روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 9

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

ادامه سوره اعراف

اشاره

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

به نام خداى بخشايندۀ مهربان ⁽¹⁾[قوله تعالى:

سوره الأعراف (7): آیات 171 تا 188

اشاره

وَ إِذْ نَتَقْنَا اَلْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَ ظَنُّوا أَنَّهُ وٰاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مٰا آتَيْنٰاكُمْ بِقُوَّةٍ وَ اُذْكُرُوا مٰا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (171) وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قٰالُوا بَلىٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ إِنّٰا كُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِينَ (172) أَوْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أَشْرَكَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ وَ كُنّٰا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِكُنٰا بِمٰا فَعَلَ اَلْمُبْطِلُونَ (173) وَ كَذٰلِكَ نُفَصِّلُ اَلْآيٰاتِ وَ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (174) وَ اُتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ اَلَّذِي آتَيْنٰاهُ آيٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ اَلشَّيْطٰانُ فَكٰانَ مِنَ اَلْغٰاوِينَ (175) وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى اَلْأَرْضِ وَ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ اَلْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذٰلِكَ مَثَلُ اَلْقَوْمِ اَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا فَاقْصُصِ اَلْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (176) سٰاءَ مَثَلاً اَلْقَوْمُ اَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا وَ أَنْفُسَهُمْ كٰانُوا يَظْلِمُونَ (177) مَنْ يَهْدِ اَللّٰهُ فَهُوَ اَلْمُهْتَدِي وَ مَنْ يُضْلِلْ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ (178) وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ يَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لاٰ يُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ يَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِكَ كَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْغٰافِلُونَ (179) وَ لِلّٰهِ اَلْأَسْمٰاءُ اَلْحُسْنىٰ فَادْعُوهُ بِهٰا وَ ذَرُوا اَلَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمٰائِهِ سَيُجْزَوْنَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ (180) وَ مِمَّنْ خَلَقْنٰا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ (181) وَ اَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَعْلَمُونَ (182) وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (183) أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِيرٌ مُبِينٌ (184) أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ مِنْ شَيْءٍ وَ أَنْ عَسىٰ أَنْ يَكُونَ قَدِ اِقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (185) مَنْ يُضْلِلِ اَللّٰهُ فَلاٰ هٰادِيَ لَهُ وَ يَذَرُهُمْ فِي طُغْيٰانِهِمْ يَعْمَهُونَ (186) يَسْئَلُونَكَ عَنِ اَلسّٰاعَةِ أَيّٰانَ مُرْسٰاهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّي لاٰ يُجَلِّيهٰا لِوَقْتِهٰا إِلاّٰ هُوَ ثَقُلَتْ فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ لاٰ تَأْتِيكُمْ إِلاّٰ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اَللّٰهِ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ يَعْلَمُونَ (187) قُلْ لاٰ أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اَللّٰهُ وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ اَلْغَيْبَ لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ اَلْخَيْرِ وَ مٰا مَسَّنِيَ اَلسُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِيرٌ وَ بَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (188)

ترجمه

و كه بركنديم ⁽²⁾كوه ⁽³⁾زبر ايشان چنان كه سايه بان،و چنان داشتند كه آن افتد بر ايشان بگيريد آنچه بداديم شما را به نيرو ⁽⁴⁾و ياد كنيد آنچه اندر آن است تا مگر شما بترسيد ⁽⁵⁾.

و چون بگرفت ⁽⁶⁾خداى تو از فرزندان آدم از پشتهاشان فرزندانشان و گواه كردشان بر تنهاشان،آيا نيستم خداى شما ⁽⁷⁾؟گفتند:آرى،گواهى دهيم تا گوييد روز رستاخيز كه ما بوديم از غافلان.

يا گوييد كه شرك آوردند ⁽⁸⁾پدران ما از پيش،و بوديم فرزندان از پس ايشان،همى هلاك كنى ما را بدانچه كردند تباه كاران؟ و همچنين فصل كنيم ⁽⁹⁾آيتها تا مگر

ايشان برگردند.

؛و برخوان بر ايشان خبر آن كه بداده بوديم او را نام[آيتهاى] ⁽¹⁾بزرگ ما، بيرون كشيد خويشتن از آن متابع او كرد ديو و بود از بى راهان.

؛و اگر خواهيم برداشتيمى ⁽²⁾او را بدان و لكن او بست به سوى ⁽³⁾زمين و متابع شد هواى خويش را،مانند ⁽⁴⁾او چون مانند سگ است اگر برنهى ⁽⁵⁾چيزى بر وى زبان فروهلد يا دست بازدارى ⁽⁶⁾زبان فروهلد،اين است مثل ⁽⁷⁾اين قوم آنان كه به دروغ داشتند آيتهاى ما،پس بازگوى خبر تا مگر فكر كنند.

بد ⁽⁸⁾مثل ⁽⁹⁾آن قوم،آن كسانى كه به دروغ داشتند حجّتهاى[ما را] ⁽¹⁰⁾و بر تنهاى خويشان ⁽¹¹⁾بودند ستمكاران.

هركه راه نمايد او را خداى،اوست راه راست يافته،و هركه بى گردد ⁽¹²⁾اينانند زيانكاران.⁽¹³⁾؛و به درستى كه بيافريديم دوزخ را بسيارى از پريان و مردم، ايشان را دلهايى كن كه اندر نيابند بدان و ايشان را چشمها نبينند بدان،و ايشان را گوشها كه نشنوند به آن،ايشان چون چهارپايان اند،بل ايشان گمراه تراند،ايشانند كه بى خبرانند.

؛و خداى راست نامهاى نيكو،پس بخوانى او را به آن و رها كنى ⁽¹⁾آنان را كه ميل كنند از راستى در نامهاى او،كه پاداشت دهند ايشان را به آنچه كرده باشند.

و از آنان كه آفريديم جماعتى هستند كه راه نمايند به راستى و به آن داد دهند.

آنان كه به دروغ داشتند آيتهاى ما را،درنورديم ⁽²⁾ايشان را[] ⁽³⁾ازآنجا كه ندانند.

و فروگذارم ⁽⁴⁾ايشان را كه كيد من قوى است.

[1-ر] ؛[همى نكنند انديشه] ⁽⁵⁾كه نيست به صاحب ايشان از ديوانگى،نيست او مگر ترساننده اى بيان كننده.

نمى نگرند در پادشاهى آسمانها و زمين و آنچه آفريد خداى از چيزى و آن كه كه باشد ⁽⁶⁾كه نزديك رسيد وقت مرگ ايشان به كدام حديث پس ⁽⁷⁾او بگروند؟ هركه را گمراه كند خداى او را راهنماى نباشد و بگذاردشان ⁽⁸⁾در جهالتشان تا متحيّر مى باشند.

مى پرسند تو را از قيامت ⁽⁹⁾كى باشد وقت بودنش ⁽¹⁰⁾؟بگو كه:علم آن به نزديك خداى من است،روشن

بازنكند آن را[مگر او گران شده] ⁽¹⁾در آسمانها و زمين نيايد به شما مگر ناگاه.

مى پرسند از تو پندارى تو پرسيده اى ⁽²⁾از آن،بگو كه:علم آن نزديك خداى است و لكن بيشتر مردمان ندانند.

بگو كه:قادر نباشم ⁽³⁾براى خود سودى و نه زيانى مگر آنچه خواهد خداى و اگر دانستمى غيب،بسيار كردمى از نيكى و نرسيدى مرا بدى،نيستم من مگر ترساننده و بشارت دهنده گروهى مؤمنان را.

قوله تعالى: وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ -الآية،بيان كرديم كه هركجا«إذ»باشد و در كلام عاملى ظاهر نباشد لا بد عاملى مضمر بايد،و تقدير آن است كه:اذكر،ياد كن اى محمّد چون ما برداشتيم كوه را از بالاى سر ايشان، كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ ،پنداشتى سايه بانى است.ابن الاعرابى گفت:النتق،الفتق و الرفع و البسط جميعا،نتق، برداشتن باشد و شكافتن و گستردن و هر سه معنى محتمل است اين جا،قال العجّاج:

ينتق انتقا ⁽⁴⁾السليل نتقا،***

[يروى:اقتاد السليل] ⁽⁵⁾.يعنى،يرفعه على ظهره و قال آخر:

و نتقوا احلامنا الأثاقلا***

و امرأة منتقا و ناتق،كثيرة الولد،قال النّابغة:

لم يحرموا حسن الغذاء و امهم***دحقت عليك بناتق مذكار

و النتق«التّحريك بقوّة،يقال:نتقنى الكثير ⁽⁶⁾إذا حرّكه.

ابان بن تغلب گفت:از عربى فصيح شنيدم كه غلامش را مى گفت:

خذ الجوالق فانتقه[2-ر]،اى نكسه،و قولهم:انتق برجلك،مثل: اُرْكُضْ بِرِجْلِكَ ⁽⁷⁾، يعنى پاى به چهارپاى فروزن ⁽⁸⁾تا برود و اصل كلمه جنبانيدن باشد به قوّت، كَأَنَّهُ

ظُلَّةٌ ،پنداشتى سايه بانى است.عطا گفت:سقيفه باشد.مفسّران گفتند:چون بنى اسرائيل احكام تورات قبول نمى كردند و كار نمى بستند،خداى تعالى كوهى از جاى بركند و بر بالاى سر ايشان بداشت به مقدار لشكرگاه ايشان يك فرسنگ در يك فرسنگ به مقدار قامت مردى،گفت:اگر قبول نكنى،اين كوه بر شما فگنم ⁽¹⁾.حسن بصرى گفت:چون بديدند كه كوه بر بالاى سر ايشان آمد،به سجده در افتادند بر يك روى،ابروى چپ بر زمين نهادند و به نيمه روى سجده كردند و به نيمه روى در كوه مى نگريدند ترس آن را كه بر ايشان افتد،و ذلك قوله: وَ ظَنُّوا أَنَّهُ وٰاقِعٌ بِهِمْ ؛و گمان بردند كه بر ايشان خواهد افتادن،ازين كار را جهودان همه سجده بر ابروى چپ كنند،و گويند:اين سجده اى است مبارك؛آن ⁽²⁾سجده است كه به آن سجده عذاب از ما برداشتند و آن سجده اى بود از صدق دل كه خداى تعالى بپسنديد ازيشان و آن عذاب از ايشان برداشت. خُذُوا مٰا آتَيْنٰاكُمْ بِقُوَّةٍ ،يعنى و قلنا لهم؛و گفتيم ايشان را، و عرب قول بسيار بيفگنند از كلام چون در كلام دليل باشد بر او.و گفتيم:ايشان را بگيرى آنچه ما داديم شما را به قوّت،يعني تورات بجدّ و اجتهاد و عزم عمل بستانى، و گفته اند:به نشاط و گشادگى.

مفسّران گفتند:چون موسى-عليه السّلام-آن الواح كه تورات بر او نوشته بود اظهار كرد،هيچ سنگى و درختى و كوهى نماند إلاّ اهتزاز كرد لا جرم هيچ جهود نباشد كه تورات بر او خوانند الّا اهتزاز كند و به نشاط شود و سر بجنباند. وَ اذْكُرُوا مٰا فِيهِ ؛و آنچه در تورات است ياد دارى تا همانا متّقى و پرهيزگار باشى و از معاصى مجتنب شوى،عين لطف باشد شما را در اداى واجبات و اجتناب مقبّحات.

قوله: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ،جماعتى مفسّران سلف و اصحاب حديث گفتند كه:معنى آيت آن است كه،خداى تعالى پشت آدم بماليد و جمله فرزندان او را بيرون آورد بر صورت ذرّ ⁽³⁾،اعنى مورچه خرد،و خلاف كردند كه اين كجا بود،بعضى گفتند:به بطن نعمان وادى است در پهلوى عرفات ⁽⁴⁾، و گفته اند:به دهنا بود از زمين هند.و آن،آنجا بود كه آدم آنجا فرود آمد از آسمان.كلبى گفت:از ميان مكّه و طايف بود،و سدّى گفت:در آسمان بود كه

خداى تعالى پشت آدم بماليد جانب راست و فرزندان او را ازآنجا ⁽¹⁾بيرون آورد چون مرواريد سپيد و ايشان را گفت:به رحمت من به بهشت شوى،و از جانب چپ، پشتش بماليد و فرزندانى از او بيرون آورد سياه،و گفت:به دوزخ شوى،و لا ابالى؛ باك ندارم.و با ايشان خطاب كرد و گفت:بدانى كه جز من خداى نيست و من خداى شمايم،به من شرك مى آرى و من پيغامبرانى خواهم فرستادن به شما تا عهد من با ياد دهند و با شما بيان كنند و بر شما كتابها خواهم فرستادن،بگوى ⁽²⁾تا چه مى گوى ⁽³⁾؟ايشان گفتند:گواى ⁽⁴⁾مى دهيم كه تو خداى مايى ⁽⁵⁾و آفريدگار مايى ⁽⁶⁾،و ما را خداى نيست جز تو.گروهى آن روز اين اقرار دادند بطوع و گروهى بر وجه تقيّه.

خداى تعالى از ايشان بر اين عهد بستد ⁽⁷⁾.آنگه آجال و ارزاق و مصائب ايشان بنوشت.آدم در ايشان نگريد ⁽⁸⁾،ايشان را ديد مختلف اشكال و الوان و متفاوت الصّور، بعضى نكو و بعضى زشت و بعضى كوتاه و بعضى دراز و بعضى توانگر و بعضى درويش،گفت:بار خدايا!چرا اينان را متساوى نيافريدى؟گفت:خواستم تا ايشان شكر من زيادت كنند.سدّى گفت:و در ميان ايشان پيغامبران بودند به مانند چراغ رخشان.آدم از آن ميانه نورى ديد بلند،گفت:بار خدايا،اين كيست؟گفت:

اين پيغامبرى است از فرزندان تو نام او داود،گفت:بار خدايا!عمر او چند است؟ گفت:شست ⁽⁹⁾سال،گفت[2-پ]:بار خدايا!بيفزاى.گفت:قلم برفت به آجال ⁽¹⁰⁾بندگان.گفت:بار خدايا!از عمر من چهل سال در عمر او فزاى ⁽¹¹⁾،و عمر آدم هزار سال بود،چون چهل سال بدو داد ⁽¹²⁾هزار سال ⁽¹³⁾كم چهل سال باشد،چون عمر او به نهصد و شست ⁽¹⁴⁾رسيد ملك الموت به او آمد.آدم گفت:چه كار را آمده اى؟گفت:

تا جانت بردارم.گفت:مرا چهل سال عمر مانده است.گفت:نه به داود دادى؟

انكار كرد و جحود پيش آورد و گفت:ندادم،لا جرم فرزندانش جاحد شدند و نسيان افتاد و فراموش كرد عهد خداى تا فرزندانش فراموش كار شدند،و خطا كرد تا فرزندانش مخطى شدند،نعوذ باللّه من مثل هذه المقالات المحالات و التُّرّهات الشّنيعات!ملك الموت با پيش خداى آمد و گفت:بار خدايا!آدم چهل سال دعوى مى كند.گفت:برو بگو او را،نه به داود دادى؟گفت:بگفتم.جحود مى كند.

گفت:برو و جانش بردار و بگو كه:آنگه كه قلم تر ⁽¹⁾بود بدادى و ما در عمر او نوشتيم،با ما جحود از پيش بنشود ⁽²⁾.حوشى-عليه السّلام-من ذلك،او برفت و آدم را جان برداشت آنگه چون عهد فرزندان آدم بستده بود،ايشان را گفت:با پشت آدم شوى كه من قيامت برنه انگيزم تا از شما يكى مانده باشد تا در وجود نيايد و عمر و روزى خود مستوفى بنستاند.اين خبر«ذرّ»است كه مخالفان ما و بعضى موافقان از اهل اخبار گفتند و اين درست نيست براى مخالفت او دليل عقل و ظاهر قرآن را.امّا مخالفت او دليل عقل را ازآنجاست كه حال اين فرزندان كه دعوى مى كنند كه خداى تعالى ايشان را بيرون آورد بر صورت ذرّ ⁽³⁾و با ايشان خطاب كرد و تقرير كرد ايشان را بقوله: أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ از دو بيرون نبود:يا كامل عقل بودند يا نبودند، اگر كامل عقل نبودند،از حكيم نيكو نيايد خطاب با ايشان و تقرير با ايشان،و اگر كامل عقل بودند،لا محال ⁽⁴⁾بايد تا آن حال ياد دارند و فراموش نكنند كه عاقل مثل اين حال و كمتر آن در شهرت و نادرگى با كمال عقل فراموش نكند.چون هر دو قسمت باطل است،دليل كند بر بطلان اين قول.اگر گويند طول مدّت و تخلّل مرگ در اين ميانه از ياد ايشان ببرد،گوييم:طول مدّت اگر نسيان آرد از تفصيل آن باشد، آن ⁽⁵⁾جمله به يك بار ناسى نشوند،آنگه همه خلايق به يك بار حالى چنان غريب و نادر ⁽⁶⁾رفته و ايشان كامل عقل با كمال عقل چگونه فراموش كنند آن را؛و امّا تخلّل مرگ را اگر در اين تأثير بودى،بايستى كه تخلّل نوم و سكر و جنون و اغماء و زوال عقل را در اين اثر بودى،كه اين جمله مزيل عقل است،و ما دانيم كه خفته چون بيدار شود و مغمى عليه چون با هوش آيد و مست چون هشيار شود آنچه دانسته باشد

يادش آيد و علمش ⁽¹⁾به آن حاصل شود،نبينى كه اصحاب الكهف با آن كه سيصد و نه سال خفته بودند،چون برخاستند ⁽²⁾،هرچه دانستند همه را ياد آمد و هيچ خلل نبود و اين حال به اوقات و اشخاص مختلف نشود.[ديگر آن كه خداى تعالى بيان كرد كه:غرض من از اين آن است تا فرداى قيامت نگويند: إِنّٰا كُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِينَ ،و اگر اين جا ندانند يا فراموش كرده باشند اولى تر كه در قيامت ندانند] ⁽³⁾.اگر گويند نه كودك آنچه كرده باشد در حال طفوليّت ياد ندارد؟گوييم:ما از اين احتراز كرديم به آنكه گفتيم:عاقل با كمال عقل،و طفل عاقل نباشد.امّا خلاف از ظاهر قرآن را آن است كه خداى تعالى گفت: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ ،و نگفت:من آدم،و گفت: مِنْ ظُهُورِهِمْ ،و نگفت:من ظهره،و گفت: ذُرِّيَّتَهُمْ ،و نگفت:ذرّيته.دگر آن كه گفت: أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيٰامَةِ إِنّٰا كُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِينَ ،و المعنى لئلاّ تقولوا يوم القيامة،تا روز قيامت نگوييد كه ما از اين غافل بوديم،بازنمود كه اين براى آن كردم تا روز قيامت دعوى غفلت نكنند تا حجّت بر ايشان قائم شود.اگر فراموش كنند و غافل شوند،حجّت ساقط شود از ايشان و اين غرض حاصل نباشد.

ديگر آن كه گفت: أَوْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أَشْرَكَ [3-پ] آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ ؛تا نگوييد كه پدران ما مشرك بودند،به شرك پدران عذر نيارند و اين در حقّ كسانى صورت بندد كه ايشان را پدران مشرك بوده باشند.امّا آنان را كه از پشت آدم بيرون آرند ⁽⁴⁾ايشان را چگونه گويند: أَشْرَكَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ وَ كُنّٰا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ ،اگر گويند چون تأويل مخالفان و اخباريان باطل بكردى تأويل صحيح چيست آيت را به نزديك شما؟ گوييم:ما را در تأويل آيت دو وجه است؛يكى آن كه:مراد به اين جماعتى اند از فرزندان آدم كه خداى تعالى ايشان را بيافريد و كمال عقل داد و آلات و تمكين و تكليف كرد ايشان را و بر زبان پيغامبران با ايشان تقرير كرد كه: أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ، ايشان از پس نظر در ادلّه و تحصيل علم و معرفت به خداى تعالى گفتند:بلى،و ايشان را بر يكديگر گواه كرد ⁽⁵⁾تا فرداى قيامت نگويند كه،ما از اين غافل بوديم يا تعليل ⁽⁶⁾كنند به شرك پدران،و گويند:ما را پدران مشرك بودند،ما نيز به آن شرك

آورديم كه ما اطفال بوديم و به ايشان اقتدا كرديم و ايشان را شبهت از آن افتاد كه گمان بردند كه لفظ«ذرّيّه»متناول نباشد الّا اطفال صغار را و پنداشتند كه اشتقاق آن از«ذرّ»است،و اين انديشه اى خطاست براى آن كه جمله بشر را ذرّيّت آدم خوانند از كوچك و بزرگ و بالغ و نابالغ،قال اللّه تعالى: رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّيّٰاتِهِمْ ⁽¹⁾... ،و لفظ صالح واقع نباشد الّا بر بالغان و عاقلان دون اطفال.و وجه دوم در تأويل آيت آن است كه:

چون خداى تعالى ايشان را از بديع فطرت و از كمال صنعت چنان آفريد و تركيب عجيب و آيات و دلايل و عبر در خلق ايشان كه دليل كند ⁽²⁾بر آنكه ايشان را خالقى است قادر،عالم،حىّ،موجود،حكيم،سميع،بصير،مريد،كاره مدرك.حاصل بر صفات كمال در اين خلق به منزلت كسى بود كه گواه بر ايشان گيرد ⁽³⁾تا انكار نتوانند كردن كه اين جمله را خالقى و آفريدگارى و مقدّرى و مدبّرى بايد و ايشان در اين باب به منزلت معترفى ⁽⁴⁾باشند و اگرچه آنجا اشهادى و اعترافى حقيقى نباشد چنان كه خداى تعالى گفت: ثُمَّ اسْتَوىٰ إِلَى السَّمٰاءِ وَ هِيَ دُخٰانٌ فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيٰا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قٰالَتٰا أَتَيْنٰا طٰائِعِينَ ⁽⁵⁾،و بر حقيقت نه از خداى تعالى قولى بود و نه از آسمان و زمين،و مثله قوله: شٰاهِدِينَ عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ... ⁽⁶⁾،و ما دانيم كه هيچ كس به كفر بر خود گواى ندهد،و مراد آن است كه فعلى كند كه دليل كفر كند و مانند اين قول قائل است:جوارحى تشهد بنعمتك و حالى معترفة باحسانك،و مثله في التوسّع قول الشّاعر:

فلئن نطقت بشكر بربك جاهدا***فلسان حالى بالشكاية انطق

و آنچه روايت كرده اند از بعضى خطبا مانند اين است:سل الارض من شق انهارك و غرس اشجارك و جنى ثمارك فان لم تجبك حوارا اجابتك اعتبارا،و اين بابى واسع است و اين را استشهاد بسيار باشد از نظم و نثر.مردى نظام را پرسيد ⁽⁷⁾:

ما الامور الصّامتة النّاطقة؟قال:الدّلائل المخبرة و العبر الواعظة،قوله: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ

مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ،[گفت:ياد كن چون فراگرفت خداى تو از بنى آدم] ⁽¹⁾از پشتهاى ايشان فرزندان ايشان را،و اين كنايت باشد از خلق ايشان و ايجاد ايشان و اخراج و نقل ايشان از اصلاب آبا و ارحام امّهات. وَ أَشْهَدَهُمْ عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ ،و گواه كرد ايشان را بر خود برآن تفسير كه داديم تا ⁽²⁾بعضى را بر بعضى كه،هم كَنَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ⁽³⁾... ،و قوله: أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ،تقريرى است با عقلا و كاملان،نه من خداى شماام؟ قٰالُوا بَلىٰ جواب ايشان است كه دادند،و بَلىٰ ،جواب استفهامى باشد متضمّن نفى و نعم جواب كلامى مثبت باشد، شَهِدْنٰا ،گواه ⁽⁴⁾شديم و گواى داديم، أَنْ تَقُولُوا تقدير آن است كه،لئلاّ تقولوا او حذرا من ان تقولوا،و اين جا مقدّرى محذوف ⁽⁵⁾باشد،و المعنى:انّما فعلنا ذلك لئلاّ تقولوا،و كلام بر نظاير اين برفته است،من قوله: يُبَيِّنُ اللّٰهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا... ⁽⁶⁾،و المعنى لئلاّ تضلّوا،و قوله: وَ أَلْقىٰ فِي الْأَرْضِ رَوٰاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ... ⁽⁷⁾،و المعنى[4-ر]لئلاّ تميد بكم،او حذرا من أن تميد بكم، أَوْ تَقُولُوا ،عطف است على قوله: أَنْ تَقُولُوا ،كه گويى ⁽⁸⁾:ما براى آن شرك آورديم كه پدران ما مشرك بودند، وَ كُنّٰا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ ،و ما فرزندان بوديم از پس ايشان.و اشتقاق«ذرّيّة»،من ذرأ اللّه ⁽⁹⁾الخلق،اى خلقهم باشد،و وزن او فعليّه باشد،[و قول آن كس كه گفت:اصل او«ذرّووه»است من الذّرو،درست نيست،و ايشان گفتند:فرزند طفل را ذرّيه خوانند تشبيها بالذّر،و اين قول درست نيست،لقوله تعالى: وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّيّٰاتِهِمْ ⁽¹⁰⁾...،و اطفال را به صلاح وصف نكنند.] ⁽¹¹⁾أَ فَتُهْلِكُنٰا بِمٰا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ ،اين نيز دليل است بر آنكه قول به ذرّ باطل است براى آن كه بيان كرد كه:اين آنان گفتند كه ايشان را پدرانى مبطل بودند و گويندگان به ذرّ،نخواهند گفتن كه ايشان را جز آدم پدرى بود يا آدم مبطل بود.أبو الهذيل در بعضى كتب خود گفت:حسن بصرى به ذرّ گفتى،و گفتى:

خداى تعالى اطفال را كه به بهشت برد به ثواب ايمان ايشان برد در ذرّ،و رمّاني حكايت كرد از ابن الاخشاد ⁽¹⁾،كه او به خبر ذرّ گفتى،و لكن نه از آيت از خبر.و از جمله ادلّه بر فساد اين قول،قوله تعالى: وَ اللّٰهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِكُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَيْئاً ⁽²⁾...،گفت:شما را از شكم مادر بيرون آوردم،چيزى ندانستى،اگر آن كه از شكم مادر به ⁽³⁾درآيد چيزى نداند آن كه از صلب پدر بيرون آيد اولى و احرى كه چيزى نداند.

ابن كثير و اهل كوفه خواندند:ذرّيّتهم على التّوحيد و باقى قرّاء بر جمع، ذرّيّاتهم.و ذرّيّت لفظى است صالح واحد را و جمع را،و چون واحد باشد او را دو جمع بود،يكى:سلامت و هو ذرّيّات،و يكى:تكسير و آن ذرارىّ است.و ابو عمرو ⁽⁴⁾خواند:يقولوا،باليا فيهما جميعا خبرا عن الغائب،و باقى قرّاء،به«تا»ى خطاب خواندند.

وَ كَذٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيٰاتِ ،حق تعالى:گفت:ما تفصيل آيات و بيّنات و ادلّه چنين كنيم.و تفصيل آيات،تميز و جدا باز كردن آن باشد تا ممكن بود كه مستدلّ به آن استدلال كند.آنگه بيان كرد كه:غرض من از اين آن است تا اين گمراهان با راه راست آيند.[ وَ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ،قيل المعنى لكى يرجعوا،«لعلّ»به معنى«لام» غرض است،و محقّقان گفتند:بر اصل خود است و معنى ترجّى،جز كه بر سبيل توسّع.و براى آن به لفظ«لعلّ»گفت تا مبنى باشد ازآن كه اين ادلّه موجب رجوع نيست،بل مقرّب و مسهّل ⁽⁵⁾است] ⁽⁶⁾.

قوله: وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنٰاهُ آيٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا -الآية،حق تعالى در اين آيت گفت رسول را-صلّى اللّه عليه و آله:برخوان بر ايشان يعنى بر امّت ⁽⁷⁾خبر آن كس كه ما آيات خود به او داديم،او از آن بيرون آمد چون مار كه از پوست بيرون آيد.خلاف كردند در آن كه كه بود،عبد اللّه مسعود گفت:بلعم بن ابر ⁽⁸⁾بود.عبد اللّه عبّاس گفت از بنى اسرايل بود.علىّ بن ابى طلحه گفت:از كنعانيان بود از مدينه

جبّاران،مقاتل گفت:بلعام بن باعور بن مار بن ⁽¹⁾لوط.مقاتل گفت:از مدينه بلقا بود، و آن شهر را براى آن بلقا خواندند كه او را پادشاهى بود نام او بالق و قصّه او به روايت عبد اللّه عبّاس و محمّد بن اسحاق و سدّى آن بود كه:چون موسى-عليه السّلام-قصد كارزار جبّاران كرد و به زمين كنعان فرود آمد از زمين شام،قوم بلعم به بلعم آمدند و او مردى مجاب الدّعوه ⁽²⁾بود و او را گفتند:تو دانى كه موسى مردى تيز است و لشكر بسيار دارد و به كارزار ما مى آيد تا مردمان ⁽³⁾ما را بكشد و زنان ما را به بردگى ببرد و شهر ما به دست فروگيرد و ما را قوّت او نباشد،و تو مردى مجاب الدّعوه اى ⁽⁴⁾و نام اعظم به نزديك تو است و پسر عمّ مايى،بيرون آى و دعاى كن براى ما تا خداى تعالى او را دفع كند از ما،او گفت:ويلكم،او پيغامبر خداى است و به فرمان خداى مى آيد و مدد او فرشتگان اند،من بر او چگونه دعا كنم،و اگر من اين كنم دين و دنيا بشود مرا،و من از خداى آن دانم كه ندانى شما.الحاح كردند و مراجعت كردند.او گفت:تا من دستورى با خداى برم و به طريقى كه او را بود مؤامرت كرد با خداى تعالى،هيچ جواب نيامد.ايشان گفتند:ديدى اگر خداى كاره بودى دعاى تو را،تو را نهى كردى،و اين كه نهى نكرد تو را دليل آن است كه خداى كاره نيست دعاى تو را،و چندان ⁽⁵⁾تملّق و چاپلوسى كردند تا او را بفريفتند و مفتون كردند.برخاست و بر خرى نشست و بر كوهى آمد كه ازآنجا بر لشكر موسى مطّلع توانستى بود.آن كوه را حسبان ⁽⁶⁾گفتند.چون پاره اى برفت،خر فروخفت،فروآمد و بزد آن چهار پاى را بسيار ⁽⁷⁾،[برخاست،او بر] ⁽⁸⁾نشست[4-ر]و پاره اى دگر برفت،دگرباره فروخفت.

دگرباره بزد او را،برخاست و پاره اى برفت و فروخفت.به بار سه ام ⁽⁹⁾خداى تعالى او را به آواز ⁽¹⁰⁾آورد تا با او سخن گفت.گفت:ويحك يا بلعم!كجا مى روى و مرا چه ⁽¹¹⁾مى زنى؟نمى بينى كه فريشتگان پر بر روى من مى زنند؟تو خرد رها كرده اى مى روى تا بر پيغامبر خداى دعا كنى.او اين بشنيد هم متّعظ نشد و خداى تعالى

چون به اين معنى بر او حجّت انگيخته بود او را تخليت كرد تا برفت و برآن كوه شد و قوم او با او،چون لشكر موسى را ديد دست برداشت و دعا كردن گرفت،خواست تا قوم خود را دعا كند و بر موسى و قومش نفرين كند،خداى تعالى زبان او برگردانيد تا موسى را دعا كرد و قوم خود را نفرين كرد.قوم او،او را گفتند:يا بلعم!اين چيست كه مى گوى؟ما تو را به اين آورديم تا ما را لعنت كنى و موسى را دعا كنى؟گفت:

من نخواستم تا چنين گويم،قصد من خلاف اين بود و لكن ⁽¹⁾زبانم چنين رفت كه شنيدى،اين كارى است خدايى و خداى را غلبه نتوان كردن بر كارش.حق تعالى فرمان داد تا زبانش از دهن بيرون افتاد و بر سينه افتاد،گفت:نه من گفتم كه دين و دنيا از من بشود!اكنون رفت و هيچ چاره نماند مگر مكر و حيلت.گفتند:چه حيلت سازيم؟گفت زنان را بيارايى ⁽²⁾و متاعها و چيزها به ايشان دهى تا به لشكرگاه موسى برند و خويشتن بر ايشان عرض كنند و اگر كسى مراودت كند ايشان را منع نكنند كه ⁽³⁾اگر يك تن از ايشان زنا كند ايشان را نصرت و ظفر نباشد.ايشان همچنين كردند،زنان را بياراستند و متاعها ⁽⁴⁾در دست ايشان دادند و اين وصايت كردند و آنجا فرستادند.چون زنان آنجا رفتند،زنى بجمال نام او گتى ⁽⁵⁾بنت صور،به مردى بگذشت از بزرگان بنى اسرائيل نام او زمرى بن سلوم و او پسر ⁽⁶⁾سبط شمعون بن يعقوب بود،او را بديد از جمال او متعجّب بماند او را استدعا كرد،او اجابت كرد و او دست آن زن گرفت و آورد تا پيش موسى،و گفت:يا موسى!دانم تا خواهى گفتن كه اين زن با اين جمال بر ما حرام است.گفت:اى و اللّه!حرام است،دست بدار از او.گفت:

لا و اللّه،كه هرگز فرمان تو نبرم در اين باب و دست او گرفت و او را به خيمه خود برد و با او خلوت كرد و همچنين ديگر مردان با ديگر زنان كنعانيان خلوت كردند و زنا كردند.خداى تعالى طاعونى را فرستاد بر ايشان و مردى بود در لشكر موسى نام او فنحاص بن العيزار ⁽⁷⁾بن هارون،او مردى بود قوى و با شوكت و قوّت و اسفهسالار ⁽⁸⁾

لشكر موسى بود و در اين وقت كه زمرى اين سخن گفت موسى را ⁽¹⁾،او غايب بود، چون بازآمد آن طاعون ديد در بنى اسرايل افتاده،گفت:چه رسيد اينان را و چه كردند اينان؟قصّه با او بگفتند.او بيامد و حربه اى برداشت و آمد و حربه او جمله از آهن بود و به خيمه زمرى آمد و ايشان را-آن زن را و مرد را-به يك جاى خفته ديد.

حربه اى فروكرد و هر دو را در هم دوخت و هر دو را برگرفت و بر هوا داشت و در لشكرگاه مى گردانيد و مى گفت: ⁽²⁾هذا جزاء من يعصيك،خداى تعالى طاعون از ايشان برداشت.

اصحاب اخبار گفتند از آنگه كه طاعون در ايشان افتاد،تا آنگه كه فنحاص ⁽³⁾اين عمل كرد با آن فاسق شمردند هفتاد هزار مرد به طاعون هلاك شده بودند و اين در يك ساعت از روز بود.از اينجاست كه بنى اسرايل هنوز عادت دارند و رسم نهاده اند كه از هر ذبيحه اى كه بكشند فرزندان فنحاص را نصيبى كنند.خداى تعالى اين آيت در بلعم بن باعور انزله كرد و طرفى از حديث او با رسول بگفت.مقاتل گفت:قصه او چنان بود كه پادشاه جبّاران او را بخواند و گفت:بر موسى دعا كن.

گفت:او پيغامبر خداى است.او گفت:اگر نكنى تو را بردار كنم.او را تهديد كرد، او[بيامد و] ⁽⁴⁾دعا كرد،گفت:بار خدايا!تمكين مكن موسى را ازآن كه در شهر ما آيد.موسى به دعاى او در تيه افتاد چهل سال،گفت:[4-پ]بار خدايا!اين چه حال است؟گفت:تو به دعاى بلعم در اين جا افتادى.گفت:بار خدايا!چنان كه دعاى او بر من شنيدى،دعاى من بر او بشنو.گفت:بگو.گفت:بار خدايا!اسم اعظم و ايمان از او بستان.ايمان از سينه او بپريد چنان به مانند كبوترى سپيد ⁽⁵⁾، فذلك قوله: فَانْسَلَخَ مِنْهٰا ،و اين از جمله آن خرافات است كه اصحاب حديث گويند و روا دارند،و اين محال است و مخالف عقل و شرع است،و لكن من براى آن آوردم تا مردم مقالات مخالفان و محالات ايشان نيز بشنوند و بدانند.عبد اللّه بن عمرو ⁽⁶⁾و سعيد بن المسيّب و زيد بن اسلم و ابو روق گفتند:آيت در اميّة بن ⁽⁷⁾الصّلت

الثّقفى آمد،و او مردى بود كه كتب اوايل برخواند ⁽¹⁾و علم حكمت شناخت ⁽²⁾و در كتب خوانده بود كه:خداى تعالى در آن عهد پيغامبرى خواهد فرستادن و طمع او داشت كه او باشد.او در آن وقت كه خداى تعالى پيغامبر را فرستاد به نزديك بعضى ملوك بود،چون بازآمد به بدر بگذشت و آن كشتگان را ديد،گفت:اينان را كه كشت؟گفتند:محمّد كه به پيغامبرى آمده است.گفت:اگر او پيغامبر بودى خويشان خود را نكشتى.چون بمرد،خواهرش فارعه به نزديك رسول آمد،رسول -عليه السّلام-گفت:

اخبرينى عن وفات اخيك، مرا خبر ده از وفات برادرت.گفت:او شبى از شبها خفته بود و من بر بالين او بودم سقف خانه شكافته شد و دو شخص فرود آمدند و يكى بر بالين او بنشست و يكى بر پايين او.آن كه به نزديك پايين بود،آن را گفت كه بر بالين بود:اوعى؟قال:وعى،قال:از كى؟قال:ابى،گفت:بدانست؟گفت:

بلى بدانست گفت:زكى شد؟گفت:نه ابا كرد و سرباززد.از خواب در آمد من او را خبر دادم ⁽³⁾از آن حال،گفت:خيرى بود كه از من بگردانيدند ⁽⁴⁾،آنگه از هوش بشد، چون با هوش آمد اين بيتها بگفت:

كلّ عيش و ان تطاول دهرا***صائر امره ⁽⁵⁾الى ان يزولا

ليتني كنت قبل ما قد بدا لى***في قلال الجبال ارعى الوعولا

إنّ[يوم] ⁽⁶⁾الحساب يوم شديد***شاب فيه الصّغير يوما ثقيلا

نصب على تقدير فعل،كانّه قال:اعنى يوما.رسول-عليه السّلام-او را گفت:

چيزى بخوان از شعر او،گفت:

لك الحمد و النّعماء و الفضل ربّنا***و لا شىء اعلى منك جدّا و امجد

مليك على عرش السّماء مهيمن***لعزّته تعنو الوجوه و تسجد

اين قصيده اى دراز است تا به آخر بخواند،آنگه قصيده اى ديگر بخواند كه در او مى گويد:

يوقف ⁽⁷⁾النّاس للحساب جميعا***فشقىّ معذب و سعيد

آنگه قصيده اى ديگر بخواند كه در او مى گويد:

عند ذى العرش يعرضون عليه***يعلم الجهر و السّرار الخفيّا

يوم نأتى الرّحمن و هو رحيم***انّه كان وعده مأتيّا

يوم نأتيه مثل ما قال فردا***ثمّ لا بدّ راشدا او غويّا

أ سعيدا سعادة انا أرجو***ام مهانا بما اكتسبت شقيّا

او اؤاخذ بما اجترمت فانّى***سوف القى من العذاب فريّا

ربّ إن تعف فالمعافاة ظنّى***او تعاقب فلم تعاقب بريّا

رسول گفت-صلّى اللّه عليه و آله:

امن شعره و كفر قلبه، گفت:شعرش مؤمن بود و دلش كافر.حق تعالى در او اين آيت بفرستاد.

بعضى دگر از مفسّران گفتند:آيت در مردى آمد نام او بسوس ⁽¹⁾،و او مردى بود كه او را سه دعاى مستجاب دادند؛و او زنى داشت و از آن زن فرزندان داشت،او را گفت:از اين دعاها تو يكى در كار من كن.گفت:روا باشد،يكى در كار تو كردم ⁽²⁾،چه خواهى؟گفت:دعا كن تا خداى تعالى مرا نكوتر زنى كند در بنى اسرايل.دعا كرد،خداى تعالى او را جمالى داد كه نكوتر اهل زمانه شد و مردم به او فتنه[5-ر]شدند،و او چون جمال خود بديد،گفت:تو را نخواهم و از او رغبت نمود،مرد را خشم آمد.خداى را دعا كرد تا او را باز سگى ⁽³⁾كرد گزنده، بانگ دارنده.دو دعا در كار او شد.فرزندان بيامدند و پدر را ملامت كردند و گفتند:ما را بر اين صبر نيست كه مادر ما سگى نبّاحه ⁽⁴⁾باشد،دعا كن تا خداى تعالى او را با حال اوّل برد.او دعا كرد،خداى تعالى او را با حال اوّل برد.پس هر سه دعا در كار او شد.

سعيد بن المسيّب گفت:آيت در ابو عامر بن النّعمان بن الصيفى آمد،و او از جمله زهّاد ترسايان بود،و او آن بود كه رسول-صلّى اللّه عليه و آله-او را فاسق خواند،و او در جاهليّت زاهد بود و پلاس پوش.برخاست و به مدينه آمد و رسول را -عليه السّلام-گفت:تو به كدام دين آمده اى و چه آورده اى؟گفت:دين ابراهيم و ملّت مسلمانى،گفت:من برآن دينم.رسول-عليه السّلام-گفت:تو بر اين دين نه اى

كه چيزهايى در دين ابراهيم آورده اى كه از آن نيست،ابو عامر گفت:خداى از ميان من و تو آن را كه دروغ مى گويد طريد وحيد جان برداراد.آنگه برخاست و به شام شد و كسى فرستاد به منافقان كه بچارده و مستعد باشى كه من لشكرى مى آرم كه با محمّد كارزار كند و براى من مسجدى بنا كنى.آنگه بر قيصر روم رفت و از او لشكرى خواست تا محمّد را و اصحابش را از مدينه بيرون كنم ⁽¹⁾،فذلك قوله. وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ... ⁽²⁾،قيصر لشكر نداد او را،و او با شام رفت و آنجا طريد ⁽³⁾وحيد بمرد.عبادة بن الصّامت ⁽⁴⁾گفت:آيت در قريش آمد كه خداى تعالى كتاب قرآن به ايشان داد از آن منسلخ شدند و قبول نكردند.حسن بصرى و ابن كيسان گفتند:آيت در منافقان اهل كتاب آمد كه رسول را مى شناختند چنان كه فرزندان خويش و ايمان نياوردند.عكرمه گفت:آيت عامّ است در حقّ همه كافران.

