تفسیر هدایت جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه : مدرسی، محمدتقی، - ۱۹۴۵

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر هدایت/ محمدتقی مدرسی؛ ترجمه احمد آرام

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، - ۱۳۷۷.

مشخصات ظاهری : ج ۱۸

شابک : 964-444-149-4۲۵۰۰۰۰ریال:(دوره) ؛ 964-444-150-8(ج.۱) ؛ 964-444-151-6(ج.۲) ؛ 964-444-152-4(ج.۳) ؛ 964-444-154-0(ج.۵) ؛ 964-444-155-9(ج.۶) ؛ 964-444-156-7(ج.۷) ؛ 964-444-157-5(ج.۸) ؛ 964-444-158-3(ج.۹) ؛ 964-444-159-1(ج.۱۰)

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : جلدهای مختلف این کتاب توسط مترجمین متفاوت ترجمه‌شده است

یادداشت : عنوان اصلی: من هدی القرآن.

یادداشت : چاپ اول: ۱۳۷۸؛ ۲۵۰۰۰ ریال (دوره) (ج. ۱۱) :ISBN 964-444-160-5

یادداشت : کتابنامه

مندرجات : (ج. ۱۲) :) ISBN 964-444-161-3ج. ۱۳) :) ISBN 964-444-162-1ج. ۱۴) :) ISBN 964-444-163-xج. ۱۵) :) ISBN 964-444-164-8ج. ۱۶) :) ISBN 964-444-165-6ج. ۱۷) :) ISBN 964-444-166-4ج. ۱۸) :ISBN 964-444-167-2

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : آرام، احمد، ۱۳۷۷ - ۱۲۸۱. مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP۹۸/م‌۴م‌۸۰۴۱ ۱۳۷۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۹-۴۱۱۱

اشاره

سورة انعام

اشاره

سورۀ انعام

فضیلت سوره:

1-امام صادق(ع)فرموده است:«سورۀ انعام به یکباره نازل شد و هفتاد هزار فرشته همراه آن بودند تا بر حضرت محمّد(ص)نازل شد و فرشتگان پیوسته آن را بزرگ می‌داشتند.هفتاد بار اسم«اللّٰه»در آن آمده است و اگر مردم می‌دانستند که در آن چیست ترکش نمی‌کردند».

2-از امام صادق(ع)نقل شده که فرموده است:«هر گاه نقصانی به تو رسید که از آن بیم یافتی سورۀ انعام را بخوان که در این صورت دیگر آنچه می‌ترسی به تو نخواهد رسید».

3-ابو بصیر می‌گوید:نزد امام صادق(ع)نشسته بودیم و حضرت(ع)بر بستر تکیه داشت که فرمود:«آیات محکماتی که در سورۀ انعام آمده و آیه‌ای آنها را نسخ نکرده هفتاد هزار فرشته همراهی کرده‌اند».

زمینۀ کلّی سوره

اشاره

سه حقیقت(خدا،انسان،جهان):

در آغاز این سوره،حقایق جهان بر وفق اساس نگرش توحیدی به یکدیگر آمیخته شده،هر چند آن حقایق را با یکدیگر فرقها و تفاوتهای بسیار است.ولی از آنجا که اشیاء را با یکدیگر گونه‌ای ارتباط است با هم مرتبطاند.در این سوره شماری از حقایق جهان را به عنوان نمادی از این وحدت بیان می‌دارد.از جملۀ این حقایق است:

الف:انسان به اعتبار این که بنده‌ای است آفریدۀ خداوند و سرور عالم طبیعت باید خاضعانه در برابر عظمت خداوند بایستد و بگوید:«سپاس و ستایش خدای را»نه تنها از این روی که باری تعالی توانا و فراخ بخشایش است بلکه از آن روی که او را از رحمت واسعۀ خود به فراوانی بهره‌مند ساخته است.پس،از این رو است که می‌ستایدش.

ب:خدا به اعتبار این که آفریدگار مطاع مخلوقات است و فرمانروا بر آنها.

ج:عالم یعنی آسمانها و زمین و تاریکی و روشنایی به اعتبار این که مخلوقات خدایند و تدبیرشان به امر اوست رابطۀ استوار میان انسان و جهان از این روست که هر دو /3 مخلوقات خدایند.و سامانشان به دست اوست.

انسان-به اذن پروردگارش-در میان دیگر موجودات از امتیاز خاصی بهره‌ور است.او سرور همۀ مخلوقات است،خداوند همه را مسخر فرمان او ساخته.

از این روست که سپاس و ستایش پروردگارش بر او واجب آمده است.

اگر انسان بخواهد مزیت سیادت خود را بر عالم وجود حفظ کند ناچار است با پروردگار خویش که جهان را مسخر فرمان او ساخته رابطه‌ای استوارتر داشته باشد.

شناخت خدا

شناخت طبیعت بدون خدایی برای آن،یعنی شناخت مادّۀ بدون روح،چیز بی‌ارزشی است و شناخت خدا دور و جدا از طبیعت یعنی جستجو در تهی،در تجرید و در هیچ.خواه این باشد یا آن.اگر انسان بدان گرفتار آید دچار عدم احساس مسئولیت و بی‌تفاوتی می‌گردد و نتیجۀ آن پوچ گرایی است.

انسان مادّی که زندگی‌اش در مادّه خلاصه می‌شود و نمی‌خواهد از بستر مادّه پای بیرون نهد و به فراسوی آن رود و به عظمت باری تعالی و ملک و سلطۀ او بر کاینات خستو شود،در برابر مادّه،برای خود احساس مسئولیت نمی‌کند زیرا ماده را نه حیات است،نه عزّت و نه حکمت.

مادّه،مواظب اعمال او نیست.مادّه،او را به بازخواست و محاسبه نمی‌کشد،و در برابر کارهای نیک و بدش پاداش نمی‌دهد.زیرا مادّه را شعور و آگاهی نیست و همین سبب می‌شود که انسان مادّی از زیر بار مسئولیتها شانه خالی کند.

همچنین است آن صوفی که به الفاظ و کلمات و خلسات و همسات دل خوش کرده است و به خداوند حیات و نظام و تدبیر و ملک و حساب و عقاب ایمان ندارد.همچنین به طبیعت به عنوان مظهری والا از مظاهر حیات که بخشش خداوندی است،و نظامی که از سوی خداوند بر آن حکمفرماست ایمان ندارد.در نتیجه به طبیعت به عنوان نامی از نامهای خداوند سبحان نمی‌نگرد.این صوفی هم در برابر زندگی که پرتوی از ذات باری تعالی است احساس مسئولیت نمی‌کند.

حقیقت در معرفت مادّه و روح،همان ایمان به واقعیت طبیعت است و به حقیقت ارزشهایی که بر آن غلبه دارد و اعتقاد به وجود طبیعتی که به فرمان

پروردگارش اداره می‌شود.نتیجه آن می‌شود که از مسیر اسماء و آیات پراکنده بر آستان طبیعت به خدا راه یابد.

قرآن به اعتبار این که کتاب خداست و در آن تردیدی نیست،برای ما از طبیعت سخن می‌گوید به این اعتبار که طبیعت پلی است که اندیشۀ آدمی برای وصول به معرفت خداوندی باید از آن بگذرد.و نیز از آن روی که طبیعت مظهر والای اسماء و آیات خداوند است.همچنین طبیعت وسیله‌ای است که آدمی را یاری می‌دهد تا زوایای نفس خویش بکاود و به پروردگارش راه یابد و مسیر تکامل را بپیماید تا به خدا واصل شود.

اگر در طلب خدا هستی باید که به آسمانها بنگری،نه آن که در حجره‌ای تاریک سر به لاک خود فروبری.مبادا اگر به آسمان می‌نگری آسمان را چون اشیاء ثابت و جامد و جاهل پنداری،هرگز چنین مکن،آسمان و هر چه بر فرا سر خود می‌نگری حقایقی هستند همه توحید گوی ذات باری تعالی و ساجد در برابر عظمت خداوندی‌اش.

چرا این سوره را الانعام(چارپایان)نامید؟

سورۀ انعام هم،چون هر سورۀ دیگری از قرآن نور توحید می‌تاباند،و فروغ ایمان به خدا را در ضمیر انسان می‌افکند،ولی چرا بدین نام نامیده شد و مثلا نامهایی چون«الحی القیوم»یا«الصمد الاحد»یا«القدوس الاعلی»یا«الحمد و التسبیح»ندارد.و از میان همۀ نامها آن را به نام«انعام»خوانده‌اند.

«چارپایان»در قرآن نماد بی‌خردی و بلاهت‌اند و آدمی می‌پندارد که چنین موجوداتی نباید در حوزۀ ایمان و معرفت جایی داشته باشند با وجود این خداوند این سوره را«الانعام،چارپایان»نامید.بدین سبب که نظر ما را دربارۀ انعام دیگرگون کند و دریابیم که اینها از نعمتهای پروردگارند و مآلا ما را از جهتی به خداوند راه می‌نمایند،و برای ما ایجاد مسئولیتهایی می‌کنند،مسئولیتی که مؤمن در برابر پروردگارش بدان شعور می‌یابد. /3 در این سوره در آیات 138 تا 148 از چارپایان

سخن رفته است.

اینها که گفتیم چیزی بود از فلسفۀ نامیدن یک سورۀ قرآن به نام «چارپایان»که ما استنباط کرده بودیم.

[سوره الأنعام (6): آیات 1 تا 3]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ جَعَلَ اَلظُّلُمٰاتِ وَ اَلنُّورَ ثُمَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ (1) هُوَ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ (2) وَ هُوَ اَللّٰهُ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ فِی اَلْأَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ (3)

معنای واژه‌ها

1 یعدلون:عدلت عنه یعنی از آن روی برتافتم.

2 تمترون:امتراء به معنای شک است و اصل آن از «مرأت الناقة»گرفته شده که به معنای گرفتن پستان شتر است برای دوشیدن شیر و امتراء به معنای بیرون کشیدن شبهات دشواری است که راه حلی ندارد.

/3

چنین است تجلّی پروردگار

اشاره

شرح آیات:

به نام خدای بخشندۀ مهربان.

[1]

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ستایش از آن خداوندی است که آسمانها و زمین را بیافرید.» خدای سبحان فقط به آفرینش آسمانها و زمین بسنده نکرد،بلکه زمام آنها را نیز به دست گرفت و کارهایشان به نظام آورد.پس هر چه در آسمانها و زمین است محدود است به حدودی معین که آن را حکمت الهی و علم پهناور و قدرت مطلقه او معین فرموده است.

خورشید را وزنی و فراخنایی است و حرارتی و جرم و مداری و راهی و نهایتی و فاصله‌ای از دیگر خورشیدهای شناور در فضا.

همچنین زمین و ماه و ستارگان ثابت و سیار.و چنین است حال هر موجودی بر روی زمین.حتی آن ذرّه خرد نیز حد و مرزی دارد که از آن در نمی‌گذرد.

/3 وقتی که می‌گوییم حد و مرز هر چیز،مرادمان این است که هر شیء در حد معینی پایان می‌یابد و از آن پس از حلیۀ وجود عاری می‌گردد،یا به تعبیر دیگر در خارج از حد خود معدوم می‌شود.مثلا یک سیب در یک مساحت و در یک وقت محدود،یا به عبارت دیگر در مکان و زمان محدودی دارای موجودیت است.اما فراسوی آن مکان و زمان دیگر دارای وجودی نیست.همچنین خداوند تعالی به حکمت و قدرت خود برای وجود و عدم حدی معین کرده و هر شیء را در حدود معینی موجود ساخته و پس از طی مراحل وجود به سر حد عدمش می‌کشاند پس

خداوند آفرینندۀ عدم و وجود است و مقدّر و مدبّر آنهاست.

بسا که ناظر به این حقیقت باشد آنجا که می‌فرماید:

وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ

و تاریکیها و روشنایی پدیدار کرد.» یعنی تاریکیها نماد هر عدمی باشد و روشنایی نماد هر وجودی.در برابر این قدرت و حکمت مطلقه از ما جز سپاس چه کار ساخته است؟سپاسگزاری همان موضع والایی است که باید در برابر پروردگارمان برگزینیم که بسی از موضع کفار که به پروردگارشان شرک می‌ورزند دور است.آنان خدا را با بتانی که در فروترین درجات هستند یکسان می‌شمارند و پروردگار ما از آنچه مشرکانش وصف می‌کنند بسی برتر و والاتر است.

ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ

با این همه کافران با پروردگار خویش دیگری را برابر می‌دارند.»

شک چرا و چگونه

؟ [2]

آدمی در این جهان پهناور محاط در حیطۀ قدرت خداوند است و باید که به این حقیقت اعتراف کند و در آن تردید روا ندارد.زیرا شک گاه تصادفی است بی‌هیچ سابقه و گاه از هوا و هوس یا احساس و امثال آنها سرچشمه می‌گیرد در مسئلۀ خدا از این گونه شک نشانی نمی‌یابیم زیرا خداوند آشکارتر از آن است که بشر در آن شک کند. ⁽¹⁾

/3 خاستگاه این تردید بسته بودن دیدگان آدمی است از نگریستن در شواهد توحید و رویگردانی از ادلّه و مجادله در حق است پس از یقین بدان.

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ

اوست که شما را از گل بیافرید و عمری مقرر کرد:مدتی در نزد او معین.با این همه تردید می‌ورزید.» انسان از گل آفریده شده از این رو بدان گرایش دارد و دوست دارد که در آن جاودانه بماند بنا بر این برای او دشوار است که به سوی حق برانگیخته شود.

و نیز از آنجا که انسان از گل آفریده شده شایسته آن است که در برابر آفریدگارش خاشع باشد و بزرگی نفروشد.

همچنین آدمی را قدرت و توان معینی است.سلولهای بدنش تحلیل می‌روند و استخوانهایش سست می‌شوند و عاقبت بر آستان مرگ فرود می‌آید.

و این مرگ گاه در اثر یک تصادف اتومبیل است یا ابتلا به بیماری سرطان،یا کشته شدن در جنگ یا عوامل دیگر.

مردن به گونۀ نخستین برای او مقدر است هم چنان که سرنوشت هر موجود زنده و غیر زنده‌ای است.اما مرگ به صورت دوم قضایی است که خداوند برای او مقرر کرده و آن را در دفتر والای خود نگاشته است.

[3]

پس اللّٰه است،خداوند آسمانها و زمین،او فرمانروای آنهاست مرجع امور آنهاست.

وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ

در آسمانها و زمین اوست که خداوند است.» زیرا اوست که امور آسمانها و زمین را سامان می‌دهد و به آنها آگاه است و این امری محال است که خداوند سامان دهندۀ /3 امور جهان باشد و از خفایای آن بی‌خبر.

یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ

نهان و آشکارتان را می‌داند.» خداوند دانای نهان است آن سان که دانای آشکار است(بر خلاف انسان) نهان همان چیزی است که از نخست تکوین می‌یابد و سپس در برابر مردم هویدا می‌شود.مانند دانه که در زیر خاک است و در آن یک سلسله تحولات شیمیایی

انجام می‌گیرد.و این پیش از آن زمانی است که در برابر مردم ظاهر شود.چون زمین سبز گردید آشکار می‌شود.خداوند است که هم نهان آن را می‌داند و هم آشکارش را.

پس علم خدا بر نهان بر علم او به آشکار سبقت دارد.(با وجود آن که علم خدا را زمان نیست).

خداوند خفایای دانه را در هنگامی که املاح زمین بر او تأثیر می‌گذارند می‌داند و چون این تأثیر و تأثر پایان گرفت دانشمندان کشاورزی از آن خبر می‌یابند،سپس کشاورزان آن را می‌بینند.

همچنین خداوند ارادۀ انسان را قبل از آن که تبدیل به عمل شود،می‌داند و از عوامل مؤثر در آن آگاه است.یک،یک عوامل را می‌شناسد.طبیعت موقعیتها و میزان استعداد آدمی را برای رویارویی با آنها یا تسلیم در برابر آنها می‌داند.از این رو می‌داند که آدمی می‌خواهد در آینده چه کند.و حال آن که حتی انسان هم از آنچه می‌خواهد انجام دهد آگاه نیست و این است معنی این سخن«عرفت اللّٰه یفسخ العزائم و نقض الهمم».

وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ

و از کردارتان آگاه است.» یعنی هر عمل نیک و بد که انجام می‌دهید،در این زمان یا در آینده.از این روست که باید هر کس دل خویش از عقده‌ها و گرایشهای ناپسند پاکیزه دارد زیرا پروردگار ما از آن آگاه است و همۀ جزئیات آن را می‌داند،هم چنان که بر آدمی است اعمال ظاهر خود نیز اصلاح کند و مراقب آنها باشد.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 4 تا 11]

اشاره

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ (4) فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْبٰاءُ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (5) أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی اَلْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا اَلسَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا اَلْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ (6) وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ (7) وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ اَلْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ (8) وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ مٰا یَلْبِسُونَ (9) وَ لَقَدِ اُسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (10) قُلْ سِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ ثُمَّ اُنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُکَذِّبِینَ (11)

/3

اینچنین مردم از خدا محجوب می‌مانند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

برای تحقق این هدف کلی سورۀ الانعام،که همانا بارور ساختن روحیۀ ایمان به خدا در دلهای مردم است،و نیز قرار دادن آن چون چراغ هدایتی فرا راه مردم در تاریکیهای زندگی است که آیات این بخش از سوره نازل شده تا انگیزۀ اساسی تکذیب آیات پروردگار و رسولانی را که از جانب او آمده‌اند،بیان دارد، باشد که انسان به خود آید و بخواهد که خود را از شر آن خلاص نماید.این انگیزۀ اساسی مسخره کردن حق و اعراض از آیات اوست.تا هنگامی که آدمی در این

مسیر گام می‌زند نخواهد توانست آیات حق را بشنود و نخواهد توانست به حقایق آنها پی ببرد.

برای آن که انسان قلب خود را از این انگیزه پاکیزه سازد،باید او را از سرنوشت استهزاء کنندگان حق آگاه سازیم و او را بگویم که آنان که از آیات اعراض می‌کردند به چه سرنوشتی گرفتار آمدند و چه‌سان همه سرکوب شدند.

آیات این بخش بیان می‌دارند که تا هنگامی که استهزاء موجود است یعنی تا هنگامی که انسان برای شناخت حقیقت اهتمام نمی‌ورزد،از آیات خداوندی بهره‌مند نمی‌گردد.بلکه همۀ تلاشش این است که برخی دلایل واهی بتراشد تا با حق و آیات او مبارزه کند و چون یکی از دلایلش مهر بطلان خورد به دلیل دیگر متشبث می‌شود.

/3 اگر آیات خدا به صورت کتابی از آسمان نازل شود می‌گوید که جادوست.

سپس از پروردگارش می‌خواهد که ملائکه را فرو فرستد.ولی آیا این عمل سودی به حال او خواهد داشت؟نه،زیرا اگر ملک فرود آید باید به صورت انسان در آید پس کسی که رسول را انکار کرده چگونه می‌تواند ملک را انکار نکند؟ تنها راه حل در برابر این کسان که از آیات خدا اعراض می‌کنند یا آنها را به مسخره می‌گیرند این است که سرنوشت منکران و تکذیب کنندگان پیامبران را برایشان بیان کنند بدین گونه که بگویند در زمین به گردش پردازید و سرنوشت شوم تکذیب کنندگان و روی برتابندگان از آیات خدا را به چشم خود بنگرید.

شرح آیات:

اشاره

آمادگی روحی

[4]

برای شناختن خدا باید در جستجوی خدا باشیم و نشانه‌های او را در هر جای طلب کنیم.هر کس برای این جستجو راهی در پیش دارد.در صحرا یا در کوهستان درون ریگهای روان یا میان صخره‌های عظیم.

آدمی باید که مسیر خود در زندگی بشناسد و بداند که از کجا آمده و به

کجا خواهد رفت و این آمدن و رفتن چگونه آغاز شده و انجامش چسان خواهد بود، چه چیزهایی سبب سعادت او می‌شود و باید چه رفتاری داشته باشد که با مصالح واقعی‌اش در تعارض و تضاد نباشد.

آیا آدمی را نیازی به جستجو نیست،آیا ممکن است یکی از ما بدون تحمل رنج و تعب راه خود را در زندگی پیدا کند؟هرگز.

یکی از خوشبختیهای ما افراد بشر این است که خدا بر ما منت نهاده راههای زندگی را برای ما آشکار ساخته ما را بر سر جاده انداخته. /3 اینک وظیفۀ ماست که چشمان خود نیک بگشاییم تا از رهنمودهای پروردگارمان بهره‌مند شویم.اما اگر دیده فرو بندیم،حتی نور خورشید هم نمی‌تواند به چشمان فروبسته رسد.بنا بر این شرط اول هدایت آمادگی روحی است برای پذیرش آن.اگر آدمی را چنین آمادگی نباشد و با یک پیشداوری عجولانه کفر را به جای حق پندارد زودا که از حق رخ برخواهد تافت و از آن هر چه دورتر خواهد شد.مثلا به گروهی می‌پیوندد و هرگز در اندیشۀ آن نیست که روزی از آن جدا گردد،زیرا از همان آغاز در ذهن خود مقرر کرده که با هر چه خلاف عقیده‌اش بود مخالفت ورزد و از آن اعراض کند.کافران که از حق اعراض می‌کنند نیز چنین حالتی دارند در ذهن خطا کارشان چنین جای گرفته که آنچه بدان باور یافته‌اند حق است و باید از هر باور دیگری رخ برتابند.

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ

و هیچ آیه‌ای از آیات پروردگارشان برایشان نازل نشد،جز آن که از آن رویگردان شدند.» در مجلسی که آیات خدا تلاوت می‌شد حاضر نمی‌شدند و اگر حاضر می‌شدند گوش به سخن نمی‌سپردند،اگر هم گوش می‌دادند برای آن بود که راه ابطال آنها بیابند،نه برای هدایت یافتن.

عاقبت مسخره کردن حق

[5]

کفار آیات پروردگارشان را بی‌ارج می‌شمردند و در واقع این بی‌ارج

انگاری به خدایی بازمی‌گشت که آیات را فرو فرستاده بود.وقتی کسی به مجلس کسی که از خدا سخن می‌گوید حاضر نمی‌شود و می‌گوید:این کیست که من به مجلس او درآیم و به سخنش گوش فرا دهم؟این تحقیر،تحقیر آن مرد نیست،بلکه تحقیر حقیقتی است که آن مرد حامل آن است.

همچنین کسی که کتابی که او را به سوی خدا فرا می‌خواند به یک سو می‌افکند و می‌گوید:این دیگر چیست؟استخفافش به کتاب نیست بلکه خدا را استخفاف می‌کند.

همین حال را دارد،آن که از سر عبرت به جهان نمی‌نگرد تا آیات خدا را بنگرد و همین حال را دارد کسی که در قرآن نمی‌اندیشند.

فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ

چون سخن حق برایشان عرضه شد، تکذیبش کردند.» فطرت انسان او را به جستجوی خدا سوق می‌دهد ولی کسانی که فطرتشان را چرک شرک آلوده است /3 خدا را انکار می‌کنند و حق را تکذیب می‌کنند حتی اگر بی‌پرده در مقابلشان پدیدار شود.

فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْبٰاءُ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

پس به زودی خبر چیزهایی که به ریشخندشان می‌گرفتند به آنها خواهد رسید.» کسانی که به اهمیت حق ناآگاهند و از نقش آن در تأمین سعادتشان بی‌خبرند و نمی‌دانند تا چه حد به آن نیاز دارند،به زودی به نابودی کشیده می‌شوند، زیرا حقیقتی را که تحقیر می‌کردند و نقش آن را در زندگی خود منکر می‌شدند بی هیچ تردیدی از آنان انتقام خواهد گرفت،فردا که خلاف آشکار کنند.

مثلا اگر تو حقیقت جاذبۀ زمین را منکر شوی و عملا بر همۀ دلایل اثبات آن دیده بربندی،اگر به تو بگویند که افتادن سیب از درخت و تن کشیدن سیل بر بستر رودخانه و پایین آمدن قطرات باران،همه و همه دلیل وجود قوۀ جاذبۀ زمین‌اند و اگر تو از بلند جایی بپری زمین تو را به خود جذب می‌کند و استخوانهایت خرد می‌شود و تو بگویی نه،من گوش به این دلایل نمی‌دهم و از آنها اعراض می‌کنم،

نتیجه چه خواهد بود؟مسلم است آنچه را که امروز انکار کرده‌ای فردا به سراغت خواهد آمد تا از تو انتقام بگیرد در یکی از روزها از بامی فرو می‌افتی و استخوانهایت درهم می‌شکند.

همچنین اگر این حقیقت را که سکوت که در برابر ظالم موجب از میان رفتن خوشبختی یک ملت می‌شود نپذیرفتی و به صدها دلیل و عبرت تاریخی توجه نکردی و از تجارب مردم زمان خود پند نگرفتی و در برابر ظالم مهر سکوت بر لب نهادی دیری نخواهد گذشت که تو خود گرفتار ستم خواهی شد و کاخ سعادتت فرو خواهد ریخت.

[6]

این است سرنوشت همۀ کسانی که از آیات خداوندی اعراض می‌کنند و راست را دروغ می‌شمارند و به باد مسخره‌اش می‌گیرند.اینان در واقع به سعادت خود لگد می‌زنند و به سوی شوربختی خویش می‌شتابند.

سنت عذاب

چون به تاریخ بشر بنگریم به عیان می‌بینیم که سرنوشت همه دروغ انگاران حق بدبختی بوده است.

/3

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ

آیا ندیده‌اند که پیش از آنها چه مردمی را هلاک کردیم.» آیا اینان از آن رو به هلاکت رسیدند که مردمی ناتوان بودند؟نه،بلکه بر عکس مردمی توانمند بودند.

مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ

مردمی که در زمین مکانتشان داده بودیم آن چنان مکانتی که به شما نداده‌ایم.» یعنی آنها بر منافع زمین سیطره یافته بودند و به فرمان خدا زمین را در راه مصالحشان به فرمان درآورده بودند و در آن استقرار و آرامش یافته آن سان که هر کس آنان را می‌دید می‌پنداشت جاودانه در ناز و نعمت خواهند بود.

وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ

و برایشان از آسمان بارانهای پی در پی فرستادیم و رودها از زیر پایشان روان ساختیم.» آنان در زمین استقرار یافتند و از مرحلۀ بدویت در گذشتند و به طلب روزی یا از بیم وحوش یا از کجتابیهای طبیعت،از جایی به جایی کوچ کردند.

پس منابع تحصیل در نزد ایشان بسیار و به دست آوردن آن آسان شد و همین سبب پیدایش تمدنهای بشری گردید.

ولی این تمدّنی که پدید آوردند نتوانست آنان را در برابر خشم خداوندی شفاعت کند.زیرا هنگامی که از نشانه‌های حق اعراض کردند و آن را دروغ شمردند و مسخره کردند،رو در روی حق به مخالفت برخاسته بودند و گناهانشان -که تعبیر دینی از مخالفت با حق است-فزونی گرفت.

ایشان بر خود ستم کردند و بر دیگران طغیان ورزیدند و از طبیعت سود نبردند بلکه به افسادش کوشیدند و اعمالی کردند،چون اعمال قوم عاد،یا قوم لوط، یا قوم شعیب،نتیجه آن شد که گناهان روی در فزونی نهادند،آن سان که گرد بر گردشان بگرفت و بر آن تمدن پایان داد.

فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

آن گاه به کیفر گناهانشان هلاکشان کردیم و پس از آنها مردمی دیگر پدید آوردیم.» اگر بشر را آهنگ عبرت باشد این خود عبرتی است.

[7]

ولی بشر دریچه‌های دل خود فروبسته است و حق هر چند به شیوه‌ای معجزه آمیز بر او آشکار شود نمی‌بیندش.

/3

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ

حتی اگر کتابی نوشته بر روی کاغذ بر تو نازل می‌کردیم و آن را با دست خویش لمس می‌کردند.» یعنی وحی الهی اوراقی بود که به عیان فرود آمدنش را از آسمان آن سان که باران می‌بارد می‌دیدند باز هم فکر نمی‌کردند که این معجزه است زیرا چه سان ممکن است که از آسمان اوراقی فرو ریزد که در آن هدایت و روشنایی باشد.در

این هنگام.

لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

باز هم کافران می‌گفتند این جز جادویی آشکار نیست.» چگونه می‌توان کسی را که معجزه را با سحر در می‌آمیزد قانع کرد؟آیا به معجزه‌ای قوی‌تر و بزرگتر؟اگر چنین شود خواهد گفت که این جادویی بزرگتر است.

قانع ساختن چنین کسی دشوارتر از قانع کردن کسی است که در ذهن خود دو امر متناقض را در یک جا گرد می‌آورد.مانند جاهل مردی که می‌پندارد ممکن است شخصی در یک زمان در دو مکان جای داشته باشد.آری،چنین کسی را اگر تعلیم دهند ممکن است از عقیدۀ خویش دست بکشد ولی آن دیگر مصمم است که هرگز قانع نشود و در برابر هیچ برهانی سر فرود نیاورد.پس هم چنان در ضلال خود باقی خواهد ماند.

[8]

این طایفه همواره معجزات تازه‌تری طلب می‌کنند تا خود را از زیر بار پذیرفتن حق به یک سو کنند.از این رو:

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ

گفتند:چرا فرشته‌ای بر او نازل نشده است.» این فرشته باید از آسمان نازل شود و ما آن را به چشم خود ببینیم تا تصدیقش کنیم ولی هر گاه این فرشته نازل شود آیا تصدیقش خواهند کرد یا خواهند گفت:این هم یک جادوی دیگر.

خداوند را سنتها و نظاماتی در عالم وجود است که امور عالم بر مقتضای آنها می‌چرخد و این سنتها و نظامات به میل دل این و آن دگرگون نمی‌شوند یا نقض نمی‌گردند.

/3 یکی از این سنتها این است که خداوند مقرر کرده که ملائکه بر زمین نیایند مگر در روز قیامت.روزی که عمل و جزای عمل هر کس سنجیده و معین می‌گردد.در این روز فرشتگان آشکار می‌شوند تا مردم را در برابر اعمالشان کیفر

دهند و حقایق عالم برای همگان آشکار شود.از این رو است که پروردگار ما می‌فرماید:

وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ

اگر فرشته‌ای می‌فرستادیم که کار به پایان می‌رسید و به آنها هیچ مهلتی داده نمی‌شد.» در این روز مهلت آزمایش برای مردم به پایان می‌رسد و چون روز جزا در رسد دیگر به کس مهلت داده نخواهد شد ولی اکنون ما در روزهای مهلت به سر می‌بریم.

[9]

چه تفاوت کند که ملکی نازل شود یا مردی بیاید در حالی که طرف هم چنان کافر و منکر باشد.چه تفاوت که پیامبر در صورت ملک باشد یا در صورت انسان،در هر حال او همه را انکار می‌کند.

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ مٰا یَلْبِسُونَ

اگر آن پیامبر را از میان فرشتگان بر می‌گزیدیم باز هم او را به صورت مردی می‌فرستادیم و این خلط و اشتباه که پدید آورده‌اند بر جای می‌نهادیم.» هدف از بعثت رسل آن نیست که مردم را به اکراه به پیروی از حق وادارند.

آمدن رسولان برای اتمام حجت است و نیز فرصتی گسترده در برابر آنها که به حق روی آورند و در روز قیامت نگویند که ما نمی‌دانسته‌ایم.از این روی اگر خداوند ملکی را هم به رسالت می‌فرستاد او را به صورت انسان درمی‌آورد تا میان او و مردم تفاهم ایجاد شود و بتواند راه هدایت را به ایشان بنماید.

[10]

مسئله کافر،این است که حق را خوار می‌شمرد و به ریشخند می‌گیرد و سبب این است که-همانطور که گفتیم-کافر اهمیت حق را در زندگی خود درک نمی‌کند و بر ماست که اهمیت این امر را با بیان تجارب تاریخی به او القاء کنیم.

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ /3 یَسْتَهْزِؤُنَ

پیامبرانی را هم که پیش از تو بودند مسخره می‌کردند،پس مسخره کنندگان را عذابی که به ریشخندش می‌گرفتند فرو گرفت.»

حقیقتی که اینان بدان کافر شده بودند و مسخره‌اش می‌کردند،به یک واقعیت تلخ بدل شد.

[11]

رسولان گفتند که تسلیم در برابر طاغوت حرام است و بر انسان است که بر ضد آن سر بردارد.این همان حقیقتی بود که رسولان برای مردم آورده بودند ولی مردم بدان نگرویدند و با استهزاء با آن رو به رو شدند،اکنون نتیجۀ این انکار چه شد.

حقیقت به واقع گرایید و طاغوت بر آدمی مسلط شد و زندگی به کامشان تلخ نمود و برای آنان دوزخی افروخت که تاب تحملش را نداشتند.برای این که با این تجربۀ عظیم آشنا شویم بر ماست که به تاریخ مراجعه کنیم.

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

بگو:

در روی زمین بگردید و بنگرید که پایان کار تکذیب کنندگان چگونه بوده است.» زندگی‌شان به سبب تکذیب کردنشان حق را و به ریشخند گرفتنشان پیامبران را به دوزخی ملتهب تبدیل شد.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 12 تا 16]

اشاره

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ اَلرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (12) وَ لَهُ مٰا سَکَنَ فِی اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (13) قُلْ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (14) قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (15) مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْمُبِینُ (16)

/3

آیات خدا بشارت دهندگان به رحمت و بیم دهندگان از عذاب

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

چون به آسمانها و زمین نظر بیفکنی ساده‌ترین فکری که از ذهن تو می‌گذرد این است که آن دو را دستی می‌گرداند و حرکتشان به اختیار خود نیست.پس آن دو مملوک و فرمانبردار ذات باری هستند و خداوند که دارای مشیت مطلقه است مالک آسمانها و زمین است،در خلال عطایا و نعمی بی‌پایان که بندگانش را ارزانی می‌دارد این اطمینان را در آنها به وجود می‌آورد که بی‌پناه رهایشان نکرده،بلکه بر خود مقرر ساخته که مشمول رحمت خود قرارشان دهد.پس چه بهتر از این که بندگان به او پناه برند و از رحمت و بخشایش او متمتع شوند.

این اندیشه‌ای است که در آیۀ نخست این بخش موج می‌زند،اندیشه‌ای که ما را با خدایمان آشنا می‌کند آن سان که گویی او را به چشم خود می‌بینیم.و خداوند مالک هر چیزی است که با وجود حرکت شب و روز به او آرامش یافته و به رحمت او آرام گرفته است.زیرا رحمت خدا مردم را وا می‌گذارد تا بر اساس نظامی که بدان اطمینان و آرامش یافته‌اند حرکت کنند با آن که زمان با نیرویی هول انگیز در حرکت است به او سکون و آرامش گیرند.زیرا سبب است که سراسر عالم وجود به یک قدرت مطلقه که آسمانها و زمین را آفریده است وابسته است و اوست که هستی را تغذیه می‌کند بی‌آن که خود نیازی به تغذیه داشته باشد.در این طوفان عظیم که هر لحظه در حالی است هولناک،بنده به خدای خود تسلیم می‌شود تا برای خود /3 از او تکیه‌گاهی مطمئن حاصل کند.سپس ای بندۀ خدا از مشرکان

مباش زیرا شرک تو را در نهایت بدان بدبختی می‌کشاند،در روزی که مهمترین آرزوی هر انسان بیرون شدن از عذاب خداست.«که هر که را از آتش دور سازند و به بهشت در آورند به پیروزی رسیده است»آل عمران/آیه 185.

این مجموعۀ توحیدی از آیات که در سیاق مباحث ایمانی خواهد آمد هدف آن آشنایی عمیقتر با آیات خدای تعالی در معنی و مفهوم زندگی است.

شرح آیات:

اشاره

عالم آفرینش دلیل رحمت خدا

[12]

زندگی ما خود،لحظات و دفعات و امواجی است،همانند کارناوال عظیمی از نور و گرمی و شکوفایی و عظمت و شکوه و جلال.این زندگی را نظمی است لطیف و استوار.چون در آن بنگری از هماهنگی که در میان اجزایش حکمفرماست لذت می‌بری.اگر به کوچکترین اجزای آن نظر کنی از عجایب صنع باری تعالی در شگفت شوی و دریابی که در تنظیم آن چه دقتی به کار رفته و در حرکت آن چه عظمتی مشهود است.همۀ اینها به میزان شناخت تو خواهد افزود که آسمان و زمین را پروردگاری است که زمام اختیار آنها در دست دارد و امور آنها را تدبیر می‌کند و راه می‌برد.اگر آن را زمامداری نباشد هر جزء آن به گوشه‌ای افتد، متلاشی و فنا گردد.به راستی چه کسی زمام جهان به دست خواهد داشت جز خداوندی که آن را آفریده است! قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ بگو:از آن کیست آنچه در آسمانها و زمین است؟بگو از آن خداست.» این حقیقتی است که ما را نیاز به اثبات آن نیست.بلکه باید آن را لمس کنیم تا بتوانیم هر چه بیشتر بدان نزدیک شویم.این حقیقت سرچشمۀ اصلی است و حقایق دیگر از آن بیرون می‌آیند.از خلال شناخت حقیقت الهیه پی می‌بریم که خداوند مقرر ساخته که خود صاحب رحمتی واسعه باشد.زیرا اگر رحمت را بر خود مقرر نساخته بود(هر چند در اینجا اعتراف می‌کنیم که تعبیری دقیق نیاورده‌ایم)

/3 پس چه کسی آسمانها را برپای می‌داشت و زمین را از فرو ریختن نگه می‌داشت و از جای نشوند.نیک می‌دانیم که خداست آن که عالم را بر وفق نظاماتی معین راه می‌برد،پس اوست که:

کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

بخشایش را بر خود مقرر داشته.» ولی رحمت خدا را حدودی است.حدود رحمت خدا حکمت اوست...

پس از آنجا که او به هنگام وضع سنتهای عادله رحیم است بر هر کس هم که خلاف آن سنتها حرکت کند سخت می‌گیرد.مثلا وقتی خداوند تو را حفظ می‌کند از این که سنگی عظیم از آسمان بر خانۀ تو بیفتد و خانۀ تو را با هر که در آن است درهم کوبد بر تو نیز واجب ساخته که بر مقتضای عدالت رفتار کنی و خانه‌های مردم را با بمبهای خوشه‌ای ویران نسازی و اگر تو چنین کنی کیفر عملت را در این دنیا یا در آن دنیا خواهی چشید.البته محاکمۀ تو پنهانی نخواهد بود تو را در برابر مردم محاکمۀ علنی می‌کنند.چه بسا کسی را که تو بر او ستم روا داشته‌ای بیاورند تا حق خود به تمامی از تو باز ستاند.

لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ

همۀ شما را در روز قیامت که در آن تردیدی نیست گرد می‌آورد.» آیا کسی در این تردیدی دارد که خدا همان کسی است که هر چیزی را در حدود معینی که بر مقتضای عدالت و حکمت اوست بیافریده و منشأ این آفرینش عادلانۀ حکیمانه همان رحمتی است که او بر خود مقرر ساخته؟آیا می‌توان پنداشت که خداوند آدمیان را یله خواهد کرد تا خود را نابود کنند که جهانی را که در آن زیست می‌کنند به نابودی کشند بی‌آنکه پاداش عادلانه‌ای در انتظارش باشد؟هرگز.

اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

آنان که به زیان خویش کار کرده‌اند ایمان نمی‌آورند.» زیرا آنان می‌پندارند که جهان بی‌آغاز و بی‌انجام است و صاحبی ندارد.

اینان به زیان خود عمل می‌کنند و فرصتهایی را که خدا به ایشان ارزانی داشته و

سعادت ابدی را در پی دارد،از دست می‌دهند و به شقاوت و بدبختی همیشگی گرفتار می‌آیند.

سکون و حرکت در عالم

[13]

فردا هنگامی که آفتاب دمید و نور و حرارت در همه جا پراکنده شد من و فرزندانم /3 و دیگر مردم ده به درو می‌رویم،زیرا ما از چند ماه پیش در مزارع خود تخم پاشیده‌ایم و اکنون کشتۀ ما آماده درو است.سال بعد برای پسرانم زن می‌گیرم و خود به حج می‌روم.این افکاری که در ذهن این کشاورز ساده می‌گذرد دلیل بر این است که به زندگی امید و اطمینان دارد.این امید و اطمینان دلیل بر این است که سنتهای خداوندی را تغییری نیست با آن که نشانه‌ها را تغییر است.آفتاب طلوع می‌کند که غروب کند و شب از پی روز می‌آید و روشنی،تاریکی را منهزم می‌سازد ولی همۀ اینها بر پایۀ نظامی است که موجب آرامش دل انسان و هر موجود زندۀ دیگری است.مالک این نظام کیست؟مجری آن کیست؟چه کسی مواظب آن است که بر هم نخورد و از هم نگسلد؟او خداست که بر آسمانها و زمین سلطه دارد.

می‌شنود و می‌داند و هیچ چیز از تازیانه عدالت و قدرت تدبیرش رهایی ندارد.

وَ لَهُ مٰا سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

از آن اوست هر چه در شب و روز جای دارد و اوست شنوا و دانا.» رویارویی بدیع میان شب و روز از یک سو و سکون از سوی دیگر،دو بعد سکون و حرکت را در زیستی واحد روشن می‌سازد که خداوند بر آن سیطره دارد.

انگیزه‌های ایمان

[14]

گفتیم-و باز هم می‌گوییم-که چون تو این حقیقت را دریافتی که خدا مالک آسمانها و زمین است،این شناخت،آفاق جدیدی از علم را به روی تو می‌گشاید و این یکی از آنهاست تو نشسته‌ای و فکر می‌کنی.اگر خداوند مالک آسمان و زمین است چرا او را یار و یاور و رهبر و سرپرست خویش برنگزینیم.او را

دوست بداریم تا ما را دوست داشته باشد.آیا نه چنین است که خداوند رازق ماست و در برابر روزیی که به ما عنایت می‌کند چیزی از ما نمی‌ستاند و از ما نمی‌خواهد که اطعامش کنیم بلکه اوست که ما را اطعام می‌کند،در این حال این سؤال برایت پیش می‌آید:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ

بگو آیا جز خدا را به دوستی گیریم که آفرینندۀ آسمانها و زمین است؟ می‌خوراند و به طعامش نیاز نیست؟» جواب را در نهایت سادگی بشنو:

/3

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

بگو:هر آینه من مأمور شده‌ام که نخستین کسی باشم که تسلیم امر خدا شده باشم، پس از مشرکان مباش.» نفس تو به تو می‌گوید و همۀ حقایق زندگی به تو می‌گویند:نه برای تو هیچ چیز برتر از این نیست که در برابر خدا خاضع باشی و نه در برابر هیچ کس دیگر.

[15]

فردا که خداوند بندگان گنهکارش را جزا دهد چگونه ما را از کیفر عادلانۀ او رهایی است،در حالی که او صاحب قوتی است که آسمانها و زمین مسخر فرمان اویند؟ قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ بگو:از عذاب آن روز بزرگ می‌ترسم،اگر از پروردگارم فرمان نبرم.» [16]

رحمت او که در دنیا شامل ما می‌شود و آثار آن در همۀ مظاهر حیات آشکار است چرا باید کاری کنیم که در آخرت به عذاب تبدیل شود.اگر چنین کنیم آیا این دیوانگی نیست.

مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ

در آن روز عذاب را از هر که بگرداند مورد رحمت خدا واقع شده است.» بر او رحمت می‌آورد زیرا او را به حق راه نموده است و او را ملزم کرده که به توحید و تقوی روی آورد.بر او رحمت می‌آورد زیرا گناهان کوچک او را

می‌آمرزد.زیرا بزرگترین عبادات را در برابر ذات احدیت به انجام رسانده است.

وَ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ

و این کامیابی آشکاری است.» کشتی آدمی به ساحل سعادت ابدی رسید و این به سبب رحمت خداوندی بود.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 17 تا 19]

اشاره

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اَللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (17) وَ هُوَ اَلْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْخَبِیرُ (18) قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اَللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا اَلْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اَللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ (19)

/3

در پرتو ذات کبریایی آدمی رستگار می‌شود

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

اگر در جستجوی مصالح حقیقی برای خود یا جامعه‌ات هستی،بدان که زمام همۀ عالم وجود در دست خدای تعالی است.هر گاه زیانی تو را رسد همۀ مردم روی زمین اگر گرد آیند جز به اذن خدا،نتوانند برهانندت و اگر خدایت نعمتی

ارزانی داشته،او خود به تنهایی قادر است که آن نعمت نگهدارد یا بستاند.

اگر تو از طوفان حوادث بیم داری و در پی پناهگاهی استوار هستی،بدان که خداست قاهری بر فراز همه بندگانش.اوست که کارهایشان را از روی حکمت و آگاهی خود اداره می‌کند.

اگر در جستجوی حقیقت باشی خدای تعالی است که حق است و بزرگترین گواه است.

شرح آیات:

اشاره

او قاهری است بالاتر از بندگانش

[17]

تو خود را دوست می‌داری و در پی مأمنی هستی که تو را از همگنان در امان دارد در پی منبعی هستی که تو را خیر خویش ارزانی دارد. /3 پس بدان که خداست آن که خیر و شر را برای تو مقدّر می‌کند و اگر خدا برای تو چیزی مقدر کند هیچ کس را یارای آن نیست که تقدیر خداوند را دیگرگون سازد.

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ

اگر خدا به تو محنتی برساند،هیچ کس جز او دفعش نتواند کرد.» چون تو را بیماریی رسد و شدت یابد آن سان که پنداری که هرگز دست از گریبانت نخواهد برداشت،در این هنگام ضمیرت بیدار می‌شود و به خدایی که می‌تواند هر بیماری را از تو دور سازد،روی می‌آورد در حالی که پیش از این از پروردگارت غافل بوده‌ای.

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

و اگر به تو خیری برساند،بر هر کاری تواناست.» هنگامی که تو لذت خیری را که بدون کوشش زیاد به تو رسیده است احساس می‌کنی نباید هوس طغیان در سر بپروری.زیرا خداوندی که برای تو خیری را مقدّر ساخته می‌تواند آن را از تو بستاند.هم چنان که می‌تواند بر خیر تو بیفزاید یا آن را به پایانی دردناک سوق دهد.

بیان قرآنی بر کلمۀ«سودن»تأکید دارد تا دلالت کند بر زیانی که آدمی درد آن را احساس می‌کند و خیری که لذّت آن را در می‌یابد.

[18]

خداوند بر بندگانش قهر می‌ورزد و آنان را چه بخواهند یا نخواهند در برابر خویش خاضع می‌گرداند،خداوند خواب را برای بندگان خود مقدر کرده، بنا بر این کسی نیست تا زنده است بر خواب غلبه پیدا کند،خداوند مرگ را بر بندگان خود مقرر نموده و آنان را واداشته که راه مشخصی را در زندگی طی کنند، پس کسی را توان آن نیست که از سنت و نظام او بگریزد.

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ

و اوست قاهری بالاتر از همۀ بندگان خویش.» اگر خداوند چیزی را مقرر می‌دارد و مقدر می‌کند بیهوده نیست،بلکه بر اساس حکمت بالغۀ اوست و به مقتضای علم ازلی او.

وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

و دانا و آگاه است.» اگر دانستی که خدا قاهر است،پس از آینده بیم به دل راه مده،زیرا چون زمام کار خود به دست حکیم دهی زودا که تو را به ساحل امان خواهد برد...

/3

شهادت چه کسی بزرگترین شهادت است؟

[19]

حوادث از پی یکدیگر می‌آیند و امور پی در پی جریان دارند و کشتی حیات در دریایی با امواج بلند در حرکت است با آن که طوفان می‌غرّد.ولی در پس این پدیده‌ها نظامی حکیمانه است که مهار آن به دست گرفته است.

زمامدار واقعی خداست که جهان را به راهی حکمت آمیز می‌کشاند.

خداوند ضمیر عالم وجود است که هیچ نقطه‌ای از او خالی نیست.آثار او را در قطرات باران می‌یابی و می‌یابی در آن سوی هر قطره قدرتش را و حکمتش را و سلطه‌اش را و نعمتش را و رحمتش را و فضلش را.و زمین قطره‌های باران را به شادمانی در آغوش می‌کشد و دانه‌های گندم را در دامن مهر خود می‌پرورد تا کشته‌ها بروید و شکوه و سرسبزی و نعمت پراکند.آنجا تجلی گاه خداست...فروغ

عظمت و قدرت او در آسمان و زمین و هر جنبده پدیدار است.

هر چیزی بر وجود خود گواهی می‌دهد.درخت بر وجود خود گواهی می‌دهد به وسیلۀ مساحتی که از زمین و فضا اشغال کرده و به میوه‌ای که به تو تقدیم می‌دارد، ولی خداست که هیچ چیز از او پوشیده نیست.خدا در ورای هر چیزی است او به هر چیزی حرکت و عمل و قاعده و قانون داده و بدین گونه او را نگهداشته است.

خدا شاهد بر هر چیزی است و حاضر در نزد هر چیزی است و هر چیزی نشانه‌ای است از او زیرا از اوست و با اوست و به سوی او می‌رود پس شهادت خدا بزرگترین شهادتهاست.

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ

بگو:

شهادت چه کسی از هر شهادتی بزرگتر است؟بگو خدا میان من و شما گواه است.» خداوند خود به ذات خود دلیل است و بر هر چیزی دلیل است.او تو را گوش و چشم و بصیرت باطن داده.به آیات و نشانه‌های خود در صحنۀ وجود متجلی است.با همه چیز است و در همه چیز.تویی که از پروردگارت دور هستی پروردگار تو به تو نزدیک است فاصله میان تو و او همان لحظۀ توجّه است و باید که تو از او دور نباشی و باید ذات خویش را تکامل بخشی تا به حدی که بتوانی با پروردگارت زیست کنی.خدای تعالی پیامبران را بفرستاد و آنان را کتاب داد تا تو را بیم دهند زیرا بیم دادن نزدیک‌ترین راه به قلب بشر است،از آن رو که بشر بالطبع غافل است و سلاح خوف بهترین سلاح است برای بردریدن پردۀ غفلت.

/3

وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

و این قرآن بر من وحی شده است تا شما را و هر کس را که به او برسد بیم دهم.آیا شهادت می‌دهید که با اللّٰه خدایان دیگر هم هستند؟بگو شهادت نمی‌دهم.بگو جز این نیست که او خدایی یکتاست و از آنچه با او شریک می‌سازید بیزارم.»

من چیزی را که به غیر خدا شهادت بدهد نمی‌بینم،پس چگونه می‌توانم بر او شرک ورزم.من جز به خدا شهادت نمی‌دهم.من با تمام صراحت با هر چه شریک خدا قرار می‌دهید مبارزه می‌کنم.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 20 تا 24]

اشاره

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ اَلْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (20) وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ اَلظّٰالِمُونَ (21) وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ اَلَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (22) ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا وَ اَللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ (23) اُنْظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (24)

/3

قرآن،عصمت بشر

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

حق به مثابۀ ستون استواری است که چون آن را شناختی و بدان اعتراف کردی تکیه گاه تو خواهد بود.اما باطل سرابی است ناپایدار که جز در خیال کسی که بدان معتقد است دارای وجودی نیست.پس اوست که بر تو تکیه می‌کند و بار سنگینش را بر دوش تو می‌نهد.

قرآن،همان حق است که تو آن را می‌شناسی آن سان که فرزندانت را

می‌شناسی.همانگونه که فرزندانت امتداد شخصیت هستند و تو در زندگیت از آنان یاری می‌جویی،قرآن نیز چنین است.هر کس که قرآن را تکذیب کند یا از روی نیرنگ به دروغ کتابی بسازد این قدرت عظیم را از دست خواهد داد و با آن دروغ به سعادت نخواهد رسید.

در آخرت حقیقت به طور کامل روشن می‌شود،زیرا کسانی را که کافران شریکان خدا می‌پنداشتند،از دست خواهند داد و در آنان اثری نخواهند دید.در آن هنگام مؤمنان از ایشان تبرّی می‌کنند و آنان نیز به خدا سوگند می‌خورند که به آن بتان ایمان نداشته‌اند ولی آیا این بیزاری در آن روز آنان را سود خواهد داد.

بحث ما در این بخش در پیرامون این مطالب است.

/3

شرح آیات:

اشاره

رابطۀ قرآن با شخصیت انسانی

[20]

کتاب یکی از نعمتهایی است که خداوند بر مؤمنان ارزانی داشته و مؤمنان قدر کتاب را می‌شناسند.زیرا کتاب نسبت به آنها چون فرزندان ایشان است او را می‌شناسند که یک حقیقت است آن سان که فرزندانشان حقیقت است چهرۀ کتاب را نشانه‌هایی است و آن بینات و متشابهات و ناسخ و منسوخ و بصایر و احکام آن است،هم چنان که چهرۀ فرزندانشان که نزدیکترین مخلوقات خداوندی به آنهاست دارای نشانه‌هاست.

کتاب بر نیرو و امید آنان می‌افزاید هم چنان که فرزندان توان تن و امید آینده پدرانند.مهمتر از اینها این است که فرزندان امتداد شخصیت پدرانند و پدر در آنها تصویر دیگری از شخص خود را می‌بیند و آنان آینۀ قدر و ارزشهای او هستند و تحقق بخشندۀ ارادۀ او.همچنین قرآن شخصیت مؤمن را متبلور می‌سازد و ذات او را تحقق می‌بخشد و چون انسان آن را شناخت صورتی خواهد بود از ارزشها و فعالیتها و آیندۀ او.

از این روی است که کافر شدن به قرآن برابر است با کافر شدن به

شخصیت انسانی،در نتیجه یعنی:زیان کردن و از دست دادن خود.هنگامی که تو-خدای ناکرده-فرزندت را از دست بدهی چنان است که جزئی از ذات خود از دست داده‌ای جز این که هنگامی که به کتاب خدا کافر شوی سراسر وجودت را تباه کرده‌ای.

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

اهل کتاب او را چنان می‌شناسند که فرزندان خود را، اینان که به خود زیان رسانیدند ایمان نمی‌آورند.»

ولی به خود ستم می‌کنند

[21]

چون کسی آیات خود را تکذیب کند،در آسودگی نخواهد زیست.

بلکه در پی یافتن اراجیفی است که به آنها بگرود و آنها را در حد آیات الهی پندارد.حتی خودش به خلق آن اراجیف خواهد پرداخت یا از نیاکانش تقلید می‌کند،یا از اجتماعی که در آن زیستن دارد.آیات واقعی و صحیح خدا را انکار می‌کند در این حال به صورت ستمگرترین مردم در می‌آید.گاه ممکن است اعمال و رفتار شخص درست باشد ولی در او اعوجاجی پیدا شود و از راه راست منحرف گردد. /3 در این حال هر گام که در راه انحراف از حق بر می‌دارد به همان اندازه به خود و دیگران ستم می‌ورزد.مسلّم است که ستمگر رستگار نمی‌شود پس چگونه است حال کسی که همۀ زندگی خود را از آغاز تا انجام بر ظلم بنا نهاده باشد؟ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ و چه کسی است ستمکارتر از آنکه به خدا دروغ می‌بندد یا آیات او را دروغ می‌انگارد؟هر آینه ستمکاران رستگار نمی‌شوند.» [22]

زندگی تو از حق است ولی باطل حیات خود را از تو به وام می‌گیرد.

تو باطل را خلق می‌کنی و برای دفاع از آن خویشتن به رنج می‌افکنی ولی باطل بدون آنکه در حالت سختی به تو سودی برساند ترا ترک می‌گوید،در حالی که حق تو را به هنگام رنج و سختی یاری می‌نماید.

در روز قیامت که پرده‌ها کنار رود و حقایق آشکار گردد،تو در می‌یابی که باطل تو را واگذاشته و در آن روز هیچ سودی به حال تو ندارد-چنین است حال تو و باطل در دنیا.ولی اهل باطل باطل را به نیروی اساطیر و خیالات خود می‌پرورند و می‌پندارند اکنون دارای وجودی است هم چنان که اگر سراب را در بیابان نگاه کنی پنداری که آب است ولی آب نیست.

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

روزی همه را گرد آوریم،سپس به آنها که شرک آورده‌اند بگوییم:آن کسان که می‌پنداشتید که شریکان خدایند،اکنون کجایند.» آن که اهل باطل است به راست و چپ خود می‌نگرد مگر از پندارهای خویش نشانی بیند ولی اثری از آنها نمی‌یابد.

[23]

در این هنگام از شرکای خود روی می‌گرداند و به خدا سوگند می‌خورد که هرگز آن بتان را همتای ذات احدیت نمی‌گرفته است.

ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ

عذری که می‌آورند جز این نیست که می‌گویند:سوگند به خدا،پروردگار ما که مشرک نبوده‌ایم.» بدین گونه فریب خورده‌اند و نتیجۀ ضلالت و فریبشان همین است از آنچه برای خدا شریک می‌آوردند تبری می‌جویند،پس چرا در این جهان پیش از آن که وقت از دست برود از آنان تبری نمی‌جویند؟ /3 [24]

عاقبت کارشان این شد که به باطل کافر می‌شوند در حالی که زین پیش به آن ایمان آورده بودند.سوگندهای گران می‌خورند که هرگز به باطل ایمان نیاورده بوده‌اند.اما آن باطل اکنون از میان رفته است و اثری از آن بر جای نمانده است.

اُنْظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ

بنگر که چگونه بر خود دروغ بستند.» دیروز معترفان به باطل بودند و امروز منکران آن و به دروغ می‌گویند که ما

آن کاره نبوده‌ایم.

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

و آن دروغها که ساخته بودند ناچیز گردید.» اکنون ما را رها کنید که ما هرگز بتانی که بدان ایمان بیاوریم نیافریده‌ایم و به خداوند تعالی دروغ نبسته‌ایم و به باطل نگرویده‌ایم.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 25 تا 28]

اشاره

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ اَلْأَوَّلِینَ (25) وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ (26) وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی اَلنّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (27) بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ (28)

معنای واژه‌ها

25 اکنة:جمع کنان و آن به چیزی گفته می‌شود که کالایی را بپوشاند،چنان که گویند«استکنّ الرجل من الحر»(مرد خود را از گرما حفظ کرد)و«اکتنّ»به معنای«استتر»است.

وقرا:به معنای سنگینی گوش است و وقر به«بار»

گفته می‌شود.

26 ینئون:«النأی»به معنای«دوری»است و از آن گرفته شده کلمۀ«نوی»که به مانع اطراف خانه اطلاق می‌شود تا آب داخل آن نگردد.

/3

وقتی که دلها در حجاب‌اند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

پس از آن که سخن را در ذکر عوامل روحی کفر به پایان آوردیم،اکنون می‌گوییم برای ایمان به خدا تنها گوش فرا دادن به حق کافی نیست زیرا آنچه مهم است قلب آدمی است که اگر از عوامل انحراف پاکیزه نگردد گوشش سنگین می‌شود و چشمش نمی‌بیند و زبانش جز به مجادله و تهمت نمی‌چرخد.مثلا صاحب قلب بیمار فرقی میان رسالت نوین و اساطیر کهن نمی‌نهد،اینان تنها خود از حق دور نمی‌شوند بلکه مردم را نیز از وصول به حق باز می‌دارند.یعنی ارج و اعتبار حق را نمی‌شناسند و آن را چیزی چون اعتقادات سخیف خویش می‌شمارند.

در روز قیامت اینان از افعال کفر آمیز سابق خود اعراض می‌کنند،ولی اگر بار دیگر به دنیا باز گردند باز هم به کفر خویش می‌گرایند.سبب این است که کفر نتیجه غموض حق یا عدم صحت آیات حق نیست بلکه از یک بیماری که در دلشان لانه کرده است ناشی می‌شود و تا هنگامی که آثار آن بیماری وجود دارد توبۀ ظاهری را فایدتی نیست.

/3

شرح آیات:

اشاره

عوامل روحی کفر

[25]

با آن که آدمی را عقل و شنوایی و بینایی است و با آن که آیات و علامات و دلایل حق برای عقل آشکار است،ولی اینها برای این که شخص به حقیقت ایمان آورد کافی نیست.زیرا اراده‌ای آزاد فراتر از عقل که عقل و احساس را جهت می‌دهد در یک سمت و در سمت دیگر نفس انسانی است پر از عواطف و عقده‌ها و امراض.از حب ذات گرفته تا توجه و اهتمام به نظر جامعه و همسویی با سنّتها.

چون انسان ارادۀ آزاد خود را به سوی نفس و هواها و هوسها و عقده‌ها و سنّتها و امراض آن سوق دهد مسلما نقش عقل را ملغی خواهد ساخت.و دریچۀ دل را بر روی نور حقیقت می‌بندد به گونه‌ای که حتی پرتوی هم در دل او نخواهد تابید.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ

بعضی از آنها به سخن تو گوش می‌دهند ولی ما بر دلهایشان پرده افکنده‌ایم تا آن را درنیابند.» پس احساس به تنهایی کافی نیست.تو آیه‌ای می‌شنوی ولی تو به دلی روشن که در بر حقایق گشاده باشد نیازمندی تا بدان ایمان آوری.مثلا باید قبلا در تکذیب آیات اصرار نورزیده باشی و گرنه احساس نیاز نمی‌کنی که در آن بیندیشی و نیز نیازمند به آرامش درون هستی تا برای تو تفکر در آیه میسر گردد.و هیچ یک اینها برای کفار میسر نیست.

کفر باعث می‌شود که احساس آدمی نیز خشن گردد،می‌پندارد در گوش کری دارد و در چشم کوری.زیرا تا زمانی دریچه‌های قلب خود را از فهم حقایق بسته است نیازی نمی‌بیند که احساس را به کارگیرد.

وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً

و گوشهایشان را سنگین کرده‌ایم.» یعنی یارای آن ندارند که به وضوح بشنوند.

/3

وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

و هر معجزه‌ای را که بنگرند،بدان ایمان نمی‌آورند و چون نزد تو آیند با تو به مجادله پردازند کافران می‌گویند که اینها چیزی جز اساطیر پیشینیان نیست.» قلب فرو بسته احساسات خود را در خدمت فرو بستگی و افکار مردۀ خود می‌گذارد گوش از شنیدن حقیقت کر است و چشم از دیدن آن کور و زبان راه مجادله می‌پوید و به مغالطه می‌گراید.

[26]

حق ضامن زندگی نفس است ولی در نظر اینان چون سخن بیهوده‌ای است که مردم را از پذیرفتن آن نهی می‌کنند و بدین طریق زندگی و شخصیت و امتداد وجود خود را از دست می‌دهند.

وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

اینان مردم را از پیامبر باز می‌دارند و خود از او کناره می‌جویند و حال آن که نمی‌دانند که تنها خویشتن را به هلاکت می‌رسانند.»

بر لبۀ پرتگاه

[27]

چون تکذیب کنندگان آیات خداوندی عذاب خدا را احساس کنند آن گاه در می‌یابند که در اثر ترک حق و حقیقت چه زیانی به خود رسانیده‌اند.

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

اگر آنها را در آن روز که برابر آتش نگاهشان داشته‌اند بنگری،می‌گویند کاش ما را باز گردانند،تا آیات پروردگارمان را تکذیب نکنیم و از مؤمنان باشیم.» اگر فرزند بزرگ تو بیمار شود و مشرف به مرگ،در این حال آنچه برای تو مهم است سلامت اوست و بس.مثلا در این هنگام در این فکر نیستی که دکتری که نزدیک خانۀ تو است با تو رفیق است و تو از او رودربایستی داری و به همین سبب او را بر پزشکان دیگر ترجیح می‌دهی،یا نمی‌گویی که پزشک خانواده که به

طبیعت شما آگاه است از دیگران بهتر است به حرف مردم هم کاری نداری بلکه در این موقعیت در پی پزشک /3 حاذقی هستی که فرزند تو را از خطر برهاند هر چند دشمن تو باشد پس در کمال فروتنی به نزد او می‌روی و درد فرزند با او در میان می‌نهی.آری،تو فقط و فقط در پی حقیقت هستی و آن را دور از هر گونه اعتباری طلب می‌کنی.

[28]

چون خداوند فرزند تو را از خطر رهانید بار دیگر همۀ ملاحظات و اعتبارات سخیف به سراغت خواهد آمد.چرا؟زیرا در ذهن تو رسوخ پیدا کرده‌اند و تو نمی‌توانی روح خود را از آن پیراسته گردانی.حال کفاری هم که در برابر آتش ایستاده‌اند چنین است.آرزو می‌کنند که اگر به دنیا باز گردند خطاهای خویش را اصلاح می‌کنند ولی آیا راست می‌گویند و چنین خواهند کرد؟ بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ نه،آنچه را که از این پیش پوشیده می‌داشتند،اکنون برایشان آشکار شده است.» یعنی حقایقی را که تعمدا از خود و مردم مخفی می‌داشتند برایشان آشکار شده.

وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

اگر آنها را به دنیا بازگردانند باز هم به همان کارها که منعشان کرده بودند باز می‌گردند.اینان دروغگویانند.» زیرا نفوسشان بیمار است و از فرو بسته بودن دل خویش در رنجند.پس باید دل خویش را پالوده گردانند و دریچه‌های آن به روی نور حقیقت بگشایند.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 29 تا 31]

اشاره

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا اَلدُّنْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ (29) وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا قٰالَ فَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ (30) قَدْ خَسِرَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اَللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ اَلسّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ (31)

معنای واژه‌ها

31[بغتة]

:هر چیزی که ناگهانی وارد آید بغتة وارد آمده.

[یا حسرتنا]

:شدّت ندامت.

[ما فرطنا]

:کوتاهی نکردیم.

اوزارهم:«وزر»به معنای سنگینی است و اشتقاق آن از«وزر»است که به ریسمانی گفته می‌شود که به وسیلۀ آن آدمی خویش را نگاه دارد و از آن جا که گناه، سنگینی است وزر نامیده شده.

/3

کوته‌بینان بینی

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

کوته‌بینان نظران کسانی هستند که جز به زندگی دنیوی نمی‌اندیشند.

کوته‌بینان نظری تا حد زیادی سبب کافر شدن انسان می‌شود و افزون بر آن در برابر دیدۀ آدمی پرده‌ای می‌کشد و این پرده همانا لذات و تمتعات مادی است که او را از ایمان به آخرت باز می‌دارد.ولی این آدمی هرگز با خود نمی‌اندیشد که فردا با حقیقت رویاروی خواهد شد و حق را در عین قدرت و سلطه‌اش در پیش چشم خواهد

داشت.در آن هنگام که در برابر آتش شعله‌ور دوزخ قرار گیرد چه خواهد کرد؟ آری،در دنیا که بود عالم آخرت را دروغ می‌انگاشت و اکنون جز کشیدن آه سرد و حسرت بر گذشتۀ تلف شده با قامتی که در زیر بار گناه خمیده شده کاری از او ساخته نیست.

شرح آیات:

اشاره

[29]

بگذارید پیش از آن که زمان از دست بشود دربارۀ حقیقت بیندیشیم.

حقیقت این است که این جهان مادی چیزی جز لهو و بازیچه نیست و زندگی حقیقی زندگی اخروی است از این رو می‌فرماید:

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ

و گفتند:جز این زندگی دنیوی ما هیچ نیست و ما دیگر بار زنده نخواهیم شد.» /3 و این گونه داوری-چنان که گفتیم-ریشۀ فساد فکری در نزد انسان است.

بر آنچه ندیده‌ای چسان قضاوت می‌کنی؟

[30]

اگر سیبی به تو دهند و بخواهی خوب و بدش را بشناسی به ناچار آن را در دست خود می‌گردانی تا همۀ اطرافش را ببینی.اگر بخواهی خانه‌ای را بخری به همۀ گوشه و کنارهایش سر می‌کشی.اما اگر بخواهی از یک حادثۀ اجتماعی سر در آوری یا یک پدیدۀ طبیعی را بشناسی باید در باب آغاز و انجام آن فکر کنی.

چه بسا پدیده‌ای آغاز آن خیر بوده و پایانش شر.چه بسا پدیده‌ای با چهره‌ای فریبنده آشکار می‌شود ولی به مضرت و فساد منتهی می‌گردد.و بر عکس.زندگی نیز چنین است،بنیان آن و سواحل سفائنش و ساعات قیامتش و هر پدیده‌ای دیگر از آن که در چارچوب حیات قرار گیرد،شناخته نمی‌شود مگر به آشکار شدن پایانش.

سرنوشت کشتی نشستگان وابسته به سرنوشت کشتی است،همچنین آنان که در کشتی زندگی نشسته‌اند سرنوشتشان وابسته به سرنوشت زندگی است.

قرآن ما را وا می‌گذارد تا پایان زندگی این جهانی را تصور کنیم تا با دقت بیشتری خود زندگی و حوادث آن را بشناسیم و در پی آمدن آن نزد ما معیاری قرار گیرد که به وسیله آن بتوانیم دربارۀ حوادث به درستی حکم کنیم.

اکنون این سؤال بیش می‌آید که چرا قرآن در این جا چنین اسلوبی را برگزیده است.

جواب این است که از جنبۀ علمی ما قانع شده‌ایم که غیبی هست و عاقبتی هست.حتی قانع شده‌ایم که قیامتی هم هست ولی فشار پدیده‌ها و حوادث که با آنها دست به گریبانیم ما را از توجه به این آخرت باز می‌دارد.در اینجا به قوۀ تصور نیاز می‌یابیم تا از روی پل آن بگذریم و به ساحل غیب فرود آییم.

