روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 12

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

سورة النّحل

اشاره

بدان كه اين سورت مكّى است الّا قوله: وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ... ⁽¹⁾تا به آخر سورت.و صد و هژده ⁽²⁾آيت است،و دو هزار و هشتصد و چهل كلمت است،و هفت هزار و هفتصد ⁽³⁾و هفت حرف است.

و روايت است از ابو امامه از ابىّ كعب كه رسول-صلّى اللّه عليه و على آله ⁽⁴⁾گفت:هركه ⁽⁵⁾سورة النّحل بخواند،خداى تعالى او را حساب نكند بر ⁽⁶⁾نعمتى كه او را داده باشد ⁽⁷⁾در دنيا،و او را مزد آنان دهد كه به وقت مرگ وصيّت ⁽⁸⁾نكو كنند ⁽⁹⁾.

سوره النحل (16): آیات 1 تا 23

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ . أَتىٰ أَمْرُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالىٰ عَمّٰا يُشْرِكُونَ (1) يُنَزِّلُ اَلْمَلاٰئِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلىٰ مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاتَّقُونِ (2) خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعٰالىٰ عَمّٰا يُشْرِكُونَ (3) خَلَقَ اَلْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذٰا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (4) وَ اَلْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَكُمْ فِيهٰا دِفْءٌ وَ مَنٰافِعُ وَ مِنْهٰا تَأْكُلُونَ (5) وَ لَكُمْ فِيهٰا جَمٰالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَ حِينَ تَسْرَحُونَ (6) وَ تَحْمِلُ أَثْقٰالَكُمْ إِلىٰ بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بٰالِغِيهِ إِلاّٰ بِشِقِّ اَلْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (7) وَ اَلْخَيْلَ وَ اَلْبِغٰالَ وَ اَلْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهٰا وَ زِينَةً وَ يَخْلُقُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (8) وَ عَلَى اَللّٰهِ قَصْدُ اَلسَّبِيلِ وَ مِنْهٰا جٰائِرٌ وَ لَوْ شٰاءَ لَهَدٰاكُمْ أَجْمَعِينَ (9) هُوَ اَلَّذِي أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ (10) يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ اَلزَّرْعَ وَ اَلزَّيْتُونَ وَ اَلنَّخِيلَ وَ اَلْأَعْنٰابَ وَ مِنْ كُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (11) وَ سَخَّرَ لَكُمُ اَللَّيْلَ وَ اَلنَّهٰارَ وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ وَ اَلنُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيٰاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (12) وَ مٰا ذَرَأَ لَكُمْ فِي اَلْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (13) وَ هُوَ اَلَّذِي سَخَّرَ اَلْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَى اَلْفُلْكَ مَوٰاخِرَ فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (14) وَ أَلْقىٰ فِي اَلْأَرْضِ رَوٰاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَ أَنْهٰاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (15) وَ عَلاٰمٰاتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (16) أَ فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لاٰ يَخْلُقُ أَ فَلاٰ تَذَكَّرُونَ (17) وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اَللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ اَللّٰهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (18) وَ اَللّٰهُ يَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ (19) وَ اَلَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ لاٰ يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ (20) أَمْوٰاتٌ غَيْرُ أَحْيٰاءٍ وَ مٰا يَشْعُرُونَ أَيّٰانَ يُبْعَثُونَ (21) إِلٰهُكُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَالَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (22) لاٰ جَرَمَ أَنَّ اَللّٰهَ يَعْلَمُ مٰا يُسِرُّونَ وَ مٰا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لاٰ يُحِبُّ اَلْمُسْتَكْبِرِينَ (23)⁽¹⁰⁾

ترجمه

آمد فرمان خداى ⁽¹¹⁾،مشتابى به او،منزّه است او و بزرگوار ازآن كه ⁽¹²⁾با او انباز گيرند.

بفرستد فريشتگان را بر وحى ⁽¹⁾از فرمان او برآن كه ⁽²⁾خواهد از بندگان او كه آگاه كنى،نيست خداى مگر من،بترسيد ⁽³⁾از من.

بيافريد آسمانها ⁽⁴⁾و زمين ⁽⁵⁾به درستى،بزرگوار است ازآن كه با او انباز گيرند.

بيافريد آدمى را از آب،چون بنگرى او خصمى است روشن.

و چهارپا ⁽⁶⁾بيافريد براى شما در آن گرمايى هست و سود ⁽⁷⁾،و از آن مى خورى.

و شما راست در او ⁽⁸⁾نيكويى چون نماز شام بازآيى ⁽⁹⁾و چون آنگاه ⁽¹⁰⁾به چره برى.

و بر مى گيرد ⁽¹¹⁾بارهاى شما به شهرى كه نرسى ⁽¹²⁾به آنجا الّا به رنج تن ⁽¹³⁾، خداى شما مهربان و بخشاينده است.

[و زينة] ⁽¹⁴⁾،و اسپان و ستران ⁽¹⁵⁾و خران تا برنشينى ⁽¹⁶⁾[و براى آرايش] ⁽¹⁷⁾و بيافريند آنچه شما ندانى.

و بر خداست راستى راه و از آن باشد كه كژ بود اگر خواهد ره نمايد ⁽¹⁸⁾شما را همه ⁽¹⁹⁾.

او آن است كه فروفرستاد [از آسمان] ⁽¹⁾آبى،از اوست شراب خوردن ⁽²⁾را و از اوست درختان ⁽³⁾در او مى چرى ⁽⁴⁾.

مى روياند براى شما با آن ⁽⁵⁾كشت را و زيتون و درخت خرما ⁽⁶⁾و انگورها و از هر ميوه ها ⁽⁷⁾در آن ⁽⁸⁾دليلى است ⁽⁹⁾گروهى را كه انديشه كنند.

و مسخّر كرد ⁽¹⁰⁾براى شما شب و روزها را ⁽¹¹⁾و آفتاب و ماه و ستارگان مسخّر كرد ⁽¹²⁾به فرمان او،در آن دليلهايى است ⁽¹³⁾گروهى را كه دانند ⁽¹⁴⁾.

و آنچه بيافريد براى شما در زمين رنگارنگ گونه هاى آن ⁽¹⁵⁾،در آن دليلى ⁽¹⁶⁾است گروهى را كه انديشه كنند.

او آن است كه مسخّر كرد ⁽¹⁷⁾براى شما دريا را تا مى خورى ⁽¹⁸⁾از او گوشت تازه و بيرون مى آرى ⁽¹⁹⁾از او حلىّ ⁽²⁰⁾،

مى پوشى ⁽¹⁾آن را،و بينى كشتى ⁽²⁾را شكافده ⁽³⁾در او تا طلب كنى ⁽⁴⁾از روزى او ⁽⁵⁾تا همانا شما شكر كنى[84-پ].

و نشانها و به ستاره ايشان راه برند ⁽⁹⁾.

آن كس كه ⁽¹⁰⁾آفريند ⁽¹¹⁾چنان باشد كه نيافريند؟انديشه نمى كنى ⁽¹²⁾؟ و اگر بشمارى نعمت خداى نتوانى شمردن ⁽¹³⁾كه خداى آمرزنده و بخشاينده است.

و خدا ⁽¹⁴⁾داند آنچه پنهان دارى ⁽¹⁵⁾و آنچه آشكارا دارى ⁽¹⁶⁾.

و آنان كه مى خوانند ⁽¹⁷⁾از دون ⁽¹⁸⁾خداى نيافرينند چيزى را و ايشان را آفريده اند ⁽¹⁹⁾.

مردگان اند جز ⁽²⁰⁾زندگان و ندانند ⁽²¹⁾كه كى برانگيزند ⁽²²⁾ايشان را.

خداى شما ⁽¹⁾يك خداست و آنان كه ايمان نيارند ⁽²⁾به روز بازپسين ⁽³⁾دلهاى ايشان منكر ⁽⁴⁾است و ايشان متكبّرند.

حق است و درست ⁽⁵⁾كه خدا داند آنچه پنهان دارند و آنچه آشكارا دارند،او دوست ندارد متكبّران را.

قوله-عزّ و علا ⁽⁶⁾أَتىٰ أَمْرُ اللّٰهِ ،قتاده گفت:سورت مكّى است الى قوله:

وَ الَّذِينَ هٰاجَرُوا فِي اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا... ⁽⁷⁾،و بر قول ديگران ⁽⁸⁾اوّل سورت به مكّه فرود آمد،الى قوله: كُنْ فَيَكُونُ ⁽⁹⁾،و باقى به مدينه فرود آمد.

مجاهد گفت:اوّلش مكّى است و آخر مدنى.شعبى گفت:همه مكّى است، الّا ⁽¹⁰⁾قوله: وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ ⁽¹¹⁾.

حق تعالى گفت: أَتىٰ أَمْرُ اللّٰهِ ،آمد فرمان خداى.در اين فرمان خلاف كردند:

عبد اللّه عبّاس گفت،مراد قيامت است و گفت:سبب نزول آيت آن بود كه، چون خداى تعالى آيت فرستاد، اِقْتَرَبَتِ السّٰاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ⁽¹²⁾،كافران يكديگر را گفتند:محمّد مى گويد:قيامت نزديك رسيد اين كه مى كنى ⁽¹³⁾،دست بدارى ⁽¹⁴⁾تا بنگريم تا چه خواهد بودن!چون روزى چند ⁽¹⁵⁾برآمد اثرى نبود،با سركار خود شدند و گفتند ⁽¹⁶⁾:چيزى نمى بينيم ما از اين حديث.خداى تعالى آيت فرستاد كه: اِقْتَرَبَ لِلنّٰاسِ حِسٰابُهُمْ وَ هُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ ⁽¹⁷⁾،بترسيدند و روزى چند مترصّد مى بودند،چون چيزى نبود گفتند:اى محمّد!ما اثر نمى بينيم آن را كه مى گفتى،

خداى تعالى اين آيت فرستاد: أَتىٰ أَمْرُ اللّٰهِ فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ ،فرمان خداى آمد،يعنى ⁽¹⁾آن كه آيد ⁽²⁾و خواهد آمدن ⁽³⁾.و اگرچه لفظ ماضى است،مراد استقبال است و لكن ⁽⁴⁾براى آن كه لا محال خواهد بودن ⁽⁵⁾و زود خواهد بودن.حق تعالى گفت:فكأن قد ⁽⁶⁾، پندار ⁽⁷⁾كه حاصل آمد،چنان كه احوال قيامت بيشترين ⁽⁸⁾بر لفظ ماضى گفت،من قوله: وَ نٰادىٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ ⁽⁹⁾... ، وَ نٰادىٰ أَصْحٰابُ الْأَعْرٰافِ رِجٰالاً ⁽¹⁰⁾... و غير ذلك من الآيات.

راوى خبر گويد كه:چون اين آيت آمد،رسول-عليه السّلام-از جاى بجست مذعور و ترسيده و مردم سر سوى آسمان كردند و گمان چنان بردند كه قيامت همان ساعت ⁽¹¹⁾خواهد بودن تا جبريل گفت: فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ ،تعجيل مكنى ⁽¹²⁾آن را،مردم ساكن شدند،آنگه رسول-عليه السّلام-گفت:

بعثت أنا و السّاعة كهاتين و أشار باصبعيه ،گفت:مرا و قيامت را ⁽¹³⁾به يك جا فرستادند چنانكه اين دو انگشت ⁽¹⁴⁾به يك جا جااند.عبد اللّه عبّاس گفت:از اشراط و اعلام قيامت ⁽¹⁵⁾يكى بعثت رسول است تا در خبر است كه:چون جبريل از آسمان به زمين مى آمد به وحى بر رسول ما ⁽¹⁶⁾، فريشتگان آسمانها گفتند:

اللّه اكبر قد قامت السّاعة ،قيامت برخاست،يعنى نزديك شد.بعضى دگر از مفسران گفتند مراد به فرمان خداى عذاب به تيغ ⁽¹⁷⁾است،و اين جواب نضر بن الحارث بود[101-ر]چون گفت: اَللّٰهُمَّ إِنْ كٰانَ هٰذٰا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ ⁽¹⁸⁾-الآية.چون استعجال عذاب كرد خداى تعالى اين آيت فرستاد:

أَتىٰ أَمْرُ اللّٰهِ فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ، ،[فرمان خداى،يعنى عذاب خداى آمد تعجيل مكنى.

نضر بن حارث را روز بدر به صبر بكشتند،ضحّاك گفت:امر اللّه،احكام و حدود و فرائض است،و قوله: فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ ] ⁽¹⁾چنان است كه گفت: وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضىٰ ⁽²⁾إِلَيْكَ وَحْيُهُ ،و اين قول ضعيف است براى آن كه در هيچ خبر نيامد كه صحابه استعجال كردند به احكام شرع پيش آن كه ⁽³⁾فرود آمد ⁽⁴⁾.

امّا مستعجلان عذاب ⁽⁵⁾بسيار بودند. سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالىٰ عَمّٰا يُشْرِكُونَ ،منزّه است ⁽⁶⁾و متعالى ازآن كه به او ⁽⁷⁾شرك آرند.و تسبيح در لغت بر چهار قسمت ⁽⁸⁾آمد:

يكى به معنى تنزيه و تبعيد،مثل قوله: سُبْحٰانَ الَّذِي أَسْرىٰ بِعَبْدِهِ ⁽⁹⁾،و بيشتر لفظ «سبحان»بر اين معنى است،و على هذا قول الشاعر:

أقول لمّا جاءني ⁽¹⁰⁾فخره***سبحان من علقمة الفاخر

و دوم به معنى استثناء فى قوله: لَوْ لاٰ تُسَبِّحُونَ ⁽¹¹⁾،اى هلاّ يستثنون ⁽¹²⁾،و سه ام ⁽¹³⁾به معنى نماز،فى قوله: فَلَوْ لاٰ[أَنَّهُ] ⁽¹⁴⁾كٰانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ ⁽¹⁵⁾أى من المصلّين.و قوله: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى ⁽¹⁶⁾،و قوله: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ... ⁽¹⁷⁾،چهارم به معنى نور،چنان كه در حديث آمد:

لو لا سبحات وجهه ،اى نور وجهه.حمزه و كسائى خواندند.تشركون،به«تا»ى خطاب،حملا على قوله: فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ ،و باقى قرّاء به «يا».

يُنَزِّلُ الْمَلاٰئِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ ،عامّۀ قرّاء خواندند:«ينزّل»به ضمّ«يا»و كسر «زاء»من التّنزيل و اضافة الفعل إلى اللّه تعالى،و بيشتر مكّيان و بصريان به تخفيف

«زا»خواندند من الإنزال.و روح و كسائى و سهل خواندند:تنزّل الملائكة،به ضمّ «تا» ⁽¹⁾و فتح«زا»بر ⁽²⁾فعل مجهول و رفع الملائكة باسناد الفعل المجهول إليها.فروفرستند- فريشتگان را بِالرُّوحِ ،اى بالوحى ⁽³⁾.و براى آن وحى را روح خواند كه دلها به آن ⁽⁴⁾زنده شود،چنان كه تن به روح زنده شود.عطا گفت:به نبوّت،نظيره: يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلىٰ مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ⁽⁵⁾... ،قتاده گفت:مراد به روح رحمت است.

ابو عبيده گفت:بالرّوح،اى مع الرّوح،يعنى جبريل و«با»به معنى«مع»است. مِنْ أَمْرِهِ ،از فرمان او«من»به معنى ابتداى غايت است،يعنى نزول ايشان از فرمان خداى باشد، عَلىٰ مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ،بر آنكه خواهد از بندگانش و«من» ⁽⁶⁾به معنى تبيين است. أَنْ أَنْذِرُوا ،كه بترسانى. أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا ،خلقان را اعلام كنند كه جز من خدايى نيست،و محلّ«ان»مع الفعل،نصب است بنزع الخافض،و التقدير:

ينزّل الملائكة بأن انذروا انّه لا إله إلاّ انا،محلّه النّصب بوقوع الانذار عليه.«أن»با اسم ⁽⁷⁾و خبر در محلّ نصب است به آن كه مفعول إنذار است. فَاتَّقُونِ ،از من بترسى و از معاصى من اجتناب كنى. خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ ،كه او آفريد آسمان و زمين را بحق. تَعٰالىٰ عَمّٰا يُشْرِكُونَ ،او متعالى است ازآن كه با او شرك ⁽⁸⁾گويند.

حمزه و كسائى اين جا ⁽⁹⁾«تشركون»خواندند به«تا».

خَلَقَ الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ ،آدمى را بيافريد از آب،اين كه ⁽¹⁰⁾از ميان پشت و سينه بيرون آيد كه خداى ⁽¹¹⁾از او به عادت فرزند آفريند و هر آب ⁽¹²⁾اندك را به تازى نطفه خوانند ⁽¹³⁾و اشتقاق او من«نطف»إذا قطر باشد. فَإِذٰا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ ،اين«اذا» را اذاء مفاجات ⁽¹⁴⁾خوانند،كقولهم:فتحت الباب فاذا زيد بالباب،يعنى بس نبود

ميان آن كه ما آدمى را از آبى اندك مهين حقير بيافريديم كه نگاه كرد كه ⁽¹⁾خصمى جدل از ميان برون آمد.و خصيم،فعيل است به معنى مفاعل،كالأكيل و الجليس و النّديم و الصّديق.و قوله:«مبين»،أى ظاهر،من أبان اذا تبيّن.گفتند:آيت در ابىّ ابن خلف الجمحىّ آمد كه استخوان پوسيده[85-پ]گرفت و پيش رسول -عليه السّلام-آورد و آن را به دست بماليد تا خرد ⁽²⁾شد و بر باد داد،آنگه گفت:تو مى گويى كه اين زنده خواهد شدن ⁽³⁾؟خداى تعالى آيت فرستاد: أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذٰا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ ⁽⁴⁾در سورۀ يس تا به آخر سورت،و اين آيت نيز در اين قصّه آمد.

وَ الْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا ،و چهار پاى بيافريد براى شما از شتر و گاو و گوسپند. لَكُمْ فِيهٰا دِفْءٌ ،شما را در آن گرميى هست،يعنى در اصواف و اوبار و اشعار از چيزها كه از او ببافند پوشش را و لحاف را و جامه هايى كه شما را به زمستان گرم دارد وَ مَنٰافِعُ ،اى،و لكم فيها منافع،و شما را در اين چهار پايان ⁽⁵⁾نيز منافع است. وَ مِنْهٰا تَأْكُلُونَ ،و از آن گوشتشان مى خورى ⁽⁶⁾.

وَ لَكُمْ فِيهٰا جَمٰالٌ ،و شما را در آن جمالى هست، حِينَ تُرِيحُونَ ،آنگه كه نماز شام به خانه آرى. وَ حِينَ تَسْرَحُونَ ،و بامداد چون به چره برى،يعنى شما را بر ديگران به آن ⁽⁷⁾فخر است كه شما را گلّۀ شتر يا گاو يا گوسپند به چره روند بامداد ⁽⁸⁾،و شبانگاه با پيش شما آيند ⁽⁹⁾،يقال:أراح الماشية يريحها إذا رجع بها رواحا إلى مراجعها ⁽¹⁰⁾فراحت هى،و سرحها يسرحها إذا اذهب بها.و السّرح إذهابها إلى المرعى و السّروح ذهابها.«سرح»هم لازمست و هم متعدّى به مصدر فرق توان كرد ⁽¹¹⁾، كالرّجع و الرّجوع و النّشر و النّشور ⁽¹²⁾.

وَ تَحْمِلُ أَثْقٰالَكُمْ إِلىٰ بَلَدٍ ،و اين چهارپايان رخت و بنه و بار گران شما به شهرها برند ⁽¹⁾كه اگر ايشان نبودندى ⁽²⁾و شما را بايستى بردن نرسيدى به آنجا ⁽³⁾الّا به جهد و رنج تن،و الشّقّ،المشقّة.عكرمه گفت:مراد به شهر،مكّه است كه بر پشت چهارپايى نهاده است.آنجا زرع و نبات و ميوه نباشد.و شقّ الشّىء،نصفه.

و نيز آيت را بر اين معنى تفسير دادند،يعنى آن به شهر نرسى و إلاّ و نيمۀ ⁽⁴⁾قوّت شما برود.و شقّ بفتح الشّين مصدر،شققت الشّىء شقّا،و قيل:الشّقّ و الشّقّ،لغتان كالرّطل و الرّطل و الجصّ و الجصّ.و ينشد ⁽⁵⁾قول الشاعر بالفتح و الكسر:

[و ذي إبل يسعى و يحسبها له***أخي نصب من شقّها ⁽⁶⁾و دءوب] ⁽⁷⁾

إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ ، ⁽⁸⁾خداى تعالى بر شما مهربان و بخشاينده است بر شما ⁽⁹⁾كه اين همه حيوانات براى شما بيافريد تا اين رنجها بردارد از شما و شما را اين منافع باشد در او.

وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغٰالَ ،و اين نامى است جنس را نر و ماده و ساير انواع در او داخل باشند.و او را از لفظ او واحد ⁽¹⁰⁾نيست و چون لفظ واحد است جمعش كنند بر خيول، و مثله:الابل و الحمير و النّساء و البقر و الرّهط. وَ الْبِغٰالَ ،استران،جمع«بغل»باشد و«حمير»اسم جنس است،همچنين ⁽¹¹⁾خر را. لِتَرْكَبُوهٰا ،تا برنشينى،و نصب زِينَةً ⁽¹²⁾،بر مفعول له است،و نيز تا شما را زينتى باشد.بعضى فقها به اين آيت تمسّك كردند در تحريم گوشت اسپ و ستر ⁽¹³⁾و خر.و اين مذهب حكم است و مالك و ابو حنيفه و اصحابش.و گفتند خداى تعالى گفت:اين حيوانات ركوب و نشستن راست و آن كه در آيت اوّل گفت،خوردن راست.و اين درست نيايد ⁽¹⁴⁾براى آن كه اين دليل

الخطاب باشد و آن درست نيست ⁽¹⁾به نزديك محقّقان.و اما شافعى و اصحابش گفتند:

گوشت اسپ حلال است و روا باشد خوردن.و به نزديك ما گوشت اسپ مكروه است و گوشت خر مكروه تر و گوشت ستر از همه مكروه تر چه دليلى نيافتيم بر تحريم اين گوشتها،و اخبار متفاوت يافتيم بهرى متضمّن تحليل ⁽²⁾و بهرى متضمّن تحريم،عمل كرديم على الكراهة مراعاة الاخبار و جمعا بينها ⁽³⁾.

أمّا به نزديك فقها خلاف نيست ⁽⁴⁾در تحريم گوشت ستر و خر اهلى.[86-ر] وَ يَخْلُقُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ،خداى تعالى چيزهايى آفريند ⁽⁵⁾كه شما ندانى.بعضى مفسّران گفتند:مراد آن است كه در بهشت چيزهايى بيافريند كه شما ندانى و فهم و وهم شما برآن ⁽⁶⁾نرسد.

ممّا لا عين رأت و لا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر. قتاده گفت:مراد آن است كه در ميوه كرم آفريند و در جامه لنبك ⁽⁷⁾ازآنجا كه شما ندانى.ضحّاك گفت از عبد اللّه عبّاس كه مراد آن است كه:بر راست عرش جويى هست از نور چندان كه هفت آسمان و هفت زمين و هفت دريا،جبريل هروقت سحر در او شود و غسل كند نورش بر نور بيفزايد و جمالش بر جمال و عظمتش بر عظمت،آنگه خود را بيفشاند خداى تعالى به هر قطره اى كه از پر بيفگند هزار فريشته ⁽⁸⁾بيافريند كه از ايشان ⁽⁹⁾هفتاد هزار در بيت المعمور شوند و در خانۀ كعبه كه تا به روز قيامت نوبه ⁽¹⁰⁾با ايشان ⁽¹¹⁾نرسد.

وَ عَلَى اللّٰهِ قَصْدُ السَّبِيلِ ،بر خداست بيان راه ⁽¹²⁾كردن.و قصد،ره ⁽¹³⁾راست باشد

تشبيها بالقصد ⁽¹⁾الّذى هو واسطة الأمور بين الاسراف ⁽²⁾و التّقصير ⁽³⁾،همچنين راه راست كه ميانۀ دو بى راه ⁽⁴⁾باشد آن را قصد خواندند همانا اصل او از«قصد»بود كه فعل است براى آن كه قصد سالكان به آن باشد.پس قصد به معنى مقصود باشد،كالرضا ⁽⁵⁾بمعنى المرضيّ.و گفتند معنى آن است:و على اللّه القصد بكم الى الطّريق المستقيم،بر خداست كه شما را به ره حق رساند و ره راست به معنى لطف و بيان و آنچه مقدّمات تكليف باشد از اقدار ⁽⁶⁾و تمكين و ازاحت علّة و نصب ادلّه. وَ مِنْهٰا جٰائِرٌ ،و از راهها بعضى هست كه جائر است و از ره حق برگرديده.و«من»تبعيض راست.و قوله: جٰائِرٌ ،من باب:ليل نائم و نهار صائم باشد براى آن كه راه عدول نكند از استقامت،رونده عدول كند ⁽⁷⁾.و روا بود كه راه چون كژ باشد آن را جائر خوانند لأنّه يجور ⁽⁸⁾و يميل بصاحبه عن سنن الصّواب فهو إذا جائر بسالكه.بر اين وجه بر ظاهر خود باشد و از ظاهر عدول نبايد كردن ⁽⁹⁾.و سبيل مؤنث است در لغت و اهل حجاز ⁽¹⁰⁾گفته اند:لفظش واحد است و معنى جمع براى آن مؤنّث باشد و مراد«به قصد السّبيل»دين مسلمانى است،و مراد به«جائر»از او ⁽¹¹⁾جهودى و ترسايى و هرچه جز ره حق باشد از ملل كفر.

جابر عبد اللّه انصارى ⁽¹²⁾گفت:مراد به«قصد السّبيل»بيان شرايع است.عبد اللّه مبارك گفت:مراد سنّت است و به«جائر»مراد هوا ⁽¹³⁾و بدع.بيانه قوله: وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ ⁽¹⁴⁾-الآية.و در مصحف عبد اللّه هست:و منكم جائر،و اين قوّت آن قول باشد كه كلمت من باب:نهار ⁽¹⁵⁾صائم باشد. وَ لَوْ شٰاءَ لَهَدٰاكُمْ أَجْمَعِينَ ،

و اگر خداى خواهد همه را هدايت دهد.اين مشيّت قهر و جبر ⁽¹⁾است چنان كه بيان كرديم فى قوله: وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النّٰاسَ حَتّٰى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ ⁽²⁾.تو اكراه خواهى كردن ⁽³⁾اى محمد؟ يعنى إكراه نه كار تو است اكراه خداى تواند كردن و ⁽⁴⁾لكن نكند ازآنجا كه حكمت راه ندهد.و گفته است: لاٰ إِكْرٰاهَ فِي الدِّينِ ⁽⁵⁾...، و هر آيت كه مانند اين باشد ⁽⁶⁾تفسيرش ⁽⁷⁾اين باشد كه گفتيم من قوله: وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النّٰاسَ أُمَّةً وٰاحِدَةً ⁽⁸⁾.و قوله: وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَيْنٰا كُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا ⁽⁹⁾... ،براى آن كه ارادت اختيارى خود هست و كرده،امر ⁽¹⁰⁾موقوف نباشد بر شرطى.

قوله: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ،او آن خداست كه فرود آورد براى شما از آسمان آبى،يعنى آب باران، لَكُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ ،شما را از آن خورش است و از آن درختان شما را پرورش است بهرى ⁽¹¹⁾شرب شماست و بهرى شرب درختان شماست تا آن را به آب ⁽¹²⁾باران مى پرورد و بهرى از آن ميوه دار باشد و بهرى از آن براى هيزم ⁽¹³⁾.و در برگ او چهار پاى ⁽¹⁴⁾شما را[86-پ]علف است.

و قوله: فِيهِ تُسِيمُونَ ،اى ترعون أنعامكم.يقال:سامت السّائمة،اذا رعت و اسمتها انا ⁽¹⁵⁾إذا رعيتها.و«رعى»هم لازم است ⁽¹⁶⁾و هم متعدّى و«سوم»جز لازم نباشد.و قال الاعشى:

و متى ⁽¹⁷⁾القوم بالعماد إلى الرّزحى ⁽¹⁸⁾***و أعيا المسيم أين المساق ⁽¹⁹⁾

و اصل او ابعاد السّائمة ⁽¹⁾فى المرعى ⁽²⁾.و منه:السّوم فى البيع لارتفاع فى الثّمن و الزّيادة فيه.و منه

قوله-عليه السّلام: لا يدخلنّ أحدكم في سوم أخيه ،أى لا يزيد عليه فى الثّمن إذا أراد شراه ⁽³⁾.و منه قولهم ⁽⁴⁾:سامه الخسف إذا كلّفه لأنّه العلوّ و الشّطط.

يُنْبِتُ لَكُمْ ،مى روياند-على الحال-يا بروياند-بر استقبال ⁽⁵⁾براى شما.عامّۀ قرّا خواندند:ينبت،بالياء ⁽⁶⁾.و المعنى:ينبت اللّه.و عاصم به روايت مفضّل و حمّاد و يحيى:به«نون»خواندند.على إخبار اللّه عن نفسه. بِهِ، به آن،يعنى به آن آب باران.

اَلزَّرْعَ ،انواع كشت و زيتون و درختان خرما و انگور و از همۀ ميوه ها. إِنَّ فِي ذٰلِكَ ، در اين آياتى و علاماتى و دلالاتى هست[آنان را كه نظر و تفكّر كنند.

وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهٰارَ، و مسخّر بكرد براى شما شب و روز و آفتاب و ماه و ستارگان تا براى منافع شما مى گردد به علم او به مصالح شما.و قوله: مُسَخَّرٰاتٌ ،نصب بر حال است از مفعول.و حفص خواند عن عاصم:و النّجوم مسخّرات بأمره،بر ابتدا و خبر،و باقى قرّاء به نصب هر دو خواندند،عطفا ⁽⁷⁾على ما في قوله من: اَللَّيْلَ وَ النَّهٰارَ .

و التّسخير،التّذليل و منه السّخريّة لأنّ السّاخر يذلّل المسخور منه. إِنَّ فِي ذٰلِكَ ،در اين آياتى و دلالاتى هست] ⁽⁸⁾عاقلان را.

وَ مٰا ذَرَأَ لَكُمْ ،«ما»موصوله است و محلّ او نصب است،عطفا على قوله: وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهٰارَ و نيز مسخّر بكرد آنچه آفريد براى شما.و«الذّرء»،الخلق،يقال:

ذرأ اللّه الخلق و برأهم،اى خلقهم.و اصل كلمات اظهار الشّىء بالايجاد ⁽⁹⁾باشد،و منه،ملح ذرآنىّ،اذا كان ظاهر البياض: مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ،نصب او بر حال است از مفعول و رفع ⁽¹⁰⁾«الوانه»به مختلفا ⁽¹¹⁾است،لأنّ اسم ⁽¹²⁾الفاعل يعمل عمل الفعل.به الوان ⁽¹³⁾

و انواع مختلف كه يك با يك نماند.«الوان»شايد تا حمل كنند بر حقيقت و شايد تا حمل كنند بر انواع و شايد كه حمل كنند بر هر دو وجه به نزديك ما،چه لفظ به يك ⁽¹⁾عبارت توان كردن از دو معنى مختلف و از حقيقت و مجاز و اين مسأله اى است از اصول الفقه كه يعبّر باللّفظة الواحدة ⁽²⁾عن المعنيين المختلفين و عن الحقيقة و المجاز،كقولهم:إذا غاب الشّفق فصلّ العشاء الآخرة،و أراد الحمرة و البياض معا.

و إذا لمست جاريتك فأعد الطّهارة،و أراد باللّمس ⁽³⁾و الجماع معا. إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً ، در اين آيتى و علامتى هست گروهى را كه انديشه كنند.و قوله يَذَّكَّرُونَ اصله:

يتذكّرون،قلبت التّاء ذالا،ثمّ ادغمت فى الذّال.

وَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ ،او آن خداست كه مسخّر بكرد دريا را تا ازآنجا ⁽⁴⁾گوشت تازه مى خورى،مراد ماهى است.و از اين آيت نتوان دانستن ⁽⁵⁾كه هر ماهى كه در دريا باشد ⁽⁶⁾حلال است بل بيشتر انواع ماهى إمّا حرام است او مكروه است،و از ماهى حلال آن باشد كه فلوس دارد و آنچه بر او فلس ⁽⁷⁾نباشد نشايد خوردن.و طريا،به همز نشايد براى آن كه اصل او از طرو و طراوت ⁽⁸⁾است: وَ تَسْتَخْرِجُوا ،و نيز تا بيرون آرى از او يعنى از دريا، حِلْيَةً ،حليتى ⁽⁹⁾كه درپوشى از لؤلؤ و مرجان و انواع خرز كه از دريا برآرند.

يحيى بن اسماعيل گفت:مردى به نزديك باقر-عليه السّلام-آمد او را گفت:مرا بر حلىّ زنان زكات بايد دادن؟گفت:نه،هى كما قال اللّه تعالى: حِلْيَةً تَلْبَسُونَهٰا .

وَ تَرَى الْفُلْكَ مَوٰاخِرَ فِيهِ ،و كشتيها بينى در او مواخر.عبد اللّه عبّاس گفت:جوارى يعنى رونده.سعيد جبير گفت:معترضة،پديد آمده.قتاده و مقاتل گفتند:مقبلة و مدبرة،روى ها كرده ⁽¹⁰⁾بهرى،و بهرى پشت بركرده به يك بار.حسن بصرى

گفت:مواقر،گران بار.فرّاء و أخفش گفتند:شقّاقة ⁽¹⁾للماء بصدورها،به سينه آب مى شكافد ⁽²⁾،مجاهد گفت:مواخر،و دافع الرّياح ⁽³⁾و الرّياح ⁽⁴⁾لا تدفعها ⁽⁵⁾،او باد را دفع كند و باد او را دفع نكند.ابو عبيد ⁽⁶⁾گفت صوايح،آواز كنند،و مواخر،فواعل باشد، واحدتها ماخرة من المخر،و هو الدّفع و الشّقّ،و المخر صوت هبوب الرّيح ⁽⁷⁾إذا اشتدّ، و مخر الأرض،شقّها.و يقال:امتخرت الرّيح و تمخّرتها[87-ر]إذا نظرتها ⁽⁸⁾من أين تهبّ.و منه

الحديث: إذا أراد احدكم البول فليتمخّر الرّيح ،أى لينظر ⁽⁹⁾من أين مجراها ⁽¹⁰⁾و هبوبها فيستدبرها لئلاّ تردّ ⁽¹¹⁾عليه البول.و اصل كلمت دفع و شقّ است چنان كه گفتيم. وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ ،و نيز مسخّر بكرده است براى شما ⁽¹²⁾تا طلب كنى از فضل و نعمت او ⁽¹³⁾،يعنى طلب روزى كنى ⁽¹⁴⁾در او بر طريق ⁽¹⁵⁾تجارت.

وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ،و تا همانا شاكر باشى و شكر خداى كنى.

وَ أَلْقىٰ فِي الْأَرْضِ ،و از جملۀ نعمتهاى او بر شما آن است كه كوهها را بر زمين افگند تا زمين را چون ميخ باشد،و رواسى صفت محذوفى است،اى جبالا رواسى،من رست،اى ثبتت،واحدتها راسية. أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ ،أى لئلا تميد بكم.تا شما را بنخسپاند ⁽¹⁶⁾و ماد يميد،اى مال يميل.و مثله قوله: يُبَيِّنُ اللّٰهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا ⁽¹⁷⁾... ،و المعنى،لئلاّ تضلّوا،براى آن كه بيان براى نفى ضلال باشد،و فرّاء گفت در هر دو آيت كه معنى آن است كه:كراهة أن تميد بكم و كراهة أن تضلّوا ⁽¹⁸⁾، يعنى اين نكرد ⁽¹⁹⁾،كه نخواست تا ⁽²⁰⁾شما گمراه شوى يا زمين بگردد به شما.واصل

الميد،الحركة و الاضطراب و الانكفاء ⁽¹⁾.وهب منبّه گفت:خداى تعالى زمين بيافريد،مى جنبيد چنان كه كشتى باشد بر سر آب.فريشتگان گفتند:بار خدايا كس بر اين جا آرام نتواند گرفتن خداى تعالى در شب كوهها بيافريد و به ميخ ⁽²⁾زمين كرد و فريشتگان ندانند تا خداى تعالى كوه ⁽³⁾ازچه آفريد.

و روايت كرده اند از اميرالمؤمنين ⁽⁴⁾-عليه السّلام-كه او گفت:چون خداى تعالى زمين بيافريد ⁽⁵⁾آرام نمى گرفت گفت:بار خدايا بر من جماعتى را خواهى آفريدن كه تو را آزارند و معصيت كنند و پليديها به زمين ⁽⁶⁾اندازند،خداى تعالى كوهها بر او افگند تا موتّد ⁽⁷⁾شد.بعضى شما مى بينى و بعضى نمى بينى،و اين إمّا بر طريق مثل ⁽⁸⁾باشد و إمّا از گفتار ⁽⁹⁾فريشتگان كه بر زمين موكّل اند. وَ أَنْهٰاراً ،اى و جعل لكم أنهارا.

وَ سُبُلاً ،و براى شما راهها و جويها كرد،و نصب او بر فعل مقدّر باشد چنان كه گفتيم من قوله:و جعل،و معطوف نباشد على قوله: وَ أَلْقىٰ كه معنى ندارد،و مثله قول الشّاعر:

علّفتها ⁽¹⁰⁾تبنا و ماء باردا***

اى و سقيتها ماء باردا.و منه قول الشّاعر: ⁽¹¹⁾

تسمع في أجوافهنّ صردا***و في اليدين جسأة و نددا ⁽¹²⁾

اى،و ترى فى اليدين،براى آن كه درشتى دست و شكافهاى او مسموع ⁽¹³⁾نباشد مرئى باشد. لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ،تا باشد كه شما راه برى به مقاصدى كه شما را باشد.

وَ عَلاٰمٰاتٍ ،[اى،و جعل لكم علامات] ⁽¹⁴⁾،و شما را در زمين علاماتى و نشانى ⁽¹⁵⁾كرد از كوهها و جز كوهها كه شما راهها به آن بشناسى ⁽¹⁶⁾.بعضى مفسّران گفتند:اين-

جا كلام تمام است كه: وَ عَلاٰمٰاتٍ .آنگه ابتدا كرد و گفت: وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ ، و به ستاره ره برند ⁽¹⁾ايشان.و محمّد بن كعب و كلبى گفتند:اين همه يك حديث است و معنى ⁽²⁾آن است كه كوهها علامات روز باشد و ستاره علامات شب،مجاهد و ابراهيم گفتند:مراد به هر دو،نجوم است كه بهرى علامات اند و بهرى هدايت را شايند.سدّى گفت:مراد ثريّا و بنات النّعش است و فرقدين و جدى كه مردم به او راه برند و قبله بشناسند.قتاده گفت:خداى تعالى ستاره سه كار را آفريد:يكى از بهر زينت آسمان را،و دوم رجوم شياطين را،و سه ام ⁽³⁾علاماتى كه به او ⁽⁴⁾راه برند.هركه جز اين گويد براى خود گويد چيزى كه او را به آن علمى نباشد.

أَ فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لاٰ يَخْلُقُ ،آنگه ملامت كرد و توبيخ آنان را كه عبادت اصنام كردند،گفت:آن كه خالق باشد و قادر باشد بر خلق اشيا[87-پ]چونان باشد كه ⁽⁵⁾نيافريند ⁽⁶⁾و نتواند آفريدن. أَ فَلاٰ تَذَكَّرُونَ ،هيچ انديشه نكنى تا چگونه تسويت كنند ⁽⁷⁾ميان قادر و عاجز و عالم و جاهل و زنده و مرده؟و اين ⁽⁸⁾هر دو جمله را صورت استفهام است،و مراد تقريع و توبيخ،نظيره قوله: هٰذٰا خَلْقُ اللّٰهِ فَأَرُونِي مٰا ذٰا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ... ⁽⁹⁾،و قوله: أَرُونِي مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ ⁽¹⁰⁾.

آنگاه چون بسيارى نعمتهاى خود را تفصيل داد،بازنمود كه:نعمت او نه چندان است ⁽¹¹⁾كه حصر و حدّ ⁽¹²⁾باشد آن را و شمار به او رسد،گفت: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ،اگر خواهى تا نعمت خداى بشمارى و آن را در عدد آرى نتوانى چه آن نه چندان است كه محصور و معدود باشد ⁽¹³⁾.و اصل احصا،افعال باشد من الحصى كه سنگ ريزه است.آنگه معنى آن باشد كه:احصى،أى جعل مع ⁽¹⁴⁾الحصى،براى

آن كه آن كس كه چيزى شمارد كه به انگشت نداند گرفتن حساب ⁽¹⁾آن به حصى و سنگ ريزه نگاه دارد پس شايد كه من باب:احفرت زيدا بئرا باشد،اى جعل معه حصى،و شايد كه«الف»ازالت را باشد كه سنگ ريزۀ شمرده در دست به هر عدد مقصود يكى بيندازد من باب:عربت ⁽²⁾معدتها ⁽³⁾و اعربتها إذا ازلت فسادها،باشد.

وَ اللّٰهُ يَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ ،آنگه بر سبيل تهديد و وعيد گفت:خداى داند آنچه پوشيده دارى و آنچه آشكارا دارى.و اسرار و اعلان مصدر باشد و سرّ و علانيه اسم باشد،يعنى بر من پوشيده نيست ⁽⁴⁾احوال و اقوال شما آنچه در دل دارى و آنچه بر زبان رانى ⁽⁵⁾و آنچه در شب در ⁽⁶⁾پوشش كنى و آنچه به آشكارا كنى.و مثله قوله: سَوٰاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ ⁽⁷⁾-الآية.

وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ،يعقوب خواند و حفص عن عاصم و سهل و يحيى و عيسى ⁽⁸⁾:يدعون،بالياء خبرا عن الغائب،و دگر قرّا به«تا»ى خطاب.

آنگه حق تعالى به نوعى دگر تنبيه كرد،گفت:آنان را كه شما مى خوانى و مى پرستى خالق نه اند و هيچ نتوانند آفريدن و ايشان را آفريده اند.

أَمْوٰاتٌ ،آنگه آن را بند زد،گفت:مردگان اند و جمادات اند ⁽⁹⁾،آنگاه آن را بند ديگر زد،گفت: غَيْرُ أَحْيٰاءٍ ،زنده نيستند.و قوله: أَمْوٰاتٌ ،مرفوع است به خبر ابتداى محذوف،اى هم اموات،و غَيْرُ أَحْيٰاءٍ بر سبيل تأكيد است.و گفتند:مراد آن است كه مردگانى اند كه هرگز زنده نبوده اند.قوله: وَ مٰا يَشْعُرُونَ أَيّٰانَ يُبْعَثُونَ ،در او دو قول گفتند:يكى آن كه مراد اصنام اند يعنى اصنام ندانند كه ايشان را كى زنده كنند.آنگه از ايشان خبر چنان داد كه از عقلا،براى آن كه كفّار ايشان را به جارى مجراى عقلا كردند و علما،و آن را ⁽¹⁰⁾معبود ⁽¹¹⁾ساختند.و اين مسئله چند جايگاه ⁽¹²⁾

برفت.و قولى ديگر ⁽¹⁾آن كه ⁽²⁾مراد كافران اند،يعنى كافران ندانند كه ايشان را كى زنده خواهند كردن ⁽³⁾.و قول اول اولى تر است و قريب تر به معنى،براى آن كه تا چنان كه نفى حيات و قدرت كرد از ايشان،نفى علم كرده باشد تا تنبيه بود بر آنكه ايشان ⁽⁴⁾نه قادرند،نه عالم،نه حىّ،نه دانند ⁽⁵⁾كه مردگان را كى زنده خواهند كردن و أَيّٰانَ را معنى«متى»باشد.

إِلٰهُكُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ ،خداى شما يك خداست خلاف آن كه جمله فرق اهل باطل گفتند-على اختلاف أصنافهم:من الثّنويّة و النّصارى و المجوس و عبدة الأصنام و أصحاب الطبائع و غيرهم.

فَالَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ،آنان كه به قيامت ايمان ندارند دلهاى ايشان منكر است ⁽⁶⁾حق را و حق نمى شناسند ازآنجا كه نظر نمى كنند و انديشه ⁽⁷⁾نمى كنند.

و اضافت إنكار با دل كرد در آيت-و اگرچه فعل از جملۀ ايشان صادر باشد- ازآنجا كه محلّ فعل و آلت فعل اعنى إنكار،دل است و معانى را كه آلت در او دل باشد بر توسّع گويند از فعل دل است[88-ر] وَ هُمْ مُسْتَكْبِرُونَ ،و ايشان متعظّم و متكبّراند و مستنكف ازآن كه سر به حق فرود آرند.

لاٰ جَرَمَ ،اى حقّ و وجب،واجب است و درست كه خداى تعالى داند آنچه ايشان پنهان دارند و آنچه آشكارا دارند و خداى تعالى ⁽⁸⁾دوست ندارد متكبران را.و در كتب اوايل هست كه خداى تعالى گفت:

الكبرياء ردائي و العظمة إزاري فمن نازعني واحدا منهما ألقيته فى النّار ،كبريا رداى من است و عظمت إزار من،هركه منازعة كند با من در يكى از اين دوگانه ⁽⁹⁾او را در دوزخ افگنم ⁽¹⁰⁾.

سوره النحل (16): آیات 24 تا 40

اشاره

وَ إِذٰا قِيلَ لَهُمْ مٰا ذٰا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قٰالُوا أَسٰاطِيرُ اَلْأَوَّلِينَ (24) لِيَحْمِلُوا أَوْزٰارَهُمْ كٰامِلَةً يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ وَ مِنْ أَوْزٰارِ اَلَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلاٰ سٰاءَ مٰا يَزِرُونَ (25) قَدْ مَكَرَ اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اَللّٰهُ بُنْيٰانَهُمْ مِنَ اَلْقَوٰاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ اَلسَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ أَتٰاهُمُ اَلْعَذٰابُ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَشْعُرُونَ (26) ثُمَّ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ يُخْزِيهِمْ وَ يَقُولُ أَيْنَ شُرَكٰائِيَ اَلَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قٰالَ اَلَّذِينَ أُوتُوا اَلْعِلْمَ إِنَّ اَلْخِزْيَ اَلْيَوْمَ وَ اَلسُّوءَ عَلَى اَلْكٰافِرِينَ (27) اَلَّذِينَ تَتَوَفّٰاهُمُ اَلْمَلاٰئِكَةُ ظٰالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا اَلسَّلَمَ مٰا كُنّٰا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلىٰ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِيمٌ بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (28) فَادْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِينَ فِيهٰا فَلَبِئْسَ مَثْوَى اَلْمُتَكَبِّرِينَ (29) وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اِتَّقَوْا مٰا ذٰا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قٰالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هٰذِهِ اَلدُّنْيٰا حَسَنَةٌ وَ لَدٰارُ اَلْآخِرَةِ خَيْرٌ وَ لَنِعْمَ دٰارُ اَلْمُتَّقِينَ (30) جَنّٰاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهٰا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ لَهُمْ فِيهٰا مٰا يَشٰاؤُنَ كَذٰلِكَ يَجْزِي اَللّٰهُ اَلْمُتَّقِينَ (31) اَلَّذِينَ تَتَوَفّٰاهُمُ اَلْمَلاٰئِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلاٰمٌ عَلَيْكُمْ اُدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (32) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ تَأْتِيَهُمُ اَلْمَلاٰئِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذٰلِكَ فَعَلَ اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اَللّٰهُ وَ لٰكِنْ كٰانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (33) فَأَصٰابَهُمْ سَيِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا كٰانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (34) وَ قٰالَ اَلَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ مٰا عَبَدْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذٰلِكَ فَعَلَ اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى اَلرُّسُلِ إِلاَّ اَلْبَلاٰغُ اَلْمُبِينُ (35) وَ لَقَدْ بَعَثْنٰا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ وَ اِجْتَنِبُوا اَلطّٰاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اَللّٰهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ اَلضَّلاٰلَةُ فَسِيرُوا فِي اَلْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُكَذِّبِينَ (36) إِنْ تَحْرِصْ عَلىٰ هُدٰاهُمْ فَإِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِينَ (37) وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَيْمٰانِهِمْ لاٰ يَبْعَثُ اَللّٰهُ مَنْ يَمُوتُ بَلىٰ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ يَعْلَمُونَ (38) لِيُبَيِّنَ لَهُمُ اَلَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَ لِيَعْلَمَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كٰانُوا كٰاذِبِينَ (39) إِنَّمٰا قَوْلُنٰا لِشَيْءٍ إِذٰا أَرَدْنٰاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (40)

ترجمه

چون گويند ايشان را

چه فرستاد خداى شما؟گويند:فسانۀ پيشينگان ⁽¹⁾.

تا برگيرند گناهان ايشان تمام روز قيامت و از گناهان آنان كه ايشان را گمراه كردند بى دانشى،بد چيز است كه برمى گيرند! ⁽²⁾مكر كردند آنان كه پيش ⁽³⁾ايشان بودند قصد كرد خدا بناهاى ⁽⁴⁾ايشان از قاعده ها ⁽⁵⁾فروافتاد ⁽⁶⁾بر ايشان آسمانۀ خانه از بالاى ⁽⁷⁾ايشان و آمد به ايشان عذاب ازآنجا كه ندانستند ⁽⁸⁾.

پس روز قيامت ذليل كند ⁽⁹⁾ايشان را و گويند ⁽¹⁰⁾:كجااند آن انبازان من كه شما خلاف مى كردى در ايشان ⁽¹¹⁾؟گويند:آنان كه بدادند ايشان را علم كه عذاب امروز و بدى بر كافران است.

آنان كه جان بردارند ايشان را فريشتگان بيداد كنان بر خود ⁽¹²⁾،بينداختند دست به دادن نبوديم كه مى كرديم از بدى،بلى خداى داناست به آنچه شما مى كنى ⁽¹³⁾.

در روى در درهاى دوزخ،هميشه باشى در آنجا،بد جاى است ⁽¹⁴⁾متكبّران را.

گويند آنان را كه پرهيزگار بودند:چه

فرستاد خداى شما؟گويند ⁽¹⁾:نيكى،آنان را كه نيكوى كنند در اين دنيا نيكويى و سراى بازپسين بهتر است و نيك سراى است پرهيزكاران را.

بهشتهاى مقام ⁽²⁾مى روند در آنجا،مى رود از زير آن جويهايى ايشان راست در آنجا آنچه خواهند.هم چونين ⁽³⁾پا داشت كند خدا پرهيزكاران را.⁽⁴⁾آنان كه جان بردارند از ايشان فريشتگان پاكان،مى گويند:سلام باد بر شما ⁽⁵⁾!در روى ⁽⁶⁾در بهشت به آنچه شما كرده اى ⁽⁷⁾.

چشم مى دارند الا ⁽⁸⁾آن كه آيد به ايشان فريشتگان يا آيد فرمان خداى تو؟همچنين كردند آنان كه پيش ⁽⁹⁾ايشان بودند بيداد نكرد بر ايشان خداى و لكن بودند ايشان بر خود ⁽¹⁰⁾بيدادكنندگان.

برسد ⁽¹¹⁾به ايشان بديها آنچه كرده بودند و برسيد به ايشان آنچه بودند به آن فسوس دارنده ⁽¹²⁾.

گفتند آنان كه شرك آوردند:اگر خواهد ⁽¹³⁾خداى نپرستيدمانى ⁽¹⁴⁾از جز او ⁽¹⁵⁾از چيزى ما و نه پدران ما و حرام نكردمانى ⁽¹⁶⁾از دون او ⁽¹⁷⁾از چيزى هم چونين ⁽¹⁸⁾كردند كه از پيش ايشان بودند هست ⁽¹⁹⁾بر پيغامبران مگر رسانيدن روشن؟

[88-پ] ⁽¹⁾فرستاديم در هر گروهى رسول كه بپرستى خداى را و بپرخيزى ⁽²⁾از آنچه بدون او پرستند، ⁽³⁾از ايشان كس بود كه هدايت داد خدا،و از ايشان كس بود كه واجب شد بر او گمراهى، ⁽⁴⁾بروى در زمين ⁽⁵⁾بنگرى كه چگونه بود عاقبت دروغ دارندگان.

اگر حريص باشى بر ايمان ايشان،خداى ره ننمايد ⁽⁶⁾آن را كه گمراه كند ⁽⁷⁾و نيست ايشان را از يارانى.

سوگند خوردند ⁽⁸⁾به خدا غايت سوگندشان كه زنده نكند خداى آن را كه بميرد،بلى ⁽⁹⁾نويدى است بر او واجب و لكن بيشتر مردمان نمى دانند.

تا بيان كند براى ايشان آنچه خلاف كردند ⁽¹⁰⁾در او و تا بدانند آنان كه كافر شدند كه ايشان بودند دروغ زنان ⁽¹¹⁾.⁽¹²⁾گفتار ما چيزى را چون خواهيم آن را گوييم او را:باش ⁽¹³⁾،بباشد.

قوله تعالى: وَ إِذٰا قِيلَ لَهُمْ مٰا ذٰا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ ،حق تعالى در اين آيت بيان كرد كه چون گويند اين كافران را كه:اين چيست كه خداى شما فرستاده است،يعنى اين قرآن؟ايشان گويند:اين فسانۀ پيشينگان است.و اين براى آن گفتند كه از ⁽¹⁴⁾قرآن

بعضى قصص اوايل است،و خداى تعالى ⁽¹⁾اين قصص به نوعى از معجز فرستاد بيرون ⁽²⁾از مصلحت و لطف كه در او هست،براى آن كه ايشان عالم بودند به احوال رسول -عليه السّلام- ⁽³⁾و ولايت او در ميان ايشان بود و نشو و تربيت پيش ايشان بود و دانستند كه او هرگز پيش كسى نرفت كه قصّۀ اوايل داند و بر كسى نخواند و از ⁽⁴⁾كسى نشنيد و با استادى اختلاف ⁽⁵⁾نكرد در ⁽⁶⁾چيزى،ننوشت و نوشته اى بر نخواند آنگه همچنان كه در كتب ايشان بود از قرآن،بر ايشان مى خواند تا بدانند كه آنچه او مى گويد،از وحى مى گويد و الّا او غيب از كجا داند!آنچه او بر سبيل اظهار معجز ايراد مى كرد ⁽⁷⁾،ايشان بر سبيل طعن بازگفتند كه آنچه خداى بر محمّد فرستاد،نيست الّا فسانۀ پيشينگان.

و«اساطير»افاعيل باشد،من السّطر و هو الكتابة و واحدها ⁽⁸⁾اسطارة و اسطورة،و اين بناهاى ⁽⁹⁾مبالغت است يعنى آنچه اوايل نوشتند در كتابهاى ايشان. ⁽¹⁰⁾

لِيَحْمِلُوا أَوْزٰارَهُمْ كٰامِلَةً يَوْمَ الْقِيٰامَةِ ،اين«لام»صورت«لام»غرض دارد و به معنى«لام»عاقبت است بدان ⁽¹¹⁾وجه كه شرح داديم كه پنداريى ⁽¹²⁾غرض اين كافران آن بوده است تا حمل اوزار خود كنند و بعضى،اوزار آنان كه اتباع ايشان بودند از آن جدّ و استقصا و مبالغت كه مى كردند در اضلال ايشان و دعوت ايشان به اضلال.

و«أوزار»أثقال باشد واحدها وزر.آنگه گناهان را به آن تشبيه كرد ⁽¹³⁾.ازآنجا كه آن نيز بر گردن و پشت بار گران باشد و سلاح را از اين جا«أوزار الحرب»گويند،فى قوله: حَتّٰى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزٰارَهٰا ⁽¹⁴⁾... ،اى حتّى تضع اهل الحرب السّلاح.و قوله:

أَوْزٰارَهُمْ كٰامِلَةً ،نصب او بر حال است.و براى آن گفت:كاملة،كه وزر گناه ايشان و بار آن و وبال ⁽¹⁵⁾عقوبت آن بتمام و كمال بر ايشان باشد كه ايشان كرده اند

و از ايشان صادر بوده است بجميع وجوه و حقايق.قوله: وَ مِنْ أَوْزٰارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ ،«من»تبعيض راست و نيز بهرى اوزار و اثقال اتباع خود كه ايشان را اضلال مى كنند و با اضلال ⁽¹⁾مى خوانند اين جا براى آن بهرى گفت و در اوّل جمله كه اين جا ⁽²⁾بر داعيان به اضلال بيشتر از وبال دعوت نباشد وبال فعل بر فاعلان باشد بر حمل ⁽³⁾متبوعان اوزار أتباع بر سبيل توسّع و مجاز باشد و مراد حمل مثل اوزار ايشان باشد.

و مثل اين در معنى

قول النّبى-عليه السّلام: من سنّ سنّة حسنة فله أجرها و أجر من عمل بها[89-ر]إلى يوم القيامة من غير أن ينقص من أجره شىء،و من سنّ سنّة سيّئة فله وزرها و وزر من عمل بها إلى يوم القيامة من غير أن ينقص من وزره ⁽⁴⁾شىء ،هركه او سنّتى نيكو نهد مزد آن او را باشد و مزد آن كس كه برا عمل ⁽⁵⁾كند يعنى مثل مزد آن كه برآن عمل كند تا به روز قيامت بى آنكه از مزد او چيزى بكاهانند،و هركه سنّتى بد نهد وزر و وبال آن او را باشد و وزر و وبال آن كس كه برآن عمل كند،يعنى مثل وزر آن تا به روز قيامت بى آنكه از وزر و عقاب آن ⁽⁶⁾چيزى بكاهانند. أَلاٰ سٰاءَ مٰا يَزِرُونَ ،الا بد چيزى است آنچه ايشان حمل مى كنند،يعنى بد مى كنند آن اضلال كه مى كنند اتباع خود را و«ما»نكرۀ موصوفه است،و المعنى و التقدير:بئس شيئا!أى بئس الشّىء شيئا يحملونه ⁽⁷⁾.

قَدْ مَكَرَ ،آنگه حق تعالى گفت:مكر كردند آنان كه پيش ايشان بودند.و اصل «مكر»قتل باشد به حيله يا جهت مضرّت،و منه:امرأة ممكورة اذا كانت محكمة الخلق.

فَأَتَى اللّٰهُ بُنْيٰانَهُمْ مِنَ الْقَوٰاعِدِ ،حق تعالى به بنيان ايشان آمد يعنى قصد

كرد.«اتيان»اين جا به معنى قصد باشد ⁽¹⁾.حق تعالى بناهاى ايشان را قصد كرد از قاعدۀ خود و بيران ⁽²⁾كرد تا سقف و آسمانۀ خانه به سر ايشان فرود افتاد ⁽³⁾از بالا.سؤال كردند در مطاعن قرآن ⁽⁴⁾چون بگفت:

فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ ،آسمانه بر ايشان فرود افتاد ⁽⁵⁾، مِنْ فَوْقِهِمْ ، ⁽⁶⁾چه فايده باشد؟ و آسمانۀ خانه جز از جهت فوق نباشد پس اين چون حشوى است كه در تحت او معنى نيست.گوييم از اين چند جواب است ⁽⁷⁾گفتند اهل توحيد:يكى آن كه فايدۀ«من فوقهم»آن است كه سقف بيفتاد ⁽⁸⁾و ايشان در زير آن بودند براى آن كه روا باشد كه سقف فرود آيد ⁽⁹⁾و ايشان در زير ⁽¹⁰⁾نباشند،چنان كه يكى از ما گويد:خرّت ⁽¹¹⁾عليّ دارى،و اگرچه او در زير آن نباشد ⁽¹²⁾به معنى:فسد عليّ.پس اين فايده اى بزرگ باشد و معنيى ⁽¹³⁾كه اگر اين لفظ نبودى،مفهوم نشدى ⁽¹⁴⁾.و وجهى ديگر ⁽¹⁵⁾آن كه«على» به معنى«عن»آيد ⁽¹⁶⁾،اى عنهم،و المعنى:عن كفرهم و ضلالهم،چنان كه شاعر گفت ⁽¹⁷⁾:

أرمي عليها و هى ⁽¹⁸⁾فرع ⁽¹⁹⁾أجمع***و هى ثلاث أذرع و اصبع

«عليها»،اى عنها،لأنّ العرب يقول رميت ⁽²⁰⁾عن القوس و لا يقول رميت عليها، پس«على»به جاى«عن»بنهاد چون چنين باشد از كلمت«من فوقهم»چاره نباشد تا بدانند كه ايشان را اين عذاب به استحقاق بود.وجه سه ام ⁽²¹⁾آن است كه«على» به معنى«لام»است براى آن كه«لام»خلاف«على»باشد و نقيض او،و عرب

نقيض بر نقيض حمل كنند چنان كه نظير را بر نظير حمل كنند،يقول ⁽¹⁾:خرّ فلان لوجهه،اى على وجهه.قال اللّه تعالى: يَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً ⁽²⁾.و قال الطّرمّاح فى وصف ناقة: ⁽³⁾

كأنّ مخوّاها على ثفناتها***معرّس خمس وقعت للحناجر

اى على الحناجر،و هى عظام الصّدر.و عرب لفظ«على»در مثل اين مواضع در شرّ به كار دارند.يقولون:شهد عليه،و دعا عليه،و فسد عليه امره،و خرب عليه منزله.

و قيل عليه،اى كذب في حقّه،قال الشّاعر ⁽⁴⁾:

و لكن قد أتاني أنّ يحيى***يقال عليه في بقعاء ⁽⁵⁾شرّ

و اين طريقت بيان كرده ايم فى ⁽⁶⁾سورة البقرة،فى قوله: وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّيٰاطِينُ عَلىٰ مُلْكِ سُلَيْمٰانَ ⁽⁷⁾... ،وجه چهارم آن است كه براى تأكيد گفت و زيادت بيان،چنان كه: وَ لٰكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ ⁽⁸⁾،و دل جز در سينه نباشد-و اللّه اعلم بمراده. وَ أَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَشْعُرُونَ ،و عذاب از جايى به ايشان ⁽⁹⁾[89-پ]آمد كه ايشان ندانستند و گمان نبردند و توقّع نكردند.چنان كه در مثل گفته اند ⁽¹⁰⁾:من ما منه يؤتى الحذر،مرد حذركننده را ازآنجا گيرند كه ايمن باشد و ازآنجا كه حذر نكند. ثُمَّ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ يُخْزِيهِمْ ⁽¹¹⁾.آنگه حق تعالى گفت:اين كه در آيت اول رفت در دنياست پس از آن روز قيامت حق تعالى ايشان را به خزى و نكال كند و ايشان را ذليل و مهين كند. وَ يَقُولُ ،و گويد ايشان را: أَيْنَ شُرَكٰائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ ،كجااند آن شريكان من يعنى آن شريكانى كه با من بداشتى و در حقّ ايشان خصومت ⁽¹²⁾و مخالفت مى كردى چرا امروز حاضر نه اند ⁽¹³⁾تا از شما دفعى بكنند.و«مشاقّه»مخالفت باشد چنان كه تو در شقّى و نيمه اى باشى و خصمت

در شقّه اى ديگر ⁽¹⁾.و نافع خواند:«تشاقّون ⁽²⁾»به كسر«نون»على تقدير:تشاقّونني ⁽³⁾.