فتاده گفت:اين مثلى است كه خداى تعالى بزد در حقّ آنان كه هدى بر ايشان عرضه كنند،ايشان اعراض كنند از آن و قبول نكنند آن را.عبد اللّه بن عبّاس و سدّى گفتند:

مراد به آيات نام مهم ترين ⁽⁵⁾خداى است.روايتى ديگر از او آن است كه:كتابى از كتابها به او دادند. فَانْسَلَخَ مِنْهٰا ،اى خرج منها كانسلاخ الحيّة من جلدها.

فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطٰانُ ،يقال:تبعه و اتبعه و اتّبعه بمعنى واحد،و بعضى ديگر گفتند:تبعه و اتبعه، اذا قفاه و اتّبعه اذا اقتدى به. فَكٰانَ مِنَ الْغٰاوِينَ ،و الغىّ هاهنا ضدّ الرّشد،و اين،قول آن كس است كه گفت:آيت بر سبيل مثل است.از باقر-عليه السّلام-روايت كرده اند: فَكٰانَ مِنَ الْغٰاوِينَ ؛از جمله ضالاّن ⁽⁶⁾گمراهان جاهلان بود.

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا ،اگر خواستمانى ⁽⁷⁾او را به آن آيت رفيع كردمانى،به معنى ⁽⁸⁾به آن آيات اگر در او تأمّل و تدبّر كردى و به آن ايمان آوردى؛براى آن كه رفعت به آيات بر حقيقت نباشد،براى آن كه آيات،فعل خداى بود-جلّ جلاله-و خداى به فعل خود كس را رفع نكند،چه اگر چنين بودى اين رفعت مبتدا بكردى يا عند

بعضى ديگر از افعال چون معلّل نخواهد بودن وَ لٰكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ ،سعيد جبير گفت:ركن.مجاهد گفت:سكن.مقاتل گفت:رضى بالدّنيا،و عرب«مخلد»گويند كسى را كه دير پير شود.زجّاج گفت:خلّد و اخلد بمعنى واحد،و اصل كلمه از «خلود»باشد و آن دوام است،يقال:اخلد ⁽¹⁾فلان بالمكان اذا اقام ⁽²⁾به،و منه قول زهير:

لمن الدّيار غشيتها ⁽³⁾بالغرقد***كالوحى في حجر المسيل ⁽⁴⁾المخلد

يعنى المقيم،و قال مالك بن نويره:

بابناء حىّ من قبائل مالك***و عمرو بن يربوع اقاموا فاخلدوا

و لكن او در زمينى ⁽⁵⁾مقام كرد،مقام كسى كه گمان برد كه هميشه بخواهد ماندن،و گفته اند:اين كنايت است از عمر دراز،كانّه قال:اقام فيها طويلا. وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ ؛و به دنبال هواى نفس برفت.ابو روق گفت:[5-پ]اختيار كرد دنيا را بر آخرت.عطا گفت:طلب الدّنيا و اطاع الشّيطان.يمان گفت:اتّبع هواه،اى امرأته؛ آنگه مشتهى را به شهوت نام كرد،چنان كه شاعر گفت:

هواى مع الرّكب اليمانين مصعد***

اى محبوبى.مجاهد گفت:اين مثل كسى است كه كتاب خواند و برآن كار نكند.

آنگه حق تعالى،آن را كه آيات او ترك كند و از آن عدول و اعراض نمايد،او را مثل زد به خسيس تر چيزى و پليدتر چيزى در جمله احوالش،گفت:مثل او،چون مثل سگ است ⁽⁶⁾اگر بار بر او نهى و اگر ننهى زبان بيرون افگند ⁽⁷⁾في حالة الرّاحة و الكدّ و العطش و الرّىّ،دگر حيوانات در حال رنج و تشنگى و ماندگى زبان بيرون افگنند مگر سگ كه بر جميع احوال زبان بيرون افگند.و وجه تمثّل و جاى شبه ⁽⁸⁾آن است كه:اگر وعظ كنى،اين كافر را سود ندارد،و اگر نكنى همان؛هر دو به يك مثابت باشد،چون سگ اگر برانيش زبان بيرون كند و اگر رهاش كنى همان كند.و بر اين

قول، تَحْمِلْ عَلَيْهِ محمول باشد على الحملة الّتي هي الصّولة و الطّرد.و وجهى دگر آن كه من الحمل باشد،اگر بارى بر او نهى،يعنى اگر او را بر كارى حمل كنى كه كار او باشد چون رفتن و تاختن و صيد كردن لهث كند،و اگر رهايش كنى همان كند.

عبد اللّه عبّاس گفت:معنى آن است كه،اگر كلمت حكمت بر او حمل كنى بر نگيرد و اگر رهايش كنى مهتدى نشود چون سگ كه اگر مطرود باشد و اگر رابض،لهث كند و به يك منزلت باشد،حسن بصرى گفت:مثل منافق است كه اگر دعوت كنى و اگر نه با حق رجوع نكند،و اين در معنى مانند آن است كه گفت: وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ ⁽¹⁾إِلَى الْهُدىٰ لاٰ يَتَّبِعُوكُمْ سَوٰاءٌ عَلَيْكُمْ أَ دَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صٰامِتُونَ ⁽²⁾.

ذٰلِكَ ،اشارت است به اين مثل كه زد،گفت:اين مثل آن قوم است كه آيات ما دروغ داشتند. فَاقْصُصِ الْقَصَصَ ،تو كه محمّدى،قصّه گذشتگان با ايشان بگوى تا باشد كه تفكّر كنند.محمّد بن اسحاق گفت،معنى آن است كه:خبر اسلاف با اين اهل كتاب بگو تا چون بشنوند بدانند كه اين خبرها موافق كتابهاى ايشان است و تو مرد كتاب خوان ⁽³⁾نه اى،باشد كه انديشه كنند و بدانند كه اين به وحى خداى و پيغام جبريل مى گوى.

سٰاءَ مَثَلاً ،تقدير آن است كه:ساء المثل مثلا مثل القوم الذين كذبوا بآياتنا،و مانند اين قول جرير است:

فنعم الزاد زاد ابيك زادا***

اگر كلام مفسّر و مشروح آمدى چنين بودى كه در بيت هست،براى آن كه «نعم»و«بئس»و«ساء»از حقّ ايشان آن است كه اسنادشان با اسمى كنند كه در او«الف»و«لام»جنس باشد،آنگه اسمى دگر بايد معرفه كه مخصوص بالمدح و الذّم باشد؛آنگه باشد كه آن اسم كه در او«لام»جنس باشد بيفگنند و نصب كنند آن را بر تمييز،چنان كه اين جا هست.و مثله:نعم رجلا زيد و بئس غلاما عمرو،و

اين تميزى باشد بعد تمام الكلام،و تميز ⁽¹⁾كه از اين قسمت باشد به لفظ منصوب بود و به معنى مرفوع،كقولهم:طاب زيد نفسا و قرّبه عينا و ضاق به ذرعا و تصبّب عرقا، و المعنى؛طابت نفسه و قرّت عينه و ضاق ذرعه و تصبّب عرقه.و براى آن گفتيم كه، مثلى ديگر اضمار بايد كردن،براى آن كه بايد كه مخصوص بالمدح و الذّم از جنس آن باشد كه«نعم»و«بئس»با آن مسند بود،تا اگر گويى:نعم الرّجل حمار، مستقيم نباشد،پس مضاف را حذف كردند و مضاف اليه به جاى او بنهادند؛كما قال: وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ ⁽²⁾...، وَ جٰاءَ رَبُّكَ ⁽³⁾... ،گفت:بد مثل است مثل آن قوم كه به آيات من تكذيب كردند و آن را دروغ داشتند و بر خود ظلم كردند و نقصان حظّ خود كردند.و نصب أَنْفُسَهُمْ ،به يَظْلِمُونَ است.

مَنْ يَهْدِ اللّٰهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي ،اجماع قرّاء است كه در همه قرآن«مهتدى»، اين جا به«يا»بايد نوشتن و خواندن و دگر جايها بى«يا».اين بر اصل باشد و آن بر تخفيف،اكتفاء بالكسرة عن الياء.و در آيت سه وجه گفتند از ⁽⁴⁾معنى؛جبّائى گفت:معنى آن است كه هركه را هدايت كند خداى تعالى به ثواب و نعيم بهشت، او مهتدى باشد به ⁽⁵⁾اسلام و ايمان،بمثابت آن كه گفتى:من دخل الجنّة[فهو مؤمن] ⁽⁶⁾مطيع،[6-ر]و هركه را گمراه كنند از ره ثواب و بهشت،ايشان آنانند كه خويشتن زيانكار كردند به كفر و حظّ نفس خويشتن بر خود تباه كردند.

ابو القاسم بلخى گفت:معنى آن است كه،حق تعالى گفت:«مهتدى»آن باشد كه خداى هدايت كند او را به الطاف و تمكين و او قبول هدايت كند و اجابت كند دعوت او را؛و آن را كه خداى اضلال كند بمعنى التّخلية بينه و بين الضّلال و ترك المنع بالجبر،او خاسر و زيانكار است با آن كه روا باشد كه چون ضلال عند امتحان و تكليف خداى باشد او را كه نسبت و اضافت با خداى كند،كزيادة الايمان و الكفر الى السورة ⁽⁷⁾.في قوله: فَزٰادَتْهُمْ ⁽⁸⁾إِيمٰاناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ ⁽⁹⁾،

وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ... ⁽¹⁾،اى،ازدادوا عند نزول السّورة ايمانا او كفرا.و اين طريقه را تربيت كرده ايم در آيات ديگر.

و وجه سه ام ⁽²⁾در آيت آن است كه:هركه را خداى به هدايت او حكم كند مهتدى باشد،و هركه را به ضلال او حكم كند،او خاسر و خايب و زيانكار باشد و تا محكوم چنان نباشد،حاكم به او حكم نكند كه حكم حاكم تبع حال محكوم له او عليه باشد. آنگاه گفت:گروهى بسيار هستند كه ايشان بر كفر اصرار كردند و با دعوت رسول اصغا نكردند و حجّت عقل را كار نبستند؛و در سابق علم من چنان بود كه،ايشان هرگز ايمان نيارند و جز اختيار كفر نكنند و لا محال ازاين جهت را مرجع و مآب ايشان دوزخ باشد.پس در حكم چنان بودند كه پنداشتى ايشان را در اصل خلقت براى دوزخ آفريدند تا اگر خواهند ⁽³⁾كه ايشان را از آن محيص و معدلى بود، نبود.پس على سبيل المبالغة في التّشبيه،«لام»غرض آورد و گفت:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ ؛ما بيافريديم براى دوزخ بسيارى از جنّيان و انسيان،و اين «لام»را گروهى مفسّران و متكلّمان،«لام»عاقبت مى خوانند و تحقيق و اصل او اين است كه بيان كرده شد تا اصل وضع مراعى باشد و نيز طاعنى را نبود كه طعن زند كه:عرب،«لام»عاقبت نشناسد،و اين را مثالها بسيار است در قرآن و كلام عرب،منها قوله: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً... ⁽⁴⁾،چون مآل كار لا بد با عداوت و حزن خواست بودن،گفت:پندارى كه او را براى عداوت و حزن برگرفتند،و منها قوله: إِنَّمٰا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدٰادُوا إِثْماً... ⁽⁵⁾،و منها قوله: رَبَّنٰا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِينَةً وَ أَمْوٰالاً فِي الْحَيٰاةِ الدُّنْيٰا رَبَّنٰا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ... ⁽⁶⁾،و مثله قول القائل:أعددت ⁽⁷⁾هذه الخشبة ليميل الحائط فاسنده بها.و«لام»در ميل ديوار نه براى[آن] ⁽⁸⁾آورد كه او مريد باشد ميل ديوار را؛و امّا اشعار بر اين هم بسيار آمد،منها قول الشّاعر:

و للموت تغذوا الوالدات سخالها***كما لخراب الدّهر تبنى المساكن

و قال آخر:

اموالنا لذوى الميراث نجمعها***و دورنا لخراب الدّهر نبنيها

و قال آخر:

و امّ سمّاك فلا تجزعى***فللموت ما تلد ⁽¹⁾الوالدة

و قال آخر:

له ملك ينادي كلّ يوم***لدوا للموت و ابنوا للخراب

و قال آخر:

الا كلّ مولود فللموت يولد ⁽²⁾***و لست ارى حيّا لحيّ يخلّد

آنگه ايشان را وصف كرد به بلادت و بعد فهم و قلّت فكر و نفى انتفاع به محلّ علم و حواسّ بر وجه مبالغت گفت: لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ يَفْقَهُونَ بِهٰا ؛ايشان را دلها هست كه به آن چيزى نمى دانند و چشمها دارند و به كار نمى دارند،و به آن چيزى نمى بينند و گوشها دارند و چيزى نمى شنوند به آن،و اين مانند آن است كه گفت:

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاٰ يَرْجِعُونَ ⁽³⁾.چون حواسّ و جوارح هست و انتفاع نيست، به مثابت آن است كه نيست.هم چنين در آيت ما چون سماع و ابصار و علم نه بر وجه انتفاع دينى است،انگار كه نيست؛و الّا معلوم است به ضرورت كه ايشان مى دانند و مى بينند و مى شنوند،و لكن چون بديدن و شنيدن و دانستن منتفع نه اند،گفت:

هم چنان است كه نمى بينند و نمى شنوند و نمى دانند؛و مانند اين،قول مسكين دارمى است:

اعمى اذا ما جارتى خرجت***حتّى يوارى جارتى الخدر

و يصمّ عمّا كان بينهما***سمعي و مالي غيره وقر[6-پ]

چون نمى شنود و گوش نمى دارد و نگاه نمى كند به زنان همسايگان،خود را از آن كور و كر مى خواند،و قال آخر:

و كلام ساءني ⁽⁴⁾قد وقرت***أذنى عنه و ما بي من صمم

و قال آخر:

صمّ اذا سمعوا خيرا ذكرت به***و ان ذكرت بسوء عندهم أذنوا

و مانند اين بسيار است.و بعضى اهل تأويل وجهى گفتند در آيت و اگرچه در او بعدى هست،گفتند:هذا من قولهم:ذريت الطّعام و ذريت الشّعير اذا حثوته ليتميّز منه التّبن،و منه المذراة ⁽¹⁾للآلة الّتي يذرى بها،و منه قوله: وَ الذّٰارِيٰاتِ ذَرْواً ⁽²⁾،و منه قوله: ...تَذْرُوهُ الرِّيٰاحُ... ⁽³⁾،يعنى ما بسيارى ⁽⁴⁾از اهل دوزخ جدا كنيم-از جنّيان و انسيان-از اهل بهشت،چنان كه گفت: مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلىٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّٰى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ⁽⁵⁾... ،و اين وجهى بودى در تاويل آيت اگر نه آنستى كه اين لفظ اعنى ذريت و ذرأت،اين از مهموز است و آن از ناقص،لام الفعل اين همزه است،و لام ⁽⁶⁾او«واو»است و«يا»هم لغت است در او،يقال:ذروته و ذريته اذروه و اذريه و ذريا.و آنچه مهموز باشد تخفيف همزه كنند نه تثقيل.در آيت وجهى ديگر گفتند،و آن وجهى قريب است؛و آن،آن است كه ماضى به معنى مستقبل است و ذرأنا به معنى سنذرأ باشد،چنان كه، وَ نٰادىٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ... ⁽⁷⁾، وَ نٰادىٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ... ⁽⁸⁾، وَ نٰادىٰ أَصْحٰابُ الْأَعْرٰافِ... ⁽⁹⁾،المعنى، سينادي؛آنگه معنى آن باشد كه،در نشأت اخرى خداى تعالى اينان را باز آفريند و براى آن باز آفريند ايشان را تا به دوزخ بردشان و عقوبت كند به جزاى كفر و معاصى كه در دنيا كرده باشند و اعتراض،كثيرا.[و كس را] ⁽¹⁰⁾بر اين وجه طعن نباشد براى آن كه خداى تعالى بسيارى مستحقّان دوزخ را عفو خواهد كردن.پس اين وجهى باشد در آيت از قدح و اعتراض دور ⁽¹¹⁾،و استعمال ماضى به معنى مستقبل در كلام عرب شايع و جايز است و در قرآن و اشعار بسيار است.امّا آن كه«لام»،براى غرض

باشد بر حقيقت چنان كه خداى تعالى ايشان را در اصل خلقت براى دوزخ آفريده باشد و براى آن تا كفر آرند و معصيت كنند تا ايشان را به آن علّت به دوزخ برد و از ايشان كفر و معاصى خواهد،اين نشايد براى آن كه اين قبيح باشد و قديم ⁽¹⁾از فعل قبيح و ارادت قبيح متعالى است،براى آن كه عالم است به قبح قبيح و مستغنى است از فعل قبيح و عالم است به آن كه مستغنى است.دگر آن كه،فاعل قبيح منقوص باشد و بر صفت نقص حاصل بود.دگر آن كه،قرآن سراسر به خلاف اين است و هركجا«لام»غرض گفت بر حقيقت تعليق كرد به ايمان و طاعت،گفت: وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ ⁽²⁾،گفت جن و انس را بر عموم جز براى عبادت نيافريدم،دگر گفت: وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِيُطٰاعَ بِإِذْنِ اللّٰهِ... ⁽³⁾،دگر گفت: وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا... ⁽⁴⁾،دگر گفت: لَقَدْ ⁽⁵⁾أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَيِّنٰاتِ وَ أَنْزَلْنٰا مَعَهُمُ الْكِتٰابَ وَ الْمِيزٰانَ لِيَقُومَ النّٰاسُ بِالْقِسْطِ... ⁽⁶⁾،دگر آن كه: إِنّٰا أَرْسَلْنٰاكَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً، لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ⁽⁷⁾-الآية،و مانند اين بسيار است اگر اين لامها غرض را باشد و آن لام نيز غرض باشد مناقضه باشد و قرآن منزّه است ازآن كه در او تناقض باشد.آنگه گفت: أُولٰئِكَ كَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ؛اينان،اينان اند كه تدبّر نكنند و تأمّل نكنند در آيات من و از آن عدول و اعراض نمايند،ايشان به نادانى و قلّت تأمّل و تدبّر با چهار پايان و بهايم مانند كه چيزى ندانند و فرق نكنند ميان خير و شر و نيك و بد.آنگه گفت:ايشان از بهايم و چهارپاى گمراه تر و نادان تراند براى آن كه بهايم به زجر منزجر شوند و به هدايت مهتدى[شوند] ⁽⁸⁾و از ⁽⁹⁾الهام[7-ر]اشارت بشناسند و ايشان از كفر و قساوت قلب تا آنجااند كه به وعظ متّعظ نمى شوند و به زجر منزجر نمى شوند و به آيات منتفع نمى شوند،پس ايشان از بهايم بتر باشند.آنگه گفت: أُولٰئِكَ هُمُ الْغٰافِلُونَ ؛ايشان غافلان اند از آيات و حجج و بيّنات و از تأمّل و تدبّر آن.

قوله: وَ لِلّٰهِ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنىٰ ،چون ذكر كافران و مذمّت و ملامت ايشان بگفت،استدعا كرد مؤمنان را و ترغيب افگند،گفت:خداى راست نامهاى نيكو[او را به آن نامها] ⁽¹⁾،بخوانيد.و اين دليل است بر آنكه اسم جز مسمّى باشد ⁽²⁾،براى آن كه خداى تعالى يكى است و او را نامهاى بسيار است تا نود و نه ⁽³⁾و تا هزار و يك، وَ ذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمٰائِهِ ،حمزه خواند:يلحدون[به فتح«يا»و «حا»از بناى ثلاثى از لحد يلحد،و دگر قرّاء يلحدون] ⁽⁴⁾من الالحاد،و در سورة النّحل،كسائى و خلف موافقت كنند با حمزه در فتح«يا»و«حا».ابو الحسن اخفش گفت:لحد و الحد،لغتان؛إلاّ آن كه الحد در استعمال بيشتر است،قال اللّه تعالى: وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحٰادٍ... ⁽⁵⁾،و اسم فاعل از اين بنا و از آن در استعمال شايع تر است،قال الشّاعر:

ليس الامام بالشّحيح الملحد***

و ابو عبيده گفت عن الاحمر ⁽⁶⁾كه:لحد اذا مال،و الحد اذا جادل ⁽⁷⁾،و معنى كلمه عدول باشد از سنن استقامت،و از اين جا گويند:لحد،گور را براى آن كه از استقامت و راستى منحرف باشد،و معنى آن كه: يُلْحِدُونَ فِي أَسْمٰائِهِ ،يعنى ميل مى كنند در نامهاى او از حق و او را به اوصافى وصف مى كنند كه به او لايق نباشد.

ابن جريج گفت:مراد آن است كه،ايشان در برابر نام اللّه بتى را«لات»خواندند و در برابر عزيز بتى را«عزّى»خواندند و در برابر منّان ⁽⁸⁾،«منات»گفتند.عبد اللّه عبّاس گفت:الحاد ايشان تكذيب ايشان بود.قتاده گفت:شرك ايشان بود.بعضى دگر گفتند:آن بود كه بتان را خداى خواندند.اهل معانى گفتند:الحاد در اسماء خداى آن بود كه او را به نامى خواند كه او خود را به آن نام خوانده نباشد و در كتاب و سنّت آمده نباشد؛و آيت دليل است بر آنكه،خداى را تعالى جز به نامى نشايد خواندن كه سمعى وارد باشد به آن مقطوع به از آيتى و خبرى معلوم. سَيُجْزَوْنَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ ؛جزا كنند ايشان را و پاداشت دهند ايشان را به آنچه كرده باشند.

مقاتل گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،بعضى مشركان عرب شنيدند كه[رسول -عليه السّلام-خلق را دعوت مى كند با خدايى به نام«اللّه».آنگه شنيدند كه] ⁽¹⁾او خداى را مى خواند به«رحمان»و«رحيم».گفتند:نه محمّد دعوى مى كند كه من يك خداى را مى خوانم و يك خداى را مى پرستم كه اللّه است؟اكنون رحمان كيست و رحيم؟خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:خداى را نامهاى نيكوست او را به آن بخوانى.و«حسنى»تأنيث احسن باشد كه افعل تفضيل بود،كالكبرى و الصّغرى في ⁽²⁾تأنيث الاكبر و الاصغر.

و ابو هريره روايت كرد كه رسول-صلّى اللّه عليه و آله-گفت:

انّ للّه تسعة و تسعين اسماء مائة غير واحد من احصاها كلّها دخل الجنّة ،گفت:خداى را -جلّ جلاله-نود و نه نام است-صد كم يك -هركه آن را بر شمارد و او را به آن بخواند به بهشت شود.اكنون بدان كه آن اسماء كه خداى را به آن بخوانند،بعضى صفات است و بعضى نه صفات است.آنچه صفات است،چون:قادر است و عالم و حىّ و موجود و مريد و كاره و مدرك،و بعضى[را] ⁽³⁾مرجع با اين صفات است، چون:سميع و بصير و حكيم و مالك،كه سميعى و بصيرى را مرجع با حىّ است و حكيمى را با عالمى و مالكى را با قادرى.و بعضى را صفات افعال گويند؛يعنى ⁽⁴⁾از آن نام صفت فعل را باشد نه او را،و آن چون:خالق و رازق ⁽⁵⁾و منعم و متفضّل ⁽⁶⁾و محيى و مميت است.

قوله: وَ مِمَّنْ خَلَقْنٰا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ ،حق تعالى در اين آيت وصف قومى كرد كه ايشان راهنمايان به حق و عادلانند،گفت:از آنان كه ما بيافريديم ايشان را،امّتى و گروهى و طايفه اى هستند و«من»،تبعيض را باشد،و «من»موصوله است و ضميرى كه با«من»عايد باشد محذوف است.و تقدير آن است كه:و ممّن[7-پ]خلقناهم؛و از آنان كه ما آفريديم ايشان را.و امّت،اين جا فرقت است. يَهْدُونَ بِالْحَقِّ ؛به حق هدايت كنند و راه نمايند.قتاده و ابن جريج

گفتند:روايت كردند ما را كه-رسول صلّى اللّه عليه و آله-اين آيت بخواند،گفت:

اين آيات امّت مراست كه ايشان به حق گيرند و به حق دهند و به حق حكم كنند،و از پيش شما قومى بوده اند چنين.آنگه اين آيت برخواند:

وَ مِنْ قَوْمِ مُوسىٰ أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ ⁽¹⁾.ربيع انس گفت،رسول -عليه السّلام-اين آيت برخواند و گفت:از امّت من قومى باشند برحق ثبات كرده و ايستاده باشند تا آنگه كه عيسى مريم ⁽²⁾فرود آيد.و رسول-عليه السّلام-گفت:

لا يزال طائفة من امّتى على الحقّ ظاهرين حتّى يأتى امر اللّه لا يضرّهم من خذلهم و لا من خالفهم، گفت:زائل نشدند گروهى از امّت من برحق ايستاده و اظهار كنند تا فرمان خداى آيد و ايشان را زيان ندارد خذلان خاذلى يا خلاف مخالفى.عطا گفت:

مهاجر و انصارند،و آنان كه به احسان اتباع ايشان اند.و در تفسير اهل البيت -عليهم السّلام-آمد كه:آيت مخصوص است به ائمّه معصوم-عليهم السّلام-براى آن كه اين صفات به ايشان لايق است. يَهْدُونَ بِالْحَقِّ ؛[هدايت كنند به حق،و چون قديم تعالى اطلاق فرمود هدايت به حق] ⁽³⁾حمل كردن بر كسانى كه مأمون الجانب باشند و مقطوع على عصمتهم اولى تر باشد.آنگه گفت: وَ بِهِ يَعْدِلُونَ ؛و عدل كنند در احكام[به حق] ⁽⁴⁾و مانند اين آيت،قوله: وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا... ⁽⁵⁾،و استدلال به اين آيت نزديك اجماع اهل هر عصرى حجّت است؛جز چنين نرود كه گويند:هيچ عصرى خالى نباشد از شخصى كه قول او حجّت بود در دين،و امّا از اين قاعده گذشته در آيت دليل نيست بر اين؛براى آن كه خداى تعالى گفت:از خلقان ما گروهى هستند كه به حق راه نمايند و به آن عدل كنند،و اين دليل نكند بر آنكه بايد كه در هر عصرى باشند،چه اگر در يك عصر باشند فايده آيت حاصل بود جز برآن طريقه كه گويند به ادلّه عقل و سمع درست شده است كه هيچ عصرى خالى نباشد از حجّتى از حجّتان خداى ⁽⁶⁾.

حق تعالى پس از اين گفت:آنان كه به آيات من تكذيب كنند و دروغ دارند

من ايشان را استدراج كنم ازآنجا كه ايشان ندانند ⁽¹⁾.عطا گفت:يعنى مكر كنم با ايشان ازآنجا كه ايشان ندانند.كلبى گفت:اعمال ايشان مزيّن كنم ايشان را تا وقت هلاكشان.ضحّاك گفت:معنى آن است كه،هرگه ايشان معصيتى نو كنند من ايشان را نعمتى نودهم.خليل احمد گفت:عمر ايشان درنوردم بر غفلت ايشان.

ابو عبيده و مؤرّج گفتند:بگيرم ايشان را ازآنجا كه ايشان ندانند.اهل معانى گفتند:

«استدراج»،طلب درج ⁽²⁾و ⁽³⁾در نوشتن باشد يعنى چنان سازم كه كار ايشان در خفيه ايشان،اندك اندك پايه پايه مى درنوردم و مجاهره نكنم با ايشان به عذاب،و اشتقاق او من درج الصّحيفة باشد كه اندك اندك نوردند ⁽⁴⁾.أو من درج المرقاة،كه پايه پايه برشوند و فرود آيند.و درج القوم اذا مات بعضهم في اثر بعض.و درج الصّبىّ اذا قارب بين خطاه.و منه قولهم:كلّ ما دبّ و درج.و اين آيت از جمله معجزات است براى آن كه اخبار است از غيب در آنچه خواهد بودن در مستقبل ايّام و مخبر بر وفق خبر آمد.

آنگه گفت: وَ أُمْلِي لَهُمْ ؛بگذارم ايشان را روزگارى دراز،اى اتركهم ملاوة من الدّهر.و ملاوة،و هى الحين،يقال:تملّيته حينا و دهرا و ايّاما،اى عشت معه مليّا، قال الشّاعر:

لو تملّتهم عشيرتهم***لاقتناء العزّ او ولدوا

هان من بعض الرّزيّة او***هان من بعض الّذي اجد

اين لفظ هم نزديك است به معنى استدراج،گفت:فراگذارم ⁽⁵⁾اينان را و مهلت دهم و تعجيل نكنم بر اينان به عقاب،كه انّ اللّه يمهل و لا يهمل؛خداى تعالى امهال كند و اهمال نكنند؛مهلت دهد و لكن مهمل فرونگذارد،حليم ⁽⁶⁾است تعجيل نفرمايد،انّما يعجل من يخاف الفوت؛تعجيل آن كند كه ترسد كه فايت شود و هيچ چيز از قبضه قدرت او فوت نيست. إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ ،اى عذابى شديد،كه عذاب من

سخت است.[8-ر]و عذاب بر اين وجه استدراج و امهال و انظار و اتراف در ملك و نعمت را كيد خواند،براى آن كه صورت كيد دارد،و دگر جايها عذاب را مكر خواند بر اين تأويل.و المتين،القوى و المتانة،القوّة و الشدّة،و منه المتن لجانب الصّلب لمتانته،اى لقوّته،و كذلك سمّى الصّلب لصلابته.و«كيد»و«مكر»،قتل باشد يا مكروه در خفيه.و كاد يكيد كيدا،نزديك است،من كاد يكاد كيدودة اذا قارب الشّىء،براى آن كه آن را نيز وقت پوشيده است ⁽¹⁾.و آنگه گفت:اين كافران ⁽²⁾مكذّبان انديشه نمى كنند كه ⁽³⁾صاحب ايشان را يعنى محمّد را-صلّى اللّه عليه و آله-هيچ اثر ديوانگى نيست به او؛و صورت استفهام است و معنى تقريع و توبيخ.قتاده گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،رسول-عليه السّلام-در وقت موسم بر كوه صفا بايستاد و قبايل و بطون و افخاذ ⁽⁴⁾قريش را و جز قريش را يك يك را به نام مى خواند و دعوت مى كرد:يا بنى فلان و يا بنى فلان!اتّقوا اللّه؛از خداى بترسى.و ايشان را تخويف و تحذير مى كرد.گروهى از ايشان گفتند:انّ صاحبكم لمجنون يصيح صياح المجانين؛اين صاحب شما همانا ديوانه است كه بانگ مى دارد چو ديوانگان.خداى تعالى اين آيت فرستاد كه:صاحب ايشان يعنى محمّد ديوانه نيست.و الجنّة؛الجنون،و الجنّة؛الجنّ،و الجنّة؛التّرس،و الجنّة؛ البستان.و اصل كلمه از ستر است،و بيان اين رفته است.و روا باشد كه از قلّت فهم و فكر ايشان،ديوانه ايشان را خوانند چون او شخصى را با حلم و سكينت و وقار و كمال عقل و وفور فضل و اجتماع ⁽⁵⁾خصال خير،او را ديوانه نخوانند ⁽⁶⁾،به آن جمع كردند در حق او ميان دو وصف متناقض،گاه گفتند:ديوانه است،گاه گفتند:

ساحر است و كاهن.و سحر و كهانت از كسى آيد كه او به غايت كمال باشد در ذكاء و دهاء،و هيچ عاقل چگونه روا دارد كه اين دو لفظ به يك جاى بگويد؛و لكن از سر تحيّر گفتند چون اخبار غيب شنيدند از او.گفتند:كاهن است،چون

معجزات خارق عادت ديدند ⁽¹⁾.گفتند ⁽²⁾:ساحر است،چون نظم قرآن ديدند كه عرب و عجم از نظم آن عاجز بودند.گفتند:شاعر است،چون خداى را بى چون،بى چگونه، بى مثل،بى مانند،بى ضدّ،بى ندّ،بى جاى،بى مكان،مخالف اشياء گفت.گفتند:

ديوانه است،كه اين كه او مى گويد نتواند بودن.آنگه حق تعالى ردّ بر ايشان گفت:

إِنْ هُوَ ،و المعنى ما هو،«ان»به معنى ماى نافيه است؛نيست او يعنى رسول- عليه السّلام-مگر نذيرى و ترساننده اى بيان كننده.و«انذار»،اعلام با تخويف باشد.

آنگه گفت: أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا ؛نظر و تفكّر نمى كنند؟و«نظر»،به معنى فكر است، فِي مَلَكُوتِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ،«ملكوت»فعلوت باشد من الملك،و اين بنا مبالغت بود،كالجبروت و الرّغبوت و الرّهبوت،گفت:نظر نمى كنيد در ملك اين آسمانها كه من چگونه آفريده ام آن را با عظم خلق و ثقل جرمش در هوا معلّق بداشته ام بى عمادى و ستونى كه از زير او هست و بى علاقه اى كه از بالاى او هست،و آنگه آن را به زينت ستاره ⁽³⁾بياراسته ام تا بر حسابى ⁽⁴⁾مقدّر كه اين هفت ستاره را در اين دوازده برج مى گردانم به حسابى راست به سيرى متفاوت و در اين زمين گسترده با انواع نبات و خلايق و اصناف بدائع از جماد و حيوان. وَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ،«ما»موصوله است؛و آنچه آفريده است از چيزى،يعنى از همه چيزى كه نام شىء بر او واقع باشد،يعنى هرچه اين نام بر اوست آفريده اوست امّا بنفسه و امّا به واسطه.و نيز تفكّر و انديشه نمى كنند در آن كه باشد كه اجل مرگ ايشان نزديك رسيده است تا اين انديشه داعى باشد ايشان را با آن كه در دين احتياطى به جاى آرند و مآل و مرجع خود را نگرند و از دنيا و حرص بر او دور شوند،و انديشه با آن صرف كنند كه ايشان را عزّ ابدى و فخر جاودانگى ⁽⁵⁾بار آرد.آنگه گفت: فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ ؛پس از اين قرآن،به كدام[8-پ]حديث ايمان خواهند آوردن اگر فصاحتش گويند و بلاغتش ⁽⁶⁾و اسلوبش كه معجز است و عالميان از اتيان به مانند آن عاجزاند؛از او گذشته به

كدام حديث ايمان خواهند آوردن ⁽¹⁾!و اين دليل است بر آنكه،قرآن محدث است براى آن كه اگر قديم بودى نگفتى، فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ ،و تقدير آن كه:فباىّ حديث بعد هذا الحديث؛پس از اين حديث،به كدام حديث ايمان خواهند آوردن ⁽²⁾!و «حديث»،ضدّ قديم باشد،و در آيت دليل است بر وجوب نظر براى آن كه حق تعالى بر سبيل تقريع و ملامت و مذمّت[گفت حديث آنان كه ترك نظر كنند و ملامت و مذمّت] ⁽³⁾بر ترك واجب باشد و فعل قبيح،و چون آيت حثّ باشد بر وجوب نظر،دليل بود بر فساد تقليد.

مَنْ يُضْلِلِ اللّٰهُ فَلاٰ هٰادِيَ لَهُ ،گفت:هركه را خداى اضلال كند،او را هاديى نباشد كه راه نمايد.معنى آن است كه،آن را كه خداى تعالى به تكليف امتحان كند تا او عند آن ضالّ شود،او را هادى نباشد،يعنى كسى نباشد كه او را دليلى آرد و برهانى انگيزد به مانند آن ادلّه كه خداى نصب كرده است براى او يا مقارب آن يا پيش از آن،و رها كند ايشان را در جهالتشان و نادانى و بينوايى شان تا سر در نهاده مى روند متحيّر و ⁽⁴⁾ازآن كه ⁽⁵⁾ايشان را با خود رها كند و منع نكند ايشان را به قهر و جبر و الطافى كه با مؤمنان كرد با ايشان نكند،چه معلوم بود كه آن،ايشان را لطف نخواهد بودن.و وجهى ديگر در آيت آن است كه،محتمل است كه مراد آن بود كه آن را كه خداى راه ننمايد به بهشت بر سبيل استحقاق عقاب بر كفرش،بدون خداى او را راهنماى نباشد و او را رها كند تا در ظلمات قيامت و عرصات موقف متحيّر و متردّد مى گردد تا فريشتگان عذاب به او رسند كه او را به دوزخ برند.و وجه سوم ⁽⁶⁾در آيت آن باشد كه،آن را كه خداى تعالى حكم كند به ضلال او و او را ضالّ خواند در همه عالم كس نباشد كه اين حكم از او زائل كند و اين نام از او بردارد.اهل عراق، حمزه و كسائى و خلف خواندند:و يذرهم،به«يا»و جزم«را»؛و باقى قرّاء به «نون»خواندند و ضمّ«را».وجه قرائت اوّل آن بود كه معطوف است[بر جمله] ⁽⁷⁾كه محلّ او جزم است به جزاى شرط براى آن كه تقدير اين است:من يضلل اللّه فلا

يهده احد و يذرهم اللّه،و نظير او قوله: ...لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِي إِلىٰ أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصّٰالِحِينَ ⁽¹⁾،جزم كرد فعل دوم را براى آن كه عطف است على فعل منصوب اللّفظ بالفاء،و اگر«فا»نبودى او مجزوم بودى،چون«فا»آمد او به«فا» باضمار«ان»منصوب شد لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِي ،و المعنى:هلاّ اخّرتنى اصّدّق و اكن و اين عطف بر محل باشد.و امّا قرائت آن كسى كه به رفع خواند و«نون»در نذرهم بر استيناف حمل كند و اين را به جواب لو لا تخصيصى ⁽²⁾نكند.و«طغيان»،از حد در گذشتن باشد در كفر.و«عمه»؛تحيّر و تردّد باشد در ضلال و گمراهى.

آنگه گفت،اين كافران و منكران بعث و نشور از تو مى پرسند كه:قيامت كى خواهد بودن؟يقال:سألته ⁽³⁾عن كذا به مفعول أوّل متعدّى شود بى ⁽⁴⁾حرف جرّ،و به دوم متعدّى شود به حرف جرّ.و«السّاعة»،اسم القيامة ⁽⁵⁾بمنزلة العلم لها.«ايّان»، سؤال باشد از زمان به منزله«متى»و نصب او بر ظرف است. مُرْسٰاهٰا ،اى مثبتها، اى متى وقت قيامها و ثباتها،قال الرّاجز:

ايّان تقضى حاجتى ايّانا***أ ما ترى لنجحها ابّانا

و«مرسى»مصدر است اين جا،و بيان كرديم كه،مفعل مصدر باشد و مفعول باشد و موضع باشد،اين جا مصدر است،اى متى وقوعها و ثبوتها؛كى خواهد بودن كه واقع شود و در وجود آيد.و ساعت،عبارت باشد از وقت نفخ صور اوّل و دوم كه خلايق ⁽⁶⁾همه بميرند و باز همه زنده شوند.حق تعالى گفت:جواب ده اى محمّد و بگو كه،علم آن به نزديك خداى من است. لاٰ يُجَلِّيهٰا لِوَقْتِهٰا إِلاّٰ هُوَ ؛آن را اظهار نكند و پديد نيارد در وقت خود جز خداى تعالى.و حكمت در آن كه خداى تعالى وقت قيام ساعت از خلقان بپوشيد آن است كه،تا ايشان مجوّز باشند و روا دارند [9-ر]كه هروقت و هر روز و هر شب خواهد بودن ايمن نباشند و پشت بازنگذارند و مستعد باشند و بر سر توبه و طاعت باشند؛چه اگر وقت آن با وقت مرگ و اجل خود معيّن دانستندى به اوّل مغرى بودندى به قبيح و به آخر ملجأ بودندى به توبه و طاعت؛ و اين هر دو منافى تكليف است. ثَقُلَتْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ،در او دو قول

گفتند؛يكى آن كه:علم او بر اهل آسمان و زمين گران است،و دگر آن كه:وقوع او بر اهل آسمان و زمين گران است.قول اوّل سدّى گفت و جماعتى مفسّران،و دوم ابن جريح و جماعتى مفسّران.آنگه حق تعالى خبر داد به كيفيّت وقوع آن،گفت:

لاٰ تَأْتِيكُمْ إِلاّٰ بَغْتَةً ؛به شما نيايد جز به ناگاه.آنگاه گفت:از تو مى پرسند ما دام تا وقت قيامت، كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهٰا ،در او سه قول گفتند؛يكى آن كه:پندارى تو آن را كه اين علم داند سؤال بليغ كرده اى و علم تمام حاصل كرده اى به اين،من قولهم ⁽¹⁾:

احفى فلان في المسألة اذا بالغ فيه،و اين قول مجاهد است.و دگر آن كه: كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهٰا ،اى عالم بها.و اين قول را مرجع با قول اوّل است و الّا حفىّ به معنى علم نيامد.قول سه ديگر، كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهٰا ،اى مسرور فرح بسؤالهم من قولهم:

تحفّيت بفلان في المسألة اذا سألته سؤالا يظهر فيه المحبّة و المسرّة،قال الشّاعر:

سؤال حفىّ عن اخيه كانّه***يذكّره و سنان ام متواسن

و اين هم راجع است با قول اوّل،و آن كه گفتند:«حفىّ»،مهربان باشد،اين قول ازآنجاست.و اصل همه من احفى فى المسألة و تحفّى ⁽²⁾اذا بالغ في المسألة.و مبالغت در مسئله[از] ⁽³⁾مهربانى باشد.و بعضى دگر گفتند:سؤالى كه از سر رقّت قلب و فرط اشتياق باشد،آن را احفاء و تحفّي گويند،من قولهم:حفيت الدّابّة تحفى حفا،چون بى نعل بسيار برود سمش سوده گردد.و الوحا ابلغ من الحفا،آنگه گفت:

قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اللّٰهِ ،يا محمّد!بگو كه:علم آن به نزديك من است كه خدايم؛و لكن بيشتر مردم ندانند كه اين علم جز خداى نداند،و گمان برند كه اين علم پيغامبران دانند.اگر گويند:چرا تكرار كرد؟فى قوله: إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّي به اوّل گفت،و ⁽⁴⁾دوم بار: عِنْدَ اللّٰهِ ،جواب گفتند از اين كه:به اوّل علم وقوع و وقت وجود خواست،و به دوم:علم به كيفيّت و احوال و اهوال آن،چون متعلّق علم مختلف باشد،فايده مختلف بود و تكرار نباشد.قتاده گفت،اين سؤال قريش كردند[عبد اللّه عبّاس گفت:جهودان كردند.قتاده گفت روايت كردند] ⁽⁵⁾ما را از رسول- عليه السّلام-كه او گفت:قيامت برخيزد به ناگاه و مردم هركسى به شغل خود

مشغول؛يكى حوض را اصلاح مى كند و يكى چهار پاى را آب مى دهد و يكى در بازار قيمت ⁽¹⁾متاع مى كند و يكى ميراث برگرفتن ⁽²⁾را ترتيب ⁽³⁾مى كند و جاى مى سازد.

