داد. و نيز وارد است كسى را كه بر دار آويزند هوا بر او فشار مى‌آورد؛ مانند قبر و همان جا عذاب و ثواب مى‌بيند. و وارد است كه چون شهيد از اسب بر زمين بيفتد هنوز در خون خود مى‌غلطد كه حورالعين او را در بر گيرند. و وارد است كه پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با اجساد اهل بدر در قليب سخن گفت. و آنها جواب دادند و وارد است كه هم اكنون بهشت و جهنم آفريده شده‌اند و بهشت در آسمان است. و وارد است كه اعمال انسان مجسّم مى‌شود به صورت جسمانى و در آخرت آن را در ترازو مى‌كشند و اين امور و امثال آن را با اصول اشاعره و معتزله حل نمى‌توان كرد و انكار يا تأويل نمى‌توان نمود و اينان معناى تجرّد روح و تجسّم عمل و تمثّل ملائكه و ترتيب وجود و منازل آن را نمى‌دانند و از شرح اخبار توحيد عاجزند. بارى، معارف و اصول دين طريقه ديگرى يافت و بزرگان دين مانند ميرداماد و شيخ بهاءالدين و صدرالمتألّهين و شاگردانش اساسى نو نهادند و ميان شرع و حديث و اصول علم كلام خاصه اصول مذهب شيعه و سخنان بزرگان عرفا و حكماى اشراق و مشّاء جمع كردند و از هركس آنچه حق ديدند فرا گفتند. و از اين جهت اصول اينان بر كلام متقدّمين رجحان دارد؛ امّا بعض مسائل آنان نزديك به ذهن غالب مردم نيست. در اخلاق و آداب تفسير شيخ ابوالفتوح (عليه الرحمه) از اخبار و آثار و سخنان مشايخ صوفى و اشعار و كلمات قصار بزرگان بسيار آورده است و در قصص انبياى گذشته از عرائس ثعلبى فراوان نقل كرده و چون اخبار ضعيف در عرائس بسيار است و اعتماد بر آن نيست خواننده اين تفسير را شگفت آيد كه مردى عالم مانند مؤلّف كه اعتماد بر روايت غير ائمه معصومين عليهم‌السلام را مطلقاً جايز نمى‌داند حتى اگر از صحاح سته آنان باشد، چگونه از كتابى ضعيف از كتب اهل سنّت نقلِ روايت مى‌كند. امّا از چند جهت او را مصيب بايد شمرد: يكى آنكه غالب وقايع به وجه مختلف روايت شده و خواننده مى‌داند چون قضيه را به چند گونه روايت كنند، هيچ يك را اعتبار نباشد و مراد، نقل قدر مشترك است. دوم اين كه قصص و حكايات انبياى گذشته منشأ حكمى از احكام شرعى نيست و از آن حلال و حرام استنباط نمى‌شود و ناقل آن را براى شنيدن نقل مى‌كند نه براى اعتقاد به صحّت آن. سوم آنكه روايت قصص هر چند ضعيف، بلكه كاذب باشد چون متضمن پند و نصيحت و عبرت بود جايز است و از حكايات كليله و دمنه و صادح و باغم و مرزبان نامه كه براى تعلم و ادب آورده‌اند پست‌تر نيست الاّ آنكه خواننده بايد بداند آنچه در ضمن تفسير آيه قرآن آورند مانند خود قرآن صحيح و معتمد نيست و تفسير امام فخر رازى بر ساير تفاسير از اين جهت رجحان دارد كه از امثال اين قصص اندك آورده است. مؤلّف اقوال مفسران معروف مانند ابن عباس و قَتاده و سُدّى و مجاهد و ديگران را نقل كرده و هيچ يك را غالباً ترجيح نداده است مگر آنكه يكى عام‌تر باشد و پيوسته گويد: تعميم اولى است، يعنى آيه را طورى تفسير كردن كه خاصِ يك تن و يك قوم و يا واقعه نباشد. و آنچه در تفسير قرآن از اهل بيت عليهم‌السلام وارد است نيز بيان كرده است و از اقوال مشايخ صوفيه و عرفا در اخلاق و زهد و تهذيب بسيار آورده و ما در جاى ديگر گفته‌ايم: علماى پيشين از اقوال صوفيه احتراز نمى‌جستند و علت آن را بيان كرديم كه چرا به اهل تصوف خوش بين بودند، يعنى متصوفانى كه از حدود شرع تجاوز نمى‌كردند.

.

ز) دانشمندى ذوفنوناستاد گرانقدر حضرت آية الله حسن زاده آملى درباره تبحر علامه شعرانى در علوم متعدد مى‌فرمايد: آقاى شعرانى ذوالفنون بودند. بنده همه اساتيدم را به تبحر در فنون مثل ايشان نديدم... يكى از كتابهاى دوره شفا علم موسيقى است. دانستن موسيقى كه گناه نيست... مرحوم آقاى شعرانى موسيقى هم مى‌دانست. ⁽¹⁾فرانسه را به اندازه عربى مى‌دانست و مسلط بود. آن لحن شيرينش هيچ گاه از خاطرم نمى‌رود گاهگاهى از ايشان عبارتى مى‌پرسيدم كه: آقا اين عبارت را چطور بايد معنى كرد؟ ايشان ديكسيونر را مى‌گرفت ـ دندان نداشت و چند تا از دندانهايش ريخته بود ـ اين الفاظ فرانسه را با آن دندانهاى ريخته‌اش خيلى شيرين و جالب مى‌خواند. گاهگاهى هم من مختصر تبسمى مى‌كردم. تركى خوب مى‌دانست و تلفظ مى‌كرد. انگليسى‌اش خوب بود اما نه مثل فرانسه‌اش. فرانسه‌اش خيلى قوى بود. عبرى را مى‌دانست كتابهاى عبرى را هم داشت، خودش به من گفت كه من عبرى را پيش يك ملاى يهودى خوانده‌ام. در علوم دينى و فقه و اصول و روايت و تفسير آثار قلمى ايشان يكى از ديگرى غنى‌تر، يكى از ديگرى مهم‌تر، يكى از ديگرى پخته‌تر است. حواشى وافىاش مگر كم است؟ تعليقه بر شرح ملا صالح مازندرانى بر كافى تعليقه‌اى كه كمتر از خود شرح نيست، كمّاً و كيفاً، چه دريايى است، كتاب راه سعادتش، نفايس الفنون. يكى دو تا نيست. جناب علامه شعرانى در ادبيات قلم توانايى داشت، فارسى را خيلى سنگين و قوى و فصيح مى‌نوشت. در رياضيات عاليه، در نجوم. من بارها اين مطلب را به عرض رسانده‌ام در ميان علماى روحانى ما در عصر خودم، بنده كسى را به تبحر در رياضيات از ايشان بهتر و برتر نديدم. ⁽²⁾استاد گرانمايه حضرت آية الله جوادى آملى درباره تبحر و تسلط استادشان، مرحوم شعرانى، مى‌فرمايند: مرحوم آقاى شعرانى در طبيعيات خيلى ماهر بود. ايشان مثالهايى را هم كه ذكر مى‌كند، يا هندسى است يا طبيعى، يا طبى و مانند آن، اگر چه ممكن است مثال در اصل آن بحث نقش نداشته باشد ولى وقتى طلبه مى‌بيند كه اين مثال را استاد خوب بيان نكرد آن حُسن قبول را درباره گفته‌هاى استاد از دست مى‌دهد و احياناً بعضى از اين ظرافتهاست كه از راه مَثَل مى‌تواند مشكل مُمَثّل را حل بكند. نوع مثالهايى كه ديگران به كمك يك مسأله ساده عرفى القا مى‌كردند، مرحوم شعرانى با مسائل طبيعى و رياضى و امثال ذلك، القا مى‌كرد. مرحوم آقاى شعرانى در اين بخشها خيلى مسلط و قوى بود، لذا طبيعيات اشارات را حضور ايشان خوانديم. مرحوم آقاى شعرانى در رياضيات هم خيلى مسلط بودند و علاقه شديدى هم به رياضيات و طبيعيات داشتند و اين درسها را بايد حتماً مطالعه مى‌كردند و مى‌گفتند، ولى براى آن درسها اگر توفيق مطالعه هم پيدا نمى‌كردند باز مسلط بودند. فكر، فكر رياضى و طبيعى بود. لذا شرح چغمينى را هم خدمت ايشان خوانديم. مقدارى از مقدمه زيج بهادرى را هم خدمت ايشان خوانديم. تا وقتى كه از تهران به قم آمديم و متأسفانه ادامه آن بحثهاى طبيعى و رياضى هم قطع شد. ⁽³⁾

.

. .

ح) بلند همتىآية الله شعرانى لحظه‌هاى عمر را غنيمت مى‌دانستند و با همتى بلند و ستودنى و بى وقفه، حتى در روزهاى تعطيل، اوقات شريفشان صرف علم و فضيلت و خدمت، تدريس، تحقيق و تأليف مى‌گرديد. حضرت آية الله حسن‌زاده آملى، يكى از شاگردان برجسته ايشان، در اين باره مى‌فرمايند: خدمت ايشان كه بودم، در سال، تعطيلى نداشتيم. بنده يادم نمى‌رود كه سال بر ما گذشت و دو روز تعطيل كرديم. يكى روز عاشورا، يكى روز شهادت حضرت امام مجتبى عليه‌السلام و بقيه روزها را درس خوانديم. ايشان خودشان شايق بودند چه بسا براى من پيش آمده بود كه بين الطلوعين خدمت ايشان مى‌رفتم و گاه مى‌ديدم كه اذان ظهر مى‌گويند و عجيب بود حوصله ايشان، و آن بزرگوارى و قوت و قدرت روحى و ايمانى ايشان و الاّ با بنيه عادى وفق نمى‌دهد. يكى از خاطرات خوشى كه از محضر شريف ايشان دارم، اين است كه: يك زمستان كه برف خيلى سنگينى آمده بود من از حجره (مدرسه مروى) بيرون آمدم، برف را نگاه كردم و مردد بودم كه به كلاس درس بروم يا نروم. اگر نمى‌رفتم، دليل بر تنبلى من و عدم عشق و شوق من بود به هر حال تصميم گرفتم بروم. رفتم تا در خانه ايشان در سه راه سيروس، خواستم در بزنم. با آن برف سنگين كه آمده بود خجالت كشيدم. مدتى ايستادم كه كسى بيرون بيايد، اما كسى نيامد. ديدم وقت درس هم دارد مى‌گذرد. در هر صورت در زدم. آقازاده ايشان در را باز كرد، وارد شدم و رفتم ديدم ايشان مشغول نوشتن هستند. با انفعال وارد شدم. سلام كردم و به محض نشستن عذرخواهى كردم. گفتم: آقا در اين برف مزاحم شدم، مى‌خواستم نيايم. گفتند: چرا؟ گفتم: در اين برف نمى‌خواستم مزاحم بشوم. گفتند: مگر شما كه از مدرسه مروى تا اينجا مى‌آمديد، گداها در راه ننشسته بودند و گدايى نمى‌كردند؟ گفتم: چرا، گفتند: امروز آنها بودند يا نبودند؟ گفتم: چرا بودند امروز كه روز كسب و كار آنهاست. ايشان گفتند: خوب آنها كه تعطيل نكردند، ما چرا تعطيل كنيم؟ ⁽¹⁾.

.

ط) آشنايى با زبانهاى خارجىزبان عامل مهم و مؤثر در انتقال علوم و تبادل افكار است و هيچ محقق و دانشمندى از فراگيرى آن بى نياز نيست. و از سويى جهانشمولى اسلام ايجاب مى‌كند كه عالم مسلمان به زبان مخاطبانش حتى المقدور آشنا باشد و زبان ديگر ملل را بداند. آية الله شعرانى با درك اين مهم به زبانهاى فرانسوى، تركى، انگليسى، و عبرى تسلط كافى داشت.

فرزندان ⁽¹⁾از مرحوم آية الله شعرانى هشت فرزند به جاى مانده كه فرزندان ذكور آن مرحوم عبارتند از آقايان: ۱. محمد شعرانى متولد ۱۳۲۰ در تهران كه در سال ۱۳۳۹ از دبيرستان دارالفنون تهران ديپلم گرفتند و از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ تحصيلات خود را در هامبورگ آلمان گذراندند و در رشته صنايع چوب و جنگل به دريافت درجه مهندسى؛ و در رشته كامپيوتر به دريافت تخصص در قسمتهاى مختلف برنامه ريزى، و رياضيات كامپيوتر نائل آمدند. ۲. احمد شعرانى متولد ۱۳۲۳ در تهران كه بخشى از تحصيلات خود را در آلمان، رشته ساختمان طى كردند. ۳. محمد شعرانى متولد ۱۳۳۴ در تهران كه در دانشكده فنى تبريز در رشته الكترونيك تحصيل كرده‌اند. ۴. على شعرانى متولد ۱۳۳۸ در تهران كه تحصيلات دبيرستانى را كه در دبيرستان مروى سپرى كرده‌اند.

.

وفاتآية الله شعرانى در اواخر عمر دچار ضعف و نقاهت و بيمارى قلب و ريه شدند و زير نظر طبيب بودند و چون بيماريشان شدت يافت براى معالجه به آلمان رفتند و در بيمارستانى در شهر هامبورگ بسترى شدند ليكن معالجات سودى نبخشيد و شب يكشنبه هفتم شوال المكرم ۱۳۹۳ (۱۲/۸/۵۲) سى و پنج دقيقه بعد از ۱۲ نيمه شب در بيمارستان بدرود زندگى گفتند و روز چهارشنبه جنازه به تهران حمل شد و قبل از ظهر روز پنجشنبه تشييع جنازه گرديد و در جوار حضرت عبدالعظيم حسنى عليه‌السلامروبه‌روى باغ طوطى، مقبره خانوادگى زمردى به خاك سپرده شد (اعلى الله مقامه و رفع فى فراديس الجنان اعلامه). ⁽¹⁾

نسخ اصل تفسيردر خاتمه طبع اوّل تفسير گويد: در كتابخانه آستانه مقدّس حضرت رضا عليه‌السلامنسخه تفسير كاملى است در دو مجلّد به شماره ۱۲۹ و ۱۳۰ به خطّ دو كاتب و هر دو به خطّ نستعليق خوش در سال ۹۴۷ و ۹۴۹ نوشته شده، جلد اوّل كه در سال ۹۴۹ به انجام رسيده است، تا آخر سوره توبه است و جلد دوم در ۹۴۷ از سوره يونس تا آخر قرآن و نسخه كتابخانه سلطنتى از روى اين دو جلد نوشته شده است در سال ۱۳۰۷ و ۱۳۰۹ و در چهار مجلّد تجليد شده و چاپ اوّل از روى آن به طبع رسيده است. و در كتابخانه آستان قدس چند نسخه ديگر ناقص هست كه دو نسخه آن بسيار قديم است: يكى از اواسط سوره احزاب تا آخر سوره فتح كه تاريخ كتابت آن روز يكشنبه پنجم ربيع الاوّل ۵۵۶ است به قلم حيدر بن محمد بن اسماعيل بن سليمان بن ابراهيم الاردلانى النيشابورى. و نسخه ديگر از اوايل سوره مزمّل است تا آخر قرآن و تاريخ كتابت آن روز يكشنبه ۲۴ جمادى الآخره ۵۵۷ است به قلم ابوزيد بن بندار بن محمد بن حسينابن حسن بن محمد بن يونس براوستانى مقم سسده من سابوبه و دو كلمه آخر را بى‌نقطه نوشته‌اند. و اين دو نسخه يا در عهد صاحب كتاب نوشته شده است يا اندكى پس از رحلت او. محرّر اين سطور گويد: نسخ خطّى تفسير ابوالفتوح بسيار نيست و دو سه نسخه كه ما ديده‌ايم بسيار مغلوط است و خود اين بنده نسخه ناقص خطّى دارم، كتابت آن در حدود سال ۹۰۰ و آن هم مغلوط است و نسخه‌هاى چاپ شده آن نيز درست تصحيح نشده، خصوصاً اشعار عربى آن را ممسوخ باشد گفت. و ما آنچه توانستيم در تصحيح مضايقه نكرديم گرچه وقت بسيار مصرف كرده و تتبّع بسيار نموديم. هرجا كه مشتبه بود به مدارك اصلى مراجعه كردم و اشعار را در مظانّ خود از كتب ادب و شواهد مانند ديوان حماسه ابوتمام و شرح خطيب تبريزى و اغانى ابوالفرج اصفهانى و خزانة الادب عبدالقادر بغدادى و شعراء النصرانيه از لويس شيخو و المضنون على غير اهله زنجانى و الامالى از سيّد مرتضى و هم از ابوعلى قالى و الشعر و الشعراء لابن قتيبه و الكتاب سيبويه و كامل مبرّد و كتب تفاسير و سِيَر و لغت و غير ذلك كه اِحصاى آن در اينجا فايده ندارد. و روايات مفسران را از منابع خويش جست‌وجو كرديم و اميدواريم به فضل و توفيق خداوند تعالى اين نسخه ما بهترين نسخ مطبوعه باشد و ضمناً ترجمه اشعار را در ذيل صفحه نوشتيم به تلخيص نه لفظ به لفظ و گاهى فوايدى غير ترجمه افزوديم و لغات فارسى غير مأنوس كه در زمان ما متداول نيست تفسير كرديم و اگر روايتى و خبرى در متن كتاب بود كه آن را ضعيف مى‌دانستيم يا فتواى فقهى كه موافق عقيده ما نبود يا جزئيات مسائل ديگر كه نمى‌پسنديديم و صحيح نمى‌شمرديم و بالجمله هر مطلبى كه مطابق عقيده و رأى ما نبود خود را ملزم به ذكر آن نديديم و بيشتر توجّه به توضيح و شرح متن بوديم و سكوت خود را علامت رضايت به معنا و تصحيح مضمون متن قرار نداديم و از خوانندگان عزيز تمنّا داريم هر جا به غلط و سهو اشتباه واقف شوند، چه در تصحيح متن و چه در توضيح حواشى، ما را معذور دارند كه انسان معصوم از خطا نيست به جز آنكه قولش حجّت باشد و از تنبيه بر آن زياده متشكر مى‌شويم. و در خاتمه اين مقدّمه از مدير مكتبه اسلاميه حضرت آقاى حاج سيّد كتابچى و اخوان ايشان بى نهايت تقدير و تشكر مى‌كنيم كه اقتداءً باسلافهم خصوصاً مرحوم مغفور حاج سيّد احمد كتابچى (تغمّده الله برحمته) در طبع و نشر كتب دينى و اعتقادى به بهترين صورت از بذل مال و صرف عمر دريغ ندارند و طلباً لمرضات الله وترويجاً لآثار الائمه عليهم‌السلام در آن مى‌كوشند. وفّقهم الله وإيّانا لكلّ أمر خير بحقّ محمد وآله. وأنا العبد الحاج ابوالحسن بن محمد المدعوّ بالشعراني (عفي منه) علامه شعرانى در پايان جلد سوم كتاب نيز چند صفحه به عنوان «تذكار لازم» بدين شرح آورده است: بسم اللهِ الرَّحمن الرَّحيم چون جلد اول و دويم اين تفسير شريف منتشر گشت چند تن از دوستان كه به نيكى فطرت خويش، نه از لياقت حقير، حسن ظنى داشتند، نامه‌هايى محبت‌آميز نگاشته و از تصحيح و ترجمه ابيات و اعراب آن اظهار رضايت فرمودند و براى تكميل فوايد چند پيشنهاد نيك نمودند كه از انجام آن به عللى عذر خواستيم و براى آنكه حمل بر تقصير نشود به بيان عذر خويش در چند مورد مبادرت ورزيديم. از جمله، يكى از خوانندگان مرقوم داشته است كه در ترجمه ابيات شواهد، بهتر بود همه جا اول لغات غريب را تفسير، آن‌گاه همه شعر را ترجمه مى‌كرديم چنان‌كه در بعضى ابيات بدين طريق عمل شده است. و من عذر خواستم كه خواننده چون اهل فضل و ادب باشد، از ترجمه، معنى لغات غريب را استنباط خواهد كرد و ديگران مطلقا آن قسمت از تفسير كه مشتمل بر دقائق علمى و ادبى است [را] نمى‌خوانند و بهمعانى و قصص اكتفا مى‌كنند و بيش از اين تطويل حواشى مناسب نبود. يكى از دوستان نوشته است: عبارت اين تفسير به شيوه قديم نثر فارسى است، بهتر آن بود كه به عبارت عصرى تبديل مى‌شد. و اين توقع را نامناسب ديدم چون در عبارات ديگران تصرف و تغيير جايز نيست و من خود عبارت آن عصر را بهتر از شيوه نثر امروز مى‌پسندم و آنكه غير مأنوس باشد به اندك ممارست مأنوس مى‌گردد. ديگرى گويد: در اين تفسير و ساير تفاسير نيز روايت ضعيف بسيار است كاش آنها را در حواشى معين مى‌فرموديد كه موجب گمراهى نشود. در جواب گفتيم: گمراهى در اصول دين است اگر كسى به خلاف واقع معتقد باشد، مانند جبر و تفويض و تجسم و عدل و امامت. و در اين تفسير سخن ضعيف در اين مسائل مطلقا نيافتم؛ اما ساير قصص و حكايات، مانند آنكه كشتى نوح چند ذرع بود و از چه چوب ساخته شد؟ و سنگ حضرت موسى عليه‌السلام از كجا به دست او آمد؟ و چشمه‌ها چگونه از آن تراويد؟ و سگ اصحاب كهف چه نام داشت؟ و امثال آن چيزى نيست كه از دانستن و ندانستن آن خللى در دين لازم آيد و كسى كه معتقد به خلاف واقع شود، گمراه باشد يا حديث ضعيفى را صحيح پندارد يا صحيحى را ضعيف شمارد، خداوند در قيامت از او مؤاخذه كند و اگر مثلا ماهى يونس، او را در بحر فارس برده و كسى گمان برد وى را به بحر الروم برد، خداوند او را بر اين عقيده باطل عقاب فرمايد با اين حال اگر روايتى را به قرينه قطعى غير صحيح دانستيم بدان اشارت كرديم. ديگر از نكات لازم آنكه گاهى ابيات شواهد و عبارات ديگر كه در اين تفسير آمده است در كتب ديگر به صورت ديگر آمده، و اختلاف در روايات اشعار بسيار است آن را حمل بر تصحيف نبايد كرد. در ترجمه اشعار به حفظ اصل معنى و سلاست الفاظ و روشنى مقصود بيشتر توجه داشتيم و چون با ترجمه تحت اللفظ مراعات اين امور ممكن نيست از آن اجتناب ورزيده و حتى المقدور كوشيدم مفاد هر كلمه عربى در عبارت فارسىگنجانيده شود. و خود تعجب مى‌كردم چرا ترجمه متن قرآن در تفسير به شيوه عهد مؤلّف نيست و نقل لفظ به لفظ به شيوه عهد صفوى و تبديل حروف غير مستقله به معانى اسم مستقل عبارت وى را سنگين و خشن كرده است و تصور تحريف مى‌كردم تا نسخه بسيار قديم و معتبر به دست آمد متعلق به جناب دانشمند و اديب فاضل آقاى كى استوان (وفقه الله لمرضاته) كه از غايت لطف و مرحمت بى دريغ در اختيار اين بنده گذاشتند و از اين جهت منّتى عظيم دارند بر من و بر خوانندگان، و اين نسخه از اواسط سوره آل عمران است تا مقدارى از سوره مائده، و ترجمه‌هاى آن را ملاحظه كردم، نظر خود را در تحريف نسخه‌هاى جديد صائب ديديم و ترجمه آن را با ترجمه‌هاى مطبوعه سنجيدم فرق بسيار داشت. و ترجمه قرآن در اين قسمت مطابق نسخه ايشان است. اينك از اختلاف ترجمه چند مثال مى‌آوريم: در اوايل سوره مائده آيه وضو را در نسخ جديد چنين ترجمه كرده‌اند: اى آنان كه گرويديد، هنگامى كه برپا شويد به سوى نماز، پس بشوئيد رويهاتان را، و دستهاى خود را تا مرفقها، و مسح كنيد به سرهاى خود و پايهاى خود تا دو كعب، و اگر بوده باشيد جُنب؛ پس غسل كنيد و اگر بوده باشيد بيمار يا بر سفرى يا بيايد يكى از شما را از غائط الى آخره. و در نسخه قديم جناب آقاى كى استوان چنين است: اى آنان كه بگرويده‌اى، چون برخيزى به نماز، بشوئيد رويهايتان و دستهايتان تا بأرشنه، و مسح كنى بر سرهايتان و پايهايتان تا به كعبها، و اگر باشى جنب، غسل بكنى و اگر باشى بيماران يا بر سفر يا آيد يكى از شما به حاجت گاه الخ. و ترجمه مرفق به أرشنه فايدتى است كه از ترجمه جديد فوت شده است. و كلمه ارشنه را گرچه در برهان قاطع و امثال آن نيافتيم، اما ارش كه در آن عهد واحد طول بود و از انگشتان تا آرنج را مى‌گفتند، مؤيد آن است. همچنين ترجمه غائط ـ كه به معنى باغ يا زمين پست است ـ به حاجت گاه نيز از فوايدى است كه در ترجمه جديد مستفاد نمى‌شود. مثال ديگر، ترجمه «وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» در نسخ جديد چنين است: و بترسيد خدا را به درستى كه خدا دانا است به حقيقت سينه‌ها. و در نسخه قديم چنين است: بترسى از خداى كه خدا دانا است به آنچه در دلها است. ناسخ جديد آن را غلط پنداشت و گمان برد اگر «إنَّ» را «به درستى كه» ترجمه نكند در عبارت خلل است و «ذاتِ الصُّدُورِ» را به حقيقت سينه‌ها ترجمه كرد؛ چون ذات به معنى حقيقت است و صدر به معنى سينه؛ اما مفاد عبارت عربى از اين جمله فارسى مفهوم نمى‌گردد و معنى جمله همان است كه در نسخه جناب آقاى كى استوان مرقوم افتاده است. اين نسخه گرچه در ترجمه آيات با نسخ جديد فرق بسيار دارد؛ اما در عبارت متن تفسير كاملا مطابق است و تحريف عمدى در نسخ جديد به عمل نيامده است، مگر سهو كاتب، كه نسخه قديم هم از آن مصون نيست؛ اما گاهى كاتب متعصب شيعى منقبت عظيم در عبارت يكى از مخالفان ديده و دريغ آمدش آن را منسوب به غير ائمه عليهم‌السلام دارد، تغيير داد و تحريف كرد چنان‌كه در صفحه ۴۳۵ از همين جلد در ذيل تفسير آيه «حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً» عبارت نسخه قديم چنين است: عكرمه گفت: مراد به پيغمبران محمّد مصطفى است صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و به صديقان ابوبكر صديق و به شهدا عمر و عثمان و على و به صالحان باقى صحابه الى آخره. و عكرمه ـ قائل اين قول مذهب ـ شيعه نداشت و از او عجب نباشد اين گونه تفسير كند؛ اما كاتب نسخه جديد شيعى متعصب بود دريغ آمدش چنين مدحى درباره خلفا گفتن. آن را تغيير داد چنان‌كه در صفحه مذكور گذشت. عوام مردم اين گونه تحريفات بسيار كنند چون حفظ حقوق ديگران را اگر مانع مقصد خويش بينند واجب نمى‌شمارند بلكه اين گونه خيانت را امر خير و خدمت به دين مبين و مرضى خداوند دانند. و در خاتمه ذكر اين نكته لازم است كه عدد آيات در همه مصاحف مطابق يكديگر نيست و آن شماره‌ها كه جناب آقاى غفارى مصحح كتاب (وفقه الله لمرضاته) در متن قرآن در اين تفسير اختيار كردند مطابق با كشف الايات متداول است كه به جلد اول منضم گرديده است و ممكن است با عددى كه مؤلّف معين فرموده، مطابق نباشد، چنان‌كه در اول سوره بقره صفحه ۵۹ از جلد اول پنج شماره در متن قرآن مطابق چهار آيه به تعيين مؤلّف است و آن را حمل بر تقصير يا قصور نبايد كرد. خداى تعالى همه را به راه خير هدايت فرمايد و توفيق سعادت دهد تا در آنچه رضاى او است بكوشيم. و در خاتمه از ساعيان در نشر آثار خير و مآثر بزرگان دين عموماً و به خصوص جناب آقاى حاج سيد اسماعيل كتابچى، مدير مكتبه و مطبعه اسلاميه، و اخوان گرام ايشان (زاد الله فى توفيقاتهم) غايت تشكر بايد داشت. از بذل مال و صرف وقت و همت بى دريغ ايشان نهايت امتنان بايد نمود كه اقتداء بأسلافهم مفاخر گذشتگان را زنده نگاه مى‌دارند. والحمد للّه على هذه النعمة، والصلاة على الرسول والطاهرين من ولده واهل بيته والصالحين من تابعيه واتباعه الى يوم الدين. حرره الاحقر أبوالحسن المدعو بالشعرانى

.

فصل دوم: چند نمونه از تعليقات عالمانه علامه شعرانى

فصل دوم : چند نمونه از تعليقات عالمانه علامه شعرانىمجموعه‌اى كه پيش رو داريد شامل حدود سه هزار تعليقه بر تفسير روض الجنان در موضوعات متنوع علمى از جمله كلام، حكمت، فقه، اصول، تاريخ، حديث، لغت، ادبيات فارسى، ادبيات عربى، بلاغت و... است. در اين فصل نمونه‌اى از اين تعليقات در هر يك از موضوعات مى‌آوريم:

نقد تفسير روض الجنانعلامه شعرانى بسيارى از روايات و اقوالى را كه شيخ ابو الفتوح نقل كرده شرح مى‌دهد و عبارات عربى آنها را ترجمه مى‌كند و در بسيارى موارد با نگاه عالمانه و نقادانه آنها را جرح و تعديل نموده است. به چند نمونه آن توجه كنيد: ۱. مؤلف ذيل آيه ۲۲ سوره بقره درباره آفرينش آسمان داستانى به اين شرح نقل مى‌كند: راويان اخبار روايت كرده‌اند كه: چون خداى (تعالى) خواست تا آسمان و زمين بيافريند، جوهرى سبز بيافريد چند هفتِ آسمان و هفتِ زمين، آنگه به نظر هيبت بدان جوهر نگريد، از ترس خداى (عزَّوجلّ) گداخته شد، آبى گشت لرزان. آنگه فرمان داد تا از آن آب بخارى و دودى برآمد، از آن دود يك آسمان بيافريد. و خداى تعالى از بهشت گاوى بفرستاد كه او را چهل هزار سُرُو بود و چهل هزار دست و پاى. و آن فريشته قدم بر سَنام آن گاو نهاد، قدمش نيك قرار نگرفت... . ⁽¹⁾علامه شعرانى هم ذيل آن، البته با توجيه عمل ابو الفتوح در نقل اين داستان، مى‌نويسد: اين عبارت نقل عملِ كسى است كه در ضمن كار تجربه آموزد و از اول نداند چه بايد كرد و خداى تعالى چنين نيست. و حديث البته ضعيف است و مطلق خبر واحد در اين ابواب قابل اعتماد نيست و مؤلّف براى تصوير عظمت خلق پروردگار نقل كرده است. ⁽²⁾۲. همچنين هنگامى كه مؤلف در ذيل آيه ۱۰۲ سوره بقره حكايتى نقل كرده است كه در آن نسبت گناه به فرشتگان داده شده است، ⁽³⁾مى‌نويسد: اين حكايات ضعيف است ونسبت معصيت به فرشتگان جايز نيست و آمدن ملائكه به زمين و شهوت رانى كردن و امثال آن مشتمل بر پند و عبرت نيز نمى‌باشد. مؤلّف براى آنكه تفسيرش از قول مفسّران خالى نباشد آورده است. والله العالم. ⁽⁴⁾۳. مؤلف در ذيل آيه ۹۶ سوره آل عمران در مورد فاصله بناى مسجد الحرام و بيت المقدس روايتى به اين شرح نقل مى‌كند: ابوذر غفارى روايت كند از رسول عليه‌السلام كه او را پرسيدند از اوّل مسجدى كه در زمين ساختند براى عبادت، گفت: مسجد الحرام بود، و آنگه بيت المقدّس. گفتند: اى رسول الله! چه مدّت بود ميان ايشان؟ گفت: چهل سال... . ⁽⁵⁾علامه شعرانى در ذيل آن در حاشيه مى‌نويسد: اين روايت ضعيف است؛ زيرا كه ميان حضرت ابراهيم عليه‌السلامكه بناى كعبه نهاد و حضرت داود عليه‌السلام كه آغاز ساختمان بيت المقدس كرد نزديك هزار سال است. ⁽⁶⁾۴. مؤلف ذيل آيه ۱۹۵ سوره آل عمران سخن گفتن بهشت را تأويل به سخن گفتن خازنان بهشت كرده، گويد: عبدالله بن عمرو روايت كرد از رسول عليه‌السلام كه گفت: حق تعالى فرداى قيامت بفرمايد تا بهشت بيارايند و چونان كه عروس را بر داماد عرض كنند، او را بر خلايق عرضه كنند. او گويد: يعنى خازنان او ـ كجايند آنان كه ايشان در ره من جهاد كردند... . ⁽⁷⁾علامه شعرانى تأويل را بر خلاف ظاهر مى‌داند و قياس آخرت به دنيا را صحيح نمى‌داند: تأويلى است بر خلاف ظاهر. چون فرمود بهشت خود سخن مى‌گويد و مؤلّف گويد بهشت خود سخن نمى‌گويد بلكه خازنان بهشت سخن مى‌گويند، و علت تأويل آن است كه بهشتِ آخرت را قياس به باغهاى دنيا كرد. و صحيح آن است كه تأويل نكنيم چون قياس آخرت به دنيا صحيح نيست و شايد در آن عالم بهشت خود سخن‌گوى باشد. ⁽⁸⁾۵ . مؤلف در ذيل آيه ۱۷ سوره هود مى‌گويد: يك روز اميرالمؤمنين عليه‌السلام گفت: بر منبر كوفه: بپرسى مرا از پيش آنكه مرا نيابى، كه علم از ميان پهلوهاى من موج مى‌زند اگر راه يابد، و الا مرا نپرسى از هيچ گروهى باغى و ديگرى هادى، و الا خبر دهم شما را به هادى ايشان و باغى اشان و سايق ايشان و قايد ايشان تا به روز قيامت. ابن الكوّا بر پاى خاست، گفت: ما ادّعى مِثْلَهُ نَبىٌّ ولا وَصىٌّ؛ چنين دعوى هيچ پيغامبر نكرد و هيچ وصىّ پيغامبر. اميرالمؤمنين گفت: غرض تو علم نيست، تعنّت است، گفت: دستور باش تا سؤال كنم؟ گفت: سَلْ تَفَقُّهاً ولا تَسْأَلْ تَعَنُّتاً؛ چيزى كه پرسى بر سبيل تفقّه بپرس و بر سبيل تعنّت مپرس. وَسَلْ عَمّا يَعْنيك؛ و چيزى بپرس كه تو را به كارآيد، گفت: جز چيزى نمى‌پرسم كه مرا به كار است، گفت: بپرس. گفت: اخْبِرنى ما... «الذّاريات ذَرْوًا» ⁽⁹⁾، قال تلك الرّياحُ... . گفت: خبر ده مرا من قوله تعالى: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً» ⁽¹⁰⁾، گفت: اهل حروراءاند، يعنى خارجيان. گفت: خبر ده مرا از مجرّة، قال: اَشْراجُ السَّماءوَمنها هَبَطَ الْماءُ المُنْهَمِرُ. ⁽¹¹⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: در بحار از كتاب الغارات ابراهيم الثقفى اين حديث را روايت كرده و به جاى شراج، شرج به صيغه مفرد آورده است و شرج مجراى آب است از كوهسار به دشت. و در روايت آمده است كه آبى از مجراى سيل شراج الحره مى‌آمد زبير به مردى انصارى در آن اختلاف كردند پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهفرمود: با زبير تو آن را حبس كن تا به پايه ديوار رسد آن‌گاه براى انصارى رها كن. ⁽¹²⁾و در روايت است كه بستگان معاويه با اهل مدينه در شرج حره مقاتله كردند و در اينجا گويد مجره يعنى كهكشان مجراى سيل آسمان است، يعنى اين خط سفيد در ميان ستارگان مانند مجراى سيل است در زمين سنگلاخ چنان كه ما آن را به راه كاه كشان اعنى برندگان كاه تشبيه مى‌كنيم. در بحار گويد: ريزش آب در زمان طوفان نوح از آن بود و البته بايد گفت اين زياده از راويان است و الحاق به روايت شده و يكى از آنان ذهنش به طوفان نوح رفته و آن را ملحق كرده است و ديگرى باز تصرفى بيش از اين كرده و گويد: مجره اثر شكافى است كه در زمان نوح در آسمان پديد آمد و باز به هم پيوست. بارى اميرالمؤمنين عليه‌السلام مجره را تشبيه به مجراى آب كرده و هر كس چيزى فهميده و در نقل به معنى شبهاتى پديد آمده است. ⁽¹³⁾۶ . مؤلف در ذيل آيه ۲۸ سوره كهف مى‌گويد: عبد اللهِ عبّاس گفت: آيت در عيَيْنة بن حِصْن الفزارىّ آمد كه او به‌نزديك رسول آمد پيش از آنكه ايمان آورد جماعتى درويشان به‌نزديك رسول بودند، چون: سلمان پارسى و عمّار و خبّاب و عامر ابن فُهَيْرَه و مِهْجع و صُهيب. ⁽¹⁴⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: سوره كهف به اتفاق مكى است و سلمان فارسى در مدينه پس از هجرت حضرت خدمت پيغمبر مشرف گرديد؛ پس اين روايت صحيح نيست. ⁽¹⁵⁾

.

. .

. .

. .

نقل مواعظ و اقوال صوفيه!شيخ ابو الفتوح رازى در ذيل بسيارى از آيات، جابه‌جا، به موعظه پرداخته و در بسيارى از موارد از مشايخ صوفيه، گاهى با بردن نام آنها و گاهى بدون نام، مطالبى نقل كرده است. مرحوم شعرانى هم در توجيه اين كار ابو الفتوح برآمده و چند جا توضيحاتى داده است: ۱. در ذيل آيه ۱۳۹ سوره بقره مؤلّف «فصلى در اخلاص از كلام علما و مشايخ» ترتيب داده است، ⁽¹⁾و علامه شعرانى در حاشيه چنين مى‌گويد: مؤلّف از نقل كلام مشايخ صوفيه احتراز نمى‌جست؛ چون بسيارى از آنان شيعى و متشرّع بودند و سخنان عالى گفتند. و تنفّر از آن صوفى روا است كه از حدود شرع پاى فراتر نهد و بدان مقيّد نباشد. ⁽²⁾۲. نيز مؤلف در ذيل آيه ۲۸۶ سوره بقره مى‌نويسد: يكى از جمله صالحان نام او خبّاب گفت: به مجلس ذوالنّون مصرى حاضر آمدم در فُسطاط مصر، حَزْر كردم حاضران را كه هفتاد هزار مرد بودند. او در محبّت خداى سخن گفت، يازده جنازه برگرفتند [از مجلس او]. ⁽³⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌گويد: پيش از اين گفتيم مؤلّف كتاب از گفتار مشايخ صوفيه بسيار در اين تفسير آورده است؛ چون در آن عهد تنفر علماى شرع از تصوف و احتراز متصوفه از علماى شرع مانند عهد ما نبود و هر چه متضمن عبرت و موعظه و تعليم راه خدا و تذهيب نفس باشد روايت مى‌كردند از هر كس، و سخن از عشق حقيقى و محبت خدا هم مخالفت مذاق اهل شرع نيست. ⁽⁴⁾۳. مؤلف در ذيل آيه ۴۶ سوره رحمن مى‌نويسد: «ابراهيم ادهم گفت: سالى به حج مى‌رفتم...». ⁽⁵⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌گويد: چنان‌كه گفتيم، مؤلف سخنان نيكو را از مشايخ صوفيه نقل مى‌كند و آن نفرت كه پس از دوران صفويه از متصرفه در ميان خلق پديد آمد به سياست مخالفان آنان پديد آمد و پيش از آن به اين شدت نبود و مَساوى اعمال ايشان مانند مَساوى و عيوب ساير طوايف ذكر مى‌شد. ⁽⁶⁾۴. مؤلف در ذيل آيه ۱۵۹ سوره آل عمران مى‌گويد: ... بهلول مجنون را گفتند: بنده كى متوكّل باشد؟ گفت: آنگه كه از خلق غريب شود و به حق قريب، و حاتِم أصمّ را گفتند: حدّ توكّل تو كجاست؟ گفت: بناى آن بر چهار چيز است... . ⁽⁷⁾علامه شعرانى در حاشيه درباره بهلول مى‌نويسد:«بهلول از عقلاءِ مجانين معروف است، معاصر هارون بود و صوفيه او را از بزرگانِ خود مى‌شمارند». ⁽⁸⁾و درباره حاتم بن علوان اصم مى‌نويسد: «او از مردم بلخ است و معاشر شقيق بلخى بود و در سال ۲۳۷ درگذشت». مرحوم شعرانى در ادامه حاشيه مى‌نويسد: اگر گويى: مؤلّف چرا از مشايخ صوفيه روايت كرده است؟ گوييم: همه آن مردمى كه صوفيه از مشايخ خود مى‌شمارند بدعت گذار نبودند بلكه آنان حضرت امام محمد باقر عليه‌السلام و امام جعفر صادق عليه‌السلام و ديگر ائمه رانيز از مشايخ خود شمرند. ديگر آنكه سخن حق را از هر كس بايد فرا گرفت كه «الحكمة ضالّة المؤمن»؛ چنان كه اصوليان و محدثين و علماى عربيت و قرائت اصطلاحات از اهل سنت گرفته‌اند، مثل صحيح و موثق و ضعيف و اجازه و مسند و مرسل و مناوله و وجاده و مدابجه و غير ذلك. به هر حال، صوفيان در عهد مؤلّف چنان منفور نبودند كه در عهد ما؛ چون بدعت در اين عهد بيشتر است. ⁽⁹⁾۵ . مؤلف در ذيل آيه ۲۰۰ سوره آل عمران مى‌نويسد: « ... وقالَ سرىّ السَّقطىّ: اِصْبِرُوا على الدين رجاءَ السَّلامَةِ». ⁽¹⁰⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: سرى بن مغلس سقطى خالِ جنيدِ بغدادى است. او از مشايخ صوفيه است و در سال ۲۵۱ در بغداد درگذشت و گويند مردم را به كسب و طلب رزق دعوت مى‌كرد و از سؤال و قبول هديه منع مى‌نمود و مى‌گفت دين را مايه كسب قرار ندهيد. گويند مرض سعال داشت، كسى حبّ سرفه براى او فرستاد، به هديه نپذيرفت و گفت من مردم را نهى مى‌كنم از اين كه روزى به دين طلب كنند، چگونه خود چنين كنم. و اين جمله را گفتيم تا بدانند معنى سلوك و تصوف ترك حرفه و كار نيست. و هم از سخنان او است كه دل فقير چگونه به نور الهى روشن شود و حال آنكه شكم را از مال تاجران حرام خوار و ظلمه و رشوه گيران پر مى‌كنند. راستى كه سالك طريق حق اگر راستگوى باشد دوست خدا است و ظلمه بدترين دشمنان خدا. او چگونه خود را نزد دشمن ذليل كند. ما گوييم اين همه مناسب آن عهد است و اما به عهد ما مدعيان تديّن و تهذيب و تقوا خود متصدّى ظلم و خودشان خراج ستانند. ⁽¹¹⁾

.

. .

مقدمه تفسير

ناسخ و منسوخمؤلف در زمينه «نسخ آيات» نظر خاصى دارد و چندين جا در تعليقات نكاتى را متذكر شده است: ۱. مؤلف در ذيل آيه ۲۴۱ سوره بقره مى‌گويد: «وَ لِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ» ، سعيد بن الْمُسَيَّب گفت: اين آيت منسوخ است بِقَوْلِه تَعالى: «فنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ» ، و به‌نزديك ما اعتبار كنند اگر هر دو آيت به يك جا آمده باشند مخصوص بود و منسوخ نبود، و اگر آن آيت پيش از اين آمده باشد اين منسوخ بود... . ⁽¹⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: بعض اهل حديث در ناسخ و منسوخ قرآن مبالغه كرده و چنان آن را بزرگ مى‌دارند و تهويل مى‌كنند كه قرآن را اعتبار نماند و حديث را ترويج كنند. گويند از بس در قرآن ناسخ و منسوخ است و محكم و متشابه و عام و خاص، به ظاهر آن تمسّك نمى‌توان كرد. و جواب آن را علما در كتب اصول گفته‌اند. و ما در اينجا گوييم: ناسخ در قرآن هست و منسوخ در قرآن نيست و هر آيه كه در قرآن موجود باشد حكم آن منسوخ نشده غير همين آيه و دو آيه ديگر كه مشهور و متواتر است و موجب اشتباه كسى نخواهد شد. هر چه در شريعت، حكمِ منسوخ باشد پيش از نسخ در قرآن نبوده است، بلكه به سنت ثابت شده و به قرآن مرتفع گرديده است. ⁽²⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۱۰۱ سوره نساء نسخ قرآن با سنت را جايز نمى‌شمارد، ⁽³⁾مرحوم شعرانى نيز در توضيح و تأييد مؤلف گويد: به مذهب مؤلّف اين تفسير و بسيارى از علماى ما به خبر واحد عمل نمى‌توان كرد نه در اصول‌الدين و نه در فقه. و جماعتى عمل به آن را در فقه جايز مى‌شمارند و در اصول‌الدين جايز نمى‌دانند. و حق آن است كه نسخ قرآن به خبر واحد جائز نيست، هرچند خبر واحد حجت باشد؛ چون ائمه عليهم‌السلام به ما دستور دادند هر خبر مخالف قرآن ديديم آن را رد كنيم. ⁽⁴⁾

[مقدمه تفسير]روض الجنان: فصل، در اقسام معانى قرآن و بيان تفسير او كه چند وجه باشد ... اكنون بدان كه درست شده است به روايات صحيح كه تعاطىِ تفسيرِ قرآن نشايد كرد و اقدام كردن بر بيان و شرح آن، الاّ به اخبار و آثار از رسول عليه‌السلام و از ائمّه حق؛ چه قول ايشان نيز مسند باشد به رسول خدا (عليه وعلى آله السلام) . و به رأى خود تفسير نشايد كردن؛ چه از طريق خاص و عام اين خبر روايت كرده‌اند كه، رسول عليه‌السلام گفته است: مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأيِهِ وَاَصابَ الْحَقَّ فَقَدْ اَخْطَأ؛ هر كه تفسير قرآن كند به رأى خود، و قول او به اتّفاق موافق حق باشد، او مُخطى است. ⁽⁵⁾۱. علامه شعرانى: تفسير به رأى آن است كه مقصود از آيه معلوم نباشد و بخواهيم آن را معلوم كنيم؛ نه چنان‌كه عوامِ اهل حديث پنداشته‌اند. ⁽⁶⁾روض الجنان: فصل، در اقسام قرآن بدان كه اقسام قرآن از شش وجه بيرون نيست: «مُحْكم» است و «مُتَشابه»، و «ناسخ» و «منسوخ» و «خاص» و «عام». ... امّا حدِّ «ناسخ» و حقيقت او، هر دليلى باشد شرعى كه دليل كند بر زوال مثل حكم ثابت به نصّ اوّل در مستقبل روزگار بر وجهى كه اگر نه آن بودى ثابت بدى به نصّ اوّل با تراخى‌اش از او. براى آن گفتيم دليل شرعى، كه اگر دليل عقلى پيدا شود بر زوال مثل حكم ثابت به نصّ در مستقبل، آن را نسخ نخوانند. نبينى كه مكلّف چون عاجز شود يا عقلش زايل شود، عبادات از او ساقط گردد به دليل عقل، و آن را ناسخ نخوانند، و براى آن گفتيم كه: به زوالِ مثل حكم، و نگفتيم بر زوال حكم، براى آنكه اگر نفس به آنچه بدو امر كرده باشد منسوخ كند بَدا باشد، و بَدا بر خداى تعالى روا نبود. ⁽⁷⁾۲. علامه شعرانى:بعضى اهل حديث از متأخّرين گويند بداء در دين شيعه هست و به علماء سابق طعن و ردّ بسيار زدند؛ حتى خواجه نصيرالدين طوسى را كه در نقد المحصل انكارِ بداء كرده نسبت به جهل داده‌اند كه از احاديث آل محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبى‌خبر بود. با اين حال، ما هر يك از علماء بزرگ را كه مى‌شناسيم بداء را انكار كرده، حتى اهل حديث هم آن را به وجهى تأويل كرده است و نزاع آنها با علما به نزاع لفظى راجع مى‌شود. ⁽⁸⁾روض الجنان: فصل، در نامهاى قرآن و معانى آن بدان كه: خداى تعالى اين كتاب را در قرآن به چند نام برخواند: «قرآنـ»ش خواند و «فرقان» و «كتاب» و... . و... قَتاده مى‌گويد: اصل او [كلمه «قرآن»] «مِنْ قَرَاْتُ الشَّىْ‌ءَ» اِذا جمَعْتَهُ وَضَمَمْتَ بَعْضَهُ إلى بَعْض»، و اصل او از جمع باشد، چنان‌كه عمرو بن كلثوم گفت: ذِراعَي عَيْطَلٍ أدْماءَ بِكْرٍهِجانِ اللّوْنِ لَمْ تَقْرَأ جَنِينااَىْ لَمْ تَضُمَّ رَحِمَها على جَنينٍ، يعنى رحم خود بر هيچ بچّه جمع نكرد. وصف شترى مى‌كند كه هرگز بار نگرفت. ⁽⁹⁾۳. علامه شعرانى: العَيطَل: الطَويل العُنُق. الأدماء: البَيضاء. و اين بيت از معلّقات سبع است؛ يعنى: دو ذراع شترى دراز گردن و سفيد، فرزند نياورده و سپيد رنگ كه رحم او بر جنين فراهم نگشته است. ⁽¹⁰⁾روض الجنان: و «كتاب» به معنى مكاتبت سيّد باشد بنده‌اش را، في قوله تعالى «وَ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ...» ⁽¹¹⁾، و اين مصدر «فاعل» باشد به معنى «مُفاعَلَه»، چون: جدال، و خصام، و قتال، به معنى «مُجادله»، و «مُقاتله»، و «مُخاصمه» و اصل او جمع باشد، من قولهم: «كَتَبْتُ الْبَغْلَةَ اِذَا جَمَعْتَ بَينَ شَفْرَتيها بِحَلْقَةٍ» ⁽¹²⁾. ۴. علامه شعرانى: حلقه بر فرج استر مى‌بستند تا دو جانب آن از هم دور نگردد و حيوان نر به او مواقعت نتواند كرد. ⁽¹³⁾روض الجنان: فصل در ثواب خواننده قرآن ... بعضى زنان رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت كنند كه گفت: حَمَلَةُ الْقُرْآنِ هُمُ الْمَحْفُوفُونَ بِرَحْمَةِ الله تَعالى... ولمُستمِع آيَةٍ مِنْ كِتاب اللّهِ تَعالى خَيْرٌ مِنْ ثَبيرٍ ذَهَباً ⁽¹⁴⁾. ۵. علامه شعرانى: بزرگ‌ترين كوه مكه و آن بر وزن «امير» باشد، و اهل مشعر چون ببينند آفتاب بر اين كوه افتد به منى روند. ⁽¹⁵⁾روض الجنان: خبرى ديگر، ابو سَعيد خُدْرىّ روايت كند از رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه گفت: روز قيامت منبرهايى از نور بنهند و نزديك هر منبرى شترى از شتران بهشت بدارند، آنگه منادى از قِبَل رَبّ العزّه ندا كند: كجااند حاملان كتاب خداى تعالى؟ بر اين منبرهاى نورنشينى كه شما را ترس و اندوهى نيست تا خداى تعالى حساب خلقان بكند. آنگه ايشان را بر آن شتران نشانند و به بهشت برند. ⁽¹⁶⁾۶. علامه شعرانى: يعنى نشينيد. و چون ابدان اهل قيامت بسيار لطيف است بر نور توانند نشست. ⁽¹⁷⁾

.

جمع و تدوين قرآندر مورد جمع و تدوين قرآن علامه شعرانى نظرش اين است كه سوره‌هاى قرآن را خودِ پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبه دستور جبرئيل مرتب كرد و مؤيد آن اين است كه پيغمبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به بعضى سوره‌ها با نام آنها اشاره مى‌كرد. مؤلف ذيل آيه ۲۸۱ سوره بقره مى‌نويسد: ... ابوصالح روايت كند از عبداللهِ عبّاس كه گفت: چون آيت فرود آمد، جبريل عليه‌السلامگفت، خداى تَعالى مى‌فرمايد كه: اين آيت بر سر دويست و هشتاد آيت از سورة البقرة بنه... . ⁽¹⁾علامه شعرانى در حاشيه چنين توضيح مى‌دهد: تأييدِ آن مى‌كند كه سوره‌هاى قرآن را خود پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دستور جبرئيل مرتب كرد. و بقره همين اندازه آيه داشت كه هست و اين معنى در احاديث متواتر است كه پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهنام سوره‌هاى قرآن را مى‌برد و اسامه را بر لشكرى امير ساخت، چون سوره بقره از حفظ داشت و در قرآن كريم است «فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ» ⁽²⁾يا «فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ» ⁽³⁾. و اينكه بعضى اهل حديث گويند قرآن آيات متفرقه بود بعد از رحلت آن حضرت جمع كردند صحيح نيست، شايد سوره‌ها را در مصحف جمع كردند نه آيات را در سور. ⁽⁴⁾

.