آنگه يك«نون»بيفگند براى تخفيف را و«يا»بيفگند اجتزاء ⁽⁴⁾بالكسرة عنه ⁽⁵⁾. قٰالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ ،عند اين حال ⁽⁶⁾عالمان گويند و آنان كه ايشان را علم داده باشند،يعنى پيغامبران و ائمّه و مؤمنان: إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ ،كه امروز عذاب و نكال و خزى و لعنت بر كافران خواهد بودن ⁽⁷⁾.

اَلَّذِينَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِكَةُ ،آنگه وصف كرد ايشان را گفت:آنان كه فريشتگان جان ايشان بردارند-و ايشان ظالم نفس خود باشند-و قوله: ظٰالِمِي أَنْفُسِهِمْ ،نصب او بر حال است از مفعول به ⁽⁸⁾. فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ،گردن بنهادند و تن بدادند و ذليل شدند و با مرگ حيلت نداشتند،جز آن كه گفتند: مٰا كُنّٰا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ ،[ما شركى نياورديم و بدى نكرديم و اين از آن جايهاست كه اضمار قول كردند در او،و التّقدير:

فالقوا السّلم و قالوا ما كنّا نعمل من سوء] ⁽⁹⁾،«ما»نفى است و كان براى آن آورد تا دليل كند كه فعل ماضى است و اين را ⁽¹⁰⁾حكايت حال ⁽¹¹⁾گويند يعنى ما بدكردار نبوديم،و المعنى:عندنا و في اعتقادنا و ظنّنا،تا جواب آنان ⁽¹²⁾باشد كه سؤال كنند و گويند:چه ⁽¹³⁾روا باشد كه عند ملاقات فريشتگان و اعلام مرگ كه وقت الجا باشد دروغ گويند؟ بَلىٰ إِنَّ اللّٰهَ عَلِيمٌ بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ،بلى خداى تعالى عالم است به آنچه شما كرده اى ⁽¹⁴⁾.

فَادْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ ،اين جا نيز ⁽¹⁵⁾قول مضمر است و التقدير:و قيل لهم ادخلوا،گويند ايشان را ⁽¹⁶⁾به درهاى دوزخ در شوى، خٰالِدِينَ فِيهٰا ،نصب او بر حال است. فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ ،بد جاى است متكبّران را دوزخ،مخصوص بالذّم

از كلام بيفگند لدلالة المعنى عليه،و التّقدير:بئس مثوى المتكبّرين جهنّم.

آنگه وصف متّقيان ⁽¹⁾و حكايت كلام ايشان كرد ⁽²⁾چون پرسيدند ايشان را كه خداى ⁽³⁾چه فرستاده است ⁽⁴⁾،يعنى در كتاب خداى ⁽⁵⁾چه گويى؟ قٰالُوا خَيْراً ،گفتند:

خير و نيكى،و نصب او بر فعلى مقدّر است يعنى،أنزل ربّنا ⁽⁶⁾خيرا.و دقصّۀ ⁽⁷⁾اوّل ما بعد قول رفع آورد من قوله: أَسٰاطِيرُ الْأَوَّلِينَ ،أى هى اساطير الأوّلين،چه مؤمنان مقرّ بودند به نزول ⁽⁸⁾و كافران مقرّ نبودند بل گفتند:منزل نيست از آسمان،چه اساطير اوّلينان است و اساطير منزل نباشد.

سيبويه گفت:در رفع ⁽⁹⁾كه«ذا»به معنى«الّذى»است و«ما»استفهامى است،اى ما الّذى انزل ربّكم؟قالوا اساطير ⁽¹⁰⁾على تقدير:هو اساطير.و در دوم ⁽¹¹⁾«ذا»و«ما» ⁽¹²⁾به منزلت يك ⁽¹³⁾اسم است،و التقدير:أىّ شىء انزل ربّكم؟قالوا:

خيرا،على تقدير:انزل خيرا،پس در اوّل بدل مرفوع است و در دوم بدل منصوب ⁽¹⁴⁾، هر دو قول نكوست ⁽¹⁵⁾.

آنگه حق تعالى حكايت ⁽¹⁶⁾كرد و در كلامى گرفت مستأنف ⁽¹⁷⁾: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هٰذِهِ الدُّنْيٰا حَسَنَةٌ ،آن را كه ⁽¹⁸⁾نيكوى كند ⁽¹⁹⁾در اين سراى دنيا نيكوى باشد ايشان را، وَ لَدٰارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ ،و سراى آخرت بهتر باشد ايشان را يعنى در هر دو سراى نيكوكاران را نيك ⁽²⁰⁾باشد[90-ر]جز كه در آخرت بهتر باشد ⁽²¹⁾ايشان را.

آنگه گفت: وَ لَنِعْمَ دٰارُ الْمُتَّقِينَ ،و مخصوص بالمدح بيفگند از كلام،لدلالة المعنى عليه،و التّقدير:و لنعم دار المتّقين الجنّة،چنان كه مقدّر است آنجا كه:و لبئس مثوى المتكبّرين النّار ⁽¹⁾،و نيك سراست ⁽²⁾متّقيان و پرهيزكاران را بهشت.

آنگه وصف كرد آن بهشت را گفت: جَنّٰاتُ عَدْنٍ ،و رفع او بر بدل دٰارُ الْمُتَّقِينَ ،است،و روا بود كه مخصوص بالمدح او باشد چنان كه نعم عون الرّجل غلام زيد.

بهشتهاى مقام،و«عدن»اقامت باشد يقال:عدن بالمكان اذا اقام به، يَدْخُلُونَهٰا ، كه اين ⁽³⁾پرهيزكاران در آنجا شوند.و از صفت او آن است كه از زير ⁽⁴⁾درختان او جويها مى رود. لَهُمْ فِيهٰا مٰا يَشٰاؤُنَ ،ايشان را باشد در آنجا هرچه خواهند، كقوله تعالى:لكم فِيهٰا مٰا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ . ⁽⁵⁾كَذٰلِكَ يَجْزِي اللّٰهُ الْمُتَّقِينَ ،چنين پاداشت دهد خداى متّقيان را.

اَلَّذِينَ ،محلّ او نصب است بر صفت ⁽⁶⁾متّقيان آنان كه فريشتگان جان ايشان بردارند طَيِّبِينَ ،در آن حال كه ايشان پاكيزه باشند و نصب او بر حال است از مفعول: يَقُولُونَ ،گويند فريشتگان ايشان را كه:سلام بر شما باد!در بهشت شوى به آنچه ⁽⁷⁾كرده اى از ايمان و عمل صالح.و در هر دو ⁽⁸⁾دليل است بر آنكه جزا و ثواب ⁽⁹⁾و عقاب بر عمل است ⁽¹⁰⁾،في قوله: بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ، جماعتى مفسّران گفتند:سبب نزول آيت ⁽¹¹⁾آن بود كه مشركان عرب در ايّام موسم مردان را بر راهها نشانده بودندى ⁽¹²⁾تا مردمانى كه از احياى ⁽¹³⁾عرب آمدندى ايشان را تنفير ⁽¹⁴⁾افگندندى از رسول-عليه السلام-پس چون ايشان گفتندى ⁽¹⁵⁾كفّار مكّه را كه: مٰا ذٰا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ؟ ،ايشان گفتندى: أَسٰاطِيرُ الْأَوَّلِينَ ،و چون به مكّه آمدندى و ⁽¹⁶⁾

از صحابۀ رسول ⁽¹⁾پرسيدندى كه: مٰا ذٰا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ؟قٰالُوا خَيْراً ⁽²⁾،گفتندى: خَيْراً .

آنگه حق تعالى در اين آيات ذكر هر دو گروه كرد ⁽³⁾و ذكر حيات و ممات و منقلب و بازگشتن ايشان ⁽⁴⁾الى قوله: طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلاٰمٌ عَلَيْكُمْ .محمّد بن كعب القرظىّ گفت:چون جان مؤمن ⁽⁵⁾به حنجر ⁽⁶⁾رسد و كار بر او سخت شود،فريشته اى بيايد و گويد:السّلام عليك ⁽⁷⁾يا ولىّ اللّه،سلام بر تو اى دوست خداى!خدايت سلام مى كند و بشارت باد تو را به بهشت.

آنگه حق تعالى با حديث كفّار شد و توبيخ ايشان گفت: هَلْ يَنْظُرُونَ ، و المعنى:هل ينتظرون؟و اين«نظر»اين جا به معنى انتظار است چه گوش مى دارند ⁽⁸⁾اين كافران إلاّ آن كه فريشتگان به ايشان ⁽⁹⁾آيند،در او چند قول گفتند:

يكى آن كه به انزال عذاب بر ايشان.قول ديگر به قبض ارواح ايشان.قول ديگر ⁽¹⁰⁾برحسب ⁽¹¹⁾اقتراح ايشان كه ايشان گفتند:لو ما تأتينا بالملائكة ان كنت من الصّادقين.قول ديگر ⁽¹²⁾على سبيل الاستعظام و الاحالة ⁽¹³⁾،كما قال تعالى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللّٰهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ وَ الْمَلاٰئِكَةُ... ⁽¹⁴⁾،و اين طريقه ⁽¹⁵⁾بيان كرده ايم ⁽¹⁶⁾به استقصا در ⁽¹⁷⁾سورة البقرة،در اين آيت همچنان باشد. أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ ،يا ⁽¹⁸⁾فرمان خداى تو آيد،يعنى روز ⁽¹⁹⁾قيامت.حق تعالى گفت: كَذٰلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ،آن كافران كه پيش اينان ⁽²⁰⁾بودند همچنين كردند ⁽²¹⁾يعنى

اين كافران در اين كفر آوردن ⁽¹⁾و اقتراح محال كردن ⁽²⁾با يكديگر مانند،نظيره قوله:

كَذٰلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ... ⁽³⁾.و قوله: كَذٰلِكَ قٰالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشٰابَهَتْ قُلُوبُهُمْ... ⁽⁴⁾،آنگه گفت:خداى تعالى بر ايشان ظلم نكرد- تعالى علوّا كبيرا ⁽⁵⁾،و لكن ايشان بر خود ظلم كردند ⁽⁶⁾به ترك نظر و تفكّر و كفران نعمت و اختيار كفر بر ايمان[90-پ]و ضلال بر هدى.

فَأَصٰابَهُمْ سَيِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا ،به ايشان رسيد بدى آنچه كردند[يعنى عقاب آنچه كردند] ⁽⁷⁾و مراد به سيّئه اين جا عذاب است،نظيره قوله: وَ جَزٰاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهٰا... ⁽⁸⁾،سيّئة اوّل معصيت است و دوم عقوبت ⁽⁹⁾، وَ حٰاقَ بِهِمْ ،و فرود آمد و در رسيد به ايشان جز[ا] ⁽¹⁰⁾و وبال آن ⁽¹¹⁾استهزا كه مى كردند.

وَ قٰالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا ،حق تعالى در اين آيت بيان كرد كه مشركان جبر ⁽¹²⁾چگونه گفتند مشرك كه جبر گويد-مع كفره-قدرىّ باشد،گفتند:اگر خداى خواستى ما نپرستيد مانى بدون او هيچ چيز را يعنى معبودى ديگر نگرفتمانى جز او،نه ما و نه پدران ما و حرام نكردمانى ⁽¹³⁾آنچه كرديم از بحيره ⁽¹⁴⁾و سايبه و وصيله و حام.

حق تعالى گفت: كَذٰلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ،همچنين كردند آنان كه پيش اينان ⁽¹⁵⁾بودند.آنگه گفت:در اين كه ايشان كردند و گفتند خداى را هيچ ⁽¹⁶⁾صنع نيست و پيغامبر ⁽¹⁷⁾او را هيچ تقصير ⁽¹⁸⁾نيست،بر پيغامبران چه باشد مگر بلاغى روشن كه برسانند آنچه خداى فرموده باشد ايشان را؟

وَ لَقَدْ بَعَثْنٰا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً ،حق تعالى گفت:من در هر امّتى ⁽¹⁾و گروهى و قرنى و جماعتى پيغامبرى فرستادم از ايشان ⁽²⁾، أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ،أى بأن اعبدوا اللّه به آن كه خداى پرستى.و گفتند،معنى آن است:فقالوا و أمروا أن اعبدوا،گفتند قوم خود را كه:خداى را پرستى.در وجه اوّل«با» ⁽³⁾محذوف است و در وجه دوم قول،لدلالة الكلام عليه،و از طاغوت بپرخيزى ⁽⁴⁾و طاعت ⁽⁵⁾هرچه بدون ⁽⁶⁾خداى آن را پرستند. ⁽⁷⁾و گفته اند:فعلوت باشد من الطغيان. فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللّٰهُ :بهرى از آن امّتان آن بودند كه خداى ايشان را هدايت داد ⁽⁸⁾به الطاف و تمكين و مقرّبات و مسهّلات ايمان تا ايمان آوردند و اختيار طاعت كردند و مستحقّ ثواب شدند،و بهرى آن بودند كه بر كفر اصرار كردند تا عذاب بر ايشان واجب شد،و ضلالت ⁽⁹⁾اين جا ⁽¹⁰⁾مراد ضلال ⁽¹¹⁾باشد از ره ⁽¹²⁾بهشت،و روا باشد كه خبر باشد ⁽¹³⁾ازآن كه ايشان ايمان نخواهند آوردن و بر كفر خواهند مردن ⁽¹⁴⁾عبارت از اين معنى به لفظ حَقَّتْ گفت ⁽¹⁵⁾، اى وجبت.آنگه گفت:بروى در زمين و بنگرى تا چگونه بود عاقبت كار آن مكذّبانى ⁽¹⁶⁾كه پيغامبران را تكذيب كردند و به دروغ داشتند.

إِنْ تَحْرِصْ عَلىٰ هُدٰاهُمْ ،آنگه خطاب كرد با رسول و گفت:اگرچه تو حريصى ⁽¹⁷⁾بر ايمان ايشان، فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ ،كار در حرص ⁽¹⁸⁾تو بسته نيست خداى هدايت نكند آن را كه ⁽¹⁹⁾گمراه باشد،يعنى الطافى كه با مؤمنان كند با كافران نكند ازآنجا كه داند ايشان را لطف نباشد.و وجهى دگر ⁽²⁰⁾آن كه حكم

نكند به هدايت آن كس كه حكم كرده باشد به ضلال او.و وجهى ديگر آن كه هدايت نكند ⁽¹⁾اهل دوزخ را به ره بهشت ⁽²⁾.كوفيان خواندند: فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَهْدِي ،به فتح«يا»و كسر«دال»على إضافة الفعل إلى اسم اللّه ⁽³⁾،و باقى قرّا خواندند:

لا يهدى،به ضمّ«يا»و فتح دال بر فعل مجهول،و بر اين قرائت معنى آن بود كه:انّ اللّه لا يهدى من يضلّه،على تقدير:لا يهدى مضلّه،يعنى آن را كه خدا اضلال كند-برآن معنى كه گفتيم-كس او را هدايت نتواند كردن ⁽⁴⁾-خلافا على اللّه-و خلاف نكردند در«يضلّ»كه«يا»مضموم است و«ضاد»مكسور،من الاضلال،و تقدير اعراب او اين است:فانّ اللّه مضلّه غير مهدىّ ⁽⁵⁾بر آنكه«اللّه»مبتدا باشد و «مضلّ»مبتداى دوم و«غير مهدىّ ⁽⁶⁾»خبر مبتداى دوم،و مثال او اين بود كه:إنّ زيدا لا يضرب من مكرمه ⁽⁷⁾[91-ر]على تقدير:إن زيدا غير مضروب ⁽⁸⁾من مكرمه ⁽⁹⁾. وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِينَ ،و ايشان را هيچ يارى و ناصرى نباشد ⁽¹⁰⁾،«ما»نفى است و «من»زيادة جاءت لتأكيد النّفى.

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَيْمٰانِهِمْ لاٰ يَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ يَمُوتُ ،ابو العاليه گفت:سبب نزول آيت آن بود كه مردى مسلمان را بر مردى مشرك دينى بود با هم گفتگوى ⁽¹¹⁾كردند.مسلمان گفت:به آن خداى كه خلقان را زنده كند پس از مرگ كه چنين و چنين كنم.مشرك گفت:تو اميد مى دارى ⁽¹²⁾كه پس از ⁽¹³⁾مرگ كسى زنده خواهد شدن ⁽¹⁴⁾آنگه سوگند ⁽¹⁵⁾خورد مغلّظ به خداى كه ⁽¹⁶⁾هيچ مرده زنده نشود ⁽¹⁷⁾.خداى تعالى

اين آيت فرستاد ⁽¹⁾،گفت:سوگند خوردند به خداى، جَهْدَ أَيْمٰانِهِمْ ،غايت سوگندشان.و نصب او بر مصدرى باشد لا من لفظ الفعل،و مثله:أرسلها العراك، اى ارسل الابل معترك ⁽²⁾العراك.حق تعالى گفت: بَلىٰ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا ،نصب او بر مصدرى است محذوف الفعل،و التقدير:بلى وعد اللّه وعدا واجبا،بلى خداى وعده داد وعدۀ واجب بر او،و لكن ⁽³⁾بيشترينۀ ⁽⁴⁾مردم ندانند.و روا بود كه نصب او بر مفعول له باشد،و التقدير:بلى يبعثهم لوعد وعدهم بالبعث.و در خبر هست ⁽⁵⁾كه خداى تعالى گفت:

كذّبنى ابن آدم و لم يكن له ان يكذّبني،و شتمنى و لم ينبغ ⁽⁶⁾له أن ⁽⁷⁾يشتمنى ،گفت فرزند آدم مرا به دروغ داشت،و او را نبود كه مرا به دروغ دارد،و مرا دشنام داد،و نشايد او را كه مرا دشنام دهد.امّا تكذيب او مرا اين است ⁽⁸⁾كه سوگند خورد كه:من مردگان را زنده نخواهم كردن فى قوله: وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَيْمٰانِهِمْ لاٰ يَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ يَمُوتُ ،و امّا شتم او مراد آن است ⁽⁹⁾كه گفت: اِتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً... ⁽¹⁰⁾،خداى فرزند گرفت،و انا الواحد الصّمد لم الد و لم اولد و لم اكن لى ⁽¹¹⁾كفوا أحد.

قوله: لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ ،اين«لام»تعلّق دارد به فعلى كه بَلىٰ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا ،بر وى دليل است ⁽¹²⁾،و التقدير:و اقسموا باللّه جهد ايمانهم لا يبعث اللّه من يموت بلى ليبعثنّ وعدا عليه حقا ليبيّن.گفت كافران گفتند:خداى مردگان را زنده نكند؟جواب داد كه:بلى زنده كند ايشان را تا بيان كند براى ايشان آنچه ايشان در آن خلاف كردند ⁽¹³⁾، وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا ،و نيز تا بدانند كافران كه ايشان

دروغزن بودند در آن دعوى كه كردند و سوگند كه خوردند فى قولهم: لاٰ يَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ يَمُوتُ .

