تفسیر هدایت جلد 13

مشخصات کتاب

سرشناسه : مدرسی، محمدتقی، - ۱۹۴۵

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر هدایت/ محمدتقی مدرسی؛ ترجمه احمد آرام

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، - ۱۳۷۷.

مشخصات ظاهری : ج ۱۸

شابک : 964-444-149-4۲۵۰۰۰۰ریال:(دوره) ؛ 964-444-150-8(ج.۱) ؛ 964-444-151-6(ج.۲) ؛ 964-444-152-4(ج.۳) ؛ 964-444-154-0(ج.۵) ؛ 964-444-155-9(ج.۶) ؛ 964-444-156-7(ج.۷) ؛ 964-444-157-5(ج.۸) ؛ 964-444-158-3(ج.۹) ؛ 964-444-159-1(ج.۱۰)

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : جلدهای مختلف این کتاب توسط مترجمین متفاوت ترجمه‌شده است

یادداشت : عنوان اصلی: من هدی القرآن.

یادداشت : چاپ اول: ۱۳۷۸؛ ۲۵۰۰۰ ریال (دوره) (ج. ۱۱) :ISBN 964-444-160-5

یادداشت : کتابنامه

مندرجات : (ج. ۱۲) :) ISBN 964-444-161-3ج. ۱۳) :) ISBN 964-444-162-1ج. ۱۴) :) ISBN 964-444-163-xج. ۱۵) :) ISBN 964-444-164-8ج. ۱۶) :) ISBN 964-444-165-6ج. ۱۷) :) ISBN 964-444-166-4ج. ۱۸) :ISBN 964-444-167-2

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : آرام، احمد، ۱۳۷۷ - ۱۲۸۱. مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP۹۸/م‌۴م‌۸۰۴۱ ۱۳۷۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۹-۴۱۱۱

اشاره

سورۀ دخان

اشاره

فضیلت سوره:

امام ابو جعفر الباقر(ع)گفت:«کسی که به قراءت سورۀ دخان در نمازهای واجب و مستحبّ خود ادامه دهد،خدای عزّ و جلّ در روز قیامت او را همچون ایمنان بر می‌انگیزد،و در سایۀ عرش خود قرارش می‌دهد،و آسان به حساب او می‌رسد،و کتابش را به دست راستش می‌دهد.

تفسیر نور الثقلین/ج 4-ص 619 /13

زمینۀ کلّی سوره

در سورۀ مبارکۀ دخان،از طریق 59 آیۀ نسبة کوتاه،با سه موضوع اساسی رو به رو می‌شویم:شب قدر و فتنۀ بزرگ و تصاویری از جزا در آخرت.

رابطۀ میان این موضوعها چگونه است؟ هر چیز در آفرینش از پیش مقدّر شده،و هر امر جزئی از آن برای هدفی است که از پیش معین شده است.آیا ممکن است که این انسان آفریده شدۀ با کاملترین آفرینش بیهوده به حال خود رها شود؟...هرگز...ذرۀ بسیار کوچک

-بر حسب علم ما-آفریده‌ای است که با علم مقدر شده،و برای هدفی در راه خود پیش می‌رود،و چنین است کهکشان با وسعتی عظیم-بنا بر شناخت ما-که آن نیز آفریده‌ای تقدیر شدۀ با علم و روانۀ در راه هدفی است...پس آیا امکان آن وجود دارد که این انسان تقدیر و هدفی نداشته باشد؟ شاید عقلانی بودن آفرینش آفریدگان محور سوره باشد.پس بیایید تا به بحث دربارۀ بینشهای سوره نسبت به این بپردازیم.

قرآن در شب مبارک قدر نازل شد،و به نام مقدّر این آفرینش بیم می‌دهد که مبادا از این تقدیر حکیمانه‌ای که در شب قدر تحقق یافت انحراف حاصل کنند:

در این شبی که تفصیل هر امر به حکمت صورت می‌گیرد،امری از خدا که پیامبران را فرستاد تا به آن امر و فرمان مردمان را بیم دهند.

و این رحمتی از خدا بود که به مردمان بیم دهد که از سنتها و تقدیرها تجاوز نکنند و خود را در معرض خطر قرار ندهند.

و پس از آن که ما را به یاد عظمت آفریدگار می‌اندازد،می‌گوید: بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ به شکی سرگرمند و همین سبب کافر شدن آنان به این رسالت است و گمراهی ایشان چندان باقی خواهد ماند تا عذاب به ایشان برسد» فَارْتَقِبْ پس مراقب و چشم به راه روز عذاب باش یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ یَغْشَی النّٰاسَ روزی که دودی آشکار در آسمان پدید می‌آید و همۀ مردم را می‌پوشاند و می‌پرسند که:این چیست؟». هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ این عذابی دردناک است»،و بانگ بر می‌دارند که: رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ پروردگارا! عذاب را از ما دور کن که ما مؤمنانیم»و هیهات! أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ مگر یادشان نیست که آشکارا فرستاده‌ای از ما به نزد ایشان آمد»، ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ پس از او روی برتافتند»، وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ و گفتند که:تعلیم دیده‌ای دیوانه است»و به ایشان خطاب رسید که: إِنّٰا کٰاشِفُوا الْعَذٰابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ ما اندکی عذاب را از شما دور می‌کنیم و شما به آن باز خواهید گشت»،و شاید این عذاب نزدیکتر باشد که آنان را از رسیدن عذاب بزرگتر بیم دهد که

این خود از شواهد قیامت است یعنی روزی که خدا در خصوص آن می‌گوید که آن: یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ روزی است که خشم می‌گیریم با بزرگترین خشم و به انتقام گرفتن می‌پردازیم».

قرآن قصۀ فرعون را نقل می‌کند تا گواهی بر خلاصۀ این بصیرتها که گذشت بوده باشد.و این همه تقدیر خدای حکیم است:بیم دادن فرستادگان،فرود آمدن عذاب،و پاداش نیکی که به بنی اسراییل رسید.

این است فتنه و آزمایش بزرگی که قوم فرعون در معرض آن قرار گرفتند و به رستگاری دست نیافتند،چه پس از آن که موسی با پیامی آشکار از جانب خدا نزد ایشان آمد و او را به تهمت جادوگری متهم ساختند،دعا کرد و پیروزی نصیب او شد،و فرعون و قوم او غرق شدند تا ثروتهای خویش را،بدون آن که آسمان قطره‌ای اشک بر ایشان بیفشاند،بر جای گذارند.آیا آنان،در آن هنگام که از تقدیر حکیم و را مستقیم انحراف پیدا کردند،بر راه خطا نرفتند؟این است سنت جزا و مکافات، /13 و دلیل بر آن است که خدا هر چیز را به حق آفریده است.

بدین گونه خدا بنی اسراییل را از عذابی خوار کننده رهایی بخشید،و آنان را بنا بر علم خود(و استحقاقی که در آنان بود)بر جهانیان آن روز برتری داد و برگزید.

چگونه ممکن است آدمی بیهوده و بدون محاسبه به حال خود رها شود،و چگونه ممکن است زندگی دنیا پایان راه باشد.و خدا قوم تبّع را که مجرم و گناهکار بودند هلاک کرد-و در این دلیلی بر حکومت عادلانۀ خدا بر جریان تاریخ مشهودات-و نیز گوشه‌ای از عقلانی بودن آفرینش را آشکار کرد،و از این که او آسمانها و زمین را که میان آنها است،جز به حق نیافریده است،ولی بیشتر مردم این را نمی‌دانند،و ندانستن ایشان دلیل جهل آنان است نه نادرست بودن این حقیقت.

قرآن گوشه‌ای از جزای خدا را در روز قیامت بیان می‌کند و می‌گوید که إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ مِیقٰاتُهُمْ و در آن روز شریکانی که برای خدا ساخته بودند سودی

برای ایشان نخواهد داشت» یَوْمَ لاٰ یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً روزی است که کاری از دست هیچ دوستی برای دوستش بر نمی‌آید» فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ پس منتظر باش که آنان نیز منتظرند».

و بدین گونه قرآن بندگان خدا را به جزای کاملتری وعده می‌دهد که نماد حقّانیّت آفرینش و وعده و تقدیر خدای حکیم است.

سورة الدخان

[سوره الدخان (44): آیات 1 تا 12]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . حم (1) وَ اَلْکِتٰابِ اَلْمُبِینِ (2) إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ (3) فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ (4) أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ (5) رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (6) رَبِّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ (7) لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ اَلْأَوَّلِینَ (8) بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ (9) فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی اَلسَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ (10) یَغْشَی اَلنّٰاسَ هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ (11) رَبَّنَا اِکْشِفْ عَنَّا اَلْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ (12)

معنای واژه‌ها

4[یفرق]

:بیان می‌شود و تمایز پیدا می‌کند و جدا می‌شود.

10[فارتقب]

:منتظر باش.

روزی که آسمان دود آشکاری را به وجود می‌آورد

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

ساختاری که در آن سخن از شب قدر به میان آمده،تنها به آن اختصاص ندارد،بلکه متوجه به حقیقت مهمّی نیز هست،و آن این که انسان از جهت قضا و قدر احاطه شدۀ به تدبیر خدا است،و این دو کلمه در بسیاری از نصهای شرعی در کتاب و سنّت و بر زبان مؤمنان جریان دارد،پس ببینیم معنی آنها چیست؟ قدر عبارت از سنّتهای الاهی فرمانروای بر جهان است،پس آتش می‌سوزاند،و آب آتش را خاموش می‌کند،و...و...و اما قضا به معنی حکم قاطع خدا برای به جریان افتادن یا از جریان باز ایستادن این سنّتها است،و بدین گونه در این سنتها جایی خالی پدید می‌آید که در آن قانونی نیست،و این همان است که امروز آن را تصادف نام می‌دهیم،و از آن روی چنین می‌شود که اراده و خواست خدا برتر از قانون است،و علم پس از آزمایشهای مکرر دربارۀ قوانین مختلف به این حقیقت پی می‌برد.

دانشمندان از واقعیت انسان دارویی برای درمان آنفلوانزا پیدا کردند،و به این امر معتقد شدند /13 که به وسیلۀ آن می‌توانند بر این بیماری تسلط کامل پیدا کنند، ولی فهمیدند که دهها هزار نفر از مردم امریکا سالانه از این بیماری،با وجود درمان شدن به وسیلۀ این دارو،جان خود را از دست می‌دهند،و سبب آن این است که بدن آنان به این دارو پاسخ مثبت نمی‌دهد،پس این دارو سودمند است،ولی همیشه و در همه حال چنین نیست،بلکه خاصیت درمان آن حدی معین دارد.

و مثال دیگری از واقعیت طبیعت این است که کارشناسان پس از اندیشیدن و آزمودن و برنامه ریختن،ماهوارۀ آپولو 13 را به فضا روانه کردند،و پس از آن که به جای معین شده رسید،از عمل بازماند،و همچنین امریکا از لحاظ نظامی خواستار تحمیل کردن جنگی بر ایران شد و همۀ احتمالات و آمادگیها را برای مواجهۀ با آن در نظر گرفت،ولی پس از اجرا کردن آن شکست نصیب ایشان شد،و هواپیماهای ایشان همچون برگهای درختان در پاییز در صحرای طبس سقوط پیدا کرد...و این همه نشان می‌دهد که برای قدرت داشتن نسبت به هر امر حدی وجود دارد،بلکه این حد و مرز از خود انسان آغاز می‌شود که علاوه بر از دست دادن قدرت نسبت به عملی،سیطره و تسلط بر خویش را نیز از دست می‌دهد،و بسا هست که توازن ذهنی او مختل می‌شود یا چیزی در بدنش از کار خود باز می‌ماند.

از حوادث روزانه معلوم می‌شود که گاه صدقه‌ای که شخص در آغاز روز می‌دهد یا کار نیکی که به آن می‌پردازد،او را از حادثۀ کشنده‌ای که در آن روز پیش می‌آید،نجات می‌دهد،در صورتی که روزی دیگر بر اثر حادثه‌ای جزئی چشم از جهان فرو می‌بندد.آیا چنین نیست؟پس یک نیروی غیبی وجود دارد که تدبیر کارهای ما به دست او است،و هیچ چیز در دنیا به نام تصادف وجود ندارد،بلکه اینها همه تدبیرهای الاهی است که بر بالای خواستها و سنّتها قرار گرفته است.

در خبر است که امیر المؤمنین(ع)از کنار دیوار کج شده‌ای مسیر خود را تغییر داد و چون گفتند که:ای امیر مؤمنان!آیا از قضای الاهی می‌گریزی؟ گفت:«از قضای الاهی به قدر او می‌گریزم» ⁽¹⁾،پس قدر خدا آن است که دیوار کج فرو خواهد ریخت،و آن کس که در کنار آن بماند زیان خواهد دید،و خدا به انسان خردی بخشیده است که به مدد آن از این حقیقت آگاه می‌شود،و اما قضای او عبارت از آن است که در /13 عقل و خرد آدمی چیزی همانند تکانی برقی به وجود می‌آورد که سبب برانگیخته شدن او و به یاد آوردن آن حقیقت است،و دور شدن

امام(ع)از دیوار به قضای خدا عزّ و جلّ بوده است.

یکی از اشخاص برای من چنین حکایت کرد:در کنار خیابان به انتظار یافتن یک تاکسی بودم که مرا به نقطۀ معینی در یکی از پایتختهای جهان برساند،و ناگهان یک تاکسی در کنار من توقف کرد ولی راننده از این که من بر جایگاه نشستن پیشین اتومبیل بنشینم مانع شد،و من هم از همین روی از سوار شدن به آن چشم پوشیدم و به ماشین دیگری سوار شدم و پس از کمی حرکت متوجه شدم که مردمان در پیرامون ماشینی آسیب دیده جمع شده‌اند،و چون برای خبر گیری پیاده شدم،همان تاکسی را که بر آن سوار نشده بودم مشاهده کردم که دچار تصادف شده و ماشین از میان رفته و راننده و کسی که در کنار او نشسته بود به هلاکت رسیده بودند...پس قدر طبیعی برای آن شخص این بود که باید بمیرد،ولی چون قضا دخالت کند وضع تغییر می‌پذیرد و آن انسان نجات پیدا می‌کند.

امثال این داستانها و حوادث فراوان در زندگی روزانۀ ما تکرار می‌شود،و ما با آنها زندگی می‌کنیم یا خبر آنها را می‌شنویم،ولی بدان می‌ماند که چیزی نمی‌بینیم و عبرت نمی‌گیریم.و در این سوره مرکزیتی برای این فهم(که در جهان دستی غیبی در کار است که به تدبیر امور آن می‌پردازد)وجود دارد،و این بدان معنی نیست که تنها آن دست غیبی همه کارها را مستقیما انجام می‌دهد،و این که نظامی در زندگی وجود ندارد،هرگز چنین نیست...حتما نظامی وجود دارد،ولی کسی نیز هست که آن را به جریان می‌اندازد و بر آن استیلا دارد،و به هر گونه که بخواهد آن را به جریان می‌اندازد یا از جریان باز می‌دارد،و آن خدای عزّ و جلّ است که بنا بر مشیّت او قانون آتشی که می‌سوزاند،در داستان ابراهیم(ع)از کار می‌افتد، و عصا در دست موسی(ع)به صورت ماری در می‌آید،و بسیاری از نمونه‌های دیگر.

شرح آیات:

[1]

حم علاوه بر آن که حروف مقطع اوایل سوره‌ها نمادها و اشاراتی است که ما را

به قرآن راهنمایی می‌کند،رمزهای میان خدا و اولیای او نیز هست(و این بهترین توجیهی است که برای آنها شده است)،و نغمه /13 و زنگ لفظی آن با طبیعت سوره از لحاظ نفسی و ادبی هماهنگی دارد.

[2-3]

و در این سوره پس از این حروف،پروردگار ما به خود قرآن که از این حروف و نظایر آنها تشکیل شده،سوگند یاد می‌کند،و این خود دلیلی بر عظمت و جلالت قدر آن است.

وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ* إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ

و سوگند به کتاب آشکار*که ما آن را در شبی مبارک فرو فرستادیم.» و آن شب قدر از ماه رمضان است،که از نظر خیر و برکت خود برابر با هزار ماه ارزش دارد...و خدا کتاب را برای راهنمایی انسانها به حق فرو فرستاد تا آنان را برای پیوستن به حق ترغیب کند و از عواقب بد گمراهی و باطل نجات دهد.

مفسران پرسیده‌اند که:چگونه قرآن در شب قدر نازل شد در صورتی که می‌دانیم در مدت بیست و سه سال به تدریج نازل شده بوده است؟و خداوند حکمت خرده خرده نازل کردن قرآن را با این گفته بیان کرده است: وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وٰاحِدَةً کَذٰلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤٰادَکَ وَ رَتَّلْنٰاهُ تَرْتِیلاً و ناگرویدگان گفتند که:چرا قرآن یکباره فرو فرستاده نشد؟برای آن بود تا دل تو را به آن نیرو دهیم و آن را گشاده به تو رساندیم و بر تو خواندیم». ⁽¹⁾

گفتند-بنا بر نصوص-:که قرآن یکباره به مقامی عالی در آسمان چهارم نازل شد که آنجا را مسجدی برای فرشتگان خود قرار داد که هر روز هفتاد هزار فرشته به آن وارد می‌شوند که هرگز به آن باز نخواهند گشت،و آن به نام«بیت المعمور»یعنی خانۀ آبادان نامیده می‌شود و کعبه بر روی زمین رو به روی آن که در آسمان است قرار دارد. ⁽²⁾

و گفتند که:رسول اللّٰه(ص)بر آنچه در ملأ اعلی بوده علم داشت،و به همین سبب خدا به او فرمان داد که در بیان قرآن شتاب نور زد: لاٰ تُحَرِّکْ بِهِ لِسٰانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ زبانت را برای شتاب کردن در خواندن آن مجنبان». ⁽¹⁾

إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ

که ما بیم دهنده‌ایم.» /13 و بیم دادن هدف قرآن و دیگر رسالتهای الاهی است،بدان جهت که امتها به انحراف از راهنمایی خدا آغاز می‌کنند تا سرانجام به کنار درۀ مغاکی از آتش و عذاب می‌رسند،پس خدا بیم‌دهنده‌ای و کتابی برای رهانیدن آنان مبعوث می‌کند.

[4-5]

و خدا شب قدر را به دو امر مشرّف گردانیده است:

اولا:به این که کتاب کریم خود را که به وسیلۀ آن انسانیت را به مقامی پسندیده رسانید و شایستۀ در آمدن ایشان به بهشت خودش و رضوان و نزدیکی از مقام اعلی ساخت.

و شرف هر زمان به حوادث بزرگی است که در آن اتفاق افتاده است،و آیا حادثه‌ای بزرگتر از وحی پروردگار صاحب عزت وجود دارد؟!و آیا شنیده‌ای که چون وحی خدای بزرگ بر آسمانها می‌گذشت،نزدیک بود که از بالا شکافته شوند؟! آیا نخوانده‌ای که اگر قرآن بر کوه‌ها نازل شود،می‌شکافند و پاره می‌شوند؟! حقا که این شب شب مبارکی است که در آسمانها و زمین به مقامی بزرگ و شریف رسیده است،و ما حق داریم که با عبادت در چنین شبی به بزرگداشت آنها بپردازیم.

ثانیا:خدا شب قدر را در هر سال شب وحی قرار داده است که فرشتگان او در هر سال همراه با روح و همراه با امر خدا فرود می‌آیند،و در آن پیامبران و از پس ایشان اوصیای آنان،وصیی پس از وصی دیگر،فرستادگان خدا را استقبال می‌کنند و آنان برای استقبال کنندگان هر چه را که برای بندگانش در آن سال مقرر کرده است بیان می‌کنند.

فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ

در آن هر امری به حکمت تفصیل داده می‌شود.» کارهای بندگان همه به دست خود ایشان وابسته نیست،بلکه شاید بیشتر آنها وابستۀ به قدر است...و تفریق-بنا بر آنچه بعضی گفته‌اند-تفصیل و بیان کردن کامل چیزهایی است که خدا در غیب علم خود از احکام و اهداف آن به اجمال بیان کرده است.

أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ

امری از نزد ما که خود آن را فرستنده‌ایم.» /13 پس،امر همچون قرآن،از جانب خدا فرستاده می‌شود،یعنی قرآن برنامۀ عمل ما در عالم تشریع و قانونگذاری است،در صورتی که قضا و قدر خدا ترسیم کنندۀ نقشۀ زندگی ما در جهان تکوین‌اند،پس به همان گونه که خدا در شب قدر آنچه را که به زندگی ما ارتباط پیدا کند،جزء به جزء مقدر می‌سازد،به همان گونه هم پیامبران را می‌فرستد تا برنامۀ زندگی ما را کلمه به کلمه برایمان بیان کنند.

[6]

و این تدبیر الاهی رحمتی کامل است که به ما می‌رسد:

رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ

رحمتی از پروردگارت.» دست خدایی که امور جهان را به جریان می‌اندازد،دستی بخشنده و کریم است،و لذا بصیرت و دید قرآنی نسبت به زندگی الهام بخش اطمینان و اعتماد است،پس مسلمان راستین خود را به خدا تسلیم می‌کند و به او می‌سپارد،و نفس او به قضا و قدر الاهی اطمینان پیدا می‌کند: أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ آگاه باشید که با ذکر خدا دلها اطمینان و آسایش پیدا می‌کند».و چنین مسلمانی از طبیعت و مردم پیرامون خویش و همچنین از مشکلات نمی‌ترسد،و به همین سبب تا می‌تواند در راه خدا انفاق می‌کند و فزونی روزی خود را به دیگران می‌دهد و هیچ ترسی از فقر ندارد،بلکه از انفاق مال امید افزایش روزی خود را دارد،و به کارهای واجب اقدام می‌کند،و از مشکلات و دشواریهای موجود بر سر راه بیم ندارد،بلکه امید آن دارد

که طبیعت را در کارهای نیک و شایسته مسخر خود سازد،و از همین روی کمتر شکست می‌خورد،چه شکست خوردن بیشتر نتیجه‌ای از ترس است.

سپس رحمت خدا چنان نیست که در حدّی متوقّف شود،بلکه با افزایش نیازمندیهای انسان،بر اثر درخواست از خداوند متعال،افزایش پیدا می‌کند.

إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ

که خدا شنونده است.» و دعا و خواندن بندگانش را می‌شنود، اَلْعَلِیمُ و آنها را می‌داند.» و از اندیشه‌ها و خواستهایشان با خبر است که،بنا بر حکمت،یا به آنها پاسخ مثبت می‌دهد و یا چنین نمی‌شود.

[7-8]

و پروردگار ما پروردگار سراسر جهان هستی است،ولی بعضی از مردم نسبت به او مشرک می‌شوند و اشخاص یا چیزهایی را شریک او قرار می‌دهند، و بدین گونه خدایان متعدد پدید می‌آید،و سبب این نظر گمراه کننده برای زندگی آشکار نبودن آیات ربوبیت در جهان پیرامون ایشان نیست،بلکه از آن روی است که ایشان به تراز معرفت و شناخت ژرف و یقین دست نیافته‌اند.

رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان آنها است،باشد که به یقین رسیده باشید.» آری،مؤمنان آن کسان‌اند که به زندگی با نظری خالی از شرک می‌نگرند، و به همین سبب به خدایی جز خدای یگانه عزّ و جلّ ایمان نمی‌آورند.

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ

معبودی جز او نیست،و او است که زنده می‌کند و می‌میراند.» پس او تنها در سرنوشتهای آفریدگان دخل و تصرف می‌کند،و از همین جا است که به صفت الإله یعنی خدای یگانه متصف شده است که برای پرستش از هر کس جز او شایسته‌تر است،و چون پروردگار ما مالک مرگ و زندگی است، پس به چه دلیل باید از جز او بترسیم و در مقابل او خشوع کنیم؟!به چه دلیل باید پیرو طاغوت و بیدادگر شویم؟!و به چه دلیل باید مقلّد پدرانمان باشیم؟!

آنان از خدایان نیستند تا به پرستش ایشان بپردازیم،بلکه بندگانی همچون ما و آفریدۀ خداوند یگانه‌اند.

رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ

پروردگار شما و پروردگار پدران نخستین شما.» خواه پدرانمان او را پرستیده باشند یا برای او شریکی قایل شده باشند،و ما باید این حقیقت را مقیاس و معیاری برای ارزشیابی نسلها قرار دهیم و نه بر عکس آن،و چون چنین شود،انحراف دیگران در ما تأثیر منفی نخواهد داشت.

[9]

و پرسشی که در این جا مطرح می‌شود چنین است:چرا افراد بشر از این حقیقت انحراف پیدا می‌کنند و به خدا مشرک می‌شوند؟ پاسخ چنین است:آنان چنین می‌پندارند که زندگی دنیا پایان همه چیز است،و همین به اعتقاد ایشان هدف است، /13 و چنین تصوری آنان را به شک ورزیدن دربارۀ آینده که سرای آخرت است می‌کشاند،و هر کس خود را از آخرت تهی کند،هدف زندگی را از دست داده و آن را به صورت یک بازی محض در آورده است.

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ

بلکه آنان در شکی به بازی پرداخته‌اند.» مؤمن سرای دنیا را خانۀ لهو و لعب نمی‌گیرد،بدان سبب که به مسئولیت و حساب پس دادن از هر گفتار و کرداری که از او صادر می‌شود معتقد است،بلکه از هر سخنی که پیش خود و با نفس خویش طرح کرده است،در صورتی که شکاکان دربارۀ آخرت را بر آن می‌دارد که به زندگی دنیا با نظری ساده و هزل آمیز نگاه کنند.

[10]

و قرآن این گونه کسان را از عاقبتی که به زودی در نتیجۀ چنین نظری به زندگی دنیا داشتن رو به رو خواهند شد،بر حذر می‌دارد،پس شک دربارۀ آخرت چیزی نیست که بتواند مسئولیت در مقابل گفته‌ها و کرده‌ها را از انسان سلب کند.

فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ

پس چشم به روزی داشته باش که آسمان دود و دخانی آشکار به وجود می‌آورد.»

پس چنان است که گویی آتشی افروخته شده ولی روشنی ندارد،و از آن روی چنین است که در آتش روز قیامت نور وجود ندارد،و خصوصا در جهنم چنین است،و تاریکیها بر تاریکیهای دیگر سوار شده است،و در مجمع البیان آمده است که:رسول اللّٰه(ص)پس از آن که مورد تکذیب قوم خود قرار گرفت،در حق آنان چنین از خدا خواست که:خدایا!آنان را گرفتار سالهایی چون سالهای یوسف کن،پس زمین خشک ماند و قریش به قحطی و گرسنگی مبتلا شدند،و مردم از گرسنگی چنان تصور می‌کردند که میان آنان و آسمان را چیزی همچون دود فرا گرفته است،و به خوردن مردار و استخوان پرداختند. ⁽¹⁾و خدا به فرستادۀ خود وعده داد که شک کنندگان دربارۀ جزا را به عذابی گرفتار خواهد کرد.

[11]

و چون این عذاب بیاید،از هر طرف مردمان را احاطه خواهد کرد:

یَغْشَی النّٰاسَ هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

مردمان را عذابی دردناک فرا می‌گیرد و آنان را می‌پوشاند.» این کیفر کارها و اعتقادات منحرفی است که در دنیا از خود نشان دادند، /13 و آن گاه با تضرع و زاری از خدا استغاثه می‌کنند که این عذاب را از ایشان دور کند،ولی هیچ حاصلی برای ایشان از این تضرّع به دست نمی‌آید.

[12]

رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ ای پروردگار ما!این عذاب را از ما دور کن که ما ایمان می‌آوریم.» این از طبیعت بشر است که آگاه و بیدار نمی‌شود مگر این که عذاب را مستقیما مشاهده کند،در صورتی که خدا به او عقلی عنایت کرده است که با آن بتواند آینده را در قلب خود احساس کند و از خطر پیش از فوت شدن فرصت جلو گیرد.

و خواه مقصود از این کلمۀ هشدار دهنده عذابی باشد که مجرمان را در دنیا فرا می‌گیرد و خواه عذاب آخرت باشد،وضع شخص مبتلای به شک در آخرت

تغییری پیدا نمی‌کند،چه او پند نمی‌گیرد مگر این که عذاب او را در خود بپوشاند و یادآوری برای او فایده‌ای ندارد،در صورتی که عذاب دنیا همچون سایه‌ای از عذاب خدا در آخرت است،و پناه بر خدا از هر دو تای این عذابها.

در بعضی از تفسیرها آمده است که:این دود از نشانه‌های ساعت است، چنان که در حدیث مأثور از امیر المؤمنین علیه السلام چنین آمده است:

«ده چیز است که پیش از ساعت ناگزیر باید ظاهر شود:سفیانی و دجّال و دود و دابّه و خروج قائم و طلوع شمس از مغرب و نزول عیسی و خسوفی در مشرق و خسوفی در جزیرة العرب و آتشی که از قعر عدن بیرون می‌آید و مردمان را به محشر می‌راند».

[سوره الدخان (44): آیات 13 تا 29]

اشاره

أَنّٰی لَهُمُ اَلذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ (13) ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ (14) إِنّٰا کٰاشِفُوا اَلْعَذٰابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ (15) یَوْمَ نَبْطِشُ اَلْبَطْشَةَ اَلْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ (16) وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ (17) أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اَللّٰهِ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (18) وَ أَنْ لاٰ تَعْلُوا عَلَی اَللّٰهِ إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ (19) وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ (20) وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ (21) فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ (22) فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ (23) وَ اُتْرُکِ اَلْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ (24) کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (25) وَ زُرُوعٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ (26) وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ (27) کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا قَوْماً آخَرِینَ (28) فَمٰا بَکَتْ عَلَیْهِمُ اَلسَّمٰاءُ وَ اَلْأَرْضُ وَ مٰا کٰانُوا مُنْظَرِینَ (29)

معنای واژه‌ها

16[البطشة الکبری]

:مورد مؤاخذه قرار گرفتن شدید در روز قیامت.

18[أدّوا]

:یعنی بدهید،از اداء چنان که گفته می‌شود«أدّ الأمانة»یعنی امانت را به صاحب آن داد و ادا کرد.

24[رهوا]

:یعنی ساکن و آرام بر حال خود پس از بیرون آمدن شما از آن،به این که راههای آن بر حال خود جریان پیدا کند تا فرعون به طمع عبور کردن از آن اقتدا و غرق شود،و از آن روی چنین شد که زدن آن با عصا به قصد بازگشتن به حال عادی آن به دست موسی(ع)بود.

و این که بر خدا برتری مجویید

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

آدمی در زندگی خود با دو گونه فتنه و آزمایش رو به رو می‌شود:

اول:فتنه‌های روزانه است که شبیه دیگر عناصر متغیر زندگی فردی تکرار می‌شود،و همچون گرسنگی است که از پی آن سیری می‌آید،و تشنگی که در پی آن سیراب می‌شود،و چون آفتابزده شود در خانۀ خود آرام می‌گیرد،که همگان با این نوع فتنه‌ها برخورد پیدا می‌کنند،و از طبیعت زندگی آن است که در آن چالش از طرفی است،و پاسخ دادن به چالش از طرفی دیگر،و در این جا ابتلا نهفته است،و

آدمی از آن خبرگی و اراده و نیرو کسب می‌کند،و همراه با آن مواهب و کار آمدیها از طریق چالش دشواریها و گرفتاریها افزایش می‌یابد.

دوم:فتنه‌های بزرگی است که فرد یا مجتمع در معرض آنها قرار می‌گیرد،و در هر روزگاری تجدید می‌شود،چیزی که هست قرار آدمی در آنها سرنوشتساز است،پس فردی که وابستۀ به حرکتی اصلاحی است،در مراحل فهم و تنظیم و عمل به تدریج پیش می‌رود تا جایگاه حساسی در آن پیدا می‌کند.هر لحظه‌ای که بر وی از عمر همراه با حرکت او می‌گذرد،همچون لحظۀ خطیری در نظر گرفته می‌شود که در آن باید فتنه و ابتلا را تحمل کند، /13 ولی در معرض فتنۀ بزرگ قرار نمی‌گیرد مگر آن گاه که در زیر سلطۀ قدرتهای بی باک و بی ملاحظه در رو به رو شدن با مخالفان واقع می‌شود،و در معرض الوان مختلف عذاب دادنهای وحشیانه یا انحراف فریبنده قرار می‌گیرد،پس اگر استقامت ورزد و اسرار خود را فاش نکند،جاودانی و بزرگواری او با دردی که کشیده یا خونی که از او رفته است،در تاریخ به ثبت می‌رسد.

و صورتهایی اجتماعی از این گونه فتنه‌ها را در زندگی ملتها مشاهده می‌کنیم،ولی در آن فتنه‌ها نیست که به نام چالش و ضد چالش خوانده می‌شود و معمولا در اقتصاد و سیاست و ترکیب آنها پیش می‌آید،بلکه در مواجهۀ قاطعی است که برای یک ملت در هنگام ایستادن در برابر دشمنی قویتر از لحاظ تسلیحات و پیشرفت و شمارۀ افراد پیش می‌آید،پس اگر بتواند ایستادگی کند به عنوان مجد و بزرگی آن ملت ثبت می‌شود،و اگر شکست بخورد،سرنوشت آن تغییر پیدا می‌کند.

همچون گواه و نمونه‌ای بر این رنگ از فتنه‌ها در تاریخ،فتنه‌ای است که موسی و قومش از یک سو و فرعون و کسان و سپاهیانش از سوی دیگر در معرض آن قرار گرفتند،و به شکست کسانی انجامید که برتر از چالش با بزرگی دروغین موجود در خودشان ارتقا پیدا نکرده بودند،پس منحرف شدند و تمدن آنان برای همیشه پایان پذیرفت.

بنا بر این فتنه‌های بزرگ قاطع و سرنوشتساز است،و سؤالی که در آن جا

پیش می‌آید این است که انسان یا اجتماع چگونه باید در برابر آن مقاومت کند؟ نیازمند به اراده‌ای نیرومند است،و این چیزی نیست که در یک لحظه برای انسان وجود پیدا کند،بلکه به تدریج و با تربیت و پرورش فراهم می‌آید،پس به همان گونه که دریای ژرف و موّاج و گستردۀ در طول و عرض از قطره‌هایی کوچک تشکیل شده است،یا صحرای پردامنه از ذرات ریگ و شن فراهم می‌آید،به همان گونه هم ارادۀ آدمی از مجموع اراده‌های کوچک ساخته می‌شود،و هنگامی می‌تواند در سختی ایستار شایسته انتخاب کند که با موارد کوچکتر در سختی در زندگی دست و پنجه نرم کرده باشد.

همچون مثالی از ایستار انسان در برابر فتنه‌ای بزرگ و پیوستگی آنان با ایستارهای پیش از آن،بهتر است داستان دو مرد را عرضه کنیم که:یکی از آنها در فتنه سقوط کرده،در صورتی که دیگری به پیروزی رسیده است.عمرو بن العاص،بنا بر آنچه دربارۀ وی ابن قتیبۀ دینوری در کتابش،الامامة و السیاسة،نوشته است:

هنگامی که در فلسطین بود و نامۀ معاویه به او رسید،با دو پسرش عبد اللّٰه و محمد مشورت کرد و گفت:ای پسران من،در قضیۀ عثمان قصورهایی از من سرزد که پس از این دیگر به سراغ آنها نخواهم رفت و معاویه آن را از من تحمل کرد،جریر به منظور بیعت گرفتن برای علی به نزد معاویه آمده،و معاویه از من خواسته است که به نزد او روم،رأی شما در این باره چیست؟پس عبد اللّٰه که بزرگتر بود گفت:به خدا چنان می‌بینم که چون پیامبر خدا از دنیا رفت از تو راضی بود،و دو خلیفۀ پس از او نیز چنین بودند،و عثمان در وقتی کشته شد که تو غایب بودی،پس در خانۀ خود باقی بمان،چه تو کسی نیستی که به خلافت برسی،و زیاده از آن نخواهد بود که با دست یافتن به دنیایی اندک یکی از حاشیه نشینان مجلس معاویه باشی،و احتمال آن هست که همگی به هلاکت برسید و در این با یکدیگر برابر باشید،و محمد گفت:می‌بینم که شیخ و بزرگ طایفۀ قریشی و صاحب امر آنی،پس اگر این کار پایان پذیرد و تو از آن غافل باشی،امر تو کوچک می‌شود پس حق با جماعت اهل شام است،و خواستار گرفتن انتقام خون عثمان باش،که از این راه تمایل خود را به

بنی امیه نشان خواهی داد،پس عمرو گفت:امّا تو ای عبد اللّٰه!مرا به چیزی فرمان دادی که برای دینم خوب است،و اما تو ای محمد!مرا به چیزی فرمان دادی که برای دنیایم خوب است،پس غلام خود را که وردان نام داشت و زیرک بود خواست و عمرو به او گفت:ای وردان بار را فرود آور،ای وردان بار کن،ای وردان فرود آور،ای وردان بار کن،پس وردان گفت:اگر بخواهی آنچه را در جانت می‌گذرد بازگو می‌کنم،و عمرو گفت:بگو ای وردان،و او گفت:در قلب تو دنیا و آخرت به نبرد با یکدیگر برخاسته‌اند،و از همین روی گفتی:با علی آخرت است بدون دنیا،و با معاویه دنیا است بدون آخرت،پس تو میان این دو ایستاده‌ای،پس عمرو گفت:دربارۀ آنچه در نفس من می‌گذرد خطا نکردی،حالا نظر تو چیست ای وردان؟و او گفت:چنان به نظرم می‌رسد که در خانه‌ات بمانی،که اگر کار به دست اهل دین بیفتد،در عفو دین ایشان زندگی خواهی کرد،و اگر پیروزی با اهل دنیا باشد،از تو بی نیاز نخواهند بود،و آن گاه عمرو گفت:الان وقت آن است که عرب به رفتن به سوی معاویه مرا رسوا کنند. ⁽¹⁾

و عمرو به اردوگاه معاویه رفت و آخرتش را به خاطر دنیایش ترک کرد، پس چون زمان مرگ او نزدیک شد و در فلسطین بود،به کسانی که در پیرامون او بودند گفت:جسد مرا به صحن خانه ببرید،و چون چنین کردند و او را بر زمین نهادند،نگاهی به آسمان کرد و گفت:عذری ندارم که عذر خواهی کنم،و نیرویی ندارم که به پیروزی رسم، /13 پس با من هر چه خواهی کن،و مرد.

و در مقابل این شکست،تصویری از ایستادگی در برابر فتنۀ زندگی در نزد عمار بن یاسر(رضی اللّٰه عنه)مشاهده می‌کنیم که در جنگ صفین،با وجود این که نود سال از عمرش می‌گذشت،با حق ایستاد،و چون امام علی(ع)متوجه پیری او شد،به او گفت که پشتش را ببندد و ابروهایش را کوتاه کند تا در نظر مردم ضعیف ننماید،پس او(رضی اللّٰه عنه)به نبرد پرداخت و خطاب به عمرو بن عاص گفت:

ای عمرو!دینت را به مصر فروختی و بدا به حالت،پس مدتی دراز بود که کجی و خمیدگی اسلام را خواستار بودی،و سپس گفت:خدایا!تو می‌دانی که اگر می‌دانستم که رضای تو در آن است که خود را به این دریا بیفکنم،چنین می‌کردم، خدایا!تو می‌دانی که اگر بدانم که رضای تو در آن است که نوک شمشیر خود را در شکم خویش فرو کنم تا از پشتم بیرون آید،چنین می‌کردم،و اگر امروز بدانم که عملی سبب رضای تو می‌شود،به انجام دادن آن خواهم پرداخت.و جنگید تا این که با حق شهید شد.ولی چرا عمّار(رضی اللّٰه عنه)چنین ایستاری را برگزید،و ابن عاص هزیمت در برابر فتنه را پذیرفت؟برای آن که عمار پیوسته با حق بود،و حتی در دقایق زندگانیش،و از زمانی که به رسول(ص)ایمان آورد،تا آن جا که امام صادق(ع)دربارۀ او گفت:«عمّار در میان دو امر(هر دو موجب رضای خدا) اختیار نمی‌کند مگر سخت‌ترین از آن دو را». ⁽¹⁾

و شاید مقصود امام علی(ع)در گفته‌اش که هم اکنون خواهد آمد،او را در نظر می‌داشته است،«در گذشته مرا برادری بود که در راه خدا برادریم می‌نمود.

خردی دنیا در دیده‌اش وی را در چشم من بزرگ می‌داشت...و گاهی که او را دو کار پیش می‌آمد،می‌نگریست که کدام به خواهش نفس نزدیکتر است تا راه مخالف آن را پوید». ⁽²⁾پس مایۀ شگفتی نیست که زندگی این مرد بزرگ به شهادت پایان پذیرفته باشد،در صورتی که عمرو بن عاص بر بستر گناه و رذیلت از دنیا رفت، چه ابن العاص از شهرت عرب-بنا بر قول ابن قتیبه-بیش از آن می‌ترسید که از خدا،و پیش از آن که خواستار رضای خدا باشد در جستجوی ریاست بود،و همین صفات پست بود که در جان او در دهه‌های پیاپی /13 از ایستار شکست خوردۀ او در برابر فشارها و افسونهای دنیا انباشته شد و زمینه را برای شکست خوردن سرنوشتساز برگزیدن دنیا بر دین آماده ساخت.

از این جا به اهمیت ایستارهای روزانه و اندازۀ تأثیر آنها بر مستقبل انسان

آگاه می‌شویم،پس در آن شک نیست که گزینشهای روزانۀ سخت‌تر در راه خدا، همان چیزی است که ارادۀ عمّار را به آنجا رسانید که در پایان خط دشوار را برای خود اختیار کند،در صورتی که گزینشهای سادۀ خطا،سبب این شد که آن دیگری در برابر فتنۀ بزرگ گرفتار شکست بزرگ شود.

و فرعون با درباریان و سپاهیانش-که آیات این درس دربارۀ آنان سخن گفت-از آن روی در فتنۀ بزرگ از پا در آمدند که در برابر فتنه‌های کوچک شکست خورده بودند،و این از مهمترین عبرتهایی است که از سورة الدخان بهرۀ ما می‌شود.

شرح آیات:

[13-14]

درس گذشته به ساختن تصویر کافرانی پایان پذیرفت که پروردگار خود را برای آن می‌خواندند که عذاب را از ایشان دور کند و گمانشان آن بود که خود از مؤمنان‌اند.در این جا پروردگارمان تأکید می‌کند که آنان دروغ می‌گویند،مگر نذیر و بیم دهنده را تکذیب نکردند؟آری،آنان در لحظه زندگی می‌کنند،و چون عذاب را دیدند به پروردگارشان پناه بردند،و چون دعاشان به استجابت رسید،سوگند خود را شکستند.آنان فرزندان زمان حاضرند،و از کسانی نیستند که بصیرتی از مستقبل یا تجربه‌ای از ماضی داشته باشند.

أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ

آنان را چه کار با یادآوری و پند پذیری! یعنی از ذکری دورند و محال است که به آن برسند،بدان سبب که در هنگام نپذیرفتن ایمان پیش از عذاب،این نپذیرفتن ایشان منطقی نبود،و نمی‌گفتند که رسول خدا در بیان حق و دعوت به خدا کوتاهی می‌کند یا حتی نمی‌گفتند که این امر برای ایشان غامض است.

وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ

در صورتی که فرستاده‌ای امین به نزد ایشان آمده بود.

ولی فرمان او نبردند.

ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ

سپس از او رویگردان شدند، و به انتخاب چیزهایی پرداختند که شهوتها و مصالح و رهبری باطل ایشان فرمان می‌داد،و علاوه بر آن که به سخنان فرستادۀ خدا گوش نکردند،او را متهم ساختند:

وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ

گفتند که او تعلیم دیده‌ای دیوانه است، و به او همچون کسی وابستۀ به دیگران نگاه می‌کردند،و این تهمتی است که همیشه گردنکشان بر هر انقلابی و مجاهدی وارد می‌آورند،و او را دست نشانده و مزدور دیگران می‌شمارند،و چنان ادعا می‌کنند که او وابستۀ به دستگاههای خارجی است،و از طرف دیگر او را به دیوانگی متهم می‌کردند از آن روی که به کارهای خواستار جرأت فراوان می‌پرداخت.در واقع آنان به این معترف بودند که او دانا و شجاع است،ولی غرور آنان را از این باز می‌داشت که به عظمت او اعتراف کنند و حکمت او را به تعلیم گرفتن از دیگران و قهرمانیهای او را به جنون تعبیر می‌کردند،و چون بدانیم که رسالت او برخاستۀ از فرهنگی نبود که در مجتمع او انتشار یافته باشد،اعتراف آنان در حقیقت به آن بر می‌گشت که او فرستادۀ خدا است،و با دانستن این که شجاعت او به حساب گرفته می‌شد،کلام ایشان در واقع اعتراف به این امر بود که او بر خدا توکّل کرده و خدا مؤید او بوده است.

[15]

ولی با این همه خدا گاه به رحمت خود بر بندگانش عذاب را از ایشان بر می‌دارد،چه یکی از هدفهای فرستاده شدن او بر مردم این بود که آنان را به حق بازگرداند،و مسیر نادرست ایشان را اصلاح کند و آنان را با انگیختن بر نقادی از خود به این اصلاح وادارد،چنان که خداوند متعال می‌گوید: فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ پس ایشان را فرا گرفتیم به بیم و شمشیر و به تنگی و بد حالی تا مگر درزارند». ⁽¹⁾و چون به تضرع و زاری افتادند،خدا سختی را از ایشان دور کرد تا حجت کامل را بر ایشان اقامه کرده باشد،و بطلان این ادّعای ایشان را

که به راستی توبه کرده‌اند آشکار سازد.

إِنّٰا کٰاشِفُوا الْعَذٰابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ

عذاب را اندکی از شما بر می‌داریم ولی شما باز می‌گردید.

پروردگار ما از حقیقت آنان آگاه است،ولی به لطف خود عذاب را از ایشان بر می‌دارد،ولی آنان به آنچه از آن نهی شده بودند باز می‌گردند،و همین آنان را مستحق و شایستۀ عذاب بزرگ می‌سازد.

[16]

و پروردگار ما تأکید می‌کند که باز گشتن به نافرمانی و انحراف مستلزم بازگشت عذاب است که به صورتی شدیدتر خواهد آمد،و این دفعه هدف آن هدایت ایشان نیست بلکه مقصود از آن انتقام گرفتن است.

یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ

در آن روز که به سرکوفتن ایشان با سرکوبی بزرگ می‌پردازیم،از آنان انتقام خواهیم گرفت.

عذابی که ستمگران در دنیا می‌بینند،چیزی جز نشانه‌ای از آن عذاب نیست که پس از مرگ در انتظار ایشان است.

[17]

و طعمۀ سرکوبی بزرگ شدن ایشان نتیجۀ طبیعی شکستی است که بشر در برابر بزرگترین فتنه‌ای که با آن مواجه شده می‌بیند،پس یا با پیروی از باطل و ارزشها و نمادهای آن انحطاط و هلاک را می‌پذیرد،و یا به پیروی از رسالتها و رهبریهای حق می‌پردازد.

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

و هر آینه پیش از آنها قوم فرعون را آزمودیم و پیامبری بزرگوار نزدشان آمد.

ظهور رهبری الهی که در آن زمان موسی نماینده آن بود جامعه را یکسره در برابر یک آزمایش بزرگ قرار داد.زیرا یا با پیروی از ارزشها و نمادهای باطل، انحطاط و نابودی را انتخاب می‌کرد و یا از پیام و رهبریهای حق تبعیت می‌نمود.

[18]

و موسی(ع)هدف نخستین از رسالت خود را که آزاد کردن انسان از بندگی طاغوت بوده بیان کرد،و آیات متعدد به این امر اشاره کرده است که هدف رسالت موسی از جانب خدا آزاد کردن بنی اسراییل از طغیان آل فرعون بوده،چه این

امر بزرگترین مشکل تمدنی آن زمان به شمار می‌رفت،و همۀ رسالتهای خدا به چالش با کانونهای انحراف و گرههای دشواریها پرداختند،و گره و عقدۀ تمدن و شهرنشینی بلند پروازی و خواستار برتری شدن در زمین بود،که آن را در نزد قوم عاد نیز مشاهده می‌کنیم که برادر آنان هود ایشان را از تباهی کردن در زمین و همچون جبّاران خشم گرفتن نهی کرد، /13 ولی گاه این عقده و گره فساد اخلاقی است، همچون در نزد قوم لوط که فرستادۀ بر ایشان آنان را از آن نهی کرد و گفت که:

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ .و جز اینها.

به همین گونه موسی برای آزاد کردن بنی اسراییل از طغیان فرعون مبعوث شد و گفت: قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ آوردم برای شما پیغامی راست و نشانی درست از پروردگارتان،پس رها کن با من بنی اسراییل را». ⁽¹⁾و گفت: إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ما فرستادۀ خداوند جهانیانیم که بنی اسراییل را رها ساز و با ما گسیل کن». ⁽²⁾

و در این جا پروردگار ما می‌گوید:

أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اللّٰهِ

که بسپارید به من بندگان خدای را.

یعنی مستضعفانی که فراعنه آنان را به بندگی گرفته بودند.

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

که من برای شما فرستاده‌ای امینم.

و از آزاد کردن مستضعفان خواهان چیزی برای خود نیستم،بلکه ادا کنندۀ امانتی هستم که عبارت از رسالت پروردگار است و من،بدان گونه که خدای عزّ و جلّ خواسته است،ملتزم به انجام دادن آنم.

[19]

اما هدف دیگر موسی(ع)برانداختن استکبار به همۀ ابعاد و اشکال آن بود،و بازگردانیدن انسان به واقعیت حقیقی خودش،و آن پرستیدن پروردگارش سبحانه و تعالی است،تکبّر فرعون و کسان او بر موسی تنها تکبّر بر او نبود،بلکه

تکبّر بر ارزشهای حقیقی و در نتیجه خواستار برتری و تعالی حتی بر خدا بود،و موسی(ع)در دعوت خود از ایشان دربارۀ این امر تأکید کرد:

وَ أَنْ لاٰ تَعْلُوا عَلَی اللّٰهِ إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ

و این که بر خدا بلندی مجویید که من برای شما برهانی آشکار آورده‌ام.

و چون فرعون خود را پروردگار برتر برای مردم قرار داده و گفته بود: أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ من پروردگار برتر شمایم»، ⁽¹⁾این ادعای وی ادعایی باطل بود که موسی آن را با حجتها و برهانهای آشکار باطل کرد.

[20]

و چون موسی(ع)پیشبینی می‌کرد که دعوت او رد شود و فرعون و قومش به ستم کردن علیه آن برخیزند،تأکید کرد که او از هیچ کس بیم ندارد،بدان جهت که از آنان به خدا پناه برده است.

وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ

و من از این که شما مرا سنگسار کنید به پروردگارم و پروردگار شما پناه برده‌ام.

این آیۀ کریمه از سیاست طاغیان در مواجهۀ با رسالت و هر گونه فکر مخالف با ایشان ما را آگاه می‌سازد،که آن سیاست سرکوبی بوده است،و بدان سبب که نمی‌توانستند با قوۀ بیان و منطق با آن رو به رو شوند،به منطق زور و قوه می‌پرداختند.

شاید در آیه،تحذیری نهفته از جانب موسی وجود داشته باشد،از این روی که آنان را بیم داد که در رو به رو شدن با ایشان به خدا پناه خواهد برد،و آیا ممکن است که اگر خدا او را یاری کند بتوانند دستی بر او پیدا کنند؟بالطبع هرگز...

رجم چنان که به نظر من می‌رسد در باطن خود متضمن از بین بردن شخصیت رسول با شایعه سازیهای باطل است،و سپس از بین بردن شخصیت و زندگی او به طریقه‌ای که همۀ مردم در آن سهیم باشند و خون او به گردن همۀ مردم بیفتد و ولیّ او را مجالی برای مطالبۀ خون او و مجازات کردن قاتل باقی نماند.

بدین گونه مفسران در تفسیر کلمۀ رجم این دو معنی را در نظر داشته و گفته‌اند که:رجم با سنگ،و رجم با دشنام و توهین،و در واقع رجم نخستین نتیجه‌ای از رجم دوم است.

[21]

سپس او علیه السلام برای ایشان خطای منطق زور و قوه را در مواجهۀ با منطق حق آشکار ساخت،و این که منطق عینی پذیرفتن رسالت و ایمان آوردن به آن است،یا کناره گیری صاحب رسالت و واگذاردن /13 مردم به حال خود تا گذشت زمان دربارۀ صدق و کذب او حکم خود را صادر کند.

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ

و اگر به من ایمان نمی‌آورید،از من دوری گزینید.

[22]

ولی آنان جز منطق جریمه و گناه را نپذیرفتند.

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ

پس پروردگار خویش را خواند و گفت که آنان قومی گناهکارند.

گناه برای ایشان یک امر عرضی نیست که به سبب غفلت یا فراموشی مرتکب آن شوند،بلکه اساس زندگی ایشان بر روی آن قرار گرفته است،و در گناهکاری ثابت و استوارند.

این آیه‌ها و بسیاری از آیه‌های دیگر قرآن از رنجی که پیامبران از قوم خویش می‌دیدند برای ما سخن گفته است،و دربارۀ سه مرحله که هر رسالت از آن می‌گذشت تأکید کرده‌اند:مرحلۀ نخستین بعثت پیامبر است و آمیخته شدن او با مردم و کوشش برای هدایت ایشان،مرحلۀ دوم تکذیب مردم نسبت به او و کناره‌گیری او از مردم،اما مرحلۀ سوم رسیدن عذاب بر ایشان مستقیما از جانب خدا،یا به دست مؤمنان به رهبری رسول یا کسی که نمایندۀ او در مجتمع است،و کناره‌گیری از مجتمع کافر لازم است تا عذابی که به کافران خواهد رسید به مؤمنان آسیبی نرساند،یا فرصتی برای مؤمنان فراهم آید تا در آن کناره گیری وسیلۀ مبارزۀ با کافران را فراهم آورند.

[23]

و پروردگار ما به موسی(ع)و کسانی که با او بودند فرمان داد تا از

فرعون و قوم او جدا شوند و مقدمه برای رسیدن عذاب به فرعونیان فراهم آید،و پروردگار ما در این باره تأکید کرد که می‌بایستی این کناره گیری سرّی بوده باشد تا کار درست صورت پذیر شود،و به همین سبب فرمان حرکت در هنگام شب به موسی و قوم او رسید:

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

پس بندگان مرا شب هنگام به راه بینداز و بدان که ایشان را دنبال خواهند کرد.

این دنبال کردن از طرف فرعون و سپاهیان او است که وجود هیچ آزادیبخشی را در اجتماع مجاز نمی‌دانند.

شاید حکمت اضافه کردن«لیلا»به جملۀ«أسر»که خود به معنی حرکت کردن در شب است،برای توضیح این مطلب باشد که هر سفر شایسته است که در هنگام شب صورت بگیرد.

[24]

و هنگامی که دریا برای موسی و بنی اسراییل شکافته شد و از میان آن گذشتند و به خشکی کنارۀ دیگر دریا رسیدند،خدا به او فرمان داد که دریا را شکافته به حال خود واگذارد تا ستمگران از این شکاف عبور کنند و چون همگان به میانۀ آن رسیدند در آن غرقشان کند.

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ

و دریا را گشاده به حال خود واگذار و بدان که آن سپاهیان در آن غرق خواهند شد.

برای کلمۀ«رهو»دو معنی آورده‌اند:گسترده و ساکن(الخافظ و الوادع) و معنی آیه آن است که راه را به همان گونه که هست گسترده و و ادع باز گذارد تا فرعون گول باز بودن راه دریا را بخورد و به آن در آید و پیش رود و همراه با قومش به هلاکت رسد.

[25-27]

موسی فرمان خدا را روان کرد و بنی اسراییل را گرد آورد و از امر آگاهشان ساخت،پس در هنگام شب به راه افتادند،و هنگامی که به آب رسیدند،موسی با عصای خود بر آن زد فَانْفَلَقَ فَکٰانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ پس دریا شکافته شد و هر طرف از این شکافته همچون کوهی بزرگ بود»،و بنی

اسراییل با شاخه‌های دوازدهگانۀ خود پیاپی از آن گذشتند،و فرعون و سپاهیان او به دنبال ایشان روان بودند،و چون اینان به میانۀ دریا رسیدند،آب شکافته به فرمان خدا به هم پیوسته شد و همۀ آنان غرق شدند،و هر چه از مال دنیا که جمع آورده بودند بر جای ماند،پس با این ناکامی و شکست در برابر فتنۀ بزرگ نعیم دو جهان را از دست دادند،و بدین گونه آل فرعون از میان رفت و تمدن و عمران مادی که فراهم آورده بودند و آنان را نسبت به ارزشهای الاهی به طغیان برانگیخته بود، بر جای ماند.در آن کوشیدند که زمینها را اصلاح و آباد کنند و در دو کرانۀ رود نیل باغها فراهم آورند که چشمه‌های آب(از قناتهای متصل به نیل)در آنها جریان پیدا کند و علاوه بر باغهای پر درخت،زمینهای حاصلخیزی وجود داشت که در آنها انواع دانه‌ها کشت می‌شد،و این ثروت کشاورزی آنان را صاحب اموال فراوان کرد که با آن به ساختن خانه‌های مرفّه و مجهّز به همۀ وسایل آسایش آن روز برای خود پرداختند،و آوازه‌شان به همه جای جهان رسید و صاحب مقامی بزرگ شدند.

تمدن ایشان به ترازیی رسید که از مرحلۀ دشواریها و سختیها گذشت و به مرحلۀ خوشگذرانی و لذت بردن از زندگی رسیدند،و همگان به نیل که کعبۀ آمال و معبد غرور و کبریای ایشان بود انتقال یافتند،و در آن جا چنان به هلاکت رسیدند که هیچ آسیبی به تمدن ایشان نرسید.

کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ

چه بسیار بر جای گذاشتند از باغها و چشمه‌ها و کشتزارها و جایگاه گرامی و نعمتی که در آن شادمان و خوش بودند.

پس،درگذشت نسلها،عبرتی برای دیگران شدند،در صورتی که شایسته است که آدمی از دیگران عبرت گیرد نه این که خود مایۀ عبرت گرفتن دیگران شود.

[28-29]

سپس پروردگار ما می‌گوید:

کَذٰلِکَ

بدین گونه.

یعنی این سنّتی است که در زندگی برای هر کس وجود دارد که ارزشها را

ترک گوید و هدایت الاهی را نپذیرد،و این عاقبت هراس انگیزی که فرعون و درباریان و سپاهیان او به آن رسیدند،تصویری است از عاقبت کار هر امتی که رهبری حق را طرد کند،و زمام خود را به دست طاغیان بسپارد.

وَ أَوْرَثْنٰاهٰا قَوْماً آخَرِینَ

و به ارث دادیم آن را به اقوامی دیگر.

که اینان نیز در معرض همین آزمایشها قرار می‌گیرند تا بتوانند با رستگاری از فتنه بگذرند،و گرنه سرنوشتی بهتر از پیشینیان خود ندارند که خدا آنان را هلاک کرد.و شاید در آیه اشاره‌ای به وارث شدن بنی اسراییل از اراضی مصر پس از هلاک آل فرعون به نظر برسد که آیاتی دیگر نیز بر آن دلالت دارد.

فَمٰا بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ

پس آسمان و زمین بر آنان نگریست.

گاه کار برای انسان-و مخصوصا حاکم-به آن می‌انجامد که خیال کند زندگی متوقف بر او است،و او مرکز جهان است،ولی حقیقت چنین نیست،پس اگر او از جا و موقعیت خود تغییر پیدا کند یا اجل او به پایان برسد،هیچ تغییری در طبیعت جز رفتن او عارض نمی‌شود،که بر اثر آن هیچ چیزی از سنتها یا واقعیتهای آن تغییر نمی‌کند.

بسیاری از مردم چنان می‌خواهند که طبیعت و قوانین و سنتهای آن تابع هوای نفس ایشان بوده باشد، /13 و بنا بر مصالح و طرز تفکر آنان جریان پیدا کند،و در صورتی که عکس این مطلب صحت دارد،بدان سبب که طبیعت در جهت حق در حرکت است.

آری،زندگی و طبیعت گاه از مرگ مؤمنی دوستدار خدا متأثر می‌شود، چنان که بر یحیی بن زکریّا و حسین بن علی(علیهما السلام)گریست؛از امام صادق(ع)روایت است که گفت:«آسمان بر یحیی بن زکریّا و بر حسین بن علی علیهما السلام چهل صباح گریست،و چون پرسیدند که چگونه گریست؟گفت:

در صبحگاه و شامگاه رنگ آن سرخ بود»، ⁽¹⁾و همو علیه السلام گفت:«آسمان چهل روز بر حسین(ع)خون گریست». ⁽²⁾

اما طاغیان و گردنکشان چنان‌اند که جامعه از مردن ایشان متأثر نمی‌شود و برای آنان اشک نمی‌ریزد،بلکه بر عکس با مرگ ایشان مردمان شادمان می‌شوند از آن روی که ریشۀ گرفتاری و عقبماندگی آنان همین کسان‌اند،به همین گونه طبیعت نیز شاد می‌شود،از آن سبب که با کسی که مخالف حق باشد هماهنگی ندارد...سپس ایشان در آن هنگام که عذاب به ایشان می‌رسد،دیگر هیچ فرصتی برای اصلاح کار خود ندارند.

وَ مٰا کٰانُوا مُنْظَرِینَ

و مهلت به آنان داده نمی‌شود.

[سوره الدخان (44): آیات 30 تا 59]

اشاره

وَ لَقَدْ نَجَّیْنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنَ اَلْعَذٰابِ اَلْمُهِینِ (30) مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کٰانَ عٰالِیاً مِنَ اَلْمُسْرِفِینَ (31) وَ لَقَدِ اِخْتَرْنٰاهُمْ عَلیٰ عِلْمٍ عَلَی اَلْعٰالَمِینَ (32) وَ آتَیْنٰاهُمْ مِنَ اَلْآیٰاتِ مٰا فِیهِ بَلٰؤُا مُبِینٌ (33) إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَیَقُولُونَ (34) إِنْ هِیَ إِلاّٰ مَوْتَتُنَا اَلْأُولیٰ وَ مٰا نَحْنُ بِمُنْشَرِینَ (35) فَأْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (36) أَ هُمْ خَیْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَکْنٰاهُمْ إِنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ (37) وَ مٰا خَلَقْنَا اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ (38) مٰا خَلَقْنٰاهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (39) إِنَّ یَوْمَ اَلْفَصْلِ مِیقٰاتُهُمْ أَجْمَعِینَ (40) یَوْمَ لاٰ یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ (41) إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ اَللّٰهُ إِنَّهُ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (42) إِنَّ شَجَرَةَ اَلزَّقُّومِ (43) طَعٰامُ اَلْأَثِیمِ (44) کَالْمُهْلِ یَغْلِی فِی اَلْبُطُونِ (45) کَغَلْیِ اَلْحَمِیمِ (46) خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلیٰ سَوٰاءِ اَلْجَحِیمِ (47) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذٰابِ اَلْحَمِیمِ (48) ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ اَلْعَزِیزُ اَلْکَرِیمُ (49) إِنَّ هٰذٰا مٰا کُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (50) إِنَّ اَلْمُتَّقِینَ فِی مَقٰامٍ أَمِینٍ (51) فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (52) یَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ مُتَقٰابِلِینَ (53) کَذٰلِکَ وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ (54) یَدْعُونَ فِیهٰا بِکُلِّ فٰاکِهَةٍ آمِنِینَ (55) لاٰ یَذُوقُونَ فِیهَا اَلْمَوْتَ إِلاَّ اَلْمَوْتَةَ اَلْأُولیٰ وَ وَقٰاهُمْ عَذٰابَ اَلْجَحِیمِ (56) فَضْلاً مِنْ رَبِّکَ ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (57) فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (58) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (59)

معنای واژه‌ها

35[بمنشرین]

:یعنی از مبعوثان و بر انگیختگان.

37[قوم تبّع]

:تبّع پادشاهی مؤمن بود که قومش کافر بودند و مال و نیروی فراوان داشتند.

43[شجرة الزّقّوم]

:درختی است که میوه‌های کریه و تلخ دارد.

45[کالمهل]

:مس گداخته یا چیزی شبیه به آن.

47[فاعتلوه]

:یعنی او را بکشید.

53[سندس]

:پارچۀ حریر نازک.

[استبرق]

:پارچۀ ابریشمی ستبر و زبر.

پس آن را به زبان تو در دسترس قرار دادیم تا مگر آن را به یاد بسپارند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

مؤمن به زندگی نظری عقلانی دارد و همین در رفتار شخصی و اجتماعی او منعکس می‌شود،و همچنین در معاملۀ او با طبیعت،پس او به عدالت الاهی که بر همۀ آفرینش و آفریدگان حکومت می‌کند مؤمن است،و چنان می‌بیند که برای هر چیز هدفی است که برای آن آفریده شده است،پس آسمان هدف دارد،و زمین هدف دارد،و هر آفریده‌ای را هدفی است.

سنّت جزا و مکافاتی که در همۀ بعدهای زندگی بشر تجلّی می‌کند،مظهری از همین هدفداری است که پروردگار کریم ما به آن اشاره می‌کند؛از لحاظ اجتماعی آن،و این چیزی است که پرسشی را بر می‌انگیزد:چرا سخن متمرکز دربارۀ فرد نمی‌شود؟و پاسخ آن چنین است:بدان سبب که همکاری افراد با یکدیگر،و در نتیجه گداخته شدن ایشان در بوتۀ اجتماع،تفسیر کننده و توجیه کننده را آزاد نمی‌گذارد که تحلیل و توجیه خود را از فرد واحد حرکت خود را آغاز کند،از آن روی که مجرم تنها خودش مجرم نیست،بلکه پرداختن به جرم را در ضمن مجموعی متجانس و محیط اجتماعی معینی عملی می‌سازد،و اگر چنان اتفاق بیفتد که شخص واحدی مرتکب جرم شود،می‌توانیم آثار شرکت اجتماع را به وضوح در

آن مشاهده کنیم،که گاه با سکوت و تشجیع همراه است،و زمانی دیگر با همکاری، /13 و بنا بر این کسی که متحمل جزا می‌شود در غالب موارد یک فرد نیست بلکه تمام مجتمع در آن دخیل است.

در آن هنگام که قرآن از حکمت جزا سخن می‌گوید،برای ما مثلی از واقعیت جوامع گذشته می‌زند که،با وجود نیرومندی و کید،به جزای کارهای خود رسیدند،و این ناحیه از تاریخ بشری منعکس کنندۀ هدفداری و عقلانی بودن زندگی است.

هر کس که کاری را انجام می‌دهد،نمی‌تواند از مجازات آن فرار کند،پس اگر جزا بی فاصله و فوری به او نرسد با فاصله و در آینده آن را ملاقات خواهد کرد،و در دعای کمیل تعبیری از این حقیقت در ضمن گفتۀ امام علی(ع)بدین صورت می‌خوانیم:«و گریختن از حکومت تو امکانپذیر نیست». ⁽¹⁾

از اندیشه جزا به آن هدایت می‌شویم که دنیا دار ابتلا و آزمایش است،و این که ناگزیر باید جهانی دیگر برای رسیدن به جزای هر عمل وجود داشته باشد؛ مشاهده می‌کنیم که بعضی از مردم می‌میرند بی آن که به جزای کامل خود در زندگی رسیده باشند،یا به مقداری کمتر از آن چه که مستحق آن‌اند...آیا جزای هیتلری که جهان را به جنگی کشید که در آن 60 میلیون نفر کشته شدند،تنها این بود که با انتحار از دنیا بیرون رود؟و آیا جزای شمر که قلبهای میلیونها نفر را در تاریخ با کشتن سید و آقای جوانان اهل بیت اندوهگین ساخت،این بود که به قصاص کشته شود و بس؟!...برای آنان جزایی بزرگتر از این در جهان دیگری است که همگان در آن جا به جزای واقعی خود می‌رسند.

روش طرح موضوعات مختلف در قرآن روشی بسیار حکیمانه است،که از طرفی ما را از جزای مجتمعهای پیشین با خبر می‌سازد،و از سوی دیگر از هدفداری آفرینش سخن می‌گوید،و سپس روز قیامت را به یاد ما می‌آورد،و چون این سه

موضوع از طریق دید واحدی به زندگی داشتن در یکدیگر به عمل برخیزند،با هم انسجام و هماهنگی پیدا می‌کنند،و صورت یگانۀ تکامل یافته‌ای پیدا می‌کنند،پس این که پروردگار ما امتهای بر افتادۀ از جهان را مجازات کرد،ما را به آن رهبری می‌کند که او آفریدگان را برای هدفی آفریده است و اگر از آن انصراف حاصل کنند به سختی عقوبت آن را می‌بینند،و در نتیجه ما را به آن هدایت می‌کند /13 که خداوند به زودی جزای کافی افراد را در آخرت به ایشان خواهد داد.

ولی به چه دلیل برای ما مثلی از زندگی افراد نمی‌زند،همچون فرعونی که در نهر غرق شد،یا قارونی که همراه با خانه‌اش به زیر زمین فرو رفت،یا اگر از شخص ایشان سخن می‌گوید،سخن گفتن فقط با اشاره‌ای صورت می‌گیرد؟ پاسخ چنین است:نظر کردن به جزای یک امت و ملت شایسته‌تر از نظر کردن به جزای فرد واحد است،بدان سبب که گاه جزای افراد به تصادف تعبیر می‌شود،ولی جزای ملتها و به آن صورت برجسته دلیلی بر حکمت باری تعالی است و این که او مدبّر آفریدگان است.

شرح آیات:

[30-31]

بنی اسراییل مثال زنده‌ای برای جزای کارهای خیر و شرّ امتها است،و قرآن از آن روی این مثل را آورده است که زندگی بنی اسراییل تا حدّ دوری به مسیر امت اسلامی از آن نظر شباهت دارد که آنان امت مؤمنی بودند و تمدنی رسالی را ساختند و سپس،همچون مسلمانان،انحراف پیدا کردند،و اگر خدا با دانستن همه چیز آنان را بر جهانیان فضیلت بخشید،این نعمت از قبیل روزی نیست که خدا آن را بدون تلاش ارزانی می‌دارد،بلکه از قبیل کسب است، و بنی اسراییل با عمل خود به این درجۀ عالی رسیدند نه با نژاد خویش،و این نیز به نوبۀ خود عقلانی بودن جهان را تأیید می‌کند،و نیز آن حکمت الاهی را که عقلانیت بر روی آن بنا شده است،و در نتیجه تأکیدی برای وجود جزا در آخرت است.

وَ لَقَدْ نَجَّیْنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنَ الْعَذٰابِ الْمُهِینِ* مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کٰانَ عٰالِیاً مِنَ الْمُسْرِفِینَ

و بنی اسراییل را از عذابی خوار کننده رهانیدیم*از فرعون که جویای برتری و از اسراف کنندگان بود.

فرعون نیز شخص دیگری است که جزای عادلانه خود را در دنیا به سبب گمراهی و انحرافش دید،که از جهتی /13 علاقۀ او با مردم برتریجویی و استکبار بود؛ و علاقۀ‌اش با طبیعت تبذیر و اسراف.

کلمۀ«عالیا»در این جا دلالت بر علوّ در اسراف ندارد،بلکه مقصود از آن برتریجویی نسبت به مردم است که پروردگار ما عزّ و جلّ در آیه‌ای دیگر دربارۀ آن چنین سخن گفته است: تِلْکَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً آن جهان دیگر را برای کسانی قرار داده‌ایم که خواستار برتری در زمین و تبهکاری نیستند». ⁽¹⁾

یعنی کسانی که با دیگران علاقه و ارتباط مبتنی بر استکبار و تعالی ندارند،و نیز با طبیعت علاقه و ارتباط تبهکاری در آن ندارند،و بدین گونه است که بعضی از قرآن بعض دیگری از آن را تفسیر می‌کند.

[32]

اما نعمتهای الاهی دیگر بر بنی اسراییل پس از نجات یافتن از حکم طاغوت،برتری یافتن آنان بود بر دیگر امتها،و این که خدا از میان ایشان کسانی را برای حمل رسالت خود برگزید،و این جز برای آن نبود که از فتنۀ بزرگ در زندگی گذشتند و با کوشش شایستگی خود را برای این مسئولیت ثابت کردند.

وَ لَقَدِ اخْتَرْنٰاهُمْ عَلیٰ عِلْمٍ

و دانسته آنان را برگزیدیم.

به سبب شایستگی و تمایزی که در نتیجۀ ایمان و کارهای شایسته داشتند.

عَلَی الْعٰالَمِینَ بر جهانیان.

بنا بر این بر ما و ملتهایی که جویای پیشرفت هستند،واجب است که در آن تلاش نکنیم که در دنیا به برتری برسیم،و برای تحقق بخشیدن به این هدف بر ما

لازم است که عوامل تمدن را در نفوس خود به وفور ایجاد کنیم،که از آن جمله است تزکیه و تعاون و خو کردن بر خشونت و سختی و استقامت در کار و پافشاری در حق،که چون چنین شود خدا ما را موفق می‌دارد و بر دیگران برتری می‌بخشد و به پیشرفت خواهیم رسید؛و معنی«العالمین» /13 بنا بر آنچه مفسران گفته‌اند،مردمان همزمان با ایشان است،چه خداوند متعال در هنگامی مسلمانان را بر دیگران فضیلت و برتری بخشید که از احکام الاهی فرمانبرداری کردند و گفت: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ . ⁽¹⁾

[33]

و برتری بخشیدن خدا به امتی از مردم بر دیگران بدان معنی نیست که آنان تا ابد افضل باقی خواهند ماند،یا این که از دایرۀ امتحان و ابتلا بیرون خواهند رفت،هرگز چنین نیست...پس پروردگار ما به بنی اسراییل نشانه‌های قدرت و علم و فضیلت بخشید،و آنان را بر دشمنشان پیروز کرد،و انبیاء و رسولان خود را پیاپی به نزد ایشان روانه کرد،ولی این نعمت با خود گونه‌هایی از آزمایش و امتحان را همراه داشت.

وَ آتَیْنٰاهُمْ مِنَ الْآیٰاتِ مٰا فِیهِ بَلٰؤُا مُبِینٌ

و در ضمن آیات چیزی به ایشان دادیم که در آن آزمایشی آشکار وجود داشت.

ابتلا و آزمایش سنّت ثابتی در زندگی است که چیزی آن را تغییر نمی‌دهد.

آری،گاه انسان به صورت فرد یا در مجتمع از حال سختی زندگی و عسر به حال فراخی و یسر می‌رسد،ولی در هر دو حال برابر با هم در معرض امتحان قرار دارد، پس اگر قهر و عذابی که به بنی اسراییل رسید بلایی بر سیئه و بدکاری بود، انگیزشهایی که در نعمتهای عطا شدۀ به ایشان پس از پیروزی وجود داشت بلایی به حسنه و نیکی بود،و پروردگار ما سبحانه و تعالی گفته است: وَ بَلَوْنٰاهُمْ بِالْحَسَنٰاتِ وَ السَّیِّئٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ و ایشان را به نیکیها و بدیها آزمودیم تا

مگر به توبه باز گردند». ⁽¹⁾

این گونه از آزمودن گاه برای انسان از اولی خطر بیشتری دارد،و ما در تاریخ بشریت دیده‌ایم که چگونه بسیاری از مردم در برابر تهدید و عذاب دیدن مقاومت می‌کنند و با سختی و استقامت در برابر طاغوت می‌ایستند،ولی در برابر فریب خود را می‌بازند،و به همین سبب بر انسان واجب است که از نعمتها به همان گونه حذر کند که از نقمتها و سخت‌تر از آن،و باید بداند که در زندگی خود تنها وقتی رستگار می‌شود که در هر حال حقیقت بلا و آزمایش را در برابر خود قرار دهد، و امیر المؤمنین علیه السلام گفته است /13 :«از مستیهای نعمت بپرهیزید،و از سختیهای عقوبت بترسید و بگریزید»، ⁽²⁾و گفت:«ای مردم!باید خدا به هنگام نعمت شما را ترسان بیند،چنان که از کیفر هراسان». ⁽³⁾

[34-35]

و پس از این افکار تمهیدی سیاق به بصیرت اساسی در درس منتهی می‌شود تا عدالت و جزا را در معرض تأکید قرار دهد،و پندارهای کفار و مشرکان را بر این که دنیا پایان کار است زشت و ناپسند می‌شمارد.

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَیَقُولُونَ* إِنْ هِیَ إِلاّٰ مَوْتَتُنَا الْأُولیٰ وَ مٰا نَحْنُ بِمُنْشَرِینَ

اینان می‌گویند که*:چیزی پس از مرگ نخستین ما وجود ندارد و ما از قبر مبعوث و برانگیخته نمی‌شویم.

بدان سبب که آنان به مطالعۀ تاریخ نمی‌پردازند،و به زندگی با نظری عینی و موضوعی نگاه نمی‌کنند،و گرنه به حکمت آن راهنمایی می‌شدند،و به این که قائم بر شالودۀ عدل است،و همین تأکید بر وجود سرای آخرت است،و مرگ نخستین همان از دنیا رفتن شخص است که به نظر ایشان پایان کار است و نشئۀ دیگر و زندگی پس از آن وجود ندارد،چنان که می‌گفتند: إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ نیست این گیتی مگر همین زندگی این جهانی،و ما

برانگیختنی نیستیم». ⁽¹⁾

[36]

و چون منکر بعث و نشور شدند،در آن کوشیدند تا این اعتقاد را با طلب کردن چیزی پسندیده جلوه دهند،پس گفتند:

فَأْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

اگر راست می‌گویید،پدران ما را حاضر کنید.

و اگر خدا هم پدرانشان را زنده می‌کرد،سبب آن نمی‌شد که ایمان آورند، بدان سبب که آنان برای پسندیده جلوه دادن کفرشان به این اندیشه متشبّث شده بودند،و اگر این اندیشه به صورت نظری یا عملی باطل می‌شد،در پی یافتن بهانۀ دیگری بر می‌خاستند تا دستاویز دیگری برای اصرار ایشان بر گمراهی باشد.

[37]

و به همین سبب قرآن به آنها اعتنا نمی‌کند،مگر ممکن است که خدا برای پاسخ گفتن به سؤال ناچیزی از مشرکان سنّت خود را در جهان تغییر دهد؟ /13 هرگز...بلکه نظرهای ایشان را متوجه آیات و نشانه‌هایی می‌سازد که برای هر کس که خواستار ایمان آوردن به بعث باشد،راهنمای خوبی شود،و این کار را با توجه دادن آنان به طرف اندیشیدن در سنّت جزای حاکم بر جهان از طریق مشاهدۀ گواهیهای آن در تاریخ بر ایشان عرضه می‌کند،و از جملۀ این گواهیها است قوم تبّع و اقوام پیش از ایشان که چون راه گمراهی و پرداختن به جرم و گناه را برگزیدند، جزای خود را دریافت کردند.

أَ هُمْ خَیْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَکْنٰاهُمْ إِنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

آیا آنان بهترند یا قوم تبع و کسانی که پیش از ایشان بودند و ما آنان را به سبب مجرم و گناهکار بودن هلاک کردیم؟ تبّع یکی از شاهان صالح یمن بود که پیرو آثار یکی از اولیای خدا شد،و در لعنت کردن بر او نهی شده است،چنان که از پیامبر(ص)روایت شده است که

گفت:«تبع را سبّ و لعن مکنید که او اسلام آورد»، ⁽¹⁾و کسانی از قوم او که گناه می‌کردند گرفتار عذاب خدا شدند،و چون این جزا مندرج در سنت الاهی جهانی است،پس عذاب گاه به هر بشری می‌رسد که گناه دیگری را به خود نسبت دهد.

[38-39]

و سنت جزا و مکافات امری شاذّ و نادر از طبیعت زندگی نیست،بلکه برخاستۀ از صمیم آفرینش است،بدان سبب که خدا آسمانها و زمین را برای هدفی عالی آفرید،و این امری است که مقتضی جزا و حتمی بودن آن است.

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ

و ما آسمانها و زمین و آنچه را که میان آنها است به بازی نیافریدیم.

خدا هر چیز را برای هدفی معین آفرید،هر اندازه که آن چیز در نظر انسان کوچک و ناچیز جلوه‌گر شود،و در علم طبعشناسی(فیزیولوژی)به اثبات رسیده است که هر چیز در بدن آدمی نقش معینی دارد،و انسان جز به آن کامل محسوب نمی‌شود،و حتی یک تار مو و برتر از آن یک یاختۀ بسیار کوچک نیز چنین است، پس آیا با وجود این امکان آن وجود دارد که پروردگار ما انسان را به تمامی بیهوده و عبث آفریده باشد؟!هرگز...او را در زندگی هدفی است،و او در برابر پروردگارش در برابر هر چیز که انجام می‌دهد مسئول است، /13 ولی این حقیقت آشکار در نزد جاهلان و گمراهان غامض و پیچیده می‌نماید.

مٰا خَلَقْنٰاهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ

آنها را جز به حق نیافریدیم.

که همان وسیله و هدف است.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

ولی بیشتر ایشان نمی‌دانند.

ندانستن آنان به این سبب نیست که آیات راهنمای به این حقیقت را نمی‌بینند،بلکه برای آن است که این آیات در ذهنها و ضمیرهای ایشان مبدل به بینش و بصیرت نمی‌شود،و سبب آن است که نگرش ایشان به زندگی نگرش

قشری محض است،ولی کسانی که با بصیرت ایمان نظر کنند،به حق خلاصه شدۀ در آن می‌رسند.

[40-42]

و چون خدا آدمی را با بخشیدن عقل به او از دیگر آفریدگان متمایز ساخته است،و نیز با آزادی به او کرامت بخشیده است،پس او در برابر خدا برای عمل کردن بر وفق هدفی که برای آن آفریده شده،مسئولیت دارد،و اگر این مسئولیت را تحمل کند جایگاهش در بهشت است،و اگر از آن شانه تهی کند در آتش دوزخ معذب می‌شود.

و با آن که خداوند متعال سنت جزا را در زندگی دنیا به جریان انداخته در آخرت تجلّی آن بیشتر است،بدان سبب که ترازوها نصب شده و موجب جدا شدن صالحان و اشرار از یکدیگر می‌شود.

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ مِیقٰاتُهُمْ أَجْمَعِینَ

روز جدا شدن میقات همۀ ایشان است.

و این روز ضرورتی حتمی است که عدالت خدا مقتضی آن است،و از آن جهت خدا آن را«یوم الفصل»خوانده است که در آن حق دور از عذر و بهانه‌ها یا تأخیرها حکم می‌کند،پس در زندگی هر انسان روزی قاطع است و عنوان جدا کننده دارد که در آن سرنوشت ابدی استقرار پیدا می‌کند.

چون پروردگار ما برای برگزیدن حق به انسان اختیار کامل بخشیده و هیچ قدرتی جز او نمی‌تواند /13 او را بر آن وادارد که در جهتی عکس آنچه اراده کرده است حرکت کند،آشکارترین معنی«فصل»آن می‌شود که آدمی لازم است مسئولیت را شخصا تحمل کند تا در آن روز جدا شدۀ از دیگر مردمان باشد.

یَوْمَ لاٰ یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ

روزی که یک دوست را نمی‌تواند چیزی از دوستش بی نیاز گرداند،و به هیچ کس یاری و نصرتی نمی‌رسد.

آری،گاه فشاری از پیرامون انسان در جهتی معین به او وارد می‌شود،ولی ایستار قاطع تنها در گرو اراده و خواست او است،و برای آن که از متأثر شدن به

فشارهای زیانبخش به سوی باطل پرهیز کند،لازم است نظری به آخرت بیندازد که در آن همه از یاری او جدا می‌شوند،و بلکه راهی برای آن نمی‌ماند،و او با عمل خود تنها باقی می‌ماند.

سپس سیاق قرآنی پس از این بیم دادن،به برانگیختن آرزو و امید در ما می‌پردازد،و در کنار عزت خدا ما را به یاد رحمت او می‌اندازد،چه با عزت خود سنت جزا را استقرار بخشیده و به رحمت خود شفاعت و مغفرت را برای این انسان ضعیف در دسترس او قرار داده است،و بدین گونه استثنایی میان دیگر مردمانی شده که از خویشاوندیها و وابستگیها بریده شده‌اند و در گرد اعمال بد و زشت خویش قرار گرفته‌اند،و آنان کسانی هستند که رحمت خدای عزّ و جلّ شامل حال ایشان خواهد شد.

إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ اللّٰهُ

مگر کسی که خدا بر او رحم کند، و او را به ایمان راه نماید،و در انجام دادن عمل صالح در دنیا توفیق دهد،و گناهانش را بیامرزد،و در آنها اولیای خویش را در آخرت شفیع قرار دهد،که این او را از شفاعت صالحان بی نیاز می‌سازد و خدا او را بر دشواریها پیروز خواهد کرد.

إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

که او توانا و بخشنده است.

شحّام گفت:در شب جمعه‌ای که با ابو عبد اللّٰه(ع)در راه بودیم،به من گفت:«شب جمعه است پس قرآن بخوان»و من این آیات را خواندم إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ (تا آنجا که) إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ اللّٰهُ ،پس ابو عبد اللّٰه(ع)گفت:«سوگند به خدا که ما از آن کسانیم که خدا آنان را استثنا کرده است و از ایشان بی نیاز بودیم». ⁽¹⁾

[43-46]

و همچون نتیجه‌ای از یوم الفصل قرآن با ما دربارۀ دو تصویر سخن می‌گوید:یکی تصویر اصحاب آتش است که در آن اشکال گوناگون عذاب را می‌چشند،و دیگری تصویر اهل بهشت که از نعمت آن بهره‌مند می‌شوند.

امّا از سخت‌ترین گونه‌های عذاب در آتش،درختی است که در اصل و ریشۀ آن می‌روید و از آن شاخه‌ای بر هر یک از کسانی که در دوزخ‌اند امتداد می‌یابد و نام آن درخت زقّوم است،و این درخت تجسّمی از گناهان اهل جهنم است. ⁽¹⁾

إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ* طَعٰامُ الْأَثِیمِ

درخت زقوم خوراک گناهکار است.

هنگامی که اهل جهنم احساس گرسنگی سخت می‌کنند،در جستجوی چیزی خوردنی می‌افتند.و آن را در این درخت می‌یابند،و چاره‌ای جز خوردن آن نمی‌بینند،و به محض آن که به درون بدن آنان می‌رسد همچون سرب و مفرغ گداخته می‌شود و از آن چهره‌های ایشان حالت بریان شده پیدا می‌کند و مژه‌های چشمانشان فرو می‌ریزد و روده‌هاشان پاره پاره می‌شود و به قی کردن می‌افتند؛و پروردگار ما زقوم را از آن نظر به فلز گداخته تشبیه کرده است که معنی آن برای ذهنهای محدود ما قابل فهم شود،و گرنه از این هم بسیار سخت‌تر و بزرگتر است.

کَالْمُهْلِ یَغْلِی فِی الْبُطُونِ* کَغَلْیِ الْحَمِیمِ

همچون آهن گداخته‌ای که در شکمها می‌جوشد،همچون جوشیدن آب جوشان.

حمیم آبی است که بسیار داغ باشد،و هنگامی که یک کانی همچون سرب یا مس به منتها حد غلیان برسد،همچون آب می‌شود و گرمای آن غیر قابل تحمل خواهد بود.

[47]

و رنگ دیگری از عذاب که مجرمان آن را می‌چشند،در آن هنگام است که خدا به پاسداران آتش فرمان می‌دهد که آنان را به میان آن برانند و خوارشان سازند.

خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلیٰ سَوٰاءِ الْجَحِیمِ

او را بگیرید و به میان دوزخش بکشید.

اعتال کشیدن به سختی و آزار است،و هر چند مقصود ظاهری آیه ابو جهل است،بدان سبب /13 که به صیغۀ مفرد آمده،ولی هر مجرم را شامل می‌شود،و صیغه مفرد نماینده خواری و خذلانی است که اهل آتش از همگنان و بزرگان خود در دنیا می‌بینند که یاور و یاری در آن ندارند.

[48-49]

و پس از آوردن هر یک از آنان به میان جهنم،خداوند به فرشتگان عذاب فرمان می‌دهد که به صورت مادّی به اهانت و خوار کردن آنان بپردازند،و عذاب بر سر ایشان ریخته می‌شود که گرامیترین موضع در نزد انسان است،و از لحاظ معنوی با گفتن کلمات موهنی که همچون زخم شمشیر در جان کارگر می‌شود،به آزار آنان می‌پردازند،و این جزای استکباری است که آنان در دنیا نسبت به حق و مؤمنان به حق روا می‌داشتند.

ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذٰابِ الْحَمِیمِ

سپس بر سر او از عذاب جهنم فرو ریزید.

چون کلمۀ«من»دلالت بر تبعیض دارد،آیه دلیل بر آن است که عذاب یکباره فرو ریخته نمی‌شود،بلکه بارها و بدون انقطاع این عمل صورت می‌گیرد و تا آزاری که از آن می‌رسد افزونتر شود،و آیا کار تنها به همین پایان می‌پذیرد؟ هرگز...بلکه با سخن نیز شخص دوزخی در معرض توهین قرار می‌گیرد و به او گفته می‌شود:

ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ

بچش که تو همان مهتر گرامی(در دنیا)هستی! در جوامع الجامع روایت شده است که ابو جهل به رسول اللّٰه(ص)گفت که:میان دو کوه آن کسی عزیزتر و گرامیتر از من نیست. ⁽¹⁾.

و در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است که گفت:این پاسخی به ابو جهل است،چه ابو جهل پیوسته می‌گفت که(أنا العزیز الکریم)و با همان کلمات در

دوزخ عذاب را می‌چشد. ⁽¹⁾

بعضی از مفسّران گفته‌اند که این علاوه بر عذاب مادی اهانت و استهزاء است،و به اکرام مؤمنان از جانب خدا با سلام کردن بر ایشان شباهت دارد که علاوه بر نعیم بهشت است،و برای این بیان به گفتۀ خداوند متعال: وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ ⁽²⁾شبیه است،و این تفسیری صایب است،ولی تفسیری دیگر از آیه به نظر می‌رسد،و آن این که خدا انسان را برای آن نیافریده است که /13 با چنین سرنوشت بدی رو به رو شود،بلکه برای آن آفریده است که او را مورد رحمت و مرحمت خویش قرار دهد و گرامی و معزز زندگی کند،ولی او خود این سرنوشت را برگزیده و با عمل بد خود آن را خریده است، بدان سبب که نتوانسته است بر فطرت و شکیبایی بر حق استقامت ورزد،و آیه برای یادآوری این حقیقت آمده است.

[50]

اما سبب رسیدن آدمی به خواری پس از عزت،و ذلت پس از کرامت،شک کردن او در جزاء است،بدان جهت که مشکوک شدن در آن زندگی را از مسئولیت دور می‌کند و شخص را از مراقبت در رفتار و کردار خود باز می‌دارد.

إِنَّ هٰذٰا مٰا کُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ

و این همان چیزی است که در آن شک داشتید.

شک،از دشمن‌ترین دشمنان ایمان است،بدان سبب که به کفر و انکار می‌انجامد،و توانها و نیروهای انسان را از توجه به ساختن آیندۀ ابدی باز می‌دارد،چه او ملتزم به حق است،و برای آن همه چیز را فدا می‌کند،ولی این در صورتی است که به آن ایمان داشته باشد که چنین فداکاریها در آخرت به صورت پاداش به وی باز گردانده می‌شود،پس چگونه می‌تواند با داشتن شک به فداکاری بپردازد؟! امام علی(ع)از خطر شک ما را بر حذر داشته و گفته است:«دانش خود

را نادانی می‌نگارید،و یقین خویش را گمان مپندارید،و چون دانستید دست به کار آرید،و چون یقین کردید پای پیش گذارید»، ⁽¹⁾و مشکل بیشتر مردم آن است که حق را می‌دانند و به آن ایمان دارند،ولی در زندگی ایشان این دانستن و ایمان برنامۀ عملی نمی‌شود،به سبب ترس و گریزی که از تحمل مسئولیت دارند،و از همین روی است که خود را گرفتار شک می‌کنند.

انسان نباید در این شک کند که وسوسه‌های شیطان از هر سو او را در میان گرفته است،بلکه باید آمادۀ رو به رو شدن با آنها بر اثر ترس از عاقبت بد و عزیمت ایمان شود.