ترجمه آيات قرآن در تفسير روض الجناننظر علامه شعرانى در مورد ترجمه ذيل آيات در تفسير ابو الفتوح اين است كه كاتبان در اين ترجمه‌ها بسيار تصرف كرده‌اند و كلمات نامأنوس را تبديل به كلمات مأنوس كرده‌اند: ۱. در آيه زير «اُعدّت»، «بجاراند» ترجمه شده به اين شرح: «وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ» ⁽¹⁾؛ و بشتابيد به آمرزش از خدايتان و بهشتى كه پهناى آن آسمان و زمين بود كه بجاراند براى پرهيزگاران. ⁽²⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: «بجاردن» را به معنى آماده كردن بسيار استعمال كرده است و بايد دانست كاتبان و ناسخان در ترجمه‌هاى زير خط قرآن تصرف بسيار كرده‌اند و هر چه سخن سست و عبارات غلط و لغات نادرست در ترجمه ديده شود از شيخ ابوالفتوح نيست. ⁽³⁾۲. نيز آيه ۱۵۸ سوره آل عمران چنين ترجمه شده است: «وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لاَإِلَى اللّهِ تُحْشَرُونَ» ؛ و اگر بميريد يا كشته شويد هر آينه وا خداى گرد آورند شما را. ⁽⁴⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: كاتبان فارسى زبان خويشتن را در هر گونه تصرف مجاز مى‌دانند و هر لفظ غير مأنوس را به كلمه ديگر مأنوس تبديل مى‌كنند با آنكه تصرف در سخن و كتاب ديگران مانند تصرف در مال و جان آنها جايز نيست. ترجمه‌هاى فارسى زير آيات كه در نسخ تفسير ابوالفتوح (عليه الرحمة) آمده همه مسخ شده است، چون خود عبارت قرآن را پيش نظر داشتند مى‌توانستند در ترجمه تغيير دهند.از جمله در ترجمه اين كلمه را (واخداى) نپسنديدند و به كلمه ديگر (سوى حكم خدا) تبديل كردند و نيز عبارت «درشت خوى سطبر دل» را در ترجمه «فَظّا غَليظَ القلب» به «زشت خوى سخت دل» تغيير دادند و ما را دسترسى به عبارت اصلى شيخ ابوالفتوح نبود جز مقدارى از آنكه از روى نسخه قديمى دو جزءِ كتاب متعلق به جانب آقاى كى استوان (وفقه الله تعالى) تصحيح كرديم و اين نسخه چون قديمى است به ترجمه‌هاى آن اعتماد بيشتر بود. ⁽⁵⁾

.

قرائت و رسم الخط قرآنمؤلف در بسيارى موارد درباره وجوه قرائت آيات و رسم الخط قرآن بحث كرده است. علامه شعرانى هم حواشى بسيارى در اين مورد دارد كه چند مورد آن را در اينجا مى‌آوريم: ۱. مؤلف در ذيل آيه ۳۸ سوره مائده مى‌نويسد: قَولُهُ: «وَ السّارِقُ وَ السّارِقَةُ...» سيبويه گفت نصب اينجا در عربيت بهتر باشد و كذلك و قوله: «الزّانِيَةُ وَ الزّانِي» و در شاذ عيسى بن عمر به نصب خواند و اين خلاف آن است كه قراء بر اويند و رفع او بر ابتداست و خبر او فأقْطَعُوا است... . ⁽¹⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: فقهاى اسلام گويند: اگر در قرآن وجهى در عربيت جايز باشد اما قرّاء نخوانده باشند و قرائت آن متواتر نباشد جايز نيست. بعض علماى متأخر كه آن را جايز شمرده‌اند قولشان معتمد نيست و به مخالفت آنان اعتنا نبايد كرد؛ چون قول كسى را كه در علمى بصيرت ندارد در هيچ مذهب و هيچ صناعت معتبر نشمرده‌اند و شايد كسى اهل لغت و نحو و طب و نجوم و غير آن نباشد و لغت غلطى را صحيح پندارد و استعمال كند يا ماضى را به جاى مستقبل يا دواى مفيدى را مضر داند يا زهره را نزديك‌تر از ماه شمارد، قول آنان را در اقوال نبايد شمرد. همچنين كسى كه از قاعده قرائت و علم قرآن بى بهره است، اگر تجويز كند قرآن را مطابق علم نحو بدون تواتر از قرّاء و نقل آن مى‌توان خواند، قول او معتبر نيست. ⁽²⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۹۵ سوره نحل مى‌نويسد: «إِنَّما عِنْدَ اللّهِ» ؛ كه آنچه به‌نزديك خداست شما را بهتر است از ثواب خداى (جلّ جلاله) اگر شما دانى. و «ما» موصوله است براى آنكه «ما» از «إنَّ» جدا بايد نوشتن كه اسم است و آنجا كه «ما» كافّه بُوَد و حرف باشد پيوسته نويسند، فَرْقاً بَيْنَهُما، وَهذا مِنْ عِلم الخطِّ. ⁽³⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌گويد: اما در رسم‌الخط قرآن تعبد و متابعت نسخ اوليه قرآن واجب است واين نكته را مراعات نبايد كرد، مثلاً «انما» درهمه جاى قرآن بايد موصول نوشته شود مگر در «إِنَّ ما تُوعَدُونَ لاَتٍ» ⁽⁴⁾در سوره انعام كه قرآنهاى قديم از زمان پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهكه مقطوع نوشته بودند و بايد متابعت كرد و در اين آيه نحل چون مصاحف از آن عهد هر دوگونه نوشته شده براى ما هر دو وجه جايز است. وحكم در هر كلمه كه به ما متصل شود مانند أينما و كلّما و بئسما و حيثما همين است كه متابعت بايد كرد. و عجب آنكه «فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ» در آيه ۱۰۹ بقره متصل است «أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللّهُ جَمِيعاً» در آيه ۱۴۲ همان سوره منفصل به فاصله يك ورقه و دليلى جز متابعت ندارد. ⁽⁵⁾۳. مؤلف در ذيل آيه ۳۹ سوره حج مى‌نويسد: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ» ؛ دستورى دادند آنان را كه كالزار مى‌كنند. مدنيان و بصريان خواندند، و از كوفيان عاصم: «اَذِنَ»، به فتح «الف» اضافة الى الله تعالى، اَىْ اَذِنَ اللّهُ، و باقى قرّاء خواندند عَلى الفعل المجهول به ضمّ «الف». ⁽⁶⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌گويد: سهوى است از ناسخان كتاب يا تصرفى از آنان در عبارت؛ چون عاصم و مدنيان و بصريان به ضمّ الف خواندند و ديگر قرّاء به فتح آن، عكس آنچه در اينجا مذكور است. ⁽⁷⁾۴. مؤلف در ذيل آيه ۱۳ سوره سبأ مى‌نويسد: «اعْمَلُوا آلَ داوُدَ» ، گفت: عمل صالح كنى اى آل داود بر سبيل شكر؛ و نصب او مفعول‌له است دون مفعول به. «وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ» ، آنگه گفت: از بندگان من كم اند كه شكر كنند. جمله قّرا به فتح «يا» خواندند از عِبادى، مگر حمزه كه او به اِرسال «يا» خواند. ⁽⁸⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: يكى از آنجايها كه «ياء» متكلم بر دو وجه قرائت شده است اين كلمه است و در هر جا كه به يك وجه قرائت كردند وجه ديگر جايز نباشد به اتفاق علما. و گروهى در زمان ما كه دراين امور بصيرت ندارند گويند هرچه در عربيت جايز است بدان قرائت توان كرد اگر چه هيچ يك از قراء نخوانده باشند. بنا به رأى اينان، هر «ياء» متكلم را ـ و العياذ بالله ـ به دو وجه قرائت توان كرد. ⁽⁹⁾۵ . مؤلف در ذيل آيه ۲۰۷ سوره بقره مى‌نويسد: «كسائى در همه قرآن امالت كند «مَرْضاتِ اللّهِ» خواند». ⁽¹⁰⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: ... من خود در حاشيه كتاب مجمع البيان در ذيل اين آيه نوشته‌ام كه مرضات در مصاحف به تاء نوشته شده است براى متابعت مصاحف عهد نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهتا خط قرآن از آن صورت كه بود متغيّر نگردد و توهم تصحيف در قرآن نرود و كسائى تنها اين كلمه را اماله كرده است و به ها وقف نموده و ديگران به «تاء» وقف كردند. انتهى مترجما. ⁽¹¹⁾۶ . مؤلف در ذيل آيه ۲۳۳ سوره بقره مى‌نويسد: و ابان روايت كند از عاصم: لا تُضارِرْ والِدَةٌ، و فكّ ادغام و كسر «را» بر آنكه اسناد فعل با والده باشد. ⁽¹²⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: عاصم از قراء سبعه است كه قرائت آنان متواتر است و خواندن آن به اجماع جايز وليكن چون اين قرائت از عاصم متواتر نيست و از شواذ محسوب است قرائت آن جايز نيست. و از اينجا معلوم گرديد كه همه آنچه از هفت قارى مشهور روايت شده است متواتر نباشد و شواذّ آنها مانند شواذّ ديگران است. ⁽¹³⁾

.

سوره فاتحة الكتاب

سوره فاتحة الكتابروض الجنان: و در خبر بعثت چنين آمد كه: اوّل سورت كه از قرآن فرو آمد، اين سورت بود. ابُو مَيْسره عمرو بن شُرَحْبيل روايت كند كه: رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عادت داشتى كه برفتى و تنها بر كوه حِراء بنشستى و در آلاء و نعماء حق تعالى تأمّل مى‌كردى. يك روز بر عادت خود نشسته بود، سايه‌اى بر رسول (عليه الصَّلاة والسّلام) افتاد. بر نگريد تا خود چيست! شخصى را ديد پرها باز كرده همه روى آسمان بپوشيده و ندا مى‌كرد: السّلام ُ عَلَيْكَ يا مُحَمَّدُ! اِقْرَأْ؛ بخوان. و رسول گفت: من پيش از آن اين آواز شنيده بودم به چند بار، و كسى را نمى‌ديدم. ترسيدم كه مبادا كه مرا در عقل تخليطى باشد. خديجه را مى‌گفتم كه حال چنين است... . ⁽¹⁾۷. علامه شعرانى: بعض علما اين روايت را به اين تفصيل نمى‌پذيرند؛ چون پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نبايد در وحى و جبرئيل شك كند و احتمال تخليط در عقل خويش دهد. و اين گمان شايد براى خديجه يا ديگرى اتفاق افتاده باشد؛ چون پيغمبر را بدان حال ديد و قصه از او شنيد نزد پسر عمّ خويش رفت و قصّه بگفت. ⁽²⁾روض الجنان: ... و اين سورت بخشيده است ميان خداى تعالى و بنده. ⁽³⁾۸. علامه شعرانى: يعنى اين سوره قسمت شده است ميان خدا و بنده. ⁽⁴⁾روض الجنان: ... كودكى از كودكان ايشان در كُتّاب اين سورت بخواند. ⁽⁵⁾۹. علامه شعرانى: كُتّاب به صيغه مبالغه مكتب‌خانه است؛ چنان‌كه سعدى گويد: «پيرانه سر آمدم به كُتّاب». ۶

.

آيَةُ التَّسمِيَة۱. «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»

روض الجنان: خالد بن الوليد با لشكرى به زير حصن حيره فرو آمد و گفت: مردى عاقل را به من فرستى تا با او سخنى گويم. عبدالمسيح بن نُفَيلَة الغَسّاني را بر او فرستادند، و او از جمله معمّران بود. چون بيامد، خالد دروى نگريد، گفت: مِنْ أيْنَ أقصى أَثَرِكَ اَيُّهَا الشَّيخُ؟ قال: مِنْ ظَهْرِ أبي، قال: مِنْ أينَ خَرَجْتَ؟ فقال: مِنْ بَطْنِ اُمّى. قال: علامَ أَنْتَ؟ قال: عَلَى الاَرض. قال: فيم اَنْتَ؟ قال: في ثِيابى. قالَ: ابنُ كَمْ اَنْتَ؟ قال: ابْنُ رَجُلِ واحدٍ... . ⁽¹⁾۱۰. علامه شعرانى: دو سؤال اول از قبيله و نژاد او است و سؤال سيم و چهارم از اينكه بنا بر صلح و تسليم دارى يا جنگ و در سؤال پنجم «ابن كم أنت»؛ يعنى چند ساله‌اى؟ ⁽²⁾روض الجنان: [در بيان ادله اثبات آيه بودن بسمله اوايل سوره‌ها از جمله مى‌گويد: ]طريقى ديگر اعتبارى آن است كه، اين آيت از چهار وجه بيرون نيست: يا براى اوّل سوره نبشتند... . ⁽³⁾۱۱. علامه شعرانى: يعنى خودِ ناسخان نوشتند بى آنكه از آسمان فرود آمده باشد، مانند «سورة فلان و هي مدينة أو مكّية» كه مردم بالاى هر سوره مى‌نويسند، در آن زمان هم صحابه براى آنكه معيّن باشد اولِ سوره از اينجا است نوشتند. و اين احتمال صحيح نيست براى آنكه در اولِ برائت ننوشتند. ⁽⁴⁾روض الجنان: [در بيان يكى ديگر از ادله اثبات جزء قرآن بودنِ آيه بسمله ـ به ويژه در سوره حمد ـ مى‌گويد:] وجهى ديگر آن است كه: «أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ...» ، آيتى شمرند و ابتدا به «غَيْرِ» كنند، نيكو نباشد در علم نحو. ⁽⁵⁾۱۲. علامه شعرانى: يعنى به كلمه غير در «غَيْرَ الْمَغْضُوبِ» ابتدا نشايد كرد؛ چون يا مجرور است چنان‌كه قرائت مشهور است ـ يا منصوب. ⁽⁶⁾روض الجنان: ابراهيم بن يزيد گفت: عمرو بن دينار را گفتم فضل رَقاشىّ مى‌گويد: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» ، نه از قرآن است. گفت: چه دلير است بر خداى تعالى، أَىْ سُبْحانَ اللّهِ! من از سعيدِ جُبَير شنيدم كه او گفت از عبداللهِ عبّاس شنيدم كه از رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه گفت: علامت آنكه من بدانستمى كه سورت تمام شد، آن بودى كه جبريل عليه‌السلامبيامدى، و در اوّل سورت ديگر «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» آوردى به من. ⁽⁷⁾۱۳. علامه شعرانى: چون «بسم الله» را از آسمان جبرئيل فرود آورد، پس از قرآن است و بايد تلاوت شود. ⁽⁸⁾روض الجنان: أُمِّ سَلَمه (رحمة الله عليها) گفت: رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چون نماز كردى، قرائت چنين خواندى: «بِسْمِ اللهِ الرّحْمنِ الرَّحيمِ * اَلْحَمْدُ لِلّهِ ربِّ الْعآلمينَ، الرَّحْمنِ الرَّحيمِ * مالكِ يَوْمِ الدّينِ» ، يعنى آيت آيت مقطّع كردى و به هر سر آيتى وقفى كردى تا آنگه كه هفت آيت بشمرد عددِ اعراب. ⁽⁹⁾۱۴. علامه شعرانى: يعنى با انگشت هفت آيه بشمرد و مانند عرب عقدِ انامِل كرد. ⁽¹⁰⁾روض الجنان: اگر گويند: اسم را اشتقاقش از «سُمُوّ» باشد، چه معنى دارد كه معنى «سِمَت» بر اسم مَخيل است كه اسم مسمّى را علامت باشد؟ ⁽¹¹⁾۱۵. علامه شعرانى: يعنى در كلمه «اسم» معنى سمة كه علامت است ـ مندرج است و به خيال متبادر مى‌شود. ⁽¹²⁾روض الجنان: ابن دُرسْتَوَيْهْ گفت: «الله»، خداى (جلّ و عزّ) به مثابه اسم علم است. و ابن كَيْسان گفت: لقب است، و قول ايشان به معنى متقارب است، و لقب درست نيست براى آنكه لقب بر خداى تعالى روا نبود، لقب بر آن روا بود كه غيبت و حضور بر او روا بود، چه لقب در غيبت، بدل اشارت است در حضور. درست آن است كه از اسماء مفيده است... ⁽¹³⁾. ۱۶. علامه شعرانى: كذا و كلمه صحيح كه به جاى كلمه «مفيده» واقع بوده نمى‌دانيم، اما به قرينه مى‌فرمايد: «الله» در اصل عَلَم نبوده و معنى جنسى داشته است اما در اصطلاح خاصْ براى نام خدا گرديده و مانند عَلَم شده است. و محتمل است كه در نسخه اصل «از اسماء مشتقّه» بوده، تصحيف شده. ⁽¹⁴⁾روض الجنان: اين اقوال اهل لغت است از طريق اشتقاق. فامّا از طريق تحقيق معنى، اين لفظ در اصطلاح: «الله»، نام ذاتى است قادر بر اصول نعم چون با مكلّفان بكند از ايشان مستحق عبادت گردد. و بر اين قاعده مرجع او با قادرى باشد و از صفات نفس بود، و براى آن بر اين قدر قناعت نكردند كه اهل لغت گفتند كه: «اله» مستحقّ عبادت بود كه بر اين قول در لايزال اله بود و در ازل اِله نبود، چه در ازل مستحقِّ عبادت نبود. پس قادرى در آورند تا شامل بود ازل و لايزال را، و تعليق قادرى به اصول نعم براى آن كردند كه جز قديم تعالى، بر آن قادر نيست. و ديگر استحقاق عبادت بر اين باشد، ولابد حدود اصطلاحى را نسبت بايد به مواضعه اهل لغت، آنگه به حسبِ دليل زيادت و نقصان مى‌كنند و تغيير و تبديل. ⁽¹⁵⁾۱۷. علامه شعرانى: يعنى: قيد كردند قادر بر اصول نعم نه هر قادرى، به دو علت: يكى آنكه غير خداى تعالى قادر بر اصول نعم نيست. ديگر آنكه استحقاق عبادت كسى دارد كه بر اصول نعم قادر باشد. مطلب ديگر آنكه معنى اصطلاحى بايد با لغت تناسب داشته باشد، آن گاه در اصطلاح قيودى بر آن زياده يا از آن نقصان كنند. ⁽¹⁶⁾روض الجنان: روا داشتمانى. ۱۷ ۱۸. علامه شعرانى: يعنى: روا داشتيم. و در بعضى شهرها نظير اين مستعمل است، چنان‌كه در كرمانشاه و قم گويند: داشتيمان، رفتيمان. ۱۸

.

پاسخ به شبهات روزجدا از توضيحات ذيل تفسير براى شرح و احياناً نقد بعضى اقوال، گاهى علامه شعرانى نكاتى را توضيح مى‌دهد كه ناظر به مسائل روز و در واقع پاسخ به برخى شبهات مطرح شده است. ۱. مؤلف در ذيل آيه ۴۰ سوره مائده مى‌گويد: «يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ» آن را كه خواهد عذاب كند و آن را كه خواهد بيامرزد. در اوّل اعني در باب عذاب استحقاق معتبر است به ادلّه عقل و اجماع امّت كه از روى حكمت جز آن را نخواهد كه عقاب كند كه مستحقّ باشد و عقاب نامستحق نخواهد. ⁽¹⁾علامه شعرانى در حاشيه به بيان حكمت حدّ سرقت پرداخته و محاسن حد شرعى سرقت به حبس و مضرّات زندانى كردن سارق را بر شمرده است: اين همه تأكيد براى دفع توهم ملاحده و منكران دين اسلام است كه بعيد مى‌شمارند براى اندكى مال دست مردى ناقص شود و به حكمت پروردگار در حدّ سرقت ايراد مى‌كنند. از اين جهت ملاحظه شود كه عطوفت كاذب و سستى ايمان در اكثر ممالك اسلامى و تقليد نصارا آنان را از اجراى حكم الهى باز مى‌دارد و به جاى آن چند حكم درباره دزد مجرى مى‌دارند كه مؤيّد فساد و مروّج دزدى است؛ از جمله آنان را حبس مى‌كنند و مردم بايد به دادن ماليات مصارف معيشت او را بر عهده گيرند. ديگر آنكه دزدان در زندان تبادل فكر مى‌كنند و نوآموزان از استادان فن دزدى ياد مى‌گيرند و كامل مى‌شوند. سيم آنكه زن و فرزند آنها كه غالبا فقير و بى‌سرپرست مى‌مانند در كوچه‌ها آواره و به فساد و دزدى مجبور مى‌شوند. چهارم آنكه دزدان را كه آزاد كرده‌اند و مدت زندان به سر آمد اجازه كسب و كار نمى‌دهند و چاره ديگر غيرِ دزدى ندارد. ⁽²⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۶۳ سوره مائده گويد: ... در خبر است كه خداى تعالى وحى كرد به يُوشَع بن نون كه: من از قوم تو صد هزار آدمى را هلاك خواهم كردن، چهل هزار صالح و نيكان و شصت هزار بدان. يُوشع گفت: بار خدايا! دانم كه بدان مستحقّ هلاكند، نيكان را چرا هلاك خواهى كردن؟ گفت: ... براى آنكه ايشان براى خشم من خشم نگرفتند و به آن فاسقان مؤاكله و مشاربه و مخالطه كردند. ⁽³⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: مردمان عهد ما را تنبيهى بزرگ است كه فاسقان بسيارند و مردم صالح از آنها پرهيز نمى‌كنند بلكه از معاشرت آنان فخر و مباهات دارند. و نهى از منكر آن است كه اگر بتواند فاسقان را به پند و موعظه به صلاح آورد و اگر نااميد باشد ترك معاشرت كند تا قبح عمل خود را بهتر بدانند. ⁽⁴⁾۳. مؤلف در ذيل آيه ۱۶۲ سوره انعام گويد: آنگه گفت: بگوى اى محمّد «إِنَّ صَلاتِي» كه نماز من. «وَنُسُكِي» ، در او سه قول گفتند: سعيد جبير و مجاهد و قتاده و سُدّى و ضحّاك گفتند مراد ذبيحه است كه براى حج و عمره كشى و حسن بصرى گفت: مراد دين است. زجّاج و جُبّايى گفتند: عِبادَتي، و قول اوّل از روى لغت قريب‌تر است و بر توسّع در دگر عبادات استعمال كنند. ⁽⁵⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: در زمان ما گروهى بدين آيه متمسّك شده و ذبح حيوان را به عنوان نذر يكى از اوليا حرام مى‌دانند، چنان كه براى امامزادگان نذر مى‌كنند. و تصور وجه سخن و استدلال آنان براى من واضح نيست؛ زيرا كه اگر ذبيحه با شرايط شرعى بكشند و روى به قبله بسم الله بگويند علتى براى حرمت آن تعقل نمى‌شود، هرچند نذر كند آن را در مكان معيّن ذبح كند براى اطعام گروهى خاص به طورى كه عمل وى در آن مكان براى اطعام آن گروه رجحان داشته باشد. و همچنان كه عقيقه براى مولود نيست، كشتن گوسفند براى اطعام مجاورين يا زائرين امامزاده نيز عبادت امامزاده محسوب نمى‌شود. ⁽⁶⁾۴. مؤلف در ذيل آيه ۱۲ سوره حجرات مى‌نويسد: ... ابوقلابه گفت: ابو محجن الثَّقفيّ خمر مى‌خورد او و اصحابش. عمر آنجا بگذشت، تجسُّس كرد واقف شد بر آن. در سراى شد. ابومحجن حاضر بود با يك مرد. گفت: يا اميرالمؤمنين خطا كردى. گفت: چه خطا كردم؟ گفت: دو خطا يكى تجسُّس ـ و خداى تعالى گفت: «وَ لا تَجَسَّسُوا» ، و دگر بى دستورى در سراى من آمدى ـ و خداى تعالى مى‌گويد: «لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها» ، ⁽⁷⁾عمر گفت: چه مى‌گويى؟ گفت: اينكه شنيدى، زيد بن ثابت و عبدالله بن اَرْقم حاضر بودند گفتند: يا اميرالمؤمنين چنين است كه او گفت تاوان برماست. ⁽⁸⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌گويد: يعنى غرامت گناه و تقصير از ماست. در شرع اسلام تتبع گناه نبايد كرد، بلكه اگر اتفاقاً از كسى گناهى ديده شود منع بايد كرد وحد بايد زد. و در رسم سياستمداران امر برخلاف اين است، حتى در ممالك نصارا آنچه را جرم و گناه شناسند مأموران در مورد سوءِظن به تحقيق و تفتيش مى‌پردازند وحتى به حبس و شكنجه از متهم اقرار مى‌گيرند. و به نظر مى‌رسد در اسلام در اتهام به قتل نيز اگر آثار جرم در قاتل ديده شود و ولىّ دم بداند او قاتل است غير از پنجاه قسامه تضييق ديگرى بر او نمى‌تواند كرد واگر نداند او قاتل است خود قسامه هم نمى‌تواند بخورد. ⁽⁹⁾

.

. .

۳۱۲. «الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ * الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»

روض الجنان: وهب بن مُنَبّه مى‌گويد: خداى تعالى را، هيجده هزار عالم است، دنيا يك از آن است، و آنگه عمارت دنيا به اضافت با خرابش چنان است كه خيمه‌اى در بيابانى. ⁽¹⁾۱۹. علامه شعرانى: «با خرابش» يعنى آبادى دنيا نسبت به خرابى آن بسيار اندك است و دنيا نسبت به هيجده هزار عالم هيچ و ما به اين اندك دل بسته‌ايم. ⁽²⁾

.

دقتهاى تاريخى و نقد اقوالعلامه شعرانى در مواردى با توجه به روايتهاى تاريخى و گاهى با مقايسه نقلها با تاريخ ولادت و وفات افراد، مطالب ابوالفتوح را نقد مى‌كند. ۱. مؤلف در ذيل آيه ۲ سوره توبه مى‌گويد: رسول عليه‌السلام گفت: لا نُصِرْتُ اِنْ لَمْ اَنْصُرْكُمْ؛ مرا يارى مكنادا اگر شما را يارى نكنم. و برخاست و ساز كرد و به جانب مكّه رفت و مكّه بگشاد و اين سال هشتم بود از هجرت. و پيش از آن رسول عليه‌السلام به غزات تبوك بود و منافقان اراجيف افگنده بودند. ⁽¹⁾علامه شعرانى در حاشيه چنين توضيح مى‌دهد: بايد دانست كه غزوه تبوك پس از فتح مكه بود. و در كتاب تصحيفى راه يافته است. ⁽²⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۶ سوره بنى اسرائيل مى‌گويد: ... حذيفة بن اليمان گفت: در قصه اين آيات، من قوله: «قَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ» اِلى قوله: «وَ جَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً» ، ⁽³⁾كه رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفت: چون بنى اسرائيل تعدّى و ظلم از حد ببُردند و پيغامبران را كشتن گرفتند، خداى تعالى مَلِك پارس بُخت نصّر را بر ايشان مسلّط كرد و مُلك و پادشاهى او هفتصد سال بود، بيامد با لشكرى بسيار به در بيت المقدس فرو آمد و آن را حصار داد و بگشاد و هفتاد هزار مرد را بر خون يحيى زكريّا بكشت و اهل بيت المقدّس را برده كرد و آن شهر به غارت داد و سلب و حُلىّ بيت المقدس بياورد در آن صد هفتاد هزار گردون گران بار از مالها و حُلى ايشان، از آنجا بياورد. ⁽⁴⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: اين قصه صحيح نيست، حتى ثعلبى در قصص الانبيا كه از نقل اباطيل و اراجيف باك ندارد اين قصه را باطل شمرده و گويد: يحيى بن زكريا سالهاى بسيار پس از بخت نصّر به دنيا آمد. ⁽⁵⁾۳. مؤلف در ذيل آيه ۱۹۷ سوره بقره مى‌نويسد: ... اين بگفت و برفت چنان كه من به گرد او نرسيدم. در سوداى آن فتادم تا اين كودك چه كسى است؟ گفت: ديگر نديدم او را تا به ميان ركن و مقام رسيدم، او را ديدم ايستاده و خلايق بر او جمع شده، و او را از حلال و حرام و مسايل و احكام مى‌پرسيدند و او جواب مى‌داد. من گفتم: اين كودك كيست؟ گفتند: نمى‌دانى؟ اين زين العابدين علىّ بن الحسين است. من گفتم: سُبْحانَ اللّهِ! اينت زهد و توكّل، و اينت علم و بيان! «اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ...» ⁽⁶⁾، از اين چه عجب دارى! خادمانْ را چون در خدمت خانه ايشان حقيقتى بود، بركت آن به اعقاب ايشان برسد تا در حقّ ايشان جنس اين بود. ⁽⁷⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: مخفى نماناد كه حضرت امام زين العابدين عليه‌السلام آن هنگام كه هفت يا هشت ساله بود هنوز حضرت امام حسن و پدرش سيد الشهدا عليهماالسلام حيات داشتند، يعنى در سنه پنجاه و اند ازهجرت و عبداللّه بن مبارك آن زمان را درنيافت، در اواخر قرن دوم هجرى مى‌زيست. و بعضى به جاى حضرت زين العابدين حضرت موسى بن جعفر عليهماالسلامگفته‌اند. ⁽⁸⁾۴. مؤلف در ذيل آيه ۳ سوره ص مى‌نويسد: و «مناص»، مصدر است به منزلت مقام، و در جز اينجاى شايد كه موضع بود. عبداللهِ عبّاس گفت: كفّار مكّه چون قتال كردندى و كار سخت شدى بر ايشان، گفتند: مَناص يعنى؛ بگريزى. چون روز بدر عذاب به ايشان فرود آمد، بر عادت گفتند: مناص، خداى تعالى آيت فرستاد «وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ» . ⁽⁹⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌گويد: اين تفسير با آنكه يقين داريم سوره ص مكى است و جنگ بدر پس از هجرت به نظر صحيح نمى‌رسد، و حديث ابوطالب مؤيد آن است كه در مكه نازل شد. ⁽¹⁰⁾۵ . مؤلف در ذيل آيه ۲۷ سوره رحمن مى‌نويسد: «ذُو الْجَلالِ وَ الاْءِكْرامِ» ؛ خداوند بزرگوارى و گرامى كردن بندگان. محمّد بن كعب الْقُرَظىِّ گفت: يك روز رسول عليه‌السلام بر سبيل امتحان كعب الأَحبار را گفت: يا كَعْب! «ذُو الْجَلالِ وَ الاْءِكْرامِ» ، «اكرام» مى‌دانيم، «جلال» چه باشد؟... ⁽¹¹⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: اين سخن كه رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از كعب الاحبار معنى جلال را پرسيد غلط است چون علماى رجال و سير اتفاق كردند كه كعب پس از رحلت آن حضرت به مدينه آمد و اسلام آورد و اصلاً آن حضرت را نديده بود. ⁽¹²⁾۶ . مؤلف ذيل آيه ۱۶ سوره حديد مى‌نويسد: «أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا» ، گفت: وقت نيامد؟ كلبيّ و مقاتل گفتند: آيت در منافقان آمد پيش از هجرت، و سبب آن بود كه سلمان را گفتند: ما را خبر ده از آنچه در تورات ديده‌اى از عجايب... . ⁽¹³⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: قول مقاتل از دو جهت غلط است: يكى آنكه پيش از هجرت سلمان خدمت پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهنرسيد. ديگر آنكه يهودى نبود و با تورات ارتباط نداشت. ⁽¹⁴⁾۷. مؤلف در ذيل تفسير سوره نصر مى‌نويسد: ... و رسول عليه‌السلام گفته بود كه: كس را نكشند الاّ مقاتل را يا قاتل را يا جماعتى مستهزيان را و تنى چند را كه مُرتد شده بودند، مِنْهُم: عبدالله بن سعد بن ابى سرح. او به حمايت عثمان رفت. عثمان بيامد و او را بياورد و در حقّ او شفاعت كرد. رسول عليه‌السلامسر در پيش افگند و آنگه گفت: كس نيست در ميان شما كه اين را بكشد؟ سعد مُعاذ گفت: يا رسول الله! چشم من در چشم تو بود تا اشارت كنى تا من او را بكشم گفت: ندانى كه پيغابران خاينة الأعين نباشند، و اشارت به چشم. ⁽¹⁵⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: ظاهراً سعدبن معاذ سهو است، چون وى در جنگ بنى قريظه از دنيا رفت، و صحيح سعدِ عباده است. ⁽¹⁶⁾۸ . مؤلف در ذيل آيه ۲۴۹ سوره بقره مى‌گويد: عبداللهِ عبّاس گفت: تابوت و عصاى موسى در بُحَيْره طَبَريّه است در درياى طبرستان... ⁽¹⁷⁾. علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: درياى طبرستان زايد است از ناسخين كتاب يا از يكى از روات كه پنداشت بُحيره طبريه همان درياى طبرستان است، آن را به اين تفسير كرد. و بحيره طبريه در فلسطين است و درياى طبرستان در شمال مازندران. ⁽¹⁸⁾

۴. «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ»

روض الجنان: اكنون بدان كه معنى مالك قادرى باشد بر تصرف در آنچه او را باشد كه تصرّف كند بر وجهى كه كس را نباشد كه او را از آن منع كند و عاجز را وصف نكنند به آنكه مالك است، براى آنكه مرجع معنىِ اين اسم با قادرى است. ⁽¹⁹⁾۲۰. علامه شعرانى: «قادرى» يعنى قدرت و «ياء» مصدرى فارسى را به قادر ملحق كرده است. ⁽²⁰⁾

۶. «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ»

روض الجنان: نوّاس بن سَمْعان روايت كند از رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه او گفت: خداى تعالى مَثَلى بزد صراط مستقيم را، و بر دو كناره آن صراط باره‌اى است، درها بروى گشاده، و بر آن درها پرده‌ها فرو گذاشته... . ⁽²¹⁾۲۱. علامه شعرانى: يعنى بر دو طرف راه ديوار بلندى است و در آن ديوار درها كه از آن بيرون توان رفت و بر هر درى پرده‌اى آويخته است. ⁽²²⁾

۷. «صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالِّينَ»

روض الجنان: «الّذين» اگرچه معرفه است و «غَيْر» نكره است، براى آنكه نه معرفتى است مستقلّ بنفسه فى التّعريف و محتاج است به صفت، چنان‌كه اسم نكره به صفت بعضى تعريف و تخصيص در او شود. ⁽²³⁾۲۲. علامه شعرانى: يعنى كلمه «الذين» اگرچه معرفه است اما تعريف او مانند اعلام به نفس لفظ نيست بلكه به واسطه صله است. پس شبيه به نكره است كه به واسطه وصف اندكى تخصيص در او پيدا مى‌شود و از اين جهت «غير» كه نكره است صفت براى «الذين» مى‌آورند. ⁽²⁴⁾روض الجنان: و مذهب شافعى آن است كه: امام را مستحبّ است كه چون «الحمد» بخواند، آمين بگويد جز كه بلند نبايد گفت. ⁽²⁵⁾۲۳. علامه شعرانى: ... در خلاف گويد: «شافعى و اصحاب او گويند: امام را مستحب است چون از قرائت حمد فارغ شود آمين بگويد به اخفات». ⁽²⁶⁾روض الجنان: و اين مذهب عطا و احمدِ حنبل و داود و اسحاق است، و ابوحنيفه و سُفيان ثورى و مالك را دو قول است: يكى همچنين كه گفتيم، و ديگر آنكه: امام را نبايد گفتن، امّا مأموم را ببايد گفتن. ⁽²⁷⁾۲۴. علامه شعرانى: اين دو [ابو حنيفه و سفيان ثورى] هم گويند امام به اخفات آمين گويد پس عطف بر داود و اسحاق است؛ الاّ آنكه در خلاف تصريح به استحباب نكرده. ۲۸ روض الجنان: و طريقى اعتبارى اين است كه آن كس كه در نماز فاتحه خواند يا بر وجه قرائت خواند با بر وجه دعا؛ اگر بر وجه دعا خواند، به اتّفاق نمازش باطل بود، و اگر بر وجه قرائت خواند، شرع و عرف مانع است از آنكه عقيب قرائت آمين گويند، چنان‌كه عقيب ساير آيات كه در قرآن هست متضمّن دعا، و به اجماع در آن جا آمين نشايد گفتن. ديگر آنكه رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفت: اِنَّ هذِهِ الصَّلاةَ لايَصْلُحُ فيها شَىْ‌ءٌ مِنْ كَلامِ الادميّينَ، و به اتّفاق اين نه كلام خداست، كلام آدميان است. پس ترك بايد كردن از اين وجوه. ۲۹ ۲۵. علامه شعرانى: اگرچه اين دو طريق اعتبارى ضعيف است اما اجماع كافى است. و حقّ آن است كه مى‌توان قرآن را به نيت قرآن خواند و هم در مثل «إِيّاكَ نَعْبُدُ» و «اهْدِنَا الصِّراطَ» قصد تعبّد و دعا كرد؛ چون اين الفاظ را صرف براى لقلقه لسان به ما تلقين نكردند بلكه نماز گزار در نماز بايد سعى كند در «إِيّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيّاكَ نَسْتَعِينُ» راستگو باشد و دعاى «اهْدِنَا» را با حضور قلب گويد. و حكايت كلام ديگرى منافى دعا نيست؛ مثلاً اگر كسى اين بيت را در مقام دعا گويد بر وى صادق آيد كه شعر سعدى خواند: اى بار خداى عالم آراىبر بنده پير خود ببخشاى ۳۰اما اينكه «آمين» كلام آدميّين است در حواشى وافى نوشته‌ايم. ۳۱

.

. .

. .

سوره بقره

دقتهاى ادبىگاهى علامه شعرانى با توجه به قوانين علم نحو و ديگر علوم ادبى تفسير ابو الفتوح را نقد كرده است. ۱. مؤلف ذيل آيه ۲۰ سوره يوسف مى‌گويد: «بِثَمَنٍ بَخْسٍ» ، اى باخِسٍ، و هُوَ مِنْ بابِ رَجُلٌ صَوْمٌ وعدْلٌ؛ به بهاى اندك، آنگه آن را شرح داد كه: درمى چند شمرده بود، و در عدد و مبلغ آن علما خلاف كردند: عبداللهِ عبّاس و عبداللهِ مسعود و قتاده و سدّى گفتند: بيست درم بود، ... بعضى اهل معانى گفتند: زير ده درم بود براى آنكه «دراهم» آن را گويند زير ده باشد تا به ده، چون بر ده بيفزايد درْهَماً گويند... . ⁽¹⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: اين سخن به نظر صحيح نمى‌رسد؛ چون اين فرق وقتى است كه عدد مذكور باشد. گويند «تسعة دراهم» و «أحد عشر درهما». اما اگر عدد نباشد جمع بر هر كثرت اطلاق مى‌شود. قال الله تعالى: «لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ» ⁽²⁾گفتند اين مواطن هشتاد بود. ⁽³⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۲۲۱ سوره بقره مى‌نويسد: مفَضَّل گفت: اصل نكاح جماع بود، پس به كثرت استعمال در عقد نيز استعمال كردند... . ⁽⁴⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: بيشتر لفظ غير قبيح را براى معنى قبيح استعاره آورند نه بالعكس چنان كه وطى به معنى گام نهادن و مقاربت نزديك شدن و امثال آن. پس نمى‌توان گفت نكاح در اصل براى وطى بوده پس از آن در عقد استعمال كردند. ⁽⁵⁾

سوره بقره«بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»

روض الجنان: وَهْبِ مُنَبّه گفت: هر كه او سورة البقرة و آل عمران بخواند، نام او از عجيبا تا به غريبا برسد. گفتند: عجيبا و غريبا چه باشد؟ گفت: عجيبا زمين هفتم است، و غريبا عرش ربّ العالمين. ⁽⁶⁾۲۶. علامه شعرانى: به نظر مى‌رسد كه در دو كلمه عجيبا و غريبا تصحيف است و دو كلمه غير مأنوس بوده، ناسخان به دو كلمه مأنوس تبديل كردند. و در بعض كتب لغت آمده است كه «عروبا» آسمان هفتم است. ⁽⁷⁾روض الجنان: [مؤلّف پس از نقل روايتى به نقل از ابوهريره درباره جوانى كه چون حافظ سوره بقره بود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او را به اميرى لشكر گماشت، مى‌گويد:] يا عجب! اگر جوانى سورتى داند كه پيران ندانستند، استحقاق امارت يافت بر ايشان. پس جوانمردى كه بيرون از آنكه جمله سور قرآن داند، و داند كه در قرآن محكم كدام است و متشابه كدام، ناسخ كدام و منسوخ كدامْ و مجمل كدام و مفصّل كدام، و بيرون از آن، از تورات و انجيل و زبور حكم كند در ميان اهلش، عجب باشد اگر مستحقّ امارت و امامت بود! ⁽⁸⁾۲۷. علامه شعرانى: حفظ اين منقولات برابر علم امير المؤمنين عليه‌السلام به اسرار توحيد و دقائق عرفان وحقائق علوم آخرت چون قطره‌اى است از دريا. و از علم ناسخ و منسوخ و مجمل و مبيّن و امثال آن اندكى ناقص و محرّف از غير امير المؤمنين عليه‌السلام نيز نقل كرده‌اند، اما از توحيد و معارف همان ناقص را از ديگر صحابه و تابعين نقل نكردند. ⁽⁹⁾

.

تأملات كلامىمؤلف جابه‌جا مسائل كلامى را مطرح كرده و علامه شعرانى هم توضيحاتى در ذيل آنها آورده و احياناً آنها را نقد كرده است: ۱. مؤلف در ذيل آيه ۲۵ سوره ابراهيم مى‌نويسد: ... اهل اشارت گفتند: وجه حكمت در تشبيه اسلام و ايمان به درخت از آنجاست كه درخت تمام نباشد الاّ به سه چيز: عِرقى ثابت و اصلى قايم و فرعى عالى، همچونين ايمان و اسلام به سه چيز تمام شود: تصديقٌ بِالْقَلْبِ، و اقرارٌ باللّسانِ، و عمَلٌ بِالاَركانِ، بيانش حديث رضا عليه‌السلام از پدرش از پدرانش عليهم‌السلام از اميرالمؤمنين از رسول عليه‌السلام كه گفت: الإيمانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ واِقرارٌ بالّلسانِ وعَمَلٌ بِالاَركانِ. ⁽¹⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: چنان‌كه گفتيم ايمان در مذهب شيعه و اكثر اهل سنت همان اقرار قلبى است و اقرار به زبان دليل آن است و عمل به اركان جزء ايمان نيست و بارها مؤلف تحقيق اين معنى كرده است. و مقصود از اين عبارت نه آن است كه فاسق كافر باشد يا منزلتى ميان ايمان و كفر بلكه چون مؤمن عمل نكند فايده كامل از ايمان نبرده، مانند آنكه گويند: مال‌دارِ بخيل فقير است. ⁽²⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۷۹ سوره شعراء بعد از نقل كرامات اهل ذوق و تصوف مى‌گويد: اين حكايت و امثال اين به‌نزديك اهل تصوّف از كرامات باشد، و به‌نزديك ما اگر درست بود معجز بود كه خداى تعالى اظهار كند بر دست بعضى صالحان چون داند كه در آن لطفى خواهد بود يا بعضى مكلّفان را. مذهب علم الهدى (رَحْمَةُ الله عليه) اين است. ⁽³⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: خلاف است ميان جماعتى از معتزله و اشاعره كه ظهور كرامت از اولياء خدا و صالحان ممكن است يا ممكن نيست، بيشتر معتزله جايز نمى‌دانند و آنچه در اين باب نقل است مانند طعام حضرت مريم و آوردن عرش بلقيس از آصف تكميل معجزه پيغمبرى مى‌شمارند و ديگران آن را ممكن مى‌دانند؛ چنان‌كه خواجه نصيرالدين و علامه حلى در تجريد و شرح آن اختيار آن كردند. ⁽⁴⁾۳. مؤلف در ذيل آيه ۴۰ سوره نساء مى‌گويد: ... و دليل بر اين آن است كه: در خبر لفظ مظلمه گفت و مقابله مظلمه به عوض باشد، و ثواب عمل كسى به كسى ندهند و بر فعل كسى ديگرى را عقاب نكنند... . ⁽⁵⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: اگر گويى: نماز و حجّ استيجارى چگونه است كه ثواب عمل زنده را براى مرده نويسند، گوييم: ثواب عمل زنده براى زنده است و آنچه خداوند تعالى به مرده دهد تفضّل است نه استحقاق؛ چنان كه اگر وصى و وارث به وصيت عمل نكنند عقاب بر همان است كه تخلّف كرده نه ميّت. و بر اين اجماعِ اهل عدل است. ⁽⁶⁾

۱. « الم »

روض الجنان: اهل اشارت گفتند: «الف» أنا، «لام» لى، «ميم» مِنّي. به «الف» اشارت به آن كرد كه همه منم. به «لام» اشارت به آن كرد كه همه مراست. به «ميم» اشارت به آن كرد كه همه از من است. ⁽⁷⁾۲۸. علامه شعرانى: در تفسير منهج الصادقين نكاتى در اين حروف مقطّعه آورده است كه در جاى ديگر مجموع نديده‌ام. البته رجوع به آن كتاب شود. ⁽⁸⁾

۳. «الَّذِينَ يُؤمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ»

روض الجنان: امّا «غيب»، هر چه مُغَيّب باشد از چشمها و مصوّر باشد در دلها. ⁽⁹⁾۲۹. علامه شعرانى: عالم غيب در مقابل عالم شهادت است، چنان‌كه فرمود: «عالِم الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ» . ⁽¹⁰⁾و اصل ايمان و تديّن آن است كه انسان معتقد باشد غير اين عالم ماده محسوس عالم ديگراست و موجود ديگر، تا به خدا و فرشتگان و روح و قبر و قيامت اقرار كند. ⁽¹¹⁾روض الجنان: راوى خبر گويد كه: يك روز رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله صحابه را گفت: دانى كه از مؤمنان كه فاضل‌تر است؟ گفتند: فرشتگان. گفت: ايشان چنين‌اند، و نه ايشان را مى‌خواهم. گفتند: پيغمبران. گفت: ايشان چنين‌اند، و نه ايشان را مى‌خواهم. گفتند: يا رسول اللّه! كيستند ايشان؟ گفت: جماعتى كه از پس من باشند تا به آخر زمان، مرا نديده و سخن من ناشنيده و معجزات من ناديده، ورقى مُغلق ⁽¹²⁾بينند و سوادى بر بياضى، بر آن كار كنند. ايشان فاضلترين اهل ايمانند. آنگه برخواند: «الَّذِينَ يُؤمِنُونَ بِالْغَيْبِ» ⁽¹³⁾. ۳۰. علامه شعرانى: در عهد قديم كتابها را مى‌بستند و قفل مى‌كردند و مهر مى‌زدند چنان‌كه در مقدمه صحيفه كامله سجاديه است كه حضرت ابى عبدالله عليه‌السلام«فَاستخْرَجَ منها صحيفةً مُقْفَلَةً مَختومةً فَنظَر إلى الخاتَمِ وقَبّلَهُ وبَكى، ثمّ فَضّه و فَتَح القفلَ ثمّ نشر الصحيفةَ» و ما شرح آن را در ذيل صفحه ۸ از شرح و ترجمه صحيفه نوشته‌ايم. ⁽¹⁴⁾روض الجنان: اكنون بايد كه نماز كُن، متأنّى باشد، و حدود او نه دارد، و شرايط او ظاهراً و باطناً به جاى آرد، چنان‌كه آن كس كه چوب بر آتش راست كند، چه اگر تأنّى نكند و پيش از وقت بجنباند بشكند، و اگر بسيار بر آتش رها كند بسوزد، بر وفق آنچه شرع فرموده است تا نماز او عبادت باشد. ⁽¹⁵⁾۳۱. علامه شعرانى: افتاده دارد بدين مضمون كه «نماز را هم بايد به جاى آورد». ⁽¹⁶⁾روض الجنان: «نَفَقْ»، سَرَبى باشد در زيرزمين كه آن را راهى باشد به جايى. ⁽¹⁷⁾۳۲. علامه شعرانى: سَرَب جاده و راه زير زمينى است. ۱۸

.

. .

مسائل اصول فقهمؤلف گاهى در ذيل آيات به مسائل اصول فقه اشاره كرده و علامه شعرانى آن را بيشتر توضيح داده است: از جمله مؤلف در ذيل آيه ۱۳ سوره نحل به مسأله استعمال لفظ در بيش از يك معنا كه در اصول فقه مطرح شده اشاره كرده است: «مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ» ، نصب او بر حال است از مفعول و رفع «الوانُه» به مُختْلفاً است، لانَّ اسمَ الفاعلِ يَعمَلُ عَمَلَ الفِعْل. به الوان و انواع مختلف كه يك با يك نماند. «الوان» شايد تا حمل كنند بر حقيقت و شايد تا حمل كنند بر انواع و شايد كه حمل كنند بر هر دو وجه به‌نزديك ما، چه لفظ به يك عبارت توان كردن از دو معنى مختلف و از حقيقت و مجاز و اين مسأله‌اى است از اصول الفقه كه يُعبَّر باللّفظةِ الواحِدةِ عَنِ المَعنَيَيْنِ المُختَلِفَيْنِ و عَنِ الحقيقةِ وَالمجاز. ⁽¹⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: اين مسأله در اصول فقه است كه آيا مى‌توان لفظ مشترك را در بيش ازيك معنى استعمال كرد يا جايز نيست؟ در صورتى كه اجتماع آنها ممكن باشد مانند دوش در فارسى كه مشترك است هم شب گذشته را از آن مى‌خواهند وهم دوش به معنى منكب و پشت شانه و سعدى گويد: آن سيل كه دوش تا كمر بودامشب بگذشت خواهد از دوشدوش در مصرع اوّل به معنى گذشته است و ممكن نيست از آن معنى منكب خواست اما در مصرع دويم هر دو ممكن است و سعدى هر دو را خواسته: هم شب گذشته و هم منكب. از علماى اصول آنها كه در ادب مهارت دارند جايز مى‌شمارند و آنها كه در ادب ضعيفند و به قياس و عقل اعتمادشان بيشتر است جايز نمى‌دانند و استعمال در حقيقت و مجاز هم بر اين قياس. و صاحب اين كتاب همه را جايز مى‌داند. ⁽²⁾

۴. «... وَ بِالاْخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ»

روض الجنان: و «يقين»، هر علمى باشد مستدرك. ⁽³⁾۳۳. علامه شعرانى: يقين علمى را گويند كه بعد از شك حاصل شود. ⁽⁴⁾روض الجنان: اگر گويند: نه معنى اين داخل است، فى قوله: «اَلَّذينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ» ، اينجا تكرار كردن چه معنى دارد؟ جواب از دو وجه باشد: يكى آنكه، آن جا اجمال كرد و بر سبيل جُمله گفت، و اينجا تفصيل داد، چه اوّل مُجمل است و اين معيّن. ⁽⁵⁾۳۴. علامه شعرانى: چون اوّل مجمل بود و به تعيينْ نام آخرت در آن مذكور نبود، چون به تعيين نام برد از اجمال بيرون آمد. ⁽⁶⁾

۷. «... وَ عَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ ...»

روض الجنان: و «غشاوت»، غطا و پوشش بود، يعنى پوششى كه با آن حق را نمى‌بينند. و غاشيه زين از اينجا گويند كه پوشش زين باشد. ۷ ۳۵. علامه شعرانى: در عهد مؤلّف اشراف و اعيان زينهاى مُرَصَّع داشتند و براى حفظ آن جامه با كمال تكلّف آماده كرده بودند و آن را غاشيه مى‌گفتند چون از اسب پياده مى‌شدند نوكرى كه غاشيه را بر دوش داشت روى زين مى‌كشيد و آن را مى‌پوشيد. ۸

.