در آنجا دیگر عاملی خارجی نیست که مانع احساس ما شود تا از احساس بالفعل آن عاجز گردیم.از این رو قرآن می‌گوید:

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا قٰالَ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ

اگر ببینی آن هنگام را که در برابر پروردگارشان ایستاده‌اند.خدا می‌گوید:آیا این به حق نبود؟گویند:آری،سوگند به پروردگارمان گوید به کیفر آن که کافر بوده‌اید عذاب خدا را بچشید.» /3 هنگامی که تو فراز کوهی ایستاده باشی مشرف بر تپه‌ای به همۀ اطراف آن تپه نگاه خود می‌گردانی و آن تپه چونان پاره کاغذی در دست تو است.

در روز قیامت،هنگامی که آیات و نشانه‌های پروردگارمان را ببینیم که در یک سو جهنم است شعله افکن و ملائکه عذاب و در جایی دیگر بهشت است با همه نعمت و جمال خود،در آنجا نامۀ عمل است که همه چیز در آن نوشته شده،در برابر خدای تعالی سر شرم به زیر می‌افکنیم.او می‌پرسد آیا این حق نبود؟ می‌گوئیم:آری ای پروردگار ما حق بود.آن گاه خطاب می‌رسد به سبب اعمال کفر آمیزتان اینک عذاب را بچشید.به راستی حقیقتی که روزی مجبور می‌شویم بدان اعتراف کنیم،چرا اکنون به آن ایمان نمی‌آوریم.تا ایمان ما ما را سودمند افتد.و چرا بدان کافر می‌شویم تا عذاب خدا را نصیب خود سازیم.

چیزی از واقعیت

[31]

انکار معاد باعث می‌شود که انسان نتواند به چشم خود حقایق این جهانی را بنگرد و کارش به تکذیب همۀ حقایق می‌کشد.مثل او مثل کسی است که مرگ را دروغ می‌انگارد و معتقد است که نمی‌میرد.چنین کسی چون نشانه‌های مرض سرطان در او پدید آید و بدنش ورم کند،می‌گوید:نه،این دلیل مرگ در آینده نیست.پس درد می‌کشد و احساس سوزش می‌کند ولی با اصرار تمام می‌گوید:این هم دلیل پایان گرفتن زندگی نمی‌باشد.پزشک و دیگر اهل خبرت و بصیرت تأکید می‌کنند که سرطان کشنده است ولی او در نهایت خود کامگی حرف خود را می‌زند،زیرا نتوانسته است به این حقیقت اعتراف کند که مرگ حق است و همین امر سبب می‌شود که همۀ حقایق بر او بیاشوبد.آری،کسی هم که به دیدار خداوند ایمان ندارد همه چیز را تکذیب می‌کند و چیزی که از این اصرار در انکار حاصلش می‌شود خسران و ادبار است و بس.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ

زیان کردند آنهایی که دیدار با خدا را دروغ پنداشتند و چون قیامت به ناگهان فرا رسد گویند:ای حسرتا بر ما برای تقصیری که کردیم.اینان بار گناهانشان را بر دوش می‌کشند.» بار گران دروغ شمردن آخرت،و بال اعمال زشتی که به همین سبب مرتکب شدند، أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ چه بد باری را بر دوش می‌کشند.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 32 تا 35]

اشاره

وَ مَا اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ اَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (32) قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ اَلَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ اَلظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ یَجْحَدُونَ (33) وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اَللّٰهِ وَ لَقَدْ جٰاءَکَ مِنْ نَبَإِ اَلْمُرْسَلِینَ (34) وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ فَإِنِ اِسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی اَلْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی اَلسَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی اَلْهُدیٰ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ اَلْجٰاهِلِینَ (35)

معنای واژه‌ها

35 نفقا:گودالی در زمین که از جایی دیگر سر درآورد و اصل آن به معنای خروج است و منافق به این نام نامیده شده زیرا که از ایمان به سوی کفر خارج شده است.

سلما:به معنای نردبان است و از«سلامت»مشتق است.

/3

مبارزۀ رسولان و منکران

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

برای این که مؤمن بتواند در برابر مشکلات چون کوهی پایدار و استوار بماند،باید به این حقیقت خستو شود که این جهان جز لهو و بازیچه هیچ نیست و

سرای جاویدان سرای آخرت است.از این رو دل پیامبر باید به سبب کفر مشرکانی که آیات خدا را انکار می‌کنند و او را دروغگو می‌خوانند نشکند.

هدف این مشرکان در اینگونه اعمال خود،تنها رسول خدا نیست،هدف اصلی آنها انکار حق و ایمان است.به همان گونه که ظالمان این پیامبر را تکذیب می‌کنند،پیامبران پیشین نیز مورد تکذیب واقع می‌شدند ولی شکیبایی ورزیدند تا یاری خداوند برسید.

رسول،در برابر این مردم چه می‌تواند بکند؟آیا در زمین نقبی بکند یا با نردبان بر بام آسمان فرا رود و برایشان آیه‌ای بیاورد؟آیا اگر چنین کند سودی خواهد داشت؟در حالی که می‌داند خدا آنان را به ایمان مجبور نمی‌کند و اگر می‌خواست به نیروی قدرت کاملۀ خود چنان می‌کرد.

شرح آیات:

اشاره

واقعیت زندگی و حقیقت آخرت

[32]

آیا می‌توانیم برای زندگی دنیا یک هدف معقول و خردمندانه جستجو کنیم؟هر گاه نگوییم که زندگی در این دنیا مقدمۀ /3 حیات اخروی است؟ به طور کلی آیا می‌توانیم برای این زندگی که در هر لحظه ممکن است پایان پذیرد -حتی بدون هشدار قبلی-برنامه‌ای طرح کرد و نقشه‌ای کشید؟ اگر زندگی دنیا مقدمۀ حیات اخروی و دوره‌ای برای تکامل بشر باشد تا او را برای ورود به بهشت جاودانی آماده سازد،پس هر چه در این نشئه از حیات وجود دارد،هم عقلانی و حکیمانه است و زندگی آن جهانی جاوید خواهد بود،نه زندگی این جهانی ولی این موهبت برای کسانی است که در دنیا راه تقوی و پرهیزگاری در پیش گرفته باشند.

وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ

و زندگی دنیا چیزی جز بازیچه و لهو نیست.» بازیچه(لعب)عملی است آگاهانه و دارای هدف ولی هدفش حکیمانه

نیست ولی لهو عملی است ناآگاهانه و بدون هدف.

وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

پرهیزگاران را سرای آخرت بهتر است.آیا به عقل در نمی‌یابید.» عقل حکم می‌کند که دنیا سرای اقامت نیست و هدف نهایی بشر نمی‌باشد.

چرا اندوه؟

[33]

دنیا به منزلۀ جلسۀ امتحانی است که پرهیزگاران با عنوان«قبولی» از آنجا بیرون می‌آیند و کارنامۀ ایمان و پروانۀ دخول به بهشت را به دست می‌آورند.

پس برای ستمکارانی که با رسول دشمنی می‌کردند و پیش از رسول با حق خصومت می‌ورزیدند و آیات خدا را انکار می‌کردند و در نتیجه به خود ستم روا می‌داشتند نباید غمگین بشویم و چرا برای‌شان غمگین شویم؟ قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ می‌دانیم که سخنشان تو را اندوهگین می‌سازد.» سخن آنها تکذیب کردن رسالت تو است ولی درنگ کن.

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

اینان تنها تو را تکذیب نمی‌کنند.بلکه ستمکاران سخن خدا را انکار می‌کنند.» /3 البته با علم به اینکه آن سخن حق است و راست و درست است.پس دیگر چرا اندوه؟ [34]

پیامبران پیشین برای پیامبر اسلام(ص)نمونه و نمادی نیکو بودند.

آنان بارها تکذیب شدند،و آزار دیدند،ولی صبر کردند تا یاری خداوند برسید و این سنت خداست که در آن دگرگونی نیست،آن سان که در سخن خدا دگرگونی راه نیابد.حکایت و ذکر رسولان پیشین در قرآن برای آن است که همگان از آن پند و عبرت گیرند.

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی

أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ

پیامبرانی را هم که پیش از تو بودند تکذیب کردند ولی آنان بر آن تکذیب و آزار صبر کردند تا یاری ما فرا رسیدشان و سخنان خدا را تغییر دهنده‌ای نیست.» از جمله آن پندها و عبرتها یکی این است که چون پیامبر در برابر سختیها قرار می‌گرفت و مورد آزار واقع می‌شد و صبر می‌کرد،خداوند او را قرین ظفر می‌نمود و یاری‌اش می‌کرد.

وَ لَقَدْ جٰاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِینَ و هر آینه پاره‌ای از اخبار پیامبران بر تو نازل شده است.» [35]

رسول،هنگامی که ظالمان انکارش می‌کنند و آیات خدا را دروغ می‌انگارند در حالی که می‌دانند که نه رسول دروغگو است و نه آیات حق دروغ، چه باید بکند؟آیا به گونه خارق العاده در زمین نقبی کند یا نردبان بگذارد و به آسمان فرا رود و از آنجا برایشان معجزه‌ای بیاورد؟آیا این آیات که از سوی خدا نازل شده برای آنان اگر می‌خواستند به خدا و رسول او ایمان بیاورند،کافی نبود؟ وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ و اگر اعراض کردن آنها بر تو گران است.» یعنی تحمل آن بر تو دشوار است، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ خواهی نقبی در زمین بجوی یا نردبانی بر آسمان بنه تا معجزه‌ای برایشان بیاوری.» یعنی راهی در زیر زمین بجوی یا فراز آسمان.برای دست یافتن به معجزه‌ای تا سبب ایمانشان گردد.اگر توانی چنین عملی را انجام دهی انجام ده ولی آیا در آن سودی هست؟ /3 آری برای ایمان آوردن اینان تنها یک راه وجود دارد و آن هم این که پروردگارشان آنان را به راه راست مجبور کند.ولی آیا خداوند چنین خواهد کرد؟ نه،هرگز.زیرا او اگر می‌خواست با همۀ مردم روی زمین چنین می‌کرد.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدیٰ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

اگر خدای بخواهد همه را به راه راست می‌برد،پس از نادانان مباش.» یعنی کسانی که در صدد تحقق چیزی هستند بر خلاف سنت و حکمت پروردگار و نظامی که برای جهان معین کرده.تو باید در محدودۀ این سنتها و قوانین و نظامات حاکم بر جهان حرکت کنی.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 36 تا 39]

اشاره

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ اَلَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَ اَلْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اَللّٰهُ ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ (36) وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اَللّٰهَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (37) وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاٰ طٰائِرٍ یَطِیرُ بِجَنٰاحَیْهِ إِلاّٰ أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ مٰا فَرَّطْنٰا فِی اَلْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ (38) وَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی اَلظُّلُمٰاتِ مَنْ یَشَأِ اَللّٰهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (39)

/3

شنیدن و پذیرفتن،نشنیدن و گمراه شدن

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

چون سفینه‌ای در کشاکش امواج بشکند،هر چه امواج خروشان‌تر شوند سفینه بیشتر در هم شکند و قلب آدمی چون بمیرد هر دلیل و برهان که بیاوری دلمرده را فایدت نبخشد.می‌بینی که کافران هر بار خواستار آیات و معجزات بیشتری

هستند.مسئله این نیست که خدای تعالی باز هم و باز هم آیات و معجزاتی فرستد، مسئله این است که فهم ایشان از کار باز مانده و درک حقایق نمی‌کنند.یک نظر از سر عبرت به زندگی و آنچه در عرصه آن وجود دارند،حتی یک حشره یا یک پرنده -فرق نمی‌کند-دلیل عظمت آفریننده است.زیرا هر چه هست بر اساس یک نظام اجتماعی معین حرکت می‌کند و به خدای تعالی می‌رسد ولی آیا این نشانه‌های عظمت برای اینان که توان تعبیر از دست داده‌اند کافی است؟ اینان کران و لالانند.در ظلمات نادانی می‌زیند،خداوند نعمت علم و هدایت را از آنان باز گرفته است،زیرا خود آن را پس زده‌اند.در صحرای ضلالت سرگردانند.اما صالحان،خداوند آنان را به صراط مستقیم راه نموده است و این راه برای رسیدن به اهداف والایشان کوتاهترین راه است.

/3

شرح آیات:

اشاره

هنگامی که آمادگی پذیرش از میان می‌رود

[36]

خداوند به همۀ بندگانش فهم داده،همه را گوش داده ولی تنها بعضی از آنها هستند که با گوش خود می‌شنوند،یعنی از گوش خود سود می‌برند.زیرا می‌خواهند که سود برند و در هنگامی که آدمی ندای پروردگارش را می‌شنود که او را به خیر می‌خواند به ندای او پاسخ می‌دهد و به هر چه فرمانش داده عمل می‌کند.

ولی هنگامی که دل می‌میرد و اراده سست می‌گردد و آلت شنوایی از کار می‌افتد در چنین حالی دیگر امیدی به هدایت او نیست.مگر زمانی که خداوند بخواهد آنهم با خرق قوانین حاکم بر طبیعت.اکنون این سؤال پیش می‌آید که خداوند این کار را در همین دنیا خواهد کرد؟نه،هدایت مردم به این صورت در آخرت است.آن گاه که همگان را گرد آورد تا به حسابشان برسد و در چنان حالتی هدایت را سودی نیست.

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ

هر آینه تنها آنان که می‌شنوند می‌پذیرند و مردگان را خدا زنده می‌کند و سپس همه به نزد او باز گردانده می‌شوند.»

[37]

کفار پیوسته معجزه‌های بیشتر خواهند و خدا قادر است که خواست آنان را اجابت کند ولی در شرایطی که فاقد توان پذیرش آن باشند از آن معجزه‌ها آنان را چه سود حاصل شود؟ وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً و گفتند چرا معجزه‌ای از پروردگارش بر او نازل نشده؟بگو خدا قادر است که معجزه‌ای فرو فرستد.» هم چنان که پیش از این همه معجزه‌هایی فرستاد.مسئله در کم و بیش معجزات نیست،مسئله در علم و معرفت به آنهاست اگر کسی را دیده نابینا باشد،آیا افزون شدن چراغها در او تأثیری دارد؟ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ ولی بیشترشان نمی‌دانند.» [38]

دلیل این امر که فراوانی معجزات سبب عبرت نمی‌شود،بلکه علم و ادراک حقایقی که ورای آنهاست عبرت انگیز است...این است که در این جهان موجودات زنده‌ای هستند که اگر در زندگی آنها به دقّت بنگری می‌بینی که آنها نیز امتهایی هستند مثل بشر.دارای نظامات و علایق و اهداف.سپس آنها هم همانند افراد بشر در روز حشر گرد می‌آیند،آیا این نشانه‌ها و آیات عظیم بسنده نیست؟ولی اندکی از مردم حقایق این آیات را درمی‌یابند /3 از این رو پروردگار ما می‌گوید:

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ

هیچ جنبنده‌ای در روی زمین نیست.» یعنی هیچ موجود زندۀ متحرکی که کوچکترین آنها مورچه است و بزرگترین آنها فیل و نهنگ و بزرگتر از آن.

وَ لاٰ طٰائِرٍ یَطِیرُ بِجَنٰاحَیْهِ

هیچ پرنده‌ای با بالهای خود در هوا نمی‌پرد.» یعنی پرندگان هوا«با بالهای خود در هوا نمی‌پرد»آورد تا دلیل به عموم باشد،همانطور که دربارۀ جنبدگان«در زمین»را افزود.

إِلاّٰ أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ

مگر آن که چون شما امتهایی هستند.» مگر این که چون شما افراد بشر امتهایی هستند دارای نظامات و قوانین و

فرمانروا و فرمانبر.

مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ

و ما در این کتاب هیچ چیز را فروگذار نکرده‌ایم.» کتاب،کتاب خداست.خداوند در سخن خود مبالغه نمی‌کند،کلام او تعبیر دقیقی است از حق بدون زیادت.زیرا خداوند خود حق را آفریده و حدود آن را بسی بیشتر از هر بشری می‌داند،هر چند درجت فهم بشری عظیم و پهنه‌اش گسترده باشد.این امتها بر پایۀ نظام قدرت خداوندی در این دنیا در عمل و حرکت‌اند،اما در آخرت:

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ

سپس همه در نزد پروردگارشان گرد می‌آیند.»

تکذیب کنندگان در تاریکیها هستند

[39]

این آیات و نشانه‌ها در سراسر عالم پراکنده‌اند،پس چه کسی آنها را تکذیب می‌کند؟ آنها تکذیب می‌کنند که در زندگی قدرت ادراک خویش از دست داده‌اند، کرانند و لالها هستند و در ظلمتی که هیچ چیز در آن دیده نمی‌شود،زندگی می‌کنند.

/3

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ

آنان که آیات ما را تکذیب کرده‌اند،کرانند و لالانند و در تاریکیهایند.» تاریکیها در این آیه نادانی است و بی‌پروایی و شهوات است.هر یک از اینها حجابی است میان انسان و حقیقت.خدای سبحان آدمی را به نور هدایت بهره‌مند ساخته و محال است که انسان بدون آن نور به هدایت رسد.

مَنْ یَشَأِ اللّٰهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

خدا هر که را خواهد گمراه کند و هر که را خواهد به راه راست اندازد.»

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 40 تا 45]

اشاره

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اَللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ اَلسّٰاعَةُ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (40) بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ (41) وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ (42) فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ اَلشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (43) فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ (44) فَقُطِعَ دٰابِرُ اَلْقَوْمِ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا وَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (45)

معنای واژه‌ها

42 البأساء و الضراء:بأساء از بأس است به معنای ترس و «ضرّاء»از«ضرر»ساخته شده و شاید بأساء از بؤس به معنای فقر گرفته شده باشد.

یتضرعون:تضرّع به معنای خواری است.

44 مبلسون:کسانی که حسرت شدید دارند و نیز گفته شده مبلس به کسی گفته می‌شود که دلیلی ندارد.

/3

بدین گونه دردها و رنجها پرده‌های گمراهی را بر می‌درند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در بحث پیشین آوردیم که در آیات خداوندی نقصی نیست آنچه ناقص است درک ما از آن آیات است و راهبران از آنها به حقیقت.در این بحث،قرآن بیان می‌کند که بشر را حالاتی متغیر است.گاه مطلب را می‌گیرد و با تفکر در آیات خدایی به سوی او راه می‌یابد.آنچه این توفیق را ارزانی او می‌دارد یکی این است که در می‌یابد خلل از سوی جانب خود اوست دیگر آنکه انسانی که به پروردگارش کافر شود خطاکار است.ولی این تغییر حالت چگونه و چه زمانی در انسان پدید می‌آید؟ تغییر حالت انسان زمانی است که حقیقت بی‌پرده در برابر او ظاهر می‌شود و به هنگام مواجهه با شدائد زندگی است.در چنین حالی آدمی خدای خود را می‌خواند و همۀ آن شریکان پنداری را از یاد می‌برد.و اساسا حکمت این که انسان دستخوش بعضی شداید می‌شود این است که /3 از چهرۀ حقایق پرده برداشته شود و او بار دیگر به فطرت یکتاپرستی خویش بازگردد ولی بسیاری از امتهای سلف دلهایشان سخت شده بود و ضربه‌های هشدار دهندۀ شداید را در نمی‌یافتند.از این رو چون آن درد و رنج پایان می‌گرفت به همان عادات ناپسند خویش باز می‌گشتند.در این حال خدای تعالی آنان را برای آزمایش به نعمت و راحت می‌برد تا همۀ و جدان و ایمان خود را از دست بدهند آن گاه عذاب ویرانگر در می‌رسید و رگ حیاتشان را می‌برید.

شرح آیات:

اشاره

از یاد بردن شرکاء

[40]

مردی نزد امام صادق علیه السلام آمد و گفت ای فرزند رسول خدا! مرا به سوی پروردگارم راه بنمای.امام فرمود:ای مرد آیا تا کنون سفر دریا کرده‌ای؟گفت:آری،امام گفت:آیا پیش آمده که کشتی‌ات بشکند؟گفت:

آری.پرسید:آیا در آن حال که کشتی‌ات شکسته بود و از شناگری تو هم کاری ساخته نبود دلت به چیزی گرایش یافت؟مرد گفت:آری،امام فرمود:همان خداست.

در حالات عادی تاریکیهای غفلت و خود پسندی و نادانی گرداگرد فطرت انسانی متراکم می‌شوند،اما زمانی که واقعا خطری پیش آید در آن تاریکیها رخنه‌ای پدید می‌آید و انسان به پروردگارش توسّل می‌جوید و غفلت و خودپسندی و نادانی را به یک سو می‌زند.

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَةُ أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

بگو چه می‌بینید اگر به شما عذاب خدا فرود آید یا قیامت در رسد-اگر راست می‌گویید-باز هم جز خدا را می‌خوانید؟» هر یک از ما با چنین لحظات دشواری مواجه شده‌ایم که در آن به پروردگارمان روی آورده‌ایم ولی بعضی از ما پس از رفع آن خطر مدتها فقط از آن خطر یاد می‌کنیم نه از آن که بدو توسل جسته بودیم.

[41]

آری،انسان در این لحظات صعب خدا را می‌خواند و خدا دعایش به مقتضای حکمت خود به اجابت می‌رساند.

/3

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ

نه،تنها او را می‌خوانید.» یعنی خدا را می‌خوانند فقط،بدون آن که به دیگر کسان یا چیزهایی که شریک او می‌سازند نظر داشته باشند.

فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ

و اگر بخواهد آن رنجی را که خدا را

به خاطر آن می‌خوانید از میان می‌برد.» چون خدا را می‌خوانید و دست توسّل به سوی او دراز می‌کنید تا به هدفی که در نظر دارید برسید،خداوند به مقتضای حکمت خود شما را نجات می‌دهد و این دلیل بر این است که دعاء به طور حتم مؤثر در ارادۀ خداوندی نیست بلکه خدا از روی رحمت خود و به مقتضای حکمت خود آنچه می‌خواهد می‌کند.

وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ

و شما شریکی را که برای او ساخته‌اید از یاد می‌برید.» این شریکان چیستند؟هواهای نفسانی و قوای شریرۀ مادی از جملۀ این شریکانند.انسان هواهای نفسانی را می‌پرستد،بندۀ امیال خویش است،میل به راحت و آسایش،میل به جنس،میل به عمر ابد.می‌پندارد نیروهای طاغوت می‌تواند او را به این شهوات و امیالش برساند.

از این رو به پرستش این قوی می‌پردازد و برای آنها نمادها و سمبلهایی چون بتان و شبه بتان می‌سازد.در آیه«و ما تشرکون»آمده.«ما»به معنی آنچه یا چیزی که و این دلالت بر این دارد که این شریکان از حلیۀ عقل عاری هستند.به عبارت دیگر از اشیائند نه از اشخاص.همه اینها دامنه‌شان به عرصۀ شهوات بشر کشیده می‌شود.بشر در برابر این شهوات خاضع است و خاضع در برابر کسانی که او را به این شهوات می‌رسانند.می‌پندارد که این کسان به حال او سودمند هستند و او را نگه می‌دارند و خواستهای او را بر می‌آورند ولی هنگامی حوادث بر او بگذرد و دیدۀ خودش بینا گردد،دریابد که هیچ یک از اینها را به حال او فایدتی نیست.آفرینندۀ بشر و مقدّر و مدبر امور او همان کسی است که به هنگام سختی بدو روی می‌آورد و چاره‌گر گرفتاریها و دردهای اوست.در این حال همۀ آن نمادها را به فراموشی می‌سپارد.توبه می‌کند و به درگاه خدای سبحان روی می‌نهند.

حکمت شداید

/3 از شداید و آلامی که گریبانگیر بشر می‌شوند این فایده حاصل می‌شود که

چشمش را به روی حقایق می‌گشایند.مثلا حکمت در احساس گرسنگی به طلب غذا برخاستن است و این که آن غذا را از کجا و چگونه به دست آورد.جستجو و حرکت ابواب معرفت را به روی تو می‌گشاید یعنی اگر انسان احساس گرسنگی نمی‌کرد،بخش بزرگی از زندگی را نمی‌شناخت نه از کشتش خبر بود نه از آبیاری و درو،نه از صید و دامپروری.هر چه بشر راه به دست آوردن غذا برایش آسانتر باشد معرفتش از زندگی کمتر است.درد و رنج سبب می‌شوند که زندگی را عمیقتر از آنچه می‌شناخته‌ای بشناسی زیرا مثلا تو نمی‌دانسته‌ای که کبد و کلیه یا حتی قلب تو در کجا هستند و چه وضعی دارند اما چون این عضو یا آن عضو دردناک شد نه تنها به وجود چنین عضوی آگاه می‌شوی بلکه به اهمیت آن بیش از بیش پی می‌بری.

دلبستگی بیمار به زندگی بیشتر است و بهتر اهمیت آن را احساس می‌کند.

سختیها در زندگی ما نقاط ضعف انسان را می‌نمایانند،چه در یک فرد و چه در یک ملت.مثلا ملتی که در یک پیکار شکست می‌خورد به عیوب خود یعنی به نقاط ضعف خود بهتر واقف می‌گردد.

به همین سبب قرآن به ما یادآور می‌شود که هدف از مبتلا شدن انسان به مشکلات همان هدف از برانگیختن رسالتها و پیامبرهاست و هدف از رسالت آگاه کردن انسان است نسبت به حقیقت مطلق عبودیت و بندگی که آدمی با آن می‌زید، عبودیتی که در حقیقت صلاح آدمی و قدرت او و سرباز زدن اوست در برابر جبت و طاغوت،و این همان هدف از مشکلات است.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ

هر آینه بر امتهایی که پیش از تو بودند پیامبرانی فرستادیم و آنان را به سختیها و آفتها دچار کردیم.» و این سختیها و آفتها ستمی بود که از مردم به بعضی از آنان می‌رسید.

«ضراء»یا آفتها،شدایدی است که منبع آنها خشم طبیعت است.خداوند پس از ارسال رسولان آن امتها را گرفتار آن می‌کرد /3 زیرا دیگر این اقوام نمی‌توانستند یا نمی‌خواستند که از پیامبران منتفع شوند اما هدف چه بود؟

لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ

تا مگر زاری کنند.» [43]

با آن که خداوند ایشان را به عذاب خود مبتلی نمود ولی از آنجا که قساوت بر دلهایشان چیره شده بود پند نگرفتند و پس از قهر خدا باز به همان اعمال و عادات پیشین باز گشتند.

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا

پس چرا هنگامی که عذاب ما به آنها رسید زاری نکردند.» یعنی چرا دلهاشان نرمی نگرفت و به حال عادی خود باز نگردید و دور از غرور و خودخواهی،از هشدار خدایی،تنبه حاصل ننمود.

وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ

زیرا قساوت دلهایشان را فرا گرفته.» یکی از علل این سخت دلی این بود که همه به خود پرداخته بودند و به حق توجه نداشتند.وقتی که نقطۀ مرکزی در حیات انسان،ذات او باشد این خود محوری،سبب می‌شود که راه تکامل بر او بسته شود.زیرا هر کاری که انجام می‌دهد چون سرچشمۀ آن کار خود اوست در نظرش عاری از خطا می‌آید بنا بر این همۀ عادات ناپسند خود را حفظ می‌کند و در صدد تکمیل نقصهای خود بر نمی‌آید.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

و شیطان اعمالشان را در نظرشان آراسته بود.» اما بر هر بشری لازم است که به این نکته توجه داشته باشد که اعمال ناپسند نه جزئی از ذات اوست و نه /3 جزئی از ذات او خواهد شد.حتّی اگر این اعمال از او صادر شود.انسان خود به بهترین وجهی و نیکوترین شکل و شمایلی آفریده شده پس اعمال ناپسند او از سوی شیطان و به وسوسۀ شیطان است و اوست که این ناپسندیها را در چشم او پسندیده می‌نماید.

نشانه‌های عذاب

[44]

خداوند حجت خویش بر مردم تمام کرد و برایشان رسولان فرستاد و آنان را به سختیها و گرفتاری دچار نمود تا مگر چشم دلشان گشوده گردد ولی آنها

هم چنان در انکار خود باقی ماندند.اکنون ساعت عذاب فرا رسیده.خداوند چگونه عذابشان می‌کند؟ خداوند،برای انتقام مقدمتی قرار می‌دهد بدین گونه که درهای رزق به رویشان می‌گشاید،در این هنگام که از نعمتهایی که ارزانیشان کرده کاملا سیر می‌شوند اندک اندک ایمان از دلشان رخت برمی‌بندد،آن سان که دیگر حتی ذرّه‌ای از ایمان هم در اعماق دلشان باقی نماند در این حال به ناگاه عذاب خدا در می‌رسد.

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ

چون همۀ اندرزهایی را که به آنان داده شده بود فراموش کردند،همۀ درها را به رویشان گشودیم.» اینان می‌پنداشتند که آنچه به ایشان می‌دهند خیر آنهاست و حال آن که خیرشان نبود،برایشان شری عظیم بود.یک سو طعامهای لذیذ،یک سو تمتع از اعمال جنسی و یک سو شهرت و نام و آوازه.این مردم به چیزی که نام دین یا و جدان یا قانون داشته باشد اعتقاد ندارند.تنها تمتعات بی‌قید و شرط زندگی را ارج می‌نهند و در هر چه لذیذ است اسراف می‌کنند،حال پاک باشد یا ناپاک،در اعمال جنسی از حد می‌گذرند،مشروع باشد یا نامشروع،در تظاهر به صلاح یا فساد راه افراط می‌پیمایند ولی این تمتعات تا کی بر دوامند و توانایی بشر در برابر آنها تا چه و پایه است.مسلم است روزگاری خواهد رسید که بشر توانایی طبیعی خود را از دست خواهد داد.قوایش روی در تراجع خواهند نهاد،و این همان است که از آن به مرحلۀ اشباع تعبیر می‌کنیم و پس از آن سقوط ناگهانی است.

حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ

تا از آنچه یافته بودند شادمان گشتند پس به ناگاه فرو گرفتیمشان و همگان نومید گردیدند.» این سقوط ناگهانی نتیجۀ اسراف است ولی /3 آن که مست بادۀ غرور است آن را در نمی‌یابد،از این رو قرآن کریم می‌گوید:همگان نومید گردیدند.زیرا در تاریکی زیسته بودند.

مثل یک ملت،مثل جوانی است که در خوردن و آشامیدن و شهوترانی و مردم آزاری و فساد اسراف می‌کند و این اسرافکاری تا چندی ادامه دارد یا تا زمانی که دریابد که آنچه لذایذ دنیوی است در دسترس اوست ولی نمی‌داند به چه بیماریهایی گرفتار آمده چه سان آن مظلومان چون ابری تیره بر سر او خیمه زده و چگونه پیشتازان حق به سوی او در حرکت‌اند و به او نزدیک می‌شوند.در یک لحظۀ سیاه،شاید هنگامی که بساط شراب گسترده و از طعامهای خوشمزه و گوارا لذت می‌برد و در کنار او دختران و پسران جوان نشسته‌اند و او در عین خوشحالی و سیری است ناگهان مأموران به خانه او بریزند و او زمانی به خود می‌آید که در ظلمات زندانها باشد و مردم لعنتش می‌کنند و چون طناب دار بر گردنش جای گیرد کس غم او نمی‌خورد و بر او دل نمی‌سوزاند.

ملتی هم که از دین و اخلاق شانه خالی کند و دست به ستم و آزار گشاید و در هر چیزی اسراف روا دارد،احساس غرور و برتری می‌کند ولی در یک لحظه دشمن بر او می‌تازد و درهمش می‌کوبد و شرنگ جانگزای شکست به کامش می‌ریزد.

[45]

چون این کشاکش پایان گیرد و غبار معرکه فرو نشیند امتی را که روزگاری گوش سیادت می‌کوفت ببینیم که طبل رحیل می‌نوازد و از او جز نامی زشت باقی نخواهد ماند.

فَقُطِعَ دٰابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

پس، سپاس پروردگار جهانیان را که ریشۀ ستمکاران بر کنده شد.» این سپاس از زبان مردم است به هنگامی که می‌نگرند که آن کابوس از سرشان رفته است و خدا را سپاس می‌گویند زیرا می‌بینند فضل و رحمت خویش شامل حالشان گردانید و شبح نابکار ستم و فساد از آن دور گردانید.

اگر رحمت خداوند نبود و این سنت حکیمانه در جوامع بشری جاری نمی‌گردید مردم تا ابد در زیر یوغ طاغوتان باقی می‌ماندند.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 46 تا 50]

اشاره

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اَللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اَللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ (46) قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اَللّٰهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ اَلْقَوْمُ اَلظّٰالِمُونَ (47) وَ مٰا نُرْسِلُ اَلْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (48) وَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ اَلْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ (49) قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اَللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ اَلْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی اَلْأَعْمیٰ وَ اَلْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ (50)

معنای واژه‌ها

46 یصدفون:به معنای انحراف از چیزی است و صدف و صدفه به معنای طرف و ناحیه است و صدف به هر بنای بلندی گفته می‌شود.

/3

آیا نابینا و بینا برابرند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

خدای سبحان حیات را بیافرید و در آن تاریکی و روشنایی و عذاب و آمرزش و بدبختی و آسودگی نهاد و بشر را مشعل عقل ارزانی داشت تا به راه روشنایی و آمرزش و آسودگی قدم گذارد.خداوند می‌توانست نعمت عقل از آدمی بستاند و او را در عرصۀ حیات سرگشته دارد،هم چنان که می‌توانست بر او عذاب بچشاند بی آن که او را امکان دفاع دهد.

ولی خداوند به سبب رحمت واسعۀ خود به نعمت عقل بسنده نکرد،بلکه پیامبران بشارت دهنده و بیم دهنده را نیز بفرستاد و وعده داد که هر که ایمان آورد، از مصیبتهای زندگی در امان است و هر که ایمان نیاورد،عذاب خدا به او خواهد رسید و روح او را از الم و وحشت خواهد انباشت.

در اینجا وظایف پیامبران به پایان می‌رسد.زیرا آنان نیامده‌اند که از مردم تعهد بستانند،یا آنها را به زور به پیروی حق وادارند،یا درهای خیر به رویشان بگشایند،بلکه آمده‌اند تا بشر را بصیرت سالم دهند و یاریش کنند تا چهره حقایق را بهتر بنگرد.و از آن پس هر کس مسئول خود است.رابطه این بحث با بحث گذشته از این قرار است که تضرع به درگاه خداوند ویژۀ زمان نزول مصیبت نیست، /3 بلکه ما در هر حال و در هر زمان باید به درگاه خداوند تضرع کنیم.

شرح آیات:

اشاره

اسباب هدایت

[46]

دو شرط اساسی لازم است تا به هدف خود دست یابیم.حال هر

هدفی که باشد.

اول:راهی که به هدف ما منتهی می‌شود،راهی راست و درست باشد.

دوم:برای دیدن این راه از بینایی کافی برخوردار باشیم.خداست که آیینها نهاده و راهها گشوده تا مردم بتوانند به اهداف خود نایل آیند.

و هم اوست که انسان را بصیرت بخشیده که اگر از آن محروم گردد با صخره‌های کوهستان برخورد خواهد کرد و از گردنه‌ها فرو خواهد غلتید و نه تنها راه گم خواهد کرد جان نیز بر سر کار خود خواهد نهاد.

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ

بگو:آیا می‌دانید که اگر گوش و چشمان شما را باز ستاند و بر دلهایتان مهر نهد چه خدایی جز اللّٰه آنها را به شما باز می‌گرداند؟» در آیات قرآن«سمع»به صورت مفرد آمده،چه بسا از این رو که آنچه انسان می‌شنود به عقل نزدیکتر است و به کلیات و مجردات پیوسته‌تر.مخصوصا اگر بگوییم که مراد از«سمع»سخنانی است که در پیرامون حقایق از دیگران می‌شنویم.در حالی که«ابصار»همیشه به صورت جمع آمده و چه بسا از این رو که آنچه انسان می‌بیند متنوع و مختلف است و نزدیکتر به واقعیات خارجی.

ممکن است آنچه بشر می‌شنود و به ذهن او منتقل می‌شود از تجارب و علم دیگران باشد و ممکن است چیزهایی باشد که او خود دریافته یعنی مستقیما از علم و آگاهی‌اش.این دو منبع آگاهی راه به دل(دماغ)دارند پس اگر خداوند بر دل مهر نهد و در آن بربندد و معیارهای عقلی از آن باز ستاند،برای آدمی چه باقی می‌ماند؟او قدرت تعقل و احساس را از دست می‌دهد آری،چیزهایی می‌شنود، چیزهایی می‌بیند ولی از آنها به حقایق جدیدی نمی‌رسد و نمی‌تواند به یاری آنها /3 به حقایق و واقعیتهای دیگر برسد.شعلۀ آتش را می‌بیند بدون آن که بیندیشد که این شعله حکایت از حرارت دارد و حرارت راه احتراق و انبساط است و آن بدون سبب ایجاد نمی‌شود و آن که این آتش برافروخته حتما دارای هدف و انگیزه‌هایی بوده است،نه،وی فقط شعله را می‌بیند و گاه در آن می‌افتد و می‌سوزد.چنین است حال

کسی که خدا بر دلش مهر نهاده است در فهم حقایق تا حد معینی پیش می‌رود ولی راه به پایان نمی‌برد و هرگز به ریشه‌های اصلی نمی‌رسد.فقر را می‌بیند،بدون آن که آن نظام اقتصادی را که عامل فقر است ببیند،بیماری را می‌بیند بدون آن که از عدم رعایت بهداشت خبر شود.اوضاع آشفتۀ اجتماعی را می‌بیند ولی نمی‌تواند دریابد که سبب مستقیم و یا غیر مستقیم آن طاغوت است.بدین گونه تا ابد در عذاب باقی می‌ماند.

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ

بنگر که آیات خدا را چگونه به شیوه‌های گوناگون بیان می‌کنیم.» خداوند آیات را به گونه‌ای روشن و آشکار بیان می‌دارد و با وجود این.

ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ

باز هم روی برمی‌تابند.» یعنی پس از گونه گون بیان کردن آیات و تفصیل و توضیح آنها باز هم از آن اعراض می‌کنند گویی برایشان اهمیت ندارد.

در حالی که اگر اندکی بیندیشند در می‌یابند که خداوندی که چون کشتیشان بشکند و گرفتار امواج شوند به درگاه او تضرع می‌کنند همان خداوندی است که در این جهان آنان را از نعمت امن و امان برخوردار ساخته و اگر بخواهد می‌تواند نعمت از ایشان باز گیرد.و لحظات عمرشان پر از رعب و وحشت سازد.و اگر نظر رحمت خدایی نباشد ممکن است کوچکترین چیزی سبب هلاکتشان شود.پس چرا در اوقاتی که احساس می‌کنند زندگانی‌شان به طور عادی می‌گذرد،به درگاه خداوند تضرع نکنند.

[47]

آیا انسان را دو گونه زیستن است:یکی عادی و یکی استثنایی؟آیا انسان نباید احتمال بدهد که /3 ممکن است در هر لحظه‌ای مرگ فرا رسد یا عذاب یا بیماری و یا فقر بر او چیره گردد.چرا نباید احتمال دهد؟زندگی پر است از این بلاهای ناگهانی.چه بسا لحظاتی در راهند،آکنده از رعب و مرگ.ولی ما برای آنها در برنامۀ روزمرۀ خود جایی باز نمی‌کنیم،یا می‌دانیم که چه اتفاقی می‌افتد و نمی‌توانیم در برابر آن مقاومت کنیم ولی هم چنان دستخوش غرور و خودپسندی باقی

می‌مانیم.

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً

بگو:آیا چه می‌بینید اگر عذاب خدا به ناگاه یا آشکارا بر شما فرود آید.» از کلمۀ«به ناگاه»معلوم می‌شود که علم انسان درباره زندگی محدود است و«آشکارا»دال بر این است که قدرت و توانایی انسان هم محدود است.

حتی اگر بلا یا عذاب را آشکارا ببینید یارای آنش نیست که خویشتن از آن برهاند.

هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظّٰالِمُونَ

آیا جز ستمکاران هلاک می‌شوند؟» اگر عذاب خدا را به سبب قدرت محدود خود چاره نتوانیم کرد پس چگونه امید امان داشته باشیم؟ قرآن به این سؤال پاسخ می‌دهد و می‌گوید که خداوند حکیم است و بدون سبب بندگان خود را عذاب نمی‌کند،بلکه ستمکاران مشمول عذاب خداوندی قرار می‌گیرند پس اگر خواهی که از عذاب خدا در امان مانی می‌توانی،ولی بدان شرط که به راه عدالت بروی از ستم به خود و دیگران بپرهیزی تا ایمنی از عذاب خدا نصیبت شود.

وظایف پیامبران و مردم

[48]

خداوند به طور مستقیم ظالم را عذاب نمی‌کند،او را نخست به وسیلۀ رسولان خود هشدار می‌دهد،ولی بشر در فهم نقش رسولان،دچار خطا می‌شود و می‌پندارد که پیامبران آمده‌اند تا جوابگوی اعمال ایشان باشند یا آنان را به پذیرفتن رهنمودهای خود مجبور سازند یا حتی همۀ وسایل سعادت را برایشان فراهم سازند، ولی خداوند تعالی این پندار باطل می‌نماید که:

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ

و ما رسولان را جز برای مژده دادن یا بیم کردن نمی‌فرستیم.» /3 و هدف از فرستادن پیامبران این است که وسایل امان از عذاب خدا را در دلها رشد دهد.

فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

پس هر کس که ایمان آورد و کار شایسته کند بیمناک و محزون نمی‌شود.» در آینده بیمی بر آنها نیست و این حاکی از وجود حالت آرامش است در دلهای کسانی که ایمان آورده‌اند و عمل صالح داشته‌اند.همچنین اینان از اعمال گذشتۀ خود هم اندوهگین نمی‌باشند،یعنی در خارج از وجودشان عاملی وجود ندارد که سبب اندوه آنان شود.

[49]

پس از بشارت اینک سخن از هشدار و بیم دادن است.این بیم ویژۀ کسانی است که آیات خدا را تکذیب می‌کنند و با وجود آن همه دلایل واضحه که دال بر حقانیت دین است از آن سر بر می‌تابند.آری سرنوشت اینان عذاب خداست:

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ الْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

و به کسانی که آیات ما را تکذیب کرده‌اند به کیفر نافرمانیشان عذاب خواهد رسید.» در این آیه سخن از«فسق»هم علاوه بر تکذیب آیات رفته بود زیرا«فسق» به معنی نافرمانی و تجاوز از احکام الهی است و همین امر به تکذیب منتهی می‌شود.

حکمت در مسئلۀ نبوت

[50]

هدف از فرستاده شدن پیامبران سلب مسئولیت از مردم نیست و چنان که بعضی پنداشته‌اند چنین نیست که پیامبران همۀ مسئولیتها را به گردن خود گیرند.حتی برخی راه افراط پیموده‌اند و گفته‌اند که پیامبران مکلّف‌اند که وسایل سعادت و رفاه مردم را فراهم کنند،چنان که اگر پیامبری مالک زر و سیم نباشد بسا که نبوتش کامل نخواهد بود.ولی قرآن می‌گوید هدف آمدن پیامبر این است که چشمان افراد بشر را بگشایند آن سان که خود قادر به شناخت راه صحیح خویش باشند،راهی که چون قدم در آن نهند به رستگاری رسند.

/3

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ

بگو به شما نمی‌گویم که خزاین خدا نزد من است.»

خزاین خدا هم در زمین موجود است و هم در وجود خود انسان.

وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ

و علم غیب هم نمی‌دانم.» مگر به همان قدر که خداوند به حکمت خویش مرا آموخته است و علم برای شما،در اثر آموختن و تزکیۀ نفس حاصل می‌شود.

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ

و نمی‌گویم که فرشته‌ای هستم.» تا اعمال خارق العاده بیرون از حدود تبلیغ رسالت از من سرزند و من به نوبۀ خود محتاج به خوردنی و آشامیدنی هستم و نیز خواهم مرد.

إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ

تنها از چیزی پیروی می‌کنم که بر من نازل شده است.» هر چه دارم از سوی خداوند است و این از طریق وحی حاصل شود.پس اگر شما هم از این وحی برخوردار گردید از نیکبختان خواهید شد.من از آنچه بر من وحی شده پیروی می‌کنم و با چشمان باز راه زندگی را می‌پیمایم و از سنن حیات که می‌شناسم پیروی می‌کنم و در زندگی مردی سعادتمندم.

قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ

بگو آیا نابینا و بینا یکسانند؟چرا نمی‌اندیشید؟» آری نابینا و بینا برابر نیستند.نعمت بینایی برترین نعمتهاست و هر که بینایی خواهد باید بیندیشد که فکر آینه‌ای است تابناک.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 51 تا 55]

اشاره

وَ أَنْذِرْ بِهِ اَلَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ (51) وَ لاٰ تَطْرُدِ اَلَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ اَلْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ اَلظّٰالِمِینَ (52) وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اَللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ (53) وَ إِذٰا جٰاءَکَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ اَلرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (54) وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ اَلْمُجْرِمِینَ (55)

/3

حقیقت ایمان و ویژگیهای مؤمنان

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

چه کسی از پروردگارش پروا دارد و در زمرۀ صالحان در می‌آید،آن کس که خوفش متوجه مصدر حقیقی خوف باشد یعنی از خدای یکتا بترسد.آن زمان که انسان یکه و تنها محشور می‌شود،هیچ یک از دوستان و شفیعانی که برای خود پنداشته بود،برایش سودی نخواهند داشت.

مردمی هستند که گرد آمدند جمعی از مردمان عادی و فقیر برگرد حقیقت سبب شده که روی از حقیقت برتابند.اینان می‌گویند که این بی‌سر و پایان را از خود بران تا ما حقیقت را بپذیریم.قرآن،رسول را از راندن این بینوایان منع می‌کند، زیرا این عمل عملی ستمکارانه است و حساب هر کس مربوط به خود اوست و از حساب دیگری جداست.

خداوند،مردم را در این دنیا به انواع رقابتها می‌آزماید،از جمله آنان را به وسیلۀ یکدیگر مورد آزمایش قرار داد.مثلا به هنگامی که مؤمنان شتابان به حق

روی می‌آورند مستکبرانی که با فقرا عداوت می‌ورزند با آنان به رقابت برمی‌خیزند و همین امر را وسیلۀ عدم ایمان به خدا قرار می‌دهند ولی بر رسول است که در برابر مؤمنان فروتنی می‌کند و آنان را به آمرزش وعده دهد.

/3 در این آیات خدای تعالی به طور وضوح راه و روش مؤمنان را از کافران مشخص می‌نماید.

شرح آیات:

اشاره

اصحاب رسول

[51]

در جوامع بشری همواره گروهی هستند که از عاقبت کار خود بیمناکند و اینان هستند که دعوت پیامبران را اجابت می‌کنند.بر پیامبر است که آنان را بجوید و از عواقب ضلالت-بی‌آن که به وضع طبقاتی یا رنگ پوست و یا موضع فرهنگی آنها توجه داشته باشد،بر حذر دارد.

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ

آگاه ساز به این کتاب کسانی را که از گرد آمدن بر آستان پروردگارشان هراسناکند که ایشان را جز او هیچ یاوری و شفیعی نیست.» مراد از«یاور»همانهایی هستند که افراد بشر آنها را در دنیا به رهبری و پیشوایی خود برمی‌گزیند و در سایۀ آنها می‌آرامد ولی در آخرت به او سودی نمی‌رسانند.زیرا در آن جهان هیچ کس نیست که اراده‌اش را بر خدای سبحان تحمیل کند یا شفیعی وجود ندارد که از کسی شفاعت کند زیرا خداوند حاکم مطلق است.بنا بر این چون رسولان هشدار دادند وظیفۀ انسان ترس از خداست ولی این ترس به معنی جمود و گریز نیست بلکه هدف آن پرهیزگاری است.

لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

باشد که پرهیزگاری پیشه کنند.» پرهیزگاری یک عمل مثبت است برای خلاص از عاقبت سوء،در سرای آخرت.

[52]

مؤمنان در یک حزب متشکل‌اند و معیار آنها عمل صالح است بدون

توجه به فرقها و امتیازات مادّی.پیامبر با افراد این حزب یک ارتباط تنگاتنگ دارد و هیچ یک از آنان را به هر اسمی که باشد طرد نخواهد کرد.

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ

و کسانی را که هر بامداد و شبانگاه پروردگار خویش را می‌خوانند و خواستار خشنودی او هستند،طرد مکن.» /3 تا زمانی که روی به خدای خود دارند،خطاهای کوچکی را که مرتکب می‌شوند چه به علت بی‌مبالاتی و چه به علت عدم آگاهی از احکام شریعت، خداوند می‌آمرزد.

مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ

نه چیزی از حساب آنها بر عهدۀ تو است و نه چیزی از حساب تو بر عهدۀ ایشان.» این خطاهای کوچک را در نامۀ عمل تو ثبت نمی‌کنند و کسی تو را به گناه آنان بمجرد این که توبه آنان نزدیک بوده‌ای،باز خواست نخواهد کرد.

فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

اگر آنها را طرد کنی در زمرۀ ستمکاران درآیی.» یعنی طرد کردن این گروه ظلمی است در حق آنان و این امر سبب نمی‌شود که بعضی از مؤمنان قدیمی یا بعضی از خودپسندان زبان به انتقاد از تو نگشایند یا حتی به این سبب از دین تو روی برنتابند.

حقیقت پیوستگی

[53]

رقابت و همچشمی در میان مردم حتی در امور دینی در فطرت آنان ریشه دارد.مثلا هر گروهی می‌خواهد به پیامبر نزدیکتر از دیگران باشد این امر حتی سبب می‌شود که بعضی اصلا از دین فاصله بگیرند.قرآن حکیم می‌فرماید:

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا

همچنین بعضی را به بعضی آزمودیم تا بگویند:آیا از میان ما اینان بودند که خدا به آنها نعمت داد.»

در حالی که آنان از پیش کسوتان در دین نوین بودند.

خداوند در پاسخ این سؤال که لبریز از طغیان و سرکشی است می‌گوید:

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ

آیا خدا به سپاسگزاران داناتر نیست؟» آری،خداوند بر ایشان منت گذارد و آنان را به قبول رسالت توفیق داد ولی این امر به علت خاصی بود، /3 اینان بیش از دیگران شکرگزار نعمت او بوده‌اند پس هر فردی که بیشتر شکرگزار باشد و حق رسالت را بهتر ادا کند خداوند هم او را توفیق بیشتر دهد.

[54]

ایمان آوردن مردم عادی و انتساب آنها به مقام رسالت به معنی آن نیست که از گناهانشان اغماض می‌شود،بلکه از گناهان آنها در روزگارانی که هنوز در جهل و بی‌خبری به سر می‌برده‌اند و پیش از آن که آگاهی و ایمانشان و تربیت دینی آنها به حد کافی برسد،چشم پوشی می‌شود.ولی در آینده تنها توبه کافی نیست اصلاح نفس نیز ضروری است.

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

چون ایمان آوردگان به آیات ما نزد تو آمدند،بگو:سلام بر شما.» یعنی شما در امان هستید و بیمی بر شما نیست.

کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

خدا بر خویش مقرر کرده که شما را رحمت کند.زیرا هر کس از شما از روی نادانی کار بدی کند آن گاه توبه کند و نیکوکار شود بداند که خدا آمرزنده و مهربان است.» این رحمتی است که خدای تعالی بر خویش مقرر کرده و این امن و سلامت که ارزانی داشته بدان سبب است که اسلام به گذشتۀ هر کس قلم نسخ کشیده و آغاز زندگی هر کس از آن زمانی است آیین نوین را پذیرفته است.

[55]

اسلام عفو عمومی داده و رحمت خداوندی را شامل همگان ساخته در این حال مجرمان معاند مشخص می‌شوند،زیرا فردی که در خیانت و ظلم استمرار می‌ورزد و پس از عفو عمومی هم خود را اصلاح نمی‌کند باید آمادۀ عقوبت

باشد.

وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ

و این چنین آیات را به تفصیل بیان می‌کنیم،تا راه و رسم مجرمان آشکار گردد.» یعنی کسانی که از روی عمد و اصرار راهی جز راه خدا برگزیده‌اند آشکار شوند.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 56 تا 58]

اشاره

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ اَلَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُهْتَدِینَ (56) قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ اَلْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ یَقُصُّ اَلْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ اَلْفٰاصِلِینَ (57) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ اَلْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ (58)

/3

نقش رسولان در طریق توحید

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

تا مباد که رقابتها و همچشمیهای شخصی گروهی از مردم را از ایمان به خدا دور دارد در بحث پیش بیان شد که توجه کردن رسول به مردمی که به سوی او می‌شتابند نباید متأثر از وابستگیهای طبقاتی آنان و امثال این تعینات باشد،بلکه توجه کردن رسول به مؤمنان تنها و تنها به سبب ایمان آنهاست و بس.در این آیات

این معنی بیان شده که دعوت به رسالت دعوت به شخص رسول نیست.بلکه دعوت به یک مبدأ است که حتی شخص پیامبر را هم در بر می‌گیرد چون دیگر افراد.پیامبر از پرستش چیزها یا کسانی که به عنوان شریکان خدا پرستیده می‌شوند نهی شده بنا بر این اگر از هوا و هوسهای مردم متابعت کند گمراه شده است.و آنچه رسول می‌آورد از نزد خداست و عقوبتی که دشمنان دین را بدان تهدید می‌کند،از جانب خداست و عقوبتی که دشمنان دین را بدان تهدید می‌کند،از جانب خداست.

حاکم،در آن خدایی است که حق را توضیح می‌دهد و اهل حق را از اهل باطل جدا می‌کند و این امر تنها منوط به حکم و فرمان قطعی اوست.اما رسول،اگر خود مالک عقوبت بود و انسانی متفوق بر دیگر انسانها بود خود می‌توانست دشمنانش را گرفتار عقوبت کند؟نه،تنها خداست که حکم می‌کند و او از هر کس دیگر ظالمان را بهتر می‌شناسد.

/3

شرح آیات:

اشاره

پیامبر کیست؟

[56]

پیامبر هم چون مردم دیگر است که خداوند او را از پرستش هر چیز بجز خود منع کرده است.

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ

بگو مرا منع کرده‌اند که آن خدایانی را که جز اللّٰه می‌خوانید پرستش کنم.» نهی از پرستش اینان یعنی سرپیچی از سلطۀ طاغوتها که در فلان پادشاه ستمگر یا فلان شیخ فاسد قبیله یا فلان رئیس جبّار حزب و امثال اینان تبلور یافته است.

قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ

بگو:از هوسهای شما متابعت نمی‌کنم.» یعنی از طاغوت هم متابعت نخواهم کرد.

قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً

تا مبادا گمراه شوم.» و این گمراهی به هنگامی است که از طاغوت و هر شیطان صفتی دیگر

پیروی نمایم.

وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ

و از هدایت یافتگان نباشم.» یعنی هدایت یافتن رسول امری ذاتی نیست.بلکه عامل آن خداوند است و چون رسول-نعوذ باللّه-از خط مستقیم منحرف شود دیگر از در زمرۀ هدایت یافتگان نباشد.

محدودۀ حرکت مکتبی

[57]

رسول از کفار متمایز است به این که او را از جانب پروردگارش رهنمودی است آشکار،و لذا راه را نیک می‌شناسد،در حالی که دیگران نه تنها راه را نمی‌شناسند بلکه راهی را که رسول پیش پایشان می‌گذارد انکار می‌کنند و او را به دروغ نسبت می‌دهند.

قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ

بگو من از پروردگارم دلیلی روشن دارم و شما آن دلیل را دروغ می‌خوانید.» /3 اما عقوبت،از جانب خداست و شما برای آن شتاب می‌ورزید و حال آن که خداست که حاکم مطلق است و می‌داند که چه کسی مستحق عقوبت است.

مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ یَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الْفٰاصِلِینَ

آنچه بدین شتاب می‌طلبید به دست من نیست،حکم تنها حکم خداست.حقیقت را بیان می‌کند و او بهترین داوران است.» خداوند داستانی حقیقی را بیان می‌کند که شاید معنایش چنین باشد:

خداوند سبحان حقّ کلّی و عمومی بر گونه‌های حیات یا موضوعات خاص جدا از یکدیگر تقسیم می‌کند و خداوند(بهترین جدا کننده است)،و شاید معنایش این است که خداوند بهترین است برای پیاده کردن حق بر شخصی معیّن.

برای روشن شدن معنی این آیه می‌توان مثالی آورد،مثلا عدالت یک حقیقت است ولی باید آن را در موضوعات مختلف تطبیق داد.می‌گوییم عدالت، عقوبت را اقتضا می‌کند.عقوبت کسی که به دیگری ستم روا می‌دارد.ولی چه

کسی به دیگری ستم می‌کند؟این امر نیازمند به داوری است و خداست که می‌تواند داوری کند که چه کسی مورد ستم واقع شده و چه کسی مرتکب ستم شده است.

[58]

بنا بر این کیفر در اختیار خداست.اوست که حکم را می‌داند و بهترین کسی است که داوری می‌کند،در حالی که رسول انسان است که اگر از سوی خدا رسول نمی‌شد و کیفرهایی را در اختیار داشت که با آن دشمنان را تهدید کند،آن را در کوبیدن دشمنان به کار می‌بست.حال که او چنین نمی‌کند دلیل این است که پیامبری است در پیوند با خدا و جز با اجازه خدا نه کاری می‌کند نه سخنی بر زبان می‌آورد و بلکه می‌توان گفت بدون خدا هیچ اختیاری ندارد.

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ الْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ

بگو:اگر آنچه بدین شتاب می‌طلبید به دست من بود،میان من و شما کار به پایان می‌رسید،زیرا خدا به ستمکاران داناتر است.» یعنی اوست که در میان بندگانش داوری می‌کند و کسانی را که از حدود قانون تجاوز می‌کنند کیفر می‌دهد،نه من.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 59 تا 62]

اشاره

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ اَلْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ اَلْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ (59) وَ هُوَ اَلَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (60) وَ هُوَ اَلْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ اَلْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ (61) ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اَللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ اَلْحَقِّ أَلاٰ لَهُ اَلْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ اَلْحٰاسِبِینَ (62)

معنای واژه‌ها

60 جرحتم:جرح با ابزاری زخم آور حاصل می‌شود و اجتراح به معنای اکتساب است.

/3

کلیدهای غیب،میان علم و قدرت

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

آینده،نزد خداست و کلیدهای درهای بستۀ آینده هم نزد خداست.اوست که هر طور که مشیتش اقتضا کند آینده را می‌آفریند و سنتها و قوانین خود بر آن جاری می‌کند.پس خداست که می‌داند چه خواهد شد،از امور کلی و امور جزئی، همه در علم خداوند است.از آن برگ که می‌پژمرد و فرو می‌افتد تا آن دانه که در دل زمین جای می‌گیرد،خدا همه را می‌داند و هر چیزی از مرده و زنده در کتاب مبین یعنی لوح محفوظ مکتوب است و لوح محفوظ علم اوست.

علم خدا محیط بر حیات است.اوست که شب هنگام به هنگام خواب روح آدمی را باز می‌ستاند و در روز مراقب اعمال اوست و چون پیمانۀ عمرش لبریز شد او را به سوی خود می‌برد تا از آنچه در این زندگی کرده است آگاهش سازد.

همانند علم خدا،قدرت او هم محیط بر بندگان است.اگر تو در پناه قدرت او نباشی،قدرتی که بر تو احاطه دارد و از مهالک رهاییت می‌بخشد گرفتار هزاران

مشکل می‌شوی.اما مرگ دور از قدرت خداوندی حادث نمی‌شود.فرشتگان خدا هستند که تو را می‌میرانند ولی خود /3 از حدود فرمان الهی بیرون نتوانند شد.تو به سوی خدا باز می‌گردی و آن خدای که سریعتر از هر حسابگری است به حساب تو رسیدگی می‌کند.

شرح آیات:

اشاره

مظاهر علم خدا

[59]

برای غیب(یعنی آینده)کلیدهایی است یعنی راههایی که به آن منتهی می‌شود.این کلیدها در نزد خداست.یعنی در قبضۀ قدرت او.زیرا خداست که غیب را می‌گشاید،آن را تحقق می‌بخشد و می‌آفریند و او عالم به غیب است نه دیگر مخلوقات او.

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ

کلیدهای غیب نزد اوست،و جز او کسی را از غیب آگاهی نیست.» اگر کلیدهای غیب نزد خداست پس خداست که به حقایق شهود-یعنی آنچه اکنون می‌گذرد-عالم است،علم پروردگار ما بر عالم شهود احاطه دارد.

وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ

و هر چه را در خشکی و دریاست می‌داند.» علمی شهودی و محیط.می‌توان گفت،احاطه به علم شهود یکی از کلیدهای اصلی علم به غیب است و کلید دیگر همان قدرت اوست به مقهور ساختن واقع چنان که در آیه بعد آمده است.ولی چگونه علم به شهود مقدمۀ گشوده شدن غیب اوست؟ پاسخ این است که علم به میکرب-مثلا-در بدن انسان راه شناخت بیماری است و علم به ویتامین یا آنتی بیوتیک راه شناخت دارو است علم به بیماری و دارو راه سیطره و تسلط بر میکرب است و ساختن آینده و آن غیب است.

وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا

و هیچ برگی از درختی نمی‌افتد مگر

آنکه از آن آگاه است.» برگی مدت حیاتش سر آمده و فرو می‌افتد،ولی علم خدا بر این لحظه هم احاطه دارد.لحظۀ /3 مرگ و فرو افتادن،آن هم در یک برگ بی‌اهمیّت.

وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ

و هیچ دانه‌ای در تاریکیهای زمین.» دانه‌ای خرد مدفون در زمین،هیچ کس بدان توجه ندارد ولی علم خدا محیط بر آن است.

وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ

و هیچ تری و خشکی.» تر،مانند دانۀ فعالی که رشد و نمو می‌کند و خشک مثل همان برگ پژمرده که فرو می‌افتد.علم خدا به دانه و برگ خشک،کنایه از علم اوست به آغاز هر چیز و به پایان آن،جز آن که علم خدا ثابت است و در کتابی واضح و روشن مکتوب.

إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ

جز آن که در کتاب مبین آمده است.»

نشانه‌های قدرت خدا:

[60]

خواب چیست و چگونه پدید می‌آید؟ هنوز هم آگاهی ما در این زمینه ناقص است ولی آنچه مسلم است این است که بخشی از توانایی و حیات خود را به هنگام خواب از دست می‌دهیم ولی سؤال این است که ما از دست می‌دهیم یا قدرتی است که او آن را از ما می‌ستاند.

طبعا آن که نفسها را می‌میراند یا به تعبیر دیگر جزئی از آنچه را که به انسان ارزانی داشته به هنگام خواب باز می‌گیرد و چون مرگ فرا رسد همه را باز می‌ستاند.

زیرا صاحب این قدرت بی‌پایان بر هر جزء حتی جزئی از حیات غلبه دارد.

وَ هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ

و اوست که شما را شب هنگام می‌میراند.» /3 منزه است آن خداوند توانایی که زمام طبیعت در کف اوست و هر جا که بخواهد می‌بردش.

وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ

و هر چه در روز کرده‌اید می‌داند.» هر چه انسان انجام می‌دهد خدا بدان آگاه است حتی گاه اعمالی که انسان ناخودآگاه انجام می‌دهد.هم چنان که شب سکون و آرامش است روز تحرک است و تلاش.صبح که دیده می‌گشایی در می‌یابی که زندگی از سر گرفته‌ای و باید برای تحقق اهداف خود قدم در راه نهی.

ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی

آن گاه بامدادان شما را زنده می‌سازد تا آن هنگام که مدت معین عمرتان به پایان رسد.» گردش شب و روز تا آن مدت معین به پایان رسد هم چنان بر دوام است خواه فرد بخواهد یا نخواهد.و این راه تا رسیدن به آستان خداوندی ادامه دارد.

ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ

سپس بازگشتتان به نزد اوست.» چون مردم به نزد پروردگارشان باز گردند بیدار می‌شوند،آن سان که خواب آلودگان بیدار شوند و آنچه فرشتگان خداوند از اعمال تو ضبط کرده‌اند در برابرت خواهند نهاد.

ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

و شما را از آنچه کرده‌اید آگاه می‌کند.» [61]

پیش از این گفتیم که غیب را دو کلید است.یکی از آنها علم است و دومی قدرت یا قهر.و خدا هم عالم است و هم قاهر.

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ

اوست قاهری فراتر از بندگانش.» قهر خداوند چون قهر بندگانش به یکدیگر موقّت و محدود نیست.قهر خدا دایمی است و همه گیر و مطلق.بسا عبارت«فراتر از بندگانش»تعبیری از این واقعیت باشد.قهر خداوند امری است بالقوّة نه بالفعل.خدای تعالی در عین قهر رحیم است.بنا بر این /3 قهر خود را در هر زمان و برای هر موضوعی اعمال نمی‌کند از این رو اگر می‌گفت:«او قهر کنندۀ بندگان خود است»یعنی فراتر(فوق)را نمی‌افزود معنی ناقص بود.همانا قهر خداوند قهری بالفعل نیست و گاه قهری فقط بالقوه است.دلیل این امر در این معنی نهفته است که برای حفاظت بشر نگهبانانی

مقرر کرده.

وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً

و نگهبانانی بر شما می‌گمارد.» قشری که فضا را احاطه کرده تا اشعۀ کیهانی بر ما نتابد و کوه‌هایی که بر روی زمین آفریده تا زمین را از لرزش باز دارند و دریاهای پهناوری که گازهای موذی را جذب می‌کنند همه رسولان پروردگارند،برای حفاظت بندگانش.غده‌هایی که در جسم بشر هستند و سبب توازن آن می‌شوند و مواد را در بدن توزیع می‌کنند و مدافعانی که در درون جسم آدمی به کار مشغولند چون گلبولهای سفید و صدها دستگاه دقیق دیگر که در سلامت جسم انسان به کار گرفته می‌شوند،همه و همه نگهبانان خدایی هستند.

ولی حفاظت و مواظبت از انسان به این امور که برشمردیم منحصر نیست.

هزارها حادثه است که زندگی انسان را به خطر می‌اندازند که حتی یکی از آنها کافی است که به حیات او پایان دهند.گاه انسان از بلندی می‌افتد یا در راه پایش لیز می‌خورد،و بر زمین می‌غلطد،یا ناگهان سنگی سرگردان به شقیقه‌اش می‌خورد،گاه اتوموبیلش از روی برف سر می‌خورد و به راست یا چپ منحرف می‌شود تا به اتوموبیل دیگری بزند و گاه نزدیک است که به کوه بخورد یا در دره‌ای ژرف سرنگون شود،در همه این حوادث احتمال هلاکت هست ولی خدایی هست که تو را در پناه لطف خود دارد و از هلاکت می‌رهاندت.آری،نگهبانانی از سوی خداوند گرداگرد تو را گرفته‌اند و نجاتت می‌دهند و از مرگت می‌رهانند ولی تا کی؟ تا آن زمان که پیمانۀ عمرت لبریز شده باشد،و چون لبریز شد آن گاه آن نگهبانان خود جانت را می‌ستانند.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ

تا چون یکی از شما را مرگ فرا رسد فرستادگان ما بی‌هیچ کوتاهی و شکستی جان او بگیرند.» /3 سؤالی که به ذهن می‌آید این است که آیا آن نگهبانان خطا نمی‌کنند؟و در کار خود ابراز قصور و شکست نمی‌کنند؟آیا چنان نیست که جان کسی را پیش از

موعد مرگش بستانند؟آنجا که می‌فرماید:«بی‌هیچ کوتاهی و شکستی»به ما پاسخ می‌دهد که نه،هرگز خطا و تقصیری صورت نخواهد گرفت.

خدا همان است که حافظان خود را می‌فرستد و به قابض ارواح می‌سپارد.

پس آقای حقیقی انسان کیست؟و رهبر و یاور که؟آیا جز خداست؟! [62]

چون جان ما بستانند ما به آستان پروردگارمان می‌رویم تا ما را به بازخواست اعمالی کشد،که در این چند روزه معدود زندگی به جای آورده‌ایم.

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ

سپس به نزد خدا،مولای حقیقی خویش باز گردانده شوند بدان که حکم حکم اوست و او سریعترین حسابگران است.» یعنی سریعتر است از هر قاضی و داوری که به حق قضاوت می‌کند.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 63 تا 65]

اشاره

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلشّٰاکِرِینَ (63) قُلِ اَللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ (64) قُلْ هُوَ اَلْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ (65)

معنای واژه‌ها

63 تضرعا:با اعلان خواری و ذلّت.

خفیة:دعای پنهانی.

65 یلبسکم:«لبست علیهم الامر البسة»،هنگامی گفته

می‌شود که مسأله‌ای را برای کسی روشن نکنم و بخشهای مختلف آن را با هم در آمیزم و نیز گفته می‌شود:

«لبست الثوب البسه»،و لبس عبارت است از درهم آمیختگی کار و سخن و«لا بست الامر»یعنی کار را برای او درهم آمیختم.

شیعا:گروه گروه.

/3

به هنگام لحظات خطر

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در درس پیش گفتیم که قرآن جوانب قدرت و سلطۀ خداوند را بر جهان و بشر بیان کرده تا بر معرفت انسان بر پروردگارش و دوستی او بیفزاید و او را به خدای نزدیکتر کند و آزادانه به حقیقت ولایت خداوندی که نشانه‌های آن در همۀ جهان و در نفوس ما پراکنده است معترف گردد.

این آیات هم که در این بخش عنوان شده همین موضوع را از زاویه دیگری پی می‌گیرد.بدین معنی که هنگامی که پردۀ کبر و غفلت از مقابل دیدگان ما به کنار رود خطر را احساس می‌کنیم و در این هنگام به حقیقت نزدیکتر می‌شویم.