إِنَّمٰا قَوْلُنٰا لِشَيْءٍ ،-الآية،معنى آيت آن است كه ما چون خواهيم كه چيزى ⁽¹⁾كنيم از احياء موتى و جز آن،مرا ⁽²⁾رنجى نرسد و مشقّتى نباشد،از طريق مثل بيش از آن نباشد كه گويد ⁽³⁾: كُنْ ،بباش،بباشد.و اين بر سبيل تقريب است به خاطر ما و بر طريق تشبيه،چون ⁽⁴⁾يكى از ما چون كارى مأمور به حاصل آيد هم چونين ⁽⁵⁾كارى خواهد بفرمايد به لفظ امر و عقيب آن مأمور به حاصل آيد هم چونين ⁽⁶⁾عقيب ⁽⁷⁾ارادت او مراد حاصل آيد چون از فعل او باشد و اين بيان كه كرديم ⁽⁸⁾باطل شود ⁽⁹⁾.طاعنانى ⁽¹⁰⁾كه طعن زدند و گفتند از دو بيرون نباشد يا مقدور را در حال عدم گويد: كُنْ ،يا در حال وجود،اگر در حال وجود گويد ⁽¹¹⁾، موجود را گفتن ⁽¹²⁾بباش وجهى ندارد،و اگر معدوم باشد ⁽¹³⁾خطاب حكيم با معدوم نيكو نباشد ⁽¹⁴⁾،جواب آن است كه گفتيم اين نه بر سبيل حقيقت است بر توسّع و مجاز و تشبيه است.و بعضى متكلمان محقّق ⁽¹⁵⁾از اصحاب اشعرى به اين آيت تمسّك كردند و استدلال كردند به او بر قدم قرآن،و گفتند:چون خداى تعالى خلق كه آفريند و فعل كه كند به اين قول كند كه: كُنْ ،اگر اين كلام محدث باشد آن را ⁽¹⁶⁾نيز كلامى و قولى بايد و آن ⁽¹⁷⁾قول را نيز قولى-حتّى يؤدّى الى ما لا يتناهى-پس بايد تا فعل محدث به كلام نامحدث [91-پ]كند و اين گويندۀ فاضل را شرم نيامد ⁽¹⁸⁾از چنين فضل و عرض كردن اين فضل،و گمان برد كه خداى تعالى فعل به كلام كند،ندانست ⁽¹⁹⁾كه خداى تعالى فعل به قادرى كند،إمّا به قدرت به نزديك

ايشان،به دليل آن كه اگر قادر نبودى بر فعل اجسام و اعراض و ساليان مى گفتى:

كُنْ ،فعل حاصل نشدى باتّفاق،پس او را در فعل كردن به گفتار ⁽¹⁾حاجت نيايد چه اين قول نه مقتضى فعل است نه آلت فعل،بل بر-سبيل توسّع و تشبيه است چنان كه گفتيم.دگر آن كه اگر چنين بودى قدم عالم لازم آمدى براى آن كه چون قول «كن»قديم باشد ⁽²⁾عقيب آن بلا فصل فعل حاصل بود بايد تا فعل با قول به يك جاى حاصل باشد در ازل،و آن كه در ازل موجود بود ⁽³⁾قديم بود و قديم را بر محدث تقديم باشد ⁽⁴⁾-بما لا يتناهى از تقدير اوقات-و آن كه به تقدير بر يك وقت متأخّر نباشد از قديم محدث نباشد و چون محدث نباشد به«كن»حاجت نبود او را.

سوره النحل (16): آیات 41 تا 65

اشاره

وَ اَلَّذِينَ هٰاجَرُوا فِي اَللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي اَلدُّنْيٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ اَلْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ (41) اَلَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (42) وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ (43) بِالْبَيِّنٰاتِ وَ اَلزُّبُرِ وَ أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ اَلذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّٰاسِ مٰا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (44) أَ فَأَمِنَ اَلَّذِينَ مَكَرُوا اَلسَّيِّئٰاتِ أَنْ يَخْسِفَ اَللّٰهُ بِهِمُ اَلْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ اَلْعَذٰابُ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَشْعُرُونَ (45) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمٰا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (46) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلىٰ تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (47) أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلىٰ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلاٰلُهُ عَنِ اَلْيَمِينِ وَ اَلشَّمٰائِلِ سُجَّداً لِلّٰهِ وَ هُمْ دٰاخِرُونَ (48) وَ لِلّٰهِ يَسْجُدُ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ مِنْ دٰابَّةٍ وَ اَلْمَلاٰئِكَةُ وَ هُمْ لاٰ يَسْتَكْبِرُونَ (49) يَخٰافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ يَفْعَلُونَ مٰا يُؤْمَرُونَ (50) وَ قٰالَ اَللّٰهُ لاٰ تَتَّخِذُوا إِلٰهَيْنِ اِثْنَيْنِ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَإِيّٰايَ فَارْهَبُونِ (51) وَ لَهُ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لَهُ اَلدِّينُ وٰاصِباً أَ فَغَيْرَ اَللّٰهِ تَتَّقُونَ (52) وَ مٰا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اَللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّكُمُ اَلضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (53) ثُمَّ إِذٰا كَشَفَ اَلضُّرَّ عَنْكُمْ إِذٰا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (54) لِيَكْفُرُوا بِمٰا آتَيْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (55) وَ يَجْعَلُونَ لِمٰا لاٰ يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ تَاللّٰهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمّٰا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (56) وَ يَجْعَلُونَ لِلّٰهِ اَلْبَنٰاتِ سُبْحٰانَهُ وَ لَهُمْ مٰا يَشْتَهُونَ (57) وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثىٰ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ كَظِيمٌ (58) يَتَوٰارىٰ مِنَ اَلْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مٰا بُشِّرَ بِهِ أَ يُمْسِكُهُ عَلىٰ هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي اَلتُّرٰابِ أَلاٰ سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ (59) لِلَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ اَلسَّوْءِ وَ لِلّٰهِ اَلْمَثَلُ اَلْأَعْلىٰ وَ هُوَ اَلْعَزِيزُ اَلْحَكِيمُ (60) وَ لَوْ يُؤٰاخِذُ اَللّٰهُ اَلنّٰاسَ بِظُلْمِهِمْ مٰا تَرَكَ عَلَيْهٰا مِنْ دَابَّةٍ وَ لٰكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ يَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ يَسْتَقْدِمُونَ (61) وَ يَجْعَلُونَ لِلّٰهِ مٰا يَكْرَهُونَ وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ اَلْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ اَلْحُسْنىٰ لاٰ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ اَلنّٰارَ وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (62) تَاللّٰهِ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلىٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ اَلشَّيْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ اَلْيَوْمَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ (63) وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَيْكَ اَلْكِتٰابَ إِلاّٰ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ اَلَّذِي اِخْتَلَفُوا فِيهِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (64) وَ اَللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْيٰا بِهِ اَلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (65)

ترجمه

آنان كه هجرت كردند در خداى از پس آن كه بر ايشان ظلم كردند،جاى دهيم ايشان را در دنيا نيكوى،و مزد آخرت ⁽⁵⁾بزرگتر است اگر دانند ⁽⁶⁾.

آنان كه شكيبايى كردند و بر خدايشان توكّل كنند ⁽⁷⁾.

نفرستاديم از پيش تو الّا ⁽⁸⁾مردانى ⁽⁹⁾را كه وحى كردند به ايشان،بپرسى اهل ذكر اگر شما ندانى.

به دليلها و كتابها و فروفرستاديم بر تو ⁽¹⁰⁾قرآن تا بيان كنى مردمان را آنچه فرستادند به ايشان تا همانا ايشان انديشه كنند.

ايمن شده اند آنان كه حيلت كردند بديها ⁽¹⁾كه فروبرد خداى ايشان را به زمين؟يا آيد به ايشان عذاب ازآنجا كه ندانند؟ يا بگيرد ايشان را در گشتن ايشان، نيستند ايشان عاجزكننده ⁽²⁾.

يا بگيرد ايشان را بر نقصان ⁽³⁾،خداى شما مهربان و بخشاينده است.

نمى بينند ⁽⁴⁾آنچه آفريده است خداى از چيزى مى فگند سايه هاى او از راست و از چپ سجده برنده ⁽⁵⁾خداى را و ايشان ذليل ⁽⁶⁾باشند؟ و خداى را سجده كند آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است از جنبنده ⁽⁷⁾و فرشتگان و ايشان تكبّر نكنند.

مى ترسند از خدايشان از بالاى ايشان و مى كنند آنچه فرمايندشان.

گفت خداى:مگيرى دو خداى كه اوست يك خداى ⁽⁸⁾،از من بترسى.

و او راست آنچه در آسمانها و زمين است ⁽⁹⁾او راست دين هميشه،از جز خداى ⁽¹⁰⁾مى ترسى؟ و آنچه هست به شما از نعمت خداى،از خداست ⁽¹¹⁾پس چون به شما رسد رنجى با او گريزى.

پس چون بردارد ⁽¹⁾رنج ⁽²⁾از شما كه نگه كردى ⁽³⁾گروهى از ايشان ⁽⁴⁾به خدايشان شرك مى آرند.

تا كافر شوند به آنچه داديم ايشان را،برخوردار شوى ⁽⁵⁾كه بدانى.

و كنند آن را كه ندانند بهره اى از آنچه روزى كرديم ايشان را،به خداى كه بپرسند ⁽⁶⁾از آنچه دروغ مى گفتى.

[92-ر] و كردند ⁽⁷⁾خداى را دختران،منزّه است او و ايشان راست آنچه خواهند.

چون مژده دهند يكى را از ايشان به مادينه اى ⁽⁸⁾باشد همه روز رويش سياه ⁽⁹⁾،و او خشم فرومى برد ⁽¹⁰⁾.

پنهان مى كند از مردمان ⁽¹¹⁾از بدى آنچه مژده داده باشند ⁽¹²⁾به آن ⁽¹³⁾بداردش بر خوارى يا پنهان كند او را در خاك؟بد است آنچه حكم مى كنند! آنان را كه ايمان نيارند به آخرت مثل بد بود و خداى را ⁽¹⁴⁾مثل بلندتر،و او بى همتا و محكم كار است ⁽¹⁵⁾.

و اگر بگيرد خداى مردمان را به بيدادشان ⁽¹⁾،رها نكند بر زمين از هيچ رونده اى و لكن بازپس مى دارد ايشان را تا به وقتى نام زده ⁽²⁾،چون آيد وقتشان بازپس ندارد ⁽³⁾يك ساعت و نه در پيش دارند.

و مى كنند خداى[را] ⁽⁴⁾آنچه نخواهند و وصف مى كند ⁽⁵⁾زبانهايشان دروغ ⁽⁶⁾كه ايشان را باشد نكوتر ⁽⁷⁾،حقّا كه ايشان را باشد آتش دوزخ و ايشان را تقديم كند ⁽⁸⁾.

به خداى كه فرستاديم به امّتانى پيش از تو ⁽⁹⁾بيار است براى ايشان ديو عملهايشان ⁽¹⁰⁾،او دوست ايشان است امروز و ايشان را بود ⁽¹¹⁾عذابى دردناك.

و نفرستاديم ⁽¹²⁾بر تو قرآن ⁽¹³⁾مگر تا بيان كنى ايشان را آن كه ⁽¹⁴⁾خلاف كردند در او و بيانى و رحمتى براى گروهى ⁽¹⁵⁾كه ايمان دارند.

و خداى فروفرستاد ⁽¹⁶⁾از آسمان آبى زنده كرد به آن زمين را پس از مردنش، در آن دليلى است ⁽¹⁷⁾گروهى را كه بشنوند.

قوله تعالى: وَ الَّذِينَ هٰاجَرُوا فِي اللّٰهِ -الآية، اَلَّذِينَ ،در موضع رفع است به ابتدا و قوله: لَنُبَوِّئَنَّهُمْ ،در جاى خبر اوست.حق تعالى گفت: ⁽¹⁾آنان كه هجرت كردند در ره ⁽²⁾خداى و براى خداى از مكّه به مدينه آمدند،و«هجر»و«هجران»مفارقت باشد و «هجرة»فعلة باشد از او ⁽³⁾،اين بنا هيئت را بود كالحلية ⁽⁴⁾و المشية ⁽⁵⁾و القعدة ⁽⁶⁾.و در شرع مخصوص است به رفتن از مكّه به مدينه پيش از فتح مكّه.از اين جا گفت رسول-عليه السّلام:

لا هجرة بعد الفتح. اين هجرت شرعى است و آن كه گفت:

لا هجرة بعد ثلاث، آن هجرت لغوى است يعنى نشايد كه مسلمانان از يكديگر ببرند و يكديگر را رها كنند بالاى سه روز،پس اين اسم از اسماء مخصوصه است، كالصّوم و الحجّ ⁽⁷⁾. مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا ،پس ازآن كه بر ايشان ظلم كردند.

مفسّران گفتند:آيت در شأن بلال و صهيب و عمّار و خبّاب و عابس و ابو جندل ابن سهل ⁽⁸⁾آمد و جماعتى كه مشركان مكّه ⁽⁹⁾ايشان را عذاب كردند.قتاده گفت:

مراد امّت محمّداند-صلّى اللّه عليه و على آله ⁽¹⁰⁾-كه از ظلم أهل مكّه بجستند و به حبشه شدند،آنگه خداى مدينه را به دار الهجرت ⁽¹¹⁾رسول كرد،تا رسول-عليه السّلام-با آنجا شد و صحابه ⁽¹²⁾،و آنجا انصار پديد آمدند او را،و ايوا كردند ⁽¹³⁾. لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيٰا حَسَنَةً ،گفتند:انزلهم المدينة و اطعمهم الغنيمة،ايشان را به مدينه فرود آورم ⁽¹⁴⁾و غنيمت به طعمۀ ايشان كنم،يقال:بوّأت ⁽¹⁵⁾موضع كذا فتبوّأ،أى أنزلته فنزل.و«لام»و«نون» ⁽¹⁶⁾تأكيد جواب قسمى مقدّر است،اى و اللّه لنبوّئنّهم.

در خبر است كه:عمر خطّاب ⁽¹⁾چون چيزى به مهاجرى ⁽²⁾دادى،گفتى:خذ بارك اللّه لك فيه ⁽³⁾،هذا ما وعدك اللّه في الدّنيا،اين آن است كه خداى تعالى تو را وعده داد در دنيا و آنچه براى تو نهاده است ⁽⁴⁾[92-پ]در بهشت بهتر است.

آنگه اين آيت برخواندى،و معنى آيت آن كه با ايشان در دنيا احسان كنيم، وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ ،خير و ثواب آخرت مهتر و بهتر باشد اگر بدانند ايشان.

آنگه وصف كرد ايشان را،گفت: اَلَّذِينَ صَبَرُوا ،آنان كه صبر كردند بر بلا و مشقّت كافران مكّه و بر خداى توكّل كنند،در نجات و رستگارى از ايشان.

قوله: وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِي ⁽⁵⁾إِلَيْهِمْ ،گفت:و ⁽⁶⁾نفرستاديم از پيش تو إلاّ مردانى را كه به ايشان وحى كرديم.گفتند:سبب نزول آيت آن بود كه مشركان گفتند:خداى از آن بزرگتر است كه رسول او آدمى باشد،و اگر رسولى به ما فرستد إلاّ فريشته اى نباشد،حق تعالى اين آيت فرستاد و گفت:ما از پيش تو پيغامبران ⁽⁷⁾جز مردانى ⁽⁸⁾نفرستاديم از بشر و وحى كرديم به ايشان.و براى آن گفت:

إِلاّٰ رِجٰالاً ،تخصيص كرد مردان را كه ايشان اعتقاد كرده بودند كه فريشتگان زنان اند و دختران خداوند چنان كه گفت: وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً ⁽⁹⁾. فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ ،بپرسى ⁽¹⁰⁾از اهل ذكر اگر ندانى.عبد اللّه عبّاس و مجاهد گفتند:مراد به«اهل ذكر»اهل كتاب اند،و بعضى دگر گفتند:

مؤمنان اهل كتاب اند چون عبد اللّه سلام و جز او.عبد اللّه عبّاس ⁽¹¹⁾گفت:مراد اهل قرآن اند.رمّانى و أزهرى و رمّاح ⁽¹²⁾گفتند:مراد به اهل ذكر اهل علم اند به اخبار امّتان

گذشته از مؤمن و كافر.و«ذكر»ضدّ سهو باشد و مرجع او با علم است.جابر الجعفىّ روايت كرد از باقر-عليه السّلام-كه گفت:

نحن اهل الذّكر ،ما اهل ذكريم از ما بايد پرسيدن.

بِالْبَيِّنٰاتِ ،خلاف كردند در آن كه اين«با»تعلّق به چه دارد.بعضى گفتند:

تعلق به ارسلنا دارد و«إلاّ»معنى غير ⁽¹⁾است و تقدير آن ⁽²⁾است:و ما ارسلنا بالبيّنات و الزّبر غير رجال،و مثله قولهم:ما ضرب إلاّ اخوك عمرا ⁽³⁾،أى ما ضرب عمرا ⁽⁴⁾غير اخيك.و قال اوس بن حجر: ⁽⁵⁾

ابنى لبينى لستم بيد***إلاّ يد ليست لها عضد

أىّ،غير يد.و قال اللّه تعالى: لَوْ كٰانَ فِيهِمٰا آلِهَةٌ إِلاَّ اللّٰهُ... ⁽⁶⁾،اى،غير اللّه،و قال الشّاعر ⁽⁷⁾:

نبّئتهم عذّبوا بالنّار جارتهم***و هل يعذّب إلاّ اللّه بالنّار

اى،غير اللّه.بعضى دگر ⁽⁸⁾گفتند فعلى دگر ⁽⁹⁾مقدّر است:و ما ارسلنا من قبلك إلاّ رجالا ارسلناهم بالبيّنات،و مثله قول الاعشى ⁽¹⁰⁾:

و ليس مجيرا إن أتى الحيّ خائف***و لا قائل ⁽¹¹⁾إلاّ هو المتعيّبا

و المعنى:فانّه ⁽¹²⁾يجير ⁽¹³⁾المتعيّب. بِالْبَيِّنٰاتِ ،اى،بالدّلائل و الحجج و اَلزُّبُرِ ، اى الكتب ⁽¹⁴⁾،يعنى ما پيغامبران ⁽¹⁵⁾را كه فرستاديم از آدميان به حجّتها و كتابها فرستاديم.و«زبر»جمع زبور باشد فعول به معنى مفعول.و اشتقاق او از«زبر» است و آن نوشت باشد. وَ أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ الذِّكْرَ ،و ما فرستاديم به تو اين قرآن تا بيان كنى براى مردمان آنچه بر تو فرستاده اند. وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ،و تا باشد كه انديشه كنند.

أَ فَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئٰاتِ ،همزه استفهام است و معنى تفريع و تخويف ⁽¹⁾، گفت:ايمن شده اند آنان كه مكر مى كنند و بديها مى اندازند از كافران مكّه و جز ايشان از مشركان كه خداى تعالى زمين فروبرد به ايشان ⁽²⁾؟و گفته اند ⁽³⁾:از مقلوب است يعنى ايشان را به زمين فروبرد و آن ⁽⁴⁾در تازى راست است،در پارسى مقلوب مى نمايد براى آن كه در مفعول اول«با»در آمده است،يقال:خسفت عينه ⁽⁵⁾،اذا غارت خسفا و خسف القمر اذا اسودّ خسوفا و خسف اللّه به الارض خسفا. أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذٰابُ ،يا عذاب به ايشان آيد ازآنجا كه ايشان ندانند.

أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ ،يا بگيرد ايشان را در گشتن ايشان و آمد شدشان ⁽⁶⁾در راهها و سفرها و شبها و روزها ⁽⁷⁾. فَمٰا هُمْ بِمُعْجِزِينَ ،ايشان خداى را عاجز نتوانند كردن.

أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلىٰ تَخَوُّفٍ ،يا بگيرد ايشان را بر تخوّف.كلبى و ضحّاك گفتند:«تخوّف»تفعّل باشد از خوف،يعنى گروهى را بگيرد به عذاب و گروهى را رها كند[93-ر]تا آنان كه مانده باشند كه بترسند به عذاب از ⁽⁸⁾هلاك شدگان كه مبادا كه مثل آن به ايشان رسد،و دگر مفسّران گفتند:مراد به تخوّف،تنقّص است و مراد نقصان ايشان است به هلاك،يعنى تنقّصهم ⁽⁹⁾من اطرافهم و نواحيهم شيئا بعد شىء،يقال:تخوّفه الدّهر و تخوّنه إذا تنقّصه و أخذ ماله،و تخوّفه إذا تنقّصه و أخذ من حافاته،و قال الشّاعر ⁽¹⁰⁾:

تخوّف السّير ⁽¹¹⁾منها[تامكا] ⁽¹²⁾قردا***كما تخوّف ⁽¹³⁾عود النّبعة السّفن

و قال آخر:

تخوّف غدرهم ما لي و أهدى***سلاسل في الحلوق ⁽¹⁴⁾لها صليل

و از عبد اللّه عبّاس روايت كردند كه او گفت:على تخوّف،أى على تفريع. فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ ،كه خداى شما بر شما مهربان و بخشاينده است،براى آن تعجيل نمى فرمايد به عقاب و مهلت داده است اين كافران را تا باشد كه انديشه كنند و با راه حق آيند.

أَ وَ لَمْ يَرَوْا ،حمزه و كسائى و خلف خواندند:أو لم تروا،به«تا»ى خطاب و باقي قرّا به«يا»خواندند،خبرا عن الغائب حملا على قوله: أَنْ يَخْسِفَ اللّٰهُ بِهِمُ الْأَرْضَ ،و قوله: أَوْ يَأْتِيَهُمُ ،و قوله: أَوْ يَأْخُذَهُمْ .حق تعالى گفت:نمى بينند و نظر نمى كنند ⁽¹⁾و انديشه نمى كنند ⁽²⁾، إِلىٰ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ،به آنچه ⁽³⁾خداى آفريده است بر عموم گفت و اگرچه لفظ صالح است خصوص را،آنگه به«من»تبيين تخصيص كرد گفت: مِنْ شَيْءٍ ،از چيزى و مراد به اين شىء جسمى قائم است كه آن را سايه باشد به قرينۀ يَتَفَيَّؤُا ظِلاٰلُهُ .و معنى لفظ آن است كه يرجع،من فاء إذا رجع.