زيد ارقم روايت نكرد از رسول-صلّى اللّه عليه و آله-كه او گفت:جبريل مرا گفت،قيامت برنخيزد تا سه خصلت پيدا نشود؛قول بسيار شود و عمل اندك شود و مردم وصيّت نكنند و هركس به آن كه دارد بخل كند و چون مجالسى باشد كه آنجا ذكر خداى كنند،گويند:اين بدعت است.

قُلْ لاٰ أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا ،عبد اللّه عبّاس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،اهل مكّه رسول را گفتند:خداى تو،تو را خبر ندهد كه نرخ گران كى خواهد بودن و ارزان كى؟تا تو در وقت ارزانى براى وقت گرانى بخرى تا برآن سود كنى؟ خداى تعالى اين آيت فرستاد كه،بگو:اى محمّد!كه من مالك نه ام براى نفس خود نفعى و ضرّى را و سودى و زيانى را از خير و شرّ[و نفع و ضرّ،خير و شرّ] ⁽⁴⁾من و نفع و ضرّ من كه ⁽⁵⁾به خداى تعلّق دارد،به دست من چيزى نيست، إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ ،مگر آنچه خداى خواهد كه من مالك باشم آن را به تمليك او.به اوّل نفى كرد آن كه او مالك باشد هيچ نفع و ضرّ را،آنگه استثناء كرد از آن ميانه آن را كه او مالك باشد از منافع و مضارّ خود به انواع تصرّف به تمليك ⁽⁶⁾و تمكين او، وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ ، اگر من غيب دانستمى كه متاعى كى ارزان باشد و كى گران خواهد شدن،خير بسيار بكردمى خود را در باب تجارت،به آن كه ارزان بخريدمى و گران بفروختمى [9-پ]تا سود و خيرم بسيار شدى و هيچ بدى و زيانى به من نرسيدى؛و لكن ندانم و مرا به اين راه نيست.و وجه اتّصال آيت به آيت مقدّم آن است كه،چون آنچه راجع است با منافع و مضارّ عاجل ⁽⁷⁾در باب معاش نمى دانم الّا باعلام اللّه،احوال قيامت و وقت ⁽⁸⁾قيام ساعت از كجا دانم،چون خداى مرا اعلام نكند! إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِيرٌ وَ بَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ؛من نيستم الّا ترساننده و مژده دهنده اى آنان را كه ايمان دارند و مرا تصديق كنند و قول من ⁽⁹⁾باور دارند.و در آيت،دليل است بر آنكه قدرت قبل الفعل

است،في قوله: وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ ؛اگر من غيب دانستمى خير بسيار كردمى بايد تا قادر باشد بر آنچه ⁽¹⁾اگر قدرت مع الفعل بودى اگر نيز ⁽²⁾غيب دانستى ⁽³⁾استكثار خير نتوانستى كردن ⁽⁴⁾.

[قوله تعالى] ⁽⁵⁾:

سوره الأعراف (7): آیات 189 تا 206

اشاره

هُوَ اَلَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِيَسْكُنَ إِلَيْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اَللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَيْتَنٰا صٰالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ اَلشّٰاكِرِينَ (189) فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً جَعَلاٰ لَهُ شُرَكٰاءَ فِيمٰا آتٰاهُمٰا فَتَعٰالَى اَللّٰهُ عَمّٰا يُشْرِكُونَ (190) أَ يُشْرِكُونَ مٰا لاٰ يَخْلُقُ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ (191) وَ لاٰ يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لاٰ أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (192) وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى اَلْهُدىٰ لاٰ يَتَّبِعُوكُمْ سَوٰاءٌ عَلَيْكُمْ أَ دَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صٰامِتُونَ (193) إِنَّ اَلَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ عِبٰادٌ أَمْثٰالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ (194) أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهٰا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهٰا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهٰا أَمْ لَهُمْ آذٰانٌ يَسْمَعُونَ بِهٰا قُلِ اُدْعُوا شُرَكٰاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلاٰ تُنْظِرُونِ (195) إِنَّ وَلِيِّيَ اَللّٰهُ اَلَّذِي نَزَّلَ اَلْكِتٰابَ وَ هُوَ يَتَوَلَّى اَلصّٰالِحِينَ (196) وَ اَلَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لاٰ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَ لاٰ أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (197) وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى اَلْهُدىٰ لاٰ يَسْمَعُوا وَ تَرٰاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لاٰ يُبْصِرُونَ (198) خُذِ اَلْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْجٰاهِلِينَ (199) وَ إِمّٰا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ اَلشَّيْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (200) إِنَّ اَلَّذِينَ اِتَّقَوْا إِذٰا مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ اَلشَّيْطٰانِ تَذَكَّرُوا فَإِذٰا هُمْ مُبْصِرُونَ (201) وَ إِخْوٰانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي اَلغَيِّ ثُمَّ لاٰ يُقْصِرُونَ (202) وَ إِذٰا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قٰالُوا لَوْ لاٰ اِجْتَبَيْتَهٰا قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا يُوحىٰ إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هٰذٰا بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (203) وَ إِذٰا قُرِئَ اَلْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (204) وَ اُذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ اَلْجَهْرِ مِنَ اَلْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ اَلْآصٰالِ وَ لاٰ تَكُنْ مِنَ اَلْغٰافِلِينَ (205) إِنَّ اَلَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لاٰ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ يُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ يَسْجُدُونَ (206)

ترجمه

؛او آن است كه بيافريد شما را از يك تن و كرد از او جفت او تا ساكن شود با او چون خلوت كرد با او برداشت بارى سبك،مستمر شد به او.چون گران شد ⁽⁶⁾بخواندند ⁽⁷⁾خداى را كه خداى ايشان است،اگر بدهى ما را فرزندى نيك،باشيم از جمله شكركنندگان ⁽⁸⁾.

چون بداد ايشان را فرزندى نيك،كردند او را انبازان در آنچه دادشان،بزرگوار است خداى[از آنچه او را انباز گيرند] ⁽⁹⁾[10-ر].

انباز ⁽¹⁰⁾مى گردانند ⁽¹¹⁾آنچه نيافريند چيزى و ايشان را آفرينند؟ و نتوانند ايشان را يارى دادن و نه خود را يارى دهند.

؛و اگر بخوانى ايشان را با راه راست پى شما نگيرند.راست ⁽¹²⁾است بر شما اگر بخوانى ايشان يا شما خاموش باشى.

؛آنان را كه مى خوانى بدون خداى بندگانى اند مانند شما،بخوانى ايشان را و بگوى تا اجابت كنند شما را اگر راست مى گويى.

ايشان را هست پايها كه بروند به آن يا هست ايشان را دستهايى كه بگيرند به آن يا هست ايشان را[چشمها كه ببينند بدان] ⁽¹⁾يا هست ايشان را گوشهايى كه بشنوند به آن بگو بخوانى انبازانتان را پس آنگه كيد كنى با من و مهلت مدهى مرا.

يار من خداى است آن كه بفرستاد كتاب قرآن و او تولاّ كند نيكان را ⁽²⁾.

و آنان [را كه] ⁽³⁾مى خوانى فرود او نتوانند يارى شما و نه خود را يارى كنند.

و اگر بخوانى شان با راه راست نشنوند و بينى ايشان را مى نگرند به تو و ايشان نمى بينند.

بگير عفو و بفرماى به معروف و بگرد ⁽⁴⁾از نادانان.

[11-ر] و اگر تباه كند تو را از ديو تباهى،پناه جوى[به خداى كه او شنوا و داناست] ⁽⁵⁾.

كه آنان كه ترسند ⁽⁶⁾،چون برسد به ايشان خيالى از ديو،ياد كنند خداى را،چه ⁽⁷⁾بينى ايشان را مى بينند.

و برادرانشان مى كشند ايشان را در نادانى،پس بازنمى استند ⁽⁸⁾.

؛و چون نيارى به ايشان آيتى گويند:چرا برنگزيدى آن را؟بگو كه:من پيروى مى كنم آن را كه وحى كنند به من از خداى من،اين حجّتهاست ⁽¹⁾از خدايتان و بيان و بخشايش براى گروهى كه بگروند.

و چون خوانند قرآن، بشنوى آن را و خاموش باشى[تا مگر شما را ببخشايند] ⁽²⁾.

[11-پ] ؛و ياد كن خداى تو را در تنت به لابه و ترس بى آواز بلند ⁽³⁾از گفتار به بامداد و شبانگاه،و مباش از غافلان.

كه آنان كه به نزديك خداى تواند تكبّر نكنند ⁽⁴⁾از پرستش او و تسبيح كنند او را و او را سجده كنند.

قوله تعالى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ ،قديم تعالى-جلّ جلاله-در اين آيت منّت نهاد بر خلقان و ياد داد ايشان را نعمت خويشتن به خلق او ايشان را از آدم و حوّا،گفت:

او آن خداى است كه بيافريد شما را از يك تن،يعنى آدم-عليه السّلام-كه پدر ماست. وَ جَعَلَ ⁽⁵⁾مِنْهٰا زَوْجَهٰا ،و هم از آدم جفت او را كه حوّاست بيافريد،چنان كه در اخبار آمد كه:حوّا را از پهلوى چپ آدم بيافريد،و ظاهر آيت دليل اين مى كند، لِيَسْكُنَ إِلَيْهٰا ؛تا آدم به او ساكن شود و آرام گيرد و سكن او باشد. فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا ؛ چون خلوت كرد با او.و تغشّى كنايت باشد از جماع، حَمَلَتْ ؛بار برگرفت حوّا از آدم، حَمْلاً خَفِيفاً ؛بارى سبك براى آن كه هنوز آب ⁽⁶⁾بود در رحم او. فَمَرَّتْ بِهِ ،اى استمرّت به،مستمرّ گشت به آن حمل و روزگار ⁽⁷⁾بر او برآمد، فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ ؛چون گران شد،اى صارت ذات ثقل چنان كه:اثمرت الشّجرة اى صارت ذات ثمرة و

امرّ الشّىء اذا صارت ⁽¹⁾ذا مرارة، دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا ؛خداى را بخواندند،كه پروردگار ايشان است،و گفتند: لَئِنْ آتَيْتَنٰا صٰالِحاً ؛اگر ما را فرزندى صالح دهى، لَنَكُونَنَّ مِنَ الشّٰاكِرِينَ ،ما از جمله شاكران و معترفان نعمت تو باشيم.

فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً ؛چون بداد ايشان را[فرزند] ⁽²⁾صالح[صفت موصوفى محذوف است،اى ولدا صالحا، جَعَلاٰ لَهُ شُرَكٰاءَ ] ⁽³⁾كردند او را همتايان و انبازان در آنچه داد، فَتَعٰالَى اللّٰهُ عَمّٰا يُشْرِكُونَ ؛متعالى است خداى ما-جلّ جلاله-از آنچه ⁽⁴⁾به او شرك آرند.امّا مخالفان ما آيت را تفسير چنين دادند كه:چون حوّا بار برگرفت، ابليس پيش او آمد بر صورت مردى،او را گفت:تو دانى كه اين كه در شكم تو است چيست؟گفت:[نه،گفت:] ⁽⁵⁾چه ايمن باشى كه حيوانى باشد نه از جنس شما؛بل حيوانى باشد از جنس سگ و خرس و خوك و سباع كه در زمين مى بينى نه همه زمين از اين مملو است و از[جنس شما كس] ⁽⁶⁾نيست؟[12-ر].گفت:پس چه بايد كردن؟گفت:من مردى ام كه مرا از خداى من منزلتى هست و دعاى مستجاب،اگر من دعا كنم فرزند تو ⁽⁷⁾از جنس شما باشد،گفت:پس دعا كن.گفت:نكنم،تا با من شرط كنى كه عبدالحارثش نام كنى؛و ابليس را نام حارث بود.شرط كردند كه چنين كنند،چون بزاد،عبدالحارثش نام كردند،فذلك ⁽⁸⁾قوله: فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً جَعَلاٰ لَهُ شُرَكٰاءَ فِيمٰا آتٰاهُمٰا ،يغنى فى التّسمية،و اين روايت كلبى است.

سدّى گفت:آدم و حوّا را فرزند نمى ماند،چند فرزند بزادند،بمرد.يك روز ابليس بيامد و ايشان را وسوسه كرد و گفت:من درمانى دانم كه فرزند شما بماند و هلاك نشود.گفتند:آن چيست؟گفت:عبدالحارثش نام كنى تا بماند كه اين مجرّب است مرا.عبدالحارثش نام نهادند.و رواياتى دگر آوردند كه اگرچه در آنجا بعضى اختلاف و كما بيش هست،مرجع با اين است كه ما گفتيم،و اين از جمله فريت ⁽⁹⁾عظيم باشد بر آدم و حوّا كه حوالت شرك كنند بديشان كه ايشان كافر شدند و مشرك،و دروغ است بر خداى تعالى،[و خداى تعالى] ⁽¹⁰⁾به آيت نه اين خواست

كه ايشان گمان بردند؛بل مراد خداى تعالى به آيت آن باشد كه مطابق ادلّه عقل است از نفى شرك و ساير معاصى از آدم و جمله پيغامبران-عليهم السّلام.و ما در اين كتاب بيان كرده ايم كه هيچ كبيره و صغيره بر پيغامبران روا نيست از آنجا كه مؤدّى بود به انفار طبع از قبول قولشان و استماع وعظشان و امتثال امرشان.و چون صغيره و كبيره منفّر باشند ⁽¹⁾،كفر و شرك چگونه باشد؟و كفر در حقّ پيغامبران جز كافر روا ندارد.

امّا تأويل صحيح آيت را آن است كه:شرك مضاف است با فرزندان آدم دو ⁽²⁾جنس يا دو قبيل از جمله ايشان يا با ذكور و اناث ايشان،و به هيچ حال منسوب نباشد با آدم و حوّا.اگر گويند:در آيت ذكرى رفته نيست فرزندان آدم را تا ردّ كنايت كنند با ايشان و انّما ذكر آدم و حوّا رفته است،گوييم روا باشد كه:[ردّ ضمير كنند با آن كه او را ذكر نرفته باشد،و اين طريقى است عرب را كه] ⁽³⁾ضمير قبل الذّكر گويند،قال اللّه تعالى: حَتّٰى تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ ⁽⁴⁾،يعنى الشّمس و آفتاب را ذكرى نرفته است،[و قال اللّه تعالى: إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ⁽⁵⁾،و قرآن را ذكرى نرفته است] ⁽⁶⁾كه اين اوّل سورت است،و قال الشّاعر:

لعمرك ما تغنى الثّراء عن الفتى***اذا حشرجت يوما و ضاق بها الصّدر

و نفس را ذكرى نرفته است.

جوابى ديگر از اين سؤال آن است كه:ذكر فرزندان آدم رفته است در آيت في قوله: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ،و«كم»خطاب است با جمله فرزندان آدم ذكور و اناث.و دگر جاى ذكر ايشان رفت،فى قوله: فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً ، و المعنى ولدا صالحا.و ولد،جنس را باشد صالح بود واحد را و جمع را،و چون در كلام ذكر دو مذكور برود آنگه عقيب آن چيزى آيد كه به يكى از ايشان لايق بود به ديگرى لايق نبود ردّش با آن بايد كردن كه به او لايق بود.چون در كلام ذكر آدم و حوّا رفته است و ذكر فرزندان ايشان،و كفر و شرك لايق نيست به آدم و حوّا،و به اولاد ايشان لايق است ردّ بايد كردن با ايشان دون آدم و حوّا.اگر گويند:نظم آيت

و معنى او چگونه باشد بر اين وجه كه گفتى؟گوييم:تقدير كلام اين باشد كه فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً ،چون خداى تعالى آدم و حوّا را بداد آن فرزند نرينه صالح كه خواستند و تمنّا كردند،كفّار ⁽¹⁾اولاد ايشان آن را اضافت كردند با خداى؛و آنچه مقوّى اين تأويل است،قوله تعالى: فَتَعٰالَى اللّٰهُ عَمّٰا يُشْرِكُونَ ،به لفظ جمع گفت،و نگفت:عمّا يشركان.امّا در تثنيه ضمير در چند جاى از آيت آن است كه گفتيم كه راجع است با دو جنس از مشركان اولاد ايشان يا با ذكور و اناث ايشان.و فصيح را عادت بود كه انتقال كند از كلامى به كلامى و از خطاب مخاطبى به خطابى ديگرى ⁽²⁾و از كنايتى به كنايتى،قال اللّه تعالى: إِنّٰا أَرْسَلْنٰاكَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً، لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ⁽³⁾... [12-پ]اوّل خطاب كرد با رسول كه: إِنّٰا أَرْسَلْنٰاكَ ،آنگه عدول كرد از خطاب رسول به خطاب مرسل اليهم از امّت او،آنگه گفت: وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصِيلاً ⁽⁴⁾،در دو جا ردّ كنايت كرد با رسول-عليه السّلام-و در تسبيح ردّ كنايت كرد با قديم تعالى،كه تسبيح بر رسول لايق نباشد،و قال الهذلى:

يا لهف نفسى كان جدّة خالد***و بياض وجهك للتّراب الاعفر ⁽⁵⁾

و نگفت:«بياض وجهه»،با آن كه بيت را بنا بر خبر از غيب نهاد،و قال كثيّر:

أسيئي بنا او احسني لا ملومة ⁽⁶⁾***لدينا و لا مقليّة ان تقلّت

و نگفت:«ان تقلّيت»،با آن كه بيت را بنا بر خطاب نهاد از خطاب به مغايبه رفت،و قال آخر:

فدى لك ناقتي و جميع اهلي***و مالي انّه منه اتاني

و لم يقل:منك اتانى.

وجهى دگر در آيت آن است كه،محمّد بن بحر الاصفهانى گفت كه:كنايت در جمله متعلق است به فرزندان آدم و حوّا و از آن هيچ به آدم و حوّا متعلق نيست الّا قوله تعالى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ،به اوّل آيت خطاب كرد با جمله خلقان

مؤمن و كافر و برّ و فاجر،آنگه از او در گذشته تخصيص كرد كافران را و خبر داد از ايشان به آنچه كردند و گفتند،چنان كه گفت: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّٰى إِذٰا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ ⁽¹⁾... ،خطاب كرد با راكب برّ و بحر،آنگه تخصيص كرد راكب بحر را گفت: حَتّٰى إِذٰا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ ⁽²⁾... ،و وجهى ديگر گفت؛و آن،آن است كه گفت:روا باشد كه خَلَقَكُمْ ،خطاب است با مشركان براى آن كه همه فرزندان آدم را از حوّا آفريده اند،و تقدير در خَلَقَكُمْ ،آن باشد كه خلق كلّ واحد منكم،و نظاير اين در قرآن و كلام عرب بسيار بود،قال اللّه تعالى: وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِينَ جَلْدَةً ⁽³⁾... و المعنى:فاجلدوا كلّ واحد منهم،چه اگر نه چنين باشد و هشتاد تازيانه بر جمله قاذفان جهان ببخشند به هريكى هيچ نرسد.وجهى دگر آن است كه:«ها»ى ضمير راجع نيست با نام خداى؛بل راجع است با فرزند ⁽⁴⁾، و معنى آن است كه:جعلا للولد شركاء،يعنى في الطّلب،معنى آن است كه:ايشان از خداى تعالى فرزندى طلب كردند،چون بداد طلب ديگرى كردند؛اى جعلا للولد شركاء في الطّلب.اگر گويند،بر اين تأويل چه معنى باشد اين را كه گفت:

فَتَعٰالَى اللّٰهُ عَمّٰا يُشْرِكُونَ ،و خداى متعالى نيست ازآن كه از او طلب فرزندى كنند پس از ديگر؟گوييم،ممتنع نباشد كه اين كلام منقطع باشد از حكم كلام اوّل و اين مستأنف چيزى ديگر باشد و متّصل باشد بما بعده من قوله: أَ يُشْرِكُونَ مٰا لاٰ يَخْلُقُ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ ،پس حق تعالى تنزيه نفس[خود] ⁽⁵⁾كرد ازآن كه به او شرك آرند چون در كلام لفظ شرك رفت،و اين چنان باشد كه رسول را-عليه السّلام-از عقيقه پرسيدند،گفت:

امّا انا فلا احبّ العقوقة فمن اراد ان يعقّ عن ولده فليفعل ؛چون ذكر عقيقه رفت،ذكر عقوقه كرد براى تجنيس لفظ.اهل مدينه و ابو بكر خواندند و عكرمه و اعرج در شاذّ:«شركا»به كسر الشّين و اسكان الرّاء على المصدر.آنگه آن را چند تقدير بود،يكى آن كه:شرك،به معنى شريك بود،كالصّوم بمعنى الصّائم ⁽⁶⁾،و الفطر بمعنى المفطر.و تقديرى ديگر آن بود كه:ذا شرك،على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه

مقامه.آنگه در«له»خلاف كردند با اين قرائت ⁽¹⁾بعضى گفتند:جعلا للّه شركا،اى نصيبا.و قيل جعلا لغير ⁽²⁾اللّه شركا،اى نصيبا.و هر دو را معنى يكى باشد،براى آن كه شرك غيرى با خداى همان باشد كه شرك خداى با غيرى.امّا اقوالى كه از اين پيش گفتيم و اخبارى كه در اين باب مخالفان ما آوردند،بجز آنكه مخالف ادلّه عقل است و هرچه چنين باشد مقبول نبود ⁽³⁾،مطعون است در سندش براى آن كه از قتاده روايت [13-ر]كرده اند ⁽⁴⁾،از حسن از سمره-و حسن سمره را نديد و از وى چيزى نشنيد-على قول البغداديّين.دگر آن كه،حسن بخلاف اين گفت در روايت عروه از او،نيز از سعيد جبير و عكرمه روايت كردند كه:«شرك»منسوب نيست با آدم و حوّا؛بل منسوب است الى غيرهما من كفّار ⁽⁵⁾اولادهما.

قوله: أَ يُشْرِكُونَ مٰا لاٰ يَخْلُقُ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ ؛با خداى انباز مى گردانند ⁽⁶⁾آن را كه چيزى نتواند آفريدن از اين بتان جماد،و آن را آفريدگارى و موجدى و مقدّرى مى بايد!و مورد كلام استفهام است و معنى تقريع و انكار است بر مشركان كه جماداتى را مى پرستند كه ايشان قادر نه اند بر اصول نعم كه به آن مستحقّ عبادت شوند؛و ازآن كه ⁽⁷⁾ايشان عبادت خداى تعالى كه قادر الذّات است و بر همه مقدورات قادر است رها كرده اند.و عبادت اصنامى مى كنند كه او مخلوق و محدث است و بر هيچ خالق قادر نيست.

آنگه گفت بر سبيل ملامت و تقريع كه:ايشان را به چه اميد و طمع مى پرستند و آن بتان ايشان را يارى نمى توانند كردن و نه نيز خويشتن را يارى مى توانند كردن!و آن كه چونين بود در غايت عجز و مذلّت و مهانت بود،الهيّت را و عبادت را نشايد، قوله: وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدىٰ .در اين ضمير خلاف كردند،بهرى گفتند:راجع است با بتان و براى آن«هم»گفت،«ها»نگفت به لفظ كنايت جمادات كه كافران آن را معبود ساخته بودند بمنزلة الاحياء العالمين،چنان كه گفت: وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سٰاجِدِينَ ⁽⁸⁾،و لم يقل:ساجدة لأنّه جعل لها فعل العقلاء.و قولى ديگر آن است كه:كنايت است از بت پرستان،گفت:اگر ايشان را كه بتان اند دعوت كنى با

هدى و راه راست،متابعت نكنند شما را،ازآنجا كه جماداتند و عاقل نه اند.و سمع و بصر ندارند.و بر قول ديگر:اگر اين بت پرستان را دعوت كنى،فرمان نبرند و متابعت نكنند[شما را] ⁽¹⁾ازآنجا كه بعيد الفهم قليل الفكراند.پس،از بعد فهم و قلّت فكر ايشان و غفلت و نادانى اينان،بر ايشان يكى است اگر دعوت كنى و اگر نكنى كه ايمان نيارند كه در سابق علم من آن است كه ايشان بر كفر ميرند،و مثله قوله تعالى: وَ سَوٰاءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ ⁽²⁾،و براى آنكه مطابقت لفظ نگاه نداشت،في قوله: سَوٰاءٌ عَلَيْكُمْ أَ دَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صٰامِتُونَ ،و نگفت:ام صمت م ⁽³⁾،تا مطابق بودى با سر آيت نگاه داشته بود،كه رءوس الآى في القرآن بمثابة القوافى فى الشّعر.و آنجا كه عذر نباشد هم اين مراعات نمى كنند، يك بار چنان مى گويند و يك بار چنين،كما قال الشّاعر:

سواء اذا ما اصلح اللّه امرهم***علينا ادثر ما لهم ام اصارم

و قال الآخر:

سواء عليك النّفر ام بتّ ليلة***باهل القباب من نمير بن عامر

إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ عِبٰادٌ أَمْثٰالُكُمْ ؛آنگه خطاب كرد با بت پرستان و ايشان را تقريع و ملامت كرد.گفت آنان را كه شما مى خوانى و عبادت مى كنى، بندگانند هم چون شما عاجزاند و اسير و محتاج،و اگر باور ندارى ايشان را بخوانى تا اجابت كنند شما را و التماس اجابت كنيد اگر راست مى گوييد.و براى آن بتان را «عباد»گفت كه اشتقاق عبد و عبوديّت از مذلّت است،يعنى ذليلان اند،من قولهم:طريق معبّد،اى موطّأ مذلّل،و بعير معبّد اذا كان مطليّا بالقطران فهو اذا ذليل.

و جبّائى گفت:معنى آن است كه:ملك خداى اند-جلّ جلاله-چنان كه بنده ملك مالك باشد،چون مى دانند ⁽⁴⁾كه ايشان عبيداند و مماليك اند و مالك نه اند،از عقل چگونه روا مى دارند ⁽⁵⁾كه ايشان را پرستند ⁽⁶⁾،[قال الشّاعر] ⁽⁷⁾:

[لا اعبدنّك يوما لا ابتغى منك رفدا] ⁽⁸⁾***فانت مثلى عبد ففيم اعبد عبدا

و قوله: فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ ،لام امر غايب است،بگوييد تا اجابت كنند شما را

اگر راست مى گوييد چون اجابت خواهيد به دعوت و نيابيد بدانيد كه از آن است كه نشنوند و نبينند و ندانند[13-پ]و قادر و عالم نه اند،و غنا و كفاف نكنند.

آنگه ايشان را بر وجه ديگر تنبيه كرد،گفت: أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهٰا ،گفت:

ايشان پاى دارند كه به آن بروند! أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهٰا ؛يا دست دارند كه به آن بگيرند!ابو جعفر،«يبطشون»خواند هركجا باشد،به ضمّ الطّاء،و اين هر دو لغت است و كسر فصيح تر است؛يا چشم دارند كه به آن ببينند!يا گوش دارند كه به آن بشنوند!و اين جمله را صورت استفهام است و معنى انكار و تقريع،يعنى نه پاى رونده و نه دست گيرنده و نه چشم بينا و نه گوش شنوا ⁽¹⁾.و آن كه جسم ⁽²⁾باشد،او ادراك چيزها به اين حواس كند و فعل به اين آلت كند چون دانند كه ايشان اين آلت ندارند- ازآنجا كه جماداند-بدانند كه قادر نه اند و مدرك نه اند،و آن كه چنين باشد صلاحيّت الهيّت ندارد و سزاى عبادت نباشد.و شما را اين همه آلات هست و بر اين اوصاف حاصل ⁽³⁾،پس عابد از معبود به باشد.آنگه رسول را-عليه السّلام- مى گويد:بگو اين كافران را تا شريكان خود را بخوانند،يعنى اين بتان را كه مى پرستند و دعوى الهيّت ايشان مى كنند،و آنگه همه يكى شويد و با من كيد سازيد و در مضرّت من راى زنيد و مرا مهلت ⁽⁴⁾مدهيد و بنگريد تا چه زيان دارد مرا.

حلوانى عن هشام«كيدونى»به«يا»خواند في حالتى الوصل و الوقف،و يعقوب هم چنين.و ابو عمرو و ابو جعفر و اسماعيل و داجونى عن هشام در وصل موافقت كردند و در وقف«يا»بيفگندند و باقى قرّاء بى«يا»[خواندند در هر دو حال،و يعقوب«تنظرونى»خواند به يا در هر دو حال و باقى قرّاء بى يا] ⁽⁵⁾.

ابو على گفت:رءوس الآيات در باب وقف بمثابت قوافى شعر بود در آن باب كه بر او وقف بايد كردن،و چون«يا»افتد در اواخر آيات و ابيات مى بيفكنند، يعنى«يا» ⁽⁶⁾ى اضافت[الى نفس المتكلّم] ⁽⁷⁾.نبينى كه شاعر چگونه گفت:

فهل يمنعنّي ارتياد ⁽⁸⁾البلاد***من قدر الموت ان يأتين

و التّقدير:أن يأتينى،و آن«يا»كه از پس«لام»آيد با او هم اين معاملت كردند و اگرچه«يا»نه اضافت باشد،چنان كه گفت:

يلمس الاحلاس فى منزله***بيديه كاليهوديّ المصلّ

اراد المصلّى.

إِنَّ وَلِيِّيَ اللّٰهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتٰابَ ،آنگه گفت:بگو اى محمّد كه:ولىّ من و اولى تر به كار من و خداوندگار من خداى است،آن كه او تولّاى كار صالحان كند،و كتاب قرآن او فرستاد؛و تولّاى كار آن باشد كه مباشرت آن كنند به نفس خود و با كسى ديگر نگذارند.

وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ؛و آنان كه شما ايشان را مى خوانيد و مى پرستيد بدون خداى-عزّ و جلّ-نصرت شما نتوانند كردن،و نه نيز نصرت خويشتن،ازآنجا كه جماداند صلاحيّت حيّى و قادرى ندارند.و اين بر سبيل توبيخ و تقريع مى گويند ايشان را در پرستيدن چيزها كه ايشان چنين عاجز و درمانده و مضطرّاند.

وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدىٰ لاٰ يَسْمَعُوا ؛و ⁽¹⁾اگر چنان كه ايشان را با هدى و دين مسلمانى و راه راست خوانيد،نشنوند ازآن كه آلت شنيدن ندارند.و گفته اند:سماع، به معنى قبول است،يعنى نپذيرند. وَ تَرٰاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لاٰ يُبْصِرُونَ ؛و بينى ايشان را كه در تو مى نگرند و نمى بينند يعنى برآن جمله كه ايشان را كرده اند و پيراسته اند از آنچه هستند،چشمها درست به شكل كرده ⁽²⁾و صورت ناظران و نگرندگان دارند و نمى بينند،جز آن كه لفظ نظر اين جا مجاز باشد،براى آن كه نظر به چشم تقليب الحدقة الصّحيحة نحو المرئىّ طلبا لرؤيته باشد و ايشان حدقه صحيح ندارند و نه طالب رؤيت اند،و لكن چون شكل ناظران دارند و صورت حدقه درست دارند ايشان را ناظر خواند.پس شكل نظر هست به صورت و ابصار نيست به هيچ وجه .بعضى دگر گفتند:مراد به نظر،مقابله است،يعنى و تريهم يقابلونك باعينهم و هم لا يبصرون،چنان كه گفت:اما رأيت الجبل ينظر اليك،و دور بنى فلان متناظرة ⁽³⁾،اى متقابلة،قال الشّاعر:

اذا نظرت بلاد بني تميم***لعينى او بلاد بنى صباح

يريد يقابلنى،و قول اوّل درست تر است.و گفته اند:مراد آن است كه، [وَ تَرٰاهُمْ يَنْظُرُونَ] ،[14-ر]اليك،كما قال[اللّه] ⁽¹⁾تعالى: وَ تَرَى النّٰاسَ سُكٰارىٰ وَ مٰا هُمْ بِسُكٰارىٰ ⁽²⁾... ،اى كانّهم سكارى،و به اين تقدير حاجت نيست براى آن كه وَ تَرٰاهُمْ ،معنى آن است كه:و تظنّهم ينظرون اليك.چون رؤيت به معنى ظن باشد، به اين تقدير حاجت نبود.و گفته اند:مراد به«هم»،مشركان اند و كنايت از عقلاست،و چون چنين باشد نظر حقيقت باشد. وَ هُمْ لاٰ يُبْصِرُونَ ،مجاز بود و المعنى:و هم لا يعلمون،براى آن كه ايشان بر حقيقت مى بينند و لكن منتفع نيستند به ديدن چنان كه گفت: وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لاٰ يُبْصِرُونَ بِهٰا ⁽³⁾... ،و بر قول اوّل براى آن از بتان به«هم»،كنايت كرد كه ايشان مصوّر بودند به صورت بنى آدم و از ايشان خبر داد به افعال بنى آدم چنان كه: رَأَيْتُهُمْ لِي سٰاجِدِينَ ⁽⁴⁾،و لم يقل ساجدة.

خُذِ الْعَفْوَ ،حق تعالى در اين آيت رسول را-عليه السّلام-مى فرمايد كه:عفو بستان.مجاهد گفت:مراد به عفو،مسامحت و مساهلت است در معاملت و معاشرت و مكارم اخلاق كار بستن و ترك تشديد و تعسير.و معنى«اخذ»،عمل باشد،چنان كه گويند:انا آخذ بقولك؛من قول تو خواهم گرفتن،يعنى برآن كار خواهم كردن.

عبد اللّه بن عبّاس و سدّى و ضحّاك و كلبى گفتند:مراد آن است كه،آنچه به تو دهند از زكات اموال و صدقات براى درويشان و حقوقى كه واجب باشد بر ايشان؛آنچه عفو باشد و سهل،از ايشان بستان و استقصا و مبالغت در تقدير و تشديد مكن.و گفتند:اين،پيش از نزول[آيت] ⁽⁵⁾صدقات بود و وجوب زكات؛چون آيت زكات آمد،اين آيت منسوخ شد و چون زكات واجب شد ستدن آن بطوع و كره فرمودند از اين كار رسول-عليه السّلام-عمّال را بر گماشت به ستدن آن. وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ ،اى بالمعروف.و اين فعل باشد به معنى مفعول،كالخبز بمعنى المخبوز.و عيسى بن عمرو در شاذّ خواند:بالعرف،به دو«ضمّه»،و هو لغة فيه،كالحلم و الحلم و الخلق و الخلق و العرف و العرف و المعروف و العارفة كلّ فعل حسن في العقل و الشّرع؛و نقيضه

النّكر و المنكر.گفتا ⁽¹⁾:نيز امربه معروف ⁽²⁾كه مردمان را طاعت فرماى از واجبات و مندوبات،و قال الشّاعر في العرف:

من يفعل الخير لا يعدم جوازيه***لن يذهب العرف بين اللّه و النّاس

عطا گفت: وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ ،يعنى به لااله الّاالله.و روايت كرده اند از رسول -عليه السّلام-كه گفت:جبرئيل-عليه السّلام-مرا گفت در اين آيت كه: وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ ،معنى آن است؛

ان تصل من قطعك و تعطى من حرمك و تصفح عمّن ظلمك ؛آن كه بپيوندى با آن كه از تو ببرد،و بدهى آن را كه تو را ندهد،و عفو كنى آن را كه بر تو ظلم كند؛پس شاعرى آن را نظم كرد و گفت:

[مكارم الاخلاق في ثلاثة] ⁽³⁾***من كملت فيه فذا كلّ الفتى

اعطاء من تحرمه و وصل من***تقطعه و العفو عمّن اعتدى

صادق-عليه السّلام-گفت:خداى تعالى مكارم اخلاق فرمود و در همه قرآن آيتى نيست جامع تر مكارم اخلاق را از اين آيت.و رسول-عليه السّلام-گفت:

بعثت لا تمّم مكارم الاخلاق. و بعضى گفتند ⁽⁴⁾زنان رسول گفتند ⁽⁵⁾.مكارم اخلاق ده چيز است:آن كه راست گويد،و مسلمانان را به راست دارد،و سائل را عطا دهد،و مكافات نيكوى كند،و صلت رحم كند،و اداى امانت كند،و همسايه را حرمت دارد،و رفيق را با پناه گيرد،و مهمان را طعام دهد؛و سر همه مكارم اخلاق شرم است،ابو جعفر القرشىّ گفت:

كلّ الأمور تزول عنك و تنقضى***الّا الثّناء فانّه لك باق

و لو انّنى خيّرت كلّ فضيلة***ما اخترت غير مكارم الاخلاق

وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِينَ ؛بگرد از جاهلان و با ايشان مخالطت مكن،يعنى با كافران.مفسّران گفتند:ابو جهل را خواست و اصحابش را و اين منسوخ كرد به آية السّيف.

وَ إِمّٰا يَنْزَغَنَّكَ ،عبد الرّحمن بن زيد گفت:چون آيت اوّل آمد خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِينَ ،رسول-عليه السّلام-گفت:يا رب:با خشم چه

كنيم ⁽¹⁾؟خداى تعالى اين آيت فرستاد: وَ إِمّٰا يَنْزَغَنَّكَ ،اى يصيبنّك و ينالنّك؛ اگر به تو[14-پ]رسد از شيطان نزغى؛و اصل آن حركت باشد،يقال:نزغه [ينزغه] ⁽²⁾اذا حرّكه،و نزعه ⁽³⁾عرقه اذا نبض و هاج.و فيه لغتان:نزغ و نغز،يقال:ايّاك و النّزّاغ و النّغاز،و هو الولوع بالفساد.قال اللّه تعالى: مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطٰانُ بَيْنِي وَ بَيْنَ إِخْوَتِي ⁽⁴⁾... اى افسد.حق تعالى گفت اگر چنان باشد كه از شيطان وسواسى و تحريكى و فسادى به تو رسد و تو را بجنباند،پناه با خداى ده و با او گريز كه او سميع و عليم است،شنوا و داناست؛شنواست وسواس شيطان را و داناست به احوال او و شما.

إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذٰا مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ الشَّيْطٰانِ -الآية؛ابن كثير و كسائى و ابو عمرو خواندند و اهل بصره:طيف بى«الف»و باقى قرّاء طائف به«الف»،و اين هر دو لغت است؛كالميت و المائت.و بعضى اهل علم فرق كردند؛ابو زيد گفت:

طاف الرّجل اذا اقبل و ادبر،و اطاف يطيف اذا جعل يستدير بالقوم و يأتيهم من نواحيهم.و طاف الخيال يطيف طيفا اذا المّ في المنام.بعضى دگر گفتند:الطّائف ما طاف بك من وسوسة الباطل.طايف آن وسوسه اى باشد كه تو را در دل آيد از باطلى،و طيف ديوانگى باشد،و طيف نيز خيال باشد،قال[الشّاعر] ⁽⁵⁾:

و مرّ طيف على الاهوال طرّاق ⁽⁶⁾.***

و قال الاعشى:

و تصبح من غبّ ⁽⁷⁾السّرى و كأنّما***المّ بها من طائف الجنّ اولق

حق تعالى گفت:آنان كه متّقى و پرهيزكار باشند و خداى ترس،چون وسوسه اى از شيطان به ايشان رسد يا رنجى كه جنس سودا و جنون باشد، تَذَكَّرُوا ، خداى را ياد كنند و نام خداى برند.عبد اللّه عبّاس گفت:طايف نزغتى باشد از نزغات شيطان.كلبى گفت:گناهى.مجاهد گفت:خشمى، تَذَكَّرُوا ،خداى را ياد

بعضى دگر گفتند:تفكّر كنند در آلاء و نعماء خداى.ابو روق گفت:ابتهال و تضرّع كنند با خداى تعالى.سعيد جبير گفت:اين مردى باشد كه او خشم گيرد خداى را ياد كند و خشم فروبرد.مجاهد گفت:آن مردى باشد كه معصيتى خواهد كردن خداى را ياد كند،رها كند آن معصيت.سدّى گفت:چون ياد كند توبه كند.

بعضى دگر گفتند:انديشه كند در آنچه خلاص او در آن بود،و آن توبه است،و توبه كند، فَإِذٰا هُمْ مُبْصِرُونَ ،«اذا»مفاجات راست؛كه نگاه كنى ايشان مبصر و مستبصر باشند،و اين عبارت بود از سرعت.و بعضى علما گفتند:المتّقى من يشتهى فينتهى و يبصر فيقصر.

آنگه ذكر كفّار كرد و گفت: وَ إِخْوٰانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ؛و برادران ايشان، يعنى برادران شيطان،شيطان ⁽¹⁾ايشان را در نادانى و غوايت و جهالت مى كشند ⁽²⁾.