فوايد تفسيرىفوايد تفسير علامه شعرانى هم در تعليقات كم نيست، نگاه نقادانه و عالمانه ايشان در بسيارى از حواشى هويداست: ۱. مؤلف در ذيل آيه ۹۲ سوره نحل مى‌نويسد: «وَ لا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها» ؛ گفت مباشى چنان‌كه آن زن كه ريسمان خود را تاب باز دهد پس از آنكه محكم كرده باشد. و در قوّت دو قول گفتند: يكى آنكه به معنى ابرام و إحكام است، يكى آنكه: القوّة؛ الطّاقة مِنَ الحبل، يك تَوْ از رسن را قوّت خوانند جمعها: القوى. كلبى و مُقاتل گفتند: اين زنى بود كم خرد از قريش او را ريطه بنت عمرو گفتند و هو عمرو بن سعد بن كعب بن زيد بن مناة بن تميم، و لقب او جُعَل بود. او دوكى بكرده بود مقدار يك ارش، نهكى در سر آن كرده به مقدار انگشتى و بادريسه‌اى بزرگ در خورِ آن در او افگنده و پشم و موى رشتى به آن و پرستاران را فرمودى تا از آن مى‌رشتندى از بامداد تا نماز پيشين، چون نماز پيشين بودى بفرمودى تا آنچه رشته بودندى تاب بازدادندى. خوى و عادت او بر اين بود... . ⁽¹⁾علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: قول صحيح‌تر در تفسير آن است كه اشاره به زنى خاص و معهود نيست؛ چون غالب مفسران اين زن را به تعيين نمى‌شناختند و خداوند تعريف به مجهول نمى‌كند بلكه مَثَل زد خداوند شكستن عهد را به باز كردن ريسمان پس از رشتن. چنان‌كه مثل زد كلمه طيبه را به شجره طيبه و كلمه خبيثه را به شجره خبيثه نه درختى معهود وخاص و مَثَل زد صدقه در راه خدا را به دانه كشته كه هفت خوشه برآورد، در هر يك صد دانه نه آنكه دانه خاص بدين صفت در خارج موجود باشد. اما جماعتى از مفسرين پيوسته جزئيات و مشخصات و ماديات را به از كليات و مجردات درك مى‌كنند و همه چيز را بر طبع خود حمل بر يك فرد معهود مى كنند و مؤلّف قول آنها را نقل كرده است. ⁽²⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۱۷۷ سوره بقره مى‌نويسد: اهل تأويل در سبب نزول آيت خلاف كردند. حسن بصرى وقتاده و ربيع گفتند: سبب نزول آيت آن بود كه، جهودان در نماز روى به مغرب كردندى و ترسايان به مشرق. ⁽³⁾علامه شعرانى نيز در حاشيه مى‌گويد: گرچه اين سخن در ميان مفسّران معروف است، اما معنى آن را در نيافتيم؛ چون ترسايان روى به مشرق نمى‌كنند و يهود هم روى به مغرب ندارند در عبادت، و بيت المقدس نسبت به بلاد ما غربى است و نسبت به مدينه شمالى و مسلمانان در آن هنگام كه بيت المقدس قبله بود روى به شمال مى‌ايستادند. البته يهود هم اگر روى به جانب بيت المقدس مى‌كردند روى به شمال مى‌ايستادند. ⁽⁴⁾۳. مؤلف ذيل آيه ۴ سوره مائده مى‌نويسد: ... «اُحِلُّ لَكُمُ الطّيّباتُ» بر شما حلال كرده‌اند از ذبايح آنچه حلال و پاك است و مراد به طيّبات محلّلات است... . ⁽⁵⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: اما اين گونه جواب مشتمل بر دور است و صحيح نيست؛ كسى پرسد: چه چيز براى ما حلال است؟ جواب دهند: آنچه حلال است براى شما حلال است. ⁽⁶⁾۴. مؤلف در ذيل آيه ۳۱ سوره مائده مى‌گويد: «فَبَعَثَ اللّهُ غُراباً...» چون قابيل به كار درماند، خداى تعالى دو كلاغ بفرستاد تا با يكديگر جنگ كردند و يكى ديگر را بكشت، آنگه بيامد و به چنگال زمين بر رفت و او را در آن جا نهاد و خاك با سر او كرد... . ⁽⁷⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: از آيه قرآن معلوم نمى‌گردد كلاغى كلاغ ديگر را كشت بلكه زمين را مى‌كند، گويى چيزى پنهان كرده را مى‌جست، و اين عادت كلاغ است. ⁽⁸⁾۵ . مؤلف در ذيل آيه ۲۸۶ سوره بقره مى‌نويسد: ... و بعضى دگر گفتند: مراد به «اضر» ثقل است؛ بار خدايا بار گران در تكليف بر ما منه چنان‌كه بر آنان نهادى كه پيش ما بودند، و آنْ آن بود كه در اخبار مى‌آيد كه: خداى تعالى در شبان روز پنجاه نماز بر امّت موسى نهاد، و ايشان را به زكات ربع مال فرمود دادن، و چون جامه‌شان پليدى رسيدى ببايستى بريدن و نمازشان جز در مسجد روا نبودى، و چون آب نيافتندى، تيمّم روا نبودى ايشان را. و چون گناهى بكردندى، علامت آن گناه بر روى ايشان پديد آمدى. و چون در سراى به معصيتى مشغول شدندى، بر در آن سراى به خطّى روشن پيدا شدى كه: فلانان در اين سراى فلان كار مى‌كنند، و اين قول عطا و مالك بن انس و مورَّج و قُتيبى و ابن الانبارىّ است. ⁽⁹⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: اين روايت به عقل نزديك‌تر از آن است كه گوشت تن خود را به مقراض مى‌بريدند. و به گمان من «قطعوه» يعنى جماعت بنى اسرائيل زن يا مرد نجس را از جماعت خود بيرون و قطع علاقه مى‌كردند، در مسجد و جماعت راه نمى‌دادند و با آنها در يك خانه نمى‌ماندند و معاشرت نمى‌كردند؛ چنان‌كه هنوز با زن حائض چنين رفتار مى‌كنند. آن‌گاه بعضى روات نقل به معنى كرده است چنان‌كه به عقلش رسيده. ⁽¹⁰⁾

۸ . «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّا بِاللّهِ وَ بِالْيَوْمِ...»

روض الجنان: «وَ مِنَ النّاسِ» ، «مِن» تبعيض است، و «ناس» اسم جنس است و «لام» در او تعريف جنس است. و اين اسمى واحد است مر جماعت مصوّر را به اين صورت. ⁽¹¹⁾۳۶. علامه شعرانى: يعنى به صورت آدمى. ⁽¹²⁾روض الجنان: در خبر است كه: خداى تعالى چون آدم را بيافريد در بهشت مى‌گشت تنها، دلش تنگ شد، خداى تعالى خواب بر او افگند... . ⁽¹³⁾۳۷. علامه شعرانى: اول كسى كه براى عمل جراحى بيهوش كرد جبرئيل بود، و در محل خود خواهيم گفت در اين حكايت شك و اختلاف است. ⁽¹⁴⁾

۹. «...وَ مَا يَشْعُرُونَ»

روض الجنان: و اصل «شِعْر» علم بود به امرى دقيق، و شعر از اينجاست. و موى را شَعْر از اينجا گويند. ⁽¹⁵⁾۳۸. علامه شعرانى: كه موى باريك و دقيق است. ۱۶

.

۱۰. «فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّهُ مرَضاً...»

روض الجنان: ... و وجهى ديگر آن است كه، خداى تعالى افعالى كرد با ايشان كه ايشان عند آن بايست تا به ايمان و طاعت نزديك شوند، ايشان در كفر بيفزودند، خداى با خود حواله كرد از آن جا كه آن فعل او بود كه ايشان عند آن ازدياد كردند، چنان‌كه در حقِّ سُورت گفت: «وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ...» ⁽¹⁾در اين آيات زيادت ايمان را و زيادت كفر را حوالت با سورت كرد، و معلوم است به ضرورت كه سورت، ايمان و كفر نيفزايد؛ بل ايشان ايمان و كفر افزايند و لكن چون عند نزول سورت بود، با سورت حوالت كرد. و اين آيات هم در حقّ منافقان است در آخر سوره التّوبه ... . و مانند اين قوله تعالى حكاية عَنْ نوح عليه‌السلام: «فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلاّ فِراراً» ⁽²⁾و مثله: «فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي...» ⁽³⁾. ۳۹. علامه شعرانى: معنى آن است كه گاه فعلى را نسبت به فاعلى مى‌دهند كه در حقيقت فاعل نيست بلكه مصاحب فعل است، مانند سوره قرآنكه ايمان و كفر كسى را زياد نمى‌كند بلكه خود مردم وقت نزول سوره ايمان و كفر خود را زياد مى‌كنند؛ چون ايمان و كفر اختيارى است و موجب ثواب و عقاب، پس فاعل آن خود مكلّف است. ⁽⁴⁾

۱۳. «...قالُوا أَ نُؤمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لكِنْ لايَعْلَمُونَ»

روض الجنان: و از اين كار را خداى تعالى زنان و اطفال را سُفَهاء خواند، في قوله:

.

قصص قرآنعلامه شعرانى در حاشيه تفسير آيه «وَ لا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً» ⁽¹⁾با اشاره به فلسفه ذكر قصص در قرآن در حاشيه مى‌نويسد: طريقه قرآن ـ چنان‌كه گفتيم ـ در نقل حكايات اقتصار بر موضع عبرت است نه تفاصيل وجزئيات و مردم قصه دوست مى‌خواهند در حكايت تفاصيل آن را بدانند و براى يافتن آن به هر وسيله دست فرا مى‌برند و بسا دروغ و غلو و مبالغه كه عادت مردم جاهل است در حكايات داخل مى‌كنند كه سود ندارد، بلكه گاهى زيان دارد؛ چون صورت دين و حكايات دينى را در نظر بسيارى زشت مى‌كند وموجب گمراهى مى‌شود؛ مثلاً بلندى قامت عوج بن عنق و بزرگى بساطِ سليمان عليه‌السلام و اَشكال عجيبه يأجوج و مأجوج و نشستن ديو بر ملك و تخت حضرت سليمان، و عاشق شدن حضرت داود به زن سرهنگ خود اوريا، وتوسل براى كشتن او و آمدن هاروت و ماروت به زمين و زنا كردن با فاحشه زهره نام و مسخ شدن آن به صورت ستاره وامثال اين امور بسيار از حرص مردم به تفاصيل حكايات وسؤال از غير امام وپيغمبر برخاسته است. و در اين آيه خداوند نهى فرمود پيغمبر را به نمايندگى امت كه در اين امور از كسى سؤال نكنند و آنچه به كار عبرت نمى‌آيد در صدد تحقيق آن نباشند از جمله عدد اصحاب كهف كه سه بود يا پنج يا هفت. و موضع عبرت نگاهداشتن خدا است جماعتى را در خوابْ مدتى طويل به خرق عادت كه مدت آن هم بر ما مجهول است. اما مردم هفت تن گفتند و نام آنها معين كردند و زمان خواب رفتن و بيدار شدن و سلطان هر دو وقت را و رنگ سگ ونام او، نام كوه وغار وى و ساير چيزها كه دليل بر صحت آن نيست و فايده‌اى بر دانستن آن مترتب نى، جز آميختن قول كسانى كه معصوم از خطا نبودند واختلاف بسيار داشتند وتناقض بى شمار با كلام خداوند صادق كه «لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ» ⁽²⁾. بارى درباره اصحاب كهف به مفاد قرآن اكتفا بايد كرد و در روايت ضعيف و قول غير معصوم ترديد بايد داشت. ⁽³⁾

«وَ لا تُؤتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ قِياماً» . ⁽⁴⁾۴۰. علامه شعرانى: مؤلّف گاهى «از اين كار» گويد به معنى بدين علت و سبب. ⁽⁵⁾روض الجنان: «وَ لكِنْ لايَعْلَمُونَ» ؛ ولكن نمى‌دانند. حقيقت «علم»، معنيى باشد كه اقتضاى سكون نفس كند و از قبيل اعتقاد باشد، و از حقّ او آن است كه معتقد بر وفق اعتقاد باشد و اگرچه در حد نبايد آوردن، چه در حدّ لفظى باشد كه بدو كشف و ابانت افتد محدود را از نامحدود. ⁽⁶⁾۴۱. علامه شعرانى: يعنى شرط علم آن است كه موافق واقع باشد. و گفته‌اند علم تصديق ثابت جازم مطابق واقع است. و مؤلّف گويد علم بايد مطابق واقع باشد اما در تعريف نبايد اين قيد را آورد چون هر كس هر اعتقاد دارد آن را موافق واقع مى‌داند و هرگز نمى‌تواند تصور كند مطابق واقع نيست و اگر چنين تصورى براى او حاصل شود او در شك است نه عالم. پس به اين قيد نمى‌تواند تشخيص دهد اعتقاد او چيست مگر ديگرى كه بر اعتقاد او واقف شود و آن را مخالف واقع بيند، بگويد آن علم نيست چنان‌كه دهريه به اعتقاد جازم مى‌گفتند خدا و عالم آخرت وجود ندارد، خداوند فرمود: «ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّ يَظُنُّونَ» ⁽⁷⁾: و حق اين است كه اين قيد را در تعريف مى‌توان آورد و سبب امتياز محدود از غير محدود مى‌شود منتها نزد غير معتقد. و كلام مصنّف مأخوذ از ذريعه سيد مرتضى است. ⁽⁸⁾

۱۴. «وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا»

روض الجنان: «لقاء»، از معنى رؤيت در هيچ نباشد. ⁽⁹⁾۴۲. علامه شعرانى: يعنى لقاء به معنى رؤيت به هيچ وجه استعمال نشده است. ⁽¹⁰⁾

.

ذوالقرنين كيست؟در ميان مفسران درباره ذوالقرنين چندين نظر وجود دارد. نظر علامه شعرانى اين است كه ذوالقرنين همان اسكندر مقدونى است و چند دليل براى آن ذكر كرده است: ذوالقرنين لقب اسكندر مقدونى است و مشهور نزد مفسرين همين است و امام رازى گويد: كسى كه به شرق و غرب و شمال عالم رفته و همه را تسخير كرده باشد اگر غير اسكندر بود او هم مانند اسكندر معروف مى‌شد و همه مى‌شناختند با آنكه كسى جز وى بدين عمل معروف نيست. و ابوريحان بيرونى نقل كرده است كه ذوالقرنين ابوكرب حميرى بود وليكن جهانگيرىِ وى افسانه‌اى است بى اصل و ثمر. و گويند عمر بن خطاب معتقد بود ذوالقرنين يكى از فرشتگان خداست و شايد علت آن بود كه قرآن نمى‌خواند و فكرش متوجه چيزهاى ديگر بود. و نويسنده اين حواشى گويد: يكى از ادله قول مشهور سؤال يهود است؛ چون آنان ابوكرب را نمى‌شناختند اما اسكندر نزد آنان معروف بود و در كتب تاريخ خود اخبار وى را نوشته بودند؛ چون او به بيت المقدس آمد، عالم بزرگ يهود را با حرمت و تعظيم پذيرفت و دين آنها را آزاد گذاشت و اجازه داد در شهرهاى خود به همان احكام و شريعت تورات عمل كنند و قوانين دولتى يونانيان براى آنها لازم نباشد. از اين جهت اسكندر را بزرگ مى‌داشتند اگر چه پس از وى جانشينان او با يهود بدرفتارى كردند. و دليل ديگر بر قول مشهور آنكه خداوند نقل اخبار انبيا مى‌كند يا كسانى كه مانند انبيا در نشر خير و آداب واخلاق تأثير بسيار داشتند، و از انبيا گذشته هيچ يك از پادشاهان جهان آن اندازه مؤثر نبود و در تأديب وتهذيب وتعليم علوم آن كوشش نكرد كه اسكندر كرد. ⁽¹⁾

۱۵. «اللّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ»

روض الجنان: و «استهزاء» و «سُخْريّت»، به‌نزديك عرب عيب باشد، قال الله تعالى: «إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها...» ⁽²⁾، أىْ يُعابُ. ⁽³⁾۴۳. علامه شعرانى: ... به نظر مى‌رسد كه [اين تعبير] خود جواب مستقلى است. و خلاصه آنكه گاه استهزا در لغت عرب به معنى عيب گرفتن آمده است و «اللّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ» يعنى خداى را بر آنها عيب مى‌گيريد. ⁽⁴⁾روض الجنان: زبانيگان در ايشان رسند و ايشان را با راه دوزخ برند و در دوزخ اندازند. ⁽⁵⁾۴۴. علامه شعرانى: يعنى زبانيه‌ها و مأموران دوزخ. چون در فارسى «هاى» آخر اسماء را چون به الف و نون جمع بندند تبديل به گاف كنند مانند بندگان و رفتگان، مؤلّف «هاى» آخر زبانيه را مبدّل به گاف كرده است. ⁽⁶⁾

۱۷. «... فَلَمّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ...»

روض الجنان: «اَضاءَ» هم لازم هست و هم متعدّى، يقول: أضاءَ الْقَمَرُ الظُلمَةَ، وأضاء الْقَمَرُ به معنى ضاء، و ضاءَ يَضُوءُ ضَوْءاً اِلاّ لازم نباشد. ⁽⁷⁾۴۵. علامه شعرانى: «ضاءَ» ثلاثى مجرد پيوسته لازم است. ⁽⁸⁾روض الجنان: قال الله تعالى: «لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلاً» ⁽⁹⁾، و «مَحالَه»، جَهره بود براى آنكه گردد. ⁽¹⁰⁾۴۶. علامه شعرانى: جَهره چرخى است كه نسّاجان به وسيله آن نخ ريسمان بر ماسوره پيچند. ۱۱

.

روش‌شناسى تفسير ابو الفتوحگاهى مؤلف در ذيل آيات قصه‌هاى عجيب و غريب از آفرينش زمين و آسمان و داستانهاى پيامبران نقل مى‌كند و علامه شعرانى نقل آنها را از باب اينكه مؤلف مى‌خواسته تفسيرش از اين اقوال خالى نباشد و يا اين داستانها مشتمل بر حكمت و موعظه است، دانسته است. ۱. مؤلف در ذيل آيه ۶ سوره طه مى‌گويد: عبداللهِ عبّاس گفت: زمين بر پشت ماهى است، و ماهى بر روى آب است، و طرفى ماهى كه سرو دنبال اوست در زير عرش ملتقى اند به هم آمده. و زير دريا سنگى سبز هست كه سبزى آسمان از اوست، و آن سنگ آن است كه خداى تعالى در سورت لقمان گفت: «فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ... » ، ⁽¹⁾و آن سنگ بر سُرُوى گاوى است و پايهاى گاو برثرى نهاده است، وزير ثَرى كس نداند تا چيست مگر خداى تعالى. و آن گاو دهن باز كرده است چون درياها همه يكى شود در شكم آن گاو شود و درياها خشك شود. ⁽²⁾علامه شعرانى چنين مى‌نويسد: اين سخنان را نه براى آن نقل مى‌كنند كه خود بدان معتقدند يا خواننده را بدان معتقد سازند بلكه تا كتاب از اقوال مشهوره خالى نباشد و رسم علماى اسلام است در هر علم از توحيد و فقه و اصول و تفسير و حديث اقوال باطل را نقل مى‌كنند تا مردم نپندارند در نقل خيانتى كردند و چيزهايى كه نپسنديدند به سليقه خود از دين حذف كردند. و شايد حق همان بود كه حذف كردند. ⁽³⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۵۲ سوره شعراء مى‌نويسد: «وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى» ، حق تعالى گفت: ما وحى كرديم به موسى كه، بندگان مرا ببر به شب كه فرعون بر پى شما بيايد. ابن جريج گفت: در اين آيت خداى تعالى امر كرد به موسى كه، بنى اسرائيل را بفرماى تا هر چهار خانه‌اى شوند با خانه‌اى شوند، و در هر سراى كه اينان باشند بره‌اى بكشند، و در سراى به خونِ او خون آلود كنند كه من فرشتگان را خواهم فرستادن تا كودكان آل فرعون را هلاك كنند، و علامت ايشان اين است و در سرايى نشوند كه بر در آن سراى اثر خون باشد. آنگه بفرماى تا آرد بسريشند، و همچنين فطير بپزند تا زود باشد، آنگه تو با بنى اسرائيل برو تا به كنار دريا تا من بفرمايم كه چه بايد كردن. موسى عليه‌السلامهمچنين كرد. چون در روز آمدند، فرعون گفت: بنگر تا موسى چون كرد! مالهاى ما بستدند و فرزندان ما را بكشتند. آنگه بفرمود سرير او از شهر بيرون بردند و بر اثر ايشان لشكرى را گسيل كرد هزار هزار و پانصد هزار پادشاه مُسَوّر را كه در دست دستورنجن زرّين داشتند، و با هر پادشاهى هزار مرد بودند... . ⁽⁴⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: يك ميليون پادشاه در يك عصر موجود نيست، بلكه در چند قرن هم، اما اين سهو نساخ نيست بلكه ترجمه عرائس ثعلبى است: «ألف ألف و خمسمأة الف ملك مسور مع كلّ ملك ألف رجل» ⁽⁵⁾و آن را از ابن جريج نقل كرده است. و اين گونه مبالغات غير معقول در گفتار آنان بسيار است و ثعلبى و مؤلف به مقتضاى امانت در نقل سخن مفسران مشهور را خواه صحيح باشد و خواه غلط بى‌تغيير روايت كردند و متعهد صحت سخن هيچ كس نشدند و خيانت هم نكردند وچيزى را كه آنها گفته بودند ناگفته نگذاشتند و نپوشيدند و مردم مجبور نيستند كلام غير معصوم را قبول كنند. ⁽⁶⁾۳. مؤلف در ذيل آيه ۳۵ سوره نمل مى‌نويسد: ... سليمان عليه‌السلام گفت: كيست كه اين بداند سفتن؟ انسيان ندانستند و نه جنّيان... . آنگه گفت: كيست كه ريسمان در اين مهره سفته كشد؟ كرمكى سفيد گفت: من تمام كنم، آنگه رشته در دهن گرفت و از اينجانب در رفت و به دگر جانب برون آمد. سليمان گفت: چه خواهى؟ گفت: از خداى بخواه تا روزى من از ميوه‌ها كند، گفت: كرده شد... . ⁽⁷⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: از ضعف بعضى اين سخنان عجب نبايد داشت، چون روايت از امام نيست و مؤلف براى آنكه از گفته پيشينيان چيزى فرو نگذاشته باشد آن را نقل كرده. و به قرائن گذشته معلوم گرديد كه وى به همه آنچه ثعلبى و ديگران در اين قصص روايت كردند اعتماد نداشت. ⁽⁸⁾۴. مؤلف در ذيل آيه ۱ سوره ذاريات مى‌نويسد: ... موسى برگشت و مى‌گفت: اى خدايى كه روزى خلقان به امر تو است، يكى را باران مى‌بايد و يكى را آفتاب، و يكى را باد مى‌بايد و يكى را هواى ساكن آرميده، و تو خداوند همه را مراد بدهى و به حسب مصلحت روزى به هر يك رسانى چنان‌كه تو دانى. ⁽⁹⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: از اين خبر معلوم مى‌گردد كه علماى ما در سند اخبار قصص چرا مساهله مى‌كردند، چون آنچه متضمن حكمت و تعليم و موعظه بود براى فايده‌اش مى‌آوردند و اگر در اصل حكايت مناقشه بود در آن تعليم مناقشه نبود. وعاقلان مى‌دانند مقصود اصلى از نقل حكايات عبرت و موعظه است و موعظه حق است، اگرچه وقوع حكايات مشكوك بود و در اثبات آن اصرار نداشتند. ⁽¹⁰⁾۵ . مؤلف در ذيل آيه ۱۹۸ سوره بقره مى‌نويسد: ... پس براى تذلّل و خضوع حاجّ و صبر ايشان بر وقوف در اين روز در اين مَوْقف [عرفه ]اين نامها بر روز و بر جاى نهادند. ⁽¹¹⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: اين اختلاف در وجه تسميه عرفه دليل است كه مؤلّف گفتار مفسران را براى اعتماد و اعتقاد بدان روايت نمى‌كرد بلكه براى آنكه كتاب از گفتار آنان خالى نباشد. و دانستن آنكه عرفه را چرا عرفه گفتند از ضروريات نيست و اگر ندانيم كدام از اين روايات صحيح است هم مقصّر نيستيم و شايد هيچ يك درست نباشد و تسميه را علتى ديگر بود. ⁽¹²⁾۶ . مؤلف در ذيل آيه ۱۲ سوره مائده مى‌نويسد: «... و روايتى ديگر آن است كه او [عوج ]در زمين بغى و طغيان از حدّ ببرد...». ⁽¹³⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: اين حكايات درباره عوج و بزرگى قوم او از ثعلبى است ⁽¹⁴⁾نه از ائمه معصومين عليهم‌السلام و مرحوم مجلسى (عليه الرحمه) هم بر خلاف قاعده خويش در بحار الانوار آن را از ثعلبى روايت كرده است ⁽¹⁵⁾تا كتابش از اين حكايات خالى نباشد. اختلاف روايت دليل آن است كه مؤلّف به صحت هيچ يك معتقد نيست و آن را براى اعجاب نقل كرد؛ چون اين گونه قصص غريب در ذهن مردم مى‌ماند خواه صحيح و خواه باطل و مى‌خواهند تفصيل آن را بدانند و چون به كتب تفسير مراجعه كنند و نيابند كتاب را ناقص دانند. و علماى سلف (رضوان الله عليهم) در هر علم اقوال ضعيف و باطل را نقل مى‌كردند و در فقه و كلام و حديث و غير آن. و اين اقوال متناقض كه مؤلّف در اين كتاب از مفسرين آورده معتقد به صحت همه آنها نبوده است. و اين كه بعض اهل زمان ما گويند نبايد اقوال ضعيف را در كتب نقل كرد صحيح نيست بلكه امانت علما مقتضى آن است كه همه چيز را نقل كنند و باب تحقيق را باز گذراند. ⁽¹⁶⁾۷. مؤلف در ذيل آيه ۲۶ سوره مائده مى‌گويد: ... و حشويان اصحاب حديث در اين خبر آوردند كه چون ملك الموت عليه‌السلامآمد تا جان موسى بردارد، گفت: اجابت كن خداى را، موسى تپنجه بر روى او زد و يك چشم او كور كرد... . ⁽¹⁷⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌گويد: بايد دانست روش علماى اسلام در تحقيق مسائل و مطالب آن است كه هر قول و عقيده اگر چه باطل باشد و سست و واهى آن را نقل مى‌كنند و علت بطلان آن را مى‌گويند، اگر چه در تفسير قرآن باشد. و عوام مردم معتقدند كه بايد سخنان ضعيف و باطل را نگفت و ننوشت و به آنكه صحيح و حق است اكتفا كرد. وليكن اين طريق پسنديده نيست، زيرا كه سبب شبهه مى‌شود. و مردم متأخّر مى‌گويند متقدّمان به غلط بدون علت يا به عمد بسيارى از گفته‌هاى پيغمبر و ائمه را از ميان بردند و شايد حق در آن بود كه حذف كردند. از اين جهت، علما همه گفته‌ها را ضبط كردند تا همه كس بيند و توهم باطل نكند. و اگر در عهد عثمان مصاحف ديگر را نمى‌سوزانيدند اين همه اوهام باطل و مبالغه‌آميز در تحريف به وجود نمى‌آمد و همه مى‌ديدند اختلاف آن مصاحف با مصحف موجود بسيار ناچيز است. ⁽¹⁸⁾

۲۰. «يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ ...»

روض الجنان: ... خطف ربودن باشد و پرستك را خُطّاف گويند و چاه جوى را خطّاف گويند، و جمع هر دو «خَطاطيف» بود. ⁽¹⁹⁾۴۷. علامه شعرانى: آهن سر كجى است كه محور چرخ چاه بر آن مى‌گردد. و در برهان قاطع گويد چوبى است كه بر گردن گاو مى‌نهند هنگام شيار. ⁽²⁰⁾

۲۲. «...وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الَّثمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ»

روض الجنان: «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» ، در او دو قول گفته‌اند: قولى آنكه به «سَماء» ابر خواست، و گفته‌اند كه خداى تعالى اين ابر را چون جامه‌اى يا چيزى كه در آب نهى نشْف كند آفريد. ابر به دريا فرو شود و برآيد و در هوا متراكم شود، باد بر او آيد و آن را بيفشارد. ⁽²¹⁾۴۸. علامه شعرانى: ابر خود بخار است نه آنكه چيزى مانند جامه به دريا فرو رود و آب بردارد، و بخار چون متراكم شود ابر باشد و باز مبدّل به باران شود. و حاج ملا هادى در منظومه گويد: رَطب من الأجسام حين سُخِنابُخر و اليابس منها دُخِنا للزمهريران بخار لقِيافماطِر السحاب إن لم يقويابالجمله، ابر مانند همين مه است كه گاه بر زمين مى‌افتد و ما خود بارها در كوهستانها ديده‌ايم ابر ما را فرو گرفت. ⁽²²⁾روض الجنان: و قولى ديگر آن است كه: مراد به «سَماء»، آسمان است و آب باران از آسمان مى‌آيد... و اين قول درست‌تر است براى آنكه، لفظ قرآن بر حقيقت مانده است، و بر قول اوّل مجاز باشد، ⁽²³⁾و كتاب خداى را (جل جلاله) تا بر حقيقت حمل شايد كردن، بر مجاز حمل نبايد كردن. ⁽²⁴⁾۴۹. علامه شعرانى: چون دليل حسى و قرائن عقلى قائم شده است بر اينكه باران از ابر مى‌ريزد، و اگر لفظ سماء را در قرآن حمل بر مطلق بلندى كنيم خلاف قاعده زبان نكرده‌ايم. ⁽²⁵⁾روض الجنان: راويان اخبار روايت كرده‌اند كه: چون خداى ـ تعالى ـ خواست تا آسمان و زمين بيافريند، جوهرى سبز بيافريد چند هفت آسمان و هفت زمين، آنگه به نظر هيبت بدان جوهر نگريد، از ترس خداى (عزَّوجلّ) گداخته شد، آبى گشت لرزان. آنگه فرمان داد تا از آن آب بخارى و دودى برآمد، از آن دود يك آسمان بيافريد. و خداى تعالى از بهشت گاوى بفرستاد كه او را چهل هزار سُرُو بود و چهل هزار دست و پاى. و آن فريشته قدم بر سَنام آن گاو نهاد، قدمش نيك قرار نگرفت... . ⁽²⁶⁾۵۰. علامه شعرانى: اين عبارت نقل عملِ كسى است كه در ضمن كار تجربه آموزد و از اول نداند چه بايد كرد و خداى تعالى چنين نيست. و حديث البته ضعيف است و مطلق خبر واحد در اين ابواب قابل اعتماد نيست و مؤلّف براى تصوير عظمت خلق پروردگار نقل كرده است. ⁽²⁷⁾روض الجنان: در خبر هست كه: چون بوى يكى از ايشان به دوزخيى رسد، همه اعضاى او از يكديگر جدا گردد، و هرگز دمى چندِ شترى، و هر دنبالى چند نيزه‌اى، بر هر دنبالى سيصد و شصت بند باشد. در هر بندى سيصد و شصت فَرَق زهر باشد، هر فرقى سيصد و شصت قُلَّه، كه به يك قُلّه از آن همه اهل زمين هلاك شوند. ⁽²⁸⁾۵۱. علامه شعرانى: «فَرَق» پيمانه‌اى است و «قُلّه» كوزه بزرگى است و دو قلّه در مذهب شافعى كر است و بر هر شتر دو كوزه بار مى‌كردند و بايد كژدم از شتر دنيا بزرگ‌تر باشد تا اين همه زهر در آن جاى گيرد. و وَهب بن مُنبّه راوى اين روايت از علماى اهل كتاب بوده، شايد اين را از كتب آنها روايت كرده است. ⁽²⁹⁾روض الجنان: و سَلَمه كُهَيل روايت كند از عبدالله مسعود كه: خداى تعالى بهشت در آسمان هفتم آفريده است امروز و دوزخ در زمين هفتم، چون فانى كند آنجا باز آفريند كه او خواهد. ⁽³⁰⁾۵۲. علامه شعرانى: يعنى در قيامت كه زمين و آسمان را فانى كند بهشت و دوزخ را در محلّ ديگر آفريند هر جا كه خواهد. و اين روايات همه از ثعلبى است و ضعيف است، ⁽³¹⁾اما مقصود بيان عظمت ملك خدا است كه البته بيش از آن است كه در انديشه ما گنجد. و گفت دوزخ در زمين هفتم است و در بعضى روايات از جانب يسارِ عرش است. و پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چون به آسمان رفت بهشت و دوزخ را آنجا ديد. و در سوره « ص » دوزخ را هم از ملأ اعلى شمرده است، چنان‌كه اول ذكر مخاصمه اهل آنجا فرموده و پس از آن گويد: «ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ» . ⁽³²⁾و هر يك به اعتبارى صحيح است، چنان‌كه در جاى خود واضح شود. ⁽³³⁾روض الجنان: «فَلا تَجْعَلُوا لِلّهِ أَنْداداً» «اَنْداد»، جمع «ند» باشد، هم مثل باشد و هم ضدّ باشد، و كلمه از اضداد است... با خداى تعالى مثل فرو مياريد، يا ضدّ فرو مداريد. مراد به هر دو انبازى است در عبارت، يعنى با خداى تعالى شريك مگوييد. ⁽³⁴⁾۵۳. علامه شعرانى: يعنى آيه قرآن را به هر دو توان ترجمه كرد: براى خداى تعالى مثل قرار ندهيد يا ضد قرار ندهيد. مرجع هر دو به اين است كه شريك براى او ثابت نكنيد. ۳۵ روض الجنان: به خداى بر تو. ۳۶ ۵۴. علامه شعرانى: عبارتى است مترجَم از عربى؛ يعنى تو را سوگند به خدا مى‌دهم كه بگويى. ۳۷

.

. .

. .

۲۵. «وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ»

روض الجنان: در اخبار چنين مى‌آيد كه: جويهاى بهشت بر روى زمين مى‌رود، چنان‌كه متفرّق نمى‌شود بى حايلى. و چهار جوى: آب، و مَى، و شير، و انگبين، به يك جاى مى‌رود كه آميخته نشود. گفتند: صادق عليه‌السلام مى‌گفت اين خبر. ملحدى بشنيد، گفت: عقل اين حديث چگونه پذيرد كه چهار مايع به يك جاى باشند و مختلط نشوند!... . ⁽¹⁾۵۵. علامه شعرانى: رسم ملاحده است كه حكم ماده را در همه عوالم جارى مى‌كنند براى آنكه به موجودى غير مادى قائل نيستند. ⁽²⁾

.

۲۸. «...وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»

روض الجنان: در خبرى مى‌آيد كه: رسول عليه‌السلام گفت: چون مرده را در گور نهند، دو فريشته مى‌آيند تا به گورِ او فرو شوند، و خداى تعالى او را زنده كند تا به صدر و سينه، و حيات با او دهد و حواسّ درست، و او را از خداى بپرسند و از پيغامبر و از امامان. اگر جواب دهد و جواب به صواب دهد، او را گويند: نَمْ نَوْمَةَ الْعَرُوسِ؛ بَخُسب چنان‌كه عروس در خوابگاه خود بخسبد. و آن دو فريشته در گور او بر پرّند و گور بر او فراخ كند، مَدَّ الْبَصَر... . ⁽¹⁾۵۶. علامه شعرانى: و بسيار باشد كه شقى را در جوار سعيد دفن كنند و چون قبر سعيد را اين گونه فراخ كنند قبر شقى در ضمن قبر سعيد نيفتد و سعيد از عذاب شقى متألّم نگردد؛ زيرا كه هر يك عالمى دارند جداگانه مخصوص به خود؛ مانند دو نفر كه در يك فراش خفته يكى خواب نيك مى‌بيند و يكى خواب بد؛ و اگر ما قبر سعيد را بشكافيم و بهشت نبينيم يا قبر شقى را و آتش نيابيم، علت همين است كه آنها در عالم ديگرند و ما در عالم ديگر چنان‌كه خود آنها از هم خبر ندارند و ما هم از آنها خبر نداريم. ⁽²⁾

۲۹. «...ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوّاهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ»

روض الجنان: ... و آسمان هفتم از دُرّ سپيد بيافريد، و نام او «رفيع» است، در آن جا خداى را تعالى هفتصد هزار فريشته است، هر يك از ايشان چندان زيردستان دارند از فريشتگان كه عدد قطره باران و ريگ بيابان و برگ درختان. ⁽³⁾۵۷. علامه شعرانى: پيش از اين گفت: ملائكه هر آسمان دو برابر آسمان زيرين است و اينجا از ده برابر نيز در گذشته. اما روايت ضعيف است و مؤلّف روايت مخالف آن را نيز نقل كرده تا خواننده بداند روايت آنها براى اعتماد و اعتقاد نيست بلكه براى آنكه از گفته‌هاى مفسران خالى نباشد. و حق اين است كه آسمانها رنگ ندارد و در نهايت شفافى است و لطافت چنان‌كه با اين همه مسافت ستارگان را در آسمان هشتم مشاهده مى‌كنيم. ⁽⁴⁾

.

ادبيات فارسىعلامه شعرانى در ادبيات فارسى هم دستى دارد و گاهى نكاتى را توضيح مى‌دهد، مثلاً: ۱. مؤلف در ذيل آيه ۳۷ سوره شعراء مى‌گويد: «به تو آرند هر جادوى دانا را». ⁽¹⁾و علامه شعرانى در حاشيه چنين توضيح مى‌دهد: «جادو خود به معنى ساحر است و جادوگر صحيح نيست». ⁽²⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۸۱ سوره قصص مى‌نويسد: ... همه بگريختند و جز دو كس با او [قارون] نماندند. موسى عليه‌السلامگفت: يا اَرْضُ خُذيهِمْ؛ اى زمين بگير ايشان را، تا به زانو به زمين فرو شدند، دگر باره گفت: يا اَرْضُ خُذيهِمْ؛ اى زمين بگير اينان را، تا به كمر بست به زمين فرو شدند... . ⁽³⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌گويد: «كمر» در اصل لغت فارسى چيزى است كه برميان مى‌بندند و آنجاى از تن را كه كمر بر او بسته مى‌شود ميان گويند، و كمر گفتن آن مجاز است به علاقه حال و محل. و اگر حقيقت خواهيم بايد كمرگاه گفت، يعنى جاى بستن كمر يا كمر بست و كمربند و امثال آن. ⁽⁴⁾

شأن نزولبه نظر علامه شعرانى بسيارى از روايات شأن نزول معتبر نيست. ۱. مؤلف در ذيل آيه ۱۸۷ سوره بقره مى‌نويسد: سهل بن سَعد گفت: در آيت «مِنَ الْفَجْرِ» نبود، به اوّل صحابه رسول بيشتر به شب دو رَسَن پيش خود بنهادندى و اعتبار مى‌كردندى، خداى تَعالى براى بيان بفرستاد: «مِنَ الفَجْرِ» . ⁽⁵⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: به نظر بعيد مى‌رسد كه خداوند اول بهترين عبارت را ادا نفرمايد تا چون بيند مردم به اشتباه مى‌افتند آن را اصلاح كند. و اعتبار به بسيارى از روايات شأن نزول نيست به دليل آنكه در آن اختلاف دارند و درست آن است كه بگوييم خداوند از اول عبارتِ تام فرمود. ⁽⁶⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۵۸ سوره مائده مى‌نويسد: ... خداى تعالى از گفتِ ايشان اين آيت بفرستاد و رد كرد برايشان اين آيت «وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَى اللّهِ» . ⁽⁷⁾و علامه شعرانى در حاشيه مى‌نويسد: آيه در سوره فصّلت مكى است و تشريع اذان در مدينه بود. پس نزول آيه هنگام تشريع اذان به نظر صحيح نمى‌رسد مگر آنكه گوييم پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهدر آن هنگام اين آيه قرائت كرد. ⁽⁸⁾

۳۱. «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ»

روض الجنان: ... و قولى ديگر آن است كه: خداى تعالى آدم را خبر داد به نامهاى چيزها و بر آنچه دانست كه اصطلاح خواهند كردن اهل هر لغتى بر آن، و اگرچه اصطلاحى مقدّم نبوده باشد. ⁽⁹⁾۵۸. علامه شعرانى: اين سخنان را رجما بالغيب گفتند، چون كه عقل انسانى به تحقيق وقايع گذشته راه ندارد مگر به نقل صحيح. اگر بگوييم لغت را پيش از حضرت آدم وضع كردند تا آدم آن را ياد گرفت يا او را اِخبار كردند از وضع لغات در مستقبل به توسط اولاد آدم، هر دو را بى‌دليل گفته‌ايم. و مى‌توان گفت مراد آن است كه آدم را مستعدّ كلام و سخن آفريديم و او را ملهم كرديم تا لغت وضع كرد، مانند: «خَلَقَ الاْءِنْسانَ * عَلَّمَهُ الْبَيانَ» . ⁽¹⁰⁾روض الجنان: «ثُمَّ عَرَضَهُمْ» ؛ پس عرضه كرد آن را بر فريشتگان. خلاف كردند در آنكه اسماء عرضه كرد يا مُسمّيات. بعضى گفتند ـ و اين يك روايت است از قَتاده و عبداللهِ عبّاس ـ كه: نامها عرضه كرد، يعنى آن نامها كه خداى او را بياموخت، يعنى سؤال كرد فريشتگان را بر وجه امتحان از آن نامها... . ⁽¹¹⁾۵۹. علامه شعرانى: يعنى براى سؤال فرشتگان نامها را گفت و معنى آن را از فرشتگان خواست، چنان‌كه ما بپرسيم از ديگرى كه فرش چه معنى دارد. و بعضى گويند: مراد سؤال از خواص ومنافع اشياء است و صناعات و استخراج معادن و غير آنكه ملائكه نتوانستند. ⁽¹²⁾روض الجنان: ...و قول دوم يك روايت است از عبداللّهِ عباس، و آن قول مُجاهد و حسن بصرى است كه: عرْض مُسَمّيات و اشياء كرد، و براى آن «عَرَضَهُمْ» گفت، و اگر چه بيشتر ناعاقل بودند به ضمير عقلا كه تغليب داد عقلا را بر ناعاقلان، چنان‌كه تغليب دهند مذكّر را بر مؤنّث، و اگرچه در عدد بيشتر باشد مؤنّث. و اين قول درست‌تر است براى ظاهر را كه «هُمْ» بر اسماء نيوفتد الاّ بر مجاز. ⁽¹³⁾۶۰. علامه شعرانى: «أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤلاءِ» صريح است در قول دويم؛ زيرا كه گفت اسم اينها را به من بگوييد و نگفت مسمّاى اسامى را. و اگر كسى سؤال كند: ملائكه همان اسم كه مى‌دانستند چرا نگفتند؛ زيرا كه ايشان سخن مى‌گفتند و با خدا و آدم تكلّم كردند و تكلّم بى آنكه نام اشياء را بدانند ممكن نيست، گوييم: تكلّم ملائكه و سخن آن به نحوى ديگرى است غير سخن بنى آدم. و اگر گويى شايد ملائكه يك لغت داشتند و آدم چند زبان مى‌دانست و سؤال از نام اشياء كرد به زبانهاى ديگر، گوييم: برخلاف ظاهر است، چون آيه قرآن دلالت بر آن دارد كه ملائكه نام هيچ يك از اشياء نمى‌دانستند و آدم مى‌دانست نه آنكه آدم بيشتر مى‌دانست و ملائكه كمتر. و تعليم اسماء همان است كه در جاى ديگر فرمود: «عَلَّمَهُ الْبَيانَ» ⁽¹⁴⁾و حكما گويند: «الإنسان حيوان ناطق» و نطق فصل مميّزِ انسان است. ⁽¹⁵⁾روض الجنان: ...آنگه اسپى از مشكِ اَذْفَر بيافريد، و او را دو پر داد از دو مرجان، و فرمود آدم را تا بر آن جا نشست و در آسمانها مى‌گرديد و بر افواج فريشتگان سلام مى‌كرد و مى‌گفت: السّلامُ عَلَيْكُم و رَحْمَةُ اللّهِ يا مَلا ئِكَةَ اللهِ! ايشان در جواب مى‌گفتند: وَعَلَيْك السّلام وَرَحْمَةُ اللهِ وبَرَكاتُه يا خَليفَةَ اللّهِ! ⁽¹⁶⁾۶۱. علامه شعرانى: از جمله آيات و روايات معلوم مى‌گردد كه ملائكه با آدم سخن مى‌گفتند و سخن گفتن بى دانستن اسماء اشياء ممكن نيست چنان‌كه گفتيم و اگر سخن آنان مانند سخن ما باشد آنها هم اسم چيزها را مى‌دانستند. پس سخن گفتن آنها تفهيم معنى است. ۱۷

.

جواز تغيير عبارت در رواياتعلامه شعرانى استشهاد به متن روايات و به كلمات و حروف و تقديم و تأخير آنها را جايز نمى‌داند، چرا كه بر خلاف الفاظ و تعبيرات قرآن، حفظ الفاظ روايات و ضبط آنها در ميان راويان واجب نبوده است. مؤلف در ذيل آيه ۲۶۷ سوره بقره مى‌گويد: ... قَيْس بن ابي غَرْزة الْغِفارىّ گفت: ما را در عهد رسول عليه‌السلام در مدينه سمسار خواندندى. رسول عليه‌السلام آمد و ما را نامى نهاد از آن بهتر، گفت: يا معشر التُّجار؛ اى جماعت بازرگانان! هذا الْبَيْعُ يَحْضُرُهُ اللغو والْكِذْبُ والْيَمينُ فَشُوبُوهُ بالصَّدَقَةِ؛ اين بيع را لغو و دروغ و سوگند در وى شود، آن را با صدقه به يك جا برآميزى. ⁽¹⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: در اسد الغابه از داود طيالسى عبارت پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را چنين آورده است: «يا معشَر التجّار انه يخالط بيعكم هذا الحلف فشوبوه بالصدقة». ⁽²⁾غرض من از نقل آن بود كه تا اين حد نقل به معنى را با تغيير عبارت جايز مى‌دانستند و كسى از مسلمين اين‌گونه تغيير را منكر نشمرده است تا مرد نامجرّب و غير مطّلع نپندارد حفظ الفاظ روايت و ضبط آن مانند قرآن واجب است و مى‌توان به هر كلمه و حرف و تقديم و تأخير و فتح و ضمّ آن استشهاد كرد. در قرآن به تمام حروف و خصوصيات عمل او احتجاج بايد كرد و در روايات صحيح به حاصل مضمون. ⁽³⁾

.

ذلت ابدى يهودعلامه شعرانى در مواردى به ذلت ابدى يهود و نقد حكايات ايشان پرداخته است: ۱. مؤلف در ذيل آيه ۵۵ سوره آل عمران مى‌نويسد: ... خلاف كردند في معنى قولِهِ: «فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا» كه اين «فَوْقيّت» به چيست؟ بعضى گفتند: به حجّت، و بعضى گفتند: به مملكت و قهر و غلبه. و از اينجاست كه پادشاهى در روميان است كه ترسايان باشند، و در جهودان نيست، و جهودان مادام مقهور و مغلوب باشند... ⁽¹⁾. و علامه شعرانى در حاشيه مى‌گويد: اكنون هم كه دولتى دارند قائم به نصارا است. و اين خبرِ قرآن از اخبار غيبى است، تا كنون آنچه ديده‌ايم مؤمنان به حضرت عيسى عليه‌السلامكه مسلمانان يا مسيحيانند بر كفار بت پرست يا يهود تفوّق داشتند و اينها زير دست آنان بودند و خداى وعده داده است كه تا قيامت هم چنين باشد و خداى نفرموده كه نصارا بر مسلمانان غالب باشند. ⁽²⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۵۲ سوره شعراء مى‌نويسد: روض الجنان: «وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى» ، حق تعالى گفت: ما وحى كرديم به موسى كه، بندگان مرا ببر به شب كه فرعون بر پى شما بيايد. ابن جريج گفت: در اين آيت خداى تعالى امر كرد به موسى كه، بنى اسرائيل را بفرماى تا هر چهار خانه‌اى شوند با خانه‌اى شوند، و در هر سراى كه اينان باشند بره‌اى بكشند، و در سراى به خونِ او خون آلود كنند كه من فرشتگان را خواهم فرستادن تا كودكان آل فرعون را هلاك كنند، و علامت ايشان اين است و در سرايى نشوند كه بر در آن سراى اثر خون باشد. ⁽³⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: فرشتگان خداى كه مأمور قبض روح بندگان اويند خانه همه كس را بى‌نشان مى‌شناسند؛ چنان‌كه مى‌بينيم در هر خانه اجل كسى فرا رسد وارد مى‌شوند و قبض روح مى‌كنند. و اين قصه از حكايات يهود است كه به معنى ملائكه وافعال آنان آشنا نبودند و گمان مى‌كردند آنها نيز مانند انسانند. و حق آن است كه موسى عليه‌السلام براى توشه راه فرموده بره بكشند و فطير بردارند. ⁽⁴⁾

۳۳. «قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ...»

روض الجنان: اگر گويند: فريشتگان از چه دانستند كه آدم را در آن خبر كه داد راستيگر است، و آن اسماء آن چيزهاست بر وفق راستى؟ گوييم: لابد باشد از آنكه خداى تعالى، عَلَمى از اَعْلام مُعجز با آن مقرون بكند كه فريشتگان عند آن صدق دعوى آدم بدانند در آنچه گفت. ⁽⁵⁾۶۲. علامه شعرانى: چون ملائكه ديدند آدم از معانى به الفاظ تعبير مى‌كند و اصوات مختلفه كاشف از ما فى الضمير قرار داده، تصديق حكمت پروردگار كردند در خلق آدم و اين نياز به معجز ندارد. شبهت از آن برخاسته كه مردم ملائكه را مانند انسانى فرض كنند با تكلّم انسان با آنكه آنها موجود ديگرند و از عالم ديگر. ⁽⁶⁾

.

حكم وجوب و حرمت در وظايف اخلاقىعلامه شعرانى نظر كسانى كه در وظايف اخلاقى حكم وجوب و حرمت را روا نمى‌دارند را رد مى‌كند و چند آيه در تأييد نظر خود مى‌آورد. مؤلف در ذيل آيه ۳۲ سوره نساء مى‌نويسد: ضحاك گفت: روا نباشد كه كسى تمنّاى حال كسى كند، نبينى كه حق تعالى چگونه حكايت كرد از آنان كه تمنّاى مثل حال قارون كردند «يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ» ⁽¹⁾، آنگه چون او را و اموال او را خسف كردند بر آن تمنّا پشيمان شدند، چنان كه خداى تعالى از ايشان باز گفت: «وَ أَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ يَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا...» ⁽²⁾. ⁽³⁾علامه شعرانى نيز در حاشيه مى‌گويد: بسيارى از مردم گويند در وظايف اخلاقى حكم وجوب و حرمت نيست. و اين آيه رد ايشان است؛ چون اگر تمنّاى مثل مال قارون حرام نبود متمنّى سزاوار خسف عذاب نمى‌گشت. و در تأييد اينْ آيات بسيار است مثل قوله تعالى «يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ * إِلاّ مَنْ أَتَى اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ» ⁽⁴⁾. و مانند «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُو?'c۷دَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْو?لاً» ⁽⁵⁾. و لكن اعمال ظاهر كه بر جوارح پيدا است هر كس بيند مى‌داند مرتكب آن معصيت كرده و حكم به فسق او مى‌كند. اما عمل قلبى چون پيدا نيست مرتكب را در انظار مردم آلوده جلوه نمى‌دهد. ⁽⁶⁾

۳۴. «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِيسَ ...»

روض الجنان: و سجده سَهْو هم چهار جاى بايد كردن:... و هر كه يك سجده رها كند از دو ركعت باز پسين به سهو، و يادش نيايد تا آن ركوع كه از پس آن بود بكند از پس آنكه سلام باز دهد، قضاى آن سجده باز كند و دو سجده سهو بكند. ⁽⁷⁾۶۳. علامه شعرانى: و علماى متأخر در تشهّد فراموش شده نيز سجده سهو را واجب دانند. ⁽⁸⁾روض الجنان: و امّا سجده شكر، مستحبّ است و در اواخر نماز از فرايض و سنن، چه در اخبار اهل البيت عليهم‌السلام چنين آمد كه: عَلاماتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ: صَلاةُ الاْءحدى وَالْخَمْسينَ وَزِيارَةُ الأربعين وَالتَّخَتُّمُ فِى الْيَمينِ وتَعْفيرٌ الْجَبينِ وَالْجَهْرُ بِبِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، گفت: علامت مؤمن پنچ چيز است... . ⁽⁹⁾۶۴. علامه شعرانى: علامت اگر يافت شود دليل ايمان باشد و اگر يافت نشود دليل مخالفت نباشد. مثلاً دست بسته نماز خواندن علامت سنّى بودن است. و تنوين علامت اسم است و نبودن آن دليل اسم نبودن نيست اما دست باز علامت شيعى نيست چون علامت نبايد جامع باشد و همه افراد را فرا گيرد و اين پنج كه شمردند هيچ يك از اهل سنت نكنند و اگر در كسى ديده شود شيعى است نه آنكه هر پنج در هر شيعى جمع باشد. ⁽¹⁰⁾روض الجنان: اگر گويند، نه خداى تعالى گفت: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِيسَ» ، گفت: من فريشتگان را گفتم آدم را سجده كنى، ايشان سجده كردند مگر ابليس، اگر ابليس فريشته نباشد مأمور نبوده باشد به سجده آدم؟ جواب گوييم: اجماع امّت است كه ابليس مأمور بود به سجده... . ⁽¹¹⁾۶۵. علامه شعرانى: قول خداى تعالى «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ» حكايت گذشته است و در آن وقت كه امر كرد به سجود لفظ ملائكه نياورد بلكه فرمود: «اسْجُدُوا» خطاب به حاضرين و ابليس از حاضرين بود و هنگام حكايت به نام ملائكه اكتفا فرمود تغليبا و نام ابليس به خصوص را نياورد. ⁽¹²⁾روض الجنان:... و مذهب ما آن است كه: مؤمن حقيقى كه خداى تعالى از او ايمان داند، كافر نشود براى منع دليلى، و آن دليل آن است كه اجماع امت است كه مؤمن مستحقّ ثواب اَبَد بود، و كافر مستحقّ عقاب اَبَد، و جمع بين الاستحقاقين بر سبيل تأبيد محال بود، چه استحقاق در صحّت و استحالت تَبَع وصول باشد... . ۱۳ ۶۶. علامه شعرانى: يعنى اگر وصول به چيزى ممكن باشد استحقاق آن هم ممكن است و اگر وصول به آن محال باشد استحقاق آن هم محال است؛ مثلاً نتوان گفت فلان براى عبادت مستحقّ مقام نبوت است چون وصول به اين مقام پس از خاتم انبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهمحال است. ۱۴

.

دشوارترين آيه قرآن از جهت اعرابعلامه شعرانى مشكل‌ترين آيه از جهت اعراب را آيه ۱۰۷ سوره مائده مى‌داند و در حاشيه تفسير اين آيه ⁽¹⁾مى‌نويسد: در مجمع البيان گويد: «اين آيه با آنكه پيش از اين گذشت از مشكل‌ترين آيات قرآن است در اعراب و معنى و حكم و در هيچ يك از مظانّ تحقيق چيزى پرفايده‌تر و عميق‌تر و جامع‌تر از آنچه خود در اينجا آوردم نيافته‌ام. و بالله التوفيق». ⁽²⁾و هم در همان كتاب مجمع البيان از قول زجّاج آورده است كه دشوارترين مواضع قرآن در اعراب اين آيه است. ⁽³⁾و نويسنده اين حواشى گويد: رساله‌اى در دست دارم، توفيق اتمام آن را از خداوند مى‌خواهم در وجوه اعراب آيه و ترجيح هر يك بر ديگرى و فوايد فقهى كه از هر يك مستفاد مى‌گردد. و شرح اين موضع از تفسير به كار دانشمندان خرده‌بين مى‌آيد و بيشتر خوانندگان را از تفصيل آن ملالت افزون گردد. لذا از بيان آن خوددارى كرديم. ⁽⁴⁾

۳۵. «وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ ...»