عبد اللّه عبّاس گفت:يرجع من موضع إلى موضع،از جايى به جايى ⁽⁴⁾مى شود سايۀ آن به گرديدن آفتاب از او.و بعضى دگر گفتند ⁽⁵⁾:يتفيّؤ،أى يقع فيه،من الفىء،و هو الظلّ بعد الزّوال،و آن سايه را كه بامداد باشد پيش از آفتاب عرب آن را ظلّ خوانند ⁽⁶⁾و آن كه از پس زوال باشد آن فىء خوانند من فاء إذا رجع قال الشّاعر ⁽⁷⁾:

فلا الظلّ من برد الضّحى تستطيعه***و لا الفيء من برد العشىّ ⁽⁸⁾تذوق ⁽⁹⁾

عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمٰائِلِ ،از راست و چپ براى آن كه بامداد كه آفتاب برآيد سايۀ چيزها از دست راست قبله بيفتد ⁽¹⁰⁾باز چون زوال آفتاب بباشد سايۀ آن چيزها از دست چپ بيوفتد.و براى آن يمين به وحدان گفت و شمائل به جمع،كه آن واحد در جاى جمع نهاد،چنان كه شاعر گفت:

بفى الشّامتين التّرب إن ⁽¹¹⁾كان هدّني***رزيّة شبلى مخدر في الضّراغم

أراد:بأفواه،و قال آخر:

الواردون و تيم ⁽¹⁾في ذرى ⁽²⁾سبإ***قد عضّ أعناقهم جلد الجواميس ⁽³⁾

اراد:جلود الجواميس.و وجهى دگر آن است كه يمين بر جنس گفت و جنس صالح باشد واحد ⁽⁴⁾و جمع را.و ابو عمرو و يعقوب خواندند:تتفيّئوا،به«تا»و باقى قرّا به«يا».آن كه به«تا»خواند براى آن كه گفت كه ⁽⁵⁾جمع است و جمع مؤنث باشد.و آن كه به«يا»خواند براى آن كه گفت:ظلال بر وزن واحد است،چون جدار و حمار.و قوله: سُجَّداً لِلّٰهِ ،اى مائلات،من قوله ⁽⁶⁾:سجدت النّخلة اذا مالت، و اسجدت النّاقة إذا أملتها لتركبها.آنگه آن مثل ⁽⁷⁾را بر سبيل تشبيه سجده خواند.

مجاهد و قتاده و ضحّاك گفتند:به اوّل روز همه سايه هاى چيزها خداى را سجده كنند ⁽⁸⁾و به آخر روز هم چونين ⁽⁹⁾.عبد اللّه عمر گفت كه رسول-عليه السّلام-گفت:

هيچ چيز ⁽¹⁰⁾نباشد و إلاّ خداى را پيش از نماز ⁽¹¹⁾و پس از زوال سجده كند،آنگه اين آيت برخواند: يَتَفَيَّؤُا ظِلاٰلُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمٰائِلِ سُجَّداً لِلّٰهِ .و هم چونين ⁽¹²⁾در خبر آمد:كه چون كافر سجده كند بت را سايۀ او سجده كند خداى را و تأويل آيت و اخبار آن است كه گفتيم. وَ هُمْ دٰاخِرُونَ ،اى،صاغرون خاضعون.يقال:دخره دخرا إذا اذلّ ⁽¹³⁾،و دخر هو إذا ذلّ ⁽¹⁴⁾،قال ذو الرّمّة:

فلم يبق إلاّ داخر ⁽¹⁵⁾في مخيّس***و منجحر في غير أرضك في جحر

و وجهى دگر گفتند،در تأويل آيت كه سجّدا و قوله:

وَ لِلّٰهِ يَسْجُدُ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ .و قوله:

وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّٰ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ⁽¹⁾... ،أي،يدلّ على خالق له[93-پ]مستحقّ للسّجود و التّسبيح،خداى را سجده كنند ⁽²⁾هرچه در آسمانها و زمين است،بر اين تأويلها كه گفتيم. مِنْ دٰابَّةٍ ، «من»تبيين راست ⁽³⁾،از رونده اى. وَ الْمَلاٰئِكَةُ ،و از ⁽⁴⁾فريشتگان او را سجده كنند، وَ هُمْ لاٰ يَسْتَكْبِرُونَ ،و تكبّر نكنند و بزرگوارى.

يَخٰافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ،ترسند از خداى خود از بالاى ايشان.و در تأويل او دو قول گفتند:يكى آن كه يخافون عقاب ربّهم من فوقهم،على حذف المضاف و اقامة المضاف إليه مقامه.و عقاب كه آيد از بالاى سر ايشان آيد.و وجه ⁽⁵⁾ديگر آن كه چون خداى تعالى موصوف است بأنّه علىّ و متعال،بر سبيل توسّع،فوق در حقّ او اجراء كرد.و وجهى دگر آن است كه اين كنايت است از قدرت و قهر و غلبه چنان كه ما قاهر را گوييم زبر دست ⁽⁶⁾است،و مثله قوله: وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ ⁽⁷⁾،و قوله:حكاية عن فرعون: وَ إِنّٰا فَوْقَهُمْ قٰاهِرُونَ ⁽⁸⁾. وَ يَفْعَلُونَ مٰا يُؤْمَرُونَ ، ⁽⁹⁾بكنند اين فريشتگان آنچه ايشان را فرمايند و هيچ نافرمانى نكنند،چنان كه گفت:

لاٰ يَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ مٰا يُؤْمَرُونَ ⁽¹⁰⁾.

و گفتند:معنى آيت آن است كه هرچه دون اوست همه خاشع و خاضع اويند چنان كه گفت: مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ هُوَ آخِذٌ بِنٰاصِيَتِهٰا ⁽¹¹⁾.

امّا قوله: وَ الْمَلاٰئِكَةُ ،تخصيص به ايشان به ذكر با آن كه ايشان از جملۀ آنان اند كه در آسمان و زمين اند،جارى مجراى آن است كه گفت: وَ مَلاٰئِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ مِيكٰالَ... ⁽¹²⁾،و قوله: وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثٰاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ... ⁽¹³⁾،و وجهى دگر آن است كه ملائكه را براى آن عطف كرد بر دابّه كه ملائكه

را بر زمين دبيب ⁽¹⁾نباشد.و وجهى دگر آن كه اعتقاد ايشان در فريشتگان آن بود كه دختران خدااند.خداى تعالى گفت:ايشان نيز مرا بندگان خاضع ⁽²⁾ساجدند.

وَ قٰالَ اللّٰهُ لاٰ تَتَّخِذُوا إِلٰهَيْنِ اثْنَيْنِ ،آنگه حكايت آن كرد كه خداى تعالى خلقان را به توحيد فرمود گفت:خداى تعالى گفته است ⁽³⁾: لاٰ تَتَّخِذُوا ،دو خداى مگيرى ⁽⁴⁾چه او بر حقيقت يك خداست. فَإِيّٰايَ فَارْهَبُونِ ،از من بترسى و ضمير منصوب متّصل ⁽⁵⁾براى آن تقديم ⁽⁶⁾كرد تا دليل كند كه معنى آن است كه از من بترسى و از جز من مترسى،و مثله قوله: إِيّٰاكَ نَعْبُدُ وَ إِيّٰاكَ نَسْتَعِينُ ⁽⁷⁾،نعبدك لا نعبد غيرك و نستعينك لا غيرك.و مثله قول الشّاعر ⁽⁸⁾:

إيّاك أدعو فتقبّل ملقي***

و قولهم فى المثل:إيّاك أعني ⁽⁹⁾و اسمعي يا جاره.

وَ لَهُ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ،او راست هرچه در آسمانها و زمين است، وَ لَهُ الدِّينُ وٰاصِباً ،اى الطّاعة.دين او راست،يعنى طاعت و اخلاص او راست. وٰاصِباً ، اى دائما ثابتا.عبد اللّه عبّاس گفت:واصبا اى واجبا،و اين قول مجاهد و قتاده و ضحّاك و ابن زيد است،و منه قوله: ...وَ لَهُمْ عَذٰابٌ وٰاصِبٌ ⁽¹⁰⁾،أى دائم،يقال:

منه وصب الدّين يصب وصبا و وصوبا.قال أبو الاسود:

لا أبتغى الحمد القليل بقاؤه***يوما بذمّ الدّهر أجمع واصبا

اى دائما.و قال حسّان: ⁽¹¹⁾

غيّرته الرّيح تسفي ⁽¹²⁾به***و هزيم رعده واصب

و وصب،ألم باشد از رنج خستگى به دوام عمل،يقال:منه وصب يوصب وصبا، فهو وصب.قال الشّاعر ⁽¹³⁾:

لا يغمز السّاق من اين و لا وصب ⁽¹⁾***و لا يعضّ على شرسوفه الصّفر

بعضى اهل معانى گفتند معنى آيت آن است كه:طاعت او را رسد كه دارند و اگرچه در او وصب و تعب باشد،چه طاعت بر وجه عبادت جز خداى را نسزد كه منعم است بر مكلّفان به اصول نعم. أَ فَغَيْرَ اللّٰهِ تَتَّقُونَ ،از جز خداى مى بترسى؟ استفهام است بر سبيل انكار و تقريع و تهديد ⁽²⁾.

وَ مٰا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ،در«ما»دو وجه گفتند:يكى آن كه به معنى الّذى است و لكن متضمّن است معنى جزا را،براى آن در جواب او«فا»مى آيد،و مثله قوله: قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِيكُمْ... ⁽³⁾،و يقول القائل:ما لك فهو لى،و نشايد تا گويد:[94-ر]«مالك»به رفع«لام»،فهو لى با«فا»،براى آن كه چيزى است ⁽⁴⁾نه بر طريق جزا.و وجه دوم آن است كه«ما»جزاست و فعلى در او مضمر باشد و تقدير آن كه:و ما يكن من نعمة بكم فمن اللّه.و هرچه هست به شما از نعمت ⁽⁵⁾خداى است-جلّ جلاله-چه منعم بر حقيقت اوست و نعمت همۀ منعمان موقوف است بر نعمت او از اصول نعم كه حيات و قدرت و شهوت و نفرت و كمال عقل است پس همۀ نعمتها مضاف است با او بهرى به اصالت بهرى با آن كه به واسطه ⁽⁶⁾،همه نعمت اوست. ثُمَّ إِذٰا مَسَّكُمُ الضُّرُّ ،پس آنگه چون بلايى برسد و آفتى و بيماريى، فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ ،با او گريزى و فزع با او كنى و او را بخوانى و استغاثه با او كنى.و اصل او از«جؤار»باشد و آن آواز گاو باشد ⁽⁷⁾چون آواز ⁽⁸⁾منكر كند از ترس يا از گرسنگى.و قال الاعشى يصف بقرة ⁽⁹⁾:

و طافت ⁽¹⁰⁾ثلاثا بين يوم و ليلة***و كان النّكير أن تضيف و تجأرا

و قال ايضا ⁽¹¹⁾:

و ما ايبلىّ على هيكل***بناه و صلّب ⁽¹⁾فيه و صارا

يراوح من صلوات المليك***طورا سجودا و طورا جؤارا

و قال عدىّ بن زيد ⁽²⁾:

إنّني و اللّه فاقبل حلفي ⁽³⁾***بابيل ⁽⁴⁾كلّما صلّى جأر

ثُمَّ إِذٰا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ ،چون آن بلا كشف كند و بردارد و برگشايد از شما كه بنگرى جماعتى از شما به او ⁽⁵⁾شرك آرند تا در رنج و بلا باشند اخلاص بيشتر كنند چون بلا برود با سر كفر و شرك روند.

لِيَكْفُرُوا ،تا كفران آرند به آن نعمت كه ما ايشان را داده باشيم. فَتَمَتَّعُوا ، برخوردار شوى كه بدانى عاقبت و مآل كفر خود،و اين بر سبيل تهديد و وعيد گفت.

وَ يَجْعَلُونَ لِمٰا لاٰ يَعْلَمُونَ ،آنگه بازنمود كه اين كافران از مال و آنچه ما ايشان را نصيب داده ايم و روزى كرده نصيبى مى كنند آن را كه نمى دانند از بتان كه ايشان مستحقّ آنند چه در ايشان خيرى و شرّى و نفعى و ضرّى نيست و شرح اين در سورة الانعام رفته است،فى قوله: وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ مِمّٰا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعٰامِ نَصِيباً ⁽⁶⁾- الآية.آنگه قسم ياد كرد و سوگند خورد و گفت: تَاللّٰهِ ،به خداى كه ايشان را بپرسند از آنچه مى كنند و آن دروغ كه مى گويند و فرومى بافند ⁽⁷⁾.آنگه حق تعالى بيان كرد آن محال را كه ايشان گفتند و اعتقاد كردند ازآن كه فريشتگان را دختران ⁽⁸⁾خداى خواندند.

گفت ⁽⁹⁾: وَ يَجْعَلُونَ لِلّٰهِ الْبَنٰاتِ ،مى كنند خداى را دختران.و اين جعل به معنى قسمت ⁽¹⁰⁾است و مثله قوله: وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً ⁽¹¹⁾،

حق تعالى خود را از آن تنزيه كرد،گفت: سُبْحٰانَهُ ،منزّه است او و دور از آنچه به او لايق نباشد. وَ لَهُمْ مٰا يَشْتَهُونَ ،و ايشان را باشد آنچه خواهند و آرزوى ايشان بود ⁽¹⁾از پسران و فرزندان نرينه.و محل«ما»از اعراب محتمل است دو وجه را:يكى نصب، حملا على قوله: وَ يَجْعَلُونَ لِلّٰهِ الْبَنٰاتِ سُبْحٰانَهُ وَ لَهُمْ مٰا يَشْتَهُونَ ،من البنين،تا مفعول «يجعلون»باشد.و وجه ديگر رفع،بر ابتدا،«و لهم»در جاى خبر او باشد،و التقدير:

و لهم البنون.

وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثىٰ ،چون بشارت دهند يكى را ايشان را به فرزندى [مادينه] ⁽²⁾همه روز سياه روى باشد از اندوه.و«ظلّ»از اخوات«كان»باشد در عمل،و معنى آن باشد كه همه روز كارى كند،و مصدر او«ظلول»باشد. وَ هُوَ كَظِيمٌ ⁽³⁾،عبد اللّه عبّاس گفت:حزين.ضحّاك گفت:كميد،و آن دل تنگى باشد ⁽⁴⁾كه دم نزند ⁽⁵⁾از دل تنگى.و اشتقاق او از كظامه بود و آن به بستن سر قربه باشد.

يَتَوٰارىٰ مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ،-الآية،پنهان مى شود از مردمان از بديى آن بشارت كه او را داده باشند آنگاه انديشه مى كند كه از دو كار بد با او چه كند ⁽⁶⁾. أَ يُمْسِكُهُ عَلىٰ هُونٍ ،بدارد او را بر هوان و مذلّت و خوارى، أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرٰابِ ،يا در خاك پنهان كند او را؟يعنى وأد كند ⁽⁷⁾و او را زنده در گور كند.و الهون[94-پ]،الهوان، قال الشاعر ⁽⁸⁾:

لست بوقّاف على الهون***

و قال الحطيئة: ⁽⁹⁾

فلمّا خشينا ⁽¹⁰⁾الهون و العير ⁽¹¹⁾ممسك***على رغمه ⁽¹²⁾ما أثبت الحبل ⁽¹³⁾حافره

أَلاٰ سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ ،الا و بد حكم ⁽¹⁾است آنچه ايشان مى كنند.و آن آن بود كه در جاهليّت كسى را دختر ⁽²⁾آمدى او را زنده در گور كردندى ⁽³⁾از دو وجه:يكى از ترس ⁽⁴⁾درويشى چنان كه خداى تعالى گفت: وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاٰقٍ ⁽⁵⁾... ، و ديگر آن كه تا ناسزائى به خواستن او فراز نيايد،چنان كه شاعر ⁽⁶⁾گفت در تشكّى ⁽⁷⁾از مثل اين حال:

تبغّى ابن كوز و السّفاهة كاسمها***ليستاد منها ⁽⁸⁾إن شتونا لياليا

فما اكثر ⁽⁹⁾الأشياء عندي حزازة***بأن أبت مرزيّا ⁽¹⁰⁾عليك و رازيا ⁽¹¹⁾

فلا تطلبنها ⁽¹²⁾يا ابن كوز فإنّه***غذا النّاس مذ قام النّبيّ الجواريا

و إنّ الّتي ⁽¹³⁾حدّثتموا في أنوفنا ⁽¹⁴⁾***و اعناقنا من الإباء كما هيا

چون اسلام آمد خداى تعالى در اين معنى آيات فرستاد و نهى كرد از اين.و رسول-عليه السّلام-بر اين تهديد كرد و عمّى بود فرزدق را نام او صعصعه.او چون خبر يافت ⁽¹⁵⁾كه كسى را دختر آمده است او را چند شتر به هديه فرستادى تا او در وجه تجهيز او كردى و او را زنده دفن نكردى ⁽¹⁶⁾.فرزدق اين در جملۀ مفاخر خود بازگفت، في قوله:

و عمّى الّذي منع الوائدات***فأحيا الوئيد و لم يوئد ⁽¹⁷⁾

أَلاٰ سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ ،نظيره قوله: أَ لَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثىٰ، تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزىٰ ، ⁽¹⁸⁾.

لِلَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ ،گفت:آنان را كه به قيامت ايمان ندارند از كافران،ايشان را مثل بد باشد از احتياج به فرزند و شهوت فرزند نرينه و كراهت مادينه و خوف درويشى و رغبت ناكردن اكفاء در وى و اقرار دادن بر خود به بخل چنان كه رسول-عليه السّلام-گفت:

أكبر الكبائر أن تجعل ⁽¹⁾للّه ندّا، ⁽²⁾و هو خلقك، ⁽³⁾ثمّ تقتل، ⁽⁴⁾ولدك خيفة، ⁽⁵⁾أن يأكل، ⁽⁶⁾معك ثمّ أن تزني بحليلة جارك ⁽⁷⁾، گفت:

بزرگتر كبيره اى آن است كه با خدا همتا ⁽⁸⁾بدارى و او آفريدگار تو است و فرزندت را بكشى ترس آن را كه با تو نان خورد،پس آنگه ⁽⁹⁾با زن همسايه ات ⁽¹⁰⁾زنا كنى. وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْأَعْلىٰ ،و خداى را باشد و او را رسد مثل بلندتر،بعضى مفسّران گفتند:

مراد شهادت أن لا إله إلا الله،است ⁽¹¹⁾.و بعضى اهل تأويل گفتند:مراد به مثل صفت است،يعنى صفات بد مذمومه كافران راست و صفات عليا و مثل اعلى و اسماء حسنى خداى راست ازآنجا كه لايق به او اين است و لايق به ايشان آن است. وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ،و او خدايى است عزيز و محكم كار.

وَ لَوْ يُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِظُلْمِهِمْ ، ⁽¹²⁾اگر چنان كه خداى تعالى مردمان را بگيرد به ظلمى كه مى كنند از كفر و معصيت و ظلم بر خود و ظلم بر غير،رها نكند بر پشت زمين هيچ رونده اى را.و قوله: عَلَيْهٰا ،كنايت ⁽¹³⁾است از زمين،كناية عن غير مذكور، كقوله: حَتّٰى تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ ، ⁽¹⁴⁾. وَ لٰكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ ،و لكن به فضل و كرم خود تأخير مى كند ايشان را و مهلت مى دهد تا به وقتى مسمّى،نام زده كرده و آن منتهاى آجال و انقضاى أعمار ايشان باشد.چون آن وقت آمده باشد كه در سابق علم ما، صلاح ايشان در حيات تا آنجا بود،يك ساعت ايشان را بازپس ندارد،و نه نيز يك

ساعت در پيش دارد ⁽¹⁾.

وَ يَجْعَلُونَ لِلّٰهِ مٰا يَكْرَهُونَ ،و مى كنند خداى را آنچه ايشان كاره اند آن را از دختران،يعنى آنچه به خود نمى پسندند به خداى مى پسندند. وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ ،و زبانشان وصف دروغ مى كند يعنى زبانشان دروغ مى گويد.و اضافت فعل با آلت براى تحقيق اضافت فعل كرد با فاعلش،كما قال اللّه: بِمٰا قَدَّمَتْ يَدٰاكَ ، ⁽²⁾:فَبِمٰا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ ، ⁽³⁾. أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنىٰ ،دروغ اين است ⁽⁴⁾كه ايشان مى گفتند كه:ايشان را نيكويى خواهد بودن.و محلّ«أنّ»مع اسمها و خبرها[95-ر]نصب است بر بدل«كذب».