من المدّ.و بعضى دگر گفتند:يزيدونهم؛ايشان را در غوايت مدد مى كنند ⁽³⁾و زيادت مى گردانند.و نافع خواند:يمدّونهم من الامداد،و باقى قرّاء يمدّونهم من المدّ.و فرق گفته ايم ميان مدّ و أمدّ،و در او چند وجه گفتيم ⁽⁴⁾. ثُمَّ لاٰ يُقْصِرُونَ ،آنگه بازنمى ايستند ⁽⁵⁾چنان كه متّقيان بازمى ايستند ⁽⁶⁾از گناه؛بل كه اصرار مى كنند،اين قوله عبد اللّه عبّاس و سدّى و ابن جريج است.قتاده گفت:يعنى ⁽⁷⁾شياطين بازنمى استند و اقصار نمى كنند از استغواء ايشان،يقال:قصرت عن الشّىء و اقصرت اذا احتبست عنه.و وجه قرائت نافع و عذر او ازآن كه«امدّ»در خير گويند و«مدّ»در شرّ،چنان كه فرمود: وَ أَمْدَدْنٰاكُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِينَ ⁽⁸⁾، أَنَّمٰا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مٰالٍ وَ بَنِينَ ⁽⁹⁾،و قوله:

وَ يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيٰانِهِمْ يَعْمَهُونَ ⁽¹⁰⁾،آن است كه توسّع كرد و اين معنى در جاى آن به

كار داشت چنان كه حق تعالى بشارت در عذاب استعمال كرد،في قوله: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ ⁽¹⁾،و عيسى بن عمرو در شاذّ خواند:يقصرون،من القصر و لغت معروف اقصار است[15-ر]،قال امرؤ القيس:

سما لك شوق بعد ما كان اقصرا***و حلّت سليمى بطن خبث فعرعرا

و قوله: وَ إِذٰا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ ؛حق تعالى در اين آيت با رسول-عليه السّلام-خطاب كرد و گفت:چون آيتى بديشان نيارى اقتراح كنند و گويند: لَوْ لاٰ ،و المعنى«هلاّ» بمعنى تحضيض؛چرا اجتباء نكردى،يعنى انشا نكردى و ارتجال من قبل نفسك از خويشتن؛اين قول زجّاج و فرّاء است،قال الفرّاء:اجتبيت الكلام،اى اختلقته،و اين قول حسن و ضحّاك و قتاده و ابن زيد است و يك روايت از عبد اللّه عبّاس، [روايتى دگر از عبد اللّه عبّاس] ⁽²⁾آن است كه:هلاّ تلقّيتها و اخذتها من ربّك و سألتها؛ چرا تلقّى نكردى و تقبّل و سؤال از خداى تعالى تا بفرستادى.آنگه گفت:بگو اى محمّد!و جواب ده كه من متابعت آن كنم كه بر من وحى كنند از خداى تعالى،مرا نباشد كه اقتراح كنم و سؤال كنم يا اختلاق كنم و فروبافم دروغ بر خداى تعالى.

ابو زيد گفت:لفظ اجتباء در كلام جايى استعمال كنند كه كسى كلامى ناانديشيده- گويد،و اصل اجتباء اختيار بود.آنگه گفت:مبتدا. هٰذٰا بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ ؛اين قرآن بصيرتهاست از خداى تعالى.و واحد او«بصيرت»باشد،و آن دليلى باشد كه عند او حق از باطل ببيند و بداند ⁽³⁾،و البصيرة،التّرس لأنّها تبصر، و البصيرة ⁽⁴⁾بقيّة الدّم على القاتل لأنّها تبصر و تراعى،قال[شعر] ⁽⁵⁾:

و على بصائرنا و ان لم تبصر***

وَ هُدىً ؛و بيان و حجّت است و رحمتى است جماعتى مؤمنان را براى آن كه منتفع ايشان بودند دون كافران،ايشان را تخصيص كردند به ذكر.

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ ؛عبد اللّه مسعود گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،در ابتداى شرع در نماز روا بودى كه بر يكديگر سلام كردندى،خداى تعالى اين آيت فرستاد و حرام كرد.و ابو هريره گفت:سبب نزولش آن بود كه،مردم در نماز سخن گفتندى، اين آيت آمد و سخن گفتن در نماز حرام شد.زهرى گفت:آيت در مردى انصارى

آمد كه چون رسول-عليه السّلام-در نماز آيتى خواندى،او با رسول-عليه السّلام- مى خواندى به آوازى بلند،خداى تعالى اين آيت فرستاد و او را و ديگران را فرمود تا در نماز خاموش باشند و گوش با قرائت امام كنند.بشير بن جابر روايت كرد كه:

روزى در قفاى عبد اللّه مسعود نماز مى كردم،بعضى مردمان قرائت ⁽¹⁾مى خواندند،چون سلام بازداد،روى در ايشان نهاد و گفت:(اما آن لكم ان تفقهوا اما آن لكم ان تعقلوا)؛وقت نيامد شما را كه فقيه و عاقل شويد؟نشنوديد ⁽²⁾.كه خداى تعالى چگونه گفت: وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا .

ابو هريره گفت ⁽³⁾:آيت براى آن آمد كه،جماعتى در قفاى رسول چون او نماز كردى آواز به قرآن بلند كردندى،خداى اين آيت فرستاد.كلبى گفت:چون ذكر دوزخ شنيدندى،جزع ⁽⁴⁾كردندى،خداى تعالى اين آيت فرستاد.قتاده گفت:در نماز به حوائج خود سخن گفتندى و از يكديگر پرسيدندى كه:نماز چند ركعت كردى؟و جواب دادندى،خداى تعالى حرام كرد و اين آيت فرستاد.و بيشتر مفسّران و اهل علم برآنند كه،استماع و انصات در نماز فرمود براى آن كه اوامر قرآن بر وجوب باشد و اتّفاق است كه استماع قرآن جز در نماز واجب نيست.سعيد بن المسيّب گفت:

آيت به مكّه آمد چون قريش و كفّار ديگر گفتند: لاٰ تَسْمَعُوا لِهٰذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِيهِ ⁽⁵⁾... ،يعنى چنان مكنيد كه مشركان كنند؛شما گوش با قرآن كنى تا معانى او بدانيد و به آن منتفع شويد و به مواعظش متّعظ شويد.

سعيد جبير و مجاهد و عطا و عمرو بن دينار و زيد بن اسلم و القاسم بن مخيمره ⁽⁶⁾و شهر بن حوشب و مسلم بن يسار ⁽⁷⁾گفتند:اين در خطبه روز آدينه است كه امام خواند و در آنجا ⁽⁸⁾قوارع قرآن خواند گوش باز[15-پ]كردن بدان واجب بود و اگرچه قرآن گفت در آيت به سنّت و اجماع معلوم شده است كه استماع خطبه واجب است مأموم را،براى آن كه دو خطبه به جاى دو ركعت نماز است.و مجاهد و عطا گفتند:آنجا كه كسى قرآن خواند استماع آن واجب است،و اين قول شاذّ است.و

علما جمله برآنند كه:استماع سنّت است.سعيد جبير گفت:خطبه روز آدينه است و عيدين،و انصات؛اصغاء و گوش بازكردن باشد و نگاه داشتن و محافظت كردن، قال الشّاعر:

قال الامام عليكم امر سيّدكم***فلم نخالف و انصتنا لما قالا

زجّاج گفت:روا باشد كه معنى آن بود كه،عمل كنى بدانچه در قرآن هست و از او تعدّى مكنيد،من قول القائل ⁽¹⁾:سمع اللّه لمن حمده،اى اجاب اللّه من دعاه، لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ؛تا بر شما رحمت كنند.

وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ ،آنگه حق تعالى خطاب كرد با رسول و گفت:ياد كن خدايت را در خويشتن به تضرّع،و نصب او ⁽²⁾بر مفعول است و شايد كه در جاى حال بود،و التّقدير:متضرّعا و خيفة ⁽³⁾،اى خوفا من عذاب اللّه،و اگرچه خطاب است با رسول،مراد امّت اند.

عبد اللّه عبّاس گفت:مراد قرائت در نماز است كه مأموم در قفاى امام قرائت خواند فيما بينه و بين نفسه،و اين محمول باشد برآن كه امام به قرائت جهر نكند امّا آنجا كه امام جهر كند به قرائت،به اتّفاق استماع واجب است،

لقوله -عليه السّلام-: من صلّى خلف امام موافق فقراءة الامام ⁽⁴⁾له قراءة ؛هركه در قفاى امامى موافق نماز كند،قرائت امام قرائت اوست؛امّا چون امام جهر نكند در قرائت،و حال حال اخفات باشد،مأموم به نزديك ما الحمد ⁽⁵⁾بخواند فيما بينه و بين نفسه؛نه به جهر و سورت نخواند ⁽⁶⁾.و اگر به امام نزديك باشد و همهمه او شنود هم استماع بايد كردن.مجاهد و ابن جريح گفتند:خداى تعالى فرمود تا مكلّفان او را ياد كنند در دل و فراموش نكنند و تضرّع كنند در دعا و استكانت و خضوع كنند و به دعا و حاجت كه خواهند آواز بر ندارند،چه با كسى مى گويند كه بر او پوشيده نيست احوال ايشان.اهل معانى گفتند:معنى آن است كه به قرآن متّعظ شو و به آياتش معتبر شو و خداى را ياد كن به طاعت در اوامر او به تضرّع و تواضع و تخشّع و تملّق و بر

سبيل خوف از عقاب او.و چون قرآن خوانى و دعا كنى جهر مكن و آواز بلند بر- مدار.آنگه وقتش معيّن كرد،گفت: بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ ؛بامداد ⁽¹⁾و شبانگاه و «آصال»جمع اصيل باشد:،كايمان و يمين.و اهل لغت گفتند:از نماز ديگر باشد تا نماز شام،آنگه آن را مؤكّد كرد و بند زد بقوله: وَ لاٰ تَكُنْ مِنَ الْغٰافِلِينَ ؛گفت از جمله غافلان مباش.

إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ ؛كه آنان كه به نزديك خداى توانا از فريشتگان،و مراد به«عند»،:نه قرب مسافت است،بل قرب ايشان است از فضل و رحمت خداى.

استكبار و بزرگوارى ننمايند از عبادت و پرستش او،و او را تسبيح و تنزيه مى كنند و او را سجده مى كنند.و معنى آيت،حثّ است بندگان خداى را بر طاعت خداى و آن كه اخلال نكند در اوامر و امتثال آنچه فريشتگان با رفعت منزلتشان و قرب مقامشان به رحمت او اين استكبار و استعظام نكنند و نيارند،بل بنده وار به شب و روز تسبيح و تهليل او مى كنند و او را سجده و خشوع مى نمايند،چنان كه گفت:

يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهٰارَ لاٰ يَفْتُرُونَ ⁽²⁾.

سورة الانفال

اشاره

سورة الانفال⁽¹⁾بدان كه اين سورت مدنى است در قول قتاده و مجاهد،و عبد اللّه عبّاس گفت ⁽²⁾:اين اوّل سورتى است كه به مدينه فرود آمد.[16-ر]و روايتى دگر از عبد اللّه عبّاس آن است كه:سورت مكّى است،مگر هفت آيت كه به مدينه فرود آمد،اوّلها قوله: وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا ⁽³⁾... ؛تا آخر ⁽⁴⁾هفت آيت.

و اين سورت هفتاد و پنج آيت است در عدد كوفيان،و هفتاد و هفت به شامى،و هفتاد و شش به مدنى و بصرى؛و هزار و نود و پنج كلمت است و پنج هزار و هشتاد حرف است.

و روايت است از ابو امامه از ابىّ كعب كه گفت،رسول-صلّى اللّه عليه و آله-گفت:هركه سورة الانفال و برائت بخواند،من شفيع او باشم روز قيامت و گواه او باشم كه او بيزار است از نفاق و او را به عدد هر منافق و منافقه اى كه در دار دنيا بودند و باشند ده حسنه بنويسند و ده سيّئه بسترند و ده درجه ترفيع كنند ⁽⁵⁾، و تا در دنيا زنده باشند حاملان عرش بر او صلات ⁽⁶⁾مى فرستند.

سوره الأنفال (8): آیات 1 تا 14

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ . يَسْئَلُونَكَ عَنِ اَلْأَنْفٰالِ قُلِ اَلْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ اَلرَّسُولِ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَيْنِكُمْ وَ أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (1) إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِينَ إِذٰا ذُكِرَ اَللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِيمٰاناً وَ عَلىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (2) اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ (3) أُولٰئِكَ هُمُ اَلْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ (4) كَمٰا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ لَكٰارِهُونَ (5) يُجٰادِلُونَكَ فِي اَلْحَقِّ بَعْدَ مٰا تَبَيَّنَ كَأَنَّمٰا يُسٰاقُونَ إِلَى اَلْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ (6) وَ إِذْ يَعِدُكُمُ اَللّٰهُ إِحْدَى اَلطّٰائِفَتَيْنِ أَنَّهٰا لَكُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذٰاتِ اَلشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَ يُرِيدُ اَللّٰهُ أَنْ يُحِقَّ اَلْحَقَّ بِكَلِمٰاتِهِ وَ يَقْطَعَ دٰابِرَ اَلْكٰافِرِينَ (7) لِيُحِقَّ اَلْحَقَّ وَ يُبْطِلَ اَلْبٰاطِلَ وَ لَوْ كَرِهَ اَلْمُجْرِمُونَ (8) إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجٰابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ اَلْمَلاٰئِكَةِ مُرْدِفِينَ (9) وَ مٰا جَعَلَهُ اَللّٰهُ إِلاّٰ بُشْرىٰ وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَ مَا اَلنَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (10) إِذْ يُغَشِّيكُمُ اَلنُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ اَلشَّيْطٰانِ وَ لِيَرْبِطَ عَلىٰ قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ اَلْأَقْدٰامَ (11) إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى اَلْمَلاٰئِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا اَلَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ اَلَّذِينَ كَفَرُوا اَلرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ اَلْأَعْنٰاقِ وَ اِضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنٰانٍ (12) ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشٰاقِقِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اَللّٰهَ شَدِيدُ اَلْعِقٰابِ (13) ذٰلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَ أَنَّ لِلْكٰافِرِينَ عَذٰابَ اَلنّٰارِ (14)

ترجمه

[به نام خداى بخشاينده مهربان] ⁽⁷⁾

؛مى پرسند تو را از غنيمتها،بگو كه غنيمتها خداى راست و رسول را،بترسى از خداى و به اصلاح آرى ⁽¹⁾آنچه ميان شماست و فرمان برى خداى را و رسول را اگر ايمان آورده اى.

[16-پ] ؛اى ⁽²⁾،گرويدگان آنان باشند كه چون ياد كنند خداى را،بترسد دلهاى ايشان و چون بخوانند ⁽³⁾بر ايشان آيتهاى او،بيفزايد ايشان را ايمان و بر خدايشان توكّل كنند.

آنان كه به پاى دارند نماز و از آنچه روزى داده باشيم ايشان را هزينه كنند ⁽⁴⁾.

ايشان اند كه گروندگانند براستى ايشان را پايه ها باشد نزديك خداى ايشان و آمرزشى و روزى با كرامت.

چنان كه بيرون آورد تو را خداى تو از خانه تو به درستى،و گروهى از مؤمنان كاره بودند.

جدل مى كنند با تو در حق پس ازآن كه روشن شد،پندارى مى رانند ايشان را به مرگ و ايشان مى نگرند.

[17-ر] ؛[و چون وعده دهد شما را] ⁽⁵⁾خداى،يك گروه ⁽⁶⁾كه آن شما راست و خواستى كه جز خداوند سلاح باشد شما را،و مى خواهد خداى كه درست كند حق به سخنهاش،ببرد اصل كافران.

تا درست كند حق را و باطل كند باطل ⁽¹⁾را و اگرچه نخواهند گناهكاران.

چون فرياد مى خواستى از خدايتان،پاسخ داد شما را كه من مدد فرستم ⁽²⁾شما را به هزار از فريشتگان از ⁽³⁾پس يكديگر ⁽⁴⁾.

؛نكرد آن را خداى مگر مژدگان تا ساكن بود به آن[دلهاى شما] ⁽⁵⁾و نيست يارى مگر از نزديك خداى كه خداى بازدارنده ⁽⁶⁾محكم كار است[17-پ].

؛چون در شما پوشيد ⁽⁷⁾خواب به ايمنى از وى ⁽⁸⁾و فروفرستاد ⁽⁹⁾بر شما از آسمان آبى تا پاك كند شما را به وى و ببرد از شما پليدى ديو و تا بازبندد بر دلهاى شما و بر جاى دارد به آن پايها ⁽¹⁰⁾.

؛چون وحى كرد ⁽¹¹⁾خداى تو به فريشتگان كه من با شماام بر جاى دارى آن مؤمنان را، درافگنم ⁽¹²⁾در دلهاى آنان كه كافر شدند ترس،بزنى بالاى ⁽¹³⁾گردنها و بزنى از ايشان هر ⁽¹⁴⁾سرانگشتى.

؛آن ⁽¹⁵⁾به آن است كه ايشان نافرمانى كردند خداى را و[رسولش را و هر

كه] ⁽¹⁾نافرمانى كند خداى را و رسولش را،خداى سخت عقوبت است.

آن را بچشى و كافران راست عذاب دوزخ.

[قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفٰالِ -الآية] ⁽²⁾عبد اللّه عبّاس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،رسول-عليه السّلام-گفت:هركه به فلان جاى شود وى را از نفل چندين باشد،و هركه كسى را بكشد او را چندين باشد،و هركه اسيرى بيارد او را چندين باشد.چون قوم روى به هم آوردند،جوانان بشتافتند و پيران و مردمان معروف با رسول-عليه السّلام-بايستادند در زير رايت.چون خداى تعالى ظفر داد مسلمانان را بر كافران،آمدند و آنچه رسول گفته بود طلب كردند.پيران و بزرگان كه با رسول بودند و با رايت بودند،گفتند:چنين نباشد،ما نه براى آن نشتافتيم كه ما را اين قوّت و هنر نبود،و لكن ما خدمت رسول و مراعات رايت اولى تر شناختيم چه اگر رسول ⁽³⁾تنها بودى امن نشايستى بودن كه جماعتى مشركان بر او حمله آوردندى و رنجى به او رسانيدندى و يا رايت بيفگندندى،و ما در اين مقام كه ايستاده بوديم مدد شما بوديم و مردى ⁽⁴⁾ما كمتر از مردى ⁽⁵⁾شما نباشد،ما رها نكنيم تا شما غنيمت ببرى بى ما.مردى از انصاريان از بنى سلمه برخاست نام او ابو اليسر ⁽⁶⁾بن عمرو،و گفت:يا رسول اللّه!تو گفتى هركه مردى را بكشد او را چندين غنيمت باشد،و هركه اسيرى بيارد او را چندينى باشد،ما هفتاد مرد را كشتيم و هفتاد مرد را اسير آورديم.سعد معاذ گفت:يا رسول اللّه!آن مزد كه ايشان طلب كردند ما را نبايست يا ما از ايشان - بددل تر بوديم؟و لكن ما نخواستيم كه صف تو تنها و خالى رها كنيم.رسول -عليه السّلام-در آن كار توقّف كرد،مردم در اين گفت و گوى افتادند،سعد گفت:يا رسول اللّه!مردم بسيارند و غنيمت كم از مردم است،اگر آنچه وعده داده اى اينان را به اينان دهى براى اين دگر قوم چيزى نماند و متشكّى شوند.خداى تعالى اين آيت بفرستاد و رسول-عليه السّلام-غنيمت ⁽⁷⁾از ميان ايشان به سويّت قسمت كرد.

مكحول روايت كرد از ابو امامه،كه او گفت،من عباده صامت را پرسيدم از اين آيت،گفت:آيت در اهل بدر ⁽¹⁾آمد،چون ما خلاف كرديم در آن و بدخويى كرديم، خداى تعالى از ما بستد ⁽²⁾و قسمت آن با رسول افگند،و در اين،تقوى بود و طاعت خداى و رسول و صلاح ذات البين.رسول-عليه السّلام-ميان ما به سويّت قسمت كرد.

سعد ابو وقّاص گفت:آيت در من آمد،و سبب آن بود كه برادرم را بكشتند روز بدر-عمير را-و من سعيد بن العاص بن اميّه را بكشتم و تيغ او را برگرفتم-و آن تيغى نيكو بود معروف آن را«ذوا الكتيفه ⁽³⁾»گفتند-پيش رسول آوردم و گفتم:يا رسول اللّه! اين تيغ مرا ده كه من خداوندش را بكشتم.گفت:اين تيغ مرا نيست و تو را نيست، مسلمانان راست،برو و بر سر غنايم نه.من بيامدم و آن بر سر دگر غنايم نهادم و رنجى عظيم به دل من رسيد،گفتم:باشد كه آن تيغ به كسى افتد[18-پ]كه اين رنج نبرده باشد كه من.خداى تعالى آيت[اين] ⁽⁴⁾فرستاد و رسول-عليه السّلام-قسمت غنايم بكرد و آن تيغ با رسول افتاد به من بخشيد.

ابو اسيد مالك بن ربيعه گفت:روز بدر تيغى گران مايه به دست من افتاد كه آن را«مرزبان»گفتند.رسول-عليه السّلام-بفرمود تا هركس كه چيزى دارد از غنيمت باز جاى آرد،من آن تيغ با سر غنيمت نهادم،ارقم بن ارقم از رسول -عليه السّلام-بخواست،به او بخشيد.

ابن جريح گفت:آيت در مهاجر و انصار آمد كه بر سه فرقه شدند و[در] ⁽⁵⁾غنيمت خلاف كردند،خداى تعالى كار آن با رسول افگند تا چنان كه صواب داند قسمت كند به سويّه.قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفٰالِ ،گفت:تو را مى پرسند اى رسول من از انفال كه،كه راست بگو كه خداى راست و پيغامبر را.بعضى مفسّران گفتند:«عن»،به معنى«من»است،من تبعيض،اى من الانفال،يعنى بعض الانفال.آنگه سؤال،نه سؤال استفادت باشد،سؤال استماحت باشد.و بعضى دگر گفتند:«عن»،صله است و زيادت،و التّقدير:يسألونك الانفال،و قرائت عبد اللّه مسعود بر اين است.

مفسّران در معنى انفال خلاف كردند،بعضى گفتند:مراد آن غنايم است كه رسول-عليه السّلام-روز بدر برگرفت،صحابه گفتند:اين كه راست؟خداى تعالى گفت:خداى و پيغامبر راست.و اين قول عبد اللّه بن عبّاس است و عكرمه و مجاهد و ضحّاك و قتاده و ابن زيد.على بن صالح بن حىّ ⁽¹⁾گفت:آن انفال سراياست كه رسول-عليه السّلام-سريّتى را،اى جماعتى را،به جايى فرستادى،آمدندى و غنيمتى آوردندى،آنگه پرسيدند كه:آن كه راست؟خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:

خداى راست و پيغامبر را.

عطا گفت:آن چيزى باشد كه از ⁽²⁾مشركان به دست مسلمانان افتادى بى قتالى، از بنده اى و پرستارى و اسپى و مانند اين،گفت:آن خاصّ پيغامبر را باشد.

روايتى دگر از عبد اللّه عبّاس آن است كه:انفال،آن بود كه از غنايم فروافتد از درعى و رمحى و مانند آن.و روايتى دگر آن است كه:آن ⁽³⁾سلب و سلاح و جامه و اسپ كه مرد مقتول را باشد،رسول را بودى،به آن ⁽⁴⁾دادى كه او خواستى.

مجاهد گفت:خمس است،براى آن كه مهاجر گفتند:اين خمس مال كه از ما بازمى گيرند كه را خواهد بودن؟خداى تعالى گفت:خداى و پيغامبر را.

امّا آنچه روايت كرده اند از باقر و صادق-عليهما السّلام-آن است كه،انفال چند چيز است:هر زمينى خراب كه آن را اهلى و مستحقّى نباشد،يا اگر باشد بميرند بجمله و هر زمينى كه بى قتالى اهلش بسپارند،و سر كوهها و ميان رودها و بيشه ها و زمينهاى موات كه برآن زرع نكرده باشند و آن را ارباب نباشد،و اقطاعهاى پادشاهان كه در دست ايشان نه بر وجه غصب باشد،و ميراث كسى كه او را وارث نباشد.از جمله غنايم پيش از قسمت آن كنيزكى نيكو و اسپى قيمتى و جامه گران مايه از آنچه آن را نظيرى نباشد در غنيمت از هر جنس متاع.و چون قومى قتال كنند بى دستورى امام،هر غنيمت كه آرند ازآنجا جمله امام را باشد.اين جمله آن است كه رسول را باشد-عليه السّلام-و از پس او قائم مقام او را كه ناظر باشد در كار مسلمانان به فرمان او،چون ظاهر باشد.فامّا در حال غيبت امام شيعه ⁽⁵⁾را مرخّص

كرده اند ⁽¹⁾كه در آن تصرّف كنند ⁽²⁾از آنچه ايشان را از آن چاره نباشد از متاجر و مناكح و مساكن.و چون پيغامبر-عليه السّلام-يا امام زمينى از اين زمينها به كسى دهد به اجارتى معلوم يا به ربع دخل آن يا به ثلث و كمتر و بيشتر آن ⁽³⁾مال اجارت بدهد،باقى او را حلال باشد.و در قرائت اهل البيت نيز چنين آمد كه قرائت عبد اللّه مسعود است. يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفٰالِ ؛از تو مى خواهند ⁽⁴⁾انفال،بگو:انفال خداى راست و پيغامبر را.[و اگر ايشان مستحق آن بودندى،خداى نگفتى: فَاتَّقُوا اللّٰهَ ؛از خداى بترسى] ⁽⁵⁾،و انفال،جمع«نفل»باشد،و نفل،در لغت زيادت باشد،و منه النّافلة لأنّها زيادة على الفرض ⁽⁶⁾،قال لبيد:

انّ تقوى ربّنا خير نفل***و باذن اللّه ريثى و العجل[19-ر]

و فرزندزاده را نيز نافله براى آن گويند كه زيادت باشد[بر فرزند] ⁽⁷⁾،قال اللّه تعالى: وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ نٰافِلَةً ⁽⁸⁾... ،خلاف كردند در آن كه آيت منسوخ است يا نه،بعضى گفتند:منسوخ است بقوله: وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ ⁽⁹⁾-الآية،اين قول مجاهد و سدّى و عكرمه و عامر الشّعبى است و اختيار جبّائى.و ديگر مفسّران گفتند:منسوخ نيست؛و درست آن است كه منسوخ نيست، براى آن كه نسخ محتاج بود به دليل،و چيزى نيست كه دليل نسخ او مى كند.و ديگر آن كه تنافى نيست ميان اين آيت و آيت خمس،و نسخ آنجا باشد كه تنافى بود ميان ناسخ و منسوخ،و جمع نتوان كردن ميان ايشان.

و خلاف كردند در آن كه پس از رسول-عليه السّلام-كسى را ⁽¹⁰⁾انفال باشد؛ سعيد بن المسيّب و عمرو بن شعيب گفتند:لا نفل بعد رسول اللّه.اين در عهد رسول بود،پس از او كسى را نيست.و به نزديك ما و به نزديك جماعتى فقها،آن است كه، انفال رسول را باشد در ⁽¹¹⁾حيات او و ائمّه را از پس او كه قائم باشند مقام او.آنگه گفت: فَاتَّقُوا اللّٰهَ ؛از خداى بترسى و طاعت او را كار بنديد و از معاصى او اجتناب

كنيد و اصلاح ذات البين كنيد.و در معنى او خلاف كردند،قتاده و ابن جريح گفتند:آن خواست كه در عهد رسول چون مسلمانى كافرى را بكشتى سلب و سلاحش[آن] ⁽¹⁾مرد را بودى.چون اين آيت آمد،رسول بفرمود تا بعضى[بر بعضى] ⁽²⁾رد مى كردند بر وجه مصالحت و توسّط.مجاهد گفت:اين امر به اصلاح ذات البين در معنى ⁽³⁾نهى است از آن اختلاف كه ايشان كردند روز بدر در غنيمت؛و اين،قول عبد اللّه عبّاس و سفيان و سدّى است.و خلاف كردند در آن كه چرا به لفظ تأنيث گفت«ذات»و«بين» ⁽⁴⁾مذكّر است!بعضى گفتند:ذهب الى الحال الّتى كانت بينهم؛ و حال مؤنّث است،چنان كه گويند:جاءنى فلان ذات العشاء،اى السّاعة الّتى فيها العشاء.زجّاج گفت:آن حال خواست كه كار مسلمانان به آن به اصلاح آيد.و اخفش گفت:اين از جمله آن است كه،تأنيث او به سماع دانند نه به قياس،كالدّار و النّار و الدّلو و العصا و غيرها.و اين را علّتى نباشد كه ايشان گويند،«بيت»مذكّر باشد و«دار»مؤنّث،و«رمح»مذكّر باشد و«عصا»مؤنّث،و آب مذكّر باشد و آتش مؤنّث،و ماه مذكّر باشد و آفتاب مؤنّث. وَ أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ؛و طاعت خداى داريد و طاعت رسول و اوامر ايشان را امتثال كنيد و از نواهى ايشان منتهى شويد اگر ازآن كه گرويده ايد و ايمان داريد،كه آن به كه ايمان دارد به خداى و ثواب و عقاب،ايمان ايشان را حامل و باعث باشد بر طاعت خداى و رسول داشتن.

آنگه درآمد و وصف كرد مؤمنان مخلص مستكمل شرايط ايمان را و اسلام را، گفت: إِنَّمَا ،و بيان كرديم كه او،لاثبات الشّىء ⁽⁵⁾و نفى ما سواه باشد،جز كه در اين آيت بر وجه مبالغت است نه بر طريق حقيقت.گفت:مؤمنان آنان باشند كه، چون ذكر خداى كنند پيش ايشان و نام خداى برند دلهاى ايشان بترسد.و در مصحف عبد اللّه مسعود هست كه:فرقت قلوبهم،و معنى يكى باشد.الخوف و الخشية و الوجل و الفرق و الفزع و الروع،همه ترس باشد. وَ إِذٰا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيٰاتُهُ ؛و چون آيات او بر ايشان خوانند،ايشان را ايمان بيفزايد و ايشان بر خداى توكّل كنند،و به اين آيت تمسّك كردند آنان كه گفتند:ايمان زيادت و نقصان پذيرد،و افعال جوارح از جمله ايمان باشد،به آن كه گفتند نبينى كه خداى تعالى گفت:چون آيات خداى

بر ايشان خوانى،ايشان را ايمان بيفزايد آنگه گفت:نماز به پاى دارند و نفقه كنند،و از پس اين جمله شرايط و افعال گفت:ايشان مؤمنان اند بر حقيقت،دليل كند بر آنكه هركه نه چنين باشد مؤمن نبود،جواب گوئيم:اوّلا گفتن ⁽¹⁾كه هركه نه چنين بود مؤمن نبود،قول به دليل الخطاب باشد؛و دليل الخطاب درست نيست به نزديك محقّقان اهل علم.دگر آن كه،خداى تعالى در اين آيت وصف افاضل و خيار مؤمنان كرد،و ممتنع نباشد كه مؤمنان در طاعات متفاضل باشند و اگرچه در ايمان [19-پ]متساوى باشند؛دليل بر اين آن است كه،در آيت گفت: وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ ،و به اجماع امّت و جل ⁽²⁾القلب در ايمان شرط نيست؛نه بينى كه در دگر آيت گفت: اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللّٰهِ ⁽³⁾... ،گفت:آنان كه ايمان آرند و دلهاى ايشان به ذكر خداى ساكن شود،:و اگر هر دو از شرط صحّت ايمان بود متناقض باشد،و انّما مراد آن است كه:از فضل مؤمن آن است كه عند ذكر خداى از عقاب او بترسد و از وعيد او،[و] ⁽⁴⁾به وعدهاى او و ثواب او دلش ايمن و واثق شود،و چون آيات خداى بر او خوانند،در آن تأمّل كند؛شك نيست كه معارفش بيفزايد،و آن زيادت در ادلّه و طرق ايمان باشد؛و الّا ايمان عبارت است از:مجموع علومى كه تا مجتمع نشود[ايمانش نخوانند،چون عقل كه عبارت است از:مجموع علومى كه تا مجتمع نشود] ⁽⁵⁾عقلش نخوانند.

اما قوله: اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ ،اين هر دو،اعنى نماز و انفاق،از فضل ايمان است نه از شرط ايمان.دليل بر آنكه چنين است،آن است كه:نماز و انفاق هريكى از آن مشتمل است بر فريضه و سنّت،و در آيت مطلق است،و گفتن كه:اخلال به نماز سنّت و ترك نفقه سنّت،ايمان را خلل و نقصان كند خلاف اجماع باشد،پس به آيت تمسّكى نيست ايشان را از اين وجه كه گفتيم.

امّا قوله: أُولٰئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ،دليل نكند بر آنكه آنان كه نه چنين باشند نه مؤمن باشند حقّا،كه اين دليل الخطاب بود و آن باطل بود.و امّا نصب«حقّا»، نصب آن بر مصدر است،كانّه قال:او حق ⁽⁶⁾ذلك لهم حقّا،او حقوا في ايمانهم

حقّا،كما تقول:صدقوا صدقا.عبد اللّه عبّاس گفت:يعنى،برءوا من الكفر؛از كفر بيزار شدند،فهذه حقيقة ايمانهم.مقاتل گفت:معنى آن است كه،در ايمانشان شكّى نيست چنان كه در ايمان منافقان.قتاده گفت:ايشان مستحقّ نام و حكم ايمانند بحق و درستى.و عبد اللّه عبّاس گفت:هركه منافق نباشد او مؤمن است حقّا.

ابن ابى نجيح گفت:مردى حسن بصرى را گفت:تو مؤمن هستى؟گفت:ايمان دو است،اگر ايمان به خداى و فريشتگان و كتابها و رسولان و قيامت و بهشت و دوزخ و بعث و نشور و حساب و كتاب و ثواب و عقاب خواستى،من بدين جمله مؤمنم و ايمان دارم؛و اگر آن خواستى كه آيت متضمّن آن است،اعنى قوله: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذٰا ذُكِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ -الآية،من نمى دانم ⁽¹⁾كه من از ايشان هستم يا نه!و اين قول از حسن بصرى دليل صحّت مذهب ما مى كند كه به اوّل،مجرّد ايمان خواست كه باتّفاق ايمان است،و دوم فضل ايمان خواست و فضيلت او.علقمه گفت ⁽²⁾:ما در سفرى بوديم جماعتى را ديديم گفتيم ايشان را:شما چه مردمانى؟ گفتند:ما مؤمنانيم حقّا،ما ندانستيم كه ايشان را چه جواب دهيم،تا عبد اللّه مسعود را ديديم،گفتيم:چنين حال ⁽³⁾افتاد،گفت:بايستى گفتن ايشان را كه،اگر راست مى گوى ⁽⁴⁾قطع كنى كه از اهل بهشتى،كه مؤمن حقيقى بهشتى بود لا محال.سفيان ثورى گفت:هركه او گوايى دهد كه او مؤمن است حقّا و قطع نكند بر آنكه از اهل بهشت است[او مؤمن باشد] ⁽⁵⁾به نيم آيت و به نيمه ديگر مؤمن نباشد.

و بيشتر مقريان ⁽⁶⁾وقف كردند عند قوله: حَقًّا ،و بعضى مقريان ⁽⁷⁾وقف كردند عند قوله. أُولٰئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ ،آنگه ابتدا كردند: حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ ؛اى لهم درجات عند ربّهم حقّا.مجاهد گفت:اعمال رفيعة؛اين درجات اعمالى رفيع مقبول است.

عطا گفت:درجات بهشت خواست.هشام بن عروه گفت:مراد آن است كه،خداى

تعالى براى ايشان بجارده ⁽¹⁾است در بهشت از نعيم و لذّات مآكل ⁽²⁾و مشارب ⁽³⁾و هنأت عيش.ابن صخر ⁽⁴⁾گفت: لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ ؛ايشان را درجاتى باشد به نزديك خداى تعالى يعنى در بهشت،و آن هفتاد درجه باشد هر درجتى چندان كه اسپ نيك رو هفتاد سال تاختن كند.و اصل درجه،نردبان پايه باشد،و منه التّدريج.

وَ مَغْفِرَةٌ ؛و آمرزش گناهان ايشان،[20-ر]و اين دليل است بر صحّت قول ما كه اگر ايشان را گناه نبودى،مغفرت در حقّ ايشان مصوّر نبودى،و اگر ايشان به گناه كافر بودندى يا ناقص ايمان بودندى،مغفرت به ايشان نرسيدى؛پس دليل مى كند ظاهر آيت بر آنكه،گناهكار به گناه از آن بنشود ⁽⁵⁾كه مؤمن باشد ⁽⁶⁾حقّا.و آنان كه آن مقالت گفتند از معتزله و اصحاب اخبار،گفتند كه:گناه كبيره.و بعضى گفتند:

صغيره نيز،و ترك ⁽⁷⁾نوافل ايمان را خلل و نقصان كند،و اين قولى است ظاهر الفساد؛ چه بر اين قاعده هيچ پيغامبر و امام و صدّيق و شهيد تمام ايمان نباشند-نعوذ باللّه من مثل هذه المقالات و تجويز هذه المحالات. وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ ؛و روزى با كرامت.قتاده گفت:بهشت است،و بعضى دگر گفتند:لا حساب عليهم في ذلك؛حساب نباشد ايشان را برآن.

قوله: كَمٰا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ ،خلاف كردند مفسّران در اين «كاف»تشبيه تا اخراج رسول-عليه السّلام-از خانه اش به چه مشبّه است!عكرمه گفت وجه تشبيه آن است كه:فاتّقوا[اللّه] ⁽⁸⁾و اصلحوا ذات بينكم فانّ ذلك خير لكم كما كان اخراج اللّه محمّدا من بيته بالحقّ خيرا له و لكم و ان كرهتم ذلك،گفت:

از خداى بترسى و اصلاح ذات البين كنى كه شما را آن به بود چنان كه خداى تعالى رسول را از خانه خود بيرون آورد و او را آن به بود؛و اگرچه گروهى آن را كاره بود ⁽⁹⁾، مجاهد گفت وجه تشبيه آن است كه:چنان كه خداى تعالى تو را از خانه بيرون آورد

و مسلمانان آن را كاره بودند،همچنين قتال خواهد فرمودن شما را و جماعتى آن را كاره.زجّاج گفت:مردود است،الى قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفٰالِ ؛براى آن كه خداى تعالى انفال را تخصيص كرد به خداى و رسول و صحابه آن را كاره،همچنين تو را از خانه بيرون آورد و جماعتى آن را كاره.بعضى دگر گفتند،وجه تشبيه آن است كه: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفٰالِ مجادلة كما جادلوك في اخراج اللّه ايّاك من بيتك؛تو را بر سبيل مجادله مى پرسند از انفال،همچنان كه جدل كردند با تو آنگه كه خداى گفت:از خانه بيرون شو به طلب عير ⁽¹⁾:و گفتند:ما را نگفتى كه ما را كارزار مى بايد كردن تا ما ساز كرده بوديمان ⁽²⁾.بعضى دگر گفتند وجه تشبيه در حقّ، آن است[كه] ⁽³⁾خداى تعالى گفت: أُولٰئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا... ، كَمٰا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ .مجاهد گفت:كما اخرجك ربّك من بيتك بالحقّ يجادلونك في الحقّ،يعنى چنان كه آن حق بود و در آن جدل كردند،همچنين در حق جدل كنند با تو پس ازآن كه حق ⁽⁴⁾روشن باشد.فرّاء گفت:وجه تشبيه آن است كه:چنان كه خداى تو را از خانه بيرون آورد و ايشان كاره،تو با كراهت ايشان ننگريدى و برآن برفتى،[هم] ⁽⁵⁾در باب غنايم بر فرمان خداى برو و با كراهت ايشان منگر.و كسائى گفت:«ما»،موصوله است و در جاى قسم است،و تقدير آن است كه:و الّذي اخرجك من بيتك بالحق[انّهم] ⁽⁶⁾يجادلونك في الحقّ.و در اين مخالفت ظاهر است در چند جاى،و اين قولى بعيد است.و ابو عبيده معمر بن المثنّى گفت:«ما»مصدريّه است،اى كاخراجك ربّك من بيتك بالحقّ،و درست آن است كه«ما»كافّه است كه در«كاف»تشبيه پيوسته است،چنان كه«انّما»و «كأنّما» ⁽⁷⁾.حق تعالى گفت:چنان كه بيرون آورد تو را خداى تو از خانه يت ⁽⁸⁾در مدينه براى عير ⁽⁹⁾قريش. وَ إِنَّ فَرِيقاً ؛گروهى از مؤمنان آن را كاره بودند و اين قول بيشتر مفسّران است.

يُجٰادِلُونَكَ ؛جدل مى كردند با تو، فِي الْحَقِّ ،اى فى القتال،در قول مجاهد و جماعتى مفسّران.و يُجٰادِلُونَكَ ،حكايت حال است،اى مجادلين لك فِي الْحَقِّ .

و اصل جدل در لغت،سختى باشد،من قولهم:جدلت الحبل اذا احكمت فتله؛ و الاجدل الصّقر لشدّته،و الجدالة الارض لصلابتها،و الجديل الزّمام من الاديم ⁽¹⁾لشدّته و احكامه. بَعْدَ مٰا تَبَيَّنَ ؛پس ازآن كه روشن شد كه آن حقّ است و از قبل خداى است و به فرمان اوست. كَأَنَّمٰا يُسٰاقُونَ إِلَى [20-پ] اَلْمَوْتِ ؛به غايت كراهت و شدّت مجادلت با كسى مانند كه پندارى ايشان را به مرگ مى رانند،و ايشان در آن مى نگرند يعنى بكام و ناكام،اگر خواهند و اگر نه،مى بايد رفتن ايشان را چنان كه مرد را ⁽²⁾به ره مرگ ببايد رفتن،اگر خواهد و اگر نه.