ولی چه وقت به امنیت و امان مطلق می‌رسیم.آیا نه چنین است که در لحظۀ ایمنی،خوف بر ما چیره می‌گردد که مباد خطر باز آید؟آیا نه چنین است که همان خداوندی که به هنگام بروز خطر-یعنی آن گاه که ظلمت دریا و خشکی ما را در برگرفته-او را از روی تضرّع و ترس بدون شایبۀ ریا می‌خوانیم قادر است از فراز سر ما از زیر پاهای ما ما را گرفتار عذاب کند یا حتی به دست یکی از افراد

همنوعمان ما را گرفتار رنج سازد؟اگر چنین است،چرا تنها در اوقات محنت و اندوه به درگاه او روی می‌آوریم و در لحظات شادمانی و امن و راحت از او یاد نمی‌کنیم؟ /3 آری،شناخت این حقیقت نیازمند فهم و معرفت عمیق به حقیقت است.

شرح آیات:

اشاره

با خدا

[63]

در جاده‌ای که از بیابانی خشک می‌گذشت،اتوموبیل ما با اتوموبیل دیگری تصادم کرد،نصف شب بود و هوا ابری،چنان که حتی از ستاره‌ای هم اندک فروغی نمی‌تابید.برادرم دستش قطع شد و خونریزی شدید بود.چند نفر از ما برای بند آوردن خون تلاش می‌کردیم چند نفر هم چشم به تاریکی دوخته بودند شاید اتوموبیلی از راه برسد و ما را کمک کند.ولی کاری از ما ساخته نبود،خون بند نمی‌آمد،اتوموبیلی هم در جاده پیدا نبود.نفسها را در سینه‌ها حبس کرده بودیم و از ترس و نومیدی آهسته سخن می‌گفتیم.در همان حال دلهایمان به فضای دیگری متوجه شد،به عالم دیگر،به خدای قادر متعال تا مگر مدد کند و از عالم غیب اتوموبیلی به سوی ما بفرستد و یا راهی پیش ما نهد تا مگر خونی که از دست برادرم می‌ریخت پایان پذیرد.

ناگاه صدایی بلند شد،ریسمان،ریسمان.صدای مجروح بود که از همراهانش یک تکه ریسمان می‌خواست.ریسمان را پیدا کردیم و به او دادیم زخم را از بالا محکم بست و خون بند آمد.سر بالا کردیم در پشت تپه کمی آسمان روشن شد و پس از زمانی اتوموبیلی رسید مجروحمان را با عجله سوار کردیم و به نزدیکترین مراکز سوانح رسانیدیم و بحران پایان یافت.

بعدا معلوم شد که یک خبر اشتباه سبب شده بود که اتوموبیل امدادگران به سرعت به منطقه حرکت کند و اگر آن تلفن نبود اتوموبیل به طرف ما نمی‌آمد.

در واقع اگر یک دست غیبی آن را به سوی ما نمی‌راند،تصور کنید که سرنوشت ما چه

می‌شد.ما خدا را در دل می‌خواندیم که ای پروردگار ما رنج ما به پایان بر،که اگر چنین کنی ما سپاسگزار درگاه تو خواهیم بود.از گناهان توبه می‌کنیم،به مردم ستم نمی‌کنیم و دارایی خود را در راه تو انفاق می‌کنیم.ای پروردگار،ای آفریدگار،ای خدا.در آن هنگام احساس می‌کردیم که بندگانی ضعیف هستیم و خود مالک چیزی نیستیم خدای /3 نیرومند و مهربان مالک هر چیزی است.

البته این داستان عینا برای من اتفاق نیفتاده بود ولی به صورتهای مختلف برای هر یک از ما اتفاق خواهد افتاد.ولی چه زود فراموشش می‌کنیم.خدای تعالی در این آیه آن را همواره فرایاد ما می‌دارد.

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ

بگو:چه کسی شما را از وحشتهای خشکی و دریا می‌رهاند؟» آن گاه که زورق ماهیگیری در کام امواج جای می‌گیرد و صیادان را جز به خدای امیدی نیست.

تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

او را به زاری در نهان می‌خوانید.» و چون سختی به غایت رسد و مصیبت به حد نهایت به درگاه پروردگارمان می‌نالیم.

لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

که اگر از این مهلکه ما را برهاند ما نیز از سپاسگزاران خواهیم بود.» [64]

قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ بگو:

خداست که شما را از آن مهلکه و از هر اندوهی می‌رهاند،باز هم بدو شرک می‌آورید.» کارمان به جایی می‌رسد که حاضریم رهایی خود را از ورطۀ مهالک به تصادف و اتفاق نسبت دهیم و به خدا نسبت ندهیم.بسا از امدادگران سپاس می‌گوییم و از بیمارستان و پرستاران حتی از چاقوی جراح و لب به شکر خدا نمی‌گشاییم،خدایی که نجات دهندۀ حقیقی است،خدایی که به هنگام شدت مصیبت و اندوه بدو توسل جسته بودیم.

احتمال بازگشت خطر

[65]

آیا خطر به پایان رسیده...و دیگر گرفتار چنان مشکلی نخواهیم شد آیا ممکن نیست که عذابی از آسمان بر ما فرود آید یا از زمین دامنگیر ما شود؟ مثلا از انفجار آتشفشانی که در نزدیکی ماست در امانیم؟نمی‌توان تصور کرد که گدازه‌های خود بر سر ما ریزد و زمین زیر پای ما بلرزد و دهان باز کند و ما را در خود فرو کشد؟ قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ بگو:او قادر بر آن هست که از فراز سرتان یا از زیر پاهایتان عذابی بر شما بفرستد.» /3 در اینجا خطر دیگری است شدیدتر و خطری است که مردم برای یکدیگر دارند آن گاه که آتش اختلافشان زبانه می‌کشد و جان و مالشان را در کام می‌کشد.

أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ

یا شما را گروه گروه درهم افکند و خشم و کین گروهی را به گروه دیگر بچشاند.» جنگها چه شهرها که ویران کرده‌اند و چه جویهای خون که به راه انداخته‌اند آیا شده است که طرفین نبرد هر دو از زیر ویرانه‌های جنگ سالم و شادکام سر برآورند.خداست که می‌تواند صلح عادلانه را برقرار نماید.یا در دل دو طرف رعب و وحشتی ایجاد کند که یارای حمله و هجوم به دیگری نداشته باشند.

اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ

بنگر که آیات را چگونه گوناگون بیان می‌کنیم باشد که به فهم دریابند.» خداوند،آیات را آشکارا بیان می‌کند تا بشر امور را سطحی ننگرد بلکه تا اعماق آن فرو رود و نیک دریابد و در یاد داشته باشد.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 66 تا 69]

اشاره

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ وَ هُوَ اَلْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ (66) لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ (67) وَ إِذٰا رَأَیْتَ اَلَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ اَلشَّیْطٰانُ فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ اَلذِّکْریٰ مَعَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (68) وَ مٰا عَلَی اَلَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ (69)

/3

موضع آدمی در برابر آیات خدا

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

قرآن کریم و حکمت آموز پیش از این مجموعه‌ای از آیات آورد و در اینجا در باب موضعگیریهای مردم در باب موافقت و مخالفت با آن آیات سخن می‌گوید.

کسانی هستند از قوم رسول خدا که حق را دروغ می‌پندارند ولی پیامبر به این مسئله توجه ندارد که آنها قوم او هستند اما حق،چون زمان اجرایش فرا رسد مردم خود خواهند دانست که معنی آن چیست و دارای چه اهمیتی است.

برخی از مردم آیات خدا را به مسخره می‌گیرند،به جای آن که آنها را فرا گیرند و به آنها عمل کنند.از این گروه دوری کردن واجب است که مردمی ستمکاره‌اند.اینان گاه مردم عوام ساده دل را با تظاهر به این که با حق مخالفت نمی‌ورزند فریب می‌دهند.قرآن،در باب چنین کسان می‌فرماید باید کس با ایشان نشست و برخاست نکند.

برخی هستند که به ندای حق پاسخ داده‌اند و از خدای می‌ترسند اینان مردمی سعادتمند هستند و خدای تعالی آنان را خواهد آمرزید.

/3

شرح آیات:

اشاره

تکذیب و مسئولیت

[66]

انسان را در برابر حق سه گونه موضعگیری است:قبول،رد و بی‌تفاوتی.در این آیه نظر قرآن به موضعگیری دوم است.و می‌گوید:

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ وَ هُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ

قوم تو،قرآن را دروغ شمردند،در حالی که سخنی است بر حق.بگو:من کارساز شما نیستم.» انسان خود مسئول مستقیم خود است در ردّ یا قبول حق.در واقع علم انسان به مسئولیت خود در برابر اعمال و رفتارش بسیار اتفاق می‌افتد که او را به موضعگیری سالم و درست یاری دهد.ولی اگر چنان پندارد که می‌تواند خود را بی‌تفاوت نشان دهد و مسئولیت خود به گردن این و آن اندازد کم کم به جایی می‌رسد که به اصل حقیقت بی‌توجه و بی‌اعتنا می‌گردد.

[67]

قرآن،تکذیب کنندگان رسالت را به سرنوشتی شوم که در آینده در انتظار آنهاست تهدید می‌کند،آن گاه که حق در صورت واقعی خود تجلی می‌کند.

می‌گوید،چیزی که خدا از آن خبر می‌داد،که در آینده تحقق خواهد یافت،اینک تحقق یافته است.در این هنگام انسان در می‌یابد که در تکذیب حق چقدر زیانمند شده است.پزشک از وجود سلول فاسدی در پای تو خبر می‌دهد و می‌گوید:باید در معالجه عجله کنی،ولی تو سخن او دروغ می‌انگاری،پس بر مرض راه پیشرفت می‌گشایی و سرطان در مدت معینی در بدن تو منتشر می‌شود.در این هنگام پی می‌بری که چه زیان بزرگی در انتظار تو بود،آن روز که هشدار پزشک را دروغ شمردی.چنین است سخن رسولان خدا،آن وعده‌ها که در آنها هیچ دروغ را راه نیست در روز و ساعت معین تحقق می‌یابند و در آن هنگام تکذیب کننده به حقیقت امر پی می‌برد.

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

به زودی خواهید دانست که برای هر خبری،زمانی معین است.»

بی‌ارج شمردن احکام

[68]

موضعگیری دوم در برابر حق موضعگیری بی‌تفاوتانه است.اینان آیات خدا را بیشتر /3 برای بحث در پیرامون آنها بدون آن که در برابر آنها احساس مسئولیتی کنند،یا حتی برای تفریح و تفرج خاطر اتّخاذ می‌کنند.

این گروه از تکذیب کنندگان خطرناکترند زیرا اینان حق را بی‌ارج می‌شمرند و آیات را از محتوی حقیقی‌شان خالی می‌نمایند و بیشتر دربارۀ آنها به کشاکش و جدل می‌پردازند و وقت می‌گذرانند تا خودی بنمایند یعنی آنچه باید مورد عمل واقع شود،وسیلۀ تفرج و تفریح می‌شود.از این رو باید از محافلشان گریخت و در مجادلات پوچ و بی‌محتوایشان شرکت ننمود و رهایشان کرد تا هم چنان با جدال و کشاکش خود سرگرم باشند.

وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ

و چون ببینی که در آیات ما از روی عناد گفت و گو می‌کنند، از آنان رویگردان شو تا به سخنی دیگر پردازند.» ولی بسیار اتفاق می‌افتد به سبب ظاهر عالم نمای اینان مردم فریبشان می‌خورند و می‌پندارند که با این روش سفسطه آمیز در جستجوی حقیقت‌اند.قرآن ما را هشدار می‌دهد که هرگز از یاد نبریم که از آنان اعراض کنیم.

وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْریٰ مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

اگر شیطان تو را به فراموشی افکند،چون به یادت آمد با آن مردم ستمکاره منشین.» خداوند،این گروه را علی رغم تظاهرشان به جستجوی حقیقت،ستمکاران نامید.زیرا کسی که واقعا در جستجوی حقیقت باشد بدان دست خواهد یافت بدون آن که نیازی به کشاکش و جدل داشته باشد.

موضع درست

[69]

اما کسانی که در برابر حق موضعی درست برگزیده‌اند:اینان عملا

به ندای حق پاسخ داده‌اند،یعنی به پرهیزگاری و محترم شمردن آنچه خدا از آن خبر داده است.بنا بر این خط تقوی و پرهیزگاری از نظر کلی سالمترین خطهاست، هر چند ممکن است شخص دچار انحرافهای ساده گردد یا مرتکب بعضی خطاهای تاکتیکی شود البتّه در عین حرکت در خط کلی.چنین کسان را به سبب خطاهای ساده باز خواست نمی‌کنند.

وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ

کسانی که پرهیزگاری پیشه کرده‌اند به گناه کافران بازخواست نخواهند شد.» /3 و هدف وحی نسبت به اینها،رساندن ایشان است به سطح پرهیزگاری و باقی گذاشتن آنهاست در همین سطح و این کار از طریق تذکر مستمر صورت پذیرد تا مباد خواب نسیان یا مستی غفلت بر آنان چیره گردد.

وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

ولی باید آنان را پند دهند باشد که پرهیزگار شوند.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 70 تا 73]

اشاره

وَ ذَرِ اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاٰ یُؤْخَذْ مِنْهٰا أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ (70) قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا وَ نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا بَعْدَ إِذْ هَدٰانَا اَللّٰهُ کَالَّذِی اِسْتَهْوَتْهُ اَلشَّیٰاطِینُ فِی اَلْأَرْضِ حَیْرٰانَ لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ إِلَی اَلْهُدَی اِئْتِنٰا قُلْ إِنَّ هُدَی اَللّٰهِ هُوَ اَلْهُدیٰ وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (71) وَ أَنْ أَقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ اِتَّقُوهُ وَ هُوَ اَلَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (72) وَ هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ اَلْحَقُّ وَ لَهُ اَلْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی اَلصُّورِ عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْخَبِیرُ (73)

/3

معنای واژه‌ها

70 تبسل:مستبسل یعنی تسلیم شونده‌ای که می‌داند گریزگاهی ندارد.و«هذا بسل علیک»یعنی این بر تو حرام است.

71 استهوته:او را به پیروی از هوی و هوس واداشت.

حیران:مردّد در کاری که موفق نمی‌شود به نتیجه‌ای دست یابد.

/3

علل حیرت حیرت زدگان و مأیوسان

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

پیش از این گفتیم که وجود آیات و نشانه‌های خداوند در عالم وجود و ظهور آنها،برای هدایت بشر کفایت نکند.زیرا بشر هنگامی از نگریستن در آیات سود می‌برد که برای ادراک وسایل سالم داشته باشد.مثلا کسی که دین خود به بازی گیرد،چگونه می‌تواند یا تا چه حد می‌تواند از دین برخوردار گردد؟هیچ.اینان

گرفتار اعمال خود شده‌اند و حجاب شهوات عقولشان را فرو پوشیده و موعظت و اندرز سودشان نکند.باید اینان را هم چنان به حال خود رها کرد تا جزای خویش ببینند در آن روز که به شرار سوزان جهنم و دیگر عذابهای دوزخ معذب شوند.این پاداش تمتع ایشان است از حرام و انکار ایشان است رسالت رسول اللّٰه را.

اینان زمانی که جز خدای تعالی برای خود خدای دیگر قایل شوند به حالتی زار و نزار خواهند افتاد.آری،این خدایان دروغی گاه صاحبان مال و خواسته‌های این جهانی هستند.مثل اینان مثل کسی است که همراه یاران خود می‌خواهد از صحرایی بگذرد ولی به شیاطین دچار می‌گردد و عقل و آگاهی خود از دست می‌دهد.بدون هدف به گرد خود می‌چرخد.راه راست فرو می‌هلد و از تسلیم در برابر خدای جهانیان سر بر می‌تابد و پای به جای پای شیطان می‌نهد.

/3

شرح آیات:

اشاره

موضع ما در برابر آنها

[70]

هر انسانی دارای فطرتی پاک است طعام و روابط جنسی و آسایش همه وسایل بقای حیات است،اما هدف حیات چیز دیگری است.طبعا به سبب اختلاف در فرهنگهایمان در تعریف این هدف اختلاف داریم ولی در اصل قضیه اختلافی نداریم.بعضی دین خود و هدف خود را شهوات و امیال پنداشته‌اند و می‌پندارند شهوات و امیال هدف اساسی حیات است.یعنی دین حق را بازیچه قرار داده‌اند و بر حسب میل و خواست خود تفسیرش می‌کنند و احکام و مراسمش را وسیله تفریح خود قرار می‌دهند.چون در این کار ممارست ورزند یکباره به انکارش زبان می‌گشایند.موضعگیری مؤمن در برابر اینگونه مردم،بریدن از آنهاست.

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

و واگذار آن کسان را که دین خویش بازیچه و لهو گرفته‌اند و زندگانی دنیا فریبشان داد.» انسان به سبب غوطه‌ور شدنش در شهوات در حضیض چنین مذلّتی

می‌افتد.در پی لذات و نوشخواری و تنبلی می‌رود و جان خویش در شهر بند هوا و هوس گرفتار می‌سازد.

تنها را خلاص،از ظلمات جهل و عادات ناپسند،تذکر و یاد خداست به طور مستمر.این تذکر و یاد خدا به مثابۀ پرتوی است که حجاب تیرۀ عادات را که به روی قلب پنجه افکنده است بر می‌درد.

وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ

و به قرآن پندشان ده،مبادا به کیفر اعمال خویش گرفتار آیند.» چون نفس آدمی بدین مرحله از هبوط برسد خدای تعالی او را لعنت خواهد کرد و شفاعت کس دربارۀ او نخواهد شنود و کس را یارای آن نیست که به یاری‌اش برخیزد.

لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاٰ یُؤْخَذْ مِنْهٰا

جز خدا دادرس و شفیعی ندارند و اگر برای رهایی خویش هر گونه فدیه دهند پذیرفته نخواهد شد.» آری،از این نفس محبوس در ظلمت خویش،فدیه نپذیرند.این است سرنوشت کسانی که گناهانشان به گردشان حلقه زده است.

/3

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا

اینان به عقوبت اعمال خود گرفتار آیند.» سرنوشتشان در دنیا تاریکی دلهای آنهاست و در آخرت:

لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ

به کیفر آن که کافر شده‌اند برایشان شرابی از آب جوشان و عذابی دردآور مهیا شده است.» اینان به آیات خدا کافر شده‌اند و کلام خدا را بازیچه ساخته‌اند.

آری،گناهان سبب تیرگی دل شود و تیرگی دل سبب کفر و سرانجام کفر جهنم است.

[71]

جماعتی از گمراهانند که برای خود خدایان و خداوندانی جز اللّٰه برگزیده‌اند آیینهایی اختراع کرده‌اند که هرگز از سوی خدا نیامده است.بسا که

اینان امتداد گروه نخستین باشند.زیرا هنگامی که کسی مرتکب گناهان می‌شود و حجاب گناه مانع تابیدن نور عقل به قلب او می‌گردد،آن فطرت دینداری که هر کس از آن بهره‌ای دارد،در نزد اینها به پرستش کسانی جز خدای یکتا متحول می‌شود و چنین کسی می‌پندارد که آنچه اکنون دارد دین واقعی است.از این رو است که قرآن بعد از ذکر آن گروه پیشین از اینان یاد کرده است.

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا

بگو:آیا سوای اللّٰه کسی را بخوانیم که نه ما را سود می‌دهد و نه زیان می‌رساند.» چرا انسان چیزی را بپرستد که نه او را سود دهد و نه زیان رساند؟و چرا خود را مقید او سازد یا در برابرش خضوع کند؟ فایدۀ این کار چیست؟آیا این چیزی غیر از انحراف از طریق مستقیم و مسخ طبیعت آزادۀ بشری نیست؟ وَ نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا بَعْدَ إِذْ هَدٰانَا اللّٰهُ آیا پس از آنکه خدا ما را هدایت کرده است از دین بازگردیم؟» هدایت خدا شکل می‌گیرد:

اولا:در هدایت فطری.

/3 ثانیا:در هدایت رسولان.

بسیاری از مردم پس از هدایت فطری منحرف می‌شوند ولی بعد از هدایت رسول انحراف ضلالت بزرگ است که قرآن کریم چنین گمشده‌ای را به کسی تشبیه می‌کند که در صحرا می‌رود.و راه گم می‌کند و کسانی که گمراهش می‌کنند شیاطین هستند.در این وقت آن گم گشته صدایی می‌شنود که او را بر جاده می‌خواند،جاده‌ای که همه در آن راه می‌سپرند.اگر چنین کسی نصیحت یاران خود نشنود دیگر برای گمشدنش هیچ عذر و بهانه‌ای نیست،زیرا یارانش حجت بر او تمام کرده‌اند و برای او فرصتی فراهم ساخته‌اند باشد که از پیروی شیطان باز ایستد.

کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ فِی الْأَرْضِ حَیْرٰانَ لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ إِلَی الْهُدَی ائْتِنٰا

همانند آن کس که شیطان گمراهش ساخته و حیران بر روی

زمین رهایش کرده او را یارانی است که به هدایت ندایش می‌دهند که نزد ما باز گرد.» این شخص همانند کسی است که در صحرای زندگی راه می‌سپرد، شیاطین شهوات او را از راه راست منحرف کرده‌اند و فطرت پاک او در حجاب خرافات و اباطیل پوشیده‌اند،سپس هدایت خداوندی یا یاری فطرت او به سر وقتش می‌رسند و راه هدایت به او نشان می‌دهند.

قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ

بگو هدایتی که از سوی خدا باشد هدایت واقعی است.» و بر ماست که بدان راه برویم و تسلیم کسی شویم که آسمانها و زمین تسلیم اویند.

وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

و به ما فرمان رسیده که در برابر پروردگار جهان تسلیم شویم.»

نماز معراج مؤمن است

[72]

تا متابع فرمان او باشیم و در برابر او خضوع کنیم و تسلیم شویم باید نماز به جای آوریم،نمازی همراه با خضوع و خشوع و به نماز مدامت ورزیم و به همۀ لوازم آن در زندگی اجتماعی و فردی خود عمل کنیم.از لوازم نماز /3 پرهیزگاری است.زیرا نماز معراج مؤمن است و او را از اعمال زشت و ناپسند به دور می‌دارد.از شروط اقامۀ نماز ترک اعمال زشت و ناپسند است هم چنان که ترس از آخرت به هنگامی که شخص تنها در برابر پروردگارش قرار می‌گیرد،از فواید نماز است.

وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّقُوهُ وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

و نماز بخوانید و از او بترسید،اوست آن که همگان نزدش محشور می‌شوید.»

اراده خداوند در فرمان«موجود شو»

[73]

آن که باید در برابر او تسلیم شد خداست.خداست که پدید آورندۀ

حق است و حق این است که بدانی واقعیاتی است خارج از ذهن آدمی که با نظم خاصی اداره می‌شوند،اما نباید پنداشت که این نظامات خود خدایانی هستند که باید مورد پرستش قرار گیرند.نه...باید شناخت که بر فراز همۀ این حقایق و نظامات ارادۀ خداست که فرمان می‌راند.اوست که می‌آفریند هر چه بخواهد با یک فرمان«موجود شو».پس باید خدا را پرستید که حیات از اوست،گذشته‌اش و حالش و آینده‌اش.اوست که مردم را در برابر اعمالشان پاداش می‌دهد.گذشته و آینده را می‌داند به پنهان و آشکار آگاه است.علم او به حقایق علمی است فراگیرنده هم به آنچه بوده و هم به آنچه خواهد بود.

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ

و اوست آنکه آسمانها و زمین را بیافرید و روزی که بگوید:

موجود شو،پس موجود می‌شود.گفتار او حق است.» زیرا او با گفتن کلمۀ«کن»اشیاء را خلق کند و نظام خود بر آنها فرمانروا سازد،به فرمان او زندگی آرام پذیرد و بر اساس نظام زندگی استمرار یابد.

وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ

و در آن روز که در صور دمیده شود فرمانروایی از آن اوست.

دانای نهان و آشکار است و او حکیم و آگاه است.» چه کسی شایسته‌تر و درخورتر از اوست که در همه کار تسلیم فرمان او شویم؟هیچ کس.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 74 تا 79]

اشاره

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (74) وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ اَلْمُوقِنِینَ (75) فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اَللَّیْلُ رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ اَلْآفِلِینَ (76) فَلَمّٰا رَأَی اَلْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ اَلْقَوْمِ اَلضّٰالِّینَ (77) فَلَمّٰا رَأَی اَلشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ فَلَمّٰا أَفَلَتْ قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ (78) إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (79)

معنای واژه‌ها

76 افل:پنهان شد.

بازغا:به معنای طلوع است و«بزغت الشمس»یعنی خورشید طلوع کرد.

/3

شک شیوه‌مند راهی به سوی یقین

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

چگونه،انسان مراحل ایمان را به تدریج می‌پیماید؟ انسان،حرکت به سوی ایمان را از نقطۀ شک و عدم اطمینان مطلق به آنچه در خیالش می‌گذرد یا افکار و اهوائش را احاطه کرده است،آغاز می‌کند.

شک پرده افکار کهنه را از چهرۀ بصیرت انسان به یک سو می‌زند،فکرش را به جنبش می‌آورد و عقلش را فروغ می‌بخشد،آن گاه خود در سراسر آسمان و زمین،

علم و قدرت و حکمت می‌نگرد و از این طریق به اذن خدا به حق راه می‌یابد و در کار خویش توفیق می‌یابد.

عقل،انسان را هدایت می‌کند تا اعتراف کند که خدای تعالی متغیر نیست بالاتر از هر نیرویی است،قدرتی فراز قدرتش نیست.وقتی نظر باز کند و بنگرد که ستارگان و ماه و خورشید چون وقت فروشدنشان رسد بی‌هیچ اختیاری بر بستر غروب می‌آرامند،یقین می‌کند که اینان نمی‌توانند خدایان باشند.ابراهیم از خلال نگرش به پدیده‌های عالم وجود،و ایمان به این که اینها صلاحیت ندارند که خدا شوند، /3 به حقایق دیگری دست یافت.از آن جمله:آن که تو را به خدا راه می‌نماید هم خداست و آن که نمی‌تواند خدا باشد شریک خدا هم نتواند که باشد بنا بر این باید همۀ خدایان را به دور افکند و جز در برابر اللّٰه سجده نکرد.

شرح آیات:

اشاره

آری برای احترام و نه برای عبودیت

[74]

بدون فداکاری به حقایق نتوان رسید.کسب علم نیز نیازمند کوشش است.بشر همواره در معرض تهاجم قوای طاغوتی یا قوای طبیعی است.تا مگر او را بندۀ خود سازند.از این رو برای آزادی از این تهاجم باید به آزادی فکری و عقیدتی دست یابد.ابراهیم نیز چون هر فرد دیگری در جامعۀ جاهلی،در معرض تهاجم طاغوت است طاغوت می‌خواهد او را در بند خود کشد.ولی ابراهیم طاغوت را طرد می‌کند و در برابر آن می‌ایستد.طاغوت در جامعه یک جو فکری پدید می‌آورد.

بسا افراد جامعه او را تأیید کنند و خطاهایش را به دیدۀ اغماض بنگرند.این جو در برخورد با یکی از افراد جامعه حتی نزدیک‌ترین افراد چون پدر و مادر و مربی انسان که او را با افکار باطله تغذیه می‌کند بر او فشار می‌آورد.اینان مدّعی می‌شوند که مردمی شایستۀ احترام‌اند و احترامشان واجب است و ابراهیم این فکر را مردود می‌شمارد و ندا برمی‌آورد آری،پدر را باید محترم داشت ولی بندۀ او نباید شد.

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً

و ابراهیم پدرش آزر را

گفت:آیا بتان را به خدایی می‌گیری؟» ابراهیم این سخن کوبنده را به برادر کوچکتر از خود یا به دوست و همکارش نگفت،نه،زیرا فشاری که جامعه به او وارد می‌آورد به سبب پدرش آزر بود.

آزر پدر ابراهیم نبود.عم او بود که او را پرورده بود و ابراهیم او را پدر خطاب می‌کرد.قرآن از آزر سخن گفته تا به ما بگوید که ایمان ایستادگی در برابر نیرومندترین سلطۀ اجتماعی است نسبت به فرد و خضوع نکردن در برابر اوست،و آن سلطه،سلطۀ مربی و سرپرست است.ابراهیم پس از آن که از خضوع در برابر پدر سر بر می‌تابد،آن گاه به جامعۀ جاهلی می‌پردازد و می‌گوید:

/3

إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

تو را و قومت را به آشکارا در گمراهی می‌بینم.» ترس از جامعه نمی‌گذارد که تو حقایق را بفهمی،زیرا در چنان حالتی نمی‌خواهی در آن افکار باطل تردید کنی پس هم چنان در پی آنها می‌روی.به همین سبب است که مردم تابع همان افکار هستند تا آنجا که گفته‌اند:جامعه بت فرد است بعضی از افراد،افکار و عقاید اجتماع را امری محتوم می‌شمارند.در این صورت تو باید به خود و اندیشۀ خود متکی باشی و مطمئن،تا بتوانی در مجادله بر همۀ افراد جامعه فایق آیی.

چگونه برای ما یقین حاصل می‌شود؟

[75]

هنگامی که ابراهیم از فشار جامعۀ خود خلاص شد،خداوند ملکوت آسمانها و زمین را به او نشان داد:

وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ

بدین‌سان به ابراهیم ملکوت آسمانها و زمین را نشان دادیم تا از اهل یقین گردد.» یعنی از شک به یقین گراید.کسی که آدمی را قدرت شک کردن داده نیز

او را چنان قدرتی داده است که به اوج یقین رسد.شک تنها ویژۀ جامعه یا مربی نیست،بلکه محصول افکار خطای پیشین که انسان آنها را درست می‌پنداشته نیز هست.ابراهیم علیه السلام را آن شهامت بود که افکار جامعه‌اش را طرد کند.

[76]

چون تاریکی بر جهان دامن افکند،چون هر انسان در پی یافتن درخشش نوری به تکاپو در ایستاد،ستاره‌ای دید پنداشت که او از آن ظلمتش می‌رهاند.این اندیشۀ زود گذرد نتیجۀ هیبت تاریکی و بیم از آن بود.

فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

چون شب او را فرو گرفت ستاره‌ای دید،گفت:این است پروردگار من.» و این رمزی است از حالت شک.شکی که بشر را می‌آزارد و برای رهایی از آن در پی چاره می‌گردد. /3 در این حال هر خردک شرری را راهی برای فرار از دهلیز شک می‌پندارد.

عیبی نیست اگر در ذهن انسان برخی فرضیات باطل به وجود آید،عیب آن است که در آن فرضیات به پندار یقین چنگ زند و آنها را رها نکند.و ابراهیم علیه السلام از آن شهامت برخوردار بود،که دستخوش آن فرضیات باطل نشود و بتواند آنها را به یک سو افکند.

فطرت،خود راهنماست

فرضیات باطل گاه بطلانشان واضح است،آن سان که برای طرد آنها از ذهن نیاز به اقامه برهان نیست و کافی است هر کس به فطرت خود رجوع کند تا به بطلان آنها پی ببرد.از این رو چون ستارگان غروب کردند ابراهیم گفت که آنها را دوست ندارد.

فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ

چون فرو شد گفت:من فرو شوندگان را دوست ندارم.» دوست داشتن،ریشه در فطرت آدمی دارد و رابطۀ انسان به پروردگارش رابطه‌ای است بر مبنای دوست داشتن.هر انسانی به گونه‌ای طبیعی خدایش را

دوست دارد.زیرا اوست که نعم پنهان و آشکار خود را به او ارزانی می‌دارد.وقتی ابراهیم می‌گوید ستاره را دوست ندارد دلیل بر این است که آن به طور قطع خدای او نیست.خدا در شب و در روز فیض خویش بر او می‌بارد و حال آنکه ستاره اگر در شب اندک نوری می‌افشاند چون روز بدمد خود ناپدید شود.

معلوم می‌شود که بعضی از مردم ستاره می‌پرستیده‌اند و می‌پنداشته‌اند آنها را در زندگی بشر تأثیر فعال است.ابراهیم با این عبارت فریاد خویش علیه آنان بر می‌آورد.

[77]

ابراهیم در گیر و دار تردید به انتظار حادثۀ دیگری است.ابراهیم درنگ کرد تا ماه برآمد.مهتاب بر طبیعت پردۀ سیمین افکند و سخاوتمندانه بر همه جا و همه کس تابیدن گرفت و ابراهیم گفت این است پروردگار من.

/3

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی

آن گاه ماه را دید که طلوع می‌کند.

گفت:این است پروردگار من.» چه بسا طلوع و نور افشانی ماه سبب شد که ابراهیم بدان پردازد و این پرداختن به ماه و به تعظیم در آن نظر کرد چیزی جز فشار تردید نبود که آن هم دیری نپایید.

فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ

چون فروشد،گفت:اگر پروردگار من مرا راه ننماید از گمراهان خواهم بود.» چون دریافت که در فهم حقیقت ناتوان است،از آن اعتماد مطلق که به اندیشه و فکر خود داشت بکاست و بر خدای توکّل کرد.این اعتماد و اطمینان در مرحلۀ شک مفید می‌نمود زیرا وسیلۀ طرد افکاری می‌شد که دیگران بر او تحمیل کرده بودند و بعد از آن دیگر جایز نبود.

تو را به تو شناختم

ابراهیم چگونه دریافت که آن نیروی لایزالی که انسان را به خدا راه می‌نماید کسی جز ذات باری تعالی نیست؟

فطرت انسان او را به وجود سنتها و نظامات این جهان شکوهمند سوق می‌دهد.و درمی‌یابد که بر طبیعت نظامی حکمفرماست.ماه و خورشید و ستارگان همه بر اساس نظام خاصی در حرکت‌اند و در این دریای بیکران افلاک به سواحل امن خویش بادبان گشوده‌اند.چه کسی خورشید را در مسیر حرکتش راه می‌نماید؟ چه کسی ماه را در بستر فلکش به جنبش می‌آورد و این اختران تابناک به نیروی چه کسی رهسپار منزلگاههای خویشند؟آن کس جز«اللّٰه»خداوند یکتا نیست.او آفرینندۀ آنهاست.پس ما نیز باید راه هدایت خویش از او بجوییم بویژه در موضوع معبودانی که جبین ستایش بر درگاهشان می‌ساییم.انسان واقعا از شناختن پروردگارش عاجز است ولی پروردگارش ناتوان از آن نیست که خود را به او بشناساند.

از سوی دیگر انسان تلاش کند تا به حقیقت برسد ولی نتواند،دچار نومیدی می‌شود و می‌گوید من چگونه می‌توانم حقیقت را بشناسم پس دیگر جستجو از حقیقت را چه سود؟ /3 نومیدی،دشمن سرسخت وصول به حقیقت است.نیمی از جهالتهای انسان مولود همین نومیدیهاست و نومیدی جز به توکّل بر خدا زایل نمی‌گردد و ابراهیم در حالی که از ضربۀ نومیدی رنج می‌برد گفت:

لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ

اگر پروردگار من مرا راه ننماید از گمراهان خواهم بود.» [78]

اگر جمال ماه ابراهیم را واداشت که در دل او موقتا این شائبه پدید آید که او پروردگار است،پس هنگامی که خورشید برآمد با آن فرو شکوه با آن حرارت و روشنی تردید دگرگونه ساخت:

فَلَمّٰا رَأَی الشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ

چون خورشید را دید که طلوع می‌کند،گفت این است پروردگار من این بزرگتر است.» اما شکست این تجربه سخت‌تر بود،آن گاه که خورشید عالمتاب سر بر بستر افق نهاد و از دیده‌ها ناپدید گردید.این ضربه ابراهیم را از عالمی به عالم دیگر

افکند،از وادی اجتماع به آستان حقیقت.

فَلَمّٰا أَفَلَتْ قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

و چون فروشد گفت:

ای قوم!من از آنچه شریک خدایش می‌دانید بیزارم.» برخی خورشید را که یکی از مخلوقات خداست شریک آن آفریننده جهان قرار می‌دهند،در حالی که آن که شایستۀ عنوان الوهیت است باید توانا و آزاد باشد هر چه اراده کند به انجام رساند و خورشید مسخّر امر پروردگار خود است و هیچ از خود ندارد.و نتواند در طلوع و غروب خود از فرمان پروردگارش سر برتابد.

تسلیم مطلق...آخرین مرحله

[79]

ابراهیم مخلوق رها کرد روی به درگاه خالق نهاد،طبیعت را پس پشت افکند و به درگاه کسی روی نهاد که مدبر و گردانندۀ آن است.و گفت:

إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی

من از روی اخلاص روی به درگاه کسی آوردم.» یعنی راه اللّٰه را راه خود برگزیدم و خشنودی او را هدف خویش.

/3

فَطَرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً

که آسمانها و زمین را آفریده است.» آفریده است و راه هر یک را نیز معین کرده و بدین گونه قدرت تام و تمام خود بر آنها تحمیل کرده است.

هنگامی که ابراهیم روی پرستش به درگاه خداوندی نهاد و از همۀ شریکان رخ برتافت و همۀ بتان فرو کوبید صفت«حنیف»یافت یعنی مخلص در ایمان،روی گرداننده از هر چه مردم راه گمراه می‌کند و از همه رسوم و تقالید گمراه کنندۀ آنان و گفت:

وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ

من از مشرکان نیستم.»

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 80 تا 83]

اشاره

وَ حٰاجَّهُ قَوْمُهُ قٰالَ أَ تُحٰاجُّونِّی فِی اَللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانِ وَ لاٰ أَخٰافُ مٰا تُشْرِکُونَ بِهِ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ رَبِّی شَیْئاً وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ (80) وَ کَیْفَ أَخٰافُ مٰا أَشْرَکْتُمْ وَ لاٰ تَخٰافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُمْ بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً فَأَیُّ اَلْفَرِیقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (81) اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ اَلْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ (82) وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ (83)

/3

مبارزه طلبی ایمان خالص

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

پس از آزمونها و تلاشهای فردی و پس از آن شک عاری از شایبۀ شرک که ابراهیم را به سرچشمۀ یقین راه نمود،کشاکش میان او و قومش آغاز شد آنان ابراهیم را از عواقب کفر به خدایان خود بر حذر می‌داشتند و ابراهیم به سادگی پاسخشان می‌داد که فقط باید از خدا ترسید نه از قوه و قدرت مخلوق او،زیرا تمام نیروها تحت فرمان و علم و ارادۀ خداوند است.ابراهیم قوم خود را فرمان داد که به فطرت خود باز گردند تا به حقیقت راه یابند.و روشن ساخت که بیم و وحشت آنها از خدایانشان برای او معنایی ندارد.زیرا اگر خدا فرمانی و دستوری روشن و صریح در باب اطاعت از فردی صادر نکرده باشد،و آن گاه کسانی بدون اذن خدا از او

اطاعت کنند عقوبت می‌شوند،و عقاب خداوندی از هر عقاب و شکنجه‌ای که انسان از آن هراس داشته باشد هم بقایش بیشتر است و هم درد و رنج آن بیشتر است.پس باید که از خدای یکتا ترسید نه از آن بتان بی‌علم و بی‌اراده.

امن و آرامش از آن کسی است که خدای یکتا از او راضی باشد و ایمان خود به شرک نیالوده باشد.آن کس که چنین باشد به راه سلامت قدم نهاده ولی فهم این حقیقت در وسع بشر نیست و خداست که هر که را که خواهد این راه در اندازد تا به درجتی عالی فرا رود.و او این کار نکند جز بر حسب علمی /3 که به هر شخص دارد و حکمت بالغه‌اش اقتضا می‌کند.

شرح آیات:

اشاره

مسئولیت هدایت

[80]

چون به آستان ایمان رسیدی باید به عرصه رسالت کوچ کنی زیرا تا دلت به نور ایمان فروغ گرفت خود را در مقابل مسئولیتی می‌یابی و آن تابانیدن فروغ ایمان است به دلهای دیگران و تو را چاره‌ای از این نیست.زیرا میان این دو همواره کشاکش و مجادله است.اگر برای هدایت مردم قدم پیش ننهادی دیگران بر تو هجوم می‌آورند تا گمراهت کنند و از اینجاست که مبارزه آغاز می‌شود،و به همین منظور خدای تعالی می‌فرماید که چون ابراهیم به مرحلۀ کاملۀ توحید رسید،توحیدی خالی از هر گونه شایبۀ شرک، وَ حٰاجَّهُ قَوْمُهُ قومش به ستیزه برخاستند.» معلومی می‌شود که از او پرسیدند:

اولا:خدای یکتا کجاست؟چگونه به او ایمان آوردی؟به چه دلیل؟تا مگر او را در ایمان به تردید کشانند و او به سادگی پاسخشان می‌دهد:

شما خدا را نمی‌شناسید.چنین نیست؟اما من می‌شناسمش زیرا او مرا به خود راه نموده است.آن که نمی‌شناسد و نمی‌داند نمی‌تواند با آن که می‌شناسد و می‌داند به داوری نشیند.زیرا آن یک عالم است و این یک جاهل.آن یک هدایت

یافته است و این یک گمراه.

ثانیا:او را گفتند:چرا خدایان قوم را ترک کردی و حال آن که آنها نیرومندتر بودند زیرا قدرت جامعه که در شخص طاغوت تبلور یافته با اینها بود.علاوه بر طاغوت قدرت فرهنگی که همان ارزشهای جامعه است و کاهنان معابد و قدرت اقتصادی که سرمایه‌داران و فئودالها هستند،مدافع خدایان هستند.آیا از این نیروها باک نداری؟ /3 ابراهیم(ع)گفت:نه از هیچ یک باک ندارم زیرا مشیت خدای یکتا بر همه حاکم است.درست است که طاغوت مرا می‌آزارد ولی آزار طاغوت در حیطۀ ارادۀ خدای یکتاست.اگر او کاری نخواهد واقع نخواهد شد.علم خدا بر بتان و طاغوتان و هر چه در دایرۀ فرمان آنها باشد محیط است.اینان ناتوانند و خدای یکتا تواناست.ابراهیم افزود که به فطرت نیالودۀ خود باز گردید تا دریابید که خدا از همه مخلوقات خود تواناتر است.و ما باید از او بترسیم نه از مخلوقات او.

قٰالَ أَ تُحٰاجُّونِّی فِی اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانِ وَ لاٰ أَخٰافُ مٰا تُشْرِکُونَ بِهِ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ رَبِّی شَیْئاً وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ

گفت:آیا دربارۀ اللّٰه با من ستیزه می‌کنید و حال آن که او مرا هدایت کرده است.من از آن چیزی که شریک او می‌انگارید نمی‌ترسم.مگر آن که پروردگار من چیزی را بخواهد.علم پروردگار من همه چیز را در برگرفته است،آیا پند نمی‌گیرید؟» [81]

خدایان را رموز و نمادهایی است.آنچه بشر از آن می‌ترسد یا نیروهای طبیعی است یا نیروهای اجتماعی.خضوع در برابر خدایان رمز خضوع در برابر این قواست و ممکن نیست بشر از این ترس و هراس رهایی یابد مگر به ترس و هراس قوی‌تر از اینها و آن ترس و هراس از پروردگار توانا و نیرومندی است که بر سراسر عالم وجود سیطره دارد.به همین سبب ابراهیم قوم خود را از غضب خدا ترسانید و گفت:

وَ کَیْفَ أَخٰافُ مٰا أَشْرَکْتُمْ وَ لاٰ تَخٰافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُمْ بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً

چرا از آن چیزی که شریک خدایش ساخته‌اید بترسم در حالی که شما چیزهایی را که هیچ دلیلی دربارۀ آنها نازل نکرده است می‌پرستید

و بیمی به دل راه نمی‌دهید.» بعضی از ما تصور می‌کنند که خدا به بندگانش رحیم است پس دیگر چه ترسی از او باید داشت؟اما بر عکس طبیعت سختدل است و باید در برابر آن خضوع کرد تا از آسیب آن در امان ماند.این فکر بعضی از مردم را به پرستش شیطان واداشت و گفتند:خدا مهربان است به ما،زیرا طبیعت او خیر است و شیطان طبیعتش شر است پس باید او را عبادت کرد.

ولی ابراهیم می‌گوید خداوند به اطاعت از هیچ کس مگر از آنان که او اجازه اطاعت از آنان داده باشد راضی نیست و هرگز اجازه نخواهد داد و اگر کسی خلاف اجازۀ او عمل کند دچار غضب و لعنت او می‌شود،و اگر خدایان یا کسانی غیر از خدا که مردم از آنان اطاعت می‌کنند بخواهند مردم را مورد غضب و عذاب خود قرار دهند و مردم به خدای یکتا-آفریدگار بتان و مردم-التجا کنند از شر آنها خلاصی خواهند یافت /3 بنا بر این ایمنی حقیقی از آن کسانی است که از خدا می‌ترسند.

فَأَیُّ الْفَرِیقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

اگر می‌دانید بگویید که کدامیک از این دو گروه به ایمنی سزاوارترند؟»

زیانهای شرک

[82]

ابراهیم دلیل تازه‌تری بر ضرورت توحید خالص اقامه می‌کند و آن دلیل چنین است که شرک،ظلم است در حالی که خضوع در برابر خدا عدل است و ظلم را دو زیان در پی است:

1-دور شدن از ایمنی، 2-دور شدن از هدایت،در حالی که مؤمن موحد از این دو یعنی ایمنی و هدایت برخوردار است.

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ

کسانی که ایمان آورده‌اند و ایمان خود به شرک نمی‌آلایند ایمنی از آن

ایشان است و ایشان هدایت یافتگان‌اند.» بگذار،جامعه‌ای را تصور کنیم که تحت سیطرۀ طاغوت است و از طبیعت می‌ترسد و قربانیان خود را به خدای دریاها و خدای جنگ و خدای بهار تقدیم می‌کند،چنان که مردم مصر چنان می‌کردند.و نیز جامعه‌ای را که حکومت عادله بر آن فرمان می‌راند و با طبیعت به مبارزه بر می‌خیزد و آن را مقهور خود می‌کند.از این دو جامعه کدامیک جامعۀ امن و آرامش است؟آیا ظلم طاغوتی و خضوع در برابر طبیعت بیشتر همراه امن و آرامش است یا آن جامعه که بر پایۀ عدالت و تمدن بنا شده و طبیعت را مسخر و مقهور ساخته است؟آزادی از بیم طاغوت و ترس طبیعت ما را وامی‌دارد که آزادانه در عین امن و امان به جستجوی حقیقت پردازیم و از حقیقت نترسیم و تحبیب و تهدید طاغوت و طبیعت ما را نترساند تا همۀ باروهای طبیعت را فتح کنیم تا پرده از چهرۀ اسرار طبیعت برداریم و آن را مسخر سازیم،در این هنگام است که هدایت را نصیب خود ساخته‌ایم.آغاز هر علمی احساس امن و امان است از این روی در این آیه هم هدایت بعد از امن آمده است.

[83]

ابراهیم با قومش محاجّه کرد و بر آنان پیروز گردید.اکنون این سؤال پیش می‌آید که چه کسی این حجّت به او آموخت؟آری خدا.ابراهیم چون مردم دیگر در محدودۀ جامعه می‌زیست و مقهور طبیعت بود، /3 بنا بر این بر حسب افکار جامعه و حوادث محتوم طبیعت شکل گرفته بود.جز آن که خدای سبحان رسالت خود بر انسان ارزانی می‌دارد تا او را از حتمیات جامعه و طبیعت برهاند،حتمیاتی که او را در خود احاطه کرده‌اند.

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

این برهان ما بود که آن را به ابراهیم تلقین کردیم،در برابر قومش.هر که را بخواهیم به درجاتی بالا می‌بریم.هر آینه پروردگار تو حکیم و داناست.» حکمت و علم الهی چنان اقتضا می‌کند که هر کس را عبث و بیهوده به درجات عالی فرانبرد.کسانی را به این درجات می‌رساند که در اثر کوشش و

مجاهدت و پی‌جویی از حقیقت و نترسیدن از حتمیات باطل،اهلیت یافته باشند.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 84 تا 88]

اشاره

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی اَلْمُحْسِنِینَ (84) وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (85) وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ اَلْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی اَلْعٰالَمِینَ (86) وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اِجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (87) ذٰلِکَ هُدَی اَللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (88)

/3

خط ابراهیم(ع) در سلسلۀ پیامبران(ع)

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

ذات باری تعالی ابراهیم را شایان رسالت خود دید و به رسالتش برگزید از آن پس ابراهیم مبارزه‌ای سرسختانه آغاز کرد،و با رسالت او سلسلۀ پیامبران شکل گرفت پیش از همه نوح(ع)بود تا به داود و سلیمان رسید.اینان در عرصۀ رسالت

تنها نبودند،جمعی بودند از پدران و فرزندان و برادران که خداوند همه را برگزید و این گزیدنها به مقتضای علم خدا به صلاحیت آنها در امر رسالت بود.

اینان که پرچمداران توحید بودند به فرمان و به رهنمود خداوندی همه بر صراط مستقیم بودند،در سطح یک توحید خالص و بی‌هیچ شایبۀ شرک بود،زیرا اگر در آنها شایبۀ شرک بود اعمالشان ناچیز و نابود می‌گردید.

شرح آیات:

اشاره

پیروزی ابراهیم

[84]

سرانجام کارزار ابراهیم و قومش که در بحث با او مغلوب شده بودند، چه شد؟ /3 سرانجام ابراهیم پیروز شد زیرا خداوند او را به فرزندان و فرزندزادگان یاری نمود.

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا

و به او اسحاق و یعقوب را بخشیدیم و همه را هدایت کردیم.» اسحاق و یعقوب،بنی اسراییل آن ملت مؤمن و شکیبا را به وجود آوردند.

وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ

و نوح را پیش از این هدایت کرده بودیم.» پس هدایت کردن ابراهیم چیز تازه‌ای نبود،سنت دیر پا بود.

وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

و از فرزندان ابراهیم داود و سلیمان و ایّوب و یوسف و موسی و هارون را هدایت کردیم.» نامهایی که در تاریخ بشریت به ارزشهایی والا تبدیل شده‌اند.نقطۀ آغازین در میان آنها هدایت به سوی خدا بود و هدایت خود،به نوبۀ خود،نتیجۀ نیکوکاریهای آنها بود.

وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

و نیکوکاران را اینگونه جزا دهیم.» ما نیز همانند آنان اگر اعمال نیکو انجام دهیم به اذن خداوند در تاریخ بشر مظهر ارزشهای نیک خواهیم شد.

خط ابراهیم(ع)

[85]

اشاراتی است دیگر حاکی از این که این پیامبران اهل صلاح بوده‌اند با افکاری سالم و اخلاقی والا و اعمالی نیکو و هدفهایی عالی و به عبارت دیگر چون در ذهن مجسم شوند تندیس همه فضایلند.

/3

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس که همه از صالحان بودند.» [86]

شماری دیگر از ایشان را یاد می‌کند که آنان را خداوند به سبب همین اخلاق و صفات بر مردم جهان برتری داده است.

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

و اسماعیل و الیسع و یونس و لوط که همه را بر جهانیان برتری نهادیم.» ولی اساس این برتری علم آنها و جهاد آنهاست.

این نامهای تابناک در آسمان انسانیّت برای کسانی که با قرآن آشنایی دارند نامهای شناخته‌اند،زیرا در آیات قرآن بارها از آنان یاد شده و داستان زندگیشان آمده است.قرآن را از نقل این داستانها هدف این است که ای مردم،اینان نیز چون شما بشر بودند ولی نیکوکاری پیشه داشتند خدا نیز راهنماییشان کرد.پس ذکر جمیلشان بر زبانها افتاد.آیا نمی‌خواهید شما نیز همانند ایشان باشید؟اگر می‌خواهید پس به راه آنان روید.

آن که به چشم تحقیق در این آیات بنگرد دریابد که خدای تعالی برای این برگزیدگان سه صفت اساسی ذکر کرده:(احسان و صلاح و فضیلت)احسان عبارت است از بخشش و خارج شدن از زندان ذات و تنگنای خودپرستی و پای نهادن به عرصه گاه حق و خدمت به دیگران،که سبب هدایت است و سبب هر خیر.اما هدایت از سوی خداست،به همان اسلوب که پروردگار سبحان دربارۀ ابراهیم(ع)ذکر کرده است.صفت دوم صلاح است و آن عاقبت هدایت است و اثر آن در زندگی بشر است زیرا انسانی کمال یافته ارائه می‌دهد،اما صفت سوم نتیجۀ

هدایت است در اجتماع و آن رسیدن انسان به مقامی است که در خور مقام«برترین مردم جهان»باشد.

[87]

این نامهایی که ذکر شده جز رموزی نیستند و در عین این که بارزترین این افراد هستند،به اینها منحصر نیست.بدین سبب قرآن کریم بقیۀ کسانی را که در این مسیر هستند نام می‌برد:

/3

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

و از پدرانشان و برادرانشان بعضی را هدایت کردیم و ایشان را برگزیدیم و به راه راست راه نمودیم.»

قانون هدایت

[88]

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ این است هدایت خدا هر که را از بندگانش خواهد بدان هدایت کند.» ولی هدایت با شرک گرد نیاید،زیرا شرک به خدا یعنی سلب الوهیت او و نسبت دادن ضعف و عجز به ذات باری و محدود کردن قدرت و مشیت او و این صفات از خدای تعالی به دور است.در نتیجه هر کس که به شرک بگراید به خدای تعالی کافر شده است.زیرا آن که در برابر مخلوقات خضوع کند یا آن که نتواند یک بت سنگی و چوبی را مقهور کند یا یک انسان ناتوان را که مردم او را چون بت می‌پرستند از میان بردارد نمی‌تواند عنوان خدایی داشته باشد.

وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

و اگر شرک آورده بودند اعمالی که انجام داده بودند نابود می‌گردید.» آنچه نابود می‌شود خیر و احسان و صلاح است زیرا مثلا نماز به معنی ایمان به خداست و ایمان به خدا به نوبۀ خود به معنی کفر به طاغوت است،زیرا آن که نتواند طاغوت را مقهور کند نتواند که خدا باشد.بنا بر این اگر نماز گزار در برابر طاغوت خضوع کند نمازش را معنایی نباشد،از این رو اعمالش تباه گردیده است.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 89 تا 92]

اشاره

أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحُکْمَ وَ اَلنُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ (89) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ هَدَی اَللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اِقْتَدِهْ قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْعٰالَمِینَ (90) وَ مٰا قَدَرُوا اَللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ اَلْکِتٰابَ اَلَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اَللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ (91) وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ مُصَدِّقُ اَلَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ اَلْقُریٰ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ (92)

معنای واژه‌ها

92[امّ القری]

:مکّه.

/3

پیشوایان مؤمنان

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در درس پیش سخن از نام پیامبران بزرگ بود و در این درس قرآن کریم ما

را با حقایقی دربارۀ آنان آشنا می‌کند.پیامبران پدید آورندگان خط رسالت‌اند، خطی که هرگز انحراف در آن راه نیابد.با آن که در خطهای دیگر انحراف پدید می‌آید،ولی خداوند خط رسالت را از هر انحرافی مصون می‌دارد تا پیامبران بتوانند وظیفۀ رهبری و پیشوایی خود را-بدون آن که مزدی و پاداشی بر مردم تحمیل کنند-به انجام رسانند و مردم را با حقیقت آشنا سازند.

کسانی هستند که در امر بعثت پیامبران تردید می‌کنند.اینان خدای خود را نشناخته‌اند و به حکمت و قدرت او معرفت ندارند و پروردگار خود را به سبب این نعمت بی‌کران که به آنها ارزانی داشته است-یعنی نعمت رسالت-سپاس نمی‌گویند.از جملۀ این رسالتها رسالت موسی علیه السلام است.

پس از کتاب موسی این کتاب را نازل نمود تا راه روشن نمو و رشد و تکامل جامعه باشد،هدف از نزول این کتاب هشدار دادن به مردم ام القری(مکه)و اطراف و حوالی آن بود.

آن که به خدا و روز قیامت ایمان می‌آورد باید به رسالت نیز ایمان داشته باشد زیرا رسالت نتیجۀ /3 اعتقاد به آن دو است.

شرح آیات:

اشاره

به روش ایشان اقتدا کن

[89]

در آیات پیشین از رسالتها و رسولانی که مردم را به آنها دعوت می‌کردند سخن رفته بود:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ

اینان کسانی هستند که به آنها کتاب و فرمان و نبوت داده‌ایم.» مراد از کتاب همان رسالت است و حکم همان داوری است و فرمانروایی به نام رسالت اما نبوت دعوت مردم است به آن رسالت.

فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ

اگر این قوم بدان ایمان نیاورند قوم دیگری را بر آن گمارده‌ایم که انکارش نمی‌کنند.»

پس رسالت را بیم آن نیست که غریب بماند زیرا خداوند مردمی را می‌آورد که بدان ایمان می‌آورند و در راه آن جانبازی و فداکاری می‌کنند،اگر بیمی هست بر کسانی است که بدان ایمان نمی‌آورند.

در طول تاریخ مردانی بوده‌اند که به خط مستقیم رسالت ایمان داشته‌اند بدون آن که در آنها تردید و سستی و ارتداد به وجود آید.

[90]

و خداوند سبحان این خط را می‌ستاید زیر خط کسانی است که به رستگاری می‌رسند.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ

اینان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده،پس به روش ایشان اقتدا کن.» این هدایت متعلّق به همۀ مردم است و این رسولان در برابر تبلیغشان مزدی طلب نمی‌کنند.

قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْعٰالَمِینَ

بگو در برابر آن هیچ پاداشی از شما نمی‌طلبم.این کتاب جز اندرزی برای مردم جهان نیست.» /3

ایمان به رسالتها جوهر ایمان است

[91]

ایمان به خدا و شناخت او نقطۀ مرکزی دایرۀ ایمان است به دیگر حقایق و شناخت آنها و بارزترین این حقایق ایمان است به رسالتهای خدا، رسالتهایی که هر که منکر آنها شود،منکر خدا شده است یا آن چنان که باید به او معرفت نمی‌یابد.

خداوندی که آسمانها و زمین را و آنچه را در آسمانها و زمین است آفریده است هر چه آفریده از روی هدفی و حکمتی بوده است.انسان را آفرید ولی او را به حال خود رها نکرد و رسولان فرستاد تا درهای سعادت را به او بنمایانند.کسی که خواهان سعادت باشد،از آن رسولان پیروی خواهد کرد و کسی که خواهان سعادت نباشد و از آنان پیروی نکند سرنوشتش آتش است و چه سرنوشت بدی است آتش.

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ

خدا

را آن چنان که در خور اوست نشناخته‌اند.وقتی که می‌گویند خدا بر هیچ انسانی چیزی نازل نکرده است.» ساده‌ترین دلیل بر هر چیزی وجود عینی خارجی همان شیء است.خداوند رسالت خود را بر بشر متمثل در کتاب موسی(ع)نازل کرد کتابی که عقل محال می‌داند از سوی غیر خدا نازل شده باشد،پس از سوی خداست.

قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ

بگو کتابی را که موسی برای روشنایی و هدایت مردم آورد چه کسی نازل کرده بود.» آن کتاب از سوی خداست زیرا نوری است که عقل را جلا می‌دهد و ضمیر را بیدار می‌نماید و فطرت بشری را آگاه می‌سازد.و چون نور راست کاشف حقایق است،اعمّ از حقایق دنیوی و اخروی،و علاوه بر اینها راهنمای مردم است مردم جهان به رهنمود او به راه راست هدایت می‌شوند.

پیامبران و صدیقان و علماء به نور عقل مفتخر گردیده‌اند و حقایق را خود کشف می‌نمایند ولی مردم را این نور داده نشد،ولی خدا آنان را به راه راست هدایت می‌کند چون نابینایی که کسانی که از قدرت بینایی برخوردارند دست او بگیرند و راهش ببرند.

/3

تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً

آن را بر کاغذها نوشتید، پاره‌ای از آن را آشکارا ساختید ولی بیشترین را پنهان می‌دارید.» زیرا برخی از آن کتاب را خلاف مصالح خود می‌دیدید نخست آن را پنهان داشتید و امروز بقیۀ آن را انکار می‌کنید.آیا این تناقض دلیل بطلان سخن شما نیست؟ وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ به شما چیزها آموختند که ازین پیش نه شما می‌دانستید و نه پدرانتان می‌دانستند.» آنها اندیشه‌هایی بودند دور از جو فرهنگی شما،جوی که بر شما سایه افکنده بود،پس آن اندیشه‌ها از عالم غیب آمده بودند.

و سرانجام:مجادلۀ اینان در رسالت پیامبر از یک بیماری که در دلهایشان

جای گرفته است سرچشمه می‌گیرد.با وجود آن بیماری اقامۀ برهان سودشان نکند.

از این رو باید به حال خودشان واگذاشت تا به جزای اعمال خود برسند.

قُلِ اللّٰهُ

بگو آن اللّٰه است.» اوست که میان ما و شما حکم می‌کند،شاهد است و شما را می‌بیند.هم اوست که اگر در واقع و حقیقة به او ایمان بیاوریم به امر رسالت هم ایمان آورده‌ایم.

ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ

آن گاه رهایشان ساز تا هم چنان به افکار خویش دلخوش باشند.» یعنی سرگرم آنچه در خیال خویش پرورده‌اند و دربارۀ آن به کشمکش پرداخته‌اند از انکار و عقاید.اینان از علم متابعت نمی‌کنند بلکه در پی بازیهای لفظی و عقیدتی هستند.

خصایص و اهداف آیین ما

[92]

ایمان به نبوت به طور عام رکنی از ارکان ایمان به خداست ولی کفایت نمی‌کند.بلکه باید به نبوتی ایمان آوریم که ویژۀ عصر ماست و نبوت اسلامی چنین نبوتی است و باید به چند دلیل به آن ایمان آورد.

/3 اولا:آیینی است مبارک که بشر را به سوی پیشرفت و ترقی و نمو و خیر می‌برد تا انسان والا جامه وجود پوشد.

ثانیا:در اصول با دیگر ادیان الهی متفق است و از این بر می‌آید که نوری از همان چراغی گرفته که دیگر ادیان الهی گرفته‌اند.

ثالثا:آمده است تا جهان را از خواب غفلت بیدار کند و از جزیرة العرب و قوم عرب آغاز کرد.

رابعا:هدف گرویدن به آن هدف مادی نبوده است چون دسترسی به سلطه یا ثروت،بلکه هدف،هدفی معنوی است زیرا حاملان رسالت،همه مردان خدایند که اوقات نمازهای خود را مراقب‌اند و به روز قیامت ایمان دارند و از دین،دنیا

نمی‌طلبند و در پی مال و جاه و متاع دنیوی نیستند.

وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُریٰ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

این است کتابی مبارک که نازل کرده‌ایم.تصدیق کنندۀ چیزی است که پیش از آن نازل شده است تا با آن مردم ام القری و اطرافش را بیم دهی،کسانی که به روز قیامت ایمان دارند به آن نیز ایمان دارند.اینان مراقب نمازهای خویش‌اند.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 93 تا 94]

اشاره

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ اَلظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ اَلْمَوْتِ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ اَلْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ اَلْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اَللّٰهِ غَیْرَ اَلْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آیٰاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ (93) وَ لَقَدْ جِئْتُمُونٰا فُرٰادیٰ کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَکْتُمْ مٰا خَوَّلْنٰاکُمْ وَرٰاءَ ظُهُورِکُمْ وَ مٰا نَریٰ مَعَکُمْ شُفَعٰاءَکُمُ اَلَّذِینَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِیکُمْ شُرَکٰاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَیْنَکُمْ وَ ضَلَّ عَنْکُمْ مٰا کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (94)

معنای واژه‌ها

94[ما خوّلناکم]

:آنچه از کالای دنیا به شما داده‌ایم.

/3

دروغ بستن به خدا سخت‌ترین ستمهاست

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

ظلم بر دو قسم است.گاه کسی حقی از حقوق مادّی کس دیگر را غصب می‌کند،هر گاه آن حق را به او باز پس گردانید و توبه کرد خداوند او را می‌بخشاید.

ولی گاه کسی فکر مردم را غصب می‌کند،آنان را گمراه می‌کند و خود از حق منحرف می‌شود و مسیر بشریت را هم به انحراف می‌کشاند،این گونه کارها بدترین انواع ظلم و ستم‌اند،خطرشان بیش و زیانشان بیشتر است.پس اگر کسی بگوید:

که خدا چنین گفته است و در این سخن خود،بر خدا دروغ بسته باشد،یا ادعای پیامبری کند،یا مدعی شود که می‌تواند راه و روشی ارائه دهد و افکاری بیاورد که همانند روش و افکار پیامبران باشد،در این این صورت مرتکب نوع دوم ظلم شده جزای چنین کسی عذابی است خوار کننده به هنگامی که ملائکه خشم خدا با عنف و خشونت تمام بر او نازل می‌شوند تا جانش را بستانند،بدان گرفتار می‌شود.

زیرا چنین کسی بر خدا دروغ بسته و با خدای تعالی کوس برابری زده است.

ستمگر به قدرت بدنی یا مادی یا اجتماعی خود پشتگرم است،ولی هنگامی که ملائکه جان او بستانند،این قدرت از میان می‌رود و گویی دود می‌شود.

بدن قوتش را از دست می‌دهد،اموال و مستقلات نصیب وارثان می‌شود و از مردمی که می‌پندارد طرفدار او هستند نشانی نمی‌بیند و اما آن افکار باطلی که برساخته است چون سراب روی در زوال می‌نهند.

/3

شرح آیات:

اشاره

پاداش ستم

[93]

به هنگام بررسی جرایم اگر مثلا یک دزد باشد کیفرش مشخص است و محدود ولی اگر گروهی در غارت و سرقت اموال مردم همدست شوند کیفرشان شدیدتر است زیرا وجودشان خطرناکتر بوده است.از این دزدیها خطرناکتر دزدیهایی است که در زیر پوشش عقیدتی صورت می‌گیرد،مثل سرقت فئودالها و توانگران رفاه طلب دارایی محرومین را یا سرقت طاغوتان امپریالیست هست و نیست ملل مستضعف را.رنجها و محرومیتهایی که بشر در طول تاریخ تحمل کرده است از سوی این گروه بوده است.

اینان اولا به برساختن افکاری باطل می‌پردازند تا آنها را به استثمار مردم یاری دهد و تحت لوای این افکار تا آخرین پشیز دسترنجشان را غارت می‌کنند و تا آخرین قطره خونشان را می‌مکند.

بعضی از اینان برای این که به اعمال خود مشروعیت دهند این گونه افکار و عقاید فاسد را به خدا نسبت می‌دهند و برای نشر این اکاذیب و افترائات بعضی از روحانی نمایان را به خدمت می‌گیرند.

از اینان خطرناکتر آنهایی هستند که ادعای نبوت هم می‌کنند و چنان می‌نمایند که بر آنان وحی نازل می‌شود و مشتی خرافات و حرفهای گمراه کنندۀ خود را همسان و همبر کلام الهی می‌شمارند.

آری،این فریق از هر ستمکاری ستمکارترند.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

کیست ستمکارتر از آن کس که به خدا دروغ بست.» این حکم شامل همۀ کسانی می‌شود که به دروغ می‌گویند که حقیقت را شناخته‌اند.هر چند مستقیما سخن خود را به خدا نسبت ندهد ولی مجرد همین ادعا عمل او را مرتبط به خدا قلمداد می‌کند.

/3

أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ

یا گفت که به من وحی شده و حال آنکه به او هیچ وحی نشده بود و آن کس که گفت:من نیز همانند آیاتی که خدا نازل کرده است نازل خواهم کرد.»

هنگام جان کندن

جزای اینان را در لحظۀ مفارقت از دنیا،دنیایی که برای نعمت ناپایدارش این گروه از مجرمان هزاران انسان را از حقوقشان محروم کرده‌اند یا ایشان را به هلاکت رسانده‌اند قرآن حکمت آموز چنین تصویر کرده که:چون ملائکۀ عذاب بر آنان فرود آیند در حالی که آنان در سخت‌ترین حالات فزع و احتضارند،آن گاه امواج وحشتناک مرگ یکی پس از دیگری بر آنان می‌تازند،ملائکۀ عذاب بالای سرشان ایستاده‌اند و دست به شکنجه گشوده و با خشم و خروش می‌گویند:جان به جان آفرین تسلیم کنید و منتظر عذاب خدا باشید.

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ

اگر ببینی آن گاه که این ستمکاران در سکرات مرگ گرفتارند و ملائکه بر آنها دست گشوده‌اند که جان خویش بیرون کنید.» تصور این لحظات وحشت انگیز کافی است که ما را از خواب غفلت بیدار کند تا در همه عمر به کس ستم نکنیم.

اَلْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ

امروز شما را به عذابی خوار کننده عذاب می‌کنند.» سبب این عذاب چیست؟ بِمٰا کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ و این به کیفر آن است که دربارۀ خدا به ناحق سخن می‌گفتید.» اما خواری و سرافکندگی و عار جزای مستکبران است.

وَ کُنْتُمْ عَنْ آیٰاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ

و از آیات خدا سرپیچی می‌کردید.»

از ناتوانی به سوی ناتوانی:

[94]

چرا انسان از حق سرمی‌پیچد و افکار باطل درهم می‌بافد و در میان مردم پراکنده می‌سازد /3 و مردم را از نعمت خدا محروم می‌سازد؟آیا خواستار جاه و مال و قدرت است؟پس هنگامی که ملائکۀ مرگ می‌آیند تا جانش بستانند همۀ اینها به کجا می‌گریزند چرا یکی از آنها به شفاعتش اقدام نمی‌کند؟ وَ لَقَدْ جِئْتُمُونٰا فُرٰادیٰ کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ هر آینه تنها تنها، آن سان که در آغاز شما را بیافریدیم نزد ما آمده‌اید.» شما موجودات ناتوانی هستید،زیرا آفرینش نخستین شما مبتنی بر ضعف و تنهایی بود اگر نیرو و دارو دسته‌ای یافته‌اید این نعمتی است که خدا به شما ارزانی داشته،ولی نه چنان است که ملک شما شده باشد.خداوند،روزی چند در این نعمت به روی برگشاده است و هر گاه که اراده‌اش تعلق گیرد آن را وا می‌ستاند.