روض الجنان: «الْجَنَّةَ» ؛ خلاف كردند كه اين كدام بهشت است. بعضى مفسّران گفتند: بستانى بود از بستانها، و بهشت خلد نَبُود و اين قول ابوالقاسم بلخى است و ابومسلم بحر اصبهانى، ⁽⁵⁾و اين درست نيست، درست آن است كه: بهشت خلد بود، و براى «لام» تعريف معنى خُلد و باقى و مانند اين الفاظ نه آن است كه واجب باشد كه فانى نشود، بل چون خداى تعالى فنا بيافريند، فانى شود.* پس خداى تعالى عين آن باز آفريند، چه اِعادت عَيْن باقيات صحيح باشد از قادر الذّات بر مذهب درست. ⁽⁶⁾** ۶۷. علامه شعرانى: * اين سخن را ديگر علما و متكلمان نپذيرند چنان‌كه خواجه نصيرالدين طوسى در تجريد گويد: «و اثبات الفناء غير معقول؛ لأنّه إن قام بذاته لم يكن ضدّاً وكذا إن قام بالجوهر» ⁽⁷⁾، و دليلى چند پس از آن آورده است. ⁽⁸⁾۶۸. ** در شرح تجريد علامه قدس‌سره است كه عدم و فنا به معنى تفرّق اجزا باشد نه آنكه اشياء نيست شوند مطلقا. و اعاده آنها به معنى جمع و فراهم گشتن آخر است و قصه حضرت ابراهيم عليه‌السلام و زنده ساختن مرغان را كه نمونه زنده كردن در قيامت است شاهد آورده كه اجزاء بدن آنها را متفرّق ساخت و بر كوهها نهاد و باز فراهم كرد و اصلاً معدوم نشد و در صدر كلام گويد: «المحقّقون على امتناع إعادة المعدوم». ⁽⁹⁾روض الجنان: علما خلاف كردند كه ايشان مَنْهى از خوردن از آن درخت بودند يا از پيرامون آن گشتن. درست آن است كه: ايشان را منع كه كردند، از خوردن كردند، و اين بر سبيل مبالغه فرمود خداى تعالى، چنان‌كه يكى از ما گويد: نگر تا گردِ فلان كار نگردى! يعنى آن كار نكنى. و اين لفظ صورت نَهْى دارد و معنى امر است، چنان‌كه: اِعْمَلُوا ما شثئْتُمْ...، صورت امر دارد و معنى نهى است. پس معنىِ وَلا تَقْرَبَا، آن است كه: اُتْرُكا وَاهْجُرا. و براى آن گفتيم كه امر از حكيم بر دو وجه باشد: به واجب و به مندوب، و مراد اينجا امر به مندوب است. ⁽¹⁰⁾۶۹. علامه شعرانى: يعنى براى آن گفتيم امر است نه نهى كه امر از حكيم بر دو وجه است و شايد مندوب باشد و ممكن است پيغمبرى امر مندوب را ترك كند اما نهى ممكن است از حرام باشد يا مكروه و هر دو فى الجمله قبيح است و پيغمبران را جايز نيست مرتكب مكروه شوند. ⁽¹¹⁾روض الجنان: ...از امير المؤمنين على عليه‌السلام روايت كردند كه او گفت: درخت كافور بود. كَلبى گفت: درخت علم بود، يعنى عِلمِ خير و شرّ. ⁽¹²⁾۷۰. علامه شعرانى: تفسيرى بعيد است گرچه در تورات همين مذكور است. گويى تا مدتى آدم و حوا از خير و شر خبر نداشتند و آدم كه به وى تعليم اسماء كردند و از ملائكه در علمْ درگذشت مانند حيوان قبح كشف عورت را نمى‌دانست. و اين تفسير مناسب قول كسى است كه آدم را كنايه از نوع انسان داند نه يك مرد خاص و گويد نوع انسان وقتى مانند حيوان در جنگلها مى‌زيست و از خوب و بد خبر نداشت و كشف عورت بر وى قبيح نبود، وقتى به تدريج از خير و شر باخبر گشت «بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما» ⁽¹³⁾؛ عورت آنها بر آنها آشكار شد و اين دانستن آغاز بدبختى و زحمت او گشت و «عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ» را هم نسبت به نوع انسان گويند. و اينها همه تأويل بر خلاف ظاهر و برخلاف اقوال اهل تفسير است. و در تفسير منسوب به عسكرى عليه‌السلامآمده است كه اين درخت علمِ آل محمد عليهم‌السلامبود. ⁽¹⁴⁾روض الجنان: مُهان و مُوَبَّخ. ⁽¹⁵⁾۷۱. علامه شعرانى: اهانت و توبيخ شده. ⁽¹⁶⁾

.

تفسير علمى قرآنعلامه شعرانى گاهى به تفسير و تطبيق آيات با علوم طبيعى و علوم روز كرده كه امروزه به آن «تفسير علمى قرآن» اطلاق مى‌شود. ۱. مؤلف در ذيل آيه ۱۲ سوره نحل مى‌گويد: «وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ» ؛ و مسخّر بكرد براى شما شب و روز و آفتاب و ماه و ستارگان تا براى منافع شما مى‌گردد به علم او به مصالح شما. و قوله: «مُسَخَّراتٌ» ، نصب بر حال است از مفعول... «إِنَّ فِي ذلِكَ» ؛ در اين آياتى و دلالاتى هست عاقلان را. ⁽¹⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: اين آيات ترغيب در علوم طبيعى است؛ خصوصاً در حال حيوان و نبات و فوايد و حكمى كه خداوند در آنها به كار برده است تا از آن به خالق پى برند. و اگر گويى: بسيارى از اصحاب اين علوم شاكّند، گوييم: توجه بسيار به صنعت آنان را از صانع باز داشته و همه كس چنين نيست. ⁽²⁾۲. مؤلف در ذيل آيه ۷ سوره طلاق مى‌گويد: «يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرائِبِ» ، يعني صُلْبَ الرَّجُلِ وترائبَ الْمرْأَةٍ، آبى كه بيرون آيد از پشت مرد و سينه زن. ⁽³⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: آيه قرآن بر اين تخصيص دلالت ندارد و اطباى قديم در منى زن خلاف كردند و اهل عصر ما گويند آن تخم كوچك كه از زن جدا مى‌شود و ماده فرزند است از اجزاى رحم است نه از سينه. بنابراين مراد از آيه آن است كه نطفه مرد از درون شكم ميان پشت و سينه كه جاى احشا و مكان قاذورات است بيرون مى‌آيد چنان‌كه فرمود: «مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً» ⁽⁴⁾؛ يعنى از ميان سرگين و خون، شيرپاك و گوارا بيرون مى‌آيد. و اين از عجايب آيات است. ⁽⁵⁾۳. مؤلف در ذيل آيه ۸۸ سوره نمل مى‌نويسد: قوله: «وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً» ؛ و تو بينى يا محمّد كوههاى جامد، يعنى ايستاده و ثابت. «وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ» ؛ آنگه آن همچنان رود كه ابر رود تا به روى زمين افتد و باز راست شود... . قُتَيبى گفت: معنى آن است كه تو پندارى كه اين كوهها ايستاده است، و آن رونده باشد، و هر چيز كه بزرگ بود چنين نمايد به خيال چون كشتى كه اهل كشتى پندارند كه ايستاده است و آن رونده باشد. ⁽⁶⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: بعضى مردمان زمان ما گويند اين آيه دلالت بر حركت زمين دارد. و اين مسائل از آنها نيست كه پيغمبران براى بيان آن مبعوث شوند. ⁽⁷⁾

.

حكم ظاهرى و حكم واقعى در قصه موسى و خضردر داستان حضرت موسى و خضر عليهماالسلام نكات ظريفى وجود دارد كه علامه شعرانى به يكى از آن نكات اشاره كرده است. مؤلف در ذيل آيه ۸۲ سوره كهف مى‌گويد: ... عكرمه گفت: آن گنج مالى بود، و اَبُودردا روايت كرد از رسول عليه‌السلامكه او گفت: زر و سيم بود. «وَ كانَ أَبُوهُما صالِحاً» ؛ و پدرشان صالح بود. گفتند نام او كاشح بود، و گفتند: هفتم پدرشان بود كه صالح بود، و او مردى سيّاح بود، محمّد بن المُنكدر گفت: خداى تعالى به صلاح مردى صالح نگاه دارد فرزندش را، و فرزند فرزندش را، و آن سرايى كه او در آنجا باشد، و همسايگانى كه پيرامن سراى او باشند. ⁽¹⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌گويد: اين حكايت از موسى عليه‌السلام خاصّ قرآن است و در تورات و ساير كتب يهود و نصارا نيست و موسى عليه‌السلام صاحب شريعت و فقه بود و خداوند او را بدين واقعه از مرتبه فقه و شريعت آگاه ساخت تا تنبيهى باشد براى اتباع وى كه به فقه ننازند و خضر را در علم برتر از وى نهاد، چنان‌كه در صدر قصه گذشت. و چنان‌كه معلوم است مبناى فقه غالباً بر سه اصل عمده است: اوّل حرمت نفوس كه احكام قصاص و ديات بر آن مبتنى است. دويم حرمت مال مردم كه احكام بيع ومعاملات مطلقاً مبنى بر آن است. سيم احترام عمل ديگران كه احكام اجاره و جعاله و حرمت تسخير بندگان خدا وجبر و قهر آنان ناشى از آن است. و خضر هر سه اصل را نقض كرد: غلامى بى‌گناه را كشت و كشتى را هنگام خطر شكست و خود و موسى را به كار بى‌اجرت براى ناكسان مشغول ساخت و از فقه غير ابواب عبادت ونكاح را باقى نگذاشت تا بدانند بالاتر از فقه نيز علمى هست؛ چون فقه براى نظم ظاهر زندگى دنيوى است و چون بشر از غيب خبر ندارد خداوند براى آنان شريعت فرستاد وحكم شريعت بر ظاهر نهاد نه بر واقع، پس آنكه از واقع آگاه است مقامش برتر است از آنكه تنها ظاهر داند الا آنكه مردم طاقت تحمل حكم وى را ندارند. و اگر اتفاقاً كسى بر حقيقت آگاه گردد و حكم ظاهر فقه برخلاف آن باشد بايد متابعت واقع كند و معامله‌اى كه به عقد ظاهر موافق حكم شرع صحيح واقع شود وتو بدانى صاحب آن راضى نيست بر تو حرام است و آنكه بر تو اعتماد كند در گزيدن بهترين متاع و ارزان‌ترين قيمت و تو رعايت صلاح اونكنى بهاى آنكه مى‌ستانى بر تو مباح نيست كه«غبن المسترسل سحت»، ⁽²⁾و زنى كه به لفظ گويد به نكاح دائم تو در آمدم وتو بدانى به دوام نكاح راضى نيست هم برتوحرام است، و چون بدهكار باشى به كسى كه او نداند اصل يا مقدار آن را و تو بدانى و نگويى و به اندك مالى صلح كنى باز بر تو حرام است و غير ذلك صحت ظاهرى براى جاهل به واقع است. ⁽³⁾

.

ماهيت جندرباره جن و ماهيت آن علامه شعرانى مطالبى از تفسير غرايب القرآن نيشابورى نقل كرده است. مؤلف در ذيل آيه ۱ سوره جنّ مى‌گويد: قولُهُ تعالى: «قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ» ؛ بگوى اى محمّد كه وحى كردند به من كه گروهى از جنيّان گوش به آواز من كردند كه من قرآن مى‌خواندم و بشنيدند و گفتند: ما قرآنى عجب مى‌شنويم. مفسّران گفتند: اينان نه كس بودند از جنيّان نصيبين كه گوش با قرائت رسول كردند... . ⁽¹⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: تحقيقات علمى بزرگان علما غالباً در تفاسير فارسى نيامده است؛ چون تفسير فارسى را براى عامه نوشته‌اند به قصص و حكايات اكتفا كرده و گاهى احكام فقه و ادب را نيز افزوده‌اند. اما در تفاسير عربى همه گونه مطلب علمى هست خصوصاً در تفسير امام فخررازى و نيشابورى. از جمله اقوال علماى اسلام در باره جن و شياطين، نيشابورى گويد: آنان از موجودات مجردند نه جسمانى و نه متحيز و اگر هم جسم لطيف باشند لازم نيست ضعيف باشند و كار سخت نتوانند و دليل وجود آنان قول انبيا است عليهم‌السلام. و نيز گويند: جنيان اصلاً مجردند مانند انسان و شايد تعلق به اجزاء عنصرى گيرند مانند آتش و آن آتش كه جن از آن خلق شده جسم اثيرى و لطيف باشد. و گويد: خلاف است كه شياطين و جن دو نوعند يا يك نوعند با اختلاف عوارض: اشرارشان را شيطان گويند و معتدلان را جن. و الله العالم. ⁽²⁾

۳۶. «فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمّا كانا فِيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ»

روض الجنان: ... ايشان از آن درخت بخوردند، بادى در آمد و تاج از سر ايشان بربود و حُلّه از ايشان بكند، و ايشان برهنه ماندند و مكْشُوف الْعَوْرة. ⁽³⁾۷۲. علامه شعرانى: در تورات آمده است كه چون از درختِ دانستنِ نيك و بدخوردند دانستند برهنه‌اند و از برهنگى شرم نمودند و خود را در عقب درخت پنهان مى‌كردند. تا در پناه برگ درختان خود را از بيننده پنهان دارند. و اينها صحيح نيست چنان‌كه گفتيم. ⁽⁴⁾روض الجنان: «متاع»، تمتّع باشد، و برخوردارى از متاع دنيا از اينجاست، و نكاح مُتْعَه از اينجاست، و مُتْعَةُ الْمُطَلَّقَةٍ الَّتي لَمْ يُفْرَضْ لَها صَداقٌ، فى قوله: «وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ» . ⁽⁵⁾۷۳. علامه شعرانى: زنى را كه بى‌تعيين مهر عقد كنند و بى‌دخول طلاق دهند متعه بايد داد؛ يعنى مالى به فراخور حال شوهر، اگر فقير باشد كمتر و اگر غنى باشد بيشتر. ⁽⁶⁾روض الجنان: در خبر آورده‌اند كه: در عهد ابوبكر ابى قُحافه، مردى بيامد گفت: من نذرى كرده‌ام كه حينى با اهل خود سخن نگويم، مرا چند گاه با او سخن نبايد گفتن؟ گفت: تا به قيامت. گفت: از كجا گفتى؟ گفت، من قوله تعالى: «وَ مَتاعاً إِلى حِينٍ» .* برخاست به‌نزديك عمر آمد، گفت: چنين حالى است، من چندگاه سخن نگويم با او. گفت چهل سال. گفت: از كجا گفتى؟ گفت: من قوله تعالى: «هَلْ أَتى عَلَى الاْءِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ» ⁽⁷⁾. به‌نزديك عثمان آمد و گفت: تو چه گويى در اين چنين حالى؟ گفت: بر و با او يك سال سخن مگو. گفت: از كجا گفتى؟ گفت، من قوله تعالى: «تُؤتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها» ⁽⁸⁾. به‌نزديك على عليه‌السلام آمد، گفت: چه گويى؟ گفت: اگر بامداد نذر كردى، شبانگاه سخن توانى گفت، و اگر شبانگاه نذر كردى، بامداد سخن توانى گفت، گفت: از كجا گفتى؟ گفت، قوله تعالى: «فَسُبْحانَ اللّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ» ⁽⁹⁾.** مرد برخاست شادمانه و مى‌گفت: «اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالاتِه...» ، ⁽¹⁰⁾و به‌نزديك ما هر كه نذر كند كه حينى روزه دارد، تا شش ماه روزه دارد، لِقَوْله تعالى: «تُؤتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ...» ، براى آنكه به هر شش ماه درخت با برآيد،*** و آنچه از اين كمتر است، من قوله: «حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ» ، در روزه صورت نبندد. ⁽¹¹⁾۷۴. علامه شعرانى: * مراد قسم است، چون نذر به امثال اين عمل تعلّق نمى‌گيرد. ⁽¹²⁾۷۵. ** لفظ مطلق را در نذر و قسم حمل بر اقلّ مسمّى توان كرد، چنان‌كه اگر نذر كند مالى در راه خدا بدهد كمترين مقدار كافى است. ⁽¹³⁾۷۶. *** يعنى به ميوه آيد. و به قاعده بايد اندك مدّتى كه «حين» بر او صادق آيد ـ مثلاً سه روز ـ كافى باشد چون قصد ناذر تكرار روزه بوده است چند روز وگرنه يك روز كافى مى‌بود. و از اين كه در قرآن بر شش ماه اطلاق شد دليل انحصار نيست چنان‌كه بر بيشتر و كمتر هم اطلاق شده است. ۱۴

.

آيا ضحى و انشراح در واقع يك سوره‌اند؟مؤلف درباره سوره ضحى و انشراح مى‌گويد: بدان كه اخبار اصحاب ما چنان است كه اين دو سورت [ضحى و انشراح] يكى است و ميان ايشان فصل نكنند به «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» ، براى تعلّق بعضى به بعضى از جهت معنى. ⁽¹⁾علامه شعرانى مى‌نويسد: بيشتر علماى ما گويند «بِسْمِ اللّه» را نيز بايد گفت؛ چون نقل آن متواتر است. و به عقيده ما در قرآن موجود تحريف راه نيافته و آن مصحفى كه «بسم الله» ندارد و گويند مصحف أبىّ بن كعب بوده به تواتر نقل نشده است و اطمينان به نقل آحاد نداريم و ندانسته را جايز نيست بردانسته ترجيح دهيم و قرائت متواتر را ترك كنيم و اگر در نماز به يكى اكتفا نبايد كرد منافى با وجود «بسم الله» نيست. ⁽²⁾

.

فلسفه احكاممؤلف در ذيل آيه ۲ سوره نور مى‌نويسد: و حكم زنا ثابت شود به يكى از دو چيز: امّا به اقرار فاعل. و دوم، به گواهى چهار گواه مسلمان عدل آزاد كه در يك مجلس بر او گواهى دهند به زنا در فرج و معاينه عضو در عضو كَالْميل فى المُكْحُلَة. اگر گواهى نه بر اين وجه دهند، به گواهى ايشان حكم زنا ثابت نشود، و ايشان را حدّ مفترى بايد زدن، هر يكى را هشتاد تازيانه. ⁽¹⁾علامه شعرانى هم در حاشيه گويد: با اين شرايط هرگز زنا ثابت نمى‌شود؛ چون مرد و زن كار در خفيه مى‌كنند جايى كه يك تن فاسق هم نيست تا به چهار عادل چه رسد، ولكن مقصود از حدّ تعظيم قباحت فعل است گرچه مجازات واقع نشود. ⁽²⁾

حكمت چيست؟مؤلف در ذيل آيه ۱۲ سوره لقمان مى‌گويد: «وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ» ، آنگه گفت: ما لقمان را حكمت داديم، يعنى عمل و علم و فهم و اصابت و سِداد رأى. ⁽³⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: خداوند به اين آيه براى مسلمانان بيان كرد كه حكمت نعمتى است بزرگ كه خداوند به هر كس ندهد و كسى كه لايق آن باشد نعمت بزرگى به او داده است وعقل و فهم كه بدان چيزها را بداند و حقايق اشياء را دريابد مذموم نيست. اگر گويى: اهل شرع از حكمت مذمت مى‌كنند، گوييم: محال است مسلمان در مقابل نصّ قرآن سخنى مناقضِ آن گويد و اگر كسى از عقل و حكمت مذمّت كند در حقيقت مخالفت قرآن كرده است. و اگر گويى: مراد از اين حكمت احكام شريعت است، گوييم: صحيح نيست؛ زيرا كه لقمان پيغمبر نبود و آنچه مى‌گفت به وحى نمى‌گفت بلكه به فهم و عقل مى‌گفت. و اگر گويى: بعضى به متابعت عقل طبيعى و دهرى شدند، گوييم آن به متابعت وهم است نه عقل. ⁽⁴⁾

۳۷. «فَتَلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِيمُ»

روض الجنان: و در شرع، توبه پشيمانى باشد بر گناه گذشته و عزم بر آنكه با سر مانند آن نشود براى قبحش را يا براى وجه قبحش را، على خلاف فيه ⁽⁵⁾. ۷۷. علامه شعرانى: «با سر آن نشود» يعنى بدان نپردازد و ما گوييم به سر آن كار نرود. و شرط توبه آن است كه از عمل قبيح اجتناب كند براى قبحش. پس كسى كه از زنا اجتناب كند براى شرم يا از قمار اجتناب كند براى آنكه خوب استاد نيست و نزد حريف رسوا مى‌شود توبه نكرده است. ⁽⁶⁾روض الجنان: و معنى قبول خداى تعالى توبه ايشان را ضمان خداى بود ثواب آن طاعت را، و مراد به قوله: «فَتابَ عَلَيْهِ» در آيت اين است، چه عقاب در حقّ پيغامبران عليهم‌السلامثابت نشود تا به اسقاط حاجت باشد. و به‌نزديك ما، توبه اِسقاط عقاب نكند، بل خداى تعالى اِسقاط كند عقاب را عند توبه، به تفضّل. و نزديك معتزله، بر خداى واجب بود قبول توبه به معنى اسقاط عذاب. ⁽⁷⁾۷۸. علامه شعرانى: اگر قبول توبه واجب باشد در همه اديان، و براى همه، در هر زمان واجب است. ⁽⁸⁾روض الجنان: امّا قول آن كس كه گويد كه: توبه امتناع بود از گناه پس از آنكه ارتكاب كرده باشد، و چون درست باشد كه امتناع كند از بعضى معاصى با اقدام بر بعضى مُبْتدءاً، چرا درست نيايد كه امتناع كند از بعضى معاصى كه كرده باشد با اصرار بر بعضى پس از آنكه كرده باشد؟ ۹ ۷۹. علامه شعرانى: معنى اين است كه اگر كسى از بعضى معاصى مانند زنا امتناع كند اگرچه اصرار كند بر غيبت بر او عقاب زنا نباشد، پس توبه از زنا با اصرار بر غيبت از كسى كه پيش از اين هم زنا كرده باشد صحيح است... . ۱۰

.

پيامبران اولوالعزمدر مورد پيامبران اولوالعزم بين مفسران اختلاف و درباره آن چند نظر وجود دارد، اما علامه را نظر بر آن است كه همه پيامبران صاحب عزم و نيت راسخ و شكيب بودند. مؤلف در ذيل آيه ۳۵ سوره احقاف مى‌گويد: «فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ» ، آنگه امر كرد رسول را به صبر كردن، گفت: صبر كن چنان‌كه صبر كردند پيغامبران اولواالعزم. خلاف كردند در آنكه پيغامبران اولواالعزم كه بودند: ابن زيد گفت: همه پيغامبران اولواالعزم بودند و هيچ پيغامبر نبود خداى را والاّ اولوالعزم بود... . بعضى ديگر گفتند: همه پيغامبران اولواالعزم بودند الاّ يونس كه در او عجله‌اى وحدتى بود... . كلبى گفت: اولواالعزم آنان‌اند كه، ايشان را قتال فرمودند و ايشان به تيغ بيرون آمدند و جهاد كردند. بعضى ديگر گفتند: مراد به اولواالعزم، دوازده پيغامبراند از بنى اسرائيل كه ايشان را به شام فرستادند، امّت در ايشان عاصى شدند، سخت آمد بر ايشان. آنگه كافران برايشان مستولى شدند و ايشان را بكشتند. و گفتند، شش پيغامبر بودند: نوح و هود و صالح و لوط و شعيب و موسى عليهم‌السلام. و ايشان‌اند كه خداى تعالى قصّت ايشان در سورة الاعراف به نَسق بگفت، گفت: اصحاب شرايع بودند پنج پيغامبر: نوح بود و ابراهيم و موسى و عيسى و محمد (صلى الله عليه وآله وعليهم) مقاتل گفت: شش پيغامبر بودند: نوح بود كه او بر رنج قوم صبر كرد، و ابراهيم بود كه بر آتش صبر كرد، و اسحاق بود كه بر ذبح صبر كرد، و يعقوب بود كه بر فراق فرزند صبر كرد، و يوسف بود كه بر بلاى چاه و زندان صبر كرد، و ايّوب بود كه بر بلاى بيمارى صبر كرد. حسن بصرى گفت: چهار كس بودند: ابراهيم و موسى و داود و عيسى. امّا عزم ابراهيم آن بود كه او را خداى تعالى گفت: «... اَسْلِمْ...» ، او گفت: «...أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ» . ⁽¹⁾آنگه او را ابتلا كردند در مال و نفس و فرزند و وطن، به همه وفا كرد و در همه صادق آمد. امّا موسى عليه‌السلامعزم او آن بود كه، او را گفتند: «... اِنّا لَمُدْرَكُونَ» ⁽²⁾، او گفت: «...كَلاّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ» . ⁽³⁾و امّا عزم داود آن بود كه، بر خطيئت خود چندان بگريست كه پيرامن او گياه برست. و امّا عيسى، عزم او آن بود كه، در دنيا خشتى بر خشتى ننهاد و گفت: دنيا معبّر است و گذرگاه، به او ببايد گذشتن و عمارتش نبايد كردن، چنان است كه حق تعالى گفت رسول را كه: صبر كن چنان‌كه اولواالعزم كردند؛ در صدق، چون ابراهيم باش، و در وثوق چون موسى باش، و در خشوع چون داود باش، و در زهد چون عيسى باش. قتاده گفت: نوح و ابراهيم و موسى و عيسى بودند. ⁽⁴⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: بر هيچ يك از اين اقوال دليل واضح و قرينه صحت نياوردند، و درست همان است كه پيغمبران همه صاحب عزم و نيت راسخ وصبر و شكيب بودند، چنان‌كه قول اول است. و اين اقوال همه تكلّف باشد. ⁽⁵⁾

۳۸. «قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً...»

روض الجنان: مجاهد گويد: آدم از زمين هند به چهل سال چهل حج كرد پياده، و به هر منزل كه فرود آمد امروز آبادانى است. و چون به زمين آمد، عصايى داشت از درخت مُورْد بهشت، بالاى آن ده گز، از او به موسى عليه‌السلام رسيد... . ⁽⁶⁾۸۰. علامه شعرانى: بيشتر مفسران اين بهشت را بهشت خلد دانند كه در آسمان است و آدم از آنجا به زمين آمد و چنان‌كه در جاى ديگر گفته‌ايم همه موجودات از آن عالم فرود آمده‌اند، مثل «أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ» ⁽⁷⁾و چهارپايان را هم فرمود ما فرو فرستاديم و خلقت همه در سير نزولى اين است. ⁽⁸⁾

۳۹. «وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِاياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ»

روض الجنان: و «خُلُود»، به نوعى عرف دليل دوام كند، چنان‌كه گويند: لا خُلُودَ لِلدُّنْيا، اَىْ لا دَوام لَها وَاَهْل الْجَنَّة مُخَلَّدُونَ فيها؛ اَىْ دائِمُونَ. والاّ، در وضع لغت عبارت بود از مدّت دراز، چنان‌كه گويند: خُلِّدَ فُلانٌ السِّجْنَ اِذا حُبسَ مدَّةً طويلَةً، و اگرچه دايم نباشد، و مِنْهُ قَوْلُه تَعالى: «أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ...» ، ⁽⁹⁾ومِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلانٌ مُخْلِدٌ اِذا كانَ بَطَىْ‌ءَ الشَّيْبِ. و اين شرح براى آن داده مى‌شود تا در جاى ديگر كه آيد در ذكر فُسّاق اهل صلات اصحاب وعيد تمسّك نكنند بدو. ⁽¹⁰⁾۸۱. علامه شعرانى: اصحاب وعيد كسانى را گويند كه مسلمان را به ارتكاب معصيت كافر شمارند و مذهب ما آن است كه ايشان مؤمنند و فاسق، و آياتى كه خلود در آتش براى آنها مقرر داشتند مراد زمان بسيار است نه دوام. ⁽¹¹⁾

.

منزلت زنانمؤلف در ذيل آيه ۱۲۷ سوره اعراف مى‌نويسد: فرعون جواب داد كه: «سَنُقَتِّلُ اَبْناءَهُمْ» ... و براى آنكه قوت موسى عليه‌السلامديده بود و علوّ كلمه او دانسته كه به او چيزى نتواند كردن، گفت: هم با سر آن كار شويم كه به اوّل مى‌كرديم از كشتن پسران بنى اسرائيل و رها كردن دختران، چه آن سالها كه او را خبر دادند كه در اين سال مولودى آيد كه ملك تو بر دست تو بشود. او بفرمود تا كودكان نرينه را مى‌كشتند ـ چنان‌كه قصّه آن برفت ـ و براى آن زنان را گفت رها كنيم اينجا تا كسانى باشند كه ايشان را خدمت كنند، و ايشان از شرّ ايشان ايمن باشند كه زنان را شوكت كارزار نباشد. ⁽¹⁾علامه شعرانى در حاشيه توضيح مى‌دهد: از قديم‌ترين امم كه تاريخ آنان را مى‌دانيم زنان را شغل ديگر بوده است و مردان را شغل ديگر و سياست و جنگ و امور عامه مردم پيوسته به دست مردان بود نه زنان و استمرار اين قاعده دليل آن است كه حكمى است طبيعى و تغييرپذير نيست مگر در قبائل بدوى و وحشى كه فساد و صلاح عادات و رسوم در زندگى آنان تأثيرى ندارد. ⁽²⁾

۴۳. «وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكوةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرّاكِعِينَ»

روض الجنان: رسول عليه‌السلام گفت: امّا نماز پيشين* بدانى كه خداى را (جلّ جلاله) در ميان آسمان دنيا حلقه‌اى است** كه هرگه كه آفتاب بدان حلقه بيرون شود، هرچه در آسمان و زمين است خداى را تسبيح كند، و درهاى آسمان برگشايند، و دعا در آن وقت اجابت كنند، خداى تعالى خواست تا اُمّت من در آن در آن خير مُشارك باشند.*** و امّا نماز ديگر آن ساعت است كه: ابليس آدم را وسوسه كرد... . ⁽³⁾۸۲. علامه شعرانى: * نماز پيشين نماز ظهر است. ⁽⁴⁾۸۳. ** اين حلقه را در اصطلاح علمى دائره نصف النهار گويند اگرچه نسبت به هر جاى زمين مختلف است اما در يك معنى شريكند كه همه جا روز بدان نصف مى‌شود. ⁽⁵⁾۸۴. *** نماز ديگر نماز عصر است. ⁽⁶⁾روض الجنان: مراوغه. ⁽⁷⁾۸۵. علامه شعرانى: مراوغه غلطيدن در خاك است. ⁽⁸⁾روض الجنان: اگر گويند: آن علوم چيست كه چون مُجتمع شود آن را عقل خوانند؟ گوييم اوّل علم است به خود و احوال خود... دگر علم بود به انتفاء آنكه ادراكش نمى‌كند با سلامت احوالش... ۹ . ۸۶. علامه شعرانى: اگر كسى چيزى را ادراك نكرد دليل بر آن نخواهد بود كه آن چيز موجود نيست، چنان‌كه ما عذاب قبر و ملائكه را ادراك نمى‌كنيم و همه اينها هستند، مگر آنكه قيد كنيم چيزى قابل ادراك يك حاسّه را از همان حاسّه درك نكرديم آن چيز نيست. ۱۰

.

چشم زخممؤلف در ذيل آيه ۶۹ سوره يوسف مى‌نويسد: ... و مصر را چهار دروازه بود، ايشان پراگنده شدند و به هر چهار دروازه در مصر شدند، چنان‌كه يعقوب فرموده بود. «ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ شَيْءٍ» ؛ از خداى تعالى هيچ غنا نكرد آن دخول ايشان از درهاى پراگنده مگر حاجتى كه در دل يعقوب بود كه آن حاجت روا شد، و آن شفقت پدران بود بر فرزندان و ترس و انديشه او از چشمِ بد. ⁽¹⁾علامه شعرانى در حاشيه درباره چشم زخم گويد: در روايات صحيحه آمده است كه «العين حقّ» ؛ چشم زدن درست است و آيه «وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا» ⁽²⁾هم دليل آن است و حكما نيز وجه آن را بيان كرده‌اند و در اشارات أبوعلى سينا مذكور است. و اينكه جاهلان چشم زخم را از خرافات مى‌پندارند صحيح نيست. ⁽³⁾

مدت خواب اصحاب كهفمؤلف در ذيل آيه ۱۰ سوره كهف مى‌نويسد: گفتند: اكنون بيايى تا امشب با غارى شويم و آنجا بخسپيم، و فردا تدبير خود سازيم. آن شب در غار شدند و بخفتند و خداى تعالى خواب بر ايشان مستمر كرد تا سيصد و نه سال بخفتند و كس راه با ايشان نبرد... . ⁽⁴⁾علامه شعرانى در حاشيه توضيح مى‌دهد: بنابر آنكه ۳۰۹ سال در قرآن براى مدت خواب آنان است وخداوند تعالى تصديق فرموده. و چنان‌كه گفتيم نصارا گويند ۱۵۰ سال يا ۱۵۷ سال خفتند و قول آنان اعتبار ندارد و ۳۰۹ سال در قرآن هم منقول از جماعتى است و حق آن است كه مدت خواب آنان معلوم نيست. ⁽⁵⁾

۴۵. «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ...»

روض الجنان: و در «صلات» دو قول گفتند: يكى دعا و ديگر نماز. و حمل بر نماز كردن اولى‌تر بود، چه عُرف شرع اين لفظ از اصل وَضع ببرده است و محقّق كرده به اين افعال مخصوص. ⁽⁶⁾۸۷. علامه شعرانى: يعنى افعال مخصوص را معنى حقيقى آن قرار داده است. ⁽⁷⁾روض الجنان: و گفته‌اند: ظنّ از افعالى است كه به معنى شَىْ‌ء و ضدّ باشد به معنى ظنّ و علم بود، و گفته‌اند: چون در علم به كار برند مجاز بود، و اين قول قريب است به صواب براى آنكه از اطلاق لفظ ظنّ عِلْم ندانند تا قرينه‌اى نباشد. و قرينه در آيت آن است كه: آيت وارد است مورد مَدْح، و مدح نباشد آن را كه در بعث و نشور شاكّ باشد.* و حدّ ظنّ آن باشد كه به قوى كند به‌نزديك آنكه اين معنى در او حال باشد، كه متعلّق معنى چنان است با آنكه روا دارد كه بر خلاف آن است. ⁽⁸⁾** ۸۸. علامه شعرانى: * اين شك اعم از ظن است و از اين سخن معلوم گرديد كه ظن در اصول دين به اتفاق محققان معتبر نيست و بعضى اهل حديث گويند در ايمان بهظن قوى اكتفا مى‌توان كرد و در حقّ اليقين مرحوم مجلسى بابى در آن ايراد كرده است. ⁽⁹⁾۸۹. ** ترجمه عبارت ذريعه سيد مرتضى است: «فامّا الظنّ فهو ما يقوى كون ما ظنّه على ما تناوله الظنّ وإن جوّز خلافه»؛ ⁽¹⁰⁾يعنى ظن آن است كه قوى باشد در نظر انسان كه آنچه ظن او به آن تعلّق گرفته مطابق واقع است، اگرچه خلاف آن را هم روا دارد. ۱۱

.

قبلهعلامه شعرانى متخصص در رياضيات و هيئت و نجوم بود و در تعليقات عالمانه خويش جابه‌جا نكاتى را تذكر داده يا نقد كرده است. در مورد جهت قبله نيز مطالبى آورده است. مؤلف ذيل آيه ۱۴۴ سوره بقره مى‌نويسد: ... و دگر آنكه: اتفاق مسلمانان است كه اگر روى به جانبى كند از جوانب، و اگر همه طرفى و كنارى باشد نمازش درست بود. اكنون بدان كه: تعيين قبله مختلف است به اختلاف احوال حاضران. كعبه قبله آن كس است كه او در مسجد الحرام باشد، و مسجد قبله آن كس است كه بيرون مسجد بود در حرم، و حرم قبله آن كس است كه بيرون حرم بود از چهار جانب. و اهل عراق روى به ركن عراقى كنند، و اهل يمن روى به ركن يمانى كنند، و اهل شام روى به ركن شامى كنند، و اهل غرب روى به ركن غربى كنند، اين مذهب ماست. و جمله فقيهان مخالفند ما را. ⁽¹⁾علامه شعرانى هم در حاشيه مى‌نويسد: اتفاق مسلمانان نسبت به كعبه معظّمه است نه نسبت به مسجد؛ زيرا كه اگر چنان مقابل مسجد بايستد كه مواجه كعبه نباشد نماز صحيح نيست. كسى كه بيرون مسجد نزديك آن بايستد برابر گوشه مسجد چنان‌كه مقابل كعبه نباشد نمازش باطل است و بيرون حرم نسبت به حرم همچنين. پس مناط قبله كعبه است با آنكه در قرآن مسجدالحرام را نام برد اما اجماع مسلمانان از صدر اسلام و عمل آنان دليل آن است كه مراد از آن كعبه است. دو عبارت كه نسبت به مذهب ما داد با يكديگر مخالفند؛ چون اگر واجب باشد اهل عراق روى به ركن عراقى كنند و ركن عراقى در كعبه است، كافى نيست روى به حرم كنند بى آنكه متوجه كعبه باشند، پس مناط قبله كعبه است نه حرم. و علماى متأخر گويند قبله براى نزديك عين كعبه است و براى دور جهت آن است و جهت كعبه عبارت از آن است كه چون عين كعبه را ندانند همه آن سمتها كه احتمال وجود كعبه در آن مى‌رود جهت است و نماز روى به همه آن سمتها صحيح است و آن حد كه يقين داريم سمت كعبه نيست از جهت خارج است. و حق آن است كه واجب اصلى استقبال عين كعبه است و جهتْ واجب اضطرارى است. لذا هر چه مى‌توان در جهت تضييق بايد كرد پس اگر احتمال سمت كعبه را در چهار انگشت محصور توان كرد يك شبر را جهت قرار ندهد. و هكذا. ⁽²⁾

۴۶. «الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ»

روض الجنان: «وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ» تكرار نباشد، چه اگر لِقاء بر مصير حمل كنند، مصير و مرجع هر دو يكى باشد، و رجوع بازگشتن باشد.* اگر گويند چگونه گفت: راجعون و «راجع» آن را گويند كه جايى بوده باشد، و از آن جا بيامده پس به آن جا شود، و ايشان هرگز به قيامت نبوده‌اند تا آن جا باز شوند؟ جواب آن است كه: ايشان در دنيا هم در قبضه قدرت خداى بودند، و اگر چه فرمان خداى نمى‌بردند در بعضى احوال، و خداى تعالى به نوعى مصلحت تعجيل عقوبت ايشان نمى‌كرد چون با فنا شوند، و خداى تعالى ايشان را باز آفريند با تصرّف خداى شوند پس از آنكه به فنا از تصرّف او برفته باشند. ⁽³⁾** ۹۰. علامه شعرانى: * چون لقاء پروردگار در جمله پيش به معنى مرگ است و برگشتن به سوى او به معنى بازگشتن به تصرّف او، اين دو تكرار نيست برخلاف آنكه لقاء را به صيرورت تفسير كنيم. ⁽⁴⁾۹۱. ** محققان گويند: چنان‌كه خداوند مبدأ المبادى است و همه از او پديد آمدند، بازگشت همه بدو است چون غايت الغايات است. و اين معنى در قرآن كريم بسيار مكرر شود و تأويل او به تدريج معلوم گردد. ⁽⁵⁾

.

۴۹. «وَ إِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ ...»

روض الجنان: و آل شخص باشد، و اصل كلمه از اَوْل باشد و آن رجوع بود. و فرعون نام پادشاه عمالقه است... و ايشان جماعتى اند از عرب. ⁽¹⁾۹۲. علامه شعرانى: يعنى عمالقه جماعتى هستند از عرب و چند سلسله از فراعنه مصر عرب بودند و آنها را يونانيان هكسوس گويند يعنى چوپانان. ⁽²⁾روض الجنان: و اين فرعون يوسف عليه‌السلام بر دست يوسف ايمان آورد، و در عهد يوسف بمرد، از پسِ او پادشاهى به قابُوس بن مُصْعَب رسيد... و نسب او اَلْوَليد بن مُصْعَب بن الرَّيان بن اَراشة بن شروان بن عمروبن قاران بن عملاق بن لاوذبن سام بن نوح عليه‌السلام، اين فرعونِ موسى بود. ⁽³⁾۹۳. علامه شعرانى: اين نام و نسب از امام معصوم روايت نشده و سند آن معلوم نيست، و نام فرعون زمان ولادت موسى عليه‌السلام در تورات رعمسيس است. والله العالم. ⁽⁴⁾روض الجنان: خداى تعالى قضا چنان كرد كه هارون در سال اَمن و عَفْوزاد، و به يك سال مه از موسى بود. ⁽⁵⁾۹۴. علامه شعرانى: يعنى يك سال از موسى بزرگ‌تر بود و «مِه» به كسر ميم بزرگ است در مقابل «كِه» يعنى كوچك و سعدى گويد: چو از قومى يكى بيدانشى كردنه كِهْ را منزلت مانَد نه مِهْ را ⁽⁶⁾روض الجنان: چپد درها بسته است. ⁽⁷⁾۹۵. علامه شعرانى: چنان به نظر مى‌رسد كه لغتى است در چفت يعنى بست و زنجير پشت در؛ زيرا كه در فارسى فاء به پ و تاء به دال تبديل مى‌شود. مانند سفيد و سپيد و اسفند و اسپنت و تنبوره و دنبوره. ⁽⁸⁾روض الجنان: قول رسول عليه‌السلام: اُخْبُرْ تَقْلِهِ. ⁽⁹⁾۹۶. علامه شعرانى: باخبر شو و آن را دشمن دار؛ يعنى اگر از باطن مردم خبردار شوى آنان را دشمن دارى. ۱۰

.

فصل سوم: شيوه كار و چند نكته

فصل سوم : شيوه كار و چند نكتهچنان كه در فصل اول آمد، كتاب روض الجنان مشهور به تفسير شيخ ابوالفتوح رازى تاكنون چهار چاپ خورده است و آنچه موضوع سخن ماست چاپ سوم اين كتاب است. مرحوم علامه شعرانى علاوه بر تصحيح اين كتاب ـ با توجه به اينكه نسخه‌هاى مصحَّح و متعددى هم در اختيارش نبوده ـ تعليقات ارزشمند و عالمانه‌اى بر آن افزوده است. نكته‌هايى كه بعضى از آنها خود موضوع مقالات ارزشمندى مى‌تواند باشد؛ نكته‌هاى تفسيرى، فقهى، كلامى، حديثى، فلسفى، تاريخى، رياضى، هَيَوى، جغرافى، لغوى و... حاوى مطالبى بكر كه بعضى در توضيح مطالب شيخ ابوالفتوح كارساز است و بعضى ديگر در نقد آراى او، همچنين همه اشعار عربى كتاب را ـ كه بسيار نيز هست ـ ترجمه و شرح كرده و درباره سرايندگان آنها مطالبى آورده است. بارى، در چاپ اخير اين كتاب كه به همت بنياد پژوهشهاى آستان قدس رضوى در بيست جلد سامان يافته، اين تعليقات نيامده است. لذا كنگره بزرگداشت شيخ ابوالفتوح رازى به بنده پيشنهاد كرد اين تعليقات را تنظيم كنم تا در ضمن مجموعه آثار كنگره مزبور منتشر شود. روال كار در تنظيم اين مجموعه به اين صورت است كه ابتدا تعليقات علامه شعرانى ويرايش شد و منابع آيات و احاديث و نقل قولهاى ايشان تخريج شد. سپس بخشى از متن تفسير كه مرتبط با تعليقات بود در بالاى هر تعليقه قرار گرفت تا اين مجموعه خود مستقلاً و بدون مراجعه به اصل كتاب قابل استفاده باشد. همچنين مقدمه پر برگ و بارى كه علامه شعرانى بر چاپ ۱۲ جلدى خود نوشته بود پس از ويرايش و تخريج اقوال در ابتداى كتاب قرار گرفت. در خاتمه اين فصل تذكر چند نكته لازم است: ۱. نام مجموعه را نورٌ على نور گذاشتيم، چرا كه تفسير شيخ ابوالفتوح رازى به منزله نورى است و تعليقات علامه شعرانى نور ديگرى است كه بر آن نور تابيده است و نورٌ على نور شده است. ۲. مجموعه به ترتيب سوره‌هاى قرآن تنظيم شد و آيات مورد بحث در هر تعليقه آورده شد. ۳. مراد از «چاپ مشهد» در اين مجموعه، چاپ بيست جلدى رَوضُ الجِنان و رَوحُ الجَنان به تصحيح دكترمحمد جعفر ياحقى و دكتر محمد مهدى ناصح است كه در بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى چاپ و منتشر شده است. و مراد از «چاپ علامه شعرانى»، چاپ ۱۲ جلدى با تصحيح و تعليقات و توضيحات مرحوم علامه ميرزا ابوالحسن شعرانى و همكارى مرحوم على اكبر غفارى با عنوان رَوحُ الجِنان و رُوحُ الجَنان است. ۴. يكى از شاهكارهاى علامه شعرانى در تعليقات تفسير ابوالفتوح رازى، ترجمه و توضيح و اعراب دقيق اشعار است. در چاپ مشهد، ترجمه اشعار با استفاده از تعليقات شعرانى در پايان هر يك از مجلدات بيست گانه آمده است و كنگره بزرگداشت ابوالفتوح رازى قصد دارد فهرست كاملى از اين اشعار را در يك جلد چاپ كند. در اين فهرست، ترجمه‌هاى ذيل آنچه در چاپِ مشهد آمده هم درج مى‌شود. به اين لحاظ ما در مجموعه حاضر هيچ كدام از ترجمه و توضيحات اشعار را نياورده‌ايم. البته نگارنده معترف است كه نياوردن توضيحات و ترجمه‌هاى اشعار نقص فاحشى براى اين مجموعه است؛ چرا كه علامه شعرانى علاوه بر ترجمه اشعار، توضيحات مفيدى راجع به شعرا و محتواى اشعار آورده است. اما كار كنگره درآوردن ترجمه اشعار موجب شد ما ـ على رغم ميل باطنى ـ از آوردن ترجمه و توضيحات اشعار خوددارى كنيم. ۵ . گاهى متن مورد نظر در روض الجنان طولانى بود يا متنِ تقطيع شده ابهام داشت، كه در اين صورت متن طولانى را تلخيص كرده و داخل قلاب آورديم و يا براى رفع ابهام و ارتباط متن با تعليقات شعرانى مطالبى داخل قلاب افزوديم. بنابراين عبارتهاى داخل قلاب از نگارنده است. ۶. به چند دليل عبارات متن تفسير را از چاپ مشهد انتخاب كرديم نه از چاپ علامه شعرانى: الف) چون در چاپ مشهد از نسخه‌هاى متعددى استفاده شده، متن پاكيزه‌تر و بى‌عيب‌ترى ارايه شده است. ب) در نتيجه بسيارى از حواشى علامه شعرانى كه احياناً مربوط به نسخ مغلوطى بوده كه از آنها استفاده مى‌كرده، بى فايده و بى موضوع شده و ما نيز اين گونه حواشى را نياورديم. ج) در بسيارى از موارد، مصححانِ محترم چاپ مشهد با توجه به چاپ علامه شعرانى و تعليقات ايشان متن خود را تصحيح كرده‌اند يا اينكه در پانوشت تذكر داده‌اند كه در چاپ علامه شعرانى چنين است. در اين گونه موارد نيز از آوردن تعليقات علامه شعرانى خوددارى كرديم. البته گاهى در مواردى اندك در متن از چاپ شعرانى استفاده شد و در پاورقى تذكر داده شد كه چاپ مشهد نيز چنين است و اين در جايى بود كه تعليقه مرحوم شعرانى كمكى به تصحيح متن مى‌كرد. ۷. بعضى تعليقات مرحوم شعرانى كه در آنها لغتى معنا شده بود يا مراد از عبارتى روشن شده بود، و با اندكى دقت يا مراجعه به كتب لغت مراد مؤلف مشخص مى‌شد، براى پرهيز از تطويل و حجيم شدن كتاب، حذف شد. ۸ . در مواردى نيز لغتى بارها ذيل آيات مختلف معنا شده بود كه در اين گونه موارد، به جز بار اول، بقيه موارد حذف شد. ۹. مراد از روض الجنان در پاورقى‌ها، تفسير شيخ ابوالفتوح چاپ مشهد و مراد از روح الجنان چاپ مرحوم شعرانى است؛ چرا كه آن مرحوم نام صحيح تفسير را همان رَوحُ الجِنان و رُوح الجَنان مى‌داند. ⁽¹⁾۱۰. تعليقات علامه شعرانى شماره گذارى شد تا اولاً ارجاع به آنها آسان باشد و ثانياً در «فهرست موضوعى» از آنها استفاده شود و به جاى شماره صفحه به شماره تعليقه اشاره شود. ۱۱. مبناى تجزيه اين مجموعه در دو جلد، چاپ بيست جلدى مشهد بوده است؛ بدين صورت كه تا پايان جلد دهم اين چاپ در جلد اوّلِ تفسير نورٌ على نور و از آغاز جلد يازدهم تا پايان جلد بيستم در جلد دوم آورده شد. شايان ذكر است كه مؤلف نيز تفسير را در بيست جلد قرار داده است. ۱۲. در مورد شماره آيات قرآن نيز مبناى شماره گذارى، چاپ بيست جلدى روض الجنان است كه بر مبناى قرآنهاى رايج يعنى رسم عثمان طه مرتب شده كه البته در چاپ علامه شعرانى شماره آيات اندكى با چاپ مشهد متفاوت است. ۱۳. در پايان اين مجموعه چند فهرست تنظيم و گنجانده شد: ۱. فهرست موضوعى كه شامل همه موضوعات تعليقه‌هاى علامه شعرانى به ترتيب الفبايى است. ۲. فهرست لغات و تركيبات شامل لغات و تركيباتى كه علامه شعرانى در تعليقات ترجمه و توضيح داده است. البته فهرستهاى ديگرى چون فهرست كسان، جايها و معصومان و پيامبران عليهم‌السلام و فهرست منابع و مآخذ هم تنظيم شد كه ملاحظه مى‌كنيد. * * * در پايان از همه كسانى كه در تهيه و تنظيم اين كتاب يارى كردند تشكر و قدردانى مى‌كنم؛ بخصوص دوست فاضل و ارجمندم جناب مستطاب جناب آقاى عباسعلى مردى كه در همه مراحل كمك كار بنده بودند؛ جناب رفيق شفيق و قديم ما حضرت آقاى حاج شيخ رضا مختارى (دامت توفيقاته) هم از هيچ كمكى كوتاهى نكردند. همچنين از دبير علمى كنگره حضرت آقاى حاج شيخ مهدى مهريزى و مسؤول دبيرخانه كنگره، دوست گرامى و فاضلم حضرت مستطاب جناب آقاى حاج شيخ على اكبر زمانى‌نژاد كه با عنايت ايشان اين اثر در مجموعه آثار كنگره قرار گرفت، تشكر و قدردانى كنم. آقاى جواد قربانى حروف زنى كتاب و آقاى شيخ محمود ملكى و شيخ محمد عباس زاده و محمد يوسفى نمونه خوانى و تنظيم بعضى از فهرستهاى كتاب را برعهده داشتند و فاضل و شاعر معاصر جناب آقاى سيد حيدر بيات هم در يافتن مآخذ بعضى از اشعار ما را يارى دادند كه از همه ايشان تشكر مى‌كنم. محسن صادقى قم، مؤسّسه كتابشناسى بزرگ شيعه برگ ريزانِ ۸۴

۵۰ . «وَ إِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ»

روض الجنان: و «نَظَر»، به معنى رحمت باشد، في قوله: «وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ...» ، اَىْ لا يَرْحَمُهُمْ. و گفته‌اند: اين از قسمت اولى است براى آنكه يَنْظُرُ في حالِهِ اَوَّلاً فَيَعْرِفُ حالَهُ فَيَرْحَمُهُ فى الشّاهِدِ، در شاهد از ما يكى در حال ديگرى نگرد حالش مختلّ بيند، بر او رحمتش آيد. و در حقّ خداى تعالى بر مجاز بود چيز را به نام آنچه طريق اوست با خوانده باشد. ⁽²⁾۹۷. علامه شعرانى: هر معنى را به نام آنچه طريق او است بخوانند مجاز باشد خواه در حقّ خداى تعالى و خواه در حقّ ديگران، مثلاً بهشت گوييم و از آن عبادت خواهيم يا دوزخ و از آن گناه. و سعدى گفت «كه شهوت آتش است از وى بپرهيز»؛ يعنى شهوت طريق آتش است. ⁽³⁾روض الجنان: ... و اين وجوه سَره است. ⁽⁴⁾۹۸. علامه شعرانى: سره به معنى نيكو است و ناسره به معنى بد، و حافظ گويد: يار مفروش به دنيا كه بسى سود نكردآنكه يوسف به زر ناسره بفروخته بود ⁽⁵⁾روض الجنان: و قصّه آيت و حديث ساختن گوساله آن است كه، راويان اخبار و اهل سِيَر گفتند: چون خداى تعالى فرعون را هلاك كرد و مُلك و مِلْك او به ميراث به بنى اسرايل داد... . ⁽⁶⁾۹۹. علامه شعرانى: در صورتى كه بگوييم بنى اسرائيل به مصر باز گشتند وگرنه ملك فرعون به بنى اسرائيل نرسيد و نظير آن رسيد. ⁽⁷⁾روض الجنان: عبداللهِ عبّاس گفت: نامش [=سامرى] موسى بن ظفر بود و زرگر بود و از اهل باجرمى بود. ۸ ۱۰۰. علامه شعرانى: باجرمى به الف مقصوره در آخر آن و فتح جيم موضعى است در جزيره شمال عراق. ۹

.

۵۲ . «ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»

روض الجنان: ... يعنى توبه ايشان قبول كرديم چون توبه كردند. و آيت دليل مى‌كند بر آنكه خداى تعالى به قبول توبه متفضّل است. ⁽¹⁾۱۰۱. علامه شعرانى: يعنى قبول توبه واجب نيست، اگر خدا خواست قبول مى‌كند و اگر نخواست نمى‌كند. ⁽²⁾

.