قوله: وَ إِذْ يَعِدُكُمُ اللّٰهُ إِحْدَى الطّٰائِفَتَيْنِ ؛ياد كن اى محمّد!چون خداى تعالى وعده داد كه از اين دو طايفه و دو گروه يكى شما را اند؛امّا عير و امّا قريش، وَ تَوَدُّونَ ⁽³⁾أَنَّ غَيْرَ ذٰاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ ؛و شما خواستيد كه آن باشد شما را كه نه خداوند شوكت و سلاح بود،يعنى عير و كاروان[حسن بصرى گفت:مسلمانان عير خواستند و رسول-عليه السّلام-قريش را خواست.و اگرچه با شوكت و حدّت و شدّت بودند و خداى تعالى رسول را-عليه السّلام-وعده داد از دوگانه يكى:امّا عير و امّا قريش] ⁽⁴⁾و قوله: إِحْدَى الطّٰائِفَتَيْنِ ،در محلّ نصب است بدان كه ⁽⁵⁾مفعول دوم وعد است،و أَنَّهٰا لَكُمْ ،در محلّ نصب است به آن كه بدل احدى الطّائفتين است. وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذٰاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ ؛و شما آن دوست داشتيد كه شما را آن بود كه در او حدّتى و شوكتى و سلاحى نباشد.وددت الشّىء اذا تمنّيته اودّه ودادة،و وددت الرّجل اذا احببته اوده ودّا و مودّة،و هو ودّى و وديدى،و هر دو معنى محتمل است اين جا،هم محبّت و هم تمنّا،و براى آن ذٰاتِ الشَّوْكَةِ گفت ⁽⁶⁾،صفت احدى الطائفتين ⁽⁷⁾.و سلاح را شوكت براى تيزى خواند،من الشّوك الّذي هو النّبت تشبيه[به خار نبت] ⁽⁸⁾و شوكت،كنايت باشد از حدّت،يقال:لفلان شوكة،اى حدّة؛و الشّوكة

و الشّكّة السّلاح،يقال:فلان شاك في السّلاح و شائك في السّلاح،و شاك من الشكّة،قال الشّاعر:

فتوهّموني انّنى انا ذلكم***شاك سلاحى في الحوادث معلم.

وَ يُرِيدُ اللّٰهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ ،يعنى محمّدا.خداى تعالى مى خواهد تا حقّى ⁽¹⁾محمّد آشكارا كند و او را ظفر دهد بر دشمن بِكَلِمٰاتِهِ ،قيل:بامره،و قيل:بوعده؛به فرمانى كه داد شما را به قتل كفّار يا به وعده اى كه داد شما را به ظفر. وَ يَقْطَعَ دٰابِرَ الْكٰافِرِينَ ؛و ببرّد اصل كافران،و استيصال كند ايشان را و نيز تا حق به حق كند يعنى تا حق آشكارا بكند به ادلّه چنان كه مردمان بدانند كه حقّ است،و باطل به باطل كند،يعنى اظهار دليل كند بر بطلان باطل و الّا خود حق،حق باشد و باطل باطل؛نه اين به حق بايد كردن نه آن به باطل،و اگرچه كافران و گناهكاران آن را كاره باشند.

قصّه آيت آن است كه،عبد اللّه عبّاس و عبد اللّه زبير و سدّى و ابن يسار روايت كردند كه:مردى نام او كرز بن جابر القرشىّ غارت كرد بر گلّه مدينه و براند تا به منزلى كه آن را صفرا خوانند.خبر به ⁽²⁾رسول-عليه السّلام-رسيد براثر او برفت،او رفته بود،او را در نيافت،بازآمد و آن سال مقام كرد.آنگه خبر آوردند كه ابو سفيان از شام مى آيد با كاروانى از آن قريش.عمرو بن عاص با ايشان بود و عمرو بن هشام و مخرمة بن نوفل الزّهرى با چهل سوار از بزرگان قريش،و مالى عظيم با خويشتن داشتند از مال و تجارت و مبلغى عطر داشتند.چون به نزديك بدر رسيدند-و آن نام چاهى است-خبر به ⁽³⁾رسول رسيد از آمدن ايشان.رسول-عليه السّلام-اصحابان ⁽⁴⁾را حثّ كرد و خبر داد به قلّت قوم و كثرت مال و گفت:اينك كاروان قريش با مال جهان،بيرون شويد تا باشد كه خداى تعالى مال ايشان به غنيمت ⁽⁵⁾شما كند.صحابه كه اين بشنيدند بشتافتند به طمع مال و غنيمت با سلاح و بى سلاح و چنان كه اتّفاق افتاد و ايشان را گمان چنان بود كه كارزارى ⁽⁶⁾نباشد آنجا.چون ابو سفيان بشنيد كه

رسول-عليه السّلام-به راه ايشان آمد،ضمضم بن عمرو الغفارىّ را به مكّه فرستاد تا مكّيان را ⁽¹⁾خبر كرد و بگفت كه:محمّد به راه كاروان آمده است و اگر تقاعد و تكاسل كنيد مالها ببرند و ايشان توانگر شوند و ما درويش مانيم.و ابليس ⁽²⁾بيامد به مكّه بر صورت سراقة بن جعشم و اين خبر بداد و گفت: لاٰ غٰالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النّٰاسِ وَ إِنِّي [21-ر] جٰارٌ لَكُمْ ⁽³⁾... ،نگر!نترسيد كه امروز شما را در جهان كس غالب نباشد و من يار و همسايه شماام.اهل مكّه كه اين بشنيدند مجتمع شدند و حميّت جاهليّت را كار بستند و بانگ بزدند كه:هركس كه بازپس استند ⁽⁴⁾، سرايش ويران كنيم و ثقلش به غارتيم.و رسول-عليه السّلام-از مدينه با لشكر بيرون ⁽⁵⁾آمد تا به واديى رسيد كه آن را ذفران ⁽⁶⁾گويند،آنجا خبر يافت كه قريش از رفتن او خبر يافته اند،و ساز كرده و مى آيند ⁽⁷⁾تا كاروان را حمايت كنند و ببرند.رسول -عليه السّلام- ازآنجا برگرفت ⁽⁸⁾و به روحاء آمد،جاسوسى را از آن قريش بگرفت و او خبر قوم بگفت و رسول-عليه السّلام-نيز جاسوسى را فرستاد مردى را از جهينه كه حليف انصاريان بود-او را عبد اللّه بن اريقط گفتند-او بازآمد و خبر قوم بازآورد و كاروان در پيش افتاد.جبريل آمد و گفت:يا رسول اللّه!خداى تعالى تو را وعده مى دهد كه يك طايفه از اين دو گروه يعنى،عير يا قريش تو را خواهد بودن،و صحابه اختيار عير و كاروان مى كردند.رسول-عليه السّلام-با اصحابان ⁽⁹⁾مشورت كرد،گفت:اكنون چه صلاح باشد،از پس عير رويم يا با نفير كارزار كنيم؟و نفير،آن قوم بودند كه از مكّه مى آمدند از جمله قريش به حمايت كاروان،و قوم ابن دو گروه بودند،بعضى با كاروان و بعضى با نفير،اعنى قريش.و هركه او آن روز نه با اين بود و نه با آن بود،او در شمار نبود تا مثل شد اين حديث و در حق كسى كه او را بازنيابند به خير و شرّ و نيك و بد،اين مثل بگفتند:لا فى العير و لا فى النّفير.

صحابه هركسى ⁽¹⁾برخاستند و سخنى نكو گفتند و ابو بكر و عمر ⁽²⁾سخنهاى نكو گفتند.مقداد بن عمرو،برخاست و گفت:يا رسول اللّه!آنجا كه مى روى برو و آنچه تو را فرموده اند به جاى آر كه ما در خدمت توايم،به خداى كه ما تو را آن نخواهيم گفتن كه بنى اسرايل پيغامبرشان را گفتند: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ ⁽³⁾.به خداى كه اگر ما را فرمايى ⁽⁴⁾در آتش شويم،و اگر به مدينه حبشه روى با تو بياييم.رسول-عليه السّلام- دگرباره مشورت با سرگرفت.سعد معاذ گفت:يا رسول اللّه!همانا ما را مى خواهى كه انصاريانيم به اين تعريض؟گفت:

بلى،گفت:يا رسول اللّه!ما به بيعت به تو داده ايم و به خداى،و به تو ايمان آورده ايم و با تو بر سر آن عهد و پيمانيم و ما را از آن پشيمانى نيست؛اگر فرمايى كه در دريا شويم ⁽⁵⁾طاعت داريم و فرمانبردار باشيم ⁽⁶⁾.رسول-عليه السّلام-شادمانه شد،و براى آن انصار را تخصيص كرد به اين معنى كه ايشان چون با رسول به عقبه بيعت كردند، گفتند:يا رسول اللّه!تو هنوز در ذمام ما نه اى تا به سراى ما نرسى؛چون به سراى ما فرود آمده باشى تو را حمايت كنيم،از آنچه زنان و فرزندان خود را از آن حمايت كنيم.رسول-عليه السّلام-انديشه كرد كه،نبايد كه براى آن كه ما از مدينه بيرونيم انصاريان گمان برند كه اين ذمام و رعايت او بر ايشان واجب نيست از آنچه اوّل در عقبه گفته بودند!چون سعد معاذ آن بگفت:رسول-عليه السّلام-واثق شد.سعد گفت:يا رسول اللّه!ما را ببر هركجا مى روى ⁽⁷⁾كه-ان شاءاللّه -خداى با تو نمايد در ما آنچه چشم تو به آن روشن شود؛فانّا صبّر فى الحرب صدق فى اللّقاء.آنگه لشكر را گفت:

سيروا على بركة اللّه و ابشروا؛ برويد بر بركت خداى و بشارت باد شما را كه خداى تعالى از اين دو طايفه[يكى] ⁽⁸⁾-يعنى،«عير»يا«نفير»-مرا وعده داده است.

امّا در«عير»ابو سفيان بود و جماعتى،و در«نفير»ابو جهل بود با لشكرى،صحابه رسول را كاروان به دل بود و برگ و ساز كارزار نمى داشتند،و دل برآن نهاده بودند ⁽⁹⁾

و انديشه نمى كردند كه[اگر] ⁽¹⁾ايشان از پس كاروان روند،قريش از پس ايشان درآيد و كاروانيان روى با پس كنند ⁽²⁾و ايشان را در ميان گيرند،و رسول را -عليه السّلام-قريش بايست،ازآنجا كه دانست كه،چون قريش را كشته و اسير كرده باشد ⁽³⁾،مال و اموال ايشان جمله او را بود[21-پ].پس حق تعالى در اين آيت خبر داد كه:شما كه مسلمانانيد،آن دوست ⁽⁴⁾مى داريد كه كاروان و مال و كار آسان تر و به نفع نزديكتر ⁽⁵⁾شما را باشد؛و آنچه مراد خداى است،خلاف اين است، درست كردن حقّ است و باطل كردن باطل،يعنى ذليل كردن قريش به كارزار بدر تا مسلمانى ⁽⁶⁾ظاهر شود،و رسول-عليه السّلام-قوّت گيرد و كافران مستأصل شوند.

آنگه گفت: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ ؛ياد كنيد اى مسلمانان چون استغاثت مى كرديد و فرياد مى خواستيد از خداى تعالى،راوى خبر گويد كه:چون رسول-عليه السّلام- به بدر رسيد،در نگريد آن ⁽⁷⁾كثرت و شوكت و ساز و عدّت مشركان ديد و قلّت مسلمانان-چنان كه طرفى شرح داده ايم در سورت آل عمران-در عريش شد و روى به قبله كرد و جماعتى صحابه با او،و دست برداشت و مى گفت:

اللّهم انجز لي ما وعدتنى ؛بار خدايا!به روا كن ⁽⁸⁾آنچه مرا وعده دادى!بار خدايا!تو دانى كه اگر اين گروه اندك هلاك شوند،تو را در زمين عابدى نباشد كه تو را پرستد.چندانى تضرّع بكرد تا ردا از دوشش بيفتاد.يكى از جمله صحابه گفت:يا رسول اللّه!مناشدت تو با خداى چنين باشد!هيچ انديشه مدار كه خداى تعالى وعده تو را انجاز كند.و استغاثت،طلب غوث باشد و فرياد،و اغاثت فرياد رسيدن باشد،و مستغيث فرياد- خواه باشد،و مغيث فريادرس،يقال:استغاثه و استغاث به.و در آيت به نفس خود متعدّى است. فَاسْتَجٰابَ لَكُمْ ،اى اجاب و استفعل اوّل به معنى طلب الفعل است و دوم به معنى افعل؛اجابت كرد شما را. أَنِّي ،متعلّق باشد به استجاب.و گفتند:تقدير آن است كه،بانّي.و عيسى بن عمرو در شاذّ خواند:انّي،به كسر«الف»على تقدير و

قال:انّي. مُمِدُّكُمْ ،اى زائدكم؛من شما را مدد فرستم.و امداد،مدد فرستادن باشد.

و اصل كلمه از زيادت است،و«مادّة»و«مدّه»از اينجاست و«مدّت»نيز از اينجاست و«مدّ»نيز از اينجاست كه كشيدن باشد. بِأَلْفٍ ؛به هزار فريشته، مِنَ الْمَلاٰئِكَةِ ،«من»،تبيين است. مُرْدِفِينَ ،اهل مدينه و يعقوب خواندند:مردفين، به فتح«دال»،و باقى قرّاء به كسر«دال».

ابو على گفت:هركه او مردفين خواند به كسر،قرائت او محتمل بود دو وجه را:

يكى آن كه،مردفين مثلهم؛به رديف برگرفته ديگران را،يقال:أردفت فلانا اذا جعلته رديفا لك.و وجه دوم آن كه:مردفين به معنى تابعين.اخفش گفت،يقول العرب:بنو فلانا يردفوننا؛اى يجيئون بعدنا.و بر اين قول ردفنى و اردفني واحد، قال الشّاعر:

اذا الجوزاء اردفت الثّريّا***ظننت بآل فاطمة الظّنونا

و بيشتر عرب برآنند كه ردفه اذا تبعه،و اردفه[و ردفه] ⁽¹⁾اذا جعله رديفا تابعا له.

و امّا بر قرائت آن كه مردفين خواند[به فتح«دال»] ⁽²⁾معنى آن باشد كه:مجعولين رديفا.و در معنى او سه قول گفتند:عبد اللّه عبّاس گفت:هر فريشته ديگرى را رديف است ⁽³⁾،جبّائى گفت:فريشته دو هزار بودند،لكن خداى تعالى رديفان را در اين حساب نياورد.وجه دوم،سدّى و قتاده گفتند:متتابعين ⁽⁴⁾از پس يكديگر مى آمدند.

قول سه ام ⁽⁵⁾مجاهد گفت:ممدّين ⁽⁶⁾بالارداف؛مدد داده به توابع،و يقول العرب:هذه دابّة لا تردف و لا ترادف اذا لم تحمل رديفا.خداى تعالى گفت:ياد كنيد چون اندك بوديد روز بدر،استغاثت كرديد به من و فرياد خواستيد،من دعاى شما را اجابت كردم و هزار فريشته را به مدد به شما فرستادم ⁽⁷⁾.

راوى خبر گويد كه:روز بدر،جبريل فرود آمد با پانصد فريشته و ميكائيل فرود آمد با پانصد فريشته.جبريل با اين گروه به ميمنه رسول رفت و ميكائيل با آن جماعت با ميسره رسول رفت،همه با جامه هاى ⁽⁸⁾سپيد و عمامه هاى سپيد دنبال

دستارها ميان كتفها فروگذاشته و كارزار كردند با مشركان و پيش از آن[22-ر] نكرده بودند و پس از آن نكردند.و چون فرود آمدندى عدد ⁽¹⁾را مدد كردندى و قتال نكردندى.عبد اللّه عبّاس گفت كه ⁽²⁾:مردى از مشركان حمله بردى بر مردى از مسلمانان،از بالاى سر آن مشرك آواز تازيانه برآمدى،مرد مسلمان كه نگاه كردى مشرك افتاده بودى و اثر تازيانه بر سر و روى او پيدا.و مرد كس را نديدى جز كه او را مرده يافتندى.بيامدند و رسول را اين حال بگفتند،گفت:راست مى گوييد،آن فريشتگان اند كه خداى تعالى ايشان را به يارى ما فرستاده است.و اميرالمؤمنين على -عليه السّلام-پرسيد رسول را-عليه السّلام-كه:يا رسول اللّه!فرق ميان كشتگان ما و كشتگان فريشتگان چيست؟گفت:آن كه كشته شما را خون و جراحت و زخم پيدا باشد و كشته فريشتگان زخم ندارد و اثر جراحتش پيدا نشود.و اين روز هفتاد مرد را بكشتند و هفتاد را اسير كردند،و قوله: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ ،اگرچه به لفظ جمع است، مراد رسول است-عليه السّلام.از قول عمر خطّاب و عبد اللّه عبّاس و سدّى و ابو صالح و روايت باقر-عليه السّلام-حسن بصرى گفت:اين هزار با آن كه در آل عمران گفت، پنج هزار بودند كه روز بدر به مدد آمدند.و بعضى دگر گفتند:اوّل سه هزار بودند، آنگه اين هزار كه اين جا گفت و هزار رديفان ايشان تا جمله پنج هزار شدند.و بعضى دگر گفتند:پنج هزار جدا بودند و سه هزار جدا،جمله هشت هزار بودند-و اللّه اعلم بذلك.

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ ؛نكرد خداى آن را.در ضمير خلاف كردند كه عايد با چيست؟ فرّاء گفت:با امداد است،مدد فرستادن.بعضى دگر گفتند:راجع است با اخبار از امداد براى آن كه اين خبر بر سبيل بشارت متقدّم شده بود.حق تعالى گفت:نكرد خداى آن را مگر بشارت،يعنى آن مدد يا آن خبر كه داد به فرستادن مدد نبود الّا بر وجه بشارت،و جعل خلق باشد و به معنى تصيير ⁽³⁾باشد و بمعنى الحكم باشد،مثال اوّل: وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ... ⁽⁴⁾،و قوله: وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ⁽⁵⁾... ،و مثال دوم:

جعلت الطّين خزفا.و مثال سه ام ⁽⁶⁾:جعل القاضي فلانا مفلسا،اى حكم بافلاسه.و

اين[را] ⁽¹⁾قسمتى ⁽²⁾چهارم باشد،و آن به معنى تسميه بود،كقوله تعالى: وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً ⁽³⁾.

وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ ؛و تا دلهاى شما به آن بيارامد و ساكن شود،و الاطمينان، السّكون،و نقيضه الانزعاج. وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ،و نصرت و يارى و ظفر نباشد مگر از نزديك خداى،يعنى به توفيق و تأييد او،نه به بأس و شدّت شما.و براى آن با خداى اضافت كرد تا گمان نبرند كه از جهت فريشتگان بود كه اگر نه فرمان خداى بودى فريشتگان فرونيامدندى،و مؤمنان هميشه منصور باشند[من قبل اللّه،اگر غالب باشند و اگر مغلوب؛چه اگر مغلوب باشند منصور باشند] ⁽⁴⁾به حجّت پس يك بار به حجّت منصور باشند و يك بار به قهر و غلبه،و براى آن گفت كه: إِلاّٰ بُشْرىٰ لَكُمْ ⁽⁵⁾... ،يعنى اين عدد براى بشارت و اطمينان مؤمنان گفت و الّا به يك فريشته دمار ⁽⁶⁾جمله كفّار اهل زمين بر توان آوردن،نه بينى كه جبريل-عليه السّلام-آن هفت شهرستان قوم لوط از جاى بركند و بر گوشه پر نهاد و چندان ببرد كه آواز مرغان ايشان اهل آسمان دنيا بشنيدند،آنگه سرنگون كرد آن را. فَجَعَلْنٰا عٰالِيَهٰا سٰافِلَهٰا ⁽⁷⁾... ،و چه رنج آيد برآن قوى ⁽⁸⁾كه قومى ضعيفان را غلبه كند از جايى كه ايشان او را نبينند.

عبد اللّه مسعود گفت:چون أبو جهل را مى كشتم،مرا گفت ⁽⁹⁾:آن ضربات كه از هوا مى آمد و ما كسى را نمى ديديم،كه مى زد؟من گفتم:فريشتگان بودند.گفت:ما را ايشان غلبه كردند نه شما.

قوله: إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ ،ابن كثير و ابو عمرو خواندند:اذ يغشاكم النّعاس،من غشى يغشى،على فعل يفعل،و بر اين قرائت فعلى ثلاثى بود متعدّى به يك مفعول،و بر قرائت باقى قرّاء، إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعٰاسَ به ضمّ«يا»و تشديد«شين» از افعال مزيد باشد،من التّغشية فعل متعدّى الى مفعولين.معنى قرائت عامه آن است كه:ياد كنى چون در شما پوشانيد خوابى.و معنى قرائت ابو عمرو و ابن كثير آن است

كه:ياد كنى چون بازپوشيد شما را خوابى،يعنى[22-پ]چون به شما رسيد خوابى،يقال:غشيه الامر اذا أصابه و غشى الرّجل امرأته اذا وطئها،و غشى على الرّجل اذا اغمى عليه،و الغشيان؛النّكاح،و الغشاوة؛الغطاء،و غاشية السّرج؛ما يستره،و نعاس ابتداى خواب باشد،و نعس ينعس نعاسا،فهو ناعس و نعسان. أَمَنَةً مِنْهُ ،مصدر امن باشد،يقال:امن يأمن امنا و امنة و امانا،و نصب او بر مفعول له است.

مفسّران گفتند:خداى تعالى خوابى و نعاسى بر مؤمنان افگند تا از آنچه كافران مى كردند غافل بودند و خوفى به دل ايشان نرسيد.عبد اللّه مسعود گفت:[نعاس] ⁽¹⁾در قتال مؤمنان را امنى باشد از خداى تعالى،و در نماز غفلتى از قبل شيطان. وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطٰانِ ؛و فروفرستاد ⁽²⁾شما را از آسمان آبى تا شما را به آن آب پاك كند و كيد و وسوسه شيطان از شما ببرد و دلهاى شما بر جاى بدارد و پايهاى شما ثابت گرداند و بر جاى بدارد.سبب [نزول] ⁽³⁾اين آن بود كه،مسلمانان چون برسيدند،مشركان بر سر چاه بدر فرود آمده بودند و آب به دست گرفته بودند،مسلمانان براثر ايشان بر پشته اى ⁽⁴⁾فرود آمدند از ريگى سرخ كه پاى بنمى داشت و سم اسپ بر او نمى استاد،و آب نداشتند و بعضى را جنابت رسيده بود و بعضى را حدث،و تشنگى غالب شد بر ايشان و شيطان وسواس آورد ⁽⁵⁾ايشان را و گفت:شما دعوى مى كنى كه پيغامبر خداى در ميان شماست و شما اولياى خدايى و مشركان شما را بر آب غلبه كردند و شما اينجا ماندى بر زمين خار كه قرار ⁽⁶⁾قدم نيست ⁽⁷⁾بر او ⁽⁸⁾بعضى جنب و بعضى محدث و تشنه و متحيّر،چگونه اوميد دارى كه شما را بر ايشان ظفر و غلبه باشد!خداى تعالى باران فرستاد كه چندان سيل خاست از او كه وادى مملو شد و مسلمانان آبها ⁽⁹⁾برگرفتند و

طهارت و غسل بكردند،فذلك[قوله] (1): وَ يُنَزِّلُ ⁽¹⁾عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ ،من الحدث و الجنابة، وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطٰانِ ،اى عذابه بوسوسته.

وَ لِيَرْبِطَ عَلىٰ قُلُوبِكُمْ ؛و تا دلهاى شما ببندد و به آن ⁽²⁾باران زمين سخت شد تا ثبات قدم ايشان و چهار پايان پديد آمد،فذلك قوله: وَ يُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدٰامَ .و ابن محيصن ⁽³⁾در شاذّ خواند:رجز[به ضمّ«را»] (5)،و هما لغتان،و ابو العاليه رجس خواند به «سين»هم در شاذّ؛و عرب معاقبه كنند ميان«سين»و«زا»،فى قولهم:بسق و رزق ⁽⁴⁾و السّراط و الزّراط،و گفتند:ثبات قدم به تأييد و توفيق و صبر كرد كه ايشان را داد.

إِذْ يُوحِي رَبُّكَ ،و ياد كن اى محمّد چون وحى كرد خداى[تو] (7)به فريشتگان كه،من با شماام به معاونت و يارى دادن و نصرت،يقال:فلان مع فلان على عدوّه؛ وحى كرد به ايشان كه:مؤمنان را بر جاى دارى،يعنى به قوّت دل و صحّت عزيمت و نيّت در جهاد كفّار،و گفتند:به حضور با ايشان در كارزار.و گفته اند:به معونت ايشان مؤمنان را در حرب ابو روق گفت فريشته اى آمد بر صورت مردى و با اصحابان رسول مى گفت:واثق باشى به فتح و ظفر كه ايشان با يكديگر مى گويند كه، اگر مسلمانان بر ما حمله آرند ⁽⁵⁾،از ما كس بر جاى بنماند.مسلمانان قوى دل مى شدند،آنگه بشارتى ديگر اين بود كه مى گفت:من ترس در دل كافران افگنم، رسول-عليه السّلام-گفت:

نصرت بالرّعب مسيرة شهر ،[گفت:] (9)مرا به ترس يارى دادند يك ماهه راه،آنگه كيفيّت ضرب و تيغ زدن و مبارزت كردن بازآموخت ايشان را،گفت: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنٰاقِ ؛گردنهاشان بزنيد.اين قول عطيّه و ضحّاك است.و گفتند:«فوق»،صله است و المعنى فاضربوا الاعناق.و بعضى دگر گفتند:«فوق»،به معنى«على»است.رسول-عليه السّلام-گفت:خداى تعالى مرا نه براى آن فرستاد تا عذاب خداى كنم،انّما ⁽⁶⁾عذاب من،ضرب الاعناق و شدّ الوثاق[باشد] (11)،يعنى قتل و اسر،دون سوختن به آتش.عبد اللّه[23-ر]عبّاس

گفت:معنى آن است كه:فاضربوا الاعناق و ما فوقها من الرّءوس،كقوله: فَإِنْ كُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ ⁽¹⁾... ،يعنى اثنتين فما فوقهما.و بر اين قول:مراد سر و گردن باشد. وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنٰانٍ ،عطيّه گفت:كلّ مفصل،مراد هر بند و گشادى ⁽²⁾است.عبد اللّه عبّاس و ابن جريح و ضحّاك گفتند:مراد اطراف است،و اصل او سر انگشتان دست و پاى باشد،و اشتقاق او من أبنّ بالمكان اذا اقام به و لزمه باشد، براى آن كه ملازم باشد بر جاى خود[يا] ⁽³⁾بر آنچه قبض كند بر او،قال الشّاعر:

الا ليتنى قطّعت منه ⁽⁴⁾بنانة***و لاقيته فى البيت يقظان حاذرا

يمان بن رباب گفت: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنٰاقِ ،كنايت است از صناديد و رءوس،و كُلَّ بَنٰانٍ ،كنايت است از سفله،و اين قولى لطيف است.سهل بن حنيف گفت.روز بدر ما تيغ به نزديك سر كافران مى برديم،تيغ بدو نارسيده سر ايشان از تن مى بيوفتاد،دانستيم كه آن كار ما نيست،فريشتگان مى كنند.عبد اللّه عبّاس گفت:مردى از بنى غفار مرا حكايت كرد،گفت:من و پسر عمّى از آن من روز بدر بيامديم و بر بالاى كوهى شديم منتظر آن تا دست كه را باشد و كجا غارت كنند تا ما ⁽⁵⁾چيزى برباييم،گفت:ابرى برآمد و نزديك ما آمد و ⁽⁶⁾ما در ميان آن ابر خمخمه ⁽⁷⁾اسپان شنيديم و آواز سواران كه مى گفتند:اقدم حيزوم ⁽⁸⁾.امّا پسر عمّم از آن ترس بر جاى بيوفتاد و بمرد،و امّا من تماسك كردم پس ازآن كه مرا هيچ قوّت نماند و نزديك بود تا هلاك شوم.عكرمه گفت كه،از ابو رافع شنيدم-مولى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله-كه گفت:من غلام عبّاس عبد المطّلب بودم و اسلام در خانه ما آمده بود،من اسلام آورده بودم و امّ الفضل زن عبّاس بن عبد المطّلب ايمان آورده بود و عبّاس نيز مايل بود به اسلام و اظهار نمى يارست كردن براى قومش كه مخالفت ايشان نمى خواست چه او را مالى بسيار بر مردمان بود پراگنده و ابو لهب به بدر نرفته بود و بدل خود عاصم بن هشام بن المغيره را بفرستاده بود،و همچنين هر مردى كه

نرفته بود،بدلى فرستاده بود.چون خبر آمد كه خداى تعالى ظفر داد مسلمانان را بر مشركان،آن قوم كه به مكّه بودند از ابو لهب و جز او ذليل و مهين و دل شكسته شدند و ما در خويشتن قوّتى و منعتى بيافتيم،و من مردى ضعيف بودم و تير تراشيدمى و اين روز به نزديك زمزم خيمه اى زده بودم ⁽¹⁾و امّ الفضل در آن خيمه بود و من در كسر ⁽²⁾خيمه تير مى تراشيدم و ما شادمانه بوديم به آن خبر كه به ما رسيده بود از ظفر رسول -عليه السّلام-كه نگاه كردم ⁽³⁾ابو لهب بيامد و در پس آن خيمه بنشست و پشت او با پشت من بود[و من در خيمه بودم] ⁽⁴⁾خبر آمد كه ابو سفيان رسيد،گفت:بگوى رنجه شو ⁽⁵⁾تا من از او خبرى پرسم.او بيامد و ⁽⁶⁾بر او بنشست.ابو لهب گفت:يا برادر!بگو تا اين حال چگونه افتاد؟گفت:چه گويم،چندان بود كه ما ايشان را بديديم پشت به هزيمت داديم و ايشان تيغ در ما نهادند از ما مى كشتند و اسير مى كردند چنان كه خواستند و من مردم را ملامت نمى كنم كه ما جماعتى را بديديم مردانى سپيد روى بر اسپانى ابلق ⁽⁷⁾از ميان آسمان و زمين كه كس پيش ايشان نمى توانست ايستادن.

ابو رافع گفت:من دامن خيمه برداشتم و گفتم آن فريشتگان بودند.ابو لهب دست برآورد و تپانچه اى ⁽⁸⁾بر روى من زد،برخاستم در او جستم و او در من آويخت و مرا بر زمين زد و در ⁽⁹⁾سر من افتاد و مرا مى زد.امّ الفضل از خيمه بيرون آمد و عمودى از عمودهاى خيمه به دست گرفت و بزد بر سر ابو لهب و سر او بشكست شجّه اى منكر، و گفت:او را زبون گرفته اى براى آن كه سيّد او غايب است!او برخاست و برفت ذليل و مهين.به خداى كه بعد از آن بيشتر از هفت روز زنده نماند تا خداى تعالى طاعونى بر او افگند و او در آن بمرد.و او دو پسر داشت[23-پ]،آن پسران او را در خانه رها كردند و از او بگريختند ترس تعدّى آن طاعون را كه ايشان از طاعون سخت ترسيدندى تا در خانه بگنديد.مردم ايشان را ملامت كردند،آخر تنى چند را به مزد بستدند تا بيامدند و آبى بر او ريختند از دور و او را بياوردند و او را در زير ديوارى

بنهادند و سنگ بر او انبار كردند.مقسم روايت كند از عبد اللّه عبّاس كه گفت:آن مرد كه پدر مرا-عبّاس را-به اسيرى بگرفت،او را ابو اليسر ⁽¹⁾كعب بن عمرو گفتند از بنو سلمه،و اين مردى بود كوتاه بالا،و عبّاس مردى بلندبالا قوى فربه بود.رسول -عليه السّلام-گفت او را:عبّاس را چگونه اسير گرفتى؟گفت:با من يار بود بر اسر ⁽²⁾او مردى،كه آن مرد را پيش از آن نديده بودم،و نيز دگر نديدم او را بر اين شكل و بر اين هيئت.رسول-عليه السّلام-گفت:

لقد اعانك عليه ملك كريم ؛آن فريشته كريم بوده است كه يار تو بود بر اسير كردن او.

ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ،ذلك اشارت است بدان قتل و اسر.گفت:

آن براى آن بود كه ايشان مشاقّت ⁽³⁾و مخالفت كردند با خداى و پيغامبر.و مشاقّه، مفاعله باشد من الشّقّ و الشّقّ،يعنى ايشان در شقّى بودند و خداى و پيغامبر در شقّى و جانبى دگر از مخالفت ايشان خداى و پيغامبر را،و هركس كه با خداى و پيغامبر مشاقّت و مخالفت كند،خداى تعالى سخت عقوبت است.

ذٰلِكُمْ فَذُوقُوهُ ،اشارت است به فرمان تعجيل عقوبت از قتل و اسر،گفت:

بچشى اين كه مى بينيد از كشتن و اسير كردن در عاجل!امّا عامل«ذلكم»،در او دو قول گفتند:يكى آن كه،محلّ رفع باشد على انّه خبر مبتدأ محذوف،و التّقدير:

الامر ذلكم.زجّاج گفت:نشايد كه«ذلكم»،مبتدا باشد و«فذوقوه»،خبر او براى «فا»،چه آنچه از پس«فا»آيد نشايد تا خبر مبتدا بود،لا يجوز زيد فمنطلق و لا زيد فاضربه الّا على تقدير هذا زيد فاضربه،و كما قال الشّاعر:

و قائلة خولان فانكح فتاتهم***و اكرومة الحيّين خلو كما هيا

اى هذه خولان.و وجه دوم آن است كه:محلّ او نصب باشد به فعلى مقدّر، چنان كه زيدا فاضربه،اى اضرب زيدا فاضربه.و ذوق در باب عذاب توسّع باشد براى آن كه متألّم چون ادراك الم كند،بمثابت ذائق باشد؛و ذوق،طلب ادراك طعم باشد به تناول اندكى از مذوق،و به نفس خود معنى ⁽⁴⁾نباشد و ادراك نباشد، براى آن گويند:ذقته فلم اجد له طعما،و براى آن ذوق گفت كه،اين كه در دنيا رفت با ايشان به اضافت آنچه در قيامت خواهد رفتن بمثابت ذوق است مر آكل را،و

معظم طعمه عذاب پس از اين خواهد بودن. وَ أَنَّ لِلْكٰافِرِينَ عَذٰابَ النّٰارِ ،موضع آن محتمل است دو وجه را از اعراب:يكى،رفع به تقدير تكرير ⁽¹⁾«ذلكم»،اى ذلكم فذوقوه و ذلكم انّ للكافرين.و وجه دوم نصب،امّا به فعلى مضمر،چنان كه:

فاعلموا انّ اللّه،و امّا به تقدير«با»اى،بانّ اللّه،چون«با»بيفگند منصوب بكرد آن را.

[قوله تعالى] ⁽²⁾

سوره الأنفال (8): آیات 15 تا 35

اشاره

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا لَقِيتُمُ اَلَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلاٰ تُوَلُّوهُمُ اَلْأَدْبٰارَ (15) وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاّٰ مُتَحَرِّفاً لِقِتٰالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلىٰ فِئَةٍ فَقَدْ بٰاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمَصِيرُ (16) فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لٰكِنَّ اَللّٰهَ قَتَلَهُمْ وَ مٰا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اَللّٰهَ رَمىٰ وَ لِيُبْلِيَ اَلْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاٰءً حَسَناً إِنَّ اَللّٰهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (17) ذٰلِكُمْ وَ أَنَّ اَللّٰهَ مُوهِنُ كَيْدِ اَلْكٰافِرِينَ (18) إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جٰاءَكُمُ اَلْفَتْحُ وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَ لَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَ لَوْ كَثُرَتْ وَ أَنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلْمُؤْمِنِينَ (19) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (20) وَ لاٰ تَكُونُوا كَالَّذِينَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ هُمْ لاٰ يَسْمَعُونَ (21) إِنَّ شَرَّ اَلدَّوَابِّ عِنْدَ اَللّٰهِ اَلصُّمُّ اَلْبُكْمُ اَلَّذِينَ لاٰ يَعْقِلُونَ (22) وَ لَوْ عَلِمَ اَللّٰهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ (23) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِسْتَجِيبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاكُمْ لِمٰا يُحْيِيكُمْ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ يَحُولُ بَيْنَ اَلْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (24) وَ اِتَّقُوا فِتْنَةً لاٰ تُصِيبَنَّ اَلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ شَدِيدُ اَلْعِقٰابِ (25) وَ اُذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي اَلْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ اَلنّٰاسُ فَآوٰاكُمْ وَ أَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَكُمْ مِنَ اَلطَّيِّبٰاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (26) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اَللّٰهَ وَ اَلرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمٰانٰاتِكُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (27) وَ اِعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُكُمْ وَ أَوْلاٰدُكُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اَللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (28) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقٰاناً وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اَللّٰهُ ذُو اَلْفَضْلِ اَلْعَظِيمِ (29) وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَ يَمْكُرُونَ وَ يَمْكُرُ اَللّٰهُ وَ اَللّٰهُ خَيْرُ اَلْمٰاكِرِينَ (30) وَ إِذٰا تُتْلىٰ عَلَيْهِمْ آيٰاتُنٰا قٰالُوا قَدْ سَمِعْنٰا لَوْ نَشٰاءُ لَقُلْنٰا مِثْلَ هٰذٰا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِيرُ اَلْأَوَّلِينَ (31) وَ إِذْ قٰالُوا اَللّٰهُمَّ إِنْ كٰانَ هٰذٰا هُوَ اَلْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنٰا حِجٰارَةً مِنَ اَلسَّمٰاءِ أَوِ اِئْتِنٰا بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ (32) وَ مٰا كٰانَ اَللّٰهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ مٰا كٰانَ اَللّٰهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (33) وَ مٰا لَهُمْ أَلاّٰ يُعَذِّبَهُمُ اَللّٰهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ مٰا كٰانُوا أَوْلِيٰاءَهُ إِنْ أَوْلِيٰاؤُهُ إِلاَّ اَلْمُتَّقُونَ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ (34) وَ مٰا كٰانَ صَلاٰتُهُمْ عِنْدَ اَلْبَيْتِ إِلاّٰ مُكٰاءً وَ تَصْدِيَةً فَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ بِمٰا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (35)

ترجمه

؛اى آنان كه ايمان آورده اى،چون بينى آنان را كه كافر شدند جمع شده، مكنى بر ايشان پشتهايتان.

؛و هركه دهد ايشان را آن روز پشتش [مگر سازكننده] ⁽³⁾كارزار را،يا بازشونده با گروهى بازآيد به خشمى از خداى،و جاى او دوزخ بود و بد جايى ⁽⁴⁾آن.

نكشتى شما ايشان ⁽⁵⁾و لكن خداى بكشت ايشان را و نه انداختى تو ⁽⁶⁾چون انداختى و لكن خداى انداخت تا بيازمايد مؤمنان را از وى آزمايش نيكو كه خداى شنواست و دانا.

آن براى آن است كه خداى ضعيف كنندۀ كيد كافران است.

؛اگر فتح مى خواستى،آمد به شما فتح و اگر بازاستى ⁽⁷⁾وى بهتر بود[شما را] ⁽⁸⁾و اگر بازآيى ⁽⁹⁾ما بازآييم و غنا نكند از شما گروه شما چيزى و اگرچه بسيار بود و خداى با ⁽¹⁰⁾مؤمنان است.

اى آنان كه بگرويدند،طاعت دارى خداى را و رسول را و برمگردى از وى و شما مى شنوى.

و مباشى چنان كه آنان كه گفتند شنيديم و ايشان نشنوند.

بترين جانوران به نزديك خداى،كران اند،گنگان اند آنان كه ندانند.

و اگر دانستى خداى در ايشان خيرى بشنوانيدى ايشان را و اگر شنوانيدى[ايشان را] ⁽¹⁾برگرديدندى ⁽²⁾و ايشان برگشته بودند.

[25-ر] اى آنان كه گرويدى، اجابت كنى خداى را و رسول را[چون بخواند شما را] ⁽³⁾براى آنچه زنده گرداند شما را و بدانيد كه خداى تعالى جدايى افگند ⁽⁴⁾ميان مرد و دل او،و آن كه سوى او گرد كنند ⁽⁵⁾شما را.

؛و بترسيد و پرهيزيد از فتنه اى كه نرسد آنان را كه ستم كردند از شما خاصّه،و بدانيد كه خداى سخت عقوبت است.

؛و ياد كنيد چون شما اندك بوديد ضعيف و سست شمرده در زمين مى ترسيديد كه بربايند ⁽⁶⁾شما را مردمان پس جاى داد شما را و نيرومند گردانيد شما را به نصرت و يارى خويش و روزى كرد شما را از پاكيها ⁽⁷⁾تا مگر شما شكر گزاريد.

اى

آنان كه بگرويدى،خيانت مكنيد خداى[را و رسول را] ⁽¹⁾و خيانت مكنيد امانتهاى شما را،و شما مى دانيد.

و بدانيد كه خواسته هاى ⁽²⁾شما و فرزندان شما فتنه است و به درستى كه خداى به نزديك اوست مزد ⁽³⁾بزرگ.

؛اى آنان كه بگرويده اى اگر بپرهيزيد از خداى، كند شما را حجّتى و بپوشاند از شما بديهاى شما و بيامرزد شما را و خداى خداوند فضل و افزونى بزرگ است.

؛و ياد كن اى محمد چون مى سگاليدند ⁽⁴⁾تو را از آنان كه كافر شدند تا بازدارند تو را ياد بكشند تو را يا بيرون كنند تو را و مى سگاليدند ⁽⁵⁾ايشان و مى سگاليد ⁽⁶⁾خداى تعالى و خداى تعالى بهترين سگالندگان ⁽⁷⁾است.

[26-ر] ؛و چون برخوانند بر ايشان آيتهاى ما،گويند به درستى كه بشنيديم اگر خواهيم ما هرآينه بگوييم ما مانند اين نيست اين مگر افسانه هاى [پيشينيان] ⁽⁸⁾.

؛و چون گفتند بار خداى اگر هست اين راست و حق از نزديك تو،فروباران ⁽⁹⁾بر ما ⁽¹⁰⁾سنگها از آسمان يا بياور به ما عذابى دردناك.

و نه

باشد خداى كه عذاب كند ايشان را و تو يا محمّد در ميان ايشان باشى،و نه باشد ⁽¹⁾خداى سبحانه و تعالى عذاب كنندۀ ايشان،و ايشان آمرزش مى خواهند.

؛و چِبُوَد ⁽²⁾ايشان[را] ⁽³⁾كه عذاب نكند ايشان را خداى تعالى و ايشان مى بگردانند و مى بگردند از مزكت ⁽⁴⁾حرام ⁽⁵⁾و نبودند و نيستند دوستان او،نباشد دوستان او مگر پرهيزكاران و لكن بيشتر ايشان ندانند.

[و نبود] ⁽⁶⁾نماز ايشان نزديك خانه مگر صفير و دست بر هم زدن، بچشى عذاب به آنچه كافر شدى.