وَ تَرَکْتُمْ مٰا خَوَّلْنٰاکُمْ وَرٰاءَ ظُهُورِکُمْ

در حالی که هر چه ارزانیتان داشته بودیم پشت سر نهاده‌اید.» اما جامعۀ فاسدی که به آن متکی شده بودید و این افکار به اتکاء آنان بر می‌ساختید و رواج می‌دادید و آن طبقه مرفه مفسده جو چون سرمایه داران بزرگ و مأموران و کارگزاران فاسد امنیتی اکنون روی از شما نهفته‌اند،به راستی اکنون آنها کجایند؟ وَ مٰا نَریٰ مَعَکُمْ شُفَعٰاءَکُمُ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِیکُمْ شُرَکٰاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَیْنَکُمْ و هیچ یک از شفیعانتان را که می‌پنداشتید با شما شریک‌اند همراهتان نمی‌بینم،از هم بریده شده‌اید.» یعنی آن رابطه‌ای که میان شما بود و مایه قدرتتان بود،اکنون گسسته است.آن افکار و عقایدی که شما را به هم پیوند می‌داد چون طبقۀ حاکمه یا گروه فرهیختگان و یا برگزیدگان فرهنگی و این گونه خرافات که شما برای استثمار مردم اختراع کرده بودید،اکنون متلاشی شده و در زمین فرو خفته است.

وَ ضَلَّ عَنْکُمْ مٰا کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

و پندار خود را گم گشته یافته‌اید.» این پندار عقاید شرک آمیز و باطل شما بود.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 95 تا 99]

اشاره

إِنَّ اَللّٰهَ فٰالِقُ اَلْحَبِّ وَ اَلنَّویٰ یُخْرِجُ اَلْحَیَّ مِنَ اَلْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ اَلْمَیِّتِ مِنَ اَلْحَیِّ ذٰلِکُمُ اَللّٰهُ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ (95) فٰالِقُ اَلْإِصْبٰاحِ وَ جَعَلَ اَللَّیْلَ سَکَناً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ حُسْبٰاناً ذٰلِکَ تَقْدِیرُ اَلْعَزِیزِ اَلْعَلِیمِ (96) وَ هُوَ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلنُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهٰا فِی ظُلُمٰاتِ اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ (97) وَ هُوَ اَلَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ (98) وَ هُوَ اَلَّذِی أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ اَلنَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ اَلزَّیْتُونَ وَ اَلرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ اُنْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (99)

معنای واژه‌ها

98[فمستقرّ]

:جایگاهی در رحمهای مادران.

[و مستودع]

:در پشت مردان.

/3

راه شناخت خدا

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

چگونه شیطان برای ما راه ضلالت و افتراء و انحراف را در مقابل راه یکتاپرستی می‌گشاید و حال آن که خدای یکتا همان کسی است که دانه و هسته را آفریده و مردگان را زندگی می‌بخشد و زندگان را می‌میراند و چرا صبحگاهی از دل تاریکی می‌افزود و شب را جایگاه امن و آسایش موجودات زنده قرار می‌دهد و روز را برای کار و فعالیت ایشان.این شب و روز طبق نظام دقیقی است که او مقرر داشته و تحت فرمان و منیت او در حرکتند.

هر یک از ستارگان را مداری است و حرکتی معین بر اساس حکمت بالغۀ او، که جز اهل علم و معرفت به کشف این حقایق نایل نمی‌آیند ولی با این همه راز و حکمت آن نمی‌دانند و می‌پرسند اگر می‌توانیم در تاریکی شب به راهنمایی ستارگان راه خود بیابیم و به مقصد رسیم.چگونه است که آیات درخشان او ما را به وجود خدا راه نمی‌نمایند؟ اگر بشر به پیدایش و زایش خود نظر کند که چگونه خدا همه افراد بشر را از یک تن واحد به وجود آورده و از آنان برخی به زندگی خود ادامه دهند و برخی می‌میرند،و چرا آن می‌میرد و این زندگی می‌کند،در می‌یابد که ما وراء مرگ و زندگی چیزی است که /3 بر حکمت بالغۀ پروردگار ما و قدرت او دلالت می‌کند.

خدای تعالی باران فرستاد و به برکت آن انواع مختلف نباتات پدید آورد،از صحراهای علف پوش تا نخلستانها و تاکستانها و زیتون زارها و باغهای انار،برخی همانند هم و برخی مختلف.انسان هم چنان چشم به راه رسیدن میوه‌هاست و چون

آن زمان برسد شادمان می‌شود و به قدرت خداوندی اعتراف می‌کند.بشر به سبب فطرت سالم خود-فطرتی که ضد ایمان به خدا نیست-از دیدن این حقایق به پروردگار کریم خود راه می‌یابد.

لازم به تذکر است که در قرآن حکمت آموز آیات،چند گونه بیان شده‌اند.

بعضی برای همه مردم جهان است و بعضی برای علما و بعضی برای مؤمنان.

و این دلالت بر آن دارد که باید مراحل کمال به تدریج پیموده شود.پس ضروری است که در آغاز گرفتار تکذیب آیات خدا و گمراهیها نبوده باشیم و دلها از عقده‌ها و عقاید باطله پاکیزه باشد،آن گاه علم حاصل کنیم و در علم تعمق کنیم تا ژرفای آن غور کنیم و این مرحلۀ فهم کامل است بالآخره به زندگی نظری بسیط و ساده داشته باشیم،نظری سرچشمه برگرفته از فطرت پاکیزه تا به مشیت خداوندی در شمار مؤمنان درآییم.

این درس دربردارندۀ سلسله‌ای از دروس با واسطۀ ایمانی است،در حالی که درسهای گذشته زمینه‌ساز همین بحث بوده‌اند.

شرح آیات:

اشاره

آفرینش نخستین

[95]

در معنی«فالق الحب»گفته‌اند که«فلق»شکافته شدن شیء است تا یک چیز نهانی از آن آشکار شود،و دانه،مواد زنده در آن نهاده شده ولی این مواد پنهان می‌مانند تا دانه شکافته شود و این مواد آشکار گردند.ولی این حالت نیازمند کسی است که آن را سامان دهد و طبق یک نظام صحیح به متانت و آرامی دانه را بشکافد و تولد گیاه در سلامت و صحت انجام پذیرد.آری آن سامان دهنده و آن مدبر خدای تعالی است.

/3

إِنَّ اللّٰهَ فٰالِقُ الْحَبِّ وَ النَّویٰ

خداست که دانه و هسته را می‌شکافد.» این سخن بر طریقۀ آفرینش دلالت دارد یعنی نمو مواد زنده به سبب شکاف خوردن غلاف که آن مواد در درون آن جای گرفته است.ما زندگی را

می‌نگریم و زندگی پیش از این موجود بوده،نه معدوم ولی بروز آن چنین زمانی را ایجاب می‌کرده است.

این نمو با افزوده شدن مواد مرده بر مواد زنده کمال می‌یابد.پس آن مواد مرده با همساز شدن با مواد زنده شکل می‌گیرند.در دانه،مادّۀ زنده‌ای است که از املاح مرده غذا می‌گیرد و از نور که خود مرده است و از آب.پس دانه رشد می‌کند چون زمانش فرا رسد آن مواد مرده از آن مواد زنده زایل می‌شوند و شاید معنی کلام باری تعالی که می‌گوید:

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ ذٰلِکُمُ اللّٰهُ

زنده را از مرده بیرون می‌آورد و مرده را از زنده بیرون می‌آورد این است خدای یکتا.» این باشد یا شاید معنای آن چنین باشد.که خداوند از درون اشیاء مرده چیزی زنده بیرون می‌آورد و از رحم اشیاء زنده چیزی مرده.به تعبیر دیگر زنده به مرده تحول می‌یابد و مرده به زنده.منزه است خدا.

فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ

پس چگونه منحرفتان می‌کنند.» سرگشتۀ کدام ضلالت هستید؟و چه دروغهایی را بر شما تحمیل می‌کنند.

رهایی از این ورطه‌ها،ورطه‌هایی که انسان را هوای نفس و افکار پلید اجتماعش و شیطان رجیم به سوی آنها می‌رانند،شرط اولیه فهم حقایق است البته به یاری فطرت پاک او.

[96]

خدای سبحان است که نور را آفرید و پراکنده ساخت و تحت نظامی پرتوهایش را به همه جا رسانید.هم چنان که تاریکی را برای هدفی معین خلق کرد و آن هدف سکون و آرامش موجودات است.

فٰالِقُ الْإِصْبٰاحِ وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْبٰاناً

شکوفاننده صبحگاهان است و شب را برای آرامش قرار داد و خورشید و ماه را برای حساب کردن اوقات.» /3 این دو بر وفق نظامی ثابت و حساب شده در مسیراند و به قدر سر سوزنی از

مسیر خود منحرف نمی‌شوند.

ذٰلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ

این است تقدیر خدای پیروزمند دانا.» خداوند،نقشه را به علم خود کشیده و به قدرت و توانایی خویش اجرا کرده است.

علم و هدایت

[97]

مدار ستارگان،و مجموعه ثوابت و سیّاراتی که در آسمان‌اند و سیر خورشید و ماه از نشانه‌های عظمت پروردگارند.ما به وسیلۀ این اجرام فلکی در تاریکیهای دریا و خشکی راه می‌جوییم و این امر به ما می‌آموزد که سنت سیر این کواکب بر پایۀ نظمی استوار است و این خود دلیل بر وجود خداوند قادر متعال است.به راستی اگر این ستارگان ما را در روی زمین بر جادۀ صواب اندازند،از تدبر در حرکت و سیر آنها نباید به آفریننده آنها راه یابیم.

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهٰا فِی ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

اوست خدایی که ستارگان را پدید آورد تا به آنها در تاریکیهای خشکی و دریا راه خویش بیابید.آیات را برای آنان که می‌دانند بیان کرده‌ایم.» زیرا بدون علم و معرفت نمی‌توانیم به شناخت حقایق نایل آییم در این آیه بر نقش علم تأکید شده بویژه در شناخت آیات خداوندی.

[98]

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ و اوست خداوندی که شما را از یک تن بیافرید.

سپس شما را قرارگاهی و ودیعت جایی است.آیات را برای آنان که می‌فهمند به تفصیل بیان کرده‌ایم.»

گردش آبها

[99]

تنوّع در حیات دلیل دیگری است بر حکمت و علم و قدرت خدا.با

وجود یک هدف کلی که مقصد و مقصود کل حیات است هر شیء هم برای خود دارای هدفی است که برای وصول به آن هدف آفریده شده است ولی همراه دیگر /3 اشیاء راه تکامل می‌پیماید.مثلا زمین به باران سیراب می‌شود.آب همان آب است و زمین همان زمین.ولی نبات در رنگ و طعم و فایده و نیز از حیث هدفی که در خلقت خود تعقیب می‌کند با نبات دیگر فرق می‌کند.هر نباتی برای هدفی معین به وجود آمده و با سایر انواع نباتات راه تکامل می‌پوید.

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

اوست خدایی که از آسمان باران فرستاد.» به همین نزول باران از آسمان بیندیش.سرچشمۀ آب زمین است و آن هم شور است ولی خداوند به وسیلۀ تبخیر آن را شیرین می‌کند و به آسمان بالا می‌برد و در آنجا موادی را که برای زراعت ضروری است،از راه خوردن ابرها به یکدیگر که سبب رعد می‌شود.و نیز از راه امتزاج آب یا هوا،به آن می‌افزاید.چون آسمان می‌بارد،آب باران در همه اطراف زمین از دشت و کوه و شهر و صحرا تقسیم می‌شود تا هر قسمت از پی تحقق هدف خویش رود.

این آیه به ما می‌فهماند که خدای ما تواناست سپس ما را فرمان می‌دهد که در بارانی که از آسمان می‌بارد به دیدۀ عبرت بنگریم.

فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ

و بدان باران هر گونه نباتی را رویانیدیم.» هر چیزی به این آب رشد و نمو می‌کند.از کشته و شیر و حیوانات.

فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً

و از آن نبات ساقه‌ای سبز و از آن دانه‌هایی بر یکدیگر چیده.» چون گندم و جو و ذرت و امثال آن بر یکدیگر چیده شده برای فواید اجتماع.آن قدر که بشر از جمع آوری آنها عاجز می‌آید تا آنجا که برخی دول محصولات زاید بر مصرف را می‌سوزانند یا در دریا می‌ریزند.

/3

وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ

و نیز از جوانه‌های نخل

خوشه‌هایی سر فرو هشته.» تا تو بتوانی به آسانی از میوه‌های آن بچینی و از زیباییهای آن بهره‌مند شوی و از دیگر فواید آنها برخوردار گردی.

وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ

-و نیز بستانهایی از تاکها و زیتون و انار همانند و غیر همانند.» لحظۀ تولد زندگی لحظه‌ای خوش و پر شکوه.از این لحظه هر کس به سادگی معنی زندگی را در می‌یابد و بر حکمت و نظام آن آشنا می‌شود و هم از مطالعۀ عجایب آن به علم و قدرت خدا آگاه می‌شود.از این رو خداوند از ما خواسته است که این لحظه را مورد توجه و نظر قرار دهیم.

اُنْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ

-به میوه‌هایش آن گاه که پدید می‌آیند و آن گاه که می‌رسند بنگرید.» اما درک این حقایق و عبرت گرفتن از این اسرار و عجایب آن نیازمند به ایمان است زیرا بدون ایمان نظر بشر منحصر و محدود به عین مادیات می‌شود و از آنچه ورای آن است دیده فرو می‌بندد.

إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

در آنها عبرتهاست برای آنان که ایمان می‌آورند.» حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام که الگوی واقعی و راستین یک انسان مؤمن است می‌گوید:

من به هیچ چیز نمی‌نگرم جز آن که خدا را پیش از آن و بعد از آن و با آن می‌بینم.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 100 تا 103]

اشاره

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ اَلْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِینَ وَ بَنٰاتٍ بِغَیْرِ عِلْمٍ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَصِفُونَ (100) بَدِیعُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ أَنّٰی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ صٰاحِبَةٌ وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (101) ذٰلِکُمُ اَللّٰهُ رَبُّکُمْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ (102) لاٰ تُدْرِکُهُ اَلْأَبْصٰارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ اَلْأَبْصٰارَ وَ هُوَ اَللَّطِیفُ اَلْخَبِیرُ (103)

معنای واژه‌ها

100[و خرقوا]

:حکم کردند.

101[بدیع]

:به معنای ایجاد کننده است،و تفاوت میان ابداع و اختراع آن است که ابداع،کاری است بی‌سابقه و اختراع،کاری است که سببی برای آن یافت نمی‌شود و لذا گفته شده است بدعت،چیزی است مخالف سنّت، زیرا به وجود آوردن چیزی است که قبلا سابقه نداشته است.

/3

اسماء حسنای خداوندی

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در درس پیشین با برخی از آیات و نشانه‌های قدرت و علم و حکمت خدا آشنا شدیم.در این درس به بعضی از صفات الهی که سبب معرفت مؤمن به پروردگارش می‌شود سخن خواهد گفت.هر چه معرفت انسان به خدا بیشتر شود معرفت او به صفات و اسماء حسنای خداوندی نیز بیشتر می‌شود و از این راه معرفت

او به دیگر معارف توحیدیه چون عدل و نبوت و امامت و معاد افزون می‌گردد.

در آغاز این آیات سخن از این است که خدای تعالی جن را آفریده است.

ولی برخی از اذهان ساده پندارند که جن شریک خداست همانطور که پاره‌ای پنداشتند که خدا صاحب پسران و دختران است.و این حکایت از عدم علم به حقیقت امر است.

خدای تعالی اشیاء را از عدم خلق کرد،خلقتی ابداعی،نه این که اشیاء از او متولد شده باشند.تا نیازمند به زوجی باشد و با هماهنگی و همکاری او تولد صورت گیرد.چنان که انسان برای آن که کودکی از او در وجود آید نیازمند به جفت شدن با انسان دیگری است.

/3 بالآخره خداست آن که همه چیز را خلق کرده و علمش بر همه چیز احاطه دارد و بر بشر است که انحصارا خدا را عبادت کند زیرا اوست خدای یکتا و اوست که بر هر چیزی قدرت و سیطره دارد.و کار مخلوق خود سامان می‌دهد.و آیینها و نظامات را جاری می‌گرداند و کارساز ماست.

شرح آیات:

اشاره

هنگامی که مخلوق به منزلت خالق خود آگاه نیست

[100]

قوای غیبی که بشر به گونه‌ای به آنها آگاهی می‌یابد،معمولا طبیعتشان بر او مجهول است.از این رو می‌پندارد که آنها را در زندگی‌اش تأثیری است و در این عرصه تا جایی پیش می‌رود که آن قوا را خدایان و شریک خدای یکتا می‌پندارد و در علم و قدرت همتای او می‌دانندش.این پندارهای خرافی او را به پرستش جن و چیزهایی که با جن ارتباط دارند وا می‌دارد.این پیوستگان به جنها برخی مردم‌اند چون کاهنان و خادمان معابد.

حقیقت این است که این قوای پوشیده از انظار خواه دارای عقل و اراده باشند چون جن و ملک یا فاقد عقل و اراده چون قوۀ برق و جاذبه و امثال آنها همانند دیگر موجودات مادّی مخلوق‌اند،ولی علم ما دربارۀ آنها محدود است.

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ

-برای خدا شریکانی از جن قرار دادند و حال آن که جن را خدا آفریده است.» خدا جن را آفریده است زیرا جن نیز چون دیگر موجودات است،محدود و جاهل و متعدد و کثیر و همه اینها صفات مخلوقند خواه آن مخلوقات آشکار باشند یا از دیده‌ها پنهان.

وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِینَ وَ بَنٰاتٍ بِغَیْرِ عِلْمٍ

-و بی‌هیچ دانشی به دروغ دخترانی و پسرانی برای او تصور کردند.» اینان دروغی بزرگ بر خدای بستند چیزی خلاف سنت حیات، /3 بدین معنی که بعضی از این گروه خرافه پرست این شریکان خیالی را آن قدر به خدا نزدیک پنداشتند که گفتند دختران یا پسران او هستند.کسانی که چنین اعتقادی باطل دارند هرگز ندانسته‌اند که سخنشان تا چه پایه دروغ و خرافه است.زیرا چگونه ممکن است کسی مدعی شود که چیزی نزدیک به چیز دیگری است در حالی که هیچ دلیل و شاهدی بر مدعای خود نداشته باشد.

سپس نسبت شیء به خدای سبحان به عنوان دختر یا پسر او دلیل بر عدم شناخت آنهاست از خدا.زیرا کسی را که خدا را بشناسد می‌داند که او منزّه از شریک است و فراتر از آن است که متصف به صفات مخلوق شود و حال آن که این امور که به خدا نسبت می‌دهند همه صفات مخلوق است.

سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَصِفُونَ

-او منزه است و فراتر از آنچه وصفش می‌کنند.» آری،به خدای خود صفات آفریده شدگان را می‌دهند.

آفرینش است نه ولادت

[101]

در آیۀ پیشین این معنی روشن شد که در عالم الوهیت درجاتی نیست.به این معنی که خدایانی باشند بعضی چون پدر و بعضی چون فرزند.

همچنین این آیه وجود توالد و تناسل را نیز در آن عالم منتفی می‌داند.قرآن حکایت

از این دارد که پدید آمدن موجودات چنان که برخی از اهل باطل می‌پندارند،نه از طریق توالد و تناسل است بلکه از طریق آفرینش مستقیم است.

بَدِیعُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَنّٰی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ صٰاحِبَةٌ

اساسا چرا ما باید به خدا معتقد باشیم؟مخلوقات خود به ناتوانایی خود و نیازمندیشان به خدا و نیازمندیشان به یکدیگر شهادت می‌دهند.پس باید خدا از این نقص مبرا باشد.فرض کنیم دو چیز را که برای تولید چیز سومی به هم نیازمند باشند.آیا این دو به قوانین و احکامی جهت این ازدواج محتاج نیستند،آری محتاج‌اند پس چه کسی این قوانین و احکام را به وجود می‌آورد و اجرا می‌کند،آیا شخص سومی نیست که برتر از آن دو است،پس او غیر از آن دو است.

وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ

-هر چیزی را او آفریده است.» هر چه هست مخلوق اوست بدون امتیازی نسبت به یکدیگر.

وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

-و به هر چیزی داناست.» [102]

این صفات که برشمرد صفات آفریننده است،نه آفریده شدگان.

خداوند مبری است از این که پسران و دختران به او نسبت دهند.همچنین از فرزندان و همسران.و از ضعف و جهل.فطرتهای ما نیز به وجود چنین خدایی گواهی می‌دهد بی‌آن که او را دیده باشیم.

ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ

-این است خدای یکتا که پروردگار شماست.خدایی جز او نیست.آفرینندۀ هر چیزی است.پس او را بپرستید که نگهبان هر چیزی است.» خدایان دیگر را شایستگی پرستش نیست.اوست آفرینندۀ اشیاء و همۀ

کارها به دست اوست.واضع و مجری هر قانون و نظامی است و بر کارهای روزانه ما نیز او سیطره و غلبه دارد.

/3

نزدیک دور

[103]

از صفات حسنای خدا یکی آن است که او نزدیک و متعالی است،و به علت همین تعالی از حدود و ابعاد است که دیدگان را یارای درک او نیست.هم چنان که عقول هم به کنه ذات او نتوانند رسید.با این همه به چیزها نزدیک است و بینندگان را می‌بیند و علم او بر همه عقول و افکار احاطه دارد.

لاٰ تُدْرِکُهُ الْأَبْصٰارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصٰارَ

-چشمها او را نمی‌بینند و او بینندگان را می‌بیند.» و این صفت دال بر منتهای لطف اوست که او هر چیز را درک می‌کند و بر هر چیزی احاطه دارد.

وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ

-دقیق و آگاه است.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 104 تا 108]

اشاره

قَدْ جٰاءَکُمْ بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهٰا وَ مٰا أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ (104) وَ کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ وَ لِیَقُولُوا دَرَسْتَ وَ لِنُبَیِّنَهُ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ (105) اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْمُشْرِکِینَ (106) وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ مٰا أَشْرَکُوا وَ مٰا جَعَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ (107) وَ لاٰ تَسُبُّوا اَلَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ فَیَسُبُّوا اَللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (108)

معنای واژه‌ها

105[درست]

:اصل درس،ادامۀ خواندن است و«درس الاثر»یعنی آن نشان با گذشت زمان از بین رفت.

108[عدوا]

:از روی ظلم و ستم.

/3

مسئولیت بشر در هدایت

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در آیات پیشین سخن از خدای سبحان بود و این آیات تأکید است بر آنچه پیش از این گفته شد.از این قرار که وجود آیات و نشانه‌ها برای هدایت بشر کفایت نمی‌کند،بلکه اگر انسان خود برای خود خواستار هدایت نباشد،هدایت نخواهد یافت.آری،انسان در این امر مسئول است.

«تصریف آیات»یعنی ذکر پی در پی آنها،زیرا هدف توضیح حقایق است، برای کسانی که می‌دانند باید از حقایق پیروی کنند و از کسانی که علم مخالفت علیه او برمی‌دارند باک نداشته باشد.زیرا مشرکان خدا را ناتوان نتوانند کرد و از او نتوانند گریخت،زیرا اگر خدا بخواهد مشرک نمی‌شوند،پس شرک آنها به اذن خداست(نه به رضایت او سبحانه و تعالی)پیامبر مسئول شرک آنها نیست و نه وکیل آنها.بر عهدۀ رسول است که رسالت خویش به آنها برساند و اگر نپذیرفتند، روی بر تابد و برای تبلیغ رسالت به دیگران پردازد.

شرک گمراه کنندۀ اهل شرک است تا آنجا که بتان خویش را مقدس

می‌شمارند.و جایز نیست بتان را دشنام دادن زیرا آن بت‌پرستان هم از روی ستم و دشمنی و تجاوز به خدا دشنام خواهند داد.خدای تعالی است که به نزد او باز خواهند گشت و اوست که کیفرشان خواهد داد در مقابل اعمالی که مرتکب شده‌اند.پس چگونه با خدای بزرگ دم مخالفت می‌زنند.

/3 به نظر می‌رسد شناخت پیوند معقول و مناسب میان آن که ایمان می‌آورد و آن که شرک می‌ورزد در درک کامل حقایق از سوی مؤمنان از امری ایجابی برخوردار است،چرا که بدون آن ذهن مؤمنان به عملکرد مشرکان مشغول می‌شود.

شرح آیات:

اشاره

راه روشن رسالت و مسئولیت هدایت شدن

[104]

بصیرت وسیله‌ای است که ما را به دیدن یاری می‌دهد.قرآن روشنگر راههاست زیرا محتوی روشهای درست و حقیقی اندیشیدن است.قرآن روح را تزکیه می‌کند و حجاب کبر و غرور را به یک سو می‌زند تا چهرۀ حقیقت آشکار شود.

قَدْ جٰاءَکُمْ بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ

-از سوی پروردگارتان برای شما نشانه‌های روشن آمد.» در ادب امروز عربی متداول شده که به جای«بصیرت»«رؤیت»بیاورند.

و حال آن که بصیرت که جمعش بصائر است به معنی مطلوب نزدیکتر است.زیرا اگرچه رؤیت گاهی هم به معنی رأی و نظر آمده است ولی بصیرت همان چیزی است که ما را به نیکو نگریستن و مشاهدۀ حقایق بدون احتمال خطا یاری می‌رساند.

قرآن،رای و اندیشه‌ای را بر تو تحمیل نمی‌کند،بلکه تو را وامی‌دارد تا مستقیما حقیقت بدون واسطه را لمس کنی،ولی ارادۀ تو در این کار نقشی دارد.

باید که بصیرت را به خدمت درآوری و گرنه همانند کسی هستی که چشم خود به کار نمی‌برد و همانند نابینایی است که توان دیدنش نیست.

فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهٰا

-پس هر که از روی بصیرت می‌نگرد به سود اوست و هر که چشم بصیرت بر هم نهد به زیان اوست.» رسول نیز هدفش آن نیست که نظری را بر تو تحمیل کند زیرا او حفیظ یا نگهدارندۀ تو نیست.یعنی خداوند او را به حفظ و نگهداری و هدایت تو مکلف نکرده است و تو خود مسئول خود هستی.

/3

وَ مٰا أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ

-و من نگهدارندۀ شما نیستم.» [105]

خداوند آیات خود را بسی واضح و آشکار بیان می‌کند.

وَ کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ وَ لِیَقُولُوا دَرَسْتَ وَ لِنُبَیِّنَهُ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

کفار از روش منظم نزول قرآن وسیله‌ای برای کفر خود حاصل کرده بودند.

از این رو می‌گفتند پیامبر از علما تعلیم می‌گیرد و در نزد آنان درس می‌خواند،سپس آموخته‌های خود را به صورت آیات بیان می‌کند اگر چنین نیست از چه روی چون موسی که همۀ کتاب او یکباره بر او نازل شد قرآن به تدریج بر محمد نازل می‌شود؟ [106]

بر هر انسانی واجب است که از وحی متابعت کند بدون توجه به عقاید کسانی که ایمان نمی‌آورند،زیرا ایشان مسئول خود هستند.من به نوبۀ خود مسئول خود هستم پس پرداختن و مشغول شدن من به آنها اندکی سبب انحراف من می‌شود،یا سبب می‌شود که پاره‌ای از وحی را به یک سو فکنم.مقیاس اول و آخر همان حق است و بر بشر لازم است در مسیر خود فقط به آن نظر داشته باشد.

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ

[107]

تفکر دربارۀ مشرکین و سرنوشت ایشان خود مسئله‌ای است که چرا ایشان به جهنم می‌روند با آن که چون ما انسانند؟این اندیشه باعث می‌شود که برخی از حقایق در ذهن ما مشتبه شوند.یا چرا راه را تا پایان با ما نمی‌پیمایند.از این رو است که قرآن می‌گوید که شرک مشرکان،خدا را عاجز نمی‌سازد.بلکه آن هم در چارچوب اذن خدا و سیطرۀ او بر عالم وجود،قرار دارد.زمانی که بر عهدۀ بشر امری باشد بیشتر از مجرد دعوت ایشان به ایمان،خدای تعالی خود آن را برای ایشان انجام خواهد داد.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکُوا وَ مٰا جَعَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ

-اگر خدا می‌خواست آنان شرک نمی‌آورند و ما تو را نگهبان ایشان نساخته‌ایم و تو کارسازشان نیستی.» /3 پس انتظارشان خطاست زیرا ما مکلف بحفظ ایشان نیستیم و مقرر نیست که کارسازشان باشیم.

مشرکان را دشنام مدهید

[108]

مشرکان را در گمراهیشان واگذار.اینان چون اراده شرک ورزی کردند و آن را به جای یکتا پرستی برگزیدند،خدا افسارشان را به دست خودشان سپرد.و اعمالشان را در نظرشان بیاراست.از این رو آنان راه و روش خویش تقدیس می‌کنند.بنا بر این خطاست که مؤمنان به مقدسات مشرکان دشنام دهند زیرا ممکن است به ناگاه عکس العمل نشان دهند و از روی ظلم و تجاوز خدا را دشنام دهند زیرا اعمال اینان در چشمشان آراسته شده پس چرا خود را مکلف سازیم.در حالی که می‌دانیم اینان خود به آستان خدا خواهند رفت و خدا خود،ایشان را محاسبه و مجازات خواهد نمود.

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذٰلِکَ زَیَّنّٰا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

-چیزهایی را که آنان به جای اللّٰه می‌خوانند دشنام مدهید که آنان نیز بی

هیچ دانشی از روی کینه توزی به اللّٰه دشنام دهند.این چنین عمل هر قومی را در چشمشان آراسته‌ایم.پس بازگشت همگان به پروردگارشان است و او همه را از کارهایی که کرده‌اند آگاه می‌سازد.» پس اعراض از مشرکان و استمرار در بنای کیان اسلامی،دور از ایشان واجب است.زیرا امیدی به آنها نیست و فردا حسابشان با پروردگار ایشان است.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 109 تا 111]

اشاره

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ لَیُؤْمِنُنَّ بِهٰا قُلْ إِنَّمَا اَلْآیٰاتُ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ مٰا یُشْعِرُکُمْ أَنَّهٰا إِذٰا جٰاءَتْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (109) وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصٰارَهُمْ کَمٰا لَمْ یُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ نَذَرُهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ (110) وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ اَلْمَلاٰئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ اَلْمَوْتیٰ وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اَللّٰهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ (111)

معنای واژه‌ها

111[قبلا]

:آشکارا.

/3

چرا معجزات و آیات تازه می‌طلبند؟

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در باب ضرورت اعراض از مشرکان به اعتبار این که معاندان هستند سخن گفته شد.قرآن سخن از مشرکان را ادامه می‌دهد و می‌گوید که آنان سوگندهای بزرگ به نام اللّٰه می‌خورند که اگر فلان معجزه در فلان صورت بر آنها آشکار شود یا دلیل قویتری پیدا کنند ایمان خواهند آورد.و حال آن که دروغ می‌گویند.و خدا می‌تواند همان چیزهایی را که آنان می‌طلبند برایشان نازل کند ولی چه کسی ضمانت می‌کند که آن را قبول کنند،در صورتی که آیات واضحه را رد می‌کنند.در آیۀ بعد سخن از این است که کافر شدن به آیات سبب تبدیل ارزشها و معیارها و عدم قدرت بر تمییز آنها می‌شود.زیرا کافران سرکشان‌اند و سرکشی حجاب عقل است و قلب را در تیرگی رها می‌کند.

در آیۀ سوم سخن از این است که خدا آیات واضحۀ بیشتری بیاورد چون نزول ملائکه و سخن گفتن مردگان و گرد آمدن هر چیز در مقابل ایشان.باز هم ایمان نمی‌آورند زیرا جهل بر اکثرشان احاطه دارد.

/3

شرح آیات

اشاره

قسمهای دروغ

[109]

با آشنایی به طبیعت مشرکان می‌توانیم به انگیزه‌های اعتقادی ایشان پی ببریم.اینان گاه سبب کافر شدنشان پیروی از شهوات است و گاه فشار جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند یا وحشت از طاغوتی که بر آنها حکومت می‌کند

و امثال آن.ولی خود علت کفرشان را عدم قانع شدنشان به حق قلمداد می‌کنند یا می‌گویند که آیات و معجزاتی که بر پیامبران نازل شده اثبات پیامبری ایشان را کافی نیست و برای آن که بر دروغ و نفاق خویش پرده‌ای برکشند سوگندها می‌خورند که در آنچه ادعا می‌کنند صادق هستند در حالی که سوگندشان دروغ است.

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ لَیُؤْمِنُنَّ بِهٰا

-تا آنجا که توانستند به سخت‌ترین قسمها،به خدا سوگند یاد کردند که اگر معجزه‌ای برایشان نازل شود بدان ایمان آورند.» این معجزه ممکن است یک معجزۀ مشخص باشد که پیشنهاد می‌کنند،چون زنده کردن مردگان.

قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ

-بگو همۀ معجزه‌ها نزد خداست.» و خدا قادر است که هر معجزه‌ای که طلب می‌کنند بیاورد ولی این کار در زمانی صورت می‌گیرد که حکمتش اقتضا کند نه هر وقت که کفار بخواهند یا حتی رسول به سبب علاقۀ فراوانی که به هدایت مردم دارد،اراده نماید.

وَ مٰا یُشْعِرُکُمْ أَنَّهٰا إِذٰا جٰاءَتْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

-و شما از کجا می‌دانید که اگر معجزه‌ای نازل شود ایمان نمی‌آورند.

یعنی چه کسی ضمانت می‌کند که اگر چنین معجزه‌ای که می‌طلبند آشکار گردد از کفر به ایمان می‌گرایند،زیرا به تجربه ثابت شده /3 که معجزات نتوانسته دلهایشان را نرم سازد.

محکمۀ فطرت

[110]

انسان را فطرتی است نخستین که نعمتی است ارزانی شده از سوی خداوند.به نیروی این فطرت بشر خیر و شر را از یکدیگر باز می‌شناسد و هدایت را از ضلالت تمیز می‌دهد.چون مردم روی زمین منازعه کنند به نیروی این فطرت داوری کنند پس فداکاری،احسان،شجاعت،سخاوت و قهرمانی،صفات نیکو و عکس آنها صفات رذیله را هم در نزد مسلمان خواهی یافت و هم کافر،هم شهرنشین و هم

بدوی حتی انسانهای اولیۀ شبه وحشی.این فطرت مقیاسهایی است کلی که خداوند آن را نصیب بشر کرده تا بدان راه خود بیابد.

به وسیلۀ این فطرت اولیه است که بشر پروردگارش را می‌شناسد و به او ایمان می‌آورد امّا بعد از آن که در برابر فشار شهوات و امیال نفسانی و طاغوتها و خرافات پایداری ورزد.گاه نیز تسلیم آنها می‌شود و به خدا کافر می‌گردد و چون به خدا کافر شد رسولانی را نیز که خدا فرستاده انکار خواهد کرد.

وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصٰارَهُمْ

-و این بار نیز در دلها و دیدگانشان تصرف می‌کنیم.» دلها سابق جایگاه فطرت پاک و مقیاسهای سالم بوده.اما حواس تابع دلهاست.چون معیارهای بشر دگرگون گردد حواس او نیز دگرگون می‌شود بدون آن که از آنها به طور صحیح استفاده گردد.

کَمٰا لَمْ یُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ

-هم چنان که در آغاز به آن ایمان نیاوردند.» سبب این است که اینان طغیان می‌کنند و طغیان سبب دگرگون شدن دلها و معیارها می‌شود.

بشری که تابع عقل خود است و از حق پیروی می‌کند و هدف او حق است دارای معیارهایی است که به وسیله آنها حق را می‌شناسد. /3 ولی هنگامی که تابع شهوت خویش است و پیرو نفس خود و در پی امیال طغیانگر خود،همۀ هدف او معیارهای او در حسن و قبح و خیر و شر و فضیلت و رذیلت،چیزهایی است که بیشتر به منافع شخصی او نزدیک است.دنباله رو شهوات خویشتن است اصول دینش سه چیز خواهد بود:خوردن و آشامیدن و مباشرتهای جنسی و احکام دینش نیز از این قبیل است.حلال چیزی است که بدان دست می‌یابد و حرام چیزی است که از دست یافتن به آن محروم است.سرنوشت چنین انسانی سرنوشت دولتهای طاغوتی است در جهانی،که برای خود معیارهایی خاص خود وضع می‌کند از قبیل قوانین بین المللی و محاکم و مجالس امنیت...الخ.همۀ اینها برای استحکام سلطه طاغوتی است بر دوش توده‌های محروم.از این روست که قرآن کریم ما را از

چنین سرنوشتی بر حذر می‌دارد.

وَ نَذَرُهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

-و آنان را سرگردان در طغیانشان رها می‌سازیم.» کس پیرو روش آنها نیست،زیرا اینان سر به طغیان برداشته‌اند.بلکه اندک اندک معیارهای منافع خود را از دست می‌دهند و خانه‌های خود به دست خود و به دست مؤمنان ویران می‌کنند.

[111]

دلیل دروغگویی و نفاقشان این است که اگر معجزات و آیات بسیاری هم برایشان نازل شود باز هم ایمان نخواهند آورد.

وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتیٰ

-و اگر ما فرشتگان را بر آنها نازل کرده بودیم و مردگان با ایشان سخن می‌گفتند.» حتی بیشتر از اینها،اگر به اذن خدا مردگان به نزدشان آیند تا به صراحت حقایق را پیش چشمانشان بدارند باز هم ایمان نخواهند آورد.

وَ حَشَرْنٰا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً مٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ

-و هر چیز را دسته دسته نزد آنان گرد می‌آوردیم باز هم ایمان نمی‌آورند.مگر این که خدا بخواهد و لیکن بیشترشان جاهلند.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 112 تا 113]

اشاره

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰاطِینَ اَلْإِنْسِ وَ اَلْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ اَلْقَوْلِ غُرُوراً وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا یَفْتَرُونَ (112) وَ لِتَصْغیٰ إِلَیْهِ أَفْئِدَةُ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ لِیَرْضَوْهُ وَ لِیَقْتَرِفُوا مٰا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (113)

/3

گوش دادن به سخنان بیهوده

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

دنیا سرای دردها و رنجهاست و هدف از کشاکشهایی که در میان مردم درمی‌گیرد،آشکار شدن جوهر و ذات هر فردی است،تا ثواب و عقاب تنها بر حسب علم باری تعالی نباشد،بلکه بر وفق عمل مردم هم باشد.خداوند برای هر پیامبری دشمنی مقرر داشته تا کسانی را که به آخرت ایمان نمی‌آورند رهبر و رهنما باشند زیرا که رسول رهبر و رهنمای مردم است.دشمنان رسالت به یاران و همفکران خود سخنانی به ظاهر آراسته ولی بیهوده می‌آموزند همانطور که وحی الهی در نزد مؤمنان مقدس است این سخنان هم در نزد کسانی که به آخرت ایمان ندارند جنبۀ تقدّس دارد.

قرآن،خط فاصل میان مؤمن و کافر را ایمان به آخرت قرار داد و این بدان معنی است که کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند،نمی‌توانند به حقیقت دیگری ایمان آورند.

در این درس بعد دیگری از فلسفۀ شرک را از زبان کسانی که ایمان به خدا و پیامبری را رد می‌کنند بیان می‌داریم،کسانی که حتی اگر تمام نشانه‌هایی که در آیات پیشین آمده بود برایشان آشکار گردد باز هم طریق خلاف می‌سپرند و به راه انکار می‌روند.

/3

شرح آیات:

اشاره

معارضه حساب شده و منظّم

[112]

باید دانست معاندانی هستند که مجادله با آنان سود ندهد.

حرفهایشان به دلیلی استوار نیست و از این رو نمی‌توانند در دلهای ما شک و تردید برانگیزند و در ایمان ما سستی پدید آورند.

گاه می‌گوییم که-خدای ناخواسته-شاید برخی از حرفهایشان درست باشد و همین پندار در ایمان ما تزلزل ایجاد کند.آنچه در این درس آمده است تأکید این است که خداوند این گروه را از هدایت محروم داشته و فطرت پاک را از ایشان برگرفته است.در عوض به این فکر افتاده‌اند که با برساختن جملاتی به ظاهر آراسته با رسول معارضه کنند.حتی برای جعل چنان گفتارهایی به یکدیگر القاء کلام می‌کنند.

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ

-و همچنین برای هر پیامبری دشمنانی از شیاطین انس و جن قرار دادیم.» سؤال این است که خدای تعالی چرا و چگونه چنین می‌کند آیا برای معارضه با نبوت پیامبری که مبعوث داشته خود معاندانی را خلق می‌کند؟ بسا ممکن است که جواب درست این باشد که این یکی از سنتهای خداست در زندگی که قرآن از آن یاد می‌کند تا چشمها و گوشهایمان باز باشد و به ناگهان در دام آنان گرفتار نیاییم.و از آنجا که همه سنتها و قوانینی که در این عالم،وجود دارد آفریدۀ خداست در قرآن از این گونه تعبیرات فراوان آمده است.

رسالتی که منتشر شود و هیچ خصمی در برابر آن نایستد بسا ممکن است صاحبان رسالت را دربارۀ خود به شک اندازد که چرا این قاعدۀ کلی در باب دیگر رسالتها اعمال شده در رسالت او اعمال نشده است.مدّعیان رسالت اگر پندارند که کارشان سهل و ساده است در اشتباه‌اند،زیرا شیاطین انسی در جوامع طاغوتی متمثل است و شیاطین جنی،همچنین اعتقادات و اهواء کافران و منافقان و امثال ایشان.

یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً

-و برای فریب یکدیگر سخنان آراسته القاء می‌کنند.» /3 وحی رسالت بشر را یاری می‌دهد تا حقایق زندگی را بهتر ببینند در حالی

که القائات دشمنان رسالت و فرهنگ اسطوره‌ای آنها که در نزدشان مقدس است در یک سلسله عبادات تو خالی ولی ادیبانه و پر از کلمات عالی و فخیم شکل می‌گیرد.

روح این عبادات چیزی جز فریب نیست و تنها خیک خودخواهی و خودپرستی آدمی را باد می‌کند.این یکی از معیارهایی است که می‌توان به واسطۀ آن فرهنگ رسالت را از فرهنگ جهالت تمییز داد.

فرهنگ رسالت به تقدیس حق دعوت می‌کند و به تواضع در برابر حق فرا می‌خواند و خودپرستیها را و تعینات ارضی و خونی و زبانی و مالی را به یک سو می‌افکند،در حالی که فرهنگ جهالت ما را به تقدیس هر چیز مادی و دروغ و ناحق و زشت و امثال آن فرا می‌خواند.

وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا یَفْتَرُونَ

-اگر پروردگارت می‌خواست چنین نمی‌کردند پس با افترایی که می‌زنند رهایشان ساز.» نباید تصور کنیم که ساکت گردانیدن اینان و تصفیه یا هدایتشان ضرورت دارد،زیرا خدا اگر بخواهد می‌تواند خود به حکمت بالغه‌اش چنین کند.

ایمان به آخرت و مسئولیت گمراهی

[113]

یکی از سنتها و قوانین در زندگی این است که پیشوایان ضلالت بانگ برآورند و خود را پیشوای قومی بی‌سر و پا،که از ایمان به آخرت محروم‌اند قرار دهند و این خود امتحان دیگری است برای آنها.

وَ لِتَصْغیٰ إِلَیْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ

-تا آنان که به قیامت ایمان ندارند،گوش دل بدان سپارند.» قرآن،ایمان به آخرت را مرکز تمام فعالیتها و اعمال قرار داده زیرا سبب عدم ایمان به خدا که مصدر هر معرفتی و ایمانی است عدم وضوح شواهد نیست زیرا خدا بزرگتر از شهادت هر چیزی است،بلکه سبب عدم ایمان به خدا،عدم خوف از عاقبت است و اساسا کوتاه نظری و محدودیت دید در این جهان گذرنده یا حتّی در همین لحظاتی که انسان در این دنیای زودگذر سپری می‌سازد.

/3

وَ لِیَرْضَوْهُ وَ لِیَقْتَرِفُوا مٰا هُمْ مُقْتَرِفُونَ

-و پسندشان افتد و هر چه در خورشان هست انجام دهند.» از جرایم و گناهان.تا جزای خود را به طور عادلانه،بعد از عمل و علم به آن ببینند.

خدای تعالی در این آیه سخن از«گوش دل»گفت نه«گوش سر»زیرا آن سخنان به ظاهر آراسته با اهواء و عقایدشان مرتبط است پس باید پذیرای آن دل باشد نه گوش.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 114 تا 117]

اشاره

أَ فَغَیْرَ اَللّٰهِ أَبْتَغِی حَکَماً وَ هُوَ اَلَّذِی أَنْزَلَ إِلَیْکُمُ اَلْکِتٰابَ مُفَصَّلاً وَ اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ اَلْکِتٰابَ یَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ اَلْمُمْتَرِینَ (114) وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (115) وَ إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی اَلْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ (116) إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ یَضِلُّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ (117)

معنای واژه‌ها

116[یخرصون]

:دروغ می‌گویند.

/3

پیروی از اکثریت گمراه

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در دروس پیشین سخن قرآن حکیم از القائات شیطانی بود در این آیات از وحی الهی صحبت می‌شود که اتخاذ جز آن جایز نیست،زیرا در کتاب خدا به طور تفصیل و وضوح از هر مقوله سخن رفته و ما را به کتابی جز آن نیاز نیست،و مؤمنان در آن تردید روا نمی‌دارند و جزء جزء آن ثقه و اعتماد و اطمینان است.قرآن بیانگر حق و عدالت است و افزون بر آن کتابی است دایم و جاوید و با تطورات زمان و مکان در آن تغییر و تبدیل پدید نمی‌آید.زیرا کسی که این کتاب را وضع کرده همان کسی است که سنن حیات را هم وضع کرده.اوست خداوندی شنوا و دانا و علم او تازه و هم قدیم است.

در مقابل دین حق چیزی جز گفته‌ها و نوشته‌هایی سراسر گمان و خیال، پوچ و بی‌معنی نمی‌یابیم که حتی گویندگان آنان خود نیز نمی‌توانند به آنها یقین کنند و به صحت آنها ایمان بیاورند.

خدای سبحان راه و روش گمراهان را می‌شناسد و راه و روش هدایت شدگان را نیز می‌داند.زیرا راه از آن خداست و مقیاس در ضلالت و یا هدایت حقیقت است و خدا از هر کس دیگر به این حقیقت آگاهتر است.و سزاوارتر آن است که از او بخوانیم تا راه هدایت ما به ما بنماید راهی که بهترین و راست‌ترین راههاست و ما را به خدای سبحان می‌رساند.

/3 بشر عادة در جستجوی حق است ولی گاه آن را به دست نمی‌آورد،زیرا مردم دربارۀ حق اختلاف دارند و نمی‌توان کلام بعضی را مقیاس و میزان شناخت و

تمییز حق از باطل دانست.در چنین حالتی باید به خدا آفریدگار مردم باز گردیم یعنی کسی که راه حق به او منتهی می‌شود تا او ما را به حق راه بنماید.

شرح آیات:

اشاره

وضوح و تفصیل در کتاب خدا

[114]

عالم پر از نظریات متناقض است و زندگی پر از راههای گوناگون.

انسان یک بار به دنیا می‌آید و راه خود را برمی‌گزیند.نظریات و عقایدی را که می‌پذیرد خود مسئولیت آنها را هم به گردن می‌گیرد.مردم نمی‌توانند در اعمال یکدیگر داوری کنند زیرا آنها را با یکدیگر اختلافهای گسترده است.پس باید به نیرویی فراتر متوسّل شویم و آن خداست تا نظر و اعتقاد و راه درست را به ما نشان دهد و ما را به راه راست هدایت کند.

أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ أَبْتَغِی حَکَماً

-آیا داور دیگری جز خدای طلب کنیم.» خدای تعالی در راهنمایی بر بندگانش بخل نمی‌ورزد.حتی در راهنمایی خود به اجمال اکتفاء نمی‌نماید،بلکه چون سخن در هدایت می‌گوید بسی تفصیل می‌دهد و مطلب را روشن بیان می‌کند.

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ إِلَیْکُمُ الْکِتٰابَ مُفَصَّلاً

-و حال آن که اوست که این کتاب روشن را بر شما نازل کرده است.» در آن علم هر چیزی است با توجه به وضع متغیر آن و بر حسب مراحل زمانی آن.پس قرآن به این اکتفاء نمی‌کند که بگوید ظلم قبیح است،بلکه در انواع ظلم سخن می‌گوید و عدالت را به تفصیل و وضوح تمام به ما می‌شناساند.

در این کتاب تردیدی نیست و آدمی می‌تواند به راحتی و بدون مشکل به آن ایمان آورد البتّه به شرط آن که شخص خود ایجاد مشکل نکند و معاند نباشد.

وَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ /3 الْمُمْتَرِینَ

-و اهل کتاب می‌دانند که به حق از جانب پروردگارت نازل شده است پس از شک آورندگان مباش.»

آنان که در حق مجادله می‌کنند و هدفی جز مجادله ندارند هرگز به حق نمی‌رسند کسانی هم که در کتاب خدا پیوسته شک و تردید روا می‌دارند از فواید آن محروم خواهند ماند.

صدق و عدل وسیله و هدف رسالتها

[115]

نشان کلمات خدا این است که تام و تمام است،یعنی همۀ نیازمندیهای بشر را برمی‌آورد،راست است و مطابق با حق و حق همان نظامات خداوندی است در عالم وجود.و از آنجا که پروردگار ما قرار دهندۀ این نظامات و مجری آنهاست با کلمات راستین خود بشر را به آنها راه می‌نمایاند.کلمات پروردگار ما عدالت است زیرا به هر فردی حقش را می‌دهد و به هر طایفه و قوم و ملتی حقش را ادا می‌کند.ارادۀ او فراتر از هر خواسته و میلی است.او قادر است و حکیم است و علیم است.از این جهت سببی برای ستم در نزد او یافته نشود،زیرا سبب ظلم ناتوانی و امثال آن است.

وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً

و کلام پروردگار تو در راستی و عدالت به حد کمال است.» صدق وسیلۀ رسالت است و عدل هدف آن.

لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

-هیچ کس نیست که یارای دگرگون کردن سخن او را داشته باشد و اوست شنوا و دانا.» /3 خداوند با صفت شنوایی خود بر هر خرد کلان از حوادث عالم احاطه دارد و به علم گستردۀ خود،به اصل حیات و آغاز و انجام آن آگاه است...علم او هم جدید است و هم قدیم.به جزئیات و کلیات محیط است.پس در این صورت کلمات او تمام است.به صدق و عدل.

هنگامی که از رسالت خود متابعت نکنی!

[116]

رسالت تامّه الهیه بر اساس صدق و عدل استوار است،صدق در قول

و عمل و عدل به منزلۀ هدف این صدق.اما فرهنگهای جاهلی بر اساس گمان و پندار بنا شده است.گمان و پندار چیست؟ گمان(ظنّ)تصوری است که از هواهای ذاتی و شهوات و فشارها سرچشمه می‌گیرد،یا همان است که تو در ذهن خود می‌آفرینی نه برای آن که آن را با واقعیت خارجی منطبق سازی بلکه آن را بدل و جانشین آن واقعیتها سازی.مثلا تصورات شعراء از زندگی پندارهایی بیش نیست.زیرا اینها نمی‌خواهند واقعیت حیات را آن چنان که هست کشف کنند بلکه می‌خواهند حیات را از روی الگویی که در خاطر دارند بسازند،از این روست که می‌گویند که(شعر هر چه دروغتر باشد شیرین است)و چنین است تصوری که نظام طاغوتی از مصالح ملت دارد.

فرق گمان با علم این است که گمان با تکیه بر خود قائم است و حال آن که علم قائم به حقیقت است.مثلا علم توبه طلوع ماه بر اساس وجود آن است و چون غروب کند علم تو نیز زایل می‌شود.اما اگر شکل ماه را بر دیوار خانه‌ات بکشی این تصویر قائم به ذات خویش است.خواه ماهی باشد یا نه.

بشر گاه تابع تصور و احتمال است و این به هنگامی است که برای کشف حقیقت احساس ضرورت نکند،بلکه به جعل یک سلسله فرضیات پیرامون آن بپردازد،مثل زمانی که مردم دربارۀ آسمان و ستارگان حرفهایی می‌زنند ولی جز احتمال برهانی در دست ندارند.

/3 بیشتر افراد بشر در وادی گمان و پندار سرگردانند زیرا چراغ رسالت را فرا راه خویش قرار نداده‌اند،هدایت کمالی است که جز کسانی که در پاکی نفس خویش مجاهدت ورزیده‌اند به آن نخواهند رسید.

وَ إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ

-اگر از اکثریتی که در این سرزمینند پیروی کنی،تو را از راه خدا گمراه سازند.زیرا جز از پی گمان نمی‌روند و جز به دروغ سخن نمی‌گویند.» [117]

هنگامی که بیشتر افراد بشر گمراهانند و پیرو گمان خویش،

چگونه می‌توان راه حق را از راه ضلالت تمییز داد؟بشر باید در این کشاکش و گیر و دار حق و گمان به خداوند توسّل جویند زیرا تنها اوست که میزان ضلالت و هدایت است.

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ یَضِلُّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ

[سوره الأنعام (6): آیات 118 تا 121]

اشاره

فَکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ بِآیٰاتِهِ مُؤْمِنِینَ (118) وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اُضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ وَ إِنَّ کَثِیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوٰائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ (119) وَ ذَرُوا ظٰاهِرَ اَلْإِثْمِ وَ بٰاطِنَهُ إِنَّ اَلَّذِینَ یَکْسِبُونَ اَلْإِثْمَ سَیُجْزَوْنَ بِمٰا کٰانُوا یَقْتَرِفُونَ (120) وَ لاٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا لَمْ یُذْکَرِ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ اَلشَّیٰاطِینَ لَیُوحُونَ إِلیٰ أَوْلِیٰائِهِمْ لِیُجٰادِلُوکُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ (121)

/3

پیروی از هوای نفس و ارتکاب گناهان

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

خدای تعالی در پی روشنگریهایی که در آیات پیش کرده بود که راه حق

راهی است که به خدا می‌رسد و خدای سبحان بهتر از هر کس آن راه را می‌شناسد و جز راه او ضلالت است و گمان و پندار،اکنون به بیان حکم طعام که یکی از ضروریات زندگی است می‌پردازد.آری،طعام از ضروریات زندگی است ولی با وجود این برخی از مردم در اثر پاره‌ای پندارها بر خلاف رأی و حکم خداوندی خود را از آن محروم می‌دارند.در اینجا حکم صریح است که از هر چه نام خدا بر آن یاد شده است بخورید.

آن گاه می‌پرسد چرا از چیزهایی که بر شما حلال شده و نام و صورت آنها به صراحت بیان گردیده است پرهیز می‌کنید؟این پرهیز چیزی است در پیروی هوای نفس نه مخالفت با آن.

چیزهای حرام گناهانی است که قرآن آنها را شرح داده چه گناهان پنهان و چه آشکار.و از همه مهمتر شرک به خداست.و از مظاهر شرک این است که حیوانی را به نام بتان ذبح کنند یا به نام شیاطین.اینان به القاء شیطان با اهل حق مجادله می‌کردند و می‌گفتند چرا باید حیوانی که در پای بتان قربانی شده است حرام باشد یا حیوانی که در برد و باختهای قمار فدا می‌شود.در این جا سخن از این است که این اعمال اطاعت شیطان است و اطاعت شیطان در حکم شرک به خدای بزرگ است.

/3

شرح آیات:

اشاره

قاعدۀ اضطرار

[118]

نفس بشری به آزادی گرایش دارد.چنان که در آغاز انفجار تمدنها خود را از هر قید و بندی آزاد می‌پنداشت،پس هر حرامی را حلال می‌انگاشت و به قیود اخلاق و آداب مقید نبود.گاه نیز راه دیگر در پیش می‌گرفت و هر حلالی را بر خود حرام می‌کرد.اما مؤمنان که پیرو هواهای نفسانی خود نیستند در هر دو حال، راه میانه را برگزیده‌اند.

قرآن میان ایمان به خدا و خوردن چیزی که نام خدا بر آن خوانده شده

رابطه‌ای ایجاد می‌کند تا مؤمن در اعمال خود-چه سلبی و چه ایجابی-به راهی برود که از جانب خدا بدان راهنمایی شده است.

فَکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ بِآیٰاتِهِ مُؤْمِنِینَ

-اگر به آیات خدا ایمان دارید،از ذبحی که نام خدا بر آن یاد شده است بخورید.» یعنی اگر ایمان و اعتقاد دارید که خدا راه هدایت را از ضلالت بهتر می‌شناسد پس باید به هر چه فرمان می‌دهد عمل کنید و از فرمان او پیروی نمایید.

[119]

قرآن می‌پرسد که چه چیزی سبب شده که بشر از خوردن چیزهایی که حرام نشده‌اند امتناع کند.

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ

-چرا از آنچه نام خدا بر آن برده شده است نمی‌خورید و خدا چیزهایی را که بر شما حرام شده است به تفصیل بیان کرده است، مگر آن گاه که ناچار گردید؟» یعنی با آن که برخی از خوردنیها حرام شده ولی هنگامی که ترک خوردن آنها سبب زیان بزرگی گردد و انسان ناچار به خوردن آنها باشد حلال است،پس چگونه می‌توان از طعامی که خداوند آن را حلال کرده است سرپیچی کرد و این کار جز به مقتضای هوای نفس نیست.

/3 برخی از مردم پیروی از هوای نفس خود را به رهنمودهای الهی ترجیح می‌نهند.آن گاه چیزهایی را که خدا حرام نکرده و زیانی هم به حال آنها ندارند بر خود حرام می‌کنند.

وَ إِنَّ کَثِیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوٰائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ

-بسیاری بی‌هیچ دانشی دیگران را گمراه پندارهای خود کنند.هر آینه پروردگار تو به متجاوزان از حد داناتر است.» کسانی هستند که از حدود احکام خدا تجاوز می‌کنند و این تجاوز یا به زیادت است یا به نقصان.اینان از طریقۀ حق پیروی نمی‌کنند.معیار آن چیزی است که خدا معین کرده نه آن که بشر برای خود اختیار کرده است.

گناه باطن و ظاهر

[120]

هم چنان که ترک طیبات جایز نیست همچنین جایز نیست که آدمی هر رطب و یابسی را بدون آن که میان آنها فرقی قائل شود بخورد،مانند زمانی که جماعات بشری در مواقع قوت و قدرت و بسط تمدن خود چنین می‌کنند.نه،در اینجا حدودی است که باید رعایت شود تجاوز از این حدود تجاوز از مرزهای خدایی است و خدای سبحان به روشنی و تفصیل آن مرزها و حدود معین کرده است.

وَ ذَرُوا ظٰاهِرَ الْإِثْمِ وَ بٰاطِنَهُ

-و گناه را چه آشکار باشد و چه پنهان ترک گویید.» گناه حرام است.حرام بودنش به آن سبب نیست که به این شکل،صورت پذیرد یا به شکل دیگر یا بدین سبب که نام آن گناه است و مردم از گناه بیزاری می‌جویند،بلکه از آن رو که گناه خبیث است و در ذات و جوهر خود ناپاک است بنا بر این میان آشکار و پنهان آن فرقی نیست یا فرقی ندارد که نام آن گناه باشد یا نام دیگر به خود گرفته باشد.مثل نامهای دیگری که این روزها روی احتکار و ریا و تقلّب گذاشته‌اند یا قوانین دولتی و بین المللی که به دول بزرگ اجازه می‌دهد اموال ملل دیگر را زیر نامهای دهن پرکنی همچون تحت الحمایگی و ادارۀ داراییهای نفتی و امنیت صنعتی و نظایر آن تصاحب کنند.گناه گناه است هر چند نامش را عوض کنیم یا برای آن قانون و شریعت بتراشیم.

گناه سبب نابودی است هر نامی که داشته باشد فرق نمی‌کند.

/3

إِنَّ الَّذِینَ یَکْسِبُونَ الْإِثْمَ سَیُجْزَوْنَ بِمٰا کٰانُوا یَقْتَرِفُونَ

-آنان که مرتکب گناه می‌شوند،به سزای اعمال خود خواهند رسید.» هم در این جهان زودگذر و هم در آخرت.

[121]

گناه هر عملی است که به فرمان شیطان باشد و خلاف فرمان خدای تعالی.مثلا جایز نیست خوردن ذبیحه‌ای که نام خدا به هنگام ذبح بر آن برده نشده.این عمل فسق است و دلیل بر انفصال میان انسان و مبادی اوست.یا این که

برخی پندارند که دین محصور در مسجد است یعنی فقط جنبه عبادی دارد و خارج از مسجد خواه امور مربوط به خوردن و آشامیدن باشد یا ازدواج و طلاق یا سیاست و اقتصاد،اموری هستند جدا از دین همه اینها فسق و شرک به خداست یعنی در این صورت بشر را دو سرپرست و رهبر است یکی برای مسجد و یکی برای زندگی مادی و حال آن که هر چه هست از جانب خدای یکتای دانا و تواناست.

وَ لاٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ

-و از ذبحی که نام خدا بر آن یاد نشده است مخورید که خود نافرمانی است.» شیطانها دربارۀ حق مجادله می‌کنند و می‌خواهند واجبات را بی‌رنگ جلوه دهند.مثلا می‌گویند چه فرقی است بین حیوانی که به هنگام ذبح نام خدا بر او برده شده و آن که برده نشده است.بدون این که قضیه را در چارچوب کلی‌اش قرار دهند تا دریابند که قضیه به همۀ راه و روش انسان مربوط می‌شود.بنا بر این است که همه اعمال و رفتار انسان به مقتضای توحید باشد تا بتواند گفت:(نماز من عبادتهای من و زندگی من و مرگ من برای اللّٰه آن پروردگار جهانیان است) ⁽¹⁾یا دارای اعمال و رفتاری باشد به مقتضای شرک و بگوید:نماز و عبادات و زندگی و مرگ من برای خودم است.

وَ إِنَّ الشَّیٰاطِینَ لَیُوحُونَ إِلیٰ أَوْلِیٰائِهِمْ لِیُجٰادِلُوکُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ

-و شیاطین به دوستان خود القاء می‌کند که با شما مجادله کنند، اگر از ایشان پیروی کنید از مشرکانید.» اولا:اطاعت غیر اللّٰه در حکم شرک به اللّٰه است.

/3 ثانیا:راه شیاطین راه شرک است،راه جدایی میان دین و دنیاست،میان دین و سیاست است،میان مسجد و بازار است.و از این قبیل.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 122 تا 127]

اشاره

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی اَلنّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی اَلظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (122) وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ أَکٰابِرَ مُجْرِمِیهٰا لِیَمْکُرُوا فِیهٰا وَ مٰا یَمْکُرُونَ إِلاّٰ بِأَنْفُسِهِمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ (123) وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اَللّٰهِ اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ سَیُصِیبُ اَلَّذِینَ أَجْرَمُوا صَغٰارٌ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا کٰانُوا یَمْکُرُونَ (124) فَمَنْ یُرِدِ اَللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّمٰا یَصَّعَّدُ فِی اَلسَّمٰاءِ کَذٰلِکَ یَجْعَلُ اَللّٰهُ اَلرِّجْسَ عَلَی اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ (125) وَ هٰذٰا صِرٰاطُ رَبِّکَ مُسْتَقِیماً قَدْ فَصَّلْنَا اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ (126) لَهُمْ دٰارُ اَلسَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (127)

/3

معنای واژه‌ها

124[صغار]

:آن است که شخص را به خود آورد.

125[حرجا]

:حرج،تنگترین تنگناهاست و«حرج فلان» یعنی فلانی از این که پا پیش بگذارد هراسید.

/3

نقش زعمای مجرم در گمراهی مردم

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

بشر،مرده است و امر نبوت چونان روحی است که به او حیات می‌بخشد و نوری فرا راهش می‌دارد تا به وسیلۀ آن زندگی اجتماعی را به حرکت وادارد،ولی برخی از افراد بشر این نورانیت زندگی را دوست ندارند و ماندن در تاریکیها را بر آن برتری می‌نهند.زیرا به یک راه و روش معین خو گرفته‌اند و آن را دوست می‌دارند.

مخالفت با امر نبوت گاه به سبب عوامل فردی است،چون عامل عادت و گاه به سبب عوامل اجتماعی است چون طرحها و نقشه‌هایی که طاغوت برای سلطۀ خود می‌کشد.بدین گونه مجموعه‌ای او مجرمان را برای یاری خویش و اجرای نقشه‌هایش گرد می‌آورد.طاغوت مدعی می‌شود او از پیامبر برتر است و به امر رسالت سزاوارتر و چون به رسالت برگزیده نشده پس آن را انکار می‌کند.خدای تعالی در پاسخ این گونه جباران می‌گوید:«خدا داناتر است که رسالت خود را در کجا قرار دهد».

کیفر این گروه خواری و حقارت و عذاب شدید است و این به سبب طرحها و نقشه‌هایی است که علیه نبوت می‌کشیده‌اند.

/3 از عوامل انکار نبوت تنگ حوصلگی و کم مایگی و ضعف اراده است.

واقع این است که اینها به سبب عدم ایمان فرد قلب او را هدف قرار می‌دهند.و از عوامل ایمان به یاد خدا بودن است و نظر در حقایق،آن سان که به راهی رهنمون شود که او را پایداری و سلامت ارزانی دارد.

مؤمن به وسیلۀ اعمال خود به این اهداف می‌رسد نه تنها به وسیلۀ علم و

معرفت.

شرح آیات:

اشاره

آیا آن کس که مرده بود ما زنده‌اش کردیم؟!

[122]

انسان فاقد حرکت و نمو یعنی زندگی بود،تا زمانی که روح در او دمیده شد.همچنین از علم و هدایت بی‌نصیب بود تا آن گاه که خدا او را زندگی و قدرت داد.

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ

-آیا آن کس که مرده بود و ما زنده‌اش ساختیم و نوری فراراهش داشتیم تا بدان در میان مردم راه خود بیابد.» خداوند قلب بشر را به عقل و وحی زنده نمود و آدمی بدین وسیله توانست سود و زیان خود بشناسد و دریابد که چه کسی او را سود می‌رساند و چه کسی زیان.و چگونه با مردم زیست کند و با آنها رابطه برقرار نماید.

البته کسانی هستند که از این زندگی بهره‌مند نمی‌شوند و هم چنان در تاریکیها باقی می‌مانند و راه بیرون شدن را نمی‌یابند.

کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا

-همانند کسی است که به تاریکیها گرفتار است و راه بیرون شدن را نمی‌داند.» /3 اما چیزی که سبب می‌شود که برخی از مردم تاریکی را بر روشنایی برتری دهند همانا عادات آنهاست،عادت به یک نوع راه و رسم که همواره از آن پیروی می‌کند و لو آنکه زشت و ناهنجار باشد.

کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

-اعمال کافران،در نظرشان این چنین آراسته گردیده است.»

سازمان هرمی طاغوتیان

[123]

عامل دوم برای کفر و انکار،وجود مکاران در جامعه است و مکر

همان کشیدن نقشه‌های شوم برای گمراه ساختن مردم است.تا مگر گمراهی مردم سبب شود که خود به اهداف خود برسند در اجتماعات همواره شبکۀ‌ای از مجرمان وجود دارد که تحت رهبری واحدی بر ضد مصالح مردم فعالیت می‌کنند.این شبکه که در واقع سلطه طاغوتی است از افرادی تشکیل شده که شیطان اعمال ناپسندشان را در نظرشان بیاراسته است و در رأس آنها سرکردۀ مجرمان قرار دارد.

وَ کَذٰلِکَ

-و بدین سان.» شاید اشاره باشد به آخر آیۀ پیشین یا به همۀ آن آیه.یعنی در آنجا جماعتی هستند که نابینایی معنوی را به رهشناسی و هدایت ترجیح می‌دهند.اینان در هر شهر و دیاری سازمان مجرمان را تشکیل می‌دهند.

جَعَلْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ أَکٰابِرَ مُجْرِمِیهٰا لِیَمْکُرُوا فِیهٰا

-در هر قریه‌ای مجرمانشان را بزرگانشان قرار دادیم تا در آنجا مکر کنند.» رهبری این سازمان مکّار با کسی است که جرائمش بیشتر باشد.زیرا اینان ارزشهای افراد را بر حسب میزان جرائمشان می‌سنجند.هدف این سازمان توطئه چینی علیه توده‌های مردم است.

وَ مٰا یَمْکُرُونَ إِلاّٰ بِأَنْفُسِهِمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

-ولی نمی‌دانند که جز با خود مکر نمی‌ورزند.» سلطۀ طاغوتی چون بر ضد ملتی آشکار شود بسا شود که آن ملت علیه طاغوت سر به شورش بردارد و بدان پایان دهد.در این حال طاغوت به کیفر خود یعنی خواری و عذاب دردناک خواهد رسید.اما گاه مردم کوتاه می‌آیند و آن سان که باید بر پای نمی‌خیزند /3 در این حال چون عذاب در رسد مردم و طاغوت را هر دو، درهم می‌کوبد.بنا بر این عاقبت مکر به مکر کننده باز می‌گردد،خواه تنها و خواه با دیگران.