و عبد اللّه عبّاس و حسن بصرى در شاذّ خواندند:و تصف السنتهم الكذب،به ضمّ«كاف»و«ذال»و رفع ⁽⁵⁾«با»بر صفت السنة، و هو جمع كذوب،كرسول و رسل و صبور و صبر و شكور و شكر،يعنى وصف مى كنند [زبانهاى] ⁽⁶⁾دروغ زنشان كه ايشان را نيكى خواهد بودن لا جرم،حقّا كه ايشان را دوزخ خواهد بودن. وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ ،عبد اللّه عبّاس گفت:انّهم منسيّون فى النّار،ايشان را در دوزخ فراموش كنند.و سعيد جبير گفت:«مبعدون»،بدور كرده باشند.مقاتل گفت:متروكون،رها كرده باشند.قتاده گفت:معجّلون الى النّار، ايشان را به دوزخ شتابانند ⁽⁷⁾.فرّاء گفت:مقدّمون إلى النّار،ايشان را تقديم كنند و پيش از همه كس به دوزخ برند.نافع خواند:«مفرطون»به كسر«را»مخفّف،اى مسرفون.و ابو جعفر خواند:به كسر«را»مشدّد اى مقصّرون مضيّعون امر اللّه، تقصير كرده باشند و فرمان خداى ضايع كرده.

تَاللّٰهِ ،به خداى،و اين«تا»از جملۀ حروف قسم است و بدل«واو»است و در هيچ اسم نشود مگر در اين يك اسم كه اللّه است. لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ،به خداى كه ما

فرستاديم پيغامبران را به امّتان ⁽¹⁾كه از پيش تو بودند،چنان كه تو را به اينان فرستاديم شيطان براى ايشان اعمال ايشان بياراست،اعمالى خبيث كه ايشان برآن بودند از روى إغراء و إغواء و وسوسه. فَهُوَ وَلِيُّهُمُ ،و ⁽²⁾امروز دوست ايشان است و متولّى كار ايشان و به ايشان اولى تر. وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ ،و ايشان را در آخرت عذابى سخت مولم باشد.

وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَيْكَ الْكِتٰابَ ،آنگه حق تعالى بازنمود كه غرض من در كتاب فرستادن به تو چيست.گفت:ما نفرستاديم كتاب قرآن به تو إلاّ براى آن تا بيان كنى آن چيزها ⁽³⁾كه در آن خلاف مى كنند از دين و احكام. وَ هُدىً ،و بيانى باشد ايشان را و لطفى و رحمتى بر خصوص گروهى را كه ايمان آرند.محلّ«هدى»و«رحمة» نصب است عطفا على محلّ قوله ⁽⁴⁾:(ليبين)،براى آن كه تقدير آن است كه:الّا بيانا و هدى و رحمة.و نصب جمله بر مفعول له باشد.

وَ اللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ،و خداى تعالى فروفرستاد از آسمان آبى،يعنى آب باران،و زمين را زنده كرد به او پس ازآن كه ⁽⁵⁾مرده بود.اين بر سبيل توسّع و تشبيه است،زمين خشك بى بر و بى منفعت را مرده خواند براى آن كه در او خيرى و نفعى ⁽⁶⁾نباشد،و زمين با زرع و نبات را زنده خواند براى نفع و نموّ و زيادت را ⁽⁷⁾. إِنَّ فِي ذٰلِكَ ،در اين فعل كه بيان كرد از باران فرستادن از آسمان و زمين شكافتن به نبات ⁽⁸⁾،آياتى و بيّناتى و علاماتى و دلالاتى هست آنان را كه بشنوند به گوش دل و در او انديشه كنند.

سوره النحل (16): آیات 66 تا 77

اشاره

وَ إِنَّ لَكُمْ فِي اَلْأَنْعٰامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمّٰا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خٰالِصاً سٰائِغاً لِلشّٰارِبِينَ (66) وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ اَلنَّخِيلِ وَ اَلْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (67) وَ أَوْحىٰ رَبُّكَ إِلَى اَلنَّحْلِ أَنِ اِتَّخِذِي مِنَ اَلْجِبٰالِ بُيُوتاً وَ مِنَ اَلشَّجَرِ وَ مِمّٰا يَعْرِشُونَ (68) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهٰا شَرٰابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ فِيهِ شِفٰاءٌ لِلنّٰاسِ إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (69) وَ اَللّٰهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفّٰاكُمْ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلىٰ أَرْذَلِ اَلْعُمُرِ لِكَيْ لاٰ يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اَللّٰهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (70) وَ اَللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلىٰ بَعْضٍ فِي اَلرِّزْقِ فَمَا اَلَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلىٰ مٰا مَلَكَتْ أَيْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اَللّٰهِ يَجْحَدُونَ (71) وَ اَللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ بَنِينَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَكُمْ مِنَ اَلطَّيِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اَللّٰهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (72) وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مٰا لاٰ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ شَيْئاً وَ لاٰ يَسْتَطِيعُونَ (73) فَلاٰ تَضْرِبُوا لِلّٰهِ اَلْأَمْثٰالَ إِنَّ اَللّٰهَ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ (74) ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لاٰ يَقْدِرُ عَلىٰ شَيْءٍ وَ مَنْ رَزَقْنٰاهُ مِنّٰا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ (75) وَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمٰا أَبْكَمُ لاٰ يَقْدِرُ عَلىٰ شَيْءٍ وَ هُوَ كَلٌّ عَلىٰ مَوْلاٰهُ أَيْنَمٰا يُوَجِّهْهُ لاٰ يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ (76) وَ لِلّٰهِ غَيْبُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا أَمْرُ اَلسّٰاعَةِ إِلاّٰ كَلَمْحِ اَلْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اَللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (77)

ترجمه

و شما راست ⁽⁹⁾در چهار پايان عبرتى،مى دهيم ⁽¹⁰⁾شما را

از آنچه در شكمهاى آن است از ميان سرگين و خون شيرى ويژه گوارنده براى خورندگان.

و از ميوه ها درخت ⁽¹⁾خرما و انگورها مى گيرى ⁽²⁾از او آنچه مستى كند و روزى نكو ⁽³⁾در آن ⁽⁴⁾دليلى است گروهى را كه خرد ⁽⁵⁾دارند.

وحى كرد خداى تو به مگس ⁽⁶⁾انگبين كه بگيرى از كوهها خانه ها و از درختان ⁽⁷⁾و از آنچه چفته مى بندند.

پس بخورى از هر ⁽⁸⁾ميوه ها و بروى ⁽⁹⁾بر راههاى خدايت مسخر بيرون آيد ⁽¹⁰⁾از شكمهاى ايشان شرابى بخلاف يكديگر گونه هاى آن در وى شفا است ⁽¹¹⁾مردمان را ⁽¹²⁾در آن دليلى هست گروهى را كه انديشه كنند.

و خداى بيافريد ⁽¹³⁾شما را پس جان بستاند شما را و از شما كس باشد كه بازبرند با خسيس تر عمرى تا نداند ⁽¹⁴⁾از پس دانش چيزى كه خداى دانا و تواناست.

[59-پ] و خداى تفضيل ⁽¹⁵⁾داد بهرى را از شما بر بهرى در روزى،نيستند آنان كه ايشان را

تفضيل دادند،بازدهنده ⁽¹⁾روزيشان بر آنان كه مالك است دستهايشان ⁽²⁾ايشان در آن باشند راست ⁽³⁾،به نعمت خداى انكار مى كنند ⁽⁴⁾! و خداى كرد براى شما از تنهاى شما جفتان ⁽⁵⁾و كرد براى شما از جفتان شما پسران ⁽⁶⁾و نوادگانى و روزى داد شما را از پاكيها ⁽⁷⁾،به باطل مى بگروند و به نعمت خداى ايشان كافر مى شوند؟ مى پرستند ⁽⁸⁾از فرود خداى آنچه ندارد ⁽⁹⁾براى ايشان روزى از آسمانها و زمين چيزى و نتوانند.

نزنى ⁽¹⁰⁾براى خداى ⁽¹¹⁾مثلها ⁽¹²⁾كه خدا داند ⁽¹³⁾و شما ندانى ⁽¹⁴⁾.

بزد خداى مثلى بنده اى در ملك ⁽¹⁵⁾قادر نباشد ⁽¹⁶⁾بر چيزى و آن كه ⁽¹⁷⁾روزى داده باشيم او را از ما روزى نكو و هزينه ⁽¹⁸⁾كند از آن پنهان و آشكارا[اى راست باشند] ⁽¹⁹⁾،سپاس خداى را بل بيشترينۀ ⁽²⁰⁾ايشان ندانند ⁽²¹⁾.

و بزد خداى مثلى:دو مرد يكى از ايشان گنگ باشد قادر نبود بر چيزى و او گران باشد بر خداوندش هركجا فرستد او را نيايد به چيزى.راست بود او و آن كس كه فرمايد داد ⁽¹⁾و او بر ره راست باشد؟ و خداى راست نهان ⁽²⁾آسمانها و زمين و نيست كار قيامت الّا چون نگريدن ⁽³⁾چشم يا آن نزديكتر ⁽⁴⁾كه خداى بر همه چيزى تواناست ⁽⁵⁾.

قوله تعالى: وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعٰامِ ،قديم-جلّ جلاله-در اين چند آيت تذكير كرد ما را و ياد داد بعضى نعمتهاى او بر ما،تا ما شكر آن كنيم تا اين ⁽⁶⁾نعمت بر ما پاينده شود و زيادت گردد،و نيز براى آن تا ما نظر و انديشه كنيم ⁽⁷⁾در او و ما را علم بر علم و بصيرت بر بصيرت زيادت شود تا مستحقّ ثواب شويم.گفت:شما را در اين چهار پايان عبرتى هست از شتر و گاو و گوسفند،و عبرت آن باشد كه چون در او نگرند ⁽⁸⁾به او اعتبار برگيرند ⁽⁹⁾.و اين جا ⁽¹⁰⁾در جاى دلالت است نُسْقِيكُمْ ،شراب مى دهيم شما را.نافع و ابن عامر و ابو بكر عن عاصم خواندند:«نسقيكم»به فتح «نون»،آنگه اهل لغت خلاف كردند در آن كه فرق چه باشد بين سقى و اسقى.

بعضى گفتند:هر دو به يك معنى باشد و هر دو لغت است،كقولهم:سرى و اسرى، و به قول لبيد استشهاد كردند كه گفت:

سقى قومي بني نجد ⁽¹¹⁾و أسقى***نميرا و القبائل من هلال

كسائى گفت:سقيته آن باشد كه او را يك شربت دهى،و اسقيته آن باشد كه او را شربى ⁽¹⁾دائم كنى ⁽²⁾از جويى يا از شير چهارپايى ⁽³⁾.بعضى ⁽⁴⁾گفتند:سقيته ماء و اسقيته،جعلت له شربا،اى نصيبا،پس آنچه به دست بدهى تا به دهن بازخورد فعل از او سقيته آيد،و آنچه بدهى تا زرع او بخورد ⁽⁵⁾،اسقيته كذى ⁽⁶⁾.بعضى ⁽⁷⁾گفتند:سقيته بيدى و اسقيته،دعوت له بالسّقيا ⁽⁸⁾،اى قلت له سقاك اللّه.قال ذو الرّمّة:

وقفت على ربع[لمّية] ⁽⁹⁾ناقتي***فما زلت أبكي عنده و أخاطبه

و اسقيه ⁽¹⁰⁾حتّى كاد ممّا أبثّه***تكلّمني أحجاره و ملاعبه

و قوله: مِمّٰا فِي بُطُونِهِ ،در آن كه چرا كنايت مذكّر گفت و در پيش جمع رفته است و جمع مؤنّث باشد خصوصا جمع تكسير،سه قول گفتند:[96-ر]يكى آن كه انعام و نعم به يك معنى آمده است او ردّ ⁽¹¹⁾كنايت با واحد كرد.سيبويه گفت:اسم واحد بر افعال آمده است و أنشد:

و طاب ألبان ⁽¹²⁾اللّقاح فبرد***⁽¹³⁾ذهب إلى اللّبن.دوم آن كه حمل بر معنى كرد،يعنى بطون ما ذكرناه من الأنعام»كما قال الصّلبان العبدى ⁽¹⁴⁾:

إنّ السّماحة و المروءة ضمّنا***قبرا بمرو على الطّريق الواضح

و لم تقل ضمّنتا لأنّه ذهب الى الجود و الاحسان.سيوم ⁽¹⁵⁾آن كه او در معنى «اىّ»است،يعنى نسقيكم من بطون اىّ الأنعام لها ⁽¹⁶⁾لبن،براى آن كه همه چهار-

پايى شير ندارد ⁽¹⁾.ابو عبيده و اخفش گفتند:«نعم»را هم تذكير كنند و هم تأنيث.

آن كه تأنيث كند براى جمع كند،و آن كه تذكير كند براى لفظ كند.قال الشّاعر فى تذكيره:

أ كلّ ⁽²⁾عام نعم يحوونه***يلحقه ⁽³⁾قوم و ينتجونه

اربابه نوكى ⁽⁴⁾فلا يحملونه***⁽⁵⁾و بعضى تفسير دادند على الشّىء و الشّخص،چنان كه گفت:شاعر: ⁽⁶⁾

و عفراء أدنى النّاس منّي مودّة***و عفراء عنّى ⁽⁷⁾المعرض المتواني

و قال آخر ⁽⁸⁾:

إذ النّاس ناس و البلاد بغبطة***و إذ أمّ عمّار صديق مساعف

مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ ،از ميان سرگين و خون شما را شيرى دهد خالص گوارنده خورندگان را،نه بوى سرگين دارد و نه رنگ خون دارد.

عبد اللّه عبّاس گفت:چهار پاى چون علف بخورد و در كرش او قرار گيرد، سرگين در زير باشد و خون بر بالا و شير در ميانه ⁽⁹⁾.پس قديم تعالى جگر را بر اين قسمت ⁽¹⁰⁾مسلّط كرده است تا اين هر سه ببخشد:خون به رگها فرستد و شير به پستان و فرث در كرش رها كند.و نصب او بر مفعول دوم«نسقيكم»است.

و قوله: وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِيلِ وَ الْأَعْنٰابِ ، ⁽¹¹⁾،و نيز شراب مى دهيم شما را از ميوه ها،جمع«ثمرة»باشد و درختان خرما و انگور،يعنى انواع خرما و انگور.و روا باشد كه«واو»استيناف بود،و التقدير:و يتّخذون من ثمرات النّخيل و الأعناب،تا «من»تعلق دارد به اين فعل محذوف اتكالا ⁽¹²⁾على بيانه من بعد،بقوله: تَتَّخِذُونَ مِنْهُ ، و بر اين قول«واو»عطف نباشد. تَتَّخِذُونَ ،مى گيرى از او.ضمير عايد است با

معنى،و هو ما يخرج من الشّجر من الثّمر،براى آن تذكير كرد. سَكَراً ،قومى گفتند:

مراد به«سكر»خمر است و به روزى نيكو سركه است و دوشاب و خرما و ميويز ⁽¹⁾و آنچه حلال است از آنچه از خرما و انگور گيرند.گفت:از او خمر مى گيرى و روزى نيكو.و آنان كه اين قول گفتند،گفتند:اين آيت پيش از تحريم خمر آمد،هنوز خمر حرام نبود براى آن كه نشايد كه خداى تعالى به حرام منّت نهد چه حرام محظور و ممنوع باشد،و در آيت دليل است بر آنكه حرام روزى نباشد كه چرا ⁽²⁾حرام را قسمتى كرد و روزى را قسمتى.اگر حرام روزى باشد ⁽³⁾اين قسمت محال باشد.و اين قول كه گفتيم كه مراد به«سكر»خمر است،قول عبد اللّه مسعود است و عبد اللّه عمرو سعيد جبير و ابو رزين و ابراهيم و حسن و مجاهد و كلبى و ابن أبى ليلى.و يك روايت از عبد اللّه عبّاس كه گفت:«سكر»آن است كه از ميوۀ ايشان حرام است و رزق حسن آنچه حلال باشد ⁽⁴⁾قتاده گفت:اما«سكر»خمرهاى[اعاجم] ⁽⁵⁾باشد و روزى نيكو اين سركه و دوشاب.شعبى گفت:«سكر»آن باشد كه بازخورند و رزق حسن آنچه بخورند ⁽⁶⁾،آن را بر مشروب ⁽⁷⁾تفسير داد و اين را بر مأكول.

عوفى روايت كرد از عبد اللّه عبّاس كه او گفت:حبشه سركه را«سكر»خوانند.

بعضى دگر گفتند:«سكر»نبيذ مسكر ⁽⁸⁾باشد از نقيع ⁽⁹⁾خرما و مويز ⁽¹⁰⁾چون [96-پ]سخت شود و عصير مطبوخ.و اين قول ضحّاك و شعبى است ⁽¹¹⁾به روايت مجالد و قول نخعى و ابو روق است.والبى گفت از عبد اللّه عبّاس كه:«سكر» نبيذ التّمر باشد.و گفت:رسول-صلّى الله عليه و على آله-گفته است:خمر آن بود كه از انگور گيرند و سكر از خرما و نقيع ⁽¹²⁾از انگبين و مرز ⁽¹³⁾از گاورس ⁽¹⁴⁾.ابو عبيده

گفت:سكر طعم باشد،يقال:هذا سكر لك،أى طعم و«أنشد»:

جعلت عيب ⁽¹⁾الأكرمين سكرا***

إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ،در اين آيتى هست و علامتى و دليلى مر عاقلان را كه خرد كار بندند.

وَ أَوْحىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ ،وحى كرد خداى تو به نحل يعنى إلهام داد ايشان را،و مرجع معنى ⁽²⁾إلهام با علم بود جز كه علم در عقلا مستعمل باشد و به إلهام در جز عقلا ⁽³⁾،و نحل،منج انگبين باشد و يكى ⁽⁴⁾را نحلة گويند من باب تمر و تمرة. أَنِ اتَّخِذِي ،كه بگيرى از كوهها خانه ها براى خود و نيز از درختان. وَ مِمّٰا يَعْرِشُونَ ،و از آنچه مردم چفته مى بندند.ابن زيد گفت:مراد چفتۀ رز است،و بعضى دگر گفتند:مراد سقفهاست ⁽⁵⁾.ابو عبيده گفت:وحى در كلام عرب بر وجوه است:وحى نبوّت،كقوله تعالى: إِنّٰا أَوْحَيْنٰا إِلَيْكَ كَمٰا أَوْحَيْنٰا إِلىٰ نُوحٍ... ⁽⁶⁾،و وحى به معنى امر باشد،كقوله تعالى: وَ أَوْحَيْنٰا إِلىٰ أُمِّ مُوسىٰ أَنْ أَرْضِعِيهِ... ⁽⁷⁾،و گفته اند:اين وحى هم إلهام است و القاى فى القلب،و وحى به معنى اشارت است،فى قوله: فَأَوْحىٰ إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيًّا ⁽⁸⁾،أى أشار اليهم.وحى به معنى اسرار آمد،يقال:

أوحى إليه كلاما،اذا أسرّ اليه،و منه قوله: يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلىٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً... ⁽⁹⁾،و الوحى،الكتابة أيضا،كما قال لبيد:

كما ضمن الوحىّ سلامها***

و اصل«وحى»القاء الشىء إلى الغير على وجه الاسرار.و وحى را تعديه هم به«لام» كنند و هم به«الى».قال اللّه تعالى: بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحىٰ لَهٰا ⁽¹⁰⁾.و بيشتر به«الى» تعديه كنند،و قال العجّاج:

وحى لها القرار،فاستقرّت***

ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرٰاتِ ،و نيز از جملۀ وحى كه نحل را داد،آن است كه گفت:گفتيم او را كه از هر ميوۀ پاكيزه بخور و اين«كلّ»اين جا به معنى استغراق نيست،بل چنان است كه گفت: ثُمَّ اجْعَلْ عَلىٰ كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً... ⁽¹⁾،و قوله: وَ أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ... ⁽²⁾،و قوله: تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهٰا... ⁽³⁾، از هر ميوه اى و شكوفۀ پاكيزه اى خوش بوى خوش طعم.

فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً ،و بر راه خدا برو ⁽⁴⁾ذلول ⁽⁵⁾،يعنى مطيع و فرمان بردار.

بعضى دگر گفتند:حال است از«نحل».و بعضى دگر گفتند:حال است از «سبل» ⁽⁶⁾.بر قول اوّل حال باشد از فاعل،و بر قول دوّم حال باشد از مفعول،يعنى، هيچ راه بر تو دشخوار ⁽⁷⁾نباشد كه خواهى تا آنجا روى.

آنگه گفت: يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهٰا شَرٰابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ ،از شكم او بيرون مى آيد شرابى به رنگهاى گوناگون:از سپيد و زرد و سرخ ⁽⁸⁾. فِيهِ شِفٰاءٌ لِلنّٰاسِ ،در او شفاست مردمان را.در ضمير خلاف كردند كه عايد با كيست؟مجاهد گفت:با قرآن،يعنى در قرآن شفاست مردمان را،و باقى مفسّران گفتند:راجع است با شراب، يعنى عسل و اين لايق است به ظاهر.