۵۴ . «... يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِيمُ»

روض الجنان: ... حق تعالى ابرى تاريك برآورد و نِزْمى تا جهان تاريك شد، ايشان تيغها برآهختند و در يكديگر نهادند و يكديگر را كشتن گرفتند، پسر پدر را و برادر برادر را مى‌كشت... و بسيارى را بكشتند موسى و هارون را رحمت آمد، بگريستند و دعا و تضرّع كردند و گفتند: يا ربّ هَلَكَتْ بَنوا اسرائيل؛ بار خدايا بنى اسرائيل هلاك شدند، اَلْبَقِيَّةَ الْبَقِيَّة، بار خدايا اين بقيّت را كه ماند به ما بخش. خداى تعالى دعاى ايشان اجابت كرد و فرمان داد تا آن تاريكى گشاده شد و روشنايى پديد آمد، بشمردند هفتاد هزار مرد كشته بودند. ⁽¹⁾۱۰۲. علامه شعرانى: در تورات اين قصه مذكور است الا آنكه گويد سه هزار تن كشته شدند. ⁽²⁾

۵۶ . «ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»

روض الجنان: «ثُمَّ بَعَثْناكُمْ» ، «ثُمّ» حرف مهلت و تراخى باشد. و «بَعْث»، به چند معنى آمد: بعث زنده كردن باشد، و از خواب بيدار كردن، و برانگيختن بر كارى به معنى حثّ و تحريض و فرستادن، و معنى نصب كردن باشد. ⁽³⁾۱۰۳. علامه شعرانى: در تفسير المنار از شيخ محمد عبده نقل كرده است كه مراد از اين بعث كثرت نسل است پس از موت جماعتى به صاعقه. ولى بسيار بعيد و برخلاف ظاهر آيه است و اگر در موت تأويل مى‌كرد كه پس از مشرف شدن به مرگ شما را نجات داديم مناسب‌تر مى‌نمود چنان‌كه بيمار سخت را چون بهبودى حاصل شود گويند مرده بود و زنده شد. و اين هم برخلاف ظاهر قرآن است و بى دليل نمى‌توان قرآن را بدان تأويل كرد. ⁽⁴⁾روض الجنان: «مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ» ، يعنى زنده كرديم شما را از پس مرگتان. پس صاعقه ايشان بر قرينه «بَعَثْناكُمْ» مرگ است، و صَعْقِ موسى به قرينه «فَلَمّا أَفاقَ» ، بى‌هوشى است تا بدانند كه حال موسى در اين باب مخالف حال ايشان بود. و موت بر مذهب درست معنى نيست. ⁽⁵⁾۱۰۴. علامه شعرانى: مقصود متكلّمان از «معنى» در اين موارد آن صفت موجود است كه در عرف حكما كيف گويند، مانند علم و قدرت. پس موت و حيات نسبت به هم عدم و ملكه‌اند نه ضدّين. ⁽⁶⁾

.

۵۷ . «وَ ضَلَلْنَا عَلَيْكُم الغَمامَ وَ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى...»

روض الجنان: «اظل» زير توته شتر باشد. ⁽¹⁾۱۰۵. علامه شعرانى: اظل به صيغه تفضيل زير سپل شتر يعنى كف پاى آن است. ⁽²⁾روض الجنان: مفسّران خلاف كردند در «سَلْوى»: عبداللهِ عبّاس گفت: مرغى بود ساننج را ماند. ⁽³⁾۱۰۶. علامه شعرانى: ساننج بر وزن نارنج مرغكى باشد سياه و كوچك و ضعيف. از برهان قاطع. و در تحفه گويد: سلوى ظاهرا مرغى است مانند سمانى يعنى بلدرچين و آن را به تركى يلوه گويند و در تنكابن لسه بال نامند. ⁽⁴⁾

.

۵۸ . «...وَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ...»

روض الجنان: و سعيدِ جُبَيْر گفت: مراد به حطّه استغفار است كه به استغفار حطِّ گناه باشد، و نصب را در عربيّت وجهى باشد، و وجه او مصدر بود از فعلى محذوف ولكن نخوانده‌اند. ⁽¹⁾۱۰۷. علامه شعرانى: اگر وجهى بر حسب قواعد عربى جايز باشد اما قرّاء نخوانده باشند جايز نيست ما قرائت كنيم به اتفاق علماى اسلام. ⁽²⁾

۶۱. «...أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ...»

روض الجنان: «اهْبِطُوا مِصْراً» ، هُبُوط، به زمين نشيب فرو شدن باشد، و نقيض او صُعُود بود. و مراد به مِصْر، شهرى از شهرهاست. ⁽³⁾۱۰۸. علامه شعرانى: اگر مصرِ معروف باشد مراد از امر حقيقتِ طلب نيست، مقصود آنكه يا بايد به ذلت خدمت راضى شويد در شهر مصر و هر چه خواهيد بخوريد يا به عزت باشيد و قناعت كنيد چنان‌كه با فرزندت گويى: اگر ادب نياموزى خود را آماده فقر كن. و از آيه ۵۹ سوره شعراء معلوم مى‌گردد خداوند ملك و ثروت فرعونيان را به بنى اسرائيل داد پس آنان به مصر بازگشتند، و مشهور آن است كه چون از مصر بيرون آمدند در زمين تيه و پس از آن در زمين شام بودند و به مصر باز نگشتند. و بعضى گويند در تفسير شعراء كه فرعونيان در شام نيز ثروت ومال داشتند، چون در آن عهد شام نيز جزء قلمرو مصر بود و بنى اسرائيل يك بار فرعون را گرفتند. و در تفسير المنار از يوسيفوس مؤرخ يهودى يونانى نقل مى‌كند كه بنى اسرائيل يك بار فرعون را منهزم ساختند و او به حبشه گريخت و موسى عليه‌السلام سيزده سال در مصر حكومت كرد، آن‌گاه فرعونيان به مصر بازگشتند و حضرت موسى عليه‌السلام با قومش بار دوم از مصر خارج شدند و باز نگشتند. ⁽⁴⁾

.

۶۲. «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هادُوا وَ النَّصارى وَ الصّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الآْخِرِ...»

روض الجنان: كلبى گفت: [صابئين] جماعتى اند ميان جهودى و ترسايى، ميان سر بتراشند و خود را خَصىّ بكنند. ⁽¹⁾۱۰۹. علامه شعرانى: نه همه آنان؛ زيرا كه اگر چنين مى‌كردند نسل آنان برافتاده بود بلكه اين عادت فى الجمله ميان آنها بود و آن را زهد و عبادت مى‌شمردند. ⁽²⁾روض الجنان: سؤال كردند و گفتند: «مَن آمَنَ بِالله» يا راجع است به «انَّ الذينَ امَنُوا» ، يا به آنچه از پسِ اوست. اگر راجع است با اوّل، مؤمن چگونه ايمان آرد؟ و اگر راجع بود با دگر اصناف از جهودان و ترسايان و صابيان، به چه دليل تخصيص افتد؟ ⁽³⁾۱۱۰. علامه شعرانى: اين آيه دفع توهّم يهود و بعض امم ديگر است كه دين را مانند نژاد قابل تغيير ندانند و يهوديان امت ديگر را چون خود نمى‌پذيرند هرچند به موسى عليه‌السلام ايمان آرند. اما مسيحيان و مسلمانان هر كس را ايمان آورد او را از خود مى‌شمارند و فرقى ميان نژادها نمى‌گذارند و مسلمانان كه از اين رسم امم و اديان خبر ندارند و از مضمون آيه تعجب مى‌كنند. ۴

.

۶۳. «وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ...»

روض الجنان: ... چون خداى (جلّ جلاله) تورات بر بنى اسرايل فر وفرستاد، و در آن جا آصار و اَثْقال و تكاليف شاقّ بود، بنى اسرايل آن را احتمال نكردند و نمى‌پذيرفتند، و چون مى‌پذيرفتند وفا نمى‌كردند، خداى (جلّ جلاله) بر سبيل تهديد و وعيد و اِعذار و اِنذار بفرمود جبريل را تا كوهى به مقدار لشكرگاه ايشان به طول و عرض يك فرسنگ در يك فرسنگ بر كند از جايگاه، و بر بالاى سرِ ايشان مُعَلّق بداشت به مقدار قامت مردى. ⁽¹⁾۱۱۱. علامه شعرانى: در تفسير المنار به تكلّف آن را توجيه كرده است كه مردان در دامنه كوه بودند و نتق به معنى كتاب زلزله است، پس كوه مى‌لرزيد و آنها مى‌ترسيدند كه سنگ جدا شود و بر آنها افتد. و يكى از علماى اهل كتاب در تفسير حديث خودشان گويد: شريعت مانند كوهى بر سر آنان قرار گرفت و خداوند گفت آن را بگيريد و عمل كنيد؛ يعنى كوه استعاره براى تورات است. و قول مشهور ظاهر است هر چند يك فرسنگ مبالغه باشد. و در ميان بنى اسرائيل معجزات كونيه بسيار بود. ⁽²⁾روض الجنان: [بقوّة...] ابن بحر* گفت: مراد آن است كه بالْقَبُول، ابوعلى گفت: به قدرتى كه خداى تعالى شمار را داده است. و در آيت دليل است بر آنكه قدرت قبل الفعل باشد، براى آنكه امر به فعل قبلِ فعل باشد، و خداى تعالى خبر داد كه: قدرت پيش امر است، پس قدرت به دو دَرَج پيش از فعل باشد. ⁽³⁾** ۱۱۲. علامه شعرانى: * ابو مسلم محمد بن بحرِ اصفهانى از بزرگان معتزله است و كتابى در تفسير دارد. ⁽⁴⁾۱۱۳. ** متكلّمين گويند قدرت قبل از فعل است. و در كافى چند روايت آمده كه قدرت با فعل است و چون خبر واحد است و مخالف عقل، علماى ما بر آن اعتماد نكردند. ⁽⁵⁾

.

۶۵. «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ»

روض الجنان: خطاب در اين آيت و جمله آيات مقدّم با اهل كتابِ عهدِ رسول است (صلَوات الله عَلَيْه وعَلى آله) و مراد پدران ايشان، چنان‌كه برفت در آياتى كه پيش از اين است. گفت: بدانسته‌اى حال آنان كه اِعتدا كردند. ⁽¹⁾۱۱۴. علامه شعرانى: از اين آيه كريمه معلوم مى‌گردد كه يهوديان عهد پيغمبر اين حكايت را مى‌دانستند اما امروز از آن خبر ندارند و نه تورات و نه احاديث آنان چنين قصه‌اى روايت نكرده. و مانند اين بسيار است، از جمله «عزيز ابن الله» كه امروز سخت انكار دارند اما يهوديان عصر پيغمبر در آن شهر بدان معتقد بودند. و در ساير امم نظير اين هست در زمانى حكايت مشهور است و زمانى نيست تنها در كتاب مسطور بود؛ نظير حكايت سلامان و ابسال ابو على بن سينا در اشارات نامبرده و بدان تمثيل كرده و شارح آن خواجه نصير الدين طوسى از آن خبر نداشت، گويد پس از بيست سال بر آن واقف شدم. ⁽²⁾روض الجنان: با كپى كرد ايشان را. ⁽³⁾۱۱۵. علامه شعرانى: كپى بوزينه است كه عوام زمان ما ميمون گويند. ⁽⁴⁾روض الجنان: مجاهد گفت معنى [كونوا قردة خاسئين] آن است كه: اَذِلاّءَ صاغِرينِ، ذَليل و مَهين ⁽⁵⁾. ۱۱۶. علامه شعرانى: به مذهب مجاهد، چنان‌كه طبرى و ديگران نقل كردند، اصحاب سبت در معنى مسخ شدند نه در جسم و صورت، يعنى ذليل و پست و بيچاره گشتند. اما اين تفسير برخلاف مشهور است. ⁽⁶⁾

.

۶۷. «وَ إِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَ تَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ»

روض الجنان: و در «هُزُواً» ، سه قرائت است و همچنين در «كُفْواً» . «هُزْؤاً» و «كُفْؤاً» به تخفيف. ⁽¹⁾۱۱۷. علامه شعرانى: به تخفيف، يعنى به سكون عين الفعل، و تثقيل ضمّه دادن آن است. ⁽²⁾روض الجنان: اكنون اهل علم خلاف كردند در آنكه خداى تعالى ايشان را ذبح بقره فرمود هرچه باشد، يا ذبح بقرى كه موصوف باشد به اين جمله صفات... و با اين جمله هيچ شبهت نماند در آنكه مراد خداى تعالى جز گاوى نباشد جامع جمله اين صفات را. ⁽³⁾۱۱۸. علامه شعرانى: قول اول كه از معتزليان و اصحاب حديث روايت كرد يعنى اول هر گاو مى‌كشتند كافى بود، پس از آن بر خود سخت گرفتند و خداوند هم قيد زياده كرد. در روايات ما نيز وارد شده است اما چون روايت آحاد است مؤلّف آن را دليل قرار نداد. ⁽⁴⁾

.

۶۸. «... قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ وَ لا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ...»

روض الجنان: و «عوان» نصف بود، نه جوان جوانِ و نه پيرِ پير، ميان هر دو. ⁽¹⁾۱۱۹. علامه شعرانى: «عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ» ؛ يعنى گاو نه پير است و نه جوان بلكه عوان بين اين دو حالت است. ⁽²⁾

۷۱. «قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَ لا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيها قالُوا الاْنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها...»

روض الجنان: ... جواب دادند ايشان را كه: اين گاوى مى‌بايد، «لا ذَلُولٌ» ؛ نه كار شكسته. ⁽³⁾۱۲۰. علامه شعرانى: امروز ما به جاى كار شكسته مى‌گوييم كار كشته، يعنى ماهر. ⁽⁴⁾روض الجنان: «تُثِيرُ الْأَرْضَ» ، مِنْ أَثَرْتُ التُّرابَ باشد چون خاك باز شيارند. ⁽⁵⁾۱۲۱. علامه شعرانى: باز شيارند يعنى شيار كنند و خاك پراكنده سازند. ⁽⁶⁾روض الجنان: ...گفتند: «الاْنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ» ، اكنون حق آوردى، يعنى جمله صفات روشن كردى چنان‌كه اشتباه زايل شد. و اين دليل است بر آنكه ايشان مأمور بودند به كشتن گاوى موصوف به جمله اين صفات، كه چون صفات تمام بشنيدند و بدانستند، گفتند: «الاْنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ» ، و اگر مراد از آن بودى كه گاوى بكشى، هر گاوى كه باشى به اول كه شنيدند كه: «أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً...» ، گفتند: «الاْنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها» . ⁽⁷⁾۱۲۲. علامه شعرانى: چنان‌كه گفتيم در روايت از طريق شيعه هم چنين وارد است و چون روايت واحد است مؤلّف چند جا برخلاف آن فرمود و خداوند لجاجت ندارد و به سؤالى كه سائل در آن معذور است او را عقاب نمى‌كند. ⁽⁸⁾

.

۷۳. «فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللّهُ الْمَوْتى...»

روض الجنان: «فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها» ؛ گفتيم اكنون چون اين گاو بكشى بعضى از اين گاو كشته بر اين مرد كشته زنى. مفسّران در آن بعض خلاف كردند. عبد اللهِ عباس گفت: آن استخوان بود كه به‌نزديك غُرضوف* باشد،... سعيد جبير گفت: دم غَزَه بود. ⁽¹⁾** ۱۲۳. علامه شعرانى: * غضروف و غرضوف هر دو صحيح است و فارسى كركرانك. ⁽²⁾۱۲۴. ** دمغزه به فارسى بيخ دم است كه آن را به عربى عجب الذَنَب گويند. ⁽³⁾

۷۶. «وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا...»

روض الجنان: حُلفاء. ⁽⁴⁾۱۲۵. علامه شعرانى: حلفاء جمع حليف، هم سوگند است. ۵

.

۷۸. «وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاّ أَمانِيَّ ...»

روض الجنان: و بعضى اعراب ابن دأب را گفت. ⁽¹⁾۱۲۶. علامه شعرانى: محمد بن دأب يكى از راويان حديث است معروف به دروغگويى. ⁽²⁾

۷۹. «فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمّا يَكْسِبُونَ»

روض الجنان: «لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ» ؛ كتابت مى‌نويسند به دست خود... و اين براى تأكيد باشد و مبالغه در اضافت فعل با فاعلش. ⁽³⁾۱۲۷. علامه شعرانى: يعنى «به دست خود»، براى تأكيد است؛ چون البته نوشتن به غير دست نتواند بود. ⁽⁴⁾روض الجنان: چون رسول عليه‌السلام هجرت كرد و از مكّه به مدينه آمد، جهودان نعت و صفت او شنيده بودند. چون بديدنش گفتند: همانا اين آن پيغمبر است كه نعت او در تورات نوشته است. به‌نزديك احبار و رؤسا آمدند و ايشان را گفتند: اين آن پيغمبر است كه در آخرالزّمان بخواهد آمدن. ايشان گفتند: حاشا و كَلاّ! و تورات بياوردند و آن سطرها و ورقها كه نوشته بودند و تحريف كرده و بگردانيده عرض كردند و برايشان تلبيس كردند و ايشان را از راه بيفگندند. قديم (جلَّ جَلالُهُ) تهديد كرد ايشان را و گفت: «فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُم يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللّهِ» . ⁽⁵⁾۱۲۸. علامه شعرانى: اگر آن احبار تسلط بر همه يهوديان جهان داشتند و سخن و عمل آنها در همه جا جارى بود همه نسخه‌هاى تورات را تحريف مى‌كردند، اما آنها قومى اندك بوده و تنها به يهوديان ده خود نشان مى‌دادند. ⁽⁶⁾روض الجنان: «وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمّا يَكْسِبُونَ» ...امّا كسب كه مجبّره مى‌گويند نامعقول است. ۷ ۱۲۹. علامه شعرانى: از اينجا احتجاج با اشاعره است كه گويند انسان هر چه اطاعت يا معصيت كند آن را خداى تعالى بر دست او جارى كرده است جبرا و كسب از بنده است و معنى كسب را ندانستند. بهترين حد آن است كه گفتند تو كه كننده كارى آنكه به قدرت تو باشد كسب است و آنكه به قدرت خدا باشد خود عمل است. و مؤلّف جواب مى‌دهد آنچه به قدرت بنده است آيا احداث فعل است يا كسب فعل؟ اگر احداث فعل به قدرت بنده است آن قول ما است و اگر گويند كسب آن است كه كسب فعل به قدرت بنده باشد اين تعريف ناقص است و كسب را به كسب تحديد كردن دور و مصادره باشد. ۸

.

۸۰ . «وَ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ إِلاّ أَيّاماً مَعْدُودَةً...»

روض الجنان: با خويشتن تمنّاى محال كردند كه: «لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ إِلاّ أَيّاماً مَعْدُودَةً» ؛ گفت: دوزخ به ما نرسد الاّ روزى چند شمرده آنگه منقطع شود از ما. ⁽¹⁾۱۳۰. علامه شعرانى: چنان‌كه گفتيم گاه باشد در ميان فرقه‌اى از طوائف و امم عقيده و قصه‌اى معروف باشد كه نزد فرقه ديگر و در زمان ديگر و جاى ديگر نباشد، مانند معنى كسب و اختلاف در آنكه در عصر مؤلّف مشهور بود و امروز كسى از اين خلاف خبر ندارد. اين سخن از يهود نيز مانند «عُزَيْر ابن الله» ميان يهود مدينه معروف بود، و اگر امروز از يهود پرسى انكار مى‌كنند. ⁽²⁾

.

۸۳ . «...وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ ...»

روض الجنان: و در خبر هست كه: چون ابتداى اسلام بود و اوّلِ هجرت بود، رسول عليه‌السلام از مكّه به مدينه آمده بود و مسجد بنا كرده، ستونى است كه آن را حنّانه خوانند. رسول عليه‌السلام بر آن ستون تكيه كردى و براى صحابه خطبه كردى بر پاى استاده. چون مسلمانان بيشتر شدند و عدد وعدّت بسيار شد، دستورى خواستند و گفتند: ما را خوش نيست كه ما نشسته و تو بر پاى استاده ما را خطبه مى‌كنى. دستور باش ما را تا براى تو منبرى سازيم تا بدان جا خطبه كنى؟ گفت: روا باشد، اين منبر كه امروز هست بساختند. رسول عليه‌السلام آن روز از در مسجد در آمد و آهنگ منبر كرد و نزديك ستون حنّانه نرفت، منبر سه پايه بود، پا بر پايه اوّل نهاد و گفت: آمين، و بر دوم نهاد و سوم همچنين، و كس را نديدند كه دعا مى‌كرد. ⁽¹⁾۱۳۱. علامه شعرانى: چون مردم فرشتگان را نمى‌بينند و پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌ديد. و از اين‌جا توان دانست كه شرط ديد فرشتگان به تابش نور از جسم غير شفاف و دخول نور در جليديه چشم و رفتن به ملتقى العصبتين نيست، و اگر چنين بود همه مى‌ديدند. ⁽²⁾روض الجنان: «وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً» ... اهل حجاز حُسْناً خوانند على المصدر، و حَمْزه و كسائي و خَلَف حَسَناً على النَّعْت بفتح الْحاء و السّين، اَىْ قَوْلاً حَسَناً. ⁽³⁾۱۳۲. علامه شعرانى: اهل حجاز از قرّاء سبعه ابن كثير مكى است و نافع مدنى، و غير اهل حجاز هم بعضى چنين خواندند، مانند عاصم كوفى كه قرائت او مشهور است. ⁽⁴⁾

.

۸۵ . «...وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالاْءِثْمِ وَ الْعُدْوانِ...»

روض الجنان: «تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ» اهل كوفه به تشديد خواندند اينجا و در تحريم، و تقديرُهُ: تَتَظاهَرُونَ، يك «تا» را قلب كردند با «ظا»، پس ادغام كردند. و باقى قُرّاء به تخفيف خواندند. ⁽¹⁾۱۳۳. علامه شعرانى: عبارت كتاب دلالت بر خلاف مقصود دارد؛ چون اهل كوفه عاصم و كسائى و حمزه به تخفيف خواندند و باقى قراء «تظاهرون» به تشديد. يا سهو است و يا تصحيف. ⁽²⁾روض الجنان: اَنَفَه. ⁽³⁾۱۳۴. علامه شعرانى: يعنى غيرت و تعصّب. ⁽⁴⁾

۸۷ . «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَ قَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ...»

روض الجنان: «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ» ؛ ما بداديم موسى را كتاب، يعنى تورات. «وَ قَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ» ، يعنى اَلْبَعْنا مِنَ الْقَفا، يُقال: قُفاهُ يَقْفُوهُ اِذا تَبِعَهُ، وقَفّاهُ غيْرَهُ اِذا اَتْبَعَهُ، قالَ اللهُ تَعالى: «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ...» ، قال اُمَيّهُ بْنُ اَبى الصَّلْتِ: قالَتْ لَهُ اُخْتُهُ قُصّيهِ عَنْ جُنُبٍوَكَيْفَ تَقْفُوا ولا سَهْلٌ ولا حَزَنٌ ⁽⁵⁾۱۳۵. علامه شعرانى: چون صندوق حضرت موسى عليه‌السلام در آب مى‌رفت نه در زمين نرم يا درشت. و اميّه بن ابى الصلت از حنفا بود و اشعار او بيشتر در خداشناسى و قصص انبيا و بهشت و دوزخ و امثال اينها است اما به پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان نياورد با آنكه در زمان آن حضرت بود. ⁽⁶⁾روض الجنان: ومِنْهُ قَوْلُ النَّبىّ عليه‌السلام: اَلاَرْواحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ فَما تعارَفَ مِنْها ائْتَلَفَ وَما تَناكَرَمِنْها اخْتَلَفَ، يعنى ذَوى الاَْرْواح. مراد به ارواح در خبر ذوى الاَرْواحند على حَذْفِ الْمُضافِ وَقامَةِ الْمُضافِ اِلَيْهِ مَقَامه، كَقَوْلِهِ، تعالى: «وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ...» ، و اين از باب فُعْلٍ و فِعْلٍ باتّفاقِ الْمَعْنى باشد اَعْني روح در اين قسمت ريح بود جز كه تا در هوا بود ريح خوانند او را، چون به حيوانات پيوندد روحش خوانند. ⁽⁷⁾۱۳۶. علامه شعرانى: روح مجرد است و غير جسمانى، الاّ آنكه عوام را دشوار است تصور مجرد كردن و بهترين تمثيل براى آنان باد است كه خود ديده نمى‌شود و آثار آن مرئى است. همچنين مجردات ديده نمى‌شوند و آثار آنها مرئى است، و اگر كسى پندارد كه جان انسانى حقيقةً باد است در مجارى عروق، سخت به خطا رفته و اگر گويد نظير باد است كه خود ديده نمى‌شود صحيح گفته است و تنظير نيكو كرده. و روح در اصطلاح اطبا بخارى است داراى مزاج خاص و سخن از آن نداريم. و بهتر آن است كه روح را تشبيه به نور آفتاب كنيم كه چون بر در و ديوار تابد روشن كند و اگر ديوار خراب شود نور بماند و فانى نشود چنان‌كه قوام نور به آفتاب است نه به ديوار، قوام روح به عالم اعلى است و امر خدا، نه بدن. ⁽⁸⁾

.

۸۸ . «وَ قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً ما يُؤمِنُونَ»

روض الجنان: «وَ قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ» ؛ گفتند، يعنى جهودان كه: دلهاى ما غُلْف است. جمله قُرّاء به سكونِ «لام» خواندند مگر ابن مُحَيْصِنْ كه او در شاذّ خواند: غُلُف، به ضمّ «لام». ⁽¹⁾۱۳۷. علامه شعرانى: ابن مُحَيصِن از قرّاء مكه است و قرائت او از قرائتهاى شاذّه است. ⁽²⁾روض الجنان: «بَلْ لَعَنَهُمُ اللّهُ بِكُفْرِهِمْ» ، ... يعنى خداى تعالى ايشان را براناد و دور كناد از رحمت. و لفظ خبر است، شايد كه معنى دعا بود و شايد كه خبر بود، و «دعا عليهم» بهتر است. ⁽³⁾۱۳۸. علامه شعرانى: يعنى نفرين باشد بهتر است. و به نظر ما در اين آيه چون «فَقَلِيلاً ما يُؤمِنُونَ» خبر است و تفريع بر لعنت شده، پس لعنت هم خبر باشد بهتر است از آنكه نفرين باشد. ⁽⁴⁾

.

۹۷. «قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللّهِ ...»

روض الجنان: قَوْلُهُ تَعالى: «قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ» ، عبداللهِ عبّاس گفت، سبب نزول آيت آن بود كه: حبرى از اَحْبار جهودان نام او عبداللهِ صوريا بيامد و با رسول عليه‌السلام مناظره كرد و او را از چند مسأله پرسيد، چون جواب بيافت و حجّت بر او متوجّه شد، گفت: كدام فريشته به تو مى‌آيد از آسمان؟ رسول عليه‌السلام گفت: آن فريشته كه به جمله پيغامبران آمدى، جبريل. پسر صوريا گفت: او دشمن ماست، اگر به جاى او ميكايل بودى ما ايمان آوردمانى. ⁽¹⁾۱۳۹. علامه شعرانى: سخن خاصّ مردى يا جماعتى است نه از اعتقادات ضرورى يهود كه همه بدان معتقد باشند، مانند آنكه جماعتى از مسلمانان زينت كردن و طعام نيكو خوردن را حرام مى‌دانستند و خدا فرموده: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ» . ⁽²⁾

.

۹۸. «مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ مِيكالَ فَإِنَّ اللّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ»

روض الجنان:... و ميكائيل على وزن ميكاعيل قرائت اهل مكّه است. و ميكائل على وزن ميكاعِل قرائت اهل مدينه است، و ميكال على وزن مفعال قرائت اهل بصره است. ⁽¹⁾۱۴۰. علامه شعرانى: و هم قرائت حفص است از كوفيان و همين قرائت مشهور است. ⁽²⁾

۱۰۲. «...وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النّاسَ السِّحْرَ وَ ما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ...»

روض الجنان: «يُعَلِّمُونَ النّاسَ السِّحْرَ» ؛ مردمان را جادوى مى‌آموختند، بدان كه سحر حيلتى باشد كه وجه آن پوشيده بود جنس آنكه مُشَعْبدان كنند و جنس آنكه سَحَرَه فرعون كردند از آنكه عصاها مُجَوّف كردند و رسنها از اديم بدوختند مار پيكر و اژدها پيكر، و ميانه آن پر از زيبق كردند و زير زمين مُجوّف كردند و آتش برافروختند، و وقت چاشتگاه آفتاب گرم شد گرماى آتش وگرماى آفتاب از زير و بالا اثر كرد، حبال و عصىّ از آن جيوه به جنبش درآمد. ⁽³⁾۱۴۱. علامه شعرانى: مؤلّف گويد: هيچ مؤثر نيست جز اسباب مادى و ساحر آن را مى‌پوشاند. و حق آن است كه سحر تأثير نفوس است از قبيل چشم زخم، و اين معجزه نيست نظير غيب گويى از راه استخاره و تأويل خواب كه قادح در اعجاز غيب گويى انبيا نيست. و ما در حاشيه وافى در باب حدود در معنى سحر شرحى آورده‌ايم. ⁽⁴⁾روض الجنان: امّا انواع سحر، و آنكه گفتند: نوعى از او آن باشد كه مردم را بگرداند از صورتى به صورتى، يا با حيوانى ديگر كند، و احداث الوان و اجسام و چيزهايى كه در مقدور قادر به قدرت* نباشد، اعتقاد جواز آن كفر است براى آنكه قدْح كند در اختصاص قديم تعالى به قادرى به اجسام و اعراض مخصوصه، و نيز قَدْح كند در معجزات انبيا عليهم‌السلام. و آنچه گفتند از چشم افساى** و آنكه مردم را چيزى نمايد به خلاف راستى، اين همه باطل است و روا نشايد داشت براى آنكه مؤدّى بود با سفسطه و آنكه ما را به مدركات و مشاهدات وثاقت نباشد. ⁽⁵⁾۱۴۲. علامه شعرانى: * قادر دو قسم است: يكى قادر بالذات كه صفت قدرت او عين ذات او است و آن خداى تعالى است؛ و ديگر قادر به قدرت كه صفت قدرت زايد بر ذات او است. و چنين قادر البته نتواند كسى را از صورتى به صورتى بگرداند. ⁽⁶⁾۱۴۳. ** چشم بندى و تردستى و آنكه چيزى نمايد برخلاف حقيقت، «شعبده» است و مؤلّف انكار آن كرده است. اما حق آن است كه ساحران اين كار مى‌كنند و اگرچه وثاقت به مدركات و مشاهدات باقى نماند و اعتماد بر حس نبايد كرد. ⁽⁷⁾روض الجنان: [مؤلّف حكايتى نقل كرده كه در آن نسبت گناه به فرشتگان داده شده است.] ⁽⁸⁾۱۴۴. علامه شعرانى: اين حكايات ضعيف است و نسبت معصيت به فرشتگان جايز نيست و آمدن ملائكه به زمين و شهوت رانى كردن و امثال آن مشتمل بر پند و عبرت نيز نمى‌باشد. مؤلّف براى آنكه تفسيرش از قول مفسّران خالى نباشد آورده است. والله العالم. ۹

.

. .

۱۰۵. «ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَ لاَ الْمُشْرِكِينَ...»

روض الجنان: «وَ لاَ الْمُشْرِكِينَ» ، در محلّ جرّ است عَطْفاً على «اَهْلِ الْكِتابِ» و به معنى عطف است على «الَّذينَ كَفَرُوا» و در محلّ رفع است، و نظير اين آيت در اعراب قَوْلُهُ تَعالى: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ الْكُفّارَ أَوْلِياءَ...» ⁽¹⁾، جز كه در اين آيت هر دو خوانده‌اند، هم جرّ و هم نصب، و در آيت ما جز جرّ نخوانده‌اند، و اگر به رفع خوانده بودندى در عربيت روا بودى، جز آن است كه قرائت موقوف بر سماع و روايت باشد. ⁽²⁾۱۴۵. علامه شعرانى: به اجماع علماى اسلام، قرآن سماعى است و اگر وجهى بر حسب قواعد زبان عربى جايز باشد و آن را به نقل نشنيده باشيم قرائت بدان وجه جايز نيست. ⁽³⁾روض الجنان: اين بدا باشد، و اين بر خداى تعالى روا نيست. ⁽⁴⁾۱۴۶. علامه شعرانى: در حاشيه صفحه ۴ از اين كتاب گذشت ⁽⁵⁾كه اهل حديث بدا را جايز مى‌شمارند. و گفتيم كه اعتبار به قول آنان نيست حتى آنكه خود ايشان قول خود را تأويل مى‌كنند. و براى تحقيق بدا و اطلاع بر اقوال مجتهدين غير اخبارى رجوع به كتب اصول فقه شود در قضيه ابراهيم عليه‌السلام و مأمور شدنش به ذبح فرزند در باب نسخ. والله العالم. ⁽⁶⁾روض الجنان: و آنچه لفظ و حكم منسوخ است، آن است كه در اخبار آمده است: كانَ مِمّا اَنْزَلَ اللّهُ اَنَّ عَشَرَ رَضَعاتٍ يُحَرِّمْنَ، آنگه منسوخ شد به پانزده رضَعه و تلاوت نيز منسوخ شد، و اين هر دو در اخبار آحاد است و بر او قطع نيست*. اَمّا نَسْخُ الشّىْ‌ءِ قَبْلَ فِعْلِه روا باشد، ولكِنْ قَبْلَ وَقْتِ فِعْلِهِ روا نباشد به‌نزديك ما**. ⁽⁷⁾۱۴۷. علامه شعرانى: * يعنى نسخ تلاوت ـ چه حكم را نسخ كند و چه نكند ـ در روايت آحاد وارد شده است و يقين بدان نداريم، شايد اصلاً هيچ نسخ تلاوت نباشد. ⁽⁸⁾۱۴۸. ** و آنكه ترك فعل كرد تا نسخ شد معصيت نكرده است؛ چون به فرض واجب مضيّق نبود. ⁽⁹⁾

.

۱۰۶. «... أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»

روض الجنان: «...أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» ، استفهام به معنى تقرير است، نمى‌دانى؟ يعنى مى‌دانى كه خداى بر همه چيزى قادر است. و «شَىْ‌ءٍ»، در آيت مخصوص است به معدوم دون موجود، براى آنكه آنچه در وجود آمد از مقدورى برفت. ⁽¹⁾۱۴۹. علامه شعرانى: اين سخن نزد حكماى الهى صحيح نيست؛ زيرا كه وجود ممكن در بقا و استمرار وجود هم نيازمند به واجب است كه او را نگاه دارد. ⁽²⁾روض الجنان: ابُو هُرَيْرَه روايت كند كه رسول عليه‌السلام گفت: قيامت بر نخيزد تا مدينه هرقل ـ يعنى روم ـ نگشايند. ⁽³⁾۱۵۰. علامه شعرانى: مدينه هرقل ـ يعنى قسطنطنيه ـ را سلطان محمد ثانى معروف به فاتح از سلاطين عثمانى گشود، و در زمان مؤلّف هنوز گشوده نشده بود. اما در هنگام فتح قسطنطنيه دجّال ظاهر نشد و بايد راوى سهوا روايت دجال را به خبر فتح قسطنطنيه آميخته باشد. ⁽⁴⁾

.

۱۱۵. «...فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ...»

روض الجنان: فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ. عطا و قتاده گفتند: سبب نزول آيت آن بود كه چون نجاشى فرمان يافت، جبريل آمد و گفت: خداى مى‌فرمايد كه بر برادرتان نجاشى نماز كنيد، و نجاشى روى به بيت المقدّس كردى. گفتند: ما چگونه بر كسى نماز كنيم كه روى به قبله ما نكردى؟ خداى تعالى اين آيت بفرستاد. ⁽¹⁾۱۵۱. علامه شعرانى: آيه به ظاهر مناسب تخصيص قبله به جانب كعبه نيست، بلكه مناسب آن است كه گويند به هر جانب نماز روا بود، از اين جهت بعضى گفتند اين آيه تخصيص به نافله دارد و بعضى آنكه هنگام ضرورت و ندانستن قبله است و بعضى آنكه ردّ توهمِ آنها است كه قبله را منحصر در بيت المقدس پنداشتند؛ خداوند گويد كه او در جهتى معين نيست و قبله تعبّد است به هر جانب كه او فرمايد. ⁽²⁾

۱۲۴. «وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمِينَ»

روض الجنان: چون تمام كرد امامت بر سرى خلعت قيام به آن و تمام آن ساخت گفت: چون بر سرى از تكليف پيغمبرى تو را امتحان كردم وفا كردى تو را به جزاى آن بر سرى از پيغامبرى امامتت دهم تا پيغامبرى امام باشى. ⁽³⁾۱۵۲. علامه شعرانى: يعنى به اضافه و به علاوه و معنى عبارت اين است: چون كلمات خدا را تمام كرد خداوند هم امامت را علاوه كرد و گفت چون علاوه بر تكليف پيغمبرى تو را به چيز ديگر امتحان كردم و تو وفا كردى تو را به پاداش اين تكليف امامت دادم علاوه بر نبوت. ⁽⁴⁾روض الجنان: «وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي» اِنْ كانُوا صالحين لِذلِكَ؛ بار خدايا از فرزندان من بعضى را امام كن اگر صلاحيت دارند، براى آنكه نشايد كه ابراهيم بر اطلاق دعايى كند كه ايمن نباشد كه ردّش كنند خصوصاً به محضر قوم كه بس مُؤدّى بود با نفرت از او. ⁽⁵⁾۱۵۳. علامه شعرانى: اگر پيغمبر در حضور منكران دعا كند و دعاى او مستجاب نشود موجب وهن او و نفرت مردم است از او و اينجايز نيست. ۶

.

۱۲۵. «...وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى ...»

روض الجنان:... چون مدّتى برآمد و اسماعيل بزرگ شد، و هاجر فرمان يافت، و جرهميان آن جا فرود آمدند، و اسماعيل عليه‌السلام از ايشان زنى خواست و با خانه برد، ابراهيم عليه‌السلام از ساره دستورى خواست تا بيايد و اسماعيل را ببيند. ساره گفت: رواست برو، به شرط آنكه از اسب فرو نيايى، و او ندانست كه هاجر مانده نيست. ⁽¹⁾۱۵۴. علامه شعرانى: يعنى از دنيا رفته است و اگر مى‌دانست از دنيا رفته اجازه مى‌داد ابراهيم آن جا بماند. ⁽²⁾روض الجنان: خَلوق در او مالى و خوش‌بوى كنى. ⁽³⁾۱۵۵. علامه شعرانى: خَلوق به فتح خاء عطرى است. ⁽⁴⁾

.

۱۲۶. «وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الَّثمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ قالَ وَ مَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النّارِ...»

روض الجنان: و دست زدنى كه در او زيان كنند. ⁽¹⁾۱۵۶. علامه شعرانى: دست زدن كنايه از معامله است. ⁽²⁾روض الجنان: در نصب او [قليلاً] دو وجه گفته‌اند: يكى آنكه صفت مصدرى باشد محذوف، و يكى آنكه صفت ظرفى باشد محذوف، مَتاعاً قَليلاً اَوْ زَماناً قليلاً. ⁽³⁾۱۵۷. علامه شعرانى: «متاعا» مصدر است و «زمانا» ظرف است. ⁽⁴⁾روض الجنان:... و اوّل كس كه حدود حرم پيدا كرد ابراهيم عليه‌السلام بود. ⁽⁵⁾۱۵۸. علامه شعرانى: در تفسير محمد عبده گويد: بانى نخستين خانه كعبه حضرت ابراهيم است به مقتضاى آيه كريمه و آنچه دلالت دارد بر سبقت كعبه بر او، و اينكه آدم عليه‌السلام حجّ خانه كرد از ساخته‌هاى قصّاصين است و حديثى صحيح در آن نيامده والله العالم. و قصاصان در عصر اول به منزله نقّالان و معركه گيران عهد ما هستند. ⁽⁶⁾

۱۲۷. «وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا...»

روض الجنان: وليث بن مُعاذ روايت كند از رسول عليه‌السلام كه او گفت: اين خانه يكى است از پانزده خانه: هفت در آسمانها، و هفت در زيرزمينها، يكى از برابر يكى، و هر يكى را جرمى هست چند جِرْم اين خانه اگر بيوفتد، بعضى بر بعضى آيد. ⁽⁷⁾۱۵۹. علامه شعرانى: اگر گويى: يا زمين گردد يا آسمان و به هر حال هميشه خانه آسمانى محاذى خانه زمين نيست، در جواب گوييم: آن خانه آسمانى تجرد مثالى دارد و جاى ملائكه و به گردش آسمان مادى يا زمين مادى از محاذات خارج نمى‌شود. و هر موجود عالم مادى در محاذات خود نظيرى دارد در عالم مثال و عالم عقل، و نظير آن در اين جهان نور آفتاب است كه از پنجره بر فرش خانه تابيده و چون فرش را از جاى خود به هر طرف بكشى نور آفتاب بر جاى خود مى‌ماند. ⁽⁸⁾روض الجنان:آنگه بيامد و بر جاى خانه كعبه چندان كه اساس آن است بخفت چون طوقى، ابراهيم عليه‌السلام رسم بر زد و بر آن رَسْم بنا كرد. ⁽⁹⁾۱۶۰. علامه شعرانى: رسم رنگ عمارت است كه معماران يا گچ يا زغال يا غير آن روى زمين مى‌كشند. و اين روايت بر فرض صحت معنى آن معلوم نيست. و از تشبيه باد به صورت مار عجب نبايد داشت، چون معنى نامرئى رابه صورت مرئى تشبيه مى‌كنند، از قبيل تشبيه كشف و الهام به نور دل و علم به آب و شير. ۱۰

.

۱۲۸. «رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَ أَرِنا مَناسِكَنا وَ تُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوّابُ الرَّحِيمُ»

روض الجنان:... و عبداللهِ عمر روايت كند از رسول عليه‌السلام كه او گفت: جبريل بيامد و دست ابراهيم گرفت و او را به منا برد و آن جا نماز پيشين و ديگر و شام و خفتن و بامداد بكرد، آن‌گاه او را به عرفات آورد، و چون نماز پيشين درآمد، نماز پيشين و ديگر بكرد، و به موقف بداشت او را تا شب درآمد، و آن‌گاه او را به مُزْدلفه آورد و آنجا نماز شام و خفتن بكرد به جمع. ⁽¹⁾۱۶۱. علامه شعرانى: اگر اين روايت صحيح باشد اين پنج نماز كه در شرع اسلام است در شريعت ابراهيم نيز بود. و بسيار بعيد مى‌نمايد، و شايد عبدالله عمر قياس كرد و چنان دانست كه در هر قومى پنج نماز است. و نماز پيشين ظهر و نماز ديگر نماز عصر و نماز شام نماز مغرب و نماز خفتن نماز عشاء است. ⁽²⁾روض الجنان:... محمّد بن اسحاق گفت: عبداللهِ زُبير پرسيد از عبيدِ عميرِ ليثى: كه ابراهيم مردم را چگونه به حج خواند؟ گفت: به بام خانه برآمد و روى به يمن كرد و مردم را با خدا و حجّ خانه خدا خواند، و جوابش دادند كه: لبّيك لبّيكَ. آنگه روى به مشرق كرد و همچونين دعوت كرد، جواب شنيد كه: لَبّيْكَ لَبَّيْكَ. و روى به مغرب كرد همچونين و بخواند و جواب شنيد، و روى به شام كرد و بخواند و جواب يافت*... چون روز شد، نماز بامداد بگزارد و روى به نَمِرَه** آورد و آنجا مقام كرد و قيلوله كرد. ⁽³⁾۱۶۲. علامه شعرانى: * محال نيست آن را به خواندن محسوس و نداى جسمانى تفسير كنيم. و بهتر آن است كه گوييم بنا را ساخت و مانند ساير انبيا كه مردم جهان را الى آخر الدهر به دين دعوت مى‌كنند دعوت كرد و آنها اجابت كردند. ⁽⁴⁾۱۶۳. ** مسجدى است در اولِ عرفات از جانب منى. ۵ روض الجنان: «إِنَّكَ أَنْتَ التَّوّابُ الرَّحِيمُ» ؛ تو خداونديى كه قبول توبه بكنى از تايبان و برايشان رحمت كنى، و در آيت دليل است بر آنكه خداى تعالى متفضّل است به قبول توبه. ۶۱۶۴. علامه شعرانى: به مذهب ما قبول توبه بر خدا واجب نيست؛ اگر خواست قبول مى‌كند و اگر نخواست توبه كسى را قبول نمى‌كند. ۷

.

. .

۱۲۹. «رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ...»

روض الجنان: «يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ» ؛ آيات تو برايشان خواند، يعنى از قرآن، و ايشان را حكمت آموزد، يعنى شريعت و گفته‌اند: تأويل متشابه آموزد ايشان را، و گفته‌اند: مراد به حكمت سنّت است. ⁽¹⁾۱۶۵. علامه شعرانى: در جاى ديگر گفته‌ايم متبادر از كتاب آن است كه وحى باشد از طرف خدا و مطالب آن را تعبّدا بايد پذيرفت. و حكمت آنچه عقل بدان راه دارد و پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار دليل عقلى بر معارف آورد و عقول مردم را هدايت كرد بلكه در خود كتاب ترغيب به تعقل فرمود. و كتاب مقدم بر حكمت است در ذكر و تعلم، چون تا قرآن نيامد عقول مردم پرورش نيافت و مؤخر است؛ چون تا عقل نباشد كتاب سود ندارد. ⁽²⁾

۱۳۲. «وَ وَصّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَ يَعْقُوبُ يا بَنِيَّ إِنَّ اللّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ...»

روض الجنان: «بَنِيهِ» ، پسرانش را، و آن هشت پسر بودند: اسماعيل و مادرش هاجر بود، و اسحاق و مادرش ساره بود، و مدين و مداين و يَقْشان و زمْران و يشبق و شوح، و مادر اينان جمله قطور بنت يقطن الكنعانيّه بود، ابراهيم او را از پسِ وفات ساره به زنى كرد، و مهين فرزندان او اسماعيل بود و آن‌گاه اسحاق، و آن‌گاه اينان بودند. قولُهُ: «يَعْقُوبُ» ، و تقدير اين است كه: وصّى بِها اَيْضاً يَعْقُوبُ بَنيه؛ و يعقوب نيز پسران خود را اين وصيّت كرد. عبداللهِ عبّاس گفت: يعقوب را براى آن يعقوب خواندند كه ولادت او به عقب ولادت عيص بود برادرش، و اسحاق را اين دو فرزند بودند: يكى عيص و يكى يعقوب و به روايتى آن است كه: يعقوب و عيص هم شكم بودند، و مادر اوّل به عيص بار بنهاد و يعقوب بر اثر او، قابِضاً على عَقبِه؛ پاشنه او در دست گرفته. و گفتند: يعقوبش براى آن خوانند كه عقبش بسيار بود، و او را دوازده پسر بودند: روبيل و او فرزند مهين بود و شَمعون و لاوا، و يهودا، و ريالون، يَسْجُر، و دان، و تقتالى، و جاد و اُشُر، و يوسف و بنيامين. ⁽³⁾۱۶۶. علامه شعرانى: اسامى اولاد ابراهيم و اولاد يعقوب عليهماالسلام مطابق تورات ذكر شده و ما در صفحه ۳۲۳ از جزء اوّل تفسير منهج الصادقين نيز نقل كرده‌ايم و صحيح به جاى «روبيل»، «روبين» است. ⁽⁴⁾

.

۱۳۵. «...قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ»

روض الجنان: محمّد بن اسحاق گويد: يعقوب دختر خال خود را «لَيّا» بنت «ليّان» به زنى كرد، و از او شش پسر آورد. چون «ليّا» فرمان يافت، يعقوب، خواهر او راحيل را به زنى كرد و از او يوسف و بنيامين آورد، و دو سر پوشيده داشت چهار فرزند از ايشان آورد، اين دوازده سبط بودند. و به روايتى، ديگران هر دو فرزند از مادرى بودند ـ وَاللهُ اَعْلَم. ⁽¹⁾۱۶۷. علامه شعرانى: شش پسر از لياه و دو پسر از راحيل مجموع هشت پسر مى‌شود و چهار پسر از دو كنيزك داشت كه همه دوازده پسر شدند. و سرپوشيده كنيز است. ⁽²⁾

.

۱۳۸. «صِبْغَةَ اللّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً...»

روض الجنان: و بر اين معنى است قول رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: كلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ على الْفِطْرَةِ فَاَبَواهُ يُهَوِّدانِهِ وَيُنَصِّرانِهِ، گفت: هر مولد كه بزايد بر فطرت اسلام، مادر و پدر او را جهود يا ترسا كنند. ⁽¹⁾۱۶۸. علامه شعرانى: در فطرت انسان هر كسى نيكى كند محبوب خدا است و سعادتمند و هر كه بدى كند شقى و مبغوض حق شود. و اين دين اسلام است و يهود گويند سعادت خاصّ اولاد اسرائيل است و هر كس هر چه عبادت كند مانند اين طائفه محبوب حق نخواهد شد. و نصارا گويند عمل نيك و بد سبب نجات يا هلاك نيست بلكه همه هالك‌اند و كشته شدن حضرت مسيح موجب نجات انسان شد. و البته اين دو عقيده فطرى بشر نيست، اما عقيده اسلام فطرى است و همه كس آن را آسان مى‌پذيرد. ⁽²⁾روض الجنان: فصل در اخلاص از كلام علما و مشايخ... . ⁽³⁾۱۶۹. علامه شعرانى: مؤلّف از نقل كلام مشايخ صوفيه احتراز نمى‌جست؛ چون بسيارى از آنان شيعى و متشرّع بودند و سخنان عالى گفتند. و تنفّر از آن صوفى روا است كه از حدود شرع پاى فراتر نهد و بدان مقيّد نباشد. ⁽⁴⁾

۱۴۲. «سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النّاسِ ما وَلاّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها...»

روض الجنان:... سُدّى گفت: مراد منافقانند و جهودان كه چون رسول عليه‌السلام روى از بيت المقدّس با مسجد الحرام كرد طعن زدند و گفتند: اِشْتاق الرَّجُلُ اِلى بَلَدِهِ وَمَوْلِدِهِ؛ محمّد را تاسه مكّه مى‌باشد كه شهر و مَوْلد اوست، براى آن روى در نماز به او كرد. ⁽⁵⁾۱۷۰. علامه شعرانى: «تاسه» به معنى شوق و رغبت، لغت فارسى است. و معانى ديگر دارد كه اينجا مراد نيست. ⁽⁶⁾

.

۱۴۳. «وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً...»

روض الجنان: [مؤلّف ذيل «وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً» روايتى نقل كرده مبنى بر اينكه شهادت يك تن قرشى كفايت از دو شاهد مى‌كند.] ⁽¹⁾۱۷۱. علامه شعرانى: چون حجيت اين خبر ثابت نشده است كسى را نديديم از فقهاى ما كه گويد شهادت قرشى اگر يك تن باشد بايد پذيرفت. برحسب اصول و قواعد فقه، قريش و غير قريش در حكم شهادت يكسانند مگر آنكه يكى معصوم باشد. ⁽²⁾

۱۴۴. «...فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ...»

روض الجنان:... نگاه كن به قول اصمّ و حسن بصرى، و هر دو معتزلى‌اند. ⁽³⁾۱۷۲. علامه شعرانى: حسن بصرى معتزلى نبود، بلكه واصل بن عطا شاگرد او اصل اعتزال است براى مخالفت در مسأله‌اى كه از حلقه حسن جدا شد و كنار ستون ديگر مسجد بصره نشست و حسن گفت: «اِعتَزَلَ عَنّا»، و نام اعتزال از آنجا بر ايشان بماند. ⁽⁴⁾روض الجنان: ... و دگر آنكه: اتفاق مسلمانان است كه اگر روى به جانبى كند از جوانب، و اگر همه طرفى و كنارى باشد نمازش درست بود.* اكنون بدان كه: تعيين قبله مختلف است به اختلاف احوال حاضران. كعبه قبله آن كس است كه او در مسجد الحرام باشد، و مسجد قبله آن كس است كه بيرون مسجد بود در حرم، و حرم قبله آن كس است كه بيرون حرم بود از چهار جانب.** و اهل عراق روى به ركن عراقى كنند، و اهل يمن روى به ركن يمانى كنند، و اهل شام روى به ركن شامى كنند، و اهل غرب روى به ركن غربى كنند، اين مذهب ماست.*** و جمله فقيهان مخالفند ما را. ⁽⁵⁾۱۷۳. علامه شعرانى: * اتفاق مسلمانان نسبت به كعبه معظّمه است نه نسبت به مسجد؛ زيرا كه اگر چنان مقابل مسجد بايستد كه مواجه كعبه نباشد نماز صحيح نيست. ⁽⁶⁾۱۷۴. ** كسى كه بيرون مسجد نزديك آن بايستد برابر گوشه مسجد چنان‌كه مقابل كعبه نباشد نمازش باطل است و بيرون حرم نسبت به حرم همچنين. پس مناط قبله كعبه است با آنكه در قرآن مسجدالحرام را نام برد اما اجماع مسلمانان از صدر اسلام و عمل آنان دليل آن است كه مراد از آن كعبه است. ⁽⁷⁾۱۷۵. *** دو عبارت كه نسبت به مذهب ما داد با يكديگر مخالفند؛ چون اگر واجب باشد اهل عراق روى به ركن عراقى كنند و ركن عراقى در كعبه است، كافى نيست روى به حرم كنند بى آنكه متوجه كعبه باشند، پس مناط قبله كعبه است نه حرم. و علماى متأخر گويند قبله براى نزديك عين كعبه است و براى دور جهت آن است و جهت كعبه عبارت از آن است كه چون عين كعبه را ندانند همه آن سمتها كه احتمال وجود كعبه در آن مى‌رود جهت است و نماز روى به همه آن سمتها صحيح است و آن حد كه يقين داريم سمت كعبه نيست از جهت خارج است. و حق آن است كه واجب اصلى استقبال عين كعبه است و جهتْ واجب اضطرارى است. لذا هر چه مى‌توان در جهت تضييق بايد كرد پس اگر احتمال سمت كعبه را در چهار انگشت محصور توان كرد يك شبر را جهت قرار ندهد. و هكذا. ⁽⁸⁾روض الجنان: و به‌نزديك ما اهل عراق را تياسرى بايد كردن اندك. ۹ ۱۷۶. علامه شعرانى: مراد تياسر از قبله است كه مردم آن عهد ملتزم بودند، يعنى آن قبله‌اى كه مى‌بينيد مردم بدان سوى نماز مى‌كنند از آن متياسر شويد نه آنكه اگر قبله حقيقى به دست آمد از آن به چپ منحرف شويد. ۱۰

.

