روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن جلد 15

مشخصات کتاب

نام کتاب : روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن

نویسنده: ابوالفتوح رازی، حسین بن علی

مصحح: یاحقی، محمد جعفر

الناشر: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش های اسلامی

محل نشر: مشهد مقدس، ایران

سال نشر : 1376.

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

سورة النّمل

اشاره

بدان كه اين سورت مكّى است در قول قتاده و مجاهد،و در او ناسخ و منسوخ نيست.

و نود و سه آيت است در عدد كوفيان،و چهار در عدد بصريان،و پنج در مدنيان.و هزار و صد و چهل و نه كلمت است،و چهار هزار و هفتصد ⁽¹⁾و نود و نه حرف است.

و روايت است از زر حبيش از ابىّ كعب كه،رسول-عليه السّلام-گفت:

هركه او سورت طس سليمان برخواند،خداى تعالى او را ده حسنه بنويسد به عدد هركس كه به سليمان ⁽²⁾.ايمان داشت ⁽³⁾و به هود و شعيب و صالح و ابراهيم ⁽⁴⁾و به عدد آنان كه به ايشان كافر شدند و روز قيامت از گور برخيزد و مى گويد ⁽⁵⁾:

لااله الاّاللّه ⁽⁶⁾] ⁽⁷⁾.

سوره النمل (27): آیات 1 تا 14

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ . طس تِلْكَ آيٰاتُ اَلْقُرْآنِ وَ كِتٰابٍ مُبِينٍ (1) هُدىً وَ بُشْرىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ (2) اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ يُؤْتُونَ اَلزَّكٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (3) إِنَّ اَلَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنّٰا لَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ (4) أُوْلٰئِكَ اَلَّذِينَ لَهُمْ سُوءُ اَلْعَذٰابِ وَ هُمْ فِي اَلْآخِرَةِ هُمُ اَلْأَخْسَرُونَ (5) وَ إِنَّكَ لَتُلَقَّى اَلْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ (6) إِذْ قٰالَ مُوسىٰ لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نٰاراً سَآتِيكُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ آتِيكُمْ بِشِهٰابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (7) فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي اَلنّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اَللّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِينَ (8) يٰا مُوسىٰ إِنَّهُ أَنَا اَللّٰهُ اَلْعَزِيزُ اَلْحَكِيمُ (9) وَ أَلْقِ عَصٰاكَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ كَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يٰا مُوسىٰ لاٰ تَخَفْ إِنِّي لاٰ يَخٰافُ لَدَيَّ اَلْمُرْسَلُونَ (10) إِلاّٰ مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (11) وَ أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضٰاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيٰاتٍ إِلىٰ فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ إِنَّهُمْ كٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِينَ (12) فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ آيٰاتُنٰا مُبْصِرَةً قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِينٌ (13) وَ جَحَدُوا بِهٰا وَ اِسْتَيْقَنَتْهٰا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُفْسِدِينَ (14)⁽⁸⁾

ترجمه

به نام خداى مهربان بخشاينده اين آيات قرآن و كتابى است

هويداكننده ⁽¹⁾.

راه نمودن است ⁽²⁾و مژدگان مؤمنان را.

آنان كه به پاى دارند نماز را و بدهند زكات را و ايشان بدان جهان بى گمانان باشند ⁽³⁾.

به درستى كه آنان كه نه آوردند ⁽⁴⁾ايمان بدان جهان،بياراستيم ايشان را كردارهاى ايشان،پس ايشان در گمراهى و سرگشتگى مى گردند ⁽⁵⁾.

ايشان اند آنان كه ايشان راست بدى عذاب و ايشان اندر آن جهان باشند زيانكاران ⁽⁶⁾.

[161.پ] و به درستى كه به تو يا محمّد فرومى آورند قرآن ⁽⁷⁾از نزديك خداى محكم كار با حكمت دانا.