[51-53]

و در مقابل این تصویر،قرآن حکیم نعمتهای پرهیزگاران و آبرویی را که در نزد پروردگار خویش دارند برای ما بیان می‌کند،و از این که نعمتهای آخرت با نعمتهای دنیوی تفاوت دارد و ویژۀ پرهیزگاران است،و آنان /13 کسانی هستند که خود را از حرامها محفوظ می‌دارند،و با دست کشیدن از هوای نفس خویشتن را به رنج می‌اندازند،و در راه خدا بر مصائب و آزارهای گوناگون شکیبایی نشان می‌دهند،و سرانجام تا زمان مرگ بر حق استوار می‌مانند،چه راه بهشت آکنده از دشواریها و زحمتها است،و امام علی(ع)گفته است:«با چنین دستاویز می‌خواهید در دار قدس خدا مجاور او شوید؟و نزد وی از گرامیترین دوستانش گردید؟هرگز!با خدا و بهشت او افسون نتوان کرد،و خشنودی او جز به طاعت به دست نتوان آورد». ⁽²⁾

آری،انسان نمی‌تواند به خواسته‌های روزانه و آرزوها و رؤیاهای خود دسترس پیدا کند،پس چگونه می‌تواند به بهشت که عالیترین خواسته و برترین هدف است برسد؟! آدمی به خواسته‌های خود در دنیا با کوشش و تلاش خویش دسترس پیدا

می‌کند،ولی برای رفتن به بهشت کوشش تنها کافی نیست،بلکه برای آن انجام دادن عمل صالح لازم است که با نیت خالص انجام دهندۀ آن همراه باشد،چه خدا جز از متقیان و پرهیزگاران عملی نمی‌پذیرد،و بسیارند کسانی که نماز می‌گزارند و روزه می‌دارند و به زیارت خانۀ خدا می‌روند و انفاق می‌کنند ولی این همه بیهوده است و سبب راه یافتن آنان به بهشت نمی‌شود،بدان سبب که خالص برای خدا صورت نگرفته است،و چگونه ممکن است صلاتی که احاطه شده با شرک و سهو است بالا رود و به خدا برسد؟و چگونه روزۀ ریایی و صورت گرفتۀ برای رسیدن به نام نیک ممکن است پذیرفته شود؟!و چگونه ممکن است سعی حج کننده مشکور و حج او مبرور باشد در حالی که نسبت به طاغوت خضوع می‌کند؟! إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ خدا از پرهیزگاران می‌پذیرد»، ⁽¹⁾و در اخبار است که عبادت یا عملی که عامل آن جز برای خدا انجام داده باشد،در قیامت به صورت سنگی در می‌آید و به پیشانی او می‌خورد».

و می‌پرسیم که:پس متّقی کیست؟ متّقی کسی است که کار خیر را در زندگی خویش به صورت روشی دایمی برای خود در می‌آورد،ولی آن کس که هنگامی به کار خیر برخیزد که آن را موافق با مصالح خویش ببیند،و چون در معرض آزمایش یا بلا قرار گیرد آن را ترک کند،متّقی نیست...و پروردگار ما تنها پرهیزگاران را به جایگاهی امین در نزد خویش وعده داده و گفته است:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقٰامٍ أَمِینٍ

متقیان در جایگاهی آسوده و آرام‌اند.

و امن و صلح و سلام از مهمترین نیازمندیهای نفسی بشر است،و به منتهای آرامش و اطمینان در دنیا و آخرت نمی‌رسند مگر پرهیزگاران،و آن حاصل نمی‌آید مگر از طریق ذکر و در یادداشتن خدای عزّ و جلّ،و پیروی از راه و روش او در زندگی،چه خدا جهان را بر اساس حق و عدالت آفرید،و آن کس که تنها از برنامه

و روش عمل ربّانی پیروی کند،می‌تواند مطمئن و در جایگاهی ایمن از مکاره زندگی خود را بگذراند.

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ* یَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ مُتَقٰابِلِینَ

در بهشتها و چشمه‌سارها*لباسهایی از سندس و استبرق می‌پوشند و(با صفا و خلوص) رو به روی یکدیگر می‌نشینند.

[54]

و قرآن به بیان پاداش متقیان ادامه می‌دهد و می‌گوید:

کَذٰلِکَ وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ

و همسرانی از حور عین به ایشان می‌دهیم.

بدین گونه نعمتهای بهشت با همسری یا زنانی زیبا تکمیل می‌شود که زیباییهای آنان در چشمانی درشت و دارای سفیدی و سیاهی کامل تجلّی پیدا می‌کند،و شاید آوردن صیغۀ ماضی در ازدواج دلیل بر آن باشد که خدا به علم خود حوران بهشتی را در دنیا به همسری اولیای خود برمی‌گزیند،و این نتیجه‌ای از عمل خود ایشان است.آری،هر ازدواجی را کابینی است و کابین همسران بهشتی انجام دادن اعمال صالح در دنیا است.

[55]

و دیگر از نعیم جنت آن است که اهل آن بدون هیچ زحمتی به آنچه خواستار آنند دسترسی پیدا می‌کنند.

یَدْعُونَ فِیهٰا بِکُلِّ فٰاکِهَةٍ آمِنِینَ

به هر میوه‌ای با ایمنی در آن دعوت می‌شوند.

و این کاملا بر عکس دنیا است که انسان می‌بایستی تلاش کند تا به آن چه می‌خواهد برسد،و از چیزی چشم بپوشد تا بتواند به چیزی دیگر دسترس پیدا کند.و امیر المؤمنین(ع)گفته است:«ای مردم!شما در این جهان نشانه‌اید که مرگ پی در پی بدان تیر می‌افکند.با هر جرعه‌ای آب در گلو جستن است،و با هر لقمه‌ای گلوگیر شدنی.از دنیا به نعمتی نمی‌رسید جز که نعمتی را از دست می‌دهید.هیچ سالخورده روزی از عمر را نمی‌گذراند جز به ویرانی یک روز از مدتی که دارد،و بر خوردنی او چیزی افزوده نشود مگر آنچه از روز پیشین او است از میان

رود؛و اثری از او زندگی نپذیرد تا اثری از او نمیرد؛و چیزی از او نو نشود جز آن که نوی از او کهنه گردد؛و نوخاسته‌ای از او برپا نایستد جز آن که درویده‌ای از او بر زمین افتد». ⁽¹⁾ولی در بهشت پرهیزگاران از همۀ این عیبها و کاستیها در امانند.

[56]

لاٰ یَذُوقُونَ فِیهَا الْمَوْتَ إِلاَّ الْمَوْتَةَ الْأُولیٰ در آن مرگی را پس از مرگ نخستین نمی‌چشند.

یعنی مرگی که در دنیا آن را چشیدند،و این آیه اشاره به نعمت خلود و جاودانگی است که از بزرگترین نعمتها و هدفهایی است که بشر آرزوی دست یافتن به آن را دارد.

در کنار این منّت،پروردگار عزّ و جلّ ما را به نعمت بزرگ دیگری یادآور می‌شود که محفوظ ماندن از آتش است،و قرآن آن را در جایی دیگر فوزی عظیم شمرده و گفته است: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّٰارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فٰازَ هر کس را که از آتش دور کنند و در بهشت در آورند،به فوز و رستگاری رسیده است». ⁽²⁾

وَ وَقٰاهُمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

و خدا ایشان را از عذاب جهنم دور نگاه داشت.

کلمۀ«متقین»با تعبیر«وقاهم»در نقطه مهمی تلاقی پیدا کرده است،و آن حکایت از این می‌کند که همان تقوایی که مانع معصیت کردن آنان در زندگی دنیا بوده،همان هم باز دارندۀ ایشان از عذاب آخرت است.

[57]

و با وجود این پروردگار ما تأکید می‌کند که این جزا نتیجۀ ملتزم بودن انسان به رسالت پروردگارش و تعالیم او نیست،بلکه این واجبی طبیعی است که بنا بر فطرت و عقل وجوب پیدا کرده است،پس او آفریننده و روزی دهنده و مالکی است که زندگی را لحظه به لحظه به او می‌بخشد،و این تأکید و یادآوری برای آن است که یاوری برای پرهیزگاران در هنگام رو به رو شدن ایشان با غرور و

خود پسندی باشد.

فَضْلاً مِنْ رَبِّکَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

و این فضل و بخششی از پروردگار تو و پیروزی و رستگاری بزرگی است.

بدون این فضل الاهی بشر هرگز پیروز و رستگار نخواهد شد،و از عذاب نخواهد رست،و در حدیث قدسی آمده است که خدای عزّ و جلّ گفت:

«عمل کنندگان به اعمال نباید اتکال بر اعمال خود داشته باشند،پس اگر تلاش کنند و نفسهای خود را به رنج و زحمت بیندازند و عمرهای خویش را در عبادت من بگذرانند،مقصرند و به آنچه از کرامت من خواستارند از نعیم در باغهای بهشتم،و درجات بالای در پناه من بودن،نخواهند رسید،ولی به رحمت من خواهند رسید،و به فضل من می‌توانند امیدوار باشند،و به حسن ظن من مطمئن شوند،پس رحمت من در چنان وقتی به آنان خواهد رسید،و رضوان و آمرزش را به ایشان خواهد رساند،و بخشایش من به پاکان آنها همچون لباسی پوشانده شود و خداوند پاک می‌گرداند هر که را که بخواهد و خدا شنوای آگاه است.»، ⁽¹⁾و حتی انبیاء و اولیا نیز به فضل خدا به بهشت در می‌آیند،و اعمال صالح ایشان برخاستۀ از فضلی از خدا بر ایشان است،مگر پروردگار ما خطاب به سید و آقای بشر محمد بن عبد اللّٰه(ص)نگفته است که: إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً فضل او بر تو بسیار و بزرگ بوده است»؟ ⁽²⁾[58]

و پیش از آن که پروردگارمان سورة الدخان را به پایان برساند،کتاب کریم خود را توصیف کرده که عبارت از برنامه و روشی است که انسان به وسیلۀ آن به درجۀ تقوی و سپس به بهشت می‌رسد،و در نتیجه فضلی از خدا است که به وسیلۀ آن هر کس را که از آن پند پذیرد و از آیات روشن آن پیروی کند،از آتش نجات می‌دهد.

فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

پس آن را به زبان تو در

دسترس قرار دادیم تا مگر از آن پند گیرند و به یاد بسپارند.

بدین گونه خدا هدف کتابش را در تذکره و به یاد سپردن و پیروی کردن از آن خلاصه می‌کند،بدان سبب که با شناختها و موعظه‌هایی که در آن است،برای آن آمده تا انسان به یاد پیمانی بیفتد که با پروردگار خویش بسته است؛مگر دشمن‌ترین دشمنان انسان غفلت او نیست؟چرا.و وظیفه پیامبران و فرستادگان -علیهم السلام-چیزی جز تبلیغ این تذکره و بیان کردن آن برای مردمان است...

و اگر خداوند سبحانه و تعالی قرآن را میسّر و آسان نمی‌ساخت،بشر نمی‌توانست حرفی از آن را بفهمد،و این کتاب ما را از غیبی که دانستن آن از ما پوشیده است آگاه می‌سازد و آن را به یاد ما می‌آورد،و نیز از طریق سنتهای ثابت حقایق آفرینش و صفات پروردگار و نشانه‌های ساعت و آنچه که در زندگی دیگر وجود دارد که گاه میلیونها سال از ما دور است،با خبر می‌سازد.و در حدیثی مأثور از امام صادق -علیه السلام-آمده است که:«اگر تیسیر قرآن نبوده هیچ یک از افراد خلق خدا توانایی آن را نداشت که حرفی از قرآن را تلفظ کند،و چگونه ممکن است چنین شود در صورتی که آن کلام کسی است که از ازل بوده و هیچ گاه زوال پیدا نخواهد کرد». ⁽¹⁾

از این آیه دو بینش دریافت می‌کنیم:

1-این که خدا قرآن را از آن نظر به زبان عربی رسولش و قوم او قرار داده است که فهمیدن آن آسان و میسّر شود و در نتیجه به یاد سپردن و پند گرفتن از آن نیز چنین بوده باشد.آیا اگر قرآن به لغت دیگری جز لغت عربی می‌بود،آیا اعراب می‌توانستند آن را به آسانی بخوانند و بفهمند؟و سپس از آن پند گیرند؟هرگز...و بنا بر این روش برتر برای آسان شدن فهم قرآن برای کسانی که عرب نیستند،ترجمۀ آن نیست،بلکه آموختن لغت خود قرآن به ایشان است.

2-و رسول را نقشی مهم در بیان قرآن و نزدیک کردن ذهنها به معانی آن

بوده است که جز به سخن و کلام او(ص)میسّر نمی‌شده است،و بنا بر این هر روش و برنامه که از سنّت(احادیث رسول اللّٰه و امامان راهنما)برای فهمیدن و تدبر کردن در معانی وحی دور شود،هر چه زودتر به تفسیرها و تأویلهایی نادرست و ناقص منتهی می‌شود،مگر کسانی که کوشیده‌اند قرآن را از طریق فلسفه‌های بشری بفهمند در بیراهه‌هایی خطرناک گمراه نشده‌اند؟ [59]

و همچون بسیاری از سوره‌ها،خداوند متعال این سوره را با بیم دادن به آن کسان پایان داده است /13 که دعوت او را نپذیرفتند،و از آیات آن پند نگرفتند و به این حقیقت نرسیدند که تأخیر جزا هماهنگ با طبیعت زندگی دنیا است که دنیای آزمایش و بلا است و بنا بر این تأخیر بدان معنی نیست که خدا از آنان دست برداشته و به حال خودشان واگذاشته است،بلکه عذاب خواهد آمد و ناگزیر باید چشم به راه آن باشند.

فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ

پس چشم به راه باش که آنان نیز چشم به راهند.

چشم به راه یاری خدا باش،و آنان چشم به راه خذلان و خواری باشند،تو با عمل صالح خویش مراقب و منتظر جزای نیکوی خدا باش،و آنان با کارهای بد و گناهان خویش چشم به راه انتقام.آری،زمان به مصلحت حق و اهل آن است،و دوره‌ای از آن نمی‌گذرد مگر این که اهل باطل به عذاب نزدیکتر می‌شوند.

سورۀ جاثیه

اشاره

سورۀ جاثیه

فضیلت سوره:

از ابو عبد اللّٰه صادق(ع)روایت شده است که گفت:«هر کس که سورۀ جاثیه را بخواند،پاداش آن این است که هرگز آتش دوزخ را نخواهد دید،و دم و بازدم آن را نخواهد شنید،و او با محمد-صلی اللّٰه علیه و آله و سلّم-خواهد بود».

بحار الانوار/ج 92،ص 301 /13

زمینۀ کلّی سوره

با اندیشۀ خود به سیر در آفاق آسمانها و اقطار زمین به گردش بپرداز.چه می‌بینی؟آیا نمی‌بینی که آیات خدا در همۀ چیزها تجلّی دارد؟پس چرا این مردم به خدا کفر می‌ورزند؟به این پرسشها سورۀ الجاثیة پاسخ می‌دهد که در چارچوب آن حالت دروغ در نزد بشر مورد بحث قرار می‌گیرد-و جواب این پرسشها را به سادگی می‌دهد-:این آیات و نشانه‌ها برای همۀ مردمان نیست،بلکه برای مؤمنان است،و برای کسانی که به یقین رسیده‌اند،و کسانی که خرد خود را به کار می‌اندازند.

پس در آن هنگام که به این آیات کافر می‌شوند،به چه چیز ممکن است ایمان آورند؟!آنان به هیچ چیز ایمان نمی‌آورند،پس وای بر ایشان و بر هر دروغگوی گناهکار که مردمان را از راه حق باز می‌گرداند،و آیات خدا را که بر او تلاوت می‌شود می‌شنود و سپس در استکبار اصرار می‌ورزد.

گاه آیه‌ای در قلبهای ایشان نفوذ پیدا می‌کند،ولی استکبار آن را نمی‌پسندد و به همین سبب آن را وسیلۀ استهزا قرار می‌دهند و در انکار فروتر می‌روند.

چگونه باید به درمان اینان پرداخت؟شفا دادن آنان به هیچ وجه ممکن نیست،پس ایشان را به عذابی دردناک و خوار کننده بشارت ده در جهنمی که از این پس به ایشان می‌رسد و آن را نمی‌توانند از خود دور کنند.

سپس سیاق قرآن از آیاتی به ما یادآوری می‌کند که به صورت مستقیم برای ما حایز اهمیت است:دریایی که آن را مرکبی برای کشتیها قرار داد،و مخزنی برای خوراک و زینت،و آیتی که آدمی را به سپاسگزاری خدا بر می‌انگیزد...و نیز آنچه در آسمانها و زمین مسخّر ما ساخت،که این همه نعمت و فضلی از او بر ما است،تا مگر به هدف عالی تفکر و اندیشیدن برسیم.

ولی آیا چگونه می‌توانیم به صورتی سالم به تفکر بپردازیم؟ پاسخ:ناگزیر باید از تأثر پذیرفتن از محیطی گمراه کننده اجتناب ورزیم، و به کسانی که ما را تکفیر می‌کنند اعتنایی نداشته باشیم،بدان سبب که آنان خواستار روزهای خدا نیستند،پس به کارهایی می‌پردازند که جزای خود را از انجام دادن آنها خواهند گرفت،و گناهان آنان به شما نمی‌رسد،به همان گونه که آنان نصیبی از صالحات شما ندارند.

بعضی چشم به راه چیزی مجهولند تا به آن راهنمایی شوند،ولی این کاری بیهوده است.اگر تو خود کسی نباشی که خواستار هدایتی،از همۀ وسایل هدایت هیچ سودی نخواهی برد.و اینک مثلی از بنی اسراییل:پروردگار ما به بنی اسراییل کتاب و فرمانروایی و نبوت-از وسایل هدایت-داد،و از چیزهای پاکیزه-از نعمتهای مادّی-روزی آنان را فراهم آورد،و بر جهانیان برتریشان بخشید،ولی

ایشان با پیروی از شهوتهای خویش غرق در خلافهای شدید شدند و با ستمگری بر یکدیگر از راه به بیراهه افتادند.

این کتاب کریم از خدایی است که آن را فرو فرستاد،پس میان ایشان و کسی که پس از نزول این کتاب به آن ایمان نمی‌آورد و منتظر چیزی همچون تورات است و هرگز به رستگاری نخواهد رسید،هیچ تفاوتی وجود ندارد.

در این کتاب بینشها و راهنمایی و رحمت است،ولی آیا همۀ مردم از آن بهره‌مند می‌شوند؟!نه،بلکه برای کسانی که آن را بخواهند(لقوم یوقنون)چنین است.

از آرزوهای باطل است:وهمی که بیشتر مردم در آن زندگی می‌کنند،و چنان گمان دارند که آنان و مؤمنان با یکدیگر برابرند.هرگز چنین نیست...

کسانی که به ارتکاب گناه و کارهای بد پرداخته‌اند،با کسانی که اعمال شایسته و صالح انجام می‌دهند، /13 برابر نیستند،نه در دنیا و نه در آخرت،مگر این را نمی‌دانند که خدا آسمان و زمین را به حق آفریده،پس چگونه ممکن است آنان را برابر دیگران قرار دهد...آیا این باطل نیست؟!او به هر کس بنا بر آنچه کرده است جزا می‌دهد و به هیچ کس از این لحاظ ستمی نخواهد رسید.

و پرسشی باقی می‌ماند؟چرا کار بعضی از مردم به این سرنوشت بدتر منتهی می‌شود؟بدان سبب که هواهای نفسانی خویش را معبودان خود قرار داده‌اند،و آنان را می‌بینی که نه تنها از آنها پیروی می‌کنند،بلکه تا حد تقدیس به اطاعت از آنها می‌پردازند.

هنگامی که خدا کسانی را که هوای نفس را به خدایی می‌گیرند گمراه می‌کند،منابع علم و معرفت را از عقل و حس از ایشان سلب می‌کند،و در این هنگام هیچ کس توانایی هدایت کردن ایشان را ندارد.

در پندارهای شیطانی خود کورکورانه به سر می‌برند و آنان را می‌بینی که می‌گویند: مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ ،و چون بیم دهندگان آنان را از این گونه اندیشیدن بر حذر دارند،به چالش برخیزند و بگویند

که: فَأْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ .و بدین گونه خود را از حقیقت دور و در حجاب نگاه دارند،و اینان خواه ایمان بیاورند یا چنین نباشند،جزا وقوع پیدا خواهد کرد.خدا آنان را زنده می‌کند،سپس می‌میراند،سپس آنان را در روز قیامت گرد هم جمع می‌کند که هیچ شکی در آن نیست.

آیا اگر کافر شوند،می‌توانند زیانی به پروردگارشان که مالک و پادشاه آسمانها و زمین است زیانی برسانند؟و آنان که در روز برخاستن ساعت زیان می‌بینند،باطل کاران‌اند.

در آنجا کافران از مؤمنان جدا می‌شوند،بلکه کافران نیز-همچون مؤمنان-از یکدیگر تمایز پیدا می‌کنند،چه تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ .

در آن جا فرق میان مردم بر حسب کارهاشان تجلّی پیدا می‌کند:کسانی که ایمان آوردند و به انجام دادن کارهای شایسته پرداختند،به بهشت وارد می‌شوند، در صورتی که کافران مورد مؤاخذه قرار می‌گیرند و از ایشان می‌پرسند:چرا از /13 تسلیم شدن به آیات خدا خودداری کردید،و به گناه پرداختید،و چنان گمان بردید که نسبت به ساعت یقین ندارید،در صورتی که ساعت حق است و هیچ شکی در آن نمی‌رود؟در آن روز اعمال بد ایشان آشکار می‌شود،و حقایقی که به استهزا کردن آنها می‌پرداختند،احاطه‌شان می‌کند،و اما فراموشی ایشان از حقایق-که یکی از افعال قلبی است-با یک فراموشی همچون خود آن مقابله پیدا می‌کند و به ایشان خواهند گفت: اَلْیَوْمَ نَنْسٰاکُمْ کَمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا امروز شما را از یاد می‌بریم،به همان گونه که شما رسیدن به چنین روزی را فراموش کرده بودید».

و در پایان سوره سیاق باز می‌گردد و بیان می‌کند که:جزای ریشخند کردن آیات خدا آتش است،و سبب آن مغرور و مفتون شدن به زندگی دنیا است،و سپاس مخصوص خدا است(در آغاز و در پایان بر رحمت و عدالت او)،و او را است بزرگی و کبریا در آسمانها و زمین و او عزیز حکیم است.

سورة الجاثیة

[سوره الجاثیة (45): آیات 1 تا 15]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . حم (1) تَنْزِیلُ اَلْکِتٰابِ مِنَ اَللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَکِیمِ (2) إِنَّ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ لَآیٰاتٍ لِلْمُؤْمِنِینَ (3) وَ فِی خَلْقِکُمْ وَ مٰا یَبُثُّ مِنْ دٰابَّةٍ آیٰاتٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ (4) وَ اِخْتِلاٰفِ اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ وَ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ اَلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ تَصْرِیفِ اَلرِّیٰاحِ آیٰاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ (5) تِلْکَ آیٰاتُ اَللّٰهِ نَتْلُوهٰا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَ اَللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ یُؤْمِنُونَ (6) وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ (7) یَسْمَعُ آیٰاتِ اَللّٰهِ تُتْلیٰ عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ (8) وَ إِذٰا عَلِمَ مِنْ آیٰاتِنٰا شَیْئاً اِتَّخَذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ (9) مِنْ وَرٰائِهِمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ مٰا کَسَبُوا شَیْئاً وَ لاٰ مَا اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (10) هٰذٰا هُدیً وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذٰابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ (11) اَللّٰهُ اَلَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ اَلْبَحْرَ لِتَجْرِیَ اَلْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (12) وَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (13) قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ أَیّٰامَ اَللّٰهِ لِیَجْزِیَ قَوْماً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ (14) مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَسٰاءَ فَعَلَیْهٰا ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ (15)

معنای واژه‌ها

4[یبثّ]

:پراکنده می‌سازد.

5[تصریف الریاح]

:متوجه کردن بادها،به این جا و آن جا،شمال و جنوب،و شرق و غرب.

7[أفّاک]

:صیغۀ مبالغه به معنی صاحب افک فراوان، یعنی کذّاب و بسیار دروغگو.

11[رجزا]

:رجز به معنی شدیدترین عذاب است.

وای بر هر دروغگوی گناهکار

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در آغاز سورۀ جاثیه می‌خوانیم که در جهان برای کسانی که ایمان آورده‌اند،آیات فراوان وجود دارد،و با ایمان به آنها یقین دارند،و سرانجام با تعقل به آنها می‌رسند،و این تدریجی بودن فهم معرفت ما را نسبت به خط سیر تکامل افزایش می‌دهد،پس در ابتدا واجب است که انسان به آیات ایمان آورد و به آنها

تسلیم شود،و در نتیجه پس از آن که آیات او سبحانه و تعالی را در جهان هستی ببیند،این ایمان به حالتی از یقین تبدیل پیدا می‌کند،و میان رسالت خدا در زمین و آیات او در آسمان و زمین به وجود هماهنگی و انسجامی پی می‌برد،و پس از مرحلۀ فهم یقینی به فهم عقلی می‌رسد.

یکی از معجزات قرآن کریم تشابه آیات است،و این بدان معنی است که همه آیتها در خطوطی نزدیک به یکدیگر سیر می‌کند و در نتیجه به هدفی یگانه می‌انجامد،و به همین سبب تلاوت کنندۀ آیه‌های ذکر حکیم چنان می‌بیند که همۀ آیات دارای بعدی واحدند،از آن جهت که کلمات همان کلمات و هدفها همان هدفها است،و حتی ترکیب کلمه‌ها و موضوعهای کلی که عبارتها الهامبخش آنها است و به آنها اشاره می‌کند،یکی است،ولی با اندیشیدن ژرف برای ما آشکار می‌شود که در ورای این /13 یگانگی و تشابه حقایقی گوناگون وجود دارد،و این بدان معنی نیست که در میان آنها تناقضی دیده شود،یا این که آنها از سنّتهای الاهی نیستند که از یک قاعده پیروی می‌کنند و به یک هدف،یعنی توحید و یکتا پرستی، می‌رسند.

این سوره از آن نظر به این نام(الجاثیة)خوانده شده است که در آن آیه‌ای منظرۀ امتها را در روز قیامت به صورتی مجسم می‌سازد که زانو بر زمین نهاده (جاثی)نسبت به خدا خضوع و خشوع می‌کنند،و هر امتی به کتابش خوانده می‌شود،و آیات این درس و پس از آن سبب ژرفتر شدن ایمان به خدای سبحانه و تعالی و ایمان به بعث پس از مرگ است،و با آن که این حقیقت در صورتهای مختلف حقیقتی یگانه است،هر آیه از آیات قرآن کریم در این باره احساس خاصّی را بر می‌انگیزد،و تارهای معیّنی را در قلب او به نوسان در می‌آورد،و در نتیجه به درمان بیماری معینی می‌انجامد،و به همین سبب است که قراءت همۀ قرآن واجب است،و با وجود این که قراءت یک سوره یا مجموعه‌ای از آیات سودمند است و به انسان نفع می‌رساند،تلاوت همۀ قرآن ضرورت دارد،بدان جهت که نقصهای بشری فراوان و متنوع است و درمانی برای آنها جز در قرآن وجود ندارد.

شرح آیات:

[1]

حم حا،میم.

پیش از این گفتیم که حروف مقطعۀ آغاز بعضی از سوره‌ها شاید اشاره‌ای به خود قرآن بوده باشد،یا به اسراری موجود میان خدا و دوستانش،و بعضی گفته‌اند که:«حم»نامی برای سوره و اشاره‌ای به آن است.

[2]

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ فرستادن کتاب از خدای عزیز حکیم است.

عزیز یعنی آن که مغلوب و مقهور نمی‌شود،و حکیم یعنی آن که خطا نمی‌کند.

چون کتاب فرستادۀ از جانب خدا است،پس لازم است که قلبها در برابر آن خاشع باشد،و اندیشه‌ها در برابر آن سر فرود آورد.مگر پروردگار ما عزیز نیست تا این کتاب تجلّیی از این عزت بوده باشد؟و آیا شایسته است که انسان عاقلی در اندیشۀ غالب شدن بر کتاب پروردگارش بیفتد و از خشم او که آسمانها و زمین تاب تحمل آن را ندارند هراس نداشته باشد؟! /13 پروردگار ما حکیم است،و کتاب او نشانه‌ای از این حکمت،پس آیا شایسته نیست که حکمت را از آن الهام بگیریم؟ [3]

إِنَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَآیٰاتٍ لِلْمُؤْمِنِینَ در آسمانها و زمین نشانه‌ها و آیاتی برای مؤمنان وجود دارد.

آیات فراوان پراکنده شدۀ در جهان ایمان را در نفس آدمی ژرفا می‌بخشد،و مهم آن است که آیات ایمان ما را به او سبحانه و تعالی افزایش دهد،چه خدا در هر چیز حقیقت پرستش و عبودیت را به صورت ضمنی قرار داده است،و چون به آن نظر کنیم به این حقیقت خواهیم رسید و در نتیجه به خدا ایمان می‌آوریم و قلبهای ما در برابر او خاشع می‌شود.

ولی شناخت این حقیقت مختص مؤمنانی است که حجابهای کبر و عناد و

گردنکشی قلوب ایشان را از معرفت آنچه از حقایق که کاینات رهبر ما به آنها است دور نگاه نداشته باشد.

[4]

وَ فِی خَلْقِکُمْ و در آفرینش شما.

آیا نمی‌بینی که خدا چگونه آفریدگان را از صلبهای پدران به زهدانهای مادران می‌آفریند،و چگونه او را از آفرینشی به آفرینش دیگر تطور می‌بخشد که:

نطفه است و سپس علقه و پس از آن مضغه می‌شود،سپس دارای استخوان می‌شود و استخوانها را گوشت می‌پوشاند،و سپس او را به آفرینش دیگری در می‌آورد؟آیا نمی‌بینی که خداوند دانای توانا چگونه ما را در شکمهای مادرانمان،در میان تاریکیهای سه گانه،از صورتی به صورت دیگر در می‌آورد،و به ما خوراک می‌رساند،و پس از آن که به دنیا آمدیم قلبهای مادران و پدران را لبریز از محبت ما می‌سازد؟آیا نمی‌بینی که با چه خلقت تمام و نیکوترین قوام و اندازه آفریده شده‌ایم؟ و تنها ما نیستیم که چنین آفریده شده‌ایم،بلکه همۀ زندگان چنین آفریده شده‌اند،چه به همان گونه که انسان با گذشتن از مراحلی از خلقت به صورت کامل خود می‌رسد،درخت نیز از مراحلی می‌گذرد:از تخم درخت می‌روید و این درخت آبستن بذر می‌شود،و چون این تخم افشانده شود درختی خواهد رویید و...

و در آن هنگام که خدا انسان را آفرید،به او نیازمندیهایی بخشید،و در او عقل را به ودیعه نهاد تا زندگی را در تسخیر خود درآورد و بر بعضی از قوانین آن غلبه پیدا کند.

وَ مٰا یَبُثُّ مِنْ دٰابَّةٍ آیٰاتٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ

و جنبندگانی که آنها را پراکنده می‌سازد،نشانه‌ها و آیاتی برای کسانی است که به یقین رسیده‌اند.

بدین گونه است که در زمین موجودات زندۀ گوناگونی بنا بر طبیعت زمین و نیازمندیهای تکامل موجودات زنده در آن مشاهده می‌شود.

روش پراکندن جنبندگان و ازدیاد آنها،همه برای کسانی که خرد خود را به کار بیندازند،آیات و نشانه‌هایی از خداوند متعال و قدرت او برای کسانی است

که خواستار یقین بوده‌اند و به آن دست یافته‌اند؛و یقین درجۀ بالایی از ایمان است، و از آیۀ گذشته چنان بر می‌آید که رسیدن به آن مستلزم نظر کردن در همۀ آیات است و نتیجۀ آن دست یافتن به ایمان است،در صورتی که آیۀ فعلی که دعوت به یقین می‌کند،ما را به خواستار شدن معرفت به تفصیلات زندگی می‌خواند.

[5]

وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ و اختلاف پیدا کردن شب و روز.

و نیز آمد و شد شب و روز از لحاظ طول زمانی و عوارض دیگر وابستۀ به شب و روز برای کسی که از طریق حوادث و ظواهر به نگریستن در امور می‌پردازد، و از آنچه تدبیر حکیمانۀ پشت سر هم قرار گرفتن شب و روز سبب آن شده است آگاه می‌شود،و از کیفیت مسخّر بودن خورشید و ماه برای خدمت کردن بشر اطلاع حاصل می‌کند،و این را می‌فهمد که هیچ یک از آنها قدرت آن ندارد که به اندازۀ بند انگشتی از مسیر تعیین شدۀ به توسط خداوند متعال و حکمت بالغۀ او منحرف شود،همه برای آدمی بینشی گرانبها فراهم می‌آورد و بر ایمان او می‌افزاید و هر چه بیشتر او را به یقین نزدیک می‌سازد.

وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

و به آن روزی که خدا از آسمان فرو فرستاد و به وسیلۀ آن زمین را پس از مردن آن زنده کرد.

پرتوهای خورشید از انگیزه‌های حیات بر زمین است،و ابرها موادی اساسی را از فضای محیطی بر زمین فرو می‌ریزند،و پروردگار ما بادهای آبستن کنندۀ گیاهان را روانه می‌سازد،و به اندازه‌ای که لازم است و بخواهد به بندگان خود روزی می‌رساند.

وَ تَصْرِیفِ الرِّیٰاحِ

و جا به جا شدن بادها.

خدا بادها را به هر جا که بخواهد روانه می‌کند،که بعضی از آنها بشارت رحمت می‌دهند،و بعضی دیگر مایۀ عذاب‌اند،و لقاح گیاهان و فرو ریختن برگها از وزیدن بادها نتیجه می‌شود،و چنین است پیدا شدن ابرها و سرما و گرما و...و بادها همچون ابرها مسخّر فرمان خدایند،و به هر جا که او فرماید روانه می‌شوند،و

این همه:

آیٰاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

نشانه‌ها و آیاتی برای قومی است که ایمان آورده‌اند.

پس کسانی که درسهای آفرینش را به خوبی فرا گیرند،و دانسته‌ها را محفوظ دارند و آنها را بر یکدیگر اضافه کنند،و در همۀ آنها برای شناختن سنّتهایی تفکر کنند که آنها را به جریان می‌اندازد،و نظامی که آنها را به حرکت در می‌آورد، از آن کسانند که به میانجیگری آیات الاهی به حقایقی بزرگ می‌رسند.

شاید این پیشرفت تدریجی از ایمان به یقین از طریق عقل،الهامبخش آن باشد که ایمان عبارت از تسلیم شدن نفس بشری به حق است،و یقین دور کنندۀ شکها و گمانها،و رسوخ بخشیدن به آرامش و اطمینان در نفس،و اما عقل برای پی بردن به جزئیات و تفصیل حقیقت است تا از این راه یقین محفوظ بماند و افزایش پیدا کند.

به تعبیر دیگر:انسان گمراه است،و چون قلب او در فرمان شیطان قرار گیرد،کافر می‌شود،و اگر فرشته بیرون رود و شیطان استیلای خود را بر قلب کامل کند،صاحب آن قلب منکر حق می‌شود و قلب او مهر کفر می‌خورد،ولی چون قلب شیطان خود را شکست دهد،و به پروردگار خویش تسلیم شود،ایمان آورده است، و در صورتی که هیمنه و استیلای فرشته بر قلب افزایش یابد و خدا آن را بر ایمان ثابت و استوار کند،و ملتزم کلمۀ تقوا شود،و شیطان را با همۀ وسوسه‌ها و شکهایش طرد کند،صاحب یقین شده است؛و یقین را درجاتی است،پس هر اندازه عقل مؤمن از جانب پروردگارش افزایش یابد و علم به آیات او سبحانه و تعالی بیشتر شود،یقین او نیز افزونتر خواهد شد.

[6]

تِلْکَ آیٰاتُ اللّٰهِ نَتْلُوهٰا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ اینها آیات خدا است که آنها را به حق بر تو می‌خوانیم.

جهان بر گرد کلمۀ حق دوران می‌کند،و قرآن مؤید این حقیقت است،پس همۀ آیات خدا در طبیعت ما را به سوی او رهبری می‌کنند،ولی اگر مردمان به حق

مؤمن نباشند...

فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَ اللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ یُؤْمِنُونَ

پس به کدام سخن پس از خدا و آیات او ایمان دارند؟ انکار خدا پس از عرضه شدن این آیات،تنها انکار خدا نیست،بلکه انکار خود آن آیات نیز هست،و آیا در کاینات چیزی آشکارتر از آن حقیقت وجود دارد که در گواهی دادن بر آن و راهنمایی به آن همۀ کاینات شرکت دارند؟!و چون آن را انکار کنیم،همه چیز را انکار کرده‌ایم.مگر در هر چیز آیتی از خدا وجود ندارد؟ /13 در دعایی از امام حسین علیه السلام چنین آمده است:«کور باد آن چشمی که تو را مراقب و مواظب خودش نبیند». ⁽¹⁾

[7]

و در آیه آینده خداوند کسی را که از هدایت خود پیروی نمی‌کند به ویل و لعنت بیم می‌دهد:

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ

وای و لعنت بر هر دروغگوی گناهکار.

اینک سؤال آینده طرح می‌شود:رابطۀ این آیه با آنچه پس از آن می‌آید چگونه است؟چنان می‌نماید که میان آنها ارتباطی واقعی و نفسی وجود دارد:

الف:پیوند و رابطۀ واقعی این است که آن کسان که به خدا ایمان ندارند و قلبشان را نور معرفت الاهی فرانگرفته است،از حق انصراف پیدا می‌کنند،و دروغ می‌گویند،بلکه هر کاری که انجام می‌دهند،و هر گامی که بر می‌دارند،و هر اندیشه‌ای که بر خاطرشان می‌گذرد،آنان را به دروغگویی و گناه وا می‌دارد،و مثل ایشان مثل آن ماشین حسابی است که به صورت نادرست ترکیب شده است و بنا بر این هر کلمه‌ای که می‌نویسد نادرست و خطا است،و لذا چنین است که ایمان به خداوند جز آن عاملی است که طلسمها و اسرار زندگی را حل می‌کند و می‌گشاید، از قبیل این که:چگونه این جهان عظیم و هائل به وجود آمده،و به کجا روان است،و تا کجا پیش می‌رود،و حکمت آفرینش آن چیست،و هدف وجود پیدا

کردن ما در آن چیست؟ آری،انسانی که ایمان از او سلب شده باشد،نمی‌تواند طبیعت زندگی را بشناسد،و در برابر دشواریهای آن مقاومت ورزد،و در نتیجه زندگی او در رنجی بیهوده سپری می‌شود.

ب:علاقۀ نفسی از آن جهت که قلب و عقل و فطرت انسان همه بر اساس شناختن خدا آفریده شده است فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا ، ⁽¹⁾ولی به سبب عمل /13 فاسدی که بر قلب غالب می‌شود،انسان نگونسار می‌شود و پرده‌های گمراهی و عصبیتها و عقده‌ها در آن تراکم پیدا می‌کند و دیگر حق را نمی‌بیند.

و به همین سبب در دعای مأثور از امیر المؤمنین علیه السلام آمده است:

«خدایا!قلب من در پرده و محجوب است،و نفسم معیوب،و عقلم شکست خورده و مغلوب،و هوای نفسم غالب،و فرمانبرداریم اندک،و نافرمانی و معصیتم فراوان،و زبانم معترف به گناهان،پس چارۀ من چیست ای دانندۀ غیبها، و ای پوشاننده عیبها،و ای زایل کننده غصه‌ها و ناراحتیها!تو را به حرمت محمد و آل محمد سوگند می‌دهم که همۀ گناهان مرا ببخشی،یا غفّار یا غفّار یا غفّار!». ⁽²⁾

پس قلب انسان با غفلت پوشیده می‌شود،و سبب همۀ اینها انبوهی و تراکم گناهان است،از همین روست که مؤمن از آنها به خدا پناه می‌برد،و آمرزش گناهانش را از او می‌خواهد و متوسل به حرمت و احترام محمّد و آل محمّد می‌شود، تا مگر قلب به فطرت پاکیزۀ خود باز گردد.و خداوند سبحانه و تعالی به راههای گوناگون حجابهای قلب را از میان می‌برد،و از جملۀ این حجابها است حبّ ذات و خودخواهی که با ترساندن و بیم دادن از بین می‌رود،و بیان این مطلب که دور شدن از حق هیچ سودی برای آدمی ندارد،بلکه ویل و عذاب و خواری برای هر دروغگوی گناهکار است،و ویل هلاک است و دره‌ای در جهنم آکندۀ از چرک و کثافت،و

ویل در آخرت تجسمی از ویل در دنیا است،و خداوند منتقم جبار برای کسانی که پیوسته بر خدای عزّ و جلّ دروغ می‌بندند و مرتکب گناهان و کارهای زشت می‌شوند، این ویل را آماده کرده است.

[8]

یَسْمَعُ آیٰاتِ اللّٰهِ تُتْلیٰ عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً می‌شنود که آیات خدا را بر او تلاوت می‌کنند و سپس بر استکبار اصرار می‌ورزد.

بر کفر خود،برای استکبار بر حقی که شنیده است اصرار می‌ورزد.آیات حق را می‌شنود ولی همچون ناشنیده می‌گذرد...

کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا

چنان است که گویی آن را نشنیده است.

از این گفته خدا: ثُمَّ یُصِرُّ الهام می‌گیریم که شدت آشکار بودن آیات خدا به درجه‌ای است که انسان را مجبور و وادار به ایمان می‌کند،ولی مستکبری که عزم بر دروغگویی اعتقادی و گناه عملی جزم کرده است،به وسایل گوناگون به استکبار بر حق می‌پردازد،و در برابر آثار هدایت مقاومت نشان می‌دهد،و همچون کسی است که در فصل بهار خود را از استشمام بوهای خوش گلها محروم کرده باشد،یا در روزی سرد خود را از قرار گرفتن در برابر اشعۀ خورشید نگاه دارد،و باید جهدی بیشتر به خرج دهد تا بتواند از تأثیر پرتوهای هدایت در قلب خود جلوگیری به عمل آورد.

فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

پس او را به عذابی دردناک بشارت ده.

عذابی متناسب با اصرار بر کفر و ارتکاب گناه.

[9]

و با وجود جلوگیری کافر از آن که آثار هدایت به حریم قلب او راه پیدا کند،و آن را با بارویی از استکبار و دروغ و گناه می‌پوشاند،موجهایی از هدایت از این پرده‌ها می‌گذرد و به قلب او می‌رسد و در آن مستقر می‌شود،ولی او هر چه زودتر ایستار استهزاء و ریشخند برخاستۀ از تحقیر حق و اهل آن به خود می‌گیرد...و در این هنگام است که حجت خدا بر او تمام می‌شود،چه پس از علم پیدا کردن به حق به کوچک شمردن آن پرداخته است.

وَ إِذٰا عَلِمَ مِنْ آیٰاتِنٰا شَیْئاً اتَّخَذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

و

چون از آیات و نشانه‌های ما چیزی بداند،آن را وسیلۀ استهزا قرار می‌دهد،این گونه کسان را عذابی خوار کننده خواهد بود.

و این گونه جزا هماهنگ با استکبار یا استهزاء است.

[10]

مِنْ وَرٰائِهِمْ جَهَنَّمُ جهنم به دنبال ایشان است.

یعنی جهنم انتظارشان را می‌کشد،و اگر گمان کنند که می‌توانند با اموال و اولاد خود از جهنم رهایی یابند،این گمان باطل است.

وَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ مٰا کَسَبُوا شَیْئاً

و آنچه کسب کرده‌اند،سودی برای ایشان ندارد.

و از دست شریکان خدای ساختگی ایشان کاری بر نمی‌آید.

وَ لاٰ مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ

و نه از دوستان و سرورانی که جز خدا برای خود برگزیدند.

پس در روز قیامت بتهای سنگی یا بشری ارزشی ندارند تا بتوانند شما را از آتش نجات دهند.

وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

و آنان را عذابی بزرگ در پیش است.

عذاب بزرگ متناسب با چیزهایی است که جز خدا به پرستش آنها پرداخته بوده‌اند،چه با این شرک مرتکب گناهی بزرگ شده‌اند و خدا با عذابی بزرگ آنان را مجازات خواهد کرد.

[11]

هٰذٰا هُدیً این است راهنمایی.

هدی عبارت از راه راستی است که تو را از عذاب جهنم نجات می‌دهد.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذٰابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ

و کسانی که به آیات پروردگارشان کافر شدند،عذابی با شکنجۀ دردناک خواهند داشت.

چرا پروردگار ما عزّ و جلّ موضوع عذاب را هفت بار تکرار کرده و گفته است: وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ ، فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ ، أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ ، مِنْ وَرٰائِهِمْ جَهَنَّمُ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ ، لَهُمْ عَذٰابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ ؟شاید سبب آن تراکم عقده‌های نفسی بر قلب بوده باشد که هر

یک از آنها حجابی ستبر برای جلوگیری از نفوذ نور هدایت است،و ناگزیر باید همۀ آنها با بیم دادن شدید به انواع عذاب و مراحل آن پاره و برداشته شود.

[12]

و پس از آن که باران بیم دادنها را یکی پس از دیگری بر تکذیب کنندگان حق فرو ریخت تا مگر قلبهای آنان خاشع شود،آیات خود را در آفاق به یاد ایشان می‌آورد،و نیز به یاد نعمتهایی که بر ایشان ارزانی داشته است،که تفکر دربارۀ آنها ما را به حسن تدبیر و کمال و جمال ساخته‌های خدا هدایت می‌کند،و در نتیجه به این که:آفرینندۀ این آفریده‌ها و تنظیم کنندۀ امور آنها دانایی حکیم است،و کار خود را بیهوده آغاز نکرده است،و بیهوده نیز آن را رها نخواهد کرد،و در آن جا است /13 که به حقیقت جزایی پی می‌بریم که به خاطر ترس از آن نفس بشری از آن گریزان است،و از سنگینی آن هراسناک.

بدین گونه است که مؤمنان از اندیشیدن در آفرینش خدا به ترسیدن از عقاب او می‌رسند،چنان که خداوند سبحانه و تعالی در سورۀ آل عمران گفته است:

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ لَآیٰاتٍ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ* الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ* رَبَّنٰا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النّٰارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ در آفرینش آسمانها و زمین،و آمد و شد شب و روز،نشانهایی است خردمندان و زیرکان را* ایشان که یاد می‌کنند خدای را ایستادگان و نشستگان و(در بیماری)بر پهلوهای خویش خفتگان،و می‌اندیشند در آفرینش آسمانها و زمین که می‌نگرند در آن(و می‌گویند:)ای پروردگار ما!این به گزاف و باطل نیافریدی،پاکی و بی‌عیبی ترا است،پس ما را از عذاب آتش نگاه دار*پروردگارا!هر که را که به آتش درآوری رسوایش کرده‌ای و ستمگران را یار و یاوری نیست». ⁽¹⁾

بدین گونه مشاهده می‌کنیم که چگونه تفکر در آفرینش آنان را به ترس از

آتش کشاند،و در این جا پس از آن که خدا کافران مستکبر را به آتش بیم می‌دهد، ما را با آیات خود عروج می‌دهد و می‌گوید:

اَللّٰهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ

خدایی که دریا را مسخر شما ساخت.

دریا با عظمتی که دارد مسخّر انسان است،و آیا این ما را به وجود نظم و تدبیر دلالت نمی‌کند؟ و سیاق سه فایده از تسخیر دریا را برای ما بیان می‌کند:

نخست:کشتیرانی که کالاها و مردمان را به آفاق دور انتقال می‌دهد.

لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ

تا کشتی در آن به فرمان او روانه شود.

دوم:صید ماهیان و استخراج ثروتهای دیگر.

وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

و تا جویا و خواستار فضل و بخشش او باشید.

سوم:هدایت پیدا کردن از واقعیت تسخیر دریا به رحمت و کرامت خداوند متعال نسبت به انسان تا در نتیجه انگیزه‌ای برای سپاسگزاری و خشوع او نسبت به پروردگارش شود.

وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

و شاید به سپاسگزاری برخیزید.

پس هدف از نعمتها تکامل روح انسان و اعتلای درجۀ نفس او است.

[13]

سپس به نشانه‌های حکمت و آیات قدرتی که در آسمانها وجود دارد بنگر،و ببین که چگونه قانون جاذبه و نظام افلاک و گذرگاههای خورشید و سیارات و ثوابت و آنچه در پیرامون ما قرار دارد به خدمت زندگی آدمی بر روی زمین گماشته شده است.آیا این همه ما را به آن هدایت نمی‌کند که برای وجود بشر هدفی وجود دارد که می‌بایستی آن را بشناسد و برای تحقق بخشیدن به آن تلاش کند؟ وَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ و مسخّر شما ساخت همۀ آنچه را که در آسمانها و در زمین است و همه از او است، و نیز آنچه در زمین است از اکسیژن هوا تا املاح زمین و کانیهای مختلفی که برای مردمان سودمند است،و نیز موجودات زنده‌ای که همه در خدمت زندگی انسان و سعادت او به کار گرفته می‌شوند.آیا چه کس این همه را مسخر انسان

کرد؟آیا خدا نیست که چنین کرده است؟پس آیا نباید به عبادت او بپردازیم و از او فرمان بریم؟! إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ در همۀ اینها آیاتی است برای کسانی که به تفکر و تدبّر بپردازند.

و تفکر برانگیختن عقل است برای آن که دانسته‌ها را به یکدیگر ارتباط دهد،و از طریق آنها به حقایقی بزرگ دست یابد،و با وجود آن که در تمام زندگی نشانه‌هایی است که اشاره به این حقایق دارد،هر کس که عقلش انگیخته نشود و به کار بر نخیزد،از آنها فایده‌ای نصیب او نمی‌شود.

[14]

قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ أَیّٰامَ اللّٰهِ لِیَجْزِیَ قَوْماً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ به کسانی که ایمان آورده‌اند بگو که از گناه کسانی که امیدی به رسیدن ایّام خدا ندارند در گذرند،تا خدا هر قوم را به آنچه برای خود کسب کرده‌اند پاداش دهد.

بر مؤمن است که خود را برتر از کسانی تصور کند که ایمان نیاورده‌اند، بدان سبب که آنان همچون کوران و کرانند،پس اگر به کار بدی پرداختند باید آنان را ببخشد و عفو کند،و معلوم است که معنی این گفته ترک مسئولیت در برابر آنان نیست،بلکه نباید در محاربۀ با ایشان شتاب ورزد،بلکه این گفته به این می‌خواند که مراقب باشد و اوضاع و احوال مناسب برای درگیری و مواجهه را در نظر بگیرد،و در چنان روزی خدا کسانی را که کفر ورزیده‌اند،به سبب آنچه کرده‌اند و به دست آورده‌اند به کیفر می‌رساند،و ما دام که گناهکار نمی‌تواند از چنگ پروردگارش بگریزد،چرا باید به گرفتن او مبادرت کنیم،چه گاه این کار سبب شکست خوردن نقشه‌های فراوان می‌شود.

این تفسیر متناسب با مطالبی است که مفسران در سبب نزول این آیه ذکر کرده‌اند،و چنان بود که بعضی از اصحاب رسول اللّٰه(ص)در آن کوشیدند که بر مخالفان سختگیری کنند و این سبب ایجاد یک گرفتاری برای او شد،و بنا بر این می‌توانیم مقصود از«ایام اللّٰه»را در آیه ایام پیروزی او برای مسلمانان بدانیم که

بعضی چنین نظری داشته‌اند.

[15]

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ هر کس کار نیک کند،به سود خود چنین کرده است.

و آن را در بهشت باز خواهد یافت.

وَ مَنْ أَسٰاءَ فَعَلَیْهٰا

و هر که بد کند بر ضد خود بد کرده است.

و در قیامت تاوان آن را پس خواهد داد.

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ

و سپس به سوی پروردگارتان باز خواهید گشت.

و آن گاه گروهی به بهشت خواهند رفت و گروهی دیگر به دوزخ.

این آیه اهمّیت مسئولیت را برای ما آشکار می‌سازد،و این که هر کس مسئول کار خویشتن است،پس نباید ما پیشدستی در عذاب دادن کنیم،و نه انتظار پاداش سریع و عاجل داشته باشیم،بلکه لازم است مؤمن بهره‌مند از این خصلت باشد که رؤیت ذهنی و عقلی آینده را مایۀ آن سازد که به او آرامش و اطمینان و حکمت در تحرک ببخشد.

[سوره الجاثیة (45): آیات 16 تا 22]

اشاره

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحُکْمَ وَ اَلنُّبُوَّةَ وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ اَلطَّیِّبٰاتِ وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلَی اَلْعٰالَمِینَ (16) وَ آتَیْنٰاهُمْ بَیِّنٰاتٍ مِنَ اَلْأَمْرِ فَمَا اِخْتَلَفُوا إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ اَلْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ (17) ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ اَلْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ اَلَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ (18) إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ اَلظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اَللّٰهُ وَلِیُّ اَلْمُتَّقِینَ (19) هٰذٰا بَصٰائِرُ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ (20) أَمْ حَسِبَ اَلَّذِینَ اِجْتَرَحُوا اَلسَّیِّئٰاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ سَوٰاءً مَحْیٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ (21) وَ خَلَقَ اَللّٰهُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (22)

معنای واژه‌ها

21[اجترحوا]

:یعنی مرتکب شدند،و اجتراح به معنی اکتساب و به دست آوردن است.

سپس تو را بر آیینی از کار قرار دادیم

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

امت اسلامی و بنی اسراییل در پیمان رسالی خویش در قضاهای اساسی، با وجود پاره‌ای از تفاوتها،مشترکاتی با یکدیگر دارند،از جمله این که خداوند امت اسلامی را بر سایر امتها به سبب رسالت خاتمی برتری بخشید،به همان گونه که بنی اسراییل را به سبب رسالتی که بر موسی بن عمران(علیه السلام)نازل شد برتری داد،و به همان گونه آنان را بر مردمان به سبب بیناتی از امر فضیلت بخشید، و آنان را به راه مستقیمشان بصیرت داد،و فرصت یگانگی و اتحاد را برای ایشان فراهم آورد،ولی رسالت برای آن نبود که مردمان را،در صورتی که خودشان

خواستار آن نبودند که از اختلاف جلوگیری کنند،از این اختلاف رهایی بخشد،و به همین سبب مردمان پس از موسی دچار اختلاف شدند،به همان گونه که پس از پیامبر ما محمد(صلّی اللّٰه علیه و آله)نیز در میان مسلمانان چنین اختلافی بروز کرد، و به سبب موجود بودن عوامل فراوان وحدت در میان مسلمانان نمی‌توانیم بگوییم که این اختلاف از جانب خداوند متعال بوده است.

شاید سبب تقارن میان بنی اسراییل و امت اسلامی را به اختصار بتوان در دو امر خلاصه کرد:

اول:چنان که پیش از این در حدیثی از رسول اللّٰه(ص)دالّ بر این گذشت که امت اسلامی /13 مو به مو و نعل به نعل بر روش بنی اسراییل گام بر خواهد داشت،و حتی اگر در لانۀ سوسمار داخل شده باشند،اینان نیز چنین خواهند کرد.

دوم:به سبب دلالت بر آن که هر چه بر بنی اسراییل گذشت،به قانونی اجتماعی یا سنتی حیاتی شباهت دارد که بر حسب عادت میان امتها جریان دارد، مگر این که خدا از آن جلوگیری به عمل آورد.

و از این آیات دو بصیرت به ما الهام می‌شود:

اول:این که خدا برای بنی اسراییل همۀ اسباب خوشبختی را فراهم آورده بود،پس به آنان کتاب و حکومت و پیامبری بخشید،و آنان را بر جهانیان برتری عنایت کرد،و بیناتی از امر به ایشان داد،و علم و فهم نصیبشان کرد،ولی آنان به سبب بغی و گناه با یکدیگر اختلاف پیدا کردند،و مصیبتهایی بر سر خود آوردند که حکایت از آن می‌کند که این گناه و بغی رنگ فردی نداشت،بدان سبب که هر کس ستم کند دیگران را بر ستم کردن تشویق می‌کند،و معمولا این ستمگری انتشار می‌یابد و به جایی می‌رسد که هر کس چنان می‌پندارد که هر کس به دیگران ستم نکند گرفتار ستم می‌شود،یا اگر گرگ نباشد گرگان او را خواهند خورد.

و سپس ستمگر درنگ نمی‌کند تا به جستجوی فلسفه‌ای برای ستم کردن به دست آورد،و محوری که ستمگران در پیرامون آن جمع شوند،و قوانین و سنتهایی برای آن وضع کنند،و دستگاهی تبلیغاتی برای دعوت کردن مردم به گردهمایی و

بحث در پیرامون ستم آماده سازند،و بنا بر این ستم عنوان فردی پیدا می‌کند که حرص و برتریجویی محرک آن است،و هر چه زودتر به صورت یک جریان اجتماعی منظم در می‌آید که برای خود مؤسسه‌ها و قوانین و پشتوانه‌ها و رهبریهایی دارد،و حتی مردمان به دو گروه تقسیم می‌شوند:گروهی ظالم و مستکبر و متسلط،و طبقه‌ای ستمکش و مظلوم و مستضعف و مقهور،و آن طبقه برتر نیز دارای اختلاف صورتهایی است،ولی جوهر و اساس آن یکی است،خواه به نام ملوک الطوائف خوانده شده باشد یا اتحادیۀ شرکتها یا حکومت،یا...یا...

دوم:و هنگامی که مردمان انحراف پیدا می‌کنند،و طبقۀ مستکبر و مستضعفسازی بر آنان استیلا پیدا می‌کند،مردمان در سایۀ ابر سیاهی از ترس و پرچمهای گمراه کننده قرار می‌گیرند،ناگزیر می‌بایستی نیکان و صالحان(خواه از پیامبران و خواه از پیروان ایشان)به سلاح شجاعت و استقامت مسلح شوند،و انگشتان خود را رو به آسمان برای اشارۀ به خدای واحد احد بلند کنند،و چون خداوند متعال شکیبایی بر بلا و آزمایش را در ایشان ملاحظه کند، /13 با عزّت خود ایشان را یاری خواهد کرد.

شرح آیات:

[16]

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ و به بنی اسراییل دادیم.

اولا:

اَلْکِتٰابَ

کتاب که تورات است و انجیل و زبور،که عقلهای ایشان را برانگیخت و برای زندگی آنان برنامه‌ای فراهم آورد.

ثانیا:

وَ الْحُکْمَ

و فرمانروایی.

پس خدا در میان بنی اسراییل پادشاهان فرمانروایی پدید آورد که ما از آنان در تفسیر آیۀ 98 سورۀ الأنعام سخن گفتیم.

ثالثا:

وَ النُّبُوَّةَ

و پیامبری را، و خدا از زمان یعقوب(ع)تا زمان عیسی(ع)پیامبرانی فراوان برای بنی اسراییل فرستاد،و این شماره از انبیا نعمتی بزرگ و فخری سترگ برای بنی اسراییل بود،بدان سبب که عظمت یک امّت با شماره و نوع برگزیدگان پاکیزه در آن در معرض مقایسه قرار می‌گیرد،و جهان امروزی ما نیز پیشرفت ملتها را بر نسبت افراد شایستۀ موجود در میان آنها تخمین می‌زند؛و بدین گونه بنی اسراییل نسبت به دیگر اقوام در زمان خود امت پیشرفته‌ای به شمار می‌رفت،و سپس خداوند متعال با پیامبران و صالحان هر قوم مردمان را حفظ می‌کند و از رسیدن عذاب به ایشان جلوگیری به عمل می‌آورد،و خدای تعالی گفته است: وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ و خدا،تا تو(ای پیغمبر)در میان آنان هستی،عذابشان نخواهد کرد». ⁽¹⁾

و نسبت به ما به عنوان مؤمنان واجب است که این مطلب را بدانیم که هر چه شمارۀ صالحان و عالمان ربّانی و رسالیان مخلص در میان ما افزونتر شود،به پیروزی ملازم با فرمان و اذن خدا نزدیکتر می‌شویم.

رابعا:

وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

و چیزهای پاکیزه را روزی ایشان ساختیم.

پس خدا بنی اسراییل را رزق و روزی نیکویی بهره کرد و این پس از آن بود که به آنان فرمان داد تا از دروازۀ حطّة به شهر مقدسی که برکت خدا در آن بود درآیند.

خامسا:

وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ

و آنان را بر جهانیان برتری بخشیدیم.

در تمدن و آبادانی از دیگر امتها و ملتهای پیش از خود و همزمان با

خودشان،و شاید در آیه اشاره‌ای به آن باشد که این برتری بخشیدن به سبب نعمت یاد شده بود،و چون آن از میان رفت فضیلت ایشان زوال پیدا کرد.

سادسا:

[17]

وَ آتَیْنٰاهُمْ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْأَمْرِ و بیّناتی از امر به ایشان دادیم.

چنان می‌نماید که امر در لغت قرآن به معنی مسئله‌ای کلی و عمومی است، چنان که خداوند تعالی گفت: وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ ، ⁽¹⁾پس خدا به بنی اسراییل بصیرت امر و بینات یعنی تفصیلات آن را عطا کرد و به ایشان فهماند که در زندگی خود چگونه عمل کنند،و چگونه با جز خود به معامله و عمل بپردازند،و چگونه اجتماع خود را مرتب کنند.

فَمَا اخْتَلَفُوا إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ

پس اختلاف پیدا نکردند مگر پس از آن که به علم دست یافتند،به سبب بغی و بزهکاری که میان ایشان وجود داشت.

اختلاف پیدا کردند،ولی این اختلاف به سبب وجود نقصی در رسالتها یا کمی خوراکشان نبود،بلکه این بغی علی رغم وجود علمی در نزد ایشان پدید آمد که می‌توانست در صورت خودداری آنان از بزهکاری سبب رفع اختلافات ایشان شود،و علم در نزد وصیّ موسی،یوشع بن نون،بود و مردمان از این امر با خبر بودند،ولی دوستی جاه و هوا و هوس سلطه نقش پلیدی در برانداختن حق از جایگاه خود داشت و بر اثر آن گرفتار اختلاف شدید شدند.

قرآن از ذکر بلاهای این اختلاف چشمپوشی می‌کند،و سخنی از جنگهای داخلی به میان نمی‌آورد که باعث متزلزل شدن اساس تمدّن و آبادانی شد و به پیروزی دشمنان خارجی انجامید، و در آن شک نیست که مقصود از علم در این جا علم دین است که به اختلاف میان اصحاب رسالت پایان می‌بخشد،و به معلوماتی جز این نظر ندارد،

بدان سبب که سلاطین ستمگر همیشه در آن می‌کوشند که خود را از علمای دین بی نیاز نشان دهند،و به کسانی به نام عالم از اصحاب خود توجه دارند و آنان را بدان بر می‌انگیزند که برای ایشان فلسفه و مذهبی بسازند.

إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

و پروردگارت در روز قیامت میان ایشان،دربارۀ آنچه اختلاف داشتند،قضاوت و حکم خواهد کرد، و خدا به حق میان ایشان داوری خواهد کرد،پس از این بابت اندوهی مخور،و دربارۀ آنان شتاب مکن،و مطمئن باش که با وجود این حق پایدار خواهد ماند.

[18]

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ سپس تو را بر آیینی از کار قرار دادیم.

شریعت به معنی راه روشن و آشکار است،و خدا رسول(ص)را بر راه حق و دین آشکار قرار داده و بر آن استوار کرده بود.

فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

پس از آن پیروی کن و پیرو هواهای کسانی که نمی‌دانند مباش.

و آن کس که از شریعت خدا پیروی نکند،از«اهواء»کسانی پیروی خواهد کرد که به خدا ایمان ندارند،و این مسئله و مشکل /13 علمای دینی است که دین خود(شریعة اللّٰه)را به دنیا فروختند و از هوای نفس گردنکشان و طاغیان پیروی کردند،و از این جا معلوم می‌شود که مسئولیت علما استقامت ورزیدن بر راه خدا با وجود همۀ فشارهایی است که از صاحبان قوت و ثروت بر ایشان وارد می‌شود.

اگر علما در برابر هوا و هوسهای جاهلان ثابت و استوار بمانند،به عنوان مقیاس و معیار حق باقی می‌مانند،و محور حرکت اهل حق و سرپرست انقلاب کنندگان در راه حق قرار خواهند گرفت.

ولی اگر از خواستهای صاحبان قدرت و مال پیروی کنند،به زودی حق

پایمال می‌شود،و مردمان،پس از آن که شریعت خدا به ایشان رسیده است،به تجاوز و ناروا با یکدیگر اختلاف پیدا می‌کنند،و این همان کاری است که بنی اسراییل پس از پیامبر خود کردند و دولت ایشان دگرگون شد،و فضایلی که خداوند متعال به ایشان عنایت کرده بود زوال پیدا کرد.

و از آیه چنان مستفاد می‌شود که مهمترین کار شریعت آن است که از اختلاف جلوگیری به عمل آورد،و عدالت را تحقق بخشد،و در مقابل ستمگری و گردنکشی مقاومت نشان دهد،و شک نیست که همۀ اینها در نظام حکم دینی وجود دارد.

[19]

سپس پروردگار ما آن علمای گمراه را که از اهواء ستمگران پیروی می‌کردند تهدید می‌کند و می‌گوید:

إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً

آنان به هیچ وجه نمی‌توانند تو را از خدا بی نیاز کنند.

پس اگر از ایشان اطاعت کنی و تو را برای گمراه کردن مردمان و بلکه داخل کردن آنان در آتش در خدمت خود گیرند،در روز قیامت قدرت آن ندارند که تو را از عذاب خدا نجات دهند.

وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ

و بعضی از ستمگران اولیاء و سروران بعضی دیگرند.

پس آن که در میان ایشان از همه ستمکارتر است،سرور همۀ آنان می‌شود، و هر اندازه که بخواهد بر ایشان ستم می‌کند،و سپس این سروری سلسلۀ مراتبی پیدا می‌کند و به همگان انتقال می‌یابد و هر کس به پست‌تر از خود ظلم می‌کند و از ما فوق خود ظلم می‌بیند،و هرگز خنکی امنیت و عدالت را نمی‌چشند.

و هر کس که آنان را تأیید کند،به حزب ایشان پیوسته است،و بار سنگین اعمال ایشان را متحمل می‌شود که در روز قیامت به صورت عذابی سخت تجسم پیدا می‌کند،و اما در دنیا گرفتار ظلم و ستم پدید آمدۀ در مجتمع خویش خواهند بود.

آیۀ کریمه حکایت از آن می‌کند که از میان ستمگران آن که از همه در

ستمگری پیش است بر دیگران سروری می‌کند،و در جای دیگر پروردگار ما گفته است: وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً و بدین گونه بعضی از ستمگران را ولی و سرور بعضی دیگر قرار می‌دهیم» ⁽¹⁾و در حدیثی معروف آمده است:«به هر گونه که باشید،به همان گونه بر شما کسی ولایت و سروری می‌کند».

و اما علمایی که در برابر ظلم ایستادگی می‌کنند،از آثار آن در دنیا و آخرت نجات خواهند یافت.

وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ

و خدا ولی و سرور پرهیزگاران است.

و آنان را به یاری خود در مقاومت با طاغیان تأیید می‌کند.

[20]

هٰذٰا بَصٰائِرُ لِلنّٰاسِ این بینشهایی برای مردمان است.

که قلبها و عقلها را هدایت می‌کند،و روشی برای دیدن درست است،و برنامه‌ای برای اندیشیدن صحیح و سالم.

وَ هُدیً

و راهنمایی.

پس قرآن به بیان بصیرتها بسنده نمی‌کند،بلکه ما را چندان به آنها نزدیک می‌کند که گویی با آنها تماس پیدا کرده‌ایم و آنها را از نزدیک می‌بینیم،و همین است که هدی نام دارد.

وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ

و رحمتی است برای کسانی که به یقین رسیده‌اند.

بدان سبب که آنان را از گمراهی و اختلاف نجات داد و به شریعت و راه واضح و آسان رهنمون شد.

اما کسانی که یقین ندارند،و لذا فرمانهای او را در گرفتاریها اجرا نمی‌کنند،و مخصوصا در اختلافات چنین‌اند،از قرآن هیچ کاری به سود ایشان بر نمی‌آید،و شاید در آیه اشاره‌ای به همان مطلب باشد که /13 در این آیۀ کریمه آمده است: فَلاٰ وَ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ حَتّٰی یُحَکِّمُوکَ فِیمٰا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً

پس به خدای سوگند که ایمان نخواهند آورد مگر آن زمان که تو را در آنچه میان ایشان گذشته است به داوری برگزینند و سپس چاره‌ای جز روان کردن حکم تو نداشته باشند و تسلیم شوند». ⁽¹⁾

[21]

دنیایی که سرای فتنه و ابتلاء است،دار غرور و فریب نیز هست،و آدمی در آن چنان می‌پندارد که گناهکار و نیکوکار با یکدیگر برابرند،و این جز فتنه‌ای گذرا نیست که پس از آن نیکوکار به پاداش نیکو می‌رسد و مجرم به عذاب شدید.

بعضی از مردم چندان در آرزو و فریب پیش می‌روند که به گمان ایشان آخرت چنان است که همچون در بعضی از حالتهای دنیا نیکوکار و بدکار در آن با یکدیگر برابرند،و همین اندیشۀ نادرست ایشان را بر آن می‌دارد که بدون جلوگیری پیش بروند.هرگز چنین نیست،و این حکمی نادرست و دور از سنتهای خدا در آفریدگان او است.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئٰاتِ

آیا کسانی که به اکتساب بدیها پرداخته‌اند،چنین گمان می‌کنند.

و اجتراح به معنی کسب کردن است،و از آیۀ چنان مفهوم می‌شود که اجتراح سیئات از سوی ایشان همان عامل است که آنان را به این گمان بد کشانیده است،بدان سبب که شیطان عمل بد شخص را برایش می‌آراید و آن را خوب جلوه می‌دهد.

أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَوٰاءً مَحْیٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ

که آنان را همچون کسانی قرار می‌دهیم که ایمان آوردند و کارهای شایسته و نیکو کردند و زندگی و مرگشان برابر خواهد بود.

هرگز چنین نیست و زندگی مؤمن آکنده از اطمینان و رستگاری و امید

است،در صورتی که خداوند سینۀ کافر را گرفته و تنگ می‌سازد،و بهره‌مندی کافی از نعمت دنیا را از او باز می‌دارد،و چنان است که گویی همچون چهارپایان غذا می‌خورد،و او را در معرض عذاب قرار می‌دهد.

اما پس از مرگ فرشتگان با خوشامدگویی از مؤمنان پیشواز می‌کنند،در صورتی که نسبت به مجرمان غلظت و درشتی نشان می‌دهند،سپس به صورتی ابدی از یکدیگر تمایز پیدا می‌کنند و آنان در بهشت از نعمتهای آن برخوردار می‌شوند و اینان در عذاب الیم رنج می‌برند.

سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ

چه بد داوری می‌کنند! و با این آیه آرزوهایی که بعضی از مسلمانان با آنها زندگی می‌کنند و آن را عذر خواه پرداختن به گناه خویش می‌دانند،متلاشی می‌شود؟بعضی می‌گویند که خدا ما را خواهد آمرزید،و بعضی دیگر با امید توبه کردن پیش از مرگ روزگار خود را به تباهی می‌گذرانند،و بعضی دیگر متشبث به آدابی می‌شوند و چنان می‌پندارند که اینها سبب بی نیاز شدن آنان از ملتزم بودن به واجبات خواهد بود.

هرگز...پروردگار ما عادلی است که این را جایز نمی‌داند،و امکان ندارد که در نزد او نیکوکار و بدکار برابر باشند.

[22]

هنگامی که به آفرینش آسمانی می‌اندیشیم که خدا آفرید و بر سر ما سایه می‌افکند،و در زمین که ما را بر خود حمل می‌کند،و در دیگر نمودهای طبیعی و دوره‌های نباتی و در کنشها و واکنشهای حیاتی و در هر چیز دیگر،در خواهیم یافت که حقیقتی یگانه در همۀ آنها آشکارا تجلّی پیدا می‌کند و آن این که:هر چیز به حق است و با حق تدبیر می‌شود.آیا ممکن است که کسی گندم بر زمین بیفشاند و جو درو کند؟هرگز...و برای چه آرزوی آن نمی‌کنیم که آدم سست و تنبلی علم فراوان پیدا کند،و ثروتی عظیم به دست آورد؟و چرا هیچ کس این آرزو را ندارد که گاوی اسب بزاید،یا فیل همچون کلاغ در هوا به طیران بپردازد؟ چرا علم،برای شناختن علتها و نتیجه‌ها،یا خواص کانیها و گیاهان،در عمق چیزها به تحقیق می‌پردازد،آیا این بدان سبب نیست که هر چیز به حق آفریده

شده و بنا بر سنّتی عادلانه جریان پیدا می‌کند؟ پس چرا آرزوی آن می‌کنیم که ما به اکتساب بدیها و سیئات بپردازیم،و مؤمن با برپا داشتن نماز و دادن زکات و رفتن به جهاد رنج ببرد،و سپس ما و او به ثمرهای مشابهی دست یابیم؟آیا مثال واحدی از چنین حادثه‌ای در عالم آفرینش دیده‌ای تا خود را مثلا با آن قیاس کنی؟ وَ خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ و خدا آسمانها و زمین را به حق آفرید، و این حق در زندگی انسان به میانجیگری سنّت جزا آشکار می‌شود.

وَ لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

و برای آن که هر کس جزای آنچه را که کسب کرده است بستاند و بر کسی ستم نرود.

آری،گاه جزا تأخیر پیدا می‌کند یا رابطۀ آن با عمل پوشیده می‌ماند،و گاه آبی رنگین می‌نوشد و پس از مدتی به یک بیماری خطرناک مبتلا می‌شود،و به این اندیشه نمی‌افتد که نوشیدن آب رنگین سبب بیمار شدن او بوده است.و گاه جامعه‌ای با یک زندگی عقب مانده روزگار می‌گذراند،و به این معترف نمی‌شود که گمنامی و از هم پاشیدگی و نادانی سبب بلاهایی است که بر سر او آمده است، ولی سنت جزا جریان خود را طی می‌کند،خواه به آن علم داشته باشیم یا نه،و آن را تصدیق کنیم یا چنین نکنیم.

[سوره الجاثیة (45): آیات 23 تا 29]

اشاره

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اِتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اَللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اَللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ (23) وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا اَلدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ اَلدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ (24) وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ مٰا کٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اِئْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (25) قُلِ اَللّٰهُ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یَجْمَعُکُمْ إِلیٰ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (26) وَ لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ یَوْمَ تَقُومُ اَلسّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَخْسَرُ اَلْمُبْطِلُونَ (27) وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا اَلْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (28) هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (29)

معنای واژه‌ها

23[غشاوة]

:پوشش.

28[جاثیة]

:جثو آماده شدن برای ایستادن است،و انسان در حال ترس به حال اطمینان بر زمین نمی‌نشیند و خود را آمادۀ آن نگاه می‌دارد که اگر بنای فرار شود فوری و بدون کندی از جای برخیزد و این جثو با نهادن دو زانو بر زمین در حال بلند شدن صورت می‌گیرد.

29[نستنسخ]

:یعنی نویسندگان را فرمان می‌دهیم تا اعمال شما را استنساخ و ثبت کنند.

آیا دیدی آن را که هوای نفسش را خدای خویش گرفت

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

سیاق در این درس و پس از آن صفات کافران را عرضه می‌دارد،و این که

آنان چگونه اهواء و هوسهای خود را به جای خدایی که از او اطاعت نمی‌کنند به معبودی برگزیدند،و خدا چگونه بر گوشها و قلبهای ایشان مهر نهاد،و چشمانشان را با پوششی پوشاند،پس چه کس جز خدا می‌تواند آنان را هدایت کند؟!و آنان به آن سوی زندگی کافر شدند تا وقتی که خدا مرده‌های ایشان را زنده کند و آشکارا آن را بینند،ولی در آن هنگام که قیامت بیاید و با ذلّت خشوع و بر سر زانو قرار گرفته آمادۀ ملاقات کردن با آن باشند،آیا راه فراری وجود دارد؟!

شرح آیات:

[23]

پیوند محکمی میان عقل و ایمان وجود دارد،چه عقل از همان منبع نوری برانگیخته می‌شود که ایمان نیز از آن جا بر می‌خیزد،پس هر که از عقل خود پیروی کند به ایمان هدایت خواهد شد،و هر کس که ایمان آورد عقل خویش را نجات بخشیده است،اما آن کس که از هوای نفس پیروی کند عقل را از کار می‌اندازد و راهی به ایمان نمی‌یابد،و به کسی می‌ماند که دریچه‌های قلب خود را بسته است تا حقیقت به آن راه نیابد،و هنگامی که شخصی هوای /13 خود خواهی و شهوتها به سرش می‌زند،چیزی جز خودش و آن که را که مستقیما به آن خدمت می‌کند نمی‌بیند،و خودخواهی او به حدّ خودپرستی می‌رسد،چه آنچه را که خواهان آن شده است شریعتی می‌یابد که باید به آن ملتزم باشد،و در این هنگام است که در زندان نفس خویش زندانی می‌شود،و جز آن به هیچ چیز ایمان ندارد،و با آن نمی‌تواند چندان رشد پیدا کند که به ایمان آوردن به پروردگار جهانیان برسد.

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ

آیا آن کس را دیدی که هوای نفس را معبود خود گرفت؟ برای چه پروردگار ما می‌گوید:«أ فرأیت»و آن کس را که از هوای نفس پیروی می‌کند به صورت مستقیم مورد خطاب قرار می‌دهد؟ و پاسخ آن است که:

اولا:چنین کسی از آن کسان نیست که به آسانی خطای خود را تشخیص

دهد،بلکه او همچون مرده‌ای است که شایستگی طرف خطاب قرار گرفتن را ندارد.

ثانیا:خطاب کردن برای آن است که مخاطب حذر کند و در جایی قرار نگیرد که پرستندۀ هوا در آن قرار گرفته است،و پرستش پروردگار خویش را از پرستندۀ هوای نفس بیاموزد،چنان که حکیمی که از او پرسیدند:ادب را از کجا آموختی؟گفت:از بی‌ادب،که چون کاری کند که مرا از آن خوش نیاید،به عملی همچون عمل او بر نمی‌خیزم.و بدین گونه عبرت گرفتن از ملاحظۀ عاقبت کسی که هوا پرستی می‌کند ما را بسنده است تا نگذاریم شهوات سرکش ما را به چنان سرنوشتی مبتلا سازد،بلکه هوای نفس را سخت‌ترین دشمنان خود بدانیم،و ایستادگی در برابر آن را شجاعتی کامل بشناسیم...ولی بیشتر مردم به اندازه‌ای معین از هواهای خود پیروی می‌کنند،ولی دیدن کسی که پیروی از هوای او به حد پرستش آن رسیده،عبرتی برای ایشان است تا خود را یکسره به هوا تسلیم نکنند.

وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ

و خدا او را با دانایی گمراه کرد.

خدا بعد از آن ایشان را گمراه کرد که به آنان علم داده بود،پس به سبب بغی و ستمگری میان ایشان اختلاف افتاد،و به قولی مقصود از«علی علم»آن است که خدا از آن علم داشت که آن شخص به سبب انکار بعد از یقین،و کفران ورزیدن به نعمت هدایت،مستحق گمراهی است،و هر دو تفسیر به معنای واحدی است.

وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ

و بر گوش و قلب او مهر نهاد.

پس نه حقایق را می‌شنوند و نه آن را می‌فهمند،بدان سبب که خدا آنها را از ایشان دور کرده است،و آیا روا است که پروردگار ما دین خود را به کسی بدهد که از پیش به آن کافر شده است؟ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً و بر دیدگانش پرده افکند.

بنا بر این هنگامی که آیات را می‌بیند،عبرتی را که در آنها وجود دارد نمی‌بیند،و ظاهر آیات،در صورتی که شخص از معانی آنها به هدایت نرسد،یا تنها

زبانی را بخواند و بشنود که آن را نمی‌فهمند،چه فایده‌ای می‌تواند برای او داشته باشد؟آیا آدم بیسواد از نگاه کردن به کتاب سود می‌برد،و شخص غیر پزشک از دیدن عوارض چه اطلاعی می‌تواند از حقیقت بیماری به دست آورد؟ به همین گونه نگاههای کسانی که هواهای خود را می‌پرستند بیهوده است و از آنها چیزی عایدشان نمی‌شود،از آن رو که توجهشان تنها به ظواهر امور است و قصد رسیدن به حقایق را ندارند به همین جهت از آنها محجوب مانده‌اند.

در حدیثی از امیر المؤمنین-علیه السلام-در صفت آنان چنین آمده است:

مرداری را پذیره گردیدند،و با خوردن آن رسوایی به خود خریدند،و در دوستی آن با هم به سازش گراییدند؛و هر که عاشق چیزی شود،دیده‌اش را کور سازد و دلش را رنجور سازد،پس به دیدۀ بیمار بنگرد،و به گوش بیمار بشنود.

خواهشهای جسمانی پردۀ خردش را دریده است،و دوستی دنیا دلش را میرانیده؛ جان او شیفتۀ دنیا است،و او بندۀ آن است،و به سوی هر که رود،و هر جا روی آرد،روی بدانجا کند». ⁽¹⁾

فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ

پس چه کس پس از خدا او را هدایت خواهد کرد؟ خدا نعمت عقل را به انسان ارزانی داشت،و برای او آیات آشکاری فراهم آورد،پس اگر راه را بیابد و هدایت شود به سود خود او است،و اگر بد کند،و به پیروی از هوای نفس بپردازد،و از هدایت عقل خویش منحرف شود،و بیّنات را دروغ شمارد،خدا او را گمراه خواهد کرد. /13 آیا جز خدا کسی را دیده‌ای که به او عقل بخشد،و نعمت هدایت جستن از بینات را برای او فراهم آورد؟و آیه ما را از آن بر حذر می‌دارد که در پی گناهان بیفتیم و دریچه‌های هدایت همه بر روی ما بسته شود و هیچ راه نجاتی از آتش نداشته باشیم.و پروردگار ما گفته است: ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ أَنْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا بِهٰا یَسْتَهْزِؤُنَ پس آن گه

سرانجام کسانی که بدی کردند بد بود،از بهر آن که دروغزن سخنان اللّٰه بودند و بر آن افسوس می‌کردند». ⁽¹⁾

رسول اللّٰه-صلی اللّٰه علیه و آله و سلّم-گفت:«چون مؤمن گناهی مرتکب شود،در قلب او نقطۀ سیاهی پدید می‌آید،که اگر توبه و استغفار کند،قلب او صیقلی می‌شود،و اگر بر آن گناه بیفزاید خال سیاه بزرگ می‌شود،و این همان زنگاری است که خدا در کتابش از آن یاد کرده است: کَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . ⁽²⁾

در روایت دیگری از امام صادق-علیه السلام-آمده است:«چون خدا قصد نیکی کردن به بنده‌ای را داشته باشد،نقطۀ سفیدی در قلب او پدید می‌آورد،و در گوشهای قلبش را می‌گشاید،و فرشته‌ای را مأمور او می‌سازد تا به تأیید او برخیزد؛ و اگر برای بنده‌ای ارادۀ بد کند،نقطۀ سیاهی در قلب او پدید می‌آورد،و دریچه‌های گوش قلب او را می‌بندد،و شیطانی را مأمور او می‌سازد تا به گمراهیش بیندازد». ⁽³⁾

أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

پس چرا پند نمی‌گیرید، /13 [24]

و این گونه کسان عذر پرستش هواهای خود را با این گفته بیان می‌کنند:

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ

و گفتند چیزی جز این زندگی دنیوی ما وجود ندارد که در آن می‌میریم و زنده می‌شویم و چیزی جز روزگار ما را هلاک نمی‌کند.

چیزی جز نمود زندگی و مرگ وجود ندارد،و نه حتّی خدایی که آنها را مقدر کرده است،و دهر چیزی جز طبیعت نیست،و آیا ممکن است طبیعت اراده و حکومتی داشته باشد؟!چرا به آسمانها و زمین و تدبیر بزرگ و دقّت تقدیری که در

آنها است نگاه نمی‌کنند؟!آیا عقل ایشان به آنان نمی‌گوید که با هر تدبیری مدبّری است،و هر تقدیر با مقدّری همراه است؟و چنان می‌نماید که مقصودشان از مرگ بر افتادن یک نسل است،و از حیات پیدایش نسلی پس از ایشان،پس زمان به گمان ایشان گروه اول را می‌میراند و گروه دوم را پس از ایشان زنده می‌سازد،و به همین گونه است در دوره‌های پیوسته‌ای که از آغاز و انجام آنها خبری نداریم،ولی این پرسشها بر جای می‌ماند:از کجا آمدم؟به کجا می‌روم،و ندا می‌کند که نمی‌دانم! و ظاهرا این نظریه ساختۀ قلبی است که به سبب پرستش هوا مهر و موم شده است،و این آدمی را از هر قید آزاد می‌کند،و راه را برای پیروی از شهوات تا آخرین نفس زندگی باز می‌گذارد،و این نظریّه بر پایۀ خلأ عقیدتی ساخته شده است.

وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ

و آنان را به این علمی نیست،و آنان کاری جز پنداشتن و گمان کردن ندارند.

یعنی خیال می‌کنند که بعث و حسابی وجود ندارد.آیا شایسته است که اساس اندیشه‌ها و بنیان فرهنگ خویش را بر پایۀ پندار و دور از علم بنا کنیم؟! ولی آیا آن کس که هوای خود را می‌پرستد،و خدا گمراهش ساخته است،چه چیز جز پندارها در اختیار دارد؟آیا دیوار می‌تواند-مثلا-بفهمد که در مزرعه چه کاشته‌اند،یا پیمانه می‌تواند از خرمن خبری پیدا کند؟!و برای چه؟!غیر ممکن است که از این چیزها آگاه باشند.آیا برای آن نیست که خدا علم را روزی ایشان نکرده است؟به همین گونه محال است که هوا پرست از آغاز و انجام آفرینش چیزی بداند،بدان جهت که این علم از او سلب شده /13 و گمراهی او بر علم کامل شده است.

آن کس که بوستانهای زیبا را می‌بیند،نفس او مشتاق آنها می‌شود،ولی اگر کور باشد پیوسته تخیل می‌کند و می‌گوید در آن جا ابدا چیزی نیست.او را واگذار که همیشه در گمراهی خویش باقی بماند.

[25]

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ و چون آیات بینات ما بر ایشان

تلاوت می‌شود.

که آنان را به حقیقت ملزم سازد،بدون دلیل از آن می‌گریزند،بلکه:

مٰا کٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

دستاویز ایشان جز آن نیست که بگویند:اگر راست می‌گویید پدران ما را نزد ما بیاورید.

و آیا اگر ایشان را زنده کند ایمان خواهند آورد؟ هرگز...آنان می‌خواهند که به این بهانه از زیر بار مسئولیّت فرار کنند.

[26]

قُلِ اللّٰهُ یُحْیِیکُمْ بگو:خدا شما را زنده می‌کند.

از عدم با همان قدرتی که با آن آسمانها و زمین را از نیستی به هستی آورده است.

ثُمَّ یُمِیتُکُمْ

سپس شما را می‌میراند، و چنان که ایشان گمان دارند،دهر و روزگار هلاکشان نمی‌کند.

و چنان می‌نماید که در این جا تفاوتی میان موت و هلاک وجود دارد:

موت جدا شدن روح از بدن است،اما هلاک به معنی از هم پاشیدن یک چیز است و آن متناسب با زوال به وسیلۀ عذاب است و در اوضاع و احوالی که آثار مرده را از میان می‌برد و گویی از هم پاشیده شده است،بدان گونه که هلاک در این گفتۀ خدای تعالی آمده است: وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمّٰا جٰاءَکُمْ بِهِ حَتّٰی إِذٰا هَلَکَ /13 قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً و آمد به شما یوسف پیش از این با پیغامهای روشن،پس همواره در گمان بودید از آنچه او برای شما آورد،تا آن گاه که بمرد،گفتید که خدا پس از او هرگز فرستاده‌ای نخواهد فرستاد»، ⁽¹⁾و این گفته او تعالی: یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلاٰلَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ می‌پرسند از تو، بگو(ایشان را)که او فتوی می‌کند شما را در کلاله:اگر مردی بمیرد»، ⁽²⁾و این گفتۀ او تعالی: کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ هر چیز نیست شدنی است مگر

او»، ⁽¹⁾پس هلاک یوسف از میان رفتن رسالت او است و مقید نبودن به آن،و هلاک مرد پایان یافتن دورۀ او است تا وارثان میراث او را میان خود تقسیم کنند،و چنین است در آیۀ سوم که تلاشی همه چیز پایان می‌پذیرد جز وجه خدا،چنان که پروردگار سبحانه و تعالی گفت: کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ هر که بر آن است نابود می‌شود».

و خدایی که بر زنده کردن و میراندن توانا است،قدرت بر بعث و نشور دارد.

ثُمَّ یَجْمَعُکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

سپس شما را در روز قیامت با هم جمع می‌کند،که در آن شک نیست، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

در صورتی که در روز قیامت شکی وجود ندارد،پس چرا بیشتر مردم علمی به آن ندارند؟ آری،در روز قیامت واقعا شکی نیست،یعنی ناگزیر خواهد آمد،و در این تردیدی نیست،ولی بیشتر مردم از این واقعیت چیزی نمی‌دانند،و نادانی بشر چیزی از واقعیت را تغییر نمی‌دهد،پس ما-مثلا-که به وجود منظومه‌ای شمسی در آخرین مرزهای این فضا نادانیم،آیا ممکن است نادانی ما نسبت به وجود آن سبب نبودن آن باشد؟هرگز...و شاید این آیات در قرآن حالتی نفسانی را در نزد بشر علاج کند که بنا بر آن چنان گمان می‌کند که مجرد شک او دربارۀ چیزی آن را از همۀ التزامهای مترتب بر وجود آن آزاد می‌کند،و در نتیجه نسبت به چیزهای واضحی تجاهل نشان می‌دهد و گمان دارد که از این راه خطرهای آن را از جان خود دور کرده است،همچون شتر مرغی که سرش را در میان خاک یا ماسه پنهان می‌کند و چنان می‌پندارد که اگر شکارچی را نبیند او هم وی را نخواهد دید!این هرگز درست نیست...واقع واقع است،خواه به آن ایمان داشته باشی یا نه،پس اگر این

واقع همچون روز قیامت ترسناک باشد،خود را به نادانی زدن در برابر آن،یک تراژدی حقیقی برای انسان است.

[27]

وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَخْسَرُ /13 الْمُبْطِلُونَ و خدا را است پادشاهی آسمانها و زمین،و در آن روز که ساعت برپا شود،باطلکاران زیاندیده خواهند بود.

آن نادانان چنان می‌پندارند که تکذیب ایشان نسبت به ساعت و استهزا کردن آن برای آنان بسنده است،هرگز چنین نیست...پروردگار ما می‌گوید:ملک آسمانها و زمین مخصوص خدا است،و خدا هیچ چیزی از آن را به باطل به کسی نمی‌دهد،و اما روزی آنان از آن همان چیزی است که به ایشان می‌بخشد،پس اگر به انجام دادن کارهای باطل بپردازند،در روز قیامت زیانکار خواهند بود،مگر دنیا کشتزار آخرت نیست؟مگر آنچه از نیرو و مال و فرزندان در تصرف ما است سرمایۀ یگانۀ ما نیست،پس اگر کار آنها را اصلاح نکنیم و آن را در دست لهو و باطل قرار دهیم،زیان کرده‌ایم.

[28]

و داستان ملتها و اقوامی را برای ما نقل می‌کند که عمل و گفتار باطل داشتند و از حال ایشان در آن روز به ما خبر می‌دهد و می‌گوید:

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً

و هر امت را به زانو در آمده می‌بینی.

و جثو به معنی نشستن بر سر زانو با خشوع و خواری است.

کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا

و هر امت به کتابش خوانده می‌شود.

و مقصود از کتاب نامۀ اعمال امتها و ملتها است.

و در این جا این سؤال پیش می‌آید که:چرا پروردگار ما می‌گوید کُلَّ أُمَّةٍ هر امت»و نمی‌گوید کل فرد هر نفر»؟.

شاید جواب،آن باشد که قرآن حکیم اشاره به احساس توافق با مجتمع در انسان دارد که مجموع افراد را مسئول از هر فرد قرار می‌دهد،به همان گونه که فرد در مقابل مجموع مسئولیت دارد،و از آن جهت چنین است که بسیاری از اعمال و عادات فرد چنان است که مجموع مسئول آن است،و می‌توانیم اجتماع را به قافله‌ای

از سواران تشبیه کنیم که چون یکی از آنان در دره سقوط کند همۀ مردم آن هلاک خواهند شد.

قرآن حالت روانه شدن در پی جامعه را عملی برخاسته از نادانی می‌داند،و رسول اللّٰه(ص)گفت:«نباید /13 هیچ یک از شما بی جهتی مقلد دیگری باشد،و بگوید:اگر دیگران نیکی کنند من هم نیکی خواهم کرد،و اگر بدی کنند من هم بدی خواهم کرد،بلکه باید خود را بر آن دارید که اگر دیگران نیکی کردند شما هم نیکی کنید،و اگر بدی کردند از بدی ایشان اجتناب ورزید».

از این حدیث چنان نتیجه می‌گیریم که در اسلام حتمیات اجتماعی وجود ندارد،و امکان آن هست که امور حتمی و ثابت اجتماع به اصرار افراد آن تغییر پیدا کند،ولی عادت مردم بر آن جاری شده که از حالت اجتماعی پیروی کنند،مگر کسانی که خدا آنان را از این تقلید باز دارد،و به همین سبب همه در جزا با یکدیگر شریک‌اند.

اَلْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

امروز به جزای آنچه که کرده بودید خواهید رسید.

اگر پروردگار ما گفته بود:(الیوم تجزون بما کنتم)احتمال آن می‌رفت که جزا از غیر جنس عمل بوده باشد،ولی حذف باء تأکیدی بر آن است که جزا خود عمل ارتکاب شدۀ به وسیلۀ شخص است.

[29]

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ این کتاب ما به حق با شما سخن می‌گوید.

نطق کتاب ممکن است به سبب آشکار بودن اعمال بوده باشد،و گاه امکان آن هست که با پیدا شدن صوت همراه شود،و قرآن کریم به چنین معنایی در این گفته اشاره کرده است که: حَتّٰی إِذٰا مٰا جٰاؤُهٰا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصٰارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ* وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا قٰالُوا أَنْطَقَنَا اللّٰهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ... تا آن گه که به دوزخ در آیند،گواهی دهد بر ایشان گوشها و چشمها و پوستهای ایشان به آنچه در دنیا می‌کردند*و پوستهای خویش را گویند که چرا

گواهی دادید بر ضدّ ما؟و آنها گویند:خدایی ما را گویا کرد که هر چیز را گویا می‌کند...» ⁽¹⁾پس در روز قیامت تجسم زنده‌ای برای عمل انسان صورت می‌گیرد،و فرق میان نوشتن عمل در دنیا با نوشتن آن در آخرت عبارت از آن است که در دنیا ظاهر اعمال نوشته می‌شود در صورتی که در آخرت همراه با پیامدهای آن و با همۀ مقدارها و نسبتهای آنها ثبت می‌شود،چه نماز دو نفر نوشته می‌شود،ولی هر نمازی خصوصیاتی دارد،و نماز این یک در اخلاص و خشوع و تأنی بر نماز آن ترجیح دارد،و چنین است در دیگر اعمال.

إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

ما از آنچه می‌کردید نسخه برداری می‌کردیم.

استنساخ به معنی رونویسی کردن از یک نوشتۀ اصلی است،پس اصل در نزد انسان است،و فرشتگان نویسنده آنچه را که شخص عمل می‌کند می‌نویسند،و دلیل بر این است گفتۀ خدای تعالی: اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً نامۀ خویش بر خوان،امروز تن تو بر تو داوری تمام است». ⁽²⁾

و از این جا می‌فهمیم که اعمال در قیامت بر ظاهر انسان منعکس می‌شود، و در قرآن در بیان حالت منافقان آمده است: وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ و اگر خواهیم ایشان را به تو نماییم تا ایشان را به نمون و سان ایشان بشناسی،و بشناسی ایشان را در آسای سخن». ⁽³⁾و خدا همچنین اعمال را بر قلب انسان به صورت نقطه‌هایی محفوظ می‌دارد که ما آنها را نمی‌بینیم ولی خدا از آنها آگاه است،و در روز قیامت آنها را به سخن گفتن در می‌آورد و همچون اعضای انسان حکایت خود را باز می‌گویند،و شاید این نیز یکی از مصداقهای استنساخ بوده باشد.و علم نوین به شناختن حقایقی از طریق اندامهای بدن انسان آغاز کرده است که از طریق آثار انگشت،و اندازه‌گیری فشار خون در دستگاه

دروغ سنج و تغییر حالت چهره و نظایر اینها صورت می‌گیرد،و هنگامی که آدمی بداند که اعمال او در آخرت مصوّر و مجسم می‌شود،اگر غافل باشد به خدا باز می‌گردد و توبه می‌کند،بدان سبب که بسیار کسان‌اند که کارهای بد می‌کنند ولی از آخرت غافل‌اند.

[سوره الجاثیة (45): آیات 30 تا 37]

اشاره

فَأَمَّا اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ فَیُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِی رَحْمَتِهِ ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْمُبِینُ (30) وَ أَمَّا اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَ فَلَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَاسْتَکْبَرْتُمْ وَ کُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِینَ (31) وَ إِذٰا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ وَ اَلسّٰاعَةُ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا قُلْتُمْ مٰا نَدْرِی مَا اَلسّٰاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاّٰ ظَنًّا وَ مٰا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ (32) وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (33) وَ قِیلَ اَلْیَوْمَ نَنْسٰاکُمْ کَمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا وَ مَأْوٰاکُمُ اَلنّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ (34) ذٰلِکُمْ بِأَنَّکُمُ اِتَّخَذْتُمْ آیٰاتِ اَللّٰهِ هُزُواً وَ غَرَّتْکُمُ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا فَالْیَوْمَ لاٰ یُخْرَجُونَ مِنْهٰا وَ لاٰ هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ (35) فَلِلّٰهِ اَلْحَمْدُ رَبِّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ رَبِّ اَلْأَرْضِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (36) وَ لَهُ اَلْکِبْرِیٰاءُ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (37)

ستایش و بزرگی خدا را سزد

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در درس گذشته از زانو بر زمین نهادن امتها همچون نشانه‌ای از خشوع و خواری در روز قیامت سخن گفتیم که با همین حال انتظار رسیدن نامۀ عمل خویش را می‌کشند،و در این درس که دنباله‌ای از درس گذشته است،سخن از تقسیم شدن امتها به دو گروه در میان می‌آید:مؤمنان و کافران،و می‌پرسیم:چرا خداوند متعال بر تمایز افراد بشر در هنگام رسیدگی به حساب تأکید می‌کند؟بدان سبب که هر انسان بر حسب عمل و رفتارش طبقه بندی می‌شود و نه بر حسب صفات یا رنگ یا وابستگیهایش یا بنا بر منشأ جغرافیایی یا حالت تاریخی یا حتی پیروی دینی او،و ناگزیر می‌بایستی که این تمایز در آخرت را در دنیا منعکس سازیم،و آن بدین گونه است که امتها و مجتمعها و افراد را فقط بر اساس اعمالشان طبقه بندی می‌کنیم به:مؤمن و کافر.

آیات اخیر صفات کافران را به ما عرضه می‌دارد و می‌گوید که چگونه نسبت به آیات خدا استکبار ورزیدند و به گناه و جرم پرداختند و ساعت را دروغ شمردند و به ریشخند کردن آیات خدا پرداختند و به زندگی فریفته و مفتون شدند و در نتیجه استحقاق عذاب آخرت پیدا کردند.

شرح آیات:

[30]

خدا در روز قیامت مردمان را به دو گروه تقسیم می‌کند:

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِی رَحْمَتِهِ

پس کسانی را که ایمان آوردند و کارهای شایسته و نیکو کردند،پروردگارشان در رحمت خود داخلشان خواهد کرد.

رحمت در دنیا نسبت به مؤمنان با رحمت در آخرت تفاوت دارد،چه رحمت دنیا آلودۀ به بلا و آزمایش است،ولی در آخرت هیچ کدورتی با صفای رحمت همراه نیست،و شاید این الهامی است که از کلمۀ«فی رحمته»گرفته می‌شود که بنا بر آن رحمت خدا از هر جانب آنان را در میان گرفته است،به همان گونه که در کلمۀ«ربهم»اثری از محبت و مهربانی و اشاره‌ای به رحمتهای خدا در دنیا مشاهده می‌شود.

ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ

و این رستگاریی آشکار است.

فوزی است که برتر از آن فوزی نیست،از آن نظر که از عذاب رستند،و پروردگار آنان را به مهمانی خود خواند،و در دریای رحمت خویش داخلشان کرد، پس آیا فوز و رستگاری از این بزرگتر می‌شود؟بیایید تا خواستار این فوز عظیم شویم و شاید به توفیق الاهی به آن برسیم.

[31]

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا و اما کسانی که کافر شدند.

به جهنم درخواهند آمد،و از آنان خواسته می‌شود که به جرمی اعتراف کنند که تجسم یافتۀ در استکبار ایشان بود و همان است که سبب در آمدن آنان به دوزخ شده است.

أَ فَلَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَاسْتَکْبَرْتُمْ وَ کُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِینَ

مگر آیات من به شما نیامد و شما استکبار ورزیدید و قومی مجرم و گناهکار بودید؟ در این آیه سه اصطلاح مشاهده می‌شود:کفر و استکبار و اجرام؛استکبار منشأ و نقطۀ عزیمت کفر است،در صورتی که جریمه و گناه نتیجۀ آن به شمار می‌رود،و از آن نظر چنین است که انسان،در صورتی که بدون حجاب و پوششی با آیات خدا رو به رو شود،و بدون دارا بودن مفاهیم و عقایدی پیش از آن،فطرت و عقل او وی را به پذیرفتن آنها بر می‌انگیزد،ولی چون با عینک استکبار سیاه به

مشاهدۀ آیات پروردگار بپردازد،و خود را /13 بزرگتر از حق در نظر بگیرد،یا خود را به جای حق محور قرار دهد،البته آنها را قبول نخواهد کرد،و انسانی که خود را برتر از حق یا عین حق تصور کند،هر چه زودتر دیگران را در معرض تعدی و تجاوز قرار می‌دهد و در حق ایشان ستم می‌کند،و در روایات چیزهایی می‌خوانیم که ما را به این امر رهبری می‌کند:

1-از ابو عبد اللّٰه(ع)روایت شده است که گفت:«کبر آن است که مردمان را خوار شماری و به تسفیه حق بپردازی». ⁽¹⁾

2-از او(ع)است:«رسول اللّٰه-صلی اللّٰه علیه و آله و سلّم-گفت:

بزرگترین کبر خوار شمردن مردم(غمص)و تسفیه(سفه)حق است»،و(راوی) گفت:گفتم:که غمص خلق و سفه حق چیست؟گفت:«ندانستن حق و طعنه زدن بر اهل آن،پس هر که چنین کند،از بی خردی به منازعۀ با خدا پرداخته است». ⁽²⁾

[32]

برای آن که از کفر و استکبار و اجرام خلاصی یابیم،واجب است که حق را محور قرار دهیم،و به یاد آخرت باشیم،و از جزای آن بترسیم.

وَ إِذٰا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ السّٰاعَةُ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا

و چون گفته شود که وعدۀ خدا حق است و در ساعت شکی نیست، و چرا با شدت وضوح آخرت به آن ایمان نمی‌آورید،در صورتی که انسان به فطرت خود می‌داند که جزا واقع می‌شود و واقعیت دارد،چنان که تحقق یافتن آن در دنیا نیز مشاهده می‌شود،و هر کس ستم کند خدا او را گرفتار می‌سازد،در صورتی که نیکوکار به پاداش نیکو می‌رسد،ولی او این را می‌بیند که سنّت جزا در دنیا کامل و دایمی نیست و همین او را به بودن روز جزای وافی رهبری می‌کند.

هنگامی که به قلب خود مراجعه کند،آن را معتقد می‌یابد،ولی بنا بر

استکبار خود از راه لجاجت و گردنکشی آخرت را منکر می‌شود و می‌پرسد که:

ساعت چیست؟جایگاه آن کجا و نشانه‌های آن چیست،و چگونه خدا انسان پوسیده و خاک شده را بر می‌انگیزد و زنده می‌کند،و در آن روز چگونه اعمال تجسم پیدا می‌کند؟ /13 قُلْتُمْ مٰا نَدْرِی مَا السّٰاعَةُ گفتید که ما نمی‌دانیم ساعت چیست، و بدین گونه با چون و چرا برای انکار قیامت و ساعت عذر می‌آورند،در صورتی که عقل آنان را به ایمان می‌خواند،و شواهد بر آن در نزد ایشان فراوان است، و سپس کوشش می‌کنند که برای شناخت بیشتر به تفصیل دربارۀ آنها بیندیشند.آیا اگر دلیل بر وجود شهری در دورترین نقطۀ شرق در دست باشد،ولی تو چیز زیادی از آن ندانی،آیا مستقیما منکر وجود آن می‌شوی یا این که به وجود آن اعتراف می‌کنی و سپس در صدد دست یافتن به تفصیلاتی دربارۀ آن بر می‌آیی؟ حقیقت آن است که بسیاری از مردم از آن نظر منکر حقایق رسالت می‌شوند که به صورت تفصیلی از آن آگاهی ندارند،بلکه به مجرد نادانی نسبت به آن دشمن آن می‌شوند،و امیر المؤمنین-علیه السلام-گفته است که:«مردمان دشمن هر چیزند که نسبت به آن نادان‌اند».

إِنْ نَظُنُّ إِلاّٰ ظَنًّا وَ مٰا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ

علم ما جز از راه گمان نیست و ما به یقین نرسیده‌ایم.

بدین گونه خود را چندان گرفتار شک کردند تا این که چنان پنداشتند که چیزی جز گمان و ظن در اختیار ندارند و به یقین نرسیده‌اند،ولی اگر فرض کنیم که چنین بوده باشد،آیا عقلهای ایشان به آن فرمانشان نمی‌دهد که محتاط و بر حذر باشند؟!گمان نمی‌تواند مجوّز انکار ساعت بوده باشد.آیا به محض شک کردن دربارۀ وجود شیری در جنگل آدمی نباید احتیاط خود را داشته باشد؟و چنین است گمان به ساعت که باید ما را به اجتناب از خطر آن وادار کند.

[33]

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا و بدیهای آنچه می‌کردند بر ایشان آشکار شد،»

و می‌پرسیم:چرا پروردگار ما گفت: وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا و نگفت:(و بدا لهم سیئات عملوها)بدیهایی که کرده بودند بر ایشان آشکار شد»؟ شاید برای آن که در آخرت اعمال بد ایشان آشکار نمی‌شود،بلکه نتیجۀ پرداختن به کارهای بد آشکار می‌شود که به صورت مارها و کژدمها و آتش داغ و عذاب در می‌آید.

وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

و بر سر ایشان ریخت آنچه که آن را مورد استهزا قرار می‌دادند.

پس در آخرت آنچه به ایشان می‌رسد نتیجۀ استهزاء است که همچون احاطه کردن دستبند بر دست ایشان را فرا می‌گیرد،و بعضی گفته‌اند،که کلمۀ«حاق» مشتق از مادۀ حقّ است،در این صورت معنی آن می‌شود که:آنچه مورد استهزا قرار می‌دادند-به گمان قدرت داشتن برای فرار از آن-بر ایشان فرود آمد و به صورت حق واقعی درآمد که چاره‌ای جز اعتراف کردن به آن ندارند.

[34]

وَ قِیلَ الْیَوْمَ نَنْسٰاکُمْ کَمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا و در آن روز گفته می‌شود که شما را چنان فراموش می‌کنیم که شما ملاقات چنین روزتان را فراموش کردید.

چندان از آخرت و نعیم آن غافل شدند که گویی آن را فراموش کردند،و در این جا خود ایشان چنان مورد غفلت قرار می‌گیرند که گویی از فراموش شدگانند، پس خیری برای ایشان مقدّر نمی‌شود،و دفع زیانی از ایشان صورت نمی‌گیرد،و این جزای مناسبی با فراموش کردن به توسط ایشان است،و کوششی در خوار کردن آنان همچون مجازاتی در مقابل استکبارشان.

طبعا فراموش کردن خدا معنی نادان بودن دربارۀ او را نمی‌دهد،به همان گونه که فراموشی دلیلی بر جهلشان نسبت به آخرت نیست؛و در روایات آمده است که یکی از زندیقان نزد امیر المؤمنین-علیه السلام-آمد و گفت:اگر اختلاف و تناقضی در قرآن وجود نمی‌داشت به دین شما در می‌آمدم،و علی(ع)به او گفت:آن چیست؟گفت:این گفتۀ خدای تعالی که نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ خدا را فراموش

کردند پس خدا ایشان را فراموش کرد»،و این گفته‌اش فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا پس امروز آنان را فراموش می‌کنیم به همان گونه که ایشان این روزشان را فراموش کردند»،و این گفته‌اش وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ نَسِیًّا و پروردگارت فراموش کننده نیست...و همچنین.

امیر المؤمنین-علیه السلام-گفت:«و اما گفتۀ خداوند متعال نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ یعنی این که خدا را در دنیا فراموش کردند،و به فرمانبرداری از او نپرداختند،پس در آخرت ایشان را فراموش کرد،یعنی چیزی از پاداش خویش را بهرۀ ایشان قرار نداد و به این جهت فراموش شدۀ از خیر شدند،و همچنین تفسیر این گفته‌اش عزّ و جلّ فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا که مقصودش از نسیان آن است که ایشان را چنان پاداش نداد که به اولیای خود پاداش می‌دهد،یعنی کسانی که در دنیا فرمانبردار خدا و به یاد او بودند،در آن هنگام که به او و فرستاده‌اش ایمان آوردند،و در پنهانی از او ترسیدند.

اما دربارۀ این گفته‌اش وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ نَسِیًّا باید بدانیم که پروردگار ما تبارک و تعالی کسی نیست که فراموش کند و غفلت نمی‌ورزد،بلکه او حفیظ و علیم است،و عرب می‌گوید:قد نسینا فلان یذکرنا یعنی آرزوی خیر ما را ندارد و ما را از خاطر به دور داشته است». ⁽¹⁾

وَ مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ

و جایگاه شما دوزخ است و یاورانی ندارید.

خدا دربارۀ بی‌یاوری در آخرت تأکید بسیار می‌کند،چرا که هیچ یاوری -اگر یافت شود-برای نجات یافتن از عذاب خدا وجود ندارد،نه طاغوتان و نه دوستان و نه فرهنگ فاسد و هواهای نفس هیچ کدام چنین قدرتی را ندارند،و این منتهای ضعف و مسکنت و بیچارگی در آخرت است،پس انسان تنها می‌ایستد و در برابر او آتش است،و کسی را نمی‌یابد که آتش را از او دور کند و بنا بر این تسلیم

می‌شود.

[35]

چرا عذاب به ایشان می‌رسد،و خدا آنان را فراموش می‌کند،و یاوری برای خود نمی‌یابند؟ اولا:

ذٰلِکُمْ بِأَنَّکُمُ اتَّخَذْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ هُزُواً

بدان سبب که آیات خدا را مورد استهزا قرار دادید.

ثانیا:

وَ غَرَّتْکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

و زندگی دنیا شما را فریب داد و مغرورتان کرد.

و چنان تصور کردید که در آن درنگ خواهید کرد و به آخرت خود کفر ورزیدید.

فَالْیَوْمَ لاٰ یُخْرَجُونَ مِنْهٰا وَ لاٰ هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ

پس امروز نه از آن آتش بیرون می‌آیند و نه در معرض سرزنش واقع می‌شوند.

چه به آتش داخل شده‌اند و عتاب و سرزنش نوعی بزرگداشت است و آنان /13 شایستگی آن را ندارند،از آن نظر که خود را در معرض استهزا قرار دادند.

[36]

فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ رَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ پس سپاس پروردگار آسمانها و پروردگار زمین را که پروردگار جهانیان است.

شاید از آن نظر که خدا خواسته است تا سورۀ الجاثیه را با وجود تأثیر شدید آن بر نفوس به سبب آیات انذار و عذاب موجود در آن،با بخشیدن آرزو به صورتی خوش خاتمه دهد،پس سوره را با سپاس خدای پایان می‌دهد که آنچه می‌کند شایسته ستایش است،و او را از آن جهت سپاس می‌گزاریم که پروردگار آسمانها و زمین است،و آیات خود را در آنها پراکنده و آن را وسیلۀ راهیابی مؤمنان قرار داده است،و بدان سبب که آسمانها و زمین را بر جای خود استوار نگاه داشته است تا از میان نروند،و سپس او را پروردگار جهانیان از آن روی که آنان را آفرید و روزی بخشید و بر فطرت ایمانشان قرار داد و نسبت به ایشان مهربان است.

[37]

و به همان گونه که حمد و سپاس در آسمانها و زمین مخصوص او است،سلطنت و ملک نیز از آن او است.

وَ لَهُ الْکِبْرِیٰاءُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

و بزرگی در آسمانها و زمین به او اختصاص دارد.

پس چرا در برابر آیات او تکبر و گردنفرازی می‌کنند،در صورتی که بزرگواری او گسترده است،و نشانه‌های بزرگواری او در هر چیز از آسمانها و زمین هویدا است.

وَ هُوَ الْعَزِیزُ

و او مقتدر و توانا است.

بر بندگانش،و سنت خود را در میان ایشان به جریان می‌اندازد،و قدر خویش را در ایشان عملی می‌سازد،خواه بخواهند یا امتناع کنند،ولی او جز آن نمی‌کند که حکمت بالغۀ او مقتضی آن است.

اَلْحَکِیمُ

و حکیم است.

و جور و ستم نمی‌کند،و به هر صاحب حقّی حقش را می‌دهد،سبحانه و تعالی.

سورۀ احقاف

اشاره

سورۀ احقاف

فضیلت سوره:

امام ابو عبد اللّٰه الصادق(ع)گفت:«هر کس که در هر شب یا هر روز جمعه سورۀ احقاف را قرائت کند،خدا او را در زندگی دنیا گرفتار ترس نخواهد کرد،و او را از وحشت روز قیامت ایمنی خواهد بخشید،إن شاء اللّٰه».

تفسیر نور الثقلین/ج 5،ص 7 /13

زمینۀ کلّی سوره

برای این که دربارۀ حقیقت چیزها به بصیرت و بینشی دست یابیم،ناگزیر باید با حقایق بزرگی آشنا شویم که جنبۀ غیبی بر حقیقت‌اند،از این قرار:

اولا:حقیقت آفرینش،و این که هر چیزی از جانب پروردگار عزیز حکیم به وجود آمده و امر آن به تدبیر و تقدیر او مقدّر و مدبّر شده است.

ثانیا:حقیقت واقعی،و این که چیزها حق است نه پندار و خیال.

ثالثا:حقیقت زمان و این که هر چیزی را سر آمدی است.

ولی چرا بیشترین مردم این حقایق آشکار را نمی‌فهمند،و حتی در آن

هنگام که خدا از طریق فرستادگانش به ایشان بیم می‌دهد،از آنها دوری می‌جویند؟ شاید مهمترین قضیه‌ای که در قرآن مورد بحث قرار گرفته،همین قضیه باشد،چه بدون رسیدگی و تحقیق دربارۀ آن انسان به دانش و فرزانگی نخواهد رسید.

و پرسش چنین است:چه حجابهایی است که چشمان خلق را می‌پوشاند و آنان را از دیدن این حقایق محروم می‌سازد؟ /13 شمارۀ آنها زیاد است و شاید سیاق در سورۀ احقاف با تمرکز بخشیدن به بعضی از آنها،همچون در دیگر سوره‌ها،بتواند به این پرسش پاسخ دهد.

اولا:شرک است که با خواندن مردمان به سوی غیر خدا صورت می‌گیرد،و قرآن در این مورد پرسشی طرح می‌کند و می‌گوید:آیا آنچه به آن دعوت می‌کنند، چیزی از زمین آفریده،یا سهمی در گرداندن آسمانها داشته است؟ هرگز...و سپس شرکا تا روز قیامت دعوت آنان را اجابت نمی‌کنند،و در روز حشر دشمن ایشان خواهند بود.

ثانیا:بار کردن تهمتها(و احکام ساختگی و باطل)بر رسالتها و رسولان، که مردمان را از شناخت حقیقت آنان محجوب نگاه می‌دارد،پس به تهمت و افترا می‌گویند که آنها سحر است.

چگونه می‌تواند کسی افترا بزند در صورتی که قدرت خدا محیط بر هر مفتری است،و او بر هر چیز علم دارد،و بر راستی رسالت گواه؟!و این رسول نوخاسته و بی سابقه نبود و خدا پیش از او پیامبران پیشین را به رسالت مبعوث کرده بود،و سپس کار رسول منحصر به ابلاغ پیام است،و بعضی از علمای بنی اسراییل به صدق او گواهی داده‌اند،در صورتی که نادانان در برابر او به استکبار برخاستند، و گاه رشک و کینه و تعصب در برابر صاحب دعوت سبب کفر ورزیدن به رسالت می‌شود،ولی چرا باید انسان نفس خود را از حق به سبب ایستار شخصی خود نسبت به کسی که او را به آن رسالت دعوت می‌کند محروم سازد؟و اساسا:چرا انسان با

چنین ایستار ستمگرانه از دست یافتن خودش به هدایت و حق جلوگیری می‌کند،و گویا این برای آن است که خدا ستمگران را راهنمایی نخواهد کرد.

کتاب موسی(که بعضی نسبت به آن تعصب می‌ورزند و از رسیدن نسخۀ کاملتر آن به دست دیگران جلوگیری به عمل می‌آورند)برای آن نازل نشده که به تأیید ظلم بپردازد،و قرآن نیز چنین است و به ستمگران هشدار می‌دهد،و مژه‌ای برای نیکوکاران است،و صاحبان رسالت به آن نیاز دارند که در مواجهۀ با این سختیها استقامت نشان دهند،و به همین سبب است که باکی ندارند /13 و اندوهناک نمی‌شوند.

ایستار سلیم در برابر نسل گذشته در فراهم آوردن فرصتهای رسیدن به ایمان سهیم است و سیاق سفارش پروردگارمان را به پدر و مادر بیان می‌کند،و از خواست مشروع موجود در نزد انسان برای به وجود آمدن فرزندان شایسته و صالح سخن می‌گوید.

و به توبه کنندگان مسلمان در سن چهل سالگی وعده می‌دهد که پروردگارشان آمرزندۀ گناهان است و سبب در آمدن به باغهای بهشت.

اما آن کس که نسبت به پدر و مادر گردنکش است و به دعوت آنان به ایمان پاسخ نمی‌دهد،و می‌گوید که اینها از اسطوره‌های پیشینیان است،و مثل او همچون کسی است که جنب و جوش جوانی او را از پیروی حقی که پدر و مادرش پیروی از آن را خواستار شده‌اند باز می‌دارد(و او در نتیجه همچون ستمگری است که تمرّدش نسبت به پدر او را از پیروی حق به سبب آن که پدر دعوت کنندۀ به آن بوده، بازداشته است).

پس از آن که قرآن این مطلب را بیان می‌کند که درجات مردم بنا بر مقدار اعمال ایشان است،صورتی از اهل آتش را بر ما عرضه می‌دارد که جهنم با زبانه‌های آتشین خود به استقبال ایشان می‌آید،و در آن جا بدین جهت در معرض محاکمه قرار می‌گیرند که چیزهای پاکیزۀ خود در زندگی دنیا از دست دادند،(و چنان معلوم می‌شود که زیاده روی در خوشگذرانی یکی از دشواریهای دیگر موجود

در راه ایمان است)،و شاید اسراف در بهره‌مند شدن از پاکیزه‌ها(طیبات)به سبب استکبار در زمین باشد که نتیجۀ آن نافرمانی و تجاوز از حدود شریعت است.

کدام دشواری و عقبۀ سخت همچون پیروی از عادات کهنه و تقلیدهای باطل است که قوم عاد،در آن هنگام که از برادرشان هود پیغمبر که آنان را از رسیدن عذاب خدا در احقاف بیم می‌داد و آنان از او می‌خواستند که در رسیدن عذاب شتاب صورت گیرد،چنین بودند،ولی چون عارضه‌ای در افق پدیدار شد،از فرط غفلت چنان گمان کردند که ابری باران‌زا است،در صورتی که آن تند بادی بود که همه چیز را به فرمان پروردگارش ویران و هلاک کرد.

قوم عاد چرا کافر شدند،آیا به سبب فقر و نیازمندی بود،یا به علت نقص وسایل معرفت از چشم و گوش /13 ؟؟هرگز چنین نبود...کفر ایشان به سبب انکار آیات خدا و آنها را وسیلۀ استهزا قرار دادن بود،پس به عاقبت بد دمار و هلاک رسیدند.

آیا نباید،پیش از آن که مایۀ عبرت برای آیندگان شویم،از سرنوشت آنان عبرت بگیریم؟چرا پشته‌هایی را که از شهرهای ویران شدۀ ایشان بر جای مانده است دیدار نمی‌کنیم و از آنها و از آیاتی که خدا برای بیدار کردن ما از خواب غفلت آماده کرده است پند نمی‌گیریم؟ آیا این آیه که انسان در کفر به پروردگارش به آن اعتماد می‌کند،و چنان گمان دارد که مانع رسیدن عذاب خدا به او خواهد شد،آن شهرها را از هلاک و ویرانی نجات بخشید؟ بعضی از آنان را می‌بینیم که به جنّیان پناه می‌برند و چنین می‌پندارند که آنان از رسیدن عذاب به ایشان جلوگیری خواهند کرد،در صورتی که گروه جن همچون گروه انس با رسالت بیم داده شدند،و گروهی از ایشان قرآن را شنیدند و از بیم داده شدگان(منذرین)شدند،و قوم خویش را برای پذیرفتن رسالت دعوت کردند،و به ایشان گفتند که هر کس خوانندۀ خدا را اجابت نکند قدرت آن ندارد که با گذشتن از مرزهای قدرت او-که بی مرز است-وی را عاجز کند.

آیات پایانی سوره بیان کنندۀ قدرت خدا بر زنده کردن مردگان است،و کافران هنگامی به آن روی می‌آورند که آن را ببینند،و بر رسول است که در دعوت خود شکیبایی نماید و در این کار شتاب نورزد،چرا که هر اندازه عمرشان دراز شود، درنگ آنان در دنیا،چون با جاودانگی در آتش مقایسه شود،بیش از ساعتی از زمان نیست.

سورة الاحقاف

[سوره الأحقاف (46): آیات 1 تا 8]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . حم (1) تَنْزِیلُ اَلْکِتٰابِ مِنَ اَللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَکِیمِ (2) مٰا خَلَقْنَا اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا عَمّٰا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ (3) قُلْ أَ رَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ اَلْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ اِئْتُونِی بِکِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا أَوْ أَثٰارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (4) وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مَنْ لاٰ یَسْتَجِیبُ لَهُ إِلیٰ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعٰائِهِمْ غٰافِلُونَ (5) وَ إِذٰا حُشِرَ اَلنّٰاسُ کٰانُوا لَهُمْ أَعْدٰاءً وَ کٰانُوا بِعِبٰادَتِهِمْ کٰافِرِینَ (6) وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ (7) أَمْ یَقُولُونَ اِفْتَرٰاهُ قُلْ إِنِ اِفْتَرَیْتُهُ فَلاٰ تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا تُفِیضُونَ فِیهِ کَفیٰ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ (8)

معنای واژه‌ها

4[أثارة]

:بقیه،باز مانده.

8[تفیضون فیه]

:یعنی در این مطلب خوض می‌کنید و در آن فرو می‌روید که قرآن دروغ است یا جادو است.

و کسانی که کافرند از آنچه به آن بیمشان داده‌اند اعراض می‌کنند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

[1]

این سورۀ مبارکه که با کلمۀ کوتاه مقطعی همانند دیگر مقطعات قرآن آغاز می‌شود که در سوره‌های پیشین بر آنها گذشتیم،و از تفسیر آنها سخن گفتیم:

حم

حا،میم.

[2]

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ فرستادن کتاب از خدای صاحب عزت و قدرت و حکمت است.

کتاب از آن نظر به نام کتاب خوانده شده که نوشته(مکتوب)و ثبت شده است،و چنین است قرآن که نوشته است و دایمی و ثابت است،و به همین سبب به نام«الکتاب»خوانده شده است،و ثبات قرآن با سایر کتابها تفاوت دارد بدان جهت که بنا بر گفتۀ رسول اکرم(ص):«فضل قرآن بر دیگر سخنان همچون خدا بر خلق او است». ⁽¹⁾

سؤال:چرا قرآن با کتابهای بشری نباید مقایسه شود؟چرا میان آنها مسافتی نامحدود وجود دارد؟ /13 جواب:برای آن که از جانب خدا نازل شده است،و خدا عزیز حکیم است،و به عزت و قدرت خود پیروی از کتاب را بر انسان و بر طبیعت واجب می‌سازد،و به حکمت خود آن را کتاب هدایت و بصیرت قرار می‌دهد،و منبع توجیهی برای انسان به سوی حق است و به سوی آنچه صلاح وی در آن است.

[3]

و در آیاتی که پس از این خواهد آمد،قرآن حکیم با ما از تجلیات دو اسم عزّت و حکمت در جهان،و از نمودهای صاحب دلالت آشکاری بر عزّت و حکمت ربّ سخن می‌گوید،و لازم است که ما این تجلیات و نمودها را خوب بفهمیم،چرا که فهم ما از آفرینش و آفریدگان در پیرامون خودمان هنگامی فهم ژرف خواهد بود که فهمی همه جانبه بوده باشد،و به همین سبب ناگزیر باید -مثلا-از رابطۀ موجود میان ارتفاع ماه و نزول آن با جزر و مد در دریا آگاه باشیم، به همان گونه که شایسته است از ارتباط میان خورشید و کنش و واکنشهای شیمیایی که بر اثر آن در برگهای درختان تولید می‌شود آگاهی داشته باشیم،که کاینات حقایقی وابستۀ به یکدیگرند و نزدیکترین آنها با دورترین آنها با یکدیگر پیوستگیهایی دارند،و کوچک و بزرگ و نزدیک و دور از این لحاظ برابر با یکدیگرند،و همۀ آنها در یکدیگر عمل و تأثیر طرفین دارند و پروردگار ما حکم واحد و نظام ثابتی را در آنها به جریان می‌اندازد.و فهمیدن قوانین ثابتی که در میان آفریده‌ها حکمفرما است،جز از طریق فهم این تأثیر و تأثّر متقابل میسر نمی‌شود،و قانونی که بر اساس آن حرکت کهکشانهای بسیار بزرگ در فضا صورت پذیر می‌شود، همان قانون است که بر وفق آن اجزاء بسیار خرد یک ذره به حرکت خود ادامه می‌دهند.و این عمل و پیوستگی طرفین و پیروی از سنتهای واحد ما را به حقیقتی بزرگ رهنمون می‌شود،و آن این که:پروردگار عزیز حکیم ما آفرینندۀ همه آنها و مدبّر آنها است.

چنان می‌نماید که برنامۀ قرآن برای رشد دادن به این فهم فراگیر کاینات

که تراز بالایی از تکامل عقل انسان را تشکیل می‌دهد،در قرآن تجسم پیدا می‌کند و اسمی از اسماء حسنای خدا را به یاد ما می‌آورد،سپس از آن اسم به تدریج فرود می‌آید و به نمودهای گوناگونی می‌رسد که آن اسم کریم در عالم طبیعت(آفاق)و عالم انسان(انفس)،در زمان حاضر انسان یا در گذشته و آینده،تجلّی پیدا می‌کند، تا به نور خدا امواج پرتوهای اندیشۀ او از بعضی از نمودهای آفرینش به نامهای آفریننده صعود پیدا کند،و از آسمان پروردگار به دیگر ظواهر و نمودها نازل شود، /13 و از گذشتۀ بشریت به زمان حاضر و آیندۀ آن برسد،و بدین گونه آفاق شناخت او گسترش یابد،و بینش فهم او در اعماق غیب فرو رود و به جستجو بپردازد،و عقل او در درجات یقین بالا رود،و نفس وی به نور ایمان پاکیزه شود،و خدا او را به نور درخشان خود رهبری کند،و همچون پروردگار قوی و عزیز خویش قوی و عزیز شود، و به همان گونه که پروردگارش حکیم و خبیر است حکیم و خبیر شود،که این همه از معرفت و شناخت نامهای نیکوی خدا(اسماء اللّٰه الحسنی)به دست می‌آید.

بسا هست که روش قرآنی به صورتی معکوس آنچه گذشت عمل می‌کند، پس به بیان نمودی در آفاق جهان یا اعماق نفس یا ابعاد تاریخ می‌پردازد،و سپس نامی از نامهای نیکوی خدا را یاد می‌کند،و خاتمه‌های آیات قرآنی همچون: وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ، اَللّٰهَ لَهُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ ، إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ و...،اگر در آنها تدبر کنیم بسیار مفید است،بدان جهت که پروردگار ما را به نمودی اشاره می‌کند و سپس میان آن و نامی از نامهای حسنی ارتباط برقرار می‌سازد،پس چون آن را خوب بفهمیم،از تجلّیات آن در دیگر نمودها آگاه خواهیم شد.

در آن جا که سیاق در آیۀ دوم از آن یاد می‌کند که این کتاب فرو فرستاده شدۀ از سوی خدا است،و خدا عزیز حکیم است،در آیۀ سوم از بعضی از تجلیات عزت و حکمت بحث می‌کند و می‌گوید:

مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی

آسمانها و زمین و آنچه را که میان آنها است،جز به حق و اجل و مدت سرآمدنی نامبرده و تعیین شده نیافریدیم.»

آنها را با عظمت هولناک آنها آفرید،پس او قوی و عزیز است،و چون ساختن آن بر شالوده‌ای از حق بود،پس او حکیم است.

از این آیه چنین الهام می‌گیریم که حکمت خدا مقتضی محدودیت آفرینش بوده،و به همین سبب در آن اجلی معدود و حدی محدود مشاهده می‌شود،و بدین گونه زمان جزئی از حقیقت آفرینش به شمار می‌آید،و چه بسا که اگر تدبّری بیشتر در حرف بایی بکنیم که برای کمک خواستن به کار می‌رود،آفاق گسترده‌ای در برابر ما گشوده شود،مثلا:از خود بپرسیم که سیاق قرآن در آنچه به اجل مربوط می‌شود آن را به همان گونه به کار برده است که در هنگام سخن گفتن از حق به کار برده بود،پس آیا می‌توانیم از این جا چنین نتیجه گیری کنیم که حق و اجل دو مرکز و محور آفرینش است،بنا بر آن که حق بیان کنندۀ نظام حقی باشد که آفریدگان را به حرکت در می‌آورد،و اجل نمایندۀ جنبۀ /13 مادّی آفریدگان است و سپس آیا می‌توانیم بگوییم که حق تجلی اسم حکمت است و اجل تجلّی اسم عزت؟هر چه باشد، خدا در جاهای متعددی از قرآن به همین گونه عمل کرده و-مثلا-در سورة الاعراف(آیۀ 54)چنین گفته است: إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ ،و در سورۀ فصّلت(آیۀ 9-10)بدین گونه: قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدٰاداً ذٰلِکَ رَبُّ الْعٰالَمِینَ* وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ مِنْ فَوْقِهٰا وَ بٰارَکَ فِیهٰا وَ قَدَّرَ فِیهٰا أَقْوٰاتَهٰا فِی أَرْبَعَةِ أَیّٰامٍ سَوٰاءً لِلسّٰائِلِینَ .

باید با توجه به این حقیقت در آنچه به ایستار ما در مقابل وقتی که جزئی از حقیقت ما است مربوط می‌شود،زندگی کنیم،و این که فهم زمان مرکزی اساسی در حکمت بشر است و سلامت عقل و رشد تمدن او.

ناگزیر باید این را بدانیم که ما-افراد بشر-همچون چیزهای دیگر، چنانیم که شب و روز در پی هم بر ما می‌گذرد،و مرگ در کمین ما است،و بنا بر این شایسته چنان است که بترسیم و بیمناک باشیم،نه از آن نظر که زندگی این دنیای ما پایان می‌پذیرد و مرگ بر درهای آن قفل می‌زند،بل از آن روی که

پایان کارمان یکی از دو چیز است:یا باغهای نعیم و یا گودالهای جحیم.

به سبب اهمیت واقف بودن به این حقیقت بوده است که امام علی-علیه السلام-فرزندان و یاران خود را در موعظه‌های بلیغ خویش به یاد آن انداخته و -مثلا-در آغاز وصیت به فرزندش حسن-علیه السلام-چنین گفته است.

از پدری که در آستانۀ فنا است،و چیرگی زمان را پذیرا است،و آرمندۀ سرای مردگان،و فردا کوچندۀ از آن،به فرزندی که آرزومند چیزی است که به دست نیاید،و روندۀ راهی است که به جهان نیستی در آید؛فرزندی که بیماریها را نشانه است و در گرو گذشت زمانه،تیر مصیبتها بدو پران است،و خود دنیا را بندۀ گوش به فرمان؛سوداگر فریب است و فنا را وامدار،و بندی مردن و همسوگند اندوههای-جان آزار-،و غمها را همنشین است /13 و آسیبها را نشان،و به خاک افکندۀ شهوتها است،و جانشین مردگان...دلت را به اندرز زنده دار...و با یاد مرگش خوار ساز و به اقرار به نیست شدنش وادار ساز...و از صولت روزگار و دگرگونی آشکار لیل و نهارش بترسان...و بدان که آن که مرگ را بر سر آدمی می‌آورد،همان است که زندگی را در دست دارد،و آن که می‌آفریند همان است که می‌میراند،و آن که نابود می‌سازد همان است که باز می‌گرداند...و بدان که پیشاپیش تو گردنه‌ای دشوار است،و سبکبار در بر شدن بدان آسوده‌تر از سنگین‌بار است،و کند رونده در پیمودن آن خوشحالتر از شتابنده،و فرود آمدن تو در آن مسیر بر بهشت یا دوزخ بود ناگزیر.پس پیش از فرود آمدنت برای خویش پیشروی روانه ساز،و پیش از رسیدنت خانه را بپرداز،که پس از مرگ جای عذر خواستن نیست،و نه راه به دنیا باز گشتن...و بدان که تو برای آن جهان آفریده شده‌ای نه برای این جهان،و برای نیستی نه زندگی جاودان،و برای مردن نه زنده بودن؛و بدان که تو در منزلی هستی که از آن رخت بر خواهی بست،و خانه‌ای که بیش از روزی چند در آن نتوانی نشست،و در راهی هستی که پایانش آخرت است،و شکار مرگی که گریزندۀ از آن نرهد،و آن را که جوید بدو رسد و از دست ندهد،و ناچار پنجه بر تو خواهد افکند،پس بترس از آن که تو را بیابد و در حالتی قرار گیری ناخوشایند:با

خود از توبه سخن به میان آورده باشی و او تو را از آن باز دارد،و خویشتن را تباه کرده باشی...پسرکم!فراوان به یاد مردن باش،و یاد آنچه با آن بر می‌آیی،و آنچه پس از مردن روی به آن نمایی،تا چون بر تو در آید ساز خویشتن را آراسته باشی و کمر خود را بسته،و ناگهان نیاید و تو را مغلوب نماید...باش تا پردۀ تاریکی بگشاید که گویی-راه سفر بریده است-و کاروان به منزل رسیده،و آن که بشتابد کاروان را دریابد،و بدان که آن کس که بارگیش روز و شب است،او را براند هر چند وی ایستاده ماند،و راه را بپیماید هر چند که بر جای بماند و راحت نماید.و به یقین بدان که تو هرگز به آرزویت دست نخواهی یافت،و از اجل روی نتوانی برتافت». ⁽¹⁾

بدین گونه او(ع)وصیت خود را با این حقیقت در آمیخت،و چون در خطبه‌ها و نامه‌ها و کلمات قصار حکمتی او در نهج البلاغه نظر افکنیم،خواهیم دید که اغلب آنها متمرکز در اطراف همین حقیقت است و بر گرد آن دوران می‌کند.

و به همین گونه قرآن حکیم مردمان را به یاد مرگ و محشر و حساب و جزا می‌اندازد،و این که آدمی محدود است،و چون اجل فرا رسد ساعتی پیش و پسی پیدا نمی‌کند،ولی بیشتر /13 مردم دربارۀ این حقیقت تعقل خود را به کار نمی‌اندازند،و پیوسته در غفلت غوطه‌ورند تا اجلشان فرا رسد،و مرگ ناگهان به دیدار ایشان بیاید.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا عَمّٰا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ

و کسانی که کافرند،از آنچه به آن بیمشان داده‌اند اعراض می‌کنند و روی بر می‌گردانند.

میان آغاز و فرجام آیه رابطه‌ای استوار است زیرا کافران می‌دانند که خداوند آسمانها و زمین و آنچه را که در میان آنها واقع است جز به حق و با سر رسیدی مشخص نیافریده است.سپس انذارها و هشدارهای پروردگار پیاپی به ایشان می‌رسد اما از آنها روی بر می‌تابند.

[4]

و گاه انسان از این حقیقت با شرکی می‌گریزد که همچون حجابی

میان انسان و فهم حقایق کشیده شده است،پس چنان می‌پندارد که چیزی می‌تواند او را از چنگال مرگ یا حساب پس از آن نجات دهد.

و امام علی(ع)گفت:«ایمانی همراه با یقین شبیه‌تر از یقین به شک در انسان ندیده‌ام که هر روز با گورستان وداع می‌کند و به تشییع مردگان بر می‌خیزد،و باز به غرور و فریب دنیا باز می‌گردد،و از شهوت و گناه دست بر نمی‌دارد». ⁽¹⁾

و امام صادق(ع)گفت:«خدای عزّ و جلّ یقینی که شکی در آن نباشد نیافریده است که شبیه‌تر از شک بدون یقین دربارۀ مرگ باشد». ⁽²⁾

همۀ مردمان می‌میرند،و این حقیقتی است که هیچ شکی در آن نیست، ولی بیشترین ایشان در نهانخانۀ جانشان چنان تصور می‌کنند که جاودانه در دنیا خواهند ماند،و شاید سبب آن هولناکی تصور مرگ و پس از آن حساب دقیق و رسیدن به جزای کامل باشد،و از همین روست که به هر حجت و بهانه‌ای متشبّث می‌شوند تا خود را متقاعد سازند که نخواهند مرد و حسابی پس نخواهند داد،و در این جا است که نطفۀ شرک و توسل جستن به جز /13 خدا برای رستن از سرنوشت محتوم بسته می‌شود؛چنان خیال می‌کنند که مال آنان را از مرگ نجات می‌دهد،و آنان را می‌بینی که بیلیونها دلار ثروت گرد می‌آورند،و حرص آن دارند که پیش از این به دست بیاورند،در صورتی که این اموال برای آنان و تا ده پشت ایشان کفایت می‌کند؛مال را برای آن نمی‌خواهند که با آن زندگی کنند،بلکه برای پوشاندن نقصی است که در خود احساس می‌کنند؛در جستجوی جاودانگی به سر می‌برند،و از عاقبت تلخ بیمناک‌اند،و خدای تعالی در بیان این حقیقت گفته است: اَلَّذِی جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ* یَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ آن که مال گرد آورد و آن را شمرد*و چنان می‌پنداشت که مال او را جاویدان خواهد ساخت»، ⁽³⁾و

وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ و کارگاههایی از سنگ بنا می‌کنید تا مگر جاوید مانید»، ⁽¹⁾و گاه سلطه و قدرت را سببی برای فرار از مرگ تصور می‌کنند،و وسیله‌ای برای گریختن از نابودی،چنان که خدای تعالی دربارۀ فرعون گفته است: وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنٰا لاٰ یُرْجَعُونَ و گردن کشید او و سپاهش در زمین به ناروا،و چنان می‌پنداشتند که به ما باز نخواهند گشت»، ⁽²⁾و گاه چنان تصور می‌کنند که نیروی محدودی که در اختیار دارند،می‌تواند از مرگ و حساب و عذاب ایشان جلوگیری کند،چنان که خدای تعالی گفت: وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ و چنان می‌پنداشتند که دژهاشان مانع از مرگ ایشان است». ⁽³⁾

ولی همۀ این تصورها باطل است،و به همین سبب پروردگار می‌گوید:

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ هر جا که باشید مرگ به شما خواهد رسید،اگر چه در حصارهای استوار بوده باشید»، ⁽⁴⁾و او عزّ و جلّ می‌گوید:

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ و بیهوشی مرگ به حق رسید، و این است آنچه از آن گریزان بودی». ⁽⁵⁾پس تو از سکرات مرگ می‌ترسیدی،و به همین سبب برای آن خود را فریب دادی و چیزی که آن را نمی‌شناختی شریک خدا قرار دادی تا مگر تو را از مرگ برهاند،و حالا آیا از دست آن شریک کاری برای تو ساخته است؟هرگز...مرگ فرا رسید،و تلخی آن را خواهی چشید،و سختی و هولناکی جان کندن را احساس خواهی کرد.

در حقیقت:اگر انسان بیندیشد و در واقع امر شرکا غوررسی کند،به فطرت خود در خواهد یافت که از دست آنها کاری برای او بر نمی‌آید،ولی او به آن شخص در حال غرق شدن می‌ماند که به هر علفی چنگ می‌زند و برای نجات خود از آن

مدد می‌طلبد،در صورتی که می‌داند این تشبث و چنگ زدن هیچ سودی ندارد،بلکه می‌خواهد خود را به آن قانع کند که برای رهانیدن جان خود از مرگ هر چه می‌توانسته کرده است.

فطرت آدمی به او می‌گوید که شریکی که برای نجات نفس خود برگزیده، ناگزیر می‌بایستی نیروی کافی داشته باشد،و چیزی در زمین بیافریند(تا برابر آفرینندۀ کاینات و لو به مقداری محدود بوده باشد)یا این که در ادارۀ آسمانها سلطه‌ای را از او مشاهده کند.

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمٰاوٰاتِ

بگو که:آیا آنها را که به جای خدا می‌خوانید دیده‌اید، به من نشان دهید که در زمین چه چیز آفریده‌اند یا چه شرکتی در آسمانها داشته‌اند.

و آنان حقا این را می‌دانند که شریکان ایشان چنین نیستند،و ارتباطی با خدا ندارند که آنان را موظف به انجام وظیفه برای مشرکان کرده باشد،پس در این باره چه حجّتی دارند؟ اِئْتُونِی بِکِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا کتابی از پیش از این برای من بیاورید.

پس کدام کتاب از کتابهای آسمانی دلیل بر آن است که خدا شریک دارد؟ أَوْ أَثٰارَةٍ مِنْ عِلْمٍ یا بازمانده‌ای از علم.

و کدام دلیل علمی است که بر شریک داشتن خدا دلالت داشته باشد؟ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ اگر راست می‌گویید.

اگر به امکان شما هست که برهانی بیاورید،پس آن را بیاورید،از کتابی که تلاوت شود یا حدیثی که روایت.

ولی آن کس که برهانی در اختیار ندارد،متوسّل به افکار باطل می‌شود،در صورتی که به دروغ بودن آنها علم دارد،و برای آن چنین می‌کند که خود را از

رو به رو شدن با حقیقت تلخ برهاند،و این یک گمراهی بزرگ و خطیر است،و او به کسی می‌ماند که عزیزی را از دست داده /13 و چون پذیرفتن صدمۀ از دست دادن او برایش دشوار است،می‌گوید:هرگز چنین نیست و او نمرده است.

[5]

وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مَنْ لاٰ یَسْتَجِیبُ لَهُ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعٰائِهِمْ غٰافِلُونَ و چه کس گمراهتر از آن کس است که به جای خدا کسی را می‌خواند که تا روز قیامت پاسخی به این خواندن او نمی‌دهد؛و از این که خوانده شده غافل است.

آری،شرکا چنین‌اند.اگر انسان تا روز قیامت آنان را بخواند،خواندن او را پاسخی نمی‌دهند،بلکه این شرکا از خوانده شدن خودشان غافلند و به کار مخصوص خود اشتغال دارند،و خواه شرکا سنگی بوده باشند،یا از مردگانی باشند که مشرکان آنان را شفیعان خویش در روز قیامت تصور می‌کنند،یا بتهای بشری که به جای خدا در معرض پرستش قرار می‌گیرند،هر یک از آنان را سببی برای غفلت ورزیدن ایشان نسبت به دعا و خواندن مشرکان است:اما سنگها که چیزی نمی‌فهمند،و اما مردگان در نزد پروردگارشانند و پاداش اعمال نیک و بد خویش را دریافت می‌کنند،و سلاطین ستمگر و مترفان و پیروان ایشان با رسیدگی به مصالح خویش از توجه کردن به مصالح کسانی که آنان را شریک خدا قرار داده‌اند غافل می‌مانند.

[6]

وَ إِذٰا حُشِرَ النّٰاسُ کٰانُوا لَهُمْ أَعْدٰاءً وَ کٰانُوا بِعِبٰادَتِهِمْ کٰافِرِینَ و چون مردمان در محشر گرد آیند،دشمن شریکان خدایند و نسبت به پرستش آنها کافرند.

در روز قیامت مشرکان به شرکای خود کافرند و دشمن آنان‌اند،و به آنان می‌گویند:این شمایید که ما را تباه کردید،و به آتشمان در آوردید،و پروردگار ما سبحانه و تعالی در آیۀ کریمه‌ای ارتباط دو طرف را در روز قیامت چنین مصوّر می‌سازد: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبٰابُ* وَ قٰالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا آن گه که بیزار شوند ایشان که پیشوایان و پیشروان بودند،از آنان که پسروان و پیروان بودند،و هر دو گروه

عذاب بینند،و گسسته شود میان ایشان همۀ پیوندهایی که بود*و ایشان که پیروان و پسروان بودند گویند:کاش که ما را بازگشتی بودی با جهان پیشین تا ما از ایشان بیزاری کردیمی چنان که ایشان از ما بیزاری کردند امروز». ⁽¹⁾

[7]

و اما با رسالت چگونه معامله می‌کردند؟ /13 جواب آن این است که:آنان برای طرد کردن افکار سالم قرآنی، تهمتهایی می‌بافتند و به آن می‌چسبانیدند.

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ

و هنگامی که آیات بینات ما بر ایشان خوانده می‌شد.

آیات الاهی واضح و آشکار و نزدیک به آن بود که به قبول کتاب خدا مجبورشان سازد،ولی آنان با نیرو از آن جلوگیری می‌کردند،و با اصرار هر چه تمامتر مانع رسیدن نور آن به نفوس و جانهای خود می‌شدند،و همچون کسانی بودند که از باران نرم به آن سبب می‌گریزند که مبادا نمی از آن به ایشان برسد،یا از آفتاب بدان سبب خود را پنهان می‌کردند که مبادا پرتوهایی از آن ایشان را در میان گیرد.

قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

کسانی که کافر بودند،چون حق بر ایشان وارد شد،گفتند که این جادویی آشکار است.

هنگامی که حق با ایشان رو به رو شد،با کمال بیشرمی می‌گفتند که:آن جادویی آشکار است.چرا؟برای این که بر ایشان مسلط شده بود و نمی‌گذاشت که با دلیل و برهان با آن رو به رو شوند.

آنان می‌گفتند که:آن جادو است،پس به ایشان گفته می‌شد که:دلیل شما بر باطل بودن آن چیست؟پس می‌گفتند:ما دلیلی نداریم،ولی قرآن جادو است! بدین گونه آدمی با حق دشمنی می‌ورزد،حتی خود را به نداشتن اراده و فهم متهم می‌کند و می‌گوید:من جادو زده شده‌ام،و این همه برای آن بود که خود را

از مسئولیت ایمان آوردن به رسالت خلاص کند.

[8]

و بعضی دیگر می‌گفتند:این افترایی بر خدا است،و در صورتی که سحر خواندن قرآن آشکارا دلیل بر دامنۀ تأثیر رسالت داشت و نشان می‌داد که چه اندازه در قلب ایشان اثر گذارده و راه را در برابر نسبتهای دروغ دادن بسته است،و حتی به قدرت آن و ناتوانی خویش از مقاومت در مقابل آن اعتراف می‌کردند،این سخن ایشان را که رسالت را افترا و دروغ بستنی می‌شمردند،دلیل بر آن است که رسول خدا(ص)مردمان را به سوی خود نمی‌خواند بلکه به جانب پروردگار دعوت می‌کرد،و همین امر سبب شد که او را به تهمت دروغ بستن به خدا متهم کردند.

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ

یا می‌گویند که آن را به دروغ بر خدا بسته است.

ولی رسول خدا(ص)نخستین کسی بود که از وخامت این افترا آگاه بود، و می‌دانست که اگر بر خدا دروغ ببندد،به عذابی سخت گرفتار خواهد شد،و از طریق آیات به این امر اعتراف می‌کرد...پس چگونه ممکن است کسی خودش خودش را محکوم کند؟!چگونه ممکن است به دروغ چیزی را به خدا نسبت دهد، و سپس بگوید که:جزای کسانی که به خدا افترا می‌زنند و دروغی را به او نسبت می‌دهند،این است که رستگار نخواهند شد و به عذابی سخت خواهند رسید؟! قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلاٰ تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً بگو که:اگر این را به دروغ بر خدا بسته باشم،به میانجیگری من مالک چیزی از خدا نشده‌اید.

پس رسول(ص)علم یقین به آن دارد که خدا از همه چیز او آگاه و دانا است،و آن کس گفتاری را به دروغ به خدا نسبت می‌دهد که به او ایمان نیاورده باشد،و نداند که علم خدا بر او محیط است،و از آنچه که میان او و دیگران،در آشکار و نهان،می‌گذرد با خبر است.

هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا تُفِیضُونَ فِیهِ

او به آنچه در آن فرو رفته‌اید داناتر است، و از افتراها و تهمتهای شما علیه رسالت آگاهی دارد،و حساب همۀ شما را می‌رسد.

کَفیٰ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ

همو برای گواه بودن میان من و شما

بسنده است.

چنان می‌نماید که این دو بصیرت(علم خدا به سخنانی که گفته شده،و گواه بودن وی بر آنها)درمان روانی و حجت بالغه علیه ایشان است.مگر نه آن است که هر یک از آنان در سرّ ضمیر خود از دروغ بودن آن با خبر است،ولی از ابعاد گناه انکار حق غافل مانده است،پس قرآن آنان را به یاد خدایی می‌اندازد که علم او بر همۀ آنچه می‌گویند احاطه دارد،و علیه آنان گواهی می‌دهد با شهادتی که در یاری او از حق و بر انداختن باطل و اهل آن تجسّم پیدا می‌کند.

وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

و او است آمرزندۀ مهربان.

رابطۀ میان این دو بند چگونه است: کَفیٰ بِهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ و هُوَ الْغَفُورُ /13 الرَّحِیمُ ؟ شاید ارتباط از این لحاظ باشد که خدا بر انسان شاهد و گواه است،و از انحراف و گمراهی او خبر دارد،و از او خرسند نیست و به او خشمگین است،ولی بدان جهت که غفور رحیم است،برای مدتی معین به او مهلت می‌دهد.

بنا بر این ای انسان مگو:من به خدا کفر می‌ورزم،و اگر رسالت خودش را دوست می‌دارد جان مرا بگیرد،چرا که او آمرزندۀ مهربان است،تو را به حال خود وا می‌گذارد که مدتی نافرمانی او کنی،و اگر از او نترسی و به خود مراجعه نکنی و به حقیقت باز نگردی،همچون عزیز صاحب اقتداری تو را می‌گیرد و به عذابت می‌رساند.

[سوره الأحقاف (46): آیات 9 تا 14]

اشاره

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ اَلرُّسُلِ وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ (9) قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ مِثْلِهِ فَآمَنَ وَ اِسْتَکْبَرْتُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (10) وَ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا لَوْ کٰانَ خَیْراً مٰا سَبَقُونٰا إِلَیْهِ وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ فَسَیَقُولُونَ هٰذٰا إِفْکٌ قَدِیمٌ (11) وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً وَ هٰذٰا کِتٰابٌ مُصَدِّقٌ لِسٰاناً عَرَبِیًّا لِیُنْذِرَ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا وَ بُشْریٰ لِلْمُحْسِنِینَ (12) إِنَّ اَلَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اَللّٰهُ ثُمَّ اِسْتَقٰامُوا فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (13) أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ خٰالِدِینَ فِیهٰا جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (14)

معنای واژه‌ها

9[بدعا]

:جدید و بدیع.

بگو:من در میان رسولان، تازه و نو ظهور نیستم

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

حق هدف ما است،و حق کهنی که رسول تازه آن را تصدیق می‌کند، پیروی می‌شود،در صورتی که باطل نوساخته ناگزیر باید به دور افکنده شود،حتی اگر با تازگی و طراوت نو بودن محفوظ مانده باشد.

چنان به نظر می‌رسد که همین حقیقت محور درسی باشد که در آغاز آن سخن از آن می‌رود که پیامبر بزرگوار ما برای پایان دادن به سلسلۀ انبیاء کرام آمد و چیزی تازه و نو ظهور نیست،و او مدّعی خدایی نیست بلکه فقط رسالتهای پروردگارش را ابلاغ می‌کند،و گواهی از بنی اسراییل تصدیق کنندۀ او است(و

بنا بر این کتاب او دنبالۀ رسالتی است که به موسی علیه السلام وحی شده بود)،و بعضی بر اثر ستمگری خویش آن را نپذیرفتند و به آن استکبار نشان دادند،و خدا ستمکاران را هدایت نمی‌کند.

در آن هنگام که صالحان به اسلام رو می‌آورند،مستکبران آن را طرد می‌کنند و می‌گویند:اگر خوب می‌بود کسی در پذیرفتن آن بر ما پیشی نمی‌گرفت!و سپس رسالت را به این متهم می‌سازند که دروغی کهن است،بدان جهت که آنان به آن رهنمایی نشدند.

رسالت عملا دارای امتدادی در ژرفنای تاریخ است،بدان جهت که تصدیق کنندۀ چیزی است که بر موسی به عنوان امام و رحمت نازل شده بود.

سپس قرآن فرمان می‌دهد که مردمان بر توحید(و رو به رو شدن با بدعتها) استقامت ورزند،و این بهای بهشت است.

شرح آیات:

[9]

مردم را دربارۀ رسالتها و رسولان سه مذهب و اعتقاد است:

اوّل:نفی مطلق،و چون آنان از این امر آگاه نشده‌اند که خدا چگونه رسولان علیهم السلام را بر می‌انگیزد و مبعوث می‌کند،به پیروی از نادانی و هواهای نفسانی خود ادامه دادند و مستقیما منکر رسالت شدند.

دوم:رابطۀ رسولان با پروردگارشان رابطه‌ای تکوینی است،بدین معنی که رسولان-علیهم السلام-پاره‌ای جدا شدۀ از خدایند که به دنیا نزول کرده‌اند.

از این راه چنان گمان می‌کنند که مسئله را حل کرده و به این مطلب دست یافته‌اند که اتصال میان خالق و مخلوق چگونه صورت می‌گیرد،چه این ارتباط قدیمی و از اساس ارتباطی تکوینی است،پس چگونه است که یکی از ایشان غذا می‌خورد،و در کوچه و بازار راه می‌رود،و در همه چیز از زندگی خود همانند دیگران است،پس چگونه می‌تواند برتر و افضل نسبت به ایشان بوده باشد؟!ناچار می‌بایستی جنس او با جنس مردمان دیگر اختلاف داشته باشد،و ذات او چیزی جز

ذاتهای ایشان به نظر برسد،و ناگزیر می‌بایستی از نیمه خدایان و از طبیعت ایشان بوده باشد.

سوم:پیامبران و فرستادگان همچون دیگر افراد بشرند،ولی خدا آنان را به رسالت از ایشان متمایز ساخته و این سمت را در ایشان قرار داده است،و اگر بخواهد آن را از ایشان سلب می‌کند،پس این رسالت به چراغی می‌ماند که در اطاقی قرار دارد و اگر روشن نباشد،آن اطاق واقعیت نورانی پیدا نمی‌کند،و تا آن زمان که چراغ روشن باشد نور آن را منعکس می‌سازد.

چنین است رسالت،و تا آن زمان که روح القدس مؤیّد پیامبر باشد او پیامبر است و اگر-مثلا-چنان فرض کنیم که پروردگار ما-به مشیت مطلق خود- چنان بخواهد که روح القدس را از ایشان سلب کند،رسولان /13 همچون دیگران خواهند شد.

علم رسولان نیز به همین گونه است و علم ذاتی نیست،بلکه از جانب خدا بر ایشان افزوده شده که موجهایی از معرفت به دنبال موجهایی از علم به هر اندازه که خواسته به ایشان بخشیده است،و اگر بخواهد آن را از رسولان سلب کند،بر این کار توانایی دارد...و بنا بر این شایسته چنان است که در آنچه به پیامبران-علیهم السلام-مربوط می‌شود،به جاهای دور نرویم،بلکه از این امر آگاه باشیم که آنان چیزهایی را می‌دانند که خدا بخواهد و نسبت به چیزهایی جز آنها نادانند،پس چگونه بوده است که یعقوب(ع)که از پیامبران بزرگ خدا است از جای قرار گرفتن یوسف آگاه نبود؟!و چگونه ابراهیم(ع)نمی‌دانست که کاردی که بر حلقوم اسماعیل(ع)برای ذبح او نهاده،رگهای او را نخواهد برید؟!و جواب این پرسشها به سادگی چنین است:بدان جهت که پیامبران بشرند،و خدا هر علمی را که بخواهد از ایشان پنهان نگاه می‌دارد.

آنچه گفتیم این گفتۀ خداوند متعال را تفسیر می‌کند که گفت: عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ خدا دانای غیب است و بر این غیب هیچ کس را آگاه نمی‌سازد مگر فرستاده‌ای که خود بخواهد و

برگزیند»، ⁽¹⁾پس غیب خدا مخصوص به او است و نه به هیچ کس دیگر،و او دانندۀ همۀ غیبها است،و کلیدهای غیب در نزد او است،و جز او هیچ کس غیب نمی‌داند،ولی مقداری از آن را برای منظوری معین به پیامبران خود عطا می‌کند.

بدین گونه مشکل و عقدۀ شگفتی از برگزیدن رسولان گشوده می‌شود،و معضله‌ای که کافران به آن متشبّث می‌شوند حل می‌شود،که پیوسته در هنگام بعثت هر پیامبر تازه به آن باز می‌گردند،در صورتی که پیش از آن رسول رسولان دیگری در رسالت سابقه داشته‌اند.

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ

بگو:من در میان رسولان چیزی تازه و نو ظهور نیستم.

بعضی از نمودهای جهانی هر روز تکرار می‌شود،و بعضی هر هفته،یا هر سال،و بعضی دیگر در هر قرن،و از نمودهایی که گاهگاه و در میان دو دورۀ فترت صلح پدید می‌آید،جنگهایی است که گاهگاهی صورت می‌گیرد،و ما به وجود آنها اعتراف داریم،چرا که واقع شده‌اند و در آینده نیز چنین خواهد شد.

و چنین است نسبت به رسولانی که آنان به صورت قطعی و یقین فرستادگان از جانب پروردگارند،در آن هنگام که عوامل تأیید کننده برای فرستادن آنان فراوان بوده باشد.

و در این صورت خدای عزّ و جلّ به رسول گرامی خود(ص)فرمان می‌دهد که برای مردمان این حقیقت را آشکار سازد،پس رسول مبعوث از جانب خدا بودن حادثه‌ای است که تکرار می‌شود و سنتی جاری است،و هیچ دلیلی برای شگفتی ندارد، ولی-از سوی دیگر-علم رسول از خود او نیست.

وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ

و نمی‌دانم که بر من و شما چه خواهد گذشت.

پس او نمی‌داند که او و دیگران با چه حوادثی رو به رو خواهند شد،مگر آن اندازه که خدا بخواهد و در اختیار ایشان گذارد،بدان سبب که رسول(ص)بشری همچون دیگران است و ذاتا نمی‌داند که در آینده چه پیشامدی روی خواهد داد.

آری رسول-مثلا-می‌داند که همۀ مردمان می‌میرند که ما نیز این را می‌دانیم،اما شناخت تفصیلی و آگاهی یافتن از دقایق امور از چیزهایی است که خدا هر اندازه مشیّت حکیمانه‌اش مقتضی آن باشد به ایشان می‌دهد.

و رسول-چنان که از این بخش از آیه بر می‌آید-از همۀ تفصیلات آینده آگاه نیست،و باید از وحیی پیروی کند که بر حسب حکمت الاهی بر او نازل می‌شود.

إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ

پیروی نمی‌کنم مگر از وحیی که بر من نازل شود.

مفسّران در تفسیر این آیه به اشکال گوناگون سخن گفته‌اند،و به نظر من معنی آشکار است و بنا بر آنچه پیشتر گفتیم از صراحت برخوردار است،پس عدم شناخت رسول نسبت به آنچه برای او و دیگران پیش خواهد آمد،شامل وحیی که به او می‌رسد نمی‌شود،و در این شک نیست که خداوند متعال به او وحی فرستاده است که در نزد پروردگارش جایگاهی پسندیده دارد،و این که دشمنان مجرم و گناهکار او جایگاهشان در آتش جهنم است.

وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ

و من نیستم مگر بیم دهنده‌ای آشکار.

پس من نه کفیل شما هستم و نه وکیل بر شما.

این اندیشه در قرآن حکیم فراوان تکرار می‌شود،چه در راندن انسان به ایمان آوردن به رسالت و تحمّل مسئولیتهای آن حایز اهمیت است،چه انسانی که او را به خدا می‌خوانی،باید حقیقة این را بداند که تو مسئول او نیستی،و او خود مسئول از نفس خویش است،بسا هست که همین معرفت محرک او بر تحرک ذاتی شود و در نتیجه به راه هدایت به حق برسد.

[10]

در آن هنگام که خطر بزرگ باشد،کمترین احتمالی نسبت به وقوع

آن کافی است که ما را به اتخاذ تدبیرهای لازم برای دفع آن برانگیزد.مگر نمی‌دانی که اگر احتمال منفجر شدن بومبی در خانه‌ات برود،فورا آن را ترک می‌کنی،حتی اگر احتمال وقوع آن تنها 5%بوده باشد؟ بیشتر کارهای اجرایی که در زمان جنگ و حتی در روزهای صلح صورت می‌گیرد،هدفی جز دور کردن احتمالات با درجۀ پایین نیست،ولی اهمیت آنها مخصوص به خطرهایی است که بزرگ بوده باشد.

ما به کارهای فراوان پیشگیری برای مبتلا نشدن به سرماخوردگی نمی‌کنیم، حتی اگر ترس بر نسبت 50%بوده باشد،ولی از خطر مرگ اگر 10%و حتی 1% باشد پرهیز می‌کنیم.

این کیفیت در جنبۀ منفی همچون در جنبۀ مثبت حوادث جریان دارد،و شک نیست که ما توجهی به احتمال دست یافتن به سودی اندک نداریم،هر چند امکان آن زیاد و مثلا بر نسبت 90%بوده باشد،ولی هر چه سود افزونتر شود،اهتمام ما به احتمالات آن افزایش پیدا می‌کند،حتی به اهتمام به آن در این صورت باشد که تنها 0/01%احتمال آن می‌رود،چنان که مشاهده می‌شود در لاتاریها،با وجود آن که ممکن است احتمال دریافت جایزه کمتر از یک در هزار باشد،باز هم به آن توجه می‌کنیم،برای چه؟مگر برای آن نیست که مقدار جایزه بزرگ است و به خاطر آن آب از دهانها روان می‌شود؟ اکنون بهتر است این پرسش را طرح کنیم که:آیا زندگی در آخرت،با بیم دادنهای به عذاب /13 شدید جاودانی آن،و مژده دادن به نعیم بزرگ دایمی،مستحق اهتمام ورزیدن به آنها و امکان وقوع آنها حتی اگر بر نسبت احتمالاتی کوچک هم که بوده باشد جدی است؟!در صورتی که نسبت احتمال آن حتی در نزد منکران،به سبب فراوانی دلایل بر صحت آن،بسیار بالا است.

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ

بگو که:آیا می‌دیدید که اگر از جانب خدا باشد و شما به آن کافر شده باشید.

پس چه بسیار زیان بشری بزرگ است که به رسالت پروردگارش کافر

شود،و به چالش آفریننده روزی دهندۀ خود و کسی که سرنوشتش به دست او است برخیزد! این شکل پرسش ژرفنای وجود ما را به لرزش در می‌آورد،و ما را دربارۀ اندیشه‌ها و باورهایی که از آنها پیروی می‌کنیم،دچار شک و تردید می‌سازد.

حتی مؤمنان به رسالتهای خدا نیز چنان شایسته است که حالت جمود فکری خود را بشکنند و از خود بپرسند که:رسالتهای پروردگارشان چه اندازه بزرگ است،و اگر آنها را سبک بشمارند یا همۀ تعالیم آنها را به جریان نیندازند،چه اندازه از بهره‌ای که باید ببرند کاسته می‌شود؟به حق باید گفت که:آن از ما مؤمنان حجاب عادتی را دور می‌کند که از صعود ایمان ما جلوگیری به عمل می‌آورد، به همان گونه که از دیگران حجاب استکباری را دور می‌کند که مانع دیدن گواهیهای راست و درست رسالت است و،مثلا،آنان را چنان می‌یابیم که از گواهی دادن علما به صدق رسالت غافل می‌مانند و از خود نمی‌پرسند که:چگونه علمای بنی اسراییل،همچون کسانی شبیه عبد اللّٰه بن سلام که در نزد ایشان به صدق و پاکیزه جانی معروف بود،به رسالت جدید ایمان آوردند.

وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ مِثْلِهِ فَآمَنَ

و گواهی داد گواهی از بنی اسراییل بر مثل آن و ایمان آورد.

علی رغم آن که ایمان آوردن ظاهرا به مصلحت او نبود.مگر نه این بود که جایگاه خود را در نزد قومش از دست می‌داد و به صورت یک سپاهی از لشکریان اسلام در می‌آمد؟ /13 وَ اسْتَکْبَرْتُمْ و شما کبر ورزیدید.

نسبت به حق،و با وجود بیّناتی که پیاپی بر صدق رسالت گواهی می‌داد، به آن ایمان نیاوردید.

آری،حجاب بزرگی که مانع رسیدن نور ایمان به قلبهای ایشان می‌شود، استکبار ایشان در زمین و ستم کردنشان بر مردم است،مگر ظلم تاریکی بسیار غلیظ نیست؟

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

و خدا گروه ستمگران را هدایت نمی‌کند.

[11]

چه چیز ستمگران را از ایمان آوردن به رسالت باز می‌دارد؟استکبار نسبت به مردم و معتقد بودن آنان به این که از دیگران برترند سبب آن است،و حتی اگر گروهی از ایشان برای ایمان آوردن به رسالت بر دیگران پیشی می‌گرفتند،برای آن که نشان دهند که از دیگران تمایز دارند و برابر با ایشان نیستند،به آن کفر می‌ورزیدند و می‌گفتند:چگونه بر خود روا داریم که در نزد مردم از عقب افتادگان به شمار رویم،در صورتی که اشخاصی پست‌تر از ما پیش از این به رسالت ایمان آورده بوده‌اند؟!پس برای فرار از عار و ننگ بهتر است که به آن کافر شویم.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا لَوْ کٰانَ خَیْراً مٰا سَبَقُونٰا

و کسانی که کافر شدند دربارۀ کسانی که ایمان آوردند گفتند:اگر خوب بود بر ما پیشی نمی‌گرفتند.

میان قبیله‌های مختلف اعراب در جاهلیت،اختلافهای سخت و زیاد وجود داشت،و بعضی از آنها خود را برتر از دیگران تصور می‌کردند،و به آن رضا نمی‌دادند که به فضیلت قبایل دیگر اعتراف کنند،و اگر قبیله‌ای به چیزی ایمان می‌آورد، قبیلۀ رقیب به آن کافر می‌شد تا به یک برتری آن بر خود معترف نشده باشد.

مثلا،قبیله بدوی غفار مورد تحقیر قریش بود که آنان را به نام پیزر(گیاه دوزخ)می‌نامیدند،پس چون ابو ذر غفاری اسلام آورد و همراه با او همۀ قبیله‌اش به اسلام در آمدند،قریشیان می‌گفتند:غفار پیزری!اگر این خوب بود بر ما پیشی نمی‌گرفتند. ⁽¹⁾

و بدین گونه بنی عامر و غطفان و تمیم و اسد و حنظله و اشجع کافر شدند، و دربارۀ کسانی از قبایل غفار و جهینه و مزینه و خزاعه که ایمان آورده بودند می‌گفتند:اگر آنچه محمّد آورده است خیر بود،گاوچرانان در ایمان بر ما پیشی

نمی‌گرفتند،چه ما از آنان قویتریم. ⁽¹⁾

به همان گونه که یهودیان ساکن در جزیرة العرب،با وجود این که چشم به راه پیغمبری موعود بودند،پس از ایمان آوردن اعراب به او از ایمان آوردن خودداری کردند و گفتند:اگر خوب بود بر ما سبقت نمی‌گرفتند.

قریشیان،در آن هنگام که دیدند موالی و بردگان همچون بلال و صهیب و عمّار اسلام آورده‌اند،نسبت به رسالت کافر شدند.آنان در صدد دست یافتن به دینی بودند که نفوذ آنان را در میان طبقات پستتر افزایش دهد،نه این که آنان را با یکدیگر برابر سازد.

همین گونه است در زمان حاضر که مشاهده می‌کنیم طبقات محروم و مستضعف به دعوتهای اصلاحی پاسخ مثبت می‌دهند،در صورتی که مترفان و مستکبران به مخالفت با آنها بر می‌خیزند،و ادعای ایشان آن است که ما از ایشان داناتر و صاحب مقامی عالیتریم،و روا نیست که با پذیرفتن پیشنهاد اصلاحی به این اعتراف کنیم که آنان بر ما برتری دارند.مگر سبقت گیرندگان مقربتر نیستند؟! به همان گونه که بعضی از سفیهان،به مجرد آن که رقیبان ایشان در ایمان آوردن بر ایشان پیشی گیرند،به مخالفت با حق بر می‌خیزند و خود را از رسیدن به خیرات آن باز می‌دارند.و این از باز مانده‌های عصبیت جاهلی است که از رسیدن نور هدایت جلوگیری می‌کند.

وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ

و چون به آن هدایت نشدند و نرسیدند.

یعنی به سبب عصبیت و ستم و استکبارشان به هدایت نرسیدند،در صدد یافتن بهانه‌ای بر آمدند تا طبقات ضعیف را برای انکار خویش قانع سازند،بلکه آسایش خودشان را نیز فراهم آورند که پیوسته برای ترک حق در معرض ملامت نفس خویش قرار داشتند،و به همین سبب مشاهده می‌کنیم که رسالت را به دروغگویی

متهم کردند.

فَسَیَقُولُونَ هٰذٰا إِفْکٌ قَدِیمٌ

پس به زودی خواهند گفت که این دروغی کهن است.

چنین است که نادان در فرو رفتن در درکات کفر از آن جا آغاز می‌کند که بر مردمان ستم روا دارد و بر ایشان کبر فروشد،و به دلایل ضعیف متشبث می‌شود و می‌گوید که اگر این کار ایمان آوردن به رسالت کار خوبی بود ناگزیر اول ما به فهم آن توفیق می‌یافتیم و چنان نمی‌شد که دیگران بر ما پیشی گیرند،و در پایین‌ترین درجه به ساختن این نظریّه می‌پردازند که خود رسالت از دروغهای قدیمی است،به همان گونه که گفته‌اند از اساطیر الاولین است.

[12]

هرگز چنین نیست...آن رسالت یگانۀ خدا که حقایق تاریخ گواه بر راستی آن است،و بزرگترین تصدیق کنندۀ آن این واقعیت است که بخشی از آن بخش دیگر را تصدیق می‌کند.

وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً

و پیش از آن کتاب موسی پیشوا و راهنما و رحمت بود.

که برنامه‌ای برای پیروی و رحمتی برای پیروان آن بود.

وَ هٰذٰا کِتٰابٌ مُصَدِّقٌ لِسٰاناً عَرَبِیًّا

و این است کتابی تصدیق کننده به زبان عربی.

پس بدان گونه که می‌پندارند،دروغ کهن نیست،بلکه راستی است که حوادث تاریخ گواهی بر سودمندی عام آن برای انسانیت است.آیا ندیدید که کتاب فرو فرستادۀ خدا به موسی برای بنی اسراییل چگونه بوده و آنان را از گمراهی و استضعاف و ناکامی،در صورت عملی کردن آن،نجات داد؟ لِیُنْذِرَ الَّذِینَ ظَلَمُوا تا کسانی را که ستم می‌کردند بترساند.

پس طاغیان و مستکبران و مترفان که به مردم ستم می‌کردند،دیگر نمی‌توانند قرآن را وسیله‌ای برای بهره کشی از دیگران قرار دهند و به هوای نفس خود برسند،و این کتاب برای آن آمد که به آنان بیم دهد و محرومان را از ظلم و ستم

آنان خلاص کند.

وَ بُشْریٰ لِلْمُحْسِنِینَ

و مژده‌ای برای تکلیف کاران باشد.» /13 از هر طبقه که بوده باشند،که چون به رشد خود باز گردند و توبه کنند و به انجام دادن کارهای نیک بپردازند،این کتاب همچون برای محرومان برای ایشان نیز بشارت و مژده‌ای است.

[13]

یکتا پرستی عبارت از پرستش ابدی و انحصاری خدای یگانه است، و تسلیم نشدن به معبودهای پنداری که جز خدا به نام تسلط سیاسی یا نظام اقتصادی یا فشارهای اجتماعی در معرض پرستش قرار می‌گیرد،و توحید انسان در آن هنگام آشکار می‌شود که در معرض تهدید سلطه و جاذبۀ ثروت و بریدن از مجتمع در صورت استقامت آن بر دین قرار گیرد،و کتاب مژده و بشارتی برای نیکوکاران است که به چالش با همۀ این دشواریها می‌پردازند.

شاید سیاق آیه دلیل بر ضرورت ایستادگی در برابر بدعتهای تازه‌ای باشد که نیروهای مستولی بر جامعه به وجود می‌آورند،و رسالت را به دروغی کهن بودن متهم می‌کنند تا بخشی از برنامه‌های آن را که مخالف با مصالح ایشان است عوض کنند.و این کار هرگز نخواهد شد،و ناگزیر باید احکام دین بدون تحریف و تأویل و زیادی و کاستی به مورد اجرا گذاشته شود.

إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

کسانی که گفتند پروردگار ما خدا است و بر آن استقامت ورزیدند، بیمی بر ایشان نیست و اندوهگین نخواهند شد.» [14]

علی رغم تهدید طاغیان،مؤمنان نباید بیمناک باشند،چرا که نتیجه به سود ایشان است،و فردا که حق پیروز شود،غصه و اندوهی برای آن که از خیراتی باز مانده‌اند نخواهند داشت.

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ خٰالِدِینَ فِیهٰا جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

اینان بهشتیان‌اند و به پاداش کارهایی که کرده بودند،جاودانه در آن خواهند ماند.» و هنگامی که به بهشت داخل می‌شوند،خواهند دانست که بهایی که برای

آن پرداخته بودند،در مقابل پاداش بزرگی که از خدا دریافت کرده‌اند،ناچیز بوده است.

از کلمۀ«جزاء»چنان می‌فهمیم که بهشت را به آرزو به کسی نمی‌دهند، بلکه بهای استقامت و شکیبایی و چالش است.

[سوره الأحقاف (46): آیات 15 تا 25]

اشاره

وَ وَصَّیْنَا اَلْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ اَلَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ (15) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ فِی أَصْحٰابِ اَلْجَنَّةِ وَعْدَ اَلصِّدْقِ اَلَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ (16) وَ اَلَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ اَلْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اَللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ اَلْأَوَّلِینَ (17) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ اَلْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ (18) وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (19) وَ یَوْمَ یُعْرَضُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی اَلنّٰارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ فِی حَیٰاتِکُمُ اَلدُّنْیٰا وَ اِسْتَمْتَعْتُمْ بِهٰا فَالْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ اَلْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ فِی اَلْأَرْضِ بِغَیْرِ اَلْحَقِّ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَفْسُقُونَ (20) وَ اُذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ وَ قَدْ خَلَتِ اَلنُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اَللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (21) قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (22) قٰالَ إِنَّمَا اَلْعِلْمُ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ أُبَلِّغُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (23) فَلَمّٰا رَأَوْهُ عٰارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا بَلْ هُوَ مَا اِسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ (24) تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهٰا فَأَصْبَحُوا لاٰ یُریٰ إِلاّٰ مَسٰاکِنُهُمْ کَذٰلِکَ نَجْزِی اَلْقَوْمَ اَلْمُجْرِمِینَ (25)

معنای واژه‌ها

24[عارض ممطرنا]

:یعنی چیزی همچون ابر باران زا است که در افق آسمان عرضه و آشکار شده است.

ما به انسان سفارش کرده‌ایم که به پدر و مادر خود نیکی کند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

برای آن که شخص با پدر و مادر خود و نسل گذشته رابطۀ سالمی داشته باشد،ناگزیر باید آن رشد و راهیابی و رستگاری را که به آتش می‌خوانند اختیار

کند،و از گمراهی خارج شود،اما آن تمرد و طغیانی که نادانی در کار وی را بر آن می‌دارد،و سبب آن می‌شود که بعضی از فرزندان پدران خویش را به مرتجع بودن متهم سازند،و دینی را که به آن دعوتشان می‌کنند به نام اساطیر و افسانه‌های پیشینیان بخوانند،چیزی جز سفاهت و سبکسری نیست و در بدی دست کمی از تقدیس پدران و تقلید عادات آنان و دست رد بر سینۀ خوانندگان به اصلاح ندارد.

در این درس پروردگارمان به ما توصیه می‌کند که در حق پدر و مادرمان احسان و نیکی کنیم که نمایندۀ پیوندی سالم و استوار است و این راه درست قرار گرفتۀ میان تقلید کور کورانه و گردنکشی سبکسرانه است.

و نیز به آن متذکر می‌سازد که عاقبت سبکسری و تمرد شتابزدگی در تغییر روش بر والدین است که نتیجه‌ای جز زیان ندارد.

در درس پس از آن داستان کسانی را می‌خوانیم که به پیروی از پدران گمراه خود برخاستند،و دعوت هود(ع)را که آنان را به خدا می‌خواند و به اصلاح دعوتشان می‌کرد نپذیرفتند و سرانجام ایشان هلاک و دمار بود.

و داشتن ارتباط سالم با پدران نشانه‌ای از ایمان است،به همان گونه که ارتباط خارج از متعارف داشتن گردنۀ سختی بر سر راه ایمان به شمار می‌رود.

شرح آیات:

اشاره

[15]

آیا وصیت و سفارش با حکم و فرمان چه تمایزی دارد؟و چرا در قرآن گاه با وصیت رو به رو می‌شویم و گاه با حکم و فرمان؟شاید وصیت مربوط به ارزشهایی باشد که عبارت از محتوای احکام است،در صورتی که حکم از نظام سخن می‌گوید و آن عملی کردن ارزشها است،پس در آن جا که تعبیر با حکم باشد،ناگزیر می‌بایستی به دقت و قاطعیت ملتزم به حدود و حروف و تفصیلات آن باشیم،در صورتی که هنگام تعبیر با وصیت ناگزیر می‌بایستی ملتزم به ارزشها به هر طریق ممکن بشویم،و نیز به روشی که عرف آن را مناسب می‌داند.

هنگامی که پروردگارمان به عدالت امر می‌کند،تعبیر به صورت فعل امر

در می‌آید: اِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ دادگر باشید که آن به تقوی نزدیکتر است»،بدان سبب که عدالت ارزشی است که با احکام تفصیلی تحقق پیدا می‌کند و با نظامی فراگیر،و اما در آن هنگام که سخن از احسان به میان می‌آید،به صیغۀ وصیت و سفارش است،بدان جهت که احسان با آنچه میان عموم مردم متعارف است تعریف و محدود می‌شود که با اوضاع و احوال هر شخصی و روش او بستگی دارد.

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً

و به انسان سفارش کردیم که با پدر و مادر خود به احسان رفتار کند.» لا بد باید انسان-هر انسان-نسبت به پدر و مادر خود اهتمام و توجهی داشته باشد که به درجه احسان برسد،و آن بالاتر از انجام دادن حقوقی قانونی است که در این مورد باید ادا کند.

فرمان دادن به احسان با فرمان دادن به اطاعت اختلاف فراوان دارد،چه احسان و بخشندگی از دست برتر بر می‌خیزد،و انگیزۀ آن احساس قدرت و استقلال است،و صاحب آن خود تشخیص می‌دهد که چه وقت و چگونه و تا چه اندازه باید به عملی کردن آن توجه کند،در صورتی که طاعت و فرمانبرداری حالت تسلیم و خضوع و نداشتن استقلال و بنا بر فرمان رسیدۀ به شخص است،بدون این که صاحب آن حقی در معین کردن هر امری از آن را داشته باشد.

اسلام به آن فرمان نداده است که از والدین طاعت و اطاعت کنید بلکه گفته است در حق آنان احسان روا دارید،چرا که طاعت مخصوص خدا و رسول /13 و اولی الامر است،و والدین نمی‌توانند حرامی را حلال یا حلالی را حرام کنند،بلکه به احسان کردن به آنان امر کرده است،و تجلّی احسان در قبول امری از ایشان است که مخالف شرع و عقل نبوده باشد،و از آن فایده‌ای به ایشان برسد.

دلیلی که سیاق برای وصیت کردن به احسان نسبت به والدین می‌آورد، مؤمن و کافر هر دو را شامل می‌شود،چه آن را وابستۀ به رنجهایی بزرگ می‌سازد که پدر و مادر برای پروردن فرزند خویش متحمل شده بوده‌اند.

حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً

با زحمت و ناراحتی مادرش به او حامله شد.» پس از نخستین ساعات بارداری جنین نیروهای مادر را می‌مکد و او را در معرض ناراحتیها و خطرها قرار می‌دهد،و هر چه زمان بارداری پیشتر رود،سختیهای بدنی که مادر تحمل می‌کند افزوده‌تر می‌شود،و ترسها و اندوههای بیشتر بر او عارض می‌شود.

وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً

و آن را با ناراحتی و رنج به دنیا آورد،» و گاه درد زادن چندان سخت است که مادر می‌گوید:کاش پیش از این مرده و به فراموشی سپرده شده می‌بودم،و سپس این حادثۀ بارداری در مدتی کوتاه پایان نمی‌پذیرد،بلکه در طول ماههای متعدد ادامه دارد،و همین بر مقدار دینی که نوزاد به مادر خود دارد می‌افزاید.

وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً

و از زمان باردار شدن تا زمان از شیر باز گرفتن کودک سی ماه می‌شود.» پس در مدتی تقریبا برابر با 900 روز مادر به نوزادش مشغول و گرفتار است.آیا بر فرزند شایسته نیست که در آن هنگام که نیروی مادرش رو به کاستی می‌رود و پیشرفت عمر به او آزار می‌رساند،در حق او احسان و نیکی کند؟ البته شایسته است.و این از عادات مرد صالح است که پیوسته حقوق والدین را رعایت کند تا /13 به سنین رشد برسد،و حتی به چهل سالگی برسد و در مرحلۀ کمال عمر قرار گیرد.

حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ

تا چون نیروهای وی به حدّ کمال رشد یافت و به سن چهل سالگی رسید،گفت:پروردگارا!مرا توفیق آن عنایت کن تا شکر نعمتی گزارم که بر من و بر پدر و مادرم بخشیدی.» آیا چه وقت انسان به کمال خود می‌رسد،آیا در سن بلوغ شرعی است که در پسران پانزده سالگی یا احتلام است،و در دختران نه سالگی،یا در آن هنگام است که به سن رشد برسد که آن را هجده سالگی دانسته‌اند؟

بعضی گفته‌اند:انسان به«أشدّ»خود جز در چهل سالگی نمی‌رسد،ولی آنچه به ظاهر آیه مربوط می‌شود،بیان دو گونه از بلوغ است،یکی:بلوغ نخستین است که فرد را شایستۀ وارد شدن به زندگی می‌سازد،و دیگری:بلوغ تمامتر است که در چهل سالگی صورت می‌گیرد که در آن رشد یاخته‌های مغز سر تکامل پیدا کرده،و آزمایشهای زندگی بر روی هم جمع شده،و آدمی در قله و اوج عمر خود قرار گرفته است که از آن پس تدریجا به پایان آن می‌رسد،و به همین سبب در حدیث آمده است که شیطان بر چهرۀ کسی که از چهل سالگی گذشته و توبه نکرده است،دست می‌کشد و می‌گوید:قربان چهره‌ای که رستگار نمی‌شود! مؤید آن است این که:انسان در چهل سالگی عمر خود نقش فرزندی را ایفا می‌کند که پدر و مادرش نقش خود را در رشد و تکامل او به پایان رسانیده‌اند،و به همان گونه پدر حالت کسی را مجسم می‌سازد که-به نوبه خود-مشکلاتی را که پدر و مادرش برای او تحمل کرده بودند چشیده و قدر آنان را دانسته است،و همچنین از ارزش نعمتهایی که خداوند متعال به او ارزانی داشته آگاه شده است.

پس پیوسته شکر خدا می‌گزارد،ولی هر چه فهم و دریافت او نسبت به زندگی و دشواریهای آن بیشتر می‌شود،بر عجز خود در سپاسگزاری از خدا آگاهی بیشتر پیدا می‌کند،پس از خدا می‌خواهد که به فضل خود چنان کند که توفیق سپاسگزاری از آنان را به دست آورد،چه خاستگاه شکر داشتن نگرشی مثبت به زندگی است،و همین است که نیروهای آدمی را از بند یأس و بد بینی و منفیگری خلاص می‌کند،و در قلب او تخم دوستی تلاش و سعی و روح نشاط و همت پیشرفت و چشم به راه هدفهای عالی بودن می‌افشاند.

وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ

و این که به کار شایسته‌ای بپردازم که تو آن را بپسندی.» آیه دو معیار را برای صالح بودن عمل به ما الهام می‌کند:یکی معیار و مقیاس ذاتی که در سودمندی عمل و صحت آن به حکم عقل و عرف وجود دارد،و دیگری مقیاس شرعی که با رضایت خدا تحقق پیدا می‌کند که آن را از طریق

ارزشهای دینی می‌توانیم بشناسیم...و مؤمن خواستار تحقق بخشیدن عملی است که به ذات خود شایسته باشد و او را شرعا به خدا نزدیکتر کند،و آن طبیعة هر عمل صالح نیست،بلکه آن است که بنا بر مقررات رسالت صورت گرفته باشد،پس -مثلا-ساختن راهها عملی صالح است،ولی گاه می‌شود که آن مایۀ رضایت خدا نباشد،همچون آن که شخص خواسته باشد از این راه برتری مقام خود را در زمین به دیگران نشان دهد یا فسادی با آن همراه باشد،و نیز چنین است کار صالحی که معارض با کاری صالحتر همچون دفاع از وطن یا ایستادگی در برابر یک طاغوت بوده باشد.

به همین سبب است که انسان درست و کامل از پروردگار خویش توفیق یافتن خودش را به عملی صالح طلب می‌کند که مورد رضایت او بوده باشد،و نه هر عمل صالح،مثلا این که از خدا بخواهد که امتداد او در زندگی و نیز آیندگان او از صالحان بوده باشند.پدران برای پروردن این نسل به فضیلت و تقوی شبهای زیاد بیدار ماندند،و در تأسیس آموزشگاهها و نهادها مبالغ هنگفت به مصرف رساندند،و به رشد فرهنگی مبتنی بر حکمت و فرزانگی مدد رساندند،و به تأسیس دانشگاهها و مراکز بیداری و هشیاری و راهنمایی پرداختند،و تلاشهای آنان در بنای این نسل صالح به ثمر رسید.آیا ما نیز نباید که به همین گونه برای پرورش نسلی که در برابر ما قرار دارد تلاش کنیم و آن را به صورت نسلی صالح در آوریم.و همین سپاسگزاری عملی نسبت به نعمت صلاحی است که پروردگار به ما ارزانی داشته است.

وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی

و اصلاح کن برای من در فرزندانم.» صلاح فرزندان دستاوردهای تمدنی این نسل را در خود جمع می‌کند و برای آنان نام نیکو باقی می‌ماند و همچون صدقۀ جاریه‌ای می‌شود که مایۀ فراوانی پاداشهای رسیدۀ به ایشان است در آن حال که در گورهای خود آرام گرفته‌اند،و شاید به همین دلایل بوده است که تعبیر قرآنی(لی برای من»آمده است.آری، فایدۀ صلاح ذرّیّه و فرزندان پیش از هر کس دیگر برای خود من است.

إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ

من به سوی تو بازگشتم و توبه کردم.» /13 پس در خلال گذشت عمر از چهل بهار زندگی،گناهان او را از راه پروردگار عزیز و ستوده‌اش منحرف ساخت،و اکنون آفت سهو از او رخت بر بسته، به همان گونه که لذت شهوت متلاشی شده،و حوادث روزگار مستی جوانی را زایل کرده است،و عقل او به مرحله کمال رسیده،و دانسته است که راه رستگاری منحصر در بازگشت به سوی خدای عزّ و جلّ است.

اخیرا در یک مجلۀ غربی کثیر الانتشار مقاله‌ای خواندم که از چهل سالگان خواسته بود تا عادات خویش را تغییر ندهند،و چنان می‌نماید که نویسندۀ آن مقاله بر این اعتقاد بوده است که انسان در مثل چنین وقتی ارادۀ تغییر ندارد،و این هماهنگ با نظریۀ مادیگری در انسان است،و خلاصه شدن انگیزه‌های وی در شهوتهای دنیوی است که نزدیک چهل سالگی باز گشت پیدا می‌کند.و بعضی از آنها که محرکی برای تغییر ندارد متلاشی می‌شود،در صورتی که بصیرت قرآنی ما را به آن می‌خواند که در سن چهل سالگی توبه کنیم که در آن عقل به حدّ کمال خود رسیده،و آتش و جدان و ضمیر ملتهب شده و فرصت اصلاح فراهم آمده،و عوامل خوانندۀ به خیر و نیکی کردن و اسباب فضیلت در آن در حال رشد است.

بدین گونه چهل سالگی بهترین مناسبت برای انقلاب ذاتی است،با بازگشت به سوی خدا،و تسلیم شدن به شریعتی که طرف خطابش عقل است،و انگیزه‌های تلاش به صاحب چهل سال عمر از هر سن دیگری نزدیکتر.

وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ

و من از اسلام آورندگانم.» پس اگر در دوره‌ای از زمان مستی جوانی مرا به تمرّد برانگیخت،اکنون به گناهکار بودن خویش اعتراف می‌کنم،و برای تو ای پروردگار مهربان با کمال فروتنی به خضوع و خشوع می‌پردازم،و در صفحات تاریخ زندگی خویش به بازرسی می‌پردازم،و اگر فاحشه و گناهی در آن مشاهده کنم،یا ستمی در حق مردمان،و غصب حق از دیگران،و انحرافی در عقیده،و کجراهی در فرهنگ،و عادات بد و مانند اینها،در آن می‌کوشم که به تغییر دادن آنها بپردازم و از عواقب بد آنها به توفیق

تو خلاص شوم.مگر نه این است که هر گناه و کجی و انحراف /13 اثر خود را در قلب انسان بر جای می‌گذارد،پس بهتر است که با توبه خود را از شرّ آنها خلاص کنیم، تا قلب از چرکهای آن پاک شود،و رفتار و عادات بد،و سبک شدن ارزشها و سستی در انجام دادن واجبات و فراموش کردن نماز و زکات و...و...را کنار بگذاریم.

[16]

و علی رغم دور بودن این گروه در مدتی از زمان از راه راست،توبۀ ایشان پذیرفته است،و خدا حسنات ایشان را می‌پذیرد،و از سیئات ایشان در می‌گذرد،و آنان را با بندگان صالح خویش به بهشت می‌رساند.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا

آنان کسانی هستند که بهترین کاری را که کرده بودند از ایشان می‌پذیریم.» خدا از پرهیزگاران می‌پذیرد،و گاه از دیگران نیز پس از توبه کردن ایشان قبول می‌کند،و تو گویی بعد از توبه دیگر مرتکب گناهی نیستند و در زمرۀ بندگان متقی و پرهیزگار او به شمار می‌روند.

و مفسّران گفته‌اند که:مراد از احسن اعمال،واجبات و مستحبات است، ولی برای امور مباح،با وجود حسن و خوبی آنها،پاداشی وجود ندارد.

گاه گفته می‌شود که:برای قبول حسنات نیز شرطهایی وجود دارد که در همۀ آنها یافت نمی‌شود،و خدا جز احسن و نیکوترین آنها را نمی‌پذیرد،و همین آدمی را به کوشش وا می‌دارد تا به همۀ شرایط عمل صالح تحقق بخشد.مثلا،خدا نمازی را نمی‌پذیرد مگر این که بنده‌اش در آن به او توجه داشته باشد،پس بیایید تا نماز را به صورتی اقامه کنیم که همۀ آن را بپذیرد نه نیکوتر آن را.

وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ

و از سیئات ایشان در می‌گذریم.» مگر از آنها با توبه‌ای پاک و خالص به خدا باز نگشتند،و خدا توبه پذیر مهربان است؟ فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ در میان اصحاب بهشت.» آن صالحانی که زندگی خود را خالص برای خدا قرار دادند،و چه کرامتی

برای امثال ما از این بالاتر که /13 خدا ما را به جمع بندگان صالح خویش داخل کند، در صورتی که ما از کسانی بوده‌ایم که عمل صالح و غیر صالح را در کنار هم انجام می‌داده‌ایم؟! وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ وعدۀ راستی که به ایشان داده شده بود.» [17]

و قرآن مثلی از واقعیت مبارزۀ میان نسلها می‌زند که در آن نسل در حال پیشروی بر ارزشهای حق و آداب صلاح در نزد نسل غالب به تمرد می‌پردازد، تا عبرت گیریم و از پیروی آن به هلاکت نرسیم.

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا

و آن کس به پدر و مادرش گفت:وای بر شما.» در آن حال که دین به ما سفارش کرد که به پدر و مادر احسان کنیم،این نافرمان و فاسق از پدر و مادری که اصل وجود او و همۀ خیری که در آن است بوده‌اند منفجر می‌شود و به آنان می‌گوید: أُفٍّ لَکُمٰا وای بر شما».

هر وقت که پدر و مادر او از گرفتار شدن به زیان فرو رفتن در خطا و گناه بر حذر می‌دارند،آنان را از خود دور می‌کند،و به جزا کافر می‌شود و می‌گوید:

أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ

آیا مرا از آن بیم می‌دهید که(از گور)بیرون آورده می‌شوم؟» برای رسیدگی به حساب در محشر حضور پیدا می‌کنم؟هرگز چنین نیست...این وعده‌ای دروغ است،و سپس گفته‌های منکران بعث و جزا را برای خود به گواهی می‌آورد که گفته‌اند:قرنهای دراز گذشت و یک نفر آنان از گور برنخاست.آیا هیچ دیده‌ای که خدا مرده‌ای را پس از سپرده شدن به قبر از آن بیرون آورده و برای جزا او را بر پا نگاه داشته باشد؟!بنا بر این من هم از گور بر نخواهم خاست.

وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی

و قرنها پیش از من آمده و رفته است.» آیا این را نمی‌دانند که زندگی آخرت پس از پایان پذیرفتن کلّی زندگی

نخستین می‌آید،و در آن روز خدا پیشینیان و پسینیان را با هم زنده می‌کند و به وعدۀ حق خود تحقق می‌بخشد؟ بدین گونه فاسق نسبت به تربیت پدر و مادر تمرد نشان می‌دهد،و آنان تمام کوشش خویش را برای قانع کردن او /13 به حق به کار می‌برند،و چون احساس شکست می‌کنند به خدا پناه می‌برند تا در اصلاح پسر گمراهشان به ایشان مدد رساند.

وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ

و آن دو از خدا استغاثه می‌کنند،» و تربیت حقیقی آن است که در قلب فرزند ترس از خدا را کشت دهد،چه اگر در پی سعادت دنیا یک بدبختی و شقاوت جاودانی وجود داشته باشد،از این سعادت چه حاصلی به دست می‌آید؟ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وای بر تو!ایمان بیاور و بدان که وعدۀ خدا حق است.» از این آیه الهام می‌گیریم که روش سالم تربیت کودکی که از دو پدر و مادر مؤمن به دنیا آمده،و خدا از امثال او این نسل سالمی را پدید آورده است که با احسان کردن به نسل گذشته و طلب مغفرت کردن برای آنان،و نیز با عمل کردن در راه ایجاد نسل صالحی با دعا و عمل وظیفۀ خود را انجام می‌دهد،چگونه باید باشد.این روش و برنامه مبتنی بر اساس گسترش دادن به دامنۀ دید طفل برای دیدن جهان دیگر است تا بتواند میان آن و دنیایی که در آن زندگی می‌کند،در قرارهای خود موازنه‌ای برقرار سازد،و دربارۀ آن تلاشی عادلانه به عمل آورد،و یکی را برای دیگری از دست ندهد،بدان جهت که آن دو تقریبا زندگی واحدی است که از امروز تا روز جزا ادامه دارد.

چیزی که هست بعضی از پدران در این راه شکست می‌خورند،ولی نباید نگران باشند بدان سبب که به مسئولیت خود عمل کرده‌اند،و خدا برای آنان سلطه‌ای قرار نداده است تا به آن فرزند خود را به پیروی از حق مجبور کنند.چگونه می‌تواند چنین باشد در صورتی که خدا به رسول کریم خود چنین خطاب کرده است

که: لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ تو را بر ایشان سیطره و تسلطی نیست»،و نیز گفته است: لاٰ إِکْرٰاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ در دین اجبار و اکراهی نیست، چه راه از بیراهه و هدایت از ضلال باز شناخته و جدا شده است».

خدا مردمان را آزاد آفریده است و آنان را می‌آزماید،و شاید از این آیه چنین به دست آید که مسئولیت دعوت کنندگان به حق و حاملان رسالت منحصر در ابلاغ این رسالت است،و حتی اگر نیروی بازدارنده‌ای نیز در اختیار داشته باشند،توسل به آن برای مجبور کردن مردم به پیروی از رشد و هدایت پسندیده نیست،پس با وجود سیطرۀ طبیعی پدر و مادر بر فرزند،در آن هنگام که همچون خواننده‌ای به حق با فرزندشان رو به رو می‌شوند،می‌بایستی تمام توجه خود را به آن معطوف دارند که با حجت و برهان او را قانع کنند و نه با اجبار و اکراه،که معمولا از این راه به مقصود می‌رسند،ولی اگر شکست بخورند،امری است که به /13 آزادی انتخاب راه از طرف فرزندی باز می‌گردد که نسبت به حق تمرد کرده و آن را از آداب و رسوم کهنه و اندیشه‌های ارتجاعی تصور کرده است.

فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

پس می‌گوید که اینها چیزی جز اسطوره‌های پیشینیان نیست.» و از این کلمه چنان بر می‌آید که او نسبت به گذشته تمرد نشان می‌دهد،و آن را نمایندۀ خرافه و دروغ می‌داند،و این نتیجۀ مبارزه نسلها است که نسل در حال پیشروی را از فرهنگ نسل حاکم و تجربه‌ها و عبرتها و پندهای آن محروم می‌سازد، و پیوستگی تمدنی را که اساس پیشرفت ملتها است از میان می‌برد.

این کیفیت شوم آثار بد و زشت خود را بر ما مسلمانان عصر جدید بر جای گذاشته است که در آن جوانان بدون تمیز دادن میان آداب و عادات و نتایج تجربۀ خوب و بد پدران خود یکباره آنها را طرد می‌کنند و در آن می‌کوشند که از بیگانگان تقلید کنند،و به کلاغی می‌مانند که چون خواست از طاووس در راه رفتن تقلید کند و توفیق نیافت و هر دو گونه راه رفتن را از دست داد.

آن کس که اصالت نداشته باشد،نمی‌تواند از آزمایشهای دیگران

بهره‌برداری کند،بدان سبب که مقیاس سالمی ندارد تا به وسیلۀ آن بتواند تجربه‌های سودمند آنان را از آنچه زیانبخش است تمیز دهد،و به کسی می‌ماند که بر روی شن خانه بنا کند که هر چه زودتر ویران خواهد شد.

تجربه‌های تاریخ نشان داده است که از ملتهای صاحب اصالت و ریشه‌دار بهتر از ملتهای متمرّد نسبت به تاریخ و تمدن خویش می‌توانند از تجارب دیگران بهره‌مند شوند.

ما امروز در انتظار آن نسل مؤمنی هستیم که در سه بعد زندگی کند:با وضع موجود زمان خود همکاری داشته باشد،و از گذشتۀ خود بهره‌مند شود،و خواستار آینده‌ای بهتر باشد.

[18]

دین و بی دینی از قدیم در نزد بشر وجود داشته است،پس به همان گونه که از قدیم مردمان صالح و ملتزم به دین وجود داشته‌اند،کسان دیگری که کافر بودند نیز در کنار ایشان می‌زیسته‌اند،پس اگر چیز کهنه و قدیمی ارتجاع است،کفر /13 نیز قدیم است و باید به چشم ارتجاع به آن نظر شود!و این افکاری که جاهلیان به نام پیشرفت ترویج می‌دهند،شتابان به سوی ارتجاع پیش می‌رود،چه دعوت به بازگشت به حالت ابتدایی می‌کند که در آن التزام به ارزشها و عادات صالح وجود نداشت،و آن که امروز به رستاخیز و قیامت کافر است و ادعا می‌کند که آن از اساطیر الاولین است،هر چه زودتر با آن کافران گذشته محشور خواهد شد تا برای او این مطلب آشکار شود که کفر-و نه دین-از اسطوره‌های گذشتگان است.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ

آنان همان کسان‌اند که گفتۀ دربارۀ امتهایی از جن و انس که پیش از ایشان بودند و از میان رفتند،در حق ایشان صدق می‌کند.

چگونه گفتار دربارۀ ایشان صدق بود و درست در آمد؟ کافر شدند و خدا بر دلهاشان مهر نهاد،و توفیق ایمان را از آنان سلب کرد، پس کافر باقی ماندند و خدا آنان را به آتش در میان امتهای گذشته داخل کرد.

إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ

و آنان از زیانکاران‌اند.

و بر ما است که از سرگذشت آنان عبرت بگیریم و به کفر ورزیدن مبادرت نکنیم و در توبه بر روی ما تا ابد بسته نشود،و کسی نگوید که:هم اکنون کافر می‌شوم،و اگر خواستار ایمان باشم راه آن به سوی من باز است.هرگز چنین نیست...فرصت ایمان محدود است،و ممکن است تا ابد از تو سلب شود.

در این درسی برای خوانندۀ به حق است تا خود را از این که چرا بعضی از مردم ایمان نمی‌آورند متأسف و ناراحت نکند،چه شاید آنان از کسانی باشند که خدا بر دلهای آنان مهر زده است و هرگز قدرت و توانایی ایمان آوردن نخواهند داشت.

[19]

برای آن که کسی چنان تصور نکند که تقسیم مردمان به بهشتی و جهنمی بی‌دلیل و دلبخواه است،سیاق ما را به آن راهنمایی می‌کند که اعمال مردم است که آنان را به سرنوشت نهایی ایشان راهنمایی می‌کند که یا بهشت است و یا جهنم،و تأکید بر آن است این امر که بهشت را درجاتی است و جهنم را درکاتی،و منزلگاههای اهل بهشت یا اهل دوزخ نیز به اعمال آنان تعیین می‌شود،تا هیچ گونه شکی در آن باقی نماند که بر ایشان /13 ستم می‌رود،بلکه همگان جزا و پاداش عملی را که انجام داده بوده‌اند در بهشت یا دوزخ به دست می‌آورند.

وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا

و برای همه،بنا بر عملی که انجام داده‌اند، درجاتی است.

ظاهرا مقصود از«و لکل»اهل بهشت و اصحاب آتش است که هر یک از آنان بر حسب کارشان در یکی از این دو جا درجه و منزلگاهی دارند.

وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ

و این برای آن است که جزای کامل اعمالشان را به ایشان بدهیم.

و چنان باشد که:

وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

بر هیچ کس ستم نرود.

پس هر کس که به سنگینی ذره‌ای کار خیر کرده باشد،پاداش آن را در

درجات بالای بهشت دریافت خواهد کرد،و آن کس که به سنگینی ذره‌ای بدی کرده باشد،جزای آن را در درکات آتش دریافت می‌کند.

[20]

کتاب پروردگار حکیم ما انسان را در غم و اندوهی از کارش باقی نمی‌گذارد،بلکه سببهای کفر را برای او آشکار می‌سازد و علاج آنها را بیان می‌کند، تا پس از این بیان دیگر برای هیچ کس حجتی باقی نماند،و از آن روی چنین است که آتش دوزخ امری عظیم است،پس چگونه ممکن است پروردگار بخشندۀ مهربان بندۀ خود را در آن بگذارد در صورتی که حجت را بر او تمام نکرده باشد؟ وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ و در آن روز کافران بر آتش عرضه می‌شوند.

در آن جا که آتش آمادۀ استقبال از فوجهای کافران و نافرمانان با زبانه‌های ملتهب بالا رونده و شهیقهای گسترده‌ای است که میلیونها را می‌بلعد،و در آن جا که حقایق آشکار می‌شود،غفلت و بهانه و اهمال وجود ندارد،در آن جا کلمۀ حقی به آنان گفته می‌شود که در دنیا از آن آگاهی داشتند و آن را پشت گوش انداختند،و به ایشان می‌گویند که به عذرهایی متشبث نشوند که هیچ کاری از آنها بر نمی‌آید.

أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ فِی حَیٰاتِکُمُ الدُّنْیٰا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ

خوشیهایتان را در زندگی دنیا به تمامی مصرف کردید و از آن بهره‌مند شدید، /13 و همین سبب مستقیم بدبختی امروزشان است.وقت و قدرت و آسایش و نعمتهای دیگر ذخیره‌ای از انسان برای روز حساب است،پس هر که آنها را به شتاب برای بهره‌برداری عاجل در دنیا مصرف کرده باشد،دیگر برای روزی که به آن نیاز دارد چیزی باقی نمی‌ماند! خوشبخت کسی است که از آنچه در اختیار دارد مقداری برای زندگی جاودانی خویش باقی نگاه دارد،و وقت و نیروی خویش را میان تلاش برای دنیا و عمل برای آخرت تقسیم کند،و تمام همّ او آن نباشد که از همۀ آنچه در تصرف دارد در دنیا بهره‌مند شود که در این صورت مثل او همچون مثل جوانی است که تمام

جوانی خویش را در بهره‌مندی از لذتها به مصرف رسانده و در آن هنگام که به پیری می‌رسد چیزی جز درد و رنج و ناکامی و حسرت برایش باقی نمانده است.

ولی آیا چه چیز است که آدمی را به اسراف و تبذیر طیبات در دنیا وا می‌دارد،آیا سبب آن یک نیاز مبرم است؟هرگز...نیازمندیهای آدمی محدود است،و با مصرف کردن مقداری از قدرت خود می‌تواند آنها را تأمین کند،و لقمۀ نانی برای خوردن و جایی برای زیستن در آن به چنگ آورد،و حرص و آز بشر بیشتر برای دست یافتن به چیزهای هر چه گرانبهاتر است.می‌خواهد لذیذترین خوراک را مصرف کند،و در مرفه‌ترین سرا به سر برد،و از بهترین کالاها در زندگی خویش بهره‌مند شود،حتی اگر به حساب آخرت او باشد،و به همین سبب با دزدی و حیله به مردمان ستم می‌کند،و اسباب دست گردنکشان و عاصیان می‌شود تا به این تجمّلات غیر ضروری دست یابد،و چون این گونه چیزها نیز درجات گوناگون دارد،نفس امّاره پیوسته او را به تلاش برای دست یافتن به بالاترین درجۀ آنها برمی‌انگیزد،پس اگر کاخی بنا کند و کاخ دوستش از آن بهتر و برتر باشد،در صدد آن بر می‌آید که کاخی بزرگتر و با شکوهتر از کاخ دوست خویش را مالک شود،و اگر اتومبیلی داشته باشد و از وجود اتومبیل بهتری آگاه شود،برای خریدن آن به بازار می‌رود و در آن می‌کوشد تا به هر وسیله که ممکن باشد آن را برای خود به دست آورد،و همچنین...

در این جا می‌پرسیم:ریشۀ رقابت دربارۀ تجمّلات و خواستار شدن آنها بدین شدت در کجا است،در صورتی که بعضی از آنها ارتباطی چندان نزدیک با شهوات انسان ندارد؟ پاسخ:ریشۀ آن در استکبار و خود بزرگبینی است.انسان پیوسته در آن می‌کوشد که،به حق یا به باطل،بر اقران و امثال خویش برتری پیدا کند،ولی اگر ردای کبریا و استکبار را از تن به دور کند،و خود را با جامۀ قناعت و خشوع بپوشاند،ریشۀ انحراف را از جان خود برکنده است،و در این صورت به ضروریات و آنچه از دنیا برای او میسر شود بسنده می‌کند، /13 و تواناییهای خود را به عدالت ورزیدن

در میان حیات در این جهان و حیات ابدی خود در جهان دیگر تقسیم می‌کند.ولی اگر استکبار کند،خواری عذاب را در آخرت به جان می‌خرد که به کسی چون او گفته می‌شود:

فَالْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَفْسُقُونَ

پس امروز عذاب خواری را در برابر استکباری که، بدون حق،در زمین داشتید و نافرمانی که می‌کردید،بچشید.

و فسق بیرون رفتن از حدود است،و دلیل بر آن است که مستکبر بدون حقی از حدود شرع خارج شده و همین او را به عذابی دردناک رسانیده است.

زندگی از حکمت تا بهره برداری

زندگی ما در این دنیا مبتنی بر حکمتی است که بر هر چه در آن می‌کنیم گسترده است،و همین برای هر بعدی از آن هدفی معین و محدود فراهم می‌آورد که اگر به طرف آن حرکت کنیم از زندگی شریفی برخوردار خواهیم شد.و در صورتی که اعمال خودمان را از هدفهای آنها خالی کنیم،و برای خود آنها به انجام دادنشان بپردازیم،یک بهره‌برداری نابود شونده نتیجۀ آن خواهد بود.مثلا،خوراک برای آن است که آدمی از آن نیرو به دست آورد،ولی اگر کسی آن را تنها برای فرو نشاندن شهوت خوردن به کار برد(و نه برای بقای سلامت بدن و تأمین نیروی لازم برای آن)از کسانی است که چیزهای پاکیزۀ خود را از دست داده است،و همچنین جامه برای پوشیدن و زینت است،پس کسی که بخواهد جامه را برای فخر فروختن به دیگران مصرف کند،پاکیزگی مصرف از آن سلب شده است،و هدف آموختن علم عمل کردن به آن است،پس اگر کسی علم را برای خود علم و بدون هدف دیگر هدف خود قرار دهد،راه خود را گم کرده است و عمل خود را به گمراهی کشانیده است،و این درست نیست که هنر را به خاطر هنر فرا گیریم، بلکه باید از آن برای بیداری مردم و حقایق را در معرض احساس آنان قرار دادن و برانگیختن آنان به کارهای خیر مورد توجه خود قرار دهیم،و جز این هنر چیز

بیهوده‌ای می‌شود و چیزهای پاکیزۀ ما را از ما دور می‌کند.

در آن هنگام که آدمی از حکمت زندگی و مفردات آن آگاه شود،رفتار او دربارۀ آنها تعدیل پیدا می‌کند،و چون هدف از خوراک را می‌داند،از آنچه به بدنش سودی نمی‌رساند دوری می‌گزیند،و با آگاهی از هدف لباسی که می‌پوشد،نه آن را وسیلۀ فخر فروشی قرار می‌دهد و نه در آن به اسراف و تبذیر می‌پردازد،و علم خویش را در خدمت ارزشهای آن می‌گذارد،و چون به کار هنری می‌پردازد به هدفهای قوم و ملت خویش از راه هنر تحقق می‌بخشد.

آیا به آن توجه کرده‌ای که رسول اللّٰه و امامان صالح جانشین او علیهم السلام چگونه زندگی می‌کرده‌اند؟ /13 در حدیث روایت شده است که عمر ابن الخطاب گفت:از رسول اللّٰه(ص)اجازه گرفتم و در اتاق ام ابراهیم بر او وارد شدم و او را دراز کشیدۀ بر حصیری دیدم که مقداری از بدن او بر روی خاک قرار داشت،و زیر سر او کیسه‌ای پر از الیاف خرما مشاهده می‌شد،پس بر او سلام کردم و نشستم و گفتم:

یا رسول اللّٰه!تو فرستادۀ خدا و پیامبر خدا و برگزیده و بهترین آفریدۀ اویی،و کسری و قیصر بر تختهای زرین و فرشهای حریر و دیبا زندگی می‌کنند؟!پس رسول اللّٰه(ص)گفت:«آنان آن کسانند که پاکیزه‌هاشان به شتاب به ایشان رسیده است و نزدیک پایان یافتن است،و طیّبات ما بر ایمان تأخیر پیدا کرده است». ⁽¹⁾

اما دربارۀ امام امیر المؤمنین،نواده‌اش امام باقر(علیهما السلام)چنین گفته است:

به خدا سوگند که علی همچون بردگان غذا می‌خورد و همچون آنان می‌نشست،و اگر دو پیراهن می‌خرید،غلامش را بر آن می‌داشت که بهترین آن دو را برای خود برگزیند و خودش دیگری را می‌پوشید و اگر آستین دراز بود و انگشتان را می‌پوشاند،زیادی را می‌برید و اگر از پاشنۀ پا پایین‌تر می‌رفت فزونی آن را قطع

می‌کرد،و مدت پنج سال ولایت مسلمانان با او بود و آجری بر آجری ننهاد،و نه خشتی بر خشتی،و هیچ سیم و زری از خود به میراث ننهاد،و اگر مردمان را با نان گندم و گوشت اطعام می‌کرد خود که به خانه‌اش باز می‌گشت،خوراکش نان جوین بود و روغن زیتون و سرکه،و اگر یکی از دو کار را می‌بایستی برای خدای عزّ و جلّ انجام دهد که رضای او در آن است،آن را اختیار می‌کرد که رنج آن بیشتر باشد،و هزار برده را از دسترنج خود خرید و آزاد کرد که در آن دست او پینه بسته بود و عرق بر چهره او روان می‌شد،و هیچ کس از مردم طاقت کار کردن را همچون او نداشت،و در شبانه روز هزار رکعت نماز می‌گزارد،و شبیه‌ترین مردم در این خصوص به او علی بن الحسین بود که هیچ کس پس از وی طاقت کار کردن مثل او را نداشت». ⁽¹⁾

پیامبر اصحاب خود را چنین تربیت می‌کرد،چنان که در حدیث آمده است که او(صلّی اللّٰه علیه و آله)بر اهل صفّه در حالی وارد شد که آنان پیراهنهای خود را با پوست دباغی شده وصله می‌زدند،بدان جهت که پارچه‌ای برای وصله کردن به دست نیاورده بودند،پس گفت: /13 «آیا شما امروز وضع نیکو دارید یا آن روز که یکی از شما روز را با یک لباس به سر می‌برد و شب را با لباسی دیگر،و روز را با آن می‌گذراند و شب را با پوشش دیگر،و خانۀ خود را چنان می‌پوشاند که خانۀ کعبه؟گفتند:ما امروز بهتریم و او گفت:آری،امروز وضع شما بهتر است». ⁽²⁾

[21]

عذاب دنیا کمتر از عذاب جهنم است،ولی گواهی بر آن است،و کفار از دنیاشان بهره‌مند شدند،و طیبات خود را در آن از دست دادند،پس در این جا،پیش از آخرت،به عذابی سخت گرفتار شدند.آیا همین برای عبرت گرفتن ما کافی نیست؟ آنان قوم عاد بودند که دلهاشان را دوستی دنیا چنان پر کرده بود که آنها را

از فهم حقایق آخرت باز می‌داشت،و ناگهان خود را،علی رغم بیم دادنها،با خود آنچه بیمناک بود رو به رو دیدند.

سیاق در این جا مثلی از قوم عاد از جمله بصیرتهای یاد شدۀ پیش از این در همین درس می‌آورد از جملۀ آنها است:تشبّث انسان به تقلید و فرو رفتن او در شهوتهای دنیا.

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ

و به یاد آر برادر قوم عاد را.

خوب است آنان را به یاد آوریم و از سرنوشت ایشان عبرت گیریم.

و هود از همین قبیله و قوم بود و بیم دادن او آشکار.مگر به زبان آنان و در تراز عقلی ایشان سخن نمی‌گفت؟و علاوه بر این وی از خود ایشان بود و خواستار خیرشان.

إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ

در آن هنگام که قوم خویش را در تپه‌های شنی هشدار و بیم می‌داد.

گفته‌اند که:أحقاف عبارت از تپه‌های شنی است که در این جا و آن جا روی هم انباشته شده است.

و گفته‌اند که:آن در وسط جزیرة العرب میان نجد و احساء و حضرموت /13 و عمان بوده است.

و بعضی گفته‌اند که:محل آنها در جنوب جزیرة العرب در جهت یمن یا در سواحل دریای عرب میان عمان و عدن بوده است،و به قولی:در سرزمینی مشرف بر دریا که به آن الشّحر می‌گفتند. ⁽¹⁾

چنان می‌نماید که یاد کردن از احقاف در این جا برای اشارۀ به این امر است که خدا نعمت آب و گیاه را در محلّی به ایشان ارزانی داشته بود که به ندرت در آن گونه جاهای واقع میان تپه‌های متحرک شنی چنین نعمتی یافت می‌شود،و بر ایشان واجب بود که نعمت خدا را سپاسگزار باشند و سخنان بیم دهندگان خدایی را

بپذیرند.مگر طبیعت زمین پیرامون خود را نمی‌دیدند،و این که چگونه امکان آن وجود داشت که هر آن ریگهای روان تمدن و عمران سست و متزلزل ایشان را ببلعد، ولی آنان به غرور و تجبر و استکبار بدون حق در زمین پرداختند،و از اطاعت پروردگار خویش سرپیچی کردند و ناگهان ریگ روانی زندگی آنان را برانداخت.

وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ

و بیم دهندگان از پیش رو و پشت سر او.

شاید مقصود آن باشد که بیمدهندگان در فواصلی پیاپی،پیش از بعثت هود به پیغمبری،به قوم عاد هشدار داده بودند،خواه نزدیک به زمان او«من بین یدیه»،و خواه دور از آن زمان«من خلفه»،و خدا عالم است.

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

که جز خدا مپرستید، و این رسالت به صورتی مختصر شده است،که محتوی دیگر تعلیمات نیز هست،پس هر که بندگی خدای یگانه کرد متعبّد بر شریعتی می‌شود که او فرمان داده بود،و هر که بندگی خدای یگانه کرد به طاغوت و هر مستکبر و ستمگر کفر ورزید،و تابع بودن را رد کرد،و هر که بندگی خدای یگانه کرد،خود را تسلیم شهوات دنیا نمی‌کند تا به سبب همانها هلاک شود.

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم.

[22]

ولی قوم عاد به واقع جاری علی رغم فساد آن متشبّث شدند،بدان سبب که چنان می‌پنداشتند که اگر به پروردگارشان ایمان آورند،منافع ایشان در خطر خواهد افتاد.

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا

گفتند که:آیا برای آن آمده‌ای تا ما را از خدایانمان دور کنی؟ خدایان ایشان که سمبلی برای نیروهای ظلم و استکبار به شمار می‌رفتند، همان مقدساتی بود که هود می‌خواست آنان را از آنها دور کند.

بسا هست که از استفهام چنین در می‌یابیم که قوم عاد نمی‌توانستند پیش خود چنان تصور کنند که کسی بتواند جرأت مقاومت در برابر آنها را داشته باشد،و به همین سبب به چالش با هود پرداختند و به لاف گزاف و خودستایی گفتند:

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

پس اگر راست می‌گویی، آنچه را که با آن ما را می‌ترسانی بیاور.

هر کس که به ماده تمسّک جوید،به درجه‌ای گرفتار غرور می‌شود که هر بیم دهنده را در معرض چالش قرار می‌دهد و برای خود تعجیل در رسیدن عذاب می‌کند.

[23]

و بنا بر عادت کافران به غیب،قوم عاد چنان پنداشتند که آن که عذاب را بر ایشان فرو می‌فرستد هود است،و کار به دست او است،و او به صراحت این تصور را رد کرد:

قٰالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ

گفت که علم نزد خدا است، و او فرستاده‌ای است که فرمان خدا را به ایشان می‌رساند.

وَ أُبَلِّغُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ

و من رسالت و پیام او را به شما ابلاغ می‌کنم، و این مسئولیت اساسی اصحاب رسالت است،ولی این بدان معنی نیست که فقط کار یک نامه رسان پست را می‌کند...بلکه او نیز به نوبۀ خود این وظیفه را بر عهده دارد که آنان را اندرز دهد و از تکذیب رسالت بازشان دارد:

وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

ولی شما را قومی می‌بینم که نادانید.

چه،چالش کردن و ایستادن در برابر جبّار آسمانها و زمین،و شتابان خواستار عذاب هلاکت و نابودی شدن،جز از نادانی مطلق سرچشمه نمی‌گیرد.

[24]

و ناگهان نشانه‌های عذاب در افق نمایان شد.آیا هیچ دیده‌اید که بادهای خاکی چگونه از دور به نظر می‌رسد؟همچون ابری سیاه جلوه‌گر می‌شود،و چون قوم عاد مدت درازی گرفتار کمی بارندگی و خشکسالی شده بودند،از دیدن آن ابر سیاه شادمان شدند و گمان کردند که بارانی وادیهای بزرگ ایشان را سیراب

خواهد کرد:

فَلَمّٰا رَأَوْهُ عٰارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا

و چون آن را ابری در حال پیش آمدن به دره‌های خود دیدند،گفتند که این ابری است که به ما باران خواهد داد.

و شاید هدف از دیر شدن باران بیم دادن عملی به ایشان بود تا مگر نسبت به پروردگارشان تضرع کنند،به همان گونه که قوم فرعون نیز پیش از غرق شدن فرعون و سپاهیانش آیاتی را مشاهده کردند که هدف از آنها بیدار کردن ایشان از خواب غفلتشان بود،ولی آنان بر کفر خودشان اصرار ورزیدند و این ندا به آنان رسید:

بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ

(باران نیست)بلکه چیزی است که برای رسیدن آن شتاب می‌ورزیدید.

یعنی عذاب به صورت:

رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

بادی و در آن عذابی دردناک.

[25]

و آن بادی رملی و مأمور شدۀ از جانب خدا برای هلاک کردن و برانداختن هر چیزی بود که در نزد قوم عاد وجود داشت،و در مدتی معین شده،و بنا بر این باد تند و سختی نیست که سریع بگذرد.

تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهٰا

که به فرمان پروردگارش همه چیز را ویران و سرنگون می‌سازد.

نمودهای طبیعت با عمل انسان اتصال پیدا می‌کند،تا آن جا که هیچ پیشامد کوچک یا بزرگی نیست مگر این که با آنچه در قلب او می‌گذرد،یا با دستهایش به دست می‌آورد،یا نهفته‌های او به آن آشکار می‌شود و ارادۀ او مورد آزمایش قرار گیرد،علاقه و ارتباطی داشته باشد،پس حتی /13 امواجی که کشتیهای بادبانی را در میان می‌گیرد که در دریا پیش می‌روند،از آنچه در درون کشتی می‌گذرد بی ارتباط نیست.آیا دیده‌ای که در چنین حالتی چگونه پوششهای شرک از روی چشمهایشان فرو می‌افتد و به دعا کردن می‌پردازند که خدا آنان را از این گرفتاری نجات دهد،چنان که پروردگار ما با گفتۀ خود این حالت را چنین

توصیف کرده است: هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّٰی إِذٰا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِهٰا جٰاءَتْهٰا رِیحٌ عٰاصِفٌ وَ جٰاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ او آن است که شما را در خشکی و در دریا به پیش می‌راند تا آن گاه که شما در کشتی باشید،و باد پاکیزه‌ای شما را به پیش براند،و ایشان به آن شادمان شوند،و ناگهان بادی کشتی شکن فرا رسد،و از هر سوی موجها به طرف ایشان روانه شود و چنان پندارند که هلاکشان نزدیک است،خدا را می‌خوانند با خلوص دینی که اگر ما را از این ورطه نجات دهی از سپاسگزاران خواهیم بود». ⁽¹⁾

آری،چنین بینشی حساسیت انسان را به مسئولیت افزایش می‌دهد،و پرهیز کردن از خطاها،و در گفتارها و کردارها و نیات خویش خواستار آن می‌شود که از حدودی که خدا برای او معین کرده است تجاوز نکنند.مگر نه آن است که همه چیز به فرمان پروردگارش حادث می‌شود؟مگر خدا حکیم نیست که به هیچ چیز بدون شایستگی آن حکم نمی‌کند؟پس بیایید تا هشیار و بر حذر باشیم،و از آنچه خشم پروردگارمان را بر می‌انگیزد دوری جوییم.و از سرنوشت گذشتگان عبرت گیریم.

نادانی و لجبازی و انکار به ما سودی نمی‌رساند،بلکه همینها مسئول گرفتار شدن بیشتر مردم به مهلکه‌ها است.آنان تصور می‌کنند که طبیعت کور است و بدون محاسبه و قانون قربانی می‌گیرد.هرگز چنین نیست...آن مأمور است،و پروردگارش که علیم حکیم است تدبیر آن را در اختیار خود دارد،و ناگهان بلا به فرمان خدا بر قوم عاد نازل شد و باد سخت دیار آنان را از بیخ و بن برکند و هلاکشان کرد.

فَأَصْبَحُوا لاٰ یُریٰ إِلاّٰ مَسٰاکِنُهُمْ

پس در حالی به صبح رسیدند که

چیزی جز خانه‌هاشان دیده نمی‌شد، و دلیل آن که باد مأمور از جانب خدا بود،این است که جز مجرمان را از ایشان نگرفت.

کَذٰلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ

و بدین گونه به گروه مجرمان جزا و کیفر می‌دهیم.

پس این سنّتی عامّ و کلّی است و به عاد تنها اختصاص ندارد،و هر قوم مجرمی ناگزیر روزی گرفتار عمل خویش می‌شود.

اما هود و مؤمنانی را که با او بودند،خدا نجات داد.گفتند:آنان در محلی گرد یکدیگر جمع آمدند و چیزی احساس نکردند جز آن که باد بالای لباسهاشان را تکان می‌داد و نفوس ایشان از آن لذت می‌برد،در صورتی که عادیان را از زمین بلند می‌کرد و بالا می‌برد و آنان را چندان به سنگها می‌کوفت تا هلاک شوند. ⁽¹⁾

در تاریخ آمده است که:مهدی خلیفۀ عباسی به کندن چاهی در نزدیکی قبر العبادی(که به قول حموی:منزلی بر سر راه مکه از قادسیه تا عذیب است) فرمان داد،چه حاجیان در آن جا گرفتار بی آبی و تشنگی می‌شدند،پس چون آن چاه را به عمقی بیش از صد قامت حفر کردند،به سوراخی رسیدند که زیر آن فضایی خالی وجود داشت و قعر آن دیده نمی‌شد،تاریک بود و بانگ وزیدن باد در آن شنیده می‌شد؛دو مرد را با دلو در آن فرستادند و چون آنان را بالا کشیدند رنگهاشان تغییر کرده بود و گفتند:فضای گسترده و خانه‌های بر سر پا ایستاده دیدیم،و زنانی و مردانی،و شتر و گاو و گوسفند،و هر چه را که به آن دست می‌زدیم به صورت غباری در می‌آمد و از بین می‌رفت؛پس از فقها در این خصوص پرسش کردند و هیچ کس نمی‌توانست بگوید که آن چیست،پس ابو الحسن موسی بن جعفر-علیه السلام-به نزد مهدی آمد و مهدی در این خصوص از او پرسش کرد که گفت:«آنان اصحاب احقاف‌اند و بازماندگانی از قوم عاد که

خانه‌هاشان بر سرشان فرو ریخت». ⁽¹⁾

[سوره الأحقاف (46): آیات 26 تا 35]

اشاره

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاهُمْ فِیمٰا إِنْ مَکَّنّٰاکُمْ فِیهِ وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصٰاراً وَ أَفْئِدَةً فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُهُمْ وَ لاٰ أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْءٍ إِذْ کٰانُوا یَجْحَدُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (26) وَ لَقَدْ أَهْلَکْنٰا مٰا حَوْلَکُمْ مِنَ اَلْقُریٰ وَ صَرَّفْنَا اَلْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (27) فَلَوْ لاٰ نَصَرَهُمُ اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ قُرْبٰاناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَ ذٰلِکَ إِفْکُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (28) وَ إِذْ صَرَفْنٰا إِلَیْکَ نَفَراً مِنَ اَلْجِنِّ یَسْتَمِعُونَ اَلْقُرْآنَ فَلَمّٰا حَضَرُوهُ قٰالُوا أَنْصِتُوا فَلَمّٰا قُضِیَ وَلَّوْا إِلیٰ قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ (29) قٰالُوا یٰا قَوْمَنٰا إِنّٰا سَمِعْنٰا کِتٰاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ یَهْدِی إِلَی اَلْحَقِّ وَ إِلیٰ طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ (30) یٰا قَوْمَنٰا أَجِیبُوا دٰاعِیَ اَللّٰهِ وَ آمِنُوا بِهِ یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُجِرْکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ (31) وَ مَنْ لاٰ یُجِبْ دٰاعِیَ اَللّٰهِ فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ فِی اَلْأَرْضِ وَ لَیْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءُ أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (32) أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اَللّٰهَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ لَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ اَلْمَوْتیٰ بَلیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (33) وَ یَوْمَ یُعْرَضُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی اَلنّٰارِ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا قٰالَ فَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ (34) فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا اَلْعَزْمِ مِنَ اَلرُّسُلِ وَ لاٰ تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ مٰا یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَةً مِنْ نَهٰارٍ بَلاٰغٌ فَهَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ اَلْقَوْمُ اَلْفٰاسِقُونَ (35)

معنای واژه‌ها

31[یجرکم]

:یعنی شما را حفظ کند.

پس شکیبا باش به همان گونه که رسولان صاحب عزم شکیبا بودند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

سیاق قرآن به سخن گفتن دربارۀ سنّت خدا دربارۀ آفریدگانش که در مبعوث شدن پیامبران-علیهم أفضل الصلاة و السلام-در هر زمان که مردمان از مسیر حق خارج می‌شوند تحقق پیدا می‌کند،ادامه می‌دهد،و آنان را از سرنوشتی که در انتظار ایشان است آگاه می‌سازد،و به شهرهایی اشاره می‌کند که پیامبران به مردم آن بیم داده بوده‌اند،و برای آنان کتاب فرستاده شد تا مگر راه یابند،ولی آنان به جای این که خدا را بپرستند و بر او اعتماد کنند،شریکانی جز او را پرستیدند که -در ساعت انتقام-هیچ کاری از دست آنها برای نجات ایشان بر نیامد.

پروردگار ما در این سیاق برای ما بیان می‌کند که چگونه گروهی از جنّیان بانگ قرآن را شنیدند و چون به آن ایمان آوردند به نزد قوم خویش باز گشتند و به بیم دادن ایشان برخاستند؛و شاید سبب یاد کردن از این قصه در این جا آن بوده باشد

که کافران چنان گمان می‌کردند که جنّیان نیمه خدایانند و می‌توانند بدی و زیان را از ایشان دور کنند.مگر پروردگار ما سبحانه و تعالی خود نگفته است که: وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ مردانی از انس بودند که به مردانی از جن پناه می‌بردند؟»پس این قصه برای بیان کردن این مطلب آمده است که گروه جن همچون گروه انس به رسالت نیاز دارند.

شرح آیات:

[26]

هنگامی که منکر-نسبت به آیات خدا-از مسئولیت اعتراف به حق می‌گریزد،و تسلیم به او نمی‌شود،به خیال خود،به رکن مغرور شدن به نیرو و علم پناه می‌برد،و چنان می‌پندارد که مال و کید و حیله‌ای که در اختیار دارد،در آن روز که خطر هلاک وی به سبب کفر ورزیدنش به خدا و رسالت او را تهدید می‌کند،می‌تواند کاری برای او انجام دهد.

هرگز چنین نیست...سرنوشت گذشتگان از عاد و ثمود و فرعون و هامان و سپاهیان ایشان و دیگران برای عبرت گرفتن ما و دانستن این مطلب کفایت می‌کند که قدرتهای مالی و علمی چیزی جز غرور و فریب نیست.

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاهُمْ فِیمٰا إِنْ مَکَّنّٰاکُمْ فِیهِ

و به آنان قدرت و مکانتی دادیم که به شما آن را نداده بودیم.

المبرّد گفت که«ما»در«فیما»به منزلۀ(الّذی که)است،و«إن»به منزلۀ(ما نه)،و تقدیر آن می‌شود:و لقد مکّناهم فی الذی ما مکناکم فیه،و معنی آیه می‌شود:آنان نیرومندتر از شما بودند،و از شما اموال بیشتر داشتند،و نیز چنین است در گفتۀ خدای تعالی: کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَ أَشَدَّ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ از ایشان در شماره بیشتر و در نیرو و در اختیار داشتن آثاری در زمین سخت‌تر بودند.

بدین گونه امکاناتی که در تصرف ایشان قرار داشت،بیشتر از آن بود که قریش در اختیار و تصرف داشتند،و شاید برای هر قومی که پس از ایشان کتاب را تلاوت می‌کنند.

وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصٰاراً وَ أَفْئِدَةً

و برای ایشان گوش و چشم و قلب قرار دادیم.

بدان سبب که آنان به این دستگاهها مجهّز بودند،چنان می‌پنداشتند که اینها می‌تواند سبب رهایی ایشان از عذاب خدا شود.و از آن روی چنین است که انسان در آن هنگام هلاک می‌شود که ضعیف یا جاهل یا غافل باشد،و آن قوم چنین نبودند و با وجود این در آن هنگام که خدا اراده کرد هلاک شدند.

فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُهُمْ وَ لاٰ أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْءٍ

پس از چشم و گوش و قلب کاری برای ایشان بر نیامد.

انسان هنگامی از این اندامها فایده می‌برد که به آیات خدا مؤمن باشد،ولی چون به آنها کافر شود دریافتن راه درست بهره‌ور شدن از آنها گرفتار خطا می‌شود...

آیا ندیده‌ای که آن کس که بهترین وسیلۀ حرکت را در اختیار دارد،در صورت خطا کردن در راه حرکت،این وسیله کاری برای رسیدن او به مقصد نمی‌تواند انجام دهد؟!و به همین گونه است کسی که به حقایق بزرگ ایمان ندارد،از معرفتی که نسبت به حقایق جزئی دارد که در زمینۀ آن حقایق بزرگ قرار گرفته‌اند،نمی‌تواند بهره‌برداری کند،و همچون کسی است که نمی‌داند دشمن او بومب هسته‌ای در اختیار دارد،ولی در آن می‌کوشد که از شمارۀ زرهپوشهای او آگاهی پیدا کند..

چنین کسی قطعا در نبرد گرفتار شکست خواهد شد.

چنین است کسی که به نیروی خدایی اعتقاد ندارد که باد تند و سخت را بر قوم عاد فرستاد تا به اذن پروردگارش همه چیز آنان را از میان برد،یا فرعون و کسانی را در دریا غرق کرد.چنین کسی نمی‌تواند هرگز،مثلا،از دانستن اصول مهندسی یا چگونگی تنظیم ارتش،بهره‌ای به دست آورد،بدان سبب که این همه برای وقتی است که پای خطرهای ساده در میان باشد،و مقاومت کردن در مقابل یک تغییر شکل طبیعی هولناک چیزی برتر از این تواناییهای در نظر گرفته شدۀ ما است...و مثل ما مثل کسی است که بخواهد خندقی ژرف در هنگام رو به رو شدن با یک سلاح اتمی حفر کند...چنان کسی فریب خورده است،بدان سبب که

خندق برای مواجهۀ با سلاحهای متعارفی است نه با سلاحی اتمی.

چنین است گوش و چشم و قلب از افزارهایی که برای رویارویی با خطرهای عادی به کار برده می‌شود،و برای کسی که مخالف ارادۀ خدا باشد کاری از آنها ساخته نیست.

إِذْ کٰانُوا یَجْحَدُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

چه آنان منکر آیات خدا بودند،و آنچه که آن را استهزا می‌کردند بر سرشان آمد.

از حقایق بزرگی که منکر آنها بودند،و آنها را ریشخند می‌کردند.هیمنها همچون صاعقه بر ایشان نازل شد،و بر کسانی که در خط باطل ایشان حرکت کنند نیز چنین خواهد شد.

[27]

پیوسته بر طبیعتی که در پیرامون ما است،آثاری مشاهده می‌کنیم که از سنّتهای خدا در تاریخ حکایت می‌کنند،پس این شهرهایی که در اطراف ما است بر اثر گمراهی گذشتگان از حق بدین صورت در آمده است.ولی آیا ناگهانی و بدون شنیدن هشدار چنین شده‌اند؟هرگز...

افراد قبیلۀ قریش بر شهرهای مدین و ثمود در سفرهای تابستانی خود به سوی شمال،و بر شهرهای احقاف در هنگام سفرهای زمستانی خود به طرف جنوب می‌گذشتند و ویرانه‌های آنها را مشاهده می‌کردند،و قرآن آمد که آنان را با عبرت گرفتن از این شهرهای فرو ریخته و چاههای بیکار مانده بصیرتی بخشد،و آنها را حکایت کننده از انسانیت در ضمن عبور آن از میان اسلاف ایشان قرار دهد تا شاید با بهره برداری از تجارب ایشان به سعادت برسند.

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنٰا مٰا حَوْلَکُمْ مِنَ الْقُریٰ

و شهرهایی را که در پیرامون شما بود ویران و(مردمان آنها را)هلاک کردیم.

در هر شهری که زندگی می‌کنی بر شهرها و روستاهای پیرامون جایگاه خود بگذر.در کنار ویرانه‌های آنها توقف کن و با آثار گذشتگان به گفتگو بنشین و از آنها بپرس که:چرا هلاک و ویران شدند،و پیش از این که خودت عبرتی برای دیگران شوی،از آنها عبرت بگیر؛در همۀ سرزمینها از این آثار گذشتگان وجود

دارد که بر آنها دروسی نوشته شده که آنها را از هیچ کس فرا نگرفته‌اند،و اگر بعضی از آنها را فرا گرفته بودند،دیگر هلاک نمی‌شدند.

وَ صَرَّفْنَا الْآیٰاتِ

و آیات را گرداندیم.

ما نیز همچون آن گذشتگانیم.زندگی آنان بدون هشدار و بیم دادن از بین نرفت،و بیم دادنها پی در پی برای دور کردن عذاب از ایشان در صورت پیروی کردن از هشدارها و بازگشتن به رشد و راه راست می‌رسید.

لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

تا شاید باز گردند.

از کلمۀ«یرجعون»چنان استنباط می‌کنیم که آنان در آغاز زندگی خود صاحب بصیرت بوده و بر فطرت نخستین خویش حرکت می‌کرده‌اند،و چون انحراف حاصل کردند به عذاب تهدید شدند تا مگر به فطرت نخستین خود باز گردند.

[28]

پس چرا از هشدارها رویگردان شدند و دعوت کنندۀ به خدا را اجابت نکردند،و چرا از سرنوشت گذشتگان عبرت نگرفتند؟ بدان سبب که برای نزدیک شدن به خدا به خدایان دیگری متوسل شدند و چنان می‌پنداشتند که آنها از عذاب خدا نجاتشان خواهند داد،ولی هیهات! بدین گونه انسان چنان می‌پندارد که می‌تواند به دامن کسانی متوسل شود که آنان را از مقربان خدا می‌داند،از پدران یا از بزرگان قوم خود،تا او را از سرنوشتی که در پیش دارد نجات دهند،و بدین گونه خود را می‌فریبد و در این فریفتگی باقی می‌ماند تا عذاب خدا برسد و سرانجام این مطلب بر او مکشوف شود که در گمراهی دور گرفتار بوده و هیچ کاری از دست آنان برای او بر نمی‌آید.

فَلَوْ لاٰ نَصَرَهُمُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ قُرْبٰاناً آلِهَةً

پس چرا کسانی که جز خدا برای نزدیک شدن به خدا به خدایی گرفته بودند،به یاری ایشان برنخاستند؟ بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ بلکه از ایشان گم شدند؟ در هنگام نزول عذاب این خدایان از ایشان گم شدند و هیچ اثری از ایشان ندیدند،و حال ایشان همچون حال هر دروغ و فریبی شد که از آن صورتهایی

می‌بینی و جار و جنجالی می‌شنوی،و با وعده‌هایی به آسایش رو به رو می‌شوی، ولی در هنگام سختی به همان صورت متلاشی می‌شوند که سراب در نزدیک شدن به آن متلاشی می‌شود.

ولی مسئول کیست:آیا خدایانی است که مدتهای دراز وعدۀ پیروزی و یاری به ایشان می‌دادند و در هنگام بلند شدن صدای زنگ ساعت انتقام ناگهان گم شدند،یا کسانی که فریب آنان را خورده بودند؟در این شک نیست که آن کسان که سازش با گمراهیهای خدایان را پذیرفته بودند مسئولیت را بر عهده دارند،بدان سبب که از خدایان بدون یار و یاور هیچ کاری بر نمی‌آید. /13 آیا اگر هیچ کس بتی را نپرستد،آیا آن بت با سنگهای دیگر هیچ تفاوتی پیدا خواهد کرد؟!یا این که اگر مردمان از طاغیان پیروی نکنند،میان آنان و جز ایشان هیچ تفاوتی وجود پیدا خواهد کرد؟ مسئول درجۀ اول انسانی است که دروغ و افک را می‌سازد و بر خدا افترا می‌بندد.

وَ ذٰلِکَ إِفْکُهُمْ

و این دروغ ایشان است.

گفتند:إفک به معنی دروغ است،و نیز چنین است أفیکة که جمع آن أفائک است،و إفک جماعت در تقدیس خدایان و معتقد بودن به قوت آنان تجسم پیدا می‌کرد.

وَ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

و آنچه به دروغ به خدا نسبت می‌دادند.

شاید مراد از آن نظامهای فاسدی بود که بر آن دروغ مترتب می‌شد،و آنها را به دروغ منتسب به خدا می‌کردند.

چنین است حالت شرکی و فساد گسترده‌ای که نتیجۀ آن فرهنگ گمراهی و فساد اخلاق و نظامها و عادات است،و مردمان ساده چنان می‌پندارند که دستگاه سیاسی فاسد و نظام اقتصادی و اجتماعی منحرف می‌تواند حافظ مصالح ایشان باشد،ولی آنان ناگهان با واقعیتی تلخ رو به رو می‌شدند که از این دروغ بزرگ سرچشمه می‌گرفت،ولی دیگر برای آنان پشیمانی سودی نداشت.

از آیه چنان می‌فهمیم که بتانی که به جای خدا یا همچون شریکان او مورد پرستش قرار می‌گرفت،و همچنین طاغیان و مترفانی که بر مقدرات مردم استیلا پیدا کرده بودند،همه تصویری تجسم یافته از گمراهی و انحراف مجتمع محسوب می‌شود.

[29]

بعضی از مردمان،جنیان را به جای خدا معبود خود اختیار می‌کنند،و به دروغ برای آنان قداست قایل می‌شوند،و در متکی شدن به آنان از آنچه بر پیشینیان گذشته است عبرت نمی‌گیرند،و گاه به جای خدا به آنان پناه می‌برند،و چنین گمان می‌کنند که آنها /13 می‌توانند از رسیدن بدیهای نتیجۀ عملشان به ایشان ممانعت به عمل آورند و آنان را از خدا بی نیاز کنند.

هرگز چنین نیست...جنیان را همچون انسیان خدا آفریده است،و آنان نیز به رسالت نیازمندند،و رسولانی که بر ما مبعوث می‌شوند،بیم دهندگان فرستاده شده به ایشان نیز هستند...و چون سیاق در این جا قصۀ شنیده شدن قرآن را به توسط گروهی از جنیان و ایمان آوردن چند نفر از ایشان را به ایشان و سپس بازگشت آنان را به سوی قوم خود و بیم دادن ایشان نقل می‌کند،از این راه تصور نادرستی را که در اذهان بسیاری از مردمان است و جنیان را مصدر هر شرّ و خباثت می‌دانند،تصحیح می‌کند.هرگز چنین نیست و در میان جنیان مؤمنانی وجود دارند که حامل رسالتهای خدا به قوم خویش‌اند.

و از طرز خطاب قرآن به ایشان در آیات متعدد،معلوم می‌شود که آنان مکلّف به عمل کردن به این کتاب‌اند،و با آن زندگی می‌کنند،ولی ما تا کنون هم از دیدن ایشان ناتوانیم،و آنان همچون ما انسانها جزای ایمان و اعمال خود را دریافت خواهند کرد،و روا نیست که انسانها به آنها پناهنده شوند و بر گناهان خود بیفزایند.

وَ إِذْ صَرَفْنٰا إِلَیْکَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ

و هنگامی که چند نفر از جنّیان را متوجّه به تو ساختیم.

یعنی به آنان الهام کردیم که در نزد تو حاضر شوند،یا آنان را بر آن داشتیم

که بدون اقدام شخصی بر تو گذر کنند.

یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ

تا قرآن را بشنوند.

گفته‌اند که:در ضمن بازگشت رسول(ص)از بازار عکاظ،به جایی فرود آمد که مجنّة نام داشت و منسوب به جنّیان بود و شب را در آن جا گذراند،و از عادت او(ص)آن بود که قسمتی از شب را به قیام و سجود برای پروردگار خویش می‌گذراند و جزئهایی از قرآن را تلاوت می‌کرد،و در ضمن خواندن قرآن گروهی از جنیان که آنان را از اهل نصیبین خوانده‌اند،بر او گذشتند و چیزهایی عجیب به گوش خود شنیدند.

فَلَمّٰا حَضَرُوهُ قٰالُوا أَنْصِتُوا

و چون در نزد او حاضر شدند،گفتند که:

خاموش باشید.

و بگذارید که به این ذکر گوش فرا دهیم! مفسّران در این جا قصۀ سفر پیغمبر(ص)را به طائف نقل کرده‌اند که در بازگشت از آن به گروهی از جنیان برخورد،و این سفر مشتمل بر درسها و عبرتهایی است و بیشتر به صبر و استقامتی ارتباط پیدا می‌کند که ما را در پایان سوره به آنها فرمان داده‌اند،و به همین سبب شایسته است که در این جا از ابعاد این سفر جهادی بزرگ سخنی به میان آید.

مفسران(ابن عباس و سعید بن جبیر و مجاهد و جز ایشان)گفته‌اند که:

چون ابو طالب وفات کرد،پیامبر(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)به تنهایی عازم طائف شد تا از مردم قبیلۀ ثقیف طلب یاری کند،پس آهنگ عبد یا لیل و مسعود و حبیب کرد که از برادران بنو عمرو بن عمیر بودند،و زنی از قریش از طائفۀ بنی جمح در میان ایشان بود،پس آنان را به ایمان دعوت کرد،و خواستار آن شد که در پیروزی او بر قوم خودش به یاری او بشتابند،پس یکی از ایشان گفت:اگر خدا تو را به رسالت فرستاده باشد،من جامۀ کعبه را از آن برخواهم کند!و دیگری گفت:خدا کسی را جز تو برای رسالت نیافت؟و سومی گفت:به خدای سوگند که هرگز کلمه‌ای با تو سخن نخواهم گفت،چه اگر خدا تو را فرستاده باشد،خطر تو بزرگتر از

آن است که جوابت را بگویم،و اگر تو دروغ بگویی،برای من شایسته نیست که با تو سخن بگویم.سپس سفیهان و بردگان خود را به آن واداشتند که به او سخنان زشت بگویند و او را وسیلۀ خندیدن خود قرار دهند،و چون شمارۀ این گونه کسان زیاد شد،او را وادار کردند که به محوطه‌ای متعلق به عتبة و شیبة دو فرزند ربیعة پناه برد،پس به آن زن جمحی گفت:«دیدی که از خاندان شوهرت چه چیزها دیدیم»؟و سپس گفت:«خدایا!شکایت از ناتوانی قوت و اندک بودن حیلت و خواری در برابر مردمان را به نزد تو می‌آورم،ای بخشنده‌ترین بخشندگان.تو پروردگار مستضعفانی،و تو پروردگار منی،مرا به که وامی‌گذاری؟!به بنده‌ای که با ترشرویی با من رو به رو شود،یا به دشمنی که امر من را به او سپردی؟!اگر به سبب خشم تو بر من نبوده باشد،باکی ندارم،ولی عاقبت تو بر من گسترده‌تر است، و به نور وجه تو پناه می‌برم از آن که غضب تو بر من فرود آید،یا خشمت بر من روا شود،به تو خشنودم تا از من درگذری،و حول و قوتی جز به تو نیست»،و چون چنین شد فرزندان ربیعه بر او مهربان شدند،و به غلام نصرانی خود به نام عدّاس گفتند:

مقداری انگور از درخت بچین و آن را در این ظرف بگذار و پیش روی آن مرد قرار ده،و چون چنین کردند رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)گفت /13 :«باسم اللّٰه»و سپس به خوردن انگور پرداخت و عدّاس به چهرۀ او نگاه کرد و گفت:به خدای سوگند که این سخن سخنی نیست که مردم این شهر بگویند!پس پیامبر(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)گفت:«ای عدّاس!تو از کدام سرزمینی و دین تو چیست»؟و او گفت:من نصرانی و از مردم نینوایم،و پیامبر(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)گفت:

آیا از شهر مرد صالح یونس بن متّی هستی»؟و غلام گفت:یونس بن متّی را از کجا شناختی؟و او گفت که:«او برادر من است که پیغمبر بود من نیز پیغمبرم»، پس آن غلام سر فرود آورد تا به آن جا رسید که سر پیغمبر(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)و دستها و پاهایش را بوسید،و چون پسران ربیعه از او پرسیدند که چرا چنین کردی؟گفت:ای سرور من!در زمین بهتر از او هیچ کس نیست،و او مرا از چیزی آگاه کرد که جز پیغمبری از آن آگاه نیست.سپس پیغمبر(صلّی اللّٰه علیه

و آله و سلّم)هنگامی که از یاری و خیر ثقیف مأیوس شد،از سرزمین ایشان به راه افتاد تا به وسط نخلستانی رسید و قسمتی از شب را برخاست و به نماز ایستاد و چند نفر از جنّیان اهل نصیبین بر او گذشتند،و سبب آن این بود که گروه جن استراق سمع می‌کردند،و هنگامی که آسمان تحت حراست قرار گرفت و گوشدزدان را با شهابها تیر باران می‌کردند،ابلیس گفت:آنچه در آسمان اتفاق افتاده همان چیز است که در زمین نیز پیدا شده است،پس لشکریان خود را برای خبرگیری روانه کرد که اولین آنان همان جنّیان از نصیبین و از اشراف ایشان بودند و به طرف تهامة روانه شدند،و چون به بطن نخلة رسیدند،شنیدند که پیغمبر(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)به خواندن نماز بامدادی در آن مشغول است و قرآن تلاوت می‌کند،و چون به آن گوش فرا دادند،گفتند:خاموش باشید. ⁽¹⁾

فَلَمّٰا قُضِیَ

پس چون پایان یافت.

و رسول(ص)به قراءت قرآن خود پایان داد.

وَلَّوْا إِلیٰ قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ

در حالت بیم دادن به نزد قوم خود بازگشتند.

چنان به نظر می‌رسد که آنان برای انجام دادن کاری به راه افتاده بودند، ولی هنگامی که قرآن را شنیدند،از مأموریت خود چشم پوشیدند و برای بیم دادن به قوم خود به نزد آنان بازگشتند.

[30]

و در آیاتی که پس از این می‌آید عین عبارت بیم دادنی که آن چند نفر جنی حامل آن به سوی قومشان بودند،آمده است:

قٰالُوا یٰا قَوْمَنٰا إِنّٰا سَمِعْنٰا کِتٰاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ

گفتند:ای قوم ما! خواندن کتابی را شنیدیم که پس از موسی نازل شده است.» گفتند:رسالت حقیقی پس از رسالت ابراهیم(ع)رسالت خدا به بنده و هم سخنش موسی(ع)بود،و امّا انجیل مکمّلی برای تورات بوده است چنان که خدا از زبان عیسی(ع)دربارۀ آن چنین گفت: وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ . ⁽¹⁾رسالت موسی تا زمان مبعوث شدن پیغمبر اکرم ما(ص)ادامه یافت، و در این فاصلۀ میان دو رسالت خداوند پیامبرانی را مبعوث کرد ولی همۀ آنان در ضمن رسالت موسی(ع)قرار داشتند.

مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ

که به آنچه پیش از آن آمده است تصدیق می‌کند.

یگانگی ارزشها و اصول و آموزشها و برنامه‌ها و شریعتها در رسالتهای ربّانی گواه صادقی بر این است که همۀ آنها از جانب خدای یگانه است،و اگر جز این می‌بود چگونه این منظومۀ تکامل یافته از شناختها و نظامها می‌توانست با گذشت، از دوره‌های مختلف زمانی و در سرزمینهای متفاوت و مردمان دور از یکدیگر در بیشتر ابعاد مادی یک چنین هماهنگی داشته باشند؟ بدین گونه جنّیان به صدق و راستگویی رسول از طریق نظر کردن عمیق به رسالت او و این که با جوهر رسالتهای گذشته هماهنگی دارد،هدایت شدند،و آن را همچون آنها که پیش از آن بوده است رسالتی صادق و از جانب خدا دانستند.

کاش می‌دانستم که آن کس که ایمان حقیقی به تورات دارد،چگونه می‌تواند به قرآن کافر شود،در صورتی که قرآن /13 صیغۀ کاملتری از تورات است! یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ به حق راهنمایی می‌کند.

و حق همان نوری است که بر هر قلب سالم می‌درخشد،و بر عقل آزاد شده و بر فطرت پاکیزه،و هنگامی که قرآن آن را به یاد ما می‌آورد،انسان هیچ بهانه‌ای

برای کفر ورزیدن به آن نمی‌یابد،از آن روی که قرآن با حقایق عقل توافق دارد.

آن چند نفر جن بدین گونه محتوای رسالت را دلیل محتوای حق آن دانستند،پس رسول را به رسالتش شناختند و او را تصدیق کردند.

وَ إِلیٰ طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ

و به راهی راست.

در کتاب آیه‌ای نیست مگر این که عقل به آن حکم می‌کند،چیزی که هست عقل قدرت آن را ندارد که برای تحقیق حق به شناخت شرایع آشکار بپردازد.

پس-مثلا-بندگی خدا و آزاد شدن از طاغوت و عدالت و پیشرفت و همیاری و صلح از حقایقی است که شرح آنها را به یاد ما می‌آورد و عقل به آنها گواهی می‌دهد،ولی آیا چگونه می‌توان به آنها تحقق بخشید؟پاسخ به این پرسش را از رسالتی می‌یابیم که ما را به راههای آشکار و استوار برای رسیدن به هدفهای عالی رهبری می‌کند،و آن همان است که به نام شریعت و احکام آن می‌خوانیم.

[31]

و بیم دهندگان جن در آن درنگ نکردند که پس از شناختن صدق رسالت مسئولیت صادر کردن فرمان اطاعت از رسول را صادر کنند و بگویند:

یٰا قَوْمَنٰا أَجِیبُوا دٰاعِیَ اللّٰهِ

ای قوم ما!دعوت خوانندۀ به خدا را اجابت کنید، و با کلمۀ«قومنا»اشاره به آن کردند که خواهان خیر ایشانند از آن نظر که از قوم ایشان‌اند،و سپس به فرمانبرداری از رسول به ایشان امر کردند،بدان سبب که مردمان را به خدا دعوت می‌کند،و از این راه قرآن به ما این را می‌آموزد که به بزرگداشت هیچ کس یا به اطاعت او نپردازیم مگر /13 به نام خدا و به اعتبار خوانندۀ به خدا بودن او.

وَ آمِنُوا بِهِ

و به او ایمان آورید.

شاید اجابت کردن به معنی تسلیم شدن به او به صورتی اجمالی باشد،در صورتی که ایمان به معنی عمل کردن به رسالت او است.

یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ

تا گناهان شما را بیامرزد.

گناهی که بر ما تراکم پیدا کرده و لذات آنها از میان رفته و انگیزه‌های

آنها متلاشی شده،در صورتی که زشتی و آثار آن بر قلب باقی مانده است،و عواقب آن در آینده دامنگیر ما خواهد شد؛شاید بتوانیم آنها را فراموش کنیم،ولی کتاب پروردگارمان آنها را شمرده و ثبت کرده،و به همین سبب است که خلاص یافتن از آنها منتهای آرزوی یقین کنندگان به خدا است،و بزرگترین انگیزه برای فرمانبرداری ایشان از رهبری شرعی،و جهاد کردن در راه بر افراشتن کلمۀ حق،و شاید شهادت در راه خدا.

مفسّران می‌پرسند که چرا گفت: مِنْ ذُنُوبِکُمْ ،مگر نه آن است که اسلام آوردن مایۀ آمرزیده شدن گناهان پیش از آن می‌شود،و این بدان معنی است که خدا همۀ گناهان صورت گرفتۀ پیش از آن را می‌آمرزد؟و لذا بعضی گفته‌اند که«من»در این جا زائده است.

ولی دیگران گفته‌اند که«من»زائده نیست،و به مجرد مسلمان شدن شخص از آثار همۀ گناهان پاک نمی‌شود،بلکه با انجام دادن هر چه بیشتر واجبات مقدار بیشتری از گناهان بخشیده می‌شود تا جز اندکی از آن باقی نماند،و به سبب همین تفسیر موافق با ظاهر قرآن(که ظاهر آن است که کلمه یا حرفی زاید در آن نباشد)مؤمنان در آن می‌کوشند تا هر چه بیشتر به کارهای نیک و صالح بپردازند تا مایۀ جبران گناهان و سیئات ایشان باشد.

وَ یُجِرْکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ

و شما را از عذاب دردناک در پناه خود قرار دهد.

کیست که بنده را از پروردگار محیط بر او از لحاظ علم و قدرت در پناه خود قرار دهد؟!و اگر جنّیان /13 نیازمند کسی باشند که آنان را از عذاب خدا در پناه خود گیرد،آیا خود می‌توانند پناهگاه احدی از افراد انس باشند که به آنان پناه برده است؟! حق این است که:ما همگی به دنبال ایمنی می‌گردیم،پس آیا می‌توانیم آن را در نزد شخص دیگری جز پروردگار بخشندۀ خود بیابیم،و آیا او جز از طریق فرمانبرداری از رسولش که مردمان را به سوی او می‌خواند،ممکن است ما را در پناه

خود قرار دهد؟ [32]

و آیا کسی می‌تواند از حکومت خدا بگریزد،و از مرزهای تسلط او بیرون رود؟چگونه ممکن است چنین چیزی صورتپذیر شود در صورتی که هر ذرّه در وجود وی قائم به او سبحانه و تعالی است؟ وَ مَنْ لاٰ یُجِبْ دٰاعِیَ اللّٰهِ فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ فِی الْأَرْضِ و هر کس دعوت خوانندۀ به خدا را اجابت نکند،در زمین نمی‌تواند عاجز کننده باشد.

پس نمی‌تواند از عاقبت شوم کفرش بگریزد و به هر جای این زمین برود در تصرف پروردگار او است.او را گریختن بدان گونه عاجز نمی‌کند که یکی از ما را گریختن دیگری از حوزۀ تسلط او عاجز می‌سازد.

وَ لَیْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءُ

و جز او دوستان و سرورانی ندارد.

تا به یاری او برخیزند،علی رغم آن که آدمی چنان گمان می‌کند که طایفه یا خانواده یا حزب و پاشگاه او برای یاری کردن به او در هنگام رو به رو شدن با عذاب،شتابان به یاری و مساعدت او بر می‌خیزند،ولی این گونه یاریها در برابر عذاب خدا که همگان را شامل می‌شود،سودی ندارد.

آری،خلاصی از عذاب با گریختن به سوی خدا ممکن است و پناه بردن به حریم پهناور عفو و بخشش او برای فرار از هیبت انتقامش،ولی این نیز مشروط بر آن است که شخص دعوت خوانندۀ به خدا یعنی رسول را اجابت کرده باشد.

أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

این گونه کسان در گمراهی آشکارند.

گاه انسان گمراه می‌شود ولی چنان می‌پندارد که بر هدایت است،ولی گمراهی بشر از پروردگارش را نمی‌توانیم /13 پسندیده جلوه دهیم یا آن را پوشیده نگاه داریم،چه گمراهیی آشکار است،و به کار بردن قیاس و مقایسه میان خدا و خلقش قیاسی باطل است.آیا چنین نیست؟پس چگونه ممکن است انسان چنان گمان کند که آن که خدا او را آفریده است می‌تواند وی را از خشم پروردگار جبّارش برهاند.

[33]

و عذاب کوچکتر در این زندگی گواهی بر عذابی بزرگتر در آخرت

است،اولا:بدان سبب که بنیان خوب جلوه دادن چیزهای بد و متشبث شدن به بهانه‌ها و فریب نعمتهای خدا را خوردن و اعتقاد به این که خدا هیچ کس را عذاب نمی‌دهد،فرو می‌ریزد،هرگز چنین نیست...مگر خدا قوم پیشین عاد را عذاب نداد، و ثمود را که بر جای نماند؟،و ثانیا:بدان سبب که به ما صورتی آشکار از سختی عذاب خدا را ارائه می‌دهد،پس اگر عذاب کوچکتر بادی باشد که به فرمان پروردگارش همه چیز را از میان می‌برد،پس عذاب آخرتش چگونه خواهد بود؟! بنا بر این هر چه بیمدهندگان دربارۀ عذاب بزرگ روز دیگر گفته‌اند شکی در آن نیست،ثالثا:هنگامی که عذاب خدا را که به امتهای پیشین رسیده مشاهده می‌کنیم،قلبها نرم می‌شود و آمادگی برای پذیرفتن پندها و موعظه‌های ربّانی پیدا می‌کند،در صورتی که پیش از آن در غفلت خود سرگردان بوده‌اند،و با غرور و اشتغال به شهوتهای زودگذر و آرزوها و رؤیاها پرده‌ای در برابر عقل و بصیرت ایشان کشیده بوده است،و به همین جهت به غار تکذیب به آخرت پناه می‌بردند و به جعل کردن شبهه‌هایی دربارۀ آن،تا از سنگینی مسئولیت خود بکاهند،و در چشیدن لذات سرعت به خرج دهند و تا حدّ ممکن به تسکین شهوات خود بپردازند.

بیشترین شبهه‌ها در نزد ایشان این بود که می‌گفتند:چگونه خدا این استخوانهای پوسیده را که باد آنها را جا به جا می‌کند به زندگی باز می‌گرداند؟!و چگونه مردگانی را که نظام ساختمانی بدنشان تباهی پیدا کرده،و یاخته‌های مغز در آنها مرده است زنده می‌کند،در صورتی که تا کنون هیچ یک از آنان به زندگی باز نگشته است؟! این شبهه‌ای ناچیز است،ولی نیروی خود را از عزم بشر برای گریز از ایمان به آخرت به سبب ترس از تحمل مسئولیتهای سنگین آن می‌گیرد،و اگر این نباشد، در آن هنگام که فجر حقیقت می‌دمد،به همان گونه که تاریکی شب از میان می‌رود آن نیز نابود خواهد شد،ولی این بدان شرط است که انسان با غشاء و پوشش شهوات از آن محجوب نماند؛اکنون به قرآن می‌پردازیم و به گفته‌ای توجه می‌کنیم که برای از بین بردن این شبهه در آن آمده و با پرسشی تارهای /13 فطرت را به نوسان

در می‌آورد:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا

آیا ندیدند.

آن حقیقتی است که تنها با چشم دیده نمی‌شود،بدان سبب که چشم گاهی انحراف پیدا می‌کند،بلکه با قلبی به آن می‌نگرند که احساسات همۀ اندامها در آن گرد می‌آید.

أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ لَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ

خدایی که آسمانها و زمین را آفریده و از آفریدن آنها گرفتار رنج و خستگی نشده،توانایی بر آن دارد که مردگان را زنده کند.

آری،بدان سبب که ما در هر افقی از آفاق این آفریدگان گسترده شاهد نو شدن و تجدید زندگی پس از مرگ هستیم،که از آن جمله است بهاری که پس از زمستان می‌آید و زمین را پس از مرگ آن بار دیگر زنده می‌کند،و درختان پس از خاموشی و خوابشان بیدار می‌شوند،و این همه،دلیل بر آن است که آفریدگار جهان چنین قدرتی را دارد.

گوناگونی هولناک آفریدگان که بشر از شمارش گونه‌های آن ناتوان است:از اقسام سنگها و کانیها و خاکها و اشکال بسیار مختلف موجودات زنده،از ویروس تا فیل،و از کوچکترین یاختۀ زندۀ موجود در دریا گرفته تا ماهی بزرگ،و از کوچکترین حشرۀ پرنده تا بازها و عقابها،و اختلاف بشر در آفرینش،و از تغییر شکلهای آن از نطفۀ گرفته تا رسیدن به مرحلۀ کمال،و سپس آنچه که ما به علم از آفرینش بزرگ آسمانها دست یافته‌ایم،چون زمین خودمان را با آن مقایسه کنیم، همچون ریگی جلوه‌گر می‌شود که در صحرایی گسترده قرار گرفته باشد.

این همه گوشه‌ای از قدرت خدا را به ما نشان می‌دهد،و او را سبحانه و تعالی هیچ چیز هرگز ناتوان نمی‌سازد...پس آیا می‌شود که زنده کردن مردگان برای او ناممکن باشد؟! بَلیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ آری،او بر همه چیز توانا است.

قدرت خدا بر آفریدگانش گسترده است،تا این جا که روا نمی‌دارد که

چیزی را بشر تصوّر کند مگر این که پروردگارمان آن را آفریده باشد،و برای آن گونه‌های فراوان به وجود آورده باشد،سبحان ربّنا و تعالی! [34]

و از تکذیب چه سودی ممکن است حاصل شود؟آیا اگر خود را از خورشید پوشیده داری،نور آن از میان خواهد رفت؟!و آیا کسی که مرگ را دروغ شمارد،از خطر مرگ در امان خواهد ماند؟!حقیقت این است که با تکذیب آن هر چه بیشتر سبب نزدیک شدن آن به نفس می‌شود.

در آن هنگام که منکران بعث به گرمی آتش می‌اندیشند،و با چشم درونی خویش شعله‌های کوهپیکر آن را می‌بینند که در جهنم نشانه‌ای از خشم را جلوه‌گر می‌سازند،نزدیک است که قلبهاشان با دم و بازدم آن از جا کنده شود،و در آن روز است که به عذاب ایمان می‌آورند،ولی این ایمان پس از فوت فرصت است.

وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا قٰالَ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ

و آن روز که کافران را بر آتش عرضه می‌دارند(و از آنان می‌پرسیدند که)آیا این درست و به حق نیست؟(و آنان) می‌گویند که سوگند به پروردگارمان چنین است،(به ایشان)خواهند گفت که:به سبب کفری که می‌ورزیدید اکنون عذاب را بچشید.

این پایان کار هر کسی است که نسبت به عذاب کافر باشد،و بعث را انکار کند و مستکبرانه بپرسد:چگونه خدا مردگان را زنده می‌کند؟ تنها تصور لحظه‌ای که کافران را می‌آورند تا جهنم را ببینند و شعله‌های ملتهب آتش آن را مشاهده کنند،برای پذیرفتن و تصدیق آن کفایت می‌کند،آیا می‌دانی برای چه؟بدان سبب که پایۀ کفر به آخرت بنا شدۀ بر غفلت است و از پی هوا رفتن و حق را ریشخند کردن،پس تصوّر این عذاب مهیب برای متزلزل کردن اساس کفر کفایت می‌کند،و شخص را به ضرورت تفکر جدی بر می‌انگیزد،و از روانه بودن او در خط شهوتها جلوگیری به عمل می‌آورد،و در نتیجه پردۀ غرور از برابر چشم او فرو می‌افتد و با آن مستقیما حقایق را رؤیت می‌کند.

[35]

برای آن که سنّت امتحان در میان کافران جریان پیدا کند و بدان

صورت باشد که حکمت بالغۀ خدا آن را خواسته است،ناگزیر باید بیم دهندگان به ابلاغ رسالت بسنده کنند و بر آزار قومشان شکیبا بمانند و هیچ شتابی برای رسیدن عذاب به منکران نداشته باشند.

برای این که مبارزۀ با کافران به صورت مبارزۀ خصوصی میان طایفه‌ای با طایفۀ دیگر در نیاید،بلکه از هر مصلحت مادّی برای اهل حق بر کنار ماند و حجت بر دشمنانشان تمام شود،این صبر لازم است.

فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ

پس شکیبا باش به همان گونه که رسولان صاحب عزم شکیبا بودند.

آیا پیامبر(ص)از جملۀ آنان و برترین ایشان نبود،پس می‌بایستی به همان گونه صبر کند که نوح صبر کرد و مدت نهصد و پنجاه سال به این صبر ادامه داد و جز عدّه‌ای معدود کسی به او ایمان نیاورد،و به همان گونه که ابراهیم(ع)در آن هنگام که او را به آتش افکندند صبر کرد،یا در آن هنگام که به نزد پروردگارش هجرت کرد،و در آن هنگام که فرزندش را در وادی بدون کشت و زرعی در نزدیکی بیت اللّٰه الحرام مسکن داد،و آن گاه که در صدد ذبح فرزندش بر آمد تا فرمان پروردگارش را به اجرا در آورد،و به همان گونه که موسی(ع)در رویارویی با گردن‌کشترین طاغوت با قومی سست عزیمت همچون بنی اسراییل صبوری نشان داد،و بدان گونه که عیسی(ع)با زهد خویش و ایستادگی در مقابل گردنکشان بنی اسراییل شکیبایی اختیار کرد.

اینان رسولان اولوا العزمی بودند که خدا از آنان پیمانی استوار گرفت،بدان سبب که صاحبان شریعتی تازه بودند که همۀ مردم زمین را شامل می‌شد،و نیازی شدید برای ابلاغ کردن آن به مردم داشتند.

پس پروردگار ما سبحانه و تعالی دربارۀ آنان گفت: وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً گرفتیم از پیغامبران پیمان ایشان و از تو و از نوح و ابراهیم و

موسی و عیسی ابن مریم و پیمان ستدیم از ایشان پیمانی بزرگ و استوار». ⁽¹⁾

این آیه گواه است بر اندازۀ آزاری که چشم به راه این گروه برگزیده و خالص از پیامبران بوده و از آنان پیمان محکمی گرفت که ناگزیر باید شکیبایی نشان دهند.

پروردگار ما گفت که این پنج رسول پاکیزه صاحبان شریعت بوده‌اند:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ پیدا کرد و نهاد و راه ساخت شما را از دین آنچه که وصیت کرد خدا به آن نوح را و(شریعت ساخت)آنچه پیغام دادیم به تو و(شریعت ساخت)آنچه وصیت کردیم به آن ابراهیم و موسی و عیسی را». ⁽²⁾

در حدیثی از امام صادق-علیه السلام-چنین آمده است:«بزرگان پیامبران و فرستاده شدگان پنج نفرند و آنان صاحبان عزم از رسولانند،و بر آنها چرخ می‌چرخیده است: نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی و محمّد». ⁽³⁾

اما سبب نامیده شدن این پنج تن به اولوا العزم،در حدیثی روایت شدۀ از امام صادق-علیه السلام-آمده است که گفت:

بدان سبب که نوح با کتاب و شریعت مبعوث شد،و هر که پس از نوح آمد به کتاب نوح و شریعت و روش او عمل می‌کرد،تا آن گاه که ابراهیم با صحیفه‌ها و واگذاشتن شریعت نوح و نه کافر شدن به آن آمد،پس هر کس پس از ابراهیم آمد با شریعت و صحف ابراهیم و روش او عمل می‌کرد تا آن گاه که موسی تورات و شریعت و برنامۀ آن را آورد،و چنین بود تا مسیح انجیل را آورد و با عزم ترک شریعت موسی و روش عمل او،پس هر پیامبر که بعد از مسیح آمد شریعت و برنامۀ او را داشت تا آن گاه که محمّد با قرآن و شریعت و برنامۀ آن آمد،پس حلال

او تا روز قیامت حلال است و حرام او حرام،و اولوا العزم از رسولان اینان‌اند». ⁽¹⁾

وَ لاٰ تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ

و برای(رسیدن عذاب)به ایشان شتاب مکن.

بدان سبب که عذابی که خواهند دید برای ایشان بسنده است،و مدتی که در آن از دنیا بهره‌مند می‌شوند،چون با مدت عذاب هولناک جاودانی مقایسه شود، چیزی نمی‌نماید.

کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ مٰا یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَةً مِنْ نَهٰارٍ

و چنان است که آن روز که به آنچه به آنان وعده داده شده است می‌رسند،جز به اندازه ساعتی از روز درنگ نکرده بوده‌اند.

در صورتی که یک روز در آخرت برابر هزار سال است،ارزش هفتاد سال در مقایسۀ با سالهای آن روزگار چه اندازه می‌تواند باشد؟!در بهترین حالات همچون لحظاتی از یک روز در یک عمر دراز است،و آیا کسی که همۀ عمر خویش را برای چند لحظه کامیابی از دست داده و زیان دیده،می‌تواند سعادتمند باشد؟! بدین گونه مؤمن شایسته است که با حسابهای اخروی مسلّح باشد،و از دیر شدن پیروزی جزع نکند و نگوید:چند سال گذشت و خدا نصرت را نصیب ما نکرد!بلکه باید سالهای خود را با روزهای آخرت و سالهای آن بسنجد،و چون چنین شود می‌تواند از خط رسولان صاحب عزم در صبر و استقامت پیروی کند.مگر در مسئولیت ادای رسالت و رساندن آن به دیگران از آنان پیروی نمی‌کند؟ بدین گونه است که در نصوص اسلامی با سفارشهایی به صبر کردن بنا بر پیروی از روش پیامبران بر می‌خوریم،چنان که امام صادق-علیه السلام-در برنامۀ مفصلی به اصحاب خود چنین گفته است:

امر وقتی تمام می‌شود که بر شما همان بگذرد که بر صالحان پیش از شما گذشته است،و در جان و مالتان در معرض آزمایش قرار گیرید،و از دشمنان خدا

آزار فراوان ببینید و بر آن شکیبا بمانید و آن را تحمل کنید،و به جایی برسد که شما را خوار سازند و بر شما خشمناک باشند،و هر چه را که بر سر شما می‌آید تحمل کنید،و از این کار رضای خدا و پاداش جهان دیگر را چشم داشته باشید،و به جایی برسید که حتی خشم شدید را در تحمل آزار به خاطر خدای جلّ و عزّ تحمل کنید و خشم خود را فرو خورید،و حتی دربارۀ حق شما را تکذیب کنند و با شما دشمنی ورزند،و به سبب آن بر شما خشم گیرند،پس با وجود این صبر کنید.

و مصداق این همه در کتاب خدا که جبرییل آن را بر پیامبرتان نازل کرده، این گفتۀ خدای عزّ و جلّ را به نبی شما شنیده‌اید: فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لاٰ تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ ». ⁽¹⁾

بَلاٰغٌ

ابلاغی است.

آیا این بلاغ برای ما کافی نیست؟البته کافی است،برای کسی که آن را جدّی بگیرد.

فَهَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفٰاسِقُونَ

پس آیا ممکن است که کسی جز فاسقان هلاک شوند.

یعنی کسانی که با اعمال خود از حدود تجاوز کرده‌اند.

سورۀ محمّد

اشاره

سورۀ محمّد

فضیلت سوره:

امام ابو عبد اللّٰه الصادق(ع)گفت:«آن کس که سورۀ الذین کفروا را بخواند،هرگز شک نمی‌کند،و هیچ شکی دربارۀ دینش به درون او راه نمی‌یابد،و خدا هرگز او را به فقر مبتلا نمی‌سازد،و از هیچ سلطانی نمی‌هراسد،و پیوسته تا زمان مرگ از شرک و کفر محفوظ می‌ماند،و چون بمیرد خدا هزار فرشته را موکّل آن می‌سازد که در قبر او نماز گزارند و در امان خدا و امان محمد(ص)باشد».

تفسیر نور الثقلین/ج 5،ص 25 و از او است که گفت:«هر کس بخواهد از حال ما و حال دشمنان ما آگاه شود باید سورۀ محمّد(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)را بخواند که آن را آیه‌ای دربارۀ ما و آیه‌ای دربارۀ ایشان می‌یابد.

تفسیر نور الثقلین/ج 5،ص 25 /13

زمینۀ کلّی سوره

اسم دیگر این سوره،القتال است،و محورهای این سوره میان فرمانبرداری از محمد-صلّی اللّٰه علیه و آله-که نام مبارکش در آغاز سوره آمد،و رهبری شرعی

به صورت کلی آن،و میان نبرد کردن با کافران که نیازمند به طاعت کامل از رسول است،در دوران است،و از خصوصیت آنها متمرکز بودن برآوردن امثالی برای مردم است که در توالی آیات آن عیوب کفار و منافقان را بیان می‌کند،و به مقایسۀ آنها با صفات مؤمنان می‌پردازد،و شاید در تمام سوره 17 تفاوت میان دو گروه مشاهده می‌شود که همین برای شخص این سؤال را پیش می‌آورد که چرا در سورة القتال این تمرکز بر گرد تفاوت میان دو فرقه به وجود آمده است؟و در جواب آن باید بگوییم:

به دو سبب:

الف:شاید بدان سبب بوده باشد که قلوب مؤمنان با رحمت ایمانی آبادان می‌شود،و آماده کردن این قلبها به روحیۀ جنگ جز با صفات سلبی کفار نمی‌تواند صورت بگیرد،تا چنان شود که دشمنی پیش از آن که عبارت از دشمنی با اشخاص کافر بوده باشد،صورت دشمنی با کفر و عیوب آن را پیدا کند.

ب:بدان سبب که جنگ بهترین میزانی است که با آن مردان را می‌توان شناخت،و از طریق آن مؤمنان از /13 بیماردلان باز شناخته می‌شوند.

1-در آغاز سوره به صراحت بیان می‌شود که خدا اعمال کفار را گمراه می‌کند،در صورتی که به اصلاح حال مؤمنان می‌پردازد و گناهانشان را می‌آمرزد.

برای چه؟ 2-برای این که آنان از باطل پیروی می‌کنند،در صورتی که مؤمنان با نردبان حق بالا می‌روند،و در این جا پروردگار ما به تأکید دربارۀ چیزی سخن می‌گوید که محور اساسی سوره همان است؛می‌گوید: کَذٰلِکَ یَضْرِبُ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ أَمْثٰالَهُمْ و بدین گونه خدا برای مردم مثلهایی از خود ایشان می‌زند».