این آیه طبیعت سلطۀ طاغوتی را رسوا می‌کند و بیان می‌دارد که آن چیزی جز تجمع مجرمان نیست و نیروی آن در توطئه چینی‌های آن نهفته است و زمام رهبری آن به دست مجرم بزرگتر.اگر مردم بتوانند طبیعت سلطۀ طاغوتی را بشناسند از زیر

یوغ آن خود را خلاص خواهند بخشید.و اگر مجرم پرده از مکرش برداشته شود خلع سلاح می‌گردد و پایان دادن به حیات او آسان خواهد بود.

[124]

از انواع این گروه که مذکور افتاد،سرکشی آنهاست در برابر حق.

چون به گرد خود هاله‌ای از قداست ایجاد کرد و در میان مردم ساده دل رخنه و نفوذ یافت آن گاه این نغمۀ شوم را ساز می‌کند که اگر امر نبوت درست می‌بود حتما پروردگار ما یکی را از میان ما اشراف برمی‌گزید و هرگز یکی از عوام مردم را انتخاب نمی‌کرد و او را بر ما برتری نمی‌نهاد.

وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ

چون آیه‌ای بر آنها نازل شد گفتند که ما ایمان نمی‌آوریم تا آن گاه که هر چه به پیامبران خدا داده شده به ما نیز داده شود.» خداوند حجتشان را بدینگونه باطل می‌گرداند که.

اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ

-بگو،خدا داناتر است که رسالت خود را در کجا قرار دهد.» خداوند رسالت خود را در دستهای پاکیزه و دلهای تزکیه شده خواهد نهاد و زمام آن به دست مردان با اخلاص خواهد داد.نه در دست جماعتی که اموال مردم بدزدند و بر مردم ستم کنند.خدای تعالی آنان را مورد تهدید قرار می‌دهد که:

سَیُصِیبُ الَّذِینَ أَجْرَمُوا صَغٰارٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا کٰانُوا یَمْکُرُونَ

-به زودی به مجرمان به کیفر مکری که می‌ورزیده‌اند،از جانب خدا خواری و عذابی شدید خواهد رسید.» /3

شرایط مناسب برای ایمان

[125]

چون در آیات پیشین عوامل فردی و اجتماعی کفر بیان گردید در این آیه شرایط مناسب ایمان و فواید آن را بیان می‌دارد و بارزترین این شرایط شرح صدر و گشاده دلی است.زیرا ایمان به خدا یعنی برتری دادن آینده به حال و برتری دادن جماعت به فرد و برتری دادن حق است بر امیال و شهوات.زیرا حق را عاقبت

بهتر است و امید بدان بیشتر.

این صفات برای کسی حاصل می‌شود که به بعد نظر و استواری فکر و سعۀ صدر متصف باشد،در حالی که کفر به تمام معنی خلاف ایمان است،کفر نتیجۀ ضیق صدر است و ضیق صدر سبب آن است.

فَمَنْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّمٰا یَصَّعَّدُ فِی السَّمٰاءِ

-هر کس را که خدا خواهد که هدایت کند دلش را برای اسلام می‌گشاید و هر کس را که خواهد که گمراه کند قلبش را چنان فرو می‌بندد که گویی می‌خواهد به آسمان فرا رود.» «ضیق»همان جزع است و محدودیت نظر و عدم تحمل حوادث و«حرج» عبارت است از دو دلی و عدم قدرت به اتخاذ هیچ رأیی.در نتیجه انسان خود را در برابر کاری ناتوان احساس می‌کند،کسی که می‌خواهد به آسمان رود احساس تنگنا می‌کند،و می‌بیند که از همه جا بریده است و در عالم سرگشتگی حیران و درمانده شده است.

معروف است که رفتن به آسمان به سبب کمبود اکسیژن است و در نتیجه تنگی نفس و سوء خلق.شاید تشبیه در آیه از این باب باشد.

کَذٰلِکَ یَجْعَلُ اللّٰهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ

-بدین سان خدا به آنهایی که ایمان نمی‌آورند پلیدی می‌نهد.» آنها در محدودۀ لحظات و موقعیت خویش زندگی می‌کنند و رویدادهای آینده و پدیده‌های همسو در آن جهت موقعیت محدودشان را نمی‌بینند و لذا مشکلات از جایی بدیشان هجوم می‌آورد که گمانش را نمی‌بردند، /3 و از آن جا که حقایق غیبی را که در آن سوی زمان و مکان ایشان بود انکار می‌کردند لذا با مشکلاتی رویاروی گشتند که آمادگی آن را نداشتند.

منافع ایمان

[126]

گفتیم از عوامل مساعد ایمان یکی شرح صدر است.اما منافع

ایمان چهار است:

الف:راهنمایی به راه راست،همان راهی که راهرو را به خدای سبحان می‌رساند،یعنی آزادی کامل و عدالت همه جانبه و رستگاری.

وَ هٰذٰا صِرٰاطُ رَبِّکَ مُسْتَقِیماً

-این است راه راست پروردگارت.» ب:هواهای زودگذر نفسانی او را از راه به جانب چپ یا راست منحرف ننماید زیرا مؤمن را دلی گشاده است،پدیده‌های آنی و حوادث زوال پذیر او را نمی‌فریبد او هم چنان بر راه و رسم قویم خویش باقی است.

قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ

-آیات را برای مردمی که پند می‌گیرند به تفصیل بیان کرده‌ایم.» پس حقایق را می‌شناسند و از یاد نمی‌برند.اما کسانی پند نمی‌گیرند که از آیات خداوندی سود نمی‌برند زیرا میان آیات و حقایقی که بر آنها دلالت می‌کنند ربط نمی‌دهند.

خانۀ آرامش:

[127]

ج:و پس از استقامت و نیز به سبب آن مؤمنان به سلامت و امن می‌رسند چه در دنیا و چه در آخرت.

لَهُمْ دٰارُ السَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ

-برای آنها در نزد پروردگارشان خانۀ آرامش است.» /3 زیرا آنچه سلامت و آرامش بشر را تهدید می‌کند زیاده روی در شهوات است اما اعتدال طریق امن است.زیرا عدالت در اجتماع برترین وسیلۀ امن است و اعتدال در خوردن و آشامیدن راه دیگر سلامت و آرامش است.

د:اما مهمترین فایدۀ ایمان قرار گرفتن در زیر بیرق توحید و متنعم شدن به عبادت خداوند و دوستی اوست.

وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

-و به پاداش کارهایی که می‌کنند خدا دوستدار آنهاست.»

دوستی خدا چیزی است که به بشر اطمینان درونی و عزم جزم و سلامت نیت و در نتیجه پیروزی در دنیا و رستگاری در آخرت می‌دهد.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 128 تا 132]

اشاره

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ اَلْجِنِّ قَدِ اِسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ اَلْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ اَلْإِنْسِ رَبَّنَا اِسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا اَلَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ اَلنّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اَللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ (128) وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ اَلظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ (129) یٰا مَعْشَرَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ (130) ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ اَلْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ (131) وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ (132)

/3

عاقبت دوستی با ستمکاران

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در درس پیشین فواید ایمان بیان شد.اما زیانهای کفر:مهمترینش عبارتند از دوستی نابجا.اگر خدا دوست مؤمنان است پس دوست کافران جن است.زیرا خدا ایشان و جنها را با یکدیگر محشور می‌کند و به حساب می‌خواند.آنان پاسخ می‌دهند که اگر با جنیان دوستی ورزیده‌اند برای بهره‌مندی از آنها بوده است و این هدف کلی مشرکان است.

بهره‌مند شدن جز برای مدتی محدود باقی نمی‌ماند و سرنوشت آن جهنم است،زیرا ظالمان کارهای ناپسند می‌کنند و خدا آنان را دوستان یکدیگر قرار می‌دهد و بر یکدیگر مسلّط می‌گرداند.این نتیجۀ اعمال آنهاست در این دنیا،اما در آخرت چون بازخواستشان کند و از سبب کفرشان پرسد که آیا در اسباب هدایت نقصی بود؟جواب می‌دهند هرگز...بلکه رسولان خدا آمدند و آیات واضحات آوردند.در پایان این بازخواست بر زیان خود شهادت خواهند داد.آن گاه به کیفر اعمالشان ایشان را در بند می‌کشند.قرآن بیان می‌کند که سبب حقیقی در کفر /3 فریب در این زندگی دنیاست.

از اینجا خداوند در هر شهر و دیاری کسی را می‌فرستد که مردم آنها را انذار کند تا آن که باید هلاک گردد،با حجت و برهان آشکار هلاک شود.همانا مردم چه در عرصۀ صلاح و چه در عرصه فساد،بر حسب اعمالشان کیفر داده می‌شوند تا دریابند که آنچه گفته‌اند عبث نیست.

شرح آیات:

اشاره

چرا جن را پرستیدند؟

[128]

بعضی مردم جن را می‌پرستند و به جای خدا با آنان دوستی می‌کنند.چرا؟برای این کار دلیلشان چیست؟ اولا:می‌گویند بدین سبب که جنها مخلوقاتی هستند قویتر.در حالی که جنها هم مخلوقاتی از مخلوقات خدا هستند.آنان هم در روز قیامت محشور می‌شوند و از آنان حساب می‌کشند و در این مرحله با آدمیان هیچ فرقی ندارند.بنا بر این پرستش آنان و به دوستی گرفتن آنها را معنایی نیست.

ثانیا:علت پرستش جن یا به دوستی گرفتن آنها این است که این گونه اشخاص به زندگی،نظری سالم و صحیح ندارند و می‌پندارند که هدف زندگی برخورداری از تمتعات است و برای این که هر چه بیشتر به این تمتعات برسند با جن یا با بعضی آدمیان ارتباط می‌یابند.و در این حال پیرو شهوات خویش‌اند و نام آن را متابعت از جن و انس می‌نهند.وقتی که ما حق را متابعت می‌کنیم جن و انس را نمی‌پرستیم بلکه خدا را می‌پرستیم.بدین سبب که بر شهوات خود لگام می‌زنیم و امیال و خواستهای خود را بر اساس برنامه‌های الهی تنظیم می‌کنیم،برنامه‌هایی که عقول ما به آنها راه یافته است.در این حال ما تمتعات را برترین هدف زندگی قرار نمی‌دهیم بلکه هدفمان تحقق بخشیدن بر مسئولیتهای خود در زندگی است و آن هدف ماست.

از اینجا درمی‌یابیم که عبادت جن از عدم استعداد و آمادگی ما برای تحمل مسئولیت در زندگی ناشی می‌شود.

/3

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ

-و روزی که همگان را گرد آورد و گوید:ای گروه جنیان!شما بسیاری از آدمیان را پیرو خود ساختید.» چنین بر می‌آید که ای جنیان شما بسیاری از آدمیان را برای پرستش خویش

به خود جلب کرده‌اید و آدمیان به گرد شما جمع شده‌اند،سبب چیست؟ آدمیانی که گرد جنیان را گرفته‌اند به این سؤال پاسخ می‌دهند،زیرا آنها پاسخگوی اعمال خویشند نه جنیانی که معبود واقع شده‌اند.

وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ

-یارانشان از میان آدمیان،گویند ای پروردگار ما،ما از یکدیگر بهره‌مند می‌شدیم.» یعنی ما با آنان دوستی می‌کردیم تا به پایمردی آنان به اهداف خود برسیم به عبارت دیگر معبود حقیقی ما در این امر هواهای نفسانی ما بود نه جنیان مسکین.

وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا

-و به پایان زمانی که برای زیستن ما قرار داده بودی رسیدیم.» یعنی آن بهره‌گیریها تمام شد و مهلتی که به ما داده بودی پایان گرفت.

قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ

-گوید:جایگاه شما آتش است و جاودانه در آنجا خواهید بود،مگر آنچه خدا بخواهد.» زیرا خداوند برخی بندگان را مورد رحمت خود قرار می‌دهد و بر مقتضای حکمت بالغۀ خود از عذاب آنان می‌کاهد.

إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

-هر آینه پروردگار تو حکیم و داناست.»

ظلم چگونه بنای جامعه را ویران می‌سازد؟

[129]

از این گفتگوها نتیجه می‌گیریم که یکی از اسبابی که کفار را دوست یکدیگر قرار می‌دهد یکی عشق به تمتعات نفسانی است و سبب دیگر ظلم است.زیرا ظالم شمشیر خدا است،به او انتقام می‌گیرد و از او انتقام می‌گیرد.چون ظلم در جامعه شایع شود و ارزشهای عدالت و حق رو به زوال نهد /3 و توانمند بتواند به ناتوان ظلم کند،جامعه مخلوطی می‌شود از ظالم و مظلوم هر کس به زیر دستش ظلم می‌کند و از فرا دستش ظلم می‌بیند در چنین حالتی بیشتر مردم می‌خواهند از طریق ستمگری به سلطه دست یابند و این وضعی است که خود مردم به سبب اعمالشان ایجاد کرده‌اند.

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

-و بدین سان ستمکاران را به کیفر کارهایی که می‌کردند به یکدیگر وا می‌گذاریم.» هر عملی که از انسان سر می‌زند اثری آشکار یا پنهان در وجود او می‌گذارد، آن سان که گویی آن اثر به دیگر اجزای وجودی‌اش اضافه می‌شود.

دوست داشتن دنیا سر هر خطایی است

[130]

این عاقبت ظلم است در این دنیا.بعضی از ظالمان به بعضی دیگر واگذارده می‌شوند اما عاقبت ظلم در آخرت چیزی جز هلاکت نیست.

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا

-ای گروه جنیان و آدمیان!آیا بر شما پیامبرانی از خودتان فرستاده نشده تا آیات مرا برایتان بخوانند و شما را از دیدار چنین روزی بترسانند.» خواندن بدین گونه که پی در پی انجام گیرد به گونه‌ای که در دل داخل شود و مهمترین مادّه در آیین نامۀ دعوت همانا بیم از عاقبت است.

قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا

-گویند ما به زیان خویش گواهی می‌دهیم.» اکنون این سؤال پیش می‌آید که چرا آیات را نمی‌پذیرند و به پروردگارشان ایمان نمی‌آورند؟ علت دلبستگی شدید آنهاست به دنیا،زیرا حب دنیا سر هر خطایی است.

وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ

تصوّر این که آدمی خدای خویش را ملاقات خواهد کرد و نیز تصوّر موقعیت ضعیف او در برابر هیبت سترگ الهی برای عقل و استواری و ایمان او کافی است و

موقّتا شهوات فردی را در هم می‌کوبد و او را وا می‌دارد برای آیندۀ خویش بکوشد.

هیچ مردمی را به ستم هلاک نمی‌کنیم

[131]

و دلیل آگاهی کفار از حقیقت و انکارشان بعد از یقین این است که حکمت بالغۀ خداوندی و رحمت واسعۀ او همواره از ظلم در حق بندگان ابا دارند،و آنان را بدون آنکه از حقیقت آگاه کرده باشد مؤاخذه نمی‌کند.

ذٰلِکَ أَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا غٰافِلُونَ

-و این بدان سبب است که پروردگار تو مردم هیچ قریه‌ای را که بی‌خبر بودند از روی ستم هلاک نمی‌کرد.» خداوند قوی و مقتدر است.مردم جز او پناهی ندارند.آیا اگر قوت و قدرت خود را برای هلاکت بندگانش به کار گیرد،بدون آن که قبلا برای آنان پیامبرانی فرستاده باشد تا حقایق را به آنان بنمایند،ظلم نیست؟چگونه ممکن است خداوندی که بندگانش را آفریده و نعمتهای ظاهر و باطن خود به آنان عطا کرده است ستم روا دارد؟بنا بر این اگر آنان را هلاک کند به موجب استحقاق آنهاست و استحقاقشان دلیل روشنی است بر علم آنها به حقیقت ولی انکار آن و گواهی آنها بر این امر در روز قیامت دلیل دیگری است بر آن.

[132]

عدالت خداوندی در این جهان به خوبی آشکار است و از بارزترین دلایل این عدالت یکی این است که خدا به هر یک از مردم مقداری علم و مال و جاه به تناسب کارش داده است و از همین رو در روز قیامت بندگانش را در برابر اعمالشان و به قدر آن اعمال نیز پاداش نیک و بد خواهد داد.

وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ

-برای هر یک برابر اعمالی که انجام داده‌اند درجاتی است و پروردگار تو از آنچه می‌کنند غافل نیست.»

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 133 تا 135]

اشاره

وَ رَبُّکَ اَلْغَنِیُّ ذُو اَلرَّحْمَةِ إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِکُمْ مٰا یَشٰاءُ کَمٰا أَنْشَأَکُمْ مِنْ ذُرِّیَّةِ قَوْمٍ آخَرِینَ (133) إِنَّ مٰا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ (134) قُلْ یٰا قَوْمِ اِعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عٰاقِبَةُ اَلدّٰارِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ اَلظّٰالِمُونَ (135)

/3

در آخرت پیروزی با کیست؟

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

خدا را اسماء حسنی است.او بی‌نیاز است و رحیم.چون بی‌نیاز است قادر است که همۀ خلق را نابود کند و به جای آنها هر چه را که می‌خواهد بیافریند.

نشانۀ دیگر از غنای او این است که این مخلوقات را به جای مخلوقات دیگری که پیش از آنها بوده است آفریده است،ولی به سبب رحمت کاملۀ خود چنین نمی‌کند،اگر چه نکردن او در این زمان دلیل آن نیست که هرگز چنین نخواهد کرد،زیرا روزی خواهد آمد که مدت زندگی بشر به پایان رسد و بدون آن که او را توان مقاومت باشد کارش به پایان آید.

بشر احساس ایمنی می‌کند که در این برهه از زمان از آزادی برخوردار است و این دلیل رحمت خداست در حق او ولی روزگاری خواهد آمد که چون زمانش به پایان رسد این آزادی هم از او سلب خواهد شد.و این به سبب بی‌نیازی پروردگار اوست از او.خداوند رحمت خود را از کسی برنمی‌گیرد مگر به سبب ستمی که آن

شخص به خود می‌کند.

/3

شرح آیات:

اشاره

بی‌نیاز و مهربان

[133]

پروردگار سبحان را بهترین نامهاست نامهای خدا در آیات بی‌شمار او در عالم وجود پراکنده است شناخت نامهای خدا و مظاهر آنها و تجلیات آنها در زندگی ما را بصیرت روشن عطا می‌کند و به راه راست و درست رهنمایی می‌نماید.

قرآن حکیم از این نامها پیش از یا بعد از ذکر آیاتی که بر آنها دلالت دارند یاد می‌کند.

واقع این است که این روش قرآن به ما بصیرت و دیدی عقلی دربارۀ زندگی ارزانی می‌دارد.در نتیجه میان عقل و واقع و مشی و مرام گرد می‌آورد و موجب تکامل شخصیت بشر می‌شود.

در اینجا قرآن از دو نام از این نامها یاد می‌کند:غنی(بی‌نیاز)و صاحب رحمت(مهربان).

وَ رَبُّکَ الْغَنِیُّ ذُو الرَّحْمَةِ

-پروردگار تو بی‌نیاز و مهربان است.» ممکن نیست بشر هم صاحب بی‌نیازی باشد و هم رحمت.زیرا بی‌نیازی در نزد انسان مصدرش دیگری است پس بشر از فقدان آن می‌ترسد و بخل می‌ورزد.

در حالی که بی‌نیازی خدا مصدرش قدرت مطلقۀ او بر همه بشر است.همچنین است مهربانی او که محدود به حکمت اوست و نمی‌گذارد از چارچوب عدالت خارج شود.

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِکُمْ مٰا یَشٰاءُ کَمٰا أَنْشَأَکُمْ مِنْ ذُرِّیَّةِ قَوْمٍ آخَرِینَ

هم چنان که شما را از نسل مردمان دیگر بیافریده است،اگر بخواهد شما را می‌برد و پس از شما هر چه را که بخواهد جانشینتان می‌سازد.» این دلیل است بر بی‌نیازی او و رحمت او با هم.اگر قدرتش نبود و در نتیجه اگر بی‌نیازی او از شما نبود هرگز قادر به تعویض و تبدیل شما نمی‌بود.اگر رحمت او

نمی‌بود به مجردی که اولین انسان به راه خطا می‌رفت نسل او از جهان برمی‌افکند و این دلیل قدرت اوست.همچنین رحمت پروردگار ما محدود است در چارچوب حکمت او.

/3 چون بشر در این امر بیندیشد دارای اندیشه‌ای استوار خواهد شد و نظری واقع‌گرا خواهد یافت و در راه روش خویش به جادۀ مستقیم خواهد افتاد.استواری فکر از این رو که در می‌یابد که قدرت خداوندی بر سراسر عالم وجود حکمفرماست و این قدرت جلوه‌ای از غنای اوست بنا بر این آدمی نیز باید تکبر و غرور در برابر پروردگار را ترک گوید و اما نظر واقع‌گرا سبب می‌شود که حقایق حیات را ثابت و ابدی نپندارد.اما راه و روش مستقیم این است که هم از خوف متمتع باشد و هم از رجا.خوف از این که مبادا خدا این نسل برکند و نسلی دیگر جانشین آن قرار دهد و رجا یعنی امیدواری به رحمت او.میان این خوف و رجا یا بیم و امید راه و روش مستقیم قرار دارد.

تسلیم یا عاقبت

[134]

تا زمانی که بشر از متوقف ساختن حرکت زمان عاجز است.یا نمی‌تواند از سرنوشت بد خویش مانع شود یا از طرف دیگر سلب قدرت کند یا بر او غلبه یابد،ناچار است در برابر حقیقت تسلیم گردد و از آن سر برنتابد.

إِنَّ مٰا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

-هر چه به شما وعده داده‌اند خواهد آمد و شما را راه گریزی نیست.» [135]

خداوند وقتی که می‌گوید آزادیهایی که به شما داده شده و تواناییهایی که از آن برخوردار شده‌اید دارای حدودی است و چون به آن حدود برسد متوقّف می‌شوند،خود هشداری است از جانب او.

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ

-بگو،ای قوم من!هر چه از دستتان برمی‌آید بکنید.» یعنی به قدر قدرت و امکاناتتان.

إِنِّی عٰامِلٌ

-من نیز می‌کنم.» اینجا دو خط عمل است که هر دو به عاقبت منتهی می‌شوند.

/3

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عٰاقِبَةُ الدّٰارِ

-به زودی خواهید دانست که پایان این زندگی به سود که خواهد بود.» یعنی عاقبت چه کسی در سرای خوشبختی جای خواهد کرد؟ مجرد اندیشه در عاقبت بشر را به حقیقت راه می‌نماید و درمی‌یابد که عاقبت نیکو از آن که خواهد بود.

إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

-هر آینه ستمکاران رستگار نمی‌شوند.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 136 تا 140]

اشاره

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ مِمّٰا ذَرَأَ مِنَ اَلْحَرْثِ وَ اَلْأَنْعٰامِ نَصِیباً فَقٰالُوا هٰذٰا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هٰذٰا لِشُرَکٰائِنٰا فَمٰا کٰانَ لِشُرَکٰائِهِمْ فَلاٰ یَصِلُ إِلَی اَللّٰهِ وَ مٰا کٰانَ لِلّٰهِ فَهُوَ یَصِلُ إِلیٰ شُرَکٰائِهِمْ سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ (136) وَ کَذٰلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ شُرَکٰاؤُهُمْ لِیُرْدُوهُمْ وَ لِیَلْبِسُوا عَلَیْهِمْ دِینَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا یَفْتَرُونَ (137) وَ قٰالُوا هٰذِهِ أَنْعٰامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لاٰ یَطْعَمُهٰا إِلاّٰ مَنْ نَشٰاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ أَنْعٰامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهٰا وَ أَنْعٰامٌ لاٰ یَذْکُرُونَ اِسْمَ اَللّٰهِ عَلَیْهَا اِفْتِرٰاءً عَلَیْهِ سَیَجْزِیهِمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (138) وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ اَلْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ (139) قَدْ خَسِرَ اَلَّذِینَ قَتَلُوا أَوْلاٰدَهُمْ سَفَهاً بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ حَرَّمُوا مٰا رَزَقَهُمُ اَللّٰهُ اِفْتِرٰاءً عَلَی اَللّٰهِ قَدْ ضَلُّوا وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ (140)

معنای واژه‌ها

136[ذرأ]

:آفرینش است به گونۀ اختراع و اصل آن به معنای ظهور است چنان که گفته می‌شود:«ملح ذرانی»(نمکی که سفیدی آن آشکار است)و«الذرأة»به معنای ظهور پیری است.

138[حجر]

:حجر الحرام.

/3

شرک و نمود آن در شریعت

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

خداوند علیم و حکیم(همچنین غنی و رحیم)،طیبات را حرام نکرده است و حال آن که مشرکان بسیاری از چیزها را بر خود حرام کردند و به دروغ آنها را به خدا نسبت دادند.شرک،مشرکان را به کشتن فرزندانشان واداشت و این دروغ را نیز به خدا نسبت دادند و حال آن که جبّارانی که بر آنان فرمان می‌راندند قصدشان این بود که با ترغیب و تشجیع مردم به قتل فرزندان مردم را از حیث مادی و معنوی به

هلاکت رسانند.

خدای سبحان مشرکان را در این وادی رها کرد،زیرا آنها به خدای تعالی دروغ بستند در حالی که خدا می‌توانست آنها را به قدرت خود مقهور کند و از صحنۀ حیات بزداید و نگذارد بر مقدرات مردم غلبه یابند.

مشرکان را یک سلسله قوانین و تشریعات است که نتیجۀ به این منجر می‌شود که طیبات را بر خود حرام سازند. /3 علت این عمل آن بود که می‌پنداشتند در برابر اعمالشان پاداش داده خواهند شد.دیگر آن که میان زن و مرد در انتفاع از طیبات فرق می‌گذاشتند،همچنین در کشتن فرزندان.

شرح آیات:

اشاره

چه وقت انفاق در راه خدا شرک است؟

[136]

شرک و کفر توأمان‌اند.جز این که هدف شرک ارضاء همۀ اطراف است و آن از ضعف اراده و سوء حکم و قضاوت نتیجه می‌شود.شرک حالتی است نفسانی که قصدش فریب فطرت ایمان به خداست و اشباع شهوات نفس است در انجام یک سلسله اعمال زشت و ناشایست.

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ مِمّٰا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعٰامِ نَصِیباً فَقٰالُوا هٰذٰا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هٰذٰا لِشُرَکٰائِنٰا

و برای خدا از کشته‌ها و چارپایانی که آفریده است نصیبی معین کردند و به خیال خود گفتند که این از آن خداست و این از آن بتان ماست.» گفتند:این از آن خداست تا احساسات دینی خود را که برای نفس امری طبیعی است ارضاء کنند یا متدینین را فریب دهند.و این تا زمانی است که آنچه مال خداست یا آنچه مال بتان است معارضه نکند و چون معارضه کرد همه را به بتان تخصیص می‌دهند.

آنان به زعم خود برای خدا معابد فخیم می‌سازند و نسخ بسیاری از قرآن کریم را چاپ می‌کنند و نماز جمعه و اعیاد به جای می‌آورند حتی به حج می‌روند.

ولی در همان وقت برای آنهایی که شریک خدا ساخته‌اند نصیبی قرار می‌دهند یعنی از اموال محرومین قصرها برمی‌آورند و به حساب مستضعفان دولتها تشکیل می‌دهند و زر و سیم می‌اندوزند و در استحکام مبانی طاغوت سعی می‌کنند و به نیروی ترور و وحشت بر مردم چیره می‌شوند در نتیجه مغز را برای غیر خدا صرف می‌کنند و پوست را برای خدا می‌گذارند و خدا به این پوست راضی نیست.

فَمٰا کٰانَ لِشُرَکٰائِهِمْ فَلاٰ یَصِلُ إِلَی اللّٰهِ

-و آنچه از آن بتانشان بود به خدا نمی‌رسید.» /3 حکمی که درباره طاغوت می‌کردند،ممکن نبود حکمی الهی باشد که خدای ما از آن راضی باشد.اموالی که در میان اغنیاء دست به دست می‌گشت نمی‌توانست چیزی باشد که خدا از آن خشنود گردد.بلکه خدا چنین حکمی را و چنین مالی را مردود می‌داشت و از آن ناخشنود بود.

وَ مٰا کٰانَ لِلّٰهِ فَهُوَ یَصِلُ إِلیٰ شُرَکٰائِهِمْ

-و آنچه از آن خدا بود به بتانشان می‌رسید.» نمازی که از فحشاء و منکر منع نمی‌کرد و زکاتی که گودال میان فقراء و اغنیاء را بیشتر می‌کرد و سلطه طاغوت را افزون می‌ساخت زیرا برای او بود و حجی که به سفری سیاحتی تبدیل می‌گردید یا منبع درآمدی برای جاهلیت نوین بود و امر به معروف و نهی از منکری که چون تازیانه‌ای بر پشت مستضعفان فرود می‌آمد نه مستکبران،همه و همه از شعایر طاغوتی بود نه شعائر خدایی.

سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ

-به گونه‌ای بد داوری می‌کردند.»

موضع شریعت در برابر محدود کردن نسل

[137]

در اینجا سؤال بعد مطرح می‌شود.هدف طاغوت و مرفّهان مستکبر و حاشیه نشینان دستگاه سلاطین و دژخیمان رژیمهای مفسد چیست؟هدفشان اولا:فقیر کردن بیشتر توده‌های مردم است،ثانیا:گمراه ساختن آنها و طبیعی است که گمراه کردن هدفش ابقاء استثمار و برده ساختن آنهاست.اینان در میان

مردم نوعی فرهنگ جاهلی را رواج می‌دهند که آنان را به کشتن فرزندانشان تشجیع می‌کنند،از طرفی آنها را از فطرت پاکشان در محبت به فرزندان و ضرورت نگهداری آنان گمراه می‌سازد و از طرف دیگر آنان را از همین راه به هلاکت می‌رسانند زیرا نسلی که دنباله‌اش بریده شود نسل ابتری است و برای استثمار متناسب.

/3

وَ کَذٰلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أَوْلاٰدِهِمْ شُرَکٰاؤُهُمْ

اینان می‌دانند که انفجار جمعیت وسیله‌ای است قاطع برای پایان دادن به سلطۀ طبقاتی مستکبر.زیرا هر دهنی نیاز به نان دارد و این دهانهای نیازمند روزی علیه طبقات ستمگر باز خواهد شد.

به همین سبب هدف از کشتن فرزندان نابودی مردم و گمراه کردن ایشان است.

لِیُرْدُوهُمْ وَ لِیَلْبِسُوا عَلَیْهِمْ دِینَهُمْ

-تا هلاکشان سازند و دربارۀ دینشان به شک و اشتباهشان افکنند.» دین صحیح سلاح فعالی است علیه طاغوتان،پس گمراه ساختن مردم از آن هدف اساسی طاغوتیان است.

خداوند قادر است که به قدرت غیبیۀ خود تخت طاغوتان سرنگون کند ولی تا زمانی که مردم ناآگاهند و در رهایی خود از چنگال طاغوتیان نمی‌اندیشند چنین

نخواهد کرد.طریق رهای سرپیچی است از فرهنگ شرک آمیزی که به خدای تعالی دروغ می‌بندد.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا یَفْتَرُونَ

-اگر خدا می‌خواست چنین نمی‌کردند پس با دروغی که می‌بافند رهایشان ساز.»

رابطه خرافات و شرک

[138]

چون روش و مرام شرک آمیز در جامعه شکل گیرد ضلالت و انحرافش هر چه بیشتر و بیشتر نمودار می‌شود.در عصر جاهلی بخشی از طیبات را بر مردم حرام می‌کردند،مگر /3 بعضی چیزها را که به مقتضای افکار و پندارهاشان جایز می‌شمردند.

وَ قٰالُوا هٰذِهِ أَنْعٰامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ

-از روی پندار گفتند که این چارپایان و کشتزاران ممنوع است.» یعنی وقف شده و انتفاع از آنها ممکن نیست.

لاٰ یَطْعَمُهٰا إِلاّٰ مَنْ نَشٰاءُ بِزَعْمِهِمْ

-هیچ کس جز آن که ما بخواهیم نباید از آنها بخورد.» یعنی کسانی که بر حسب عقاید خرافیشان مجاز بودند.

وَ أَنْعٰامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهٰا

-و اینها چارپایانی است که سوار شدنشان حرام است.» نه به علت خاصی،تنها به سبب روش فاسد فکری‌شان.مهمترین مشخصۀ این روش این است که بر بعضی از آنها خدا را یاد نکنند.

وَ أَنْعٰامٌ لاٰ یَذْکُرُونَ اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهَا افْتِرٰاءً عَلَیْهِ

-و اینها چارپایانی است که نام خدا را بر آنها یاد نکنند.» با قربانی کردن آنها به بتان تقرب می‌جویند یا به جن یا به ملائکه یا بعضی از مردم.و این به هنگامی است که می‌پندارند این بتان سبب تقرب انسان به خدا

می‌شود.زیرا می‌گفتند که(اینها را می‌پرستیم تا سبب نزدیکی ما به خدا شود). ⁽¹⁾

سَیَجْزِیهِمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

-به خدا افترا می‌بندند و به زودی به کیفر افترایی که می‌بسته‌اند جزایشان خواهد داد.» اینان می‌پندارند که بعضی اشیاء یا اشخاص ابواب رسیدن به خدا هستند و حال آن که نه چنین است.

این پرسش باقی می‌ماند:پیوند شرک با این خرافات کدام است؟ /3 پاسخ آن این که است که اولا:شرک به خدا قلب را دگرگون می‌کند و بر اندیشه حجاب می‌نهد و بصیرت را از میان می‌برد و لذا بشر همه چیز را واژگون می‌بیند و کار بدان جا می‌رسد که خیر را شر و زیانمند را سودمند می‌انگارد.

دوم:بسیاری از محرّمهای بیهوده از ایمان به شرکاء برمی‌خیزد،چرا که ترس از شرکاء موجب می‌شود بسیاری از طیّبات برای مشرکان ناروا گردد.

سوم:واقعیت اجتماعی که نظام شرک آلود آن را فرا پیش می‌نهد به سبب دیدگاه منفور طبقاتی و حتّی نژاد پرستی حاکم موجب می‌شود بسیاری از طیّبات حرام گردد.

[139]

از مظاهر احکام باطلۀ آنها و تشریعات سخیفشان این است که میان مردان و زنان فرق می‌گذارند،چیزی که فطرت سلیم از آن امتناع دارد.

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا

-و گفتند:آنچه در شکم این چارپایان است برای مردان ما حلال و برای زنانمان حرام است.» در حالی که به روابط زناشویی اعتراف می‌کنند،روابطی که در واقع تکامل زن و مرد است،تکاملی که به مشارکت کامل در حقوق و هر خیر و منفعتی دعوت می‌کند.زنان در مسئولیتها و وظایف با مردان شریک‌اند.

وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ

-اگر مردار باشد زن و مرد در آن

شریک‌اند.» یعنی اگر جنین مرده باشد میان زن و مرد به تساوی تقسیم می‌شود.

سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

-خدا به سبب این گفتار مجازاتشان خواهد کرد.هر آینه او حکیم و داناست.» خداوند آنان را به سبب سخن باطلشان و حکم غیر عادلانه‌شان عقاب خواهد کرد زیرا اینان در انتفاع از طیبات میان زنان و مردان فرق قائل شدند و خدا حکیم است و به عدل حکم می‌کند و علیم است و به علم خود می‌داند /3 که چه کسانی بر خلاف عدالت گام برمی‌دارند.

کشتن اطفال بی‌گناه

[140]

بدتر از امتیازات طبقاتی و نژادی حتّی فرق نهادن میان زن و مرد، کشتن فرزند است یک عادت قدیم جاهلی که با هر جاهلیتی تجدید می‌شود و سبب آن نظریه‌های انحرافی دربارۀ زندگی و دروغ بستن است به خدا و گمراهی از طریق حق است.

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ قَتَلُوا أَوْلاٰدَهُمْ سَفَهاً بِغَیْرِ عِلْمٍ

-زیان کردند کسانی که به سفاهت بی‌هیچ حجتی فرزندان خود را کشتند.» چه سفاهتی بزرگتر و خطرناکتر از این که فرد بخواهد به خود ضرر و زیان رساند فرزندان خود را بکشد.این سفاهت بر قلت شعور و عدم معرفت شخص به سود و زیان خود دلالت دارد.

وَ حَرَّمُوا مٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ افْتِرٰاءً عَلَی اللّٰهِ

-و به خدا دروغ بستند و آنچه را به ایشان روزی داده بود حرام کردند.» زیرا ایشان بر خدا دروغ بستند و از راه و روش الهی که برای بشر توضیح می‌دهد که چگونه از نعمتهای خدا استفاده کنند به دور افتاده‌اند.در نتیجه اینان نمی‌توانند حق را محور خود و مقیاس اعمال خود قرار دهند و به نیروی بینایی آن زندگی را بفهمند.از این رو فرصت خوب فرزند داشتن را بر خود حرام کردند و از

انتفاع از آن محروم شدند.آیا فقط کسی که فرزند خود را می‌کشد از این فرصت انتفاع محروم می‌ماند؟نه،همۀ کسانی که فرزندان خود را به سیره و روش الهی تربیت نمی‌کنند همین حال را دارند.همۀ کسانی هم که خود به راه و روش خدایی نمی‌روند چنین‌اند.کسی که در خوردن افراط می‌کند و به سلامت خود زیان می‌رساند،کسی که از خوردن چیزهای حرام رخ بر نمی‌تابد،یا مشروبات الکلی می‌نوشد یا دست به قمار می‌زند یا در خط زناکاری می‌افتد یا به مردم ستم می‌کند یا دروغ می‌گوید یا غیبت می‌کند،او نیز نعمتهای خدا را بر خود تباه می‌کند و همانند آن سفیهانی است که بدون هیچ حجتی فرزندان خود را می‌کشند.

قَدْ ضَلُّوا وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ

-اینان گمراه شده‌اند و راه هدایت را نیافته‌اند.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 141 تا 144]

اشاره

وَ هُوَ اَلَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ اَلنَّخْلَ وَ اَلزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ اَلزَّیْتُونَ وَ اَلرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُسْرِفِینَ (141) وَ مِنَ اَلْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اَللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ اَلشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ (142) ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ اَلضَّأْنِ اِثْنَیْنِ وَ مِنَ اَلْمَعْزِ اِثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ اَلْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اِشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ اَلْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (143) وَ مِنَ اَلْإِبِلِ اِثْنَیْنِ وَ مِنَ اَلْبَقَرِ اِثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ اَلْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اِشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ اَلْأُنْثَیَیْنِ أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ وَصّٰاکُمُ اَللّٰهُ بِهٰذٰا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً لِیُضِلَّ اَلنّٰاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (144)

معنای واژه‌ها

141[معروشات]

اصل عرش به معنای بلندی است و سریر، عرش نامیده شده زیرا که بلندتر از زمین است.به سقف و ملک هم عرش گفته می‌شود.عرش درخت انگور بلندی است که برخی از شاخه‌های آن بر شاخه‌های دیگر قرار گرفته‌اند و نیز عرش به شبه هودج زنان گفته می‌شود.

/3

چگونه شرک،طیبات زندگی را حرام می‌کند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

خدای سبحان است که بر بشر نعمتهای بی‌شمار عطا کرد.پس او از هر کس دیگر بهتر می‌داند که از این نعمتها کدامیک به سود است و کدام یک به زیان و نیز راه بهره‌گیری از آنها را بهتر از هر کس می‌داند.و حال این که در عهد جاهلی چیزها را بر حسب هوای دل خویش حلال و حرام می‌شمردند.بدون اینکه

طبیعت اشیاء را بشناسند.

خداوند بستانها و باغها را آفرید و انواع مختلف درختان و میوه‌ها را پدید آورد.پس خدای سبحان به احکام آنها عالم است و او می‌داند که کدام یک از ثمرات را می‌توان خورد و بر انسان فرض است که چون محصولش به دست آمد حق فقرا را در روز درو بدهد و در خوردن اسراف نکند یا بیهوده نبخشد بلکه در تمام اعمال خود جانب حق و عدالت را رعایت نماید.

همچنین است حکم چارپایان و منتفع شدن از آنها.به گونه‌ای که وسیله‌ای برای تحقق مطامع شیطانی او نشود چون تجاوز به حقوق دیگران یا زدن و کشتن آنها.

/3 خداوند سبحان ما را گوسفند و بز و گاو و شتر هم نر و هم ماده،روزی کرده است ولی بشر این یک را حلال و آن یک را حرام کرده است در حالی که همه روزیی است که خدا عطا کرده است و چنین چیزی هم نگفته است.اینان که به خدا دروغ می‌بندند بدون آن که از حقیقت امر آگاهی داشته باشند مردم را گمراه می‌کنند،زیرا از ستم پیشگان هستند و ظلم مانع هدایت خداست.

شرح آیات:

اشاره

طیبات...به سود تو و به زیان تو

[141]

میلیونها نظام طبیعی و سنن اجتماعی در کار و تلاش‌اند تا به مشیت خدای تعالی باغها ایجاد شده،زمین سبز شده و انواع ثمرات پدید آمده است.

بدون انگیزه‌ای که خدا در درون بشر متمرکز ساخته و بدون صلاحیت خاک و وجود مخازن آب و نور و خورشید بشر به زراعت زمین ترغیب نمی‌شد یا قادر بر آن نبود.ولی خدای تعالی این انگیزه را به وجود آورده و وسایل را مهیّا کرده پس او-خدای تعالی نه دیگری-بر زمین فرشی سبز رنگ از بستانها و مزارع پر ثمر بگسترده است.

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ

-و اوست که باغهایی آفرید نیازمند به داربست و بی‌نیاز از داربست.»

بعضی از زمین فراترند چون نخلها و بعضی بر روی زمین خوابیده‌اند چون بوته‌ها و کشته‌های گندم و جو.

وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ

از آنجا که خدای سبحان کسی است که نعمت ثمرات را به ما عنایت کرده پس اوست که می‌تواند کیفیت انتفاع از آنها را برای ما بیان کند در این آیات ذات الهی سه حکم از احکام آنها را بیان می‌دارد.

نخست وقتی که می‌گوید:

کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ

-چون ثمر آوردند از آنها بخورید.» چون میوه یا هر ثمر دیگری رسید زمان استفاده از آنهاست و نباید بشر به تلقین اوهام باطل خود را از آنها محروم سازد،بلکه بر عکس باید از آن ثمرات بهره‌مند شود و این حق هر انسانی است.ولی انتفاع دایم چون زمانی که بخواهد آنها را انبار کند و بفروشد یا در آینده از آن استفاده کند در این صورت نیز در آن حقی پیدا می‌کنند.

و این حکم دوم است:

وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ

-و در روز درو حق آن نیز بپردازید.» در این روز بینوایان چشم به راه حقوق خود هستند از زکات یا صدقات و غیر آن،چون حق درو.هر چند از زمان رسیدن ثمره در آن حق پیدا می‌کنند.بعضی می‌گویند خوردن از ثمرات پیش از خارج کردن زکات جایز است زیرا زکات به

چیزی تعلق می‌گیرد که بشر آن را انبار می‌کند،نه آنچه قبل از انبار کردن از آن بهره می‌جوید.و خدا داناتر است.

البته بهره‌جویی از طیبات یعنی چیزهای حلال باید که در حدود نیاز باشد نه اسراف...و این /3 حکم سوم است که در این فقره از آیه بیان می‌شود.

وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ

-و اسراف مکنید که خدا اسرافکاران را دوست ندارد.» چون خدا اسرافکاران را دوست ندارد،پس آنان را یاری نمی‌نماید و به نعمتشان نمی‌افزاید.

چارپایان و فواید آنها

[142]

علاوه بر ثمراتی که از زمین می‌روید از چارپایان نیز بشر سود می‌برد چه برای خوردن و چه برای بار بردن و امثال آن.خدای تعالی بشر را توانایی داده تا ستوران را به کار گیرد و از آنها منتفع شود.چارپایان را دو قسم کرده بعضی چارپایان درشت اندامند که بارهای گران را از شهری به شهر دیگری می‌برند،چون شتر و بعضی خرد جثه‌اند چون گوسفند که انسان معمولا از گوشت آن بهره‌مند می‌شود.

وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً

-و نیز چارپایان که بار می‌برند یا در خور بار برداشتن نیستند.» کلان جثه‌ها و خرد جثه‌ها.

کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ

-از هر چه به شما روزی داده است بخورید.» یعنی استفاده از چارپایان را بر خود حرام مکنید چنان که برخی مذاهب قدیمه حرام می‌کردند.ولی از سوی دیگر در خوردن زیاده روی منمایید و به اعتبار این که حیوانات مسخر شما هستند آنان را میازارید و در دادن آب و علف به آنها تنبلی مکنید یا آنها را برای تجاوز و آزار یکدیگر به کار مبرید.

وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

-و از شیطان پیروی

مکنید که او دشمن آشکار شماست.» شیطان برای فریب بندگان خدا شگردها و راههای مختلفی می‌داند /3 یکی از آنها همین است که بعضی را وامی‌دارد که به خدا دروغ بندند و مردم را از بهروری از چارپایان منع کنند.

[143]

پروردگار ما انواع چارپایان کلان جثه و خرد جثه را یاد می‌کند،تا بیان دارد که همۀ انواع آن حلال است.پس چرا بعضی برخی از آنها را حرام کرده‌اند،آیا این حکم خداست یا پیروی از القائات شیطان رجیم است و دروغ بستن به خدا.

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ

-هشت لنگه از گوسفند،نر و ماده و از بز نر و ماده بگو آیا آن دو نر را حرام کرده است یا آن دو ماده را.» هیچ یک را.

أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ

-یا آنچه در شکم مادگان است.» مراد چنین است.این سؤال به آدمیان هشدار می‌دهد تا دریابد که میان انواع ستوران که نعمتهای خداوندی هستند فرقی نیست.از این رو می‌گوید:

نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

-اگر راست می‌گویید از روی علم به من خبر دهید.» یعنی به مجرد اوهام خویش میان حقایق فرق منهید و اگر سخنی می‌گویید بر مقتضای علم باشد.

[144]

هم چنان که فرقی میان نر و مادۀ حیوانات خرد جثه نیست همچنین میان حیوانات کلان جثه باربر هم چون شتر و گاو فرقی نیست و نباید میان نر و ماده آن فرقی نهاد.

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ /3 قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ

-و از شتر نر و ماده و از گاو نر و

ماده.بگو آیا آن دو نر را حرام کرده است یا آن دو ماده را یا آنچه را که در شکم مادگان است؟» نه،خداوند هیچ یک از آنها را حرام نکرده است زیرا کسی به صدق این تحریمها گواهی نداده است.

أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ وَصّٰاکُمُ اللّٰهُ بِهٰذٰا

-آیا آن هنگام که خدا چنین فرمانی می‌داد شما آنجا بودید.» مسلما هیچ کس نمی‌تواند مدعی این حضور شود.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النّٰاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

-هر آینه خدا ستمکاران را هدایت نمی‌کند.» در اینجا به این نتیجه می‌رسیم که همۀ کسانی که ادیان باطله اختراع می‌کنند و فریقی از مردم را به سوی آن می‌کشانند پیروان هواهای نفسانی خویشند و علتی که مردم را وامی‌دارد که به آنان بگروند نیز بر همین قیاس است ستم اندک ستم بزرگ را می‌زاید تا آن گاه که راه به کلی از دست برود و حیرت و سرگردانی عظیم فرا رسد.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 145 تا 147]

اشاره

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اَللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اُضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (145) وَ عَلَی اَلَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَ مِنَ اَلْبَقَرِ وَ اَلْغَنَمِ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُمٰا إِلاّٰ مٰا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمٰا أَوِ اَلْحَوٰایٰا أَوْ مَا اِخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ (146) فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ رَبُّکُمْ ذُو رَحْمَةٍ وٰاسِعَةٍ وَ لاٰ یُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ اَلْقَوْمِ اَلْمُجْرِمِینَ (147)

معنای واژه‌ها

146[الحوایا]

پشکلها و مفرد آن حاویه است که به آنچه در شکم گرد آمده اطلاق می‌شود.

/3

دیدگاه مثبت در قوانین توحیدی

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در مواجهه با متعصبانی که طیبات را-جز اندکی از آنها-بر خود حرام کرده بودند قرآن کریم در اینجا یادآور می‌شود که همۀ چیزهایی که در عصر جاهلی حرام شمرده می‌شد در کتاب خدا موجود نیست بلکه همۀ آنچه حرام شده مردار و خون و خوک و حیوانی است که به هنگام کشتن نام خدا بر او برده نشده است.

البته خدا بر بنی اسراییل انواع طیبات را حرام کرده بود،مثل هر حیوانی که دارای دندانهای نیش یا چنگال بود.و نیز پیه گاو و گوسفند.ولی آنان بر یکدیگر ستم می‌کردند و هر چه بشر ستم بیش کند خداوند بر او سخت‌تر خواهد گرفت.

خدای سبحان رحیم است و رحمت او گسترده است ولی در عین حال شدید العقاب نیز هست و مجرمان نمی‌توانند از عقاب او بگریزند.

این آیه آمده است تا بر اندیشۀ پیش گفته تأکید ورزد و آن عبارت است از ضرورت استقامت در خط سالم بی‌هیچ کاهش و افزایشی،زیرا احکام شرعی با منافع حقیقی تغییر ناپذیر در پیوند است.

/3

شرح آیات:

اشاره

حدود حرام

[145]

بعضی پندارند که دین احکامی است ما فوق طاقت بشر که بشر را از نمو یا تکامل باز می‌دارد و هر چیزی در دین حرام است مگر آنچه را که خدا استثناء کرده باشد ولی خداوند این اندیشۀ باطل را به کرات نفی کرده است.

در این آیه خداوند اصل حلیت کامل را جز در اشیاء معینی شرح می‌دهد و بدین گونه بشر را به تمتع از نعم خداوند ترغیب می‌کند مگر وقتی که آن چیز باعث زیان بزرگی شود.

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً

-بگو:در میان آنچه بر من وحی شده است چیزی را که خوردن آن بر من حرام شده باشد نمی‌یابم،جز مردار یا خون ریخته.» مراد از آن خونی است که از جسم خارج می‌شود ولی خونی که در لا به لای گوشت مانده باشد مباح است.

أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ

-یا گوشت خوک که پلید است.» هر چند به ظاهر ممکن است طعمی خوش داشته باشد ولی واقعش پلید

است و موجب امراضی می‌شود،همچنین خورنده‌اش را به برخی اخلاق ناپسند دچار می‌گرداند.

أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ

-یا حیوانی که در کشتنش مرتکب نافرمانی شوند و جز با گفتن نام خدا ذبحش کنند.» ذبیحه‌ای که به بتان تقدیم می‌شود حرام است زیرا جزئی از واقعیت شرک است.از این رو آن را«فسق»خوانده است.ولی همۀ این محرمات به هنگام اضطرار و ضرورت حلال می‌شوند.یعنی فرد را حالتی پدید آید که تحمل آن نتواند، پس این زیانی ندارد برای کسی که به ظالم می‌پیوندد و سپس ظلمش را ترک می‌کند یا به مسرف و متجاوز می‌پیوندد /3 ولی به حد و نصاب بازمی‌گردد،زیرا ضرر با مقیاس حقّی سنجیده می‌شود که بر عقل و فطرت و شناسایی عرف عام استوار است و از همین رو معیار ظالمان و سرکشان و متجاوزان در پرتو زیاده روی و تکاثر، معیارهای کافی به شمار نمی‌آید و لذا در تفسیر ائمّه هدی(ع)آمده است که:

«سرکشان همان کسانی هستند که بر امام خروج کرده‌اند و ستیزه جویان همان گردنکشان هستند».

بدون تردید،این یکی از مصادیق این دو سخن است و حال آن که آیه هر سرکش و گردنکشی را در بر می‌گیرد و واژۀ«بغی و عدوان»در این آیه-آن گونه که به نظر من می‌رسد-با همین معیار در پیوند است.اگر معیار«اضطرار»درست باشد می‌توان از این قانون بهره جست و در غیر این صورت خیر.

فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

-هر گاه کسی ناچار به خوردن آن گردد هر گاه بی‌میلی جوید و از حد نگذراند بداند که خدا آمرزنده و مهربان است.» آمرزش و رحمت او تجلی می‌کند،به هنگامی که نفس محترمی در معرض زوال قرار گیرد و ناچار به خوردن مردار می‌گردد ولی با آن شروط که بیان گردید.

دیگر محرمات

[146]

خدای تعالی طیبات را بر مردم حرام نکرده،بلکه خبائث را حرام کرده است و این به صورت استثناء است نه اصل،در نتیجه شمارشان اندک است چنان که دانستیم.البتّه پروردگار ما به مقتضای حکمتش برخی از طیبات را حرام کرده است،از علل این حرمت مثلا تأدیب برخی جوامع ظالمه است.مثلا هر حیوان چنگال داری را بر یهود حرام نمود و آن حیوانی است که چنگالهایش را به عنوان سلاح به کار می‌برد چون درندگان و پرندگان صاحب چنگال مانند عقاب.

گویند که این کلمه شامل شتر و چارپایان هم می‌شود زیرا انگشتان آنها از هم جدا نیست.

وَ عَلَی الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ

-و بر یهود حرام کردیم هر حیوان صاحب ناخنی را.» /3 تحریم استثنایی پروردگار ما بر بنی اسراییل شامل پیه گاو و گوسفند هم می‌شود مگر آن چربی که بر پشتشان گرد آمده یا بر مقعدشان جمع شده یا آن چربیها که به استخوان درآمیخته است.

وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُمٰا إِلاّٰ مٰا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمٰا أَوِ الْحَوٰایٰا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ

-و از گاو و گوسفند پیه آن دو را جز آنچه بر پشت آنهاست یا بر چرب رودۀ آنهاست یا به استخوانشان چسبیده باشد.» سؤال این است که چرا باری تعالی این طیبات را بر آنها حرام کرده است؟ خدای تعالی پاسخ می‌دهد که بنی اسراییل به یکدیگر ستم می‌کردند خداوند هم برخی از طیبات را بر آنها حرام نمود.باز این سؤال پیش می‌آید چرا ستم سبب حرمت می‌شود؟ جواب این است که سنتهایی را که نظامات طبیعی می‌نامیم تنها در یک مورد با احکام تشریعی فرق دارند و آن این است که نظامات طبیعی را خداوند بر

عالم وجود و بر بشر جاری ساخته و در آن هیچ تغییر و تبدیلی حاصل نمی‌شود.در حالی که احکام شرعی چنین نیستند مردم را به آن فرمان می‌دهد و از عاقبت شرک آن بر حذرشان می‌دارد.پس این دو گونه سنت طبیعی و شرعی در خطوط کلی با هم تلاقی می‌کنند زیرا از یک منبع واحد صادر می‌شوند.از آنجا که پایان طبیعی ستم در جامعه از میان رفتن نعمتها و سخت گرفتن و فشار بر مردم آن جامعه است پس همین عاقبت است که خدای سبحان بر جامعۀ ستمکار حکم می‌کند بدین ترتیب که شماری از طیبات را بر آن حرام کند.

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ

-این چنین کیفرشان دادیم و ما راستگویانیم.

صاحب رحمت و غضب

[147]

هر یک از افراد بشر خدا را به مقتضای وهم و خواست خود تصور می‌کند و به آن تصور جنبۀ حقیقت می‌دهد.مثلا گناهکاران صفت رحمت و عفو را بزرگ می‌کنند بدون این که بخواهند بدانند که خدای تعالی دارای صفت غضب و عقاب هم هست،تا با دل راحت مرتکب گناه شوند.

/3

فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ رَبُّکُمْ ذُو رَحْمَةٍ وٰاسِعَةٍ

-اگر تو را تکذیب کردند، بگو:پروردگار شما صاحب رحمتی است گسترده.» تکذیب رحمت خدا مخالف فطرت است زیرا ما در عالم واقع خود شاهد رحمت او هستیم.از این رو پیامبران در باب این صفت حسنای پروردگار تأکید می‌کنند ولی تأکید هم می‌کنند که او را جز رحمت و عفو صفت دیگری هست:

وَ لاٰ یُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ

-و خشم و عذابش از مجرمان بازداشته نخواهد شد.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 148 تا 150]

اشاره

سَیَقُولُ اَلَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ کَذٰلِکَ کَذَّبَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰی ذٰاقُوا بَأْسَنٰا قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَخْرُصُونَ (148) قُلْ فَلِلّٰهِ اَلْحُجَّةُ اَلْبٰالِغَةُ فَلَوْ شٰاءَ لَهَدٰاکُمْ أَجْمَعِینَ (149) قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ اَلَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اَللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ (150)

/3

شرک،میان تصور و توهم

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

به هنگامی که بشر خود را معیار حق و باطل پندارد،نه واقع و حقیقت را هر عملی را که انجام می‌دهد آن را به عنوان حقیقتی که خدا به آن فرمان داده تلقی می‌کند و آن را صحیح می‌پندارد.از این رو مشرکان اهل کتاب یا غیر اهل کتاب، شرک و تشریعاتشان را به خدا نسبت می‌دهند.ولی خدای سبحان آنان را تصدیق نمی‌کند و حتی در دنیا یعنی پیش از آن که روز قیامت شود به عذاب و خشم خود گرفتارشان می‌سازد.تا برای آنها و دیگران ثابت شود که بر حق نبوده و نیستند.قرآن می‌پرسد که اینان چگونه می‌پندارند که افکارشان درست است؟آیا از روی علم یا از روی گمان.

خداست-نه من و نه تو-کسی است که هدایت به دست اوست و او را بر هدایت مردم حجت بالغه است و او بر هدایت مردم به سوی خود قادر است.اما

اینها که حق را تکذیب می‌کنند حجتی به دست ندارند و نه شهود راست گفتاری.

قرآن آنان را فرمان داده که شاهدان خویش بیاورند ولی از شهادت دادن به نفع آنها منع کرده است زیرا:

/3 اولا:مردمی خود محوراند.

ثانیا:سلف را تکذیب می‌کنند و بدون تردید همۀ نشانه‌هایی را که به حق راه می‌نمایند دروغ می‌پندارند،زیرا قصدشان رسیدن به حقیقت نیست.

ثالثا:آخرت را انکار می‌کنند و زندگی را منحصر به همین زندگی دنیا می‌دانند.

رابعا:میان خدا و خلق خدا فرقی قایل نیستند.

شرح آیات:

اشاره

ریشه‌های انحراف

[148]

این درس در بیان ریشه‌های خبیث تشریعات باطلۀ بشری است در قضایای اجتماعی که بشر به سبب آن از هوای نفس خود پیروی می‌کند و خود را می‌پرستد و حق و مسئولیت ترک می‌کند و به تصورات باطل و اوهام دور و درازی که از هوای نفس او مایه می‌گیرد،روی می‌آورد و به گونه‌ای جزئی می‌گوید:شب و روز و حوادث زندگی است که او را به اتخاذ چنین موضعی مجبور می‌کند.یا می‌گوید خدا او را به فلان کار مجبور کرده،زیرا خدا همۀ چیزهایی است که در عالم وجود است و او قاهر است و بر همۀ بندگانش غالب.یا به خرافات باطل متشبث می‌شود که گوید خداوند امور بندگانش را به خودشان واگذار کرده تا هر چه عقولشان برایشان مقرر داشته از پی آن بروند.(در اینجا میان عقل و هوای نفس اختلاطی عجیب پدید می‌آورند).

خواه به این نوع از تصور تشبث جویند یا به آن یک هدف یک چیز است و آن مشروعیت دادن به پیروی از اهواء خود و محور ساختن خویش و مقدس شمردن افکار و عقایدشان است و این آخرین مرحله از گمراهی است در نزد بشر.

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ

مشرکان خواهند گفت:اگر خدا می‌خواست،ما و پدرانمان مشرک نمی‌شدیم و چیزی را حرام نمی‌کردیم.» /3 خداوند قادر است که ما را از شرک و عقاید باطل باز دارد.پس اگر چنین نکرده،از آنچه ما می‌کنیم راضی است.قرآن حکیم به این پندار پاسخ می‌دهد:

اولا:این گروه حق را تکذیب می‌کند و از این بابت با همه کسانی در تاریخ که حق را تکذیب می‌کرده‌اند یکسانند.یکی از طرق کشف حقیقت یک جماعت پرده برداشتن است از حوادث عامی است که در آن شرکت کرده‌اند و با آن پیش رفته‌اند.مثلا اگر دانستی که مثلا زید از اندیشه‌ای طرفداری می‌کند،به این سبب است که به فلان گروه نسبت دارد،می‌توانی جوانب متعدد آن فکر را دریابی.

ثانیا:پایانی که خدا برای این گونه مردمان قرار داده عذاب شدید است.زیرا اینان از دایرۀ مسئولیتی که برای فرار از آن به این گونه افکار باطله روی آورده‌اند بیرون نخواهند بود.

کَذٰلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰی ذٰاقُوا بَأْسَنٰا

-همچنین کسانی که پیش از آنها بودند و پیامبران را تکذیب کردند،و خشم و عذاب ما را چشیدند.» سپس-بعد از آن که در افکار اینان تشکیک می‌کند-این سؤال را در برابرشان مطرح می‌نماید:آیا این علم است یا ظن و گمان است؟مجرد طرح این سؤال،یعنی مناط مشروعیت افکار علم است نه مصلحت.

ریشه‌های فکری‌شان را برملا می‌کند که آنچه می‌پندارند از هوی سرچشمه می‌گیرد.و از آن رو که به حق(بلکه به ذات خود)اعتراف نمی‌کنند،دعوی علم هم نمی‌کنند تا مباد مجبور شوند از علمی که آنان را به حق راه می‌نماید جستجو کنند ولی با این همه مشروعیت علم را انکار نمی‌کنند.

سپس قرآن به تأکید حقیقت می‌پردازد و می‌گوید که اعتماد اینان بر تصور و وهم است و تصور همان دروغ عمدی است و وهم همان شک است.

قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ

إِلاّٰ /3 تَخْرُصُونَ

-بگو:اگر شما را دانشی هست آن را برای ما آشکار سازید ولی شما تنها از گمان خویش پیروی می‌کنید و گزافه گویانی بیش نیستید.» ایشان نمی‌توانند آن را انکار کنند.زیرا اگر زبان به افکار گشایند باب مباحثۀ سازنده را گشوده‌اند که بیشتر بر ضرر آنها خواهد بود زیرا به مشروعیت حق و علم منجر می‌گردد.نه به هوی و گمان.

جزمیت نه

[149]

خداوند ضلالت را برای بشر محتوم ندانسته و به آن رضایت نداده است آنها را به ترک ضلالتشان مجبور نمی‌نماید بلکه برایشان فرصت هدایت کامل فراهم ساخته و ایشان را حجّت بالغه عنایت کرده.این دیگر وظیفۀ خود آنهاست که به هدایت روی آورند.خداوند می‌تواند مردم را مجبور به هدایت کند ولی چنین نمی‌کند،هم چنان که بشر را به شرک هم مجبور نمی‌کند...پس واگذاشتن مردم بر یک عقیده‌ای دلیل خشنودی او از آن عقیده نیست.خدا می‌خواهد حجّت را بر آنان تمام کند.

قُلْ فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبٰالِغَةُ فَلَوْ شٰاءَ لَهَدٰاکُمْ أَجْمَعِینَ

-بگو:خاص خداست،دلیل محکم و رسا.اگر می‌خواست همۀ شما را هدایت می‌کرد.»

شهادت خواستن

[150]

یکی از وسایل فعال تمییز دادن حق از هوی و علم از ظنّ و صدق از کذب طرح افکاری است در برابر عقول مردم و شهادت خواستن از آنها دربارۀ آنها زیرا مردم حتی اگر پیرو هوا و گمان باشند،هنگامی که افکار دیگران را ارزیابی می‌کنند قبول آنها یا تصدیق به آنها ضروری نیست،زیرا مصالح مردم مختلف است و هواهایشان متفاوت و در پی آن هر گروهی از افکار خود شادمان است.البته شهادت مردم دلیل حقانیت نیست هر چند دلیل بطلان هوی است.به عبارت دیگر از جنبۀ منفی مفید است.

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ

-بگو گواهانتان را بیاورید.» /3 گواهانتان را بیاورید،زیرا چون گواهان گرد آیند به سبب بطلان اعتقادشان میانشان اختلاف کلمه خواهد افتاد.بنا بر این برای کشف حقیقت گروه مجرمان باید همگان را در یک جای گرد آورد تا بر واقعه شهادت دهند.پس می‌بینیم که اختلاف میکنند،بلکه کارشان به تناقض می‌کشد.زیرا هر چند برای مخالفت حق همدست و همداستانند ولی در نوع باطل اتفاق نظر ندارند.قرآن این معنی را واضح می‌کند:

اَلَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا

-که شهادت می‌دهند که خدا این یا آن را حرام کرده است.» ولی اتفاق بر باطل دلیل صحت آن نیست.

فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ

-پس اگر گواهی دادند،تو با آنان گواهی مده و از خواسته‌های آنان که آیات ما را تکذیب کرده‌اند و به آخرت ایمان ندارند پیروی مکن.» قرآن در اینجا بسیاری از ریشه‌های شرک را بیان می‌کند زیرا می‌گوید سبب عدم متابعت از حق عدم ایمان به آخرت است و دیگر عدم معرفت خدا و اعتقاد به اختلاط خداست و مخلوقاتش.

وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ

-و کسانی را با پروردگارشان برابر می‌دارند.» کسی که خدا را معادل با مخلوق او قرار دهد نه خالق را می‌شناسد و نه مخلوق را.

/3

[سوره الأنعام (6): آیه 151]

اشاره

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ وَ لاٰ تَقْرَبُوا اَلْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ لاٰ تَقْتُلُوا اَلنَّفْسَ اَلَّتِی حَرَّمَ اَللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (151)

معنای واژه‌ها

151[املاق]

ورشکستگی و نداری مال است و از این کلمه است ملق و تملّق،زیرا که فرد نادار به وسیلۀ آن می‌کوشد تا برای کسب مالی به کسی نزدیک شود.

/3

بدین گونه شرک، نظام اجتماعی را فاسد می‌کند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

پس از بیان معدودی از محرمات که به مادیات ارتباط داشت اکنون نوبت به محرمات اجتماعی می‌رسد که از اهمیت و مصداق و صعوبت بیشتری برخوردار است.از این شمار:

1-شرک به خدا.

2-نیکی کردن در حق پدر و مادر یعنی حرام بودن آزار آنان و حرام بودن سهل انگاری در حق آنان.

3-حرمت سهل انگاری در حق فرزندان به بهانۀ فقر.

4-اعمال ناپسندی که خداوند در کتاب خود آنها را بیان داشته چه پنهان

و چه آشکار.

5-حرمت قتل نفس.

اینهاست وصایای پروردگار ما که ما را سود می‌دهد و برای ما میسر است که به سادگی دربارۀ آنها بیندیشیم.

/3

شرح آیات:

اشاره

چیزهایی که خدا حرام کرده

[151]

جاهلیت چه به شکل قدیم و چه به شکل جدید آن آشکارا یا در خفا می‌خواهد جنبه‌هایی از دین را نسبت به جنبه‌های دیگران که مهمتر و دشوارتر است، بزرگتر جلوه دهد و آن جنبۀ محتوی و مغز است،در حالی که پیامبر گفته است که میان اجزای دین خود تبعیض قایل نمی‌شود و این مهمتر جلوه دادن برخی از جنبه‌های آن بر برخی دیگر اساسا حرام است.در آیات پیشین دیدیم که چگونه خدا تحریم طیبات را به نام دین باطل اعلام داشت در حالی که آن محرمات محدود و تا حدی جانبی بود.اما محرماتی بسیار و هم اساسی را اهل جاهلیت و قشریون،به سبب اهمیّت آن عمدا فراموش کرده بودند.اینهاست که در این آیات آمده است، پس بر ماست که آنها را نیک بشناسیم و اگر واقعا مؤمن هستیم خویشتن را در دین نفریبیم.

محرمات اساسی همانهاست که زندگانی اجتماعی انسان را تنظیم می‌کند از آغاز،از خانواده تا سیاست ولی همۀ نظامهای اجتماعی اسلام همه جا رنگ توحید دارند و شرک را مردود می‌شمارند از این رو ذات باری تعالی از مسئلۀ توحید آغاز نمود:

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً

-بگو بیایید تا آنچه را که پروردگارتان بر شما حرام کرده است برایتان بخوانم اینکه به خدا شرک میاورید.» واجب است که عبادت ما تنها برای خدا باشد و در برابر چیزی و کسی جز

او خضوع نکنیم،مگر این که سخت زیر فشار باشیم.بلکه باید بنای زندگی ما بر حریت مطلقه(البته در حدود قانون)و عزت و کرامت استوار باشد.

محتوی توحید حریت است و حریت از زمانی آغاز می‌شود که خضوع در بر هر چیز را مردود بشماریم زیرا معتقدیم که تنها باید در برابر خدا خاضع بود،در برابر خدا /3 و قوانین او و در برابر کسی که مرا به اطاعت او فرا می‌خواند.جز این در برابر هیچ چیز نباید خضوع کنیم نه ثروت و نه قدرت و نه ترور فکری و شکنجه و عذاب.

اول مسئلۀ شرک دوم روابط خانوادگی

چون نظام شرک بر جامعه‌ای سیطره یابد،قانون آن جامعه نمی‌تواند الهی باشد زیرا هر ماده‌ای از مواد قانون در زیر فشار ثروت و قدرت و ترور فکری،خرد می‌شود.از این رو در آغاز محرمات اجتماعی،از شرک نهی کرده است.زیرا شرک سبب نفوذ دیگر محرمات می‌شود.

پس از آن که در برابر خدا-تنها در برابر خدا-متعهد به تسلیم شدیم، نوبت روابط اجتماعی می‌رسد اهم آنها روابط میان نسلهاست.نسل سابق(پدر و مادر)و نسل بعدی(فرزندان)رابطۀ میان فرزند و پدر و مادر باید رابطه‌ای مبتنی بر احسان باشد.

وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً

-و به پدر و مادر نیکی کنید.» احسان به معنی عمل خیری است در حق کسی که البته از حق او افزونتر باشد و این به معنی تسلیم مطلق نیست و حتی به معنی اطاعت از والدین هم نمی‌باشد.زیرا اطاعت به نوبۀ خود خضوع است و مؤمن جز برای خدا خضوع نمی‌کند.منطق‌های عقب افتاده تسلیم در برابر پدر و مادر را واجب شرعی دانسته و روح قبیلگی را در جامعه تقویت کرده است،در حالی که در اسلام چیزی جز احسان نیامده است،و به اعتبار دیگر اطاعت کورکورانه نهی شده است.

/3 هم چنان که واجب است که در بر خدا تسلیم شویم و به پدر و مادر نیکی کنیم همچنین باید رابطه نیکوکارانه در میان همۀ افراد اجتماع جاری باشد،اما

رابطۀ میان انسان و فرزندانش و به طور عموم میان انسان با همه کسانی که در سطح نازلتری از او قرار دارند باید جنبۀ محافظت از آنها را داشته باشد.پدر نپندارد که فرزندانش رقبای او هستند و آنها را از بیم آنکه وضع اقتصادی‌اش را به هم بزنند، بکشد.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ

-و از بیم درویشی فرزندان خود را مکشید.ما به شما و ایشان روزی می‌دهیم.» جاهلیت عبارت است از کشاکش و اختلاف حاد تا درجۀ تناقض.در آن عصر این کشاکش چنان می‌شد که پدر و فرزند در مقابل هم قرار می‌گرفتند به گونه‌ای که گویی بقای یکی به فنای دیگری وابسته بود.از این رو فرزندان خود را می‌کشتند.یا آنان را از سر راه خود دور می‌کردند تا در نعمتهای دنیا مزاحم ایشان نشوند و با این اعمال ناپسند،مانع پدید آمدن و رشد نسل می‌شدند.این نظریۀ شرک آمیز در برخی مکاتب اقتصادی مادی به تصوّر تناقض حاد میان افراد یک جامعه رایج شده و در برخی مکاتب روانشناسی این معنی را الهام کرده که پسر به سبب علاقه به مادرش با پدر منازعه می‌کند و دختر به طرفداری از پدر با مادر در کشاکش است.

در حالی که نظریۀ آسمانی توحید انسان را از حقیقت تکامل در زندگی آگاه می‌کند و می‌گوید نعمتهای خداوند همۀ افراد بشر را بسنده است،و نیازی به منازعه و کشاکش نیست.حتی هر چه خواهندگان آن نعمتها بیشتر شوند آن نعمتها هم افزونتر می‌شوند.اشاره‌ای که در آیه به«روزی»شده همین معنی را می‌رساند.

فواحش چیست؟

رابطۀ مسالمت آمیز میان پدران و فرزندان با رابطۀ مسالمت آمیز میان پدر و مادر به وجود می‌آید.این رابطه باید رابطه‌ای سازنده باشد نه ویرانگر.رابطه رابطۀ زناشویی باشد نه غیر آن از این رو خدای تعالی همه کارهای زشت(فواحش)را حرام کرده است.

/3

وَ لاٰ تَقْرَبُوا الْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ

-به کارهای زشت چه پنهان و چه آشکار نزدیک مشوید.» گاه این فواحش آشکارند چون زنا و امثال آن و گاه نهانی است چون دوستی کردن با زنان بدون در نظر گرفتن اهداف والای زناشویی یا نگریستن به فیلمهای شهوت انگیز و فیلمهای سکسی و مبتذل.

از مصادیق زشتکاری پنهان،عدم ایجاد جوّ تکامل در محیط خانواده است به گونه‌ای که به مصلحت طرفین باشد یا عدم ادای حقوق واجب از جانب یکی از دو طرف،چون مهر و نفقه و تمکین.یا آن که شوی به زن دیگر نظر داشته باشد و زن به مرد دیگر.

به عبارت دیگر هر یک از دو طرف در پی اطفای غرایز خود باشند بدون آن که مصلحت طرف دیگر را در نظر داشته باشد.

این پیوند زن و شوهر است،امّا پیوند مردم با یکدیگر باید پیوندی تکاملی باشد و نه پیوندی تند و تیز برگرفته از دیدگاه شرک آلودی که پیوسته دم از کشمکشی باطل می‌زند.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ

و کسی را که خدا کشتنش را حرام کرده است-مگر بحق-مکشید.» قتل نفس از مظاهر کشاکشهای شرک آمیز است.ولی در مواقعی که کشتن کسی به علت ارتکاب قتل از سوی او یا فساد در زمین باشد امری است واجب.

قرآن از این اندرزها و احکامی که بیان شد به«سفارش»از سوی پروردگار تعبیر می‌کند و اجرای آنها موجب خیر و سعادت آدمیان می‌گردد.

ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

-اینهاست آنچه خدا شما را بدان سفارش می‌کند،باشد که به عقل دریابید.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 152 تا 153]

اشاره

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ اَلْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا اَلْکَیْلَ وَ اَلْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ بِعَهْدِ اَللّٰهِ أَوْفُوا ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (152) وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا اَلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ (153)

معنای واژه‌ها

152[أشدّه]

جمع شدّ و شدّ به قوّت و استحکام دوران جوانی گفته می‌شود که با بلوغ و رشد حاصل می‌آید.

/3

توحید،زندگی اجتماعی را بدین گونه نظم می‌دهد

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

پس از آن که در باب منطق شرک که مردم را به منازعه و تناقض سوق می‌دهد و باطل ساختن آثار این منطق را سخن گفت اینک ما را هشدار می‌دهد که نگذاریم این منطق اقتصادیات جامعه را تحت تأثیر قرار دهد،بدین گونه که هر گروه را آهنگ ستم به گروه دیگر باشد.خداوند برای برآوردن این منظور تجاوز به اموال دیگران را حرام نمود و از خوردن مال ضعفاء چون یتیمان یا خوردن مال مردم به طریق غش یا کم فروشی منع کرده است.درست است که شخص در حین

معامله-بدون آن که بخواهد-ممکن است مالش با مال دیگران داخل شود ولی این امر حرام نیست،زیرا خداوند مردم را به چیزی که فوق طاقتشان باشد فرمان نمی‌دهد.بلکه اگر این عمل عمدا صورت گیرد یا حد اقل به صورت کم فروشی باشد حرام است.

از این رو است که خدای تعالی ما را به حرکت در راه راست امر کرده و از انحراف به چپ و راست منع فرموده.پس نباید رهبریهای باطل را قبول کرد و در برابر گردبادهای منحرف کننده خاضع بود.این امر مغز و حقیقت تقوی است و چیزی است که انسان جز به کوشش فراوان و جهاد با نفس بدان نخواهد رسید.

/3

شرح آیات:

اشاره

چگونه در مال یتیم تصرّف کنیم؟

[152]

از ویژگیهای مهم در قانونگذاری قرآنی،همان واقعیت است.باید و نبایدهای قرآنی مطابق است با انحرافات واقعیت خارجی و متمرکز بر آن.برای مثال در زمینۀ اقتصاد،قرآن تنها به بیان حق مالکیت خصوصی و حرمت تجاوز به اموال مردم بسنده نمی‌کند،بل به حلقه‌هایی می‌پردازد که بیشتر در معرض تجاوز قرار دارند و لذا از آن بسیار سخن می‌گوید و از همین رو جامعه از حلقاتی که بیشتر مورد تعرّض هستند پرهیز می‌کند و طبیعة به دیگری تجاوز روا نمی‌دارد و لذا قرآن مال یتیم را متعرّض می‌شود و کاهش در میزان و سنجش را.مال یتیم از آن رو که یتیم ناتوان است و نمی‌تواند آن را مطالبه کند و این مال زودتر تباه می‌شود و کاهش در میزان و سنجش نیز از آن رو که عمل رایجی است و به دور از پیگرد قانونی،زیرا دشوار می‌توان بر آن آگاهی یافت.

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

-به مال یتیم نزدیک مشوید مگر به نیکوترین وجهی.» یعنی برای زیاد کردن و بارور نمودن آن یا برای نگهداری آن به وجهی بهتر.اگر این امور نباشد اساسا جایز نیست دست بر سر مال یتیم نهاد زیرا معلوم

نیست که صاحبش به این عمل راضی باشد.

حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ

-تا به سن بلوغ رسد.» چون به سن بلوغ یا سن کمال رسید و رشید گردید باید اموالش به او باز گردانده شود،حتی آن مورد که در صدر آیه استثناء شده بود جایز نیست، هم چنان که در آیه دیگر نیز آمده است: وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ /3 أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا ⁽¹⁾-یتیمان را بیازمایید تا آن گاه که به سن زناشویی رسند،پس اگر در آنها رشدی یافتید، اموالشان را به خودشان واگذارید و از بیم آن که مبادا به سن رشد رسند اموالشان را به ناحق و شتاب مخورید.» گاهی تنها رسیدن به سنّ ازدواج پایان زمان تصرّف در اموال یتیمان است زیرا چه بسا یتیم پس از این زمان«سفیه»گردد و فرد متکفّل در برابر اموال سفهاء مسئولیت دارد.

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ

-و پیمانه و وزن را از روی عدل تمام کنید.» پس غش در کیل حرام است زیرا خود نوع پنهانی از تجاوز به ثروت جامعه است و رابطه‌ای است شرک آمیز و در میان افراد اجتماع،رابطۀ توحیدی نیست.تمام ادا کردن کیل یکی از مصادیق احترام به حقوق دیگران است.

در جامعۀ اسلامی که نظریه توحیدی بر آن حاکم است فرد تنها به خود نمی‌نگرد بلکه باید حق دیگران را نیز رعایت کند و می‌داند که رسیدن دیگران به نیازهایشان جزئی از اهداف اوست،بلکه راه رسیدن خود او هم به نیازهایش می‌باشد.

لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا

-ما به کسی جز به اندازۀ توانش تکلیف نمی‌کنیم.»

تمام ادا کردن کیل و درست بودن ترازو،به معنی ضرورت دقت عقلی در این امر نیست به گونه‌ای که کار تبادل کالا را دشوار سازد،بلکه به این معنی است که هدف شخص باید قسط و عدل باشد و به حقوق دیگران تجاوز نکنند از این رو در آیۀ کریمه آمده است که خداوند به کسی جز به اندازۀ توانش تکلیف نمی‌کند، یعنی به انداز استطاعتش بدون عسر و جرح.در یک جامعه اسلامی روحیۀ مسامحه و احسان در کنار رعایت حقوق دیگران قرار دارد.

مسئولیت اجتماعی

چون همۀ افراد جامعه ملزم به رعایت حقوق دیگران باشند،مشکل حل می‌شود،ولی اگر افراد رعایت حقوق یکدیگر را نکنند و میانشان اختلاف باشد /3 افراد جامعه باید داوران عادل باشند که به نفع یا ضرر این یا آن بدون دلیل قضاوت نکنند،حتّی اگر آن شخص که علیه او اقامۀ دعوی شده از خویشاوندان و نزدیکان او بوده باشد.

وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ

-و هر گاه سخن گویید،عادلانه گویید هر چند به زیان خویشاوندان باشد.» وقتی که در جامعه روحیۀ قضاوت عادلانه حکمفرما باشد و همه به نفع صاحب حق و بر ضد ظالم رأی دهند،همین امر خود از انتشار ظلم جلوگیری می‌نماید و از رشد جرایم می‌کاهد.زیرا ظالم غالبا از ظلم کردن کوچک شروع می‌کند تا به ظلم کردنهای بزرگ برسد.چون کسی در حق دیگری یک بار ظلم کرد، و نزدیکترین دوستانش در برابر او ایستاد و به سود مظلوم به دفاع برخاست،بسا که این ظالم ادب شود و درس بگیرد و از استمرار عمل ناپسند خود باز ایستد.همچنین مجرم یکباره به جرایم بزرگ نزدیک نمی‌شود،بلکه اندک اندک به سوی آن می‌خزد اگر یکی از نزدیکترین کسانش او را از آن عمل منع کند،بسا به اعمال ناپسند خود ادامه ندهد.

وَ بِعَهْدِ اللّٰهِ أَوْفُوا

-و به عهد خدا وفا کنید.

خدای تعالی از«عهد»به عنوان ریسمان محکمی که اعضای جامعه را به هم می‌بندد یاد می‌کند.بدون تقدیس و احترام به«عهد»،اعضای جامعه به یکدیگر مرتبط نمی‌شوند.و بنا بر این همکاری اجتماعی مختل می‌ماند و حتّی محال می‌شود.

/3 خداوند«عهد»در میان مردم را وثیقه‌ای قرار داده میان خود و ایشان،و آن را«عهد خدا»نامیده است تا برای اجرای آن ضمانت دینی و ایمانی وجود داشته باشد.

این وصایای اجتماعی پروردگار ماست که اگر به آنها توجه کنیم آنها را حقایقی واضح خواهم یافت که از آن غافل بوده‌ایم.

ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

-اینهاست آنچه خدا شما را بدان سفارش می‌کند باشد که پند گیرید.»

خطوط سیاسی در اجتماع

[153]

در آیات پیشین خداوند ضرورت بنای اجتماعی تکامل یافته و روابط داخلی آن را بیان فرمود در این آیه وجهۀ کلی این اجتماع و برخوردهای سیاسی و روابط کلّی آن را بیان می‌دارد.پس مسلمانان را فرمان می‌دهد که از راه راست پیروی کنند و بر حسب موقعیتهای سیاسی منحرف نگردند:

وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ

-و این است راه راست من،از آن پیروی کنید و به راههای گوناگون مروید که شما را از راه خدا پراکنده می‌سازد.» جماعت سیاسی هم چون فردی که در جامعه زندگی می‌کند با حوادث بسیار دست به گریبان است که منشأ آن مجموعه‌های سیاسی مجاور ماست هم چنان که فرد باید در میان دیگر افراد به خط مستقیم حرکت کند،همچنین مجموعه‌های سیاسی هم باید به رعایت حق در میان دیگر مجموعات ملتزم شود.

ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

-اینهاست آنچه خدا شما را به آن سفارش می‌کند،شاید پرهیزگار شوید.» چون خط سیاسی کلی خطی درست باشد،برای افراد جامعه التزام و

رعایت واجبات شرعی و پرهیز از محرمات کار آسانی است.در حالی که اگر خط کلی خطی مستقیم نباشد کوشش افراد برای رعایت و التزام خط اسلامی اندک فایده خواهد بود.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 154 تا 157]

اشاره

ثُمَّ آتَیْنٰا مُوسَی اَلْکِتٰابَ تَمٰاماً عَلَی اَلَّذِی أَحْسَنَ وَ تَفْصِیلاً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ (154) وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اِتَّقُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (155) أَنْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أُنْزِلَ اَلْکِتٰابُ عَلیٰ طٰائِفَتَیْنِ مِنْ قَبْلِنٰا وَ إِنْ کُنّٰا عَنْ دِرٰاسَتِهِمْ لَغٰافِلِینَ (156) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنّٰا أُنْزِلَ عَلَیْنَا اَلْکِتٰابُ لَکُنّٰا أَهْدیٰ مِنْهُمْ فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ صَدَفَ عَنْهٰا سَنَجْزِی اَلَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیٰاتِنٰا سُوءَ اَلْعَذٰابِ بِمٰا کٰانُوا یَصْدِفُونَ (157)

/3

پیروی از قرآن،شرط یگانه پرستی

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در زندگی دو خط است:خط شرک و ضلالت و خط توحید و هدایت.در آیات گذشته بخشی از فرقهای این دو خط را بیان داشت و آثار رفتاری هر دو را معین نمود.در این آیات خط رسالت را به طور کلی بیان می‌دارد.و می‌گوید که

خداوند بر موسی کتاب نازل کرد تا نیکوکاران را نعمتی کامل باشد.و تا قوانین زندگی را توضیح دهد و تا مردم را به حقایق آشنا سازد و یک زندگی امن و با سعادت به ایشان ارزانی دارد و آن نظر والایی را که از جهان مادی گذشته و به عالم آخرت معطوف شده در ایشان پدید آورد.

همانطور که بر موسی کتاب نازل نمود،بر شما هم نازل نمود.پس باید از آن پیروی کنید و با پیروی از راه و روشهای آن،در نهان و آشکار از خدا بترسید تا سعادتمند شوید.این کتاب که بر کتاب موسی فزونی دارد،کتابی مبارک است.

خدای تعالی کتاب را نازل کرد تا حجتش را بر شما تمام کند و در روز قیامت نگویند /3 که خدا برای یهود و نصارا کتاب نازل کرد ولی برای ما نازل ننمود و ما از آنچه در کتب آسمانی بود بی‌خبر بودیم.یا نگویند که اگر برای ما کتاب نازل کرده بود ما از امم دیگر بهتر به آن عمل می‌کردیم.پس اکنون رسول خدا با کتابی از سوی خدا به نزد شما آمده است.

شرح آیات:

اشاره

هدفهای رسالت موسی

[154]

اگر این حقایق برایتان کافی نیست،اینک حقیقتی دیگر و آنهم رسالت موسی است.رسالت موسی چگونه بود؟رسالتی تام و تمام بود،برای نیکوکاران که میدان عمل بیشتر برای خدا و انسانیت را برای ایشان بگشود.زیرا در هر جامعه دو گونه مردم هستند:«نیکوکاران و ستمکاران».نیکوکار هر جا که باشد محترم است و از حیث اجتماعی مقبول ولی نیازمند برنامه‌های دیگری است برای افزون شدن بر نیکوکاری‌اش و تنظیم آن،مثل مجاهدی که جان خویش می‌خواهد در راه خدا فدا کند ولی محتاج برنامه‌ها و راه و روشهایی است تا عملش را سود بیشتری بخشد و زودتر به نتیجه برساند و خدا رسالت تامۀ خود را برای نیکوکاران بفرستاد و این خود دلیل است بر حقانیت رسالت.

ثُمَّ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ تَمٰاماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ

سپس به موسی

کتاب دادیم تا بر کسی که نیکوکار بوده است نعمت را تمام کنیم.» نیکوکاران چنان که گفتیم:گروهی از مردم هستند که تنها به ادای حق مردم اکتفاء نمی‌کنند،بلکه چیزی هم بر آن می‌افزایند.

وَ تَفْصِیلاً لِکُلِّ شَیْءٍ

-و برای بیان هر چیزی.» /3 برنامه‌های خدا یک بعدی نیستند که مثلا فقط فرد را در نظر داشته باشد نه اجتماع را یا نظرش به اقتصاد باشد نه سیاست،یا توجهش به مادیات باشد نه معنویات یا زمان حال را در نظر داشته باشد نه آینده را یا اختصاص به این طبقه داشته باشد نه آن طبقه یا اهتمامش به عقول باشد نه عواطف و از این قبیل.دلیل صدق رسالت آسمانی این است که از هر چیزی سخن می‌گوید ولی به تکامل و تناسب و عدالت در میان ابعاد مختلف زندگی بشری.

وَ هُدیً

-و نیز برای راهنمایی.

برنامه‌های الهی به هدایت منتهی می‌شوند زیرا هدایت حق واقعی است و اگر بشر آن برنامه‌ها را اجراء کند به ریشه‌های اساسی،و آن اصول کلی که برنامه‌ها بر آن مبتنی هستند راه می‌یابد و در نتیجه به حقایقی که هدف آن برنامه‌هاست می‌رسد.

برنامه‌های الهی در این نقطه با برنامه‌های بشری اختلاف دارند.زیرا هنگامی که برنامه‌های بشری را اجرا می‌کنی به نقاط ضعف آنها پی می‌بری بر عکس برنامه‌های الهی آسمانی که اجرای آن رسیدن به خداست.

وَ رَحْمَةً

-و رحمت.» چون برنامه‌های الهی را اجرا کنی اهداف تو تحقق می‌یابد بر عکس برنامه‌های بشری.برنامه‌های بشری نقمت است و برنامه‌های الهی رحمت است.

البتّه ادیان الهی به نمو جوانب مادی زندگی بشری اکتفاء نمی‌کنند بلکه از حدود زندگی مادی فراتر رفته /3 به عوالم آخرت نیز توجه دارند.

لَعَلَّهُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

-باشد که به دیدار پروردگارشان ایمان بیاورند.»

هدف ادیان آسمانی تحقق رفاه بشریت است و آدمی را در عین حال برای زندگی اخروی آماده می‌سازند.

اهداف رسالت پیامبر

[155]

برای همین اهداف خدای تعالی آخرین و کاملترین کتاب خود را بر محمد(ص)نازل کرده است.

وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ

-این کتابی است مبارک.آن را نازل کرده‌ایم.

برکت و نما و رشدش در این است که از همۀ ادیان آسمانی کاملتر است.

فَاتَّبِعُوهُ وَ اتَّقُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

-پس از آن پیروی کنید و پرهیزگار باشید که مورد رحمت قرار گیرید.» وظیفۀ بشر در مقابل قرآن دو چیز است:پیروی و تسلیم ظاهر و تسلیم باطن (تقوی)وقتی تسلیم در برابر حق ظاهرا و باطنا عملی گردید بشر شایسته رحمت حق می‌شود.

اتمام حجت

[156]

از مظاهر رحمت خدا این است که او حجت خویش بر مردم تمام کرده است و هر حجابی را که مانع رسیدن نور هدایت به آنها بوده است از میان برداشته.چون می‌دانست که عرب را عصبیتی است که آنها را از قبول رسالتی که بر یهود و نصاری نازل شده،باز می‌دارد،پیامبری از خودشان بر آنان مبعوث داشت تا نگویند که ما سرمان زیر بار منت بنی اسراییل نمی‌رود.پس برایشان رسولی فرستاد که از میان خودشان برخاسته بود.

أَنْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أُنْزِلَ الْکِتٰابُ عَلیٰ طٰائِفَتَیْنِ مِنْ قَبْلِنٰا وَ إِنْ کُنّٰا عَنْ دِرٰاسَتِهِمْ /3 لَغٰافِلِینَ

-تا نگویند که تنها بر دو طایفه‌ای که پیش از ما بودند کتاب نازل شده ما از آموختن آنها غافل بوده‌ایم.»

شاید غفلت و بی‌خبر ماندن عذری عقلی باشد یا لا اقل رحمت خداوند مانع می‌شود که مردم به عذابی که سبب آن غفلت و بی‌خبری بوده است معذب گردند.

[157]

بشر می‌پندارد که موجودی تکامل یافته است و همۀ کاستیهای او به عللی از ارادۀ اوست و تا عربها چنین تصوری نکنند و نگویند که اگر کتاب بر آنها نازل شده بود در اجرای احکام آن از یهود و نصاری بهتر می‌بودند،خدای تعالی برای آنها کتاب نازل کرد.

أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنّٰا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْکِتٰابُ لَکُنّٰا أَهْدیٰ مِنْهُمْ

-یا نگویید که اگر بر ما نیز کتاب نازل می‌شد بهتر از آنان به راه هدایت می‌رفتیم.» قرآن در مقام معارضه می‌گوید:اینک این کتاب بر آنها نازل شده و در آن سه مزیت است:

اول:حجتی است واضح و بر حقیقت دلالتی است آشکار همان طور که دود دلیل بر وجود آتش است و صدا دلیل وجود صاحب صداست.

دوم:چون فرد آنها را اجرا کند به حقیقت می‌رسد آن سان که چون کسی قدم در جادۀ مستقیم نهد به پایانش می‌رسد،یا چون دود را دید برای دیدن آتش حرکت می‌کند و از پی صدا صاحب صدا را بیند.

قرآن،راهنمای پرهیزگاران است.و نه تنها شخص را به حقیقت راه می‌نماید بلکه چنان می‌کند که شخص حقیقت را لمس کند.

چون شخص حقیقت را یافت بخش اساسی جستجوی او تحقق یافته،یعنی عطشی که به حقیقت داشت فرو نشسته.اما بخش دوم سعادت و رستگاری است و در پی آن استفاده از نعمتهای خداوند و رحمت او.قرآن این مزایا را خلاصه کرده و چنین به معارضه برخاسته:

/3

فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ

-بر شما نیز از جانب پروردگارتان دلیل روشن و هدایت و رحمت فرا رسید.» بیّنه همچون نشانه‌های راه حقیقی است و هدایت،وصول به حقیقت و رحمت،همان نعمتهای الهی.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ صَدَفَ عَنْهٰا

-پس چه کسی ستمکارتر از آن کس است که آیات خدا را دروغ پنداشت و از آنها رویگردان شد.» باز شناسیم از آیات الهی که در بردارندۀ خواستهای اساسی انسان هستند در زندگی،چنان که آدم هنگام تشنگی به آب برسد و آن را دروغین بپندارد و از آن روی برتابد.فطرت هر یک از ما عطشناک حقیقت است بیش از جگر تفدیدۀ آب طلب و این که نیازهای طبیعی هر یک از ما در طلب فرو نشانده شدن است و شاید همین طلب و فرو نشانده شدن مراد بیان قرآنی است:

أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنّٰا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْکِتٰابُ لَکُنّٰا أَهْدیٰ مِنْهُمْ

-یا نگویید که اگر بر ما نیز کتاب نازل می‌شد بهتر از آنان به راه هدایت می‌رفتیم.» ولی چه بسیار است ستم فرد به خود هنگامی که با فطرت و نیازهایش به سبب عقده‌های روانی یا روی برتافتن از حقیقت یا مراعات شرایط اجتماعی و نظایر آن به مخالفت برخیزد.

سَنَجْزِی الَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیٰاتِنٰا سُوءَ الْعَذٰابِ بِمٰا کٰانُوا یَصْدِفُونَ

-به زودی کسانی را که از آیات ما رویگردان شده‌اند به سبب این اعراضشان به عذابی بد کیفر خواهیم داد.» /3

[سوره الأنعام (6): آیات 158 تا 160]

اشاره

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ تَأْتِیَهُمُ اَلْمَلاٰئِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیٰاتِ رَبِّکَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیٰاتِ رَبِّکَ لاٰ یَنْفَعُ نَفْساً إِیمٰانُهٰا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمٰانِهٰا خَیْراً قُلِ اِنْتَظِرُوا إِنّٰا مُنْتَظِرُونَ (158) إِنَّ اَلَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْءٍ إِنَّمٰا أَمْرُهُمْ إِلَی اَللّٰهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ (159) مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (160)

/3

گردنه‌ها و موانعی بر سر راه خدا پرستی

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در درس پیشین سخن از این بود که کتاب برای آن نازل شده که بدان نیاز فراوان بود.در اینجا سخن از این است که بر سر راه پذیرش آیین نوین گردنه‌های بسیار است.این گردنه‌ها-در این درس-سه تا هستند:

اول:انتظار چیزی خارق العاده،مثل هبوط ملائکه،یا وجود بعضی نشانه‌ها.قرآن ما را موعظه می‌کند که از این گونه لجاجتها دست برداریم.زیرا انتظار آن روز که در آن این امور خارق العاده صورت گیرد به معنی از دست رفتن فرصت است.

دوم:برخورداریهای طایفگی و قرآن بیان می‌کند که این بهانه‌ها که با امر نبوت اختلاف دارند.با دین ربطی ندارند.

سوم:وجود گناهان متراکمه.قرآن می‌گوید:یک کار نیک رشد و نمو می‌کند تا به جایی که ده برابر می‌شود،اما گناه پاداشش تنها یکی است.

/3

شرح آیات:

اشاره

گردنه‌هایی بر سر راه ایمان به نبوت

سبب اول:

[158]

خداوند به بشر عقل و فطرت داده و معیارهایی که پس از ذکر

حقیقت بر فهم آن قادر می‌شود.ولی بر اوست که قدم در طریق اقدام نهد و از موانعی چون تردید و ترس و انتظار بگذرد و این همان شجاعت علمی است که ورای اکتشافات علما است و نیز شجاعت ایمانی است که ما ورای فداکاریهای صالحان است و پروردگار ما از این کسان که ایمان نمی‌آورند،می‌پرسد.

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ

-آیا انتظاری جز آن دارند که فرشتگان به نزدشان بیایند؟» یعنی آیا منتظر هبوط ملائکه هستند.که چون امری خارق العاده صورت گیرد و روح حماسه در آنها برانگیزد و آنان را به سوی ایمان سوق دهد؟ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ -یا پروردگارت بیاید؟» و این یکی از آیات بزرگ اوست.زیرا خدای سبحان از مکانی به مکانی دیگر منتقل نمی‌شود زیرا هیچ مکانی از او خالی نیست.

أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیٰاتِ رَبِّکَ

-یا نشانه‌ای از نشانه‌های خدا بر آنها ظاهر شود.» یعنی حقایق متجسد شوند.چون نهی از اسراف که به لنگ شدن اقتصاد می‌انجامد یا ظلم که به فساد و مرگ می‌انجامد.یا دیکتاتوری که به عقب افتادگی و ناتوانی منجر می‌شود یا انقلاب.یا اخلاق بد که کارش به بیماری و تفرقه می‌کشد.پس انسان این نصایح را به انتظار این عواقب که از آنها بر حذر است انجام نمی‌دهد و چون آن /3 عواقب در رسیدند دیگر قبول این تحذیرات را چه فایده.

یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیٰاتِ رَبِّکَ لاٰ یَنْفَعُ نَفْساً إِیمٰانُهٰا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمٰانِهٰا خَیْراً

-روزی که برخی نشانه‌های خدا آشکار شود، ایمان کسی که پیش از آن ایمان نیاورده یا به هنگام ایمان کار نیکی انجام نداده است،برای او سود نخواهد داشت.» اگر بیمار حرف طبیب را قبول نداشته باشد،در حالی که او را به سبب نافرمانی‌اش از دستور پزشک از بد حال شدنش بترساند و او به نافرمانی خود ادامه دهد تا بد حال شود از این مداوا چه سود خواهد برد؟یا آن که حرفهای طبیب را

تصدیق کند ولی به کار نبندد باز هم او را چه فایده‌ای حاصل شود؟ چنین است حال کسی که سخن رسولان را قبول ندارد و از تحذیرات آنان بیمی به دل راه نمی‌دهد،عاقبت کافر خواهد مرد،یا آن که ایمان دارد ولی ایمان خود به کار نمی‌بندد،این ایمان او را چه سود خواهد داد؟ قُلِ انْتَظِرُوا إِنّٰا مُنْتَظِرُونَ -بگو:چشم به راه باشید،ما نیز چشم به راهیم.» ما در حالی چشم به راهیم که مؤمن هستیم،اما شما با وجود کفرتان چشم به راهید مسلّم است که آینده به سود ما خواهد بود،نه به سود شما.

انسان باید بر خدا توکّل کند و با تمام نیرو به هدفی که برایش معین شده حرکت کند و دیگر منتظر چیزی نباشد.

سبب دوم

[159]

نظر به دین به اعتبار این که مادۀ عصبیتهای ملی و خونی باشد یا مجموعه‌ای از جدالها و کشاکشهای تهی یکی از اسباب خطا در فهم دین است و در پی آن خطا در فهم ایمان به آن.قرآن تصریح می‌کند که آن دینی که به عنوان مادۀ اختلاف گرفته شود دین خدا نیست.

إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْءٍ

تو را با آنها که دین خویش فرقه فرقه کردند و دسته دسته شدند،کاری نیست.» خدا در میان بندگانش حکم می‌کند و بسیاری از اختلافات مذهبی را ممکن نیست /3 که جدلیات حل کنند.بلکه باید روز قیامت فرا رسد و در آن روز داوری شود.

إِنَّمٰا أَمْرُهُمْ إِلَی اللّٰهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

-کار آنها با خداست و خدا آنان را به کارهایی که می‌کردند آگاه می‌سازد.»

سبب سوم

[160]

قرآن بشر را ترغیب می‌کند که به سوی ایمان به خدای سبحان بشتابد.و ایشان را وعده می‌دهد که در برابر هر نیکی ده پاداش است و در برابر هر بدی یک کیفر.

مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

-هر کس کار نیکی انجام دهد،ده برابر به او پاداش دهند و هر که کار بدی انجام دهد تنها همانند آن کیفر بیند.تا ستمی بر آنها نرفته باشد.» به راستی آدمی به خود چه ستمی روا می‌دارد که از اعمال نیک که ده برابر پاداش دارند تن می‌زند و از این نعمت پروردگارش سود نمی‌برد.

/3

[سوره الأنعام (6): آیات 161 تا 165]

اشاره

قُلْ إِنَّنِی هَدٰانِی رَبِّی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ دِیناً قِیَماً مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (161) قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (162) لاٰ شَرِیکَ لَهُ وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ اَلْمُسْلِمِینَ (163) قُلْ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاٰ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ (164) وَ هُوَ اَلَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ اَلْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ إِنَّ رَبَّکَ سَرِیعُ اَلْعِقٰابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ (165)

معنای واژه‌ها

161[حنیفا]

:میل کنندۀ از باطل به دین حق.

162[نسکی]

:عبادت من و«رجل ناسک»به مرد عبادت پیشه گفته می‌شود.

164[و لا تزر]

:حمل نکنید.

[وازرة]

:فرد حمل کننده.

[وزر]

:سنگینی.

/3

پایه‌های اساسی آیین یکتا پرستی

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

پروردگار ما برای این که بندگانش را به ایمان و قرآن ترغیب کند برای آنان به رسول خود-رسولی که او را به راه راست هدایت کرده است-مثل می‌زند.

که او بر آیین ابراهیم بود:خط توحید و نفی شرک.خطی که هم خط اصلی دین ابراهیم است و هم خط اصلی دین محمد.این امر،هم در عبادات است و هم در امور مربوط به زندگی و مرگ.باید شرکاء را نفی کرد و در برابر پروردگار جهانیان تسلیم شد و این خود معنی«حنیف»است.اگر بشر از پرستش خداوند منحرف شود،به کجا روی آورد؟آیا به جای اللّٰه که پروردگار هر چیزی است دیگری را برگزیند و گناه حاصل کند؟اگر او به اکتساب گناه پردازد باری است که بر دوش خود حمل می‌کند و کسی در برداشتن آن یار او نخواهد شد.پس بشر مسئول عمل خویش است و فردا پاداش عمل خویش را خواهد دید و حقایق به گونه‌ای

آشکار به او معلوم خواهد شد.

/3 وجود طبقات در اجتماع هرگز به معنی این نیست که طبقۀ بالاتر به منزلۀ خدای کوچکی است،که طبقات فروتر باید او را اطاعت کنند.نه،این طبقات همه صنع پروردگاراند و هدفشان آزمایش بشر است.خود در معرض زوال‌اند و خداست که به زودی عقاب می‌کند ولی همواره به بشر مهلت می‌دهد،زیرا آمرزنده و مهربان است.

شرح آیات:

اشاره

آیین ابراهیم

[161]

از فواید اساسی بعثت رسولان به صورت اشخاص،این است که آنان خود پیشوا و مقتدای دیگران قرار خواهند گرفت و بشر طبعا از اعمال و رفتار پیشوا بیشتر متأثر خواهد شد تا از یک فکر مجرّد.پیامبران مردان را فرا می‌خواندند که همانند آنان به راه راست بروند و از اخلاق حسنۀ آنان پیروی کنند.هم چنان که می‌خواستند که گفتارهای آنان را هم به کار بندند.

در حدیث آمده است که«مردم را به سوی ما دعوت کنید به چیزی جز زبانتان(یعنی به اعمال و رفتارتان)».

کسی که اندیشه‌ای مستقیم دارد حتما روشی مستقیم هم خواهد داشت، روش مستقیم هم دلیل اندیشۀ مستقیم است.در اینجا مثل کوچکی می‌زنیم که دارای صفت مستقیم شده‌ام پس باید چگونه عمل کنم؟ اولا:دروغ نمی‌گویم و به وعده وفا می‌کنم و امانت را رعایت می‌کنم تا اعتماد مردم به من بیشتر شود و من برای آنان به منزله قطب و رهنما درآیم.

ثانیا:آراء من آرایی بی‌انحراف است و من مستشار مردمم و مرکز رهبری ایشانم.

ثالثا:شجاع و پیشرو هستم و از کس نمی‌ترسم،مدافع ناتوانانم و پناهگاه ایشان.

/3 رابعا:در تربیت فرزندانم خطا نمی‌کنم و از اموالم به نحو صحیح سود می‌برم و با دوستانم به پاکی و صحت رفتار می‌کنم.

مشاهده می‌شود که چگونه عدم انحراف از راه راست و استقامت در یک پدیدۀ خارجی اثر می‌گذارد و در آن دگرگونی به وجود می‌آورد.چنین است عدم انحراف پیامبران که از بارزترین نشانه‌ها بر صدق دعوی ایشان است.و چنین است حال علما و مصلحان جامعه.

قُلْ إِنَّنِی هَدٰانِی رَبِّی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

-بگو:پروردگار من مرا به راه راست هدایت کرده است.» رفتن به راه راست عمل طبیعی بشر نیست،بلکه برای تحقق این امر محتاج به روشهای عملی است.وقتی که تو بخواهی از جنگلی بگذری نیاز به یک نقشه داری و حال آن که راه زندگی از راه جنگل پیچیده‌تر است برای عبور از این راه کجاست نقشۀ تو؟آری نقشۀ تو همان دین تو است.

دِیناً قِیَماً

-دینی همواره استوار.» دین همواره استوار چیزی نیست که سابقه نداشته باشد،همان خط اجتماعی صحیحی است که در روش ابراهیم متبلور شده است.

مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ

-آیین ابراهیم.» و ابراهیم خود برای رهایی مردم از انحرافات مبارزه می‌کرد.

حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

-دین حنیف ابراهیم و او از مشرکان نبود.» ابراهیم دهها اندیشۀ مختلف را طرد کرد تا به مقام یکتا پرستی رسید و با صدها اعمال فشار مبارزه کرد تا به مقام آزادی از هر گونه شرک نایل آمد.صدها بند را شکست تا آزاد شد،از قید خانواده رهایی یافت و تا سخن پدرش(عمش)آزر را رد کرد با یک جامعه کافر رو به رو شد و هر قدرت جابره‌ای را به استهزاء گرفت /3 حتی برای اجابت امر پروردگارش پسرش را در راه خدا قربانی نمود تا عنوان حنیف پیدا کرد.ابراهیم هیچ کس و هیچ چیز را شریک خدا نشناخت.

معنی توحید

[162]

از بارزترین تجلیات استقامت در زندگی رسول اللّٰه وحدتی بود که تمام ابعاد زندگی‌اش را فرا گرفته بود.

قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

-بگو نماز من،و قربانی من و زندگی و مرگ من برای خدا آن پروردگار جهانیان است.» آری،نماز و قربانی‌اش برای غیر خدا نبود،آن سان که در جاهلیت رسم بود.یا آن که از طریق بتان بخواهد برای خدا نماز بگزارد.نه زندگی‌اش برای قیصر و مرگش برای خدا نبود.اقتصاد و سیاست و اخلاق و اجتماع و تربیت و خانه سازی و همه حرکات و سکناتش،همه برای خدا بود.و به خاطر رضایت او و برای تحقق ارزشهای او و در خط او.چنان که مردنش هم برای خدا بود،یعنی اگر ضرورت ایجاب می‌کرد شهادت در راه خدا را به جان می‌خرید.

[163]

قرآن بار دیگر به بیان معنی توحید می‌پردازد و آن شکستن قیدهاست،قطع بندهاست.قید و بندهایی که او را به مرکز دیگری مرتبط می‌سازند.

لاٰ شَرِیکَ لَهُ وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ

-او را شریکی نیست.به من چنین امر شده است و من از نخستین مسلمانانم.» خداوند پیامبرش را امر کرده-هم چنان که ما را امر کرده-که در برابر هیچ زور و فشاری سر خم نکنیم و تنها و تنها تسلیم روشهای الهی باشیم.

[164]

سؤال این است که:چرا توحید و چرا اخلاص عبودیت برای خدا.

پاسخ این است که:زیرا خدا پروردگار هر چیزی است.پرستیدن چیزهایی که خود در برابر قدرت خداوند خاضع‌اند.به جای اللّٰه:پروردگار آن چیزها،چیزی جز سفاهت و حماقت نیست.

/3

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ

-بگو:آیا جز اللّٰه پروردگاری جویم؟او پروردگار هر چیزی است.» و نظام حکمفرما بر عالم وجود به تدبیر خداوند است.اوست که این نظام

را جاری ساخته و بر ماست که در برابر این نظام خاشع باشیم.

ثانیا:ارتباط به غیر خدا،یعنی به یکی از مخلوقات او نه بار گناهی از دوش من برمی‌دارد و نه رفع مسئولیتی می‌کند.پس نمی‌توانم چشمانم را بربندم و از نیاکان یا از اجتماعم یا برخی نامهای درخشان فرهنگم تقلید کنم.زیرا با این عمل نخواهم توانست گردن خویش از زیر بار مسئولیت خالی کنم یا گناهم را به گردن کسانی بگذارم که پیروی آنان کرده‌ام.هرگز،من مسئول اعمال خویشتنم.چه بخواهم و چه نخواهم گناهم به گردن خودم است.

وَ لاٰ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

-هر کس تنها کیفر کار خویش را می‌بیند و کسی بار گناه دیگری را بر دوش نمی‌کشد.» ثالثا:خدا مقیاس حق است تا اندیشۀ سالم از نقایض باطل سالم بماند.یا مردم راه خویش بدون انحراف طی کنند.مقیاس حق و باطل،اکثریت آراء نیست و نیز به قوت و شهرت و خویشاوندی.

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ

-پس بازگشت همۀ شما به نزد پروردگارتان است و او شما را به آن چیزهایی که در آن اختلاف می‌ورزید آگاه می‌کند.» [165]

رابعا:خدا همان کسی است که مردم را طایفه‌ای بعد از طایفۀ دیگر آورد و نسلی بعد از نسل دیگر و قرنی بعد از قرن دیگر.پیشتر بودن اینان دلیل آن نیست که آنان به خدا نزدیکترند بلکه همه در نزد خدا برابرند لذا شایسته نیست که متاخران متقدمان را مورد پرستش قرار دهند.خداوند بعضی از مردم را بیشتر از دیگران نعمت داده،این هم دلیل آن نمی‌شود که این قوم به درگاه خدا مقرب‌ترند.

غرض و مقصود تنها آزمایش ایشان است در نعمت و آزمودن توانگر است به ثروتش و آزمودن فقیر است به فقرش و عالم به علمش و خوبروی به زیبایی‌اش.

قرآن بدین گونه اصول شرک را از نفوس می‌زداید.

/3

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ الْأَرْضِ

-اوست خدایی که شما را خلیفگان زمین کرد.»

بعضی از شما جانشین بعض دیگر می‌شوید و جای آنها را اشغال می‌کنید.

وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ إِنَّ رَبَّکَ سَرِیعُ الْعِقٰابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ

-و بعضی را بر بعضی دیگر به درجاتی برتری داد.تا شما را در چیزی که عطایتان کرده است بیازماید:هر آینه پروردگارت زود کیفر دهد و او آمرزنده و مهربان است.» خداوند اگر بخواهد کسی را عقاب کند در عقاب سرعت می‌کند ولی بدین کار اراده نمی‌فرماید زیرا یا گناه او را می‌آمرزد یا مهلتش می‌دهد شاید توبه کند.ما نباید اعتمادمان بر این باشد که خدا ما را به سبب شرکمان که از احترام کردن به نیاکانمان تا سر حد شرک و اطاعت و پرستش ایشان،می‌زاید،یا به سبب مالمان یا جمال و قدرتمان عفو کند.نه،خداوند تعالی چون بخواهد عقوبت کند به سرعت عمل می‌کند،آن سان که برای تو راه فراری باقی نمی‌ماند.

سورۀ اعراف

اشاره

/3 سورۀ اعراف

فضیلت سوره:

1-عیّاشی به اسناد خود از ابو بصیر و او از امام صادق(ع)روایت کرده که:«هر که سورۀ اعراف را در هر ماه بخواند از کسانی خواهد بود که در روز رستاخیز هراسی بر او نخواهد بود و اگر کسی آن را هر جمعه بخواند از کسانی خواهد بود که در روز رستاخیز از او محاسبه‌ای به عمل نخواهد آمد».

2-امام صادق(ع)می‌فرماید:«اگر قرائت و تلاوت آیات محکم آن ترک نشود و بدان اقدام گردد همان،در روز قیامت نزد خدای شهادت خواهد داد که فلانی آن را خوانده است». ⁽¹⁾

/3

زمینۀ کلّی سوره

این سوره انسان را مورد بحث قرار می‌دهد.در آغاز از نخستین خطا سخن می‌گوید و از غریزۀ حب سلطه و عشق به عمر ابد که چگونه سبب می‌شوند شیطان،

او را اغوا کند.سپس پشیمان می‌شود.از عوامل این خطا،تقلید و تقدیس نیاکان است و این پندار که خدا به بدی فرمان می‌دهد و حال آن که خدا به اعمال زشت و ناپسند فرمان نمی‌دهد.فرمانهای خداوند همه به عدل و قسط است و توجه خالصانه به خداست.و نیز سخن در برگرفتن زینت است به هنگام عبادت در مساجد و تمتع از چیزهای خوب و دلپسند ولی بدون اسراف.آن گاه از محرمات سخن می‌گوید و از جملۀ محرمات زنا و شرک است و نسبت دادن سخنانی به خدایا به کتاب خدا بدون علم و آگاهی به حقیقت امر.(33/9) پیامبران انسان را به آیینهای آسمانی فرا می‌خوانند برخی تکذیب می‌کنند و سرکشی یا به خدا دروغ می‌بندند،اینان به عذاب سخت گرفتار می‌آیند.در آن هنگام هر گروهی گروه دیگر را که سبب فریب آنها شده است لعنت می‌کند در حالی که گروهی هم هستند که در بهشت جای دارند.در آنجا همه را دلهای صافی و مهربان است.این تقسیم بندی مردم به مقیاس هدایت و ضلالت است.

رابطه میان این دو در نزد خداوند آشکار است.در سرای دیگر،کفار از اهل بهشت یاری می‌خواهند /3 و اهل بهشت به آنان یادآور می‌شوند که چه سان در زندگی دنیوی خود مردم را از راه خدا منحرف می‌کردند.میان بهشتیان و دوزخیان،اهل اعراف قرار دارند که همه را می‌شناسند و آن جماعت را که به لهو و لعب گراییده بودند سرزنش می‌کنند و سرنوشت شومشان را به آنان می‌نمایانند.(52/34) علاقۀ انسان به خدا،طلب هر چه بیشتر رحمت اوست زیرا خداوند پروردگار جهانیان است و علاقۀ او به زندگی و مردم اصلاح است و دوری گزیدن از افساد.

هم چنان که خدا بادها را فرستاد تا بشارت رحمت او به همگان برسانند.

همچنین رسولان را فرستاد تا مردم را هدایت کنند تا مورد رحمت و بخشایش او قرار گیرند.قصۀ نوح با قومش دلالت بر این دارد که چگونه پیامبران خدا خواستار هدایت مردم‌اند و آنان را هشدار می‌دهند و به رحمت حق دلگرم می‌دارند ولی این رسولان مورد عناد مردم قرار گرفتند و سرکشان و طاغیان هلاکشان می‌کردند.

(64/53) همچنین هود مردم را به تقوی فرا خواند ولی قومش او را تکذیب کردند و به سفاهت نسبت دادند ولی هود،خدای تعالی آن بخشایندۀ واقعی را همواره به یادشان می‌آورد که چگونه آنان را در زمین خلیفۀ خود قرار داده ولی آنان به ضلالت پدران خویش گراییدند خداوند اندکی مهلتشان داد و چون مهلت به سر آمد رگ حیاتشان ببرید.(72/65) اما صالح از سوی خدا بر قوم ثمود مبعوث شد.برای معجزه ناقه‌ای داشت.

او نیز به قوم خود گفت که خلیفگان خدا در روی زمین هستند و خداوند رفاه و آبادانیشان داده است ولی سرکشی و تکبر و بهره‌کشی از مستضعفان آنان را به ستمگری رهنمود آمد و از نور هدایت محروم شدند.و ناقۀ صالح را کشتند و خدا هم ایشان را به هلاکت رسانید.(79/73) قوم لوط دچار انحراف جنسی شده بودند.پیامبرشان اندرزشان داد و چون نپذیرفتند آن باران شوم بر آنان باریدن گرفت.

قوم مدین را شعیب به ترک فساد اقتصادی و اصلاح جامعه دعوت کرد.

می‌گفت که پیروان او را از طریق هدایت باز ندارند ولی روحیۀ بزرگی جویی و استکبار که بر ایشان غلبه یافته بود نمی‌گذاشت به سخن حق گوش نهند و همین روحیه آنان را به بیرون راندن شعیب از شهر واداشت.مؤمنان بر خدا توکل کردند و لرزه مرگ ظالمان را فرو گرفت و سرگذشتشان عبرت دیگران شد.(93/80) خداوند هر قومی را که برایش رسولی می‌فرستد به سختی و دشواری گرفتار می‌سازد،ولی بدیها را به خوبی بدل می‌کند، /3 ولی اگر بدی و خوبی برای ایشان سودی نبخشید ناگهان گریبان ایشان را می‌گیرد و همانا ایمان و تقوا برکتهای آسمانی را برای ایشان فرو می‌فرستد ولی آیا اهالی روستاها از هیبت و مکر خدا در امانند؟!آنها باید ببینند چگونه خداوند مردم را به هلاکت می‌رساند و قومی دیگر به جای آنها می‌آورد.

همچنین نوبت نبوت به موسی رسید.فرعونیان غرقه در فساد بودند.موسی

سخن حق را به گوششان رسانید و از آنان خواست که بنی اسراییل را از اسارت آزاد کنند.فرعونیان از او معجزه خواستند.موسی عصای خود بینداخت اژدها شد و دست درخشان خود به آنان نشان داد ولی متهم به سحرش کردند و گفتند وجود او مخلّ آسایش مردم است.موسی را زندانی کردند و ساحران گرد آوردند و آنها را به مال و قدرت بفریفتند.در برابر دیدگان مردم جادو کردند ولی عصای موسی هر چه بر ساخته بودند بخورد.جادوگران ایمان آوردند.فرعون جادوگران را شکنجه داد.و آنان بر شکنجۀ او صبر کردند.توانگران قوم از فرعون خواستند که موسی را به شکنجه بکشد.فرعون موسی را تهدید کرد و قوم موسی شکیبایی پیشه ساختند و به انتظار پیروزی نشستند.خداوند قوم فرعون را به انواع بلاها مبتلا کرد.آنان همه نیکها را به خود منسوب می‌کردند و همه بدیها را به قوم موسی.خداوند از آنان انتقام گرفت و در دریا غرقشان نمود.و آن قوم ناتوان-قوم موسی-را از اسارت برهاند و فرعون و قومش را سرنگون ساخت.(137/101) سخن قرآن در این سوره تا آیه 156 هم چنان قرار دادن بشر است،میان گروه ره یافتگان و گمرهان.سپس خلاصه‌ای از داستان موسی و قومش را می‌آورد.

آن گاه از رسالت نوین که برای رهایی انسان از زنجیرهای روانی و فرهنگی آشکار شد سخن می‌گوید.گسلندۀ این زنجیر همانا آن پیامبر امّی بود که کتب آسمانی پیشین به ظهور او بشارت داده بودند.پیامبری که بر همۀ افراد بشر مبعوث شده بود.(158/157) آن گاه به داستان قوم موسی باز می‌گردد که از اعمال منکر دست نکشیدند و حادثۀ شکستن سبت(شنبه)را پیش آوردند و به بوزینه مسخ شدند.و نیز سخن از این که بعضی از این امت دین را رها کردند و حال آن که /3 برخی دیگر هم چنان به کتاب تمسک می‌جستند و آن گاه خدا کوه را بالای سرشان بداشت و گفت محکم دست تمسک به کتاب خدا زنید.(171/159) آن گاه به آغاز آفرینش انسان می‌پردازد.یعنی آن زمان که هنوز فرزندان آدم در صلب پدر خود بودند و خدا از آنان پیمان گرفت و این امر که چگونه برخی که

امروز به خدا شرک می‌آورند به سبب شرک پدرانشان بوده است.و نیز برخی از بنی آدم این عهد را که عهد علم و معرفت است می‌شکنند و با پیمان معرفت مخالفت می‌ورزند.(172 تا 176) بدین سبب خدا گاه یهود را بر می‌گزیند و گاه عرب را بر حسب زمان اختیار و بیان می‌دارد که جریمۀ کسی که دین خدا را دروغ می‌انگارد چقدر بزرگ است و چه سان پروردگار ما جهنم را سرنوشت آنان قرار داده زیرا از عقل و علم خود چنان که باید سود نبرده‌اند.(177 تا 179) خداوند اسماء حسنی را بیان می‌دارد و این که چگونه برخی به نامهای خدا الحاد می‌ورزند و خدا تکذیب کنندگان را به تدریج خوار می‌دارد ولی بر حسب مشیّت خویش زمانی اندک مهلت می‌دهد.ولی آنان نمی‌اندیشند تا دریابند که پیامبرشان دیوانه نیست و نمی‌اندیشند تا آثار تدبیر و تقدیر خداوندی را در آسمانها و زمین درک کنند بسا که مرگشان نزدیک باشد و اگر به این سخن ایمان نیاورند پس به چه سخنی ایمان خواهند آورد؟(180 تا 185) هر کس را که خدا گمراه کند هیچ راهنمایی نخواهد داشت و روز قیامت را کس جز خدا نداند که کی خواهد بود.رسول نیز مالک سود و زیان خود نمی‌باشد.(186 تا 188) در همین سیاق آمده است که چگونه خدا بشر را بیافرید و او را خود در عین وحدانیت خویش بیافرید،بدون آن که در این آفرینش انباز و شریکی داشته باشد ولی وسوسه گران ضمیر انسان را فاسد کردند و او برای خدا شریکان قرار داد.در حالی که خدا نگهبان و سرپرست بشر است و نیز از میان آدمیان صالحان را دوست دارد.در حالی که بتان را توان یاری رساندن به انسان نیست و بتان سخن نمی‌شنوند.(189 تا 198) /3 بر رسول است که عفو پیشه کند و بر مقتضای فطرت و عقل فرمان دهد و از جهل دوری گزیند.و بر انسان است که به نیروی خدایی بر شیطان غلبه یابد و از پروردگارش یاد کند تا القائات شیطانی را از دل خود بزداید و حقایق را به دیدۀ

بصیرت ببیند.اگر انسان پرهیزگار نباشد،شیطان او را در گمراهی و نابینایی نگه می‌دارد مثلا از رسول آیاتی می‌طلبد که هنوز بر او نازل نشده است و نمی‌داند که رسول مقید به وحی است.و قرآن بصیرت افزاست.انسان باید خود را به نگریستن در حقایق وادارد و به قرآن گوش فرا دهد و پروردگارش را با تضرع و ترس یاد کند و از غفلت بپرهیزد و از پرستش پروردگارش به غرور سر برنتابد و او را تسبیح گوید و در برابر او سجده کند.این است برنامۀ شخصیت مؤمن و انسان تکامل یافته،که در سورۀ اعراف مطرح شده است.(199 تا 206)

/3 سورة الأعراف

[سوره الأعراف (7): آیات 1 تا 9]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . المص (1) کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ (2) اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ (3) وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا فَجٰاءَهٰا بَأْسُنٰا بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ (4) فَمٰا کٰانَ دَعْوٰاهُمْ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ (5) فَلَنَسْئَلَنَّ اَلَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ اَلْمُرْسَلِینَ (6) فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ (7) وَ اَلْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ اَلْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (8) وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ (9)

/3

رسالت،میزان حق است

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

(ا ل م ص)این کتابی است که خدای تعالی بر پیامبر نازل کرده.شایسته است که پیامبر در دل به روی آن بگشاید و از آن ملول نشود و در پذیرفتن و رساندنش به دیگران تردید نورزد و مردم را بدان هشدار دهد تا ایمان بیاورند و آن کتاب برای ایشان اندرزی باشد.

بر مردم واجب است به ارزشهای کتاب خدا پی ببرند.کسانی که بر آن حسد می‌ورزند و کسانی که به جای اللّٰه از خدایان دیگر متابعت می‌کنند مرتکب عملی حرام شده‌اند زیرا آن پیشوایان ای بسا که پیروان خود را به ورطۀ هلاکت می‌کشانند،در این هنگام عذاب خداوند آنان را در شب یا هنگام خواب نیمروزی فرو می‌گیرد و اینان در آن حالت به گناه خویش اعتراف می‌کنند که به خود ستم می‌کرده‌اند.

خداوند سبحان از کسانی که برایشان کتاب نازل کرده حساب می‌کشد، هم چنان که کسانی را هم که برای تبلیغ رسالت خود فرستاده به محکمۀ عدل خویش فرا می‌خواند و حقایق را برای ایشان بیان می‌نماید که او هیچ گاه غایب نبوده بلکه همواره حاضر و شاهد و ناظر اعمال آنان بوده است.آن گاه پس از حساب دقیق،ایمان و اعمال بندگان را می‌سنجد.هر کس کفّۀ ترازوی اعمالش سنگین باشد بهشتی است و رستگار و بر عکس هر کس که کفّۀ اعمالش سبک باشد، /3 زیان دیده است و فرصت تباه کرده.سبب این شوربختی آن بوده که چون آیات کریمه از سوی حق نازل می‌شده او گوش فرو می‌بسته تا نشنود مبادا که هدایت شود.

آری،چنین کسی در حق خود ستم روا داشته است.

شرح آیات:

اشاره

[1]

«المص».

دربارۀ این گونه کلمات در آغاز برخی از سوره‌ها سخن‌ها بسیار است.

ممکن است برخی از آن نظریه‌ها به اعتبار این که قرآن کریم را ابعاد گوناگونی است درست باشد و می‌توان هم گفت که این حروف به همان مفهوم خویشند و نه بیش.چنان که در سورۀ بقره و آل عمران گفتیم.بنا بر این نظر آنها«مبتدا»هستند و کلمۀ بعد از آنها«خبر»آنهاست.

ربانی بودن قرآن

[2]

قرآن را محمد صلّی اللّٰه علیه و آله تألیف نکرده است و از نبوغ او هم نتراویده.بلکه کتابی است که خدا بر او نازل کرده.یکی از ساده‌ترین دلایل آن این است که در آغاز این سوره سخن از این است که پیامبر دریچۀ دل خویش برای نزول آیات گشاده گرداند و از تحمل بار رسالت ملول نگردد.

کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ

-کتابی است که بر تو نازل شده،در دل تو از آن تردیدی نباشد.» رسول نیاز به سعۀ صدر دارد،تا بتواند بار حقایق رسالت را بکشد و سختیهای کار و صعوبت تبلیغ را بر خود هموار سازد.این سعۀ صدر از ایمان به غیب مایه می‌گیرد و از یقین به یک آیندۀ دور و آفاق گسترده و از توکّل به خدا و اعتقاد به تواناییهایی که در ذات بشر به ودیعت نهاده شده و امکاناتی که برای او فراهم آمده است.سرانجام،سعۀ صدر از خارج شدن انسان از سلول زندان ذات و آزادی و رهایی بر آستان الهی به قصد خدمت به نوع بشر،سرچشمه می‌گیرد.

/3

سلول زندان زندگانی

شهوات و آرزوها و لجام گسیختگیها و جهل به آینده و پرداختن و دل بستن به حال،همۀ اینها به مثابۀ دیوارهای ستبر زندان بشر است که آفاق جهان را بر او تنگ می‌کند.خدای تعالی می‌فرماید«هر کس را که خدا بخواهد هدایت می‌کند و سینه‌اش را برای اسلام می‌گشاید». ⁽¹⁾

کسی که می‌خواهد بار گران رسالت خدا را حمل کند باید از سعۀ صدر به همین مفهوم گستردۀ آن بهره‌مند باشد.هدف تبلیغ،هشدار دادن و ترساندن کسانی است که هنوز ایمان نیاورده‌اند و اندرز دادن به مؤمنان است تا بر ایمانشان افزوده شود.

لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ

-تا به آن بیم دهی و مؤمنان را پندی باشد.» [3]

قرآن نازل شده تا بشر جز به ارزشهای آسمانی نپردازد.کسانی که به این ارزشها توجه ندارند و در برابر آنها خاضع نیستند،مورد این خطاب هستند که:

اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ

-از آنچه از جانب پروردگارتان برایتان نازل شده است پیروی کنید و سوای او از خدایان دیگر پیروی مکنید.» یعنی پیروی از کلام خدا را رها مکنید،تا از کسانی که ارزش و اعتبار پیروی را ندارند متابعت نمایید.

قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ

-شما چه اندک پند می‌پذیرید.» بشر،کمتر می‌تواند از جاذبۀ اشیاء و اشخاص خود را برهاند و در فضای ارزشها پرواز کند،پس اگر چنین رهایی کسب کرده باشد جز از طریق یاد خدا و اعتقاد به روز بازپسین نبوده است.

/3

[4]

هنگامی که انسان راه خدا را رها می‌کند و کسانی جز خدا را به دوستی می‌گیرد یا از آنها پیروی می‌کند،خویشتن به ورطۀ هلاکت افکنده است و در لحظاتی که خود را ایمن از هر آسیبی می‌پندارد،عذاب خدا او را فرو می‌گیرد و در حالی که او را یارای هیچ گونه دفاعی نیست.

وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا فَجٰاءَهٰا بَأْسُنٰا بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ

-چه بسا قریه‌هایی که مردمش را به هلاکت رسانیدیم و عذاب ما شب هنگام یا آن گاه که در خواب نیمروزی فرو رفته بودند،به آنان در رسید.» یعنی در شب یا در وسط روز که به استراحت و خواب قیلوله پرداخته بودند به تعبیر دیگر در شب یا در روز،عذاب خدا وقت نمی‌شناسد و بسته به مشیت و خواست اوست.

[5]

و در آن حال هیچ دلیلی برای ارتکاب اعمال زشت خود نداشتند جز آن که اعتراف کردند که مردمی بوده‌اند بر خود ستم کرده.

فَمٰا کٰانَ دَعْوٰاهُمْ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ

[6]

با هلاک دنیوی عقوبت در حق اینان پایان نگرفته است،زیرا از این پس نوبت به عذاب اخروی می‌رسد.

فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ

-البته از مردمی که برایشان پیامبرانی فرستاده شده و نیز از پیامبرانی که فرستاده شده‌اند،سؤال خواهیم کرد.» یعنی مبلّغان رسالت را هم باز می‌پرسیم که رسالت خویش چگونه ادا کردند و مردم چگونه اجابت نمودند،و مردم را مؤاخذت خواهیم کرد که چرا با آن که

حجت بر آنان تمام شده بود دعوت رسولان اجابت نکردند.

[7]

ولی این سؤال ناشی از جهل و غیبت نیست،بلکه فقط برای حسابرسی است.تا ستمکاران به جرم خود اعتراف کنند.خدای تعالی به زودی آنان را از هر چه در زندگی‌شان گذشته است و هر عملی که انجام داده‌اند آگاه خواهد کرد.زیرا خدا به هنگام ارتکاب آن اعمال حاضر و ناظر بوده است.از این رو است که می‌فرماید:

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ

-و از هر چه کرده‌اند،با آگاهی تمام،برایشان حکایت خواهیم کرد.زیرا ما هرگز غایب نبوده‌ایم.» /3 [8]

و پس از محاسبه نوبت به دادن پاداش عادلانه می‌رسد.زیرا اعمال آدمیان به حق و دقیق سنجیده می‌شود بدون آن که حتی ذره‌ای حساب نشده رها گردد.

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

[9]

ولی زیانمندی و خواری و شوربختی انسان هنگامی است که کفۀ حسناتش سبک باشد.زیرا هر کس تنها یک فرصت برای عمل دارد و آن هم همین چند روزۀ دنیاست.اگر این فرصت را از دست بدهد دیگر به دستش نخواهد آمد.

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ

-آنان که ترازوی اعمالشان سبک گشته است،کسانی هستند که به آیات ما ایمان نیاورده بودند و از این رو به خود زیان رسانیده‌اند.» اینان آیات خدا را شنیدند و بدان عمل نکردند.پس هر چه حاصل کرده بودند همه را به باد فنا دادند و زندگی را تباه کردند.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 10 تا 18]

اشاره

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاکُمْ فِی اَلْأَرْضِ وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ (10) وَ لَقَدْ خَلَقْنٰاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنٰاکُمْ ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ اَلسّٰاجِدِینَ (11) قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ (12) قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ اَلصّٰاغِرِینَ (13) قٰالَ أَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ (14) قٰالَ إِنَّکَ مِنَ اَلْمُنْظَرِینَ (15) قٰالَ فَبِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَکَ اَلْمُسْتَقِیمَ (16) ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمٰانِهِمْ وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ وَ لاٰ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شٰاکِرِینَ (17) قٰالَ اُخْرُجْ مِنْهٰا مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِینَ (18)

معنای واژه‌ها

13[الصاغرین]

:خوار بی‌مقدار و راضی به ستم.

18[مذؤوما]

:الذم و الذیم به عیب شدید گفته می‌شود.

[مدحورا]

:دحر راندن با پستی و خواری است و گفته شده راندن با زور و قوّت.

/3

ریشه‌های انحراف در زندگی بشر

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در این بحث معلوم می‌شود که قرآن حکیم می‌خواهد آن موضوع اساسی را که در این سوره مطرح شده به ما بیاموزد،و آن بیان طبیعت انسان و علل و اسباب انحراف آن است.خدا انسان را آفرید و او را در زمین مکان داد و از زمین روزی داد.پاسخ آدمی به این انعام الهی سپاسگزاری او بود ولی چرا انسان سپاس حق تعالی آن منعم حقیقی را نگفت؟ این امر به قضیۀ اولین خطا باز می‌گردد که خدا آدم را در بهترین صورت خود آفرید و او را روح و علم و اراده داد و ملائکه را به سجده برای او فرمان داد.ولی ابلیس برای او سجده نکرد زیرا او از آتش آفریده شده بود و آدم از گل.این تفاوت سبب تکبر ابلیس شد و از آسمان رانده شد و از اوج عزت خوار و زبون به حضیض ذلت افتاد.ابلیس مهلت خواست خدای تعالی مهلتش داد.ابلیس آن مهلت را که یافته بود،برای اغواء و فریب نوع بشر به کار برد تا از راه راستش منحرف گرداند و قسم خورد که از پیش رو و پشت سر بر آنان تاخت خواهد آورد تا مانع سپاسگزاری ایشان شود.بدین سبب پروردگار ما او را براند و کسانی را که از او پیروی می‌کنند وعدۀ آتش داد و گفت که جهنم را از ایشان پرخواهد ساخت.

/3 اینها بود ریشه‌های انحراف در نزد انسان.اما نمونۀ زندۀ این انحراف را به زودی قرآن کریم در بحث آینده،برای ما بیان خواهد کرد.

شرح آیات:

اشاره

میان نعمت و عقاب

[10]

از نعمتهای خدا بر انسان مکان دادن اوست بر روی زمین و مسخّر کردن زمین است برای او.خدا راه معاش بشر را در زمین قرار داده و بشر زندگی خویش بر روی زمین می‌گذراند.

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ

-در زمین جایگاهتان دادیم و راههای معیشتتان را در آن قرار دادیم.» اما بشر در اسباب نعمت و عوامل آن نمی‌نگرد.از این رو معمولا در برابر نعمتهایی که به او عنایت شد سپاسگزار نیست.

قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ

-و چه اندک سپاس می‌گزارند.» [11]

این عادت به جرم و خطا از کجا پدید آمده است؟ در داستان آدم و ابلیس این مسئله روشن شده است.خدا بشر را بیافرید و صورت بخشید.شاید مراد از صورت صفاتی و اخلاقی و غرایزی و فطرتی باشد که خدا در وجود او به ودیعت نهاده است.همچنین او را عقل و اراده بخشیده.خدای تعالی فرماید(چون از روح خود در او دمیدم برایش به سجده در آیید). ⁽¹⁾

و نیز گوید:(ما انسان را در نیکوترین صورت بیافریدیم). ⁽²⁾

و نیز گوید: /3 (نیکو ساخت صورتهای شما را). ⁽³⁾

پس از آن،ملائکه را امر به سجدۀ آدم کرد.بسا ممکن است که این سجده به سبب کرامت علم و اراده در نزد انسان باشد و نیز آن کارهای حیرت انگیز است که به پایمردی علم و اراده انجام می‌دهد.البتّه هدف از بیان قصۀ ابلیس در اینجا با آنچه در سورۀ بقره آمده بود فرق دارد.هدف در آنجا-بر حسب ظاهر-بیان تسخیر

حیات برای انسان به فضل علم بود ولی هدف در اینجا بیان واقعۀ خطاست که چگونه اتفاق افتاد و برای چه واقع شد؟ وَ لَقَدْ خَلَقْنٰاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنٰاکُمْ ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ -شما را بیافریدیم و صورت بخشیدیم.آن گاه به فرشتگان گفتیم:آدم را سجده کنید.همه جز ابلیس سجده کردند.و ابلیس در شمار سجده کنندگان نبود.»

چرا ابلیس عصیان کرد

در احادیث آمده است که تعبیر قرآنی با آوردن ضمیر جمع مخاطب،دلیل بر واقعۀ عالم«ذرّ»است.آن گاه که خدا همۀ افراد بشر را به صورت«ذرّ»(مورچه) در صلب آدم بیافرید.از این رو کلمه«ثمّ»(سپس،آن گاه)به کار رفته که بر ترتیب دلالت دارد.