چون گفت موسى-عليه السّلام-اهل خود را به درستى كه من ديدم آتشى،زود بود كه آرم ⁽⁸⁾شما را از آن خبرى يا آرم ⁽⁹⁾شما را پاره اى آتش فراگرفته تا مگر شما گرم شويد.

پس چون آمد موسى به آن روشنايى ⁽¹⁰⁾آواز دادند كه بركت باد بر آنكه اندر چنين آتش است،و آن كه گرداگرد آن است و پاكا ⁽¹¹⁾خداى پروردگار جهانيان.

اى موسى به درستى كه منم خداى

بى همتاى با حكمت ⁽¹⁾.

و بيفگن عصاى خود را پس چون بديد آن را كه مى جنبيد گويى ⁽²⁾كه آن مارى بزرگ است ⁽³⁾،برگشت موسى پشت دهنده و بازپس ننگريست ⁽⁴⁾اى موسى مترس به درستى كه نترسد ⁽⁵⁾نزديك من پيغامبران.

مگرآنكه ستم كند پس بدل كند ⁽⁶⁾نيكوى پس از بدى،پس به درستى كه من آمرزنده و بخشاينده ام.

و درآور ⁽⁷⁾دست خود ⁽⁸⁾در گريبان خود تا بيرون آيد سپيد نورانى جز بدى ⁽⁹⁾در نه نشانه ها ⁽¹⁰⁾سوى فرعون و قوم او به درستى كه ايشان بودند گروهى از فرمان بيرون شوندگان.

پس چون آمد به ايشان نشانه هاى ما هويدا ⁽¹¹⁾گفتند اين جادوى است هويدا و روشن.

و انكار كردند آن را و يقين دانستند آن را به دلها ستمكارى ⁽¹²⁾و بزرگوارى كردنى ⁽¹³⁾پس بنگر كه چگونه بود سرانجام تباه كاران ⁽¹⁴⁾.

طس ،پيش ⁽¹⁾از اين بيان كرديم اختلاف اقوال مفسّران در مثل اين حروف.

عبد اللّه عبّاس گفت: طس نامى است از نامهاى خداى تعالى،به اين نام قسم كرد كه اين آيات كه در اين قرآن هست آيات كتابى است روشن.و گفته ايم كه:

«ابان»هم لازم است و هم متعدّى،پس«مبين»هم ظاهر باشد و هم بيان كننده.

و گفته اند ⁽²⁾:«طا»از لطف است و«سين»از سميع.و اهل اشارت گفتند:

اين كلمه اشارت است الى طهارة سرّ المحبّ.

هُدىً وَ بُشْرىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ ،دو معنى را محتمل است:يكى بيان،و ديگر لطف و بشارت و مژدۀ ⁽³⁾مؤمنان.و محلّ او نصب است بر حال،و شايد كه رفع باشد بر خبر مبتداى محذوف.

آنگه وصف كرد اين ⁽⁴⁾مؤمنان را گفت:آنان كه نماز به پاى دارند،و زكات مال بدهند،و به آخرت ايمان دارند و موقن ⁽⁵⁾باشند،و علم يقين بود ايشان را.

آنگه گفت:آنان كه[به قيامت ايمان ندارند،ما] ⁽⁶⁾مزيّن بكرديم ايشان را اعمال ايشان.در اين[162-پ]دو قول گفتند:يكى آن كه اعمالى كه ايشان را فرموده اند از ايمان و عمل صالح براى ايشان مزيّن بكرديم.از امرونهى و ترغيب و ترهيب و وعد و وعيد،و اين اعمال ⁽⁷⁾براى آن به ايشان حواله كرد كه ايشان را فرموده اند و كار ايشان است اگرچه چه كار نبسته اند،ايشان متحيّراند و عمه به آن كه نكرده اند و از آن برفته اند،و اين قول حسن است و جبّائى.

وجه ديگر آن است كه:ما ايشان را مزيّن بكرديم از اعمال قبيح كه ايشان مى كردند به خلق شهوت آن در ايشان بر سبيل امتحان و تشديد تكليف،و لكن ايشان غافل و متحيّراند ازآن كه اين معنى انديشه كنند و دريابند ⁽⁸⁾.و العمه،التّحيّر.