و پس از آن که فرمان می‌دهد که بدون سستی به نبرد با کفار بپردازند،و چندان آن را ادامه دهند تا جنگ افزارهای خود را فرو نهند-با غلبۀ کلّ حق بر کلّ باطل-و حکمت جنگ را در کلمۀ(ابتلاء)خلاصه می‌کند،به بیان فضایل شهیدان در راه خدا می‌پردازد که خدا خونهای آنان را حفظ می‌کند و هدایتشان خواهد کرد و حالشان را بهبود خواهد بخشید،و سرانجام به بهشتشان در خواهد آورد.

3-و خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند،اگر به یاری دین او و فرستاده‌اش برخیزند،یاری می‌دهد و به پیروزی می‌رساند،در صورتی که کافران گرفتار ترس و شکست و سستی می‌شوند،و کوششهایشان بی حاصل می‌ماند.مگر از آنچه خدا فرستاده است اکراه نداشته‌اند؟!(پس سستی و هلاک بهرۀ ایشان است)و خدا اعمال ایشان را(حتی آنها که صالح می‌نماید)باطل می‌کند،و حوادث تاریخی گواهی بر این سنت است.چرا در زمین گردش نمی‌کنند تا ببینند که سرانجام کافرانی که پیش از ایشان بوده‌اند چگونه بوده است؛خدا چنان آنان را هلاک کرد و برانداخت که هیچ چیز از ایشان بر جای نماند،و این سنّت خدا است که در پسینیان همچون در پیشینیان ادامه خواهد یافت،و اینها مثالهایی برای کافران است.

4-خدا مولای کسانی است که ایمان آوردند(و آنان را با نصرت خود تأیید می‌کند و مواظب ایشان است)و این که کافران مولی و دوستی ندارند (علی رغم دوستی با بتان و شریکان خدا که به چیزی محسوب نمی‌شوند).

5-کسانی که ایمان آورده و به انجام دادن اعمال صالح پرداخته‌اند،از طریق روشی سالم به طرف هدفهایی عالی در حرکت‌اند،و به همین جهت خدا آنان را به بهشت می‌برد،در صورتی که کافران بدون داشتن هدفی به بهره‌مندی از دنیا مشغول‌اند /13 و چنان می‌خورند که چارپایان می‌خورند،و آتش جایگاه ایشان است، بدان سبب که در دنیا تلاشی برای دور شدن و پرهیز کردن از آن نکردند.

قرآن اساس اندیشه‌های مبتنی بر قوت ظاهری را که کفار در اختیار دارند، با بیان این مطلب فرو می‌ریزد که:شهرهایی محکمتر از مکه بوده است که خداوند متعال مردمان آنها را هلاک کرده و هیچ یاوری برای ایشان پیدا نشده است.

6-مؤمنان بنا بر راهنمایی پروردگارشان حرکت می‌کنند،و به هیچ عملی نمی‌پردازند مگر آن که حجت و برهان آشکاری از جانب خدا برای انجام دادن آن داشته باشند،در صورتی که کافران از هواهای نفس آراسته شدۀ برای ایشان پیروی می‌کنند،و این دو گروه هرگز نمی‌توانند با یکدیگر برابر باشند.آنان بر راه آشکاری

از آنچه باید بکنند پیش می‌روند،در صورتی که امر اینان از آن نظر بی حاصل است که در هر طرف باد هوای نفس آنان بوزد به همان جا رو می‌کنند.

7-قرارگاه مؤمنان و پایان کار ایشان بهشت است با نهرهای گوناگون آن که به ایشان خوشی منظر و نیرو و نشاط و لذت می‌بخشد،و از میوه‌های گوناگون آن بهره‌مند می‌شوند،و نیز از نعمتی روحی که تجسم یافتۀ در آمرزش خدا است،در صورتی که کافران جز آتش دوزخ و آب جوشانی ندارند که روده‌های ایشان را پاره پاره می‌کند.

8-و این همه برای آن است که کافران گوشهای خود را در برابر شنیدن حق به کری واداشتند،در صورتی که مؤمنان هدایت پذیرفتند و خدا بر هدایت ایشان افزود،و به آنان آموخت که چگونه از آتش جهنم پرهیز کنند.

کافران ایمان نخواهند آورد مگر آن گاه که ساعتی که علامتهای آن آشکار شده است فرا رسد،در صورتی که مؤمنان برای یکدیگر از خدا آمرزشخواهی می‌کنند، زیرا که می‌دانند معبودی جز خدا وجود ندارند،و برای گناهان خویش و برای مؤمنین و مؤمنات طلب مغفرت می‌کنند.

پس از بیان این صفات که ما را از تفاوتهای میان مؤمنان و کافران آگاه می‌سازد،سیاق متوجه به بیان حال منافقان می‌شود و در این ضمن امثالی از ایشان نیز می‌آورد و جنگیدن در راه خدا را محکی برای آزمودن آنان قرار می‌دهد،و در آن هنگام که مؤمنان حقیقی با بی صبری چشم به راه اوامر الاهی دارند تا به میدان جنگ با کافران روانه شوند،آنان را می‌بینیم که چون سورۀ محکمی نازل می‌شود که در آن ذکری از جنگ آمده،نگاهی همچون نگاه کسی که از مرگ(به سبب ترس و اندوه)دچار غش شده است پیدا می‌کنند،و بدین گونه جهاد کینه‌هاشان را آشکار می‌سازد و بیماری قلبهاشان هویدا می‌شود.

برای ایشان بهتر آن بود که در هنگام تلاش و جهاد به رسول خدا راست می‌گفتند،و در آن هنگام که سلطه را در اختیار داشتند-که این آزمایشگاه دیگری پس از جهاد برای حقیقت خودشان بود-آنان را می‌دیدی که در زمین فساد

می‌کنند،و از آباد کردن آن جلوگیری به عمل می‌آورند،و پستی و رذالت و فسق را رواج می‌دهند،و به قطع رابطه با خویشاوندان و نرسیدن به حال ایشان می‌پردازند، چنان که بنی امیّه و بنی العباس با خاندان رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله)چنین کردند.

آنان کسانی هستند که خدا ایشان را لعنت کرد و(از شنیدن حق)کر و (از دیدن شواهد آن)چشمانشان را کور ساخت.

قرآن میزانی برای شناختن حقایق مردمان است،ولی برای کسانی که به تدبّر در آن بپردازند: أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا و چنین است که بصیرتهای قرآن به قلبهای ایشان راه نمی‌یابد.

سیاق ما را به علت پیدا شدن گمراهی پس از هدایت در نزد این گروه از بیمار دلان هدایت می‌کند که در چالۀ نفاق افتاده‌اند و می‌گوید که:آنان پس از آن که راه را شناختند مرتد شدند و به عقب باز گشتند،و شیطان به این کار تشویقشان کرد(و گمراهی را در نظر ایشان آراست)و به آنان وعده‌های دور و دراز داد.

از کارهای زشت منافقان در بند و بستهای کثیف ایشان آن بود که به کسانی که از هدایت نازل شده کراهت داشتند،می‌گفتند که ما با شماییم،و به زودی در بعضی از کارها از شما اطاعت خواهیم کرد،و برای ضربه وارد کردن به اسلام با شما همراهی خواهیم کرد(و خدا از نهانهای آنان با خبر است-به همان گونه که از آشکارهای ایشان).

آنان چنان می‌پندارند که پیوستن به دشمن بر حمایت از ایشان اضافه می‌کند،ولی فردا که فرشتگان مرگ بر پشت و روی ایشان ضربه وارد می‌آورند(و در چنان روزی یاران ایشان از مشرکان برای ایشان سود ندارند،و حتی اعمال صالحشان نیز چنین است)چه خواهند کرد؟و از آنان نظر چنین است که آنان در پی چیزی رفتند که خدا را خشمناک ساخت،و رضایت او را ناخوش داشتند(که در فرمانبرداری از رسول بود و در خالص کردن دوستی برای رهبری شرعی و تسلیم شدن به فرمانهای جنگ صادر شدۀ از آن)و به همین جهت خدا اعمال ایشان را

باطل کرد.

منافقان از اصل سرّی بودن پیروی می‌کنند،ولی مگر چنان گمان دارند که خدا کینه‌های ایشان را آشکار نمی‌سازد،و بیمار دلی که دارند با فرمان به جنگ ظاهر نمی‌شود؟! آری.پروردگارمان بر آن قادر است که هم اکنون،با تغییر صورتهاشان، آنها را آشکار سازد،و تو نیز قادری که از لا به لای کلماتشان یا از تغییرهایی که در آثار چهره‌شان آشکار می‌شود،آنان را باز شناسی.

قرآن از سخن دربارۀ جنگ به بیان حکمت الاهی تحقق یافته در ابتلاء و آزمایش باز می‌گردد و تأکید می‌کند که:کافران هیچ زیانی به خدا نمی‌رسانند و به زودی اعمالشان فرو خواهد ریخت و باطل خواهد شد،و به مؤمنان فرمان می‌دهد که از خدا و رسولش فرمان برند و برای جنگ به امر او اطاعت کنند،و اعمال خود را باطل نسازند.

امّا کافرانی که با کفر از دنیا می‌روند،هرگز خدا گناهانشان را نمی‌آمرزد، و خدا عزیمت استقامت را در نزد جنگندگان بر می‌انگیزد،و از آنان می‌خواهد که ایستادگی نشان دهند و سستی نکنند و با برتری که(به سبب ایمان)دارند خواستار صلح(آمیختۀ به خواری)نشوند و بدانند که خدا نگاهدار ایشان است.

منزلت دنیا در برابر چشمهای ایشان فرو می‌افتد،و آشکار می‌شود که زندگی دنیا لهو و لعب است(مگر آنچه به آن طلب آخرت شود)پس در آن جزا مشروط به دو شرط(ایمان و تقوا)است،و چون ایمان آورند و پرهیزگار باشند،خدا مزد ایشان را خواهد داد و اموالشان را از ایشان طلب نمی‌کند.

در پایان سوره سیاق ما را به ضرورت انفاق کردن مال در راه خدا-به خصوص اگر جنگ خواستار آن بوده باشد-یادآوری می‌کند،و چون خدا همۀ اموال شما را طلب کند-که این امتحانی بس دشوار است-بدان سبب که شما از دادن آن بخل می‌ورزید،خدا کینه‌های شما(و دامنۀ تشبث شما را به دنیا)را بیرون می‌آورد.

چگونه است که چون برای انفاق پاره‌ای از اموالتان دعوت می‌شوید، کسانی در میان شما از دادن آن بخل می‌ورزند،و آن کس که چنین باشد نسبت به خود بخل ورزیده است،و خدا بی نیاز است و شما فقیرانید.

در پایان سوره هشداری برای مؤمنان دیده می‌شود حاکی از آن که از تحمّل مسئولیت رسالت شانه تهی کرده‌اند،و اگر پشت کنند خدا قوم دیگری را جانشین ایشان خواهد ساخت.

سورة محمّد

[سوره محمد (47): آیات 1 تا 11]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ (1) وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ (2) ذٰلِکَ بِأَنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا اِتَّبَعُوا اَلْبٰاطِلَ وَ أَنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّبَعُوا اَلْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ کَذٰلِکَ یَضْرِبُ اَللّٰهُ لِلنّٰاسِ أَمْثٰالَهُمْ (3) فَإِذٰا لَقِیتُمُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ اَلرِّقٰابِ حَتّٰی إِذٰا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا اَلْوَثٰاقَ فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً حَتّٰی تَضَعَ اَلْحَرْبُ أَوْزٰارَهٰا ذٰلِکَ وَ لَوْ یَشٰاءُ اَللّٰهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَ اَلَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ (4) سَیَهْدِیهِمْ وَ یُصْلِحُ بٰالَهُمْ (5) وَ یُدْخِلُهُمُ اَلْجَنَّةَ عَرَّفَهٰا لَهُمْ (6) یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اَللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدٰامَکُمْ (7) وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ (8) ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ (9) أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکٰافِرِینَ أَمْثٰالُهٰا (10) ذٰلِکَ بِأَنَّ اَللّٰهَ مَوْلَی اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ اَلْکٰافِرِینَ لاٰ مَوْلیٰ لَهُمْ (11)

معنای واژه‌ها

2[بالهم]

:حال و کار و بار ایشان.

4[أثخنموهم]

:یعنی فراوان به ایشان زخم زدید و بر ایشان پیروز شدید،و به قولی یعنی:در کشتن ایشان چندان مبالغه کردید که ضعیف و ناتوان شدند.

[أوزارها]

:وزر به معنی سنگینی است،یعنی سنگینیها و اثقال،از آن نظر که جنگ دارای اثقالی است همچون سلاح و مانند آن،و نسبت دادن آن به جنگ مجازی است.

اگر خدا را یاری کنید او هم شما را یاری می‌کند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

آیا برای انسان کافی است که به منظور کسب مال به هر عملی بپردازد؟ هرگز...بلکه ناگزیر می‌بایستی کار و عمل بر اساس ایمان به خدا و رسولش بوده باشد،و تسلیم شدن به آنچه رسالت آورده است.اما کسانی که به این کفر

می‌ورزند،خدا اعمالشان را باطل می‌کند.

بدین گونه آیات نخستین درس از سورة القتال اساسهای ثابت و پسندیدۀ برای کار را بدین گونه بیان می‌کند:

اولا:ایمان داشتن به آنچه بر محمّد(صلّی اللّٰه علیه و آله)نازل شده است بدون تمیز قائل شدن میان آنها و تنها بعضی را برگزیدن.

ثانیا:پیروی کردن از حق،و به دور افکندن باطل.

ثالثا:جهاد کردن در راه خدا.

از اساس سوم که خدا قلوب مؤمنان را به آن می‌آزماید و صفهای ایشان را از منافقان پاک می‌کند، /13 سیاق برای هماهنگی کلی با سورۀ مبارکه به تفصیل می‌پردازد و در این جا از درجات شهدا به ما سخن می‌گوید که خدا اعمال ایشان را قبول می‌کند،و به هدایتشان می‌پردازد،و حال آنان را اصلاح می‌کند،و ایشان را به بهشتی در می‌آورد که وعده کرده و با آن آشناشان ساخته بوده است.

پروردگار ما مؤمنان را به جهاد تشویق می‌کند و آن را وسیلۀ پیروزی دین خدا می‌شمارد،و به مؤمنان وعده می‌دهد که به تأیید ظاهری تحقق یافته در پیروزی و تأیید باطنی تجسم یافتۀ در استواری و ثبات قدم ایشان خواهد پرداخت.

کافران(یعنی کسانی که از پذیرفتن رسالت به عنوان یک کل خودداری کردند،و از پیروی حق سرباز زدند و به جهاد در راه خدا نپرداختند)را به تزلزل ایستار و فقدان ثبات قدم و بی حاصلی کوششها و گمراهی و بطلان کارها،و بی نتیجه ماندن کارشان به سبب ناخرسندی ایشان از آنچه خدا فرو فرستاده است، بیم می‌دهد،و به ما امر می‌کند که در زمین به گردش بپردازیم تا خود این حقیقت را مشاهده کنیم و ببینیم که چگونه مخالفت با حق سبب ویرانی و هلاکت کلی شهرها و ساکنان آنها پیش از ایشان شده بوده است.

شرح آیات:

[1]

خدا به چه سبب اعمال کافران را باطل می‌کند؟و چگونه کوششهای

آنان را متلاشی می‌سازد،و مقاومت ایشان را در برابر رسالت الاهی بی اثر می‌کند؟ آیا در آن فکر کرده‌ای که اگر کسی رو به مشرق حرکت کند و هدفش رسیدن به شهری در مغرب باشد،آیا ممکن است روزی به هدف خودش برسد؟و آن کس که در جهت معکوس حرکت تاریخ حرکت کند،و مخالف با سنتهای خدا در زندگی باشد نیز چنین وضعی دارد؛مگر خدا آسمانها و زمین را به حق نیافریده است،پس چگونه ممکن است کسی که در جستجوی باطل تلاش می‌کند به هدف خود برسد؟ افراطیهای مسیحی پیش از هزار سال در این امر کوشش و تلاش کردند که مسائل جنسی امری نامطلوب است ولی آیا توانستند به این مقصود خود برسند؟و پیروان مادیّت در آن کوشیدند که جنبۀ روحی را از آدمی دور کنند،آیا توفیق پیدا کردند؟چرا آنان و اینان شکست خوردند؟برای آن که در جهتی معکوس جهت سنتهای خدا به راه افتادند،چه خدا جنس را در بشر به ودیعه نهاده،به همان گونه که او را بر فطرت ایمان آفریده است،پس او نمی‌تواند به صورت کلی از ماده خود را جدا کند و همچنین از معنویات،و لذا تلاشها بی‌حاصل مانده است،از آن نظر /13 که هدفی باطل داشته است،و به همین گونه که جاهلیان در طول زمان در برابر بعثت رسولان مقاومت کرده‌اند و خدا عمل ایشان را بی حاصل گذاشته است،از آن نظر که در چارچوب صحیحی قرار نگرفته بوده است.

اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ

کسانی که کافر شدند و از رفتن به راه خدا باز ایستادند،(خدا)اعمالشان را باطل کرد.

پس به سبب آن که کافر شدند،خدا اعمال ایشان را که صلاح ظاهری داشت باطل و بی حاصل کرد،و حتی اگر به حاجیان مکه آب می‌دادند و خانۀ خدا را تعمیر و آباد می‌کردند،سودی بر ایشان نداشت،بدان سبب که همچون بنایی بود که از شالوده تزلزل یافته یا درختی که از ریشه کنده شده باشد.

پس آن که به خدا کافر شود به ارزشهای رسالتها کافر شده است،یعنی:

به آزادی و استقلال و عدالت و مساوات و عمل کردن بر روش علمی و...و...و

این ارزشها اساس هر عمل صالح است.

بنا بر این شایسته نیست که فریب ظاهر پیشرفتی را در نظر داشته باشیم که این گونه از مردم به آن رسیده‌اند،چه مشتمل بر یک عقبماندگی مخفی و همچون ساختمانی است که بر لبۀ یک پرتگاه بنا شده باشد.

آیا ندیده‌اید که چگونه هدف پیشرفت خود را در چابیدن ثروتهای ملتها و به بردگی گرفتن ناکامان و تکبر کردن به ناحق در زمین قرار داده‌اند؟ آیا ندیده‌اید که چگونه آتش جنگها را بر می‌افروزند و شهرها و کشورها را ویران می‌کنند تا چرخ اقتصاد خود را با فروختن اسلحه به حرکت بیندازند؟ آیا می‌دانید که چگونه در صنعت نفت با یکدیگر مسابقه گذاشته‌اند و زرّادخانه‌های خویش را با افزارهای هلاکتی مایۀ شر و بدبختی بشریت آکنده کرده‌اند؟ آیا همین گواه بر آن نیست که اعمال ایشان از راه به بیراهه افتاده و گمراه شده است،و به هدفهای شایستۀ رفاه و خیر انسانیت تحقق نبخشیده است؟ /13 چون از راه خدا منحرف شدند،و با رسالتهای الاهی و دنباله‌های آن به مخالفت و مقاومت برخاستند،شکست خوردند و تلاشهای ایشان بی حاصل ماند، و آیا می‌شود که سعی و کوشش کسی که می‌خواهد نور خورشید را به دست خود از رسیدن به زمین باز دارد،بتواند به نتیجه برسد؟! [2]

اما کسانی که به خدا ایمان آوردند،و نیز به همۀ این سنتهای جاری در کاینات و ارزشهای برخاستۀ از آنها مؤمن شدند،چارچوب مناسبی برای عمل و کوشش خود برگزیدند،و در نتیجه به صنعتی مناسب برای بقای اعمالشان دست یافتند،و به کسی می‌مانند که در بیابان دیوار محکم و بلندی در کنار زمینش بنا کرده است تا زمین او از آسیب بادهای ویرانگر سخت در امان بماند و آن گاه به کشت کردن در آن پرداخته است و هر چه بخواهد در آن می‌کارد.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

و کسانی که ایمان آوردند و به کارهای نیک و شایسته پرداختند.»

در چارچوب ایمان و بر اساس آن و برخاستۀ از ارزشهای آن.

وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ

و به آنچه بر محمّد نازل شد ایمان آوردند.

به رسولی که خدا رسالتهای خود را به او کامل کرد،و قلبهای خویش را با تعصب و حسد و کینه و دشمنی با رسول و بزرگی فروشی نسبت به او تباه نکردند،و آیه اشاره به ضرورت ایمان آوردن به محمّد پیغامبر(صلّی اللّٰه علیه و آله)به صورتی کامل دارد،پس آن که گمان می‌کند که رسالت او مخصوص اعراب است،یا این که او رهبری بشری است و با عصمت الاهی تمایز پیدا نکرده است،یا این که از روی هوای نفس سخن می‌گوید،یا این که متناسب با اوضاع و احوال پریشان گویی می‌کند،و نظایر اینها،کسی نیست که به حق به محمد(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)ایمان آورده باشد،در صورتی که خدا گفته است: مٰا آتٰاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا آنچه را که رسول به شما داد بگیرید و آنچه را که از آن ممنوعتان کرد ترک کنید»، ⁽¹⁾و گفت: وَ إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ و همانا تو خلق و خویی بزرگ داری»، ⁽²⁾و گفت: وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنٰا بَعْضَ الْأَقٰاوِیلِ* لَأَخَذْنٰا مِنْهُ بِالْیَمِینِ* ثُمَّ لَقَطَعْنٰا مِنْهُ الْوَتِینَ و اگر گفته‌هایی را بر ما می‌بست،او را به دست راست می‌گرفتیم،و سپس رگ گردن او را قطع می‌کردیم». ⁽³⁾

ایمان به محمد(ص)گواهی بر راستی ایمان به خدا است،پس هر که در برابر این ایمان به استکبار بپردازد،به حق کفر ورزیده که اساس هر ایمان است.

وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ

و آن حقّ و از پروردگار ایشان است.

پس چون حق و از خدا است،ناگزیر باید به او تسلیم شد،نه بر اساسهای باطل،پس از آن نظر که محمّد(ص)خلیفۀ خدا در زمین است،ناگزیر باید از او

فرمانبرداری کنیم و به او تسلیم شویم،نه از آن جهت که او عرب است یا سیّدی قرشی یا بزرگی از بنی هاشم.

آن کس که بدین گونه به رسول ایمان آورد،یعنی از طریق حق و ارزش آن،به جانشینان او که امامان نیکوکارند نیز ایمان خواهد آورد،بدان سبب که آنان ادامه و دنبالۀ راستین رسالت او محسوب می‌شوند،و هر کس که بر این اساس به امامان مؤمن شود،به فقهای شایسته و صالح نیز چنین خواهد بود که وارثان پیامبرانند و حجتهای نیابتی خدا...و بدین گونه مؤمن به اطاعت صاحبان امر شرعی و تسلیم شدن به هر چه حق است گردن می‌نهد،چرا که در همۀ اینها با مقیاس واحدی عمل می‌شود.

اما آن که بنا بر انگیزه‌های مادّی به رسول ایمان می‌آورد،از خط رسول جدا می‌شود و به طرفی حرکت می‌کند که این انگیزه‌ها او را بدان سو روانه کند،پس اگر رهبری عرب را مخالف رسول مشاهده کند،یا سیدی قرشی را نافرمان نسبت به خدا ببیند،یا بزرگی هاشمی را همچون فاسقی باز شناسد،در فرمانبرداری از او هیچ ناراحتی احساس نمی‌کند،در صورتی که خدا به او فرمان داده است که به طاغوت کفر ورزد و بر ضد او قیام کند.

کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ

بدیهای اعمال و گناهان را از ایشان بزدود.

چنان می‌نماید که این بخشش و زدودن گناه جزای ایمان آوردن ایشان است.آیا می‌دانی برای چه؟برای آن که عالیترین هدف از تشریع و وضع احکام آزمودن انسان در اندازۀ فرمانبرداری او از حقّ است و تسلیم شدنش به آن که به حق به رسالت فرستاده شده است،پس انسانی که از فرمان خدا اطاعت کند و به رهبری شرعی تسلیم شود،به دشوارترین امور آزموده شده است،چه فرمانبرداری در مسائل سیاسی و اجتماعی،و در آن جاها که باد فتنه‌ها می‌وزد و عصبیتها به کار می‌افتد /13 و غبار شبهه‌ها بلند می‌شود،چنین اطاعتی بسیار دشوار است و تنها کسی آن را تحمل می‌کند که خدا قلب او را برای ایمان آزموده باشد.

و بسیاری از مردم که شیطان کبر و عصبیت در قلبهاشان مسکن گزیده

است،انجام دادن سخت‌ترین اعمال را بر آن ترجیح می‌دهند که یک لحظه خود را تسلیم آن رهبری شرعی کنند که با هواهای ایشان مخالف است یا با نگرشهای ایشان تعارض دارد.

از این جا است که خدا سیئات کسی را که از فرمان او و رسولش و صاحبان امر شرعی اطاعت کند و به خدا تسلیم شود و به آنچه بر او واجب کرده است راضی باشد،می‌بخشد و از او در می‌گذرد.

وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ

و کار و حال ایشان را اصلاح می‌کرد.

گفته‌اند که«البال»به معنی حال یا شأن و امور انسان و مهمترین احوال او است،و بعضی گفته‌اند که:آن قلب است،از این گفته که(ما خطر ببالی)به معنی بر خاطرم یا بر قلبم نمی‌گذرد. ⁽¹⁾

اصلاح بال به معنی راحت شدن حال است به سبب چیزی که مایۀ خرسندی قلب باشد.

ظاهرا این به اعمال صالحی مربوط می‌شود که در چارچوب ایمان به انجام دادن آنها پرداخته بوده‌اند و ثمرۀ آن پیدا شدن صلاحی در جانها و شؤون ایشان شده بوده است،بدان سبب که در راه سالم قرار داشته است،و اگر در راه کفر می‌بود به چنین ثمری نمی‌رسید بلکه خدا آن اعمال را باطل می‌کرد و به گمراهی می‌کشاند.

[3]

آیا چگونه باید مردمان را ارزیابی کنیم،و بنا بر چه معیار و مقیاسی؛ آیا باید این ارزیابی بر پایۀ زبان یا سرزمین یا خویشاوندیها یا به اندازۀ مال و مقام و سلطه‌ای که دارند بوده باشد؟هرگز...از آن نظر که همۀ اینها رنگ جاهلی و از میراثهای جاهلیّت و عقبماندگی است،پس آیا با کسی که به زبان عربی سخن می‌گوید،هر چند خائن و شقی بوده باشد،دوستی می‌کنی؟و کدام یک از این دو در نزد تو بر دیگری برتری دارد:یکی آن که در سرزمینهای دور زندگی می‌کند و برای تو خدمتی و کاری انجام داده است،و دیگری همسایه‌ای که پیوسته به تو آزار

می‌رساند؟و آیا /13 پسر عمویت که به باطل همۀ مال تو را خورده است،با آن قاضی محکمه که حق تو را از حلقوم او بیرون کشیده با یکدیگر برابرند؟و مال ثروتمندی که خون محرومان را می‌مکد،چه سودی می‌تواند برای تو داشته باشد؟و فقر پیر مردی که در کنار تو با ملایمت و خوشی زندگی می‌کند،چه زیانی برای تو دارد؟ عقل به فاسد بودن همۀ این مقیاسها حکم می‌کند،و آنچه مقیاس است حق است،و هر که از آن پیروی کند با او دوست می‌شویم،و با هر کس که مخالف آن باشد دشمنیم،و هر رابطۀ دیگری که با ما داشته باشد باز چنین است.

چون کافران به تبعیت از باطل،با همۀ خطرهایی که برای ایشان و برای بشریت دارد پرداختند،ما آنان را همچون دشمنان خود در نظر می‌گیریم،و لو این که با زبان ما سخن بگویند،و در وطن ما ساکن باشند،یا از خویشاوندان ما باشند.

در صورتی که از نزدیکی با مؤمنانی که پیروی حق می‌کنند،احساس راحتی و آسایش می‌کنیم،بدان سبب که حق برای همۀ ما سودمند است،حتی اگر زبانهای ما هر چه بیشتر از یکدیگر دور باشد،و زادگاهها و خویشاوندیهای ما نیز چنین بوده باشد.

ذٰلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبٰاطِلَ وَ أَنَّ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ

و از آن نظر چنین است که کافران پیروی از باطل می‌کنند،و کسانی که ایمان آوردند پیرو حقند که از پروردگارشان است.

عقل حق را می‌شناسد،ولی نه با آن اندازه از وضوح که از همۀ تفصیلات جزئی آن مطمئن باشند،در صورتی که وحیی که عقل ما را به آن هدایت می‌کند، مجملهای عقل را به تفصیل آشکار بیان می‌کند.مثلا،عقل به خوبی عدالت حکم می‌کند،ولی گاه عقل در این باره که آیا فلان عمل مطابق با عدالت است یا نه، حیران و سرگردان می‌ماند،و در این جا است که وحی به تفصیل حکم وحی را دربارۀ آن بیان می‌کند و آن را از گنجینه‌های نهانی عقل بیرون می‌آورد،و از نهفته‌های علم استخراج می‌کند،و نیز از آنچه از احکام شرع به دست می‌آید.

کَذٰلِکَ یَضْرِبُ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ أَمْثٰالَهُمْ

و بدین سان خدا برای مردم مثلهایی از ایشان می‌زند.

مثال مجموعۀ صفاتی است که شخص به آنها تجسّم می‌بخشد،پس چون بگوییم:مثال فلان کس،یعنی /13 همۀ صفات نیک و بد او،که منطبق بر کسی است که در آنها با او شباهت دارد،و مثال و صفات در مقابل ذات است،و ذات چندان برای ما حایز اهمیت نیست(بدان سبب که مردمان در ذات با یکدیگر اختلافی ندارند)،ولی صفاتی که این ذات را در میان گرفته‌اند و مثال آنند مهم است.

قرآن در آن هنگام که مقیاسی از حق و باطل در برابر ما قرار می‌دهد،امثال مردم را برای ما بیان می‌کند که مجموع صفات ایشان است،که به وسیلۀ آن می‌توانیم بفهمیم که چگونه با این و آن رفتار کنیم،پس هر کس را که از حق پیروی کند دوست می‌داریم،بدان سبب که مثلی نیکو است،و آن کس را که از باطل پیروی می‌کند دشمن می‌داریم،بدان جهت که مثل و مثالی بد است.

[4]

و چون دو مثال وجود دارد:مثال حق تحقق یافتۀ در مؤمنان،و مثال باطل تجسم یافتۀ در کافران،پس مبارزۀ میان آن دو در جریان است،و به جنگ منتهی می‌شود،و بر مؤمنان است که از لحاظ نفسی و روانی آمادۀ رو به رو شدن با آن باشند.

فَإِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقٰابِ

پس چون با کسانی رو به رو شدید که کافرند،به زدن گردنها بپردازید.

مقصود از ملاقات در این جا ملاقات و رو به رو شدن همراه با خونریزی است،و بدان معنی نیست که-بنا بر سیاق کلمه در دیگر آیات-به معنی ملاقات مؤمنی با کافری بوده باشد.

و«ضرب الرّقاب»تعبیری از سخت‌ترین انواع قتل و آشکارترین صورت آن است،و با آن خشم مقدسی تجلی پیدا می‌کند که روح مؤمن مخلص به حق آکندۀ از آن است.

گفته‌اند که معنی آن است که:بزنید همچون زدن گردنها.

شاید این کلمه الهامبخش آن باشد که باید جنگ را با قویترین سلاح از میان برد که چنین جنگ را جنگ صاعقه آسا می‌گویند و در آن معمولا زیانهای هر دو طرف به حد اقل کاهش پیدا می‌کند،بر خلاف جنگ فرسایشی که گاه وبالی بر هر دو طرف است.

شاید جنگ صاعقه آسا همچنین در آیات دیگری از قرآن مورد نظر بوده است،همچون در این گفتۀ خدا /13 سبحانه و تعالی: فَإِمّٰا تَثْقَفَنَّهُمْ فِی الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ .

حَتّٰی إِذٰا أَثْخَنْتُمُوهُمْ

تا آن گاه که ایشان را به خون آغشته ساختید.

گفته‌اند:ثخن به معنی غلظت است،و به غلبه نیز اطلاق می‌شود،و از لسان العرب نقل شده است که:أثخن یعنی غلبه پیدا کرد،و بعضی گفته‌اند که به معنی انبوهی کشتگان و زخمیان بر روی زمین است.

فَشُدُّوا الْوَثٰاقَ

پس آنان را سخت ببندید.

یعنی به طناب یا چیزی مانند آن محکم ببندید که این کنایه از اسارت ایشان است.

و از آیه چنان الهام می‌گیریم که مرحلۀ اسیر گرفتن پس از مرحلۀ جنگ است،پس می‌بایستی نبرد کنندگان پیش از مقهور کردن دشمن با اسیر گرفتن آنان از حالت جنگی انصراف پیدا کنند.

فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً

و پس از آن یا منّت نهادنی است و یا فدا گرفتن.

در این جا رهبر جنگ مختار است که،یا در صورت مصلحت ندانستن نگاهداری اسیران یا همچون مصلحتی مهم برای مسلمانان،بر دشمن منت نهد و اسیران را آزاد کند،و یا با گرفتن مقدار مالی به عنوان فدیه برای هر اسیر از دشمن به آزاد کردن آنان بپردازد،و گاه ممکن است که این عمل آزاد کردن در مقابل

گرفتن بعضی حقوق تعهدات صورتپذیر شود،و شاید یکی از معانی آن مبادله کردن اسیران با دشمن بوده باشد.

فقیهان با توجه به نصوص شرعیه گفته‌اند که:شقّ سومی نیز وجود دارد و آن به بردگی گرفتن اسیران است.

حَتّٰی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزٰارَهٰا

تا این که جنگ متوقف شود.

و وزر به معنی سنگینی است،و جنگ با مشکلاتی که همراه آن است بر امت سنگینی می‌کند،به همان گونه که /13 میدانهای جنگ شاهد سلاحها و آلات و افزارهایی برای کشتن و نبرد کردن است و چون جنگ توقف پیدا کند،همۀ آنها به انبارها باز می‌گردد،و این خود کنایه از توقف جنگ است،ولی آیا چه وقت جنگ مسلمانان با دشمنانشان به صورت کامل متوقف می‌شود؟ معتقد بودن به این که صلح در جهانی برقرار شود که قانون جنگل بر آن حکمفرمایی می‌کند،و قوی ضعیف را می‌خورد،و دشمنان بخشی از درآمدهای خود را برای آماده بودن به جنگ مصرف می‌کنند،از سادگی و خوش قلبی است،و در حالی چنین است که نفوس به صورت طبیعی از جنگ بیزارند و خواستار آسایش زندگی و آرامش‌اند،و گاه انسان فریب نمودهای دوستی و سازش را که حاکم بر محیطها است می‌خورد و خود را برای جنگ آماده نگاه نمی‌دارد،و نادانسته و ناگهان با جنگ رو به رو می‌شود.

به همین سبب قرآن به ما فرمان داده است که پیوسته آمادۀ برای دفاع از خودمان و از مکتبی که حامل آن برای انسانیت معذب و گرفتاریم بوده باشیم،و گفته است: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبٰاطِ الْخَیْلِ .پس تا زمانی که مسلمانان خواهان آن نیستند که از ارزشها و استقلال و حقوق خویش دست بردارند، ناگزیر باید برای دفاع مقدس آمادگی داشته باشند،و گاه آمادگی کامل برای دفاع بهترین وسیله برای اجتناب از بدبختیهای جنگ است،بدان سبب که اشرار را از آغاز کردن تعدی و تجاوز باز می‌دارد.

لذا در حدیث مأثور از پیامبر(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)آمده است:«و

جهاد از آن زمان که خدا مرا مبعوث کرد تا زمانی که آخرین افراد امّت من به مبارزۀ با دجّال بپردازند،جریان خواهد داشت». ⁽¹⁾

ذٰلِکَ وَ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ

چنین است،و اگر خدا بخواهد،پیروزی بر ایشان حاصل می‌شود،ولی می‌خواهد که بعضی از شما را به توسط بعضی دیگر در معرض آزمایش قرار دهد.

پس خداوند سبحانه و تعالی که قوم پیشین عاد را با باد صرصر نابود ساخت،و ثمود را هلاک کرد و چیزی از آن بر جای نماند،و هیچ یک از افراد شهرهای واژگون شدۀ قوم لوط را بر جای نگذاشت،آیا بر آن توانایی ندارد که بر طاغی و مستکبر صاعقه‌ای از آسمان فرو فرستد و او را هلاک کند؟البته می‌تواند، و در آن هنگام که اجلهای آنان فرا رسد چنین خواهد کرد، /13 چرا که او به یاری دین خود بر می‌خیزد،به هر وسیله که بخواهد و به هر گونه که مایل باشد.

چیزی که هست،حکمت جنگی که مسلمانان به آن می‌پردازند،در آشکار شدن اندیشه‌های نهانی مسلمانان و در معرض آزمایش قرار گرفتن اسرار ایشان خلاصه می‌شود:

اولا:با جدا شدن راستگویان از دروغگویان.

ثانیا:با پاکیزه شدن قلبهای راستگویان ایشان از لکه‌های نفاق و مصلحت.

پروردگار ما سبحانه و تعالی(برای بیان هدف نخستین)گفته است: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ آیا چنان گمان دارید که به بهشت در خواهید آمد در صورتی که خدا هنوز کسانی را از شما که به جهاد پرداخته‌اند و نیز شکیبایان شما را ندیده باشد؟»، ⁽²⁾و نیز گفت(با اشارۀ به هدف او به): وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکٰافِرِینَ تا پاک کند و بشوید مؤمنان را به آنچه به ایشان رسید،و ناچیز و تباه کند کافران

را». ⁽¹⁾

چون جنگ بوتۀ آزمایشی است که مجتمع اسلامی را از عناصر ضعیف و منافق پاک می‌سازد،به همان گونه که قلب هر کس را که در آن قدم می‌گذارد از چرکهای آن خالی می‌کند،پس بر ما است که آن را همچون مدرسه‌ای برای قهرمانی و فداکاری در نظر بگیریم،و از آن خواستار فخر و پیروزی نباشیم،بلکه در آن بکوشیم که جانهای خویش را در آن پاک کنیم،و آنها را برای رسیدن به شجاعت و قبول فدا شدن تربیت کنیم،و از این لحاظ پیرو امام علی-علیه السلام-باشیم که گفته است:«به خدا اگر عرب در جنگ با من پشت به پشت دهند،روی از آن برنتابم»، ⁽²⁾و در سفارشنامۀ خود به فرزندش محمد ابن الحنفیّة در آن هنگام که وی را به میدان جنگ می‌فرستد،چنین سفارش می‌کند:«اگر کوه‌ها از جای کنده شود، تو جای خویش بدار!دندانها را بر هم فشار،و کاسۀ سرت را به خدا عاریت سپار! پای در زمین کوب و چشم بر کرانۀ سپاه نه،و بیم بر خود راه مده!و بدان که پیروزی از سوی خدا است»! ⁽³⁾/13 چون هدف اساسی جنگ آزمودن مؤمنان است،پیروزی از آن خدا است،و آن را زمانی بر ایشان فرو می‌فرستد که حکمت آزمایش تمام و کامل شده باشد، و صبر و استقامت ایشان را مشاهده کند،خواه عوامل مادّی پیروزی در دسترس باشد یا نه،و معرفت این حقیقت بر شجاعت و از خود گذشتگی و شکیبایی و استقامت سپاهیان اسلام می‌افزاید.

وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ

و اعمال کسانی که در راه خدا کشته شده‌اند،گم نخواهد شد.

بدان سبب که آنان بنا بر روش و برنامۀ الاهی برخاستند و روانۀ میدان جنگ شدند،و در راه خدا شربت شهادت نوشیدند،خدایی که سپرده‌ها در نزد او

گم و ضایع نمی‌شود،و ملک آسمانها و زمین مخصوص اوست.او سبحانه و تعالی اعمال آنان را محفوظ نگاه می‌دارد،و به قدرت خود قضیه‌ای را که به خاطر آن جنگیدند تأیید می‌کند،و این مهمترین چیزی است که عمل کنندگان در راه خدا خواستار آن‌اند.

از این آیه در می‌یابیم که خون مقدسی که صاحبش آن را در راه خدا آزاد می‌کند،وسیلۀ محافظت گرانقدری برای ارزشهای رسالت است.

شاید حدیث به جا مانده از امام صادق به نقل از پدرانش(علیهم السلام)از رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله)در فضیلت جهاد در راه خدا اشارۀ به همین مطلب شده باشد:

بهشت را دری است که به آن در مجاهدان می‌گویند،که چون به جانب آن روانه شدند آن را باز می‌بینند،و آنان شمشیرهایشان را بر خود آویخته‌اند،و همگان در موقف قیامت ایستاده‌اند،و فرشتگان به ایشان خوشامد می‌گویند،پس هر کس جهاد را ترک کند،خدا او را در جانش لباس خواری می‌پوشاند،و در معیشت گرفتار فقرش می‌سازد،و در دینش کاستی پیدا می‌کند.خدای تبارک و تعالی امت مرا به سم اسبها و محل قرار گرفتن نیزه‌هاشان عزت و قوت بخشیده است». ⁽¹⁾

[5]

تلاش و کوشش امتی که در راه خدا به جهاد بر می‌خیزد،ضایع نمی‌شود،و اعمال آن گم نمی‌شود.باشد که به زودی به هدفهای خود برسد،و هیچ کس نمی‌تواند حقوق او را مصادره کند و ثروتهایش را بدزدد. /13 مگر نه چنان است که در مقابل متجاوز ایستادگی می‌ورزد،و در پیرامون حقوق و کوششهای خویش با روی بلندی از قهرمانیهای فرزندانش و از خونهای شهیدانش بنا نمی‌کند؟ چنین امتی راه خود را گم نمی‌کند،بدان سبب که خدا به فضل جهادش در راه خدا او را هدایت خواهد کرد.

سَیَهْدِیهِمْ

به زودی هدایتشان خواهد کرد.

ترس بزرگترین مانع برای فهم حقایق است،و بسیاری از مردم فساد و تبعیت را برای ترس و فرار از رو به رو شدن با سلطه‌های طغیانگر می‌پسندند و بر می‌گزینند،و بدین گونه به فریب دادن خود می‌پردازند،و خدا نور هدایت را از ایشان سلب می‌کند،و آنان را در تاریکیهای نادانی به حال خود وا می‌گذارد،مگر خود نگفته است که: وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ ؟ در صورتی که مجاهدان با گامهای شجاعت تا حدّ شهادت در راه خدا پیش می‌روند،و حقایق را با وضوح کافی مشاهده می‌کنند،بدان سبب که آمادگی رو به رو شدن با آن را با هر عاقبتی که داشته باشد دارند.

این هدایتی که شهیدان برای امتهای خود به میراث می‌گذارند،در آخرت با هدایت دیگری پیوند می‌خورد که به وسیلۀ آن راهی منازل خویش در بهشت می‌شوند.

وَ یُصْلِحُ بٰالَهُمْ

و حال و کارشان را اصلاح می‌کند.

شهادت عنوان و مقدمۀ استقلال است و با روی پیشرفت و راه ثروتمندی و بی نیازی و رسیدن به عزت و قدرت،و امت و ملتی که مالک شهدا باشد از این دستاوردها فقیر نخواهد شد.

زندگی شایسته و مطمئن و قرین خوشبختی در گرو خونهایی است که در راه خدا ریخته شود.

صلاح بال و رفاه حال در دنیا پیوستگی و اتصال با صلاح بال شهیدان در آخرت دارد(و بلکه /13 با صلاح بال کسانی که در خط ایشانند و گام بر جای پای آنان می‌نهند و از یاران ایشان‌اند و شفاعت شهیدان در حقشان جاری می‌شود)چه آنان زنده‌اند و در نزد پروردگارشان روزی ایشان می‌رسد.

بنا بر این باید بگوییم که معنی آیه آن نیست که تنها شامل خود ایشان شود، بلکه امت ایشان را،نه تنها در آخرت بلکه در دنیا نیز فرا می‌گیرد،مگر آخرت امتداد دنیا نیست،که بنا بر این مجموع آن دو زندگانی واحدی را پدید می‌آورد که آغاز آن در این جا است و پایان آن در آن جا؟

در نصوص اسلامی مربوط به فضیلت جهاد توضیحی برای این فراگیری و اشتمال آمده است(برای دنیا و آخرت)،بدان سبب که کلمه مجاهدان شامل شهدا و زندگان چشم به راه شهادت هر دو می‌شود،چنان که پروردگار ما عزّ و جلّ گفته است: مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً از گرویدگان مردانی‌اند که راست آمدند در آنچه پیمان کردند با خدای بر آن،از ایشان هست که بر وفای خود برفت از دنیا،و از ایشان هست که چشم می‌دارد،و پیمان به بیوفایی بدل نکردند». ⁽¹⁾

[6]

وَ یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهٰا لَهُمْ و آنان را به بهشتی در می‌آورد که آن را به ایشان شناسانده بود.

بهشتی که مدتها با خبری که پروردگارشان از آن بدیشان داده بود،اشتیاق رفتن به آن را داشتند،و شاید هر یک از آنان سرایی را که در بهشت نصیب او خواهد شد،پیش از رفتن روان از تنش دیده باشد تا با کمال خرسندی و اطمینان روانۀ جهان دیگر شود،چنان که در حدیث مفصل و مأثور از امیر المؤمنین از پیامبر(صلّی اللّٰه علیه و آله)چنین آمده است:

و چون شهید با ضربه یا تکانی از اسب خود فرو افتد،هنوز به زمین نرسیده،خدای عزّ و جلّ حور العین همسر او را بر می‌انگیزد تا به او مژده دهد که چه کرامتی برای وی آماده شده است،و چون به زمین برسد به او می‌گوید:مرحبا به روح پاکیزه‌ای که از بدنی پاکیزه خارج شد.شادمان باش که تو را در آن چیزهایی است که چشمی ندیده و گوشی نشنیده و بر قلب بشری خطور نکرده است.

خدای عزّ و جلّ می‌گوید که:من جانشین او در میان کسانش خواهم شد،و هر کس آنان را خرسند کند مرا خرسند کرده است،و هر که آنان را خشمگین سازد مرا خشمگین ساخته است،و خدا روح او را در گلوی مرغی سبز قرار می‌دهد که در بهشت گردش می‌کند /13 و به هر جا که خواسته باشد می‌رود،و از میوه‌های آن

می‌خورد،و در قندیلهایی زرّین جایگزین می‌شود که به عرش آویخته است؛و به هر مرد از ایشان هفتاد غرفه از غرفه‌های فردوس میان صنعاء و شام بخشیده می‌شود که نور آنها میان مشرق و مغرب را پر می‌کند،و در هر غرفه هفتاد در است،و بر هر در هفتاد لنگه در طلایی وجود دارد». ⁽¹⁾

[7]

قرآن کسانی را که ایمان آورده‌اند،و آمادۀ روان کردن فرمانهای رسالت شده‌اند،و از ارزشهای حقی که از پروردگارشان نازل شده آگاهی یافته‌اند،به آن تشویق می‌کند که برای یاری کردن به دینش به جهاد در راه خدا بپردازند،و در مقابل مژدۀ فتح و ثبات به ایشان می‌دهد.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدٰامَکُمْ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید،اگر به یاری خدا برخیزید،به شما نصرت و پیروزی می‌بخشد و گامهایتان را ثابت و استوار می‌کند.

و از آن نظر چنین است که ایمان تنها عمل کردن به اسلام در حدود قضایای شخصی نیست،بلکه تحمّل مسئولیت جهاد در راه بالا بردن کلام خدا در زمین نیز هست.

شاید تعبیر از یاری«خدا»،با وجود بی نیاز بودن از همۀ جهان و جهانیان، از آن روی آمده است تا شامل یاری هر چیز شود که به ایمان به خدا پیوستگی دارد، در هر زمینه و در هر سرزمینی و در هر زمان،تا چنان شود که مؤمن برای خدا به هر کاری قیام کند،و برای دفاع از حق همیشه در مواجهۀ با هر شخص و هر قوه آمادگی داشته باشد.

پاداش هر نصر نصری همانند آن است،پس در آن هنگام که با تطبیق دین خدا در حق خود و کسانت و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنی،و از آن علیه دشمنان آن به دفاع می‌پردازی و بدین گونه به نصرت خدا اقدام می‌کنی،خدا نیز به همان نسبت به تو یاری می‌کند.اما اگر یاری خود را منحصر در بعضی از نواحی

کرده باشی،نباید چشم به راه نصری شامل و فراگیر باشی.

بدین گونه افقهای این آیه همۀ جنبه‌های زندگی را شامل می‌شود،و در جهاد مقدس محصور نمی‌ماند،هر چند که این جهاد مثل و نمونۀ اعلای آن است.

ثبات قدم عالیترین تأیید ربّانی است،بدان سبب که شکست خوردن نفس بدترین شکست است،و جنگ پیش از آن که مبادلۀ سلاحها باشد مبارزۀ میان خواستها و اراده‌ها است،و آن کس که بردباری بیشتر داشته باشد،و ارادۀ برنده‌تر، و ثبات بیشتر،به نصر و پیروزی نزدیکتر است.

و مبارزۀ آدمی با هوای نفس خودش بزرگتر از مبارزۀ با دشمنان او است.

مگر نه این است که مخالفت با هوای نفس جهاد اکبر است؟و خداوند متعال به مؤمنان وعده داده است که در جهاد با نفسهای خود به ایشان مدد رساند،به شرط آن که خواستاران این مدد به یاری دین او برخاسته و با دشمنان او به جهاد پرداخته باشند،و این نعمتی بزرگتر از پیروزی ایشان بر دشمن ظاهری آنان است.

واقعیت چنین است:سنّت خدا به آن حکم کرده است که ارزشها و شریعتهایی که خونها برای پیریزی و استقرار آنها ریخته شده،در جانها و در اجتماع ثباتی بیش از دیگر ارزشها و شریعتها دارد،و چنین است در هر امر،چه هر چیز که با دشواری بیشتر به دست آید،لا بد شخص بیشتر به آن متشبث می‌شود،ولی آن که بدون جنگی مالک سرزمینهایی شود،تسلیم کردن آن سرزمینها به دیگران برای او کار آسانی است.

[8]

و اما کفری که به شعبه‌ها منقسم می‌شود و کفر به خدا و کفر به رسول و کفر به بعضی از چیزها را فرا می‌گیرد که رسول آورده است،همچون جهاد در راه خدا،به تزلزل قدم و ایستار و از بین رفتن تلاش و کوشش منتهی می‌شود.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ

و کسانی که کافر شدند،پس وای بر ایشان.

گفته‌اند که:تعس به معنی به رو بر زمین افتادن است،و تو گویی تعبیری از چیزی است که در مقابل ثبات قدم قرار گرفته است.

وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ

و این کفر اعمال ایشان را گم و ضایع کرد.» حتی آن اعمالی که صالح به نظر می‌رسیده،چرا که او بر راه راست نبوده است.

[9]

آیا سبب کفر ورزیدن و هلاک شدن آنان چه بوده است؟ریشۀ همه اینها اکراه داشتن ایشان نسبت به رسالت خدا است که /13 از کبر و تعصب و تقلید آنان از پدرانشان سرچشمه می‌گیرد،و به همین جهت بود که در مقابل رسالت ایستار منفی اختیار کردند.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ

و این بدان سبب بود که آنچه را که خدا فرستاده بود ناخوش داشتند.

معلوم است که این گونه چیزهای مایۀ کراهت یا لذات یا مخالف با هوای نفس ایشان بوده است یا با مصالح ایشان،مثلا سیاسی یا اقتصادی،سازگار در نمی‌آمده است.

فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

پس کارها و اعمال ایشان را تباه کرد.

پس چون به ولایت خدا در سیاست و اقتصاد و دیگر امور اساسی تسلیم نشدند،نماز و صدقه دادنشان سودی برای ایشان نداشت،بدان سبب که در ضمن برنامه و چارچوب درستی قرار نگرفته بود،و مثل ایشان همچون کشتی است که در زمین شایستۀ آن زراعت نشود،یا تلاشی است که بدون راهنمایی و هدایت یا بر غیر روش خود صورت گرفته باشد.

دهها سال تلاش را می‌تواند ساعتی از تهور یا ترس یا پیروی از شهوت بر باد بدهد،همچون کار کسی است که بنای عظیمی را بر روی زمین شنی بنا کند!آیا به این نکته توجه پیدا کرده‌ای که چگونه فرد هوسباز طغیانگر خواهان سلطه و کبریای در زمین،ملت خویش را که از ترس و آز تسلیم شده است،به جنگی کوبنده می‌کشد که سرزمینها را ویران می‌کند و میلیونها مردم را به کشتن می‌دهد،و نتیجۀ تلاشهای دهها سال را در چند روز نابود می‌کند؟آیا نشنیده‌ای که در آلمان در روزگار دیکتاتوری و طغیان هیتلر چه گذشت،و چگونه مردم آن با تسلیم شدن به

این طاغی همۀ اعمال خود را نابود کردند و کوششهاشان بر باد هوا شد،و چه بسیار مثلهای تاریخی که این معادله را برای ما متجلی می‌سازد.

خطر اقتصاد فاسد کمتر از سیاست فاسد نیست،چه ممکن است دستاوردهای میلیونها نفر را بر باد دهد،و نگذارد که آنان از دستاوردهای خود استفاده کنند.آیا این از حکمت نیست که اقتصاد خویش را اصلاح کنند تا کارهاشان بر باد نرود و تلاشهاشان بی حاصل نماند؟ گفته‌اند:بدنی که گرفتار انگلها می‌شود،خوردن چیزهای مقوّی سودی برای او ندارد،چه به جای آن که بدن را نیرومند سازد،دشمن آن را که به صورت انگلها تجسم پیدا کرده است تقویت می‌کند،و چنین است اقتصادی که گرفتار بهره‌کشان شده است /13 که جز به مصلحت آنان حرکت نمی‌کند،و چون آنان دشمن اقتصاد سالم‌اند،دورۀ فعالیت آنان چیزی جز عقبماندگی به بار نمی‌آورد،و این یکی از معانی احباط است.

در اخلاق-همچون در اقتصاد و سیاست-این گفته صادق است،چنان که مشاهده می‌کنیم که بعضی از مردم در لحظه‌ای در تهور یا شتابزدگی و نادانی همۀ نام نیکی را که در مدت دهها سال به دست آورده بودند،از دست می‌دهند،آیا این سقوط نیست؟ خلاصه آن که:عمل هنگامی سودمند است که اساسی سالم داشته باشد، اما عملی که بر شالوده‌ای فرو ریخته متکی باشد،نه تنها سودی نمی‌دهد،بلکه گاه برای عامل آن مایۀ خطر و زیان است.

[10]

تاریخ بهترین مدرسه است،و سیر در زمین برای مطالعۀ تجربه‌های پیشینیان بهترین روش تحقیق و برنامه در این مدرسه،چه ما را با حقایق به صورتی مستقیم و دور از تفسیرهای عقبماندگان و خرافه‌های پیشینیان نزدیک می‌کند و فهم آنها را برای ما آسانتر می‌سازد.

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ

چرا در زمین به سیر و سیاحت نپرداختند.

چه خوب است که در اطراف زمین به گردش و سیاحت بپردازیم و به

جستجوی آثار پیشینیان در آن برخیزیم،ولی بدان شرط که خود آثار ما را خواستار توقف در کنار آنها نسازد،بلکه عبرتی که از آنها به دست می‌آید مایۀ این توقف شود.

فَیَنْظُرُوا

و سپس بنگرند.

و با چشمان خود و بدون وسایل نقل خبر و تفسیرهای نادرست،بر طبیعت نظر افکنند و ببینند که:

کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ

پایان کار کسانی که پیش از ایشان بودند و هلاکت را خدا بر ایشان فرو ریخت،چگونه بوده است.

هلاک و دمار از بالا ایشان را فرا گرفت،و از اموال و اخبار و دیار ایشان چیزی بر جای نماند،و این مخصوص به زمان معین نیست،بلکه همۀ زمانها را شامل می‌شود.

وَ لِلْکٰافِرِینَ أَمْثٰالُهٰا

و کافران را پایانهایی نظیر آنها خواهد بود.

پس هر کافری ناگزیر باید چشم به راه چیزی شبیه با این عذاب بوده باشد، بدان جهت که سنّتهای خدا تغییر نمی‌پذیرد.

[11]

آیا چه چیز ضامن اعمال مؤمنان است؟ایمان ایشان به خدا،و در آمدن ایشان در دژ ولایت او،که آن ولایت حقی است که همۀ آفریدگان را شامل می‌شود.و اما کافران در بیرون این دژ باقی ماندند و کوششهای ایشان بیحاصل ماند و تلاشهای ایشان متلاشی شد.

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا

و از آن جهت چنین است که خدا دوست و سرور کسانی است که ایمان آورده‌اند.

کافران چنان می‌پنداشتند که خدایان ساختگی آنان و اعمالشان را حفظ می‌کنند،پس کوشش ایشان بیحاصل ماند،چه آن خدایان دوستان و سروران به حق نبودند،بلکه همانند خود ایشان ضعیف و ناتوان بودند،و آیا ممکن است ناتوانی به حمایت و محافظت ناتوانی دیگر بپردازد؟

وَ أَنَّ الْکٰافِرِینَ لاٰ مَوْلیٰ لَهُمْ

و کافران دوست و مولایی ندارند.

[سوره محمد (47): آیات 12 تا 19]

اشاره

إِنَّ اَللّٰهَ یُدْخِلُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ اَلْأَنْعٰامُ وَ اَلنّٰارُ مَثْویً لَهُمْ (12) وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ اَلَّتِی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْنٰاهُمْ فَلاٰ نٰاصِرَ لَهُمْ (13) أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اِتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ (14) مَثَلُ اَلْجَنَّةِ اَلَّتِی وُعِدَ اَلْمُتَّقُونَ فِیهٰا أَنْهٰارٌ مِنْ مٰاءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ فِیهٰا مِنْ کُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ کَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِی اَلنّٰارِ وَ سُقُوا مٰاءً حَمِیماً فَقَطَّعَ أَمْعٰاءَهُمْ (15) وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا اَلْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ طَبَعَ اَللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اِتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ (16) وَ اَلَّذِینَ اِهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدیً وَ آتٰاهُمْ تَقْوٰاهُمْ (17) فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ اَلسّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا فَأَنّٰی لَهُمْ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ ذِکْرٰاهُمْ (18) فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ اِسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ (19)

معنای واژه‌ها

15[غیر آسن]

:یعنی مزه و بوی آن تغییر پیدا نکرده است.

18[أشراطها]

:نشانه‌ها و علامتهای آن.

19[متقلّبکم]

:یعنی تقلب و گشت و گذار شما در همه احوال.

[و مثواکم]

:و آرامگاه شما در آن هنگام که برای خفتن و استراحت کردن به خانه‌های خود باز می‌گردید.

بهشتی که پرهیزگاران به آن وعده داده شده‌اند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

برای آن که مرزهای میان حق و باطل،و میان کفر و ایمان،و در نتیجه میان کافران و مؤمنان آشفته و در هم نشود،در آیات پس از این بحث به بیان تفاوتهای عمدۀ این دو گروه در دنیا و در آخرت اختصاص دارد.

برای آن که مؤمنان آمادۀ برای رو به رو شدن نظامی و جنگی با کفّار بوده باشند،علاوه بر نیرو گرفتن قلبهای آنان به رحمت ایمانی،ناگزیر باید بدانند که معنی کفر چیست و سرنوشت کافران چگونه است.

الف:خدا مؤمنان را به بهشت داخل می‌کند،چرا؟برای آن که ایشان حکمت آفرینش را شناختند و آن را با کردارهای خود تحقق بخشیدند،در صورتی که کافران مشغول بهره‌مند شدن از زندگی دنیا بودند،و بی هدف می‌خوردند به همان گونه که چهار پایان می‌خورند،پس سرنوشت ایشان آتش است.

ب:و خدا ولی مؤمنان است و به ایشان یاری می‌کند،در صورتی که کافران یار و یاوری ندارند،و گواه بر آن این است که آنان هلاک شدند و هیچ کس به یاری ایشان برنخاست.

ج:و مؤمنان بر راهنمایی و بیّنه و برهانی از پروردگار خویشند،و اما کافران اعمال بدشان برای ایشان آراسته شده و به پیروی از هواهای نفسانی خود پرداخته‌اند.

د:و در بهشت نهرهای گوناگون روان است که تشنگی مؤمنان را از میان می‌برد،و به آنان نیرو و نشاط و لذت می‌بخشد،در صورتی که کافران در آتش جای دارند،و آب جوشانی را می‌آشامند که روده‌هاشان را پاره پاره می‌کند.

ه‍:و در آن حال که خدا بر قلبهای کافران مهر نهاده و چنان است که از آنچه به ایشان گفته می‌شود چیزی نمی‌فهمند و بنا بر این از هواهای نفسانی خود پیروی می‌کنند،مؤمنان به نور وحی هدایت یافته‌اند و خدا بر هدایت ایشان افزوده است و به تقوی مجهزشان کرده تا حقی را که از پروردگارشان رسیده است پیروی کنند.

کفار را می‌بینی که چشم به راهند و انتظار می‌کشند،در صورتی که مؤمنان هدایت شده‌اند و راه پیش رفتن را یافته‌اند،ولی چه چیز را انتظار می‌کشند؟ساعت را.پس این از نشانه‌های آن است که به ایشان رسیده است،و چون ناگهان بر ایشان نازل شود،هدایت برای ایشان چه سود خواهد داشت؟ اینک درس با یک یادآوری از خدا پایان می‌پذیرد که اگر انسان بداند که اللّٰه خدای یکتا و یگانه است،برای گناهان خویش طلب مغفرت از او می‌کند(و به شرکای ساختگی او متشبث نمی‌شود تا به جای او از گناهان خلاصش کنند)تا همچون مؤمنین و مؤمنان گناهان او را بیامرزد و به زودی ایمان آورد و نسبت به آنان ایستاری اختیار کند که نه با دشمنی همراه است و نه با تقدیس،و خدا از گوناگونیهای زندگی بشر و گشت و گذارهای آنان به همان گونه آگاه است که از خانه‌ها و آرامگاههای ایشان.

شرح آیات:

[12]

آن کس که به خدا ایمان آورد،و به ایمان تنها بسنده نکند،بلکه

چنان باشد که رنگ و طبیعت زندگی در رفتارش تأثیر بگذارد،پاداش او در نزد پروردگارش است،و چه پاداشی بزرگ! إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خدا کسانی را که ایمان آوردند و کارهای صالح انجام دادند،به باغهایی داخل می‌کند که از زیر(درختان)آن نهرها روان است.

بیایید تا به جایی رویم که رسول خدا ما را با کلام راست و شیرین خود به رفتن به بهشتها و باغهای پروردگارمان تشویق می‌کند /13 که آن را خدا برای پذیرفتن از مهمانان خود فراهم آورده،و بزرگان خلق خود را به آن دعوت کرده است،و این رسول ما است که سخن می‌گوید،آیا نمی‌خواهید به آن گوش فرا دارید؟:«پس (مؤمن به بهشت)در می‌آید و ناگهان با درختی با سایۀ کشیده و آبی ریخته و میوه‌هایی آویخته رو به رو می‌شود،و از ساق آن دو چشمه روان است،پس به نزدیکی از آنها می‌رود و خود را در آن شست و شو می‌دهد،که بر وی طراوت و تازگی نعیم بهشت آشکار می‌شود،و سپس از دیگری می‌نوشد که پس از آن هرگز در شکم او پیچش و قولنج و دردی پیدا نخواهد شد،و گفتۀ خدا در این باره چنین است: وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً ؛سپس فرشتگان به پیشباز او می‌آیند و می‌گویند:خوشامدی و با جاودانان به آن درآی،پس داخل می‌شود و در آن دو ردیف درخت را مشاهده می‌کند که تنه‌های آنها از مروارید است و شاخه‌ها از پوشیدنیها و زیورها،و میوه‌هایی همچون پستان کنیزکان دوشیزه دارد،سپس فرشتگانی با شترها و زیورها و پوشیدنیها به استقبال او می‌آیند و می‌گویند:ای دوست خدا!بر هر چه خواهی سوار شو،و هر چه خواهی بپوش،و هر چه خواستار آنی طلب کن،گفت:پس هر چه را که خواهد بر آن سوار می‌شود،و آنچه از پوشیدنی که دوست دارد بر تن می‌کند،و او بر شتری از نور سوار است،و جامۀ او از نور است،و زیور او از نور،و در سرای نور پیش می‌رود،همراه با فرشتگانی از نور،و غلامانی از نور،و کنیزکانی از نور،تا این که فرشتگان از آن همه نور که می‌بینند هراسان می‌شوند و بعضی از ایشان به دیگران می‌گویند:به کناری شوید که مهمان

حلیم غفور آمده است؛گفت:پس به نخستین کاخ خود می‌نگرد که از نقره ساخته شده و روی آن با در و یاقوت تزیین شده است،پس همسران او پیش می‌آیند و می‌گویند:مرحبا مرحبا،فرود آی،و او آهنگ فرود آمدن به کاخ خود می‌کند؛ گفت:پس فرشتگان به او می‌گویند:به راه خود ادامه بده که این و جز آن همه از آن تو است،تا به قصری زرّین می‌رسد که آراستۀ به در و یاقوت است و همسرانش به نزدیک او می‌آیند و می‌گویند:مرحبا مرحبا ای ولی خدا،به خانۀ ما درآی،پس قصد فرود آمدن می‌کند و بار دیگر فرشتگان به او می‌گویند:پیش برو ای ولی خدا که این و جز آن از آن تو است.

گفت:سپس به کاخی آراسته به در و یاقوت می‌رسد و آهنگ فرود آمدن به قصر خود می‌کند و فرشتگان به او می‌گویند:پیش برو ای ولیّ خدا،که این و جز آن از آن تو است؟گفت:سپس قصری از یاقوت سرخ و آراسته به در و یاقوت می‌بیند و آهنگ نزول می‌کند و فرشتگان به او می‌گویند:پیش رو ای ولیّ خدا که این و جز این از آن تو است؛گفت:چندان پیش می‌رود تا هر هزار قصر را می‌بیند،و چشم وی به همۀ آنها می‌افتد،و این سیر در ملک او با سرعتی بیش از یک چشم به هم زدن صورت می‌گیرد،پس به پایان آنها می‌رسد،سر فرو می‌افکند،و فرشتگان می‌پرسند که: /13 تو را چه رسیده است ای ولیّ خدا؟گفت:پس می‌گوید:نزدیک است که چشمم از کار بیفتد،پس می‌گویند:ای ولیّ خدا!تو را مژده باد که در بهشت کوری و کری نیست،پس به نزدیک کاخی می‌آید که درون آن را از بیرون می‌بیند،خشتی از سیم دارد و خشتی از زر و خشتی از یاقوت و خشتی از در،ملاط آن مشک است و ایوانهایی از نور در آن می‌درخشد،و او تصویر خود را بر دیوار می‌بیند.

گفت:و در بهشت نهری است که بر دو کنار آن کنیزکان قرار گرفته‌اند، گفت:پس پروردگار تبارک و تعالی به آنان وحی می‌کند که تمجید و تسبیح و تحمید مرا به گوش بندگانم برسانید،و آنان با آوازی که آفریدگان هرگز مثل آن را نشنیده‌اند به ترنم می‌پردازند،و اهل بهشت شادمان می‌شوند و به طرب در می‌آیند،و

زنی که از زنان او نیست بر ولی خدا وارد می‌شود که کمری باریک دارد و کاخها و منازل او را پر از نور و روشنی می‌سازد و ولی خدا چنان می‌پندارد که خدایش او را مشرّف ساخته است،یا فرشته‌ای از فرشتگانش،و چون سر خود را بلند می‌کند زنی را می‌بیند که نور او نزدیک است نور را از چشمان او دور کند،گفت:پس آن زن می‌گوید:نزدیک است که از تو دولتی به ما برسد،گفت:پس به او می‌گوید:و تو که هستی؟گفت:آن زن می‌گوید که من از آن کسانم که خدا در قرآن یاد کرده است: لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ فِیهٰا وَ لَدَیْنٰا مَزِیدٌ ایشان را است در آنجا هر چه خواهند،و در نزد ما افزونتر»،پس با نیروی صد جوان به همخوابگی با او بر می‌خیزد،و هفتاد سال از عمرهای گذشتگان را به معانقه و بوس و کنار بالا می‌پردازند،و نمی‌داند که آیا به چهرۀ او بنگرد یا به خلقش یا به ساقش؟!و پس به هیچ چیزی از او نمی‌نگرد مگر این که از شدت نور و صفای آن تصویر چهرۀ خویش را در آن مشاهده می‌کند، سپس زن دیگری به نزدیک او می‌آید که از اولی خوشگلتر و خوشبوتر است،و آن زن به او می‌گوید که:وقت آن رسیده است که ما را از تو دولتی باشد،گفت:پس به آن زن می‌گوید که:تو که هستی؟و او می‌گوید:من آنم که خدا در قرآن چنین یاد کرده است: فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ پس هیچ کس نمی‌داند که چه نور چشمانی برای او پنهان نگاه داشته شده و به پاداش عملی که کرده است به او خواهد رسید».

گفت:و هیچ کس به بهشت در نمی‌آید مگر این که پانصد همسر حوری داشته باشد،و هر همسر را هفتاد غلام است و هفتاد کنیز که گویی مرواریدهای پراکنده شده‌اند،و همچون مرواریدهای پنهان در صدف،و هفت کاخ خواهد داشت و در هر کاخ هفتاد خانه،و در هر خانه هفتاد /13 تخت،و بر هر تخت هفتاد بستر که بر روی هر یک از آنها همسری از حور العین جای دارد که: تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ از زیر آنها نهرها روان است»، أَنْهٰارٌ مِنْ مٰاءٍ غَیْرِ آسِنٍ نهرهایی از آب که بو و مزۀ آن تغییر نکرده»و صاف و بی کدورت است، وَ أَنْهٰارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ و نهرهایی از شیری که مزۀ آن تغییر نکرده»و از پستانهای دامها بیرون

نیامده، وَ أَنْهٰارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی و نهرهایی از عسل پالوده»که از شکم زنبورهای عسل بیرون نیامده، وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ و نهرهایی از شراب که به نوشندگان آنها لذت می‌بخشد»و مردانی با پاهای خود انگورهای آن را نفشرده‌اند؛ و چون آرزوی خوراک پیدا کنند،مرغان سفیدی به نزد ایشان می‌آیند و بالهای خود را بالا نگاه می‌دارند،و از زیر بالهای آن مرغان هر نوع خوراکی را که دوست داشته باشند،نشسته یا به جایی تکیه کرده،بر می‌گیرند و می‌خورند،و چون هوس میوه کنند،شاخه‌های میوه‌های گوناگون در برابر آنها ظاهر می‌شود و از هر کدام که دوست داشته باشند آن را از درخت می‌چینند و می‌خورند،و گفت: اَلْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ فرشتگان از هر در بر آنان وارد می‌شوند(و می‌گویند)سلام بر شما به صبری که کردید و چه خوب است آن سرای». ⁽¹⁾

و طبیعت پرهیزگاران در بهشت با طبیعتی که در دنیا داشتند،اختلاف فراوان دارد.

همانا بهشتیان افرادی هستند امرد و بی مو،چشمانشان سرمه کشیده،بر سرهایشان تاج،در گردنهایشان گردنبند و در دستهایشان دستبند و در انگشتانشان انگشتری است،مرفه و شادمان و ارجمندند.به هر یک از ایشان نیروی صد مرد در خوردن و آشامیدن و شهوت و جماع داده می‌شود.نیروی غذایش به اندازۀ نیروی خوراک و نوشاک صد تن است.تا چهل سال لذت غذایش را حس می‌کند و لذت شامی را که می‌خورد به اندازه چهل سال است.خداوند صورتهایشان را لباس رو تنهایشان را حریر سفید با زیور زرد و لباس سبز پوشانده است».

بهشتیان زنده‌اند و هرگز نمی‌میرند،بیدارند و هرگز نمی‌خوابند،توانگرند و هرگز فقیر نمی‌شوند،شادند و هرگز اندوهگین نمی‌شوند،می‌خندند و هرگز گریان نمی‌شوند،محترمند و هرگز بی قراری و خواری نمی‌بینند،مزاح می‌کنند و هرگز

عصبانی نمی‌شوند،همیشه شادمان و خوشحالند،می‌خورند و هرگز گرسنه نمی‌شوند، سیراب می‌شوند و هرگز تشنه نمی‌گردند،همواره پوشیده‌اند و هرگز برهنه نیستند، همواره از یکدیگر بازدید می‌کنند،فرزندانی که همیشه جاویدند بر ایشان سلام می‌کنند /13 در حالی که ابریقهای سیمین و ظرفهای زرین به دست دارند همیشه بر تختها و اریکه‌ها تکیه زده اطراف را می‌نگرند،همواره از جانب خداوند درود و سلام به ایشان فرستاده می‌شود،از خداوند می‌خواهیم که به رحمت خود بهشت را ارزانی ما دارد که او بر هر چیزی تواناست».

اما کافران جایگاه و پناهگاهی جز آتش ندارند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ الْأَنْعٰامُ وَ النّٰارُ مَثْویً لَهُمْ

و کسانی که کفر ورزیدند،بهره برداری می‌کنند و می‌خورند چنان که چارپایان می‌خورند،و آتش جایگاه ایشان است.

سبب در آمدن ایشان به آتش به جای بهشت این است که آنان طیّبات خود را در زندگی دنیا تمام کردند و در منجلابهای شهوات غوطه ور شدند،و در آن سوی نعمتها خواستار رسیدن به هدفی برتر(جهان دیگر)نبودند،و این مطلبی است که آیۀ بیستم از سورۀ احقاف آن را بیان می‌کند: وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ فِی حَیٰاتِکُمُ الدُّنْیٰا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِهٰا .

و می‌پرسیم:معنی یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ الْأَنْعٰامُ چیست؟ پاسخ:مؤمن می‌خورد برای آن که به کار و عمل برخیزد،و برای رسیدن به هدفی تلاش کند،و هدف را به خاطر خدا جستجو کند، وَ أَنَّ إِلیٰ رَبِّکَ الْمُنْتَهیٰ ، در صورتی که برای کافر که همۀ تلاش او برای آن است که از خوردن(و دیگر شهوتها)بهره برداری کند،هدف چیزی است که دیگر فعالیتها بر گرد آن می‌چرخد، و آن خوردن است.آیا این حالت چارپایان نیست؟ [13]

آن آتش است و وعده‌گاه ایشان(در آخرت)،اما در دنیا نیز گاه خدا ایشان را به عذابی دردناک از جانب خود معذب می‌سازد.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتِی أَخْرَجَتْکَ

أَهْلَکْنٰاهُمْ فَلاٰ نٰاصِرَ لَهُمْ

و بسا شهرها که به نیرو سخت‌تر از شهری بود که تو را بیرون کرد و ما آنان را هلاک کردیم و هیچ یار و یاوری نداشتند.

بر هر بلندی نشانی از خود می‌ساختند تا با آن بازی کنند،و کوشکهایی بنا می‌نهادند تا مگر جاودانه در جهان باقی مانند،و چون خشمگین می‌شدند،همچون جباران و گردنکشان خشم می‌گرفتند،و در کوه‌ها خانه‌هایی از سنگ می‌تراشیدند تا در آنها آرام گیرند،و نهرها از زیر آنها روان بود،و مؤمنان را تحقیر می‌کردند و می‌گفتند که آنان گروهی اندکند...ولی آیا ندیدی که پروردگارت با آنان چه کرد،آیا تازیانۀ عذاب بر ایشان فرود نیامد؟!آری چنین شد.پس آیا یار و یاوری یافتند؟! از این سیاق(رابطۀ آیۀ 12 با آیۀ 13)حقیقت آینده را الهام می‌گیریم:

مؤمنان با چیزها-همۀ چیزها-به عنوان وسایلی برای رسیدن به هدفها نگاه می‌کنند،پس بر آنها متکی نیستند،و چیزها را شریکانی برای خدا نمی‌گیرند،و دوست داشتن آنها یا به کار برخاستن با آنها سبب آن نمی‌شود که از خدا و رسالتها و احکام او دور و محجوب بمانند،و خلاصه آن که:اینها را همچون وسیله‌ای در تصرف خود می‌گیرند تا به تحقیق دربارۀ حکمت آفرینش آنها بپردازند،و خود را در تصرف و مسخر آنها قرار نمی‌دهند،در صورتی که کفار به چیزها نظری ذاتی دارند، پس به آنها فریفته می‌شوند،و بر آنها توکل و اعتماد می‌کنند،ولی از آنها کاری برای ایشان بر نمی‌آید.

[14]

هنگامی که کتاب دربارۀ جدا کردن مؤمنان از کافران سخن می‌گوید،در این جدا ساختن به آنها نه همچون دو عنوان ظاهری،بلکه همچون دو ارزش واقعی نگاه می‌کند که بر اساس آنها آن که به ایمان تظاهر می‌کند از فاسق و منافق جدا می‌شود.

قرآن غالبا از حق سخن می‌گوید،و این سخن گفتن دربارۀ مظاهر آن نیست،و به همین سبب کافر در آیات قرآن همیشه کسی نیست که به کفر تظاهر می‌کند،بلکه گاه به معنی کسی است که-مثلا-به یک آیۀ قرآن یا عملا به یک

واجب الاهی کافر است،زیرا که سخن گفتن قرآن از واقعیت کفر است نه از ظاهر آن،که هر کس را که این واقعیت در او یافت شود در بر می‌گیرد.

این سوره امتیاز خاصی در این جدایی دارد،و به همین سبب در حدیث روایت شدۀ از امام صادق(ع)آمده است:«هر کس بخواهد که از حال ما و حال دشمنان ما آگاه شود،باید سورۀ محمّد(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)را بخواند،که آن را آیه‌ای دربارۀ ما و آیه‌ای دربارۀ ایشان خواهد دید»، ⁽¹⁾یعنی با وضوح تمام از برنامۀ محمّد و آل حق او،و برنامۀ باطل مخالف ایشان سخن می‌گوید.

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ

آیا آن کس که بر بیّنه و دلیلی از پروردگار خویش است.

پس با حق به طرفی می‌چرخد که حق دوران می‌کند،و خود یا هوای خویش را محور دوران قرار نداده است.

کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

همچون کسی است که بد کاری وی در نظرش آراسته شده و از جملۀ کسانی است که پیروی هواهای خود می‌کنند؟ هرگز چنین نیست...آنان برابر با یکدیگر نیستند.میان ایشان تفاوت بسیار است،آنان محورشان حق است،و محور اینان هوای نفس.

مؤمن می‌اندیشد و سپس سخن می‌گوید،و برنامه ریزی می‌کند و سپس به اجرای آن می‌پردازد،در صورتی که کافر و منافق بدون اندیشیدن سخن می‌گوید،و بدون هدف سالم به عمل بر می‌خیزد،بدان سبب که حق را مقیاسی برای شؤون و امور زندگی خود قرار نداده است،مگر امام علی(ع)نگفته است:«زبان خردمند از پس دل او است،و دل نادان در پس زبان او». ⁽²⁾

مؤمن می‌داند که ممکن است گاهی خطا کند و از راه حق منحرف شود،و

لذا بدون برهان و بیّنه حرکت نمی‌کند،و گامی بر نمی‌دارد مگر آن گاه که بداند که آن را در جای سالم خواهد گذاشت،و همچون کسی است که با خود چراغی دارد که پیش پای او را شب هنگام روشن می‌کند و آن گاه به راه رفتن می‌پردازد،و کافر و منافق بر عکس این است.او در تاریکیهای باطل سرگردان است،بدان سبب که انگیزۀ اساسی او هوای نفس است:«و بسا خرد که اسیر فرمان هوا است». ⁽¹⁾

مؤمن در یک زندگی راستین به سر می‌برد،چرا که در چارچوب حق زندگی می‌کند و احتیاجی به دروغگویی و بهانه آوردن و ناحق را به دروغ حق جلوه دادن ندارد،در صورتی که پیروان هوای نفس در پیچیدگی و عذرها و قلب را سر و جلوه دادن زندگی می‌کنند.ضمایر ایشان باطلشان را طرد می‌کند،هر چند برای آنها آراسته و به حق پوشانده باشند و با معاذیری آن را حق جلوه دهند.کسی که عسل می‌خورد،نیازی به آمیختن آن با چیز دیگر ندارد،در صورتی که آن کس که علقم می‌چشد،آن را نمی‌پسندد مگر آن که پاره‌ای حوا را با آن بخورد.حق و باطل نیز چنین است.آیا حاکم انتخاب شدۀ به پاکیزگی و عمل کنندۀ به عدل و حکیم و راستگو و صالح،همچون حاکم ظالم و تبهکار و طاغی نیازی به تبلیغات دارد؟ و چنین است که دولتها هر چه در ستمگری پیشتر روند بر هزینۀ تبلیغات خود می‌افزایند.

چنان که در بیشتر فلسفه‌های بشری مشاهده می‌کنیم،بیشتر آنها را آفریده شدۀ برای آن می‌یابیم که واقعیت فاسدی را خوب و شایسته جلوه‌گر سازند، خواه برای افراد بوده باشد یا برای جماعتها،و در دوره‌های گذشته نظریات فراوانی همچون مرجئه و قدریّه برای خوب جلوه دادن واقعیت فاسد برای افراد انتشار پیدا کرد،به همان گونه که در روزگار جدید تباهی جنسی چنین می‌کند،و اروپا را بی بند و باری و بیشرمی و بذله گویی فرو پوشانده است،و فروید نظریۀ جنسی معروف خود را آورده است.

[15]

برای آن که جدا شدن میان دو گروه کافر و مؤمن در چشم ما ژرفتر شود و چنان فکر نکنیم که آنها برابر با یکدیگرند،و به سبب همین گمان خرده خرده به جانب کفر تمایل پیدا نکنیم،و به سمت ایمان و مسئولیتی که بر گردن ما می‌نهد میل کنیم،و از کفر با وجود شهواتی که آن را فرا گرفته است رویگردان شویم،قرآن ما را به سرنوشت هر دو گروه یادآوری می‌کند،و از صفات بهشت و دوزخ برای ما سخن می‌گوید:

مَثَلُ الْجَنَّةِ /13 الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ

بهشتی که پرهیزگاران به آن وعده داده شده‌اند.

یعنی کسانی که پیروی حق می‌کنند و از آنچه پروردگارشان را خشمگین می‌سازد اجتناب می‌ورزند،و خودشان را از آتش حفظ می‌کنند و نیز از سیئاتی که موجب آن می‌شود.

فِیهٰا أَنْهٰارٌ

در آن نهرهایی است.

نهرهایی گوناگون.

مِنْ مٰاءٍ غَیْرِ آسِنٍ

از آبی که رنگ و بو و مزۀ آن تغییر نکرده.

مثل دنیا نیست که چون آب مدتی در یک جا به حال خود باقی بماند تغییر پیدا می‌کند،و از آن نظر چنین است که بهشت از نجاستها و جرثومه‌ها و انگلها و چرکها تهی است.و بعضی گفته‌اند که:این نهرها برای رفع تشنگی آنان در بهشت آفریده شده،و من آن را تأیید می‌کنم،و نیز برای پاک کردن جسم و جان ایشان از آلودگیهای دنیا،پس چون آن را بنوشند بدنهاشان از هر انگل و بیماری پاک می‌شود به همان گونه که قلبهاشان از هر غلّ و غش پاکیزه شده است.و از این جا بر ما معلوم می‌شود که آب قابلیت تغییر و بد شدن ندارد.و چون دانستیم که آب ذاتا پاک کننده است،پس مقاومت کردن آن در برابر تأثیرپذیری بدان معنی می‌شود که هر نجاست را پاک می‌کند،چه اگر چنین نباشد معلوم می‌شود که از آن تأثیر می‌پذیرد، و دلیل بر این است حدیثی که پیشتر از رسول اللّٰه صلّی اللّٰه علیه و آله نقل کردیم.

« وَ أَنْهٰارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ »و نهرهایی از شیر که طعم آنها تغییر

پیدا نکرده است.

پس عوارضی که به شیرهای دنیا آسیب می‌رساند،در آن جا وجود ندارد،و ما این را می‌دانیم که شراب یک نوشیدنی است که کار خوراک را می‌کند،یا خوراکی تکاملی یافته است که به صورت شربتی گوارا در آمده است،ولی گاه به سبب سرعت جذب شدن جرثومه‌های گوناگون به آن تغییر پیدا می‌کند.ولی آخرت با جرثومه‌ها مقاومت می‌کند،پس شیر خوراک گوارایی می‌شود که هدف آن به وجود آوردن نیرو در بدن بهشتیان است.

وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ

و نهرهایی از شراب برای لذت بردن نوشندگان، که از نوشیدن آن لذت می‌برند،و از آن و عاقبت آن آزاری نمی‌بینند، بر خلاف شراب دنیا که خالی از تلخی و مستی و سردرد نیست،پس چون آن را بنوشند،نشاط و سر زندگی ایشان افزایش پیدا می‌کند.

وَ أَنْهٰارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی

و نهرهایی از عسل پالوده شده.

خالص و تهی شدۀ از موم و کف و خاشاک و هر چه از ارزش آن می‌کاهد، و از همۀ عیوبی که در عسل دنیا ممکن است وجود داشته باشد،پس آن برای اهل بهشت عنوان یک شیرینی دارد که آن را می‌چشند و از آن لذت می‌برند.مگر نه این است که شخص پس از خوردن غذا میل به شیرینی می‌کند؟ این انهار بدین گونه در بهشت روانند و شادی و سرور و اطمینان را در جانهای اهل بهشت بر می‌انگیزند تا چنان شود که در وجود آنان ترس از گرسنگی در آینده یا آزمندی به خوراک در زمان حاضر پیدا نشود.آیا کسی که در کنار آب گوارای فرات منزل داشته باشد،از عطش بیم دارد یا حرص نگاه داشتن آب در مخزن برای آینده به خاطرش خطور می‌کند؟هرگز.اهل بهشت چنین‌اند و خدا در جانهای ایشان بی نیازی از آنچه را که با چشمانشان از وفور نعمت می‌بینند، بر می‌انگیزد.

وَ لَهُمْ فِیهٰا مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ

و برای ایشان از همه گونه میوه‌ها در آنجا

موجود است.

خوردن آن،همچون در دنیا،همراه با تلاش و کوشش نیست،بلکه شاخه‌های میوه به آنها آویخته در دسترسشان قرار دارد.و رسول اکرم(ص)پس از تلاوت آیۀ کریمۀ: وَ دٰانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلاٰلُهٰا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهٰا و نزدیک است به ایشان سایه‌هایش،و چیدن میوه‌های آن بسیار آسان»،گفت«به سبب نزدیکی میوه‌ها به ایشان،مؤمن با دهانش میوه‌ای را که خواستار آن است از درخت می‌چیند،در حالی که به جایی تکیه کرده است،و انواع گوناگون میوه‌ها به ولی خدا می‌گویند:ای ولیّ خدا!مرا پیش از آن یک بخور»، ⁽¹⁾و آن گاه که از درخت طوبی سخن می‌گفت،گفت(ص):«پایین آن میوه‌های اهل بهشت است،و خوراکشان از آن آماده در خانه‌هاشان،در شاخه‌ای از آن صد /13 گونه میوه وجود دارد که بعضی از آنها را در دنیا ندیده‌اید،و از بعضی از آنها خبری شنیده‌اید و از بعضی دیگر خبری نشنیده‌اید،و هر وقت که میوه‌ای از شاخه چیده شود،به جای آن میوه‌ای تازه می‌روید،نه قطع می‌شود و نه ممنوع». ⁽²⁾

با وجود گوشت پرندگان مورد اشتهای آدمی در بهشت،از آن در این جا سخنی به میان نیامده است،و شاید سبب آن باشد که کلمۀ«ثمرات»علاوه بر اقسام میوه‌ها گوشتهای پرندگان را نیز شامل می‌شود.

وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ

و آمرزشی از پروردگارشان.

در جایی که میان ایشان و معرفت خدا و انس گرفتن به حضورش حجابی از گناهان است،و این بزرگترین نعمت است بدان سبب که لذت روح ژرفتر از لذت جسد است،و این که هر کس خدا را بشناسد و با او مناجات کند و معرفتش دربارۀ او افزایش پیدا کند،به راحت و آسایش و آرامش و انس و دوستی و گشودگی قلب می‌رسد،و لذت روح به دورترین مرز خود نزدیک می‌شود.

از علی بن الحسین(علیهما السلام)روایت شده است که گفت:

«هنگامی که اهل بهشت به آن در می‌آیند،و ولیّ خدا به باغها و آرامگاههای خود داخل می‌شود،و هر مؤمن بر اریکه و تخت خود تکیه می‌کند،در حالی که خادمانش دور او جمع شده‌اند،و میوه‌ها برای او آویخته شده،و در پیرامون او چشمه‌ها جوشیده است،و از پایین تخت او نهرها روان است،و فرشهای گرانبها گسترده شده است،و ناز بالشها و بالشچه‌ها به صف چیده شده‌اند،و خدمتگزاران بدون آن که از آنان بخواهد چیزهایی برای او آورده‌اند که آرزوی آنها را داشته است؛و گفت:و حور العین بهشتی به نزد ایشان می‌آیند و آن اندازه که خدا بخواهد در اختیارشان قرار می‌گیرند.

سپس خداوند جبار بر ایشان اشراف پیدا می‌کند و به ایشان می‌گوید:ای دوستان و ای مطیعان من و ساکنان بهشتم در مجاورت من،آیا می‌خواهید که به شما از بهترین چیزی که در آن هستید خبرتان دهم؟و آنان می‌گویند:پروردگارا! مگر چه چیز از آنچه اکنون در آن هستیم بهتر است؟ما در آنچه نفسهایمان خواستار آن است،و مایۀ لذت بردن چشمهایمان از نعمتها در جوار بزرگوار تو برخورداریم.

گفت: /13 پس بار دیگر پرسش خود را تکرار می‌کند و آنان می‌گویند:پروردگارا!ما اکنون در بهترین آنچه در آنیم قرار گرفته‌ایم،پس خداوند تبارک و تعالی به ایشان می‌گوید:خرسندی من از شما و دوستی من نسبت به شما بهترین و بزرگترین چیزی است که در آن به سر می‌برید.گفت:پس می‌گویند:آری ای پروردگار ما! خرسندی تو از ما و دوستیت نسبت به ما برای ما از همه چیز نیکوتر و پاکیزه‌تر است.

سپس علی بن الحسین(علیهما السلام)این آیه را تلاوت کرد: وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ خدا به مؤمنین و مؤمنات باغهایی را وعده داد که در زیر(درختان)آنها جویهایی روان است و نشیمنهای پاکیزه در باغستان جاودان،و خرسندی خدا از همه چیز بزرگتر است و این رستگاری بزرگی است». ⁽¹⁾

خدا انسان را آفرید،و او حامل خواستها و آرزوهایی است که حدی ندارد، و هر وقت که به نعمتی دست می‌یابد،نفس او خواهان نعمتی دیگر می‌شود،و پروردگار نعمتهای جهان دیگر را به یاد ما می‌آورد که آنها را به پرهیزگاران وعده کرده است،و می‌داند که به آنها بسنده نمی‌کند،و به همین سبب مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ را به دنبال آنها می‌آورد،مگر خدا و خرسندی او منتها حد آرزوی عارفان و منتها خواستۀ خواستاران نیست؟ اینک می‌پرسیم:کدام یک بهتر است:این که از دنیا به آخرت منتقل شویم و به آن نعیم بزرگ معنوی و مادّی دسترسی پیدا کنیم،یا این که به رو در آتش افکنده شویم و ذلیل و خوار و رسوا در آن بمانیم؟! کَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِی النّٰارِ همچون کسی که در آتش جاودان است.

از امیر المؤمنین علی(ع)حدیث طویلی روایت شده است که آن را به احنف بن قیس در توصیف اهل دوزخ گفته بود:

پس بسیار در آن روز صلبهایی که صدمه می‌بیند،و چهره‌هایی که شکسته می‌شود،و زشت شده‌هایی که گرفتار خواری می‌شوند،که غل جامعه کف دست او را خورده،و طوق گردنش را چنین کرده است.

ای احنف!اگر آنان را می‌دیدی که چگونه در دره‌های آن پایین می‌روند، و بر کوه‌های آن صعود می‌کنند،و لباسهایی فراهم آمدۀ /13 از پاره‌های قطران بر تن دارند،و با فجّار و شیاطین آن قرین شده‌اند،و چون کژدمها و مارهای آن به آزارشان می‌پردازند،و ندا دهنده‌ای در میان ایشان بانگ بر می‌دارد که:ای اهل بهشت و نعیم آن،و ای اهل و شایستۀ زیورها و جامه‌های آن،جاودان باشید که مرگی در پیش نیست،و در این هنگام است که درها بسته و امیدشان قطع می‌شود،و چه بسیار پیری که فریاد بر می‌دارد که وای بر پیریم!و چه بسیار جوانی که بانگ بر می‌دارد که وای بر جوانیم!و چه بسیار زنانی که ندا می‌کنند:وای بر رسواییم».

وَ سُقُوا مٰاءً حَمِیماً

و آب جوش به ایشان می‌نوشانند.