در خبر است كه مردى به نزديك رسول-عليه السّلام-آمد و گفت:يا رسول اللّه! برادرم را از درد شكم رنج مى باشد،گفت:

اسقيه عسلا، برو انگبين ده او را برفت و او را انگبين داد،بازآمد و گفت:يا رسول اللّه!سود نداشت.گفت:برو انگبينش ده،

صدق اللّه و كذب بطن اخيك، كه خداى راستيگر ⁽⁹⁾است و شكم او دروغزن.

برفت و انگبين داد او را،نيك شد.عبد اللّه مسعود گفت:العسل شفاء للنّاس و القرآن شفاء لما فى الصّدور،انگبين شفاى مردمان است و[97-ر]قرآن شفاى دلهاست، يعنى من الشّكّ و الشّبهة ⁽¹⁰⁾.و هم او گفت:عليكم بالشّفاءين:القرآن ⁽¹¹⁾و العسل،

بر شماست كه اين دو شفا به كار دارى:يكى قرآن ⁽¹⁾،يكى انگبين.و لفظ«ناس» اگرچه ظاهر او عموم است حمل ⁽²⁾بر اغلب بايد كردن ⁽³⁾و شفادهندۀ بر حقيقت خداست ⁽⁴⁾-جلّ جلاله-و لكن به اسباب. إِنَّ فِي ذٰلِكَ ،در اين كه رفت آياتى و علاماتى هست گروهى را كه انديشه كنند.

وَ اللّٰهُ خَلَقَكُمْ ،خداى بيافريد شما را، ثُمَّ يَتَوَفّٰاكُمْ ،پس وفات دهد شما را و جان ⁽⁵⁾بردارد بر اختلاف احوالتان،بهرى را به طفوليّت و بهرى را به برنايى و بهرى را به كهلى و بهرى را به پيرى،و بهرى را رها كند إِلىٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ ،تا به عمرى رذال تر ⁽⁶⁾و فرومايه تر.يقال:رذل يرذل رذالة و رذلته ⁽⁷⁾أنا فهو مرذول.عبد اللّه عبّاس گفت:معناه أسفل العمر.مقاتل گفت:پيرى به غايت،ابن زيد گفت:يعنى،خرفى و فرتوتى.بعضى دگر گفتند:هفتاد سال ⁽⁸⁾باشد،بعضى دگر گفتند:هفتاد پنج سال ⁽⁹⁾باشد.و اين روايت اصبغ نباته است از اميرالمؤمنين على-عليه السّلام:

لكي لا يعلم ⁽¹⁰⁾بعد علم شيئا، تا نداند چيزى پس از آنكه دانست،يعنى در اين عمر از پيرى و خرفى كه باشد باز با حال طفوليّت شود از نادانى همچنان نادان شود كه اوّل بود، ⁽¹¹⁾ذكر و حفظ و ذهن و عقل نقصان يابد،و اين«لام»به صورت ⁽¹²⁾«لام» غرض دارد و«لام»عاقبت است برآن تفسير كه بيان كرديم چند جايگاه. إِنَّ اللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ⁽¹³⁾،كه خداى تعالى بر همه چيز قادر است،از تغيير و تصريف خلقان برآن جمله كه مى خواهد.

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلىٰ بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ ،آنگه بيان تفاوت ارزاق كرد به

حسب مصالح،گفت:خداى تفضيل مى دهد بهرى را از شما بر بهرى در باب روزى به حسب مصلحت.چه حق تعالى قسمت روزى متفاوت فرموده است چنان كه صلاح خلق شناخته است در اندكى و بسيارى و آن ⁽¹⁾را كه روزى فراخ است به آن كه ⁽²⁾صلاح او در آن است،لقوله تعالى: وَ لَوْ بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ لِعِبٰادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَ لٰكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مٰا يَشٰاءُ ، ⁽³⁾آنگه بخل مردمان را وصف كرد گفت:

فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلىٰ مٰا مَلَكَتْ أَيْمٰانُهُمْ ،آنان را كه ايشان را در روزى فضله ⁽⁴⁾كرده اند و زيادتى داده،آن زيادت ⁽⁵⁾و فضله به آنان ⁽⁶⁾نمى دهند كه زيردستان ايشانند از بندگان و پرستاران ⁽⁷⁾و رعايا و خدمتكاران تا متساوى شوند.در اين باب اين روا نمى دارند و روا مى دارند كه اصنام و طواغيت را در عبادت با من مساوات كنند و انباز دارند،و اين بر سبيل مذمّت و ملامت گفت در حقّ ايشان.اين قول عبد اللّه عبّاس است و قتاده و مجاهد.و وجهى دگر گفتند معنى آن است كه اينان و ايشان ⁽⁸⁾كه مفضّل و منقوص اند در باب مرزوقى يكى اند هر دو گروه مرتزق اند از جهت من چه بى قوّت و معونت من كس كس را روزى نتواند دادن ⁽⁹⁾، أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ يَجْحَدُونَ ،اينان به نعمت خداى انكار مى كنند؟و عاصم به روايت ابو بكر خواند:

«تجحدون»به«تا»ى خطاب حملا على قوله: وَ اللّٰهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفّٰاكُمْ و ديگران به«يا»خواندند،خبرا عن الغائبين،لقوله تعالى: فَهُمْ فِيهِ سَوٰاءٌ .

عبد اللّه عبّاس گفت:آيت در ترسايان نجران آمد كه ايشان گفتند:

اَلْمَسِيحُ ابْنُ اللّٰهِ ⁽¹⁰⁾،حق تعالى اين آيت فرستاد بر سبيل مثل كه:ايشان با من در عبادت شريك روا مى دارند ⁽¹¹⁾.و مثله قوله في سورة الرّوم:

ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مٰا مَلَكَتْ أَيْمٰانُكُمْ مِنْ شُرَكٰاءَ

فِي مٰا رَزَقْنٰاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوٰاءٌ ⁽¹⁾. وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوٰاجاً ،حق تعالى به اين آيت منّت نهاد بر خلقان،گفت:خداى-جلّ جلاله-بيافريد براى شما هم از شما ⁽²⁾[67-پ]زنانى كه در استيناس جفت شما باشند و شما را ور ايشان ⁽³⁾قضاى شهوت و نسل ⁽⁴⁾اولاد باشد،و ايشان را هم از جنس شما آفريد تا شما را انس باشد.

و گفته اند:مراد حوّاست كه خداى تعالى او را از پهلوى چپ آدم آفريد. وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ بَنِينَ ،و كرد شما را از زنان شما فرزندان نرينه،و براى آن تخصيص كرد پسران را كه ايشان به پسران شادمانه بودندى و به دختران دلتنگ. وَ حَفَدَةً ، عبد اللّه مسعود و نخعى و سعيد جبير و أبو الضّحى گفتند:مراد به حفده اصهاراند، يعنى اختان ⁽⁵⁾الرّجل على بناته،دامادان يعنى شوهران دختران مرد ⁽⁶⁾.زرّ حبيش ⁽⁷⁾گفت:بر عبد اللّه مسعود قرآن مى خواندم به اين آيه رسيدم مرا گفت:دانى تا «حفده»چه باشد؟گفتم:حشم مرد ⁽⁸⁾.گفت:نه،و لكن دامادان او باشند،و اين روايت والبى است از عبد اللّه عبّاس.عكرمه گفت و حسن و ضحّاك و مجاهد ⁽⁹⁾:

خدم و حشم باشند،و ابو مالك گفت و مجاهد به روايتى ⁽¹⁰⁾:أنصار و أعوان مرد باشند ⁽¹¹⁾،من قول العرب:حفده،إذا أعانه.قال جميل:

حفد الولائد حولهنّ و أسلمت***بأكفّهنّ أزمّة الأجمال

عطا گفت:فرزندان و فرزندزادگان مرد باشند.قتاده گفت:چاكران مرد باشند، مقاتل و كلبى گفتند:«بنين»فرزندان كوچك اند و«حفدة»فرزندان بزرگ.

مجاهد و سعيد جبير گفتند:فرزند فرزند باشد.ابن زيد گفت:پسران زن باشند از شوهر ديگر،قتيبى گفت:اصل او از حفد است و آن متابعت گام باشد و سرعت مشى،يعنى اينان مسرع ⁽¹²⁾باشند در خدمت و نصرت مرد.و در دعاى وتر آمده است:

اللّهمّ إنّا إليك نسعى و نحفد، أى نسرع،قال الرّاعي:

كلّفت مجهولها نوقا يمانية***إذا الحداة على أكسائها حفدوا

و«فعله»از جملۀ بناهاى جمع فاعل باشد،كالسّفرة و البررة و الحملة. وَ رَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبٰاتِ ،و روزى كرد شما را از ملاذّ و مشتهيات حلال پاكيزه. أَ فَبِالْبٰاطِلِ يُؤْمِنُونَ ،به باطل ايمان مى آرند؟عبد اللّه عبّاس گفت:مراد اصنام است و به نعمت خداى كافرند يعنى ⁽¹⁾توحيد او؟و گفته اند:مراد به باطل شيطان است كه ايشان را بحيرة و سائبه و وصيله و حام فرمود.و بنعمت اللّه،يعنى محلّلات كه خداى تعالى مباح كرده باشد كافرند.

وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ،و مى پرستند فرود خداى،و گفته اند:جز خداى را مٰا لاٰ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً .«ما»نكرۀ موصوفه است،چيزى كه مالك و قادر نيست بر ايشان كه ⁽²⁾ايشان را روزى دهد از آسمان و زمين،نه از آسمان باران تواند ⁽³⁾آوردن ⁽⁴⁾و نه از زمين نبات روياند ⁽⁵⁾.و قوله: شَيْئاً ،فرّاء گفت:نصب او برآن است كه مفعول«رزق»است مصدر در او عمل فعل كرده است،كانّه قال:أن يرزقوهم شيئا، و مثله قوله: أَوْ إِطْعٰامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ، يَتِيماً... ⁽⁶⁾،و قوله: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفٰاتاً أَحْيٰاءً وَ أَمْوٰاتاً ⁽⁷⁾،جز كه اين نصب بر حال است و آن بر مفعول به و التّقدير:تكفتهم احياء و امواتا.و وجهى دگر در نصب او آن است كه بدل«رزقا»باشد،و التقدير:

لا يملك لهم رزقا لا قليلا ⁽⁸⁾و لا كثيرا. وَ لاٰ يَسْتَطِيعُونَ ،و نتوانند و قادر نباشند.

فَلاٰ تَضْرِبُوا لِلّٰهِ الْأَمْثٰالَ ،با خداى تعالى امثال و اشباه ⁽⁹⁾فرومدارى بل او ⁽¹⁰⁾را يكى دانى كه خداى داند خطاى آن كس كه او با خداى مثل و مانند بدارد و شما ندانى خطاى آن از صواب،براى آن كه نظر نكرده اى تا شما را به علم رساند.

آنگه حق تعالى مثل زد و گفت: ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً ،خداى مثلى بزد و آن آن است كه بندۀ مملوك كه بر هيچ قادر نباشد،يعنى مالك خود نباشد[98-ر]و

تصرفاتش مملوك بود بر او و آن را كه ما ⁽¹⁾او را روزى دهيم از خزاين خود روزى نيكو ⁽²⁾و او ازآنجا نفقه مى كند پنهان و آشكارا راست باشند با هم؟يعنى ⁽³⁾نباشند، استفهامى است به معنى جحد.

در معنى او دو قول گفتند:يكى آن كه خداى تعالى مثل زد بندۀ بى مال بى تصرّف مملوك را به كافر،و مؤمن را مثل زد به مرد ⁽⁴⁾سخىّ مال دار،يعنى چنان كه آن دو با يكديگر ⁽⁵⁾راست نباشند اينان نيز با يكديگر راست نباشند،اين قول عبد اللّه عبّاس است و قتاده.مجاهد گفت:مثل زد خداى تعالى اصنام ايشان را به بندۀ چونين ⁽⁶⁾و خود را مثل زد به آزادى سخىّ بسيار مال بسيار خرج.

آنگه گفت:راست باشند ⁽⁷⁾با يكديگر و اين بر سبيل تقريع و توبيخ ⁽⁸⁾كافران گفت[تا تنبيه كند ايشان را بر خطايشان ⁽⁹⁾در عبادت اصنام و ترك عبادت خداى آنگه گفت: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ،يعنى لا يستوون و الحمد للّه،راست نباشد بحمد اللّه و منّه.

بعضى دگر گفتند: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ،براى آن گفت كه اين اصنام را كه ايشان مى پرستند مستحقّ هيچ حمد نيستند إنّما حمد و سپاس بر حقيقت خداى راست-جلّ جلاله.

آنگه گفت] ⁽¹⁰⁾: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ ،بل بيشتر مردمان ندانند،يعنى كافران كه اين انديشه نكرده باشند و تفكّر ندانند و ايشان بيشترين قوم بودند.

آنگه مثلى ديگر زد،گفت: وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ ،مثل زد دو مرد را:

يكى گنگ كه ⁽¹¹⁾قادر نباشد بر سخن گفتن و عاجزى و مدبرى باشد[و او وبال و بار گران بود بر پسر عمّش هركجا فرستد او را چون بازآيد خيرى ⁽¹²⁾نيارد از مدبرى و عاجزى] ⁽¹³⁾و بى آلتى و بى زبانى كه نداند كه مردمان چه گويند و او را چه جواب بايد دادن ⁽¹⁴⁾.او راست باشد با مردى عادل كه عدل كند و عدل فرمايد و بر ره راست

باشد؟اين مثل ياست كه خداى ⁽¹⁾زد اصنام بى حيات ⁽²⁾بى قدرت بى علم را با خود كه قادر بى آلت است و عالم بر كمال است و حيّ بى آفت است.قادر است بر هرچه خواهد چنان كه خواهد.اين دو بهم راست نباشند ⁽³⁾،يعنى كدام عاقل باشد كه عبادت خداى موصوف به اين صفات كمال رها كند و بت پرستد؟و گفته اند:مثل مؤمن و كافر زد چنان كه گفتيم در آيت اول و هر دو وجه محتمل است-و اللّه أعلم بمراده.و قوله: وَ هُوَ كَلٌّ ،فالكلّ،الثّقل.آنگه بر سبيل مبالغت وصف كرد مرد را به ⁽⁴⁾مصدر،كقولهم:بسر ⁽⁵⁾و عدل و صوم.و كلّ عن الامر ⁽⁶⁾،اذا ثقل عنه فلم ينبعث اليه كلاّ.و كلّ لسانه،إذا ثقل فلم ينبعث فى الكلام.و كلّ الرّجل من الإعياء كلالا [بهذا المعنى،و كلّ السّكّين كلولا] ⁽⁷⁾،و كلّة إذا لم يطّرد.پس أصل همه يكى است.

عطا گفت:آيت در ابىّ خلف آمده و در حمزۀ عبد المطّلب.

وَ لِلّٰهِ غَيْبُ السَّمٰاوٰاتِ ،آنگه گفت،خداى راست علم غيب در آسمانها و زمينها و او مختص است به علم غيب و جز او نداند. وَ مٰا أَمْرُ السّٰاعَةِ ،و كار قيامت نيست، در سرعت،الّا چنان كه يكى از شما چشم برهم زند،يا نزديك تر.و اين تشبيهى است بر سبيل مبالغت و خداى بر همه چيز قادر است از اين و جز اين ⁽⁸⁾.آيت در كافرانى آمد كه استعجال مى كردند قيام ساعت را و از رسول-عليه السّلام- مى پرسيدند كه: أَيّٰانَ مُرْسٰاهٰا ⁽⁹⁾،كى خواهد بود؟[گفت،بگوى اى محمّد كه:

اين غيب است و غيب جز خداى نداند،جز آن است كه زود خواهد بود] ⁽¹⁰⁾از ⁽¹¹⁾چشم زخم زودتر خواهد بودن ⁽¹²⁾بر طريق مثل ⁽¹³⁾.

سوره النحل (16): آیات 78 تا 100

اشاره

وَ اَللّٰهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِكُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ اَلسَّمْعَ وَ اَلْأَبْصٰارَ وَ اَلْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (78) أَ لَمْ يَرَوْا إِلَى اَلطَّيْرِ مُسَخَّرٰاتٍ فِي جَوِّ اَلسَّمٰاءِ مٰا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اَللّٰهُ إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيٰاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (79) وَ اَللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ اَلْأَنْعٰامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَهٰا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَ يَوْمَ إِقٰامَتِكُمْ وَ مِنْ أَصْوٰافِهٰا وَ أَوْبٰارِهٰا وَ أَشْعٰارِهٰا أَثٰاثاً وَ مَتٰاعاً إِلىٰ حِينٍ (80) وَ اَللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ اَلْجِبٰالِ أَكْنٰاناً وَ جَعَلَ لَكُمْ سَرٰابِيلَ تَقِيكُمُ اَلْحَرَّ وَ سَرٰابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذٰلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (81) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَيْكَ اَلْبَلاٰغُ اَلْمُبِينُ (82) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اَللّٰهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهٰا وَ أَكْثَرُهُمُ اَلْكٰافِرُونَ (83) وَ يَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لاٰ يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَ لاٰ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (84) وَ إِذٰا رَأَى اَلَّذِينَ ظَلَمُوا اَلْعَذٰابَ فَلاٰ يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَ لاٰ هُمْ يُنْظَرُونَ (85) وَ إِذٰا رَأَى اَلَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكٰاءَهُمْ قٰالُوا رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ شُرَكٰاؤُنَا اَلَّذِينَ كُنّٰا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ اَلْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكٰاذِبُونَ (86) وَ أَلْقَوْا إِلَى اَللّٰهِ يَوْمَئِذٍ اَلسَّلَمَ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا كٰانُوا يَفْتَرُونَ (87) اَلَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اَللّٰهِ زِدْنٰاهُمْ عَذٰاباً فَوْقَ اَلْعَذٰابِ بِمٰا كٰانُوا يُفْسِدُونَ (88) وَ يَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنٰا بِكَ شَهِيداً عَلىٰ هٰؤُلاٰءِ وَ نَزَّلْنٰا عَلَيْكَ اَلْكِتٰابَ تِبْيٰاناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرىٰ لِلْمُسْلِمِينَ (89) إِنَّ اَللّٰهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ اَلْإِحْسٰانِ وَ إِيتٰاءِ ذِي اَلْقُرْبىٰ وَ يَنْهىٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْكَرِ وَ اَلْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (90) وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اَللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا اَلْأَيْمٰانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اَللّٰهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اَللّٰهَ يَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ (91) وَ لاٰ تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهٰا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكٰاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمٰانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبىٰ مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمٰا يَبْلُوكُمُ اَللّٰهُ بِهِ وَ لَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ مٰا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (92) وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشٰاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشٰاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمّٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (93) وَ لاٰ تَتَّخِذُوا أَيْمٰانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهٰا وَ تَذُوقُوا اَلسُّوءَ بِمٰا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ لَكُمْ عَذٰابٌ عَظِيمٌ (94) وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اَللّٰهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّمٰا عِنْدَ اَللّٰهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (95) مٰا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ مٰا عِنْدَ اَللّٰهِ بٰاقٍ وَ لَنَجْزِيَنَّ اَلَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (96) مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثىٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيٰاةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (97) فَإِذٰا قَرَأْتَ اَلْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ اَلشَّيْطٰانِ اَلرَّجِيمِ (98) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَى اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (99) إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَى اَلَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ اَلَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (100)

ترجمه

خداى بيرون آورد شما را از شكمهاى

مادرانتان،ندانستى چيزى و كرد شما را گوش و چشمها و دلها تا همانا شما شكر كنى.⁽¹⁾نبينى ⁽²⁾مرغان را مذلّل كرده ⁽³⁾در هواى آسمان ⁽⁴⁾؟ نمى دارد ايشان را جز خداى. ⁽⁵⁾در آن هست آياتى گروهى را كه ايمان آرند.⁽⁶⁾و خداى ⁽⁷⁾كرد براى شما از خانه هايتان ⁽⁸⁾آرامگاهى و كرد براى شما از پوستهاى چهار پايان خانه هايى كه سبك دارى آن را روز رفتنتان ⁽⁹⁾و روز مقامتان و از پشمهاى آن و پشمهاى شتر ⁽¹⁰⁾و موهاى ايشان ⁽¹¹⁾آلاتى و متاعى تا به وقتى ⁽¹²⁾.

[98-پ] و خداى كرد براى شما در آنچه ⁽¹³⁾بيافريد سايه ها و كرد براى شما از كوهها و خانه ها و كرد براى شما پيراهنها ⁽¹⁴⁾كه بپايد ⁽¹⁵⁾شما را از گرما و پيرهنها ⁽¹⁶⁾كه بپايد شما را از كالزار ⁽¹⁷⁾،هم چونين ⁽¹⁸⁾تمام كرد ⁽¹⁹⁾نعمت او ⁽²⁰⁾بر شما تا همانا شما اسلام آرى ⁽²¹⁾.