. .

۱۴۴. «...وَ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا يَعْمَلُونَ»

روض الجنان:... آنگه گفت: «وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ» ؛ گروهى از ايشان حق مى‌دانند و پنهان مى‌كنند، و اين جماعتى رؤساى ايشان [=يهوديان ]بودند به طمع رياست و طُعْمه‌اى كه ايشان را بود از عامّه، اين پنهان مى‌داشتند و جماعتى اندك بودند، چه بر جماعت بسيار روا نبود كتمان آنچه دانند. ⁽¹⁾۱۷۷. علامه شعرانى: خواجه نصيرالدين طوسى آيتى از تورات درباره نبوت حضرت خاتم انبيا در كتاب نقد المحصل آورده و بدان تمسّك كرده است كه پيغمبرى از ميان برادران ايشان مانند تو مبعوث مى‌كنم براى ايشان و كلام خود را به دهان او مى‌گذارم پس هر چه بگويم به آنها خواهد گفت و انسانى كه سخن مرا نشنود از او مؤاخذه خواهم كرد. و اين آيه در سفر پنجم تورات موسوم به سفر تثنيه، فصل ۱۸، آيه ۱۸ است. و نصارا گويند مراد به اين پيغمبر مسيح است (انجيل يوحنا ۱: ۲۱) و اين صحيح نيست؛ زيرا كه وقتى مردم عهد حضرت مسيح از حضرت يحيى پرسيدند آيا تو مسيحى؟ گفت: نيستم. گفتند: كيستى؟ آيا ايليايى؟ گفت: نيستم. گفتند: آن پيغمبرى؟ جواب داد: نه. پس اين پيغمبر موعود حضرت موسى غيرِ مسيح بوده. ⁽²⁾

.

۱۵۰. «...فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِي وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ»

روض الجنان: «وَ لَعَلَّكُمْ [تَهْتَدُونَ]» ، در لَعَلَّ شش لغت است: عَلَّ و لَعَلَّ و لَعَلَّنْ و عَنَّ و رَعَنَّ و لَعاً. ⁽¹⁾۱۷۸. علامه شعرانى: در قاموس يازده لغت در لعلّ آورده است ⁽²⁾و چهار لغت اول مذكور در اين كتاب غير مصحّف است و در دو لغت اخير اطمينان نداريم. ⁽³⁾

۱۵۱. «...وَ يُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ»

روض الجنان: « ... وَ يُعَلِّمُكمْ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَة...» ... و نيز حكمت، يعنى سنّت و شريعت. ⁽⁴⁾۱۷۹. علامه شعرانى: حكمت چيزى است كه عقل وجه آن را بداند و تصديق كند و كتاب اعم است از آنكه تعبدى باشد و جهت آن را بدانى يا ندانى. و پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهعقليات را به تنبيه و تعليم القا فرمود و شرعيات را به تعبد و تكليف. مثلاً در توحيد فرمود: «لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا» ⁽⁵⁾و فرمود در علم واجب: «أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُو اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ» ⁽⁶⁾. و امر كرد به تدبر در آسمان و زمين و خلق اشياء؛ يعنى ترغيب كرد در فرا گرفتن علم نجوم و هيئت و تشريح و طب و علوم طبيعى و فلسفه و غير ذلك. ⁽⁷⁾

.

۱۵۴. «وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْواتٌ...»

روض الجنان:علما در تفسير آيت و احوال شهدا خلاف كردند. عبداللهِ عبّاس و حسنِ بصرى گفتند: ايشان زنده‌اند بأرْواحِهمْ واَجْسادِهِمْ، بامداد و شبانگاه روزى به ايشان مى‌رسد، و ايشان خرّم‌اند به آنچه خداى به ايشان مى‌دهد، چنان‌كه در دگر آيت فرمود: مِنْ قَوْلِهِ: «يُرْزَقُونَ * فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ» . و بعضى دگر گفتند: ارواح ايشان زنده باشند، و روزى برايشان عرض مى‌كنند به بامداد و شبانگاه، چنان‌كه بر ارواح آل فرعون آتش عرضه مى‌كنند، في قَوْلِهِ: «النّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا...» ⁽¹⁾، و علما و محقّقان بيشتر بر قول اوّلند. و امّا در اخبار لفظ ارواح آمد* چنان‌كه روايت كرد عبداللهِ عبّاس كه رسول عليه‌السلام در ذكر شهداى اُحد گفت: اَرْواحُهُمْ في اَجْوافِ طَيْرٍ خُضْرٍ تَرِدُ اَنْهارَ الْجَنَّةِ وتَأْكُلُ مِنْ ثِمارِها وتَأوي إلى قَناديلَ مِنْ ذَهَبٍ في ظِلِّ الْعَرْشِ، گفت: ارواح ايشان در حوصله مرغان سبز باشد.** كه از جويهاى بهشت آب خورند و از ميوه‌هاى بهشت خورند، و با قنديلهاى بهشت شوند كه آويخته در سايه عرش،... . ⁽²⁾۱۸۰. علامه شعرانى: * اعتماد بر همين بايد كرد كه در اخبار وارد شده است؛ زيرا كه اجساد شهدا و غير شهدا بايد در قيامت زنده شوند و پيش از آن حيات ظاهرى ندارند. ⁽³⁾۱۸۱. ** اين روايت در اخبار ما تكذيب شده است. و فرمودند روح مؤمن شريف‌تر از آن است كه در چينه‌دان مرغ قرار گيرد بلكه در بدنى است همانند بدن خود. ⁽⁴⁾روض الجنان: و بعضى ديگر گفتند: مراد به حيات ايشان آن است كه، ذكر ايشان و نام ايشان در دنيا بماند، و به مثابت آن باشد كه زنده باشند. و ظاهر آيت دليل قول اوّل مى‌كند كه حق تعالى مى‌گويد: «بَلْ اَحْياءٌ» ، و معنى آن است كه: بَلْ هُمْ اَحْياءٌ، و در دگر آيت تصريح كرد به ذكر آنكه: روزى مى‌خورند، شادمانه‌اند به آنچه خداى به ايشان مى‌دهد، و اين لايق نباشد به روح بى جسم. ⁽⁵⁾۱۸۲. علامه شعرانى: در تفسير بيضاوى گويد: در اين آيه دلالت است بر آنكه ارواح جوهرند قائم به ذات خود غير آنچه حس مى‌شود اعنى غير بدن و پس از بدن باقى مى‌ماند با صفت ادراك و جمهور صحابه و تابعين بر اين قولند و آيات و سنن بر آن دلالت دارد. و بنابراين تخصيص شهدا براى آن است كه به خداوند تعالى نزديك‌ترند و به حجت و كرامت آنها بيشتر. ⁽⁶⁾انتهى. و ما گوييم: صحابه و تابعين و ساير علماى منقول اصطلاح جوهر مجرد و امثال آن را به كار نمى‌بردند اما عمل و رفتار و عقايدشان دلالت بر آن دارد كه روح را جوهر مستقل مى‌دانند، چون همه براى مردگان خيرات مى‌كردند و قرآن مى‌خواندند و در روايات ترغيب به آن شده و هيچ كس با بدن مردگان معامله زنده نمى‌كرد؛ پس براى او نوعى حيات ديگر قائل بودند. مثلاً قبر را گرم نمى‌كنند كه مرده در زمستان سرما نخورد يا غذا براى او در قبر نمى‌گذارند و باز معتقدند خداوند بكرة و عشيّا به آنها غذا مى‌دهد پس مقر بودند نوع غذاى آنها طور ديگر است و معتقد بودند كه پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سعدِ معاذ را ديد با حورى معانقه مى‌كند و خودشان نمى‌ديدند پس حيات او را نوع ديگر غيرِ حياتِ دنيوى مى‌دانستند. وهكذا. ۷

.

. .

۱۵۵ ـ ۱۵۶. «وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الَّثمَراتِ... * قالُوا إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ»

روض الجنان:... آنگه گفت: چون ابوسَلَمه بمرد، من گفتم: در ميان مسلمانان از ابُوسَلَمه بهتر كجا باشد؟ ⁽¹⁾۱۸۳. علامه شعرانى: ابوسلمه نخستين كس بود كه از مكه هجرت كرد به مدينه و افضل از او كسى نيست. ⁽²⁾روض الجنان: و ابُوهُريره روايت كند كه رسول عليه‌السلام گفت: چون دوال نعل يكى از شما بگسلد، بايد تا اسْترجاع كند و از خداى عوضش بخواهد، كه اگر خداى ميسّر نكند ميسّر نشود، آنگه او بى برگ بماند. ⁽³⁾۱۸۴. علامه شعرانى: برگ هر گونه اثاث و لباس و مال باشد كه غالباً انسان با خود دارد. ⁽⁴⁾روض الجنان: [مؤلّف به نقل از ذوالنونِ مصرى داستان زنى را نقل مى‌كند كه چند فرزند خود را از دست داده و در گورستانى بر سر قبر آنها جزع مى‌كرد...]. ⁽⁵⁾۱۸۵. علامه شعرانى: خداوند تعالى براى حفظ انواع حيوان و انسان محبت فرزند را در دل پدر و مادر قرار داده و فقدان آنها را سخت و دردناك نموده تا در حفظ فرزند بكوشند. پس اصل جزع براى مصلحت خدا و حفظ فرزند است اگر مصلحت برگردد و خداوند بقاى فرزند را نخواهد جزع نبايد كرد. ⁽⁶⁾روض الجنان: بعضى علما گفتند: «وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ» ، اين نقصان مال منع ايشان از فدك است، تا زهرا عليهاالسلام مى‌گويد: بلى كانَتْ لنا فَدَكُ مِنْ جميع ما اَظَلَّها الْفَلَكُ فَسَخَتْ بِها نُفُوس قَوْمٍ وَشَحَّتْ بِها نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرينَ. ۷ ۱۸۶. علامه شعرانى: اين كلام در نهج البلاغه در ضمن نام اميرالمؤمنين عليه‌السلامبه عثمان بن حنيف است. ۸

.

۱۶۳. «وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ»

روض الجنان:قَوْلُهُ: «وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ» ، «اِله»، فِعال باشد به معنى مفعول، كَالْكِتابِ والحِسابِ، يعنى معبود شما، يعنى مستحقّ عبادت از شما، چه لفظ «اِله» مشتق از الاهَتْ است، و آن عبادت بود ـ چنان‌كه بيان كرديم في آيَةِ التَّسْمِيَةِ. و خطاب به اين آيت با جمله مكلّفان است. حق تعالى گفت: معبود شما و خداى شما كه استحقاق عبادت دارد به خلق اصول... . ⁽¹⁾۱۸۷. علامه شعرانى: متكلّمان قديم گويند خداوند خالق اصول نعم است و به مذهب حكما و متكلّمان اخير او خالق همه چيز است از اصول و فروع، مؤثرى غيرِ او نيست و هر چه جز او بينى معدّند به مشيت و تأثير او و همچنان‌كه حق تعالى مؤثر در حدوث است مؤثر در بقا است، و معد را تمثيل كنند به آنكه مردى چيزى را روى آتش بگرداند و آتش آن را گرم كند، گرم كننده آتش است و آن مرد معد. ⁽²⁾روض الجنان: و معنى آنكه ما گوييم: خداى يكى است، بر چهار وجه بود: يكى آنكه مثلى و نظيرى و كُفوى ندارد، چنان‌كه گويند: فُلانٌ فَريدُ عَصْرِهِ وَواحِدُ دَهْره، كسى را كه در فنّ خود بى نظير باشد. دوم آنكه منفرد بود به الهيّت و استحقاق عبادت. سوم آنكه تجزّى و تبعيض بر او روا نباشد. چهارم آنكه در صفات ذات منفرد است از قديمى و ديگر صفات. ⁽³⁾۱۸۸. علامه شعرانى: به اصطلاح متكلّمان، هر چيزى غير از صفات عارضه صفتى دارد كه ذات او است و در اصطلاح حكما ماهيت گويند به معنى اعم، اگر دو چيز مثل هم باشند در صفت ذات مشتركند و اگر ضدّ هم باشند در صفت ذات مباينند. ۴

.

۱۶۴. «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمواتِ وَالْأرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ...وَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماء... لاَياتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ»

روض الجنان: چون ما نظر كنيم در اختلاف احوال او، ما را دليل باشد بر حدوث او، و حدوث او ما را دلالت باشد بر احتياج او به مُحْدثى قادر... . ⁽¹⁾۱۸۹. علامه شعرانى: اين طريقه متكلّمان قديم است كه گويند علت احتياج اشياء به آفريننده حدوث آنها است. اما متكلّمان اخير مانند خواجه نصيرالدين طوسى و علامه حلى رحمهماالله گويند: علت احتياجْ امكان است نه حدوث و در اين باب با حكما موافقت كردند. ⁽²⁾روض الجنان: «وَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ» ، آنگه نعمت به باران نه چندان است كه تفصيل توان دادن، چه حق تعالى خود مبالغت تمام فرمود چون گفت كه: زمين مرده به آن زنده كنم. و آنچه خداى تعالى فرود آرد آب از آسمان، بعضى گفتند: مراد سحاب است لانَّهُ يُظلُّكَ، بر بالاى ماست كه ما را سايه مى‌كند. و اولى‌تر است كه بر آسمان حمل كنند تا حقيقت باشد. ⁽³⁾۱۹۰. علامه شعرانى: اين سخن و اين حمل صحيح نيست؛ زيرا كه باران از ابر فرود مى‌آيد نه از آسمان و آياتى چند بر آن دلالت دارد مانند «فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ» ⁽⁴⁾؛ يعنى باران را بينى از خلل ابر متراكم بيرون آيد. و مثل « اللّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ» ⁽⁵⁾الى غير ذلك. و آيات قرآن بعضى تفسير بعض ديگر مى‌كند. ⁽⁶⁾روض الجنان: «لاَياتٍ» ؛ دلالاتى و علاماتى هست، «لِقَوْمٍ يَعْقِلُون» ؛ آنان را كه عاقل باشند. ⁽⁷⁾۱۹۱. علامه شعرانى: اين آيه شامل تمام علوم طبيعى است؛ چون در آسمان و زمين تدبّر كنى علم سماء والعالم وهيئت از آن فراهم گردد؛ چون اين علوم همان است كه مردم در خلقت آسمان و زمين تدبّر كردند و نتيجه تدبّر خود را نوشتند، و آنچه در باد و ابر و باران تدبّر كردند علم كائنات جو بود و از تفكر در حيوان و نبات و انسان كه يكى از آنها است علم مواليد پديد آمد و امثال ذلك. و اگر مخالفان علوم عقلى گويند اين علوم را كه از پيش مدوّن شده ترك بايد كرد و به دستور قرآن تدبّر و تفكر را از سرگرفت باز همان علوم مدوّن مى‌شود. ⁽⁸⁾

.

۱۶۵. «... الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّهِ...»

روض الجنان: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّهِ» عبداللهِ عبّاس گفت: اَثْبَتُ واَدْوَمُ، گفت: براى آنكه مشركان چون بتى پرستيدندى، مدّتى پس از آن يكى ديگر نكوتر بديدندى، آن را رها كردندى و اين را پرستيدندى. مؤمنان خداى را پرستند و بر خداى بَدَل نگيرند، از اين كار گفت: اَشَدُّ حُبًّا لِلّه، يعنى دايم‌تر و ثابت‌تر. ⁽¹⁾۱۹۲. علامه شعرانى: از اين آيه معلوم مى‌گردد كه دوستى نسبت به خداوند تعالى صحيح و معقول است و عشق هم مرتبه شديدِ محبت است و هر جا تصورِ كمال شود دوستى از لوازم آن است چنان‌كه مردمْ عالم را دوست دارند براى كمال علم و عادل را دوست دارند براى عدالت و حاتم را دوست دارند براى سخا؛ و چون هر كمالى در خداى تعالى است بايد او را از همه چيز بيشتر دوست دارند. ⁽²⁾روض الجنان:... و گفته‌اند: براى آنكه دوستى كافر بت را به تقليد بود، و دوستى مؤمن خداى را به دليل. و گفته‌اند: براى آنكه ايشان بتان را مصنوع دانستند، و اينان بتان را صانع. و گفته‌اند: براى آنكه ايشان از بتان مقابله در محبّت نديدند، و اينان از خداى به مقابله محبّت خود از او محبّت ديدند في قَوْلِهِمْ: «يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ» ...، و دوستى تو آن را كه تو را دوست دارد، نه بر آن حدّ بود كه آن را كه تو را دوست ندارد. ⁽³⁾۱۹۳. علامه شعرانى: اگر گويى: مردم عبادت مى‌كنند اما مقابله محبت را از خداوند نسبت به خود ادراك نمى‌كنند و عبادت آنها مانند عبادت بت پرستان است چون هر دو جواب معبود را نمى‌شنوند و اظهار محبت مى‌كنند و مقابله محبت را از طرف محبوب در نمى‌يابند، گوييم: آنها اهل ظاهرند اما اهل باطن و سير و تهذيب نفس جواب الهى را مى‌شنوند به طرق بسيار؛ مثلاً به اجابت دعوات چند بار مكرر چنان‌كه يقين مى‌كنند خداى تعالى به دعاى آنها عنايت فرموده است يا به رؤياهاى صالحه و بشارتها به زبان اوليا و كشف معانى كه بى عبادت و توجه از كشف آن عاجز بودند و امثال آن. و اينها براى سالك مبتدى است و اما منتهى خود محبت الهى را واضح مى‌يابد. ⁽⁴⁾

.

۱۶۹. «إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشاءِ وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ»

روض الجنان: «وَ الْفَحْشاءِ» قيل: هُوَ الزِّنا؛ زناست، و اين قول سُدّى است. و گفته‌اند: هر معصيت كه عظيم و فاحش باشد آن فحشاست، و گفته‌اند: «سُوء» آن گناه است كه از او حدّ واجب نيايد، و «فَحْشاء» آن است كه بدو حدّ واجب باشد. و روا بود كه مصدر بود، كَالْبَأْساء واللّأْواء و گفته‌اند: فَعْلائى است كه آن را افعل نيست، كَالْعَذراءِ وَالْحَسْناءِ. ⁽¹⁾۱۹۴. علامه شعرانى: وزن فعلاء اگر صفت باشد شرط آن است كه افعل از آن مستعمل باشد، افعل وصفى مانند احمر نه تفضيلى. اما اگر فعلاء اسم باشد يا مصدر باشد استعمال ممكن است هرچند افعل وصفى از آن مستعمل نباشد الا آنكه «امرأة حسناء» گفته‌اند با آنكه احسن وصفى از آن استعمال نشده، و گويند حسناء اسم است نه وصف. ⁽²⁾

.

۱۷۰. «...أَ وَ لَوْ كانَ آباؤهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ»

روض الجنان: «وَ لا يَهْتَدُونَ» اِلى شىْ‌ءٍ مِنَ الشَّرائعِ؛ و راه يافته نبودند به هيچ چيز از باب شرعيّات. ⁽¹⁾۱۹۵. علامه شعرانى: يعنى نه معقول مى‌دانستند و نه منقول و بايد متابعت كسى كرد كه يكى از اين دو بداند. ⁽²⁾روض الجنان: معروف كلام ايشان در باب مقلوب، قَوْلُهُمْ: طَلَعَتِ الشِّعْرى وانْتَصَبَ الْعُودُ عَلَى الحِرْباء، و معنى آن است كه: انْتَصَبَ الْحِرْباءُ عَلَى الْعُود. ⁽³⁾۱۹۶. علامه شعرانى: يعنى ستاره شَعرى طلوع كرد و حرباء بر چوب بايستاد. حرباء حيوانى است عاشق آفتاب، چون بامداد خورشيد برآيد او روى به خورشيد كند و همچنان با او روى بگرداند تا به غروب رسد و طلوع شعرى پس از خفاء آن در تابستان بوده است و به عهد ما چون آفتاب در برج اسد باشد شعرى مخفى است. ⁽⁴⁾

.

۱۷۳. «إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللّهِ...»

روض الجنان:اما پوست مردار به‌نزديك ما حرام بود و پليد باشد و به دباغه پاك نشود، و به‌نزديك فقها به دباغه پاك شود، و آنچه از مردار پاك بود و حلال باشد انتفاع به او پشم است و موى و پر، چون ببرّند و بنه كنند و استخوان است و دندان و سم و سر و هرشه و شير و خايه چون پوست بالايين پوشيده باشد، و چون نباشد نشايد. ⁽¹⁾۱۹۷. علامه شعرانى: «سُرو» به معنى شاخ است اما «هرشه» را معنى مناسب در لغت نيافتيم و در استعمالات نديديم و دور نيست به معنى مايه پنير باشد كه به عربى «انفحه» گويند؛ چون بسيارى از فقها آن را از ميته استثناء كرده‌اند. و در برهان هرشه را به معنى لبلاب و عشقه آورده است. ⁽²⁾روض الجنان: و به‌نزديك ما فرقى نباشد ميان خوك آبى و ميان خوك بيشه در باب تحريم. ⁽³⁾۱۹۸. علامه شعرانى: نه در نجاست، چون خوك آبى و هر حيوان آبى جز ماهى حرام است اما نجس نيست. ⁽⁴⁾

۱۷۴. « ...أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النّارَ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ...»

روض الجنان: «أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النّارَ» ؛ ايشان آنانند كه فردا قيامت به عقوبت آنچه امروز خورده‌اند از اين طعمه جز آتش دوزخ نخورند. اين قولى است. ⁽⁵⁾۱۹۹. علامه شعرانى: يعنى آتش خوردن در قيامت قولى است نه اين كه در دنيا آتش مى‌خورند. اما بنابر آنكه اعمال مجسّم گردد و آتش اخروى صورت حقيقى همين اعمال دنيوى است كه آنجا ظاهر مى‌شود، چنان‌كه فرمود: «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً» ⁽⁶⁾و همچنين آيه «فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» ⁽⁷⁾، احتياج به اين توجيه و تأويلها كه مؤلّف فرمودند نيست؛ يعنى عين همان بهاى اندك كه مى‌خوردند در حقيقت آتش است و در قيامت پرده مادى برداشته مى‌شود و آن را مى‌بيند. ⁽⁸⁾

.

۱۷۷. «لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ... وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا...»

روض الجنان: اهل تأويل در سبب نزول آيت خلاف كردند. حسن بصرى وقتاده و ربيع گفتند: سبب نزول آيت آن بود كه، جهودان در نماز روى به مغرب كردندى و ترسايان به مشرق. ⁽¹⁾۲۰۰. علامه شعرانى: گرچه اين سخن در ميان مفسّران معروف است، اما معنى آن را در نيافتيم چون ترسايان روى به مشرق نمى‌كنند و يهود هم روى به مغرب ندارند در عبادت و بيت المقدس نسبت به بلاد ما غربى است و نسبت به مدينه شمالى و مسلمانان در آن هنگام كه بيت المقدس قبله بود روى به شمال مى‌ايستادند. البته يهود هم اگر روى به جانب بيت المقدس مى‌كردند روى به شمال مى‌ايستادند. ⁽²⁾روض الجنان: مجاهد و ضحّاك و عطا و سُفيان گفتند: سبب نزول آيت آن بود كه مردى بيامد و رسول را عليه‌السلام گفت: يا رسول الله! ما البِرُّ؟ برّ چه باشد؟ خداى تعالى اين آيت فرستاد، و اين آنگه بود كه قبله هنوز قرار نگرفته بود، و هر كجا كه خواستندى روى فراز كردندى لقوله تعالى: «فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ» ⁽³⁾...، باز نمود كه اين قدر عبادت كه شما مى‌كنى گاه متوجّه به مشرق و گاه به مغرب. ⁽⁴⁾۲۰۱. علامه شعرانى: روى به مشرق و مغرب كردن نشانه خوبى انسان نيست تا شرايط آيه محقّق نشود و آيه بنابراين تفسير دلالت ندارد بر آنكه قبله يهود مغرب و قبله نصارا مشرق است. ⁽⁵⁾روض الجنان: وجوه و اقسام عهد گفته شد، و اينجا مراد عقد است و ميثاق و نذر و سوگند، از آن كه در شرع واجب است به آن وفا كردن يا مستحبّ و مسْنون* براى آنكه مورد آيت بر سبيل مدح است، و مدح بر فعل واجب و مندوب باشد، و عهدى و بيعتى كه با رسول عليه‌السلام كردند در اين باب داخل بود، و خداى (جلّ جلاله) چنان‌كه مدح كرد وفا كننده به عهد را، ذمّ كرد، آنان را كه عهد بشكافند و به عهد وفا نكنند في قولِهِ: «الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ...» ، ⁽⁶⁾و في قولِهِ: «وَ مِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللّهَ ... لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ» ⁽⁷⁾. آنگه گفت: من تو را از عهد بخواهم پرسيدن** في قوله: «إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤلاً» . ⁽⁸⁾۲۰۲. علامه شعرانى: * يعنى آن عهد و نذرى كه به عملِ واجب يا مستحب تعلّق گيرد واجب است وفا كردن، اما بر فعلِ مكروه و حرام ـ بلكه مباح ـ واجب نيست. ⁽⁹⁾۲۰۳. ** به ظاهر مراد وجوب است، الاّ آنكه جماعتى گويند وعده و شروط ابتدايى واجب الوفا نيست و ما آن را درست نمى‌دانيم. پس اگر كسى را وعده داديم چيزى بدهيم واجب است وفا كردن به وجوب تكليفى نه آنكه حقّ وضعى آورد و به حق الناس بتوان او را تقاص كرد واقامه دعوى نمود. ⁽¹⁰⁾روض الجنان: جماعتى را ديد تن درست جوان در گوشه مسجدى نشسته و هر يكى پوستين مسلمانى پيش گرفته. ⁽¹¹⁾۲۰۴. علامه شعرانى: يعنى به غيبت و بدگويى مسلمانى مشغول است و سعدى گويد: «تو نيز اگر خفتى به كه در پوستين خلق افتى» ⁽¹²⁾و نيز: از من بگوى حاجى مردم گزاى راكو پوستين خلق به آزار مى‌درد حاجى تو نيستى شتر است از براى آنكبيچاره خار مى‌خورد و بار مى‌برد ⁽¹³⁾روض الجنان: اِشْتَدّي اَزْمَةُ تَتَفَرَّجي. ⁽¹⁴⁾۲۰۵. علامه شعرانى: «اشتدى أزمة تنفرجى» حديث است يعنى سخت شو اى قحطى تا گشاده شوى چون سختى به غايت رسد گشايش پديد آيد و عبارت فارسى هم ظاهرا مثلى است در آن عهد كه معروف بود و در زمان ما معروف نيست چون گرماى تابستان به غايت رسد آغاز سرما بود و ما به جاى آن گوييم: تا پريشان نشود كار به سامان نرسد. ۱۵ روض الجنان: ز باد و كوه ندانيش در مصاف بدانكچو باد حمله‌بر است و چو كوه حمله‌پذير ۱۶۲۰۶. علامه شعرانى: چنان معتقد شوى كه او باد است و كوه است؛ زيرا كه هنگام حمله مانند باد است و هنگام ثبات مانند كوه، برخلاف ديگران كه هنگام حمله مانند كوه ثابتند و هنگام ثبات مانند باد گريزان. ۱۷

.

. .

. .

۱۷۸. «...فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ...»

روض الجنان: ... و اصل «عَفْو» ترك باشد، و منه قوله عليه‌السلام: اَحْفوا الشوارِبَ وَاعفوا الِلّحى. ⁽¹⁾۲۰۷. علامه شعرانى: موى پشت لب را كوتاه كنيد و موى زَنَخ را رها كنيد. ⁽²⁾روض الجنان: دليل به صحّت مذهب درست، قَوْلُهُ: «فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ» . ⁽³⁾۲۰۸. علامه شعرانى: مذهب درست را صريحا تقرير نفرمود، آن است كه ولىِّ خون مخيّر نيست بلكه يك حق دارد و آن قصاص است، اما ديه گرفتن موقوف بر رضاى قاتل است و عفو كردن صرف نظر از حق. ⁽⁴⁾روض الجنان: به حمايت قبيله، منيع شدى. ⁽⁵⁾۲۰۹. علامه شعرانى: يعنى قوى و نيرومند. ⁽⁶⁾

۱۸۳. «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ...»

روض الجنان: وصيام، مصدر صام باشد، چنان‌كه قيام مصدر قامَ. و صَوْم همين معنى دارد، و او در لغت امساك بود... . و در شرع عبارت بود از امساكى مخصوص بر وجهى مخصوص، و از اسماى مخصوصه باشد. ⁽⁷⁾۲۱۰. علامه شعرانى: يعنى اسمى بود عام شامل هر امساك و در شرع به بعض انواع امساك اختصاص يافته است. ⁽⁸⁾روض الجنان:... هر كه از امر بگشت خود را بكشت، در اين سراى رانده لعنت‌اند. و در آن سراى رانده قطيعت‌اند كه: «اخْسَؤا فِيها وَ لا تُكَلِّمُونِ» ⁽⁹⁾، برانى اينان را چنان‌كه سگان را رانند، اگرچه از بنى اسد باشد، منش چنان رانم كه بنى كلب را. اين عبارت كه «اِخْسَؤُا» سگ را گويند، آنكه فرمان مرا در ايمان مخالفت كند يا چو سگ باشد يا خود سگ باشد، اينجا چو سگ باشد كه: «فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ...» ، ⁽¹⁰⁾آن جا خود سگ باشد كه: «اِخْسؤُا فِيها» . ⁽¹¹⁾۲۱۱. علامه شعرانى: در دنيا انسان باشند شبيه سگ و در آخرت حقيقةً سگ باشند، چون باطن در آن عالم ظاهر شود. ⁽¹²⁾روض الجنان: «يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا» ، مذهب جماعتى فقها آن است كه: كنايت از عِتْق، عِتْق باشد، و از كنايات عِتْق آن است كه سيّد بنده را به نام آزادان برخواند، اگر گويد: يا فلان، و نام آزادان بود آزاد شود. حق تَعالى تو را به نام خود برخواند، اميد است كه علامت آزاديت باشد از دوزخ. ⁽¹³⁾۲۱۲. علامه شعرانى: مؤمن يكى از نامهاى خداوند تعالى است. ⁽¹⁴⁾روض الجنان: «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ» ، رنج به خود حوالت نكرد. مثال ديگر اين را، آنچه در حقّ بيگانگان بود از شراب قطيعه گفت: «وَ سُقُوا ماءً حَمِيماً» ⁽¹⁵⁾. ۲۱۳. علامه شعرانى: يعنى فراق از قرب الهى و دورى از معرفت حق كه مظهرآن ماء حميم است. ⁽¹⁶⁾روض الجنان: و آنچه حَفَظَه نوشتند مبدّل كنم: «فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ...» ، ⁽¹⁷⁾آنچه من بر خود نوشتم كس آن را محو و بدل نكند: «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ الَّذي...» ⁽¹⁸⁾، «لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ» . ⁽¹⁹⁾۲۱۴. علامه شعرانى: نكته بزرگى است، در نوشته ديگران چيزى هست مكروه انسان و آن تغييرپذير است و اما نوشته خدا كه رحمت است تغييرپذير نيست. ⁽²⁰⁾روض الجنان: «عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» ، مجاهد و قتاده گفتند. اهل كتابند، و روا بود كه وجه تشبيه از جهت وجوب بود، يعنى چنان‌كه بر شما واجب كردم بر ايشان واجب كردم. ⁽²¹⁾۲۱۵. علامه شعرانى: البته اين قول صحيح است؛ زيرا كه در وقت و مدت و ساير شرايط روزه دين اسلام با دين آنان مخالف است و قول حسن بصرى و شعبى صحيح نيست. ۲۲ روض الجنان: در او انواع عذاب پديد كردم از صغار. ۲۳ ۲۱۶. علامه شعرانى: صغار ذلت است. ۲۴

.

. .

۱۸۴. «أَيّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّامٍ أُخَرَ وَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ...»

روض الجنان: عبداللهِ عمر روايت كند از رسول عليه‌السلام كه او گفت: نَحْنُ اُمَّةٌ اُمّيَّةٌ لا نَكْتُبُ ولا نَحْسُبُ، الشَّهْرُ هكَذا وهكذا عَقَدَ بِيَدِهِ، گفت: ما اُمّتى اُمّييم، كتابت ننويسيم و حساب نكنيم، ماه چنين باشد و چنين باشد، و انگشت يك بار به سى روز زد، و يك بار به بيست و نه. ⁽¹⁾۲۱۷. علامه شعرانى: اگر گويى براى آنها كه كتابت و حساب مى‌دانند هم ماه سى يا بيست و نه روز است، وجه اختصاص به امت اُمى چيست؟ گوييم: شايد مراد آن باشد كه اختيار ماه شمسى نكرديم كه مبنى بر حساب است و غالبا از سى مى‌گذرد و ماه قمرى را اختيار كرديم كه به حساب حاجت ندارد به رؤيت هلال ثابت مى‌شود و ايرانيان قبل از اسلام كه همه ماهها را سى روز مى‌گرفتند چون در حساب و نجوم ماهر نبودند آغاز سالشان از اول بهار مقدم مى‌افتاد و از عهد يزدگرد تا زمان ما بسيار تغيير كرده است. اما پس از اسلام كه از علوم بهره يافتند تاريخ جلالى را اختراع و انتخاب كردند كه مطابق حساب است و ماه قمرى مبنى بر رؤيت هلال است و متوقف بر حساب نيست، لذا براى همه امم مفيد است. ⁽²⁾روض الجنان: و شرط مسافر تا روزه بگشايد آن است كه سفرِ او طاعت بود يا مباح... و اگر سفر او تجارت بود براى زيادت مال نمازش تمام بايد كردن و روزه ببايد گشادن. ⁽³⁾۲۱۸. علامه شعرانى: موافق روايتى است و مشهور آن است كه نماز را هم شكسته بخواند. ⁽⁴⁾روض الجنان: ده كس آنند كه ايشان را در سفر روزه بايد داشتن و نماز تمام كردن: آنكه سفر او معصيت باشد، و آنكه سفر او كمتر از هشت فرسنگ باشد، و آنكه سفر او صيد لَهْو و بَطَر باشد،* و آنكه سفر او بيش از حَضَر باشد، و حدس آن بود كه در هيچ شهر ده روز مقام نكند. و مُكارى و ملاّح و شبان، و آن كس كه در اِمارت خود گردد از شهرى به شهرى، و آن كس كه در تجارت گردد از بازارى به بازارى و مقام ده روزش نباشد، و بَدَوى كه در باديه مى‌گردد. ⁽⁵⁾** ۲۱۹. علامه شعرانى: * اگر صيد لهو را حرام دانيم قسمى از سفر معصيت است و اگر حرام ندانيم قسمى على حده است. ⁽⁶⁾۲۲۰. ** هفت كس اخير از اقسام كثير السفرند. براى توضيح آنها را جداگانه نام برده است و جامع همه آن است كه چون سفر طارى بر حال كسى و خلاف عادت او باشد شكسته كند و اگر عادى او باشد و بناى او بر سفر بود گويى وقتى در سفر است در خانه خود است و به سبب سفر امرى برخلاف عادت عارض او نگشته، بايد تمام كند. و هر كس سه بار متوالى از وطن خود بيرون رود و در ميان اين سفرها ده روز در وطن نماند در سفر سيم تمام كند و بعضى گويند در سفر دويم هم تمام كند. پس هر كس ده روز اقامت كند و سفر بر وى طارى شود بشكند و چون ميان دو سفر به كمتر از ده روز بماند آن سفر عارض نباشد و تمام كند. و جماعتى از علماى عصر ما گويند تا حرفه كسى سفر نباشد در سفر تمام نكند و بنابراين كسانى هستند خانه آنها چهار فرسنگ يا بيشتر از محل شغلشان دور است و هر روز مى‌روند و مى‌آيند بايد تقصير وافطار كنند. و بنابر آنكه ما گفتيم بايد تمام كنند مگر ده روز بمانند. ⁽⁷⁾روض الجنان: و «اُخَر» لا ينصرف است، و سبب منع صرف او صفت است و عدل كه او معدول است عن اُخْرَيات. ⁽⁸⁾۲۲۱. علامه شعرانى: در مجمع البيان گويد: معدول است از الاُخر با الف و لام چون نظاير آن مانند الصغر والكبر بى الف و لام استعمال نمى‌شود. ⁽⁹⁾وبالجمله اُخر جمع اُخرى است و اُخرى مونث آخر و مؤنث افعل التفضيل بايد با الف و لام باشد يا «من» وگرنه هميشه به صورت مذكر است. ⁽¹⁰⁾روض الجنان: بالْعاجِزِ عَنِ الصِّيام. ⁽¹¹⁾۲۲۲. علامه شعرانى: يعنى بتواند به دشوارى. ⁽¹²⁾روض الجنان:... و «فِديه» يك بار باشد از فعل فِدا، و اين كه در زبان مردمان هست كه فَدَيْتُكَ، يعنى من در عوض تو بادام. ⁽¹³⁾۲۲۳. علامه شعرانى: بادام به فارسى دعا است يعنى من عوض تو باشم. و در زمان ما الف دعا را در صيغه غايب استعمال مى‌كنند و گويند «چنين بادا» اما در متكلم يا مخاطب مستعمل نيست و در عهد مؤلّف مستعمل بوده. ⁽¹⁴⁾روض الجنان: ... مُضَيَّق و مُخَيَّر و مُرَتَّب... و مُخَيَّر چهار است: روزه اَذى حَلْقِ الرَّاْس... . ۱۵ ۲۲۴. علامه شعرانى: اشاره است به قوله تعالى: «فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ» . ۱۶

.

. .

. .

۱۸۵. «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ ...»

روض الجنان: و در خبر است كه: چون شب اوّل ماه رمضان باشد، حق تعالى فرمان دهد تا بادى از زير عرش بجهد كه آن را مبشّره خوانند، بر درختان بهشت آيد،... حق تعالى فرمود تا درهاى بهشت برگشايند و درهاى دوزخ دربندند و جبريل را فرمود تا مرَده شياطين را بند برنهاد و در قعر درياها انداخت تا روزه امّت محمّد برايشان تباه نكنند. ⁽¹⁾۲۲۵. علامه شعرانى: البته مراد شياطينى است كه متعرّض صالحان گردند، وگرنه كفار و فجّار را شيطان در ماه رمضان هم رها نكند. ⁽²⁾روض الجنان: عَطِيَّه گفت: عبداللهِ عبّاس را پرسيدم، گفت خداى تَعالى مى‌گويد: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ» ، چون قرآن ماه رمضان فرود آمد، به دگر ماهها چه آمد؟ گفت: خداى قرآن در ماه رمضان در شب قَدْر از لَوْح المحفوظ به آسمان دنيا فرستاد به بيت الْعِزّة... ⁽³⁾. ۲۲۶. علامه شعرانى: قرآن كلام خدا است و دلالت بر معانى مخصوص دارد و آنكه در بيت العزّه قرآن بر وى فرود آمد البته موجود عاقلى است مدرك معنى و الفاظ قرآن. يعنى فرشته‌اى است در آسمان دنيا و آن آسمانى است نزديك‌تر به عالم محسوس مادى؛ چون آسمانها بسيارند و آنكه از همه نزديك‌تر به اين جهان است آسمان دنيا نامند. و ملكى در آنجا قرآن را يك جا فرا گرفت و از آن آسمان نجم نجم يعنى نوبت به نوبت و به تدريج بر پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل مى‌شد. اما سرّ اينكه چرا بايد اول به آسمان دنيا آيد و چرا يكسره از لوح محفوظ بر پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل نگشت بر ما معلوم نيست و شايد پيمودن عوالم متوسط بين عالم جسمانى و مجرداتِ ملأ اعلى از لوازم هر وجودى است كه از آن عالم به عالم محسوس آيد. و از اين معنى لازم نيايد كه آن فرشته در آسمان دنيا افضل از خاتم انبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود؛ چون انسان كامل خليفه حق است و از هر موجود برتر و فرشتگان عمّال اويند در ملكوت. ⁽⁴⁾روض الجنان: و محتمل است اين لفظ [هدى] لطف را و بيان را و دلالت را. ⁽⁵⁾۲۲۷. علامه شعرانى: در هدى سه احتمال است: يكى آنكه به معنى بيان باشد، دوم آنكه به معنى لطف باشد، سيم آنكه به معنى دلالت باشد. ⁽⁶⁾روض الجنان: ابوجعفر يزيد بن الْقَعْقاع. ⁽⁷⁾۲۲۸. علامه شعرانى: مدنى است از قرّاء عشره، نه از سبعه. ⁽⁸⁾روض الجنان: ابوبكر و رُوَيس خوانند: «وَلِتُكَمِّلُوا الْعِدَّةَ». ⁽⁹⁾۲۲۹. علامه شعرانى: مقصود، ابوبكر بن عياش راوىِ عاصم است. ⁽¹⁰⁾روض الجنان: اِقْلِبْ وَقَدْ اَصَبْتَ؛ برگردان تا مصيب باشى، فَاِنْ لَمْ تَقْلِبُ قُلِبْتَ وَ اِذا قَلَبْتَ فَقَدْ اَصَبْتَ. ⁽¹¹⁾۲۳۰. علامه شعرانى: يعنى اگر سخن خود را برنگردانى و همچنين كه اكنون هستى بر آن باقى باشى و جبر را نسبت به خدا دهى تو را برگردانند و چون تو را برگردانند مصيبت به تو رسد. ⁽¹²⁾روض الجنان: ... قولى ديگر آن است كه تا عدد ايّامى كه در بيمارى و سفر روزه گشاده باشى نگاه دارى به تمام و كمال تا قضا كنى آن را به مانند آن، و اين قول بيشتر مفسّران است، و در آيت دليل نيست نزد اصحاب عدد. ⁽¹³⁾۲۳۱. علامه شعرانى: اصحاب عدد گروهى از حشويه اصحاب حديثند كه گويند هميشه ماه رمضان سى روز است و هرگز بيست و نه روز نباشد. و اين آيه بنا بر قول اول دليل صحت قول اصحاب عدد نيست چون فرمود عده ماه را كامل كنيد. يعنى اگر سى روز است كامل كنيد و اگر بيست و نه روز است كامل كنيد و معنى آن نيست كه حتما سى روز كامل كنيد چون شهر بر ۳۰ و ۲۹ هر دو اطلاق مى‌شود و اطلاق دليل حقيقت است اما محاسبان نجوم پيش از استخراج رؤيت هلال ماه رمضان را مطلقا سى روز مى‌گيرند و شعبان را بيست و نه تا رؤيت هلال را استخراج كنند، آن‌گاه موافق استخراج گيرند هر چه برآيد. ۱۴

.

. .

. .

۱۸۶. «وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ ...»

روض الجنان: عبداللهِ عبّاس گفت: سبب نزول آيت آن بود كه جهودان گفتند: يا محمّد! خداى دعاى ما چگونه شنود؟ و تو مى‌گويى از اينجا تا به آسمان پانصد ساله راه است، و كثافت هر آسمانى پانصد ساله راه و همچنين هفت آسمان است، خداى تعالى آيت فرستاد. ⁽¹⁾۲۳۲. علامه شعرانى: اصل اين سخن را كه از آسمانى تا آسمان ديگر پانصد سال راه است و ثخن هر آسمان پانصد سال از كتاب تلمود كه از احاديث يهود است نقل كرده‌اند و كلام ابن عباس به نظر ما صحيح نمى‌رسد امّا بعيد نيست كه بعضى عوام يهود كه خدا را جسمى مى‌دانستند در آسمان، سؤال كنند خداى تعالى دعاى ما را چگونه مى‌شنود. ⁽²⁾روض الجنان: «وكانَ اللهُ وَلامكانَ» ؛ و خدا بود و مكان نبود. «أَيّنَ الأَيْنَ فَلا أيْنَ لَهُ» ؛ مكان به مكان كرد و او را مكان نيست. ⁽³⁾۲۳۳. علامه شعرانى: يعنى مكان را امكان كرد و حرف «با» در اينجا براى صيرورت است و مؤلّف بسيار استعمال كرده است چنان‌كه در مقدمه گفتيم براى بيان حالت دوم حرف «با» مى‌آورد و اينجا بيان حالت وجود است يعنى از عدم. حاصل آنكه خداى تعالى مكان ندارد و استدلال از راه محال بودن دور است؛ چون اگر خداى تعالى محتاج به مكان باشد بايد مكان پيش از او موجود باشد و چون خالق مكان است مكان بعد از او است، پس مكان محتاج است به خدا و خدا محتاج به مكان و اين دور است و محال. ⁽⁴⁾روض الجنان: ...بسيار چيزها باشد كه خداى تعالى مصلحت در آن داند كه عند دعا دهد، و اگر دعا نكنند مصلحت نبود. پس دعا شرط باشد در حسن و صلاح او. ⁽⁵⁾۲۳۴. علامه شعرانى: دعا از اسباب روحانى است، مانند آنكه كسب از اسباب ظاهرى رزق است. و لازم اسباب ظاهرى و روحانى است كه غالبا مطلوب از آن حاصل مى‌گردد و گاهى حاصل نمى‌شود الاّ آنكه انسان به همه شرايط روحانى احاطه ندارد و عالم به آن نيست تا آن را تحصيل كند. و يكى از موانع استجابت سوء ظن به خداى تعالى است و اين كه از صميم قلب نخواهد. و ديگر آنكه غالبا طلب محال مى‌كنند و چون حاصل نشود در دعا سست مى‌گردند. و حق آن است كه چون كسى به راستى توجه به حق كند و امرى ممكن از او بخواهد از صميم قلب و با حسن ظن البته مستجاب مى‌گردد و همت مردان خدا را در تأثير انكار نمى‌توان كرد و محيى الدين در فتوحات گفته است: «العارف يخلق بهمّته» الى آخره؛ يعنى عارف به همت خود چيزها در خارج ايجاد مى‌كند كه وجودش بسته به توجه او است، چون همت از آن بگرداند نابود گردد. ابوعلى بن سينا نيز فصلى در سرّ استجابت دعا آورده است. ⁽⁶⁾روض الجنان: و «دعا»، خواندن باشد كه: يا فُلان، و طلب فعل باشد ـ چنان‌كه بگفتيم. ⁽⁷⁾۲۳۵. علامه شعرانى: يعنى دعا دو معنى دارد: يكى خواندن كسى و ديگر چيزى خواستن از او. ⁽⁸⁾روض الجنان: ابراهيمِ اَدْهم را گفتند: ما بالُنا نَدْعُو فَلا نُجابُ؛ چرا ما دعا مى‌كنيم اجابت نمى‌آيد؟ گفت: براى آنكه شما خداى را بشناختى، و طاعتش نمى‌دارى، و پيغامبر را بشناختى و متابعت او نكردى، و قرآن بدانستى و بر آن كار نمى‌كنى، و نعمت خداى مى‌خورى و شكرش نمى‌گزارى، و بهشت بدانستى و طلب نكردى، و دوزخ بشناختى و از او بنگريختى، و شيطان را بشناختى و مخالفتش نكردى، و مرگ را بشناختى و ساز او بنكردى، و مردگان را بنگريدى و عبرت برنگرفتى، و عيب خود رها كردى و به عيب مردم مشغول شدى، دعاى شما را كى اجابت كنند! ۹ ۲۳۶. علامه شعرانى: اينها همه صفات اهل دنيا است كه جز به تأثير علل مادى معتقد نيستند و خداى تعالى را هم يكى از علل مادى مى‌شمارند. و آنكه غرق در دنيا است توجه به حق ندارد، چون محبت دنيا و خدا در يك دل جمع نمى‌گردد، پس دعاى آنان مستجاب نگردد. ۱۰

.

. .

۱۸۷. «أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفا عَنْكُمْ فَالاْنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللّهُ لَكُمْ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللّهِ فَلا تَقْرَبُوها...»

روض الجنان: رسول عليه‌السلام گفت: هيچ زنى نباشد كه در خانه شوهر چيزى برگيرد و بنهد، و غرض او صلاح شوهر باشد، والا خداى تعالى او را حسنه‌اى بنويسد و سَيّئه‌اى بسترد و درجه‌اى به رفيع كند. ⁽¹⁾۲۳۷. علامه شعرانى: بسترد از ستردن يعنى پاك كردن و محو ساختن. ⁽²⁾روض الجنان: سهل بن سَعد گفت: در آيت «مِنَ الْفَجْرِ» نبود، به اوّل صحابه رسول بيشتر به شب دو رَسَن پيش خود بنهادندى و اعتبار مى‌كردندى، خداى تَعالى براى بيان بفرستاد: «مِنَ الفَجْرِ» . ⁽³⁾۲۳۸. علامه شعرانى: به نظر بعيد مى‌رسد كه خداوند اول بهترين عبارت را ادا نفرمايد تا چون بيند مردم به اشتباه مى‌افتند آن را اصلاح كند. و اعتبار به بسيارى از روايات شأن نزول نيست به دليل آنكه در آن اختلاف دارند و درست آن است كه بگوييم خداوند از اول عبارتِ تام فرمود. ⁽⁴⁾روض الجنان: عبدالله بن أَوْفى گفت: با رسول عليه‌السلام بودم در بعضى سفرها، و رسول عليه‌السلام روزه داشت. چون آفتاب فرو شد، مرا گفت: اِجْدَحْ لي؛ براى من پاره‌اى پستْ تر كن... . ⁽⁵⁾۲۳۹. علامه شعرانى: پست به كسر پاء فارسى آن است كه به عهد ما قاووت گويند؛ آردى است كه آب يا شكر يا روغن و عسل بر آن ريزند و خورند و قوّت آن بيش از آرد پخته است. ⁽⁶⁾روض الجنان: و «حدَّ» در لغت بر معانى آمد، حَدَّ منع بود، يُقالُ: حَدَّهُ عَنْ كَذا اِذا مَنَعَهُ، و «حدّ»، حَدِّ سراى بود... . ⁽⁷⁾۲۴۰. علامه شعرانى: تعريف اعم به اخص است؛ يعنى حد سرا و خانه و باغ و بوستان و نظاير آن چنان‌كه در حد زانى صريحا فرمود و جز او، و تعميم داد. ⁽⁸⁾روض الجنان:... و حديد آهن بود، و حَدّاد آهنگر بود و زندانبان، و منه المثل: تقيس الملائكة بالحدّادين. ⁽⁹⁾۲۴۱. علامه شعرانى: در مجمع بحارالانوار و نهايه ابن اثير اين سخن را نسبت به حديث داد كه چون ابوجهل نوزده تن زبانيه جهنم را اندك شمرد پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين كلام فرمود، ⁽¹⁰⁾يعنى قياس مى‌كنى فرشتگان را به زندان بانان. ⁽¹¹⁾روض الجنان: مَعازِف. ۱۲ ۲۴۲. علامه شعرانى: يعنى آلات لهو. ۱۳

.

. .

۱۸۸. «وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكّامِ...»

روض الجنان: مال مردم به باطل مخورى، آنگه بر سرى آنچه بتوانى به دهن حاكم باز نهى. ⁽¹⁾۲۴۳. علامه شعرانى: بر سرى يعنى علاوه بر اين... . ⁽²⁾

۱۸۹. «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ»

روض الجنان: ثَعْلَبة بن غَنم الاَْنصارىّ، از رسول عليه‌السلام پرسيدند كه: يا رسُولَ الله! اين هلال اوّل پديد آيد باريك و صئيل بود، آنگه مى‌افزايد تا تمام شود. باز دگر باره مى‌كاهد تا باريك شود، اين چيست؟ ⁽³⁾۲۴۴. علامه شعرانى: سؤال از فايده و غايت اين تغيير شكل است نه علت طبيعى آن؛ زيرا كه ذهن مؤمنان عرب توجه به علل طبيعى نداشت و مى‌دانستند كه همه چيز را خداوند تعالى به قدرت خود مى‌كند. پس پرسيدند كه خداوند براى چه هر ماه ماه را بزرگ مى‌نمايد باز خرده مى‌كند و باز بزرگ مى‌نمايد، و اين بدان ماند كه چيزى را بشكند باز درست كند باز بشكند وهكذا إلى غير النهاية و در اين عمل فايدتى نباشد. و اگر كسى در سؤال مردم ديندار دقت كند ـ چنان‌كه گفتيم ـ بر وى واضح شود كه در هزار يك سؤال آنان از علت فاعلى نيست؛ مثلاً مى‌پرسند چرا آب چشم شور است و چرا دست پنج انگشت دارد و چرا انسان مريض مى‌شود و چرا خدا باد سخت مى‌فرستد و چرا گاهى قحطى مى‌شود و زلزله مى‌آيد؟ و اگر فوايد آن را بگويى قانع مى‌شوند چون جواب سؤال خود را شنيده‌اند. مثلاً بگويى چشم پيه است و بايد در آب نمكين باشد تا فاسد نشود و قحطى و بلا براى تنبيه مردم است. و اگر در جواب آنها علت طبيعى زلزله و قحطى را بگويى قانع نمى‌شوند. ⁽⁴⁾روض الجنان: چنان‌كه طرفى برفت. ⁽⁵⁾۲۴۵. علامه شعرانى: يعنى مختصرى پيش از اين گفتيم. ⁽⁶⁾

.

۱۹۱. «...وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتّى يُقاتِلُوكُمْ...»

روض الجنان: و مُقاتل حيّان گفت، قولُهُ: «وَاَقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ» ، فى الْحِلّ والْحَرم اين منسوخ است... ⁽¹⁾. ۲۴۶. علامه شعرانى: مقاتل بن حيان غير از مقاتل بن سليمان است و چون مطلق گويند دويم مراد است. ⁽²⁾روض الجنان: واصل «فِتْنه» اختبار بود. ⁽³⁾۲۴۷. علامه شعرانى: يعنى آزمايش. ⁽⁴⁾

.

۱۹۵. «وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ...»