[12]

ولی این صفتی که در ابلیس وجود داشت و او را از سجده مانع آمد با آنکه امر صریح به سجده بود،چگونه صفتی بود؟ قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ -خدا گفت:وقتی تو را به سجده فرمان دادم،چه چیز تو را بازداشت که سجده نکردی.» قرآن تعبیر«الاّ»( آن لا)آورد یعنی«این گونه»نه«أن»به تنهایی یعنی «این که»این تعبیر بسا برای بیان این معنی باشد که صفت سرپیچی،چیزی آنی یا محدود به این عمل نبوده است،بلکه به فرمانبرداری به طور کلی مرتبط است.

یعنی چه چیز تو را از فرمانبرداری بازداشت و سجده نکردی.

قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ

-گفت:من از او بهترم.مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل.» /3 جواب ابلیس واضح بود.سبب عصیان او همان چیزی است که از آن به برتری عنصری یا برتری نژادی تعبیر می‌کنیم.می‌پنداشت که عنصر و جنس و نژاد او برتر از عنصر و جنس و نژاد آدم است.در اینجا برای ارزیابی خود،انسان را دو

مقیاس است:مقیاس ذات و مقیاس عمل صالح.اگر مقیاس ذات او باشد بسا که راه انحراف پوید،زیرا هیچ چیز را مقدس‌تر از خود یا برتر از خود نمی‌بیند.و از اینجاست که می‌گوییم که ریشۀ همه مشکلات بشری توجه و گرایش بی‌حد انسان است به ذات خودش و اعتقادش به این که ذات او مقیاس همۀ فضایل است.و وابستگیهای اقلیمی و قومی و عشایری،و همۀ موانعی از این قبیل چیزی جز آثار این اعتقاد به برتری خود نیست، [13]

ولی مقیاس حق،مقیاس عمل صالح است و فرقی نمی‌کند که عامل آن کیست و از چه عنصر و نژادی است.به سبب همین اعتقاد به برتری نژاد خود بود که خدا شیطان را از درگاه خود راند.

قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا

-گفت:از این مقام فرو شو.» یعنی از آسمان یا از بهشت.فرو شدن«هبوط»حاکی از فرود آمدن از مکانی فراتر به مکانی پایین‌تر است.مسلم است که هبوط ابلیس تنها هبوط مادی نبود بلکه هبوط معنوی هم بود.از این رو قرآن بار دیگر کلمۀ«بیرون رو»«خروج» را هم به کار برده است و خطاب پروردگار چنین بود:

فَمٰا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ

-تو را چه رسد که در آن گردنکشی کنی؟بیرون رو که تو از خوار شدگانی.» آری،اولین خطا،علتش اعتماد به برتری عنصر و نژاد بود،که به صورت گردنکشی در برابر پروردگار عیان گردید،مسلّم است که جزای چنین کسی جز خواری هیچ نیست.

از حقایق جزاء

[14]

بر انسان است که یک حقیقت مهم را بشناسد.و آن این است که جزاء عمل همواره بلافاصله بعد از عمل نمی‌آید،بلکه بر عکس گاه با تأخیر و بعد از عمل می‌آید.نمونۀ آن ابلیس است که از خدا مهلت خواست،خدا هم او را مهلت داد.

/3

قٰالَ أَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

-گفت:مرا تا روز قیامت که زنده می‌شوند،مهلت ده.» [15]

قٰالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ -گفت تو از مهلت داده شدگان هستی.» اهمیت فهم این حقیقت از اینجاست که بشر به سبب محدودیت افق دیدش می‌پندارد که اگر در جزاء عمل تأخیر رخ دهد ای بسا بکلی از یادها برود یا دست کم اگر جزائی داده شود،اگر مجرم باشد نداند که این جزاء کیفر کدام جرم اوست و اگر ثوابکار باشد نداند که پاداش کدام کار نیک اوست.بنا بر این نه از عقاب متنبه می‌شود و نه از ثواب خوشدل و شادمان ولی در واقع نه چنین است،انسان از همان لحظۀ آغاز عمل جزای خود را احساس می‌کند،زارعی که به هنگام دانه افشاندن وقت در و را تصور کند و طالب علمی که از همان آغاز درس سالن امتحان را در نظر آورد و سپاهی مردی که از زمان وقوع حمله لحظات شادمانۀ پیروزی در ذهنش پدیدار شود و مؤمنی که دیدار با پروردگارش را در آرزو پرورد، اعمالشان استوارتر و پایدارتر است در حالی که مجرمی که سالن دادگاه را از یاد ببرد و گناهکاری که آخرت را انکار کند و فاسقی که مرگ را از یاد ببرد در گناه جری‌تر می‌شود و در خطا هر چه بیشتر فرو می‌رود.

[16]

آن که خود دستخوش هلاک گردیده،اطرافیانش را نیز به ورطۀ هلاکت می‌کشاند هم چنان که آن که نجات یافته،دوست دارد دیگران را نیز از مهلکه برهاند.ابلیس هنگامی که خدا او را به سجده فرمان داد تکبر ورزید و خدا نیز او را از درگاه خود براند.این امر سبب شد که کینۀ فرزندان آدم در دل گیرد و از آنان انتقام بستاند.

قٰالَ فَبِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ

-گفت:حال که مرا نومید ساخته‌ای،من هم ایشان را از راه راست تو منحرف می‌کنم.» آری،شیطان در راه کمین کرده و مکری می‌کند و می‌خواهد نعمت استقامت و راست گفتاری و راست کرداری را از ما بستاند.

[17]

ابلیس با تمام وسائل ممکن خود می‌کوشد گمراهمان سازد.و چون

رانده درگاه شد تهدید کرد:

ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمٰانِهِمْ وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ

-آن گاه از پیش و از پس و از راست و از چپ بر آنها می‌تازم.» /3 این جهات رمز احاطۀ شیطان است به فرزندان آدم،تا بشر بداند چه خطری او را تهدید می‌کند و زندگی را بیهوده نگذراند،آسوده خاطر ننشیند،بلکه همواره آماده دفاع باشد و در کارها جدّی و در زندگی،فعّال،و نیز ممکن است که رمز انواع حیله‌های شیطان باشد که زمانی انسان را به آینده‌اش می‌فریبد و گاه به زمان حالش.نعمت و ثروت و شهوات دنیوی را در دیده‌اش می‌آراید.همچنین گاه او را به افتخارات گذشته،به سیرت نیاکان یا به فلسفه‌های کهنه دلبسته می‌سازد و بدین گونه به دامش می‌افکند.گاه او را به مردمی که در اطرافش هستند،فرزندان و رفیقان یا به دشمنان و رقیبانش گول می‌زند.

مهم این است که بشر اگر احساس نکند که با خدا رابطه دارد و برای مبارزه با القائات شیطانی خود را آماده نسازد،مسلما در گرداب حیله‌های ابلیسی در خواهد افتاد و به هلاکت خواهد رسید آن گاه از سپاسگزاری در برابر نعمت و فضل پروردگارش سرباز خواهد زد و مصداق این عبارت گردد که:

وَ لاٰ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شٰاکِرِینَ

-و بیشترشان را ناسپاس خواهی یافت.» این اسلوبی ناجوانمردانه است که ابلیس برگزیده است نعمتهای خدا را به خود نسبت می‌دهد یا می‌گوید که این نعمتها را دیگران جز خدای تعالی به ما ارزانی می‌دارد.

[18]

خداوند به انسان علم و اراده داده و او را از شیطان بر حذر داشته و بدینگونه مسئولیت دفاع در برابر شیطان را به عهدۀ خود او نهاده است.

قٰالَ اخْرُجْ مِنْهٰا مَذْؤُماً مَدْحُوراً

-گفت:از اینجا بیرون شو.منفور مطرود.» یعنی هم راندۀ معنوی و هم راندۀ مادی.

لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِینَ

-از کسانی که از

تو پیروی کنند و از همۀ شما جهنم را خواهم انباشت.» تأکیدها از این روست یعنی هر انسانی که قدم در راه تو نهد جایش در جهنم در کنار تو خواهد بود.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 19 تا 25]

اشاره

وَ یٰا آدَمُ اُسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ اَلْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ اَلشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ اَلظّٰالِمِینَ (19) فَوَسْوَسَ لَهُمَا اَلشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ اَلشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ اَلْخٰالِدِینَ (20) وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ اَلنّٰاصِحِینَ (21) فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا اَلشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ اَلْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا اَلشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ اَلشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ (22) قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ (23) قٰالَ اِهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی اَلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ (24) قٰالَ فِیهٰا تَحْیَوْنَ وَ فِیهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ (25)

معنای واژه‌ها

20[لیبدی]

:ابداء به معنای اظهار است.

[وری]

:آنچه پشت چیزی پنهان شود و ضد آن مکاشفه

است.

[سوآتهما]

:شرمگاههایشان.

/3

غرور شیطانی،سبب هبوط

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

داستان ابلیس و اعتقاد او به برتری جنس خود و خودپسندی او و بیرون آمدنش از آسمان و تصمیم او به اغوای فرزندان آدم و در پی آن قصۀ خطای اساسی موضوع بحث پیشین بود،اکنون نوبت به آدم رسیده است و فرزندان او و چگونگی فریب دادن ابلیس او را و اینکه چسان باید از شیطان دوری نمود.

خداوند آدم را و زنش را در بهشت جای داد و آنان را رخصت داد که از همۀ خوردنیهای خوب و خوشمزۀ بهشتی بخورند بجز یک درخت که آدم را از روی حکمت بالغۀ خود از آن منع کرد.ولی شیطان آن دو را وسوسه نمود تا آن عیب که خدا پنهان داشته بود آشکار شد.شیطان گفت که اگر خدا آنها را از خوردن ثمرۀ آن درخت منع کرده برای آن بوده که به صورت دو ملک که عمر جاوید دارند، در نیایند.شیطان با این وسوسه حب ریاست و حب بقاء را در آنها برانگیخت.و برای ایشان سوگند خورد که نیکخواه آنهاست ولی آن جز فریب نبود.چون از آن درخت خوردند،عیبهای نهانی‌شان آشکار شد و آنان با برگهای درختان بهشت شرم خود را پوشیدند.در این هنگام خدای تعالی ندایشان داد که آیا شما را از آن درخت منع نکردم و شما را از دشمنتان شیطان بیم ندادم.آدم و زنش به خلاف شیطان که تکبّر ورزید و خودسری کرد،سر تسلیم فرود آوردند /3 و به گناه خویش اعتراف کردند و گفتند:بار خدایا اگر ما را نیامرزی و بر ما رحم نکنی،از زیانکاران خواهیم بود.

ولی این گناه را اثری منفی در پی بود زیرا آن دو و فرزندانشان به زمین فرود آمدند تا با یکدیگر دشمنی کنند و در زمین فرصتی محدود داشته باشند.

شرح آیات:

اشاره

طبیعت عجز انسان

[19]

چنان برمی‌آید که بهشت که آدم در آن سکونت گزید،مثال زندۀ نعمت و آسایش است که خدای تعالی به بشر ارزانی داشته،زمانی که در طریق خدا قدم زند.زیرا راهها و روشهای الهی سبب شوربختی کسی نمی‌شوند،بلکه سبب سعادت و رستگاری خواهند بود.و خداوند چیزهای خوب و خوشمزه را حرام نکرده بلکه بعضی چیزها را بنا بر حکمت بالغۀ خویش حرام کرده است.خداوند به پدرمان آدم فرمود که از هر چه خواهند بخورند جز یک درخت که اگر به آن درخت نزدیک شوند از ستمکاران به خود خواهند بود،زیرا سودی در آن نخواهند جست.

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

-ای آدم،تو و همسرت در بهشت مکان گیرید و از هر جا که خواهید بخورید ولی به این درخت نزدیک مشوید که در شمار بر خویش ستم کنندگان خواهی شد.» [20]

پیش از آن که انسان در دام شهوات درافتد می‌پنداشت که می‌تواند با مصاعب و مشکلات مواجه شود و در هر حال فردی صالح است.ولی ناتوانی و عجزی که در طبیعت بشر نهفته است در مواقع امتحان آشکار می‌شود.و بر بشر است که چون سقوط کرد بار دیگر از جای برخیزد و از گناهی که مرتکب شده توبه کند و به خود مغرور نباشد و نپندارد که در برابر گناه یارای مقاومتش هست.

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا

پس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا شرمگاهشان را که از آنها پوشیده بود در نظرشان آشکار کند.» وسیله‌ای که شیطان برگزیده بود،وسوسه بود.بر حسب ظاهر وسوسه مشوش

ساختن دید انسان و عمل و فطرت اوست و این از طریق برانگیختن غرایزی است که میان عقل و حقایق پرده می‌کشد.

ابلیس دو روش دیگر به کار گرفت:

/3 یکی:تفسیر بطلان آمیز حقایق.

دیگری:دروغ گفتن و برای آن قسم خوردن،یا تعبیر و تفسیر آن باطل و به دروغ و آراستن آن به جامه صدق و نیکخواهی.

وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ الْخٰالِدِینَ

-و گفت:پروردگارتان شما را از این درخت منع کرد تا مبادا از فرشتگان یا جاویدانان شوید.»

ریشۀ خطا

ابلیس دو صفت را در انسان برانگیخت و این دو صفت در تمام فرزندان او موجود است و عبارتند از یکی:عشق به ثروت و عزت و رفعت و دیگری عشق به خلود و بقاء و استمرار.و این دو صفت بیانی است از حب ذات و برتری دادن جنس خود بر دیگران که باعث فریب شیطان هم شد.جز آن که شیطان به صراحت به آنچه در درون داشت اعتراف کرد،پس بر ماست که بگوئیم که خود را از این صفات که شیطان از خلال آنها در دلهای ما رسوخ می‌کند و اعمالمان را فاسد می‌سازد،دور نگاه داریم.

در خور توجه است که کمبود مواد غذایی یا فقدان مسکن و لباس و امثال آن سبب معصیت آدم نشد،آنچه سبب این معصیت شد عشق به خلود و سروری بود افراد بشر نیز چنین‌اند.انسان اگر بتواند در برابر این دو مقاومت ورزد از بسیاری از معاصی در امان مانده است.

[21]

شیطان تنها به این اکتفاء نکرد که فرمان خداوند را به خطا تفسیر کند و غرایز ایشان بیدار سازد،بلکه سوگند خورد و تأکید کرده که آنچه می‌گوید راست است.

وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِینَ

-و برایشان سوگند خورد که نیکخواه شمایم.» در این آیه از«مقاسمه»سخن رفته که از باب مفاعله است و باید میان دو تن واقع شود.یعنی چون قسم خورد آنها نیز قسم خوردند که چنان نکنند ولی ابلیس برای معارضه با قسم آنها قسم خود مکرر ساخت.

[22]

این تفسیر غلط و دروغ و قسم همه فریب بودند.یعنی فقط به یک سو توجه داشتن /3 و جوانب دیگر را مهمل گذاشتن.

زیرا اصل غرور همان لباس است تا همۀ جوانب آن پیدا نشود و شیطان از لابلای غرور به دل آدمی ره می‌یابد و می‌کوشد تنها زاویه‌ای از زوایای حقایق را مورد تأکید قرار دهد و دیگر زوایا را رها می‌کند.

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ

-آن دو را بفریفت و به پستی افکند.» سرانجام اندکی از آن درخت خوردند به ناگاه شرمشان نمودار شد.چون به یکدیگر نگریستند حیا کردند و برگهای درخت کندند و بر خود نهادند،شاید چون جامه‌ای عیب ایشان بپوشاند.معلوم است که فرزندان آدم چون از شیطان پیروی کنند نقایصشان آشکار شود و اراده‌شان ضعیف گردد و مقاومتشان در برابر شیطان کم شود.

فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ

-چون از آن درخت خوردند،شرمگاهشان آشکار شد و به پوشیدن خویش از برگهای بهشت پرداختند.» از اینجا مرحلۀ امتحان پایان گرفت و خداوند ندایشان داد که آیا شما را از آن درخت نهی نکرده بودم؟بدین گونه پس از ارتکاب جریمه ضمیر خفتۀ ایشان بیدار شد.

وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ

-پروردگارشان ندا داد،آیا شما را از آن درخت منع نکرده بودم و نگفته بودم که شیطان به آشکارا دشمن شماست؟»

[23]

در این حال آدم و زنش به خود آمدند.هم چنان که فرزندان آدم هم پس از ارتکاب گناه به خود می‌آیند و این از امتیازات انسان است نسبت به ابلیس.

ابلیس هرگز به خطای خود اعتراف نمی‌کند،امّا توبه و اصلاح فاسد از بارزترین صفات نیکو است اگر مورد عمل قرار گیرند.

قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

گفتند:ای پروردگار ما،به خود ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و بر ما رحمت نیاوری از زیان دیدگان خواهیم بود.» [24]

فرزندان آدم با این عمل فرصت ماندن در بهشت را از دست دادند.به این جهان فرودین آمدند،زیرا بیهوده خواستار ابدیت و رفعت بودند.و میانشان اختلافات و کشاکشهای اجتماعی ناگسستنی و کین توزانه به وجود آمد. /3 آری،همۀ اینها مولود این روحیۀ گناهکارانه بوده است.ولی خداوند بر آنها منت نهاد و از متاع موقت این جهانی آنان را بهره‌مند ساخت.

قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ

-گفت:فرو شوید.برخی دشمن برخی دیگر.تا روز قیامت زمین قرارگاه و جای تمتع شما خواهد بود.» [25]

اینجا سرای زیستن و مردن شماست و پس از مرگ رستاخیز شما در اینجاست.

قٰالَ فِیهٰا تَحْیَوْنَ وَ فِیهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ

-گفت:در آنجا زندگی خواهید کرد و در آنجا خواهید مرد و از آن بیرون آورده شوید.» /3

[سوره الأعراف (7): آیات 26 تا 30]

اشاره

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبٰاسُ اَلتَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اَللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ (26) یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ اَلشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ اَلْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا إِنَّهُ یَرٰاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ تَرَوْنَهُمْ إِنّٰا جَعَلْنَا اَلشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ (27) وَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا وَ اَللّٰهُ أَمَرَنٰا بِهٰا قُلْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (28) قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ اُدْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ اَلدِّینَ کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ (29) فَرِیقاً هَدیٰ وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ اَلضَّلاٰلَةُ إِنَّهُمُ اِتَّخَذُوا اَلشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (30)

معنای واژه‌ها

27[قبیله]

:قبیل،گروهی است از چند قبیله و اگر از یک پدر و مادر باشند قبیله نامیده می‌شوند.

29[بالقسط]

:عدالت.

/3

لباس تقوی چگونه عیبهای انسان را می‌پوشاند؟

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

شیطان همانگونه که جامه از تن پدر ما آدم بیرون آورد تا عیبش آشکار شد، می‌خواهد جامۀ تقوی را از پیکر ما فرزندان آدم برکند.لباسی که عیبهای بشر را

می‌پوشاند.و بر ماست که پاره‌ای از حقایق را باز گوییم.از جمله آن که شیطان قویتر از ماست در خدعه،زیرا او ما را می‌بیند و ما او را نمی‌بینیم ولی فقط بر کفار غلبه تواند یافت زیرا ایمان در برابر فریب شیطان مقاومت می‌کند.

شیطان کفار را از خلال یک سلسله افکار خرافی فریب می‌دهد.مثلا متابعت از پدران و اعتقاد به این که هر چه پدران می‌کرده‌اند دین است و آنان از سوی خدا مأمور بوده‌اند.در حالی که پروردگار ما به فحشاء فرمان نمی‌دهد.و ایشان چیزهایی می‌گویند که بدان علم ندارند و تنها به متابعت هوا و هوسهای آنهاست.

اینان بیاد نمی‌آورند که پدرشان آدم را شیطان فریب داد.وقتی با آدم چنان کند با دیگران چه خواهد کرد؟ مقیاس نیک و بد و خیر و شر آن نیست که پدران و نیاکان می‌گویند،بلکه مقیاس آن چیزی است که خدا به آن فرمان داده و مقیاس او مقیاس عادلانه است.

/3

شرح آیات:

اشاره

جامۀ پرهیزگاری

[26]

خداوند برای فرزندان آدم لباسی فرستاد تا شرمگاهش را بدان بپوشد و نیز جامۀ زینت.اما آن جامه که عیبهای معنوی انسان را می‌پوشد جامۀ تقوی است که بهترین جامه‌هاست و نباید انسان تنها به آن جامه که بدنش را می‌پوشد اکتفاء کند.

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ

-ای فرزندان آدم،برای شما جامه‌ای فرو فرستادیم تا شرمگاهتان را بپوشید.» در این آیه واژۀ«فرو فرستادیم»به کار رفته،زیرا تمام برکات از آسمان نازل می‌شود.

وَ رِیشاً

-و نیز جامۀ زینت.» یعنی جامه‌ای که از آن تمتع می‌گیرید.

وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ

-و جامه پرهیزگاری از هر جامه‌ای بهتر

است.» مراد از هر جامه‌ای،جامه‌هایی است که بدن را می‌پوشاند،هر چند به آن جامه‌ها نیز باید توجه داشت.

ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ

-این یکی از آیات خداست.» یعنی این حجت از حجتهای خداست.و آیه دلیل بر عظمت خدا و این حقیقتی است که انسان باید آن را فرا گیرد.

لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

-باشد که پند گیرند.» نیاز بدن به لباس،آن قدرها نیاز به تفکّر و تعمق ندارد که نیاز روح به جامۀ تقوی.

/3

[27]

بار دیگر خداوند بشر را متوجه می‌کند که فرزندان آدم هستند و آدم را شیطان فریفته است و از بهشت بیرون کرده و بر آنهاست که از فتنۀ شیطان حذر کنند.

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ

یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا

-لباس از تنشان کند تا شرمگاهشان را به ایشان بنماید.» انسان هر گاه فریب بخورد و به یکی از نقاط ضعف یا نقاط منفی وجود خود پی ببرد خود نخستین کسی است که خویشتن را زیر ضربات سرزنش می‌گیرد.ولی شیطان بر ضد بشر وسیله‌ای به کار می‌برد که به نقاط ضعف خود پی نبرد و آن سلاح مکر و خدعه است.اگر انسان به سلاح بیداری و پرهیز مسلح باشد می‌تواند در برابر کید شیطان مقاومت ورزد.

إِنَّهُ یَرٰاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ تَرَوْنَهُمْ

-او و قبیله‌اش از جایی که

آنها را نمی‌بینید،شما را می‌بینند.»

میان فرمانروایی خدا و سلطۀ شیطان

ولی شیطان نمی‌تواند بر انسان مؤمن سلطه جوید،زیرا انسان مؤمن دارای اراده و عقل و و جدان است.ولی کفار چون با شیطان رو به رو می‌شوند ارادۀ خود را از دست می‌دهند و چون خلع سلاح شدند شیطان بر آنان فرمانروایی یابد.

إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ

-ما شیطانها را دوستان کسانی قرار دادیم که ایمان نمی‌آورند.» اما مؤمنان که خدا سرپرست آنهاست،از قید و بندهای شیطان آزاد هستند.«این بدان سبب است که خدا سرپرست کسانی است که ایمان آورده‌اند و کافران را سرپرستی نیست»محمد11/.

کسانی که در پی شهوت و ثروت هستند و در برابر سلطۀ طاغوت خضوع می‌کنند،یا در برابر رئیس قبیله تسلیم می‌گردند،و با گردبادهای هوی و هوس به هر سو رانده می‌شوند،اراده خود را از دست داده‌اند و چون غباری که در معرض وزش باد قرار گیرد،به هر جا می‌افتند.

/3

[28]

نشان فقدان اراده این است که این گروه از حریت فکر بی‌بهره‌اند و در معرض بدترین حالات استعمار و بندگی قرار می‌گیرند،یعنی استقلال فکری و فرهنگی‌شان را از دست می‌دهند و این مقدمۀ هر گونه استثمار دیگر است.

وَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا

-چون کار زشتی کنند، گویند،پدران خود را نیز چنین یافته‌ایم.» بدین پندار که این تقلید به اعمالشان مشروعیت می‌دهد و بدتر از این این است که می‌پندارند افکار نیاکانشان از قداست آسمانی برخوردار است.

وَ اللّٰهُ أَمَرَنٰا بِهٰا قُلْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ

-و خدا ما را بدان فرمان داده است.بگو:خدا به زشتکاری فرمان نمی‌دهد.» آری،هر چه پدران یا پیشوایان مذهبی باطل یا سلاطین او را به سوی خود

خوانند،عقل به معارضه برمی‌خیزد که اعمالی که مرتکب می‌شوند از قداست و از خدا به دوراند.

أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

-چرا چیزهایی به خدا نسبت می‌دهید که نمی‌دانید؟» [29]

عدالت فطرتی است که در وجود انسانی نهفته است.فرضا هم کسی باشد که خود نتواند به عدالت رفتار کند،بی‌تردید دوست دارد که دیگران چنین کنند و از این رو خواستار عدالت است،و خدا ممکن نیست که به غیر عدالت رفتار کند در حالی که همۀ جهان در هر امری به عدالت او شهادت می‌دهند.

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ

-بگو پروردگار من به عدل فرمان داده است.» خدا فرمان داد که بندگان جز او را نپرستند و مردم حتی در مواردی به جای اللّٰه بتان را می‌پرستند واجب است که آن شریکان به دور ریزند و خدای یکتای قهار را بپرستند.

وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ

-به هنگام هر نماز روی به جانب او دارید.» هر زمان که زمان سجده باشد باید در برابر اللّٰه سجده کرد و نه چیزهایی که آنها را شریکان او قرار داده‌ایم.این هشدار است که باید،پرستش خاص ذات احدیت باشد /3 و هر چه خواهیم از او خواهیم به عبارت دیگر تنها و تنها روی عبادت و نیاز به درگاه او آریم.

وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ

-و او را با ایمان خالص بخوانید.» اما نباید دین را تجزیه کرد که تنها جانب عبادات را بگیریم و جانب معاملات و اقتصاد را رها کنیم یا قضایای سیاسی و امثال آن را نادیده انگاریم.

میان فرزندان آدم امتیازی نیست که بعضی بعض دیگر را بندگی کنند یا برای خشنودی بعض دیگر،بعضی از دین را به یک سو نهند.

کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ

-و هم چنان که شما را آفریده است باز می‌گرداند.» همه یکسان هستند چونان دانه‌های شانه.

[30]

آری،تنها یک اختلاف میان افراد بنی آدم وجود دارد که مورد تأیید اسلام است و آن اختلاف آنهاست در ایمان و عمل صالح.(یا به تعبیر دیگر اختلاف اراده و روش).

فَرِیقاً هَدیٰ

-فرقه‌ای را هدایت کرده.» یعنی خدا هدایتشان کرده،آنان نیز هدایت را پذیرفته‌اند.

وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلاٰلَةُ

-و فرقه‌ای گمراهی را در خورند.» گمراهی برایشان مقرر شده،زیرا به کسانی غیر از خدا توجه دارند.

إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

-اینان شیطانها را به جای خدا به دوستی گرفتند و می‌پندارند که هدایت یافته‌اند.

چون بشر به این ورطه سقوط کند دیگر امید شفایش نیست و در زمرۀ کسانی در می‌آید که گمراهیشان محقق است،زیرا شیطان را که دشمن اوست به رهبری و سرپرستی خود برگزیده است،و خدا،آن آفریدگار و بخشاینده را فراموش کرده است.بدتر ازین،خود را هدایت یافته می‌داند و حال آن که در گمراهی دور و درازی در افتاده است.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 31 تا 33]

اشاره

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اِشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُسْرِفِینَ (31) قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اَللّٰهِ اَلَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ اَلطَّیِّبٰاتِ مِنَ اَلرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ (32) قُلْ إِنَّمٰا حَرَّمَ رَبِّیَ اَلْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ اَلْإِثْمَ وَ اَلْبَغْیَ بِغَیْرِ اَلْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (33)

معنای واژه‌ها

33[البغی]

:دست اندازی بر مردم که ریاست طلبی با زور و بدور از حق موجبات یکپارچگی آن را فراهم می‌آورد.

/3

قانونگذاری خدایی، تکامل است و واقعیت

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در آیات پیشین،قرآن ما را فرمان می‌داد که در دین برای خداوند اخلاص ورزیم.معنی‌اش آن بود که بشر خدا را وجهۀ خود قرار دهد و در همۀ مراحل زندگی روی به سوی او کند و برنامه‌های خدایی در تمام ابعاد زندگی‌اش بر هر برنامۀ دیگری برتری داشته باشد.در این آیات سخن از پوشیدن لباس است یا برگرفتن زینتها به هنگام رفتن به مساجد اگر مسجد رمز عبادت است،زینت رمز زندگی است.همان طور که در آنجا که از پرهیزگاری سخن می‌گوید ما را به خوردن و آشامیدن فرمان می‌دهد.یعنی خوردن و آشامیدن با تقوی و پرهیزگاری منافاتی ندارد.آن گاه می‌پرسد که چه کسی زینتهای خدا را و غذاهای خوش طعم را که او روزی داده-و در روز قیامت خاص مؤمنان است-حرام کرده است؟ولی پس از بیان این موضوع از برخی کارها چون فحشاء و ارتکاب گناهان نهی می‌نماید تا رفتار شخصی ما را طرحریزی کرده باشد و از افزونی جویی منع می‌کند تا رفتار اجتماعی ما را به ما گوشزد نموده باشد.

همچنین قرآن از شرک که از مظاهر آن خضوع در برابر سلطان ظالم است و

از سخن گفتن که نه از روی علم و آگاهی باشد منع می‌فرماید و ما را به گرایش به فرهنگ دین می‌خواند و باید که این دینداری خالص از هر شایبۀ ریب و ریا باشد.

و شخص برای خود،راهی و روشی و برنامه‌ای جز دین نپذیرد.

/3

شرح آیات:

اشاره

حقیقت دینها را چگونه می‌توان شناخت؟

[31]

با مطالعۀ دقیق یک مذهب و یا یک دین می‌توان به حقیقت آن آگاه شد.مثلا وقتی که به مسجد مسلمانان می‌نگری می‌توانی به ساختار تکاملی اسلام پی ببری.مسجد جای عبادت است و مؤمن از آنجا به سوی خدا عروج می‌کند و نیز رزمگاهی است برای مبارزۀ هوی و هوس با عقل و مکان مبارزۀ میان باطل و حق است ولی در عین حال معرفت و تعاون و تجمع مسلمانان است.همه چیزهایی که مردم را به یکدیگر نزدیک می‌کند از جملۀ پاکیزگی و خودآرایی در مسجد مستحبّ و گاه واجب است.خداوند فرمان می‌دهد که مؤمنان بهترین زینتهای خود را در مسجد به کار برند تا ظاهر جمعیت آنان جذاب شود و مردم از ملاقات و نشستن با یکدیگر هم لذت ببرند.

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ

-ای فرزندان آدم!به هنگام هر عبادت لباس خود بپوشید.» و هم چنان که خداوند برای فرزندان آدم لباس و زینت فرستاده و هم چنان که بر پدر و مادر ما،آدم و حوّا،انعام کرد و جامه عنایت نمود،ما را نیز به استفاده از نعمت زینت و جامه فرمان داده است.ولی نه برای تفاخر و نه در مجالس لهو،بلکه برای تعارف و تعاون در محافل دینی.و هم چنان که شایسته است که از لباس بهره گرفت،بر مؤمن لازم است از خوردن و آشامیدن نیز بهره جوید ولی از حدود تعادل خارج نگردد و کاری نکند که اسرافکاریهای او به سلامت جسمانی‌اش لطمه وارد سازد.از این رو می‌فرماید:

وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا

-و بخورید و بیاشامید ولی اسراف مکنید.»

حرمت اسراف و ضرورت تنظیم خوردن و آشامیدن،یکی دیگر از جنبه‌های تکاملی در اسلام است.اسراف از آن رو ناپسند است، إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ -که خدا اسرافکاران را دوست نمی‌دارد.» /3 اسراف گاهی تجاوز از حدود شریعت است.کسی که گوشت خوک می‌خورد یا شراب می‌نوشد،اسرافکار است و خدا او را دوست ندارد،زیرا برای او روزی حلال به فراوانی فراهم کرده و دیگر نیازی به حرامش نیست.گاه اسراف به تجاوز از حدود عرف عام است،مثلا کسی خانه‌ای بسازد و صدها میلیون تومان در آن خرج کند در حالی که با صرف مبلغ کمتری می‌توانست برای خود مسکن و مأوای راحتی تهیه کند.یا اتوموبیلی را به دهها میلیون تومان بخرد و حال آن که با خرید اتوموبیلی به بهای مناسب او را بسنده می‌بود.اسراف به موقعیتهای اجتماعی یا حتی به موقعیتهای شخصی مربوط می‌شود.فقیری که بیش از چند تومان ندارد و آن را به خرید-مثلا-عطر و اودکلن اختصاص می‌دهد،در حالی که زن و فرزندش نان بر سفره ندارند،آدم اسرافکاری است،در حالی که اگر شخص توانگری چنین کند اسراف به حساب نمی‌آید.دولتهای فقیری که به تقلید دول ثروتمند فرودگاههای عظیم احداث می‌کنند یا میدانها و استادیومهای ورزشی و یا سفارتخانه‌های فخیم می‌سازند در حالی که هنوز برای کودکان خود مدرسه‌ای مناسب ندارند،در زمرۀ اسرافکاران هستند.و حال آن که ساختن این بناها و احداث این تأسیسات برای دول ثروتمند اسراف به حساب نمی‌آید.

آیا خداوند زینت را حرام کرده؟

[32]

اسلام زینت را بر مؤمنان حرام نکرده حتی آن را در روز قیامت خاص آنها قرار داده،بنا بر این چیزی که در آخرت خاص مؤمنان است چگونه ممکن است در دنیا بر آنها حرام شده باشد؟ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ -بگو چه کسی

زینتهایی(یا لباسهایی)را که برای بندگانش پدید آورده و خوردنیهای خوش طعم را حرام کرده است؟این چیزها در این دنیا برای کسانی است که ایمان آورده‌اند و در روز قیامت نیز خاص آنها باشد.» پس زینت برای مؤمنان خلق شده ولی در دنیا از شوائب رنجها و مصیبتها خالی نیست فقط در آخرت است که از هر گونه شایبۀ رنج و مصیبت مصفی است.

کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

-آیات را برای دانایان این چنین به روشنی بیان می‌کنیم.» به پایمردی علم و معرفت مؤمن می‌داند که استفاده از نعمتهای خدایی از ایمان نمی‌کاهد ولی ظلم به مردم یا خضوع در برابر ظلم یا سکوت در برابر ظلم ظالمان،حرام است.و این سخت‌ترین مسئولیت و حتی از واجبات است.هر کس بتواند این امر واجب را ادا کند بار آن مسئولیت را هم از گردن خود برداشته /3 و از یک مانع بزرگ گذشته و به رستگاری رسید.اگر از این وظیفه سرباز زند.خشونت در خوردن و پوشیدن و ترک زینتها را فایدتی نبود.

تحریم فواحش جوهر و اصل دین است

[33]

قرآن بر حرمت فواحش یعنی اعمال ناشایست و نیز فزونی جستن به ناحق و هم دوری از شرک تأکید اکید دارد.حرمت این سه جوهر دین و مواظبت از آنها سنگین‌ترین مسئولیتهاست.

این سه چیز حرام به سه بعد از ابعاد زندگی شخصی ارتباط دارد:

نخست:روابط جنسی:پروردگار ما،فواحش یعنی اعمال ناشایست را حرام کرده و بارزترین مظاهر آن انحرافات جنسی است که بنیان خانواده را برمی‌کند و روابط اجتماعی را فاسد می‌سازد و تربیت را با اشکال روبرو می‌کند.

تنها فواحش آشکار-مثل زنا-از محرمات نیست،بلکه از فواحش باطنی هم چون دوستی کردن با زنان و یار گرفتن از آنها نیز نهی شده.زیرا این اعمال هر چند زنا نیست ولی چه بسا به فواحش ظاهر منجر می‌شوند و زندگی زناشویی را دچار

مخاطرات می‌سازد.

قُلْ إِنَّمٰا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ

-بگو:پروردگار من زشتکاریها را چه آشکار باشد و چه پنهان حرام کرده است.» دوم:گناه،که مراد از آن دست یازیدن به هر گونه حرامی است چون شرابخواری و خوردن گوشت خوک و دیگر گوشتهای حرام،مخصوصا گوشت حیواناتی که به هنگام ذبح نام خدا بر آنها برده نشده است.

سوم:ظلم به مردم و تجاوز به حقوق ایشان،خواه حقوق مالی باشد مثل دزدی و رشوه و وضع مالیاتهای اجحاف آمیز و غش و تقلب در کالا و گرفتن دستمزد بدون انجام کاری مناسب با آن.یا حقوق اجتماعی باشد،مثل حرمت غیبت و تهمت زدن و سخن چینی کردن.همه اینها در حیطۀ ظلم است و ظلم حرام است.

وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ

-گناه را و فزونی جستن به ناحق.» شاید واژه«بغیر الحق»تفسیر بغی باشد و هر تجاوزی به حق بغی و ستم تلقّی می‌شود.

/3 پس از ذکر این محرمات نوبت به یک حرام بزرگ می‌رسد و آن به سیاست ارتباط دارد.خضوع در برابر هر سلطه‌ای و هر قدرتی جز سلطه و قدرت خداوندی حرام است.و متابعت از هر شخص یا هر دستگاهی که خدا اجازه نداده باشد حرام است بنا بر این باید در برابر این نظاماتی که به نامهایی جز نام خدا بر ملتها تحکم می‌کنند ایستادگی کرد با آنهایی که به دروغ وانمود می‌کنند که سلطۀ آنها سلطۀ خدایی است.آری،همه اینها از انواع شرک است.

وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللّٰهِ

-و نیز حرام است چیزی را شریک خدا سازید.» در سلطه و سیادت قانونی و سیاسی او.

مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً

-که هیچ دلیلی بر وجود آن نازل نشده باشد.» اگر از سوی خداوند به جواز پیروی از شخصی برهانی نازل شده باشد،نباید در پیروی از او تردید به خود راه داد.در این صورت است که می‌توان در برابر او سر تسلیم فرود آورد چون پیامبر(ص)و امامان(ع)و علمای الاهی که امینان بر حلال و

حرام او هستند.اما این که شخصی به میل خود کسی را به رهبری و پیشوایی خود برگزیند یا دسته و گروهی را اختیار کند و برنامه‌های آن را کورکورانه متابعت نماید، این چیزی است که هرگز جایز نیست.

اگر ولایت از آن خدا باشد یا از آن کسی که خدا دربارۀ او دلیل و برهانی نازل کرده یعنی حکمی داده است،باید فرهنگ مسلّط بر جامعه فرهنگی باشد که او القاء می‌کند زیرا فرهنگ پشتیبان استوار این ولایت است و رواج و اشاعۀ این میسر نمی‌شود مگر بعد از سکوت جاهل و عدم اشاعۀ افکار باطله است.زیرا زمانی که نادان مهر سکوت بر لب نهد مردم در پی آگاهی صحیح می‌روند و از راههای درست خود به آن خواهید رسید و معنی وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ -یا دربارۀ خدا چیزهایی بگویید که نمی‌دانید.» همین معنی است.

اما اگر دروغ بستن به خدا شیوع یابد و هر کس چیزی گوید و آن را به خدا نسبت دهد راه /3 حق در میان راههای باطل از دیده‌ها نهان می‌ماند و یک سخن عالمانه به هزار سخن جاهلانه درمی‌آمیزد.در این صورت راهی برای وصول به حق باقی نمی‌ماند.

محرمات اینها بودند که هر مسلمانی باید از آنها پرهیز کند ولی مردم گاه در تطبیق آنها با واقعیات دچار خطا می‌شوند-مگر خداوند از خطا نگهدارد-و گاه شخص از برخی چیزهای حلال هم چشم می‌پوشد و تصور می‌کند این یک عمل زاهدانه است یا لذایذی را که خدا مباح ساخته بر خود حرام می‌کند این گونه اعمال جز فریب دادن خود چیز دیگری نیستند.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 34 تا 39]

اشاره

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ (34) یٰا بَنِی آدَمَ إِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی فَمَنِ اِتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (35) وَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اِسْتَکْبَرُوا عَنْهٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (36) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ أُولٰئِکَ یَنٰالُهُمْ نَصِیبُهُمْ مِنَ اَلْکِتٰابِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا یَتَوَفَّوْنَهُمْ قٰالُوا أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ قٰالُوا ضَلُّوا عَنّٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ (37) قٰالَ اُدْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ فِی اَلنّٰارِ کُلَّمٰا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهٰا حَتّٰی إِذَا اِدّٰارَکُوا فِیهٰا جَمِیعاً قٰالَتْ أُخْرٰاهُمْ لِأُولاٰهُمْ رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ أَضَلُّونٰا فَآتِهِمْ عَذٰاباً ضِعْفاً مِنَ اَلنّٰارِ قٰالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لٰکِنْ لاٰ تَعْلَمُونَ (38) وَ قٰالَتْ أُولاٰهُمْ لِأُخْرٰاهُمْ فَمٰا کٰانَ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ (39)

/3

عاقبت کسانی که به خدا دروغ می‌بندند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

این آیات در بیان و توضیح آیات پیشین آمده است تا به ما یادآوری کند که حیات افراد بشر محدود به اجل آنهاست و چون اجلشان فرا رسد حتی یک

ساعت پس و پیش نشوند.یعنی به کس مهلت ندهند و لو برای زمانی اندک.تنها فرصت همین زمان حاضر است که رسولان می‌آیند و آیات خدا را بیان می‌کنند.بر ماست که از خدا بترسیم و کارهای نیک بکنیم تا سرانجام کار زیانمند نگردیم.در حالی که تکذیب آیات خدا و سر فرو نیاوردن در برابر آنها به آتش جاویدان منتهی می‌شود.اما چرا بعضی از مردم آیات خدا را تکذیب می‌کنند؟آیا این ستمی نیست که بشر بدون هیچ علت و سببی در حق خود روا می‌دارد؟اینگونه کسان چون زمان بازخواست فرا رسد برای خود پناهگاهی نمی‌یابند.اما آن شریکان که برای خدا قرار می‌دادند و خدا آنها را از پیروی آنها منع می‌فرمود اکنون از نظرشان پنهان شده‌اند و از آنان اثری نمی‌یابند.در اینجا خدای تعالی ایشان را خطاب می‌کند که به پیشینیان کافرتان ملحق شوید،کسانی که اکنون با لعنت و نفرین از شما استقبال می‌کنند.پیروان از پیشوایان نابکار خویش می‌نالند که:پروردگارا اینان ما را گمراه کردند،پس بر عذابشان بیفزای،زیرا آنها سبب فرو افتادن ما در ورطۀ این عذاب بوده‌اند.خدای تعالی در پاسخشان می‌گوید:شما را نیز به نوبۀ خود عذاب مضاعف خواهد رسید زیرا مرتکب گناه شده‌اید،شما بدون هیچ دلیلی از پیشوایان خود پیروی کرده‌اید.پیشوایان نیز به آنها که پی‌شان آمده‌اند می‌گویند:

/3 مگر ما را از متابعت شما چه سودی بود؟

شرح آیات:

اشاره

میان اجل و عمل

[34]

بشر می‌داند که کیفر اعمالش در حال و به زودی نخواهد بود،بلکه برای زمان محدود و معینی به تأخیر می‌افتد.این تأخیر عقاب او را از توبه و بازگشت نومید نمی‌کند،و همواره در این پندار است که روزی برسد و از گناهان خود توبه کند،یا اعمال نیک انجام دهد و از خود دفع عذاب و عقاب آخرت کند.

قرآن این گونه پندارها را پندارهای سفیهانه می‌شمارد و می‌گوید که هر امتی را مدتی است که خداوند برای او مقرر کرده.هر چند که این مدت برای ما مجهول است

ولی در نزد خدا معلوم است.چون آن مدت به سر آید،تمدید نمی‌شود.پس باید در هر لحظه منتظر فرا رسیدن آن باشیم،نه کس از آن فرار تواند کرد و نه آن اجل به تأخیر می‌افتد و نه ما را قدرتی است که با آن توانیم برآمد.تنها به یک وسیله می‌توان چنگ زد،آن هم تا فرصت باقی است عمل صالح.

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ

-هر امتی را مدت عمری است.» یعنی مدت زمانی که شخص در خلال آن امکان آن دارد که به یاد خدا افتد و ایمان خویش مستحکم گرداند.

فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ

-و چون فراز آید یک ساعت پس و پیش نشوند.» چه دردناک است که این اجل به سر آید و ما برگ و توشه‌ای از عمل صالح برای آخرت نیندوخته باشیم.

[35]

پس باید برای فرارسیدن آن زمان تغییر ناپذیر و حتمی آماده بود و این آمادگی میسر نشود مگر با پذیرفتن رسالات الهی.

یٰا بَنِی آدَمَ إِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی

-ای فرزندان آدم!هر گاه پیامبرانی از خود شما بیایند و آیات مرا بر شما بخوانند.» بر شما واجب است که این رسولان را اجابت کنید،زیرا آنان هر چیزی را به روشنی برایتان بیان می‌کنند.

/3

فَمَنِ اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

-کسانی که پرهیزگاری کنند و به صلاح آیند بیمی بر آنها نیست و خود غمگین نمی‌شوند.» بیمی بر آنها نیست به سبب اعمال صالح آنها و اینان از رسیدن اجل خود و پایان یافتن مهلت خویش نمی‌ترسند که حسابشان پاک است و از محاسبه‌شان باکی نیست.بر گذشتۀ خود اندوهگین نیستند،زیرا عمر خویش در اعمال صالح صرف کرده‌اند و در آن ایام خود را برای چنین روزی آماده می‌کرده‌اند.چه بسا وقتی قرآن می‌گوید:«پرهیزگاری کنند»مراد جنبۀ نفسی است و چون می‌گوید«به صلاح آیند»جنبۀ عملی را در نظر دارد.

[36]

خوف و اندوه بهرۀ کافرانی است که آیات خدا را تکذیب می‌کنند در حالی که حقیقت از خلال آیات آشکار است ولی خود فریفتگی و پیروی هواها و هوسها دیدگان حقیقت بینشان را کور کرده است.

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْهٰا

-و آنان که آیات ما را به دروغ نسبت داده و از آن سرتافته‌اند.» جزایشان آتش است و دست به گریبان شدن با سرنوشت شوم خود که از آن هم رهاییشان نیست.

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

-ایشان اهل جهنمند،و جاودانه در آن خواهند بود.» جاودانه بودن ایشان در آتش،جزای مناسب کینه توزی و گردنکشی آنهاست،کینه توزیی که امید به اصلاح آن نبود و گردنکشی که دلهایشان را چونان صندوقچه‌ای آهنین کرده بود که نمی‌گذاشت حتی خردک پرتوی از نور هدایت بر آن تابد.

[37]

بنگرید که ستم آدمی به خود تا چه پایه است وقتی که خود را در این تنگنا می‌افکند و چشم بر حقایق فرو می‌بندد.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ

-کیست ستمکارتر از آن که به خدا دروغ بندد یا آیات او را دروغ انگارد؟» بشر هنگامی که سرکشی کند و بخواهد چنگ به روی حقیقت زند،خود را فریب داده است و هم دیگران را.او از یک روی،حقیقت و آیات و علایم آشکاری را که بر حقیقت دلالت دارد،نمی‌پذیرد /3 و از دیگر روی برای خود افکاری خلق می‌کند و آنها را به خدا نسبت می‌دهد و جانشین حقایق می‌گرداند.جزای چنین کسان این است که همان حقایقی که به آنها کافر بود و انکارشان می‌کرد اکنون او را احاطه کرده‌اند و از او انتقام می‌گیرند.

أُولٰئِکَ یَنٰالُهُمْ نَصِیبُهُمْ مِنَ الْکِتٰابِ

-نصیبی که برایشان مقرر شده بود به آنها خواهد رسید.»

بهرۀ مؤمنانی که به کتاب خدا عمل می‌کنند،همان تحقق یافتن دستاوردهای نیکوی رسالت است برای آنان و بهرۀ کافران و ترک کنندگان کتاب خدا همانا تحقق عقوباتی است که در همان کتاب خدا به آنان وعده داده شده است.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا یَتَوَفَّوْنَهُمْ قٰالُوا أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ

-آن گاه که فرستادگان ما بیایند تا جانشان را بگیرند،می‌پرسند آیا آن چیزهایی که به جای خدا پرستش می‌کردید اکنون کجایند؟» یعنی آن افکار و آن کسان که آن افکار را جامۀ عمل می‌پوشانیدند اکنون کجا هستند؟شما بر آنها اعتماد می‌کردید و می‌پنداشتید که نمادها و جانشینان راستین حقیقت‌اند یا می‌توانند جای آیات الهی را بگیرند.

قٰالُوا ضَلُّوا عَنّٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ

-گویند:

تباه شدند و از دست ما رفتند و در این حال به زیان خود شهادت دهند که کافر بوده‌اند.» کافران به حقیقت و در نتیجه بر زیان خود شهادت دهند که مستحق عذاب هستند.

گفتگوی پیرو و پیشوا

[38]

از آنجا که پیشوایان مستکبران‌اند،به اصل و نسب خود و به قوم قبیلۀ خود ببالند و پدران و نیاکانشان را ارج نهند.چون همه در آتش گرد آیند میان پیروان و پیشوایان مشاجره و گفتگو درگیر شود:

قٰالَ ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِی النّٰارِ کُلَّمٰا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهٰا

-گوید:به میان امتهایی که پیش از شما بوده‌اند از جن و انس،در آتش داخل شوید.هر امتی که در آتش داخل شود،امت همکیش خود را لعنت کند.» در دنیا امتهای از پی درآینده بر امتهای پیش از خود اعتماد می‌کردند ولی

در /3 جهان آخرت به سبب وضوح حقایق همه یکدیگر را لعنت می‌کنند.

حَتّٰی إِذَا ادّٰارَکُوا فِیهٰا جَمِیعاً

-تا چون همگی در آنجا گرد آیند.» یعنی هم پیشوایان و هم پیروان گرد هم جمع شوند و یکدیگر را بشناسند.

قٰالَتْ أُخْرٰاهُمْ

-گروهی که پیرو بوده‌اند.» یعنی امتهای متأخر، لِأُولاٰهُمْ رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ أَضَلُّونٰا فَآتِهِمْ عَذٰاباً ضِعْفاً مِنَ النّٰارِ -دربارۀ گروه‌هایی که پیشوا بوده‌اند گویند:پروردگارا اینان ما را گمراه کردند،دو چندان در آتش عذابشان کن.» اینان گمراهی پراکندند و سنتهای ناستوده نهادند و ما را به راه تاریک خود کشیدند پس مستحق دو برابر عذاب‌اند.

قٰالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ

-گوید:عذاب همه دو چندان است.» برای پیشوایان به سبب سابقۀ دیرینشان در کفر،زیرا آنها آن عادات بد را آوردند و آن افکار باطل را رواج دادند.و هر کس مردم دیگر را به عادات بد و به افکار باطل سوق دهد عذاب هر کس که بدان فکر عمل کند نیز نصیب او می‌شود.

اما شما را نیز عذاب دو چندان است.زیرا از پی ایشان به راه افتادید،بی آن که دلیلی خدایی در دست داشته باشید.پس کس که مرتکب عمل زشتی شود به سائقه امیال نفسانی خویش به همان اندازه عذاب می‌بیند ولی کسی که آن عمل زشت را از روی تقلید دیگران انجام دهد علاوه بر عذاب خود،باید کیفر آن تقلید باطل را نیز بر خود هموار کند.زیرا شرعا حرام است که کسی از کسی جز خدای پیروی کند.پس پیروی تو فلان پیشوای ناستوده شرک و ضلالت است و کفران نعمت حرّیت است و نابود کردن کرامتی است که خدا به تو ارزانی داشته بود.

وَ لٰکِنْ لاٰ تَعْلَمُونَ

-ولی شما نمی‌دانید.» [39]

آن پیشوایان،پیروان خود را پاسخ دهند که از متابعت ایشان نصیبی نبرده‌اند.فرعون از این که مردم مصر پیرو او شدند چه حاصل کرد و هیتلر از این که برخی حکام /3 بلاد اسلامی از پی او رفتند و شیوه‌های سرکوبش را به کار گرفتند چه

نفعی برد؟هیچ.

وَ قٰالَتْ أُولاٰهُمْ لِأُخْرٰاهُمْ فَمٰا کٰانَ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

-پیشوایان به پیروان گویند:شما را بر ما هیچ برتری نیست.اینک به کیفر کارهایی که کرده بودید،عذاب را بچشید.» ولی عذابی که کفار می‌چشند به سبب اعمال اکتسابی خود آنهاست نه به سبب این شخص یا آن شخص.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 40 تا 43]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اِسْتَکْبَرُوا عَنْهٰا لاٰ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوٰابُ اَلسَّمٰاءِ وَ لاٰ یَدْخُلُونَ اَلْجَنَّةَ حَتّٰی یَلِجَ اَلْجَمَلُ فِی سَمِّ اَلْخِیٰاطِ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی اَلْمُجْرِمِینَ (40) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهٰادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَوٰاشٍ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی اَلظّٰالِمِینَ (41) وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (42) وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ اَلْأَنْهٰارُ وَ قٰالُوا اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اَللّٰهُ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ اَلْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (43)

معنای واژه‌ها

40[سم]

:سوراخ.

[الخیاط]

:سوزن.

41[مهاد]

:جایی که آن را مفروش کنند.

[غواش]

:جمع غاشیه و آن به هر چیزی اطلاق می‌شود که بپوشاند.

42[غل]

:کار کینه‌توزانه‌ای که با لطافت به ژرفنای دل ره یابد،و از این کلمه است«غلول»به معنای رسیدن به وسیلۀ حیله به خیانتهای پنهان و درک نشدنی.

/3

عاقبت تکذیب کنندگان و مستکبران

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در آیات پیش،قرآن ما را از سفاهت خودپسندان متکبر آگاه نمود و در این آیات سخن از کیفر این گروه است،زیرا اعمال ایشان به طبیعت استکبار پیوسته است.نتیجۀ تکذیب آیات و روی گرداندن از آنها گرفتار شدن ابدی در جهان فرودین و زندانی شدن در زندان مادیت است.از این رو کسانی که گرفتار خودپسندی و تکبر شده‌اند و از خدا روی گردان،هرگز به مقام تقرب به خدا عروج نتوانند کرد و در فضای معرفت و کمال بال و پر نخواهند گشود.گویی درهای آسمان به رویشان بسته است،در آخرت نیز درهای بهشت را به روی خود بسته خواهند یافت و دخول در بهشت برایشان امری محال خواهد بود،به قدری محال که به گذشتن شتر از سوراخ سوزن تشبیه شده است.

این کیفر کسانی است که مرتکب گناه شوند،جایگاهشان مکانی است که زمینش آتش است و سقفش شعله و دود.آری این است کیفر کسی که به خود ستم کرده باشد.

در سمت دیگر مؤمنانی خواهند بود که بر حسب طاقت و وسع خویش در

این جهان کارهای نیکو می‌کنند. /3 اینان به بهشت می‌روند و در آن جاودانه‌اند.

آشکارترین نعمتی که خداوند اینان را ارزانی داشته نعمت و راحت و روحانیت است و صفا و صمیمیت میان آنها.زیرا خداوند هر گونه کینه و حسد و نفاق را از دلشان برکنده.نعمتی دیگر علاوه بر نعم روحانی که نصیب آنها شده نهرهایی است جاری با آن کیفیت که در آیات الهی وصفشان آمده.و نعمت سوم خشنودی ایشان است و تحقق همۀ خواستهایشان و سپاسگزاریشان در برابر پروردگارشان و سپاس خداوند از ایشان که ندا می‌دهد این بهشت میراثی است که آنان به پاداش اعمالشان به دست آورده‌اند.

شرح آیات:

اشاره

چگونه مستکبران زیان می‌کنند؟

[40]

إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اسْتَکْبَرُوا -کسانی که آیات ما را تکذیب کرده‌اند و از آنها روی برتافته‌اند.» کسانی که آیات خدا را تکذیب می‌کنند و می‌پندارند که این عمل به شخصیشان خدمت می‌کند و احساس برتری جویی و عظمت طلبی ایشان را سیراب می‌کند دو بار زیان می‌بینند:یک بار به سبب تکذیب آیات خدا،ابواب رحمت و آفاق علم و آستان گشادۀ حیات را بر روی خود سدّ می‌کنند.زیرا تکذیب به مثابۀ زندانی است استوار که جان والای آدمی در میان دیوارهای ستبر و بلند آن محبوس می‌ماند.نخستین شرط اتصال به زندگی شناخت آن است.چون شناخت حاصل شد مسخر ساختن زندگی برای اهداف انسان کاری آسان خواهد بود.ولی کسی که به مرحلۀ شناخت نمی‌رسد و آیات حقیقی را دروغ می‌شمرد یا حتّی نمی‌تواند اعتراف کند که در آنجا واقعیتی هست و بر اوست خود را با آن هماهنگ سازد، چگونه می‌تواند به قلّه شامخ تسخیر حیات برسد؟آری،چنین کسی نردبانهایی را که می‌توانند او را به اوج اعتلا برسانند خود درهم می‌شکند.اما زیان دوم این است که مکان خویش در بهشت از دست می‌دهند و به درون آتش جهنم درخواهند افتاد.

تعبیر قرآنی در این باب به منتهای لطف و دقت رسیده که می‌گوید:

لاٰ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوٰابُ السَّمٰاءِ

-درهای آسمان به رویشان باز نمی‌شود.» بشر به نیروی روحیّاتش و به دعای خود و به ایمان خود و به ارادۀ خود و به دورنگری خود،اعتلاء می‌یابد،همۀ /3 اینها از کسی که آیات خدا را تکذیب و به وجود خدا اعتراف نمی‌کند و نمی‌خواهد به او ایمان بیاورد سلب می‌گردد.

درهای آسمان برای اعمال مؤمنان و دعاهای آنان گشوده است نه برای کافران.

قرآن کریم اینک به بیان زیان دوم می‌پردازد و می‌گوید:

وَ لاٰ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتّٰی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیٰاطِ

-و به بهشت داخل نشوند تا آن گاه که شتر در سوراخ سوزن رود.» مسلما این امر محالی است که شتر با آن ستبرای جثه در سوراخ سوزن داخل شود به همین گونه دخول در بهشت هم برای اینان هرگز میسر نخواهد شد.

وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ

-و مجرمان را اینچنین کیفر می‌دهیم.» این کیفر تنها به سبب کفر و خودپسندی‌شان نیست،بلکه به سبب جرایمشان نیز هست.

[41]

جای اینان در آتش است قرارگاهشان دوزخ است فراز سرشان پوششی است از آتش جهنم و دودی که آنان را در خود فرو پوشیده است.چنان که می‌فرماید:

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهٰادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَوٰاشٍ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الظّٰالِمِینَ

به نظر نگارنده جمله‌های معترضه در قرآن کریم همانند این جمله که در آیۀ بعد آمده:«به هیچ کس جز اندازۀ توانش تکلیف نمی‌کنیم»و جمله‌های پایانی مثل جمله‌های آخر این دو آیه و مشابه آنها،اشاراتی است به فطرت بشری که عقل

بدان راه می‌نماید و وحی از آن سخن می‌گوید و شرایع آسمانی همه بر اساس آن پایه گذاری شده‌اند.پس گناه و ستم دو عمل قبیح‌اند و کیفرشان باید شدید باشد، مستکبری که آیات خدا را تکذیب می‌کند همان گناهکار ستم پیشه است و این /3 اشارات در قرآن کریم ارزشهای اساسی را تشکیل می‌دهند.

عاقبت ایمان آورندگان

[42]

اینها که بیان کردیم عاقبت تکذیب کنندگان ستمکار بود،پس عاقبت مؤمنان نیکوکار چه خواهد بود؟ اولا:اینان مکلّف نیستند اعمالی را که برتر از طاقت و توانشان است انجام دهند،زیرا ایمان یا واجبات،بر خلاف آنچه شیطان به انسان القاء می‌کند اعمال شاقی نیستند،بلکه اعمالی میسر و ممکن هستند.

ثانیا:سرانجام ایمان و صلاح و درستکاری بهشت و خشنودی خداوند است چنین کسی هم از بهشت بهره‌مند می‌شود و هم از خشنودی.این حقی است که در آن تردیدی نیست.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

به هیچ کس جز اندازۀ توانش تکلیف نمی‌کنیم.آنان که ایمان آورده‌اند و کارهای نیکو کرده‌اند اهل بهشتند و در آنجا جاویدانند.» [43]

ثالثا:ایمان به خدا خروج از زندان خویشتن است به آستان گشادۀ حقیقت.و از نتایج اولیۀ آن واقع‌نگری است:یعنی انسان هم خود را بیند و هم دیگران را و از آنچه خدا به دیگران عنایت کرده دستخوش حسد نشود و با دیگران دورویی نکند و نعمتی را که خدا به ایشان داده است نرباید.یا حتی در دل هوس چنین اعمالی نکند.و بداند که فضل و نعمت خداوندی به هر کس به تناسب پاکی نفس و مقدار عملش خواهد رسید.حکم خداست که در سراسر حیات جاری است.

پس دیگر جایی برای کینه‌توزی و حسد باقی نمی‌ماند و فسق و تزویر و نفاق مردود

است.این گونه صفات در آخرت به شکل مؤانست و صفای میان دلهای مؤمنان منعکس خواهند شد.

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ

و هر گونه کینه‌ای را از دلشان برمی‌کنیم.نهرها در زیر پایشان جاری است.» خشنودی از نعمتهای خداوندی در بهشت برای مؤمنان است.اینان در جهان فانی هم چنان که به قسمت خداوند راضی بوده‌اند و تسلیم امر پروردگار خود،در آخرت هم خشنودند زیرا عاقبت عمل صالح خویش را می‌بینند.

/3

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ

-گویند سپاس خدایی را که ما را بدین راه رهبری کرده و اگر ما را رهبری نکرده بود،راه خویش نمی‌یافتیم.» این نعمت بزرگ خداوند است که فرد به خودی خود بر آن دست نخواهد یافت،بلکه خداست که او را در این راه مدد می‌رساند.از این رو مستوجب سپاس بیشتری است و شکر و ثنای افزونتر.

لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ

-رسولان پروردگار ما به حق آمدند.» آنان در دنیا به این حق ایمانی غیبی دارند،زیرا آن را به چشم یقین در برابر خود می‌نگرند،همانطور که مؤمنان پروردگارشان را سپاس می‌گویند،خداوند نیز آنان را سپاس می‌گوید و آگاهشان می‌سازد که این فضل عظیم و فیض بزرگ را به سبب اعمالشان حاصل کرده‌اند.از این رو از نعمتی که دارند بیشتر احساس خشنودی می‌نمایند.زیرا فرق است میان نعمتی که آن را به صورت صدقه حاصل کرده باشیم یا در اثر جهد و کوشش خود به دست آورده باشیم.

وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

-آن گاه ایشان را ندا دهند که به پاداش کارهایی که کرده‌اید این بهشت را به شما داده‌اند.» آری،این بهشت پهناور فراخ نعمت پاداش اعمال صالحۀ شماست و از همان اعمال است که چنین میراث کرامند گرانبهایی به شما رسیده است.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 44 تا 47]

اشاره

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ أَصْحٰابَ اَلنّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قٰالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اَللّٰهِ عَلَی اَلظّٰالِمِینَ (44) اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کٰافِرُونَ (45) وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ وَ عَلَی اَلْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ اَلْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوهٰا وَ هُمْ یَطْمَعُونَ (46) وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ اَلنّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (47)

معنای واژه‌ها

46[الاعراف]

:جاهای بلند و«عرفاء»مردم یعنی محترمترین آنها و عریف به معنای عسس است.

/3

کیفر ستمکاران که مردم را از راه خدا منحرف می‌گردانند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در صورت گفتگویی که میان بهشتیان و دوزخیان درمی‌گیرد قرآن حکیم حقایقی را بیان می‌دارد و بارزترین آنها این سخن حق است که می‌گوید:لعنت خدا بر کسانی که به خود ستم می‌کنند و ندای حق را اجابت نمی‌نمایند حتی مردم را از راه خدا منحرف می‌سازند تا گمراهشان کنند و به آخرت هم ایمان ندارند.

میان بهشت و دوزخ جای مرتفعی است مانند یک بارو.بر سر آن پیشوایان صلاح و نیکوکاری ایستاده‌اند.اینان مؤمنان و کافران را از سیمایشان می‌شناسند بهشتیان را آواز می‌دهند و به آنها سلام می‌کنند و اجازه می‌دهند که به بهشت داخل شوند.در بهشت همۀ خواستهای آنان برآورده می‌شود و دیگر هوای چیز دیگر افزون بر آن را ندارند.

اما اینان چشم از جهنم می‌گردانند زیرا از هول آن بر خود می‌لرزند و چون فریاد و فغان اهل جهنم را بشنوند به وحشت می‌افتند و می‌گویند بار خدایا ما را با ظالمان در یک جای قرار مده.

/3 در این آیات هم چون آیات پیش از آنها تصویر حقایق است باشد که افراد بشر از تاریکی درون خویش قدم به آستان حقایق نهد.

شرح آیات:

اشاره

چگونه متذکر حقیقت شویم

[44]

برای این که بتواند بر فراموشی غلبه کند حقایقی را که به نیروی عقل خویش به آنها راه می‌یابد و به علم خویش بر آنها احاطه می‌جوید در یاد داشته باشد و همچنین با احساس و بصیرت خود آینده را مشاهده کند باید حقایق را در پیش روی خود مجسّم بنگرد و به نیروی خیال حقایق آینده را که جز شبحی از آنها نمی‌بیند به ذهن نزدیک سازد.

مثلا سربازی که در پادگان مشق می‌کند و می‌داند که به زودی در یک نبرد شرکت خواهد جست،نیک می‌داند که اگر آموزشهای نظامی را به خوبی فرا گیرد، در این پیکار پیروز خواهد شد و اگر به خوبی فرا نگیرد مغلوب می‌گردد.بنا بر این سرباز باید همیشه میدان جنگ را در تصور خود داشته باشد و منافع پیروزی در جنگ و زیانهای شکست را در ذهن خود مجسم سازد.همین حال را دارد محققی که در کتابخانه‌اش به تحقیق می‌پردازد و کارگری که در کارخانه‌اش کار می‌کند و مدیری که امور اداره‌ای را بر عهده دارد.همه اینها اگر به آیندۀ اعمال خود بیندیشند

و بتوانند آن آینده را همواره در خاطر زنده داشته باشند،بهتر و بهتر کار خواهند کرد.

قرآن کریم،آینده را برای ما در گفتگوی میان مؤمنان و کافران مجسم می‌کند و این گفتگو به صورت ندا دادن آن دو گروه است یکدیگر را،ندایی که دل را می‌لرزاند.

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قٰالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ

-و بهشتیان دوزخیان را آواز دهند که ما به حقیقت یافتیم آنچه را که پروردگارمان وعده داده بود،آیا شما نیز به حقیقت یافته‌اید آنچه را که پروردگارتان وعده داده بود؟گویند:آری،آن گاه آواز دهنده‌ای در آن میان آواز دهد که لعنت خدا بر کافران باد.» وقتی که کلام خدا حق است و وعده‌های او راست پس تکذیب را چه معنی است؟چرا باید /3 با همه منافعی که در اجابت کردن کلام خداست،بدان گوش فرا نداد؟این خود ستمی بزرگ است.رحمت خداوندی در بهشت او شکل می‌گیرد و بنا بر این از دسترس ستمکاران بسی دور است.

و ما به زودی از این آواز دهنده که همانا صاحب اعراف است سخن خواهیم گفت.

ستم به خود و به اجتماع

[45]

ستمکار،ستم کردنش به خودش محدود نمی‌شود،بلکه ستم او به مردم هم سرایت می‌کند.ستمکار،به زودی مردم را به راه و روش باطل خویش فرا می‌خواند و در برابر توجه مردم به خدا چه سدی می‌ایستد،حتی اجازه نمی‌دهد که مردم اعمال خیر خود را انجام دهند.

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کٰافِرُونَ

[46]

وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ -و میانشان حایلی است.» و میان اهل بهشت و اهل دوزخ حجابی است.حجاب آخرت تعبیری است از حجابی که در دنیا میان مؤمن و کافر قرار گرفته.و آن عبارت از فرقی است که میان آن دو فرقه مؤمن و کافر وجود دارد و اختلاف جهت و جبهۀ آنها.به گونه‌ای که مؤمنی که به این حجاب معتقد نباشد در ایمانش تردید است.

با وجود آمیزش مردم با یکدیگر،در این سرای فانی،در سرای باقی بکلی از یکدیگر جدایند.میان بهشت و دوزخ،اعراف جای دارد.اعراف مکان مرتفعی است که آن دو را از هم جدا می‌سازد.مردانی معین بر آن بلندیها نشسته‌اند و مهمترین خصوصیت آنها این است که مردم را به خوبی می‌شناسند.

وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ

-و بر اعراف مردانی هستند که همه را به نشانیشان می‌شناسند.» معلوم است که این مردان همان پیشوایان و امامانی هستند که میان حق و باطل تمیز می‌دهند و صفات اهل حق و باطل را می‌شناسند و در نتیجه اهل حق و اهل باطل را تمیز می‌دهند.اینان که در دنیا پیشوایان مؤمنان هستند، /3 در آخرت پیشوایان همۀ مردم‌اند.پس همانطور که در دنیا آن دو طایفه کافر و مؤمن را از هم جدا می‌دانستند در آخرت هم همین کار را می‌کنند و مؤمنان را جواز دخول به بهشت می‌دهند.

وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

-و اهل بهشت را آواز دهند که سلام بر شما باد.» هنگامی که مؤمنان بر بهشت داخل شوند،در بهشت همه آرزوها و خواستهاشان برآورده شود.