آن را البته نمی‌خواهند،ولی تشنگی شدید آنان را وادار به خوردن آن

می‌کند.

فَقَطَّعَ أَمْعٰاءَهُمْ

پس روده‌های آنان را برید.

و در این جا حدیثی مأثور از امام باقر(علیه السلام)بعضی از عذابهای کافران را برای ما نقل می‌کند: ⁽¹⁾

سپس به سر او ضربتی می‌زند که بر اثر آن هفتاد هزار سال پایین می‌رود تا به چشمه‌ای می‌رسد که نام آن آنیه است،و خدای تعالی می‌گوید: تُسْقیٰ مِنْ عَیْنٍ آنِیَةٍ نوشانیده شوند از چشمه‌ای جوشان»و آن چشمه‌ای است که گرم کردن آن به منتها رسیده و از زمانی که خدا جهنم را آفریده آتش آن افروخته بوده است،و همۀ وادیهای آتش جهنم به خواب می‌رود و این چشمه از شدت گرما به خواب نمی‌رود،و فرشتگان می‌گویند:ای گروه اشقیا به آن نزدیک شوید و از آن بنوشید، و چون از آن اعراض می‌کنند ملائکه با گرزها ایشان را می‌زنند و به ایشان می‌گویند:

بچشید عذاب سوزنده را که این چیزی است که از پیش /13 به دستهای خود روانه کردید،و خدا نسبت به بندگانش ستم نمی‌کند».گفت:سپس کاسه‌ای آهنین می‌آورند که در آن شربتی از چشمۀ آنیه است،که چون آن را به ایشان نزدیک می‌کنند لبهاشان به هم فشرده و گوشتهای چهره‌شان پراکنده می‌شود،و چون از آن بیاشامند و به درونشان رود،آنچه را که در درونشان است و پوستهایشان را می‌گدازد». ⁽²⁾

پرهیزگاران از همۀ میوه‌ها دارند،ولی این مجرمان جز زقوم خوراکی ندارند، و امام باقر(ع)می‌گوید:

سپس ضربه‌ای به سر او کوفته می‌شود که بر اثر آن هفتاد هزار سال فرو می‌افتد و به درخت زقوم می‌رسد،و آن درختی است که در اصل و ریشۀ جهنم روییده و شکوفه‌های آن همچون سرهای شیاطین است،و بر آن هفتاد هزار شاخۀ

آتشین قرار دارد،و در هر شاخه هفتاد هزار میوۀ آتشین،و هر میوه،از زشتی و گندناکی،همچو یک سر شیطان است،و چسبیدۀ به تخته سنگ لیز شده و فرو رفته در زمینی است که همچون آیینه‌ای است.

شاخه‌های این درخت از آتش مشروب می‌شوند و میوه‌ها و شاخه‌های آن از آتش است؛پس به او می‌گویند:ای بد بخت و شقی بالا بیا،پس هر چه بالا می‌رود لیز می‌خورد و فرو می‌افتد،و پس از هر افتادن بار دیگر رو به بالا می‌رود،و بدین گونه هفتاد هزار سال در عذاب به سر می‌برد،و چون میوه‌ای از آن را بخورد،آن را تلختر از صبر می‌یابد،و گندناکتر از مردار و سخت‌تر از آهن،و چون به شکمش در آید در آنجا همچون آب جوشان به جوشش در می‌آید،پس به یاد چیزهایی می‌افتند که در دنیا از طعامهای پاکیزه می‌خوردند». ⁽¹⁾

آیا این سرنوشت بد را بر عاقبت پرهیزگاران ترجیح می‌دهیم؟و بدین گونه قرآن اندازۀ تفاوت میان مؤمن و کافر را بیان می‌کند تا ما به ظاهر امر نگاه نکنیم و چنان گمان بریم که آن و این با یکدیگر برابرند،یا حالت ایمان و حالت کفر را برابر با یکدیگر بشماریم،و با اهمال و غفلت خویش به سوی کفر کشیده شویم،و پناه بر خدا از پایان کار کافران.

[16]

و قلبهای احاطه شدۀ با هوا و هوسی نمی‌تواند بصیرتهای قرآن را بفهمد،ولی آن کس که از پرده‌های شهوات خود را نگاه دارد،انوار هدایت را دریافت خواهد کرد.مگر خدا نگفته است: إِنَّمٰا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَ خَشِیَ الرَّحْمٰنَ بِالْغَیْبِ تو کسی را می‌توانی بیم دهی که از ذکر(قرآن)پیروی کند و از خدای مهربان در نهان بترسد».

این اصل و مبدأ است،و بر ما است که برای گشودن معماهای زندگی همیشه به اصول و مبادی باز گردیم.پس اگر در جستجوی بهشتی،نخست روش اندیشیدن خویش را در جانت اصلاح کن،و از هوای نفس پیروی مکن و به حق

گوش فرا دار و در آیات خدا به تفکر بپرداز.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ

و بعضی از ایشان به سخنان تو گوش می‌دهند.

نه برای آن که بفهمند،بلکه برای آن که بی هدایتی به مجادلۀ در آیات خدا بپردازند.

حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً

تا چون از پیش تو بیرون روند،به کسانی که به علم دست یافته‌اند بگویند که:پیش از آن چه گفت؟ در چه خصوص سخن گفت؟و به چه چیز اشاره کرد؟و اندیشه‌هایی که از آنها یاد کرد چه بود؟و ما را به چه تکالیفی مکلف ساخت؟همۀ اینها را در هنگام بیرون آمدن از خانۀ رسالت می‌گوید،برای چه؟بدان سبب که به آنچه شنیده قانع نشده و در صدد این است که برای آن تفسیر و تأویلی پیدا کند.به سبب فراوانی عقده‌های نفسی و روانی،امور را جز به صورتی معکوس نمی‌بیند،و به راستگویی کسانی که با او سخن می‌گویند باور ندارد،بلکه در سخنان ایشان به جستجوی نکات مبهمی می‌پردازد که آنها را بهانه‌ای برای سؤال کردن و به مناقشه و جدل پرداختن خود قرار دهد،و چنان می‌پندارد که این گونه کارها از علم است،و نمی‌داند که چنین نیست بلکه اینها دلیل نادانی و در بستگی قلب او است.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

اینان آن کسان‌اند که خدا بر دلهای ایشان مهر نهاده است.

پس نمی‌فهمند و تعقل نمی‌کنند،و در راه هوا و هوس خویش پیش می‌روند.

وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

و از هوسهای خود پیروی می‌کنند.

چه انسان با فهم و بینا ممکن نیست که در فرمان شهوات خویش قرار گیرد،و به مرکب هوا و هوسهای خویش سوار شود،چه در آن صورت به پاک کردن و پروردن نفس خواهد پرداخت،چنان که امام امیر المؤمنین علی(ع)در آن هنگام

که بر امپراتوری پهناوری فرمانروایی داشت،چنین گفت:«و من نفس خویش را با پرهیزگاری می‌پرورانم تا در روزی که پربیم‌ترین روزها است در امان آمدن تواند، و بر کرانه‌های لغزشگاه پایدار ماند.و اگر خواستمی،دانستمی چگونه عسل پالوده و مغز گندم و بافتۀ ابریشم را به کار برم و لیکن هرگز هوای من بر من چیره نخواهد شد،و حرص مرا به گزیدن خوراکها نخواهد کشید...

ای دنیا!از من دور شو که مهاری که بر دوشت نهاده است گسست،و من از چنگالت به درجسته‌ام و از ریسمانهایت رسته،و از لغزشگاههایت دوری گزیده‌ام...از دیده‌ام نهان شو!به خدا سوگند که رامت نشوم تا مرا خوار بدانی،و گردن به بندت ندهم تا از این سو بدان سویم کشانی،و سوگند به خدا بر عهدۀ خود می‌گیرم،جز آن که او نخواهد که در آن ناگزیرم،نفس خود را چنان تربیت کنم که اگر گردۀ نانی برای خوردن یافتم شاد شود،و از نانخورش به نمک خرسند گردد،و مردم دیده‌ام را بدست می‌بدارم تا چون چشمۀ خشکیده آبی در آن نماند و اشکی که در آن است بریزاند». ⁽¹⁾

[17]

و آن کس که خواستار فهم حقایق و افزایش بصیرت و هدایت و استقامت بر روشی سالم باشد،بایستی با نفس خود برای رسیدن به هدایت تلاش کند،چه برداشتن نخستین گام بر عهدۀ آدمی و توفیق از جانب خدا است.

وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا

و کسانی که در صدد یافتن راه حق بر آمدند، و خود به جستجوی آن برخاستند،و گنجایش قلبهاشان برای بصیرت و بینایی افزایش یافت،از آن کسان‌اند که خدا دست ایشان را در راه هدایت خواهد گرفت،و بر هدایت ایشان خواهد افزود،و گامهای ایشان را استوار خواهد کرد تا بر اثر تند بادهای شهوت و فتنه‌ها نلغزد.

زٰادَهُمْ هُدیً وَ آتٰاهُمْ تَقْوٰاهُمْ

بر هدایتشان افزود و پرهیزگاریشان را به ایشان بخشید.

کاملا بر عکس منافقانی که پیش از این سخن دربارۀ ایشان گفته شد،پس در آن صورت که خدا بر قلوب آنان مهر نهاد،بر راهیابی و هدایت اینان افزود.و در حالی که آنان از هوا و هوسهای خود پیروی می‌کردند،به اینان تقوا داده شد تا سبب رشد شناخت و فهم ایشان شود،و در لحظات غفلت آگاهشان سازد،و اراده و عزم ایشان را تقویت کند،و با بخشیدن حلال به ایشان آنان را از آنچه حرام است بی نیاز ساخت،و با یک کلمه:آنان را توفیق آن بخشید که از هر چه مایۀ خشم پروردگارشان می‌شود اجتناب ورزند.

[18]

پس چرا نباید نخستین گام را به سوی پروردگار خویش برداریم تا بر هدایت ما بیفزاید و به ما تقوی عنایت کند؟این انتظاری ساده‌لوحانه و عقب انداختن انجام وظیفه‌ای فریبنده است که ما انتظار آن داشته باشیم که گام اول را کسی جز خود ما بردارد،و ما به انتظار آن باقی بمانیم!آیا تا چه وقت باید چشم به راه آن باشیم؟آیا تا روز قیامت که دیگر توبه حاصلی ندارد؟علامتهای آن فراوان دیده می‌شود،پس چرا به توبه پیش از آن که فرصت از دست برود اقدام نمی‌کنیم؟ فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً پس آیا تنها منتظر ساعتند که ناگاه بر ایشان فرا رسد؟ ساعت در روز قیامت تجسم پیدا می‌کند،یا آن گاه که عذاب مایۀ استیصال خدا برسد،یا در آن هنگام که انسان ناگهان با پایان مدت زندگی خود رو به رو می‌شود که هیچ گریزی از آن ممکن نیست.مهم آن است که ناگهان می‌رسد،ولی کاملا بی خبر نمی‌رسد،بدان جهت که از نشانه‌های آن به اندازه‌ای رسیده است که آدمی از نزدیکی رسیدن آن آگاه باشد.

فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا

چه علائم و نشانه‌های آن آمده است.

پس علامتها و نشانه‌های آن چیست؟ مفسّران در این باره با یکدیگر اختلاف دارند و بعضی گفته‌اند که آن بعثت رسول اکرم(ص)است،مگر خود او نگفت که«من و ساعت این چنین باقی مانده‌ایم»و دو انگشت اشاره و میانین را به هم پیوست.مگر در میان اصحاب خود

پیش از غروب آفتاب چنین نگفت:«سوگند به آن که جان محمّد به دست او است که مثل آنچه از دنیا گذشته نسبت به آنچه /13 از آن باقی مانده،مثل مقدار گذشتۀ امروز شما به بازماندۀ آن است،و از آن جز اندکی بر جای نیست»، ⁽¹⁾و این خود دلالت بر آن دارد که ما در بخش پایانی دنیا زندگی می‌کنیم...و از نشانه‌های آن است بعثت خاتم فرستادگان که پس از او تا روز قیامت فرستاده‌ای نخواهد آمد.

بعضی گفته‌اند:شرایط و نشانه‌های ساعت آنهاست که در نصوص از انتشار فساد یاد شده،و در آن شک نیست که این نیز از علامات قیام ساعت است که علیه بدترین خلق خدا قیام می‌کند.

چیزی که هست نشانه‌های ساعت-چنان که به نظر می‌رسد-همۀ شواهدی را شامل می‌شود که راهنمای ما به قیام آن است،و شواهد بر حسب اشخاص و امتها و دورانها با یکدیگر متفاوت است.پس در این شک نیست که آنچه از عذاب ویرانی و هلاک برای امتهای گذشته اتفاق افتاده از نشانه‌های ساعت است و ما را به وقوع آن هدایت می‌کند،و حتی مرگ عزیزان و کوچ ابدی ایشان از دنیا ممکن است بیمدادنی برای ما باشد تا به توبه بپردازیم.

آری،علاماتی برای ساعت در نصوص آمده و حاکی از آن است که باید چشم به راه قیام ساعت باشیم،در آن هنگام که فساد جهانگیر می‌شود و صلاح از میان می‌رود،چنان که در حدیث مأثور از عبد اللّٰه بن عباس آمده است که گفت:با رسول اللّٰه صلّی اللّٰه علیه و آله به حجّة الوداع رفتیم،و او حلقۀ در کعبه را گرفت و سپس رو به ما کرد و گفت:آیا می‌خواهید تا از نشانه‌های ساعت شما را خبردار کنم؟و نزدیکترین کسان در آن روز به وی سلمان رحمه اللّٰه بود که گفت:آری، یا رسول اللّٰه!پس او گفت:از اشراط ساعت ضایع شدن نمازها و پیروی از شهوتها است،و میل کردن به هوا و هوسها،و بزرگ داشتن صاحبان مال،و فروختن دین به دنیا،پس در آن هنگام قلب مؤمن در داخل بدن او چنان گداخته می‌شود که

نمک در آب،و سبب آن منکرات فراوانی است که مشاهده و از تغییر دادن آنها ناتوان است.پس سلمان گفت:ای رسول خدا!آیا چنین چیزی ممکن است؟و او گفت:سوگند به آن که جانم به دست او است،در آن هنگام حاکمان ظالم بر مردم فرمان می‌رانند،و وزیرانی فاسق،و عارفانی ستمگر،و امنایی خیانتکار.سلمان گفت:آیا چنین چیزی ممکن است،یا رسول /13 اللّٰه!و او گفت:سوگند به آن که جانم به دست او است،در آن هنگام منکر معروف می‌شود و معروف منکر،و خیانتکار مورد اعتماد قرار می‌گیرد،و امین خیانت می‌کند،و دروغگو راست می‌گوید و راستگو دروغ.سلمان گفت:یا رسول اللّٰه!آیا چنین چیزی ممکن است!و او گفت:آری،قسم به آن که جانم به دست او است ای سلمان،در آن روز امارت و فرمانروایی در دست زنان قرار می‌گیرد،و کنیزکان طرف مشورت واقع می‌شوند،و کودکان بر منبرها می‌نشینند،و دروغ ظرافت است و زکات زیان،و مرد به پدر و مادر خود جفا می‌کند و در حق دوستش نیکی،و ستاره‌های دنباله دار در آسمان پیدا می‌شود.سلمان گفت:آیا چنین خواهد شد یا رسول اللّٰه!و او گفت:آری سوگند به آن کس که جانم به دست او است ای سلمان،و در آن زن با شوهرش در تجارت مشارکت می‌کند،و باران در هنگام شدّت گرما می‌بارد،و بزرگان سخت خشمگین می‌شوند،و مرد تنگدست مورد تحقیر قرار می‌گیرد،و در آن وقت بازارها فراوان می‌شود،چه این یک می‌گوید که چیزی نفروختم،و آن دیگری می‌گوید که سودی نبردم،پس چیزی جز نکوهش کنندۀ خدا نمی‌بینم،و سلمان گفت:یا رسول اللّٰه! آیا چنین چیزی امکان‌پذیر است؟و او گفت:ای سلمان!سوگند به آن که جانم به دست او است که چنین خواهد شد،و در آن هنگام اقوامی در پی ایشان می‌آیند که اگر سخن بگویند ایشان را می‌کشند،و اگر خاموش بمانند آنان را از بین می‌برند تا هستی آنان را از آن خود کنند،و با زنانشان در آمیزند،و خونهاشان را بریزند،و دلهاشان را آکنده از کینه و ترس سازند،پس آنان را جز بیمناک و خایف و نگران نخواهی دید؛و سلمان گفت:آیا چنین چیزی خواهد شد،یا رسول اللّٰه؟!و او گفت:آری ای سلمان،به حق آن که جانم به دست او است،در آن هنگام چیزی

از مشرق آورده می‌شود و چیزی از مغرب که بر امت من،پس وای به ناتوانان امت من از ایشان و وای بر ایشان از خدا که بر کوچک رحم نمی‌کنند و احترام بزرگ را نگاه نمی‌دارند بدنهای ایشان همچون بدنهای آدمیان است و دلهاشان دلهای شیاطین.و سلمان گفت:یا رسول اللّٰه!آیا چنین چیزی خواهد شد؟و او گفت:

آری،قسم به آن که جانم به دست او است،ای سلمان،و در آن هنگام مردان به مردان اکتفاء می‌کنند،و زنان به زنان،و غلامان در خانه‌ها مورد تجاوز قرار می‌گیرند همچون کنیزان،و مردان به زنان شبیه می‌شوند و زنان به مردان،و فرجها بر سرجها (زینها)سوار می‌شود،پس بر آنان از امت من لعنت باد.سلمان گفت:آیا چنین چیزی ممکن است یا رسول اللّٰه؟و او گفت:آری،سوگند به آن که جان من به دست او است ای سلمان!در آن هنگام مسجدها را آرایش می‌کنند به همان گونه که کنشتها و کنیسه‌ها را آرایش می‌کنند،و قرآنها را مزین می‌سازند،و مناره‌ها را بلند می‌کنند،و /13 صفها فراوان می‌شود،با قلبهایی خشمناک نسبت به یکدیگر و زبانهایی متفاوت.و سلمان گفت:آیا چنین چیزی ممکن است یا رسول اللّٰه؟و او گفت:آری،سوگند به آن که جانم به دست او است ای سلمان،در آن زمان مردان امت من خود را با طلا آرایش می‌دهند و لباس حریر می‌پوشند و از پوست پلنگ برای خود جامه فراهم می‌آورند.سلمان گفت:یا رسول اللّٰه:آیا چنین چیزی خواهد شد؟ و او گفت:آری،سوگند به آن که جانم به دست او است ای سلمان،در آن هنگام زنا رواج پیدا می‌کند،و معاملات با نشان دادن نمونه و رشوه صورت می‌گیرد و دین سقوط می‌کند و دنیا بالا می‌رود.و سلمان گفت:یا رسول اللّٰه!آیا چنین چیزی امکان‌پذیر است؟و او گفت:آری،سوگند به آن که جانم به دست او است ای سلمان،و در آن زمان طلاق فراوان صورت می‌گیرد،و حدّ خدایی اجرا نمی‌شود،و چیزی را برای خدا از دست نمی‌دهند؛،و سلمان گفت:آیا چنین چیزی واقع می‌شود ای رسول خدا؟پس او گفت:آری،سوگند به آن که جان من به دست او است،و در آن هنگام شمارۀ زنان آوازه خوان و آلات موسیقی افزایش پیدا می‌کند،و اشرار امت من به دنبال آنها می‌افتند.سلمان گفت:آیا چنین خواهد شد

یا رسول اللّٰه!و او گفت:آری،سوگند به آن که جانم به دست او است که خواهد شد،و در آن هنگام توانگران امت من برای گردش و تفریح به حج می‌روند،و کسانی که میانه حالند برای تجارت چنین می‌کنند،و حج فقیرانشان برای ریا و پیدا کردن نام نیک است،و در آن زمان به خاطر جز خدا به فراگرفتن قرآن می‌پردازند.و کسانی برای جز خدا به یاد گرفتن علم فقه می‌پردازند،و شمارۀ فرزندان زنا افزایش پیدا می‌کند و با قرآن به آواز خوانی می‌پردازند و سخت به دنیا روی می‌آورند.سلمان گفت:یا رسول اللّٰه!آیا چنین چیزی خواهد شد؟و او گفت:قسم به آن که جانم به دست او است خواهد شد ای سلمان:در آن هنگام که حرمت حرامها از میان می‌رود و مردمان به اکتساب گناهان می‌پردازند و اشرار بر اخیار مسلّط می‌شوند و دروغ رواج پیدا می‌کند و لجاجت آشکار می‌شود و فقر همه را فرا می‌گیرد و مردمان با لباس به یکدیگر فخر فروشی می‌کنند و بارانها در غیر موسم باران می‌بارد و بازی شطرنج و به کار انداختن آلات موسیقی پسندیده می‌شود،و مردمان منکر امر به معروف و نهی از منکر می‌شوند،و چنان است که مؤمن در آن زمین خوارترین کس در میان مردم است،و میان قرّاء و عبّاد ایشان نکوهش کردن از یکدیگر رواج پیدا می‌کند،پس آنان در ملکوت آسمانها به جستجوی پلیدیها و ناپاکیها بر می‌خیزند.و سلمان گفت:یا رسول اللّٰه!آیا این چیزها وقوع پیدا خواهد کرد؟و او گفت:آری،سوگند به آن که جانم به دست او است ای سلمان!در آن زمان ثروتمند برای یاری کردن به فقیر انگیخته نمی‌شود،و چون سائلی در میان جمعیت از فقر خویش دست دراز کند،هیچ کس چیزی در کف دست او نمی‌گذارد.سلمان گفت:یا رسول اللّٰه!آیا چنین چیزی وقوع پیدا خواهد کرد /13 ؟و او گفت:آری،سوگند به آن که جانم به دست او است ای سلمان!در آن هنگام رویبضه به سخن گرفتن بر می‌خیزند،و سلمان پرسید که:رویبضه چیست ای رسول خدا؟پدر و مادرم فدای تو باد!و او صلّی اللّٰه علیه و آله گفت:کسی که در خصوص امور مردم سخن می‌گوید که پیش از آن چنین نبوده است،پس چندان طول نمی‌کشد که در زمین یک شکستگی پدید می‌آید،و هیچ قومی جز این گمان

نمی‌کند که آن شکستگی در ناحیۀ ایشان پیدا شده است،پس تا آن اندازه که خدا بخواهد درنگ می‌کنند،بعد از آن با نوک عصای خود چیزهایی بر زمین نقش می‌کنند و زمین پاره‌های جگر خود را از سیم و زر بیرون می‌ریزد-و اشاره به ستونها کرد و گفت-:مثل اینها،پس در آن روز سیم و زر را حاصلی نخواهد بود،و معنی گفتۀ خدا فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا همین است». ⁽¹⁾

شاید این نص و نصهای مشابه به آن ما را بر آن برانگیزد که در مقابل فساد به مقاومت برخیزیم و به جلوگیری از انحراف بپردازیم تا ساعت ناگهان با دمار خود ما را غافلگیر نکند،خواه ساعت پایان جهان(یوم القیامة)باشد یا ساعت ملّتها یا ساعت افراد.

فَأَنّٰی لَهُمْ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ ذِکْرٰاهُمْ

پس یاد آوری از آن در آن هنگام که به ایشان رسیده است،چه حاصلی دارد؟ آیا دانش آموز در مدرسه در آن هنگام که به سؤالات در بیرون محل امتحان پاسخ می‌دهد،می‌تواند نتیجه‌ای به دست آورد؟هرگز...و به همین گونه از توبه، پس از قیام ساعت،کاری برای توبه کننده بر نمی‌آید،چنان که خدای تعالی گفت: فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَ لاٰ هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ در آن روز از پوزشخواهی ستمگران کاری برای ایشان ساخته نیست،و مورد باز خواست قرار نمی‌گیرند».

[19]

اگر تنها انتظار و امروز به افراد افکندن و تجاهل نسبت به حقایق و پیروی هوا و هوس و بسته شدن دریچه‌های قلب به سوی هدایت خدا باشد،همه پیروان آنها را به آتش جهنم فرو می‌ریزد! پس راه نجات چیست؟ علم و توحید و استغفار...وسیلۀ نجات است،بدان جهت که به

یکتاپرستی عالم بودن،بنده را بر آن می‌دارد که /13 حقارت خویش را در برابر جبّار آسمانها و زمین احساس کند و به طلب آمرزش از او بپردازد،و از مهر و شفقتی که نسبت به برادران مؤمن خود دارد،برای آنان نیز به استغفار بپردازد.

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ

پس بدان که خدایی جز اللّٰه وجود ندارد،و از او برای خودت و برای مردان و زنان مؤمن آمرزش خواه.

پروردگار ما از آن نظر می‌گوید:«فاعلم»که عقبه و گردنه‌ای که انسان با آن در راه توحید رو به رو می‌شود،جهل و نادانی است،مگر خدای عزّ و جلّ نگفته است وَ حَمَلَهَا الْإِنْسٰانُ إِنَّهُ کٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً و آدمی آن را بر عهده گرفت از آن جهت که ستمکار و نادان بود». ⁽¹⁾و به همین سبب است که در قرآن ذکر آن عامل که سبب منصرف شدن انسان از ایمان و هدایت است،تکرار شده است، قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ گفت که:شما گروهی نادانید»، ⁽²⁾و قُلْ أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ گفت که آیا به من فرمان می‌دهید که جز خدا را بپرستم ای نادانان؟!»، ⁽³⁾وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ ولی بیشتر ایشان نمی‌دانند»، ⁽⁴⁾وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ ولی من شما را گروهی می‌بینم که نادانید»، ⁽⁵⁾وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِینَ و از نادانان روی گردان و دوری گزین»، ⁽⁶⁾بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ و نیست جز آن که شما گروهی نادانید». ⁽⁷⁾

هر چه علم و دانش آدمی بیشتر شود،تواضع بیشتر پیدا می‌کند،بدان سبب که از مقدار دانش خودش نسبت با نادانسته‌هایش آگاه است،در صورتی که فزونی

جهل سبب فزونی تکبر می‌شود،و به همین سبب پروردگار ما،سبحانه و تعالی، برای علاج صفت تکبر در نفس می‌گوید: وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً و در زمین به کشّی مرو که نه در زمین فرو خواهی شد اگر فروتنی کنی،و نه با کوه همسر خواهی شد اگر پر تنی کنی». ⁽¹⁾

هر چه علم بشر بیشتر شود،خشوع او نسبت به پروردگارش افزایش پیدا می‌کند،مگر کاینات آیینۀ نامهای خدا /13 و تجلیات آفرینش و قدرت و حکمت او نیست؟ بدین گونه کلمات این آیه به یکدیگر اتصال پیدا می‌کند،چه علم ما را به توحید می‌رساند،و توحید راهنمای ما به استغفار می‌شود،بدان سبب که استغفار عبارت از حالت نفس در هنگام شناختن پروردگار است و قدرت و هیمنه و بزرگی او، و احساس تقصیر در مقام الوهیت است و احساس گناه مقرون به خواستاری اصلاح آن،و کدام نردبان برای رسیدن به درجۀ قبول در نزد پروردگار عزیز حکیم گرانبهاتر از معراج توبه است؟و کدام تحیّت و درود در هنگام ملاقات بنده با پروردگارش گرامیتر از تسلیم؟و کدام حالت تسلیم برتر از آمرزشخواهی است.و چون کبر بزرگترین حجابی است که مانع تابیدن نور حق بر جوانب عاقبت آدمی است،کدام درمان شفابخش‌تر از استغفار برای بر کندن ریشه‌های آن است؟ بر انداختن تکبر نفس کار آسانی نیست،چرا که خاستگاه کبر نادانی است،و نادانی از خود نفس است و در صمیم خلقت او استقرار یافته است،و با ادامه دادن به آمرزشخواهی از گناه می‌توانیم بر نادانی و مظهر تجسم یافتۀ آن در کبر فایق آییم و آن را از میان ببریم.

آن کس که برای گناه خویش خواهان آمرزش است،از بازگشتن به گناه ترس و پرهیز و تقوا دارد،و نیز عزم او بر اجرا کردن واجبات دین و اجتناب کردن از

محرمات آن افزایش پیدا می‌کند.

ممکن است کسی بپرسد که:چرا رسول صلّی اللّٰه علیه و آله فرمان یافت که استغفار کند؟مگر او پاک و معصوم از هر گناه نبود؟چرا بود.ولی:

اولا:برای آن که پیشوا و نمونه‌ای برای امت خویش در استغفار باشد.

ثانیا:برای آن که حضور در مقام رب خواهان استغفار است،چه آن معراج به سوی کمالی بیشتر است،و در نتیجه ریسمانی ممتد میان پروردگار و بندۀ او به شمار می‌رود،حتی اگر شخص هیچ یک از گناهان شناخته را مرتکب نشده باشد، و شاید تعبیر به مفرد ذنب به جای ذنوب اشاره به آن باشد که مراد از گناه در این جا فقط قصور و تقصیری است که هیچ بنده‌ای از آن خالی نیست.

ثالثا:قرآن به لغت إیاک اعنی و اسمعی یا جارة( مقصودم تویی و تو ای همسایه آن را گوش بده)نازل شده،پس رسول مخاطب است،و مقصود از این خطاب افراد امت.

و بار دیگر می‌پرسیم که مقصود از استغفار برای مؤمنین و مؤمنات در این سیاق چیست؟ و جواب چنین است:

اولا:در آنچه به رسول مربوط می‌شود یعنی شفاعت،بدان سبب که حقیقت شفاعت آمرزشخواهی از خدا برای گناهکاران است.

ثانیا:استغفار چیزی است که بیان کنندۀ رابطۀ پاکیزه با سایر مؤمنان است،و بنا بر این دشمنانه برای آنان طلب رحمت نمی‌شود،و نیز تابعانه نیست که مؤمن بی جهتی معتقد به آن باشد که خود و برادران دینی وی معصوم از خطا و گناهند،چه آنان نیز بشرند و بشر گاه خطا می‌کند و گاه بر راه صواب می‌رود،و اگر مؤمنی در حبّ برادران دینی خویش و بزرگداشت ایشان چندان پیش رود که به درجۀ اعتقاد به قداست برای آنان شود،عقل او در ارزشیابی و اصلاح آنان معطل می‌ماند.

آری،آنان را گناهانی هست ولی ما را بر آن نمی‌دارد که با ایشان قطع

رابطه کنیم بلکه باید به اصلاح ایشان بپردازیم هر چند به استغفار بوده باشد.

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ

و خدا از گشت و گذار شما در میان مردم و از آرام گرفتن در خانه‌هاتان با خبر است.

او از حرکات و سکنات انسان در روز و شبش آگاه است،به همان گونه که از حالی به حال دیگر شدن او از کفر و نفاق و تکبر به اسلام و ایمان تقوا...

آگاهی دارد.

بنا بر این باید سخت از آن حذر و پرهیز کنیم که در اندیشۀ خدعه و فریب بیفتیم،چه در این صورت جز نسبت به شخص خود مرتکب خدعه و فریب شده‌ایم.

[سوره محمد (47): آیات 20 تا 31]

اشاره

وَ یَقُولُ اَلَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا اَلْقِتٰالُ رَأَیْتَ اَلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ اَلْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ اَلْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ (20) طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذٰا عَزَمَ اَلْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اَللّٰهَ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ (21) فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ (22) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ لَعَنَهُمُ اَللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ (23) أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ اَلْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا (24) إِنَّ اَلَّذِینَ اِرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ اَلْهُدَی اَلشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ (25) ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اَللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ اَلْأَمْرِ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ (26) فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ اَلْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ (27) ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اِتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اَللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ (28) أَمْ حَسِبَ اَلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اَللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ (29) وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ اَلْقَوْلِ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ (30) وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتّٰی نَعْلَمَ اَلْمُجٰاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ اَلصّٰابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبٰارَکُمْ (31)

معنای واژه‌ها

20[فأولی لهم]

:یعنی مرگ برای ایشان شایسته‌تر از زندگی است،و این دعایی در حق ایشان برای هلاک شدن است.

25[سوّل لهم]

:یعنی ارتکاب گناهان را برای ایشان آسان ساخت.از مادۀ سول به معنی استرخاء و سست شدن است.

[و أملی لهم]

:یعنی بر ایشان مقرّر داشت،همچون کسی که چیزی را برای دیگری املا می‌کند تا او بنویسد،پس شیطان اولا ایشان را سست کرده،و سپس مقرر کرده است که از اطاعت خارج شوند.

29[أضغانهم]

:حقدها و کینه‌هاشان.

30[بسیماهم]

:سیمای انسان خصوصیات چهرۀ او است.

[لحن القول]

:لحن به معنی میل است و منافق از آن نظر در کلام خود که قلب او به آن رضا نمی‌دهد که بر حسب موازین ایمان سخن بگوید.

آیا در قرآن تدبّر نمی‌کنند یا قفل بر قلبشان نهاده شده

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

چگونه مؤمنان از منافقان و از کسانی که در قلبهاشان بیماری است باز شناخته می‌شوند؟و چگونه خدا کینه‌ها را از دلها بیرون می‌کشد؟و مجاهدان و بردباران چگونه آزمایش می‌شوند؟ قرآن برای ما مثلهایی می‌زند تا از روی آنها به شناختن مقیاسهای حق در این خصوص آگاهی حاصل کنیم.

اولا:مؤمنان چشم به آیات جهاد دارند و دعوت آنها را اجابت می‌کنند،اما کسانی که در دلهاشان بیماری است،چون آیات جنگ را می‌شنوند به حالت احتضار می‌افتند.

ثانیا:مؤمنان از خدا فرمانبرداری می‌کنند و گفته‌های خوب دارند و در جاهای دشوار خدا را تصدیق می‌کنند،در صورتی که منافقان در این موارد پشت می‌کنند و به افساد و تباهی کردن در زمین می‌پردازند،و درست در جهت عکس مسلمانان،به قطع رحم می‌پردازند.

ثالثا:مؤمنان در قرآن به تفکر و تدبّر می‌پردازند تا شفای درد خود را در آن بیابند،در صورتی که بر دلهای منافقان /13 قفلهایی است،و پشت می‌کنند و پی کار خود می‌روند و شیطان به آنان املا می‌کند و دستور می‌دهد،در صورتی که قرآن دلهای ایشان را شفا می‌بخشد و هدایتشان می‌کند.

رابعا:منافقان را می‌بینی که در جستجوی همانندان خود بر می‌آیند،و برای بر انداختن رهبری رشید و حق به مشورت کردن با ایشان بر می‌خیزند.و خدا در کمین ایشان است،و در آن هنگام که مرگشان فرا می‌رسد،فرشتگان عذاب از پیش و پس به ایشان ضربه وارد می‌آورند،و خدا اعمال ایشان را از آن نظر باطل می‌کند که از شیطان پیروی کردند،و ولایت رحمان را نپذیرفتند.

بدین گونه خدا کینه‌های در دلها نهفتۀ آن منافقان(به آیات قتال)را آشکار می‌کند و رسواشان می‌سازد،به همان گونه حقیقت مجاهدان و صابران آشکار و مقامشان ترفیع پیدا می‌کند.

شرح آیات:

[20]

مؤمنان با گوشهایی آماده،و با چشمهای نافذ و بدون حجاب،و با قلوبی پاک از نادانی و سرکشی و تکبر،به استقبال حقایق می‌روند.آری،مثل حقایق رسالت و مثل ایشان همچون زمین مرده‌ای است که قطرات مبارک باران را به خود جذب می‌کند،پس چون سوره‌ای بر ایشان نازل شود،آن را چنان که باید فرا می‌گیرند و می‌فهمند و آمادۀ به جریان انداختن احکام آن می‌شوند،و لذا پیوسته آنان را می‌بینی که از یکدیگر می‌پرسند که آیا ما را برای آن کنار هم جمع نکردند، و آیا با نظر کردن به آیات تازه چشمهای ما روشن نشد؟! وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ و کسانی که ایمان آورده‌اند می‌گویند:چرا سوره‌ای نازل نشد.

به سبب آن که قلبهاشان آکنده از اشتیاق رسیدن به آن بود،و در همۀ جانشان عزم شدید به عمل کردن به هر فرمانی وجود داشت که در آن از خداوند متعال رسیده باشد.اما کسانی که در دلهاشان بیماری وجود داشت،کاملا بر عکس این می‌اندیشیدند و عمل می‌کردند،زیرا که بیم از آن داشتند که اوامر تازه‌ای برسد و آنان را به نبرد کردن با دشمن فرمان دهد،چه آمادگی کافی برای تطبیق و به کار انداختن احکام نداشتند.

فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ

پس چون سوره‌ای محکم نازل می‌شد.

و جدال کردن در آن امکان نداشت،چرا که آشکار بود و تأویلی را تحمّل نمی‌کرد.

وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ

و در آن سخن از قتال رفته بود.

که با آن حقایق مردان آشکار می‌شد.

رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ

کسانی را که در دلهاشان بیماری بود،می‌دیدی که.

بیماری نفاق یا شک یا ترس.

یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ

به تو همچون کسی نگاه می‌کنند که گرفتار بیهوشی مرگ شده است.

بدین گونه مؤمنان از کسانی که در دلهاشان بیماری بود متمایز می‌شدند،از آن نظر که مؤمنان در اوضاع و احوال مختلف ثابت و استوار بر جای می‌ماندند،در صورتی که منافقان در حالتی از ترس بودند که به حالت شخص محتضری شبیه بود که فزع او از حالت چشمش آشکار می‌شد و نیروی تمرکز نداشت،و شاید این که پروردگارمان گفت اَلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ و نگفت الذین نافقوا بدان جهت بوده است که خط منحرف منحصر به منافقان نبوده است،بلکه کسانی را نیز شامل می‌شده که خود را مؤمن می‌پنداشتند،ولی وجود بیماری در ایشان سبب کشیده شدنشان به خط نفاق می‌شده است،و از بعضی از آیات بر ما آشکار می‌شود که آن کسان که در دلهاشان بیماری است،طایفۀ دیگری جز طائفه منافقان‌اند،چنان که او عزّ و جلّ گفته است: لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ اگر منافقان و کسانی که در دلهاشان بیماری است،و هرزه درایان در مدینه از کار خود باز نایستند،تو را سخت بر ضد آنان بر خواهیم انگیخت». ⁽¹⁾

قرآن آنان را تهدید می‌کند،و عاقبت بدی را برایشان وعده می‌دهد و می‌گوید:

فَأَوْلیٰ لَهُمْ

پس مرگ برای ایشان شایسته‌تر است.

این کلمه در لعنت کردن به کار رفته است و در معنای دقیق آن اختلاف است که آیا به معنی یک شر و مکروهی به وی برسد است،یا ویل و لعنت یا مرگ برای آنان شایسته‌تر است،و چنان می‌نماید که این کلمه پس از بیان کار بدی از جملۀ کارهای بد کرداری یا گفتاری ایشان می‌آید،که در این صورت معنی آن می‌شود این که:آنان مستحق این کار بد و سیئه و از دیگران برای رسیدن به آن حق و شایستگی بیشتر دارند،و در این جا معنی آن می‌شود که این عاقبت بدی که به آن رسیده‌اند،برای آن است /13 که سورة القتال را رد کردند،و به سبب بیماری که در قلوب خود دارند شایستۀ آن‌اند،چه نفاق و ترسی که شخص را از رفتن به میدان جنگ باز می‌دارد،جرمی بزرگ و گمراهییی دور است،بدان جهت که صاحب آن را به تسلیم شدن به طاغوت و از دست دادن استقلال خود در مقابل رزمندگان،و چشمپوشی از ارزشها و شخصیت خود به سبب ترس از قدرت جباران وا می‌دارد.و هر کس که از دین مرتد شود یا به تبعیت ستمگران گردن نهد،به سبب امراض خطرناکی که در قلب او جایگزین شده،به سوی سرنوشت سیاه خود کشیده خواهد شد.

[21]

در صورتی که اگر از دستورهای رسالت اطاعت می‌کردند،و به آنها رضا می‌دادند،و قلبهای خود را از بیماریهای مهلک پاک می‌ساختند،و در اوضاع و احوال دشوار راستگو باقی می‌ماندند،به زندگی با عزت و کرامت و استقلال خویش ادامه می‌دادند.

طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذٰا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ

فرمانبرداری و گفتاری پسندیده و نیکو،پس چون کار سخت شود،اگر راستگو باشند برای آنان بهتر است.

«عزم الامر»به معنی پیدا شدن وضعی است که خواستار شکست و ارادۀ

نافذ است،و بعضی معنی آن را جدی و سخت شدن جنگ دانسته‌اند.

و از این آیه دو بصیرت الهام می‌گیریم:

اول:این که قول معروف در هنگام صادر شدن فرمانهای رسالت و برنامه‌های آن پس از تسلیم و اطاعت،اشاره‌ای آشکار بر همکاری انسان با رسالت است،و به این که واقعا به آن وابستگی دارد،و قلبش از کینۀ نفاق یا هر بیماری دیگر،همچون نادانی و ترس و تکبر،خالی است،چه این امراض انسان را در حال تنفر و ناخشنودی و ناراحتی و دلتنگی نسبت به لغزشهای خود در ضمن سخن گفتن نگاه می‌دارد،و به همین جهت در مواقع ضروری و دشوار نمی‌تواند درست سخن خود را بیان کند.

علی رغم آن که منافقان در چنین حالتی زندگی می‌کنند،گاه اوضاع و احوال مستلزم آن می‌شود که این حالت را پنهان نگاه دارند،ولی چون کار سخت شود دیگر نمی‌توانند حالت واقعی خود را پنهان سازند.

بیماران قلب آن کسان‌اند که با اکراه اطاعت می‌کنند و با اکراه به انجام دادن عمل صالح می‌پردازند، /13 و به همین جهت است که طاعت و عمل ایشان با سخن سلبی و منفی همراه است،و آنان را چنین می‌بینیم که نماز نمی‌گزارند مگر این که به دنبال آن سخنی از دهان ایشان بیرون آید که نمایندۀ ناراحتی و دلتنگی ایشان است،چه اندازه چنین نمازی سنگین است؟!و روزۀ رمضانی را به انجام نمی‌رسانند مگر این که از سختی و آزاردهندگی آن چیزی بگویند؟!و خمس و زکاتی نمی‌دهند مگر این که پس از آن بگویند:این دین ما را فقیر کرد...در صورتی که بر عهدۀ ایشان آن است که از نعمتهای خدا که به ایشان رسیده سپاسگزاری کنند که آن توفیق را بهرۀ ایشان کرده است،ولی جهل و نفاق و تکبر و دنیا پرستی همه از چیزهایی است که آدمی را آزاد نمی‌گذارد که ارزش رسالت را باز شناسد و از سودمندی عامّ آن برای انسان آگاه شود.

دوم:از این بیان عالی:«طاعة و قول معروف»چنان دستگیر ما می‌شود که می‌بایستی برای روان ساختن اوامر رسالی به پا خیزیم و برای تحقق

بخشیدن به آنها بدون عذر آوردن و مناقشه یا جدال و معارضه اقدام کنیم،بدان سبب که از خدای سبحانه و تعالی صادر شده است.و بر ما واجب است که خویشتن را چنان تربیت کنیم که احکام الاهی را بپذیریم و با آنها تفاعل و همکاری داشته باشیم.ولی چگونه؟ آن کس که خواستار آن است تا در هنگام بروز دشواریها صادق باشد،و مسئولیتهای بزرگ را تحمّل کند،لازم است که گام به گام در تربیت نفس خود به پیش برود،پس نخست آن را چنان عادت دهد که اعمال کوچک را با صدق و جدیت به انجام برساند،و سپس به اعمال بزرگ و بزرگتر به همین گونه بپردازد،تا این که به ترازی عالی برسد و اعمال بسیار بزرگ را با تمام راستی و خرسندی به انجام برساند.

[22]

آنان از جنگ می‌گریزند،در صورتی که خدا آن را برای اصلاح زمین و استقرار ارزشهای محبّت واجب کرده است،پس هر که به آنها پشت کند،به زودی ناگزیر از قتال خواهد شد،ولی این جنگ در صفهای منافقان است و برای نشر فساد در زمین و قطع ارحام(و مخالفت با ارزشهای خیر و فضیلت).مگر زندگی مبارزه نیست که از آن نمی‌توان گریخت،و آن کس که از پیوستن به جبهۀ خیر خودداری کند،ناگزیر به جبهۀ شر کشیده خواهد شد،و میان حق و باطل مسافتی نیست،پس هر که حق برای او سودمند نباشد،ناگزیر باطل به او زیان خواهد رساند.

کسانی که خیال می‌کنند که جنگ شرّ و زیان است،و خود را دعوت کنندگان به صلح و صفا می‌دانند،می‌بینیم که آتشگیرانۀ جنگهای باطل بر ضد حق می‌شوند.آیا در تاریخ نخوانده‌ای که چگونه اهل کوفه از جنگیدن همراه امام حسین علیه السلام بر ضد امویان سر باز زدند و به خیال خود می‌خواستند از فتنه دور بمانند،و سپس یزید آنان را به اکراه وادار به جنگیدن با سبط شهید پیغمبر(ص)کرد؟ حکم قرآن بهایی دارد که هر کس آن را با رضایت نپردازد،گرفتار حکم

طاغوت می‌شود و ناگزیر باید چند برابر آن را بپردازد.

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

پس آیا امید آن دارید که اگر پشت کنید،در زمین به تباهی برخیزید و ارحام خود را قطع کنید؟ «عسی»دلالت بر توقع دارد...پس این عاقبت مورد انتظار برای کسی است که به حق پشت کند! چون سخن در این سوره مربوط به حکم الاهی و ولایت شرعی و تحمل مسئولیتهای آن است که در طلیعۀ آنها دفاع از دین قرار دارد،پس معنی تولّی در این جا دور شدن از میدان مواج و ترک کردن رهبری رشید و تنها گذاشتن آن در میدان است،و به همین سبب بعضی این کلمه را به معنی ولایت تفسیر کرده‌اند،یعنی اگر حاکم و فرمانروا شوید،و بعضی آن را دربارۀ بنی امیّه تأویل کرده‌اند،و مستند ایشان خبری از عبد اللّٰه بن مغفل است که گفت از پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم شنیدم که می‌گفت: فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ...و سپس گفت:

آنان این طایفه از قریشند که خدا از ایشان پیمان گرفت که اگر به ولایت و حکومت بر مردم رسیدند،در زمین فساد نکنند و به قطع ارحام خود نپردازند. ⁽¹⁾

فساد در زمین نتیجۀ طبیعی نظامی است که احکام آن از دین الهام نگرفته باشد...پس سبب فاسد شدن اقتصاد و اجتماع می‌شود به همان گونه که اخلاق و آداب را فاسد می‌کند،و از آشکارترین مظاهر این فساد کردن اختلاف کلمه و شیوع یافتن فساد و تباهی در میان مردم است که سبب از هم پاشیدن خانواده‌ها و قطع ارحام است،و چنان می‌نماید که قطع رحم آخرین حلقه از مجتمع است که بریده می‌شود، /13 چه در آن هنگام که فساد به خانواده می‌رسد،آخرین دژ از دژهای استقلال در نزد بشر از دست رفته است.

[23]

چون انسان به این درجه از پستی برسد،هر فرصتی را برای هدایت

یافتن از دست می‌دهد،بدان سبب که خدا او را لعنت می‌کند و درهای هدایت را به روی او می‌بندد.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ

اینان کسانی هستند که خدا ایشان را لعنت کرده است.

و از فراخنای رحمت خود بیرونشان کرده است.

فَأَصَمَّهُمْ

پس کرشان ساخته.

بنا بر این نمی‌توانند از تجربه‌های دیگران بهره‌مند شوند.

وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ

و چشمانشان را کور کرده.

به همین سبب از تجربه‌های خویش نمی‌توانند بهره‌مند شوند،و بدین گونه به تنزل و فرو افتادن ادامه می‌دهند تا به درک اسفل سقوط کنند.و این عاقبت دولتها و جوامعی است که بر اساس وحی بر پا نشده است.و به همین گونه می‌فهمیم که آغاز سقوط بزرگ ممکن است انحراف ساده و کوچکی باشد که صاحب آن توجهی به آن نمی‌کند،به همان گونه که ممکن است آغاز سفر مرگ میکروبی باشد که بیمار توجهی به آن ندارد...و کوچک شمرده شدن دفاع به توسط انسان،و بخل ورزیدن او از جان و مالش برای انفاق در راه خدا،آغاز سفر بزرگ است...و این نیز به نوبۀ خود برخاستۀ از بیماریهای قلب است که ناگزیر باید به درمان آنها مبادرت شود.

[24]

و سؤال گسترده این است که چگونه باید مرض کبر قلب را درمان کرد، یعنی همان بیماری سختی که ابلیس را بر آن داشت تا از سجده کردن به آدم سرباز زند،و فرزندان آدم را در سراسر تاریخ از تسلیم شدن به رهبری شرعی بازداشته است؟ بیماری رشک و حسد آن را که سبب افروخته شدن آتش جنگ میان هابیل و قابیل شد،و هنوز هم ما را در حال مبارزه‌ای دایمی نگاه داشته است؟ /13 و بیماری ترس را که سبب از میان رفتن تمدنهای بزرگی شد که مردم آن در برابر جنگجویان وحشی به دفاع از آن نپرداختند،و بیماریهای دیگر قلب؟

و قرآن پاسخ آن را به...تدبّر در قرآن می‌دهد.

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ

چرا در قرآن به تدبر و عاقبت اندیشی نمی‌پردازند؟ تدبّر عبارت از اندیشیدن در عاقبت یا دبر امور است،و هنگامی که در قرآن به عاقبت اندیشی می‌پردازیم،در کاربردهای آیات کریمۀ آن،و تجسّد یافتن آنها در واقعیت عملی و،بنا بر تعبیر قرآنی،در تأویل آن می‌اندیشیم.

کسانی که در قرآن تدبّر می‌کنند،آیات آن را دربارۀ واقعیت خود مورد تطبیق قرار می‌دهند،پس چون در آن آیه‌ای را بخوانند که سنّتهای گذشتگان را،از قوم عاد و ثمود،به یاد ایشان می‌آورد،از خود می‌پرسند که اگر مثل آنان عمل کنند، آیا جزای ایشان مانند آن گذشتگان هلاک و دمار نخواهد بود؟و چون موعظه‌ای بشنوند با آن به سرزنش خود می‌پردازند،یا چون از یک بیماری سخن به میان آید با خود بگویند که شاید آن بیماری در ما نیز وجود داشته باشد،پس چه بهتر که در خود به جستجوی آثار آن برخیزیم و اگر آنها را یافتیم هر چه سریعتر به مبارزۀ با آن برخیزیم.

و چون مثل قرآن همچون مثل خورشید است لذا بر تمام مردم آن روز پرتو خواهد فشاند.پس منافقان امروز کیانند و مؤمنان کیان؟و طاغوتی که قرآن به ما فرمان داده است که نسبت به او کافر باشیم کیست؟و امامی که طاعت او را واجب شمرده چه کس است؟و دولتهایی که چشم به راه عاقبتی همچون عاقبت قوم عادند کدام‌اند؟و تمدّنهای مجسم کنندۀ تمدن ذو القرنین یا داوود و سلیمان در کجا است و...و در آن هنگام که تند باد حوادث امتی را گرفتار فتنه‌ها می‌سازد و چنان است که حتی شخص بردبار نیز حیران می‌ماند،ناگزیر باید در قرآن به تدبّر بپردازیم تا راه بیرون آمدن از آن گرفتاری را پیدا کنیم.و پیامبر اکرم ما صلّی اللّٰه علیه و آله در حدیثی همین گونه به ما فرمان داده /13 و گفته است:«پس چون فتنه‌ها بر شما پوشیده و پنهان بماند و همچون پاره‌های تاریک شب شود،به قرآن

باز گردید»، ⁽¹⁾و امام امیر المؤمنین علیه السلام گفته است:«بر شما باد بازگشت به کتاب خدا که ریسمان استوار است و نور روشنگر و شفای سود بخش و خوشحالی سودمند است،و متمسک به خود را از گناه باز می‌دارد،و مایۀ نجات کسی است که به آن متشبّث شود». ⁽²⁾

متدبّر در قرآن آیات آن را دربارۀ خود تطبیق می‌کند،و چون از نشانۀ عیبی از خود آگاه شود به اصلاح آن می‌پردازد،و اگر از معرفت ناقصی در نفس خود خبر پیدا کند به تکمیل آن بپردازد،یا اگر راه رشدی در آن ببیند به پیروی از آن بپردازد، یا چون از روشی آمیختۀ به گمراهی خبردار شود به ترک آن بپردازد.

امام امیر المؤمنین علیه السلام در توصیف مؤمنان گفته است:

اما شب هنگام راست برپایند،و قرآن را جزء جزء با تأمل و درنگ بر زبان دارند،و اگر به آیه‌ای گذشتند که تشویقی در آن است،به طمع بیارمند و جانهاشان چنان از شوق بر آید که گویی دیده‌هاشان به آن نگران است،و اگر آیه‌ای را خواندند که در آن بیم دادنی است،گوش دلهای خویش بدان نهند،آن سان که پنداری بانگ بر آمدن و فرو شدن آتش دوزخ را می‌شنوند». ⁽³⁾

خلاصۀ کلام:آنچه من از تدبر می‌فهمم،جستجوی از تطبیق کردن و به کار بستن آیات است خواه دربارۀ خودشان یا دربارۀ دیگران...ولی تدبّر نیز شرطی دارد که عبارت از باز بودن در قلب نسبت به قرآن و دور بودن آن از حجابها و قفلها است که نتیجه‌ای از احکام پیش از قرآنی و قالبهای فکری پیشساخته و تأویلهای مبتنی بر اساس هوا و هوس و شهوات است.

أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا

یا بر دلها قفلهایی زده شده است.

گفته‌اند که:قفل از قفیل مشتق شده و آن به معنی بخشی از درخت است که خشک شده باشد،و چنان است که گویی قلب دچار کوری شده و نور قرآن را

مشاهده نمی‌کند و همچون درخت خشکیده‌ای است که از آب و اشعۀ آفتاب بهره‌ای نمی‌برد.و بعضی گفته‌اند که:از قفول مشتق است که به معنی بازگشت است،و تو گویی که در قلب قفل بر آن نهاده،هوا و هوس نفوذ نمی‌کند،بلکه از آن باز می‌گردد به همان گونه که شخص رو به رو شدۀ با در مقفّل از آن باز می‌گردد.و چنان به نظر می‌رسد که قفلهای قلب هوا و هوسهای اطاعت شده و رذایل رسوخ پیدا کردۀ در آن است،و هر چه سبب سختی قلب یا مهر خوردن بر آن می‌شود.و هر که خواستار فهم قرآن باشد،باید نفس خود را پاک کند و شک و ریب و دوستی شهوات و کبر و حقد و حسد و ترس و نظایر اینها را از آن بزداید،و در این هنگام است که نور هدایت بدون حجاب و مانعی به آن باز می‌گردد.

در حدیثی به جا مانده از امام صادق علیه السلام آمده است:«تو را قلبی و در آن گوشهایی است،و چون خدا بخواهد بنده‌ای را هدایت کند،دریچه‌های این گوشها را باز می‌کند،و اگر جز این بخواهد،بر آن دریچه‌ها مهر می‌زند و آنها را می‌بندد،پس هرگز به صلاح باز نمی‌گردد،و این گفتۀ خدای عزّ و جلّ است که گفت: أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا . ⁽¹⁾

[25]

و چون این گروه امراض قلبی خویش را به حال خود واگذارده‌اند، تراکم پیدا کرده و باز ماندۀ نور ایمان را در جانهای ایشان از بین برده است،پایان کارشان مرتد شدن نسبت به رهبری شرعی و در نتیجه نسبت به دین است.

بسیار کسان به سبب بعضی از همین بیماریها به ارتداد از دین گرفتار شده‌اند،و ما به بعضی از آنان اشاره می‌کنیم تا از آنان عبرت بگیریم.نخستین آنان قابیل است که نفس وی او را به آن تحریک کرد که برادرش را بکشد و چنین کرد و از زیانکاران شد،و بیماری او حسد بود از این که چرا قربانی برادرش مورد قبول قرار گرفت و قربانی او چنین نشد؛و نیز چنین است بیماری عابدی از بنی اسراییل معروف به نام(بلعم باعورا)که به درجه‌ای عالی از ایمان و تقوا رسید و استحقاق آن

پیدا کرد که اسم اعظم خدا به او عنایت شود که به آن دعا می‌کرد و خدا دعای او را به اجابت می‌رساند،ولی در آن هنگام که خدا موسی علیه السلام را به پیامبری مبعوث کرد،او متمایل به فرعون شد،و به آن رضا داد که /13 نفس او همچون سگی باشد،چنان که خداوند متعال گفته است: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ* وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ و بر ایشان بخوان خبر آن مرد را که سخنان خویش به او دادیم،پس بیرون شد از آن همچون مار از پوست،و شیطان او را پیرو خود ساخت و از بیراهان شد*و اگر می‌خواستیم او را به مقامی بلند بر می‌داشتیم،ولی او به زمین تمایل پیدا کرد و پیرو هوای خویش شد،پس مثل او همچون مثل سگ است که اگر بر وی حمله بری،زبان از دهان بیرون افکند،و اگر به حال خودش واگذاری باز چنین کند». ⁽¹⁾

و اما زبیر بن العوام تاریخ مبارزات اسلامی پرباری داشت،و در نبردهای قهرمانی با شکوهی شرکت کرده بود،و با شمشیر خود اندوه را از چهرۀ رسول اللّٰه(ص)زدوده،ولی سرانجام منحرف شد،و آن در هنگامی بود که دنیا با منصبهای حقیر و زینت نابود شدنی خود او را به اسارت خویش در آورد...و دوستی جاه و ریاست او را به جنگ با امام زمان خود امیر المؤمنین علی علیه السلام برانگیخت.

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ

کسانی که پشت کردند و باز گشتند.

از پیمانهایی که با رسول بسته بودند که به او و دین او خیانت نکنند،و هنگام رو به رو شدن با دشمن او را ترک نکنند.

مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی

پس از آن که هدایت بر ایشان آشکار

شد، و دانستند که رسول بر حق است،ولی آنان از رو به رو شدن با دشمنان بیمناک شدند،و به جستجوی ثروت و قدرت برخاستند.

اَلشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ

شیطان(دنیا را)برای ایشان بیاراست و فریبشان داد.

و آنان را در هنگام آراستن دنیا فریب داد و از آنچه پیش از آن بودند دور کرد.و کلمۀ سوّل مشتق از سؤل به معنی حاجت است،و گویی شیطان آنان را نسبت به این حاجت حریص ساخت و خواستار دنیاشان کرد.

وَ أَمْلیٰ لَهُمْ

و فریبشان داد.

گفته‌اند که«أملی»از امل به معنی آرزو است،یعنی آنان را به درازی آرزو مشغول داشت و حساب را از یاد ایشان برد.

[26]

مشتاق بقا شدند تا از نعمت ریاست برخوردار شوند،به همان گونه که پیوستن آنان به دستگاه رسالت نیز به همین منظور بود.حسابهای ایشان سبب آن شد که همراه با این جریان اجتماعی شوند و از غنیمتهای آن برخوردار شوند،و در آن هنگام که نیکان و پاکان برای رسیدن به شرف شهادت با یکدیگر به رقابت برخاسته بودند،امکان آن وجود داشت که زمینه برای آنان آماده شود،و فرصت آن فراهم آید که بر مردمان تسلّط پیدا کنند و به نام اسلام بر ایشان حکومت کنند...و به همین سبب از بند و بست علیه تسلّط شرعی هرگز غافل نمی‌شدند،و کار به جایی رسید که جاسوسی برای دشمنان اسلام(جهودان و مشرکان)را به عهده گرفتند تا از تأیید آنان در وقت لازم بهره‌مند شوند!!و به آنان وعده دادند که در بعضی از قضایا فرمانبردار ایشان باشند.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ

و چنین بود که به آن کسان که از آنچه خدا فرو فرستاده بود و آنان آن را خوش نمی‌داشتند گفتند که ما در پاره‌ای از امور به فرمان شما خواهیم بود.

شاید این آیه اشاره به آن تبانی و زد و بندی بود که مرتدان در عهد

رسول اللّٰه(ص)ترتیب آن را داده بودند تا پس از وفات او به اجرای آن بپردازند.و آن گروه ناراضی نیروی عربی معارض با اسلام یعنی بنی امیّه بود که از آغاز و حتی در زمان تسلیم شدن ایشان به اسلام در فتح مکه به معارضۀ با اسلام اشتغال داشت،و تنها روش عمل خود را بر حسب اوضاع و احوال تغییر می‌داد،و پس از آن که دست از معارضۀ آشکار برداشت در نهان به آن ادامه می‌داد.و اشارۀ به این مطلب است حدیثی مأثور از امام صادق علیه السلام که گفت:«بنی امیه پیمان بسته بودند که نگذارند پس از پیغمبر امر به ما(اهل بیت رسالت)برسد و از خمس چیزی به ما ندهند». ⁽¹⁾

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ

و خدا اسرارشان را می‌داند.

او که بهترین مکر کنندگان است،آنان را گرفتار مکر خود خواهد کرد،و به همین سبب کوششهای بنی امیه بی حاصل ماند،و دین اسلام با گذشت قرنها، علی رغم آن که هدف بنی امیه و هم پیمانان ایشان محو کردن نشانه‌ها و آثار آن بود،به عنوان دین خالص برای خدا بر جای مانده است.

[27]

اگر بند و بستهای ایشان بر ضد ولایت الاهی به پیروزی می‌رسید،و از عذاب دنیا رهایی پیدا می‌کردند،آیا می‌توانستند از عذاب خدایی که ناگهان در هنگام بیرون رفتن ارواح ایشان از دنیا نصیب ایشان می‌شد خلاص شوند؟ فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ پس چگونه خواهد بود در آن هنگام که فرشتگان به آنان دست می‌یابند و چهره‌ها و پشتهای ایشان را در معرض ضربه قرار می‌دهند! آن چهره‌هایی که در برابر حق زشت و عبوس می‌شد،و آن پشتهایی که به طرف حق گردانده و از آن دوری می‌جست،ولی اعمال صالح آنان کجا است؟ نماز و زکات و حسناتی که کسب کردند چه شد؟این همه از آن نظر باطل شد که با بیشتر اوامر خدا مخالفت کردند و به پیروی از هواهای نفسانی خویش پرداختند.

[28]

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ و از آن جهت چنین شد که آنان از چیزی پیروی می‌کردند که خشم خدا را بر می‌انگیخت.

یعنی از هواهای نفسانی پیروی می‌کردند.و اگر بنده‌ای نماز بخواند و روزه بدارد و به عبادت بر پا ایستد،ولی پیرو هوای نفس خویش باشد،عملش چه فایده‌ای می‌تواند برای وی داشته باشد؟!مگر حکمت این عبادتهای واجب تربیت نفس نیست تا از هواها پیروی نکند،و آن نیست که از کبر و حسد و کینۀ نهان شدۀ در آن پاک شود،در صورتی که آن کسان با نماز و اعمال خویش کبر و عناد خویش را پیریزی می‌کردند،و بلکه نماز خویش را وسیله‌ای برای رسیدن به شهوت ریاست خویش در دنیا قرار می‌دادند.

وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ

و رضایت و خرسندی او را ناخوشایند می‌شمردند، و این خرسندی در ولایتی خلاصه می‌شد که به آن فرمان داده بود،ولی آنان به رهبری شرعی اطاعت نکردند.

فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

پس اعمال ایشان را تباه و باطل کرد.

[29]

و خدا بدین گونه بندگان خویش را مبتلا کرد و آزمود تا با حقیقت واقع خود آشکار شدند و خدا آنچه را که پنهان کرده بودند آشکار ساخت.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

آیا آن کسانی که در دلهاشان بیماری وجود دارد،چنان گمان می‌کنند،که ما هرگز کینه‌های پنهانی ایشان را آشکار نخواهیم کرد؟ /13 همین گمان ایشان را در برابر پروردگارشان مغرور کرد و فریفت و چنان پنداشتند که پنهان شدن در پشت ظاهر نفاق پیوسته امکانپذیر خواهد بود،ولی خدا آنچه را که از خشم و کینه و بغض که پنهان نگاه داشته بودند آشکار ساخت.و گفته‌اند که أضغان به معنی چیزهای ناخوشایندی است که در ضمیر پنهان مانده باشد.

[30]

و به همان گونه که خدا قدرت آن دارد که با آزمایش ایشان به جنگ حقیقت آنان را آشکار سازد،بر این نیز قادر است که از راهی دیگر پیغمبر خویش

را از این حقیقت آگاه کند،مثلا از این راه که بر سیما و قیافۀ آنان نشانه‌های نفاق قرار دهد.

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ

و اگر بخواهیم،آنان را به تو به صورتی نشان می‌دهیم که از سیما و چهره ایشان را بشناسی، و عملا بر ظاهر هر یک از آنان علامات نفاق وجود دارد،ولی جز برای اهل خبره و مؤمنان سیماشناس که با نور خدا نگاه می‌کنند،آشکار نمی‌شود.پس مثلا:

می‌توانی منافق را با نظر کردن به چهره و خصوصیات آن،در آن هنگام که بانگ دعوت کردن به نماز بلند می‌شود،یا در هنگام دادن زکات یا پرداختن به جهاد یا فرمانبرداری از ولیّ امر بازشناسی،و می‌بینی که ظاهر چهره چروکیده و همچون پوست خشک شده به نظر می‌رسد،در صورتی که چهره و سیمای مؤمنین همچون ماه تمام جلوه‌گر می‌شود.

وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ

و آنان را از آهنگ سخن گفتن خواهی شناخت.

آری،در ضمن سخن گفتن حقیقت سخنگویان آشکار می‌شود،مگر نه این است که مرد پنهان شدۀ در زیر زبان خویش است و:

تا مرد سخن نگفته باشد

عیب و هنرش نهفته باشد

حتّی بنا بر یافته‌های جدید روانشناسی از غلطهای شخص در ضمن سخن گفتن می‌توان به نهفته‌های نفسانی او پی برد،و بزرگترین مردان سیاست و مکارترین ایشان نمی‌تواند ایستار حقیقی خویش را در هنگام سخن گفتن پنهان نگاه دارد،بدان سبب که کلمه‌ای که از دهان خارج می‌شود،اگر راست باشد به لطف و خوشی و آسانی ادا می‌شود،در صورتی که اگر دروغ باشد جز به دشواری و تکلف بر زبان نمی‌گذرد.و لذا امام امیر المؤمنین علیه السلام گفته است:«هیچ کس چیزی را در دل نهان نکرد،جز این که در سخنان بی اندیشه‌اش آشکار گشت،و در صفحۀ رخسارش پدیدار». ⁽¹⁾

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ

و خدا از کارهای شما با خبر است.

به همان گونه که از گفته‌هاتان،و آنها را از نیّتها و نهفته‌های آنها می‌شناسد.

[31]

و این سنّتی از خدا جاری در میان خلق او است که آنان را مورد آزمایش قرار می‌دهد تا فقط به وسیلۀ آن منافقان رسوا شوند،و نیز برای آن که حقیقت مجاهدان و بردباران برای خود ایشان آشکار شود و برای مردم تا آنان را پیشوا و چراغ راهنمای خود قرار دهند.

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ

و شما را حتما خواهیم آزمود.

با انواع بلا که جنگ یکی از آنها است.

حَتّٰی نَعْلَمَ الْمُجٰاهِدِینَ مِنْکُمْ

تا مجاهدان شما را بشناسیم.

کسانی که هیچ جهد و تلاشی را از خود رها نمی‌کنند مگر این که آن را در راه خدا تقدیم کنند.

وَ الصّٰابِرِینَ

و صابران را، و شاید ایشان درجه‌ای بزرگتر از مجاهدان داشته باشند و در معرض بلای بیشتر قرار گیرند.

وَ نَبْلُوَا أَخْبٰارَکُمْ

و اخبار و اسرار شما را.

که بشر به دلایل گوناگون خواستار مخفی ماندن آنها است،چه بعضی از بیم رسوایی دوست ندارند که خبرشان منتشر شود،و بعضی از ترس ریا و شهرت چنین‌اند،ولی خدا با حکمت خود آنها را مورد آزمایش با انواع بلا،و از آشکارترین آنها قتل،قرار می‌دهد.

[سوره محمد (47): آیات 32 تا 38]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ شَاقُّوا اَلرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ اَلْهُدیٰ لَنْ یَضُرُّوا اَللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیُحْبِطُ أَعْمٰالَهُمْ (32) یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ (33) إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ ثُمَّ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اَللّٰهُ لَهُمْ (34) فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی اَلسَّلْمِ وَ أَنْتُمُ اَلْأَعْلَوْنَ وَ اَللّٰهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ (35) إِنَّمَا اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ (36) إِنْ یَسْئَلْکُمُوهٰا فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغٰانَکُمْ (37) هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ وَ مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّمٰا یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اَللّٰهُ اَلْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ اَلْفُقَرٰاءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُونُوا أَمْثٰالَکُمْ (38)

معنای واژه‌ها

32[و شاقّوا الرّسول]

:یعنی آنان در یک شق و طرف قرار گرفتند و رسول در شقّی دیگر.

37[فیحفکم]

:یعنی در خواستن و مطالبه مبالغه کنند،چه إحفاء به معنی مبالغه است.

پس زبون و سست نشوید که به صلح دعوت کنید در صورتی که برتری با شماست

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

تسلیم شدن به رسول(و ولیّ منصوب شدۀ از سوی خدا)گواهی بر راستی تسلیم شدن به خدا است،در صورتی که جدا شدن از خدا و باز داشتن مردمان از راه او کفر است،و سبب ابطال و نابودی عمل می‌شود.پس ناگزیر باید از رسول اطاعت کنیم که این خود ادامه‌ای از اطاعت خداست،تا اعمال ما باطل نشود،و اگر بنده‌ای کافر بمیرد،خدا او را نخواهد آمرزید.

قرآن بدین گونه شالوده‌های انضباط(که به آن در صلح و به صورتی بزرگتر در جنگ نیازمندیم)و پیروی از رهبری شرعی را بنیان نهاد،و سپس مؤمنان را به استقامت و خود را خوار نکردن بر اثر خواستار شدن صلحی ذلتبار،در صورتی که خودشان برتر و قویترند،و این را می‌دانند که خدا با مؤمنان است و اجر عاملان را ضایع نخواهد کرد،فرمان داد.

در پایان سیاق مؤمنان را به دوری جستن از دنیا که عبث و بیهوده و لهو است(مگر این که شخص آن را برای آخرت بخواهد که در این صورت هدفی عالی محسوب می‌شود)بر می‌انگیزد و به مؤمنان متقی وعده می‌دهد که پاداششان را می‌دهد و از اموالشان چیزی نمی‌خواهد.و اگر بخواهد،آنچه را که از بخل پنهان کرده است بیرون می‌آورد،مگر نمی‌بینی /13 که چگونه بعضی از مردم نسبت به انفاق (پاره‌ای از مال خود)در راه خدا بخل می‌ورزند،در صورتی که انفاق کردن به معنی ذخیره کردن چیزی برای خود شخص است.پس اگر کسی بخل ورزد،از خود

چنین کرده است به آن سبب که خدا بی نیاز است و ایشان فقیران‌اند.

پروردگارمان مسلمانان را به آن بیم داده است که اگر از انجام دادن واجبات رسالت روی گردانند،به جای ایشان کسان دیگری را خواهد آورد که همچون ایشان نباشند.

شرح آیات:

[32]

تسلیم شدن به رهبری حق به دلایلی که در ذیل می‌آید،چندان آسان نیست:

اولا:بدان سبب که پیشوا و راهنما نیز بشر است که طعام می‌خورد و در کوچه و بازار راه می‌رود،در صورتی که شیطان پیوسته به انسان وسوسه می‌کند که چرا باید از انسانی مثل خودت اطاعت و فرمانبرداری کنی؟و چه کس او را بر تو برتری داده است؟و این از خطرناکترین عقبه‌ها و دشواریها بر سر راه پیروی کردن از رسولان در آغاز کار بوده است.

ثانیا:از آن روی که بسیاری از مقررات رهبری با زندگی روزانه تماس پیدا می‌کند،و گاه برای فرد نامفهوم است و مخالف مصالح جاری یا آراء یا هواهای او جلوه‌گر می‌شود...و این خود مستلزم به کار بردن عزم بیشتری است تا فرد بتواند بر آن حالت نفسی که مانع اجرا کردن قرار از طرف او است غلبه کند.

ثالثا:بدان سبب که صاحب ولایت الاهی مردمان را پیوسته به طرف کمال سوق می‌دهد،و همین امر قرارها و مقررات او را سخت و دشوار جلوه‌گر می‌سازد...که جز مؤمنی که خدا قلب او را آزموده باشد کسی آن را تحمل نمی‌کند...بدان جهت که قرار از وحی سرچشمه می‌گیرد و از ارزشهای حقی که همراه با آن نازل شده است،و از جملۀ آنها چشم داشتن به کمال.

از همین روی طاعت رسول در مقدمۀ واجبات رسالت قرار می‌گیرد،به همان گونه که مخالفت با آن باز گشتن از دین و ارتداد و کفر محسوب می‌شود و باعث باطل شدن اعمال است.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدیٰ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیُحْبِطُ أَعْمٰالَهُمْ

کسانی که کافر شدند و از رفتن به راه خدا جلوگیری کردند و به ستیزه کردن با رسول پرداختند و این همه پس از آن بود که راه راست بر ایشان شناخته و آشکار شد،هرگز زیانی به خدا نمی‌رسانند و زود باشد که اعمالشان تباه و باطل شود.

و از گفتۀ او: وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ ،و مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدیٰ چنان بر می‌آید که این گروه از منافقانی بوده‌اند که فرمان رفتن به جنگ مایۀ رسوایی آنان شد،و چنان گمان کردند که شق عصای طاعت رسول از طرف ایشان به زیان او تمام می‌شود،در صورتی که سبب باطل شدن اعمال صالحی شد که خود آنان انجام داده بودند،و آنان را منتی بر رسول نیست،از آن روی که سبب باطل شدن اعمال خودشان بودند که به سبب خیانت ورزیدن نسبت به رهبری در هنگام سختی و حرج گرفتار آن شدند.

بیشتر مفسران گفته‌اند که مقصود از این آیه کفار مکه یا جهودان مدینه است،بدان جهت که ایشان با محاربۀ با اسلام از رفتن مردم به راه خدا جلوگیری کردند،و گفتۀ خدای تعالی: مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدیٰ را آشکار بودن حجتهای الاهی به صورت عام برای مردم گواهی بر راستگویی رسول دانسته‌اند.

ولی من تفسیر اول را ترجیح می‌دهم،بدان سبب که با ظاهر آیه موافق است،از آن جهت که از این کلمه معلوم شود که هدی و راهنمایی برای ایشان آشکار شده و در مدتی از زمان از رسالت کسب هدایت می‌کردند،به همان گونه که این تفسیر با سیاق قرآنی موافقت دارد که با ما دربارۀ برخورد با رهبری شرعی سخن می‌گوید.

[33]

قرآن بار دیگر ضرورت فرمانبرداری از رسول را مورد تأکید قرار می‌دهد و مؤمنان را به آن بیم می‌دهد که شقاق و اختلاف ایشان سبب باطل شدن اعمالشان خواهد شد.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ

ای کسانی که ایمان آوردید،از خدا و از رسول اطاعت کنید و سبب باطل شدن

اعمال خویش مشوید.

این آیۀ عبرت،اندرز دهنده‌ای است که ناگزیر مؤمنان باید آن را خوب بفهمند و از عاقبت کار کسانی که از دین خدا بازگشته و با رسول به ستیزه‌جویی برخاسته‌اند آگاه شوند.و این امر در مورد هر ولایت الاهی در هر زمان صدق می‌کند.در حدیثی از امام جعفر صادق،از پدرش،از پدرانش علیهم السلام آمده است که:رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله)گفت:«جبرییل با من از جانب پروردگار صاحب عزت جلّ جلاله حدیث کرد و گفت:خدای تعالی گفت:

هر کس بداند که جز من خدایی نیست،و این که محمد بنده و فرستادۀ من است،و این که علی بن ابی طالب خلیفۀ من است،و این که امامان فرزندان او حجتهای من‌اند،او را به رحمت خویش به بهشت داخل می‌کنم و با گذشت و بخشش خویش او را از آتش معاف می‌دارم،و جوار و در پناه خودم بودن را بر او روا می‌دارم، و کرامت خویش را بر او واجب می‌کنم، /13 و نعمت خویش را بر او به حد کمال می‌رسانم،و او را از ویژگیان و خالصان خود قرار می‌دهم،اگر مرا ندا کند به او لبّیک می‌گویم،و اگر بخواندم اجابتش می‌کنم،و اگر از من چیزی بخواهد به او می‌بخشم،و اگر خاموش بماند خود بخشش را به او آغاز می‌کنم،و اگر بد کند مورد رحمت خویشش قرار می‌دهم،و اگر از من بگریزد به خودش می‌خوانم،و اگر به سوی من باز گردد او را می‌پذیرم،و اگر درم را بکوبد به رویش باز می‌کنم.

و هر کس که گواهی به آن ندهد که خدای یگانه منم،یا گواهی دهد ولی به آن گواهی ندهد که محمّد بنده و فرستادۀ من است،یا به این گواهی دهد،ولی شهادت به آن ندهد که علی بن ابی طالب خلیفۀ من است،یا به این شهادت دهد ولی به آن گواهی ندهد که امامان فرزندان او حجتهای من‌اند،منکر نعمت من شده است،و عظمت مرا تحقیر کرده است،و به کتابهایم و آیاتم کفر ورزیده است.

اگر قصد من کند از در آمدن بازش می‌دارم،و اگر از من چیزی بخواهد محرومش می‌سازم،و اگر مرا ندا کند به ندایش توجه نمی‌کنم،و اگر مرا بخواند اجابتش نخواهم کرد،و اگر به من امیدوار شد نومیدش می‌سازم،و این جزای او از طرف من

است،و من بر بندگانم ستم روا نمی‌دارم».

از مهزم الاسدی روایت است که گفت:شنیدم که ابو عبد اللّٰه علیه السلام می‌گفت:خداوند تبارک و تعالی گفت:«رعیتی را عذاب می‌دهم که به امامی نزدیک شود و آن امام از جانب خدا نباشد،هر چند که آن رعیت در اعمال خود نیکوکار و پرهیزگار بوده باشد،و هر رعیتی را عفو می‌کنم که به هر امام از جانب خدا نزدیک شود هر چند آن رعیت در اعمال خود مسیء و بدکار بوده باشد».

از عبد اللّٰه بن سنان از امام ابو عبد اللّٰه(علیه السلام)روایت شده است که گفت:«خدا از آن شرم ندارد که امتی را عذاب کند که به امامی نه از جانب خدا نزدیک شده باشد،هر چند که آن امت در کارهای خود نیکوکار و پرهیزگار بوده باشند،و خدا از آن شرم دارد که امتی را عذاب دهد که به امامی از جانب خدا نزدیک شود هر چند آن امت در اعمال خود مسیء و بدکار بوده باشد».

از ابن ابی یعفور روایت شده است که امام صادق(علیه السلام)گفت:

آن کس که به ولایت امام ستمگری که نه از جانب خدا است بپیوندد،دین ندارد، و باکی بر کسی نیست که به ولایت امام عادلی از جانب خدا گردن نهد،گفت:

گفتم:نه آن دین دارد و نه این باک؟گفت:آری،نه آن دین دارد و نه این باک، سپس گفت:آیا این گفتۀ خدا را نشنیده‌ای: اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ خدا ولی و سرور کسانی است که ایمان آورده‌اند،آنان را از تاریکیها به نور بیرون می‌آورد.»و از ظلمات گناهان به نور و روشنی توبه و آمرزش به سبب ولایت داشتن امامی عادل بر ایشان،و گفت: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ و اولیای کسانی که کافر شدند،طاغوتان‌اند،که ایشان را از روشنی به تاریکیها می‌برند»،گوید:گفتم:آیا مقصود خدا از اَلَّذِینَ کَفَرُوا .کافران نبوده است؟،پس گفت:کافر چه نوری دارد که او را از آن به تاریکیها در آورند؟مقصود خدا کسانی است که بر نور اسلام بوده‌اند،و چون به پیروی هر امام ستمگر پرداختند که از جانب خدا گماشته نشده بود،از نور اسلام به ظلمات در آمدند و به همین سبب آتش بر ایشان همچون بر کفار

واجب شد،پس گفت: أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ آنان همدمان آتشند و جاودان در آن می‌مانند».

[34]

آیا کسانی که به رسالت کافر شدند و به آن ادامه دادند می‌توانند توبه کنند؟هرگز...

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

کسانی که کفر ورزیدند و از رفتن مردمان به راه خدا جلو گرفتند.

ظاهرا بزرگترین سدّ و جلوگیری بازداشتن مردم از جهاد بوده باشد،و لو با صادر کردن فرمانهای سلطنتی که در حقایق تزویر می‌کند و آیات را مورد تحریف قرار می‌دهد و واقع فاسد را خوب و پسندیده جلوه‌گر می‌سازد.

ثُمَّ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ

و سپس با کافری از دنیا رفتند،خدا هرگز آنان را نخواهد بخشید.

آری،این کسان که راه خدا را می‌بندند،و چنان گمان دارند که هر چه زودتر به خدا توبه خواهند کرد و به او باز خواهند گشت،یا این که گناهان خود را سبک می‌شمارند،یا چنان می‌پندارند که از راهیافتگان‌اند.

[35]

صلابت و استحکام جبهۀ داخلی شرط اساسی پیروزی است،و سیاق متوجه به مؤمنان می‌شود و به آنان فرمان می‌دهد که-پس از طاعت-به مقاومت در برابر تبلیغات،پس از متراکم شدن دشواریها برخیزند،چه مقصود آنان از صلح و سلام تسلیم شدن و تحقیر دیدن است.

فَلاٰ تَهِنُوا

پس زبون و سست نشوید.

از شکست مهراسید،و از دشمن ترس نداشته باشید،هر چند شماره و وسایل جنگ ایشان از شما بیشتر باشد.

وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ

که به صلح دعوت کنید.

پس اولین کس مباشید که در میان دو گروه در حال جنگ گروه دیگر را به صلح دعوت می‌کند،و از مرگ و شکست بیم دارد.

وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ

در صورتی که برتری با شماست.»

و چون شما ایمان دارید،با ارزشها و قدرتهای خویش بر دشمن کافر برتری دارید،بدان سبب که ایمان بصیرت و قوت است:بصیرت از لحاظ وفور دخالت عقل در کارها و داشتن دیدی حیاتبخش به زندگی و جهان،و نیرو و قوت از لحاظ عزم در اراده و پیوستگی صفوف و آرزومندی شهادت و استقامت و شکیبایی بر سختیها که ایمان الهامبخش آن است.

اینک این پرسش مطرح می‌شود:قرآن از کدام صلح منع کرده،در صورتی که در جای دیگر گفته است: إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهٰا وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ و اگر به صلح تمایل نشان دادند،تو نیز بدان تمایل داشته باش و بر خدا توکل کن»؟آیا این آیه ناسخ آن دیگری نیست؟ چنان می‌نماید که دین از صلح مبتنی بر سستی نهی کرده است،که در پی آن شکست و خواری خواهد آمد،و این در واقع تسلیم شدن به دشمن است...در صورتی که آیۀ دیگر از پذیرفتن صلحی سخن می‌گوید که دشمن آن را پیشنهاد کرده است و سبب آن سستی و ضعفی بوده که در صفوف خود مشاهده کرده است،و بنا بر این هر دو امر به ارزشهای رسالی خدمت می‌کند...پس در آن هنگام که صلح به مصلحت اسلام و قوت و پیروزی آن باشد و دعوت به صلح از جوانب دشمن آمده است،ناچار باید آن را پذیرفت،در صورتی که پیشقدم شدن /13 مسلمانان به دعوت برای صلح حکایت از احساس سستی و ضعف می‌کند،و به همین سبب در حدیث مأثور از امیر المؤمنین(علیه السلام)در عهد نامۀ وی به مالک اشتر آمده است:«و از صلحی که دشمن تو را بدان خواند،و رضای خدا در آن بوده،روی متاب». ⁽¹⁾

وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ

و خدا با شما است و هرگز چیزی از اعمال شما نمی‌کاهد.

گفته‌اند که معنی«لن یترکم»آن است که خدا شما را از اعمالتان جدا نمی‌کند،چه وتر به معنی تنها گذاشتن است،و آن کس را که یکی از کسان او

کشته شده از آن روی موتور می‌نامند که تنها مانده است.و بدین گونه خدا حفظ اعمال مؤمنان را ضمانت کرده است،به همان گونه که کفار را وعدۀ بطلان و از بین رفتن اعمالشان کرده بود،پس هر چه مسلمانان در راه پیشرفت رسالت تقدیم کنند،خدا حافظ آن است و آن را سودمند می‌سازد.

بنا بر این شایسته است که برای رسیدن به نتایج شتاب نورزیم،و در رو به رویی با دشمن بردبار باشیم،تا آن گاه که پیروزی فرا رسد.و باید بدانیم که آن خواهد آمد،و هر آینده‌ای نزدیک است،و گاه ممکن است ما خود آن را نبینیم، ولی میوۀ آن را فرزندان ما خواهند چید.و زینب دختر امیر المؤمنین(علیهما السلام) بهترین نمونه برای آراسته بودن به این بصیرت بود،و در هنگام سختی بلا و تراکم مصیبتها و دردها به یاد این حقیقت می‌افتاد که خدا دادن پاداش مجاهدان را فرو نمی‌گذارد.هنگامی که در صحنۀ نبرد چشمش به کشته‌های برادران و فرزندان خود و اصحاب رسالت افتاد،خطاب به برادرزاده‌اش امام علی بن الحسین(علیهما السلام)گفت:«ای باز ماندۀ نیایم و پدرانم،چرا خود را به زحمت می‌اندازی، سوگند به خدا که این پیمان و عهدی از خدا به جدّت و پدرت است،و خدا از کسانی پیمان گرفته است که فراعنۀ این زمین آنان را نمی‌شناسند،و آنان در میان اهل آسمانها معروفند،و هم آنان این پاره‌های بدن از هم جدا شده را جمع خواهند کرد،و آنان را به خاک خواهند سپرد،و لطیفترین پرچم را بر بالای قبر پدرت سید الشهداء نصب خواهند کرد،و چنان است که اثر آن از بین نمی‌رود و نقش آن با گذشت شبها و روزها از میان نخواهد رفت،و امامان کفر و پیروان گمراهی در محو کردن و کوشیدن آن کوتاهی نمی‌کنند،و این خود سبب زیادتر شدن و اعتلای اثر آن خواهد بود»، ⁽¹⁾و به همین گونه در آن هنگام که با یزید حاکم /13 اموی قاتل فرزندان رسول اللّٰه(ص)رو به رو شد،به او گفت:«و اگر خیال کردی که ما را همچون غنیمتی به چنگ آورده‌ای،به همین نزدیکی ما را مایۀ زیان خویش خواهی یافت،

و آن در هنگامی خواهد بود که چیزی جز آنچه از پیش فرستاده‌ای در تصرف نخواهی داشت،پس هر چه حیله داری به کار انداز،و هر چه می‌توانی بکوش،و تمام تلاش خویش را آشکار ساز،به خدای سوگند که نمی‌توانی یاد ما را محو کنی، و سبب از بین رفتن وحی ما شوی،و ننگ آنچه کرده‌ای هرگز تو را ترک نخواهد کرد». ⁽¹⁾

زینب(ع)بدین گونه به افقهای آینده نگاه می‌کرد،بدون این که مصیبتها و سختیهای آنی و گذرا او را اسیر خود کند،و همۀ حاملان رسالت در سراسر تاریخ چنین بوده و به آفاق دور می‌نگریسته‌اند،و به همین سبب بوده که می‌توانسته‌اند مصیبتهایی جانفرسا را تحمل کنند که اگر بر کوه وارد می‌آمد سبب متلاشی شدن آن می‌شد!آری،نتیجۀ این ایمان بود که خدا با ایشان است،و این که عملهای صالح ایشان را بی مزد نخواهد گذاشت،و همۀ تلاشهای ایشان را حفظ خواهد کرد، و آنها را برکت و افزایش خواهد داد،و اعمال کافران را باطل خواهد کرد،و عاقبت پسندیده مخصوص پرهیزگاران است؛به سبب همۀ اینها بود که مجاهدان در طول تاریخ به چالش با سختیها می‌پرداختند.

[36]

و می‌پرسیم که:چرا عزم بعضی از کسان در مواجهۀ با دشمنان دین سست می‌شود؟و چرا سستی و ضعف آنان را بر آن می‌دارد که خواستار صلح شوند؟ سبب آن دوستی دنیا است،و لذا خدا ما را از آن بر حذر می‌دارد،و ارزش حقیقی آن را برای ما آشکار می‌سازد و می‌گوید:

إِنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ

هر آینه زندگی دنیا بازی و هوسرانی است.

چون دوستی دنیا را از دلهامان بزداییم،هر چه زودتر به شجاعتی کافی برای مواجهۀ با دشمنان مجهز خواهیم شد،و نیز آمادۀ ریشه کن کردن دیگر

بیماریهای قلب می‌شویم که این سورۀ مبارکه دربارۀ آنها سخن گفته است،همچون نفاق و حسد و کبر،بدان سبب که بنا بر حدیثی مأثور:حب الدنیا رأس کل خطیئة دوستی دنیا سر و اصل هر خطا و گناه است».

چون زندگی ما در دنیا از هدف عالی آن که رسیدن به بهشت و خرسندی خداوند متعالی از بندۀ خویش است خالی شود،آیا دیگر هدفی معقول برای ادامۀ آن بر جای می‌ماند؟هرگز...و اگر بنا می‌شد که خوردن و آشامیدن جز برای رسیدن به لذتی گذرا و به دست آوردن نیرویی که از دست می‌رود نبوده باشد که به شکل دوره‌ای ادامه پیدا می‌کند،آیا برای خوردن و آشامیدن چه هدف عالی و حکیمانه می‌توانستیم تصور کنیم؟و لعب کوششی است که هدفی غیر حکیمانه(خیالی) دارد،و لهو کوششی است که اصلا و ابدا هدفی ندارد...و دنیا از آن جهت جز لهو و لعب نیست که هر چه در آن است از میان می‌رود،جز آنچه برای زندگی حقیقی ما در آخرت بر جای می‌ماند،و این همان چیزی است که سیاق به آن اشاره می‌کند:

وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ

و اگر ایمان آورید و پرهیزگار شوید،مزدهای شما را می‌دهد.

در دنیا کرامت و سعادت و عزت،و در آخرت فردوس برین.

وَ لاٰ یَسْئَلْکُمْ أَمْوٰالَکُمْ

و خواهان مالهای شما نیست.

گفته‌اند که معنی آن چنین است:خداوند سبحانه و تعالی از شما در برابر هدایت کردنتان مزدی طلب نمی‌کند،و شاید معنی آن چنین باشد که خدا به مالکیت شما معترف است و خواهان اموال شما به صورت کامل و بدون اکراه نیست،بلکه دادن قسمی از آنها را در راه خدا با رضای خاطر از شما می‌خواهد،که این انفاق فواید بزرگی برای صاحبان اموال دارد،از آن روی که دلیل بر پیوستگی و وابستگی فرد به مجتمع ایمان و فضیلت می‌شود،و نیز آن که جانها را پاکیزه و بی آلایش و پاک می‌سازد،و مجتمع را به صورتی به هم پیوسته و جوش خورده در می‌آورد و آمادۀ به پیشروی هر چه سریعتر می‌کند.

[37]

و از حکمت و رحمت پروردگارمان به ما است که فرمان به دادن

همۀ مالهامان نکرده است،چه اگر چنین می‌بود تمسک به دستگیرۀ اسلام جز برای اندکی از مردمان امکان پیدا نمی‌کرد.

إِنْ یَسْئَلْکُمُوهٰا فَیُحْفِکُمْ

که اگر از شما بخواهد و در این باره اصرار ورزد.

که در آن احفاء به معنی اصرار کردن در خواستن است.

تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغٰانَکُمْ

خودداری و بخل می‌ورزید و کینه‌های شما آشکار خواهد شد.

بلکه دین خود را چنان سهل و آسان ساخته است که شمار بیشتری از مردمان بدان روی آورند،در صورتی که اگر دشوار باشد و به انفاق کردن همۀ مال فرمان دهد،بخلی که در غالب جانهای مردمان نهفته است،آشکار خواهد شد.

[38]

و با وجود آن که خدا ما را به انفاق کردن همۀ اموالمان فرمان نداده است،می‌بینیم که باز هم بعضی از مردم بخل می‌ورزند،به همان گونه که از دادن جانشان در آن هنگام که فرمان قتال و جهاد رسیده بود خودداری و بخل می‌ورزیدند.

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ

شما همان کسانید که چون به انفاق کردن مال در راه خدا دعوت شوند،کسانی از میان شما خودداری می‌کنند و بخل می‌ورزند.

بدان سبب که جانهای خود را برای بخشندگی و عطا و فداکاری تربیت نکرده بودند،و دوستی دنیا آنان را به خود جلب کرده بود و سخت به آن دلبستگی پیدا کرده بودند،و در نتیجه چنان خیال می‌کردند که انفاق مال زیان و تاوان است، در صورتی که سود و بهره و غنیمتی بزرگ است.