روض الجنان: «وَ أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ» ، امر است از خداى تعالى جمله مُكلّفان را به انفاق مال، و در عموم اين، داخل زكات و صدقه و انواع بِرّ و نفقه باشد آن كس كه نفقه‌يش بر او واجب بود. و سبيل خداى، طاعت اوست از باب حجّ و جهاد، و در عموم آيت داخل بود هرچه از باب خير بود از عمارت مساجد و پل و رَباط و اصلاح راهها و معاونت مساكين و شفقت بر يتيمان. ⁽¹⁾۲۴۸. علامه شعرانى: رباط منزلى است كه در مرز كشور كفار مى‌ساختند تا مرزنشينان مسلح در آنجا نشينند و از حمله كفار آگاه گردند و نگهبانى كنند. ⁽²⁾روض الجنان:... امّا در وجوب عمره خلاف كردند: مذهب ما و مذهب شافعى بر قول حديث او. ⁽³⁾۲۴۹. علامه شعرانى: شافعى دو فتوا دارد قديم و جديد و اين بر قول جديد اوست و حديث اينجا به معنى جديد است. ⁽⁴⁾

۱۹۶. «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤسَكُمْ حَتّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ...»

روض الجنان: «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ» امر كرد به عمره همچنان‌كه به حجّ... ⁽⁵⁾. ۲۵۰. علامه شعرانى: ابوبكرِ جصّاص از حنفيه به تكلّف عجيبى گويد اين آيه دلالت بر وجوب شروع در عمره و حج نمى‌كند بلكه اگر شروع كرد بايد تمام كند. و به هر حال اجماع اماميه كافى است. ⁽⁶⁾روض الجنان: مردى از سعيدِ جُبير پرسيد كه: عمره فريضه است يا سنّت؟ گفت: فريضه است. مرد گفت: شعبى مى‌گويد كه: عمره سنّت است، گفت: شعبى دروغ مى‌گويد و اين آيت بخواند ـ و اخبار در اين معنى بسيار است. ⁽⁷⁾۲۵۱. علامه شعرانى: دو مسأله است شبيه به هم و بعضى اين دو را يكى پندارند: مسأله اول اين است كه مؤلّف اينجا آورده و ميان علماى اسلام خلاف است. ابوحنيفه و اهل عراق عمره را مستحب مى‌دانند و شيعه اماميه و شافعى واجب و به قول ابوحنيفه جايز است مسلمان به مكّه رود و حج اِفراد به جا آورد بى عمره مفرده و به قول شافعى بايد عمره مفرده را هم به جا آورد. مسأله دوم ميان متأخّران و اهل عصرِ ما متداول و محل خلاف است كه اگر كسى استطاعت حج ندارد اما استطاعت عمره مفرده دارد بايد مستقلاً براى عمره به مكه رود يا واجب نيست؟ و محققان گويند واجب نيست و آن عمره را كه طايفه اماميه بالاجماع واجب مى‌دانند آن است كه به تبع استطاعت حج به مكه رود، اگر تمتع بر او واجب باشد بى عمره نخواهد بود و غير تمتع از او صحيح نيست و اگر از حاضران مسجدالحرام باشد واجب است به حج تنها اكتفا نكند. و اگر عمره واجب باشد بنا به معنى كه متأخّران گويند بايد نائب حج كه از جانب ديگرى به مكه مى‌رود عمره مفرده براى خود به جا آورد و كسى كه در ماه ربيع الاول مثلاً بتواند به مكه رود و عمره به جا آورد و برگردد و باز در ذى الحجه به حج تمتع رود واجب است برود و اگر كسى استطاعت عمره تنها داشت و وفات يافت از تركه او استنابت عمره واجب باشد و اينها هيچ يك صحيح نيست. ⁽⁸⁾روض الجنان: بدان كه حجّ سه گونه است: تمتّع و اِفراد و قِران. و افراد و قران فرض آن كس باشد كه از حاضران مسجدالحرام باشد، و حدّ او آن بود كه از خانه او تا به مسجد الحرام بيشتر از دوازده ميل نباشد از چهار جانب. ⁽⁹⁾۲۵۲. علامه شعرانى: مشهور در اين زمان شانزده فرسنگ است كه چهل و هشت ميل باشد. ⁽¹⁰⁾روض الجنان:... آنچه سنّت است آواز برداشتن است به لبّيك، و استلام اركان، و به مِنا رفتن، و سنگ انداختن است، و سر تراشيدن يا تقصير كردن... . ⁽¹¹⁾۲۵۳. علامه شعرانى: اين سه به قول مشهور واجب. ⁽¹²⁾روض الجنان: و قِران آن بود كه جمع كند از ميان حجّ و عُمْره، و اين مذهب ابُوحنيفه است و اصحابش. ⁽¹³⁾۲۵۴. علامه شعرانى: از عبارت متن چيزى افتاده است، گويا اصل چنين بوده كه «افضل قِران باشد و اين مذهب ابوحنيفه است»، چون به مذهب او قِران افضل است و به مذهب شافعى حج اِفراد و به مذهب ما و احمد تمتّع براى كسى كه هر سه از او روا باشد. و بايد دانست كه حج تمتّع را همه مذاهب اسلام جايز مى‌دانند و آنكه محل خلاف است عدول از حج اِفراد است به تمتع و در شرح لمعه و ساير كتب فقه بدان تصريح كرده‌اند. ⁽¹⁴⁾و مجلسى رحمه‌الله گفته است: مخالف چون به تمتع معتقد نيست چون تمتع به جا آورد از او صحيح نباشد. ⁽¹⁵⁾روض الجنان: [در مورد قربانى] بهرى گفتند: گوسفندى بود، و هو قول على عليه‌السلام... قول اوّل درست باشد. ⁽¹⁶⁾۲۵۵. علامه شعرانى: قول اول قول على عليه‌السلام كه گوسفندى كافى است و واجب نيست گاو يا شتر. و علت درستى اين قول آنكه هدى عام است و شامل گوسفند مى‌شود و تخصيص به گاو و شتر بى دليل است. و اگر گويى مرغ يا بيضه را هم هدى توان گفت و عمل به عام كردن اگر واجب باشد مرغ هم توان هدى كرد، طبرى جواب داده است: اگر در مرغ خلاف بود و كسى آن را تجويز كرده بود ما هم تجويز مى‌كرديم به عموم آيه وليكن اتفاق است بر آنكه بايد از انعام باشد. و تفسير اين آيه در اين كتاب اقتباس از طبرى است. ⁽¹⁷⁾روض الجنان: و «هَدْى» جمع است و واحدش هَدْية باشد. ابوعُبَيْدَه گفت از ابوعمرو، و گفت: اين را نظير نيست مگر جَدْيَةُ السَّرجِ، و الْجَمْعُ جَدْىٌ،* و اگر گويند من باب: تمْرَةٌ و تَمرٌ باشد بعيد نبود. ⁽¹⁸⁾** ۲۵۶. علامه شعرانى: * «جَدْيه» و «جديّة» بر وزن «تمرة» و «عطيه» به معنى نمد زين است كه به فارسى «ادرم» يا «تكلتو» گويند. و جمع جديه به تخفيف جدا است به قول جوهرى به وزن فرس و به قول بعضى جدى بر وزن فلس و اين نظير ندارد. ⁽¹⁹⁾۲۵۷. ** يعنى اگر بگوييم هدى جمع هديه نيست بعيد نبود، چنان‌كه تمر جمع تمره نيست، بلكه تمر اسم جنس است و تمره واحد آن. ⁽²⁰⁾روض الجنان: يعنى تا آنگه كه هدى بكشد و به آن جا رسد كه صلاحيت اَكْل و اِنْتفاع دارد به گوشتش، چنان‌كه رسول عليه‌السلام گفت در گوشتى كه به صدقه به بريره دادند، رسول عليه‌السلام بنخورد، بَريرَه گفت: يا رسول الله! اين مرا هست اكنون؟ گفت: آرى. گفت: اكنون من به هديّه پيش تو آورده‌ام، رسول عليه‌السلام گفت: قَرِّبُوهُ فَقْد بَلَغَ مَحِلَّهُ، اَىْ بَلَغَ مَوْضعاً يُحِلُّ لي اَكْلُهُ؛ به جايى رسيد كه مرا بشايد خوردن، هديّه گشت پس از آنكه صدقه بود... ⁽²¹⁾. ۲۵۸. علامه شعرانى: بريره بر وزن كبيره ميوه درخت اراك است و نام آزاد كرده عايشه بود. و از اين روايت توان دريافت كه صدقه چون ملك فقير باشد بر سيد هاشمى روا نيست و به اباحه از ملك فقير بيرون نمى‌رود مگر آنكه به صيغه لفظى از ملك خود خارج كند تا عنوان صدقه از آن برداشته شود. ⁽²²⁾روض الجنان:... رسول عليه‌السلام دلتنگ شد و در خيمه اُمّ سَلَمه شد و گفت: يا اُمّ سَلَمَه! ديدى كه اينان چه كردند! سه بار فرمودم كه هدى بكشى و سر بتراشى، فرمان نبردند! اُمّ سَلَمَه گفت: يا رسول الله! تو بيرون رو و هدى خود بكش و حلاّق خود را بخوان تا سر تو بتراشد، و به ايشان هيچ مگو. رسول عليه‌السلام از خيمه به درآمد و با كس سخن نگفت تا هَدْى خود بكشت، و حلاّق را بخواند و سر بتراشيد و تقصير بكرد، صحابه كه آن ديدند در افتادند و هركسى هدى خود بكشت، و بعضى سر بعضى مى‌تراشيدند و دلتنگ و غمناك بودند به جهت آنكه در فرمان رسول عليه‌السلام توقّف كرده بودند. ⁽²³⁾۲۵۹. علامه شعرانى: اين سخن دلالت بر آن ندارد كه رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وجه تدبير نمى‌دانست و ام سلمه او را آموخت. و اگر مفاد روايت اين باشد صحت آن را انكار مى‌كنيم چون راوى از قصد آن حضرت در رفتن به خيمه اُمّ سلمه آگاه نبود و از اين كه خود رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين تدبير غافل بود هم خبر نداشت. ⁽²⁴⁾روض الجنان: قولى دگر آن است كه انسِ مالك روايت كرد كه؛ رسول عليه‌السلام لبّيك زد به حجّه و عُمره و آن را قارن نام نهاد*. قولى دگر آن است كه جابرِ عبداللهِ انصارى وابوسعيد خُدْرِىّ روايت كردند كه: سالى صحابه با رسول به حجّ بودند، لَبّيك بزدند به حجّ، رسول عليه‌السلام گفت: نيّت با عمره گردانى.** حلال شوى، پس احرام به حج فراگيرى، و اين مانند آن است كه ما گوييم. قولى دگر آن است كه عبداللهِ عبّاس و عبداللهِ عمر و سعيد بن مُسيّب و عطا گفتند: آن باشد كه در ماههاى حجّ احرام فرا گيرد به عمره، آنگه حلال شود، پس احرام فراگيرد به حجّ ـ و اين به عينه مذهب ماست در مُتْعه حجّ. ⁽²⁵⁾*** ۲۶۰. علامه شعرانى: * معنى قول انس آن است كه تمتع بالعمرة إلى الحج داخل كردن عمره است در حج به يك احرام. و اين معنى از ظاهر آيه سخت دور است. ⁽²⁶⁾۲۶۱. ** يعنى عدول به عمره كنيد حج را و اين همان متعه است كه اهل سنت جايز نمى‌دانند و گويند عمر نهى كرد. ⁽²⁷⁾۲۶۲. *** مذهب ما در تمتع و مذهب همه مسلمانان است كه از اول نيت عمره تمتع كند و پس از عمره مُحِل شود و باز احرام حج از سر گيرد. و نيز جايز مى‌دانيم براى كسى كه ابتدا نيّت حج مفرد كرد آن را عدول به عمره تمتع كند و اهل سنت جايز نمى‌دانند. و فرق ميان آنها نظير فرق كسى است كه اول نيت ظهر كند و آنكه اول نيت نماز عصر كند آن‌گاه عدول به ظهر نمايد. ⁽²⁸⁾روض الجنان: رسول عليه‌السلام صحابه را جمع كرد و آيت برايشان خواند و گفت: هركه هَدى رانده‌اى* بر احرام بايستى، و هركه هدى نرانده‌اى حلال شوى كه خداى تَعالى اين آيت فرستاد، و دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فى الْحَجِّ؛ و عُمره در حجّ شد... . ⁽²⁹⁾** ۲۶۳. علامه شعرانى: * يعنى هر كس از شما كه هدى را نديده‌ايد بر احرام ثابت باشيد. ⁽³⁰⁾۲۶۴. ** نووى، شارح صحيح مسلم، براى اين كلام پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چهار معنى نقل كرده است: اول آنكه مراد از داخل شدن عمره در حج جايز بودن عمره است در ماههاى حج كه شوال و ذى القعده و ذى الحجه است. دوم آنكه مراد حج قِران است به مذهب اهل سنت يعنى حج و عمره را به يك احرام متصل كردن. سيم آنكه افعال عمره داخل حج گرديد چون طواف و سعى و تقصير در حج است و چون عمل حج تمام كند عمره واجب نيست به مذهب ابى حنيفه. چهارم آنكه جايز است عدول از حج مفرد به عمره تمتع. و اين مذهب ما است و مذهب احمدِ حنبل؛ چون وقتى كسى عدول كرد عمره را داخل حج كرده و حج تمتع با عمره پيوستگى دارد برخلاف حج مفرد و عمره مفرده. و بايد دانست كه آن متعه كه خليفه ثانى نهى كرد بعض عامه گويند مطلق حج تمتع بود و نهى تنزيهى كرد نه تحريمى، و به قول بعضى ـ چنان‌كه در شرح لمعه و ديگر كتب آورده‌اند ـ عدول از حج اِفراد است به تمتّع. ⁽³¹⁾روض الجنان: و فقها گفتند: آن متمتّع را كه هدى واجب بود محتاج بود به چهار شرط: يكى آنكه احرام به عمره در ماه حجّ آرد، دوم آنكه حلال شود هم در ماه حجّ، سيم آنكه احرام به حجّ گيرد هم در ماه حجّ و در احرام حجّ با ميقات نشود، و اين بِعَيْنه مذهب ماست جز كه ما حتم گوييم و فقها نگويند... . ⁽³²⁾۲۶۵. علامه شعرانى: يعنى فقها حجّ تمتع را جايز مى‌دانند و ما براى دور از مكّه واجب مى‌دانيم. پس در مشروعيت حج تمتع ميان ما و فقهاى اهل سنت خلاف نيست و اين كه عمر از متعه حج نهى كرد به قول آنان نهى از مطلق تمتع نبود بلكه از عدول از حج اِفراد به تمتع بود. و مرحوم مجلسى رحمه‌الله در جايى از مرآة العقول چنان پنداشته كه اهل سنت مطلقا حجّ تمتع را جايز نمى‌دانند براى نهى عمر و ما در صفحه ۵۳ از كتاب حج وافى نقل كرده‌ايم با آنكه آن مرحوم خود در جاى ديگر گويد اجماع بر جواز تمتع است و سخن خود را فراموش كرده. و گاه محدثين هنگام نقل عبارت از كتابى به كتابى متوجه معنى نمى‌شوند. ⁽³³⁾روض الجنان: و در لَبَّيك بگويد: لََبَّيْكَ بِمُتْعةٍ بِعُمْرَةٍ اِلى الْحَجِّ. ⁽³⁴⁾۲۶۶. علامه شعرانى: تلفظ به آن در تلبيه شرط نيست بلكه بايد در نيّت داشته باشد. ⁽³⁵⁾روض الجنان:... و مستحب آن است كه در مكّه پاى تهى رود. ۳۶ ۲۶۷. علامه شعرانى: يعنى پاى برهنه. ۳۷ روض الجنان:... چون فارغ شود، تقصير بكند اَعْنى پاره‌اى از موى سر و محاسن بگيرد و حلال شود از هرچه احرام داشت از آن الاّ زنان و طيب و صيد براى حرمت حرم. ۳۸ ۲۶۸. علامه شعرانى: اين استثنا معروف نيست بلكه پس از تقصير عمره تمتع همه چيز حلال مى‌شود حتى زن و بوى خوش، و حرمت صيد براى حرم است نه براى احرام. ۳۹ روض الجنان: و حَدِّ عَرَفات از بطن عُرَنَه است تا به ثَوِيَّه تا به نَمِره تا به ذى المجاز، بر زمين بايستد و دعاى موقف خواندن گيرد تا آفتاب شدن. ۴۰ ۲۶۹. علامه شعرانى: آفتاب شدن به معنى غروب كردن آن است و چهار محل مذكور خارج از عرفات است و داخل در حدود آن، و بطن عُرَنَه بر وزن هُمَزَه است و ثَوِيَه چون رويه. ۴۱ روض الجنان: و حدّ مشعر الحرام از ميان مأْزمَيْن است تا به حياض تا به وادى مُحَسِّر... ۴۲ . ۲۷۰. علامه شعرانى: مأزمان به صيغه تثنيه، حدّ ميان مشعر و عرفات است و مُحَسِّر به صيغه اسم فاعل از باب تفعيل حدّ ميان منى و مشعر و از منا محسوب است. ۴۳ روض الجنان: ... از جمله هفتاد ريگ كه دارد برگرفته از مُزْدَلِفَه تا به منا، و باقى دارد... ۴۴ . ۲۷۱. علامه شعرانى: يعنى باقى ريگها را پس از هفت ريگ جمره عقبه با خود نگاه دارد. ۴۵ روض الجنان: و اگر «صروره» باشد و حجّ نكرده بود. ۴۶ ۲۷۲. علامه شعرانى: صروره به صاد بى نقطه كسى است كه حج نكرده باشد. ۴۷ روض الجنان: فرض آن كس است كه اهل حاضران مسجد الحرام نباشند، و حدّش آن است كه از خانه ايشان تا به مكّه دوازده ميل باشد از چهار جانب. ۴۸ ۲۷۳. علامه شعرانى: بيشتر علماى متأخّرين چهل و هشت ميل گفته‌اند كه شانزده فرسخ است و روايت موافق دوازده ميل نيامده است و حضرت امام محمد باقر عليه‌السلام به عسفان مثل زد و حاضر مسجد را فرمود به اندازه فاصله آن گرداگرد مكه است و عسفان به قول ياقوت بر دو منزلى مكه است. و اگر كسى در اين روايت و عمل به آن شبهه كند صحيح همان دوازده ميل است؛ چون حاضر در مقابل مسافر باشد و چهار فرسخ در شرع حدّ دورى از وطن و ملاك صدق سفر است. ۴۹

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

۱۹۷. «الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ... وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوى...»

روض الجنان:... و سُدّى و عطا و عِكْرِمه و ضحّاك گفتند: مراد به «رَفَثْ» جماع است ـ و اين مذهب ماست. ⁽¹⁾۲۷۴. علامه شعرانى: در مذهب شيعه مجامعه از تروك احرام است اما سخن گفتن با زن اگرچه تعريضِ به عمل باشد حرام نيست، اما مقدمات جماع مانند لمس و تقبيل حرام است و حرمت آنها به دليل ديگر ثابت شده است. ⁽²⁾روض الجنان:... ربيع و زُهرىّ فريابى گفتند: جمله معاصى باشد... . ⁽³⁾۲۷۵. علامه شعرانى: نام فريابى محمد بن يوسف است. ⁽⁴⁾روض الجنان: و در اخبار اصحاب ما آمد كه «جِدال» قوْلُ الرَّجُل: لا والله وبَلى واللّهِ صادقاً اَوْ كاذِباً؛ گفتن: لا واللهِ وبَلى واللّهِ باشد به راست يا به دروغ. ⁽⁵⁾۲۷۶. علامه شعرانى: يعنى اقل مراتب جدال اين دو كلمه است نه آنكه منحصر باشد به آن دو؛ مثلاً اگر مجادله‌هاى پى‌درپى و گفت‌وگو و تنازع كنند در گفتار اما «لا والله» و «بلى والله» نگويند يكى از محرمات احرام را مرتكب شده‌اند و اگر لا والله و بلى و الله را نه در مقام جدال گويند مرتكب حرام نشده‌اند. پس كمترين جدال آن است كه يكى به تو سخنى گويد و تو در مقام اثبات و ردّ او به جواب تنها اكتفا نكنى بلكه به سوگند مؤكّد دارى. و پس از اين مراتب جدال شديدتر از اين است. ⁽⁶⁾روض الجنان:... آنگه گفت: اين زاد از دو روى برگيرى: يكى براى راه حج، يكى براى سفر قيامت. ⁽⁷⁾۲۷۷. علامه شعرانى: يعنى از دو وجه و دو طريق. ⁽⁸⁾روض الجنان: وَأَنْتَ بِرَاحِلَتِك اَحْجى مِنَ الْحاجِّ بِرَواحِلِهِمْ، اَنْتَ أَحْجىَ لَوِ اسْتَعمَلْتَ الْحِجىَ. ⁽⁹⁾۲۷۸. علامه شعرانى: تو به راحله خود بخيل‌ترى از حاجيان به مركوب خودشان؛ يعنى راحله تو كه هواى نفس تو است بايد بدان بخيل نباشى و هستى و اگر تو عقل به كار بندى خردمندتر باشى. ⁽¹⁰⁾روض الجنان: با خود گرْد. ⁽¹¹⁾۲۷۹. علامه شعرانى: با خود گرد، يعنى با خود پيچ و كشتى بگيرد. ⁽¹²⁾روض الجنان: قهرمانده. ⁽¹³⁾۲۸۰. علامه شعرانى: اين لغت را جاى دگر نديديم. قهرمان را به صيغه اسم فاعل استعمال كرده است مانند روان و دوان و كشان و قهرمانده مانند كشانده به‌صيغه اسم مفعول. ⁽¹⁴⁾روض الجنان: ... اين بگفت و برفت چنان‌كه من به گرد او نرسيدم. در سوداى آن فتادم تا اين كودك چه كسى است؟ گفت: ديگر نديدم او را تا به ميان ركن و مقام رسيدم، او را ديدم ايستاده و خلايق بر او جمع شده، و او را از حلال و حرام و مسايل و احكام مى‌پرسيدند و او جواب مى‌داد. من گفتم: اين كودك كيست؟ گفتند: نمى‌دانى؟ اين زين العابدين علىّ بن الحسين است. من گفتم: سُبْحانَ اللّهِ! اينت زهد و توكّل، و اينت علم و بيان! «اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالاتِه...» ، ⁽¹⁵⁾* از اين چه عجب دارى! خادمانْ را چون در خدمت خانه ايشان حقيقتى بود، بركت آن به اعقاب ايشان برسد تا در حقّ ايشان جنس اين بود.** ⁽¹⁶⁾۲۸۱. علامه شعرانى: * مخفى نماناد كه حضرت امام زين العابدين عليه‌السلام آن هنگام كه هفت يا هشت ساله بود هنوز حضرت امام حسن و پدرش سيد الشهدا عليهماالسلام حيات داشتند، يعنى در سنه پنجاه و اند از هجرت و عبدالله بن مبارك آن زمان را درنيافت، در اواخر قرن دوم هجرى مى‌زيست. و بعضى به جاى حضرت زين العابدين حضرت موسى بن جعفر عليهماالسلام گفته‌اند. ۱۷ ۲۸۲. ** يعنى نظير اين كرامت درباره اعقاب خادمان ايشان بود. ۱۸ روض الجنان: اين نه منزلت من است، اين منزلت آن بار خداى من است. ۱۹ ۲۸۳. علامه شعرانى: يعنى مولى و صاحب. ۲۰

.

. .

۱۹۸. «لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّالِّينَ»

روض الجنان: و آن را كه در ايّام حج تجارت كردى او را داجّ خواندندى. ⁽¹⁾۲۸۴. علامه شعرانى: داجّ اسم فاعل است از دجَّ يعنى تجارت كرد. ⁽²⁾روض الجنان: مَجَنَّه. ⁽³⁾۲۸۵. علامه شعرانى: مجنه جاى پريان، موضعى است نزديك مكه. ⁽⁴⁾روض الجنان: امّا «عَرفات» جمع عرَفه باشد، مثل دَرَجَه و درَجات و دَرَكه و دَرَكات. آنگه اين اسم را جمع بگرفتند و بر موضعى نهادند، چنان‌كه گفتند: ثَوْبٌ اَخْلاقٌ و أَسْمالٌ وأَرْضٌ سَبا سِبُ. اين اسما وحدان را به لفظ جمع وصف كردند و براى آن صرف كردند او را با آنكه دو سبب در او حاصل است از: علميّت و تأْنيث... ⁽⁵⁾. ۲۸۶. علامه شعرانى: يعنى عرفات. عَلَم است و مؤنث با اين حال غير منصرف نيست، چون نام يك مكان است. و شايد كسى توهم كند داراى سه سبب است و سيمى آن جمع بودن، اما اين صحيح نيست. و به هر حال، عرفات منصرف است چون نه جمع بودن آن و نه مؤنث بودن هيچ يك سبب منع صرف نيست، آن جمع كه منع صرف مى‌كند وزن «مفاعل» و «مفاعيل» است و آن تأنيث كه چون «فعلا» و «فعلة» باشد به الف تأنيث يا تاء. ⁽⁶⁾روض الجنان: ... پس براى تذلّل و خضوع حاجّ و صبر ايشان بر وقوف در اين روز در اين مَوْقف [ عرفه ] اين نامها بر روز و بر جاى نهادند. ⁽⁷⁾۲۸۷. علامه شعرانى: اين اختلاف در وجه تسميه عرفه دليل است كه مؤلّف گفتار مفسران را براى اعتماد و اعتقاد بدان روايت نمى‌كرد بلكه براى آنكه كتاب از گفتار آنان خالى نباشد. و دانستن آنكه عرفه را چرا عرفه گفتند از ضروريات نيست و اگر ندانيم كدام از اين روايات صحيح است هم مقصّر نيستيم و شايد هيچ يك درست نباشد و تسميه را علتى ديگر بود. ⁽⁸⁾روض الجنان: «وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّالِّينَ» ، «اِنْ» مخفّفه است از ثقيله، براى آنكه «لام» در خبر او آورد، و اين «لام» ملازم بود در خبر تا فرق بايد از ميان اين حرف چون مخفّفه باشد، و از ميان او چون مجازات را بود. ۹ ۲۸۸. علامه شعرانى: يعنى اِن شرطيه و فرق ميان «ان» مخفّفه از مثقّله و شرطيه آن است كه پس از مخفّفه لام آورند و پس از شرطيه نياورند. ۱۰

.

. .

۱۹۹. «ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النّاسُ...»

روض الجنان: عامّه مفسران گفتند: قريش و خلفاى قريش از جمله حُمس از حرم بيرون نشدندى به عرفات، و موقف به مزدلفه كردندى... . ⁽¹⁾۲۸۹. علامه شعرانى: موقف كردن يعنى وقوف كردن روز عرفه. ⁽²⁾روض الجنان: «مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النّاسُ» . ⁽³⁾۲۹۰. علامه شعرانى: آدم را فراموشكار خواند چون به عهد خود وفا نكرد. ⁽⁴⁾روض الجنان: سُدّى گفت: عرب را عادت بودى كه چون حج بگزاردندى به منا گفتندى: اللّهُمَّ اِنَّ اَبي كانَ عَظيمَ الْجَفْنَةِ عَظيمَ الْقُبَّةِ كَثيرَ الْمَال فَأَعْطِني مِثْلَ ما اَعْطَيْتَهُ؛ بار خدايا؛ پدر من بزرگ جفنه، بزرگ قُبّه، بسيار مال بود... ⁽⁵⁾. ۲۹۱. علامه شعرانى: كاسه بزرگ داشت و خيمه بزرگ مى‌افراشت و ميهمانى مى‌كرد. ⁽⁶⁾روض الجنان: به ديگر دست شرنگ مى‌پالايد. ⁽⁷⁾۲۹۲. علامه شعرانى: زهر تلخ صاف مى‌كند. ⁽⁸⁾روض الجنان: ...از آخرتش تيمار نيست. ⁽⁹⁾۲۹۳. علامه شعرانى: يعنى غم آخرت ندارد. ۱۰

.

۲۰۲. «أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمّا كَسَبُوا وَ اللّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ»

روض الجنان: خداى تعالى حساب همه خلقان به زمانى اندك برآرد، چنان‌كه حساب بعضى او را منع نكند از حساب ديگرى، چنان‌كه يكى را از ما كه جسم بود و عالم بود به علم*، و معلومات او بر حسب علومش باشد، او را احتياج نبود به عقد دستى... . ⁽¹⁾** ۲۹۴. علامه شعرانى: * خداوند عالم است و علم او ذات او است و ممكنات عالمند به علم زايد بر ذات، زيرا كه علم صفت ذات آنها نيست. ⁽²⁾۲۹۵. ** طريقه‌اى است براى حساب كردن به انگشت. ⁽³⁾

۲۰۳. «وَ اذْكُرُوا اللّهَ فِى أَيّامٍ مَعْدُوداتٍ ...»

روض الجنان: و فقها گفتند: سنّت است تكبير كردن در اين ايّام [تشريق]. ⁽⁴⁾۲۹۶. علامه شعرانى: سيد مرتضى رحمه‌الله ⁽⁵⁾و ابن حمزه ⁽⁶⁾مانند مؤلّف تكبيرات را واجب دانسته‌اند، اما متأخّران فقها واجب نمى‌دانند، گويند آيه دلالت بر وجوب خصوص تكبير در عقيب نمازها ندارد بلكه بر ياد خدا كردن به هر وجه، و تكبير يكى از مصاديق آن است و اگر كسى تكبير نگفت و به وجه ديگر ياد خدا كرد مانند نماز به تكليف عمل نموده است. ⁽⁷⁾روض الجنان:... و از آن جا به مسجد حصبة آيد ـ و آن مسجد رسول است صلى‌الله‌عليه‌و‌آله. ⁽⁸⁾۲۹۷. علامه شعرانى: فرود آمدن در آن مكان را فقها تحصيب گويند و مسجد حصبة در آخر آن تاء است و شيخ طوسى رحمه‌الله ذكر آن كرده. ⁽⁹⁾ابن ادريس فرمايد: از اين مسجد اثرى نيست و اداى سنت بدان شود كه در محصب استراحت كند و آن ميان عقبه و مكه باشد. ⁽¹⁰⁾و مجلسى رحمه‌الله گويد: اكنون در آنجا دكه‌اى ساختند و مردم در آنجا استراحت مى‌كنند. و ما در حاشيه صفحه ۱۸۹ از وافى شرح آن را نوشته‌ايم. ⁽¹¹⁾روض الجنان: مُطَرِّف شِخّير. ۱۲ ۲۹۸. علامه شعرانى: اين مرد مطرف بن عبدالله بن شخير از مردم بصره است و در سال ۹۵ از دنيا رفت. ۱۳

.

۲۰۴. «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يُشْهِدُ اللّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ»

روض الجنان: گوش مى‌دارند. ⁽¹⁾۲۹۹. علامه شعرانى: گوش داشتن انتظار داشتن است. ⁽²⁾روض الجنان:... [أخْنسَ] مردى شيرين سخن بود و نكو ديدار بود. هر وقت به‌نزديك پيغامبر آمدى و با او نشستى و سخن گفتى و اظهار ايمان كردى و سوگند خوردى كه تو را دوست دارم ـ و منافق بود، و رسول عليه‌السلام از نفاق و باطن او بى‌خبر بود،* رسول عليه‌السلام مجلس او از خود نزديك بكردى** ⁽³⁾۳۰۰. علامه شعرانى: * بى‌خبر بودن رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را كسى نمى‌داند مگر خود آن حضرت اِخبار كند و چنين اخبارى نفرمود و به مقتضاى «وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ» ⁽⁴⁾بايد آنان را بشناسد. ⁽⁵⁾۳۰۱. ** يعنى او را نزديك خود مى‌نشانيد. ⁽⁶⁾روض الجنان: خراب بيران. ⁽⁷⁾۳۰۲. علامه شعرانى: بيران ويران است. ⁽⁸⁾روض الجنان: سخن رايق بگويد تا آن را بَنْد زند. ⁽⁹⁾۳۰۳. علامه شعرانى: رايق: خوش و بند زند يعنى محكم و استوار كند. ⁽¹⁰⁾روض الجنان: زَجّاج گفت: حقيقت خصومت تَعَمّق در بحث باشد، و از اينجا گوشها جُوال را خُصُوم گويند. ⁽¹¹⁾۳۰۴. علامه شعرانى: گوشه دسته و دستگيره است. ⁽¹²⁾روض الجنان: ... و با تحرير كاغذ ننگرد تا تقطيرش نكنند از دو وجه: يكى از قِطْر و يك از قَطْر. ۱۳ ۳۰۵. علامه شعرانى: قطر افكندن به زمين و ماليدن است و قطر مس گداخته و تقطير از اول هم افكندن بود، چنان‌كه گويند «طعنه فقطره»؛ او را نيزه زد و بر زمين افكند. و تقطير از دوم آن است كه مس گداخته بر او ريزند. ۱۴

.

. .

۲۰۵. «وَ إِذا تَوَلّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ»

روض الجنان: سعيد بن المسَيَّب گفت: قَطْعُ الدِّرْهَمِ مِنَ الْفَساد فى الاَْرض؛ زر و درم دُرُست بريدن از جمله فساد است در زمين. ⁽¹⁾۳۰۶. علامه شعرانى: در زمان قديم پول طلا و نقره را به ترازو مى‌كشيدند و اگر درهمى صحيح و درست بود يا آنكه از كنار آن به گاز و مقراض بريده مى‌شد به چشم مى‌ديدند و اين عمل ميان صرافان و بازرگانان معمول بود و آنچه جدا مى‌كردند قراضه مى‌گفتند. با اين حال بريدن از كنار درهم و دينار را فساد شمردند كه هيچ غشّ در آن نيست و اگر غشّ باشد و عيب ظاهر نگردد حرام بيّن است. ⁽²⁾روض الجنان: قتاده روايت كرد از عطا كه عطا گفت: مردى نام او علاء بن مُنَبّه احرام گرفت در پيرهنى دوخته، رسول عليه‌السلام فرمود او را كه: پيرهن بكن، قتاده گفت: ما شنيديم كه پيغامبر عليه‌السلام بفرمود تا آن پيرهن در او دريدند، گفت: حاشا إنَّ اللهَ لا يُحِبُّ الْفَساد.* صحابه رسول و تابعين چنين بودند كه به رسول خداى و به خداى گمان چنين بردند كه آن را كه جُرمى كرده باشد و جنايتى و كارى به خلافت شرع، پيرهنى خَلَق ** بر او تباه نكنند و تعليل به اين كردند كه خداى فساد دوست ندارد، نمى‌دانم تا چگونه روا مى‌دارند گروهى كه هر فساد كه در جهان هست همه نسبت و حوالت و اضافت به ساير وجوه و حقايق، به خداى كنند از خلق و فِعْل و اِحداث و انْشاء و قضا و قدر و ارادت،*** تعالى اللهُ عَنْ ذلِكَ عُلُوّاً كبيراً. ⁽³⁾۳۰۷. علامه شعرانى: * يعنى عطا گفت: حاشا كه پيغمبر چنين دستور دهد كه پيراهن بر تن كسى بدرند هر چند او در پوشيدن پيراهن معصيت كار بود. ۴ ۳۰۸. ** پيراهن كهنه و فرسوده. و تحقيق سخن آنكه اموال مردم دو گونه است: يكى آنكه در شرع ماليت ندارد چون فايده مباح در آن متوقّع نيست، مانند خمر و آلات لهو و اينها را جايز است شكستن و دريدن و باطل ساختن چنان‌كه بتها را آن حضرت شكست و خمرها را ريخت. و ديگر آنكه فايده مباح دارد، مانند پيراهن كه در حال احرام پوشند؛ هرچند پوشيدن در اين حال حرام است اما در اوقات ديگر مباح است آن را جايز نيست دريدن و شكستن. ۵ ۳۰۹. *** اينها تفصيل وجوه و حقايق است؛ يعنى آنها كه نمى‌توان به حق نسبت داد خلق است و فعل إلى آخر. ۶

.

۲۰۷. «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ...»

روض الجنان: كسائى در همه قرآن امالت كند «مَرْضاتِ اللّهِ» خواند. ⁽¹⁾۳۱۰. علامه شعرانى: ... من خود در حاشيه كتاب مجمع البيان در ذيل اين آيه نوشته‌ام كه «مرضات» در مصاحف به «تاء» نوشته شده است براى متابعت مصاحف عهد نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا خط قرآن از آن صورت كه بود متغيّر نگردد و توهّم تصحيف در قرآن نرود و كسائى تنها اين كلمه را اماله كرده است و به «ها» وقف نموده و ديگران به «تاء» وقف كردند. انتهى مترجما. ⁽²⁾روض الجنان: و جابرِ عبداللهِ انصارى روايت كند كه رسول عليه‌السلام گفت: سيّد شهيدان روز قيامت حمزه عبدالْمُطّلب باشد، و مردى كه برخيزد به‌نزديك امامى جائر، او را امر معروف كند و نهى منكر كند، اين مرد او را بكشد. ⁽³⁾۳۱۱. علامه شعرانى: واجب بودن تقيه عام نيست و گاه بايد امر به معروف و نهى از منكر كرد اگرچه بيم خطر باشد. بايد دانست كه امر حكومت دينى و امامت از مشكلات مسائل اسلام است و در دين شيعه حكومت خاص امام معصوم است و بر خداوند تعالى است در هر زمان امامى معين فرمايد به مقتضاى لطف خود تا مردم حكم او را بپذيرند و گردن نهند. اگر امام معصوم حاكم نباشد به هيچ وسيله اجراى حق و عدل ممكن نيست چون حكام البته قدرت دارند و شهوت و جاه‌طلبى و استبداد، آنان كه معصوم نيستند به ظلم و جورشان مى‌كشاند و اگر مردم اعانت آنها كنند و حق را اظهار نكنند و آنها در مقابل قدرت خويش مانعى نبينند از هيچ گونه ظلم و اجحاف دريغ ندارند و اگر اعانت نكنند گرفتار شكنجه شوند. و غالبا ايجاد مانع در مقابل قدرت آنها ممكن نيست. ⁽⁴⁾روض الجنان: امير المؤمنين على بر جاى رسول خفته بود، روى پوشيده و پاى بيرون كرده، براى آنكه پايش به پاى رسول نيك ماند، شَكْلاً و ثباتاً؛ هم به شكل و هم به ثبات، تا گمان نبرند كه آن نه رسول است... ⁽⁵⁾. ۳۱۲. علامه شعرانى: ثبات قدم امر معنوى است و ديدنى نيست. شكل آن را ديدند به پاى رسول مى‌ماند و چون دانستند على عليه‌السلام است ثبات قدم او را هم مانند ثبات قدم رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دانستند. ⁽⁶⁾روض الجنان:... آنگه يك يك را مى‌گفت... ⁽⁷⁾. ۳۱۳. علامه شعرانى: يعنى يكى ديگرى را مى‌گفت. ⁽⁸⁾روض الجنان: و در امالى عمّم الشّيخ المفيد السّعيد ابو محمّد عبدالرّحمن* بن اَحْمدبن الحسين النيسابورىّ (قدّسَ الله روُحَه) ديدم به خطّ او كه نوشته بود: حَدَّثَنَا الشَّيخُ ابُو مُحمدٍ زَيْدُ بن عَليِ الْحسنىّ مِنْ لَفْظه، قالَ: حَدَّثَنَا الْحُسينُ بن عليّ بن جَعْفَر،** يَقُول سَمِعْتُ الْحُسَيْنَ النَّيْسابُورىّ يَقُول سَمِعْتُ اَبي... . ⁽⁹⁾۳۱۴. علامه شعرانى: * از شاگردان شيخ طوسى است و شيخ منتجب الدين به يك واسطه از او روايت كرده است. ⁽¹⁰⁾۳۱۵. ** عامه حسن على جعفر گويند و به هر حال حسن يا حسين غير معروف است. ⁽¹¹⁾روض الجنان: رسول عليه‌السلام از ميان همه صحابه او را به جاى خود به آن اختيار كرد تا بدانند كه مقام او او را شايسته بود، در شب غار أنامَهُ مَنامَهُ، و در روز تَبُوك أَقامَهُ مَقامَهُ، آن شبش بر بستر خود و آن روزش بر منبر خود، به علمش منبر داد و به شجاعتش بستر داد. شبش گفت: جز تو كس پاى ايشان ندارد،* اين روزش گفت: جز تو كس جاى من ندارد، همان پاى كه آن شب در پيش من سپر كردى، امروز منبر سپر كن... . ۱۲ ** ۳۱۶. علامه شعرانى: * پاى داشتن به معنى يارى و مدد كردن است، جز تو كس پاى من ندارد؛ يعنى غير تو كسى مددكار من نيست. ۱۳ ۳۱۷. ** پاى سپر كردن يعنى زير پا نهادن و از چيزى گذشتن. منبر را سپر كن به همان پاى كه سپر من كردى. يعنى آن پاى كه بدان رفع بلا از من كردى اكنون بر منبر نه. سپر چند معنى دارد و آنها را در اين عبارت جمع آورده. ۱۴

.

. .

. .

۲۰۸. «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ...»

روض الجنان: «كَافَّةً» اَىْ جميعاً؛ جمله به يك بار. و اصل او از «كَفّ» باشد، و آن منع بود، و از اينجا نورده پيراهن را «كُفّه» گويند... ⁽¹⁾. ۳۱۸. علامه شعرانى: نورده آن است كه در زمان ما نوار گويند و بر گرد دامن پيراهن مى‌دوزند. ⁽²⁾

۲۱۲. «زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَ يَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ اللّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ»

روض الجنان:... در چشم اين كافران دنيا و حيات او و حُطام او مُزيّن است و آن كارى مى‌دانند، و آن را كه آن نيست در چشم ايشان نمى‌آيد، و بدو سُخريت و استخفاف مى‌كنند. ⁽³⁾۳۱۹. علامه شعرانى: يعنى آنچه مى‌دانند و عقلشان بدان مى‌رسد همان حيات دنيا است و آنچه از دنيا نيست در چشم ايشان نمى‌آيد و بدان التفات ندارند؛ «يَعْلَمُونَ ظاهِرا مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الاْخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ» . ⁽⁴⁾روض الجنان: و مؤمن به‌نزديك خداى تعالى گرامى‌تر و معظم‌تر بود از فريشته مقرّب، و هيچ چيز نيست كه خداى تعالى دوست‌تر دارد از مؤمنى تايب يا مؤنه‌اى تايبه. و مؤمن را در آسمان چنان شناسد كه مرد اهل و ولدش را. ⁽⁵⁾۳۲۰. علامه شعرانى: آسمان ـ چنان‌كه مكرر گفته‌ايم ـ بر عالم مجردات و ملائكه نيز اطلاق مى‌شود و دور نيست مراد اين باشد. ⁽⁶⁾روض الجنان:... چنان‌كه گفت: «... وَمَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * ويرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ...» ، ⁽⁷⁾و اين وصفى است روزى را بغايت طيّب و راحت، چه روزى كه نابيوسان باشد مُهنّاتر بود... ⁽⁸⁾. ۳۲۱. علامه شعرانى: ماهو شأن عبارت عربى است، يعنى كار اين چيست و از كجا آمده؟ و نظير اين عبارات عربى در فارس آن عهد مستعمل بود چنان‌كه در كليله گويد: «عرض و مال در مَن يَزيد كردن» ⁽⁹⁾يعنى حراج كردن و «روزى مِن حَيثُ لا يَحتَسِب» هم از اين قبيل است. و در ديوان حافظ «ز ركناباد ما صد لوحش الله»؛ ⁽¹⁰⁾خدا آن را بى اهل و خراب نكند. و ماهو شأن باشد مهناتر باشد؛ يعنى از جاى گمان نداشته بود گواراتر است. ۱۱

.

. .

۲۱۳. «كانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فِيَما اخْتَلَفُوا فِيهِ...»

روض الجنان: و مراد به «اُمّت» در آيت، ملّت است. ⁽¹⁾۳۲۲. علامه شعرانى: يعنى دين مراد است و ملت به معنى دين است. و در زمان ما به غلط ملت گويند و از آن گروه مردم كه رعيت حكومتى باشند اراده مى‌كنند. ⁽²⁾روض الجنان: اگر گويند: نه قاعدت آن است كه زمين نشايد كه از حجّتى خالى باشد، پس چگونه بود كه خلقان مجتمع باشند بر كفر، واحدَةً؟ جواب گوييم: بر قول آنان كه گفتند بر ايمان مجتمع بودند يا بر بى‌تكليفى، اين سؤال نيايد* و بر قول آنان كه اجتماع بر كفر گفتند، جواب ايشان آن است كه: حجّت خداى در ميان ايشان مغمور و مقهور بود، قوّت قهر و غلبه ايشان نداشت، براى آن خداى تعالى ذكر او در ميان اينان نكرد.** و قاضى القُضاة و ابومسلم بن بَحْر گفتند: مراد آن است كه مردم يك اُمّت بود، به آن معنى كه برايشان پيش از بعثت انبيا جز تكليف عقلى نبود،*** چون خداى تعالى خواست تا تكليف شرعى كند پيغامبران بفرستاد با كتابها. «وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ» ، كتاب گفت، و پيغامبران كه خداوندان كتابند يكى باشند. ⁽³⁾ ۳۲۳. علامه شعرانى: * آنكه گفت مجتمع بودند بر ايمان اين سؤال نيايد و واضح است و آنكه گفت مجتمع بودند بر بى‌تكليفى چون خداوند مصلحت ندانسته بود ايشان را تكليف فرمايد و چون خدا كسى را تكليف نخواهد مانند آنكه از حيوان نخواست و فرستادن حجت لازم نباشد و حجت براى تبليغ اوامر و نواهى او است. ⁽⁴⁾۳۲۴. ** حجت چون مقهور و مغمور بود و قوه قهر و غلبه بر مردم نداشته باشد و خداى تعالى او را به مردم شناسانده و آنها كافر شوند تقصير از آنها است. و اگر ذكر او در ميان مردم نكند مثل آن باشد كه حجت نفرستاده است. پس اين جواب از طرف كسانى كه گويند مردم همه بر كفر بودند به نظر صحيح نمى‌آيد؛ چون واجب است خداى تعالى حجت را به مردم بشناساند گرچه آنها به تقصير قبول بكنند، مانند امام غائب در مذهب ما. ⁽⁵⁾۳۲۵. *** قاضى القضاة و ابومسلم هر دو از شيوخ معتزله‌اند. و به قول آنان چون تكليف منحصر به عقلى بوده است حجت همان عقل بود. پس از آنكه خدا خواست تكليف شرعى كند حجت ـ يعنى پيغمبر ـ فرستاد. ⁽⁶⁾۳۲۶. يعنى بايد بفرمايد كتابها به صيغه جمع؛ چون با پيغمبران كتابها است نه يك كتاب. ⁽⁷⁾روض الجنان: و در بهينه ايّام خلاف كردند. ⁽⁸⁾۳۲۷. علامه شعرانى: بهينه ايام، بهترين روزهاى هفته است. ۹

.

۲۱۴. «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ...»

روض الجنان:... و گفته‌اند آيت در كارزار اُحُد آمد* كه عبدالله اُبىّ سَلُول، اصحاب رسول را گفت: تا كى شما خويشتن در تلف نهى و به علف شمشير كنى؟** و به جان و به مال خطر كنى؟ و خويشتن را غرور دهى؟... ⁽¹⁾. ۳۲۸. علامه شعرانى: * در سيره ابن هشام آن را از آياتى شمرده است كه در احد فرود آمد. والله العالم. ⁽²⁾۳۲۹. ** به علف شمشير كنى يعنى طعمه و خوراك شمشير كنيد. و حرف «با» بر كلمه به علف براى صيرورت است كه در فارسى آن عهد مستعمل بود، و در مقدمه جلد اوّل گفتيم. ۳

.

۲۱۶. «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ...»

روض الجنان: و از عطا روايت كرد ابن جُرَيج كه: از او پرسيدم وجوب جهاد، گفت: برايشان واجب بود، يعنى صحابه رسول، بر ما واجب نيست. همانا، مراد آن بوده باشد كه بر ما واجب نيست، براى آنكه شرايط وجوبش حاصل نيست، از جمله شرايط او وجود امامى عادل بود، يا آنكه امام او را نصب كند براى جهاد، و بى امام جهاد واجب نبود اِلاّ آنگه كه كافران بر مسلمانان غلبه كنند. آنگه على سبيلِ الذَّبِّ عَنْ حَوْزَةِ الاِسْلام، واجب باشد آن از باب وُجوب دَفْ مَضّرَّت بود كه در عقل مقرّر است. ⁽¹⁾۳۳۰. علامه شعرانى: جماعتى از اهل سنت در عصر ما چون مفاسد جهاد با خلفاى جائر را مشاهده كردند ملتزم گشتند كه در دين اسلام جهاد براى دفاع است نه براى دعوت ابتدايى. و اين معنى را در تفسير المنار به تفصيل آورده است، ⁽²⁾اما به نظر ما اين سخن صحيح نيست. در اصل اسلام و عهد پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ظهور ائمه عدل عليهم‌السلام جهاد واجب بود چون پيغمبر يا امام معصوم كارى كه موجب نفرت مردم از دين اسلام باشد در جهاد مرتكب نمى‌شدند و شمشير را براى اجراى مقاصد باطل و جمع ثروت و ذليل كردن بندگان خدا و استعمار ملل مقهور به كار نمى‌بردند. اما اهل دنيا، چون شمشير به دست گيرند و پيروان بسيار فرمان آنها برند به غصب اموال و قتل نفوس و آزار خلق و استعمار ديگران مى‌پردازند و آبروى دين را مى‌برند و رعاياى ملوك جائر خود از دست فرماندهان در عذابند تا به سر بيگانگان چه آيد. و از اين جهت است كه امروز همه نيرومندان جهان براى مقهور ساختن مسلمين و برانداختن دين اسلام اتفاق كرده و هر جا دستشان رسيد حتى در داخل مملكت اسلامى ملاحده و بى دينان متظاهر به اسلام را بر مسلمانان مسلّط ساختند؛ چون مى‌دانند اگر در ممالك اسلامى قدرت به دست مسلمانان باشد باز همان بساط خلافت و جهاد گسترده شود. و در مذهب ما دفاع واجب است هر گاه كفار به مسلمانان حمله برند و ابتداى جنگ از طرف مسلمانان جائز نيست مگر در زمان امام معصوم و امام هم جز با معاندان پيكار نمى‌كند. ⁽³⁾

.

۲۱۷. «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللّهِ وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ...»

روض الجنان: او را گفت: سِرْ عَلَى اسْمِ اللهِ؛ برو به نام خداى، و اين نامه را سر باز مكن تا دو منزل از مدينه بنروى، آنگه سر نامه باز كن... ⁽¹⁾. ۳۳۱. علامه شعرانى: فايده اين عمل آن بود كه اگر در شهر مشهور مى‌شد و مى‌دانستند اين سريه به كجا خواهد رفت شايد خبر آن به كفار مى‌رسيد اما در بيابان كسى از آن آگاه نمى‌گردد. ⁽²⁾روض الجنان:... سعدِ ابووقّاص را شترى گم شد و عُتْبه بن غَزوان را، ايشان دستورى خواستند كه به طلب شتر روند... ⁽³⁾. ۳۳۲. علامه شعرانى: سعدِ ابو وقّاص و عُتْبه هر دو يك شتر داشتند كه به نوبت سوار مى‌شدند. ⁽⁴⁾روض الجنان:... چون اصحاب رسول را ديدند بترسيدند. عبدالله بن جحْش گفت: اين قوم بترسيدند، يكى را بنشانى و سر بتراشى تا ايشان گمان برند كه شما مُعْتَمريد، ايمن شوند. عُكّاشه را بنشاندند و سرش بتراشيدند، ايشان كه آن ديدند گفتند كه: اينان عُمره آورده‌اند، ايمن شدند* و گفتند: زايرانند، باكى نيست. و آن آخر روزى بود از جمادى الاخرة كه گروهى مى‌گفتند: جمادى است و گروهى مى‌گفتند: رجب است، روز شك بود.** ⁽⁵⁾۳۳۳. علامه شعرانى: * در سيره ابن هشام اين حيلت حربى و تدبير را از عبدالله بن جحش نقل نكرده است، همين گويد عكاشة بن محصن سر تراشيده بود بر آنان مشرف شد، چون كفار او را ديدند پنداشتند از مكه بازگشته‌اند و آنجا براى تقصير عمره سر تراشيده نه آنكه در حضور كفار سر تراشند، چون عمره گزار در شهر مكه سر مى‌تراشد نه در بيابان. ⁽⁶⁾۳۳۴. ** و در سيره ابن هشام گويد: روز آخر رجب بود و مى‌ترسيدند اگر تا روز ديگر صبر كنند و ماه شعبان شود كفار وارد حرم شوند و نتوان بر آنها دستبرد زد. ⁽⁷⁾روض الجنان:... اصحاب آن سريّه از آن انديشناك شدند و از دست درافتادند. ⁽⁸⁾۳۳۵. علامه شعرانى: از دست درافتادند يعنى سرافكنده و در حيرت شدند. ⁽⁹⁾روض الجنان: دعامه‌اى. ۱۰ ۳۳۶. علامه شعرانى: يعنى ستونى. ۱۱ روض الجنان: امّا حبوط اعمال ايشان در دنيا آن بود كه خداى تعالى اطّلاع كند خلق را بر سرّ و نفاق ايشان، تا آن مدح كه ايشان را كرده باشند به ذمّ بدل شود، چنان‌كه در حق ابليس بود و امّا در آخرت ثوابى كه ايشان را بودى، اگر آن عمل به اخلاص كردندى و آن ايمان با حقيقت بودى آن نباشد، و كلام در بطلان احباط در دگر جايگاه بيايد. ۱۲ ۳۳۷. علامه شعرانى: «حبط» آن است كه گناه ثواب ايمان و عمل نيك را ببرد و باطل كند. و «تكفير» آن است كه عمل صالحِ استحقاقِ عقاب را زائل گرداند. و اين دو در مذهب شيعه باطل است و همه علما را بر اين قول متّفق ديديم مگر محدث مجلسى رحمه‌الله كه مخالفت علما كرده و مخصوصا در كتاب عقائد خود قول شيعه و ادله آنان را ضعيف شمرده است و احباط را جايز دانسته به گمان آنكه آيات و روايات بر آن دلالت دارد. ۱۳

.