لَمْ یَدْخُلُوهٰا وَ هُمْ یَطْمَعُونَ

-هر چند طمع بهشت دارند ولی هنوز بدان داخل نشده‌اند.» [47]

همۀ توجه این پیشوایان به اهل بهشت است ولی یک بار نظری به دوزخ می‌افکنند،از آن همه آتش و عذاب به فریاد می‌آیند و از خدای خود می‌خواهند که

خود گرفتار چنان عذابی نشوند.

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

-چون چشم به جانب دوزخیان گردانند،گویند،ای پروردگار ما!ما را در شمار ستمکاران قرار مده.» /3

[سوره الأعراف (7): آیات 48 تا 53]

اشاره

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ اَلْأَعْرٰافِ رِجٰالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ قٰالُوا مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ (48) أَ هٰؤُلاٰءِ اَلَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اَللّٰهُ بِرَحْمَةٍ اُدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (49) وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ أَصْحٰابَ اَلْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ اَلْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اَللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اَللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی اَلْکٰافِرِینَ (50) اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ (51) وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (52) هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ اَلَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ اَلَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (53)

/3

خداوند این چنین فراموش می‌کند کسانی را که دین خود لهو و بازیچه ساختند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در فضای نداهای بهشتیان و دوزخیان و گرمی گفتگوی آنان،قرآن ما را به حقایقی آشنا می‌کند،که مردم به سبب سرگرم بودنشان به کشمکشهای زندگی روزانه از آنها غفلت ورزیده‌اند.اینان همانهایند که به خاندان و حزب و جمعیت خود سخت متکی هستند.

به همین علل از حقایق رخ برتافته‌اند ولی نه چنان است که از خدا بی‌نیاز توانند شد.گاه مؤمنان به سب قلت شمارشان کوچک شمرده شوند و بی‌مقدار یا برخی می‌پندارند که خداوند آنان را از درگاه خود رانده است در حالی که اینان هستند که به بهشت خدا داخل می‌شوند.در این حال آن مستکبران خودپسند که بر شمار بسیار خویش و ساز و برگ خود متکی بودند دست سؤال پیش مؤمنان دراز می‌کنند و از آنان می‌خواهند که از آب گوارای بهشتی که خدا به ایشان ارزانی داشته جرعه‌ای هم به ایشان بچشانند ولی هرگز از نعم بهشتی نصیبی نخواهند داشت.

کافرانی که نعمت دین را بر خود حرام کرده‌اند،و دین را وسیله تفریح خود قرار داده و به آن اهانت می‌کنند و به زرق و برق جهان عاجل فریفته گشته‌اند، نعمات اخروی را هم بر خود حرام کرده‌اند. /3 و همانطور که ایشان آخرت را از یاد برده‌اند خدا هم از ایشان یاد نخواهند کرد و همانطور که آیات خداوندی را که بر حقایق دلالت دارد از ذهن خود سترده‌اند،خود نیز از دایرۀ رحمت خدا بیرون رانده

شده‌اند.

خداوند در هدایت مردم قصور نورزیده تا مردم در روز قیامت با او به مجادله و محاجّه پردازند.کتابی که به گونه‌ای روشن و آشکار همۀ مسائل زندگی از اخلاق و علم و معرفت در آن آمده است به وسیله رسولان برایشان نازل شده.هدف این کتاب هدایت مردم است و سرانجامش سعادت و رحمت ولی این کفار بودند که چشم فرو بستند و از دیدن حقایق طفره رفتند.

شرح آیات:

اشاره

بر بالهای تخیل:

[48]

در روز قیامت به هنگامی که هر کس سرگرم کار خویشتن است، اصحاب اعراف که پیشوایان پرهیزگارند،از گیر و دار محاسبه در امانند و فارغ و در این فراغت به یاد گذشته می‌افتند:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْأَعْرٰافِ رِجٰالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ

-ساکنان اعراف، مردانی را که از نشانیشان می‌شناسند آواز دهند.» یعنی کسانی را که چهره‌هایشان از عذاب خداوندی نشان گرفته و صورت انسانی آنها به گونه‌ای زشت مسخ شده است.ندا می‌دهند، قٰالُوا مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ -و گویند آن خواسته که گرد آورده بودید و آن همه سرکشی که داشتید شما را فایده‌ای نبخشید.

یعنی آن کوکبه و قدرتی که به آن می‌نازیدید و می‌پنداشتید در ایام سختی و شدت شما را سودمند می‌افتد،اکنون به کجایند؟و آن باد غرور که در سر داشتید و شما را به سرکشی می‌کشید اکنون به کجا پریده؟آن نیرومندی و جوانی و مال و تندرستی به کجا رفته؟خلاصه آن همه مال و ثروتی که شما را فریفته بود و سبب شده بود که بر چهرۀ حقیقت چنگ بزنید و خود را فراتر از هر حقیقتی و فراتر از هر ارزشی قرار دهید اکنون به حال شما چه سود توانند داشت.

/3 آن لحظاتی را تصور کنیم که اعراف نشینان یکی از ما را که مستکبری

ورزیده سرکشی کرده،مخاطب می‌سازند،و آن سخنان می‌گویند،باید به خود آییم و بار دیگر در پروندۀ اعمال خود بنگریم که در آن عرصه که دیگر نه می‌توانیم توبه کنیم و نه می‌توانیم برای جبران ما فات به دنیا باز گردیم چه حال خواهیم داشت پس اکنون که فرصت زندگی داریم بیایید به درگاه پروردگارمان توبه کنیم و خود را اصلاح نماییم و به اصحاب اعراف که همانندان آنان در میان ما زندگی می‌کنند -آن سان که پیامبران در میان اقوام خود-و از دیدن چهره‌ها،مؤمنان و کافران را می‌شناسند،تقرب جوییم و از خداوند به زاری بخواهیم که ما را توفیق آن دهد که خویشتن به صلاح آریم و به نصایح خیرخواهانۀ پیشوایان که همانند اندرزهای پزشکی است که بیماری را تشخیص داده و اکنون دارویی تجویز می‌کند،گوش فرا دهیم.شاید در سرنوشت ما مؤثر افتد.بگذار آن وضع وحشتناک را در ذهن خود زنده سازیم زیرا تخیل ما چونان بالهایی است که ما را به قلۀ حقایق فرا می‌برند تا بتوانیم آیندۀ دور را که از نظر ما پنهان است نیکو بنگریم.

[49]

آنان که اعرافند به اهل بهشت می‌نگرند و از دوزخیان می‌پرسند:

أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اللّٰهُ بِرَحْمَةٍ

-آیا اینان همان کسانند که شما سوگند خورده بودید که رحمت حق نصیبشان نمی‌شود؟» اینک بنگرید که چسان غرق در نعمت خداوندند و سوگند شما باطل و دروغ بود.سپس به مؤمنان خطاب می‌شود که:

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

-داخل در بهشت شوید نه بیمی بر شما است و نه غمگین می‌شوید.» بر آدمی است که نپندارد که اگر در امری پای فشرد و اصرار ورزید یا دربارۀ آن سوگند خورد،می‌تواند حقیقت را دگرگون سازد،که اگر چنین کند بیش از بیش خود را رسوا ساخته است.

[50]

سرنوشت کسی که به حقیقت کافر است این است که دست نیاز پیش مؤمنان دراز کند،اینان /3 به سبب ایمانشان به نعمتهای بهشتی دست یافته‌اند:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ

مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

-دوزخیان بهشتیان را آواز دهند که اندکی آب یا از چیزهایی که خدا به شما ارزانی داشته بر ما فروریزید.

گویند،خدا آنها را بر کافران حرام کرده است.» [51]

کافران نه تنها خود به راه صلاح نمی‌روند هر عمل صالحی را هم به ریشخند می‌گیرند به جای آنکه بکارند خرمنها را می‌سوزانند و به جای آن که بنا کنند ویران می‌کنند و به جای آن که خود در جاده حرکت کنند جاده را محو می‌کنند.همۀ اینها سبب می‌شود که به هنگام در و انگشت ندامت به دندان گزند و بر روی زمین و در زیر آسمان بخوابند و راه گم کنند.

دین راه زندگی است

[52]

دین راه زندگی است.تو را در دنیا به عمل صالح راه می‌نماید و این عمل صالح در آخرت به نعیم بهشتی تبدیل می‌شود.دین به مثابۀ زمینی است حاصلخیز که چون در آن بذر بیفشانی حاصل آن را به هنگام درو بر خواهی داشت.

دین به منزلۀ علامتهای راهنمای جاده‌هاست که چون آنها را پی گیری به هدفت و به مقصدت می‌رسانند.

بعضی از مردم دین را بازیچه‌ای تصور می‌کنند که هیچ هدفی را تعقیب نمی‌کند یا از آن بر حسب امیال و خواستهای نفسانی خویش بهره می‌جویند.مسلّم است چنین کسی آن فایدت که باید،از دین حاصل نمی‌کند و از این زمین حاصلخیز چیزی جز حسرت درو نخواهد کرد.

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

-امروز آنان را که دین خویش لهو و بازیچه پنداشتند و زندگانی دنیا فریبشان داده بود فراموش می‌کنیم.» زیرا اینان نیز نظر به آینده را فراموش کردند و جز به زمان حال نپرداختند.

فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا

-پس امروز آنان را فراموش می‌کنیم هم چنان که آنان نیز رسیدن به این روز را از یاد برده بودند.» /3 آن کس که روز درو را از یاد ببرد،آن روز مردمی که حاصل خود

می‌دروند،او را فراموش خواهند کرد.زیرا پیش از این به او می‌گفتند که بذری بیفشان،اکنون که هنگام بذرافشانی است ولی او نمی‌شنید.و این حال کسانی است که آیات خدا انکار می‌کنند.آری،این است معنی وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ -و آیات ما را انکار می‌کردند.»

ارزش عقل

[53]

ارزش اساسی عقل این است که تو را به حقایق آینده راه می‌نماید و سبب می‌شود که تو از مشکلات و صعوبات بگذری،پیش از آن که گریبانگیرت شود.عاقل کسی است که آینده را بشناسد و حال آن که سفیه کسی است که به واقعیت موجود هم اعتراف نمی‌کند.مثلا اگر به او بگویی که این دیوار که در زیرش نشسته‌ای می‌خواهد فرو ریزد باز هم به آن تکیه می‌دهد و می‌گوید:هنوز که خراب نشده وقتی که خراب شد از این جا بر می‌خیزیم.ولی اگر دیوار به ناگاه فرو ریزد برای او امکان رهایی هست؟هرگز! مؤمنان و کافران هم همین طورند.مؤمنان آینده را یعنی جهان دیگر را می‌شناسند و حتی از آن خبر می‌دهند که در آن جا چه روی خواهد داد پس بر وفق دستورهایی عمل می‌کنند که عقل بدانها حکم می‌کند در حالی دیگران منتظر وقوع حقایق هستند بدین معنی که باید آن را لمس کنند.ولی پس از وقوع حادثه و فرا رسیدن آینده دیگر علم را به حال آنها سودی نیست در آن حال حتی ستوران هم آن را توانند دید.

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ

-آیا جز نتیجۀ اعمال انتظاری دارند؟روزی که نتیجۀ اعمال پدیدار شود.کسانی که آن روز از یاد برده بودند می‌گویند:پیامبران پروردگار ما به حق آمدند،آیا شفیعانی هستند که ما را شفاعت کنند؟یا آن که کسی هست که ما را باز گرداند تا کارهایی جز آن کارها که می‌کردیم انجام دهیم؟»

انتظار شفیع یا انتظار بازگشت به دنیا گونه‌ای از سفاهت است یعنی چگونه ممکن است خداوند حکیم جزای عمل کسی را بر مبنای عمل دیگران دهد نه بر اساس عمل شخص؟و چگونه ممکن است زمان گذشته باز گردد؟ انسان را تنها یک فرصت است در تمام مدت عمرش.چون آن فرصت سر آید دیگر تا ابد به دست نیاید و کسانی که آن فرصت نشناختند، /3 قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ -به خود زیان رسانیدند.» روح تو بر ساعات عمر تو تقسیم شده،هر بار که ساعتی از عمرت تباه می‌شود،پشیمانی جزئی از روح تو را می‌خورد.

اما باطل که وجود خود و مشروعیت خود را از حق و واقع نگرفته است گم می‌شود چون سرابی که در صحرا دیده می‌شود.تصورات تو متکی بر وجود تو است چون خود نابود و زیان دیده گردیدی دیگر تصورات و خیالات را چه فایده؟کوشش مردود است و جدیت بی‌حاصل و این است آن در گمراهی آشکار.

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

-آن بتان را که به دروغ ساخته بودند اینک از دست داده‌اند.» /3

[سوره الأعراف (7): آیات 54 تا 56]

اشاره

إِنَّ رَبَّکُمُ اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اِسْتَویٰ عَلَی اَلْعَرْشِ یُغْشِی اَللَّیْلَ اَلنَّهٰارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ وَ اَلنُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاٰ لَهُ اَلْخَلْقُ وَ اَلْأَمْرُ تَبٰارَکَ اَللّٰهُ رَبُّ اَلْعٰالَمِینَ (54) اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُعْتَدِینَ (55) وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا وَ اُدْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اَللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ اَلْمُحْسِنِینَ (56)

معنای واژه‌ها

54[حثیثا]

:راه رفتن با شتاب.

55[تضرّعا و خفیة]

:تضرّع،ذلت یا همان اظهار خواری است و«خفیة»،پنهانی است.

/3

نیکوکاران به وسیلۀ دعاء، برکات خداوند را نازل می‌کنند

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

در آیات پیشین یادآوری سرنوشت مؤمنان و کافران بود.اکنون وقت آن است که دلها به خدایی متوجه شود که اگر بشر او را بشناسد اعمال نهان و آشکارش یکسان خواهد شد.شناخت خدا با تدبیر در آیات او که در آسمان و زمین پراکنده است میسر می‌شود.او است که آسمانها و زمین را ابداع کرد و دانش بشر هر چه بیشتر به اوج آسمانها فرا رود یا در ژرفای زمین فرو شود،نشانه‌های عظمت و قدرت را بیشتر خواهد شناخت.خداوند موجودات را در شش روز بیافرید و این نشان قدرت و سیطره تام و مستمر اوست بر سراسر عالم وجود.خدا است که امور را تدبیر می‌کند و اوست که چهرۀ روز در پردۀ شب می‌پوشاند،و اوست که خورشید و ماه و ستارگان را مسخّر فرمان خود ساخته و به آنان فرمان می‌دهد و آنان سر به فرمانبرداری او فرو دارند،اوست که اولین بار هستی را بیافرید و امور آن را به گونه‌ای مستمر درید قدرت خویش قرار داد.اوست صاحب قدرتی گسترده و اوست پدید آورنده و رشد دهندۀ مخلوقات و اوست پروردگار جهانیان.

بر بندگان واجب است که با دعا و اظهار خواری و ذلّت و تواضع روی به پروردگار خویش آورند زیرا خدا فروتنان و خاکساران را دوست دارد و متجاوزان متکبران را دوست ندارد،که متکبران می‌خواهند به حریم خداوندی تجاوز کنند و /3 نفسهایشان به دعا پرورش نیافته و خواستار تجاوز و تعدی بر مردم هستند.

به سبب شناخت خدا و تضرع در برابر او روحیۀ صلاح در وجود بشر رشد می‌کند و بدون شناخت و تضرع آدمیان به جانب فساد میل می‌کنند.خداوند جهان هستی را به آفرینش خیر و هدایت خود به صلاح آورده است و چون انسان ملزم به دعا باشد و از خشم خدا بترسد و به رحمت او امید بسته باشد خواه ناخواه صالح و نیکوکار خواهد بود.

شرح آیات:

اشاره

کیست آفریدگار و چیست گردش روزگار

[54]

آن آفریدگاری که بشر به او توکل می‌کند و راه و روش خود را از او الهام می‌گیرد کیست؟مسلّم است که آن آفریدگار این بتان سنگی نیستند.بلکه کسی است که همۀ اشیاء را آفریده هم چنان که همۀ اشخاص را.

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ

ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ

-سپس بر عرش استیلا یافت.»

بعد از آن که خدا موجودات را آفرید،چنان نبود که اشراف و توجهش بر عالم وجود به پایان آید،مثل اینکه یکی از ما ساعتی می‌سازد چون ساختن به پایان رسد و اجزاء آن به حرکت آید سازنده را دیگر بر آن اشراف یعنی چنان نیست که اگر توجه خود از آن دور کند اجزای ساعت از هم بپاشند.در مورد پروردگار عالمیان غیر این است.او بر عرش سلطه و تدبیر قرار گرفت تا آن سنتها و قانونها که به علم و قدرت خود در جهان موجود به وجود آورده بود بر وفق نظر و خواست او به کار خود ادامه دهند.

/3

یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً

-شب را در روز پوشانید و روز شتابان آن را می‌طلبد.» شب به طبع و ارادۀ خود روز را نمی‌پوشاند،بلکه خداوند است که چنین می‌کند و شب را وا می‌دارد که روز را در خود پوشد و به آن پیوندد.

وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ

-و آفتاب و ماه و ستارگان مسخر فرمان او هستند.» و این واقعیتی است،در هر روز و هر ساعت و هر لحظه،آشکار.

أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

-آگاه باشید که او راست آفرینش و فرمانروایی خدا آن پروردگار جهانیان به غایت بزرگ است.» خدا متبارک است زیرا رحمت او مستمر است و شکوفا،متبارک است زیرا،آفرینش او همواره در تکامل است و متبارک است زیرا آفریدگار جهان است و اوست که جهان هستی را توانایی و تطور و رحمت ارزانی می‌دارد.

دعا،سازندۀ انسان

[55]

ولی کدام پروردگار را به دعا بخوانیم؟اللّٰه را یا بتان را؟خداوند فرمان می‌دهد که.

اُدْعُوا رَبَّکُمْ

-پروردگارتان را بخوانید.» زیرا اوست آفرینندۀ شما نه این موجودات مخلوق.باید که دعاهایتان برای

آن باشد که از حجاب خودپسندی بیرون آیید و به رقّت تضرع و زاری درآیید و از فقر استکبار و ذل معصیت به غنای عبادت و عزت طاعت نایل گردید.

آدمی همانند آهن زنگ می‌زند و نیاز به صیقل دارد تا درخشنده گردد.دعا همان /3 صیقل است که نفس انسانی را تابناک می‌گرداند،زیرا انسانی که دست به دعا بر می‌دارد احساس می‌کند که در وجود او نقصی است و در عین حال به خود اطمینان می‌یابد که می‌تواند بر آن نقص غلبه کند.دعا انسان را به مواضع و نقاط ضعفی که در وجود اوست آگاه می‌سازد و او را به جبران آنها وامی‌دارد به عبارت دیگر دعا بهترین وسیله است برای سرکوب شهوات و میل تجاوز به دیگران و خشم و کین نسبت به آنها.

تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

-او را با تضرّع در نهان بخوانید.» تضرّع برای آن است که دعا صورت واقعی به خود گیرد.دعا برای اصلاح خود است،دعا برای علاج درد خودپسند و خودخواهی است،دعا برای رهایی از بیماری تفاخر است و مانع خوشدلی و خشنودی از ارتکاب گناه است دعا باید در نهان باشد تا جنبۀ ریاء به خود نگیرد و خود موجب خودپسندیها و تفاخرات تازه نشود.

إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ

-زیرا او متجاوزان را دوست ندارد.» کسانی که به سبب عدم تضرعشان در برابر خدا و خضوع در برابر عظمت او به سوی تجاوز به دیگران گرایش می‌یابند و به جای اصلاح خود به آزار دیگران می‌پردازند،می‌خواهند نواقص وجودی خود را از طریق ظلم به دیگران و غصب حقوق آنان جبران کنند یا می‌خواهند با ستم کردن در حق این یا آن نقایص ذات خویش را احساس ننمایند.

رحمت خداوند به نیکوکاران نزدیک است:

[56]

احساس محبت نسبت به زندگی و به ضرورت اصلاح آن شعوری است منبعث از خضوع در برابر خدا و دعا به پیشگاه او از روی تضرع و در نهان.این

امر انعکاس مثبت ایمان به ربوبیت اوست.خداوند اشیاء را آفریده و مسخر فرمان خود ساخته،بر انسان هم واجب است که در برابر آفرینش متصف به صفت آفرینش و سازندگی و اصلاح باشد نه متصف /3 به صفت استهلاک و نابودی و فساد.

وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا

-و در زمین آن گاه که به صلاح آمده است فساد مکنید.» سؤالی که پیش می‌آید این است که این صفت اصلاح گری را چگونه در وجود خود رشد دهیم؟ جواب این است که از طریق دعاء و تقرّب به خدا و این فرمان اوست که می‌گوید:

وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً

-و خدا را از روی بیم و امید بخوانید.» بیم از عذاب و سلب نعمت او و امید به زیادت شدن نعمت او.

إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

-و رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.» کسانی که روششان فقط اصلاح زندگی خود نیست،بلکه اصلاح مردم هم در نظر دارند بیم از خدا و امید به خدا صفت احسان کردن در حق یکدیگر را در افراد بشر،بیشتر و بیشتر به وجود می‌آورد.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 57 تا 64]

اشاره

وَ هُوَ اَلَّذِی یُرْسِلُ اَلرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ اَلْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ اَلْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (57) وَ اَلْبَلَدُ اَلطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ اَلَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ (58) لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (59) قٰالَ اَلْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (60) قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (61) أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (62) أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (63) فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ فِی اَلْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً عَمِینَ (64)

معنای واژه‌ها

57[اقلت]

:اقلال به معنای حمل تمامی یک چیز است تا جایی که حمل آن از نیروی جسم حامل می‌کاهد.

58[نکدا]

:النکد یعنی دشوار و محال بودن خیر رساندن فرد ناکس است.

/3

انسان میان طبیعت و دیدگاههای تاریخی

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

خدای تعالی پروردگار ماست و رابطه میان خدا و بنده‌اش رابطه پرورنده و

پرورش یافته است یعنی خداوند برای پرورش بندۀ خود نعمتش را بر او ارزانی می‌دارد و زندگی‌اش را رو به سوی کمال سوق می‌دهد،اما این مسئله بر همگان آشکار نیست و بسیاری نمی‌توانند این رابطه را دریابند.برای فهم چنین رابطه‌ای باید نظری به طبیعت بیفکنیم و نظری به تاریخ.از نگرش در طبیعت درمی‌یابیم که تطور مادی را چه معنی است و از نگرش در تاریخ به آثار تکامل اجتماعی و معنوی پی می‌بریم.

به باران بنگریم،چگونه خداوند بادها را می‌فرستد تا بشارت بهار و فراخی نعمت دهد و باد ابرهای پر آب را به اذن خدا به شهرهای مرده می‌برد و به آن آب زمین زنده می‌سازد و نباتات را می‌رویاند.آری،هم چنان که در بهار زمین مرده زنده می‌شود،همچنین در روز قیامت هم خداوند مردگان را چونان گیاهان از زمین بیرون می‌آورد.این قضیه را نیاز به تذکر و فهم است.

البتّه آمدن باران به معنی زندگی نیست،بلکه باران سبب می‌شود که زمین مستعد قبول نعمت شود، /3 زمین پاک گیاه خویش به اذن خدا بیرون می‌آورد، اما زمین ناپاک جز اندک گیاهی از آن نمی‌روید.چنین است آیات خدا که چون بر رسولان نازل شود،آدمیان نیز باید دارای استعداد خاصی باشند تا بتوانند از آنها سود برند.این استعداد استعداد شکر و اجابت است.اگر وجود آدمی از چنین استعدادی برخوردار نباشد سود از آن آیات نمی‌برد.و این بزرگترین درسی است که از تاریخ می‌گیریم.خداوند نوح را به سوی قوم خود فرستاد.قوم به ضلالت متهمش کردند.نوح از خود نفی ضلالت کرد و بر ایشان بیان داشت که او رسول است از سوی پروردگار آسمانها و زمین آمده است تا اندرزشان دهد،زیرا تنها اوست که به تعالیم آسمانی و کیفیت استفاده از آنها آگاه است و بس.سپس نوح گفت شگفتی نیست که خدا بر بندگان خویش رحمت آورد زیرا او پروردگار آنهاست و پیوسته برکات خویش بر آنان نازل می‌نماید و بر تکامل و تطورشان می‌افزاید.نبوت را دو هدف است معنوی و مادی.هدف معنوی آن آراسته ساختن مردم است به حلیه تقوی و هدف مادی آن رحمت و بخشایشی است که بر او نازل می‌شود.

تکذیب کردن نبوت نوح از جانب مردم سبب خشم خدا شد.زیرا اینان مردمی بودند که دیدۀ بصیرتشان کور شده بود و گمراه شده بودند و دیگران را نیز گمراه می‌ساختند.

شرح آیات:

اشاره

ارادۀ حکیمانه و قدرت شگرف

[57]

قرآن حکیم نظر بشر را به طبیعت،طبیعتی که لبریز از زندگی و جنبش است معطوف می‌دارد و او را از حقایق مشهود به حقایق غیبی سوق می‌دهد.

حقیقت آشکار این است که بادها به فرا رسیدن بارانها بشارت می‌دهند ابرهای گرانبار را حمل می‌کنند و به بلاد مرده و بی‌حاصل می‌برند و باران خود بر آنها فرو می‌ریزند و از زمین گیاه می‌رویانند.آری این یک حقیقت مشهور و مشهود است و از آن دو نتیجه حاصل می‌شود:

اول:آن که در ما ورای طبیعت اراده‌ای است حکیمانه که آن را اداره می‌کند.

/3 دیگر:آن که قدرتی است شگرف حاکم بر جهان هستی که مردگان را از زمین بیرون می‌آورد و برای حساب اعمال حاضر می‌آورد.

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ

-و اوست که پیشاپیش رحمت خود بادها را به بشارت می‌فرستد.» بادها سر خود به جایی نمی‌روند،آنها به مشیت و ارادۀ خدا به هر جا می‌روند برای هدفی و منظوری.بادها بشارت می‌دهند که رحمت حق در راه است و بشارت چیزی نیست که تحقق بدون هدف و نقشه‌ای باشد بلکه بر مبنای نقشه‌ای حکیمانه و عملی منظم صورت می‌پذیرد.

حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ

-چون بادها ابرهای گرانبار را بردارند،ما آن را به سرزمینهای مرده روان سازیم و از آن باران می‌فرستیم و به باران هر گونه ثمره‌ای را

می‌رویانیم.» پس همه چیز به اراده خدا و حسن تدبیر او به وجود می‌آید نه از روی تصادف و اتفاق.زیرا هدف بشارت به رحمت است و زنده ساختن سرزمین مرده و بیرون آوردن ثمرات.پس این امور به مجرد حرکت ابر میسر نمی‌شوند،بلکه عوامل متعددی است که باید درهم عمل کنند،مثلا زمین مستعد باشد و هوا مناسب و مقدار باران کافی.نه کمتر از اندازه و نه بیش از اندازه.تا زمین زنده شود و گیاه بروید.این امر دلیل بر این است که در ما ورای ابر هدفی است و خداوند آن را بعلم و قدرت خویش عملی می‌سازد.

هنگامی که قدرت خداوندی را در طبیعت بنگریم ایمان می‌آوریم که این قدرت مطلقۀ حکیمانه است که مردگان را برای روز حساب از زمین بیرون می‌آورد و دیگر برای ایمان به روز رستاخیز مانعی بر سر راه اعتقادمان باقی نمی‌ماند.

کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ

-مردگان را اینچنین زنده می‌گردانیم.» ولی برای ما فهم حقایق عالم وجود میسر نیست،بدون تذکر و دریافتن ارتباط این حقایق با یکدیگر.

/3

لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

-شاید پند گیرید.» تذکّر حقایق را به هم ربط می‌دهد و از خلال آن معلومات را استنتاج می‌نماید و مسئولیتها و وظایف انسان را به او القاء می‌کند.

میان بصیرت و استنباط

[58]

هنگامی که انسان مسلّح به سلاح بصیرت نافذ باشد و نیز از تذکّر برخوردار بود حقایق گوناگون را استنباط می‌کند یا به عبارت بهتر از ابعاد مختلف یک پدیده پرده برمی‌گیرد.مثلا به پدیدۀ ابر و باران و زنده شدن زمین می‌نگرد و آن گاه متوجه می‌شود که این همه گیاهان و گلها و میوه‌های گونه گون رنگ رنگ از همان آب بی‌رنگ که خداوند از ابر نازل کرده است به وجود آمده.پذیرش زمین آب را شرط اساسی زنده بودن و زندگی زمین است همچنین پذیرش انسان رسالتهای

الهی را شرط انتفاع از آنهاست.

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً

-سرزمین خوب گیاه آن به فرمان پروردگارش می‌روید و زمین بد جز اندک گیاهی از آن پدید نمی‌آید.» یعنی زمین بد فقیر و بخیل است.

کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ

-برای مردمی که سپاس می‌گویند،آیات خدا را اینچنین گونه گون بیان می‌کنیم.» آنان که نعمت خدا را شکر نمی‌گویند و چنان که باید قدرتش نمی‌شناسند، از آیات منتفع نمی‌شوند،هم چنان که زمین بد از بارانها منتفع نمی‌گردد.در داستانهای آینده برای این حقیقت عبرتی است کافی.

چرا نوح؟

[59]

زیرا خدای تعالی آن پروردگار انسان،کسی که خواهان تکامل و ترقی بشر است نوح را به میان قومش فرستاد و دیگری را نفرستاد،زیرا نوح از میان همان مردم برخاسته بود و بنا بر این تأثیر او در تطور ایشان بیشتر بود.نوح نیز مردم را به سوی خود نخواند،بلکه آنها را به خدای یکتا دعوت کرد،خدایی که جز او خدایی نیست.

/3

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

-نوح را بر قومش به رسالت فرستادیم.گفت:ای قوم من خدا را بپرستید شما را خدایی جز او نیست.من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم.» [60]

ولی توانگرانی که توده‌های مردم را استثمار می‌کردند و به قهر بر آنان مسلط شده بودند در برابر مقام نبوت مقاومت به خرج می‌دادند.

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

-مهتران قومش گفتند تو را به آشکارا در گمراهی می‌بینیم.»

اینان چون دیواری ستبر در برابر انتشار نور هدایت ایستاده بودند تا مردم از فروغ بهره‌مند نشوند،پس نوح را به گمراهی متهم کردند و پنداشتند که گمراهی را در او به آشکار می‌بینند.

[61]

نوح گفت که گمراهی را در او راه نیست و برای ایشان بیان داشت که خود رسول خداست که از سوی پروردگاری که برکات خویش را بر زمین نازل می‌کند،آمده است.

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

-گفت ای قوم من!گمراهی را در من راهی نیست.من پیامبری از جانب پروردگار جهانیانم.» [62]

شایسته بود همگان به دعوت نوح گوش فرا دهند از چند روی:

اولا:نوح مبلغ رسالات پروردگار بود و طبیعی است که این گونه رسالتها در مسیر تکامل انسان هستند،زیرا از سوی پروردگارشان صادر شده پروردگاری که همواره آنان را به سوی مرتبت و درجتی فراتر ارتقاء می‌دهد.

ثانیا:نوح نیکخواه آنها بود و در سبیل هدایت ایشان گام برمی‌داشت.

ثالثا:نوح داناتر از آنها بود و علمش از سوی پروردگارش الهام شده بود و به تعالیم و شرایع خدایی مرتبط بود.

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

می‌توان گفت که خدای تعالی به چند سبب رسولان را فرستاده است.

/3 اولا:خدا پروردگار مردم است،برکات مادی خود را که همگان آنها را مشاهده می‌کنیم در هر لحظه نازل می‌کند.

ثانیا:بشر نیازمند تذکر و ارشاد است تا هدایت یابد و به کمال رسد و هر چه بیشتر به ارشاد نیازش باشد خدای تعالی نیز بیشتر او را هدایت کند.

ثالثا:خداوند بشر را عذاب نمی‌کند تا برای او رسولان فرستد و رسولان او را هشدار دهند و فرصتهایی پدید آورند تا پرهیزگاری پیشه کند و خود را از عذاب دور دارد و به رحمت و آسایش و زندگی سعادتمندانه برساند.

أَ وَ عَجِبْتُمْ

-آیا در شگفت هستید؟» وقتی که چیزی را سنن زندگی و فطرت بشری ایجاب کند دیگر چه تعجبی! أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ -از این که بر مردی از خودتان از جانب پروردگارتان وحی نازل شده است تا شما را بترساند و پرهیزگاری کنید و کاری کند که مورد رحمت قرار گیرید.» [64]

ولی با این همه قوم نوح رسالت او را تکذیب کردند.و عاقبت مؤمنان رستگار شدند،خداوند آنان را برهانید و کافران را هلاک نمود،زیرا ایشان از نعمت بصیرت خویش بهره نجسته بودند.

فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً عَمِینَ

-پس تکذیبش کردند و ما او و کسانی را که با او در کشتی بودند رهانیدیم و آنان را که آیات ما را دروغ می‌انگاشتند غرقه ساختیم که مردمی بی‌بصیرت بودند.» بدین گونه ذات احدیت به عنوان مربی در این داستان متجلی می‌شود.خدا بر مردم رحمت می‌آورد و بر آنان رسولان می‌فرستد تا نواقص و نقائص آنان را رفع کند ولی هم چنان که زمین بد به باران رحمت خداوندی پاسخ نمی‌گوید اینان هم به رحمت پروردگار یعنی رسولان او پاسخ ندادند.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 65 تا 72]

اشاره

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ (65) قٰالَ اَلْمَلَأُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ وَ إِنّٰا لَنَظُنُّکَ مِنَ اَلْکٰاذِبِینَ (66) قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (67) أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ (68) أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ اُذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زٰادَکُمْ فِی اَلْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اَللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (69) قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اَللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (70) قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا نَزَّلَ اَللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ اَلْمُنْتَظِرِینَ (71) فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ مٰا کٰانُوا مُؤْمِنِینَ (72)

/3

معنای واژه‌ها

66[سفاهة]

:السفاهة،کم خردی است و«ثوب سفیه»به جامه‌ای گفته می‌شود که سبک باشد.

69[آلاء]

:نعمتها.

71[رجس]

:عذاب.

/3

انسان،از پیامهای آسمانی تا نامهای پوچ و بی‌محتوا

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

آنچه در داستان نوح گذشت در داستان هود و قوم عاد هم تکرار می‌شود.

بدین معنی که هود آنان را به ترس از خدا و تقوی فرمان می‌دهد ولی قوم او به سفاهتش متهم می‌سازند و تکذیبش می‌کنند.هود از خود نفی سفاهت می‌کند و می‌گوید:که او رسول خداست همان خدایی که برکاتش بر جهانیان فرود می‌آید و بیان می‌دارد که این امر از سنتهای خدایی به دور نیست و از حکم خرد برکنار نمی‌باشد.خداوند برکات خود بر قوم عاد نازل کرد و پس از قوم نوح آنان را وارثان زمین قرار داد و به فزونی،نعمتشان عنایت کرد،اینک بر عهدۀ آنهاست که به نعمتهای خداوندی اعتراف کنند و بیاد آورند که پروردگار بخشاینده است که این نعمتها به آنان ارزانی داشته و هم اوست که برای ارشاد و هدایتشان رسولان فرستاده است.

ولی قوم عاد هود را تکذیب کردند و با او به مبارزه برخاستند و از او خواستند که در نزول آن عذاب که می‌گوید شتاب ورزد.البتّه هود در تکذیب آنان به خشم می‌نگریست.آنان در برابر مجموعه‌ای از بتان خاضع شده بودند،بتانی که به مثابۀ حروفی بی‌معنی بودند و در برابر خداوند یکتا موجوداتی جامد و حقیر.تا آن گاه که هود رسما آنان را به مبارزه خواست و گفتشان که منتظر عذاب بمانند.

سرانجام خداوند به رحمت خود او و کسانی را که با او بودند برهانید و شهر عاد و ساکنانش را که رسالت خدایی را دروغ می‌شمردند برافکند /3 زیرا به خدا کافر

بودند.

این هم مورد دیگری است که نعمتهای خدا بر بشر متجلی می‌گردد،پس اگر آنها را پذیرفت از آن منتفع می‌شود و گرنه،نعمت به عذاب بدل می‌شود.

شرح آیات:

اشاره

افتراهای مهتران قوم

[65]

خداوند بر قوم عاد یکی از افراد همان قوم را-یعنی برادرشان هود را-فرستاد تا ایشان را به خدایی که جز او پناهگاهی ندارند دعوت کند و فرمان داد که از او بترسند و پرهیزگاری ورزند.

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

-و بر قوم عاد برادرشان هود را فرستادیم.گفت:ای قوم من اللّٰه را بپرستید که شما را جز او خدایی نیست و چرا نمی‌پرهیزید؟» [66]

در این مرحله جماعتی از قوم او به معارضه‌اش برخاستند.اینان همان توانگرانی بودند که با آگاهی و اصرار کفر را برگزیده بودند و هود را به سفاهت متهم می‌ساختند زیرا هود در برابر تمدن و قدرت و نیرویی که آنان بدان می‌بالیدند ایستادگی کرده بود.قوم هود می‌پنداشتند که روششان در زندگی روشی درست است،زیرا آنان از طریق اعمال همین روش به این تمدن و قدرت رسیده بودند از این رو کار به جایی رسانیدند که هود را دروغگو شمردند.میان سفاهت و دروغگویی فرقی است و آن به نیّت باز می‌گردد.سفاهت اصرار در خطاست البته با نیت خوب به سبب کم خردی.در حالی که دروغگویی،تعمّد در خطاست با علم به آن،برای رسیدن به یک هدف باطل.قوم عاد در هود صلاح و زهد می‌دیدند،از این رو ابتدا جرئت نمی‌کردند که او را به دروغگویی متهم سازند.

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ وَ إِنّٰا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

-مهتران قوم او که کافر شده بودند،گفتند:می‌بینیم که به بی‌خردی گرفتار شده‌ای و پنداریم که از دروغگویان باشی.»

[67]

چون در کسی فکری به وجود آید و او در درست شمردن آن اصرار ورزد،و در برابر تحذیر و تهدید دیگران پایداری کند،این امر دلیل بر این تواند بود /3 که او به فکر خود آگاه است و ابعاد آن را می‌شناسد.پس چنین کسی نمی‌تواند سفیه باشد و از آنچه می‌اندیشد یا عمل می‌کند بی‌خبر.

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

-گفت ای قوم من!در من نشانی از بی‌خردی نیست،من پیامبر پروردگار جهانیانم.» همان خدایی که بر عرش و آسمانها و زمین استیلا دارد و امور عالم را اداره می‌کند و آفرینش آنها را به کمال می‌رساند.اوست کسی که هود را به قوم عاد فرستاد تا نعمت خود را بر آنان تمام نماید و زندگیشان را کمال بخشد.

نزاهت رسول برهان صدق اوست

[68]

هود مردم را به خود نمی‌خواند،به پروردگارش می‌خواند و دعوتش کاری نبود که برای منافع شخصی‌اش باشد بلکه دعوت او به سود مردم بود و در راه مصالح آنان.در چنین شرایطی بر مردم واجب بود که به سوی او روی نهند.

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

-پیامهای پروردگارم را به شما می‌رسانم و شما را اندرزگویی امینم.» امانت داری در انسان حقیقتی است آشکار،بنا بر این نمی‌تواند آن را بر خود بندد و به وجود آن تظاهر کند،بلکه آن نیز همانند دیگر صفات نفسانی اعم از نیک و بد در افعال و اقوال فرد ظهور می‌یابد،چه بخواهد و چه نخواهد.از این رو پیامبران -علیهم السلام-برای صدق نبوتشان به وجود این صفت در وجود خویش استدلال می‌کنند و کسی هم از قومشان در این باب منکرشان نمی‌شود،زیرا صفتی است آشکار.

[69]

بشر آن دسته از حقایقی را که با آنها الفت دارد،به آسانی تصدیق می‌کند در حالی که حقایقی را که کمتر با آنها آشنایی دارد به آن آسانی تصدیق نمی‌کند.مثلا تصدیق به انقلابات و تحولات بزرگ اجتماعی آسان نیست و چنین

است تصدیق به مرگ یکی از عزیزان.در هر حالی هر دو اینها حقایقی واقعی و سنتهایی فطری هستند.از این رو یکی از موانع بزرگ در /3 طریق ایمان مردم به نبوت پیامبران خدا،این است که آنها هم از وقایع معهود و مألوف نیستند.پیامبران،به بشر تذکر می‌دهند که امر نبوت آنها حقایقی فطری است که و جدان بشری آن را تصدیق می‌کند و از سنتهایی است که هر چند گاه آشکار می‌گردد ولی مردم نمی‌توانند به زودی بپذیرند.

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ

قوم عاد به قدرت و توان خویش مغرور بودند.از این رو پیامبرشان هود متذکر شد که این قوت یکی از نعمتهای خداست و از جانب اوست،نه از جانب خودشان.به دلیل این که این قوت و توان پیش از آنها از آن قوم نوح بود ولی خدا آن را از آن قوم سلب کرد و به ایشان داد.پس به شکرانۀ نعمت پروردگار باید دعوت رسول او را قبول کنند.

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

-به یاد آرید آن زمان را که شما را جانشین قوم نوح ساخت و به جسم فزونی داد.پس نعمتهای خدا را به یاد آرید باشد که رستگار گردید.» رستگاری و سعادت در نتیجه شناخت اسباب نعمت و عوامل تمدّن و بیداری و پاسداری از آن رخ می‌نماید تا ادامه و افزایش یابد و از همین رو هنگامی

که آدمی نعمتهای الهی را به خاطر می‌آورد نسبت به استمرار آن بینش می‌یابد.

مواضع مختلف اجتماع

[70]

هنگامی که هود با قوم خود به محاجه پرداخت و آنچه را در اعماق ذهنشان نهفته بودند برانگیخت،و دیگر سخنی برای گفتن نداشتند،به گذشتۀ خویش تکیه کردند.که ما آنچه را که با آن خو گرفته‌ایم دگرگون نکنیم هر چند در مسیر حرکت به مقامی برتر و ارجمندتر باشد.پدران ما این گونه بودند ما نیز /3 بر آیین آنها خواهیم بود.هود گفت که اگر چنین می‌اندیشید به اصلاح حال شما امیدی نیست.

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

گفتند:آیا نزد ما آمده‌ای تا تنها اللّٰه را بپرستیم و آنچه را که پدرانمان می‌پرستیدند رها کنیم.اگر راست می‌گویی آنچه را که به ما وعده می‌دهی بیاور.» در این قوم جمود به حد اعلا رسیده بود.آن چنان از تغییر و تحول بیزار بودند که فرا رسیدن عذاب خدا را بر آن ترجیح می‌دادند.غالب امم خلافکار و مغرور بدین گونه‌اند اینان یک عقیده باطل را با وجود علم به فسادش پذیرفته‌اند و سخت نگه می‌دارند و چنان پنبۀ جهل و غباوت و تعصب،گوشهایشان را فرو بسته که سخن کسانی را که آنان را به حقایق فرا می‌خوانند نمی‌شنوند،زیرا بیم آن دارند که در زندگی فساد آمیزشان دگرگونی پدید آید.

[71]

هود که برای هدایتشان به هر وسیله‌ای چنگ می‌زد گفت:آنچه شما بدان چسبیده‌اید فساد است و پلیدی است و خشم خداست و عذاب اوست.

قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ

گفت عذاب و خشم پروردگار شما بر شما نازل خواهد شد.» در آیه نخست کلمه پلیدی را آورد سپس خشم خدا را،زیرا نخست بنده باید مرتکب عمل زشت و ناپسندی بشود،سپس خشم خدا از پی آن آید.

أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ

-آیا دربارۀ بتهایی که خود و پدرانتان بدین نامها نامیده‌اند با من ستیزه می‌کنید.» مراد چیزهایی بی‌ارزشی است که شما را از دیدن حقایق محجوب می‌دارد، به عبارت دیگر یک سلسله الفاظ رنگ آمیزی شده و نامهای بی‌معنی.

مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ

-و خدا هیچ دلیلی بر آنها نازل نساخته است؟به انتظار بمانید من هم با شما به انتظار می‌مانم.» [72]

داستان قوم عاد به پایان آمد.هود و مؤمنان نجات یافتند و کافران هلاک شدند.زیرا آیات خدا را تکذیب و مسئله نبوت را انکار می‌کردند.

/3

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا

-هود و همراهانش را به پایمردی رحمت خویش رهانیدیم.» یعنی به رحمت مشهود و آشکار.

وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ مٰا کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

-و کسانی را که آیات ما را تکذیب کردند و ایمان نیاورده بودند از ریشه برکندیم.» /3

[سوره الأعراف (7): آیات 73 تا 79]

اشاره

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اَللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اَللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (73) وَ اُذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی اَلْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ اَلْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اَللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی اَلْأَرْضِ مُفْسِدِینَ (74) قٰالَ اَلْمَلَأُ اَلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (75) قٰالَ اَلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ (76) فَعَقَرُوا اَلنّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ اِئْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلْمُرْسَلِینَ (77) فَأَخَذَتْهُمُ اَلرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ (78) فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ اَلنّٰاصِحِینَ (79)

/3

معنای واژه‌ها

74[بوّأکم]

:جای دادن.

[تعثوا]

:العثی به معنای فساد است.

77[عتوّا]

:در حد درگذشتن در فساد است.

78[الرجفة]

:الرجف به معنای لرزش است.

[جاثمین]

:به زانو در نشستن.

/3

نبوت از میان برندۀ سلطۀ خودکامگان

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

با اندک اختلافی در تفاصیل ولی بر روی همان خطی که دیگر رسولان

آمده بودند«صالح»پیامبر خدا نیز بر قوم ثمود مبعوث می‌شود،تا بگویدشان:خدای یکتا را بپرستید که شما را خدایی جز او نیست.

سپس برای ایشان توضیح می‌دهد که این آیین که آورده است،آیینی است از سوی خدایشان،خدایی که پیوسته باران نعمتش را بر آنان می‌بارد و این ناقه،ناقۀ خداست بگذاریدش در زمین خدا بچرد.آن را میازارید،زیرا سبب عذاب خدا می‌شود.

سپس بیان می‌کند که آنچه ایشان را به خدا ربط می‌دهد،ربطه ربوبیت و بخشش حق است،و همین است که پس از قوم عاد زمین را چون مرده ریگی به آنان داد تا در آن قرار گیرند و قصرها و خانه‌ها برآورند.و نیز فرمانشان داد که بکوشند تا اعمالشان اعمالی مثبت باشد،در زمین فساد نکنند بلکه همواره در مسیر اصلاح زمین و ساکنانش گام بردارند.ولی دریغا که صالح نیز چون دیگر رسولان سخنانش مورد قبول واقع نشد زیرا مستکبران خودکامه در برابرش ایستادند و آهنگ گمراه ساختن مردم کردند و ناقۀ او را پی زدند و آن ناقه از آیات الهی بود و بدین گونه /3 اعلان کردند که جز فساد انگیزی کاری نخواهند کرد.

سرانجام آنچه نباید بشود،شد زمین لرزید لرزیدنی سخت و آنان در خانه‌های خود بر جای مردند.خداوند صالح را نجات داد.چشمان صالح بر آن کشتگاه قطره اشکی هم نریخت زیرا صالح آنان را اندرز داده بود و آنان به اندرز او گوش نسپرده بودند.این داستانی تازه است و هر روز تکرار می‌شود تا ما عبرتی تازه بگیریم،باشد که به حقیقت راه جوییم.

شرح آیات:

اشاره

رسالات خدا خاستگاه تمدّن

[73]

معلوم می‌شود که ثمود چون قوم عاد و قوم نوح زندگی اجتماعی خود را با درک آیینهای خدا در زندگی آغاز کردند و از جمله آنها ضرورت اصلاح بود.و به خدمت گرفتن امکانات طبیعت به خاطر اهداف بزرگ.ولی پس از رشد و نمو

تمدنشان و دوام نعمتهای خدا بر آنها،فاسد شدند به اعمال ناشایست پرداختند.

پیامبران خدا آمدند و آنها را از عاقبت اعمالشان باز داشتند و گفتند که این نعمتها که می‌بینید ابدی نیست و از جانب خودشان هم نیست.بلکه نعمتهای خداوند است که پیش از شما مردم دیگری از آنها برخوردار می‌شده‌اند.ولی آنان ارزش آن نعمتها نشناختند و فاسد شدند و فساد کردند و به همین سبب به هلاکت رسیدند و اینک آن نعمتها به آنان رسیده است و اگر شما هم همان شیوه را برگزینید به همان سرنوشت دچار خواهید شد.ماده شتری که خدا برای قوم ثمود از دل کوه بیرون آورده بود علاوه بر معجزۀ صالح رمز این نعمتها هم بود.اگر نمی‌آزردندش و متعرض قتلش نمی‌شدند بسا که از آن سودها می‌بردند ولی چنان نکردند و به عذاب خدایی دچار آمدند.

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

-بر قوم ثمود برادرشان صالح را فرستادیم.گفت:ای قوم من!اللّٰه را بپرستید.شما را هیچ خدایی جز او نیست.از جانب خدا برای شما نشانه‌ای آشکار آمد.این ماده شتر خدا برایتان نشانه‌ای است.

رهایش کنید تا در زمین خدا بچرد و هیچ آسیبی به او نرسانید که عذابی دردآور شما را فرو خواهد گرفت.

[74]

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ /3 مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ -به یاد آرید آن زمان را که شما را جانشینان قوم عاد کرد و در این زمین جای داد تا بروی خاکش قصرها برافرازید و در کوهستانهایش خانه‌ها بکنید.نعمتهای خدا را یاد کنید.» اینان بدون بیم از خشم طبیعت به زندگی خود ادامه می‌دادند.آن چنان از نعمتهای مادی برخوردار بودند که در تصور کس نمی‌گنجید که روزی هر چه ساخته‌اند ویران گردد.مثلا در صخره‌های کوهستان خانه‌ها ساخته بودند و در

جلگه‌ها قصرها برآورده بودند ولی آن گونه که خصلت هر تمدن مادی است قوم متمدن ثمود هم روی به فساد نهادند.در این حال پیامبرشان صالح روی در رویشان ایستاد و گفت:

وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

-در زمین تبهکاری و فساد نکنید.» فساد ضد اصلاح است.میان صلاح و فساد عمل دیگری نیست که سبک و سیاق دیگر داشته باشد،زیرا رابطۀ تو با اشیاء رابطه تربیت و سعی برای تغییر به درجتی والاتر است یا بر عکس.در صورت نخست تو چیزی به زندگی می‌افزایی، زمینی را آباد می‌کنی،مزرعه‌ای احداث می‌کنی،کودکی را پرورش می‌دهی،از آهن وسیلۀ سودمندی می‌سازی همه اینها در مسیر اصلاح است.در صورت دوم فقط می‌کوشی تا از مواهب زندگی بهره‌مند شوی خانه‌ای را تملک می‌کنی بدون ترمیم آن،از حاصل مزرعه می‌خوری،بدون آن که دانه‌ای بر زمین بکاری یا کشته‌ای را آب دهی،فرزندت را به میان کوچه‌ها و خیابانها رها می‌کنی،وسایل کار و ماشینها را خراب می‌کنی،نه خود می‌سازی و نه آنچه را دیگران ساخته‌اند نگاه می‌داری، همه این اعمال در مسیر فساداند.و حال آن که جامعه به سوی اصلاح و بنا و سازندگی گام برمی‌دارد ولی تو به سوی ویرانگری.در مسیری خلاف مسیر حق گام می‌زنی.پیامبران خدا ما را به اصلاح فرا می‌خوانند و جامعه را به پیش می‌رانند.

صفات مستکبرین،(مهتران قوم)

[75]

حالت اسراف و تبذیر و شیوۀ فساد و استهلاک،بدون /3 اصلاح و بهره‌دهی یک باره در جامعه به وجود نمی‌آید.بلکه نخست در میان مهتران و توانگران هر جامعه ظهور می‌کند و کم کم طبقه‌ای را به وجود می‌آورد که از آن به مستکبرین تعبیر می‌شود و بارزترین صفات آنها عبارت است از:

تباه کردن نعمتها به حد وفور و ایجاد جریانهایی معارض با اصلاح.اینان می‌خواهند پیش از آن که تولید می‌کنند مصرف کنند،حتی دسترنج دیگران را هم به وسایل و حیله‌های گوناگون بچاپند و غارت شدگان را هر چه بیشتر ناتوان کنند.در

این حال استثمار شوندگان به سوی آیینی تازه می‌شتابند که به جامعه بشارت عدالت و اصلاح می‌دهد.آن گاه پیکاری شدید میانشان درمی‌گیرد و این پیکار به رهایی استثمار شوندگان و هلاکت استثمار کنندگان می‌انجامد.

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

-مهتران قومش که گردنکشی می‌کردند به زبون شدگان قوم که ایمان آورده بودند،گفتند:آیا می‌دانید که صالح از جانب پروردگارش آمده است؟گفتند:ما به آیینی که بدان مأمور شده،ایمان داریم.» مستکبران می‌خواهند هم طبیعت را فساد سازند و هم انسان را.از این رو می‌بینی که افکار مستضعفان را فاسد می‌کنند و آنان را به وادی گمراهی می‌کشند.

تا بهتر بتوانند استثمار ایشان را ادامه دهند و دسترنجشان را بربایند.ولی در عین حال گروهی از مستضعفان به سوی ایمان می‌شتابند،مبارزه میان آن دو گروه در می‌گیرد.

[76]

از این رو مستکبران را می‌بینی که به امر رسالت رسل،ایمان نمی‌آورند،زیرا مستضعفان به آن می‌گروند و از آن به عنوان حربه‌ای علیه ایشان استفاده می‌کنند و این عقیدت از لابلای گفتارشان مشهود است.

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

-گردنکشان گفتند:

ما به کسی که شما ایمان آورده‌اید،ایمان نمی‌آوریم.» مستکبران خواستار دینی هستند که آنان را در استثمارگریشان تأیید کند و سلطۀ آنان را بر زحمتکشان تضمین نماید بنا بر این آیین آنها با آیین اینان فرق دارد.

زحمتکشان و مستضعفان دینی را می‌جویند که وسیلۀ رهاییشان باشد از یوغ ستم ستمگران.

/3

[77]

تا مستکبران در برابر آیین مستضعفان جبهه‌گیری می‌کنند و تا تنها وسیلۀ رهاییشان را از چنگشان به در آورند،آهنگ کشتن ناقۀ صالح کردند.و این ناقه رمز رسالت الهیه بود در نزد قوم ثمود.ناقه را کشتند بدین پندار که مگر جلو

تحرک مؤمنان را بگیرند،زیرا ناقه سمبل وحدت ایشان بود و عنوان فعالیت اجتماعی آنها.ولی اینان خطا کردند،زیرا کشتن ناقه همان بود و گرفتار غضب پروردگار شدن همان.

فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ

-پس ماده شتر را کشتند.» مشهور این است که از آن جمع تنها یک تن ناقه را کشت ولی بقیه به عمل او رضا دادند و این امر به مثابۀ آن بود که همه در کشتن ناقه شریک بوده‌اند.از این رو می‌گوید:

وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ

-و از فرمان پروردگارشان سرباز زدند.» زیرا از مرزی که برای‌شان معین شده بود گذشتند و به فساد گراییدند و حال آن که خدا اصلاح آنها را می‌خواست.

وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

-و گفتند:ای صالح،اگر پیامبر هستی آنچه را به ما وعده داده‌ای بیاور.»

پایان حتمی

[78]

سرانجام کار عصیان ثمود سرانجام همۀ طاغوتان مستکبر است که فساد از حد می‌گذرانند.پس خداوند بر قوم ثمود عذاب نازل کرد.زمین زیر پایشان به لرزه درآمد و آنچه ساخته بودند خراب شد و هم چنان که نشسته بودند بی‌آن که فرصت آن یابند که پای خود دراز کنند و خود را برای مردن آماده کنند،جان سپردند.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

-پس زلزله‌ای سخت آنان را فرو گرفت و در خانه‌های خود بر جای مردند.» [79]

افراد بشر برای نجات همنوعان و برادران خود می‌شتابند ولی چون مستکبران بمیرند کسی برای ایشان محزون نمی‌شود /3 و این منتهای شوربختی و عار و ننگی است که کسی به آن گرفتار می‌آید.

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ

-صالح از آنان روی برگردانید و گفت:ای قوم من رسالت پروردگارم را به شما رسانیدم و اندرزتان دادم ولی شما نیکخواهان را دوست ندارید.» قصۀ ثمود برای همه ما عبرت است تا گوش به نصیحت نیکخواهان نهیم و به سوی تربیت و اصلاح روی آوریم و همه همّ ما تولید باشد و احداث و ایجاد،نه تباه کردن و از میان بردن.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 80 تا 84]

اشاره

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ اَلْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ اَلْعٰالَمِینَ (80) إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ اَلرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ اَلنِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (81) وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ (82) فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ اِمْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ اَلْغٰابِرِینَ (83) وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُجْرِمِینَ (84)

معنای واژه‌ها

83[الغابرین]

:باقی مانده‌های از آنان که عقب افتاده‌اند و سرانجام درگذشته‌اند.

/3

قوم لوط و سرانجام جرایم اخلاقی

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

همان قضایا که در داستان عاد و ثمود مشاهده کردیم در داستان قوم لوط هم تکرار شده است.خداوند به قوم لوط نعمتها و برکات خویش ارزانی داشت ولی آنان نتوانستند به گونه‌ای درست از آن نعمتها سود برند و از جادۀ مستقیم منحرف شدند و برای ارضاء شهوات جنسی خویش مرتکب عملی ناپسند گردیدند و به جای زنان با همجنسان مرد خویش شهوت راندند.

مردمی در گرداب فجور فرو رفته‌اند،در حالی که از نعمت امن و راحت برخوردارند،در این حال ندای آسمانی آنان را از عواقب کارهای ناپسندشان آگاه می‌سازد و هشدارشان می‌دهد ولی آنان نه تنها متنبه نمی‌شوند،بلکه می‌خواهند لوط را از شهر خود برانند.تهمت لوط پاکی و پاکدامنی است و در جامعه‌ای که پاکی و پاکدامنی را جرم و جنایت می‌شمارند،جایی برای او نیست.

زمان عقاب فرا می‌رسد،لوط و خاندانش که به رسالت او ایمان آورده‌اند از بلا نجات می‌یابند و دیگران هلاک می‌شوند.زن لوط هم به سبب پیروی از مردم شهر جزء هلاک شدگان است.عقاب خداوندی بدین گونه بود که باران بلا بر سرشان بارید.آری،پیش از این باران لطف و رحمت بود و اکنون باران خشم و نقمت.

/3 پیامبران مردم را از عواقب اعمال زشتشان بر حذر می‌دارند ولی بیشتر مردم به سخن ایشان گوش نمی‌دهند و به هلاکت می‌رسند.

شرح آیات:

اشاره

قوم لوط،از آغاز تا انجام

[80]

خداوند لوط را به میان قومش فرستاد.به نظر من این قوم در آغاز روشی نیکو داشته‌اند و برای بنای تمدن خود تلاش می‌کرده‌اند،بر روی یک خط مستقیم،عاری از هر گونه انحراف به راه خود،به سوی خوشبختی،ادامه می‌داده‌اند ولی در مسیر خود به مرحله‌ای رسیدند که گرفتار اسراف شدند و در بعضی از احادیث آمده است که گرفتار بخل و اسراف گردیدند.و این دو صفت دو شاخه‌اند از یک تنه روییده،پرستش ماده و دوری از ارزشهای معنوی.

اگر قوم عاد دستخوش صفت غرور و کینه‌توزی و ستمگری شدند و قوم ثمود به فساد و استکبار و اختلاف طبقاتی دچار آمدند،قوم لوط گرفتار زرق و برق زندگی و رفاه طلبی گردیدند و همین امر آنان را به انحرافات جنسی سوق داد.سبب این انحراف یعنی به کار گرفتن مردان به جای زنان بخل بود.زیرا جوانی که دیک شهوتش به جوش می‌آید،شرط است که زن بگیرد ولی در میان این قوم مهر زنان به قدری بالا بود و هزینه‌های عروسی به قدری گران که جوان از ازدواج بیزار می‌شد.

اصولا در جوامع مرفه روال کار همین است.مردم به قدری در پی برجها می‌روند که به خرجهای ضروری نمی‌رسند.باری،جوان در چنان سن و سالی نمی‌تواند دست به فعالیتی بزند که برای ازدواجش پولی به جیبش بریزد از این رو به ارزانترین کالاهای ممکن روی می‌نهد و انحراف جنسی را به جای روابط شریف جنسی اختیار می‌کند.

البته ممکن است اسرافکاری هم سبب چنین عملی شود.زیرا جامعه‌ای که نمی‌تواند خود را به یک آیندۀ بهتر برساند و در جستجوی ارزشهای والایی چون فداکاری و از خود گذشتگی باشد ولی /3 از مال و ثروت بسیار بهره‌مند است،در شهوترانیها اسراف می‌کند و چون طریق طبیعی دیگر دلش را زده است به انحرافات روی می‌نهد و عذاب خداوند را به جان می‌خرد.قوم لوط در این مرحله از تمدن بودند

که لوط به ارشادشان آمد و آنان را از عواقب انحرافاتشان خبر داد.چنان که می‌فرماید:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

-و لوط را فرستادیم،آن گاه به قوم خود گفت:چرا کاری زشت می‌کنید که هیچ کس از مردم جهان پیش از شما نکرده است؟» [81]

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ -شما به جای زنان با مردان شهوت می‌رانید،شما مردمی تجاوزکار هستید.» [82]

به خدا پناه می‌برم از لغزیدن در ورطۀ شهوات،بویژه اگر در جامعه به صورت امری رایج درآمده باشد،و افراد جامعۀ فاسد یکدیگر را به جرایم و انحرافات توصیه کنند آن سان که پرهیزگاران به صلاح دعوت می‌کنند.در نزد قوم لوط جرایم و انحرافات خود یک ارزش اجتماعی شده بود،از این رو به اندرز نیکخواهان گوش فرا نمی‌دادند،بلکه تقوی و پاکی و عفت خود به صورت یک اتهام درآمده بود و کسی که متهم به آنها می‌شد مجبور بود جامعه را ترک گوید.

وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ

-جواب قوم او جز این نبود که گفتند:آنها را از قریۀ خود برانید که مردمی هستند که از کار شما بیزاری می‌جویند.» [83]

خداوند سبحان لوط را از آن قریه برهانید.لوط به امر پروردگارش از آنجا مهاجرت کرد.بدین گونه مؤمنان پرهیزگار از هر جامعه‌ای که فساد شایع شود و آنان نتوانند به اصلاح اقدام کنند خود مهاجرت می‌نمایند.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

-لوط و خاندانش را نجات دادیم.جز زنش که با دیگران در شهر ماند.» زن لوط از خاندان او نبود،همان گونه که پسر نوح هم از خاندان او نبود.آن دو بر آیینهای دیگری بودند.

[84]

سرانجام آن عاقبت شوم فرا رسید و آن شهرها به امر خدا سرنگون

گردید.و در آیات دیگر به تفصیل در این باب سخن رفته است.

/3

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ

-بر آنها بارانی باریدیم.بنگر که عاقبت مجرمان چگونه بود.» آری به سرانجام کار ایشان می‌نگریم و از داستان شوم آنها عبرت می‌گیریم تا پای در مسیر آنان ننهیم و از خدای چنین می‌خواهیم.

/3

[سوره الأعراف (7): آیات 85 تا 87]

اشاره

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا اَلْکَیْلَ وَ اَلْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا اَلنّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (85) وَ لاٰ تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرٰاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ اُذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ وَ اُنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُفْسِدِینَ (86) وَ إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اَللّٰهُ بَیْنَنٰا وَ هُوَ خَیْرُ اَلْحٰاکِمِینَ (87)

معنای واژه‌ها

85[مدین]

:قبیله‌ای به نام جدّشان«مدین»از نوادگان ابراهیم(ع).

[اخاهم شعیب]

:او نیز از نوادگان ابراهیم(ع)است.

[و لا تبخسوا]

:بخس کاستن از حدی است که حق می‌باشد.

/3

فرستادن رسولان وسیلۀ اصلاح اقتصادی

اشاره

رهنمودهایی از آیات:

مردم شهر مدین نیز چون قوم لوط و ثمود شهرشان بر سرشان خراب شد و این به سبب فساد آنان بود.از بارزترین مظاهر فساد در نزد ایشان،کمفروشی بود و فساد در زمین به از بین بردن محصولات و دامها و راهزنی و بازداشتن مردم از اعمال خیر و تحریف دین.

پیامبرشان شعیب بود.شعیب آمد که آنان را از فساد منع کند و از واپس ماندگی برهاند اینان دو گروه شدند،گروهی به او ایمان آوردند و گروهی در کفر خویش باقی ماندند.خداوند به زودی میان این دو گروه حکم خواهد کرد و زمان شاهد صدق نبوت شعیب خواهد بود.

چون شعیب در کار خود به جدّ درایستاد و مخالفان هم در مخالفت خویش ابرام ورزیدند،مبارزه صورتی حاد به خود گرفت و سرانجام کارشان چنان شد که به عذاب خدا گرفتار شدند و زلزله‌ای عظیم به کارشان پایان داد.تاریخ شهادت داد که زیان دیدگان کسانی بودند که شعیب را دروغگو می‌خواندند نه آنان که به او ایمان آورده بودند.آری آن همه نعمت که فریبش را خورده بودند در آن ساعت عذاب به حالشان سودمند نیفتاد.

/3 اما شعیب به سرنوشت آنان توجهی نشان نداد،زیرا ایشان را نصیحت کرده بود و پیامهای پروردگارشان را به آنها رسانیده بود ولی ایشان نپذیرفته بودند.پس،از سرنوشتشان متأثر نگردید.به نظر من مردم مدین همانند دیگر اقوام که دارای تمدنی دیرین بوده‌اند،در نخست اهل تربیت و اصلاح و سازندگی بوده‌اند و آن شهر نشانه‌ای از این تمدن بوده است.ولی بعدا راه اسراف و استهلاک و افساد در پیش گرفتند و خداوند نیز بنای آن تمدن را در هم کوبید.

شرح آیات:

اشاره

نمایشنامۀ تاریخی

[85]

صحنه‌های نمایشنامۀ تاریخ تکرار می‌شود،آن سان که آدمی می‌پندارد که سراسر تاریخ بیش از یک نمایشنامه نیست که تنها بازیگران آن عوض می‌شوند و اگر اختلافی هست،تنها در نمودهای خارجی حوادث است.پس همۀ جرایم و انحرافات که جامعه به آنها گرفتار می‌آید از عدم تسلیم در برابر خدا و عدم پیروی از راه و روشهای اوست یا در اثر شرک است و آن شرک یا اطاعت از طاغوتهاست و یا بتان سنگی است.یا تشبث است به ظواهر نه حقایق.از این رو ملاحظه می‌کنیم که هر پیامبری که می‌آید قبل از هر چیز مردم را به پرستش خداوند یکتا فرا می‌خواند و می‌گوید:خدا را بپرستید.

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

-و بر مدین برادرشان شعیب را فرستادیم.گفت:ای قوم من!اللّٰه را بپرستید.

شما را خدایی جز او نیست.»

پرستش خدا را چه معنی است

پرستش خدا به معنی مجرد تسلیم در برابر او نیست،هم به عقیده و هم در عمل تا صدق این تسلیم به اثبات رسد و اثبات آن بدین گونه است که مؤمن در برابر هر طاغوتی عصیان کند و در برابر هر نظام جبار که از قدرت،وسیله‌ای برای سیطره

و قهر اتخاذ می‌کند مقاومت ورزد و در نتیجه بر ضد هر حکومت غیر شرعی ایستادگی کند.

هدف پیامبران تغییر نظامات سیاسی در جوامع بود. /3 یعنی تبدیل هر نظام شرک آمیزی که بر اساس حاکم و محکوم مبتنی است به یک نظام توحیدی که بر اساس طرد هر گونه حاکمیت جز حاکمیت خدای حی قیوم استوار باشد از این رو در آیات پیشین ملاحظه می‌شود که قبل از هر چیز بر نفی پرستش هر چیز که جز اللّٰه است تأکید می‌شود و این به معنی نفی همۀ حاکمیتهای بشری و تسلیم به حاکمیت اللّٰه و عبادت اوست و بس.

وقتی که می‌گوییم:نفی هر نظام سیاسی باطل،به معنی آشوب طلبی و هرج و مرج نیست بلکه مراد از آن بر پای داشتن یک رژیم سیاسی صحیح است.

یعنی نظام توحیدی که از سوی پیامبران آورده شده باشد به گونه‌ای که جامعه از آن منتفع شود و در برابر آن خاضع گردد.

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

شما را از جانب پروردگارتان نشانه‌های روشن آمده است.» و بر شماست که از آنها پیروی کنید.این نشانه‌های روشن همان پیامبری است که از سوی او آمده است،پیامبر اوست که باید به اذن او متابعتش کرد.

پس از تثبیت پایه‌های قدرت درست سیاسی،شعیب قوم خود را به تصحیح حرکت اقتصاد و اصلاح آن از یک اقتصاد قایم بر اساس استثمار و بهره‌کشی به یک اقتصاد مبتنی بر ادای حقوق هر کس به نحو کامل،فرمان می‌دهد.

فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ

-پیمانه و ترازو را تمام ادا کنید و به مردم کم مفروشید.» جامعه‌ای که از یک اقتصاد عاقلانه و عادلانه برخوردار است نه غارت می‌کند و نه تقلب.حتی سودی بیش از اندازۀ حق خویش،نمی‌خواهد.و برای منفعتی بزرگ‌تر بیهوده این طرف و آن طرف نمی‌رود در واقع این خود مسئله‌ای است مهم که مصلحان اقتصادی باید آن را در نظر داشته باشند و مردم را چنان تربیت