وَ مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّمٰا یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ

و هر که بخل ورزد،نسبت به خود بخل ورزیده است.

چه اگر چیزی در راه خدا بدهد،چندین برابر آن خدا به او می‌بخشد،و رضایت و خرسندی او را نسبت به خودش که بزرگترین نعمت است به دست

می‌آورد،و چه زیانی بالاتر از محروم ماندن از چنین غنیمتی است که عبارت از پاداش خدا و خرسندی او از بنده است؟و فرمان دادن خدا به انفاق دلیل بر نیازمندی او به آنچه مالک آنیم نیست،بلکه این همه برای نیازمندی شدید خودمان به رضوان و خرسندی خدا از اعمال ما است.

وَ اللّٰهُ الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ

و خدا بی نیاز است و شما فقیران و نیازمندانید.

و چون فقیر و محتاجیم،پس بر ما واجب است که انفاق کنیم تا خدا به فضل خود ما را بی نیاز سازد.

وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُونُوا أَمْثٰالَکُمْ

و اگر از انفاق خودداری کنید،خدا گروه دیگری را جانشین شما خواهد کرد که همچون شما نباشند.

چون امتی در بخشندگی بخل ورزد،پروردگار آن امت را با امتی دیگر جانشین خواهد کرد که از اموال خود انفاق می‌کنند،و به جهاد در راه خدا می‌پردازند،و از فداکاریهای پیاپی دریغ ندارند،و بردباری و استقامت به خرج می‌دهند.

توفیق حمل رسالتهای الاهی شرفی بزرگ است که خدا آن را تنها به کسانی عنایت می‌فرماید که آمادگی پرداختن بهای آن را داشته باشند،و بهای آن شرکت کردن در جهاد و انفاق مال است،و چون ملتی از این لحاظ ضعیف شود، خدا امت دیگری را به جای ایشان بر می‌گمارد!و دربارۀ این قسمت از آیه روایتی هست که اغلب مفسران آن را از راههای گوناگون نقل کرده‌اند:از ابو هریره روایت شده است که گفت:گروهی از اصحاب رسول خدا(ص)به او گفتند:

یا رسول اللّٰه!آن کسان که خدا از ایشان در قرآن یاد کرده چه کسان‌اند؟و سلمان در کنار رسول اللّٰه(ص)نشسته بود،پس پیامبر(ص)دست خود را بر ران سلمان زد و گفت:«این و قومش،و سوگند به آن که جان من دست او است،اگر رسیدن به ایمان بسته به دست یافتن به ثریا می‌شد،مردانی از فارس(ایران)به آن دست

می‌یافتند»، ⁽¹⁾و در روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام آمده است که گفت:

و خدا بهتر از ایشان را جایگزین آنان ساخت که موالی ایشانند». ⁽²⁾و تاریخ گواه بر آن است که رسالت اسلام را پس از عرب اقوام دیگری همچون بربرها و ایرانیان و ترکان بر عهده داشتند،و اگر مسلمانان امروز مایۀ خواری اسلام شوند،خداوند کسانی را از دورترین نقاط زمین بر خواهد انگیخت که رسالت آن را حمل و حق آن را ادا کنند و تنها به نام مسلمان نباشند.

سورۀ فتح

اشاره

سورۀ فتح

فضیلت سوره:

امام صادق(ع)گفت:«اموال و زنان و آنچه را که در تصرف دارید،از تلف شدن به خواندن إنا فتحنا لک محفوظ دارید،چه کسانی که پیوسته به خواندن آن ادامه دهند،در روز قیامت بانگ منادی را می‌شنوند که می‌گوید:شما از بندگان مخلص منید،او را به بندگان صالح من بپیوندید و در کنار آنان قرار دهید،و به باغهای پر از نعمت بهشت داخلش کنید و از رحیق سر به مهر او بنوشانید که آمیختۀ به کافور است».

تفسیر نور الثقلین/ج 5،ص 46-47 /13

زمینۀ کلّی سوره

صلحی که پس از بستن آن مسلمانان از مکه باز گشتند،صلحی پر سر و صدا بود،چه بسته شدن پیمان این صلح پس از آن بود که ایشان با آرزوی نصرت یا دست کم ایمن بودن در دخول به مکه با مشرکان قریش بسته بودند،و صلح با مشرکان قریش یکی از مهمترین پیشامدهای سیرۀ نبویّة است که سبب برانگیختن

مجادلات فراوان شده است...زیرا چگونه امکان آن وجود پیدا کرد که مؤمنان با جانهای آکندۀ از خشم نسبت به کفار و پس از آماده شدن برای جنگ با ایشان و مشتاق شهادت بودن،با دشمن کافر و ستمگر قرار داد صلح ببندند؟ شاید نزول یک سورۀ تمام در این موضوع و نامیده شدن آن به نام الفتح دلیل بر حساس بودن مسئلۀ رسیدگی به موضوع از دیدگاههای متعدد بوده است.

اولا:این که معنی صلح نه تسلیم است و نه ضعف و نه چشمپوشی از هدفهای اساسی امت.

ثانیا:صلح به معنی غالب ساختن رأی منافقان دعوت کنندۀ به صلح یا سستی در تهیه کردن وسایل و آمادگیهای نظامی و جنگی نبود.

ثالثا:صلح یا جنگ بسته به فرمانهای صادر از دستگاه رهبری است،و امتی که متمسک به ریسمان قیادت و پیشوایی الاهی باشد،نه در جنگ شکست می‌خورد و نه در حالت صلح گرفتار آن می‌شود.

شاید همین دیدگاهها محورهای این سورۀ کریمه را تشکیل می‌دهد که صلح را به صورت فتحی آشکار معرفی کرده است،و به این که خدا آنچه را که پیغمبرش پیش از رسالت و پس از رسالت به آن پرداخته بود،و دشمنان آنها را گناهان او تصور می‌کردند،بخشیده است،و او را به راه مستقیمی رهبری کرده که به دست یافتن به هدفهای عالی او و از جملۀ آنها پیروزی گرانبها منجر می‌شود.

پس از پرداختن به این مقدمۀ عالی در آغاز سوره(آیات 1-3)قرآن به مدح مؤمنان می‌پردازد،یعنی کسانی که از رسول خدا(ص)در صلح به همان گونه از او فرمانبرداری می‌کنند که پیش از آن برای آماده شدن به جنگ پیروی می‌کردند،و همین را وسیله‌ای برای پیروزی می‌داند،و این که پروردگار سبحانه و تعالی آرامش خویش را بهرۀ قلوب مؤمنان قرار داده است...و دانسته‌اند که تا زمانی که در گروه سپاهیان خدا جای دارند،که سپاهیان آسمانها و زمین همه به او تعلق دارند،پیروز خواهند بود و چشم به راه باغهایی که از پای درختان آن جویهای آب روان است.

اما منافقان که در زمان صلح،همچون در زمان جنگ،به مخالفت با

رسول خدا(ص)بر می‌خاستند،گرفتار عذاب خدا خواهند شد،چه آنان در حق خدا بدگمان بودند،و چنان می‌پنداشتند که خدا به یاری ایشان نخواهد پرداخت،پس برای ایشان پیشامدهای بد فراهم شد،و به هر جا که رو می‌کردند با بدی رو به رو می‌شدند،و خدا به ایشان غضب کرد و گرفتار خشم و لعنت او شدند و جهنم را برای پذیرفتن آنان آماده کرد.

بنا بر این محور جامعۀ اسلامی رسولی است که اگر خیر خواه او باشند باید با اخلاص به اطاعت و فرمانبرداری از او گردن نهند،و به سعادت برسند،چه خدا او را گواه و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستاده است،و او را محور زندگی ایشان قرار داده است،تا به خدا و رسولش ایمان آورند،و او را عزیز و گرامی دارند.از آن روی که دست رسول دست خدا است،و دست خدا بالای دستهای ایشان.

سیاق به منافقانی باز می‌گردد که منتظر فرصت صلح بودند تا مصداق بودن رسالت را در معرض طعنه قرار دهند و می‌گوید:اعرابی که در خروج رسول از مدینه به مکه خود را کنار کشیدند و گفتند که کار و زندگی ما را از آن بازداشت،و اکنون می‌خواهند پس از جدایی از صفوف رسالت به آن بازگردند، /13 ولی خدا مکر ایشان را آشکار و آنان را رسوا می‌کند،در صورتی که آنان چنان فکر نمی‌کردند که رسول بتواند بار دیگر به نزد آنان باز گردد،و به گمانهای بد متوسل شدند و قومی در معرض هلاک قرار گرفته بودند.

اکنون که ستارۀ مسلمانان درخشیده بود و بزرگترین نیروی موجود در جزیره یعنی قریش را به اطاعت خود درآورده‌اند،و آنان به مسلمانان همچون یک نیروی سیاسی مخالف نگاه می‌کنند،فرصت طلبان در صدد آن بر آمده‌اند که به دستگاه رسالت باز گردند به طمع آن که در غنیمتهای آن سهیم شوند،و این پیوسته از دشواریهای صلح است.و اسلام بازگشت آنان را به این شرط موکول کرد که آمادۀ جهاد باشند و چون بار دیگر آنان را به آن خواستند،اگر از خدا فرمان برند اجری عظیم بهرۀ ایشان شود،و اگر باز هم مثل پیشتر به جهاد پشت کنند و بهانه آورند، خدا آنان را به عذابی دردناک معذب خواهد ساخت.

پس از مستثنی کردن بیماران و ناتوانان از این حکم،سیاق به مؤمنانی باز می‌گردد که با تلاشهای خود سبب رسیدن مسلمانان به این صلح شده بودند،و با رسول بر جنگ در زیر درختی که در آن جا بود بیعت کردند و خدا از ایشان راضی شد،و آرامش خود را نصیب قلبهای ایشان ساخت،و پاداش آنان در دنیا فتحی نزدیک بود که در دستاوردهای صلح حدیبیه تحقق یافت،و سپس در فتح مکه.و خدا مطالب و دستاوردهای مؤمنان را چنین بیان می‌کند:صلح حدیبیه که سبب جلوگیری مردم از آزار دادن به ایشان شد،و آن را آیتی قرار داد،و عبرتی تاریخی که مؤمنان از آن بهره‌مند شوند.

پیروزی مسلمانان همراه با قدرت بود و نه از ناتوانی یا خواری یا حقارت، پس اگر کافران در دروازه‌های حرم مکه به جنگ با ایشان می‌پرداختند،ناچار شکست می‌خوردند و می‌گریختند،و این سنتی خدایی است که تغییر نمی‌پذیرد،و اگر خدا اراده می‌کرد که آتش جنگ افروخته شود،کفار گرفتار شکست می‌شدند، ولی به حکمتی نبرد در داخل مکه صورت نگرفت.و قریش مستحق جنگ بودند، بدان سبب که از در آمدن مسلمانان به مسجد الحرام جلوگیری می‌کردند،اما علت شروع نشدن جنگ آن بود که خویشاوندیهای مؤمنان با کفار پرهیز از جنگ را تشویق می‌کرد.

جنگ مسلمانان برخاستۀ از تعصب و نژادپرستی نبود،بلکه از مصلحت رسالت بود،و به همین سبب بر گرد محور مصلحت ایمانی دوران می‌کرد،در صورتی که نبرد کافران برخاستۀ از عصبیتهای جاهلیت بود /13 و لذا نمی‌توانستند از راه جنگ به هدفهای خود برسند.

قلوب کافران آکنده از حمیت و غیرت جاهلی بود،در صورتی که آرامش ایمانی دلهای مؤمنانی را آباد و شکوفان نگاه می‌داشت،از آن روی که به کلمه تقوی و پرهیزگاری ملتزم بودند.

راستی خوابی که رسول اللّٰه دید و در آن چنان به نظر وی رسید که همراه با مؤمنان به حق وارد مسجد الحرام شده‌اند و خوفی بر ایشان مستولی نبود،تعبیر شد و

فتح نزدیک تعبیر پیدا کرد.اما هدف دورتر عبارت از پیروزی دین اسلامی بر همۀ دینها است هر چند مشرکان آن را ناخوش داشته باشند.

در پایان سوره قرآن صفات آن اصحاب و یاران پیغمبر(ص)را بیان می‌کند که در ساعت سختی و ناراحتی،چه در صلح و چه در جنگ،از او پیروی می‌کردند، و همۀ فضایل آنان را نتیجه‌ای از علاقۀ آنان به پرستش پروردگارشان می‌داند و در همه حال به او پناه بردن،و به همین جهت است که آنان را نسبت به کافران سخت و نسبت به یکدیگر مهربان مشاهده می‌کنیم،و در حالی که خواستار خشنودی پروردگار خویشند،بر چهره‌های ایشان آثار سجود دیده می‌شود.

بدین گونه سوره همۀ جوانب صلح با قریش را فرا می‌گیرد،و به رسیدگی و تحقیق دربارۀ دشواریهای فرعی که از هر صلحی با دشمن کافر نتیجه می‌شود، بر می‌خیزد.

سورة الفتح

[سوره الفتح (48): آیات 1 تا 7]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً (1) لِیَغْفِرَ لَکَ اَللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً (2) وَ یَنْصُرَکَ اَللّٰهُ نَصْراً عَزِیزاً (3) هُوَ اَلَّذِی أَنْزَلَ اَلسَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ اَلْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ وَ لِلّٰهِ جُنُودُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً (4) لِیُدْخِلَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عِنْدَ اَللّٰهِ فَوْزاً عَظِیماً (5) وَ یُعَذِّبَ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اَلْمُنٰافِقٰاتِ وَ اَلْمُشْرِکِینَ وَ اَلْمُشْرِکٰاتِ اَلظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ اَلسَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ اَلسَّوْءِ وَ غَضِبَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً (6) وَ لِلّٰهِ جُنُودُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً (7)

معنای واژه‌ها

6[علیهم دائرة السّوء]

:دایرۀ بدی بر گرد ایشان می‌چرخد و آنان را در میان گرفته است،و دایره نامیده شدن به سبب تشبیه آن با دوران فلک است که گردش بدی نسبت به ایشان دارد،و«علیهم»یا برای خبر دادن است و یا دعای بد و همچون لعنت بودن.

ما تو را به پیروزی و فتح آشکاری رساندیم

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

علی رغم آن که خدا به وعدۀ خود به بندگان مؤمنش وفا کرد و آنان را بر دشمنانشان پیروزی بخشید،و علی رغم این که آنان چشم به راه فتحی نزدیک و پیروزی عاجلند،رسیدن این پیروزی برای ایشان تأخیر پیدا کرده است که البته بنا بر مصلحتی بوده است که خدا آن را می‌داند،و چه بسا که اگر پیروزی با شتاب به ایشان می‌رسید،زمان نرسیدن آنان به فتحی بزرگ می‌شد که هنوز اسباب آن آماده نشده بود،و رسول اللّٰه(ص)در خواب دید و خبر آن را به مسلمانان داد که به زودی

با امنیت و اطمینان وارد مسجد الحرام خواهند شد و او سرپرستی ایشان را برای حج گزاردن خانه خدا خواهد داشت،پس چون مشرکان را دید که آمادۀ جنگ کردن با او شده‌اند یا می‌خواهند از در آمدنش جلوگیری کنند،خواب او در ظاهر تعبیر نشد، ولی در سالهای پس از آن به سبب صلحی که در آن سال بسته بود،داخل شدن فاتحانۀ به مکه برای او(ص)امکان پذیر شد.

مسلمانان از لحاظ خودشان خواب پیغمبر را چنان تعبیر می‌کردند که بر دخول در مکه در همان سال اشاره دارد،ولی او(ص)با علم داشتن به واقع امر به همان پوشیدگی که بود آن را بر جای گذاشت،و به ایشان نگفت که پیروزی در همان سال دیدن خواب نخواهد آمد،چه اگر آگاهشان می‌ساخت چه بسا که از جهاد بازپس می‌ماندند،و چون رسول(ص)آنان را از حقیقت امر آگاه نکرد،با آرزوی پیروزی شتابان راهی مکه شدند،و نتیجۀ آن شد که در همان سال پیمان /13 صلح حدیبیه که مقدمه‌ای برای فتح مکۀ مکرّمه به شمار می‌رفت بسته شد،و اگر مسلمانان در آن سال وارد مکه می‌شدند،شاید فتح مکه در سالهای بعد و سپس فتح جزیرة العرب و انتشار اسلام در زمین میسّر نمی‌شد.

خبر نزدیکی که مسلمانان،پس از خبر دادن از خوابش به ایشان،چشم به راه آن بودند،دخول در شهر مکه بود،و خدا،برای تحقق یافتن هدف بزرگتر یعنی فتح مکه نخواست که آن هدف مورد توجه مسلمانان عملی شود،و عبرتی که از این گرفته می‌شود آن است که مسلمانان نباید برای رسیدن به نتایج شتاب نشان دهند، بلکه لازم است در حال انتظار باشند تا زمانی که اوضاع و احوال مساعد برای رسیدن به آن هدف فراهم شود.

شرح آیات:

اشاره

[1]

إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً ما تو را به پیروزی و فتح آشکاری رساندیم.

آیا معنی کلمۀ فتح در این آیه چیست؟

بعضی از مفسران گفته‌اند که:این آیه،هر چند پیش از فتح و گشوده شدن شهر مکه برای مسلمانان نازل شده،مقصودش همان فتح است و مؤمنان را به آن بشارت می‌دهد،و دیگران گفته‌اند که:این فتح اشاره به پیروزی و فتح خیبر است، ولی آیه چنان که به نظر می‌رسد،دلالت بر فتح سیاسی و فرهنگی مکه دارد که بر فتح نظامی و جنگی آن پیشی داشت،و این فتح سیاسی در صلح حدیبیه صورت گرفت که بر اثر آن فتح نظامی و لشکری این شهر نیز امکان پذیر شد،و از همان پیروزی اسلام و گسترش آن در جزیرة العرب همچون نتیجه‌ای به دست آمد،و از آن نظر چنین است که هر حرکت تازه-و مخصوصا حرکتی که مخالف افکار و عادات مجتمع باشد-در آن می‌کوشد که از جامعۀ مورد نظر اعتراف و قبول به دست آورد تا بتواند آزادانه به گسترش و پیشروی بپردازد،و حرکت اسلام-در آنجا که به جنبه ظاهری و نه غیبی آن مربوط می‌شود-،در نظر مشرکان حرکتی برخاستۀ از نافرمانی جلوه گر می‌شد،چه جامعۀ جاهلی مسلمانان را همچون صائبه و کسانی پیش خود تصور می‌کردند که دین خود را رها کرده و به دین دیگری در آمده‌اند،و به همین سبب برای حرکت آنان شرعیّت و اعتباری قائل نبودند.

اینک این سؤال پیش می‌آید:در چه زمان حرکت رسول اللّٰه(ص)در آن جامعه مورد اعتراف قرار گرفت؟ این کار در صلح حدیبیه صورت پذیرفت که،از خلال آن،قریشی که سرور و آقای مکه و نواحی دیگر عرب‌نشین بود،به رسول و پیروانش و رسالتش همچون یک امر حقیقی وقوع یافته اعتراف کرد،و این اعتراف مخصوصا در هنگام امضا کردن بندی از آن صلحنامه آشکار شد که در آن چنین آمده بود:هر کدام از قبائل که بخواهند به رسول(ص)بپیوندند و با او پیمان ببندند،یا چنین کاری را با قریش انجام دهند،حق انجام دادن این کار را دارند...و این بدان معنی بود که در جزیرة العرب دو حکومت وجود دارد:حکومت قریش و حکومت اسلام.

و عملا گروهی از قبایل-همچون خزاعة-با رسول(ص)هم پیمان شدند،و اسلام به انتشار در نواحی مختلف جزیرة العرب آغاز کرد،و شاید آثار

مثبتی که بر صلح حدیبیة مترتب شد-و مهمترین آنها همین هم پیمان شدن قبایل عرب با پیامبر بزرگوار بود-همان امری است که قرآن آن را به نام فتح آشکار(الفتح المبین)خوانده است.

پس فتح مبین یک فتح نظامی نیست،بلکه فتحی سیاسی و فرهنگی است که رسول اکرم(ص)در صلح حدیبیه به آن تحقق بخشید،و مقدمه و تکیه گاهی برای فتح نظامی پس از آن بود،چه پس از صلح اسلام با سرعتی جدّی در زیر پرچم انتشار دین به پیشرفت فراوان رسید.و امام صادق(ع)گفته است:«هنوز آن مدت -یعنی مدت صلح-به پایان نرسیده بود که اسلام نزدیک به استیلای بر مردم مکه شد». ⁽¹⁾

و این طبیعی است که حرکت انقلابی کامیاب،در اوضاع و احوال صلح تقویت پیدا می‌کند و آمادۀ برای رو به رو شدن با اوضاع و احوال زمان بر خورد و مواجهه می‌شود،و تا زمانی که حکومت(واقعی)جنگ خود را با جنبش مکتبی پس از صلح متوقف نگاه دارد،مؤمنان به فرماندهی رسول(ص)به نشر اسلام ادامه دادند و در زمان صلح به تقویت خود پرداختند و بالآخره پس از چند سال اندک مکه را از لحاظ نظامی به تصرف خود در آوردند.

[2-3]

و این فتح را دستاوردهای بزرگ بود که از آشکارترین آنها این بود که خدا گناه رسول اکرم(ص)را پیش از اسلام و بعد از آن بخشید،و نعمت خویش را بر او تمام کرد،و هدایت او را به راه حق به حد کمال رسانید؛و مفسران در تفسیر کلمۀ«ذنب»در این آیه با یکدیگر اختلاف نظر دارند:بعضی گفته‌اند که رسول اللّٰه(ص)را در ایام پیش و پس از اسلام گناهانی بود و خدایش آنها را بخشیده است،و بعضی گفته‌اند که پیش از فتح و پس از آن(فتح مکه)گناهانی داشت و خدا دستخط امان با آمرزیدن گناهان سابق و لاحق به او عنایت کرد،و جماعتی گفته‌اند که رسول مرتکب گناه نبوده و مقصود از این آمرزش آمرزش امت

او است به اعتبار این که امت مرحوم است.

چنان می‌نماید که کلمۀ«ذنب»نباید با معنی ظاهری آن مورد توجه قرار گیرد که همان معصیت و نافرمانی از خدا است،بلکه با توجه به چیزهایی است که کافران و مشرکان آنها را گناه به شمار می‌آورده‌اند،چه حرکت رسول(ص) خود به خود در اعتقاد آنان به عنوان یک گناه شناخته می‌شده،بدان جهت که تمرد و سرپیچی از واقعیت موجود بود،پس بعد از صلح جزئی از واقعیت موجود شد و این تصور دربارۀ گناه بودن آن از میان رفت و در نظر ایشان این گناه پیغمبر آمرزیده شد، و برای نزدیکتر شدن معنی به ذهن می‌گوییم:موسی(ع)در آن هنگام که می‌گفت:

وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ در نظر ایشان من مرتکب گناهی شده‌ام و بیم آن دارم که مرا بکشند»، ⁽¹⁾گناهی نداشت،بلکه گفتۀ آنان بر وفق قانون حاکم بر آن زمان بود،و به همین گونه رسول اللّٰه(ص)نیز بر حسب همین قانون گناهکار به شمار می‌رفت،تا این که قانون در صلح حدیبیه تغییر پیدا کرد،چه پیامبر اکرم ما(ص)در جنگهای بدر و أحد و احزاب بسیاری از ایشان را کشته و اموال ایشان را به چنگ آورده و مردانی از ایشان را به اسارت گرفته و حتی اوضاع آنان را دگرگون کرده بود،و به همین سبب در نزد ایشان گناهکار محسوب می‌شد،و صلح برای آن آمد که این صفحه را بپیچد و از ذهنهای مشرکان خارج کند و آنان را با مسلمانان به حال صلح و سلم در آورد.

اما این که ذنب به همان معنی ظاهری کلمه بوده باشد،چیزی است که با مقام پیامبران تناسب و شایستگی ندارد،مخصوصا با پیامبری که مقامش از دیگران برتر و منزلتش در نزد خدا بالاتر است،و حاشا للّٰه که رسولی را به رسالت برگزیند که مرتکب گناه شده باشد،چنان که این گفته نیز مبتنی بر خطا است که بگوییم:

خدا دستخط آمرزش به رسولش بخشیده است،زیرا چگونه ممکن است بدون علت توضیح دهنده از کسی رفع مسئولیت شود؟؟مگر بین خدا و یکی از /13 بندگانش

قرابتی وجود دارد تا در حق او چنین کند؟مگر در شأن رسولش نگفته است: وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنٰا بَعْضَ الْأَقٰاوِیلِ* لَأَخَذْنٰا مِنْهُ بِالْیَمِینِ* ثُمَّ لَقَطَعْنٰا مِنْهُ الْوَتِینَ* فَمٰا مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حٰاجِزِینَ و اگر گفته‌هایی را به دروغ به ما نسبت دهد* او را به دست راست خواهیم گرفتو سپس رگ گردن او را قطع خواهیم کرد پس از میان شما هیچ کس نمی‌تواند از این کار جلو گیرد»... ⁽¹⁾آری،بعضی از فرقه‌های صوفیه بر این اعتقادند که انسان به درجه‌ای از بندگی و فهم می‌رسد که مسئولیت از او برداشته می‌شود،حتی یکی از آنان به پیروان خود گفته است:بر شما هنوز واجب است که نماز بخوانید،ولی من به مقامی بالاتر از نماز رسیده‌ام! اسلام برای مسئولیت پایانی جز به یقین نمی‌شناسد،و این قرآن است که به رسول خدا-با آنکه به غایت کمال بشری رسیده-می‌گوید که تو به نماز و تقرب به خدای عزّ و جلّ پیش از آنچه بدان رسیده‌ای نیازمندی: أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً* وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً به پای دار نماز را (به هنگام خودش)از هنگام در گشتن خورشید تا تاریکی شب،و به پای دار قرآن خواندن در سپیده دم را که قرآن فجر گواهی شده است،و مقداری از شب بیدار باش و به خواندن نماز مستحبّ بپرداز،باشد که پروردگارت تو را به مقامی پسندیده برگزیند». ⁽²⁾

و قرآن در این سوره می‌گوید:

لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ

برای آن که خدا گناه تو را از پیش و پس(از اسلام)بیامرزد.

مقصود از غفران در این جا از طریق وعده است و حتمی و الزامی نیست،و اگر چنین می‌بود لازم می‌آمد که این آیه کریمه تغییر پیدا کند:

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ پس بدان که معبودی جز خدا وجود ندارد،و برای گناه خودت و مردان و زنان مؤمن آمرزش خواه»، ⁽¹⁾و در آن جا که خدای تعالی به رسولش فرمان می‌دهد که برای خود و مؤمن استغفار کند، در مقابل«برای»در این جا حرف«له»را می‌آورد.

وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ

و نعمت خود را بر تو تمام کند.

به فتح و استقرار یافتن اسلام در اجتماع.

وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

و تو را به راه راست هدایت کند.

بعضی گفته‌اند:صراط مستقیم راهی است برای تقویت ارکان اسلام و انتشار آن،و شاید ما از سیاق آیه چنان بفهمیم که برای هر تطور تازه در میدان سیاسی دستاوردهای مثبت و منفی هر دو وجود دارد که امکان دارد مسیر انسان را منحرف سازد،چه با هر تطوری فشارهایی همراه است،و با هر فشار احتمال انحراف می‌رود،و خدا به پیامبرش در این آیه وعده می‌دهد که این تحوّلها در او تأثیر نخواهد داشت،خواه از گونۀ فشارها و شکستها باشد،یا از گونۀ انگیزشها و پیروزیها،پس او بر خط رسالت مستقیم خواهد ماند.

وَ یَنْصُرَکَ اللّٰهُ نَصْراً عَزِیزاً

و خدا با پیروزی عزیز و نیرومند به تو یاری خواهد داد.

شاید معنی«عزیز»در این جا ثابت و مغلوب ناشدنی باشد،که همین نصر عزیز در فتح مکۀ مکرّمه تحقق پیدا کرد،و صلح حدیبیة تمهید مقدمه‌ای برای آن بود.

بنا بر این فتح پنج نتیجۀ اساسی و مهم دارد،از این قرار:

اولا:بخشیدن آن گناه رسول(ص)که مشرکان تصور می‌کردند،و پس از صلح انحصار حکومت اعلام شده آن گناه پایان یافت،و رسول از حرکت عصیان و تمرد خارج شد و به حرکت شرعی رسید.

ثانیا:تمام شدن نعمت بر رسول،که پروردگار ما با این صلح اوضاع و احوال را به صورتی در آورد که پیامبر(ص)برای انتشار دادن دین در اجتماع قدرت بیشتر داشته باشد.

ثالثا:هموار کردن ناهمواریهایی که در راه انتشار اسلام وجود داشت،و در نتیجۀ آن از بین بردن مقداری از فشارها که رسول خدا(ص)و یارانش با آن مواجه بودند.

رابعا:آماده کردن وضع مناسب برای نصر عزیز.

[4]

امّا نتیجۀ پنجم که ما می‌توانیم به صورت خاص نعمتی بزرگ به شمار آوریم،عبارت از جستجو و برانگیختن روح آرامش در دل و جان مؤمنان بود،و همین آنان را بر آن داشت که با جمعیتی چند صد نفری از مدینه به سوی مکه‌ای به راه بیفتند که دهها هزار دشمن مسلح ایشان در آن حضور داشتند،و اگر این روح آرامش وجود نمی‌داشت،سپاهیان اسلام هرگز به حدود آن حرکت نمی‌کردند.

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ

او است آن که سکینه و آرامش را بر دلهای مؤمنان فرود آورد تا ایمانی بر ایمان ایشان افزوده شود.

آیا ایمان کاهش و افزایش پیدا می‌کند؟آری.پس ایمان چیست که پذیرای افزایش و کاهش است؟آن اقرار به قلب است،و اعتراف به زبان،و عمل کردن به حواسّ و اندامها،و معنی این گفته آن است که انسان با تمام هستی و کیان مادّی و معنوی خود نیروی واحدی است که با میل و ارادۀ خود به نیروی خدا تسلیم می‌شود،پس از آن گونه ایمان نیست که در حدود علم و معرفت باقی می‌ماند،بدون آن که بر صاحب آن سلوک و رفتار و عملی از جنس آن در زندگی منعکس شود،و قرآن دربارۀ فرعون و قومش که به خدا کافر شده بودند می‌گوید:

وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اسْتَیْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ و آن را منکر شدند و درست می‌شناخت دلهای ایشان آن را که راست

است،به ستمکاری و برتری(و شوخی)،درنگر که سرانجام بدکاران چون بود»، ⁽¹⁾پس یقین قلب به تنهایی و بدون عمل صالح فایده‌ای ندارد.

مشرکان قریش در داخل جان خود از راستگویی و امانت رسول آگاه بودند، ولی در واقع زندگی به آن اعتراف نمی‌کردند،بلکه به مخالفت با او بر می‌خاستند و به دروغگویی و جادوگری او را متهم می‌ساختند،در صورتی که ایمان حقیقی عبارت از شناخت قلب و عمل کردن به آن شناخت با اندامها است،و به همین سبب در حدیث /13 مفصلی از امام علی(ع)آمده است که:«ایمان بر اندامهای آدمی تقسیم شده،و هر اندام را سهمی متناسب با آن از ایمان وجود دارد»، ⁽²⁾و به اندازه‌ای که هر اندام از التزامهای خود انحراف حاصل کند،از ایمان شخص کاسته می‌شود.

از رسول بزرگوار(ص)است:«هر که با ایمان کامل خدا را ملاقات کند از اهل بهشت است،و آن کس که چیزی از آنچه را که خدا بر هر یک از اندامها واجب کرده است ضایع کند،و نسبت به آنچه خدا فرمان داده تعدّی روا دارد،و مرتکب کاری شود که از آن نهی شده است خدا را با ایمان ناقص ملاقات می‌کند، و خدای عزّ و جلّ گفته است: وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِیمٰاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ ،و گفت: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ ،و گفت سبحانه و تعالی: إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً ،و گفت: وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدیً وَ آتٰاهُمْ تَقْوٰاهُمْ ،و گفت: هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ ،و امام علی(ع)بر این روایت افزوده و گفته است:«اگر همۀ ایمان به صورت یک واحد بدون اضافه و نقصان می‌بود،هیچ کس بر دیگری فضیلتی از این

لحاظ پیدا نمی‌کرد،و مردمان با یکدیگر برابر می‌شدند،پس با تمام و کامل بودن ایمان است که مؤمنان به بهشت راه می‌یابند و در آن به درجاتی می‌رسند،و با از دست رفتن و کاهش یافتن ایمان به آتش داخل می‌شوند». ⁽¹⁾

پروردگار ما برای مسلمانان مکه را گشود،و آرامش و سکون بر قلبهای ایشان نازل کرد،تا ایمانشان افزایش یابد،و اقتصاد و اجتماع و دستگاه فرمانروایی ایشان نیز ایمانی شود،و سیاست و امور نظامی آنان بر اساس ایمان متکی باشد.

وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

و سپاهیان آسمانها و زمین از آن خدا است.

او به مؤمنان یاری می‌کند،یا از طریق تثبیت ایشان و تقویت عزمشان با نازل کردن سکینه و آرامش به قلبهای ایشان،و یا از طریق سپاهیانی گماشته شدۀ به صورت مستقیم از طرف خودش،همچون فرشتگان و نمودهایی که فرشتگان به تدبیر آنها می‌پردازند.

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

و خدا بسیار دانا و بسیار حکیم است.

پس جز با حکمتی رسا به نصرت دادن به مؤمنان یا آرامش بخشیدن به قلبهاشان و افزودن بر ایمان آنان اقدام نمی‌کند،و اگر به جهاد نمی‌پرداختند به این نصرت و افزایش ایمان دست نمی‌یافتند.

[5]

هدف مؤمنان از پیروزی و گشایش نبایستی بر انداختن حکومتی فاسد و دست یافتن به غنایم جنگی باشد،یا این که از حرکتی الاهی به حرکتی فرهنگی اترافی،یا حرکتی سیاسی متغیر تبدیل شود،بلکه می‌بایستی هدف بالاتر از اینها و داخل شدن در بهشت بوده باشد،چنان که خدای تعالی می‌گوید:

لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عِنْدَ اللّٰهِ فَوْزاً عَظِیماً

تا داخل کند مردان و زنان مؤمن را به باغهایی که از زیر(درختان)آنها جویها روان

است و جاودانه در آن خواهند ماند،و بزداید از ایشان بدیهاشان را،و این در نزد خدا رستگاری بزرگی است.

و عالیترین هدف نصر یا فتح نیست،و قرآن از این اندیشه در سورة الصف به صیغۀ دیگری چنین می‌گوید: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ* تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ* یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ* وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ . ⁽¹⁾

[6]

و به همان گونه که جزای مؤمنان حقیقی انتصار و پیروزی ایشان بر دشمنشان نیست، /13 جزای دشمنانشان نیز تنها سقوط از تخت فرمانروایی یا چشیدن عذاب از دست مؤمنان نیست،بلکه جزای حقیقی ایشان عذاب دایمی خدا در جهان دیگر است.

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ

و عذاب کند مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرکی را که بر خدا گمان بد برند،که دایرۀ بدی بر ایشان قرار گرفت.

اینان از هر سو در احاطۀ شر و بدی هستند؛همچون مرکز دایره که دایره آن را در میان خود گرفته است.

وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً

و خدا بر ایشان خشم گرفت و لعنتشان کرد،و جهنم را برای آنان آماده ساخت که جایگاه بدی است.

[7]

و در پایان درس پروردگار ما قوت و حکمت خویش را که با آنها

شؤون آفریدگان خویش را تدبر می‌کند،مورد تأکید قرار می‌دهد.

وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

و سپاهیان آسمانها و زمین از آن خدا است،و خدا عزیز حکیم است.

هدف از این تأکید بر قدرت خدا بر انگیختن روح امیدواری به پیروزی و فتح در جانهای مؤمنان است،که پروردگارشان از این امر آگاهشان می‌سازد که سپاهیان خدا که عدد آنان از شماره بیرون است،همچون فرشتگان و سنتهای طبیعی و...و...همه در یک صف در کنار ایشان می‌ایستند و در راه او به مجاهده و جهاد بر می‌خیزند،پس آنان بر خلاف دشمنان ایشانند که شرّ آنان را همچون دایره‌ای احاطه کرده است.

صلح حدیبیة

پیش از پایان دادن این درس شایسته است مقداری از داستان صلحی را که برای امت اسلامی در بعضی از توقفگاههای آن سودمند واقع شده است بخوانیم،پس این امّت در آن هنگام که با دشمن خود با قوت و تدبیر حکیمانه پیمان صلح می‌بندد،صلح آن همچون صلح حدیبیة است،ولی اگر از روی ضعف چنین کند،و دستاوردهای دشمن بزرگتر از دستاوردهای او در صلح باشد،این تسلیمی است که خدا آن را نمی‌پذیرد.

در تفسیر علیّ بن ابراهیم از امام صادق(علیه السلام)روایت شده است که گفت:«سبب نزول این آیه و این فتح بزرگ آن بود که خدا جلّ و عزّ در خواب به رسولش(صلّی اللّٰه علیه و آله)فرمان داد که وارد مسجد الحرام شود و طواف کند و موهای سرش را همچون دیگران بسترد،پس اصحاب را خبر کرد و آنان را فرمان به بیرون شدن از مدینه داد و خارج شدند،پس چون در منزلگاه ذو الحلیفه محرم شدند و قربانی را همراه خود به راه انداختند،و رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)شصت و شش قربانی را روانه کرد و این را شعار محرم شدن خود قرار داد،و از ذو الحلیفه مسلمانان لبّیک گویان به حج عمره آغاز کردند.

پس چون خبر به قریش رسید،خالد بن ولید را همراه با دویست سوار برای مقابلۀ با رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله)روانه کردند،و در کوه‌ها به کمین او نشست؛در محلّی وقت نماز ظهر فرا رسید و بلال اذان گفت و پیامبر(صلّی اللّٰه علیه و آله)به امامت به نماز ایستاد،و پس از نماز خالد بن ولید گفت:اگر در نماز بر ایشان حمله می‌کردیم کارشان تمام بود،چه آنان نماز خود را نمی‌برند،ولی به همین نزدیکی وقت نماز دیگری خواهد شد که آن را از نور چشم خود بیشتر دوست می‌دارند،و چون به نماز ایستادند به ایشان حمله خواهیم برد؛پس جبرییل(علیه السلام)بر رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله)دستور نماز خوف را با این گفتۀ خدای تعالی: وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ... الآیة را فرود آورد،و چون روز دوم شد،رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله)به حدیبیة فرود آمد که در کنار حرم جای داشت،و رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله)اعراب را بر سر راه برای پیوستن به خود دعوت می‌کرد ولی هیچ کس در پی او روانه نشد،و می‌گفتند:آیا محمّد(صلّی اللّٰه علیه و آله)و اصحابش خیال دارند که در حالی وارد حرم شوند در صورتی که قریش در سرزمین خودشان به نبرد با آنان پرداختند و گروهی را کشتند،محمّد(صلّی اللّٰه علیه و آله)هرگز به مدینه باز نخواهد گشت».

از این روایت چنان می‌فهمیم که اعراب به دین اسلام درنیامدند و دعوت رسول اللّٰه(ص)را پیش از صلح نپذیرفتند. ⁽¹⁾

در روایتی دیگر از ابن عباس آمده است که:رسول اللّٰه(ص)به قصد مکه از مدینه بیرون شد،و چون به حدیبیه رسید شتر او ایستاد،و هر چه خواست او را براند از جای خود حرکت نکرد و بر زمین نشست،پس اصحابش گفتند:شتر بی جهتی فرو خوابید،پس او(ص)گفت:آن را عادت چنین نبود،بلکه بازدارندۀ فیل آن را از حرکت باز داشت،و عمر بن الخطاب را نزد خود خواند تا او را به نزد اهل مکه روانه کند و اجازۀ دخول مکه برای مسلمانان به دست آورد،تا از احرام عمره بیرون آید و

عمل قربانی خود را به انجام برساند،و عمر گفت:یا رسول اللّٰه!من خویشاوندی در آن جا ندارم و به سبب دشمنی سختی که با آنان دارم برای رفتن به مکه بسیار بیمناکم،ولی کسی را به تو نشان می‌دهم که برای این کار از من شایسته‌تر است:

عثمان بن عفّان،و او گفت:راست گفتی،و پیغمبر(ص)عثمان را نزد ابو سفیان و بزرگان قریش روانه کرد تا به آنان بگوید که برای جنگ نیامده است،بلکه قصد وی زیارت این خانه است و حرمت آن را مراعات خواهد کرد،پس قریش عثمان را نزد خود محبوس کردند،و خبر چنان به رسول اللّٰه(ص)و مسلمانان رسید که عثمان کشته است، ⁽¹⁾پس او گفت(ص):از جای خود حرکت نمی‌کنیم مگر این که به کار زار با ایشان بپردازیم،و مسلمانان را به بیعت خواند،و خود به نزدیک درختی رفت و بر آن تکیه کرد،و مردمان یکا یک با او به نبرد با مشرکان و فرار نکردن از میدان جنگ بیعت کردند.عبد اللّٰه بن مغفّل گفت:من در آن روز بالای سر رسول اللّٰه(ص)ایستاده بودم و در دست خود شاخه‌ای از درخت سمرة(درختی خاردار است که در سرزمینهای گرم می‌روید)داشتم تا با آن از او در ضمن بیعت حمایت کنم،و با آنان بیعت نکردند که تا رسیدن مرگ به جنگ ادامه دهند،بلکه بیعت برای آن بود که از جنگ نگریزند،و چون در این حال بودند که بدیل بن ورقاء خزاعی همراه با چند نفر از خزاعة که از دوستان خالص و راز دار رسول اللّٰه(ص)از مردم تهامة بودند فرا رسیدند و بدیل گفت:من کعب بن لؤی و عامر بن لؤی را دیدم و دریافتم که آنان به جنگ با تو بر خواهند خاست و از رفتنت به خانۀ خدا جلوگیری خواهند کرد،پس رسول اللّٰه(ص)گفت:«ما برای جنگ نیامده‌ایم،بلکه قصد ما حجّ عمره بوده است،و قریش را جنگ خسته و رنجور کرده و به ایشان زیان رسانده است،پس اگر بخواهند مدتی با ایشان قرار می‌گذارم که مرا و مردم را به حال خود واگذارند،و اگر خواهان آن باشند که به آنچه مردم در آن داخل شده‌اند در آیند چنان کنند،و گرنه به استراحت بپردازند،و اگر از این امتناع ورزند،سوگند به آن

که جانم به دست او است که با ایشان دربارۀ کار خودم به جنگ می‌پردازم تا این که خدای تعالی فرمان خود را روان گرداند»،(و این از حکمت سیاسی است،و بدون شک /13 بیعت رسول(ص)با اصحابش در زیر درخت(الشّجرة)قریش را هراسان ساخت،بدان سبب که نماینده و مظهر قوت و عملی بود که دشمنان را ترساند،و تظاهر کردن به نیرومندی امری مهم است،مخصوصا برای کسی که خواستار صلح باشد،بدان سبب که بر سر میز مذاکرات برای صلح او را در جایگاهی نیرومند و ترسناک قرار می‌دهد،و در سیاست کنونی جهان کلمۀ«لولوی هسته‌ای»مظهری از سیاست قوت است).

پس بدیل گفت:آنچه را که گفتی به ایشان ابلاغ خواهم کرد،و به راه افتاد و نزد قریش رفت و به ایشان گفت:من از نزد آن مرد می‌آیم و چنین و چنان گفت،پس عروة بن مسعود ثقفی از جای برخاست و گفت:او پیشنهاد عاقلانه و خوبی به شما کرده است آن را بپذیرید و بگذارید که من او را بیاورم،و به او گفتند که چنین کن،پس به نزد پیامبر(ص)آمد و با او به سخن گفتن پرداخت و رسول اللّٰه(ص)به او نیز چیزی شبیه آنها گفت که به بدیل گفته بود،و در این هنگام عروة گفت:ای محمد!آیا خیال آن داری که قوم خودت را ریشه کن سازی،آیا هیچ شنیده‌ای که پیش از تو هیچ عربی در صدد ریشه کن کردن قوم خود بر آمده باشد؟و اگر بنای جنگ باشد،به خدای سوگند که من در میان مردم صاحبان وجهه و او باشی را می‌بینم که می‌گریزند و تو را تنها می‌گذارند،پس ابو بکر گفت:چوچولۀ لات را بمک.آیا ما او را تنها می‌گذاریم و می‌گریزیم؟و او پرسید که:این کیست؟و چون گفتند که ابو بکر است،گفت:سوگند به آن که جانم به دست او است که اگر حقّی بر من نمی‌داشتی تو را بی جواب نمی‌گذاشتم.و عروة به سخن گفتن با پیغمبر(ص)ادامه داد،و هر وقت که با او سخن می‌گفت:ریش او را به دست می‌گرفت،و مغیرة بن شعبه بالای سر پیغمبر(ص)ایستاده بود و شمشیری به دست و کلاهخودی بر سر داشت،و هر وقت که عروة دست به ریش رسول اللّٰه(ص)دراز می‌کرد،با آهن پایین نیام شمشیر به دست او ضربه‌ای می‌زد و

می‌گفت:دستت را،پیش از آن که نتوانی باز گردانی،از ریش رسول اللّٰه(ص)دور کن،و چون عروه پرسید این کیست؟و به او گفتند که مغیرة بن شعبه است، گفت:ای خائن!آیا در خیانت کردن کوشاتر نیستی؟گفت:مغیرة در جاهلیت همراه با گروهی بود و به خیانت آنان را کشت و اموالشان را مالک شد،و سپس آمد و اسلام آورد،و پیامبر(ص)گفت:«اما اسلام را پذیرفتیم،و اما مال مال خیانت است و ما را به آن نیازی نیست».

سپس عروه به صورتی سبک و ناشایسته به اصحاب پیغمبر می‌نگریست که به آنان فرمان داده بود تا به کار او رسیدگی کنند،و چون پیغمبر وضو می‌گرفت، برای دست یافتن به آب وضوی او به جان یکدیگر می‌افتادند،و چون تکلم می‌کردند آهسته در نزد او سخن می‌گفتند،و /13 برای بزرگداشت وی در نظر کردن به او سخت خیره نمی‌شدند؛گفت(راوی):پس عروة نزد یاران خود باز گشت و گفت:ای قوم!به خدا سوگند که من به دربار شاهان رفته‌ام،و در دربارهای قیصر و کسری و نجاشی حضور یافته‌ام،به خدا که هیچ پادشاهی را ندیده‌ام که اصحاب وی او را چنان بزرگ دارند که اصحاب محمّد محمّد را بزرگ می‌دارند:چون فرمان دهد،در اجرای آن بر یکدیگر پیشی می‌گیرند،و چون وضو گیرد بر سر آب وضوی او به جان یکدیگر می‌افتند،و چون در حضور او باشند آهسته سخن می‌گویند،و برای بزرگداشت وی در نگاه کردن به او سخت خیره نمی‌شدند،و او به شما پیشنهادی شایسته و عاقلانه کرده است،پس آن را بپذیرید؛و آن گاه مردی از بنی کنانة گفت:به من اجازه دهید که نزد او بروم،پس گفت برو،و چون به نزد ایشان رسید،رسول اللّٰه(ص)گفت:«این فلانی و از قومی است که قربانی را بزرگ می‌دارند»و چنان کردند،و گروهی لبیک گویان به استقبال او پرداختند،پس چون چنین دید گفت:سبحان اللّٰه،چنین قومی را نمی‌شود از آمدن به خانۀ خدا بازداشت؛سپس مردی از ایشان که مکرز بن فحص نام داشت برخاست و گفت:

مرا اجازه دهید تا به نزد او روم،و او را اجازه دادند،و چون به نزدیک آنان رسید، پیغمبر(ص)گفت:«این مکرز نام دارد مردی فاجر است»،و او به سخن گفتن با

پیغمبر(ص)پرداخت،و در ضمن سخن گفتن او سهیل بن عمرو آمد و گفت:خدا کار را میان ما و شما آسان کرد؛و سپس گفت:میان ما و خودت چیزی بنویس،و پیغمبر(ص)علی بن ابی طالب(علیه السلام)را به نزد خواند و گفت:«بنویس:

بسم اللّٰه الرّحمن الرحیم»و سهیل گفت:و اما رحمن را به خدای سوگند که من نمی‌دانم چیست،و به جای آن بنویس:باسمک اللّهم،پس مسلمانان گفتند:به خدای سوگند که جز بسم اللّٰه الرحمن الرحیم نخواهیم نوشت،پس پیغمبر(ص) گفت:«بنویس:باسمک اللّهم،این مصالحه‌ای است که محمّد رسول اللّٰه»پس سهیل گفت:اگر ما می‌دانستیم که تو رسول خدایی،هرگز از درآمدنت به خانۀ خدا جلوگیری نمی‌کردیم و به نبرد کردن با تو نمی‌پرداختیم،بلکه بنویس،محمد بن عبد اللّٰه،پس پیغمبر(ص)گفت:من فرستادۀ خدایم،هر چند که شما مرا تکذیب کنید،و سپس به علی(علیه السلام)گفت:«رسول اللّٰه را پاک کن»و او گفت:

یا رسول اللّٰه!دست من به محو کردن نام تو از پیغمبری پیش نمی‌رود»،پس رسول اللّٰه(ص)نوشته را گرفت و آن را پاک کرد و سپس گفت:«بنویس:این چیزی است که دربارۀ آن محمد بن عبد اللّٰه و سهیل بن عمرو با یکدیگر توافق کردند،و مقرر داشتند که جنگ در میان مردم به مدت ده سال متوقف بماند،تا در آن مردمان به ایمنی زندگی کنند،و از یکدیگر دست بدارند،و هر کس از اصحاب محمّد برای حج یا عمره یا برای جستجوی فضل خدا عازم مکه شود،جان و مالش در امان باشد، /13 و هر که از قریش که برای رفتن به شام یا مصر به مدینه می‌آید نیز بر جان و مال خویش ایمن باشد در آن وجود ندارد،و هر کس دوستدار آن باشد که به عقد و عهد محمّد در آید در آن داخل خواهد شد،و هر کس خواستار بستن عقد و عهد با قریش باشد نیز می‌تواند چنین کند». ⁽¹⁾

و در روایتی دیگر چنین آمده است:«و علی بن ابی طالب آن را نوشت و بر آن مهاجران و انصار گواهی نوشتند»و سپس رسول اللّٰه(ص)گفت:«یا علی!تو

از آن خودداری کردی که نام مرا از نبوت بزدایی،سوگند به کسی که مرا به پیغمبری برگزید که به پسران ایشان نیز چنین پاسخی خواهی داد در حالی که در زیر فشار قرار گرفته‌ای و به خاطر دین آزار می‌بینی(یعنی تو نیز همچون من زیر فشار قرار خواهی گرفت و از حقوق و واجبات ظاهری خود صرف نظر خواهی کرد،ولی برای خدا)پس چون روز صفّین فرا رسید،و به دو داور و حکم رضایت دادند، نوشت:این قرارداد صلحی است میان امیر المؤمنین علی بن ابی طالب و معاویة بن أبی سفیان،پس عمرو بن العاص گفت:اگر می‌دانستیم که تو امیر مؤمنانی با تو به جنگ بر نمی‌خاستیم،پس بنویس:این قرارداد صلحی است میان علی بن ابی طالب و معاویة بن أبی سفیان،و آن گاه امیر المؤمنین(صلوات اللّٰه علیه)گفت:

راست گفت و راست گفت فرستاده‌اش.رسول خدا(ص)مرا از این آگاه ساخت،و سپس نامه را نوشت». ⁽¹⁾

از محمّد بن کعب روایت است که گفت:سپس رسول اللّٰه(ص)به مدینه بازگشت و أبو بصیر(مردی از قریش که مسلمان بود)به نزد او آمد،و این خود نشانۀ آن بود که صلح سبب انتشار اسلام در میان مردم شده است،و در این جا اندیشه‌ای از کل حدیث حدیبیه استفاده می‌شود که چنین است:انقلاب حقیقی از همۀ اوضاع و احوال برای پیشرفت خود بهره برداری می‌کند،بدان سبب که به حقیقت و جوهر پیشرفت اعتماد دارد،و آن ارادۀ انسان است و تصمیم او به حرکت و پیش رفتن،پس از اوضاع و احوال صلح برنامه‌ای برای ساختن کادرهای هسته‌ای به دست می‌آید،و از اوضاع و احوال جنگ برنامه‌ای برای نشر افکار /13 و تبلیغات عمومی تمرکز یافته فراهم می‌آید،پس اگر یکی از فرزندان آن در جنگ جان خود را از دست بدهد،برای آن در هر ناحیه پرچمی به اهتزاز در می‌آید،و اگر زنده بماند از همۀ ابعاد وجودی او بهره‌مند می‌شود.

و پس از آن که پیامبر بزرگوار ما(ص)با قریش معاهدۀ صلح را امضا کرد،

به آن ملتزم شد تا از دورۀ فترت صلح میان او و ایشان برای سازمان دادن به حرکت خویش و آماده ساختن آن برای مواجهۀ با اوضاع و احوال متغیر گوناگون پس از آن استفاده کند،و به همین سبب از پذیرفتن هر کار یا قراری که به افروخته شدن آتش جنگ بینجامد خودداری می‌کرد،چه سبب از دست رفتن دستاوردهای حاصل شدۀ در زمان صلح می‌شد،و چون قریش شنیدند که مردی به نام أبو بصیر به پیغمبر(ص) ملحق شده است،دو مرد را برای مطالبۀ او فرستادند،پس آنان به رسول اللّٰه(ص) گفتند:

پیمانی که با ما بستی؟پس ابو بصیر را به آن دو مرد سپرد،و چون از مدینه خارج شدند و به ذو الحلیفه رسیدند،پیاده شدند و به خوردن خرمایی که با خود داشتند پرداختند،و ابو بصیر به یکی از آن دو گفت:شمشیر خوبی داری،و او آن را از غلاف بیرون کشید و گفت:آری،خوب است و آن را بارها آزموده‌ام،و ابو بصیر به او گفت که:آیا ممکن است که آن را به من بدهی تا به آن نگاه کنم؟و چون شمشیر را در اختیارش قرار داد،چندان با آن بر او کوفت تا بر جای سرد شد،و دیگری گریخت تا به مدینه در آمد و دوان دوان به مسجد رفت،و چون رسول اللّٰه(ص)او را دید گفت:«او گرفتار ترسی شده است»و چون سخن پیامبر(ص)تمام شد،آن مرد گفت:به خدا سوگند که دوست مرا کشت و مرا نیز خواهد کشت،و گفت(راوی):پس ابو بصیر آمد و گفت:یا نبیّ اللّٰه!تو به عهد خود وفا کردی و مرا به ایشان تسلیم کردی،و سپس خدا مرا از دست ایشان خلاص کرد،پس پیامبر(ص)گفت:«وای بر امتی که آتش جنگ را روشن کند»،و چون ابو بصیر این را شنید دانست که او را تسلیم به ایشان خواهد کرد،پس از مدینه بیرون رفت تا به کنار دریا رسید،و ابو جندل بن سهیل نیز از قریش گریخت و به ابو بصیر ملحق شد و رفته رفته شمارۀ این فراریان افزایش یافت و گروهی بر گرد ابو بصیر جمع آمدند و او گفت:به خدای سوگند که اگر بشنوند قافله‌ای از قریش روانۀ شام شده است،راه را بر آن خواهند بست و ایشان را خواهند کشت و اموالشان را به تصرف خود در خواهند آورد،پس قریش کسی را به نزد رسول اللّٰه(ص)فرستادند و

به خدا و خویشاوندی او را سوگند دادند و گفتند که هر کس از ایشان که به نزد تو بیاید در امان است،و او(ص)کسی را به نزد ابو بصیر و همراهانش فرستاد و به مدینه آمدند». ⁽¹⁾

در تفسیر القمّی آمده است:و رسول اللّٰه(ص)پس از نوشتن معاهدۀ صلح به اصحاب خود گفت:قربانیهای خود را ذبح کنید و موهای خود را بسترید،و آنان باز ایستادند و گفتند:چگونه چنین کنیم در صورتی که بر گرد خانه طواف نکرده و سعی میان صفا و مروه را انجام نداده‌ایم؟پس پیامبر(ص)اندوهناک شد و شکایت به نزد امّ سلمة برد و او گفت:یا رسول اللّٰه!تو قربانی خود را ذبح کن و موهای خود را بستر،پس رسول اللّٰه چنین کرد،و دیگران بدون شک و ریب و با یقین به ذبح پرداختند.(و در این جا اندیشۀ مهمی آشکار می‌شود،و آن این که:

رهبری در آن صورت که به آنچه خود می‌گوید عمل کند،اثر آن در کسانی که در پیرامون او زندگی می‌کنند قویتر خواهد شد).

هنگامی که به مدینه باز گشتند گفتند:این فتح نیست،چه آنان چنان می‌پنداشتند که پیروزی حتما باید با جنگ به دست بیاید،و در آن اسیر کردن و دست یافتن به غنایم جنگی صورت بگیرد،و از ابعاد حقیقی فتح آگاه نبودند،ولی رسول(ص)این همه را می‌دانست و به مجرّد آن که این سخن را شنید،اصحاب خود را جمع کرد و با تأکید به ایشان گفت که آنچه پیش آمده بزرگترین پیروزی است، و سپس گفت:«مشرکان به آن راضی شدند که شما را به راحتی از شهرشان دور کنند»و این یک مرحله از مراحل فتح است که دشمن به وجود مسلمانان اعتراف کند،«و دربارۀ مطلب از شما پرسش کنند،و تمایل به آمدن نزد شما را ابراز دارند یعنی به شما همچون کسی مثل خودشان اعتراف کنند«و پیشتر از شما کراهت داشتند و آن هم چه کراهتی،و خدا شما را بر ایشان پیروز ساخت،و شما را سالم و غنیمت یافته و پاداش گرفته به خانه‌هاتان باز گرداند،و این بزرگترین فتح است»و

سپس گذشته را به یاد ایشان آورد و گفت:«آیا جنگ احد را فراموش کرده‌اید که دور می‌شدید و برای احدی نمی‌ایستادید و من پشت سر شما بودم و شما را می‌خواندم؟!آیا جنگ احزاب را از یاد برده‌اید که از بالای سر و از پایین شما می‌آمدند و چشمها منحرف شده و دلها به حنجره‌ها رسیده بود،و به خدا گمانها می‌بردید؟!،گفتند:خدا و رسولش راست گفتند و این فتح بزرگترین فتح است،به خدا سوگند ای نبیّ اللّٰه که ما در آنچه تو اندیشیده‌ای نیندیشیده بودیم،و تو به خدا و به امور ما داناتری،پس خدا سورۀ فتح را نازل کرد». ⁽¹⁾

در عیون الاخبار با اسناد به علیّ بن محمد بن الجهم آمده است که گفت:

در مجلس مأمون حاضر شدم که امام رضا در نزد او بود،پس مأمون گفت:ای پسر رسول خدا!آیا این گفته از تو نیست /13 که پیامبران معصومند؟و او گفت:آری،این گفتۀ من است،و مأمون گفت:پس مرا از این گفتۀ خدای تعالی آگاه کن:

لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ

و رضا(علیه السلام)گفت:

در نظر مشرکان مکه گناه هیچ کس از رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله)بیشتر نبود، بدان سبب که آنان غیر از خدا سیصد و شصت بت را می‌پرستیدند،و چون رسول خدا(ص)آنان را به کلمۀ اخلاص و گفتن«لا إله إلاّ اللّٰه»دعوت کرد،این کار بر ایشان گران آمد: أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلٰهاً وٰاحِداً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عُجٰابٌ* وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلیٰ آلِهَتِکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ یُرٰادُ* مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هٰذٰا إِلاَّ اخْتِلاٰقٌ آیا خدایان را یک خدا قرار داد،که این چیزی شگفت انگیز استو گروهی از ایشان بر این نظر بودند که باید پیش بروند و بر خدایانشان بردبار باشند که این چیزی خواسته شده استما چنین چیزی را در ملت بازپسین نشنیده‌ایم و این چیزی جز تازه در آمده نیست»،و هنگامی که خدا مکه را برای پیامبرش(ص)گشود،به او گفت:ای محمد إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ ما فتحی برای تو کردیم

که فتحی آشکار است،تا خدا گناه پیش و پس رسالت تو را بیامرزد»،یعنی گناهی که مشرکان مکه به تو نسبت می‌دادند و آن دعوت به یگانگی خدا در پیش و پس از فتح مکه بود،چرا که بعضی از مشرکان اسلام آوردند،و بعضی از آنان از مکه بیرون رفتند،و کسانی که در مکه ماندند قدرت انکار توحید را در آن هنگام که همگان به آن دعوت شدند نداشتند،پس گناه او در این مورد آمرزیده است بدان جهت که بر ایشان آشکار شده بود پس مأمون گفت:خدا خیرت دهد،یا ابا الحسن. ⁽¹⁾

[سوره الفتح (48): آیات 8 تا 14]

اشاره

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً (8) لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً (9) إِنَّ اَلَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اَللّٰهَ یَدُ اَللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اَللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً (10) سَیَقُولُ لَکَ اَلْمُخَلَّفُونَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرٰادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کٰانَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً (11) بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ اَلرَّسُولُ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً وَ زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ اَلسَّوْءِ وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً (12) وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَعِیراً (13) وَ لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ کٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً (14)

معنای واژه‌ها

9[تعزّروه]

:یعنی با تقویت کردن دین و احکام او،وی را با نصرت و یاری خود تقویت کرده‌اید.

10[نکث]

:یعنی بیعت را نقض کرد و شکست.

12[بورا]

:جمع بائرة یعنی هلاک شوندگان.

ما تو را شاهد فرستادیم

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

پس از پرداختن قرآن به موضوع فتح مبین و حقایقی که در پی آن پیش آمد و مهمترین آنها وضع جدید بود،پروردگار ما از جایگاه رسول(ص)در میان مسلمانان با ما سخن می‌گوید،و آن را مهمترین عبرتی می‌داند که امت از این نمود برگرفتند، در صورتی که اگر رسول(ص)با حکمت و جزم خود با آن رو به رو شد و ثمرات فتح مبین را برای آن به دست آورد وجود نمی‌داشت،مردم از ابعاد آن هیچ شناخت و معرفتی نمی‌داشتند.پس او(ص)نمایندۀ شخص خودش نبود،بلکه نمایندۀ رسالت خویش و پروردگارش بود،و به همین سبب بیعت کردن با او و از فرمانهای وی اطاعت کردن،جز برای خدای عزّ و جلّ نیست،و به این مناسبت سیاق از واقعیّت منافقان و این که آنان فقط مردمانی فرصت طلب و خواستار مصالح خویشند،پرده

بر می‌دارد،و آنان را مشاهده می‌کنیم که تا زمانی از رهبر تبعیت می‌کنند که این تبعیت با مصالح ایشان تعارض نداشته باشد،و اگر جز این باشد با بهانه‌های مختلف به تمرّد از دستور می‌پردازند،چنان که چون پیغمبر(ص)به آنان فرمان حرکت به سوی مکه داد،از ترس عواقبی که آنها را خطرناک تصور می‌کردند، عقب گرد کردند،و هنگامی که مسلمانان فاتحانه به مدینه باز گشتند،با گذشتن از پلی ساخته شدۀ از عذرها و بهانه‌ها به صفهای مسلمانان پیوستند،و این همه جز برای آن نبود که خط رسالت توجه به واقعیت را بر خود واجب ساخته بود، /13 ولی پروردگار ما کار را بدان گونه که هیچ قیدی را بر آنان واجب نسازد رها نکرد،و در عین حال بصیرتی برای مسلمانان فراهم آورد که با آن بصیرت پیامبر پیشوا(ص)و مؤمنان پیرامون وی را در طرز عمل با این گونه کسان راهنمایی می‌کرد،و برای قبول توبۀ آنان شرط کرد که این توبه باید توبۀ نصوح(پاک)باشد و اعمال ایشان نموداری از آن محسوب شود،و در رو به رو شدنهای بعدی با کفار تجلّی پیدا کند، یعنی لازم است که در آن برخوردها شایستگی خود را در وابستگی به خط رسالت و جامعۀ مؤمنان نشان دهند،و سخن محض و عرضه کردن عذرها هرگز نمی‌تواند سبب باز گشتن آنان به صف اسلامی باشد.

شرح آیات:

[8]

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً ما تو را گواه و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم.

شاهد به معنی حاضر است،پس چگونه می‌تواند این معنی بر رهبر اطلاق شود؟شاهد عبارت از حاضری است که رفتار او مقیاسی برای حق است،و شهادت رسول بر امتش حجت بودن و مقیاس عملی بودن وی برای خیر و فضیلت است،و میزان واقعی بودن برای راهیابی و گمراهی،و مقصود شاهد بودن وی(ص)حضور بدنی او در میان مسلمانان نیست،و اگر چنین می‌بود نیازی به فرستاده شدن از جانب خدا نداشت که در آن صورت تحصیل حاصل بود،و سپس این شاهد بودن

انحصار زمانی به وجود او نمی‌داشت،بلکه همۀ بشریتی را که به سوی آن فرستاده شده بود،نسلی پس از نسل دیگر،و زمانی پس از زمان دیگر،شامل می‌شد.

برای آن که معنی شهادت(شاهد بودن)نسبت به رسول راهنما و رهبر آشکار شود،لازم است از دو صفت او بحث کنیم که این شهادت را تجسم می‌بخشند:یکی دعوت مردمان به رسالت از راه سخن و بیانش،و دیگر دعوت آنان از راه رفتار و عملش،که از این راه واقعیتی فراهم می‌آید که در مجتمع پیرامون او تأثیر می‌کند،و مثالی برای آن این که او(ص)در آن هنگام که مشغول امضا کردن صلح حدیبیه بود،و با پاک کردن نام رسول اللّٰه از آن پیمان روش عمل تازه‌ای را به کار می‌برد،برای آن بود که صلح با فواید مدبّرانۀ خود استمرار پیدا کند،و هنگامی که سپاهی را به میدان جنگ روانه می‌کرد،و هنگامی که خاشعانه به گزاردن نماز در برابر پروردگار خویش بر پا می‌ایستاد،و هنگامی که عفو و چشمپوشی می‌کرد و...

و...همۀ این رفتارها به صورتی واقعی بر جامعه تأثیر می‌گذاشت، /13 و آن را به نیرو در جهتی به حرکت در می‌آورد و بر آن می‌داشت که از ژرفنای جان به صاحب آن رفتار تأسی کنند و به پیروی از او بپردازند،و بنا بر این قیادت و رهبری پیش از آن که منصبی سیاسی و اجتماعی و قراری از مقام بالا باشد،پرداختن به کار و واقعیّت عملی است،و امامان راهنما(ع)غالبا اصحاب و پیروان خود را به عمل سفارش می‌کردند نه به کلام،و امام صادق(ع)می‌گوید:«دعوت کنندگانی برای ما باشید ولی نه با زبانهایتان»یعنی با رفتار و عمل خود مردمان را دعوت کنید،بدان سبب که این در جان مردم کارگرتر است،و بزرگترین دلالت را بر خط مشی انسان و طرز فکر او دارد،و در درس سابق دیدیم که چگونه رسول(ص)در آن حال که مردمان را به ذبح کردن قربانی و ستردن مو به عنوان اعمالی از حج فرمان می‌داد،بیشترین مردم آن را نپذیرفتند،ولی هنگامی که خود شخصا مبادرت به این عمل کرد،همه برای این کار ازدحام کردند.

این از سویی،و از سوی دیگر الفاظ رسالت در معرض بازی با آنها از طرف منافقان قرار می‌گرفت،به همان گونه که احتمال تأویل و تفسیر داشت،در صورتی

که حضور و شهادت عملی همچون حجّتی آشکار و رسا باقی می‌ماند،و بیش از تفسیر واقعی آن چیز دیگری را به خود نمی‌پذیرد،پس اگر رسول(ص)مردمان را به راست گفتن و امانت داشتن فرمان می‌داد،و این دو معنی را برای ایشان متحقق و مجسم نمی‌ساخت،بیشتر مسلمانان دروغ می‌گفتند یا خیانت می‌ورزیدند و آنها را به عنوان راستگویی و امانت از راه تفسیر به دیگران معرّفی می‌کردند،ولی رسول گفت و عمل کرد و عمل او بزرگترین تفسیر کنندۀ گفتۀ او بود.

رسول شاهد و قائد مسلمانان بود،و سیره و روش عمل او برنامۀ عملی برای نسلها یکی پس از دیگری شد؛در آن هنگام که اصحاب خود را جمع کرد و با آنان به جانب مکه به راه افتاد،و گروهی از ایشان از ترس می‌گریختند و به جاهایی پناهنده می‌شدند،او کاری کرد که واقعیت زنده‌ای را نمایش می‌داد،یا در آن هنگام که همراه با مسلمانان از جنگ خندق منصرف شد.

این ایستارهای واقعی از جملۀ چیزهایی است که اثر بسیار خوبی در نفوس مردم و نسلهای متوالی دارد، /13 و به آنان عزم و استقامت را الهام می‌کند،برای آن که او در این گونه جاها تنها شاهد به سخن نبود بلکه به عمل و رفتار خود در هر زمینه گواه بود،و به هر بزرگواری عملا اقدام می‌کرد،و سازندۀ حوادث بود و ناگهان در میان جمعیت مردم وارد می‌شد،و حتی در جنگها رهبر شاهد بود،تا آن حد که قهرمان اسلام علی بن ابی طالب گفته است:«در آن هنگام که جنگ سخت می‌شد به رسول خدا(ص)پناه می‌بردیم،و هیچ کس به دشمن از او نزدیکتر نبود». ⁽¹⁾

شخص مکتبی راستین کسی است که شاهد زمان خود باشد،و ایستارهای عملی وی کلمات نور بخش او را تفسیر کند.

[9-10]

و سیاق در بیان هدفهای بعثت پیش می‌رود.

لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ

تا به خدا و فرستاده‌اش ایمان آورید.

رسولی که ایمان آوردن به او و اطاعت کردن از وی امتدادی از ایمان آوردن به خدا است.

وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً

و گرامیش دارید و ارجمندش شمارید و صبح و شام تسبیح او گویید.

در این جا میان مفسران دربارۀ این که مرجع ضمیرهای غایب آن چه کس است،اختلاف وجود دارد:جماعتی گفته‌اند که به خدا سبحانه و تعالی باز می‌گردد،و ممکن نیست که مرجع آن رسول اللّٰه بوده باشد،چه تسبیح مختص به خدا عطف بر آن شده است،و دیگران گفته‌اند که در تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ مرجع رسول است که معنی آنها یاری کردن و بزرگداشت او است.

آنچه به نظر من می‌رسد این است که یاری خدا و تعظیم او با یاری کردن رسولش و مقام او را بالا دانستن صورت می‌گیرد،چه این هر دو در یک جهت است، و رسول چیزی جز وسیله‌ای به سوی خدا نیست،به همان گونه که قبله به خودی خود هدف نیست، /13 بلکه وسیله‌ای برای عبادت است،و این معنی را آشکارا در بسیاری از آیات قرآنی مشاهده می‌کنیم،و از جملۀ آنها است: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً ، ⁽¹⁾و ریسمان خدا(«حبل اللّٰه»)که باید به آن چنگ بیندازیم و متمسک شویم،رسول و امامان‌اند(علیهم السلام)،و از نظر اختصاص داشتن عبادت به خدا می‌توانیم بگوییم که ضمیر در دو کلمۀ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ به رسول باز می‌گردد،در صورتی که در کلمۀ تُسَبِّحُوهُ مرجع آن مستقیما خدا است،و در آیه‌ای که پس از این می‌آید،تأکیدی بر این اندیشه است:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ

کسانی که بیعت می‌کنند،در حقیقت با خدا بیعت می‌کنند.

پس بیعت کردن به میانجیگری رسول(ص)صورت می‌گیرد،و هدف از آن اظهار دوستی و فرمانبرداری کامل از رهبری و پیمان بستن بر استمرار در خط آن

است،و شاید کلمه مأخوذ از بیع بوده باشد که در این صورت معنی بیعت آن می‌شود که افراد مجتمع مسلمان یا جامعۀ مکتبی نیروها و امکانات مادی و معنوی خود را در برابر دریافت رضوان و خرسندی خدا به او می‌فروشند،و این امر ناگزیری نیست که اتمام بیعت با سلام کردن بر رسول و مصافحه کردن با او در مردان،و دست فرو بردن در آب از طرف زنان صورت‌پذیر شود،که در بیعت با رسول یا با امام علی در غدیر به همین شکل انجام شد،بلکه ممکن است از راه وکالت صورت پذیر شود، بدین معنی که افراد با نایب رهبر بیعت کنند،یا حتی با نامه نگاری،چه مهم اظهار آمادگی برای اطاعت با حرکتی آشکار است.

جابر بن عبد اللّٰه(رضی اللّٰه عنه)گفت:با رسول اللّٰه در زیر درخت بر مرگ و بر آن بیعت کردیم که فرار نکنیم. ⁽¹⁾

رسول(ص)به نمایندگی خدا دستش را در بیعت بر روی دست مؤمنان قرار می‌داد،و پروردگار ما برای پیامبرش تأکید کرد که خدا در کمین هر کس است که نفس او وی را به خیانت تحریک می‌کند و خواستار آتش می‌سازد.

یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ

دست خدا بالای دستهای ایشان است.

یعنی قوت و قدرت او از هر کس بیشتر است.

فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ

پس هر که پیمان را بشکند، علیه خود آن را شکسته است، زیرا که به زودی خود را در جایگاه کسی قرار می‌دهد که به محاربۀ با خدای صاحب قوت و قدرت پرداخته است،و زیان وی تنها منحصر به آخرت نیست،بلکه به زودی گرفتار خسارت در هر دو جهان خواهد شد،و بر عکس آن، کسی که ملتزم به عهد و پیمان خود باقی بماند،و بیعت را به پایان برد،از سعادت در دنیا و آخرت هر دو بهره‌مند خواهد شد.

وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

و هر کس که

به آنچه با خدا عهد و پیمان بسته است وفادار بماند،به زودی خدا به او پاداشی بزرگ خواهد داد.

[11]

از دستاوردهای حرکت به سوی مکه،و از تجلّیات فتح المبین، شناختن عناصر ضعیفی بود که در میان امت اسلامی زندگی می‌کردند،و چون خدا از پایان کارها با خبر است،و از واقعیت آن پیمان شکنان آگاهی دارد،و می‌داند که در مقابل پیغمبر(ص)به عذرها و بهانه‌هایی می‌پردازند جز آنچه در ضمیر ایشان نهفته است،این مطلب را برای فرستادۀ خود آشکار می‌سازد تا در برابر آنان ایستار قاطعی برای خود انتخاب کند.

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا

به زودی بازنشستگان از اعراب به تو خواهند گفت که اموال و کسانمان ما را به خود مشغول داشته است پس برای ما آمرزش بخواه.

آیا چنین بهانه‌ای در چنین وضع حساس و قاطع زندگی امت اسلامی پذیرفتنی است؟آنان مرتکب خطاهایی شده‌اند و اکنون می‌خواهند دستگاه رهبری را فریب دهند و با مجموعه‌ای از عذرهای واهی رضایت او را جلب کنند و خودداری از همکاری با مسلمانان و اطاعت از رهبری را مشروع جلوه دهند،و آنان با این عمل خود،علاوه بر پیمان شکنی،خطای دیگری نیز مرتکب شده‌اند و آن نفاق ورزیدن ایشان از طریق آوردن بهانه‌های دروغین است،ولی خدا آنان را رسوا خواهد کرد،و حقیقت حال ایشان را به فرستادۀ خود خبر خواهد داد،و معلوم خواهد شد که آنان در توبۀ خود و بلکه در عذر آوردنهای خود راستگو نبوده‌اند.

یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ

با زبانهای خود چیزهایی می‌گویند که در دلهای آنان وجود ندارد.

از نفاق و خیانت،و شاید این کلمه پیش از هر چیز با تظاهر آنان به پشیمانی از /13 بازنشستگی و تخلف ورزیدن از انجام دستورهای پیغمبر(ص)و امیدواری آنان به طلب آمرزش پیغمبر برای ایشان قابل انطباق باشد.

آری،بهانه آوردنها گاه انسان را از مجازات شدن به دست افرادی از بشر

همچون خود او رهایی می‌بخشد،اما با جزای خدا نمی‌تواند چنین کند،بدان سبب که هیچ چیز از او پوشیده نیست و هیچ کس نمی‌تواند مانع اجرای ارادۀ او شود.

قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرٰادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً

بگو:پس اگر خدا ارادۀ آن کند که زیانی یا نفعی به شما برسد،چه کس می‌تواند برای شما کاری انجام دهد،و خدا از آنچه می‌کنید آگاه است.

بدین گونه خدا به رسولش فرمان داد که منافقان را رسوا سازد و واقعیت آنان را آشکار کند.

[12]

بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً گویا چنان پنداشتید که رسول و مؤمنان هرگز به نزد کسانشان باز نخواهند گشت! منبع گمانها و تصورهایی که در ایشان برانگیخته شد،و در طرز تفکرشان انعکاس پیدا کرد،علم حاصل از ارزشیابی حوادث نبوده،بلکه منبع آن ترس و بیم بود که به صورت فرهنگی منفی تمرکز یافته بر عذر آوردن و بهانه جویی کردن آشکار می‌شد.

وَ زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ

و این امر در دلهای شما آراسته شد.

چه کس باز نشستگی و تخلّف را برای ایشان تزیین کرد و آراست؟ابلیس و سپاهیان وی از کسانی که در آنان این فرهنگ تجسّم پیدا کرده است.

وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ

و گمان کردید گمان بدی را.

و شاید معنی آن باشد که همین حالت منفی است که در طرز تفکر تأثیر می‌کند و صاحب خود را به طرف اندیشه‌های بد و شوم منحرف می‌سازد.

وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً

و گروهی در معرض تباهی و هلاک قرار گرفته بودید.

بدین گونه آن زیانکاران درکات سقوط را یکی پس از دیگری پیمودند و شیطان، /13 نخست اعمال پیشین ایشان را در نظرشان آراست تا آنها را اعمالی نیک تصور

کردند،و سپس به گمان بد وادارشان کرد تا به ارزشیابی منفی پرداختند،و سرانجام هلاک شدند،و از این جا متوجه می‌شویم که گاه آغازهای انحراف انسان را سخت بر نمی‌انگیزد،و با وجود این از آن جهت خطرناک است که بشر را به هلاک مطلق می‌رساند، [13]

و خداوند متعال این گام را دلیلی بر نبودن ایمان در نزد آن کسان دانسته،و آنان را در برابر این کفر به جزای جهنم وعید داده و گفته است:

وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَعِیراً

و آن کس که به خدا و فرستاده‌اش ایمان نیاورد(باید بداند که)ما برای کافران آتش سوزانی آماده کرده‌ایم.

پس پروردگار ما آتش را آماده و مهیّا ساخته است،و آیا این آتشی که با خشم خدا افروخته شده،تا چه اندازه می‌تواند به بشر ضعیف آزار و عذاب برساند؟! بهتر است در این جا به ذکر روایتی از رسول(ص)بپردازیم تا از خدا بترسیم،و از معصیت پرهیز کنیم:«جبرییل(ع)در هنگام ظهری که هرگز در چنان وقت بر پیغمبر نازل نشده بود،با رنگ پریده به نزد پیامبر(ص)آمد،و پیش از آن در هنگام آمدن او سر و صدای آمدنش شنیده می‌شد ولی در این دفعه چنین نبوده،پس پیامبر(ص)به او گفت:ای جبرییل!چرا در ساعتی نزد من آمدی که پیش از این هرگز در آن ساعت نیامده بوده‌ای،و چرا رنگت را تغییر یافته می‌بینم،و چرا سر و صدای آمدنت را که همیشه می‌شنیدم این بار نشنیدم؟!پس جبریل گفت:من هنگامی آمدم که خدا فرمان داد تا دمه‌های دمیدن آتش را بر آن نهم و من چنین کردم،پس پیغمبر(ص)گفت:ای جبرییل به من از آن زمان خبر ده که خدا آتش را آفرید،و او گفت:او سبحانه هزار سال آن را سوزان نگاه داشت تا سرخ شد،و سپس هزار سال دیگر چنین کرد تا سفید شد،و پس از آن هزار سال دیگر افروخت تا سیاه شد و تاریک که هیچ پارۀ آتش آن روشنی ندارد،و التهاب آن فرو نمی‌نشیند،و سوگند به آن که تو را به حق به پیغمبری برگزید،اگر به اندازۀ سر سوزنی از آن بر اهل زمین فرو افتد،تا آخرین نفر مردم آن خواهند سوخت،و اگر

مردی داخل جهنم شود و سپس از آن بیرون آید،چون اهل زمین به او نگاه کنند،بر اثر آنچه از او می‌بینند،همگی هلاک خواهند شد،و اگر یک ذراع از زنجیری که خدای تعالی از آن در کتابش یاد کرده بر همۀ کوه‌های دنیا قرار گیرد،آنها را تا آخر ذوب خواهد کرد،و اگر یکی از خازنان نوزدهگانۀ جهنم در معرض دید اهل زمین قرار گیرد، /13 اینان با نگاه کردن به وی هلاک خواهند شد،و اگر جامه‌ای از جامه‌های اهل جهنم بر روی زمین قرار گیرد،مردم کرۀ زمین از بوی گند آن خواهند مرد،پس پیامبر(ص)به رو بر زمین افتاد و به گریستن پرداخت و جبرییل نیز چنین کرد،و پیوسته می‌گریستند تا فرشته‌ای از آسمان ندا داد:ای جبرییل و ای محمد! خدا شما را از آن ایمن ساخت که گناهی مرتکب شوید و شما را عذاب دهد». ⁽¹⁾

[14]

و برای آن که یأس و نومیدی در هنگام شنیدن سخن از آتش و عذاب آن ما را ناراحت و مأیوس نسازد،خداوند متعال در خصوص رحمت گستردۀ خویش و آمرزنده بودنش برای گناهان تأکید می‌کند.

وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

و فرمانروایی بر آسمانها و زمین مخصوص خدا است،هر که را که خواهد می‌آمرزد،و هر که را که خواهد عذاب می‌دهد،و خدا آمرزندۀ مهربان است.

روایت شده است که چون رسول اللّٰه(ص)این سخن افلاطون را شنید که:

(در صورتی که آسمان کمان باشد،و بلا پیکان،و تیرانداز خدا،به کجا می‌توان گریخت؟!)این آیۀ شریفه بر او نازل شد: فَفِرُّوا إِلَی اللّٰهِ به سوی خدا فرار کنید». ⁽²⁾

آری،فرار ممکن است،ولی آیا چگونه باید بگریزیم؟باید از خشم خدا به رضا و خشنودی او فرار کنیم،و از غضب او به عفوش،و پروردگار ما با رحمت

گسترده‌ای که دارد،گریز بنده را سوی خودش می‌پذیرد،ولی به شرط آن که طلب آمرزش و توبه به راستی صورت گیرد.

در پایان این آیه غَفُوراً رَحِیماً آمده،در صورتی که پیش از آن گفته بود: یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ که این تأکیدی برای شمول رحمت و رأفت او نسبت به آفریدگانش و دور کردن نومیدی از جانهای ایشان است.

[سوره الفتح (48): آیات 15 تا 21]

اشاره

سَیَقُولُ اَلْمُخَلَّفُونَ إِذَا اِنْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اَللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اَللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً (15) قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اَللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (16) لَیْسَ عَلَی اَلْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی اَلْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی اَلْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً (17) لَقَدْ رَضِیَ اَللّٰهُ عَنِ اَلْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ اَلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اَلسَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً (18) وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً (19) وَعَدَکُمُ اَللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ اَلنّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً (20) وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اَللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً (21)

معنای واژه‌ها

15[ذرونا]

:بر ما روا دارید.

و فتح نزدیکی را پاداش آنان قرار داد

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

فتح المبین(صلح حدیبیه)برای مسلمانان حالتی از صلح و سلم فراهم آورد که به آنان در انتشار دادن اسلام و آماده کردن خودشان برای رو به رو شدن قاطع با دشمنان خویش زمینۀ مساعد فراهم آورد،و در جبهۀ داخلی حقیقت کسانی که با دشمن خارجی محرمانه ارتباط داشتند مکشوف شد و همین امر سبب تصفیۀ عناصر ضعیف و استحکام یافتن جبهۀ داخلی بود.

اگر این گونه کسان می‌خواستند به صف مؤمنان و رهبری مکتبی باز گردند، ناچار می‌بایستی صادقانه توبه کنند تا رحمت گستردۀ خدا شامل حالشان شود و صفوف مؤمنان آنان را در خود جای دهد،و مقام رهبری آنان را بپذیرد،ولی این همه به شرط آن است که عملا صدق توبۀ خود را از طریق متوقف ماندن در کنار مؤمنان در سختیهای قاطع به اثبات برساند.

از این حکم الاهی حکمت بالغه‌ای در معاملۀ با این گونه افراد نصیب ما می‌شود،و آن این که رهبری مکتبی آنان را،پس از تخلف ورزیدن از اوامر خود در

سختی،نمی‌پذیرد مگر /13 این که توبۀ خود را آشکار سازند،و جان خود را آمادۀ آن سازند که در زیر پرچم این رهبری به جهاد بپردازند،چه قبول این گونه افراد بدون گذشتن آنان از امتحانی سخت که راست بودن توبه را به اثبات می‌رساند دشوار است،و اگر به طبیعت اول خود باز گردند و در مواقع خطرناک یا مهم و قاطع که زیان تمرد و سرکشی برای مقام رهبری چندین برابر مواقع عادی است به چنین تمردی بپردازند،برای حرکت رسالی اسباب زحمت فراوان فراهم خواهند آورد.

شرح آیات:

[15]

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا باز نشستگان و تخلف کنندگان،در آن هنگام که برای گرفتن غنیمتها روانه می‌شوید،به شما خواهند گفت.

پیش از آن نسبت به انجام اوامر رهبری تمرد کردند،و از همراه شدن با شما خود را عقب کشیدند،نه از آن روی که خطایی در خط رسالت مشاهده کردند، بلکه ملحق شدن سابق ایشان به این خط بنا بر مصلحت اندیشی خودشان بوده است، و چون گمان کردید-مجرّد گمان-که رفتن در راه مکه به معنی هلاک شدن است،و با مصلحتی همراه نیست،از آن منصرف شدند و به عقب بازگشتند،ولی اکنون که مسلمانان به سوی فتحی مؤکد و قطعی در نظر ایشان پیش می‌روند-و آن بنا بر بعضی از تفسیرها غزوۀ حنین بوده است-آنان می‌خواهند به هر ترتیبی که شده به صفهای سپاهیان اسلام باز گردند،ولی این بازگشت به سبب توبه نیست،بلکه انگیزۀ آن مصلحتی است که در آن تصور می‌کنند.

ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ

بگذارید که ما هم به دنبال شما بیاییم.

خدا آنان را از عواقب تخلف کردن از یاری رسولش(ص)بر حذر داشته بود،و نزدیک است که آنان را گرفتار عذاب کند،و نامشان را از فهرست رزمندگان مؤمن بزداید،بدان سبب که رزمندۀ مؤمن کسی است که از اوامر در هر مکان و زمان پیروی کند،و چون آنان از این فرمانبرداری شانه تهی کردند خدا

جزاشان را معین کرد،و اکنون در آن می‌کوشند که حکم خدا را عوض کنند.

یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ

می‌خواهند که کلام خدا را عوض کنند.

ولی این حکم شرعی ثابت و تبدیل‌ناپذیر است،و هر کس که در برابر رهبری مکتبی در اوضاع و احوال دشوار تمرّد کند،می‌بایستی که از صفهای رزمندگان بیرون رانده شود.

قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا

بگو هرگز به دنبال ما نخواهید آمد، و ما از جانب خدا مأموریم که بدون قید و شرط شما را نپذیریم.

کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ

دربارۀ شما خدا پیش از این چنین گفت، و این جزای طبیعی شما است.

چون آنان کارشان بهانه آوردن و تلاش کردن برای نشان دادن کارهای بد خودشان به عنوان کارهای خوب و ضروری است،هرگز به واقعیت خود اعتراف نمی‌کنند،بلکه در آن می‌کوشند که همه چیز را در زیر پوشش عذرهای بی حاصل قرار دهند،همچون بهانه‌ای که پیشتر برای پس کشیدنشان از جنگ آورده بودند.

فَسَیَقُولُونَ

پس می‌گویند.

مؤمنان و رهبری مکتبی را که اکنون در رسول(ص)تجسم پیدا کرده،متهم می‌سازند.

بَلْ تَحْسُدُونَنٰا

بلکه به ما رشک می‌ورزید.

در نتیجه شما می‌خواهید که ما را از وابستگی به خودتان طرد کنید تا همۀ فواید و غنیمتها بهرۀ خودتان شود،و در مقابل این تهمت ردّ قاطع الاهی به این که آنان غرق در نادانیند چنین می‌رسد:

بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً

بلکه آنان جز اندکی،فهم نداشتند، و دلیل بر این نافهمی دو امر است:

امر اول:که در آغاز آیه از آن بحث شده،نادانی ایشان است نسبت به این مطلب که:آن شخص فرصت طلبی که جماعت خود را در ساعت سختی ترک

می‌کند،ممکن نیست که در ساعت آسودگی همچون امری واقعی از شمار آنان به حساب آید،و مخصوصا در جامعۀ عربی که این امر از صمیمیترین عادات و آداب آن زمان ایشان بوده است.

پس کسی را که در سختی عشیرۀ خود را ترک می‌کرد،او را به صورت کامل جدا می‌دانستند و طردش می‌کردند،و حتّی زناشویی کردن با افراد آن خانواده را بر او حرام می‌شمردند!بنا بر این از سادگی است که گفته شود:نماز خواندن به امامت علی کاملتر،و خوراک خوردن با معاویه چربتر،و بر بالای تلی ایستادن و به هیچ طرفی نپیوستن سالمتر است،و کسی که چنین شعاری برای خود انتخاب کرده باشد،نمی‌تواند موحّد یا وابستۀ صحیح به اسلام بوده باشد،او یک بچۀ سر راهی است و بر مؤمنان لازم است که وابستگی او را به خودشان نپذیرند.

پایان آیه که اکنون در صدد تفسیر کردن آنیم،به این امر اشاره کرده و تأکید بر آن دارد که مستخلفان ساده‌لوحند و نمی‌توانند راهی به فهم حقایق پیدا کنند.

امر دوم:آنچه دلالت بر نادانی ایشان دارد،این است که حسد را به شخص رسول(ص)نسبت می‌دهند،در حالی که معتقد به آنند که از جانب خدای عزّ و جلّ فرستاده شده،و آیا رسول گناه می‌کند یا بر گرد نفس خویش دوران می‌کند تا به جستجو برای دست یافتن به غنایم برخیزد؟! اگر چنان فرض کنیم که آنان به این ایمان نداشته‌اند که رسول اللّٰه(ص) از جانب خدا به رسالت فرستاده شده است،یا این که رهبر حقیقی نیست،پس چرا از او پیروی می‌کنند و خواهان آن‌اند که در زیر پرچم او به نبرد و جهاد بپردازند؟ شاید تفسیر پایان آیه آن باشد که ایشان جز فهمی اندک ندارند،بدان سبب که شاهراه را گم کرده‌اند و لذا شناخت بعضی از راههای فرعی برای ایشان سودی ندارد،چه محور حقایق علم معرفت خدا و سنتهای حق او و بصیرتهای رسالتهای او است،پس چون محور را گم کرده‌اند ناگزیر در گمراهیها سرگردان خواهند شد.

اگر بهره برداری کلی از زندگی انسان نادرست و آمیخته به خطا باشد، عالم شدن بر همۀ میدانهای علمی چه سودی برای او می‌تواند داشته باشد؟آیا ندیده‌ای که چگونه مستکبران همۀ علمای خود را متوجه به طرف چیزهایی می‌کنند که آنان را از خدا دور سازد و سبب هلاک خودشان و هلاک عالم می‌شود؟ /13 پس خلاصۀ افکار ایشان آمیختۀ به خطا است،و به تعبیر دیگر قلّت در این جا چیستی است نه چندی.

[16]

با آن که خدا همۀ تلاشهای ایشان را برای درست جلوه دادن تخلف نخستین و سپس باز گشت به صفوف مؤمنان مواجه با شکست ساخت،راه توبه را در برابر ایشان باز نگاه داشت،و راه گسترده به سوی توبه پیوستگی حقیقی است،چه پیوستگی ظاهری شخصی به صف رسالیان کار دشواری به نظر نمی‌رسد،بلکه آنچه دشواری دارد حقیقی بودن این پیوستگی که استقامت در اوضاع و احوال دشوار وسیلۀ کشف حقیقی بودن آن است.