قوله[تعالى] ⁽⁷⁾: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلاٰ تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبٰارَ -الآية-.حق تعالى در اين آيت خطاب كرد با مؤمنان و گفت ايشان را:اى گرويدگان و باوردارندگان من و رسولان من!چون بينى كافران را كه به يك بار ⁽⁸⁾به سر شما فرود آيند،نگر تا پشت بر نكنى و به هزيمت نروى.و الزّحف،الزّحمة، و قوله:زحفا،اى مجتمعين متزاحفين ⁽⁹⁾.و اصل او تدانى و تقارب باشد،قال الاعشى:

لمن ⁽¹⁰⁾الظّعائن سيرهنّ تزاحف***عرض الشّفير ⁽¹¹⁾اذا تقاعس يحذف ⁽¹²⁾

و زحف،مصدر است،براى اين تثنيه و جمع نكرد او را،و نصب او محتمل است دو وجه را؛يكى:مصدر على تقدير زاحفين زحفا،و دوم:مصدرى در موضع حال اى متزاحمين. فَلاٰ تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبٰارَ ؛پشتهاى خود را به ايشان مدهى،و معنى آن كه [به] ⁽¹³⁾هزيمت مروى.لفظ دبر براى استقباح حال گفت تا باشد كه ايشان استنكاف كنند ازآن كه بگريزند و همه مبالات نكردند.

آنگه گفت: وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ ؛و هركه پشت به ايشان دهد به هزيمت جز كه به كارى از كارهاى كارزار،بر جاى خود رها كند تا سازى و آلتى و سلاحى و عدّتى به دست آرد. أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلىٰ فِئَةٍ ؛يا خواهد تا نزد جماعتى رود كه ايشان به او محتاج تر باشند هركه بيرون از اين دو وجه صف كارزار رها كند و پشت بر دشمن كند، فَقَدْ بٰاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ؛به خشم خداى تعالى بازآيد و مستحقّ خشم خداى شود و جاى او دوزخ باشد و آن بد جاى است.و اصل زحف،تقارب باشد،يقال:

زحف للعدوّ اذا تقارب منه،و منه الزّحف في الشّعر تقارب الحروف على وجه يخرج من الطّبع.و امّا«توليه»،جعل چيزى باشد بحيث يلي غيره،و او متعدّى باشد به دو مفعول،يقال:ولاّه كذا و ولاّه قفاه و ولاّه البلد و غيره.و يَوْمَئِذٍ ،هم اعرابش روا باشد هم بنايش،امّا اعراب و علّت او براى آن كه او اسمى است متمكّن بر تقدير اضافت، و نصب او بر ظرف باشد؛و امّا بنا،براى آن كه دو اسم است مركّب،كخمسة عشر و معديكرب و بعلبكّ.و«متحرّف»،و منحرف؛زائل باشد از جهت استواء و حرف الشّىء حدّه.و الحرفة،الصّنعة لأنّه ينحرف اليها.و الحرفة؛الحرمان لانحراف الرّزق عنه،و قد حورف الرّجل اذا حرم فهو محارف ⁽¹⁾،و منه حروف الهجاء لأنّها اطراف الكلمة،و حرف الجبل،جانبه،و حرف السّيف؛حدّه،و الحرف البعير الضّامر تشبيها بحرف الهجاء،و الحرف ⁽²⁾البعير الصّلب،تشبيها بحرف الجبل.و«تحيّز»،طلب چيزى باشد تا در او متمكّن نشود،و انحاز اليه اذا انضمّ اليه،و حاز الشّىء اذا جمعه، و الحيّز،المكان الّذى فيه الجوهر.و«فئة»،جماعتى باشند از مردمان منقطع از ديگران.و گفتند:اشتقاق او من«فاء»اذا رجع باشد،و گفته اند:من فأوت رأسه بالسّيف اذا قطعته.

علما خلاف كردند در حكم آيت كه خاصّ است به روز بدر،يا عامّ در جميع مواضع؛ابو سعيد خدرى گفت و حسن بصرى و قتاده و ضحّاك:اين آيت مخصوص است و اين حكم به روز بدر،براى آن كه در زمين،مسلمانان همان بودند كه با پيغامبر حاضر بودند،اگر كسى ازآنجا بگريختى او را جاى نبودى جز كه با مشركان گريختى،اگر امروز برود هم با جماعت مسلمانان شود اين حكم در حق او ثابت نباشد.يزيد بن ابى حبيب گفت:اين حكم روز بدر بود امّا روز احد چون

بگريختند خداى تعالى عذر خواست[27-ر]براى ايشان،گفت: إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا كَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللّٰهُ عَنْهُمْ ⁽¹⁾... ؛و عطا گفت،آيت منسوخ است بقوله: اَلْآنَ خَفَّفَ اللّٰهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً ⁽²⁾... ،و كلبى گفت:هركه را در كارزار بكشند اگر مقبل باشد و اگر مدبر،شهيد است.و درست آن است كه فرار از زحف معصيتى كبيره است،و اين قول عبد اللّه عبّاس است،و او گفت:اعظم الكبائر الشّرك باللّه ثمّ الفرار من الزّحف؛و اين قول صادق و باقر است -عليهما السّلام-و دليل بر اين عموم آيت است.و الفاظ عموم را در قرآن واجب بود حمل كردن بر عموم الّا كه دليلى باشد مخصّص[كه آن را تخصيص كنند و آنجا لفظ عموم است و دليل مخصّص] ⁽³⁾نيست و آن آيت كه در روز احد آورد،حجّت ماست براى آن كه گفت: عَفَا اللّٰهُ عَنْهُمْ ⁽⁴⁾... ،و عفو از گناه باشد،اگر فرار از زحف گناه نبودى عفو نبايستى از خداى.و امّا قول ⁽⁵⁾عطا كه گفت منسوخ است،اگر تخصيص به دليل محتاج باشد نسخ اولى تر،و لا دليل على نسخه.دگر آن كه:جمع از ميان هر دو آيت ممكن است از كجا دعوى نسخ توان كردن در آيت،و آن خلاف قول جمله علماست.و قوله: فَقَدْ بٰاءَ ،اى رجع،و باء بكذا أقرّ به،و البواء،الكفو فى الدّم،و قوله: مُتَحَرِّفاً ، أَوْ مُتَحَيِّزاً ،نصب ايشان بر حال باشد و روا بود كه بر استثنا بود،كانّه قال:الّا رجلا متحرّفا او متحيّزا،آنگه صفت موصوفى محذوف باشد و هر دو وجه محتمل است.

قوله: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْ ،ابن[عامر و] ⁽⁶⁾كسائى و حمزه ⁽⁷⁾و خلف خواندند:و لكنّ اللّه،به تخفيف«نون»و رفع«اللّه»،براى آن كه حرف«انّ»و «انّ»و«كأنّ»و«لكنّ»،اين هر چهار را چون تخفيف كنند ⁽⁸⁾عملشان باطل شود.

حق تعالى در اين آيت بازنمود بر سبيل مبالغت كه آنچه رفت روز بدر نه به قوّت و

عزّت و منعت تو بود،بل به فضل و رحمت و تقويت و تأييد و نصرت من بود و تسبيب من[آن را] ⁽¹⁾از مدد فريشتگان،تا مبالغت به حدّى رسانيد كه از او نفى كرد و با خود حوالت كرد،چنان كه يكى از ما چون كسى را به دست يا به حجّت نصرت كند، گويد:خصم را نه تو غلبه كردى،بل من غلبه كردم او را.و اين ظاهر و شايع است در استعمال كه فعل از متولّى فعل نفى كند و به مسبّب اضافت كند على سبيل المبالغة في التّوسّع،چنان كه يكى از ما گويد:اين كار در قدرت قوّت تو نبود،و اگر نه عنايت من بودى و يارى و نصرت من تو را اين كار برنيامدى.و باشد كه او در آن كار كلمتى گفته باشد بيان اين قول شاعر كه گفت:

اذا ردّ عافى القدر من يستعيرها***

و العافى؛بقيّة المرق فى القدر،و يقال:له العفوة و العفاوة،حواله ردّ با بقيّة مرق كرد،و بر حقيبت آن فعل صاحب قدر باشد[و لكن] ⁽²⁾چون سبب ردّ او بود اضافت با او كرد.و قوله: وَ مٰا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ ،مفسّران خلاف كردند در اين«رمى»كه چى بود و كى بود؟بعضى گفتند:چون رسول-صلّى اللّه عليه و آله-به بدر آمد،گفت:

هذه ⁽³⁾مصارع القوم ان شاء اللّه، گفت:اين فتادنگاههاى قوم است-ان شاءاللّه.چون برآمدند،گفت:

هذه قريش تجرّ بخيلائها و فخرها يكذّبون رسولك اللّهمّ انّى اسألك ما وعدتنى، گفت:اين قريش اند كه جامه به كبر و فخر مى كشند و رسول تو را به دروغ مى دارند،بار خدايا!من از تو مى خواهم آنچه مرا وعده دادى.جبريل آمد و گفت:قبضه اى خاك بردار ⁽⁴⁾و در روى ايشان انداز.چون صفها راست كردند، رسول-عليه السّلام-اميرالمؤمنين على را گفت:پاره اى خاك مرا ده.اميرالمؤمنين -عليه السّلام-دست كرد ⁽⁵⁾و كفى خاك و سنگ ريزه به رسول داد،رسول -عليه السّلام-در روى ايشان انداخت و گفت:شاهت الوجوه،زشت باد اين رويها، هيچ مشرك نماند و الّا خداى تعالى از آن خاك و سنگ ريزه پاره اى به چشم او رسانيد و به دهن و بينى اش.آنگه مؤمنان روى فرونهادند ⁽⁶⁾و ايشان را كشتن و اسير كردن گرفتند.آن سبب هزيمت قوم بود.

حكيم بن حزام گفت:چون روز بدر بود،ما از آسمان آوازى شنيديم كه پنداشتيم كه آواز سنگ ريزه است[27-پ]كه در تشتى ⁽¹⁾اندازند،و رسول -عليه السّلام-آن قبضه خاك در روى ما انداخت و ما هزيمت شديم.قتاده و انس و ابن زيد گفتند،ما را چنين روايت كردند كه:رسول-عليه السّلام-روز بدر سه كف ريگ برگرفت و يكى در ميمنه قريش انداخت و يكى در ميسره و يكى در قلب،و گفت:شاهت الوجوه؛زشت باد اين رويها،[و] ⁽²⁾مشركان[به] ⁽³⁾هزيمت رفتند.

سعيد بن المسيّب گفت:اين آيت در قتل ابىّ بن خلف الجمحىّ آمد،و آن،آن بود كه:او روزى استخوانى پوسيده پيش رسول آورد و به دست خرد كرد آن را،و گفت:

تو مى گويى كه،خداى اين را زنده خواهد كردن!و ذلك قوله: وَ ضَرَبَ لَنٰا مَثَلاً وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قٰالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظٰامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ ⁽⁴⁾.چون روز بدر بود او را به اسيرى بگرفتند:او فدا ⁽⁵⁾كرد و خويشتن بازخريد.چون بخواست رفتن،گفت:يا محمّد! اسپى دارم كه هر روز ⁽⁶⁾فرقى گاورس مى دهم او را به علف،تو را برآن اسپ خواهم كشتن.رسول-عليه السّلام-گفت:بل من تو را بكشم-ان شاءاللّه.چون روز احد بود،ابىّ خلف در آمد ⁽⁷⁾برآن اسپ،مى تاخت تا به نزديك رسول رسيد.جماعتى مسلمانان پيش او رفتند تا بكشند او را،رسول-عليه السّلام-گفت:رها كنى.ايشان دور شدند.رسول-عليه السّلام-حربه اى به دست داشت بينداخت بر پهلويش زد چند استخوان پهلويش بشكست.او را ازآنجا برگرفتند و مى گفتند:باكى نيست،اين زخم كارگر نيامده است،گفت:با من مى گويى!به خداى كه طعنه اى زد مرا محمّد كه اگر ببخشند بر اهل زمين همه را هلاك كند،و من از اين جا نبرم،نشنيدى كه روز بدر گفت:من تو را بكشم-ان شاءاللّه -و او دروغ نگويد.او را بر دست گرفتند و مى بردند،بر دست مردان بمرد،هم آنجا بر راه دفنش كردند،اين آيت آمد.

صفوان بن عمرو گفت:از عبد العزيز بن جبير كه:رسول-صلّى اللّه عليه و آله-روز خيبر كمانى بخواست،كمانى دراز پيش او بردند،نپسنديد،كمانى ديگر بياوردند، رسول-عليه السّلام-تيرى در كمان نهاد و بينداخت به جانب حصن خيبر.تير بيامد تا

بر كنانة بن ابى الحقيق آمد و او بر بستر خفته بود و او را بكشت،خداى تعالى اين آيت فرستاد: وَ مٰا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ رَمىٰ .پس حق تعالى اضافت اين فعل با خود كرد ازآنجا كه توفيق و تسديد ⁽¹⁾و تسبيب و تأييد از او بود،چنان كه مثال گفته شد.بعضى دگر گفتند:براى آن گفت تا ايشان اعجاب نكنند و عجب نيارند و نگويند اين ما كرديم و دهن به فخر پر كنند ⁽²⁾.

مجاهد گفت:سبب آن بود كه،جماعتى[صحابه] ⁽³⁾در جماعتى كشتگان خلاف كردند؛اين گفت:من كشتم و آن گفت:من كشتم،خداى تعالى اين آيت فرستاد: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْ .حسين بن الفضل گفت:آنچه شما كردى جراحت بود،اماتت و قبض روح از من بود،و اين قول معتمد نباشد. وَ مٰا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ ؛نه تو انداختى آنچه انداختى و لكن خداى انداخت،يعنى آن اجزاى خاك و سنگ ريزه نه تو رسانيده اى به چشمهاى ايشان،خداى برسانيد؛و آن تير كه به خيبر انداختى،خداى رسانيد،و اين بر وجه معجز باشد ⁽⁴⁾.

محمّد بن اسحاق گفت:آن كسر و هزم ايشان نه به انداختى تو بود،بل به آن بود كه خداى ترس تو در دل ايشان افگند.

ابو عبيده گفت:«رمى»،كنايت باشد از نصرت و خذلان،و عرب گويد:

رمى ⁽⁵⁾اللّه لك،اى نصرك،و رماك اللّه،اى خذلك. وَ لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاٰءً حَسَناً ؛و تا امتحان كند مؤمنان را به آن امتحان و ابتلايى نكو.و گفته اند:تا نعمت كند به آن بر مؤمنان نعمتى نيكو به نصرت و غنيمت و اجر و مثوبت.

محمّد بن اسحاق گفت:معنى آن است تا مؤمنان بدانند كه خداى چه نعمت كرد با ايشان در فتح و ظفر و مثل آن حال كه ايشان اندك بودند و دشمن بسيار تا شكر اين نعمت بگزارند ⁽⁶⁾. وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ،اى سميع لأقوالهم،عليم باحوالهم، و قيل:سميع لاسرارهم،عليم باضمارهم.

ذٰلِكُمْ ؛آن،اشارت است[28-ر]به آن كه رفت از قتل و اسر.و او در محلّ رفع

است على قول الزّجّاج به خبر مبتداى محذوف،التّقدير:الامر ذلكم؛كار آن بود كه شما ديدى. وَ أَنَّ اللّٰهَ ،در او دو قول گفتند:زجّاج گفت:محلّ او رفع است به خبر مبتداى محذوف،و التّقدير:و الامر انّ اللّه،و ديگران گفتند:محلّ او نصب است به اضمار فعلى مقدّر،و التّقدير:و اعلموا انّ اللّه، مُوهِنُ [ابن عامر و حمزه و كسائى و ابو بكر و حفص عن عاصم خواندند:«موهن»] ⁽¹⁾،به تخفيف و به تنوين و نصب«كيد»، من الايهان،يقال:اوهنه يوهنه ايهانا.و ابو عمرو و ابن كثير و نافع خواندند:موهن، مشدّد منوّن من التّوهين به نصب«كيد».و حفص عن عاصم خواند به تخفيف و اضافت و جرّ«كيد»: مُوهِنُ كَيْدِ الْكٰافِرِينَ ،يقال:وهن الشّىء يهن وهنا،و هو واهن،و اوهنته و وهّنته ايهانا و توهينا،بر قياس افعال لازم و متعدّى كه چون تعديه خواهى تا كنى به همزه كنى يا به تضعيف عين.و حق تعالى گفت:اين براى آن است تا بدانى كه خداى تعالى آنچه كرد به آن ⁽²⁾كرد تا كيد و مكر كافران ضعيف كند.

آنگه گفت: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جٰاءَكُمُ الْفَتْحُ ؛اگر طلب فتح مى كنى،فتح آمد شما را.خلاف كردند مفسّران در آن كه خطاب با كى است و سبب نزول آيت چه بود؛بعضى گفتند:سبب آن بود كه ابو جهل گفت روز بدر:اللّهمّ ايّنا كان افجر و اقطع للرّحم و اتانا بما لا نعرف فاجبهه الغداة.بار خدايا!هركه از ما فاجرتر است و قاطع تر است رحم را و چيزى آورده است[به ما] ⁽³⁾كه ما نمى شناسيم او را باززن فردا،خداى تعالى اين آيت فرستاد و دعاى ايشان بر ايشان بنشنيد ⁽⁴⁾:و ابو جهل را دو مرد زدند:نام ايشان عوف و معوّذ ⁽⁵⁾-ابناء عفراء،دو برادر بودند-و عبد اللّه مسعودش تمام بكشت ⁽⁶⁾.سدّى و كلبى گفتند:مشركان چون از مكّه بيرون مى آمدند به خانه كعبه آمدند و به استار ⁽⁷⁾كعبه در آويختند،و گفتند:اللّهم انصر اعلى الجندين و اهدى الفئتين و اكرم الحزبين و افضل الدّينين؛بار خدايا!نصرت كن از اين دو لشكر آن را كه بلندتر است و از اين دو گروه آن را كه راه يافته تر است و از اين دو جماعت آن را كه گرامى تر است و از اين دو دين آن را كه فاضل تر است.خداى تعالى رسول را نصرت كرد بر ايشان و اين آيت فرستاد.

عكرمه گفت،گفتند:بار خدايا!ما نمى دانيم كه اين دين كه محمّد آورده است چه دين است؟بار خدايا!ميان ما و محمّد حاكم تو باش و حكم بكن ميان ما بحق.فتح،در آيت به معنى حكم است،و الفتّاح،الحاكم.ابىّ بن كعب و عطا الخراسانى ⁽¹⁾گفتند:اين خطاب با اصحاب رسول است،خداى تعالى ايشان را گفت بر سبيل منّت كه:اگر فتح مى خواستى،فتح آمد شما را از خداى.خبّاب بن الأرت گفت،ما پيغامبر را گفتيم:يا رسول اللّه!براى ما از خداى فتح نخواهى؟روى رسول سرخ شد و گفت:آنان كه پيش شما ⁽²⁾بودند ايشان را انواع عذاب كردند و به دستره ⁽³⁾به دونيمه كردند و از دين خود برنگشتند ⁽⁴⁾و اعضاى ايشان مفصّل ⁽⁵⁾مى كردند و ايشان از دين خود برنگشتند.آنگه چنان شد كه سوارى از صنعا ⁽⁶⁾به حضرموت آمدى آن كس نترسيدى مگر از خداى،و گوسپند از گرگ نترسيدى،شما را تعجيل است به فتح و نصرت،خداى تعالى اين آيت فرستاد.آنگه از خطاب مؤمنان عدول كرد به خطاب كافران،و گفت: وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ؛اگر بازايستيد از اين كفر ⁽⁷⁾و تعدّى،شما را به باشد،يقال:نهيته فانتهى،افتعال مطاوع فعل باشد قياسى مطّرد.

وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ ؛و اگر شما با حرب محمّد آييد،ما با سر فتح و نصرت او شويم.

وَ لَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً ؛و گروه و جمع شما،از شما اغنايى ⁽⁸⁾نكرد و اگرچه بسيار بودند. وَ أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ ؛نافع و ابن عامر و حفص خواندند:و انّ اللّه؛به فتح«الف»و علّت آن باشد كه گفتند:حرف جرّ مقدّر است اين جا و محذوف، و التّقدير:و لأنّ اللّه مع المؤمنين.و باقى قرّاء خواندند:و انّ اللّه،به كسر«الف»بر ابتدا؛و خداى-جلّ جلاله-به نصرت با مؤمنان است.

يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ؛آنگه حق[28-پ]تعالى خطاب كرد با مؤمنان،گفت:اى گرويدگان و ايمان آوردگان!طاعت داريد خداى را و پيغامبر را و امتثال فرمان ايشان كنيد. وَ لاٰ تَوَلَّوْا عَنْهُ ؛و از او بر مگرديد، وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ ؛و شما

دعوت او مى شنويد و كلام خداى مى شنويد،«واو» ⁽¹⁾اوّل عطف است و دوم حال.

وَ لاٰ تَكُونُوا كَالَّذِينَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ هُمْ لاٰ يَسْمَعُونَ ؛و چنان ⁽²⁾مباشيد كه آنان كه گفتند ما مى شنويم و نمى شنيدند،يعنى به شنيدن منتفع نبودند؛به منزلت آنان بودند كه نشنوند ⁽³⁾و«واو»هم حال راست.ابو على گفت:مراد به نفى سمع،نفى قبول است.بعضى گفتند:مراد منافقان اند،و اين قول محمّد بن اسحاق است.حسن بصرى گفت:مشركانند،بعضى دگر گفتند:اهل كتاب اند-جهودان و ترسايان.

قوله: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ ،گفت:بترين جانوران،و كلّ ما دبّ على الارض فهو دابّة،و الدّبيب؛نرم رفتن باشد.اين جا كنايت است از جمله جانوران.گفت:

بترين جانوران به نزديك خداى كرّان[و] ⁽⁴⁾گنگان باشند كه عقل را كار نبندند و انديشه نكنند.و مراد به كرّ و گنگ،آنان اند كه حق نشنوند و نگويند،نه آنان كه ايشان را آفتى و خللى باشد در گوش و زبان،چنان كه گفت: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاٰ يَرْجِعُونَ ⁽⁵⁾.و كلام در اين معنى به استقصار رفته است.

آنگه گفت: وَ لَوْ عَلِمَ اللّٰهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ ؛و اگر خداى در ايشان خيرى دانستى،بشنوانيدى ايشان را،يعنى اگر خداى از ايشان اختيار ايمان خير و طاعت شناختى با ايشان لطف كردى تا بشنيدندى و كار بستندى؛و لكن از ايشان اختيار ايشان و اصرار ايشان بر كفران مى داند كه اگر ايشان را بشنواند نشنوند،و لكن از او برگردند و اعراض كنند و كار نبندند.ابن جريح و ابن[زيد] ⁽⁶⁾گفتند:

لاسمعهم الحجج و المواعظ ⁽⁷⁾.و ابو على گفت:سبب نزول آيت آن بود،كه ايشان گفتند:ما تو را آنگه باور داريم كه جماعتى من ⁽⁸⁾قصىّ بن كلاب كه سالهاست تا بمرده اند ايشان را زنده كنى تا با ما سخن گويند و ما سخن ايشان را بشنويم،خداى تعالى آيت فرستاد كه: وَ لَوْ عَلِمَ اللّٰهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ ؛كه اگر خداى در ايشان خيرى دانستى،يعنى از ايشان ايمان شناختى،لاسمعهم كلام الموتى؛كلام آن مردگان بشنوانيدى ايشان را،و اگر نيز بشنواند اعراض كنند و برگردند و عدول

نمايند.حسن گفت اين اخبار است از علم او،چنان كه گفت: وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ ⁽¹⁾... ،و در آيت دليل است بر بطلان قول آن كس كه گفت:شايد كه در او مقدور ⁽²⁾لطفى باشد كه خداى تعالى اگر با كافر،آن بكند ⁽³⁾ايمان آرد ⁽⁴⁾و بس بنكند،چه اگر چنين بودى مؤدّى بودى با نقض غرضش-تعالى علوّا كبيرا.

يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ -الآيه،خداى تعالى در اين آيت خطاب با مؤمنان كرد و گفت:اى گرويدگان!اجابت كنيد خداى و پيغامبر را.و استجابت و اجابت يكى باشد،و آن طلب موافقت داعى باشد در آنچه با آن دعوت كند.و فرق ميان امر و دعوت آن است كه،رتبت در امر معتبر است و در دعوت معتبر نيست، إِذٰا دَعٰاكُمْ ؛چون شما را دعوت كند يعنى رسول-عليه السّلام-با كارى كه شما را زنده كند.

مفسّران خلاف كردند؛سدّى گفت: لِمٰا يُحْيِيكُمْ ،اى للإيمان؛چون شما را با ايمان دعوت كند.آنگه ايمان را حيات خواندن از دو وجه نيكو باشد؛يكى آن كه، كافر را مرده خوانده فى قوله: إِنَّكَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتىٰ ⁽⁵⁾... ،و دگر آن كه:ايمان،سبب حيات ابد باشد،فى قوله: وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيٰاةً طَيِّبَةً ⁽⁶⁾... ،مجاهد گفت:يعنى بالحق ⁽⁷⁾،چون شما را با حق دعوت كند.و حق را به حيات تشبيه كرد ازآن كه مفضى باشد با حيات.قتاده گفت:مراد قرآن است كه در او حيات است و نجات است و عصمت است.محمّد بن اسحاق گفت:مراد جهاد است،براى آن كه جهاد سبب حيات است،من قوله تعالى: وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْيٰاءٌ [29-ر] عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ. فَرِحِينَ ⁽⁸⁾... ،و مراد به استجابت در آيت،طاعت است.

ابو هريره روايت كرد كه رسول-عليه السّلام-بگذشت به ابىّ كعب-و او در نماز بود-او را آواز داد و گفت:يا ابىّ!تعال.ابىّ نماز تخفيف كرد و پيش رسول شد، رسول-عليه السّلام-گفت:يا ابىّ!چرا جواب ندادى مرا چون تو را بخواندم؟الم

تسمع اللّه تعالى يقول: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاكُمْ لِمٰا يُحْيِيكُمْ ،گفت:ندانستم يا رسول اللّه!لا جرم ازاين پس هرگه كه مرا بخوانى اجابت كنم تو را،و اگرچه در نماز باشم.آنگه گفت:خواهى كه خبر دهم تو را به سورتى كه در تورات و انجيل و زبور و قرآن مثل آن سورت نفرستادند؟گفت:بلى يا رسول اللّه!گفت:از مسجد بيرون نشوم تا تو را خبر ندهم.چون ساعتى برآمد،رسول برخاست تا بيرون شود.چون به در مسجد رسيد،ابىّ گفت:يا رسول اللّه!آنچه مرا وعده دادى!گفت:آرى در نماز چه خواندى؟گفت:فاتحة الكتاب.گفت:به آن خداى كه جان من به امر اوست كه مثل اين سورت در تورات و انجيل و زبور و قرآن نفرستادند،و آن سبع المثاني است،و خداى تعالى جز به من نداد ⁽¹⁾. وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ ،و بدانيد كه خداى تعالى منع كند ميان مرد و دلش.در او چند قول گفتند:

يكى آن كه،معنى آن است كه خداى منع كند ميان مرد و دلش به مرگ يا به جنون و زوال عقل،پس منتفع نباشد به دل خود و به آن تدارك فايت نتواند كردن.و آيت بر وجه تحريص باشد،على مبادرة التّوبة قبل هذه الحالة؛به توبه بشتابيد پيش ازآن كه اين حال پيدا شود.

و وجهى ديگر آن است كه:منع كند به ازالت عقل،و عقل را قلب خواند؛لما كان فيه.قال اللّه تعالى: إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَذِكْرىٰ لِمَنْ كٰانَ لَهُ قَلْبٌ ⁽²⁾... ،و قال الشّاعر:

و لى الف وجه قد عرفت مكانه***و لكن بلا قلب الى اين اذهب

و اين بر سبيل مبالغت باشد كه آن را كه دل نبود كه محلّ عقل است،عقل چگونه بود!و اين وجه قريب است به وجه اوّل براى آن كه مورد او هم حثّ بر طاعت است و تدارك كار به توبه پيش زوال ⁽³⁾عقل.

سه ام ⁽⁴⁾آن كه:عبارت باشد اين ازآن كه،به بندگان نزديك است و عالم است به احوال ايشان چنان كه گفت: وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ ⁽⁵⁾،كانّه قال:

انا الحائل بين المرء و قلبه و انا بينه و بين قلبه،بمعنى القرب،و معنى القرب؛العلم.

وجه چهارم آن است كه:قادر است كه منع كند ميان دل و افعال او از اعتقادات و ارادات و كراهات و آنچه افعال دل است،و معنى آيت آن بود كه:

افعال جوارح شما تابع افعال قلوب است،و افعال قلوب اگر من خواهم حايل و مانع باشم ميان آن و ميان شما.

و وجه پنجم آن است كه:گفتند مؤمنان هر وقتى انديشه كردندى در آن كه دشمن بسيار است و ايشان را عدد اندك است خوفى در دل ايشان آمدى،خداى تعالى بازگفت كه:منع كنم ميان دل ايشان و ميان ⁽¹⁾خوف تا خائف نباشند و خوفشان به امن بدل كنم،و كافران را ظنّ ظفر و غلبه به ترس و بددلى بدل كنم.

وجه ششم در او آن است كه:من منع كنم ميان بنده و دواعى او از آنچه او را دعوت كند با كفر و قبايح به امرونهى و وعده و وعيد،و خلافى نيست كه تكليف حايل است و مانع ميان بنده و آنچه خواهد كه كند از بسيارى فعلها و مكلّف خداى است-جلّ جلاله-پس حايل او باشد ميان دل بنده و دواعى قبايح،و اين حيلولت منع و وعظ باشد نه حيلولت قهر و جبر،چنان كه عبد اللّه بن قيس الرّقيّات گفت:

حال دون الهوى و دون سرى اللّيل مصعب***و سياط على اكفّ رجال تقلّب

و ما دانيم كه اين منع به تخويف و ترهيب است نه به الجاء.

وجه هفتم آن است كه:خداى تعالى منع كند ميان دل مؤمن و ارتداد و كفر به ادلّه و حجج و ميان آن،حالا بعد حال از الطاف و آنچه او را بدان تقريب كند،و اين وجه مخصوص باشد،بالدّليل دون القهر و بالكفر دون الايمان.و انّما ⁽²⁾مجبّره را [29-پ]در اين آيت ⁽³⁾تمسّكى نيست،براى آن كه در آيت آن است كه،خداى تعالى حيلولت كند ميان بنده و دلش؛نگفته ميان بنده و ايمان،و اگر آيت را ظاهر[ى] ⁽⁴⁾بودى كه اقتضاى اين كردى،واجب بودى عدول كردن از او به دليل، فكيف و لا ظاهر لها يقتضي ما ظنّوه،چه از حكيم نيكو نبود كه منع كند ميان بنده و آنچه او را فرموده باشند و او را تكليف كرده كه اين قبيح بود و قبايح بر او روان نيست.

وَ أَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ ؛و شما را با او حشر و جمع كنند.«ها»،ضمير شأن و كار

است،و التّقدير:انّ الشّأن و الامر انّكم ⁽¹⁾تحشرون اليه.

وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لاٰ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً ،اصل فتنه اختبار و امتحان باشد و آزمايش،و آن بليّت را كه باطن آدمى بدان پيدا شود آن را فتنه خوانند[و خصلتى و حالتى كه پديد آيد كه مردمان بر يكديگر ظلم كنند،آن را فتنه خوانند] ⁽²⁾.

و در آن كه مراد به فتنه چيست در آيت،مفسّران خلاف كردند:عبد اللّه عبّاس گفت:معنى آيت آن است كه خداى تعالى گفت:بر منكر خاموش مباشيد و اغضا ⁽³⁾مكنيد و رضا مدهيد ⁽⁴⁾،عذاب خداى كه بيايد ظالم را از ناظالم تميز نكند،و اين قول بيشتر مفسّران است كه«فتنه»در آيت عذاب است،پس عذاب چون بيايد ظالمان را بر ظلم ⁽⁵⁾باشد،و آنان را كه آن ظلم نكرده باشند بر ترك امربه معروف و نهى منكر،و آنان را كه نامكلّف باشند از اطفال و مجانين و بهايم بر سبيل امتحان.

و تقدير آيت آن است:و اتّقوا فتنة عامّة غير خاصّة بالظّالمين.

قوله: لاٰ تُصِيبَنَّ ،محتمل است دو وجه را:يكى،نفى ⁽⁶⁾يكى،نهى غايب بر قول عامّه مفسّران.و عبد اللّه عبّاس گفت:نفى ⁽⁷⁾است و در جاى صفت فتنه افتاده است.اگر گويند فعل مضارع را كه جواب قسم نباشد و شرط نباشد به قرينه ما،نون تأكيد در او نشود،لا يقال:رأيت رجلا[لا] ⁽⁸⁾تفعلنّ كذا،انّما يقال:و اللّه تفعلنّ ⁽⁹⁾كذا،گوييم.امّا فرّاء و كسائى گفتند:كلام متضمّن تحذير است براى آن نون در آورد،كما قالوا:اتّق الاسد لا يأكلنّك،و در اين وجه ضعفى هست براى آن كه در اين مثال كه آورد فعل مضارع در جاى جواب امر است نه در جاى صفت،و جواب درست از او آن است كه:كلام متضمّن شرط و جزاست و تقدير آن است كه:و اتّقوا فتنة لئن لم تتّقوها تصيبنّكم ظالمين و غير ظالمين؛بپرهيزيد از فتنه و بترسيد از عذابى كه چون بيايد[به ظالم و ناظالم و به خاص و عام برسد،يعنى از صفت او اين باشد كه چون بيايد]

عام بود به همه كس برسد چون عذاب استيصال كه امّت سلف را بود برآن تأويل كه ذكر كرديم،فلمّا اوقعه موقع الشّرط و الجزاء ادخل عليه نون التّأكيد.وجه ديگر آن است كه:لا تصيبنّ منهم نهى غايب است و در ظاهر نهى است فتنه را و در معنى مكلّف را،چنان كه يكى از ما گويد:لا ارينّك ⁽¹⁾هاهنا؛نبينما ⁽²⁾تو را اين جا،يعنى نبايد تا اين جا باشى كه من تو را اين جا بينم!و مثله قوله في قصّة سليمان -عليه السّلام: يٰا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسٰاكِنَكُمْ لاٰ يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمٰانُ وَ جُنُودُهُ ⁽³⁾... ، و ظاهر نهى متعلّق است به سليمان و در معنى به نمل،و بر اين وجه اين دو كلام باشد هريكى مفيد و مستقلّ: وَ اتَّقُوا فِتْنَةً ،كلامى باشد و، لاٰ تُصِيبَنَّ كلامى ديگر، يعنى و اتّقوا فتنة مبهمة غير موصوفة،و فايدۀ تنكير آن كه:فتنه اى كه آن را وصف نتوان كردن.آنگه گفت لاٰ تُصِيبَنَّ ؛نبادا كه آن فتنه به ظالمان رسد خاص،و بر اين قول،مغنى برعكس معنى اوّل باشد،چه اوّل را معنى آن بود كه:فتنة عامّة تصيب الظّالم و غير الظّالم،و بر اين وجه آن كه:تصيب الظّالم خاصّة دون من ليس بظالم، گفت:بترسيد از فتنه عظيم و نبادا كه آن فتنه به ظالمان رسد از جمله شما-فسبحان من تحيّر في نظم كلامه بداية العقول و ان تعاطى القول في تفسيره بكلّ سمين و غثّ اهل الفضل و اصحاب الفصول.

بدان كه:موقع نون تأكيد،اگر ثقيل باشد و اگر خفيف،جايى بود كه كلامى بود متوقّع غير واقع كالامر و النّهى و جواب القسم و الشّرط و الجزاء في قولك:افعلنّ كذا و لا تفعلنّ كذا،و اللّه لافعلنّ كذا و امّا تفعلنّ كذا افعل و لئن تفعل كذا لافعلنّ بك كذا،جز آن است كه شرط را تا«ما»در او نبود،نون تاكيد در او نبرند،نحو قوله:

فَإِمّٰا تَرَيِنَّ... ⁽⁴⁾؛ وَ إِمّٰا تَخٰافَنَّ... ⁽⁵⁾، وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ ⁽⁶⁾... ،[30-ر]و اين«ما»به جاى «لام»است در جواب قسم،كه تا به«لام»نباشد ⁽⁷⁾«نون»در او نيارند.و كسائى و فرّاء در جواب سؤال براى آن به تحذير تعلّل كردند،كه تحذير انّما يكون عن امر متوقّع

غير واقع-و اللّه اعلم بمراده و ⁽¹⁾كلامه.

حسن بصرى گفت:آيت در صحابه رسول آمد-طلحه و زبير و عمّار-و گفت، زبير اين آيت مى خواند و مى گفت:ما سالها اين آيت مى خوانديم و ندانستيم كه از اهل اين آيت ايم ⁽²⁾تا بديديم خود آيت در حقّ ما بوده است.سدّى گفت:آيت در اهل بدر آمد آنان كه ايشان مفتون ⁽³⁾شدند روز جمل،مراد هم طلحه و زبير باشند.بر اين قول عبد اللّه بن مسعود گفت:هيچ كس نيست از ما و الّا مفتون است به فتنه اى،أ لا ترى الى قوله: أَنَّمٰا أَمْوٰالُكُمْ وَ أَوْلاٰدُكُمْ فِتْنَةٌ ⁽⁴⁾... ،پس هركه از شما پناه با خداى دهد،بايد تا از مضلاّت فتن پناه با خداى دهد.حذيفة بن اليمان گفت از رسول -عليه السّلام ⁽⁵⁾-كه او گفت:گروهى اصحابان من از پس من چيزهايى كنند ⁽⁶⁾كه باشد كه خداى بيامرزد ايشان را آن به صحبت من،و جماعتى برآن كار كنند و برآن بروند و به دوزخ شوند.و ابو هريرة گفت كه،رسول-عليه السّلام-گفت:قيامت برنخيزد تا فتنه اى پيدا نشود عمياء مظلمه؛كور تاريك،كه آن كس كه در آن فتنه خفته باشد به از آن باشد كه نشسته،و آن كه نشسته باشد به از ايستاده باشد،و آن كه ايستاده باشد به از رونده باشد،و آن كه رونده باشد به از دونده باشد.يكى از جمله اصحاب،رسول را-عليه السّلام-گفت:يا رسول اللّه!اگر اين فتنه مرا دريابد و من در تاختن باشم؟گفت:تاختن مكن،با رفتن آى.گفت:اگر در رفتن باشم؟ گفت:بايست.گفت:اگر ايستاده باشم؟گفت:بنشين.گفت:اگر نشسته باشم؟ گفت:دستها با خويشتن گير و نگاه دار كه بنده مظلوم باشى به از آن باشد كه بندۀ ظالم باشى.

و حذيفة بن اليمان گفت:رسول-عليه السّلام-گفت:فتنه اى بيايد چو پاره هاى ⁽⁷⁾شب تاريك،در او هلاك شود هر شجاعى سخت و هر سوارى نكير و نيك تاز،و هر خطيبى فصيح.و رسول-عليه السّلام-گفت:

[انّ الفتنة تجىء فتنسف العباد نسفا

فينجوا العالم منها بعلمه] ⁽¹⁾فتنه بيايد و بندگان خداى را نيست ⁽²⁾كند،عالم از آن به علم نجات يابد، وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِيدُ الْعِقٰابِ ؛و بدانى كه خداى سخت عقوبت است.

وَ اذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ ؛حق تعالى به اين آيت خطاب كرد با مهاجر،گفت:ياد كنيد چون شما در زمين مكّه اندك عدد بوديد و ضعيف قوّت بوديد در ابتداى اسلام، تَخٰافُونَ ؛مى ترسيد ⁽³⁾ازآن كه مردمان درربايند ⁽⁴⁾شما را،يعنى اهل پارس و روم، فَآوٰاكُمْ ؛شما را با مدينه برد، وَ أَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ ؛و دست شما قوى بكرد به نصرت و فتح كه داد شما را روز بدر و مدد فريشتگان، وَ رَزَقَكُمْ ؛و روزى داد شما را از روزيهاى حلال پاكيزه،و آن غنيمت است كه شما را حلال كرد كه پيش از شما حلال نبود امّتان ديگر را،و اين براى آن كرد تا شما شاكر نعمت او باشيد.قتاده گفت:مراد جمله عرب است كه پيش از آمدن رسول -عليه السّلام-از همه جهان ذليل تر بودند و به شكم گرسنه تر و به تن برهنه تر و به زندگانى شقى تر و به ديانت گم تر ⁽⁵⁾تا زنده بودند با شقاوت و شدّت بودند و چون بمردند مستحقّ دوزخ بودند،موقوف بودند بر دو دشمن سخت:پارسيان و روميان، خورده همه جهان بودند و در همه زمين ايشان را چيزى نبود كه كسى را بر ايشان به آن حسد آمدى،و در همه زمين از ايشان ذليل تر كسى نبود تا خداى تعالى رسول[را] ⁽⁶⁾بفرستاد و اسلام ظاهر كرد،بدو ممكّن شدند و محترم و فراخ روزى و پادشاه و مسلّط بر مردمان،بر چنين حال شكر بايد كردن كه اين براى آن كرد تا شكر كنيد.

يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ ؛خداى تعالى،به اين آيت خطاب كرد با مؤمنان و بگفت:اى گرويدگان!با خداى و پيغامبر خيانت مكنيد.عطاء بن ابى رباح گفت از جابر بن عبد اللّه الانصارىّ كه گفت:سبب نزول آيت آن بود[30-پ] كه،جبريل آمد و رسول را خبر داد كه:ابو سفيان فلان جاى فرود آمد با جماعتى مشركان.و ساز بكنيد و خبر پوشيده داريد و ناگاه به سر ايشان شويد.يكى از جمله منافقان نامه اى نوشت و خبر داد ابو سفيان را از آمدن مسلمانان،و گفت:بر حذر

باشيد ⁽¹⁾از محمّد و اصحاب او!خداى-تعالى-اين آيت فرستاد.سدّى گفت:آيت در جماعتى آمد كه ايشان سرّى بشنيدندى از رسول-عليه السّلام-[افشا كردندى تا به مشركان رسيدى.زهرى و كلبى گفتند:آيت در ابو لبابه آمد و در هارون بن عبد المنذر الانصارىّ من بنى عوف بن مالك،و اين آن گاه بود كه] ⁽²⁾جهودان بنى قريظه را حصار مى داد[رسول-عليه السّلام-] ⁽³⁾بيست و يك روز.كس فرستادند و طلب صلح كردند بر آنچه بنو النّضير كرده بودند،و جاى خود بازگذارند و به اذرعات و اريحا شوند از زمين شام.رسول-عليه السّلام-گفت:صلح نكنم الّا بر آنكه بر حكم سعد معاذ فرود آييد.گفتند:نكنيم تا ابو لبابه را بر ما نفرستى ⁽⁴⁾تا با او مشورتى كنيم.رسول -عليه السّلام-ابو لبابه را آنجا فرستاد و او را با ايشان مناصحتى بود براى آن كه مال او و فرزندان او در دست ايشان بود.او را گفتند:چه گويى در ⁽⁵⁾حديث سعد معاذ و آن كه ما را مى فرمايند كه بر حكم او فرود آييد؟گفت:نبايد،و اشارت كرد به دست فرا حلق و گفت:ذبح و كشتن باشد.ايشان گفتند:ما فرونياييم بر حكم او،خداى تعالى اين آيت فرستاد كه: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ .ابو لبابه گفت:

من هنوز آيت ناشنيده و قدم من از جاى خود زائل ناشده كه من دانستم كه من خيانت كرده ام با خداى و رسول،پشيمان شدم و فرود آمدم ⁽⁶⁾.چون بيامدم،اين آيت در باب من آمده بود.

راوى خبر گويد كه:ابو لبابه بيامد و خويشتن در ستون مسجد بست و سوگند بخورد كه طعام و شراب نخورم تا بميرم،يا خداى توبه ام قبول كند.هفت شبان روز طعام و شراب نخورد تا بيوفتاد و ضعيف شد و بى هوش گشت،خداى تعالى توبه او بپذيرفت.او را گفتند:خداى تعالى توبه تو بپذيرفت،گفت:و اللّه كه من خود را بازنگشايم جز كه رسول مرا بازگشايد.رسول-عليه السّلام-بيامد و او را بازگشود.

ابو لبابه گفت:تمام ⁽⁷⁾توبه من آن است كه،از زمينى و سرايى كه در او اين گناه كردم بروم و از جمله مال خود بيرون آيم.رسول-عليه السّلام-گفت:نه ثلثى از مال

به صدقه بده تا كفّارت گناهت باشد،و اين روايت كرده اند از باقر و صادق -عليهما السّلام.

محمّد بن اسحاق گفت:معنى آيت آن است كه،اظهار حق مكنيد ⁽¹⁾رسول را تا به شما گمان نيك برد آنگه در سرّ مخالفت كنيد او را،پس اين قول خطاب با منافقان باشد.عبد اللّه عبّاس گفت:با خداى خيانت مكنيد به ترك فرائض و با رسول به ترك سنن.قوله: وَ تَخُونُوا أَمٰانٰاتِكُمْ ،در او دو قول گفتند؛يكى آن كه:«واو» عطف است و محلّ او جزم است على النّهى،و المعنى لا تخونوا،ايضا اماناتكم وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ،«واو»،حال است؛و نيز با امانات خود خيانت مكنى و شما دانى كه آنچه مى كنى خيانت است.وجه ديگر آن است كه:«واو»جمع است و محلّ او نصب است،و التّقدير:و ان تخونوا اماناتكم،على معنى مع ان تخونوا اماناتكم،با آن كه خيانت كنى با امانات خود،و مثال او چنان باشد از كلام بر دو وجه كه:لا تأكل السّمك و تشرب اللّبن،و تشرب اللّبن،در اوّل نهى باشد از هر دو،و در دوم نهى باشد عن الجمع منهما.قال الشّاعر فى الوجه الثّانى الّذى هو الجمع بينهما:

لا تنه عن خلق و تأتى مثله***عار عليك اذا فعلت عظيم

اى،مع ان تأتى مثله.

عبد اللّه عبّاس گفت:مراد به امانات ايشان،هر چيزى است كه از مردمان پوشيده باشد از فرائض خداى،چون:غسل جنابت و روزه و نماز و زكات.ابن زيد گفت:معنى امانات،ديانات است اين جا،و اين خطاب با منافقان است كه:در سرّ مدارى آنچه به علانيه خلاف آن گويى! قتاده گفت:مراد،دين خداى است[31-ر]،يعنى اين دين كه از خداى به امانت دارى نگاه دارى تا با او سپارى كه اداى امانت واجب بود.و خيانت در تعارف ⁽²⁾منع حقّى باشد كه اداى آن واجب بود،و او ضدّ امانت باشد،و اصل او در لغت نقصان بود،

قال النّبى-عليه السّلام: ادّ الامانة الى من ائتمنك و لا تخن من خانك ؛امانت با آن ده كه تو را امين دارد و خيانت مكن با آن كه با تو خيانت كند.

جبّائى گفت:نهى است از خيانت در غنيمت.و امانت از امن باشد و آن حالتى بود

كه با آن ايمن باشند از منع حق كردن از اداء. وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ،در او دو قول است؛يكى آن كه:تعلمونها امانة؛و شما دانى كه آن امانت است،و دوم آن كه:شما دانى كه عقاب آنچه باشد،بخلاف آنان كه ندانند.

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُكُمْ وَ أَوْلاٰدُكُمْ فِتْنَةٌ ،يعنى آن مالها و فرزندان كه به نزديك بنى قريظه است.گفت:بدانى كه آن مالها و فرزندان فتنه و بلاى شماست،و بر اين قول آيت مخصوص باشد به ابو لبابه و ممتنع نباشد كه آيت در حقّ او آمده باشد و ديگران داخل باشند در آن حكم و مراد به آن خطاب.و بيان كرديم كه:«فتنه»، اصل او،اختبار و امتحان باشد.و مورد و معنى آيت آن است كه:زنهار تا به مال و فرزندان مفتون نشوى كه آن سبب فتنه شماست!و در اين منگرى و آن ياد كنى كه به نزديك خداى تعالى مزدى عظيم هست و ثوابى جزيل،آن را كه متابعت حق كند در اين باب و مخالفت هوا.

يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ،حق تعالى گفت،در اين آيت:اى گرويدگان!اگر از خداى بترسى و از معاصى او اجتناب كنى و از خيانت دور باشى، يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقٰاناً ،خداى تعالى شما را[فرقانى] ⁽¹⁾و مفارقتى كند.مجاهد گفت:مخرجا في الدّنيا و الآخرة،اى مخلصا؛خداى شما را در دنيا و آخرت خلاص و رستگارى دهد.ابن زيد و ابن اسحاق گفتند:هدايت دهد شما را در دلهايتان كه به آن فرق كنى ميان حقّ و باطل.سدّى گفت:نجات و رستگارى دهد شما را.فرّاء گفت:

فتحا و نصرا؛شما را فتح و نصرت دهد،كقوله ⁽²⁾:يوم الفرقان،اى يوم بدر و هو يوم الفتح و الظّفر.جبّائى گفت:فرقى كند ميان شما و دشمنان شما در ظاهر و در حكم به نصرت شما و خذلان ايشان به اعزاز شما و اذلال ايشان به ثواب شما و عقاب ايشان.

و«فرقان»مصدر باشد،كالسّبحان و الغفران و الرّجحان. وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ ؛و سيّئات شما مكفّر كند و آن تقوى و پرهيزكارى به كفّارت گناهان شما كند، وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ؛و بيامرزد شما را،و خداى تعالى خداوند فضل و نعمت عظيم است.

وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا ؛و ياد كن اى محمّد چون مكر كردند به تو كافران.و المكر؛الفتل الى جهة الشّر في خفية؛مكر كسى را با جهت شر پيختن

باشد در خفيه و پوشيدگى،من قولهم:امرأة ممكورة،اى مفتولة الخلق محكمته.تا بازدارند تو را يا بكشندت يا از شهر ⁽¹⁾بيرون كنند.و عبد اللّه عبّاس و جماعتى مفسّران گفتند كه:چون انصاريان ايمان آوردند و با رسول-عليه السّلام-بيعت كردند،قريش از آن بشكوهيدند ⁽²⁾و ترسيدند كه كار رسول-عليه السّلام-بلند شود ⁽³⁾.مشايخ ايشان مجتمع شدند در سراى ندوه تا مشورتى كنند در كار او.و رؤساى ايشان آن روز عتبه بود و شيبه-پسران ربيع-و ابو جهل و ابو سفيان بود و طعيمة بن عدىّ و النّضر بن الحارث و ابو البخترى بن هشام و زمعة بن الاسود و حكيم بن حزام و نبيه و منبّه-پسران حجّاج-و اميّة بن خلف چون،مجتمع شدند و بنشستند ابليس- عليه اللّعنه-بيامد بر صورت پيرى.چون او را ديدند گفتند:تو كيستى؟گفت:من مردى از اهل نجد،شنيدم كه شما راى خواهيد زدن در حقّ اين محمّد،خواستم تا من نيز حاضر باشم و راى شما بشنوم و اگر صواب باشد از پيش ببريم و اگر خطا باشد من نيز راى زنم كه شما از من نصيحت بينيد و شنويد.گفتند:روا باشد.

ابو البخترىّ گفت:راى من در او آن است كه،او را بگيرى و در خانه اى محبوس كنى و بند برنهى و در خانه برآرى و سوراخى رها كنى كه طعامى و شرابى به او مى دهيد،و او را آنجا رها كنيد[31-پ]تا بمردن چنان كه با دگر شاعران كردند از زهير و نابغه.ابليس بانگ بر او زد و گفت:بد راى است اين كه ديدى،اين با كسى توان كردن كه او را اهلى و عشيرتى و عزّتى ⁽⁴⁾و منعتى نباشد،امّا محمّد كه از بنى هاشم باشد و از قوم خود اتباع دارد و از برون اتباع دارد[اگر] ⁽⁵⁾او را يك دو روز محبوس كنيد خويشان او بر شما بيرون آيند و مدد خواهند از انصاريان و با شما قتال كنند و او را بيرون آرند و راى شما باطل شود.از سر آن برفتند و گفتند:راست گفت اين شيخ نجدى.هاشم بن عمرو من بنى عامر بن لؤىّ گفت:راى ⁽⁶⁾آن است كه اين مرد را بياريد و بر شترى نشانيد و سر شتر در بيابان نهيد ⁽⁷⁾و از ميان خودش ⁽⁸⁾بيرون

كنيد تا برود و از وى گفتاگوى ⁽¹⁾او برهيد.ابليس گفت:بئس الرّأى ما رأيتم ⁽²⁾بد راى است اين كه ديدى!مردى به اين صفت كه اوست با حسن خلق و خلق و حلاوت منطق و ذلاقت لسان و فصاحت تمام از ميان شما بشود،هركجا شود و هركه را دعوت كند اجابت كنند و مفتون شوند،تا نه بس،لشكرى جمع كند و بيايد و جهان بر شما تنگ كند و مردانتان را بكشد و زنانتان را آواره كند.گفتند:صدق الشّيخ النّجدىّ.ابو جهل گفت:راى من آن است كه،ده مرد را از بطون امّهات ⁽³⁾قريش اختيار كنند ⁽⁴⁾و نصب كنند تا او را بكشند آشكارا،چنان كه مردمان دانند كه او را كه كشته است تا خون او در قبايل متفرّق شود،طلب قصاص نتوانند كردن لا بد به ديت راضى شوند.شيخ گفت:نعم ما رأيت،الرّأى رأيك؛نيك راى است اين كه ديدى ⁽⁵⁾!و روايت ديگر آن است كه:اين راى ابليس زد،و اين درست تر است، همه با رأى او آمدند و گفتند:الرّأى رأى الشّيخ النّجدىّ؛راى،راى پير نجدى است، و برآن اتفاق كردند و ده مرد را از قريش اختيار كردند و نصب كردند بدان كار.

جبريل آمد و اين آيت آورد،رسول را-عليه السّلام-خبر داد از آن احوال و گفت، خداى تعالى مى فرمايد كه:مضجع خود رها كن و از شهر بيرون شو.رسول-صلّى اللّه عليه و آله-اميرالمؤمنين على را بخواند و گفت:خداى امر فرموده ⁽⁶⁾است كه:از اين شهر برود ⁽⁷⁾،تو را امشب بر جاى من مى بايد خفتن تا قريش اگر تعرّض من كنند، جاى من خالى نبينند كه بر سر ⁽⁸⁾براثر من بيايند،و اگر مكروهى به من خواهند رسانيدن به من نرسد،و جامه خود بركشيد و بدو داد و گفت:جامه من درپوش و بر جاى من بخسب.اميرالمؤمنين -عليه السّلام-همچنان كرد،و رسول-عليه السّلام-از سراى بيرون آمد و اين جماعت بر در سراى بودند اين آيات مى خواند: إِنّٰا جَعَلْنٰا فِي أَعْنٰاقِهِمْ أَغْلاٰلاً فَهِيَ إِلَى الْأَذْقٰانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ -الى قوله: فَهُمْ لاٰ يُبْصِرُونَ ⁽⁹⁾،و هريكى را پاره اى خاك بر سر كرد و بگذشت و به غار رفت و اميرالمؤمنين را به مكّه

رها كرد بر سر اهل و خانه و آنچه او را بود و آنچه از ودائع مردمان به نزديك او بود،كه مردمان مكّه ودائع پيش او بنهادندى براى صدق و امانتش،و مشركان همه شب على را مراقبت مى كردند بر گمان آن كه او محمّد است،تا صبح برآمد،در سراى رفتند با تيغها تا رسول را بكشند.اميرالمؤمنين -عليه السّلام- ازآنجا برخاست و گفت ⁽¹⁾:

چه كار را آمده ايد و چه مى خواهيد؟گفتند:محمّد كجاست ⁽²⁾؟گفت:كجاست ⁽³⁾، گفت:(ما كنت عليه رقيبا)؛من رقيب او نبودم.ايشان از سراى بيرون آمدند،پى ديدند،گفتند:محمّد رفته است و همانا اين خاك بر سر ما او كرده است!و پى آوردند تا به در غار كه رسول-عليه السّلام-در آنجا بود،و خداى تعالى عنكبوت را برگماشت تا در غار را نسج ⁽⁴⁾كرد،ايشان گفتند:پى تا اينجاست؛در اين غار نشده است،چه اگر در غار شده بودى اين نسج عنكبوت دريده شده بودى،از اين جا به زمين فروشده است يا به آسمانش برده اند،و خداى تعالى در حقّ اميرالمؤمنين [اين آيت بفرستاد: وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ ⁽⁵⁾... !و در اين قصّه اين آيت] ⁽⁶⁾بفرستاد: وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ ،اى ليوثقوك،فى قول ابن عبّاس و مجاهد و السّدى.و مقسم ⁽⁷⁾گفت:تا بندت برنهند.عطا گفت و عبد اللّه بن كثير:تا تو را محبوس كنند.ابو حاتم و ابان بن تغلب گفت:ليثخنوك بالجراحات و الضّرب؛تا[32-ر]تو را بزنند و مجروح كنند،قال[الشّاعر،شعر] ⁽⁸⁾:

فقلت ويحك ما ذا في صحيفتكم***قالوا الخليفة امسى مثبتا وجعا.

ابراهيم النّخعى در شاذ خواند:ليبيّتوك؛تا بر تو شبيخون آرند،و اين قرائت لايق است؛جز آن است كه شاذّ است،و نيز معنى او داخل باشد فى قوله:

أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ ؛تا تو را از شهر بيرون كنند-چنان كه برفت. وَ يَمْكُرُونَ وَ يَمْكُرُ اللّٰهُ ؛ايشان مكر مى كردند ⁽⁹⁾و خداى مكر مى كرد ⁽¹⁰⁾.در او چند قول گفتند؛يكى آن كه:جزاى مكر ايشان كند ⁽¹¹⁾آنگه«جزا»را به لفظ مجزى برخواند براى ازدواج

را،كقوله: وَ جَزٰاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهٰا ⁽¹⁾... ،و كقوله: فَمَنِ اعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ ⁽²⁾... ،و كقول عمرو بن كلثوم:

الا لا يجهلن احد علينا***فنجهل فوق جهل الجاهلينا

و معلوم است كه هيچ عاقل به جهل فخر نيارد و جز او مقابله جهل خواست.

قولى دگر آن است كه:با ايشان معاملت مكّاران كند،فعلى كه صورت مكر دارد و اگرچه در معنى عدل باشد مكر نباشد، وَ اللّٰهُ خَيْرُ الْمٰاكِرِينَ ؛و خداى بهترين - مكركنندگان است براى آن كه مكر ايشان بيفتاد و آنچه خداى كرد موافق خواست و رضاى او آمد.

وَ إِذٰا تُتْلىٰ عَلَيْهِمْ آيٰاتُنٰا قٰالُوا قَدْ سَمِعْنٰا لَوْ نَشٰاءُ لَقُلْنٰا مِثْلَ هٰذٰا -الآيه، حق تعالى در اين آيت حكايت كرد از عناد و جحود كافران،گفت:چون آيات ما از قرآن بر ايشان خوانند،گويند:بشنيديم اين قرآن را اگر ما نيز خواهيم مانند اين بگوييم،كه اين نيست الّا فسانۀ ⁽³⁾پيشينگان.خداى تعالى تكذيب ايشان كرد به تحدّى ⁽⁴⁾تا عاجز شدند،و آنگه خبر داد كه:نه عرب تنها،اگر جنّ و انس جمع شوند بر آنكه مثل اين قرآن بيارند نتوانند آوردن،و اگرچه بعضى را معاونت كنند، فى قوله: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ ⁽⁵⁾-الآية.بعضى مفسّران گفتند:اين آيت در نضر بن الحارث بن كلده.آمد كه او به پارس و حيره رفته بود به تجارت،و كلام ايشان شنيده بود،و ذكر اخبار عجم و جهودان و ترسايان را ديده بود كه تورات و انجيل خواندندى و نماز كردندى،چون به مكّه آمد،رسول را يافت كه قرآن مى خواند و نماز مى كرد،گمان برد كه اين جنس آن است گفت:اين اخبار اوايل است و قصّه امم پيشين.سدىّ گفت:اساطير الاوّلين،اى،اساجيع اهل الحيرة؛سجعهاى اهل حيره است.و اساطير،جمع اسطورة و اسطارة ⁽⁶⁾باشد،و گفتند:جمع جمع است،سطر و اسطار و اساطير.و اصل او من السّطر باشد،و هو الكتابة.

وَ إِذْ قٰالُوا اللّٰهُمَّ إِنْ كٰانَ هٰذٰا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ -الآية،اين آيت ⁽⁷⁾در

النّضر بن ⁽¹⁾الحارث آمد،چون گفتند: لَوْ نَشٰاءُ لَقُلْنٰا مِثْلَ هٰذٰا ؛اگر ما خواهيم،مثل اين بگوييم،و اين اساطير اوّلينان است.عثمان بن مظعون گفت:اتّق اللّه،از خداى بترسى كه محمّد حق مى گويد.گفت:من نيز حق مى گويم.گفت:محمّد مى گويد:

لااله الاّاللّه؛گفت:من نيز مى گويم:لااله الاّاللّه؛و لكن مى گويم:هؤلاء بنات اللّه [يعنى] ⁽²⁾بتان را،و«حق»منصوب است به خبر«كان»و«هو»،عماد است و توكيد ⁽³⁾.

آنگه اين كافر گفت:بار خدايا!اگر چنان كه اين كلام تو است و حق است و از نزديك تو است بباران بر ما سنگ از آسمان.ابو عبيده گفت:در رحمت مطر گويند،و در عذاب امطر گويند،قال اللّه تعالى: وَ أَمْطَرْنٰا عَلَيْهِمْ حِجٰارَةً... ⁽⁴⁾، وَ أَمْطَرْنٰا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ... ⁽⁵⁾،و در حق او آمد: سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ، لِلْكٰافِرينَ لَيْسَ لَهُ دٰافِعٌ ⁽⁶⁾.عطا گفت،در حقّ او آمد: سَأَلَ سٰائِلٌ ،ده آيت و بسى ⁽⁷⁾از قرآن فرود آمد.سعيد جبير گفت:رسول-عليه السّلام-روز بدر سه كس را بكشت به صبر،و كشتن صبر آن باشد كه،كسى را محبوس بكنند و طعامش ندهند و شراب تا بميرد-مطعم بن عدىّ را و عقبة بن ابى معيط را و نضر بن الحارث را-و نضر، اسير مقداد بود،چون رسول-عليه السّلام-فرمود تا او را بكشند،مقداد گفت:يا رسول اللّه!اسير من است.رسول-عليه السّلام-گفت:دانى كه او در كتاب خداى چه گفت:مقداد دگرباره شفاعت كرد.رسول همان بازگفت:بار ⁽⁸⁾سوم رسول -عليه السّلام-گفت:

اللّهم اغن ⁽⁹⁾المقداد من فضلك ؛بار خدايا!مدد فضلت از مقداد بازمگير.مقداد گفت:يا رسول اللّه![32-پ]من نيز اين دعا طمع داشتم.

قوله: وَ مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ -الآية.مفسّران خلاف كردند؛ محمّد بن اسحاق گفت:اين حكايت كلام مشركان است،و معنى مردود است بر كلام اوّل كه از ايشان حكايت كرد كه ايشان گفتند:ما از عذاب ايمنيم اگر محمّد

راست مى گويد كه پيغامبر است،براى آن كه هيچ امّت را عذاب نكنند و پيغامبران در ميان ايشان باشد،و نيز آن كه ما استغفار مى كنيم و تا استغفار كنيم عذاب نيايد.

خداى تعالى بر ايشان رد كرد،بقوله: وَ مٰا لَهُمْ أَلاّٰ يُعَذِّبَهُمُ اللّٰهُ ،و بعضى دگر گفتند:اين كلامى است مستأنف،و عطف نيست بر كلام مشركان،و حكايت كلام ايشان نيست،بل خداى تعالى گفت:يا محمّد!تو در ميان ايشان باشى خداى اينان را عذاب نكند و نيز عذاب نكند اينان را تا استغفار كنند.

آنگه در تأويلش خلاف كردند؛ابن ابرى ⁽¹⁾و ابو مالك و ضحّاك گفتند:خداى تعالى اين آيت به مكّه فرستاد و رسول در ميان ايشان بود.چون رسول-عليه السّلام- ازآنجا بيرون آمد،جماعتى مسلمانان آنجا بماندند،ايشان چارۀ ديگر نديدند جز استغفار،استغفار مى كردند.چون آن جماعت مسلمانان از ميان ايشان بيرون آمدند، خداى تعالى ايشان را عذاب كرد به فتح مكّه و قتل و اسر،و ايشان را پراكنده و مستاصل كرد.عبد اللّه عبّاس گفت:هيچ كس را با وجود پيغامبر هلاك نكنند و تا مؤمنان در ميان ايشان باشند ايشان را عذاب نيايد.چون پيغامبر و آنان كه بدو ايمان دارند بروند،خداى عذاب فرستد،چون رسول بيامد و مؤمنان به مدينه هجرت كردند، خداى تعالى ايشان را روز بدر هلاك كرد.

روايتى دگر از عبد اللّه عبّاس آن است كه:استغفار راجع است با مشركان،و استغفار ايشان آن بودى كه ايشان گرد خانه طواف كردندى و گفتندى:لبّيك لبّيك لبّيك لا شريك لك الّا شريك هو لك تملكه و ما ملك غفرانك[اللّهمّ] ⁽²⁾غفرانك.يزيد بن ⁽³⁾رومان گفت و محمّد بن قيس كه،قريش گفتند:چون افتاد اين كه محمّد را خداى از ميان ما اكرام كرد؟ اَللّٰهُمَّ إِنْ كٰانَ هٰذٰا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنٰا حِجٰارَةً مِنَ السَّمٰاءِ أَوِ ائْتِنٰا بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ ،چون شب در آمد پشيمان شدند از اين گفتار و بترسيدند و گفتند:غفرانك اللّهم غفرانك،خداى تعالى اين آيت فرستاد.ابو موسى اشعرى گفت:دو امان در ميان ما بود،يكى:رسول-عليه السّلام-و يكى:استغفار.رسول-عليه السّلام-از ميان ما برفت و استغفار ماند.قتاده و سدّى و ابن زيد گفتند:معنى آيت آن است كه،خداى تعالى عذاب نكند ايشان را تا تو در

ميان ايشان باشى،و ما دام تا ايشان استغفار كنند اگر كنند جز كه استغفار نكردند و نيز نكنند،و اگر كردندى مؤمن بودندى.مجاهد و عكرمه گفتند:مراد به استغفار، اسلام است؛مى گويد:اگر اسلام آوردندى ايشان را عذاب نكردندى.و روايتى دگر از عبد اللّه عبّاس آن است كه:مراد به استغفار نماز است ما دام تا نماز كنند عذاب نيايد.حسن بصرى گفت:آيت منسوخ است به آيت دگر كه از دنبال آن است، وَ مٰا لَهُمْ أَلاّٰ يُعَذِّبَهُمُ اللّٰهُ ،نبينى كه ايشان را به حصار مكّه و قحط و قتل در فتح مكّه عذاب كرد،و اين درست نيست براى آن كه خبر محض است و نسخ در اوامر و احكام شود دون اخبار.

وَ مٰا لَهُمْ أَلاّٰ يُعَذِّبَهُمُ اللّٰهُ ؛و نباشد ايشان را كه خداى عذابشان نكند،يعنى نرسد ايشان را،و اين منزلت و مرتبت نبود ايشان را كه خداى تعالى بر ايشان ابقا كند،و فعل و سيرت ايشان اين كه خداى تعالى حكايت كرد از ايشان كه: وَ هُمْ يَصُدُّونَ ،اين«واو»،حال است،و حال ايشان آن كه مانع بودند رسول را و مؤمنان را از خانۀ خداى كه مسجد الحرام است.بعضى دگر گفتند كه:«ان»صله است و زياده،و تقدير آن است كه:(و ما لهم لا يعذبهم الله)؛چه بوده ايشان را كه خداى ايشان را عذاب نكند،و حال ايشان اين حال؟و بر اين قول«ما»استفهامى باشد،و بر قول اوّل«ما»نفى باشد و«صدّ»منع باشد و صدود اعراض باشد،و صدد معرض [33-ر]كار باشد و«صديد»،زرداب باشد. وَ مٰا كٰانُوا أَوْلِيٰاءَهُ ؛ايشان دوستان و خاصّگان خداى نيستند اگرچه دعوى مى كنند اوليا[اند] ⁽¹⁾،و دوستان خداى جز متّقيان نباشند.باقر-عليه السّلام-گفت و حسن بصرى كه:ضمير عايد است با مسجد الحرام،و سبب آن بود كه قريش گفتند كه:ما اولياى مسجد الحراميم و واليان آنيم،حق تعالى گفت:دروغ مى گويند،ولاة و اوليا و اولى النّاس بالمسجد الحرام جز متّقيان نباشند،و اين اختيار ابو على است.اگر گويند بر قول درست كه گفتى به آيت اوّل منسوخ نيست چگونه جمع كنى ميان اين آيت و آيت ديگر كه از پس او است كه متناقض مى نمايد كه در آيت اوّل نفى عذاب كرد و در آيت دوم اثبات عذاب؟گوئيم:عذاب آخرت خواست،و تقدير آن است كه:(و ما لهم الا يعذبهم الله في الآخرة)،تا نفى عذاب در دنيا باشد و اثباتش در آخرت تا مناقضت زائل بود.و

جواب دوم،آن است كه:آن عذاب كه نفى كرد در آيت اوّل عذاب استيصال است، و آن كه اثبات كرد در دوم،آيت عذاب[قتل] ⁽¹⁾و اسر است.و امّا شرط استغفار،مراد به آن ايمان است براى آن كه هركه ايمان ندارد استغفار از او درست نيايد،و چون ايمان آرند عذاب از ايشان ساقط شود در دنيا و آخرت[ما دام] ⁽²⁾تا چيزى نكنند كه در آخرت مستحقّ عقاب شوند. وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ ؛و لكن بيشترينۀ اينان ندانند و اين دليل است بر بطلان قول اصحاب معارف كه گفتند:معارف ضرورى است.

وَ مٰا كٰانَ صَلاٰتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاّٰ مُكٰاءً وَ تَصْدِيَةً ،حق تعالى در اين آيت بيان كرد كه:اگر بينيد ايشان را-اعنى مشركان را-كه نزديك خانۀ خداى نماز مى كنند، گمان مبريد كه آن نماز قربت و عبادت است تا سبب دفع عذاب باشد يا بر سبيل استغفار است،بل نيست نماز ايشان آن جايگاه إِلاّٰ مُكٰاءً ؛مگر صفير،يقال:

مكا الطّير و الرّجل يمكو مكوا و مكاء،قال عنتره:

و حليل غانية تركت مجدّلا***تمكو فرائضه ⁽³⁾كشدق الأعلم

و مكاء،صفير باشد به دهن.جعفر بن ربيعه گفت:ابو سلمة بن عبد الرّحمن را پرسيدم از اين آيت،دستها به هم بازنهاد و باد در او كرد تا ازآنجا صفيرى بيامد،و گفت:چنين كردندى.عبد اللّه عبّاس گفت:قريش چون گرد خانه طواف كردندى، به دهن صفير مى زدندى و دست مى زدندى.مجاهد گفت:جماعتى از عبد الدّار ⁽⁴⁾چون رسول-عليه السّلام-طواف كردى،ايشان بر طريق استهزا از پس او مى رفتندى و به دهن صفير مى زدندى و دست مى زدندى.مقاتل گفت:چون رسول-عليه السّلام- در مسجد الحرام نماز كردى،دو مشرك ⁽⁵⁾بيامدندى بر راست او بايستادندى،و دو بر چپش و صفير مى زدندى و دست مى زدندى تا او را به غلط افگنند و خداى تعالى ايشان را به بدر گرفتار كرد-سدّى گفت:مكاء،صفيرى باشد بر لحن مرغى سپيد كه به حجاز باشد،آن را مكّاء گويند،و به پارسى آن را شبان فريب مى گويند، قال الشّاعر:

اذا غرّد المكّاء في غير روضة***فويل لاهل الشّاء و الحمرات

و قال امرؤ القيس،في جمع هذا الطّائر و قد جمع على مكاكيّ:

كأنّ مكاكىّ الجواء عديّة***صبحن سلافا من رحيق مفلفل

قوله:و تصدية،عبد اللّه عبّاس گفت:تصفيقا لإحدى اليدين على الاخرى؛ دست بر دست زدن باشد.سعيد جبير و ابن زيد و ابن اسحاق گفتند:تصدية،صدّ ايشان[بود] ⁽¹⁾و منعشان مؤمنان را از خانه خداى،و بر اين تأويل،تصديه به معنى تصدّى باشد،و تصدّى،به معنى تصدّد.آنگه يك«دال» ⁽²⁾با«يا»كردند،كقولهم:

تظنّيت،و المعنى تظنّنت،و قول الشّاعر:

تقضى البازي اذ البازي كسر***

اى تقضّض،و قال الرّاجز:

ضنّت بخدّ و جلت عن خدّ***انّي لمن غرو الهوى اصدّي

اى،اصدّد،و قيل معناه:اصدّي،اى اصفّق بيدى تعجّبا،و الغرو،العجب.ابو على گفت:و مكاء و تصدية ايشان را به جاى دعا و تنبيه يكديگر بودى،يعنى ايشان به جاى نماز آن كردندى[و] ⁽³⁾براى آن فعل ايشان را نماز خواند كه به نزديك ايشان به جاى نماز بود[33-پ].و مفضّل عن عاصم خواند:و ما كان صلاتهم عند البيت،به نصب«صلاة»بر خبر كان،الّا مكاء و تصدية به رفع بر اسم كان؛برعكس قرائت قرّاء،كقول ⁽⁴⁾القطامىّ:

قفي قبل التّفرّق يا ضباعا***و لا يك موقف منك الوداعا

فَذُوقُوا الْعَذٰابَ ،در كلام محذوفى هست،و تقدير آن است كه:فيقال لهم ذوقوا العذاب؛فرداى قيامت ⁽⁵⁾گويند ايشان را كه:بچشيد عذاب بدان كفر كه آورديد،و«با»بدل و مجازات راست،و«ما»مصدريّه است،اى ببدل كفركم، و جزاء على كفركم ⁽⁶⁾.

سوره الأنفال (8): آیات 36 تا 51

اشاره

إِنَّ اَلَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اَللّٰهِ فَسَيُنْفِقُونَهٰا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا إِلىٰ جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (36) لِيَمِيزَ اَللّٰهُ اَلْخَبِيثَ مِنَ اَلطَّيِّبِ وَ يَجْعَلَ اَلْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلىٰ بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ (37) قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مٰا قَدْ سَلَفَ وَ إِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ اَلْأَوَّلِينَ (38) وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ اَلدِّينُ كُلُّهُ لِلّٰهِ فَإِنِ اِنْتَهَوْا فَإِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (39) وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ مَوْلاٰكُمْ نِعْمَ اَلْمَوْلىٰ وَ نِعْمَ اَلنَّصِيرُ (40) وَ اِعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي اَلْقُرْبىٰ وَ اَلْيَتٰامىٰ وَ اَلْمَسٰاكِينِ وَ اِبْنِ اَلسَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلىٰ عَبْدِنٰا يَوْمَ اَلْفُرْقٰانِ يَوْمَ اِلْتَقَى اَلْجَمْعٰانِ وَ اَللّٰهُ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (41) إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ اَلدُّنْيٰا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ اَلْقُصْوىٰ وَ اَلرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ لَوْ تَوٰاعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِي اَلْمِيعٰادِ وَ لٰكِنْ لِيَقْضِيَ اَللّٰهُ أَمْراً كٰانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيىٰ مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ إِنَّ اَللّٰهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (42) إِذْ يُرِيكَهُمُ اَللّٰهُ فِي مَنٰامِكَ قَلِيلاً وَ لَوْ أَرٰاكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِي اَلْأَمْرِ وَ لٰكِنَّ اَللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (43) وَ إِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ اِلْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَ يُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اَللّٰهُ أَمْراً كٰانَ مَفْعُولاً وَ إِلَى اَللّٰهِ تُرْجَعُ اَلْأُمُورُ (44) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اُذْكُرُوا اَللّٰهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (45) وَ أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَ اِصْبِرُوا إِنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلصّٰابِرِينَ (46) وَ لاٰ تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيٰارِهِمْ بَطَراً وَ رِئٰاءَ اَلنّٰاسِ وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (47) وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ اَلشَّيْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَكُمُ اَلْيَوْمَ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ إِنِّي جٰارٌ لَكُمْ فَلَمّٰا تَرٰاءَتِ اَلْفِئَتٰانِ نَكَصَ عَلىٰ عَقِبَيْهِ وَ قٰالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرىٰ مٰا لاٰ تَرَوْنَ إِنِّي أَخٰافُ اَللّٰهَ وَ اَللّٰهُ شَدِيدُ اَلْعِقٰابِ (48) إِذْ يَقُولُ اَلْمُنٰافِقُونَ وَ اَلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِينُهُمْ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اَللّٰهِ فَإِنَّ اَللّٰهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (49) وَ لَوْ تَرىٰ إِذْ يَتَوَفَّى اَلَّذِينَ كَفَرُوا اَلْمَلاٰئِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ وَ ذُوقُوا عَذٰابَ اَلْحَرِيقِ (50) ذٰلِكَ بِمٰا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ أَنَّ اَللّٰهَ لَيْسَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِيدِ (51)

ترجمه

آنان كه كافر شدند هزينه مى كنند خواسته هاشان تا بازدارند از راه خداى،هزينه كنند آن را پس باشد بر ايشان دريغى،پس غلبه كنند آنها را و آنان كه كافر شدند به دوزخ حشر كنند ايشان را.

[34-ر] ؛تا جدا كند خداى پليد را از پاك و كند ⁽¹⁾پليد را بهرى بر بهرى،بر هم نهد آن را جمله پس كند ⁽²⁾آن را در دوزخ ايشان اند كه زيانكاران اند.

؛بگو آنان را كه كافر شدند،اگر بازايستند بيامرزند ايشان را آنچه گذشت و اگر بازآيند گذشت طريقه پيشينگان.

؛كارزار كنى با ايشان تا نباشد فتنه و باشد دين همه خداى را ⁽³⁾اگر بازايستند كه خداى به آنچه مى كنند بيناست.

و اگر برگرديد بدانيد كه خداى،خداوند شماست،نيك ⁽⁴⁾خداى و نيك ⁽⁵⁾ياور است.

[34-پ] ؛و بدانى كه آنچه[به غنيمت برگيرى] ⁽⁶⁾از چيزى خداى راست پنج يك آن و پيغامبر را و خويشان او و يتيمان و درويشان و راه گذريان را ⁽⁷⁾،اگر شما ايمان آرى به خداى و آنچه فروفرستاديم بر بنده ما روز جداى ⁽⁸⁾يعنى روز بدر،آن روز كه به هم آمدند دو گروه و خداى بر همه چيزى تواناست.

[35-ر] ؛چون شما

بوديد به كرانه دنيا و ايشان به كنارۀ دورتر و سواران ⁽¹⁾فروتر از شما بودند و اگر وعده كرده بوديد با يكديگر،خلاف كردى در وعده و لكن تا بگزارد خداى كارى كه بود كرده ⁽²⁾تا هلاك شود آن كه هلاك مى شود از حجّتى هويدا[و زنده ماند] ⁽³⁾آن كه زنده ماند ⁽⁴⁾از حجّت،و به درستى كه خداى شنوا و داناست.

؛چون بنمود ايشان را خداى در خواب تو اندك،و اگر به تو نمودى ايشان را بسيار ضعيف شدى و منازعت و خلاف و خصومت كرديد در كار و لكن خداى-عزّ و جلّ-سلامت داد،به درستى كه او داناست بدانچه در دلها و سينه هاست.

؛و چون فرا شما نمود ايشان را چون فراهم رسيديد در چشمهاى شما اندك،و اندك گردانيد شما را در چشمهاى ايشان تا بگزارد خداى تعالى كارى كه بود كرده ⁽⁵⁾،و با خداى ⁽⁶⁾تعالى بازگردانيد [ه شود] ⁽⁷⁾كارها.

[35-پ]؛اى آنان كه ايمان آوردى[چون] ⁽⁸⁾رسيد فرا گروهى،بايستى و ذكر كنى خداى را بسيار تا مگر شما رستگارى ياويد ⁽⁹⁾.

؛و طاعت داريد ⁽¹⁰⁾خداى را و رسول وى را و خصومت مكنى كه بددل شويد و بشود ⁽¹¹⁾باد و دولت شما،و شكيبايى كنيد،به درستى كه خداى با شكيبايان ⁽¹²⁾است.

؛و مه باشيد چون آنان كه بيرون آمدند از سرايهاى

ايشان ⁽¹⁾دنه گرفتگان و با مردمان رياكنندگان و بازمى دارند از راه خداى،و خداى بدانچه مى كنند داناست.

[36-ر] ؛و چون بياراست ايشان را ديو كردارهاى ايشان،و گفت نبود غلبه كننده شما را امروز از مردمان،و به درستى كه من همسايه ام شما را،پس چون فراهم رسيدند دو گروه برگشت ديو پس پشتهايش ⁽²⁾و گفت:من بيزارم از شما كه من مى بينم آنچه نمى بينيد شما،كه من مى ترسم از خداى و خداى سخت عقوبت است.

؛چون مى گفتند منافقان و آنان كه در دلهاى ايشان بيمارى شك بود بفريفت اينان را دين ايشان،و هركه توكّل كند بر خداى به درستى كه خداى بى همتا و محكم كار است.

؛و اگر بينى تو چون جان مى ستانند آنان كه كافر شدند فريشتگان مى زنند رويهاى ايشان را و پشتهاى ايشان را،و بچشيد عذاب آتش سوزان.

اين بدان است كه فرا- پيش داشت ⁽³⁾دستهاى شما،و آن كه خداى نيست بيدادكننده بر بندگان[36-پ].

قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ -الآية-حق تعالى در اين آيت ذكر آن كافرانى كرد كه ايشان مالها خرج كردند تا مردمان را از راه دين خداى برگردانند.سعيد بن جبير و ابن ابى ابزى گفتند:آيت در أبو سفيان حرب آمد كه روز احد دو هزار مرد را از احابيش ⁽⁴⁾به مزد بستد و به جنگ رسول آورد بيش ⁽⁵⁾ازآن كه از

ديگر عرب جمع كرده بود،و در اين معنى كعب بن مالك گفت:

فجئنا إلى موج من البحر وسطه***احابيش منهم حاسر و مقنّع

ثلاثة آلاف و نحن بقيّة***ثلاث مأين ان كثرنا فاربع

الحكم بن عيينه گفت:آيت در ابو سفيان آمد كه روز احد چهل اوقيّه زر بر مشركان خرج كرد،هر اوقيّه اى چهل و دو درم.محمّد بن اسحاق گفت:چون روز بدر آن واقعه افتاد قريش را،هزيمتيان با مكّه آمدند و ابو سفيان بيامد و كاروان خود با مكّه آورد.عبد اللّه بن ابى ربيع و عكرمة بن ابى جهل و صفوان ⁽¹⁾بن اميّه با جماعتى از قريش كه پدران و برادران ايشان را كشته بودند به بدر بيامدند و ابو سفيان را گفتند-و آنان را كه در آن كاروان مالى بود-كه:اى جماعت قريش!ديدى كه محمّد چه كرد و به سر ما چه آورد!و از ما كس نيست و الّا از او موتور و كينه رسيده است كه مردمان ⁽²⁾را و عزيزان ما را بكشت،اكنون به اين مالى كه بجهانيدى از او ما را يارى بايد دادن تا باشد كه ما كينه خود از او بجوييم.گفتند:همچنين كنيم،و هركسى نصيبى ⁽³⁾از مال بدادند،خداى تعالى اين آيت فرستاد.ضحّاك گفت:مراد اهل بدارند.مقاتل و كلبى گفتند:مراد آنان اند كه روز بدر مقاتلان را طعام مى دادند و ساز مى كردند-و ايشان دوازده مرد بودند:ابو جهل هشام بود و عتبه و شيبه-پسران ربيعه،عبد شمس و نبيه و منبّه-پسران حجّاج،و ابو البخترىّ بن هشام و النّضر بن الحارث و حكيم بن حزام و ابىّ بن خلف و زمعة بن ⁽⁴⁾الأسود و الحارث بن عامر و العبّاس بن عبد المطّلب-و همه قرشى بودند،هر مردى ده مرد را برگ مى كردند.