. .

۲۱۹. «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما...»

روض الجنان: جماعتى صحابه رسول پيش رسول آمدند، و گفتند: يا رسول الله! اَفْتِنا فى الْخَمْرِ و الْمَيْسِرِ فَانَّهُما مَذْهَبَةٌ لِلْعَقْلِ مَسْلَبَةٌ لِلْمالِ؛ ما را فتوا كن در باب خمر و قِمار كه اين هر دو عقل برنده و مال رُباينده است، مصدر به جاى اسم فاعل بنهاد مبالغت را. ⁽¹⁾۳۳۸. علامه شعرانى: يعنى «مذهبة» مصدر ميمى است به معنى رفتن و آن را به معنى فاعل آورد، يعنى برنده. و نيز مسلبه مصدر ميمى است به معنى ربودن و به معنى رباينده استعمال كرد براى مبالغه. ⁽²⁾روض الجنان: خنياگر. ⁽³⁾۳۳۹. علامه شعرانى: خنيا بر وزن دنيا و خنياگر مطرب و آوازه خوان است. ⁽⁴⁾روض الجنان:امّا «خمر» اسمى است عصير انگور را چون بجوشد و سخت شود، اعنى در سَوْرت و مست كردن نزديك بيشتر مفسّران... ⁽⁵⁾. ۳۴۰. علامه شعرانى: فقهاى ما گويند عصير انگور چون به جوش آيد و سخت شود «إذا غَلا واشتدّ» خمر باشد و همه احكام خمر در آن است و آشامنده آن را حد بايد زد و نجس است و حرام. و مقصود از اين كه گفتند سخت شود اوائل اِسكار است و از آن به شدت مطربه تعبير كنند يعنى شادى آور؛ چه شدت در لغت به اين معنى آمده است و مصنف هم شدت را به همين معنى آورده. و هم شيخ طوسى در مبسوط گويد درباره نبيذ: «حَلال إذا كان زمانا لا تظهر الشدّة فيه». ⁽⁶⁾و درباره ظروف قيراندود كه در آن عصير گذارند گويد: «فإنّها تكون في الأرض وتسرع الشدّة إليها» ⁽⁷⁾و نيز گويد: «متى نبذ فيه لسارعت الشدّة إليها» ⁽⁸⁾و هم درباره نبيذ حلال گويد: «لأنّ الزمان الذي يبقى فيه النبيذ لا يتغيّر ولا يشتدّ لقلّته». ⁽⁹⁾و شدت در عبارات وى همان شدت مطربه است. و بعضى گويند مراد غليظ و سطبر شدن آن است و اين صحيح نيست. و در آن عهد براى جوش آوردن و مسكر ساختن مشروب تدابيرى به كار مى‌بردند چنان‌كه از روايات و اخبار معلوم مى‌گردد و در شرع از آنها نهى شده است. يكى آنكه عكر يعنى دردى كه از شراب سابق مانده است در عصير و نبيذ تازه مى‌انداختند. ديگر دانه موسوم به قعوه يا لاذى در آب جو و غير آن مى‌ريختند چنان‌كه امروز گياهى موسوم به هوبلن به كار مى‌برند. و همچنين هر خليطى كه شدت و فساد آن را تسريع كند. ديگر آنكه در ظرف بى منفذ و مسام مانند خم قيراندود و كدو و امثال آن ريزند و پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ريختن آب كشمش در اين ظروف نهى فرمود تا فاسد نشود وائمه فرمودند: چند بار آب كشمش و خرما را دريك ظرف نريزند و نگذارند مگر آن را بشويند چون آلودگى ظرف جوشيدن و اِسكار آن را تسريع مى‌كند. و نيز فرمودند: آب كشمش را كه مى‌خواهند بجوشانند و شيره بسازند شبانه در تنور گرم بگذارند تا صبح جوش نخورد. همه اين امور براى آن است كه از حدود و حريم خمر اجتناب شود. ⁽¹⁰⁾روض الجنان:... آبى كه خرما در او افگنده باشند، نه خمرى كه از خرما كرده باشند، و اين را نقيع خوانند كه خرما يا مويز در آب افگنند تا طعم آن فرا گيرد، براى بامداد به شب درآفگنند، و براى شبنگاه بامداد در افگنند بيش از يك روز يا يك شب در او نباشد، و مراد آنكه چندانى در او رها نكنند كه آن به حدّى رسد كه در او سَوْرتى و شدّتى پديد آيد،* به حدِ آنكه اگر بسيار بود مستى كند اگر چنين بود مسكر باشد، و مسكر حرام بود، هر مُسكرى كه باشد سواء اگر از انگور كنند و اگر از خرما يا مويز يا جو يا ارزن، اندك و بسيارش در تحريم يكى باشد به‌نزديك ما و شافعى و مالك و احمد و ابوثور. ⁽¹¹⁾** ۳۴۱. علامه شعرانى: * مستى از خواص الكل است و در هر چه بيشتر باشد مستى بيشتر آورد و الكل خالص سم است و از هر ماده كه شيرين باشد الكل به وجود آيد مانند عسل و خرما. و هر چه نشاسته دارد هم شايد نشاسته آن مبدّل به شيرينى گردد مانند گندم وجو، آنگه اين شيرينى قابل تبديل به الكل است چنان‌كه فقّاع آب جو و آغاز تخمّر و پيدا شدن الكل يا تبديل شيرينى به الكل آن هنگام است كه جوشش در مايع پديد گردد. و بخارى كه موسوم است به گاز كربنى از تجزيه شيرينى بر سطح مايع ظاهر گردد و به تدريج الكل افزوده مى‌شود و همين غليان را در شرع موجب اثبات حكم خمر قرار داده‌اند. و اگر خرما را شب در آب گذارند و روز بنوشند يا بالعكس غليان در آن پديد نمى‌شود و حرام نيست، اما اگر چند روز بماند البته به جوش آيد و طعم آن برگردد. و انگور در ميان ميوه‌ها زودتر به جوش آيد و ميوه‌هاى ديگر ديرتر. و آغاز پديد شدن غليان را در ميوه‌هاى ديگر سبب حرمت قرار ندادند چون تخمّر آنها بى علاج و تدبير و مايه زدن كامل نمى‌شود، اما انگور سخت مستعد است. ⁽¹²⁾۳۴۲. ** ابو حنيفه و فقهاى عراق از اهل سنت گويند خمر مطلقا حرام است، اندكش و بسيارش اما نبيذ اندكش كه سكر نياورد حلال است و بسيارش كه سكر آورد حرام. مؤلّف چند دليل در اينجا آورده است بر ردّ اين قول: يكى آنكه شما گوييد خمر اندكش و بسيارش حرام است و نبيذ هم خمر است پس به قول شما بايد اندك آن نيز حرام باشد. و اينكه گفتيم نبيذ خمر است براى آن گفتيم كه خمر را خمر گفتند چون عقل را بپوشد، نبيذ هم همين است. و اگر گويى لغت را به قياس و اشتياق ثابت نتوان كرد، گوييم در استعمال عرب هم خمر بر آن اطلاق كردند چنان‌كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: «إنّ من التمر لخمرا» الى آخر. ⁽¹³⁾دوم آنكه فرمود: «كلّ مسكر حرام» ⁽¹⁴⁾و ابو حنيفه فقهاى عراق بدان معترفند كه پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين فرمود الا آنكه گويند: بسيارِ آن مسكر است و حرام و اندكِ آن مسكر نيست تا حرام باشد. در جواب گوييم: مسكر اسم جنس است و مراد جنس مسكر است نه قدر مسكر و شامل اندك و بسيار مى‌شود و آنكه بسيارش سكر آورد بر اندك آن هم اطلاق مسكر توان كرد و اخراج آن بى‌دليل صحيح نيست. سيم آنكه پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود آنچه بسيارش مستى آورد اندكش نيز حرام است. ⁽¹⁵⁾روض الجنان: «خمرت» مصلى نماز كوچك باشد. ⁽¹⁶⁾۳۴۳. علامه شعرانى: خمره به ضمّ خاء حصير بافته خرد است و بر آن نماز مى‌كردند و سجده بر آن صحيح است؛ چون اصل آن از زمين مى‌رويد. ⁽¹⁷⁾روض الجنان:... فرمود: از انگور خمر باشد و از خرما و موى و انگبين و گندم و جو و ارزن. ⁽¹⁸⁾۳۴۴. علامه شعرانى: چنان‌كه گفتيم از هر چيز كه شيرين باشد و يا ماده نشاسته داشته باشد خمر توان ساخت الاّ آنكه انگور مستعدتر است و مايه‌اى كه آن را به جوش آورد در دانه‌هاى انگور موجود است اما در چيزهاى ديگر به تدبير و علاج و مايه زدن بايد جوش آورد. بايد دانست استحالات تدريجى است چنان‌كه سركه به تدريج ترش مى‌شود و غوره به تدريج شيرين مى‌گردد، آب انگور و ديگر ميوه‌ها نيز به تدريج مسكر مى‌شود و آغاز پيدايش الكل در آنها محسوس نيست و عصير انگور چون به جوش آيد علامت پيدايش الكل است و همان را شارع به سبب حرمت و نجاست آن قرار داد تا از الكل اجتناب كنند اگرچه به سبب قلّت سكر آن محسوس نباشد، و مستى كامل تا يك سال پس از جوش آمدن حاصل شود. و اطباى قديم آب انگور را چون كمتر از شش ماه بر آن بگذرد مسطار مى‌گفتند و مستى آن ضعيف است و پس از آن قوى مى‌شود و اگر آب انگور را به آتش بجوشانند و پس از آن بگذارند مدتى بر آن بگذرد اگر دو ثلث آن به آتش رفته باشد هرچه بماند مسكر نخواهد شد اگرچه يك سال بگذرد و اگر اندكى بجوشانند و بگذارند سكرى ضعيف در آن پيدا مى‌شود و بعض اطبا آن را جمهورى مى‌نامند و آن هم حرام و نجس است، و آب كشمش و خرما نيز چنين است. و آنكه به آتش بجوشد و كمتر از ثلثين آن برود دو احتمال است: يكى آنكه به جوش آمدن به آتش حرام و نجس شده است حتى آنكه گرم گرم از ديگ بردارند و بنوشند جايز نيست. دويم آنكه نجس نمى‌شود مگر آنكه به ماندن و به جوش آمدن به خودى خود آغاز اسكار در آن پديد شود. و از غالب روايات احتمال دوم ظاهر مى‌شود. اما فقها گويند آب انگو چون به آتش به جوش آيد حرام است. بر آن اجماع نقل كردند، پس اجتناب از آن لازم است، اما در آب كشمش و خرما جوش آمده به آتش چون اجماع نيست مى‌توان گفت نجس و حرام نيست مگر به آنكه مدتى بگذرد و در آن جوشش پديد آيد بى آتش و به اصطلاح كف كند. به نظر ما حرمت و نجاست متلازم با يكديگرند و آنكه خود به جوش آيد به زوال ثلثين پاك مى‌شود. و در حواشى كتاب اشربه وافى نيز شرحى گفته‌ايم. ⁽¹⁹⁾روض الجنان: وَالْخَمْرُ جِماع الْأثْمِ واُمُّ الْخَبآئثِ ومِفْتاحُ الشَّرِّ؛ خمر جمع بزه است، و مادر پليديهاست، و كليد همه شرها و بديهاست. ⁽²⁰⁾۳۴۵. علامه شعرانى: در اينجا چند سؤال است: يكى آنكه تداوى به نوشيدن مسكر جائز است يا نيست؟ جواب آنكه بعض فقهاى ما اگر شفاى مرض منحصر بدان باشد تجويز مى‌كنند. و حق آن است كه هيچ‌گاه اين معنى محقّق نباشد و هر جا كه به مسكر علاج توان كرد دواى ديگر نيز هست و انحصار فرضى است غير واقع. سؤال دوم، مخمّر آب جو پاك است و حلال يا نجس و حرام؟ جواب آن است كه: هر گاه آب جو جوشيد و مسكر شد ماده‌اى از آن مى‌تراود كه مانند مايه خمير براى ساختن مجدد آن به كار مى‌رود و آن مثل رسوب بود و دُرد خمر البته نجس و حرام است. سيم آنكه الكل خالص كه سم است و نمى‌توان خورد پاك است يا نجس؟ جواب آنكه چون مستى مى‌آورد نجس است ولو به آنكه به آب بياميزند و بنوشند و اگر فرض كنيم هيچ مستى نياورد ولو به آميختن با آب، پاك است. ⁽²¹⁾روض الجنان: و روايت است از رسول عليه‌السلام كه گفت: ايّاكُمْ وَهاتَيْنِ الْكَعْبَتَيْن الْمَوْشُومَتَيْنِ فَإنَّهُما مِنْ مَيْسِرِ الْعَجَم، گفت: دور باشى از اين دو استخان نگاشته كه از قمار اهل عجم است. ⁽²²⁾۳۴۶. علامه شعرانى: كه نقش بر آن حك كرده‌اند. و نگاشتن به معنى نقش كردن و مجسمه تراشيدن و حكاكى كردن و امثال آن است و عوام زمان ما نگاشتن را در نوشتن به قلم و كاغذ استعمال مى‌كنند و لغت فصيح نيست. ۲۳ روض الجنان: «ومَنافِعُ لِلنّاسِ» * و در آن جا منفعتهايى هست مردمان** را. ۲۴ ۳۴۷. علامه شعرانى: * فايده قمار همان است كه مال از دست كسى به ديگرى منتقل مى‌شود و ثروت در يك جا انباشته نمى‌گردد، الاّ آنكه چون با امن و رضا اين انتقال حاصل آيد نيك است نه غصب و دزدى و نا ايمنى و تنازع كه مفاسد اين امور از مصلحت انتقال اموال و دست به دست گشتن آن بيشتر است. و اگر شارع قمار را تجويز مى‌كرد دزدى را هم تجويز مى‌كرد؛ چون صلاح و فساد هر دو يكى است. ۲۵ ۳۴۸. ** قاعده در حلال و حرام همين است كه چون زيان و شر در چيزى غالب بر سود آن بود از آن نهى كنند و خمر و ميسر همچنين‌اند. و اطباى عرب با آنكه در وصف منافع خمر مبالغه مى‌كردند و براى آن فوايد بى‌شمار مى‌شمردند چنان‌كه در كليات شرح موجز به تفصيل آورده خاصه براى پيران آن را ضرورى مى‌پنداشتند، با اين حال اعتراف دارند كه زيان آن بسيار است. و در همان كتاب گويد: زيان آن در قواى نفسانى يكى آنكه ذهن را كند مى‌كند و بلادت مى‌آورد و اعصاب را سست مى‌كند و موجب رعشه و تشنج است و بسيار باشد كه مست در آن حال سكته كند چون بخار شراب در دماغ بسيار مى‌شود به آن اندازه كه بطون آن را پر مى‌سازد و مجراى روح را مى‌بندد و موجب سكته قلبى نيز مى‌شود براى آنكه به سرعت در قلب نفوذ مى‌كند به آن اندازه كه قلب توانايى دفع آن ندارد و روح را در قلب خفه مى‌كند و فجأه مى‌آورد و مخصوصا اگر خالص و غير ممزوج بنوشند خون را مى‌سوزاند و مزاج دماغ را فاسد مى‌كند و كبد را تباه مى‌سازد و ذوسنطاربا مى‌آورد. و باز همو گويد: منافعى را كه در شراب هست ممكن است به ديگر معاجين ومركبات حاصل شود. و نيز گويد: چون مسكر زود در مسام بدن نفوذ مى‌كند فضولات و غذاى نضج نيافته را در عروق داخل مى‌كند و موجب سده و امراض مختلف مى‌گردد. در كتب طبّ فرنگ هم مضرّات الكل را بسيار نوشته‌اند و چون متداول و معروف است حاجت به ذكر آن نيست. ۲۶

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

۲۲۰. «...وَ اللّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لَأَعْنَتَكُمْ...»

روض الجنان: عبداللهِ عبّاس گفت: معنى آن است كه حكم كردى به إثم و حَرج شما به تصرّف در مال ايشان. و اصل «عَنَتْ» سختى و مشقّت بود، يُقالُ: عَقَبَةٌ عَنُوتٌ، اىْ شاقَّهٌ كَؤُودٌ... ⁽¹⁾. ۳۴۹. علامه شعرانى: عبارت كتاب مصحّف است و عنوت مصدر عنت نيامده است و عنت هم لازم است نه متعدى و عنوت بر وزن صبور در قاموس گويد: «الشاقة المصعد من الآكام»؛ ⁽²⁾آن تل بلند است كه رفتن بر آن دشوار باشد. و شايد عبارت چنين است: يقال عَنَتَهُ أي شق عليه وعنوت شاقة كؤد. و ناسخان در آن تصرف كردند. ⁽³⁾

.

۲۲۱. «وَ لا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتّى يُؤمِنَّ...»

روض الجنان: مفَضَّل گفت: اصل نكاح جماع بود، پس به كثرت استعمال در عقد نيز استعمال كردند... ⁽¹⁾. ۳۵۰. علامه شعرانى: بيشتر لفظ غير قبيح را براى معنى قبيح استعاره آورند نه بالعكس چنان‌كه وطى به معنى گام نهادن و مقاربت نزديك شدن و امثال آن. پس نمى‌توان گفت نكاح در اصل براى وطى بوده پس از آن در عقد استعمال كردند. ⁽²⁾روض الجنان:... آنگه كارزار مى‌كرد به تيغ و نيزه تا آنكه كش بيفگندند.* رسول را گفتند: يا رسول الله! سعد را بيفگندند. رسول عليه‌السلام به بالين او آمد و سرش بر كنار گرفت و گرد از روى او مى‌سترد به جامه خود، و مى‌گفت: ما اَطْيَبَ ريْحَكَ واَحْسَنَ وَجْهَكَ وأَحَبَّكَ اِلَى اللهِ؛ چه خوش است بوى تو، چه نيكوست روى تو، و چه دوست دارد خداى تو را. و بگريست آنگه باز خنديد و روى بگردانيد و گفت: وَرَدَ الْحَوْضَ بِرَبِّ الْكَعْبَةِ؛ به كنار حوض فراز آمد. ابو اُمامه گفت: يا رسول الله! حوض چيست؟ گفت: حوضى است كه خداى تعالى مرا داده است، عرض او از ميان صنْعا الى بُصرى... . ⁽³⁾** ۳۵۱. علامه شعرانى: * يعنى تا آنكه او را بيفكندند. ⁽⁴⁾۳۵۲. ** اين روايت دلالت بر آن دارد كه پرهيزكاران پس از مرگ بى درنگ بر حوض درآيند و با حور العين درآميزند با آنكه حوض در قيامت است و حورالعين در بهشت و آن زمان دراز كه ما در ميان خود و قيامت تصور مى‌كنيم در نورديده است. و بعضى گويند زمان آخرت در عرض زمان دنيا نيست بلكه در طول آن است و آن را به دو خط متقاطع به زواياى قائمه تمثيل كردند كه خط عرضى به منزله زمان دنيا است و خط طولى به منزله زمان آخرت و تصور زمان دنيوى از تقدّم و تأخّر حوادثى است كه نسبت به يكديگر علت و معلول نيستند و تصور زمان اخروى از تقدّم و تأخّر موجوداتى كه نسبت به يكديگر علت و معلولند. و تفصيل آن مناسب اينجا نيست. قبسات ميرداماد رحمه‌الله و سخن وى در حدوث دهرى رجوع شود. و از اين روايت بقاء روح و عالم برزخ هم ثابت مى‌شود. ⁽⁵⁾

.

۲۲۲. «وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ»

روض الجنان:... و اعتزال دورى بود... . و اين جماعت را براى آن معتزله خوانند كه قتاده و عمرو بن عبيد از شاگردان حسن بصرى بودند، و مذهب حسن در فاسق آن بود كه: فاسق مُنافق بود. پس از وفات حسنِ بصرى مناظره‌اى رفت واصل عطا را با عمروبن عبيد در اين مسأله. و واصل، ابطال اين مذهب [= اعتزال] بكرد، و «منزلت بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ» اظهار كرد. ⁽¹⁾۳۵۳. علامه شعرانى: در آنكه شهادت به خداى و رسول دهد اما مرتكب معاصى باشد خلاف است: وعيديه خوارج گويند: كافر باشد؛ چون عمل جزء ايمان است و ايمان اقرار به زبان است و تصديق به قلب و عمل به اركان. و جماعت مرجئه گويند چون كسى مؤمن باشد، معاصى او را زيان ندارد. و معتزله گفتند او را منزلتى است ميان ايمان و كفر، نه مؤمن است و نه كافر و آن را منزلت بين المنزلتين گويند. و اين قول صحيح نيست؛ چون يا بايد او را مؤمن شمرد يا كافر و خداوند چيزى غير اين دو نفرمود. مؤمن پاك است و نكاح او جايز و ميراث از مؤمن مى‌برد و بر مرده‌اش نماز كنند و در قبرستان مسلمانان دفن مى‌شود و كافر بر خلاف اين. در شرع براى فاسق حكمى غير اين دو ثابت نكرد. و حسن بصرى گويد فاسق منافق است اين هم صحيح نيست؛ زيرا كه ظاهر منافق و باطن او مخالف يكديگرند و فاسق باطنش با ظاهر مطابق است. و قول صحيح كه علماى شيعه و غالب اهل سنت بر آنند اين است كه عمل جزء ايمان نيست و فاسق كه عمل نيك ندارد مؤمن است، پاك است و نكاح او جايز و در مسجد در آيد و مصحف به او بفروشند و بر مرده‌اش نماز گزارند و در قبرستان مسلمانان دفن كنند هرچند در آخرت به عقوبت فسق معذّب باشد. و آن روايت كه گويد ايمان اقرار به زبان و تصديق به جنان و عمل به اركان است چون بر خلاف اجماع شيعه و سيره مستمرّه ايشان است بايد آن را رد يا تأويل كرد به ايمان كامل. و نيز اگر يكى از علما چنين تعبير كند مرادش ايمان كامل است؛ چنان‌كه گفتند: «المسلمُ من سلم المسلمون من يده ولسانه»، ⁽²⁾«والمؤمن من يؤمن بوائقه» ⁽³⁾و در روايتى زيارت اربعين را علامت ايمان شمرده است؛ يعنى تشيع. و محل نزاع و سخن علما در ايمان كامل نيست بلكه در تقسيم مردم به دو قسم مؤمن و كافر و تفريق حكم آنها است از يكديگر. ⁽⁴⁾روض الجنان: امّا آن حكم كه به حيض تعلّق دارد، بعضى واجب بود و بعضى حرام و بعضى مكروه. آنچه محرّمات و واجبات است نمازش واجب نبود، بل درست نيايد از او، و روزه‌يش درست نباشد... ⁽⁵⁾. ۳۵۴. علامه شعرانى: يعنى نماز واجب بر او واجب نباشد و نماز نافله از او درست نيايد اما روزه‌اش درست نيست و فى الجمله بر عهده او هست؛ چون قضاى آن واجب است. ⁽⁶⁾روض الجنان: و در آخرش دانگى و نيم. ⁽⁷⁾۳۵۵. علامه شعرانى: دانگ سدس دينار است و دادن اين كفاره را بسيارى مستحب مى‌دانند. ⁽⁸⁾روض الجنان: و حايض بر دو ضرب باشد: يا مبتداء بود يا نبود. اگر مبتدأ بود، او را چهار حالت باشد: يكى آنكه تميز داند و فرق از ميان اين خونها كه حيض و استحاضه بود بر ان كار بايد كردن. ⁽⁹⁾۳۵۶. علامه شعرانى: اين احكام زنى است كه بيش از ده روز يا چند مدت پى‌درپى از او خون آيد و حيض و استحاضه باز نشناسد. اما آنكه يكبار درماه خون بيند بيش از سه و كمتر از ده روز، همه آن را حيض گيرد اگرچه به صفات حيض نباشد و آنكه كمتر از سه روز متوالى بيند استحاضه گيرد اگرچه به صفات حيض باشد. ⁽¹⁰⁾روض الجنان: مُعادَةُ الْعَدَويَّة روايت كند كه: زنى به‌نزديك عايشه آمد و گفت: ما بالُ الحايِضِ تَقْضىِ الصَّوْمَ ولا تَقْضِى الصَّلاوةَ؟؛ چرا زن حايض قضاى روزه بدارد و قضاى نماز نكند؟ عايشه گفت او را: أحروريِّةٌ انتِ*؟ تو خارجيى؟ گفت: نه، و لكن سائلم، عايشه او را گفت: ما را در عهد رسول اين كار افتادى، ما را قضاى روزه فرمودند و قضاى نماز نفرمودند. بنگر كه عايشه چون از او احكام شرع مى‌پرسند، تهمت خارجى مى‌برد و چون جواب درست مى‌گويد بر سمع مى‌كند. ⁽¹¹⁾** ۳۵۷. علامه شعرانى: * حروريه گروهى از خوارجند كه از على عليه‌السلام تبرّى جويند و او را كافر دانند. و حرورا جايى است در كوفه كه نخستين مجلس شوراى ايشان بدانجا بود. ⁽¹²⁾۳۵۸. ** علت احكام شرع پرسيدن حرام نيست ولكن در آن عهد و به عهد ما هم گروهى شك در صحت نبوت دارند و اگر فلسفه حكمى از احكام شرع را ندانند تعبّدا بدان عمل نمى‌كنند. جواب آنان را بايد مانند عايشه داد و حواله بر سمع كرد تا هر كس قول رسول را حجت مى‌داند بپذيرد و هر كس منافق است، نفاق او ظاهر شود. ⁽¹³⁾روض الجنان: نماز كُن. ⁽¹⁴⁾۳۵۹. علامه شعرانى: مصلّى و سجاده نماز. ۱۵ روض الجنان: واَمّا اِتْيانُ النِّساءِ في أَدْبار هِنَّ، بيشتر فقها برآنند كه حرام است، و... [واما المرتضى رحمه‌الله فإنّه ادّعى إجماع الطائفة ذكره فى كتاب الانتصار]. ۱۶ ۳۶۰. علامه شعرانى: با اينكه سيد مرتضى رحمه‌الله اجماع نقل كرد بر جواز، مؤلّف مخالفت آن كرد و تحريم را ترجيح داد؛ چون اجماع را سيد به اجتهاد دانست و نقل كرد و قول اجتهادِ كسى بر ديگرى واجب نيست. ۱۷

.

. .

. .

۲۲۳. «نِساؤكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنّى شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ»

روض الجنان: دگر آنكه جماعتى مفسران تفسير «اَذىً» به تحريم و مفسده كردند، اگر حمل بر آن كنند اين طريقه مُطّرِد نبود، دگر آنكه «اَذىَّ» حاصل است در اينجا بِالْبَوْلِ وَدَمِ الاِْسْتِحاضَةِ، وَمَعَ ذلِكَ مانع نيست از وطى و اباحت آن، روايت كرده‌اند عَنْ نافعٍ عَنْ ابن عمرو عن زَيْدِ بنِ أسلم عن محمد بن الْمُنْكَدِرِ عَنْ طُرُقٍ مُخْتَلِفَة عَن ابْنِ عُمَرَ أَيْضاً. [و غرض از اين ايراد اين وجود آن است تا كه معلوم شود كه اين وجوه كه تمسّك كرده‌اند به آن از الفاظ قرآن معتبر نيست، اگرچه در اخبار ما نيز وارد است* از اباحت و تحريم اولى بر آن بود كه تحريم را ترجيح دهد و اجتناب كند از آن**]. ⁽¹⁾۳۶۱. علامه شعرانى: * و آن رواياتى كه تمسك به قرآن كرده اند هم ضعيف است. ⁽²⁾۳۶۲. ** در كتاب جواهر الكلام اين فتوا را از مصنّف و جماعتى ديگر از قميين و ابى المكارم نقل كرده است وخود اختيار كراهت نموده و اعتماد بر روايات مجوّزه كرده است. ⁽³⁾اگر موجب ضرر و آزار و درد و مجروح شدن موضع و خون آمدن باشد البته حرام است و آنها كه جايز دانستند مقصودشان آن بود كه زيان و آزار نباشد و به وضوح اعتماد كردند و خداى تعالى فرمود: «وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ» ⁽⁴⁾. بارى، بر فرض جواز، چنان نيست كه اجابت بر زن واجب بود مانند ديگر تمتّعات. و در روايت ابن ابى يعفور كه مستند جواز است و فرمود: «لا بأس إذا رضيت»؛ ⁽⁵⁾اگر راضى باشد باكى نيست و زن نيز به مخالفت ناشزه نباشد، چنان‌كه اگر مردى عادت دارد به مكيدن لب و زبان و به دندان گزيدن تا كه او خون آيد اطاعت بر زن واجب نيست. ⁽⁶⁾روض الجنان: نِصابٍ. ⁽⁷⁾۳۶۳. علامه شعرانى: نصاب، نژاد و اصل هر چيز است. ۸روض الجنان: قَوْلُهُ عليه‌السلام: إِيّاكُمْ وَخَضْراءَ الدِّمَنْ. ۹ ۳۶۴. علامه شعرانى: خضراء الدمن، سبزه‌اى است كه بر سرگين رويد كنايه از زن صاحب جمال بد اصل است. ۱۰

.

. .

۲۲۴. «وَ لا تَجْعَلُوا اللّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَيْنَ النّاسِ...»

روض الجنان: اَنَسِ مالك گفت: در بعضى غزوات ابوموسى أشْعرى بيامد و رسول را عليه‌السلام گفت: من مركوبى ندارم كه برنشينم مرا برنشان. رسول عليه‌السلام دل مشغول بود، و او الحاح و ابرام كرد. رسول عليه‌السلام سوگند خورد كه تو را برننشانم. او برفت، چون وقت ارتحال بود هركس ساز ره مى‌كردند، رسول عليه‌السلام ابوموسى را گفت: تو چرا ساز نمى‌كنى؟ گفت: يا رَسُولَ اللهِ مركوب ندارم، و تو سوگند خورده‌اى مرا برننشانى. گفت: اكنون سوگند مى‌خورم كِتْ برنشانم، و او را چهارپاى بداد.* سنان بن حبيب گفت، سعيدِ جُبير را گفتم: مرا مولايى هست و با من در سراى بود، اكنون سوگند خورده‌ام كه با من در سراى نباشد و نمى‌گزيرد، گفت هذا منْ عَمَلِ الشَّيْطانِ، برو و او را با خانه آور و كفّارت سوگند بكن، آنگه برخواند: «وَ لا تَجْعَلُوا اللّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ» . و به‌نزديك ما چون اولى‌تر خلاف سوگند باشد، اولى به جاى آرد ـ وَلا كَفّارَةَ عَلَيْهِ. ⁽¹⁾** ۳۶۵. علامه شعرانى: * ما اين روايت را از انس بن مالك قبول نمى‌كنيم؛ زيرا كه منافى عصمت حضرت رسالت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است و پيغمبر نبايد در حال غضب چنان بى اختيار شود كه سوگند خورد بر وجه حرام. ⁽²⁾۳۶۶. ** يعنى اگر كسى سوگند خورد بر كارى مرجوح كه ترك آن واجب يا مستحب باشد، اصل قسم باطل است و مخالفت آن موجب كفاره نيست. ⁽³⁾روض الجنان: و رسول عليه‌السلام گفت: مَنْ حَلَفَ عَلى قَطيعَةِ رَحِمٍ اَوْ مَعْصيَةٍ فَبرُّهُ اَنْ يَحْنَثَ فيها ويَرْجِعَ عَنْ يَمينِه، گفت: هركه او سوگند خورد بر قطع رحمى يا بر معصيتى، برّ او آن است كه حانث شود و از آن سوگند بازآيد.* و حسن بصرى روايت كند كه رسول عليه‌السلام به قومى بگذشت كه ايشان تير مى‌انداختند، يكى از ايشان تيرى بينداخت گفت: اَصَبْتُ واللّهِ وَاَخْطَأْتَ؛ من صواب انداختم و تو خطا، كسى كه با رسول بود گفت: يا رسولَ اللهِ! اين مرد حانث شد، رسول عليه‌السلام گفت: كَلاّ اَيْمانُ الرُّماةِ لَغْوٌ لا كَفّارةَ فيهآ؛ سوگند تيراندازان لغو باشد، در او كفّارت نبود.** ⁽⁴⁾۳۶۷. علامه شعرانى: * چون سوگند خوردن بر كار نامشروع صحيح نيست، مثل آنكه سوگند نخورده است. ⁽⁵⁾۳۶۸. ** آن سوگند كه در نقض آن كفاره بايد داد بر فعل آينده است نه بر گذشته، مثل آنكه گويد والله چنان كردم و نكرده. و اينجا همچنين است چون به دروغ گويند تير من به هدف خورد و از آنِ تو نخورد. ⁽⁶⁾

.

۲۲۵. «لا يُؤاخِذُكُمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ»

روض الجنان: امّا مباحات: اگر سوگند خورد كه كارى نكند از جمله مباحات چون سفر و شركت و تجارت و جز آن، يا كارى نكند، اعتبار كنند، اگر صلاح در كردن يا ناكردن باشد، آن چنان كند كه صلاح در آن باشد، و اگرچه خلاف سوگند بود، ولا كفّارةَ عِنْدَنا عَلَيْهِ؛ و به‌نزديك ما كفّارت بر او نباشد... ⁽¹⁾. ۳۶۹. علامه شعرانى: حق آن است كه اگر بر عملى مرجوح سوگند خورد ندانسته، پس از آن بيند آن عمل بد است كفاره ندارد، نه آنكه هرگز سوگند را كفاره نباشد. زيرا كه هر كس خلاف سوگند كند براى آن است صلاح دنيوى يا اخروى خود را در آن مى‌بيند مگر كار حرام كه سوگند بر ترك آن خورد و مرتكب شود. و در شرايع گويد: چون سوگند خورد از شير بز خود ننوشد و از گوشتش نخورد، بر او واجب است به اين سوگند وفا كند و به مخالفت آن كفاره دهد مگر آنكه حاجت به آن داشته باشد. انتهى. ⁽²⁾مراد آن است كه اگر ضرورت به حنث و ترك قسم پيش آيد مخالفت جايز است و كفاره ندارد. و در مسائل ديگر كه اين قيد نكردند باز مراد همان است؛ مثلاً اگر سوگند خورد كه اين طعام را فردا بخورد و امروز خورد، ترك قسم كرده، بايد كفاره بدهد. مراد آن است كه اگر ضرورت به خوردن امروز نباشد و هكذا. ⁽³⁾روض الجنان: قَوْلُهُ: «...وَ اللّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ» ، بيان كرديم كه اصلِ «غَفر» سَتْر باشد، و «مِغْفَرْ» از اينجاست، و «غِفرت» همچونين. ⁽⁴⁾۳۷۰. علامه شعرانى: مغفر، زرهى است كه زير كلاه خود پوشند، و غفاره چيزى است كه زنان زير مقنعه بر سر كنند تا روغن و چرك به مقنعه نرسد. ⁽⁵⁾روض الجنان: قُراد. ⁽⁶⁾۳۷۱. علامه شعرانى: كنه. ۷روض الجنان:و حلَِمَ الاَْ?يمُ اِذا وَقَعَ الْحَلَمُ فيهِ. ۸ ۳۷۲. علامه شعرانى: كرم افتاد در آن. ۹

.

. .

۲۲۶. «لِلَّذِينَ يُؤلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤ فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»

روض الجنان:... قَتاده گفت: «ايلاء» طلاق اهل جاهليّت باشد. سعيد مُسَيّب گفت: مِنْ ضِرار اَهْلِ الجَاهليّة بود... . ⁽¹⁾۳۷۳. علامه شعرانى: از آزار و لجاج مردم جاهليت بود. ⁽²⁾روض الجنان:... و هرگه كه إيلاءة براى صلاحى كند از* آنكه زن كودك را شير دهد تا حملى پيدا نشود كه شير زده گردد كودك. ⁽³⁾۳۷۴. علامه شعرانى: «از» در اينجا به معنى «من» تبيين در عربى است، يعنى صلاح عبارت از آن است كه زن كودكى را شير مى‌دهد و او ايلاء كند تا حمل پيدا نشود كه شير زن فاسد گردد. ⁽⁴⁾روض الجنان: وهُوَ قَوْلُهُ: «تَرَبُّصُ اَرْبَعَةِ اَشْهُرٍ» ، تا انديشه كند، يا طلاقش دهد، يا كفّارت سوگند بكند و با سر مقاربت شود. اگر امتناع كند از اين و از آن، حاكم او را حبس كند... ۵ . ۳۷۵. علامه شعرانى: چنان‌كه پيش از اين گفتيم، سوگند بر كار حرام صحيح نيست و مخالفت آن كفاره ندارد و اِضرار زنان با آنكه حرام است سوگند بر ترك مواقعت صحيح است و كفاره بايد داد و اين به دليل مستثنى است. ۶

.

۲۲۷. «وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ»

روض الجنان: طلاق بريده. ⁽¹⁾۳۷۶. علامه شعرانى: طلاق بريده، طلاق باين است؛ يعنى آنكه مرد حق رجوع ندارد. ⁽²⁾روض الجنان: «وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ» ؛ اگر عزم طلاق كنند، يعنى آنان كه ايلاء كرده باشند، و بعد العَزْمِ به‌نزديك ما باين نشود الاّ كه طلاق دهد او به صريح لفظ، به آن لغت كه زبان او باشد. ⁽³⁾۳۷۷. علامه شعرانى: الاّ آنكه در زبان فارسى لفظى كه صريح در طلاق باشد موجود نيست و الفاظى كه در ترجمه طلاق آورند كناياتى است اعم مانند يله ورها. و اگر گويد من به لفظ يله ورها قصد طلاق كردم باز كافى نيست؛ چون لفظ بايد به خود صريح باشد و كناياتى كه قصد طلاق از آن كند صحيح نباشد مانند سرحت و بتة و بتلة و طلاق جز به كلمه «هي طالق» محقّق نشود و در مطلّقة شبهه است. ⁽⁴⁾

۲۲۸. «وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ ... وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اللّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»

روض الجنان: «وَ الْمُطَلَّقاتُ» ؛ و رها كردگان، يُقالُ: طَلَّقْتُها فطَلقَتْ وطُلِقَتْ ايضاً. ⁽⁵⁾۳۷۸. علامه شعرانى: يعنى چنان‌كه «طلقت» از صيغه تفعيل به معنى طلاق دادن آمده است، «طلق» ثلاثى مجرد هم بايد به اين معنى آمده باشد، چون «طلقت» مجهول از آن استعمال شده است. ⁽⁶⁾روض الجنان: وطُلُوقُ الْبَعيرِ أنْ يَرْكَبَ رأسَهُ فلا يُمْنَعَ. ⁽⁷⁾۳۷۹. علامه شعرانى: طلوق به غير آن باشد كه رسن بينى از او بردارند و آزاد چرا كند. در لسان العرب گويد: ناقة طالق بلاخطام، وهي التي ترسل في الحى فترعى من جنابهم حيث شاءت لا تعقل. ⁽⁸⁾روض الجنان: وامّا آنكه حيض بيند، ولكن عادتى مستقيم ندارد و گاهى بيند و گاهى نبيند، او را مُسْترابه گويند، او را عِدّت به اَقْراء و شُهور باشد، هر دو را مراعات كند، اگر از آن روز كه شوهرش طلاق دهد سه ماه بگذرد سپيد پاكيزه، او از عِدّت بيرون آمده باشد، اگر سه ماه كم يك روز بگذرد، و روز آخرين خون بيند او را به أقراء عدّت بايد داشتن، آن يك حيض در شمار آرد و انتظار دوم كند تا تمامى نه ماه از روز طلاق... ⁽⁹⁾. ۳۸۰. علامه شعرانى: علت انتظار نه ماه آن است كه آبستنى او معلوم شود و اگر آبستن است به زادن عدّه او به سر آيد و اگر نيست سه ماه ديگر صبر كند كه مجموع يك سال شود، و اگر در اين مدت سه طهر بر او گذشته باشد عده او به سر آمده است و اگر در آن سه ماه آخر هيچ خون نبيند هم عدّه او گذشته است. و اگر نه سه طهر ديده و نه سه ماه آخر پاك بوده، به قول مصنف بايد سه ماه ديگر صبر كند كه مجموع پانزده ماه شود. پس در اين وقت البته يا سه طهر ديده يا سه ماه اخير به پاكى گذشته است و به هر حال عده او تمام شده است. پس به قول مصنف، سه ماه پاكى كه عدّه به آن تمام مى‌شود يا بايد متصل به طلاق باشد يا بعد از نه ماه انتظار. و محقق سبزوارى صاحب كفايه گويد: اتصال به طلاق شرط نيست و سه ماه پاكى مطلقا عدّه به سر مى‌آيد هر چند متصل به طلاق نباشد و آنكه نه ماه منتظر مانده است و معلوم گرديد آبستن نيست اگر سه ماه پاك بر او گذشته باشد در ضمن نه ماه، لازم نيست سه ماه ديگر علاوه كند، و زنى كه چهار ماه يا بيشتر يك بار خون مى‌بيند اگر پس از طلاق يك حيض ببيند و پس از آن سه ماه پاك بر او بگذرد عدّه او گذشته است. ⁽¹⁰⁾و آقا جمال خوانسارى در حاشيه شرح لمعه گويد: به ظاهر كلام فقها چنين زن بايد به سه طُهر عدّه گيرد هر چند چند سال بر او گذرد. و محقق و علامه و جماعتى گويند به همان طُهر بين دو حيض كه اقلاً سه ماه باشد و لو غير متصل به طلاق، عدّه مى‌گذرد. قول مصنف به احتياط نزديك‌تر و قول صاحب كفايه قوى‌تر است؛ چون در گذشتن عدّه نيت شرط نيست و آبستنى پس از نه ماه معلوم مى‌شود و عمده در اين مسأله آن است كه در قرآن عدّه سه ماه را براى زنى معين فرمود كه حيض نبيند: «فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللاّئِي لَمْ يَحِضْنَ» ⁽¹¹⁾. و آنكه يك بار حيض بيند و از او منقطع شود مشمول اين آيه نيست و شايد چنين زن هرگز سه قرء نبيند و تا ابد در عدّه بماند و اين خلاف اجماع است. ناچار علما به روايت سورة بن كليب و عمار ساباطى متمسّك گشته، گفتند عدّه براى استبراى رحم است تا معلوم شود آبستن نيست و اگر زن نه ماه يا يك سال منتظر ماند حال او معلوم گردد. ⁽¹²⁾روض الجنان: پرستار. ⁽¹³⁾۳۸۱. علامه شعرانى: پرستار، كنيز است. ⁽¹⁴⁾روض الجنان: و اگر مرد غايب باشد، و در غيبت زن را طلاق دهد، عدّت از آن روز باشد كه مرد او را طلاق داده باشد، و عدّت او به ماه باشد، سه ماه بنشيند. ⁽¹⁵⁾۳۸۲. علامه شعرانى: طلاق غايب اگر در حيض اتفاق افتد صحيح است و در آن صورت اگر حيض بيند به سه قرء و اگر نبيند سه ماه بايد عدّه نگهدارد. و شايد در عبارت كتاب سقط يا تصحيفى است؛ چون كسى نگويد عده غايب مطلقا به ماه باشد. ⁽¹⁶⁾روض الجنان: «وَ لِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ» ، يعنى در فضل، عبداللهِ عبّاس گفت: به آن مَهْر كه به او دهد، و مال كه نفقه كند بر او، و بعضى دگر گفتند: مرد مُفَضَّل است بر زن به عقل، و گفته‌اند: به ميراث. و قتاده گفت: به فرض جهاد بر مردان. ۱۷ ۳۸۳. علامه شعرانى: اين معنى در سورة النساء آيه ۳۸ هم آمده است: «الرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَى النِّساءِ...» . خداى تعالى در دو موضع به جمله اسميه فرمود، دلالت بر آن دارد كه طبيعت مرد بر زن برترى دارد و خداوند تشريعا هم حكمى مطابق تكوين فرمود. و اهل سياحت و تواريخ و سِيَر به ما خبر داده‌اند كه در اقوام وحشى مثل قبايل مراكز آفريقا كه مانند وحوش زندگى مى‌كنند و از خواصّ حيات انسانى بهره ندارند زنان بر مردان مقدمند، اما مردم متمدن كه به حيات انسانى آشنا شدند و به علوم و صنايع و تدبير و سياست پرداختند و زندگانى ايشان بر پايه عقل و تدبير قرار بگرفت طبعا مردان پيش‌تر افتادند؛ چون در صنعت و علم و تدبير به از زنان توانستند حوايج زندگانى انسانى را فراهم آرند از دو جهت: يكى طبى كه بدن مرد قوى‌تر است از زن و اندام او كامل‌تر و عقل معاش در بدن كامل كامل‌تر باشد، بلكه در ساير حيوانات هم بدن نر كامل‌تر است از ماده مانند طاوس نر از طاوس ماده و شير نر از شير ماده و خروس از مرغ و در جمال هم افزون است. و اگر قطع نظر از شهوت جنسى كنيم، پيرمرد سالم از پيرزن سالم شكيل‌تر است و مرد بدين مزيت بدنى در حيات انسانى مؤثرتر است. جهت دويم كسبى، آنكه زن دوره خوش از عمر خود را كه پس از ده سالگى است تا پنجاه در حمل و رضاع مى‌گذراند و در اين مدت نمى‌تواند به صنعت و كارهاى سنگين بپردازد و تجربه آموزد و تدبير سياست فرا گيرد. و اگر زنى در اين امور برآيد و شهرت يابد از وظيفه طبيعى زنانه باز مانده و اين گونه زنان انگشت شمارند. در روم و يونان و مصر و كلده و فرنگيان هم نسبت زنان عالمه و مدبره به مردان بسيار ناچيز است. پس حكمتى كه خداوند تعالى در قرآن كريم نسبت به برترى مردان فرمود متفرّع بر همان قاعده طبيعى و تكوينى است. ۱۸ روض الجنان: عمران بن حُصَيْن روايت كند كه: از رسول عليه‌السلام پرسيدم كه بر زنان جهاد باشد؟ گفت: بلى، جهاد ايشان غيرت بود كه با خود بر جهاد كنند و صبر كنند بر آن حميّتى كه ايشان را بود. ۱۹ ۳۸۴. علامه شعرانى: چون خداوند به مصلحتى تعدد زوجات را بر مردان روا شمرد و زن بر آن صبر كند ثواب جهاد دارد. از برترى مردان در بعضى احكام بر زنان ظلم لازم نمى‌آيد چنان‌كه از عكس آن نيز؛ چون ظلم آن است كه كمتر از استحقاق به كسى دهند، نبينى كه كودك صغير را از تصرف در مال خويش منع مى‌كنند و ظلم نيست بلكه صلاح و عدل است و عالم را بر جاهل ترجيح مى‌دهند و هنرمند را بر بى‌هنر و طبيب ماهر حاذق را بر مبتدى و معمار استاد را بر عامل جاهل و مزدها را مطابق هنر و شغل مى‌دهند و ظلم نباشد. اگر مرد را براى تحمل مشقت و نفقه دو برابر زن ارث دهند ظلمى به زن نشده؛ چون كه زن از كار معاف است و از نفقه دادن آزاد. و اگر نفقه زن را بر مرد قرار دهند هم ظلمى بر مرد نشده است؛ چون زن يا حمل دارد و يا رضاع، و ظلم است با پرورش بچه او را كار ديگر فرمودن و نفقه مرد را بر او نهادن. ۲۰

.

. .

. .

. .

. .

۲۲۹. «الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَ لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاّ أَنْ يَخافا أَلاّ يُقِيما حُدُودَ اللّهِ...»

روض الجنان: خداى تعالى بيان كرد كه طلاق مُنّت، امّا رجعى در شرع دو طلاق باشد، و مرد را با زن دو طريق است: امّا بداردش بِوَجْهٍ، وامّا رها كندش به شرع، قَوْلُهُ «وَ لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا» ؛ و حلال نباشد شما را كه چيزى به ايشان داده باشى بازگيرى از ايشان، چون ايشان را طلاق خواهى دادن از مهر و تحفه و هبه هديّة و عطيّة و لباس و حُلىّ و آنچه مانند اين بود. ⁽¹⁾۳۸۵. علامه شعرانى: آنچه مرد به زن دهد اگر عقد بر آن واقع باشد يا پس از عقد آن را مهر قرار دهند به او بايد داد و بى رضايت زن منع آن حلال نيست. اما آنچه به عنوان ديگر به زن دهند از تحفه و هديه و لباس و زن بپوشد يا تلف كند و عين مال باقى نباشد بر زن ضمان نيست چون مرد او را بر مال مسلّط گردانيده است بى عوض، و اگر عين مال باقى باشد خلاف است: بعض فقها گويند مانند ذى رحم رجوع در آن جايز نيست و بعضى گويند جايز است. ⁽²⁾روض الجنان: و به‌نزديك ما خُلع آن‌گاه بايد كردن كه زن گويد مرد را كه: من فرمان تو نبرم، هيچ حدّ تو به جاى نيارم، و از جنابت تو غسل نكنم، و پاى بيگانه‌اى بر فراش تو نهم. ⁽³⁾۳۸۶. علامه شعرانى: با كراهت زن مطلقا خلع جايز است و بهتر آن است كه تا ترس زنا نباشد خلع نكنند. ⁽⁴⁾روض الجنان: وفقها را در خُلع دو قول است: قولى آن است كه خُلع فسخى بود بى طلاق، و اين قول عبداللهِ عبّاس است و مذهب شافعى در قديم. و قول ديگر آنكه خُلع طلاقى باين باشد و اين مذهب ماست و مذهب شافعى در جديد. ⁽⁵⁾۳۸۷. علامه شعرانى: به مذهب ما خلع و مبارات طلاق است و از سه طلاق به شمار مى‌آيد و آنكه گفت به كلمه مختلعة تنها طلاق واقع نمى‌شود و بايد «أنتِ طالق» را بر آن افزود نه براى آن است كه خلع طلاق نيست شرعا بلكه براى آن گفت كه شايد لفظ خلع عرفا صريح در طلاق نباشد و گوينده مدعى شود من از آن قصد طلاق نكرده بودم. و از شيخ طوسى نقل كرده‌اند كه خلع طلاق نيست و به لفظ خلع فسخ واقع مى‌شود. ⁽⁶⁾

.

۲۳۰. «فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللّهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اللّهِ»

روض الجنان: ...چون در طلاق به دو بار رفته باشد، و سوم بر اين وجه با اِستِكْمال شرايط حاصل آيد، مرد را روا نبود كه با سر او شود تا او شوهرى ديگر نكند. ⁽¹⁾۳۸۸. علامه شعرانى: با سر او شدن و به سر او رفتن به معنى رجوع كردن است. ⁽²⁾روض الجنان: مجاهد گفت: مراد آن است كه اگر دانند كه نكاح آن نه بر تَدْليس است، و مراد به تَدْليس اينجا تحليل است، يعنى حِلَّه... ⁽³⁾. ۳۸۹. علامه شعرانى: «حِلَّه» لفظى است در آن عهد متداول بود مانند «أنزَلَهُ» و از آن عقد محلّل مى‌خواستند. مسلمانان خلاف كردند در نكاح محلّل به علت آنكه زن سه طلاقه وقتى بر شوهر اول حلال مى‌شود كه به قصد نكاح دايم زوجه ديگرى شود و آن شوهر به صرافت طبع زن را طلاق دهد. اما آن را كه به قصد حلال كردن عقد كنند البته نيت دوام ندارد و اگر از زن پرسند تو راضى هستى الى الابد زوجه محلّل باشى گويد راضى نيستم و اگر محلّل پس از عقد و مقاربت طلاق ندهد او را ملامت مى‌كنند كه خلاف عهد كرده و اگر نيت دوام داشته باشند بر محلّل ملامت روا نباشد، و آن عقد كه به لفظ گويند و معنى را قصد نكنند تدليس است و تدليس صحيح نيست. و حق آن است كه در ظاهر چون لفظ نكاح دلالت بر دوام كند عقد صحيح است و زن و محلّل خود مسؤول نيت خويشند اگر زن بينها و بين الله داند كه به نكاح دايم با محلّل راضى نبوده عقد باطل است و تحليل واقع نشده و اگر چنان داند كه به زوجيت محلّل راضى است عقد صحيح است و محلّل همچنين و آنكه به وكالت عقد كرده و طلاق داده است مسؤول صحت آن نيست. والعقود تابعةٌ لِلقُصود. ⁽⁴⁾

.

۲۳۱. «وَ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لا تَتَّخِذُوا آياتِ اللّهِ هُزُواً...»

روض الجنان:... و اين قول آن كس بود كه گويد: ثلاثٌ جدُّها جِدٌّ وهزْلُها جِدٌّ: النكاح و الطّلاقُ والْعِتاق. و اين به‌نزديك ما درست نيست، بل اين همه محتاج باشد به عزيمت و عقد نيّت، چه اگر اين معانى در حال سهو و نوم و سكر و جنون و احوالى كه در آن احوال از مرد درست نبود نيّت كردن در وجود آيد واقع نبود، و خبرى آوردند، و آن سه را پنج كردند به رجعت و نذر، و اين به‌نزديك ما درست نيست.* وطلاق بر وجهى نامشروع، طلاق بدعت باشد، و آنچه بدعت باشد واقع نبود به موقع صحّت. و كلبى گفت: مراد به آيات الله: است، «فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيح بِإِحْسانٍ» و اين نوعى تعذيب باشد**، و خداى تعالى نهى مى‌كند از اين. ⁽¹⁾۳۹۰. علامه شعرانى: * مگر آنكه لفظى از گوينده صادر گردد و امارتى كه دلالت بر هزل باشد از او معلوم نبود و خود دعوى كند لغو گفتم، از او مسموع نيست. ⁽²⁾۳۹۱. ** يعنى نگاهداشتن و رها كردن نوعى تعذيب است. ۳

.