چنان که گذشت،با تجربه بر رسالت و بر مؤمنان آشکار شد که این پیوستگی سست و ضعیف است،پس به تجربۀ دیگری نیاز دارند که راست بودن توبه‌شان را به اثبات برساند،و در این شک نیست که آن کس که از سر صدق توبه می‌کند،هر شرطی را که با او برای اثبات راست بودن توبه‌اش بسته شود می‌پذیرد،و ترس از خدا او را به این کار بر می‌انگیزد،و نیز احساسش به ضروری بودن تکفیری از گناهش،و به همین جهت خدا به فرستادۀ خود فرمان داد که متخلّفان توبه کرده را به شرط ثبات وزیدن در حوادث آینده در جزو صفوف مؤمنان بپذیرد،و شاید در آغاز آیه کلمۀ«قل بگو»از آن روی آمده که شرط از جانب خدای عزّ و جلّ است و نه از جانب رسول(ص)تا بدین ترتیب جلو هر تلاش دیگری برای اعتراض یا درست جلوه کردن کار نادرست ایشان جلوگیری شود.

قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ

به اعراب تخلّف کننده بگو که:به سوی قومی خوانده می‌شوید که سخت نیرومندند و باید با آنان به نبرد بپردازید یا آن که تسلیم شوند و

اسلام آورند.

و احتمال قویتر این است که آنان جنگ را-و لو در آغاز کار-دست کم برای آن می‌پذیرند که به پیروزی مسلمانان و نیرومندی ظاهری آنان اطمینان دارند، بنا بر این آزمایشی بزرگ است و ابتلایی دشوار،و آنان به عزمی راسخ و اراده‌ای قوی نیاز دارند تا صدق توبۀ خویش را به اثبات برسانند،و در نتیجه بتوانند شایستۀ پذیرفته شدن در جامعۀ مؤمنان به دست رهبری مکتبی بوده باشند،و به سختی این ابتلا در آمدن را تنها راستگویان می‌پذیرند،ولی مصلحت‌گران و فرصت جویان هرگز بی تأمل خود را گرفتار درد سر نمی‌کنند.

با وجود آن که قرآن غالبا با برانگیختن امید پیروزی در جان مؤمنان آنان را برای رفتن به جنگ با کفار تشجیع می‌کند،ولی این بار دشمن را با شدید و سخت بودن در معرض توصیف قرار می‌دهد،چه این شکل بیان متناسب با هدف این آیه و قضیه‌ای است که این آیه به سبب آن نزول پیدا کرده است،و آن آزمایش مخلّفان است برای آن که شایستگی خود را در پیوستگی به صفوف مسلمانان،پس از آن که با شکست سابق آن را از دست دادند،بار دیگر به دست آورند.

و میان مفسّران در این که کدام نبرد مورد اشاره در این آیه بوده،اختلاف وجود دارد:گروهی گفته‌اند که:آن نبرد مسلمانان با مرتدّان پس از وفات رسول اکرم(ص)بوده است،و بعضی دیگر آن را جنگی دانسته‌اند که با اسب‌سواران صورت گرفت،و جنگ با هوازن و ثقیف پس از فتح مکه بوده،و شاید این محمل نزدیکتر به محیط آیات و الهامهای آن باشد که سخن از زمان پیغمبر است و نه پس از او،بدان سبب که غزوۀ حنین پس از صلح حدیبیه و سپس فتح مکه از بزرگترین غزوه‌ها بوده است.

و آنان را در پذیرفتن این شرط با رسیدن به پاداش و بخشش خدا،و آنچه از این طریق با پذیرش توبۀ آنان نصیبشان می‌شود،ترغیب کرد،و سپس از عواقب بد رد کردن فرمان خدا که در پی آن عذاب و زیان خواهد بود،بر حذرشان داشت.

فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ

قَبْلُ

پس اگر اطاعت کنید،خدا پاداشی نیک به شما می‌دهد،و اگر پشت کنید به همان گونه که پیشتر پشت کردید.

که پیغمبر شما را برای رفتن به جانب مکه پیش از صلح حدیبیه فرا خواند،و به سبب بدگمانی شما نسبت به خدا ترس بر شما غلبه کرد،و عذرهای واهی برای نرفتن عرضه کردید.

یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

با عذابی دردناک معذبتان خواهد کرد.

[17]

و به مناسبت گفتگو از عذرهایی که متخلّفان دستاویز خود قرار می‌دادند،سیاق قرآن از عذرهای مشروعی یاد می‌کند که جنگ را از دوش مؤمن بر می‌دارد،تا مطلب آشکار شود،و بازنشستگان و متخلّفان برای فرار از مسئولیت نبرد به هر عذر بی معنی و ناچیز متوسل نشوند.

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ

بر کور پروایی نیست،و بر لنگ حرجی نیست،و بر بیمار حرجی نیست.

این از گشاده دستی اسلام و داشتن نظر متوازن به امور است،که در هنگام سختگیری نسبت به موضوع جنگ و مبارزه از بیان کردن عذرهای حقیقی که بازنشستگان از جنگ می‌توانند از آنها بهره‌مند شوند،غافل نمی‌ماند،و سپس در پذیرفتن این عذرها یا رد کردن آنها رأی رهبر را ملاک قرار می‌دهد،چه او است که معین می‌کند چه وقت این عذرها باید پذیرفته یا رد شود،زیرا که او است که معین می‌کند در چه وضعی عذرهای یاد شده همچون مانعی برای جنگ پذیرفته است،و او است که-مثلا-می‌گوید چه وقت شبکور حکم کور پیدا می‌کند،و درجۀ ضعف چشم که سبب معافیت از جنگ می‌شود چه اندازه باید باشد،یا درجۀ لنگی تا چه حدّ سبب معافیت می‌شود،و این که آیا آن بیماری که مانع از جنگ نیست -همچون بیماری دیابت-عذر محسوب می‌شود یا نه.و سپس عذرهای حقیقی دیگری وجود دارد که نصّ قرآن در این جا از آنها سخنی به میان نیاورده است، همچون فلج دو دست و فربهی بیش از اندازه،و سفاهت...و شاید به همین مناسبت باشد که قرآن پس از بر شمردن عذرهای یاد شده در آن تأکید کرده است

که باید مؤمنان نسبت به مقام رهبری مطیع و فرمانبردار باشند:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

و هر کس که از خدا و رسولش اطاعت کند،خدا او را به باغهایی داخل می‌کند که نهرها در زیر(درختان)آنها روان است.

در آن هنگام که خدا فرمانبران از خود و رسولش را به این پاداش وعده می‌دهد،و در علاج خود از مثل این قضیه به موضوع آخرت اشاره می‌کند،بدان سبب است که آن عامل اساسی که انسان را به گریختن از میدان جنگ وا می‌دارد،یا به تمرّد کردن نسبت به فرمانهای رهبری مکتبی به شکل عام،دلبستگی و تشبّث به مال و متاع زایل شوندۀ دنیا است،و همین تذکر به آخرت در ضمیر انسان و در عقل او،تعادلی میان نتایج منفی شکست و دستاوردهای ثبات و فرمانبرداری مثبت بزرگ پدید می‌آورد،و در پایان آیه فرار طاعت و ثبات را به فرار شکست با برانگیخته شدن عامل ترس از عذاب خدا در نزد انسان ارتباط می‌دهد.

وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً

و هر کس پشت کند،او را با عذابی دردناک معذّب می‌دارد، /13 و تولّی فرار از حرکت و جنبش و جهاد در راه خدا است،که مستوجب عذابی دردناک خواهد بود.

[18-19]

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ خدا از مؤمنان در آن هنگام خرسند شد که با تو در زیر درخت بیعت می‌کردند.

اما هدف عهد بستن با خدا آن است که سبب رسیدن به خرسندی و پاداش او می‌شود،پس وسایل خرسندی خدا از مؤمنان در آن هنگام که با رسول اللّٰه دربارۀ جنگ حتی با مردن در میان دستهای او بیعت کردند،گسترش پیدا کرد،و این پیش از آن بود که قرارداد صلح بسته شود،پس چون مشرکان از عزم مؤمنان بر جنگ و استقامت آگاه شدند،به پذیرفتن صلح رضایت دادند.

خداوند سبحانه و تعالی بیعت مؤمنان را پذیرفت،و همۀ گناهانشان را

آمرزید،مگر نه آن است که حسنات و کارهای نیک سبب از میان رفتن سیّئات و کارهای بد می‌شود!آری،ایستار قهرمانانه در نزد خدا ارزش فراوان دارد،و در ترازوی او بر هر عمل ترجیح پیدا می‌کند،و شاید به همین سبب است که خدا همۀ گناهان شهید را می‌آمرزد،و بیعت کردن مؤمنان با رسول(ص)در زیر درخت دلیلی اکید بر عمق ایمان ایشان به رسالت بود،و اگر مؤمن به معنای درست این کلمه نمی‌بودند،با او بیعت نمی‌کردند،چه می‌دانستند که رو به رو شدن آنان با مشرکان، اگر صورت بگیرد،بر حسب معیارهای ظاهری بر افتادن ایشان را از وجود همراه دارد،و به همین است که آن بیعت وسیلۀ تمایزی میان منافقان و سست ایمانان با مؤمنان راستین به شمار می‌رود،و به همان گونه که وسیلۀ باز شناختن مخلّفان بود، مؤمنان را از دیگران جدا و متمایز ساخت،و بدین گونه است که ایستگاههای دشوار جنبش مکتبی برای باز شناختن و کشف هویت افراد و یافتن نقاط ضعف و قوت در ایشان سودمند واقع می‌شود.

فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ

پس دانست که در دلهای آنان چه می‌گذرد.

از ثبات و راستی ایمان و همۀ شایستگیهای لازم برای رسیدن به نصر و نصرت الاهی.

فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً* وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا /13 وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً

پس آرامش و اطمینان را بر ایشان فرو فرستاد و فتح نزدیکی را پاداش آنان قرار داد*و غنیمتهای جنگی فراوانی که به آن دست یافتند،و خدا عزیز حکیم است.

این فتح در پیروزیها و غنایم جنگی تجسّم پیدا کرد،که مؤمنان پس از آن در نبرد خیبر و فتح مکه و جز آن به آنها دست یافتند،و در این شک نیست که اگر مؤمنان قرارشان شکست و انهزام بود،زیان فراوان می‌دیدند و این پیروزیها نصیب آنان نمی‌شد،و این در تاریخ ملتها و نهضتها حقیقتی آشکار است،پس چون به اصول و هدفهای آن متمسک شوند،و با وجود سختیها و فداکاریها به همین جهت استقامت پیدا کنند،با فداکاریهای کمتری به آنها می‌توان دست یافت و از آیات

گذشته آشکار می‌شود که مؤمنان،در نتیجۀ ثبات خویش بر عهد و پیمان،به دستاوردهای ذیل دست یافتند:

1-تثبیت و استقرار ایمان در قلوب ایشان و افزایش آن.

2-فتح نظامی نزدیک علاوه بر فتح سیاسی تحقق یافتۀ با صلح حدیبیه.

3-سودها و غنیمتهای فراوان معنوی و سیاسی و اقتصادی.

[20]

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا و خدا به شما وعده داد که غنایم فراوانی به دست خواهید آورد.

در آینده،ولی دو امر را برای ایشان با تعجیل فراهم آورد:

اوّل:غنیمتهای اولیه‌ای که مسلمانان بر اثر صلح به آنها رسیدند،همچون داخل شدن گروه‌هایی از مردم در دین،و هم پیمان شدن بعضی از قبیله‌ها با رسول(ص)،و پیدایش حالتی از امنیت که به او فرصتی داد تا نهضت خود را بنا کند و مؤمنان را برای مواجهۀ قاطع آماده سازد،و اما آنچه پس از /13 فتح نظامی مکه به دست آوردند نیز بسیار است،و از بزرگترین و آشکارترین آنها خاتمه دادن به سلطۀ انحرافی و در آمدن فوج فوج مردم به دین خدا بود که تفصیل آن در سورۀ النصر گذشت.

دوم:دور کردن آزار مشرکان و کافران از مؤمنان به وسیلۀ صلح حدیبیه،چه اگر در آن روز مواجهه با کمی عدّه و وسیلۀ جنگ در نزد مسلمانان صورت می‌گرفت،و با مشرکان پر شمار و پر وسیله رو به رو می‌شدند،همۀ مسلمانان از میان می‌رفتند و شعلۀ اسلام خاموش می‌شد.

فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ

پس در رسیدن این چیزها به شما شتاب کرد،و دست مردمان را از شما باز داشت تا آیت و نشانه‌ای برای مؤمنان باشد.

و این همه بدان سبب بود که خدا از آنان رضایت داشت،و نصر و پیروزی را بهرۀ آن بندگانش کرد که به یاری او بر می‌خیزند و فرمان اولیای او را می‌برند، پس بر مؤمنان شایسته است که این آیات را مورد بحث و تدبّر قرار دهند،و در این

حادثۀ تاریخی نیک بیندیشد تا به عبرت مهمی دست یابند که همان ضرورت فرمانبرداری از رهبری در جنگ و صلح است،و پیروی نکردن از آراء شخصی و عواطف انگیخته شده،بدان روی که فرمانبرداری از رهبری مکتبی راه رسیدن به هدایت حقیقی است.

وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

و شما را به راه راست هدایت کند.

[21]

پیش از پیروزی فتنۀ شک دربارۀ وعدۀ خدا در میان امت رواج داشت،امّا پس از آن ایشان در معرض غرور و این اعتقاد قرار گرفتند که قوت ذاتی ایشان سبب فتح و پیروزی بوده است،و همین سبب آن شد که ارزشهای حق را که سبب فراهم آمدن اوضاع و احوال پیروزی در هنگام تمسک به آنها شده بود،خوار شمارند،و شاید به همین مناسبت بوده است که پروردگار ما در این جا-و پس از بیان دستاوردهای صلح حدیبیه-به دستاوردهایی اشاره می‌کند که مؤمنان توانایی تحقق بخشیدن به آنها را جز با توفیقی ندارند،و از توفیق او است وحی الاهی و رهبری ربّانی،و اگر مجاهدان راههای پیچیدۀ دیگری را برای پیشروی برگزینند، هر چه زودتر گرفتار شکست خواهند شد،هر چند همۀ ظواهر /13 چیزی را بر خلاف این نشان دهد،و هر که خواستار نصر و رحمت خدا است واجب است که از او اطاعت کند و ملتزم فرمان او باشد.

وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً

و چیز دیگری که بر آن قدرت نداشتید،خدا آن را فرا گرفت،و خدا بر هر چیز توانا است.

پس او با علم و قدرت خود بر دستاوردهای دیگری احاطه دارد که در آینده خواهد آمد،و اکنون از نظر و دریافت مؤمنان دور است،یا شاید اگر به آنان گفته می‌شد که به آن خواهند رسید،آن را باور نمی‌کردند،بدان روی که از توانایی و امکانات ایشان به دور بود،پس آیا این را می‌دانستید یا اگر به ایشان گفته می‌شد آن را تصدیق می‌کردند که چه چیزها از دربارهای کسری و قیصر به دست خواهند آورد؟هرگز...و این همه از داده‌ها و دستاوردهای صلح حدیبیه است که اگر به

تحقیق درست و عمیق در تاریخ بپردازیم متوجه آن خواهیم شد.انتصار رسول بر جهودان خیبر و گشوده شدن نظامی مکه به دست او،امری است که به معنی استیلای کامل بر شبه جزیرۀ عربستان به شمار می‌رود،و این همه از دستاوردهای صلح بود،و این پیروزیها به نوبۀ خود قوای آن زمان را در زیر پرچم اسلام بر یکدیگر پیوست و با هم متحد کرد،و مسلمانان به صورت نیروی کوبنده‌ای در آمدند که از مشرق سرزمین ایران را فتح کردند،و از مغرب و شمال بر متصرفات سلطان روم دست یافتند،و تمدن اسلامی بر روی ویرانه‌های آنها بنا شد.

و هیچ یک از مؤمنان-جز آن که خدا خواست-توقع رهایی از چنگال مشرکان را،در آن هنگام که رسول آنان را به بیعت فرا خواند،نداشت،بلکه بیشتر ایشان گرفتار و اسیر شک کردن در دین بودند و خودداری از فرمانهای رهبری،پس چگونه می‌توانستند در فکر آن دستاوردهای عظیم باشند؟ اگر مؤمنان از هواهای نفسانی و آراء شخصی خویش پیروی می‌کردند و از پیروی پیامبر(ص)و نصرت وی و بیعت کردن با او خودداری می‌ورزیدند،همۀ این دستاوردها را از دست می‌دادند،و به همین سبب بر ما لازم است که در هر مکان و زمان از وحی الاهی پیروی کنیم،و در عملی کردن آن بکوشیم،نه این که به پیروی از هواها و تصورهای محدود خویش بپردازیم.

[سوره الفتح (48): آیات 22 تا 29]

اشاره

وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا اَلْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً (22) سُنَّةَ اَللّٰهِ اَلَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اَللّٰهِ تَبْدِیلاً (23) وَ هُوَ اَلَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً (24) هُمُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ اَلْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اَللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (25) إِذْ جَعَلَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ اَلْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ اَلْجٰاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اَللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ اَلتَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اَللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً (26) لَقَدْ صَدَقَ اَللّٰهُ رَسُولَهُ اَلرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ اَلْمَسْجِدَ اَلْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اَللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً (27) هُوَ اَلَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ اَلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً (28) مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی اَلْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ اَلسُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی اَلتَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی اَلْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ اَلزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ اَلْکُفّٰارَ وَعَدَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً (29)

معنای واژه‌ها

25[الهدی]

:شتری که مسلمانان برای قربانی کردن آن در حج عمره با خود همراه می‌برند.

[معکوفا]

:از عکف به معنی محبوس ماندن،چه شتر محبوس برای قربانی شدن به عنوان هدی بود که می‌بایستی پس از اتمام عمره انجام شود،ولی مشرکان از رسیدن هدی به جای قربانی شدن خود جلوگیری کردند.

[معرّة]

:یعنی مکروه و ناپسند.

[لو تزیّلوا]

:یعنی اگر پراکنده شوند و مسلمان از کافر در مکه باز شناخته شود.

[شطأه]

:نونهالهای خود.

[فآزره]

:آن را تقویت و به آن کمک کند.

[سوقه]

:جمع ساق است به معنی ساقه و پایه.

خدا راستی خواب رسولش را آشکار کرد

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

چون در ابتدا مجادلاتی میان مسلمانان در پیرامون صلح حدیبیه صورت گرفته بود،در این جا مشاهده می‌کنیم که سیاق قرآنی دربارۀ دستاوردهای بزرگی که مسلمانان از این صلح مبارک به دست آورده‌اند،تأکید می‌کند تا از این راه

تأکیدی بر سالم بودن روش و برنامۀ رسالی صورت گرفته باشد،و مردمان بیشتر از ضرورت فرمانبرداری دایمی از این رهبری ربانی آگاه شوند،و نیز آیات به همین مناسبت به دسته‌ای از حقایق اشاره می‌کند که از توجه اذهان دور مانده بود و با این امر پیوستگی مستقیم داشت.

اول:این که جنگ خود به خود هدف نیست،بلکه وسیله برای رسیدن به هدفی است که اگر بتوانیم بدون جنگ به آن برسیم بهتر است،و بلکه در آن صورت به راه انداختن جنگ هرگز درست نیست.

دوم:رسیدن مسلمانان به هدفهای خود بدون جنگ چیزی جز دلیل بر آن نیست که خدا آنان را تأیید می‌کند،چه رسیدن به چنین هدفها بدون فداکاریهای سنگین و دشوار امکانپذیر نیست.

سوم:اگر مشرکان آتش جنگ را با مسلمانان در مکه شعله‌ور می‌ساختند، مسلمانان به فرمان خدا بر آنان پیروز می‌شدند،و این سنتی الاهی و دایمی است که تبدیل کردن آن امکان پذیر نیست،ولی صورت نگرفتن نه تنها به صلاح مشرکان نیست،از آن روی که اگر آن را آغاز کنند دچار شکست می‌شوند،بلکه به مصلحت مسلمانان نیز هست.

چهارم:اگر جنگ میان مشرکان و مسلمانان در آن روز درگیر می‌شد،شاید نمی‌توانستند در قلوب مشرکان اثری به این اندازه عمیق بر جای گذارند،بلکه بسا می‌شد که مشرکان سختی و ناسازگاری بیشتر نشان دهند،چه ذاتا در قریش و گروه‌های دیگر مشابه آن یک مشکل روانی وجود داشت که به صورت غیرت و حمیتی جاهلی قلبهای آنان را نسبت به مسلمانان خشمگین کرده بود،پس اگر مسلمانان از مجرای تعصب و نژاد پرستی وارد می‌شدند،و به جای آن که پیشامدها و واقعیت را با در نظر گرفتن مصلحت رسالی ارزشیابی موضوعی و عینی کنند،از واکنشها و عواطف برانگیخته شده پیروی می‌کردند،و در آن اصرار می‌ورزیدند که بدون طواف کردن بر گرد خانۀ کعبه و تقدیم کردن هدی و...و...باز نگردند -چنان که گروهی از مسلمانان خواستار آن بودند-در تعصب با کفار و مشرکان

قریش برابر می‌شدند.

از این اندیشه عبرتی مهم عاید ما می‌شود،و آن این که لازم است مؤمنان قضایا و اوضاع و احوال گوناگون را به صورتی رسالی مورد تحقیق قرار دهند که از روشی عینی برخاسته و هدف آن مصالح اسلام بوده باشد،نه این که امیال و عواطف آنان را راضی نگاه دارد.

سپس قرآن به سخن گفتن دربارۀ رسول(ص)و کسانی از مؤمنان که در پیرامون او بودند می‌پردازد و بیان می‌کند که شخصیت ایمانی آنان دارای دو بعد بود، بدین معنی که ظاهر آن عذاب و سختگیری بر دشمنان خدا را نشان می‌داد،و باطن آن مهربانی و لطف نسبت به یارانی که در مسیر واحد حرکت می‌کردند،و در ضمن ما را از اندیشه‌ای مهم آگاه می‌سازد،حاکی از آن که اصحاب رسول خالی از خطا نیستند و حجتهای خدا بر خلقش به شمار نمی‌آیند،و تنها رسول است که حجت یا کسی است که خدا او را به این سمت منصوب کرده است.و چگونه ممکن است /13 کسی که امکان خطا کردن دارد حجت مطلقه بوده باشد؟آری،مؤمن-هر مؤمن-در آنچه از اعمال و صفاتش که درست باشد،برای دیگران حجت است،و به همین سبب است که مغفرت و پاداش خدا شامل حال همۀ یاران و اصحاب پیغمبر(ص)نمی‌شود،بلکه تنها در حق مؤمنان راستین که به اخلاص صحبت رسول را برگزیده‌اند و تا آخرین لحظه بر حق استقامت می‌ورزند،صدق می‌کند.

شرح آیات:

[22]

علی رغم نیرومندی قریش و هم پیمانان ایشان که در ظاهر بر نیروی مسلمان افزونی داشت،و نیز علی رغم اعتقاد ایشان-و شاید اعتقاد بسیاری از مسلمانان-که جنگ میان دو طرف را دارای نتیجه‌ای همچون غلبۀ آنان بر حزب اللّٰه تصور می‌کردند،پروردگار ما برای فرستاده‌اش و مؤمنان تأکید می‌کند که اگر جنگ آغاز می‌شد،مسلمانان بر دشمنان پیروز می‌شدند و به بدترین صورت مشرکان و کفار شکست می‌خوردند.

وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبٰارَ

و اگر کسانی که کفر ورزیدند با شما به جنگ می‌پرداختند،به یقین شکست می‌خوردند و می‌گریختند.

گریز از رو به رو شدن،بدون این که نیروهای هم پیمانان همچون ثقیف و هوازن جرأت یاری کردن به قریش را پیدا کند،چه آنان نیز به نوبۀ خود دستخوش ترس می‌شدند و شجاعت تصمیم گرفتن به یاری و پشتیبانی از قریش از ایشان سلب می‌شد.

ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

پس دوست و یاوری نخواهند یافت.

کسانی که به رهبری قریش معتقد بودند،و فرمانروایی قریش را بر خودشان می‌پذیرفتند،هر چه زودتر تغییر عقیده و روش خواهند داد،زیرا که پیش از آن به سبب اعتماد به قوت و قدرت قریش چنان شده بودند،و چون شکست خورد دیگر شایستگی سرپرستی دیگران را ندارد...سپس اگر چنان فرض کنیم که آن قبیله‌ها به سود قریش وارد جنگ می‌شدند،آیا این مسئله می‌تواند شکست را به پیروزی تبدیل کند؟هرگز...و نیروی ایشان در برابر ارادۀ خدا چه تأثیری می‌توانست داشته باشد؟ [23]

پس آنان و همانندان ایشان در طول زمان باید بدانند که پیروزی حق بر باطل سنتی الاهی و ثابت است که به فرمان خدا بر زندگی حکومت می‌کند،و پیشینیان ایشان که نیرویی سخت‌تر از ایشان داشتند، /13 نتوانستند این سنّت خدا را تغییر دهند،تا چه رسد به اینان؟و اگر فرض کنیم که اینان نیرومندتر از گذشتگان بوده باشند،یا در تاریخ کسانی قویتر از آنان آمده بوده باشد،آیا امکان آن هست که خدا مغلوب شود؟ سُنَّةَ اللّٰهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً سنّتی از خدا است که از پیش وجود داشته است،و هرگز سنّت خدا را تبدیل یافته نخواهی یافت.

مگر نوح بر همۀ کافران زمین پیروز نشد؟ آیا طالوت با گروهی کوچک از مؤمنان بر کافران زمان خود به پیروزی

نرسید؟ مگر خدا نگفته است: کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ بسا سپاه اندک که باز شکستند سپاه فراوان را به اذن و یاری خدای و خدا با شکیبایان است به یاری»؟ ⁽¹⁾[24]

انتصاری که مسلمانان در صلح حدیبیه به آن رسیدند،برخاستۀ از زیرکی آنان نبود،یا بدان سبب که قریشیان بر ایشان رحمت آوردند و از آزردن آنان دست برداشتند،بلکه خدا امور را با تدبیر خویش به این نتیجه رسانید، وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ و دست مردمان را از شما کوتاه کرد». ⁽²⁾آری،مسلمانان به این دستاوردهای سیاسی و معنوی بدون کوچکترین زیان نظامی دسترسی پیدا کردند،در صورتی که رسیدن به آن از راههای طبیعی محال است،و اگر تحقق پیدا کند مستلزم فداکاریهای عظیم خواهد بود.

وَ هُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ

و او است که دست آنان را از رسیدن به شما و دست شما را از رسیدن به آنان بازداشت.

پس از یک سو خدا بر مؤمنان منّت نهاد و پیش از صلح حدیبیه آنان را از چنگال مشرکان رهایی بخشید،و از سوی دیگر بر مشرکان منّت نهاد و رسول(ص) پس از فتح مکه آنان را مورد عفو قرار داد.

بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً

در درون مکه،پس از آن که شما را بر آنان پیروز گردانید،و خدا به آنچه می‌کنید بینا و بصیر است.

با وجود آن که این آیه ضمن سخن گفتن از صلح حدیبیه آمد،ظاهرا اشاره به پیروزی نظامی مسلمانان در مکّۀ مکرمه است.

[25]

ولی چرا خدا دست مؤمنان را از مشرکان دور نگاه داشت و آنان را به

جنگ فرمان نداد؟آیا از جهت پاکیزه بودن آنان چنین کرد؟آنان چنین کرد؟یا بدان سبب که فضل و سابقۀ نیکویی با یکدیگر داشتند؟بالطبع هرگز...و گواه بر این است عقاید منحرف و کارهای بد و زشت ایشان نسبت به پیروان رسالت.

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ

آنان کافر شدند و از رفتن شما به مسجد الحرام جلوگیری کردند، و قربانی را بسته و متوقف شده نگاه داشتند تا به جایگاه خود نرسد.

مؤمنان را از حج خانۀ خدا باز داشتند در صورتی که آمادگی کامل برای این کار داشتند،و این در نظر اعراب آن روزگار از بزرگترین گناهان محسوب می‌شد،و همین حادثه سبب رسوایی قریش شد که به حمایت از بیت الحرام بر دیگر اعراب افتخار می‌کرد،و به این که نگاهبان حرمت کسانی است که به زیارت آن خانه می‌روند.

برای قریش،پس از باز داشتن حجّاج از بر پا داشتن شعایری که نزد اعراب مقامی قدسی داشت،دیگر چه چیز بر جای ماند؟ و نبیّ اکرم(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)بطلان و قلاّبی بودن ادعاهای قریش را آشکار ساخت،و از لحاظ سیاسی آنان را از کرسی سروری بر اعراب فرود آورد و این مقدمه‌ای برای ساقط شدن نظامی بعدی آنان بود.

جرم و گناه قریش بزرگ بود،زیرا چگونه ممکن است کسانی که مراقبت از خانۀ خدا را بر عهده دارند و مدعی آنند که کارشان خدمتگزاری به مردمانی است که برای زیارت و انجام دادن شعایر آن می‌آیند،از آمدن ایشان به این خانه جلوگیری کنند؟!آیا آنان مستحق کشته شدن و دیدن عذاب پس از پیروز شدن مسلمانان بر مکّه نیستند؟چرا،ولی خدا مؤمنان را از آزار رساندن به ایشان به سبب آن که مؤمنانی در میان ایشان وجود داشتند،باز داشت،خواه مؤمنان بالفعل به اسلام از اهل مکه که اسلام خود را پنهان نگاه می‌داشتند،یا کسانی که در آستانۀ ورود به دین و با خود دربارۀ پیوستگی به رسول اکرم در حال حدیث نفس بودند.

وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ

فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ

و اگر در میان ایشان مردان و زنان مؤمنی نمی‌بود که شما آنان را نمی‌شناختید و ممکن بود از شما نادانسته ستمی دربارۀ ایشان صورت بگیرد و در جنگ پایمال شوند.

یعنی اگر شما-بدون آن که خدا دست شما را از آنان باز دارد-به جنگ با کفار برخیزید،ممکن است در میان کسانی که به دست شما کشته می‌شوند مسلمانانی وجود داشته باشند و به سبب بی خبری شما از اسلام ایشان کشته شوند، چه آنان ایمان و اسلام خویش را از ترس قریش پنهان نگاه می‌داشتند،و شرایط صلح این اجازه را به ایشان نمی‌داد که به شما پناهنده شوند،و اگر مؤمنان مکه چنین می‌کردند شاید به زیانشان تمام می‌شد،ولی خدا آنان را فرمان به جنگ نداده بود.

از این آیه چنان می‌فهمیم که اولا:مسلمانان از فترت صلح که پیش آمده بود،به تقویت خویش و ساختن حرکت خود و گستردن آن چندان پرداختند که حیثیت قریش در پیش خودشان نیز از اعتبار افتاد،و در آن هنگام که مسلمانان برای فتح مکّه عازم آن می‌شدند،قریش از درون خود خورده شده و در معرض پوسیدگی قرار گرفته بود،و سپاهیان دشمن-و بسا بزرگان قوم که انتظار جنگ کردن آنان با پیروان رسالت می‌رفت-منتظر فرصتی بودند که به یاری مسلمانان علیه دشمنانشان برخیزند،و این چیزی است که سورۀ نصر دربارۀ آن تأکید دارد: وَ رَأَیْتَ النّٰاسَ یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللّٰهِ أَفْوٰاجاً و مردمان را می‌بینی که فوج فوج به دین خدا داخل می‌شوند»،و نیز شاید به همین سبب بود که قریش خود را توانای بر ایستادگی نظامی در مقابل سپاهیان مدینه که به رهبری رسول(ص)به جانب مکه روانه شده بودند نمی‌دیدند و به همین جهت مسلمانان توانستند فاتحانه و بدون قربانی دادن وارد مکّه شوند.

ثانیا:این که مؤمنان نسبت به این دستاوردهای بزرگ صلح نادان بودند،و از همین رو بود که بعضی از آنان به رسول خدا(ص)اعتراض می‌کردند،و نزدیک بود که در رهبری او دچار شک شوند،چه آنان از جبهۀ ایمانی موجود در صفهای

اهل مکه آگاهی نداشتند،و گفتۀ یکی از ایشان که پرچمدار بود(امروز روز جنگ و خونریزی است،روزی است که حرمت به اسارت در آمده است)،دلیلی آشکار بر این حقیقت است.

از این پیشامد باید استفاده کنیم و دربارۀ رابطه و علاقۀ خودمان با رهبری مکتبی درسی بگیریم،و آن این که جهل ما نسبت به نتایج و پیامدهای قرارهای آن دلیل بر خطا بودن آنها نیست،و این امر نباید ما را به شک کردن دربارۀ آنها برانگیزد، /13 چه ضروری نیست که همه چیز برای ما توضیح داده شود،زیرا بسیاری از امور است که آینده آنها را آشکار خواهد ساخت،و دیدن آنها نیازمند به داشتن بصیرتی ثابت و معلوماتی کامل است که جز در رهبری شرعی وجود ندارد.

لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ

تا خدا هر که را که خواهد در رحمت خویش داخل کند.» یعنی در ایمان،و مگر خدا جز برای آن آفریده است که بر ایشان رحمت کند؟ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ مگر آنان که خدا ایشان را بر راه راست بداشت و به همین سبب آنان را آفرید»، ⁽¹⁾و اگر مؤمنان در آن روز با مشرکان به جنگ می‌پرداختند،بسیاری از کسان را می‌کشتند که پس از آن به دین اسلام در آمدند،و رحمت و برکات خدا را از رسیدن به آنان باز می‌داشتند،و بنا بر این تدبیرهای جنگی دولت اسلامی لازم است بر اساس جذب کردن مردمان به دین مبتنی باشد،حتی اگر این کار لازم باشد که سبب چشمپوشیها و گذشتهایی بشود، و مقصود خرد کردن دشمن و مقهور کردن ارادۀ او نیست،هر چند این کار سبب افروخته شدن آتش خشم در جانهای آنان شود و مانعی نفسانی برای ایشان فراهم آورد که در آینده از دخولشان در دین جلوگیری کند.

آری،اگر دو گروه از یکدیگر جدا شوند و تمایز پیدا کنند،خداوند متعالی مشرکان و کافران را با شمشیرهای بندگان مؤمنان خود عذاب خواهد کرد.

آری،اگر دو گروه از یکدیگر جدا شوند و تمایز پیدا کنند،خداوند متعال مشرکان و کافران را با شمشیرهای بندگان مؤمنان خود عذاب کرد.

لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اگر از یکدیگر جدا شوند،کافران ایشان را به عذابی دردناک گرفتار خواهیم کرد.» در روایات به جا مانده آمده است که:خدا بلا را از شهر و روستا به سبب وجود مؤمن دفع می‌کند،و در حدیثی قدسی چنین آمده است:«اگر پیرانی در حال رکوع،و جوانانی در حال خشوع،و کودکانی شیرخوار،و چارپایانی در مرغزار نمی‌بودند،عذاب را بر شما فرو می‌ریختیم». ⁽¹⁾

[26]

ولی چرا خدا کسانی را که کافر شده‌اند،در آیه پیشین به عذاب بیم داد؟آیا به سبب آن است که از قریش بودند یا به سبب ارزش مادّی دیگری؟ هرگز...تنها برای حمیّت تمرکز یافتۀ در دلهاشان چنین کرد.

إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ

در آن هنگام که ایشان کافر شدند،غیرت و حمیت جاهلیت را در دلهای خویش مستقر ساختند.» /13 پس حق برای ایشان واضح و آشکار است،و این را می‌دانند که خود بر باطل‌اند،ولی قدرت یافتن به گناه(ارزشهای جاهلیتی که با آنها بزرگ شده‌اند) آنان را به حال خود نمی‌گذارد تا حق را بپذیرند،و به رهبری رسول خدا تسلیم شوند، چه قائد و پیشوا در نظر ایشان کسی است که از همۀ افراد قوم سن بیشتری داشته باشد،و مال و افراد تابع فراوانتر،پس چگونه می‌توانند فرمانبری کسی کنند که مالی ندارد؟ به همین سبب در آن هنگام که با پیروان رسالت نبرد می‌کردند،برای آن نبود که از حقّی که به آن ایمان داشتند دفاع کنند،بلکه از خود دفاع می‌کردند و به دفاع از ارزشهای جاهلیت می‌پرداختند،در صورتی که مؤمنان برای خدا و دفاع از ارزشهای حقیقی و پیشوای بر حق دفاع می‌کردند.

فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

پس خدا آرامش

و اطمینان خود را بر رسولش و بر مؤمنان نازل کرد.» در صورتی که از سوی دیگر گروه‌های شکست خوردۀ کافران را خوار می‌کرد،بدان سبب که آنان به یاری او برخاستند و به یاری رسیدن از او به ایشان شایسته‌ترند،در صورتی که اینان به یاری بتها و شهوتهای خویش پرداخته بودند.و شاید این سکینه و آرامش بزرگترین وسیله برای پیروزی مسلمانان بود،چه هر کس که به درستی روش و هدف خود اطمینان داشته باشد،با شجاعتی عالی به دفاع از آن می‌پردازد،در صورتی که آن کس که برای تعصبهای باطل نبرد می‌کند،پیش از آن که از لحاظ نظامی شکست بخورد از لحاظ نفسی و روانی شکست خورده است، و گفته‌اند که:جنگ نبرد اراده‌ها است،و در آن شک نیست که ارادۀ صاحب سکینه و اطمینان قاطعتر است.

وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا

و آنان را ملتزم کلمۀ تقوا کرد که نسبت به آن حق و اهلیّت و شایستگی بیشتر،داشتند.» کلمۀ تقوا مقابل با حمیّتی است که در دلهای کافران لانه کرده بود،و از نمونه‌های التزام مؤمنان به آن در رفتارهاشان،ایستار رسول اللّٰه(ص)است در آن هنگام که مشغول امضا کردن صلح نامه بود که چون کلمۀ(الرّحمن الرّحیم)را مشرکان ناخوش داشتند،و این که در پی او رسول اللّٰه بیاید،به مصلحت رسالت از این عناوین چشم پوشید و حمیت او را گرفتار خود نکرد،و به عواطف برانگیخته شده اجازه نداد که در نقشه‌های درست او تأثیر کند.

تقوا تنها یک کلمه‌ای نیست که انسان بگوید،بلکه برنامۀ کامل و التزاماتی است /13 که دین آنها را بر پیروان خود تحمیل می‌کند،و بدون آنها نمی‌تواند کسی صاحب تقوا و متّقی باشد،بدان جهت که متقی و پرهیزگاری صفات و علاماتی دارد که از آشکارترین آنها ملتزم و متعهد بودن به ارزش تقوا در هر اوضاع و احوال نفسانی است که شخص در آن قرار گرفته است،و به همین سبب چون غضب کند این غضب او را از رضایت پروردگارش بیرون نمی‌برد،و اگر خرسندی نشان دهد،این خرسندی او را به سخط و غضب خدا داخل نمی‌کند،چه او ملتزم به

خرسندی خدا است،و اگر خشمناک یا خرسند می‌شود،تنها برای رضا و خرسندی خدایش عزّ و جلّ چنین می‌شود.

در روایتی از ابو جعفر(ع)آمده است:«مؤمن کسی است که اگر راضی و خرسند باشد،این رضایت وی را به گناه و باطل داخل نکند،و اگر خشم می‌گیرد، خشم او وی را از گفتن حق بیرون نبرد،و مؤمن کسی است که اگر صاحب قدرت شود،این قدرتمندی او را به تعدی کردن و به آنچه که وی را در آن حقی نیست پرداختن واندارد». ⁽¹⁾

امام صادق(ع)گفت:«هر کس که در خواستاری و در بیمناکی،و در هنگام پیدا شدن شهوت،و در خرسندی و خشمناکی،مالک نفس خویش باشد، خدا جسد او را بر آتش حرام کرده است». ⁽²⁾

و از رسول خدا(ص)روایت است که گفت:«هیچ مؤمن هیچ چیز را در راه خدا انفاق نمی‌کند که خدای عزّ و جلّ آن را از گفتن قول حق در حالت رضا و غضب دوستتر داشته باشد». ⁽³⁾

شاید در آیه اشاره‌ای به آن باشد که پرهیزگار حقیقی،هر چه با اوضاع و احوال سخت‌تر رو به رو شود،خدا بر تقوای او می‌افزاید،چه اگر در آن هنگام به موجب تقوای خود عمل کند،تقوا در جان او تمرکز بیشتر پیدا می‌کند...و چنین بود در آن هنگام که مؤمنان بنا بر تقوای خود عمل می‌کردند،و گرفتار حمیّت جاهلیت نمی‌شدند،و انگیزشهای قریش در آنان تأثیری نداشت،و بازداشتنشان از انجام دادن شعایر دینی،بلکه قرارهای رهبری را پذیرفتند،و در آن هنگام پاداشی که خدا به ایشان داد،افزایش و رشد روح تقوا در جانهای ایشان بود.

وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً

و خدا از هر چیز با خبر و آگاه بود.» /13 و مقدار تقوای قلب را در انسان می‌داند،و بنا بر این ضرورتی ندارد که در

این باره به مجادله بپردازیم که فلانی مؤمن است یا نیست،و آیا به بهشت در می‌آید یا به جهنم،چه این به خدا ارتباط دارد،و دخالت کردن در امری که به پروردگار سبحانه و تعالی ارتباط دارد شایسته و روا نیست.

[27]

سپس در این باره تأکید می‌کند که در وعده‌اش به رسول اللّٰه(ص) برای دخول او به مکه چنان کرد که صدق خواب او در این باره آشکار شد،و این امری است که فایدۀ صلح را مورد تأکید قرار می‌دهد،و معلوم می‌شود که به راستی فتح المبین است،و تصوراتی که بعضی دربارۀ آن می‌کردند باطل است،چه آنان می‌گفتند که از این صلح هیچ چیز تحقق پیدا نکرد،و رؤیایی که رسول خدا(ص) خبر آن را به ایشان داده بود راست در نیامد.

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ

خدا راستی خواب رسولش را آشکار کرد که در آن به حق وعده کرده بود که حتما به مسجد الحرام داخل خواهید شد،إن شاء اللّٰه،با ایمنی و سرهای تراشیده و(موها و ناخنهای) کوتاه شده،و بدون هراس.» یعنی در آمدن شما در این بار همچون در آمدن پیروزمندان است...و این عملا در سال دوم صلح صورت گرفت که مکه را گشودند،در صورتی که همۀ این مزایا و نتایج بر مسلمانان مجهول بود.

فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً

پس دانست آنچه را که شما نمی‌دانستید،و علاوه بر آن پیروزی نزدیکی را مقرر داشت.» آن صلح حدیبیه است،اما فتح دور فتح مکه است که بر اثر صلح وقوع پیدا کرد،و این تأکید قرآن برای نامیدن صلح به نام فتح برای بیان کردن این حقیقت مهم بوده است که در آن هنگام که راه معینی دور از عواطف و احساسات انتخاب می‌شود،بر مؤمنان واجب است که از رهبری پیروی و اطاعت کنند،و یکی از مشکلات رهبریهای انقلابی فشارهایی است که از ناحیۀ برانگیخته شدگان و آمادگان برای رو به رو شدن با دشمن وارد می‌آورند،و از رهبری می‌خواهند که

جنگخواهی آنان را تأیید کند،و گر نه صلح در نظر بعضی نشانۀ ضعف و ترس است،و بر رهبر لازم است که در مقابل این حماسه سرایی و عواطف حکمت را فرو نگذارد تا چنان شود که قرارهای وی حکیمانه و دوراندیشانه بوده باشد.

رسول(ص)با این مشکل رو به رو شد،چه بعضی جنگ نکردن او را با مشرکان ناپسند می‌دانستند،و هنگامی که صلح کرد آن صلح را خواری و اهانتی برای مسلمانان تصور می‌کردند،و بلکه آن را دلیل ضعف سیاست او می‌دانستند،و اگر به سخنان آنان گوش می‌داده مسلمانان به صلحی که پیمان آن بسته شد دست نمی‌یافتند،چنان که سفارش امام علی(ع)در نبرد صفین با چنین گرفتاری رو به رو شد و چون به سخن او گروه معارضان،که بعدها به نام خوارج خوانده شدند،گوش نکردند،حوادث شوم پس از آن پیش آمد.

[28]

و پروردگار ما حکمت پیامبرش را مورد تأکید قرار می‌دهد،و قرارهای او را درست می‌شمارد،بدان سبب که او از هدایت خدا و دینش پیروی کرده است و بنا بر این مخالفت کردن با او یا شک کردن در رهبری وی درست نیست.

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ

او فرستادۀ خود را با هدایت و دین حق فرستاده تا این دین را بر همۀ دینها غالب و پیروز گرداند.» ظهور(انتصار)گاه به جنگ است و گاه از راه صلح صورت پذیر می‌شود،و پروردگار به رسول خود فرمان داد که با مشرکان صلح کند،و تعهد کرده است که دین خود و رسولش و مؤمنان را بر سایر دیانتها و امتها غالب و پیروز گرداند.

وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً

و خدا برای گواهی بسنده است.» موجهای رسالت در سراسر جهان از زمان مبعوث شدن رسول بزرگوار ما محمّد بن عبد اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله)تا امروز فرو خفته است.آیا این خود دلیل بر آن نیست که وعدۀ خدا در پیروزی اسلام بر همۀ دینها تحقق پیدا کرده است؟و در گزارشها آمده است که رشد شمارۀ مسلمانان بزرگتر از ازدیاد متدیّنان به دینهای

دیگر است؟و به همین گونه بشریت منتظر روز حقی است که خدا آن را به پیامبرش وعده داده و در آن روز اسلام بر همۀ دینها غلبه پیدا خواهد کرد.

[29]

سپس آن پیامبری که قرار صلح را گذاشت،یک پیشوای عادی نبود که مناقشه کردن با او روا باشد.او رسول خدایی بود که او را از خطا کردن عصمت بخشید،و کسانی از بزرگان قوم که در پیرامون او بودند گرفتار سستی نشده بودند تا خود را مجبور به صلح ببینند؛آنان شیران زمین بودند که شیر خدا /13 و شیر رسولش علی(ع)در زمرۀ آنان بود،و همو بود که بزرگان قریش را به وحشت انداخت.

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ

محمّد رسول خدا و کسانی که با او بودند،بر کافران سخت می‌گرفتند.» پس در اجرای احکام خدا ملامت هیچ ملامتگری در ایشان تأثیر نداشت،و از عواطف و احساسات تأثیر نمی‌پذیرفتند؛و امام علی(ع)گفته است:«همانا با رسول خدا(صلّی اللّٰه علیه و آله)بودیم،و به خون پدران و فرزندان و برادران و خویشاوندان دست می‌آلودیم،و هر مصیبت و سختی بر ایمانمان می‌افزود». ⁽¹⁾

در تاریخ است که او(ع)بر سینۀ برادرش عقیل پیش از اسلام آوردن او نشست و شمشیر خویش را برای کشتن او برهنه کرد،پس برادرش به او نگاه کرد و گفت:ای علی!آیا می‌خواهی مرا بکشی؟و او گفت:«آری،به خدا سوگند، مگر آن که مسلمان شوی»،و رسول(ص)آهنگ کشتن یکی از مشرکان داشت و او برای جلب توجه پیامبر گفت:به فرزندان و مادرم پس از من چه کسان باید رسیدگی کنند،و او به سخن او گوش نکرد و او را به قتل رسانید،و گفت:«آنان خدا را دارند».و در آن هنگام که شخصیّت ایمانی با حدّت و شدت در او علیه دشمنان آشکار می‌شود،در عین حال نسبت به برادران دینی خود که همگان در یک راه پیش می‌روند سراسر لطف و رحمت است.

رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ

نسبت به یکدیگر رحیم و مهربان‌اند.»

این از علاقۀ آنان به مردم است،و اما علاقۀ ایشان با خدا علاقۀ بندگی و خضوع مطلق است...در هر حرکت خود به عبادت اشتغال دارند،و نیز در هر کلمه که با آن سخن می‌گویند،بدان سبب که هر چه از ایشان صادر می‌شود تجلّی و ظهوری از نماز و عبادتها با هدفها و ارزشهای آنها است.

تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً

آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی.» در رفتار آنان نماز را می‌بینی،پس آنان به خدا پیوستگی دارند،و از فحشاء و منکر باز ایستاده‌اند، /13 و با دیگران راستگو و صادقند،و به واجباتشان ملتزم...الخ، بدان سبب که عبادت در نظر ایشان تنها رکوع و سجود نیست،و به همین دلیل در حدّ ظاهر نماز توقف نمی‌کنند،و بلکه آن را به صورت تحرک در زندگی بنا بر مقتضیات و هدفهای آن در نظر می‌گیرند،و آشکارترین این هدفها دو تا است:

خواستار فضل او شدن در دنیا،و طلب خرسندی و رضوان او در آخرت.

یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً

خواستار فضل و رضایت و خرسندی خدایند.» به سبب زیادی نمازگزاردن و به سجده رفتن ایشان که اوج خضوع و فروتنی نسبت به خدایشان را آشکار می‌سازد،بر پیشانیهای ایشان نشانۀ سجود را می‌بینی،و شک نیست که این نشانه‌ها جز بر اثر مبالغۀ در عبادت پدید نمی‌آید.

سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ

سیما و نشانۀ ایشان بر چهره‌شان به سبب سجده‌هایی که کرده‌اند آشکار است.» امام علی-علیه السلام-در توصیف اصحاب رسول اللّٰه(ص)گفته است:«و همانا یاران پیغمبر را دیدم،و کسی را نمی‌بینم که همانند آنان باشد.

روز را ژولیده مو و گردآلود به شب می‌رساندند،و شب را،به نوبت،در سجده یا قیام به سر می‌بردند.گاه پیشانی بر زمین می‌سودند و گاه گونه بر خاک؛از یاد معاد چنان ناآرام می‌نمودند که گویی بر پارۀ آتش ایستاده بودند.میان دو چشمانشان چون بازوی بزان پینه بسته بود از درازی ماندن در سجود.اگر نام خدا برده می‌شد، چنان می‌گریستند که گریبانهاشان تر شود،و چنان می‌لرزیدند که درخت در روز

تندباد لرزد،از کیفری که بیم آن داشتند،یا امیدی که تخم آن در دل می‌کاشتند». ⁽¹⁾

بیان خدا از صفات یاران پیغمبر(ص)برای آن است که حقیقتی را مورد تأکید قرار دهد،و آن این که صاحب و یار حقیقی رسول(ص)آن کس است که حقا به قلب و اخلاق و ارزشهای خویش صاحب و یار او باشد،پس اقتدا کردن آنان به رسول ایشان را به این درجه رسانیده است نه تنها با او بودن ایشان،و تو نیز می‌توانی از اصحاب رسول(ص)باشی به این که خلقی همچون خلق او دارا شوی که در قرآن ذکر آن آمده و خطبۀ امام علی(ع)نیز به آن اشاره کرده است، /13 و سپس رسالتهای الاهی به این پیامبر و به کسانی از برجستگان رسالت که در پیرامون او بوده‌اند و راهیان شب و سواران روز به شمار می‌رفتند،اشاره کرده‌اند.

ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ

از همانندان ایشان در تورات و در انجیل سخن رفته است.» آنان در حال تکامل و بالا رفتن به مقامی کاملتر به صورتی منظم به سر می‌برند،و از این لحاظ به درخت شباهت دارند که از دانۀ کوچکی آغاز می‌شود و سرانجام پس از تکامل تدریجی درخت نیرومند و عظیم بر تنۀ خود با شاخه‌های بیرون آمدۀ از آن می‌ایستد.

کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ

همچون کشته‌ای است که سبزۀ نورستۀ خود را از خاک بیرون می‌فرستد،و به آن نیرو می‌دهد تا ستبر شود و بر ساقه‌های خود بایستد و برزگران را به شگفتی وا دارد و کفار را نسبت به ایشان خشمگین سازد.» رهبر و پیشوایی که این گونه مردان را در سایۀ رهبری و اندیشه‌های خویش پرورش می‌دهد،از دیدن آنان شادمان می‌شود،اما دشمنان هر گاه کسی را ببینند که در سایۀ ارزشها و اصول او رشد کرده،و به صورت رزمنده و رهبری مکتبی

در آمده است که در راه خدا جهاد می‌کند،گرفتار خشم و غیظ خواهند شد.

یاران حقیقی پیامبر(ص)همان کسانی هستند که در این آیه از آنان به صورت«زرع»یاد شده است،ولی صاحب و یار پیغمبر بودن سند براءت از تکالیف شرعی و آزاد شدن از ارزشهای الاهی نیست،پس همۀ کسانی را که معاصر با رسول یا هم صحبت با او بودند(حتی بدون تمسک به هدفهای رسالت)،این آیه شامل نمی‌شود،و دلیل بر آن این است که خدا کلام را به صورت مطلق رها نکرده، بلکه کسانی را که صحبت نیکو داشتند و در طاعت از رسول و یاری رساندن به رسالت او رنج برده بودند به آمرزش و پاداش اختصاص داده است.

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً

خدا به کسانی از ایشان که ایمان آوردند و عمل نیکو و شایسته کردند،وعدۀ آمرزش داده است.» /13 آمرزش از گناهان و خطاهاشان،بدان جهت که مسیر ایشان در زندگی مسیری سالم بوده است،و بنا بر قرآن،کارهای نیکو(حسنات)سبب از بین رفتن کارهای بد(سیّئات)خواهد شد.

وَ أَجْراً عَظِیماً

و نیز به پاداشی بزرگ خواهند رسید.» به پاداش اعمال شایسته و خوب و صالح خویش.

آیه در این مقطع،اندیشه‌ای را حاکی از این که مجرّد وابستگی انسان به شخص یا جامعه‌ای صالح برای او کافی است و مسئولیت را از او بر می‌دارد،طرد می‌کند،هرگز چنین نخواهد بود،پس از او خواسته شده است که تا آخرین نفس بار مسئولیت را تحمل کند و بر وفق آن عمل کند،چنان که خداوند متعال گفته است:

وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ و خداوند خویش را پرست تا به تو آید آن روز که همۀ خلق بی گمانند در آن روز»، ⁽¹⁾که مقصود از آن مرگ است،و اما اگر چنان تصور شود که مسئولیت با عالم شدن یا واعظ شدن یا منسوب شدن به یک

حرکت و نهضت اسلامی از میان می‌رود،درست نیست،و تأکید در این باره از آن روی مهم است که بسیاری از مردم به آن معتقدند که اگر به مقامی برسند، مسئولیت از دوش ایشان برداشته می‌شود و بر عهدۀ کسی دیگر قرار می‌گیرد.

و سرانجام:اگر رسول را(ص)اصحابی بود،برادرانی نیز داشت که بنا بود پس از وی به دنیا بیایند،و ما اگر حظی از مصاحب او بودن نداشته‌ایم،پس بکوشیم تا برادر او باشیم،و این با ملتزم بودن به اصول و مبادی او،و کوشش برای تحقق بخشیدن به هدفهای وی میسّر خواهد شد.

در خبری از ابو ذر(رض)آمده است:

گفت که رسول اللّٰه(صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم)گفت:«آیا می‌دانید که غم و اندوه من از چیست؟و به چه چیز می‌اندیشم؟و به چه چیز اشتیاق دارم؟ ما گفتیم:یا رسول اللّٰه،ما را از آن آگاه ساز،پس گفت:ان شاء اللّٰه آگاهتان می‌سازم،و سپس نفس بلندی کشید و گفت:آه!که شوقم نسبت به برادران پس از خودم است!پس گفتم:یا رسول اللّٰه،مگر ما برادرانت نیستیم /13 ؟ گفت:نه،شما اصحاب منید،و برادرانم پس از من خواهند آمد،و حال ایشان همچون حال پیامبران است؛آنان کسانی هستند که از پدران و مادران و برادران و خواهران و همۀ خویشاوند خود فرار می‌کنند تا به رضای خدا دست یابند،و مال را برای خدا ترک می‌کنند،و با تواضع به خدا خود را خوار می‌کنند،و به شهوات و فزونیهای دنیا میلی ندارند،در خانه‌ای از خانه‌های خدا گرد می‌آیند چنان که گویی از غریبانند،آنان را از بیم دوزخ و عشق به بهشت اندوهگین می‌بینی،پس کیست که از قدر ایشان در نزد خدا آگاه باشد؟میان ایشان خویشی نیست و نیز مالی ندارند که به یکدیگر بدهند؛بعضی از آنان نسبت به بعضی دیگر مهربانتر از پسر نسبت به پدر و پدر نسبت به پسر و برادر نسبت به برادرند؛آه!که چه مشتاق دیدن ایشانم!جانهاشان را از رنج دنیا و نعمت آن تهی کرده‌اند،و به نجات خویشتن از عذاب ابدی پرداخته،و در آمدن بهشت به رضای خدا..ای ابو ذر!بدان که هر یک از ایشان را پاداش هفتاد شهید در غزوۀ بدر است.

ای ابو ذر!یکی از ایشان در نزد خدا گرامیتر از هر چیز است که خدا بر روی زمین آفریده است،قلوب ایشان متوجه به خدا و عمل آنان برای خدا است.

اگر یکی از آنان بیمار شود،او را فضیلت هزار سال عبادت است که هر روز را روزه بدارد و هر شب آن را برای عبادت قیام کند،و اگر بخواهی باز هم بیش از این برایت خواهم گفت.پس گفتم:آری یا رسول اللّٰه باز هم بگو،پس گفت:اگر یکی از آنان بمیرد چنان است که گویی همۀ ساکنان در آسمان دنیا مرده‌اند،برای فضیلت او در نزد خدا،و آیا می‌خواهی که باز هم برایت بگویم؟پس گفتم:آری یا رسول اللّٰه باز هم بگو،و او گفت:ای ابو ذر!اگر یکی از آنان را شپشی در پیراهنش آزار دهد،نزد خدا پاداش چهل حج و چهل عمره و چهل غزوه و آزاد کردن چهل بنده از فرزندان اسماعیل دارد،و یکی از ایشان شفیع دوازده هزار نفر می‌شود.

پس گفتم:سبحان اللّٰه!و پیغمبر گفت:آیا از گفتۀ من تعجب می‌کنید، اگر می‌خواهید باز هم برایتان بگویم؟و ابو ذر گفت:آری بیفزا،پس پیامبر(ص) گفت:

ای أبو ذر!اگر یکی از آنان اشتهای شهوتی از شهوتهای دنیا پیدا کند و بر آن صبوری کند و خواهان آن نشود،پاداش آن یادآوری کردن او به خانوادۀ خویش است،که چون اندوهگین شد و نفس بلند کشد،خدا به هر نفسی برای او /13 دویست هزار حسنه می‌نویسد،و از او دو هزار هزار سیئه را محو می‌کند،و درجه‌اش را هزار هزار درجه بالا می‌برد،و اگر می‌خواهی باز هم برایت بگویم ای ابو ذر؟گفتم:ای دوست من و رسول خدا!باز هم بیفزا،و او گفت:اگر یکی از آنان در مقابل یارانش شکیبا باشد و قطع رابطه با آنان نکند و در گرسنگی و شدت غم شریک آنان باشد،پاداشی همچون پاداش هفتاد جنگیدن در غزوۀ تبوک خواهد داشت،و اگر می‌خواهی بگو تا اضافه کنم؟گفتم:آری،برای ما بیفزا،گفت:اگر یکی از آنان پیشانی خویش را بر خاک گذارد و بگوید:آه!فرشتگان هفت آسمان برای مهربانی نسبت به او به گریه می‌افتند،و آن گاه خدا می‌گوید:ای فرشتگان من، شما را چه شده است که می‌گریید؟و گفته می‌شود که:خدایا چگونه نگرییم در

حالی که ولی تو بر زمین از درد آه می‌کشد،پس خدا می‌گوید:ای فرشتگان من! گواهی دهید که شما از بندۀ من که در سختی شکیبا می‌ماند و طالب آسایش نیست راضی هستید،و فرشتگان می‌گویند:ای معبود و سرور ما!آیا سختی به بنده و ولیت آزار نمی‌رساند،و خدا می‌گوید:ای فرشتگانم!ولی من در نزد من همچون پیامبری از پیغمبرانم است،و اگر دعا کند و به شفاعت آفریدگانم برخیزد،شفاعت او را دربارۀ بیش از هفتاد هزار کس می‌پذیرم،و برای بنده و ولی خودم در بهشتم هر چه آرزو کند وجود دارد،ای فرشتگان من!سوگند به عزت و جلالم که من نسبت به ولی خودم از هر کس مهربانترم،و برای او از مال برای توانگر،و از کسب برای کاسب بهترم،و در آخرت ولی من عذاب نخواهد دید و ترسی بر او نخواهد بود.

سپس رسول اللّٰه گفت:خوشا به حال ایشان ای ابو ذر!اگر یکی از آنان دو رکعت نماز در میان یارانش بگزارد،در نزد خدا فضیلت آن بیش از فضیلت مردی است که در کوه لبنان به اندازۀ عمر نوح خدا را عبادت کند،و اگر می‌خواهی ای ابو ذر،باز هم بگویم!اگر یکی از ایشان به تسبیح من بپردازد،برای او بهتر از آن است که همۀ کوه‌های دنیا برای او به طلا تبدیل شود،و یک نگاه به یکی از ایشان انداختن را از نگاه کردن به بیت اللّٰه الحرام دوست‌تر می‌دارم،و اگر یکی از آنان در میان دوستانش با زندگی سخت از دنیا برود،پاداشی همچون پاداش کسی دارد که در میان رکن و مقام به قتل رسیده باشد،و او را پاداش کسی است که در حرم خدا مرده باشد و او را به بهشت داخل می‌کند،و اگر بخواهی باز هم بگویم ای ابو ذر! گفتم:آری،و او گفت:گروهی مقصّر و سنگین شدۀ از گناهان در نزد ایشان می‌نشینند و بر نمی‌خیزند تا خدا نظری بدیشان بیفکند،پس خدا آنان را مشمول رحمت خود قرار می‌دهد و گناهانشان را می‌آمرزد،به سبب کرامتی که آنان در نزد خدا دارند.

پیامبر گفت:مقصّر در میان ایشان در نزد خدا فضیلتی بیش از هزار مجتهد از غیر ایشان دارد.

ای ابو ذر!من به آنان اشتیاق دارم،و سپس چشمان خویش را فرو بست و از شوق به گریستن پرداخت و گفت:خدایا!آنان را حفظ کن و بر مخالفانشان پیروز گردان،و خوارشان مساز،و چشمم را به دیدن ایشان در روز قیامت روشن کن أَلاٰ إِنَّ أَوْلِیٰاءَ اللّٰهِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . ⁽¹⁾

سورۀ حجرات

اشاره

سورۀ حجرات

فضیلت سوره:

در کتاب ثواب الاعمال آمده است که گفت:«هر کس سورۀ حجرات را در هر شب یا هر روز بخواند از دیدار کنندگان از محمد(صلّی اللّٰه علیه و آله) است».

نور الثقلین/ج 5،ص 79 /13

زمینۀ کلّی سوره

سوره با سفارشهایی ارزشمند دربارۀ آداب معاشرت با رسول و رهبری الاهی آغاز می‌شود،و با بیان حقیقت ایمان پایان می‌پذیرد،و در میان آن دو آیات به تنظیم پیوستگیهای مسلمانان با یکدیگر بر اساس برادری،و ارتباط انسانی مبتنی بر اساس مساوات توجه می‌کند.

حال بیایید تا به تدبر در این سیاق معجز آسا بپردازیم:

الف:از آن جا که پیوند و ارتباط برادرانه در معرض تکانها و اهتزازاتی قرار می‌گیرد که گاه به درجۀ نبرد میان مؤمنان می‌انجامد،بنا بر این ناگزیر باید یک

نیروی درونی وجود داشته باشد که از پاره پاره شدن و تلاشی امت جلوگیری کند،و این نیرو جز رهبری مکتبی نیست که ناگزیر می‌بایستی احترام گذاشتن امّت به آن به ترازی بالا برسد،و بدانند که در اظهار نظر و رأی و گفتار و راه رفتن و هر اقدام دیگر،بر خدا و رسولش پیشی نگیرند،و بانگ خود را از بانگ پیامبر بلندتر نکنند، و همچون میان خودشان با او به بلند کردن صدا نپردازند.و به کسانی که صوت خود را در محضر رسول خدا نرم و آهسته نگاه می‌دارند،بشارت می‌دهد که آنان را آمرزش و پاداشی بزرگ است.اما کسانی که احترام رسول را پاس نمی‌دارند،و مراعات حرمت حجره‌هایی را که برای آسایش خانوادۀ او ساخته شده در نظر نمی‌گیرند و از پشت دیوار آنها بر وی بانگ می‌زنند،بیشترشان عقل و خرد خود را به کار نمی‌اندازند. /13 حرمت رهبری الاهی را نگاه نمی‌دارند و از مراعات آداب خودداری می‌کنند،و برای ایشان بهتر آن است که صبر کنند تا رسول خدا(ص)بیرون آید و آن گاه دربارۀ کارهای خود با او سخن گویند(آیۀ 5).

ب:پس از آن که سیاق از بیان احترام رهبری و آداب رفتار کردن و ماهیت ارتباط پیدا کردن با آن فراغت یافت،به مؤمنان فرمان می‌دهد که در کارهای خود ثبات قدم داشته باشند،و به دنبال خبرهای فاسقان و نافرمانان روان نشوند،چه ممکن است از روی نادانی اسباب زحمت کسانی شوند و سپس بر آنچه کرده‌اند دچار پشیمانی گردند،و از این راه در خرابکاری به روی انگیزندگان فتنه در میان مسلمانان و دیگر جوامع بشری بسته می‌شود،و قانونی برای امثال این امور می‌گذارد و فرمان می‌دهد که به رهبری مراجعه کنند و تسلیم آن باشند و به فشار وارد کردن بر آن نپردازند،مگر رسول خدا از جانب خدا برای ایشان حامل نور ایمان نبوده است؟و بنا بر این آیا بهتر از ایشان راه راست را نمی‌شناسد؟و آیا مقتضی سپاسگزاری از او این نیست که در قضیۀ مهمی همچون گرفتن تصمیم دربارۀ گروهی معین به مخالفت او بر نخیزند؟و اگر رسول در نادانی ایشان به اطاعت از ایشان بپردازد،آیا این سبب فساد کار خود ایشان نمی‌شود؟و شاید آیۀ 7 به آن اشاره دارد که مخالفت کردن با رسول نوعی از کفر و فسوق یا عصیان است بر حسب

درجات مخالفت و موارد آنها،و از فضل خدا بر آنان یکی آن است که ایمان را در دلهای آنان می‌آراید و جلوه‌گر می‌سازد،و آنان را از کفر و فسوق و عصیان بیزار می‌کند.پس لازم است که به این گونه کارهای بد باز نگردند،تا بزرگترین نعمتی را که خدا به ایشان ارزانی داشته،از دست ندهند.

ج:در ضمن گفتگو از روابط مسلمانان با یکدیگر،قرآن دشوارترین گرهی را که در آن وجود دارد می‌گشاید که سبب افروخته شدن جنگ داخلی میان ایشان می‌شود و می‌گوید:اگر دو گروه از مسلمانان به مبارزه و قتال با یکدیگر پرداختند، ناگزیر باید میان آنها،به هر وسیلۀ ممکن،صلح برقرار شود و سپس عدالت در میان آنان به اجرا در آید،ولی اگر یکی از آن دو بر دیگری ستم کند،و به صلح تسلیم نشود،ناگزیر گروه‌هایی از امت باید به مسئولیت خطیر خود که محاربۀ با گروه ستم کننده است عمل کنند تا در مقابل فرمان خدا سر تسلیم فرود آورد و صلح و داوری شریعت مقدس را بپذیرد،پس اگر پذیرفت،امت به نشر عدالت و قسط در محیطهای زندگی خود عمل کرده است.

قرآن قاعدۀ برادری میان مسلمانان را بدان سبب وضع می‌کند که محوری اساسی برای روابط میان ایشان بوده باشد،و نیز برای دسته‌ای از آموزشها و نظامها و آدابی که برجسته‌ترین آنها ضرورت پدید آوردن اصلاح در میان برادران است و باشد که خدا بدین سبب آنان را مشمول رحمت خویش قرار دهد(10).

د:برای ریشه کن کردن اختلاف و مبارزه،و همچنین برای زندگی کردن همراه با دوستی و سازگاری در کنار یکدیگر،ناگزیر باید قلبهای ما از عقده‌های برتری جویی نسبت به یکدیگر پاک شود،چه ما همگی انسان و از این لحاظ با یکدیگر برابریم،و روا نیست که گروهی گروه دیگر را در معرض استهزا قرار دهند که شاید در حقیقت واقع و در نزد خدا از ایشان بهترند و بنا بر این استهزا کردن آنان سفاهت محض است،و زیان آن از دست دادن دستاوردهایی است که امکان دسترسی به آنها وجود داشته است.به همان گونه شایسته نیست زنانی زنان دیگر را مورد تمسخر قرار دهند،چه بسا هست که از آنان بهترند.

حتی در آن هنگام که شیطان این نگرش نادرست را به جانهای ما می‌اندازد،روا نیست که آن را آشکار سازیم،و بعضی از ما به عیب جویی از بعضی دیگر بپردازند یا میان خود با لقبهای زشت و قبیح با یکدیگر رو به رو شویم.مگر ما مسلمان نیستیم و خدا قلبهای ما را از هر ناپاکی پاک نکرده است؟پس چرا باید بعضی از ما دیگران را با نامهای فسق بنامند در صورتی که پروردگار ما را به نامهای اسلامی از تراز بالا نامگذاری کرده است؟پس از ایمان آوردن نام بردن از فسوق و نافرمانی بد است(11).

اگر به دنبال شکها و توهمات و پندارهایی روانه شویم که از کینه‌ها و حالات روانی یا شایعات مغرضانه سرچشمه می‌گیرد،روابط میان خودمان را با یکدیگر خراب کرده‌ایم،و به همین سبب اسلام به آن فرمان می‌دهد که از بسیاری از گمانها اجتناب کنیم،و می‌گوید که پاره‌ای گمانها گناه است،که شاید همان باشد که از طریق تجسس و جاسوسی به دست می‌آید،و نباید آن گمانها را اساسی در زندگی خود قرار دهیم،و اگر گمان بدی برای ما پیدا شود،نباید به تحقق بخشیدن و اثبات آن بپردازیم،و به همین جهت است که دین ما را از این کار باز می‌دارد و می‌گوید: وَ لاٰ تَجَسَّسُوا به تجسس و جاسوسی نپردازید»،و اگر از عیب پوشیده‌ای از برادرمان با خبر شدیم،نباید با غیبت در پشت سر او به شایع و علنی کردن آن بپردازیم،چه آن بدان می‌ماند که کسی گوشت برادر مردۀ خود را بخورد.آیا این کار تجاوز به شرف و کرامت و آبروی او نیست،و آیا آبروی او بزرگتر است یا بدنش(12)؟ ه‍:سپس سیاق شالودۀ توحید را می‌ریزد که مخالف با هر نوع تمایزی مادی میان انسانی و انسان دیگر است،و پروردگار ما تأکید می‌کند که اصل بشریت یگانه است و از آدم و حواء به وجود آمده، /13 و بنا بر این فخر کردن به نسب شایسته نیست،و حکمت در این که مردمان به صورت ملتها و قبیله‌ها در آمده‌اند، این است که بهتر بتوانند یکدیگر را بشناسند و منظور آن نبوده است که از یکدیگر ببرند یا بزرگواریهای خویش را با یکدیگر به مسابقه گذارند،پس چون یکدیگر را

بشناسند،مسئولیتها و حقوق انضباط پیدا می‌کند و فرصت مراعات کردن عدل و داد فراهم می‌آید.بلی،تنها یک تمایز وجود دارد،و آن تقوا است.پس بزرگوارترین آفریدگان در نزد خدا پرهیزگارترین ایشان است.و یکی از معانی تقوا سلامت فکر و استقامت رفتار است،و اگر مسابقه‌ای باید صورت بگیرد لازم است در آن چیزها باشد که بشریت را به هدفهای شریف آن نزدیک می‌کند(13).

و:در آخرین درس سخن از تقوا بدین صورت به میان می‌آید که اصل آن تحقق یافتۀ در ایمان است،و شاید برای آن باشد که آزمندان و فرصت جویان مدّعی آن نشوند و بگویند: قٰالَتِ الْأَعْرٰابُ آمَنّٰا عربها گفتند که ایمان آوردیم»(14).

گروهی به طمع منافع مدینه،پس از آن که زمینهاشان بی حاصل و خشک شد،به آن شهر روی آوردند،و قرآن منکر ایمان داشتن ایشان شد،ولی مسلمان بودن آنان را نفی نکرد به همان گونه که منکر وجود پاداشی در نزد خدا برای ایشان نشد،به شرط آن که از خدا و فرستاده‌اش اطاعت کنند.آیا خدا آمرزنده و مهربان نیست؟ در این جا دو مقیاس برای ایمان از قرآن به ما الهام می‌شود:شک نکردن مخصوصا در آن هنگام که تعالیم دین مخالف با هواها و مصالح ایشان بوده باشد،و جهاد کردن به جان و مال در راه خدا،پس هر که چنین باشد در ایمان خود صادق است.

بعضی چنان می‌پندارند که مدعی ایمان شدن کفایت می‌کند،و تو گویی خبر دینداری خود را به خدا می‌دهند،و خدا دانای همه چیز در آسمانها و زمین است و از همه چیز با خبر است.

بعضی را می‌بینی که اسلام آوردن خویش را بر رسول منت می‌نهند -همچون عربهای بیابانی که بیشتر ذکر آنان گذشت-و این خدا است که با ایمان بر ایشان منت می‌نهد،بدان جهت که،اگر در ادعای خود راستگو باشند، بزرگترین نعمت ایمان است(14-17).

قرآن سوره را به آن خاتمه می‌دهد که خدا بر غیب آسمانها و زمین علم دارد، و آنچه را که مردمان می‌کنند می‌بیند،و شاید هشداری برای ادعا کردن ایمان به منظور رسیدن به مصالح مادی بوده باشد(18).

سورة الحجرات /13

[سوره الحجرات (49): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (1) یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ اَلنَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ (2) إِنَّ اَلَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اَللّٰهِ أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ اِمْتَحَنَ اَللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ (3) إِنَّ اَلَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ اَلْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ (4) وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (5)

معنای واژه‌ها

1[لا تقدموا]

:لا تتقدموا،پیش نیفتید.

3[یغضّون]

:پایین می‌آورند و آن را بالا نمی‌برند.

بر خدا و رسولش پیشی مگیرید

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

[1]

امت مؤمن امتی ملتزم و متعهد است که با فهم دینی خود را به رهبری شرعی آن امت تسلیم کرده است،و فرمانهای آن را با خرسندی و اطمینان می‌پذیرد، و از آن روی که رهبری از جانب خدا است به آن احترام می‌گذارد،و چنین امتی خدا را از هر چیز بیشتر دوست می‌دارد-و نیز بدان جهت که دلهای فرزندان آن از تکبر و خودخواهی پاک شده و از آزمایش تقوا رو سفید بیرون آمده است»،و به همین سبب امت و ملتی با انضباط است که بی جهت به دنبال پیشامدها روانه نمی‌شود بلکه منتظر دستورهای رهبری می‌ماند،و باد فتنه و آشوب آن را با خود نمی‌برد،بلکه راهنمای او روش علمی محکم و مبتنی بر اساس اثبات امر و آشکار شدن حقیقت است.

خدا بدین گونه مؤمنان را پرورش داده و آنان را مورد خطاب قرار داده است:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا

ای کسانی که ایمان آوردید.» و گفتید:پروردگارا! /13 لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ پیشی مجویید در برابر خدا و رسولش.» شما که در برابر خدا قرار دارید و با علم و قدرت او احاطه شده‌اید،و با گوش و چشمش شما را می‌بیند و سخنانتان را می‌شنود،هیچ چیز را بر فرمان خدا مقدم مشمارید،و تا فرمانش را نشنیده‌اید که بیان کنندۀ آن فرستادۀ امین او است،و

شما در برابر او قرار دارید،بر او پیشی مگیرید،مگر او پیشوا و رهبر شما نیست؟ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ و از خدا بترسید که او شنوای دانا است.» آری.تقوا ناگزیر باید همۀ شؤون زندگی را فرا گیرد،چه هیچ کاری نیست مگر خدا را دربارۀ آن حکم و فرمانی است که تجاوز از آن روا نیست،و پرهیزگاران و متقیان،پیش از پرداختن به عملی در هر میدان عمل،به جستجوی حکم خدا دربارۀ آن می‌پردازند.

و از این جا تفقّه و صاحب فهم شدن در دین و آموختن احکام آن برای عمل کردن به آنها واجب می‌شود،و در حدیثی روایت شدۀ از امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این گفتۀ خداوند متعال: قُلْ فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبٰالِغَةُ پس بگو که حجت و برهان رسا و کافی از آن خدا است»گفت:

خدای تعالی در روز قیامت به بنده می‌گوید:ای بندۀ من!آیا عالم و دانا بودی؟پس اگر بگوید که آری بودم،به او می‌گوید:پس چرا به آنچه می‌دانستی عمل نکردی؟و اگر بگوید نادان بودم،به او می‌گوید:پس چرا نیاموختی تا به آن عمل کنی،و او با این حجت بالغ و رسا غلبه یافت». ⁽¹⁾

اگر مؤمن در فقه برای حوادث تازه یا تحول یافته حکمی نیابد،بر او لازم است که به فقیهانی که آن حکم را می‌توانند از قواعد کلی موجود در شریعت استخراج کنند مراجعه کند،چه هیچ حادثه‌ای نیست که دین را در آن حکمی است،که آغاز آن از بصیرتهای وحی است در حکمت زندگی،و مقیاسهای تشخیص منکر و معروف،حتی حکم در مورد آزاری که از شخص به دیگری با خراشیدن به وسیلۀ ناخنش برسد.

خدای تعالی در کتابش گفته است: مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ و ما هیچ چیز را در کتاب فرو گذار نکردیم». ⁽²⁾

و رسول اللّٰه(ص)در حجة الوداع چنین گفت:

ای مردم!از خدا بترسید،من هیچ چیز را که سبب نزدیک شدن به بهشت یا دور شدن از آتش می‌شود فرو گذار نکردم و شما را به آن امر دادم یا از آن نهی کردم». ⁽¹⁾

در حدیث شریف از أبو أسامة روایت شده است که گفت:در نزد امام جعفر صادق(علیه السلام)بودم و مردی از مغیریة(پیروان مغیرة بن سعد که از غلاة بود و لعنت بر او باد که اعتقاد به تفویض داشت)در آن جا حاضر بود،پس چیزی را دربارۀ سنتها از او پرسید و امام گفت:«هیچ چیزی که فرزندان آدم به آن نیاز داشته باشند نیست که سنّتی در آن از خدا و رسولش موجود نباشد».

و سپس امام صادق این آیه را تلاوت کرد: اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً و گفت:پس اگر واجبات و مستحبات آن و آنچه را که مردم به آن نیاز دارند،کامل نکرده بود». ⁽²⁾

و او گفت علیه السلام:«ندیدم که علی قضاوتی کرده باشد مگر این که برای آن در سنت اصلّی یافته باشد».و گفت که علی می‌گفت:«اگر دو مرد برای رسیدگی به دعوی به نزد من می‌آمدند و من در آن باره قضاوتی می‌کردم،و سپس مدتی دراز بر آن می‌گذشت و باز دربارۀ همان دعوی نزد من می‌آمدند،همچون پیشتر حکم می‌کردم،بدان سبب که قضاوت و داوری تغییر نمی‌پذیرد و از میان نمی‌رود»، ⁽³⁾و خواه حکم الاهی به صورت خاص بیان شده باشد یا یک اصل کلی شامل آن شود،به هر صورت حدّی دارد که ما نمی‌توانیم از آن تجاوز کنیم،و ما حق این گمان را نداریم که چنان تصور کنیم که خدا امر آن را به ما تفویض کرده است،و حتی امامان معصوم نیز ناگزیر بودند که بر وفق کتاب و سنت فتوی دهند، و از آن روی در این باره تأکید کرده‌اند که /13 پندارهای بعضی از قائلان به تفویض را

باطل کنند.

مردی از ابو عبد اللّٰه(امام صادق علیه السلام)چیزی پرسید و پاسخی گرفت،پس آن مرد گفت:اگر چنین و چنان باشد،حکم دربارۀ آن چگونه است (شاید چنان می‌پنداشت که برای مفروضات تازه حکمی در شریعت وجود ندارد) پس امام به او گفت:«هر وقت در پاسخ تو چیزی بگویم،آن گفته از رسول خدا است،و ما به رأی خود چیزی نمی‌گوییم». ⁽¹⁾

سماعة از امام ابو الحسن علیه السلام روایت کرده است که:از او پرسیدم که آیا همۀ آنچه می‌گویی در کتاب خدا و سنّت و حدیث وجود دارد یا آن را به رأی خود می‌گویی؟و او گفت:«هر چه می‌گوییم از کتاب خدا و سنّت او است». ⁽²⁾

پس برای آن که بر رسول پیشی نجوییم،و هوای نفس و نادانی راهنمای ما نشود،ناگزیر باید در دین تفقه کنیم و از اصول حکم در آن آگاه شویم و برای شناخت زندگی و چگونگی رفتار خودمان در این بیداری و هشیاری پیدا کنیم.

[2]

ادب و آیین معاشرت با رسول(ص)و رهبری مکتبی چنین بود،و اما ادب سخن گفتن با او را آیه‌ای خطاب به مؤمنان بیان می‌کند و به آنان یادآور می‌شود که مراعات این گونه آداب از نشانه‌ها و شرطهای ایمان است.و در حدیث مأثور از امام باقر علیه السلام آمده است که مسلمانان بدین گونه در آن هنگام خطاب شدند که دو قبیلۀ أوس و خزرج ایمان آوردند؛امام گفت:

شمشیرها از نیام بیرون کشیده نشد،و صفها برای نماز و لشکر کشی آرایش نیافت و اذان آشکارا گفته نشد،و خدا یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا را فرو نفرستاد مگر آن گاه که فرزندان دو قبیلۀ أوس و خزرج ایمان آوردند». ⁽³⁾

چنان می‌نماید که سبب این امر پیدایش جامعۀ اسلامی در هنگام اسلام آوردن آن قبایل بوده است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ

ای کسانی که ایمان آورده‌اید،چنان صوت خود را بلند مکنید که بالاتر از صوت پیامبر باشد،» و آیات مشتمل بر این احکام است:

اولا:هنگامی که با رسول سخن می‌گویید،برای احترام گذاشتن به او صداهای خود را پایین آورید،و نیز برای وحیی که محتمل است بر او نازل شود...

و این رفتار مهذّب و پسندیده منعکس کنندۀ احترامی است که امت اسلامی برای رسول و مقام رهبری قایل است و همین احترام سهمی در روان کردن مقررات به صورتی آسان و بی تکلف و از طریق عامل محرکی در درون جان شخص مؤمن می‌شود.

ثانیا:آنان با رسول دربارۀ فرمانی که به ایشان می‌دهد به مجادله بر نمی‌خیزند،و همین مجادله است که بزرگترین عامل بلند کردن بانگ در نزد رسول به شمار می‌رود،و با او به مجادله‌ای که سبب آزارش شود اقدام نمی‌کنند.

ثالثا:هنگامی که دربارۀ امری داوری می‌کند،به آن تسلیم می‌شوند و به معارضه بانگ خود را بلند نمی‌کنند.

مفسران در اسباب نزول این آیه‌ها موارد مختلفی را نقل کرده‌اند که با همۀ این احکام مطابقت دارد،و شاید مقصود ایشان تأویل آیه‌ها و تطبیق آنها با این موارد بوده است.

در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است که:آن در مورد هیئت اعزامی بنی تمیم آمده است که چون به خانۀ او آمدند مقابل حجرۀ او ایستادند و ندا کردند که:

ای محمد به نزد ما بیرون آی،و چون رسول اللّٰه بیرون آمد و به راه افتاد،در راه رفتن بر او پیشی گرفتند،و در مکالمه به صوتی بلندتر از صوت او با وی سخن می‌گفتند و هر یک می‌گفتند:یا محمّد(یا محمد)در فلان مورد چه می‌گویی،پس خدا این

آیات را فرو فرستاد. ⁽¹⁾

این تأویل مطابق است با حکم اولی که ما از آیۀ کریمه الهام گرفتیم و آن ظاهر آیه است.

بخاری روایت کرده است که آیه دربارۀ ابو بکر و عمر نازل شده است که چون فرستادگان بنی تمیم بر پیغمبر وارد شدند،یکی از آن دو به اقرع بن حابس از طایفۀ بنی مجاشع اشاره کرد و دیگری به مردی دیگر،پس ابو بکر به عمر گفت:تو قصدت مخالفت کردن با من بوده،و عمر گفت که:قصد مخالفت با تو را نداشتم و در این میان سخنان خود را با آواز بلند با یکدیگر مبادله می‌کردند،پس خدای عزّ و جلّ این آیه را نازل کرد. ⁽²⁾

روایت شده است که پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم می‌خواست در هنگام رفتن به خیبر شخصی را به جانشینی خود بر مدینه برگزیند و عمر به مرد دیگری اشاره کرد و سپس این آیه نازل شد. ⁽³⁾

این دو حادثه با احکام دوم و سوم مناسبت دارد،و این خود گواه بر آن است که آیه کاربردهای متعدد دارد و از مجموع آنها چنین بر می‌آید که معارضۀ با رسول خدا،به هر صورت که بوده باشد شایسته نیست.

وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ

و چنان که بعضی از شماها با یکدیگر به بانگ بلند سخن می‌گویید،با او به بانگ بلند سخن مگویید.

چون به نزدیک رسول اللّٰه می‌رسیدند،به دور از جلالت قدر نبوت،او را با نامش طرف خطاب قرار می‌دادند،و بانگ خویش بلند می‌کردند تا از ابّهت رهبری در چشم مردمان بکاهند،پس قرآن آنان را از این کار منع کرد،و ادب سخن گفتن با رسول خدا،و از همین طریق با هر رهبری شرعی را به ایشان آموخت.

شاید آیه همچنین انتقاد کردن علنی از رأی و نظر رهبری رسالی را نهی کرده باشد که سبب سستی عزیمت امت و کاهش شأن مصدر قرارها و مقررات می‌شود.

به همین سبب بعضی گفته‌اند که:حرمت کلام پیغمبر در زمان حاضر همانند حرمت او در حیات خود او است،و اگر در برابر گروهی کلام او خوانده شود،بر ایشان واجب است که هنگام شنیدن آن سکوت کنند،زیرا که سخن او وحیی از جانب خدا است.مگر پروردگار ما سبحانه و تعالی نگفته است: وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ ؟،پس همان /13 ملاکی که بنا بر آن سکوت کردن در هنگام تلاوت قرآن واجب است،دربارۀ سنّت و حدیث رسول اللّٰه(ص)نیز وجود دارد.و خداوند متعال گفته است: وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا پس چون قرآن تلاوت شود،به آن گوش دارید و خاموش بمانید». ⁽¹⁾

أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ

تا سبب تباه شدن اعمال شما نشود.

چرا سبکی و بی احترامی نشان دادن به رهبری شرعی سبب هدر رفتن و باطل شدن عمل می‌شود؟شاید سبب دو امر بوده باشد:

اولا:این که بیشتر امور واجب مایۀ تربیت نفس و پاک شدن آن از کبر و غرور است.پس اگر نفس طغیان کند و نسبت به رهبری شرعی تکبر نشان دهد، معلوم می‌شود که هدف واجبات تحقق پیدا نکرده است،پس نمازی که برای پیریزی خودپسندی به جای خشوع اقامه شده باشد،باطل می‌شود و به هدر می‌رود،و زکاتی که مایۀ ازدیاد فاصله و طبقه در امت شود،و حجّی که مایۀ برتری جویی و تفاخر گزارندۀ آن باشد،و روزه‌ای که نفس را به پرهیزگاری بر نینگیزد،همۀ اینها در معرض بی حاصل و باطل شدن قرار دارد،از آن روی که به هدفهای خود تحقق نبخشیده است.

ثانیا:ولایت،اساس دین است،و چون پایه و اساس فرو ریزد،دیگر چه چیز از دین بر جای می‌ماند؟مگر نه این است که دین نظام اجتماعی تکامل یافته است که بر گرد محور رهبری شرعی دوران می‌کند؟پس چون آن از میان برود همه چیز چنین خواهد شد.

وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

در حالی که شما هیچ خبر ندارید.

بزرگترین بیماریها آن بیماری است که شخص مبتلای به بیماری آن را احساس نمی‌کند،چه به درمان آن نمی‌پردازد و گاه حاضر به درمان کردن آن نمی‌شود؛به همین گونه خطرناکترین گناهان آن گناه است که شخص گرفتار شدۀ به آن از آن با خبر نیست،بدان سبب که او را به طرف جهنم می‌برد در صورتی که او خود را سپارندۀ راه بهشت تصور می‌کند؛و مخالفت با رهبری از این گونه گناهان است،و خداوند متعال گفته است: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً الَّذِینَ ضَلَّ /13 سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً بگو که:آیا می‌خواهید تا شما را از زیانبارترین اعمال خبردار کنیم،و آن اعمال کسانی است که کوشش آنان در زندگی دنیا به هدر می‌رود و آنان چنان می‌پندارند که نیکوکاری می‌کنند». ⁽¹⁾

چنان می‌نماید که نفس بعضی از گناهان را چنان در نظر صاحب آن می‌آراید که آنها را از جملۀ کارهای نیکو و حسنات به شمار می‌آورد،و گرفتار حالتی شبیه به حالت شخص مبتلای به بیماری خواب(تسه تسه)می‌شود که این بیماری او را چندان به حالت خفته نگاه می‌دارد تا چشم از جهان بپوشد،و هر چه به پایان آن نزدیک می‌شود،بیشتر در نافهمی و بی‌احساسی فرو می‌رود،و دیگر این که باطل شدن و به هدر رفتن عمل خود به خود از اموری است که احساس کردن و دریافتن آن دشوار است.آیا خیال می‌کنی که اگر به تو بگویند مزد حجی که به آن رفتی و زحماتی که برای این سفر تحمل کردی و مال فراوانی که در راه آن به

مصرف رساندی،به مجرّد آن که بانگ صدایت را در محضر رهبری شرعی بلند کردی بر باد رفت،به آسانی آن را تصدیق می‌کنی،در صورتی که این یک حقیقت و واقعیت است؟ ساده‌ترین دلیل برای آن که شیطان مخالفت با رهبری شرعی را برای ما می‌آراید و آن را پسندیده جلوه‌گر می‌سازد،آن است که مسلمانان امروز-همچون در تاریخ-بدون احساس کوچکترین گناهی به رهبری خود پشت می‌کنند،بلکه گروه کثیری از آنان چنان می‌پندارند که دین با امور قطعی زندگی ارتباطی ندارد،و دیگر امروز نیازی به امام و پیشوا و رهبری شرعی بر جای نمانده است.

[3]

آیا می‌خواهی از اندازۀ پذیرفتگی اعمال صالحۀ خودت،پیش از قیامت،یعنی پیش از آن که فرصت از دست برود،آگاه شوی؟پس بیا و خود را با میزان و مقیاس قرآن اندازه‌گیری کن؛چگونه؟مگر واجبات حکمتها و سودمندیهایی در زندگی آدمی ندارند؟البته که دارند،پس بیایید تا خودمان را با یافتن دامنۀ تحقق یافتن این حکمتها و سودمندیها در جان و واقع خودمان از طریق واجبات اندازه گیری کنیم.

آیا نمازت پذیرفته شد یا چنین نشد؟به خودت نگاه کن و ببین که از کارهای بد و گناه و فحشاء و منکر خودداری کرده /13 و به ذکر خدا نزدیک شده‌ای.

اگر چنین بود،نمازت پذیرفته است.

آیا روزه‌ات مورد قبول واقع شده است؟به اندازه تقوا و پرهیزگاری در نفست نگاه کن،و اگر دیدی که افزایش پیدا کرده،بدان که روزه‌ات مورد قبول قرار گرفته است.

و خلاصه آن که:اگر در نفس و جان خود نشانه‌های ایمان را مشاهده کردی،بدان که ایمانت مورد قبول قرار گرفته است.و از آشکارترین نشانه‌های آن تسلیم شدن به رهبری رسول است و مراعات کردن آداب معاشرت و رو به رو شدن با او،که این برهانی بر پاکیزگی دل تو و پاک شدن آن با ایمان است.

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ

قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ

کسانی که از بلندی بانگ سخن خود در نزد رسول خدا می‌کاهند،از آن کسانند که خدا پرهیزگاری دلهای ایشان را آزموده است.

اگر معنی لغوی امتحان و آزمایش پاک بودن طلا از آلودگیها با گداختن آن در بوته است،امتحان قلب به معنی پاک کردن آن از شک و شرک و کبر و حسد است تا زمینه برای تقوا یعنی پرهیز کردن از شهوات و گناهان در آشکار و نهان آماده شود.

اگر معنی لغوی امتحان را کشیده شدن پوست بگیریم،معنی آن را در این جا گسترده شدن قلب برای پذیرش معارف الاهی است که آن را شایستۀ کلمۀ تقوا می‌سازد.

تقوا بذری مبارک است که جز در زمینی پاکیزه نمی‌روید.