خداى تعالى در ايشان اين آيت بفرستاد،خداى تعالى گفت:اين مالها كه نفقه ⁽⁵⁾مى كنند به اميد آن كه تا باشد كه غالب شوند،و ايشان را دستى و ظفرى باشد.آنگه چون برخلاف مراد ايشان بود مال از دست بشده باشد و نفقه كردۀ آن برايشان حسرت شود،و آنگه كه بنگرى مغلوب و مقهور شوند،و اين آيت از جملۀ اعلام معجزات است،براى آن كه خبر است از غيب و مخبر بر وفق خبر آمد.آنگه گفت اين خود

حسرت دنياست تا فردا كه عقاب آخرت بود، وَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلىٰ جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ ، آنان را كه كافر شوند حشر و جمع ايشان در دوزخ كنند.و جهنّم اسمى علم است دوزخ را،و گفته اند:نام دركتى از دركات دوزخ است.

لِيَمِيزَ اللّٰهُ ،«لام»غرض است تا خداى تعالى تميز كند و جدا باز كند پليد را از پاك يعنى مؤمن را از كافر،مؤمن را به بهشت برد و كافر را به دوزخ.

كلبى گفت:يعنى عمل نيك را از عمل بد،تا اين عمل را مزكّى گرداند و زيادت كند و آن عمل را تزكيت نكند و جزا دهد آن را به دوزخ.

ابن زيد گفت:يعنى نفقۀ حلال پاكيزه را كه در سبيل خداى كنند از نفقۀ خبيث كه در ره كفر و ضلالت و باطل كنند.بعضى دگر گفتند:تا مؤمنان را جدا كند به حكم از كافران.و خبيث،هر چيزى بد باشد،و خبيث نقيض طيّب بود،و منه:خبث الحديد و خبث الفضّة،و خبث الشّىء خبثا ⁽¹⁾فهو خبيث.و طيّب،پاك بود و طعام لذيذ را طعام طيّب گويند،و طيّب نيز حلال باشد و طيب فرزند حلال زاده بود. وَ يَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلىٰ بَعْضٍ ،آنگه چون پليد از پاك جدا كرده باشد آن پليد را جمع كند و بر يكديگر فگند،چنان كه متاع بد كه به هيچ[37-ر]كار،ها بازنيايد ،كالقماش ⁽²⁾الذى يرمى به،و اين كنايت باشد از استرذال او. فَيَرْكُمَهُ ،آن ⁽³⁾را بر هم نشاند،يعنى بهرى بر سر بهرى فگنده،و منه قوله في صفة السّحاب. ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكٰاماً ⁽⁴⁾... ،و تراكم الشّىء اذا تراكب،و اين از ابدال باشد،آنگه آن را به دوزخ اندازد.آنگه گفت:ايشان زيانكاران اند و عمر و مال زيان ⁽⁵⁾كرده اند كه در كفر و معصيت و آزار صرف كرده اند.

آنگه فرمود رسولش را كه،بگو اين كافران را كه:اگر بازايستيد و امساك كنيد از كفر و اصرار نكنيد بر او آن گذشته بيامرزم ⁽⁶⁾شما را،و از اين جا گفت ⁽⁷⁾-عليه السّلام:

الاسلام يجبّ ما قبله، اسلام ببرد آن را كه پيش او باشد.و اجماع امّت است كه:خداى تعالى،كفر و جمله معاصى به توبه بيامرزد،و توبه از كفر به

ايمان باشد و از معاصى به ندم و عزم-چنان كه بيان كرده شده است.و الانتهاء، الكفّ عن الشّىء،و هو مطاوع النّهى،يقال:نهيته فانتهى،و سلف اى مضى.يقال:

سلف الشّىء يسلف سلوفا اذا تقدّم،و منه:السّلف فى البيع،و اسلف اذا باع الشّىء سلفا و استسلف اذا اشترى سلفا،و السّالف الماضى و السّالفتان صفحتا العنق، و السّلاف الخالص من الخمر لأنّه اوّل ما اعتصر منها،و السّلفان،المتزوّجان باختين.و شاعرى اين برگرفته است و نظم كرده مى گويد:

يستوجب العفو الفتى اذا اعترف***بما انتهى ممّا اتاه و اقترف

لقوله:قل للّذين كفروا***ان ينتهوا يغفر لهم ما قد سلف

وَ إِنْ يَعُودُوا ⁽¹⁾،و اگر بازآيند ⁽²⁾،يعنى با معصيت.گفته اند:عود،اين جا به معنى اصرار است،و گفته اند:براى آن عود گفت كه،در اوّل آيت انتها گفت:يعنى اگر از كفر بازآيند ⁽³⁾باز دگرباره با سر دين و طريقه اوّل شوند ⁽⁴⁾. فَقَدْ مَضَتْ ،«فا»،براى جواب شرط است،سنّت و طريقت و عادت ما ⁽⁵⁾گذشته و رفته است در نصرت مؤمنان و خذلان كافران.

آنگه خطاب كرد با مؤمنان و رسول-عليه السّلام-داخل در آن خطاب،گفت كارزار كنيد با اين كافران،گفت: وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ ،تا آنگه كه فتنه بنماند و فتنه نباشد،يعنى كفر ⁽⁶⁾.و فتنه،در اين آيت كفر است،و نيز فى قوله تعالى: وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ⁽⁷⁾... ،و براى آن كفر را فتنه خواند كه اهل او امّا به قهر و تعزّز و امّا به دعوت و تزيين ⁽⁸⁾مردمان را مفتون كنند و آلت و علّت آن باشد،پس پندارى ⁽⁹⁾فتنه آن است.عبد اللّه عبّاس و حسن گفتند:اى شرك،و معنى يكى باشد.

و فرق ميان فتنه و ميان آن كه كفر و يا شرك مصرّح گفتى،آن است كه:كفر و شرك باشد كه فتنه نبود از آنان ⁽¹⁰⁾كه اسير و ذليل و مقهور باشند امّا از آنان كه متعزّز و قاهر و داعى و مموّه باشند از ايشان فتنه بود.پس معنى آيت آن است كه:كارزار

كنيد چندان كه كفر چنان ذليل و مهين شود كه سبب فتنه نباشد. وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّٰهِ ،و دين همه خداى را بود،يعنى دين اسلام،و هيچ شيطان را نبود.و روا باشد كه دين در آيت به معنى طاعت بود،يعنى تا خلقان همه خداى را فرمانبردار شوند.و در آيت،دليل است بر بطلان مذهب مجبّره كه گفت:دين همه خداى را باشد اگر كفر كافر هم خداى آفريند دين او نيز خداى را باشد،و اين خلاف آيت بود،يعنى همه جهان متديّن به دين خداى باشند و گردن نهاده فرمان او را.

فَإِنِ انْتَهَوْا ،اگر اين كافران بازآيند و بازايستند از اين اصرار ⁽¹⁾بر كفر،خداى تعالى به اعمال و احوال ايشان بصير و داناست،جزا دهد ايشان را بر وفق عملشان و به حسب نيّتشان.

و اگر چنان كه بر گردند و روى برگردانند از اسلام،بدانيد كه اعتماد شما بر ايشان نيست،خداوند شما و ولى نعمت شما و اولى تر ⁽²⁾به شما خداى است -جلّ جلاله.و گفته اند:مولى،ناصر است اين جا،يعنى اعتماد نصرت بر خداى كنيد كه ناصر شما بر حقيقت اوست،و«فا»فى قوله: فَاعْلَمُوا ،براى جواب شرط آمد،و اقسام مولى گفته ايم در سورة المائده و شرح داده. نِعْمَ الْمَوْلىٰ [37-پ]، التّقدير:نعم المولى هو و نعم النّصير هو،نيك خداوندگار است او،و نيك يار است او،مخصوص بالمدح از لفظ بيفگند در آيت لدلالة الكلام عليه.و امّا قول آن كس كه آيت را تأويل بر ناصر داد،اعنى لفظ مولى را،در آيت تكرار باشد براى آن كه نصير، ناصر باشد،و تا حمل توان كردن بر معنى مستأنف[مستقلّ] ⁽³⁾حمل نبايد كردن بر تكرار،چه اين جا آن ضرورت نيست ⁽⁴⁾كه در او قول شاعر گفت:

و هند اتى من دونها النّأى و البعد***

لاختلاف اللّفظين،براى آن كه اين جا دگر معنى احتمال نكند،و در آيت به خلاف اين است لفظ مولى،پس مولى در آيت حمل بايد كردن بر اولى،تا معنى مختلف شود،و هر لفظ به فايده خود مستقل گردد،و اين آيت نيز از شواهد قول رسول شود-عليه و آله السّلام-كه گفت:

من كنت مولاه فعلىّ مولاه ،چه بر هر معنى كه حمل كنند مرجع معنى با اولى بود چنان كه شرح داده شده است-و اللّه ولىّ التّوفيق.

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ -الآية،آنگه حق تعالى خطاب كرد با مؤمنان، گفت:بدانى،و«واو»واو عطف است على قوله: فَاعْلَمُوا ،كه هر غنيمت كه گيرى از چيزى،و غنيمت مال اهل حرب باشد از كفّار كه مسلمانان به قتال برگيرند،و آن هبه اى است از خداى تعالى مسلمانان را.

علما خلاف كردند در غنيمت و فىء،بعضى گفتند:هر دو يكى باشد،و اين قول قتاده است و جز او،و ⁽¹⁾گفتند:اين آيت ناسخ آن آيت است كه در سورة الحشر گفت: مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرىٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبىٰ وَ الْيَتٰامىٰ وَ الْمَسٰاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ ⁽²⁾... ،و بعضى دگر از علما گفتند:غنيمت دگر باشد و فىء دگر،و فرق كردند ميانشان گفتند:غنيمت،آن باشد كه به قتال و كارزار بستاند،و فىء آن باشد كه بى قتال به دست آيد،اين قول عطاء بن السّائب است و سفيان ثورى و مذهب شافعى است،و در اخبار ما روايت كرده اند.و حسن بن صالح گفت:و ⁽³⁾عطا فرق كرد ⁽⁴⁾،نه ازاين جهت.من از او پرسيدم كه فرق چيست ميان فىء و غنيمت؟گفت:غنيمت مال منقول ⁽⁵⁾باشد،و فىء زمينهاى ايشان.و به نزديك ما،فىء،خاصّ رسول را باشد و از پس او قائم مقام او را باشد از قرابت او كه بردارد ⁽⁶⁾و در مصالح خود صرف كند و در مصالح يتامى و مساكين و ابناء السّبيل ⁽⁷⁾از اهل البيت ⁽⁸⁾-عليهم السّلام ⁽⁹⁾-و هيچ كس را در آن حقّى نيست،لقوله تعالى: مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرىٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبىٰ وَ الْيَتٰامىٰ وَ الْمَسٰاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ ⁽¹⁰⁾... ،[و دليل بر صحّت مذهب ما در اين باب آن است كه اين«لام»هاى تعريف است، وَ الْيَتٰامىٰ وَ الْمَسٰاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ ] ⁽¹¹⁾،بدل اضافت است،كانّه قال:و ليتاماهم و مساكينهم ⁽¹²⁾و ابناء سبيلهم،براى آن كه [به اتفاق] ⁽¹³⁾،

«لام»،در ذى القربى به جاى اضافت است،و التّقدير:و للرّسول و لذي قرباه ⁽¹⁾،و كما قال الشّاعر ⁽²⁾:

[................] ⁽³⁾و امّا قول آن كس كه گفت منسوخ است،درست نيست،براى آن كه تنافى نيست ميان هر دو آيت و جمع ميانشان صحيح است.دگر آن كه بر نسخ آيت دليل ⁽⁴⁾نيست،و حكم كردن به نسخ قرآن بى دليلى محال باشد.

امّا فرق ميان فىء و غنيمت،از آن وجه باشد كه گفتيم،و مذهب درست ⁽⁵⁾در اين مسئله موافق مذهب ماست،و قوله: مِنْ شَيْءٍ ،«من»براى تأكيد تنكير آورد ⁽⁶⁾، فايدۀ او استغراق باشد.مفسّران گفتند:حتّى الخيط و المخيط براى آن گفت،تا هيچ چيز از او بيرون نشود،تا رشته و سوزن. فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ ،اكنون غنيمت ⁽⁷⁾باشد كه از سراى حرب به قتال برگيرند به پنج قسمت بايد كردن،يك خمس از او جدا كردن و اربعة اخماس او قسمت كردن ميان مقاتله،آنان كه قتال كرده باشند و به قتال حاضر باشند،سوار را دو سهم و پياده را يك سهم،و اگر مردى باشد كه اسبان بسيار دارد او را دواسبه ⁽⁸⁾بيشتر ندهند،يك سهم او را زيادت باشد.و اگر گروهى برسند به يارى اين مسلمانان،پيش ⁽⁹⁾قسمت غنيمت،ايشان نيز در قسمت باشند،و اگر بعد الفراغ من القسمة باشد،ايشان را چيزى نرسد.آنگه آن خمس به شش قسمت كنند[38-ر]چنان كه خداى تعالى فرمود،يك سهم خداى را باشد،و يك سهم رسول را،و يك سهم خويشان رسول را-اعنى قائم مقام او را-كه متولّى كار باشد از پس او از اقرباى او،و قسمتى يتيمان ⁽¹⁰⁾ايشان را،و قسمتى مسكينان ايشان را،و قسمتى ابناء السّبيل ايشان را خاص.و اين،مذهب اهل البيت است و روايت ⁽¹¹⁾

زين العابدين و باقر و صادق-عليهم السّلام.

امّا از پس رسول،سه سهم كه سهم خداى و رسول و ذوى القربى است،خاص امام را باشد كه نايب مناب رسول بود،و از پس او،آن كه به جاى او بود.و سه سهم ديگر كه سهم اين[نام] ⁽¹⁾بردگان است از:يتامى و مساكين و ابناء سبيل،بنى هاشم را باشد به نزديك اهل البيت-عليهم السّلام-و ايشان فرزندان على باشند و عبّاس و جعفر و عقيل.و چون تلخيص كنى،دو گروه را باشد:طالبيان را و عبّاسيان را.و از فرزندان عبد المطّلب،جز هاشم معقب نبوده است براى آن كه حارثيان را و لهبيان را عقب نيست،امّا مطّلبه ⁽²⁾من اولاد ⁽³⁾عبد مناف به نزديك اهل البيت ايشان را از خمس چيزى نرسد و به نزديك بيشتر علما.و شافعى گفت:ايشان نيز با بنى هاشم در اين باب قسمت گيرند.عبد اللّه عبّاس و ابراهيم و قتاده و عطا گفتند:خمس به پنج قسمت كنند،قسمت خداى و پيغامبر يكى كردند.و بعضى دگر گفتند:به چهار قسمت كنند.سهمى بنو هاشم را باشد،و سه سهم يتيمان و مسكينان و ابناء سبيل مسلمانان را على العموم،و اين مذهب شافعى است.و اهل عراق گفتند ابو حنيفه و اصحابش و ابن ابى ليلى و ابن شبرمه:خمس،به سه قسمت كنند،آن سه قسمت كه سهم خداى و رسول و ذوى القربى باشد،آن يك قسمت است،براى آن كه صحابه در عهد خود صرف آن با ⁽⁴⁾سلاح و كراع غازيان كردند،و سه قسمت به اين موسومان من افناء النّاس ⁽⁵⁾.و مذهب مالك آن است كه،على ما ذكره اللّه؛جز كه متصرّف امام باشد به حسب مصلحت قسمت مى كند،و اين قريب است به مذهب ما.

و ابو العاليه گفت-و او مردى است صالح از تابعين:بر شش سهم قسمت كنند، چنان كه خداى فرمود،جز كه او گفت:سهم خداى كعبه را باشد و تأويل چنين كرد: فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ ،اى لبيت اللّه،على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه، و ما نيز هم اين طريقت گفتيم:لرسول اللّه و لذى القربى.

عبد اللّه عبّاس و مجاهد گفتند:ذو القربى بنو هاشم اند:و اين مذهب ماست و روايت اهل البيت.حسن و قتاده گفتند:سهم خداى و رسول و ذو القربى امام را باشد

كه قائم مقام پيغامبر بود،و اين در معنى مثل مذهب ماست.

و جبير بن مطعم خبرى روايت كرد كه:فرزندان هاشم و مطّلب را باشد،و اين اختيار شافعى ⁽¹⁾است.و به نزديك ما خمس واجب باشد برون كردن ⁽²⁾از بيست و پنج جنس ⁽³⁾غنيمت كه در سراى حرب يابند ⁽⁴⁾و در ارباح تجارات و زراعات و مكاسب، پس ازآن كه مؤنث او و عيال ⁽⁵⁾ازآنجا بشود،و هرچه از معدن بيرون آرند از جملۀ معادن از زر و سيم و آهن و روى و مس و برنج و ارزيز ⁽⁶⁾و نمك و نفط ⁽⁷⁾و كبريت و هرچه نام معدن بر او آيد،از زرنيخ و موميا و كنزى كه كسى يابد از زر و درم،و در عنبر و در انواع آنچه به غوص از دريا برآرند از:مرواريد و ياقوت و زمرّد و بلخش ⁽⁸⁾و فيروزه و هر مالى كه حرام با حلال آميخته بود و تميز نتوان كردن،و نيز در اين قسمت شود مالى كه به ميراث يابند از كسى كه كسب او حرام و حلال بوده باشد،و اين جمله آن است كه به دست هركه افتد،آن را در عرف غنيمت خوانند براى آن كه غنيمت نامى است شامل هر فايده اى را كه به مردم رسد،و به عموم آيت ⁽⁹⁾استدلال توان كردن بر وجوب اخراج خمس از اين جمله،براى آن كه لفظ عموم متناول است آن را امّا در حال ظهور امام و تمكّن او از تصرّف در آنچه[38-پ] خواهد او اين ⁽¹⁰⁾شش سهم برد،و قسمت كند،يك قسمت او بردارد كه سهم خداى و رسول و ذو القربى باشد،و سه سهم به مستحقّان آن دهد از يتامى و مساكين و ابناء سبيل بنى هاشم.و امّا در حال قصور دست امام از تصرّف،آن را كه خمس واجب باشد در مالش،آن سه قسمت جدا كند و بنهد براى امام،اگر عمرش كناره شود، وصايت كند،و وصى نيز وصايت كند تا آنگه كه به او رسد،و آن سه سهم ديگر ببخشد ميان اين سه گروه.و به نزديك ما،اين عوضى است كه حق تعالى نهاد آل محمّد را و بنى هاشم را در مالهاى ما عوض آن كه ايشان را صيانت كرد از صدقات اموال و زكوات كه آن غسالۀ مال باشد تا آنچه به ايشان رسد بر وجه اعزاز و اكرام بود.

و تفسير يتيم و مسكين و ابن السّبيل پيش از اين رفته است،فلا وجه لإعادته.و گفته اند:همه حيوان از قبل مادر يتيم باشد،مگر آدمى كه از قبل پدر يتيم باشد.و ابن السّبيل غريب منقطع به باشد ⁽¹⁾،و اگرچه در شهر خود توانگر باشد.

و قوله: فَأَنَّ ،در فتح آن،دو وجه گفتند؛يكى آن كه:عطف است بر اوّل من قوله: أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ ،و دوّم:به حذف حرف الجر،و التّقدير:فعلى انّ للّه خمسه.و ما فى قوله: أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ ،جز است،و«فا»،به جواب شرط آمد،و قوله: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ ،مورد او تقريع و توبيخ است ⁽²⁾،چنان كه ما مى گوييم:نماز بر تو واجب است اگر مسلمانى.مراد نه آن است كه بر كافران واجب نيست،مراد آن است كه:تو كافر سيرتى در ترك نماز. وَ مٰا أَنْزَلْنٰا ،«ما»موصوله است به معنى الّذى و آنچه ما انزله كرديم بر بنده ما يعنى محمّد-صلّى اللّه عليه و آله-از قران ⁽³⁾،و قيل:

من الفتح و الظّفر و امداد الملائكة. يَوْمَ الْفُرْقٰانِ ،روز فرقان يعنى روز بدر كه خداى تعالى فرق كرد ميان مؤمن و كافر و حق و باطل.و زجّاج گفت:روا باشد كه إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ ،تعلّق دارد به قوله: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَوْلاٰكُمْ ؛بدانى كه خداى مولاى شماست،اگر به خداى ايمان دارى و آنچه بفرستاد روز بدر به رسولش آن روز كه آن دو جمع روى به بهم آوردند و متلاقى و متقابل شدند،و آن روز آدينه بود،هفدهم ⁽⁴⁾ماه رمضان.و گفته اند:نوزدهم ماه رمضان سال دوّم از هجرت رسول-عليه السّلام-و اين روايت از صادق ابو عبد اللّه جعفر بن محمّد است-عليهما السّلام. وَ اللّٰهُ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ؛و خداى بر همه چيزى قادر است پس عاجز نباشد از جزاى هركسى ⁽⁵⁾بر وجه و وفق استحقاق به دادن.

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيٰا ،ابن كثير و ابو عمرو«عدوة»خوانند ⁽⁶⁾بكسر العين،و باقى قرّاء«عدوة»بضمّ العين،و هما ⁽⁷⁾لغتان قال الرّاعى فى الكسر.

و عينان حمر مآقيهما***كما نظر العدوة الجؤذر

و قال اوس بن حجر في الضّم:

و فارس لا يحلّ الحىّ عدوته***ولّوا سراعا و ما همّوا باقبال

و«عدوه»كنارۀ رود باشد،و عدوتا الوادى شفيراه و جانباه،براى آن كه چون از رود گذشته باشى ⁽¹⁾تعدّى كرده،كنا[ر]ه بود.فالعدوة و العدوة،من العدو الّذى هو التّعدى.و بصريان گفتند:كسر بيشتر است.و احمد بن يحيى گفت:ضمّ بيشتر است،و گروهى گفتند:متساوى اند.و«دنيا»تأنيث ادون ⁽²⁾باشد،و«قصوى»، تأنيث اقصى،و فعلى تأنيث افعل تفضيل باشد.حق تعالى گفت:ياد كنى چون شما به كناره وادى بودى آن كه به مدينه نزديكتر بود و ايشان يعنى مشركان به كنارۀ ديگر كه از مدينه دورتر بود.و گفته اند ⁽³⁾:از مكّه دورتر بود،يعنى شما به خانۀ خود نزديك ⁽⁴⁾بودى و قريش از خانۀ خود دور، وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ ؛و شترنشينان يعنى أبو سفيان و اهل كاروان فروتر از شما بودند به ساحل دريا.و تقدير آن است كه:و الرّكب في مكان اسفل منكم.صفت موصوفى محذوف است و براى آن مفتوح است كه لا ينصرف است.رسول-عليه السّلام-بأعلى الوادى فرود آمده بود و مشركان باسفل الوادى[39-ر]و أبو سفيان كاروان را بر كنار دريا برد تا به مكّه آرد، وَ لَوْ تَوٰاعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعٰادِ ؛و اگر شما را به يكديگر يعنى مسلمانان را و مشركان را با يكديگر ميعادى بودى ممكن بودى كه راست نيامدى و مختلف شدى،و لكن خداى تعالى اين التقا و اين كار به اتّفاق راست برآورد بى تواعد و بى آنكه شما را ميعادى و و عدى بود،و لكن تا خداى تعالى كارى كه كردنى بود قضا كند و تمام كند و از پيش ببرد.و محمّد بن اسحاق گفت:معنى آن است كه:اگر ميان شما ميعادى بودى ممكن بودى كه آن ميعاد مختلف شدى از جهت شما.چون شما بشنيدى خبر كثرت ايشان و قلّت شما و ساز و اهبت ⁽⁵⁾ايشان و بى سازى شما و لكن خداى تعالى باتّفاق نيك از لطف و كرمش آن كار برآورد تا كارى كه كردنى بود كرده شود.و اصل

القضاء،الاتمام،و منه قوله: فَمِنْهُمْ مَنْ قَضىٰ نَحْبَهُ ⁽¹⁾... ،اى،اتمّ.و قولهم:

قضيت الامر،فانقضى،اى اتممته فتمّ.و قوله تعالى: فَوَكَزَهُ مُوسىٰ فَقَضىٰ عَلَيْهِ ⁽²⁾... ،اى قضى عليه اجله و عمره؛عمر بر او به سر آورد،و معنى آيت مطابق معنى قول شاعر است ⁽³⁾:

جرت الرّياح على رسوم ديارهم***فكأنّما كانوا على ميعاد

و مراد به كاركردنى،فتح و ظفر مسلمانان بود براى اعزاز دين و اذلال كفر و خزى و خذلان كافران بود به قتل و أسر.آنگه بازنمود كه آنچه كردم نه به ظلم كردم،به حجّت كردم و بعد اظهار معجزات و دلالات و ابراز حجج و بيّنات و انزال آيات محكمات تا هركه هلاك شود از سر حجّت هلاك شود و هركه زنده ماند از سر حجّت زنده ماند.نافع خواند و ابو بكر عن عاصم و ابن كثير في روايت البزّى و شبل:حيى،به اظهار دو«يا»،و باقى قرّاء:به ادغام خواندند.حق تعالى مؤمن را به منزلت زنده كرد و كافر را به منزلت هالك،براى آن كه مآل اين با حيات است،و مآل آن با هلاك. وَ إِنَّ اللّٰهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ ؛و خداى تعالى شنوا و داناست به اقوال و احوال ايشان.

إِذْ يُرِيكَهُمُ اللّٰهُ فِي مَنٰامِكَ قَلِيلاً ؛و ياد كن اى محمّد چون خداى تعالى ايشان را به تو نمود در خواب اندك.گفتند:پيش از آن رسول-عليه السّلام-در خواب ديد قريش را كه به او كارزار مى كردند و به عدد اندك بودند و اصحابان خود را خبر داد، دل خوش شدند و قوى دل شدند.و قولى دگر آن است كه:في موضع منامك اى في عينك؛در جاى خواب تو يعنى در چشم تو خداى تعالى به چشم رسول ايشان را محقّر و مقلّل ⁽⁴⁾كرد،آنگه گفت: وَ لَوْ أَرٰاكَهُمْ كَثِيراً ؛و اگر ايشان را بسيار با تو نمودى، لَفَشِلْتُمْ ؛بددل و ضعيف شديتان و منازعت و خصومت كرديد با يكديگر،و لكن خداى تعالى سلامت داد شما را از اين آفت يعنى آفت منازعت،كه او عالم است به اسرار دلها.و اسرار دلها را،ذات الصّدور خواند،براى آن كه در دل باشد پندارى خداوندان دل اند.و پيش از اين حدّ نوم گفته ايم كه،سهوى باشد كه بيشترينۀ احساس به او زائل شود.و گفته اند كه:سهوى باشد به استرخاى اعضا،بى بيمارى.

وَ إِذْ يُرِيكُمُوهُمْ ؛و نيز ياد كنيد چون با شما نمود ايشان را به وقت ملاقات و مقابله در چشمهايتان اندك،و شما را نيز در چشم ايشان اندك كرد.و حكمت در اين،آن بود تا مسلمانان در فصل اوّل كه ايشان را اندك بينند،بددل نشوند و قوى دل باشند.مقاتل گفت:براى آن كه رسول-عليه السّلام-ايشان را در خواب ديد كه اندك بودند با صحابه بگفت،خداى تعالى نخواست تا خواب رسول-عليه السّلام- خلاف شود.عبد اللّه مسعود گفت:در چشم ما چنان آمدند كه من گفتم يكى را از جملۀ ما كه اينان همانا ⁽¹⁾هفتاد مرد باشند،گفت:تا به پانصد ⁽²⁾مرد، وَ يُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ ؛و شما را در چشم ايشان اندك كرد تا اهبت و ساز نكنند و جدّوجهد و مبالغت نكنند و تواكل و تجادل كنند تا سبب ظفر مسلمانان باشد و خذلان ايشان.

سدّى گفت:چنان اندك آمدند ⁽³⁾مسلمانان[39-پ]در چشم كافران،كه يكى از ايشان گفت:بياى ⁽⁴⁾تا برگرديم كه كاروان به سلامت رفت.ابو جهل گفت:نرويم و تا اينان را استيصال ⁽⁵⁾نكنيم.آنگه گفت:هيچ ⁽⁶⁾سلاح مگيرى ⁽⁷⁾،اينان را به دستگير بگيرى و به رسنها ⁽⁸⁾ببندى تا با خود ببريم كه براى اينان سلاح گرفتن كرا نكنند.

كلبى گفت:براى آن بود تا هريكى از دو لشكر دلير شوند بر صاحبش تا خداى تعالى حكمى كه خواست كردن بكند.اگر گويند،روا باشد كه خداى تعالى ايشان را در چشم بينندگان كم نمايد،با آن كه ايشان مى بينند،نه اين مؤدّى بود با آن كه ادراك معنى بود تا وثاقت برخيزد به مشاهدات؟گوييم:آن،ديدنى حقيقى نباشد، و ايشان در ديدن و حزر ⁽⁹⁾استقصا نكرده باشند.و روا باشد كه موانعى باشد آنجا از رؤيت،چون:گرد و ضباب و استتار بعضى به بعضى،و نيز روا باشد كه خداى تعالى قطع شعاع كند ميان رائى و بعضى مرئيّات ⁽¹⁰⁾بر سبيل معجز،و اين جمله وجوه آن است كه توجيه ⁽¹¹⁾توان كرد در اين باب تا ادا نكند با اين فساد كه گفتى.

وَ إِلَى اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ؛و بازگشت همه كارها با خداى است،چون صدور از او باشد،بازگشت بازو ⁽¹⁾باشد،و ملك همه ملاّك زائل شود و حكم همه حكّام باطل، حكم خاص او را باشد در قيامت در جمله كارها،براى اين گفت: وَ إِلَى اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ،و كلام در اين معنى مستقصى برفته است در سورة البقرة.

يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا -الآية،ايزد تعالى در اين آيت امر كرد مؤمنان را كه:چون گروهى را از كافران بينيد،بر جاى بايستيد و بنگريزيد و پناه با خداى و ذكر خداى دهيد و دعا و تضرّع كنيد تا همانا فلاح و ظفر يابيد.و فلاح، نجاح باشد و بقا باشد و ظفر باشد.قتاده گفت:خداى تعالى بندگان را فرمود در حالى كه به خود مشغول باشند،ذكر او كنند تا بدانند كه در هيچ حال رخصت نيست ايشان را كه ذكر او رها كنند.

قوله: وَ أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ،و گفت:طاعت خداى دارى و فرمان پيغامبر برى و منازعت و مخالفت و خصومت مكنى كه پس بددل شويد و ضعيف شوى. وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ ؛و بداتان بشود،مجاهد گفت:نصركم.مقاتل گفت:حدّتكم؛تيزى شما بشود.عطا گفت:جلدكم؛سختى شما بشود.يمان گفت:غلبتكم.نضر بن شميل گفت:قوّتكم.اخفش گفت:دولتكم.ابن زيد گفت:باد ⁽²⁾نصرت خواست كه خداى تعالى هيچ وقت نصرت نكرد مؤمنان را و الّا بادى فرستاد كه خاك بر روى و چشم كافران كرد.أ لا ترى الى قوله تعالى: فَأَرْسَلْنٰا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا ⁽³⁾... ،و

قوله-عليه السّلام: نصرت بالصّبا و اهلكت عاد بالدّبور ،و در عرف معروف است كه چون كسى را كارى روان باشد،گويند:الرّيح له و تهبّ له الرّيح.

و به زبان ما گويند:باد،باد اوست،و قال عبيد:

كما حميناك يوم النّعف من شطب***و الفضل للقوم من ريح و من عدد

و قال آخر:

يا صاحبىّ الا لا حيّ بالوادي***الّا عبيد قعود بين اذواد

أ تنظران قليلا ريث غفلتهم***ام تعدوان فانّ الرّيح للعاد

و قال آخر:

اذا هبّت رياحك فاغتنمها***فانّ الخافقات لها سكون

و لا تغفل عن الاحسان فيها***فلا تدري السّكون متى يكون

و قال آخر:

ربّ ريح لأناس عصفت***ثمّ ما ان لبثت ان سكنت

و كذاك الدّهر في اطواره***قدم زلّت و اخرى ثبتت ⁽¹⁾

و كذا الايّام من عاداتها***انّها مفسدة ما اصلحت

وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِينَ ؛و صبر كنى كه خداى با صابران است.حق تعالى در اين آيت مؤمنان را صبر و تثبّت و پاى بر جاى فرمود و ترك منازعت و اختلاف،چه هركجا اختلاف آمد،رحمت برخاست،أ لا ترى الى

قوله[40-ر] -عليه السّلام: الجماعة رحمة و الفرقة عذاب. مجاهد گفت:وهنى كه روز احد پيدا شد نبود الّا از جهت منازعت و اختلاف.

وَ لاٰ تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيٰارِهِمْ بَطَراً ،در اين آيت نهى كرد مؤمنان را ازآن كه چنان باشند كه آن گروه كه بيرون ⁽²⁾آمدند نه براى خداى،بل براى بطر.و نصب بطر و رئاء،بر مفعول له باشد،و روا باشد كه مصدر باشد در جاى حال،اى بطرين مرائين،نبينى كه: وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ ،[كه عطف است بر او در جاى حال است،و تقدير آن است كه:يبطرون و يراءون و يصدّون] ⁽³⁾،و نيز؛مردم را منع كنند از ره خداى و ايمان به او و جهاد در راه او.و مفسّران گفتند:مراد اهل مكّه اند، و سبب نزول آيت آن بود كه،چون أبو سفيان كاروان ببرد،كس فرستاد به اهل مكّه كه:برگردى كه كفايت شد و ما كاروان بياورديم.اين جماعت قريش را به جحفه ديدند،گفتند،أبو سفيان مى گويد:برگردى كه من كاروان به سلامت بياوردم.

ابو جهل گفت:لا و اللّه!كه بازنگرديم تا به بدر نرويم-و آن جاى موسم بود كه هروقت عرب آنجا شدندى-و ⁽⁴⁾آنجا مقام كنيم و شتر كشيم و خمر خوريم و مطربان براى ما غنا گويند و مردم را طعام دهيم و مهمان كنيم،و عرب ذكر ما بشنوند و عزّت و منعت ما بدانند.چون به بدر آمدند،به جاى مهمانى و كشتن شتران،خود را كشتند،و به جاى كأس خمر،كأس مرگ خوردند،و به جاى مطربان،نوحه گران براساس

ايشان نوحه كردند،و به جاى طمع عزّت و منعت،ذلّت و خوارى يافتند.

حق تعالى گفت:اهل مكّه بر اين وجه بيرون آمدند،شما كه مؤمنانى چنين ⁽¹⁾بيرون مشوى.و«بطر»،خروج باشد از موجب شكر نعمت با كفرانش،و اصل او شقّ و شكافتن باشيد،و منه البيطار،و بيطار از اين جا باشد كه گوشت بشكافد به نيشتر،و يقال:بطر الانسان يبطر بطرا و ابطره الغنى ⁽²⁾ابطارا،و«ريا»،اظهار كار نيكو باشد تا مردمان ببينند با آن كه كار بد ⁽³⁾پنهان كرده باشد.و«صدّ»،منع بود و بعضى فرق كردند ميان صدّ و منع،گفتند:منع،آن باشد كه فعل با او متعذّر بود،و «صدّ»،آن باشد كه دعوت كند با ترك فعل. وَ اللّٰهُ بِمٰا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ ،و خداى تعالى عالم است به آنچه ايشان مى كنند،و عالمى او به آن محيط ⁽⁴⁾.و روا بود كه گويند:

قادر است بر ايشان،و ايشان از قبضۀ قدرت او بيرون نيند ⁽⁵⁾.پس به منزلت آن است كه محيط است به ايشان.

وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ ؛گفت:ياد كنى چون بياراست ابليس براى ايشان عملهاى ايشان.و سبب آن بود به روايت عبد اللّه عبّاس و محمد بن اسحاق و سدّى و كلبى كه:قريش چون خواستند كه از مكّه بيرون آيند،ياد آمد ايشان را كه ميان ايشان و بنى بكر بن عبد مناث ⁽⁶⁾بن كنانه كارزارى هست ⁽⁷⁾و كينه اى قديم، گفتند:نبايد كه اين كنانيان ما را تعرّض كنند،و ما را دو فرقه بايد شدن و دو خصم پيش باشد ما را با دو گروه جنگ بايد كردن.توقف نمودند تا در اين كار انديشه كنند.ابليس بيامد با لشكرى بر صورت سراقة بن مالك بن جعشم ⁽⁸⁾الشّاعر الكنانىّ ثمّ المدلجىّ-و او از جمله اشراف و رؤساى بنى كنانه بود،و گفت قريش را: لاٰ غٰالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النّٰاسِ ؛امروز از همه آدميان كس شما را غالب نشود، وَ إِنِّي جٰارٌ لَكُمْ ؛و من همسايه و پناه شماام،و الجار؛المجير،قال الشّاعر:

يا ظالمي انّى تروم ظلامتي***و اللّه من كلّ الحوادث جاري

اى،مجيري.چون ايشان اين بشنيدند،گفتند:ما از بنى كنانه ايمن شديم به ⁽¹⁾سراقة بيرون آمدند و روى به بدر نهادند و شيطان با ايشان بود.راست كه دو لشكر روى به هم آوردند و مدد فريشتگان از آسمان برسيدند ⁽²⁾،ابليس دنبال دركش گرفت. نَكَصَ عَلىٰ عَقِبَيْهِ ،اين عبارت باشد عن الرّجوع و الهرب،او بگريخت و گفت:من بيزارم از شما كه من آن مى بينم كه شما نمى بينى.

كلبى گفت:دست در دست حارث بن هشام نهاده بود،در صف مشركان بر صورت سراقه،چون فريشتگان را بديد،دست از دست او بگرفت و پشت[40-پ]به هزيمت داد.حارث گفت:يا سراقه!كجا مى روى-در مثل اين حال؟شرم ندارى كه ما را رها مى كنى در چنين حال!گفت:تو آنچه من مى بينم نمى بينى،و به هزيمت برفت و قوم به هزيمت او هزيمت گرفتند.چون به ⁽³⁾مكّه آمدند،گفتند:

سبب هزيمت،سراقه بود،و مردم را او هزيمت كرد.خبر به سراقه رسيد،گفت:

شنيدم كه شما كه قريشى مى گوييد،من سبب هزيمت شما بودم،به خداى كه من از رفتن شما خبر نداشتم و از قتال شما،و هزيمت شما به من رسيد و من خود شما را نديدم.گفتند:فلان روز نه تو آمدى و ما را وعدها دادى و غرور و گفتى: لاٰ غٰالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النّٰاسِ وَ إِنِّي جٰارٌ لَكُمْ .سوگند خورد كه:من از اين بى خبرم.چون جماعتى از ايشان پس از آن اسلام آوردند،بدانستند كه آن ابليس بوده است،و اين روايت صادق و باقر است ⁽⁴⁾-عليهما السّلام.قوله: نَكَصَ عَلىٰ عَقِبَيْهِ ،ضحّاك گفت:ولّى مدبرا.نضر بن شميل گفت:رجع القهقرى.قطرب گفت و ابان بن تغلب كه:هم از آن راه كه آمد برفت،قال الشّاعر:

نكصتم على اعقابكم يوم جئتم***ترجّون ⁽⁵⁾أثقال ⁽⁶⁾الخميس العرمرم

و قال عبد اللّه بن رواحه:

فلمّا رأيتم رسول الاله***نكصتم ورائكم هاربينا

و قال زهير:

هم يضربون حبيك البيض اذ لحقوا***لا ينكصون اذا ما استلحموا و حموا

إِنِّي أَرىٰ مٰا لاٰ تَرَوْنَ ،حسن بصرى گفت:جبريل را ديد ⁽¹⁾پياده در پيش شتر رسول ايستاده و عنان او به دست گرفته،ابليس او را بشناخت از او بترسيد و بگريخت.

خلاف كردند در ظهور شيطان تا ايشان او را بديدند؛ابو على گفت و جماعتى گفتند از متكلّمان كه:خداى تعالى صورت او بگردانيد به معجزۀ حضرت رسول -عليه السّلام-و تشديد تكليف بر مكلّفان و سبب خذلان كافران و نصرت مؤمنان،و اين وجهى درست است،و صحّت اين،قول باقر و صادق ⁽²⁾است-كه از پيش برفت.

ابو القاسم بلخى و جماعتى دگر گفتند:به ظهور نبود؛به وسوسه بود؛و قول اوّل در اخبار ظاهرتر است،و بعضى انصار در مفاخرت اين روز مى گفت:

و شفير ⁽³⁾بدر اذ نردّ وجوههم***جبريل تحت لوائنا و محمّد

قتاده گفت و محمّد بن اسحاق،ابليس چون گفت: إِنِّي أَرىٰ مٰا لاٰ تَرَوْنَ ،راست گفت كه او فريشتگان را مى ديد،و اين كه گفت: إِنِّي أَخٰافُ اللّٰهَ ⁽⁴⁾از خداى مى ترسم دروغ گفت:و لكن به آن گريخت كه دانست كه او قوّت ايشان ندارد و عادت او خود اين است كه اصحاب خود را به مهلك رساند و او برگردد و از ايشان ⁽⁵⁾تبرّا كند.عطا گفت،معنى آن است كه گفت:من مى ترسم كه خداى مرا هلاك كند در اين ميانه با شما.كلبى گفت،معنى آن بود كه گفت:من جبريل را مى بينم و از او آن دانم كه شما ندانيد،از او مى ترسم،ترس رسول خداى را ترس خداى خواند.بعضى دگر گفتند: إِنِّي أَخٰافُ اللّٰهَ ⁽⁶⁾،معنى آن است كه:من صدق وعد خداى دانم،و المعنى: إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ⁽⁷⁾.و بعضى دگر گفتند: إِنِّي أَخٰافُ عَلَيْكُمْ ⁽⁸⁾... ؛من از خداى مى ترسم بر شما.[اگر تعسّف اين اقوال براى آن است تا دروغى به ابليس حواله نباشد،دروغ از ابليس مستبعد نيست،گفتند:نبينى