آنگه گفت:جزاى ايشان آن است كه ايشان را عذاب بد باشد از عقاب دوزخ،

و آلام متواتر لا الى انقطاع ⁽¹⁾،و ايشان در قيامت زيانكارتر باشند،و اولى تر ⁽²⁾آن بود كه اين افعل بر فاعل ⁽³⁾حمل كنند،اى الخاسرون،كما قال: وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ ⁽⁴⁾... ،اى هيّن،و انّى لأوجل اى و جل.

آنگه با رسول-عليه السّلام-خطاب كرد،گفت:تو را اى محمّد تلقّى مى[كنند] ⁽⁵⁾اين قرآن يعنى تلقين مى كنند،و به تو مى آرند فريشتگان.و تلقّى،استقبال باشد، يقال:تلقّيته بكذا،و منه

نهى رسول اللّه عن«تلقّى الرّكبان ⁽⁶⁾». و«تلقّى»اين جا تلقين باشد ⁽⁷⁾و نيز تلقّن باشد،يقال:لقّيته بكذا ⁽⁸⁾،و از اين جا گويند:هذا خبر متلقّى بالقبول كأنّ القبول استقبل به و لقّيته فتلقّى،و تلقّن،اذا تقبّل[و] ⁽⁹⁾اخذ،از نزديك خداى دانا حكيم،آنگاه تلخيص معنى بر هر دو وجه آن بود كه:اين قرآن پيش تو ⁽¹⁰⁾مى آرند يا تو را ⁽¹¹⁾تلقين مى كنند.

إِذْ قٰالَ مُوسىٰ لِأَهْلِهِ ،چون گفت موسى،يعنى ياد كن اى محمّد چون گفت موسى اهلش را و آنان را كه با او بودند،چون از نزديك شعيب بازگشت و در آن بيابان حاضر ⁽¹²⁾آمد و اهل او حامله بود،و شبى تاريك بود،و زن را درد زادن گرفت،ابرى سياه برآمد و رعد غرّيدن گرفت،و گوسپندان ⁽¹³⁾برميدند و باران مى باريد.

موسى-عليه السّلام-سنگ و آهن برداشت تا ⁽¹⁴⁾آتش زند.چندان كه جهد ⁽¹⁵⁾كرد هيچ آتش فرونيامد ⁽¹⁶⁾،آتشزنه از دست بينداخت.از سنگ و آهن آواز آمد كه آتش در ما نه از بازداشتگان ⁽¹⁷⁾تو است،ما جز به فرمان بند از آتش برنداريم.او فروماند.

ساعتى نگاه مى كرد از دور آتشى ديد از جانب كوه طور،و هو قوله: آنَسَ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ نٰاراً ⁽¹⁾...، در دگر آيت اى ابصر.او گفت اهلش را:من بديدم آتشى از دور، سَآتِيكُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ، تا من بروم و خبرى از آن آتش بيارم،يا پاره اى آتش بيارم.

كوفيان خواندند: بِشِهٰابٍ قَبَسٍ به تنوين بر بدل،و يعقوب همچنين خواند.و باقى قرّاء به اضافت خواند[ند] ⁽²⁾:«بشهاب قبس»،اى بشعلة نار و«شهاب»آتشى باشد چون عمودى،و از اين جا گويند:«شهاب»،ستاره اى را كه كشيده شود. ⁽³⁾.و «قبس»،پاره اى آتش باشد،قال:

في كفّه صعدة مثقفة***فيها سنان كشعلة القبس

لعلّكم تصطلون،تا همانا شما گرم شوى به او.

فَلَمّٰا جٰاءَهٰا ،چون موسى-عليه السّلام-به نزديك ⁽⁴⁾آتش رسيد،آتشى ديد بر سر درختى سبز كه آن درخت را و برگ را نمى سوخت،و برگ سبز از او پژمرده نمى شد، عجب داشت،آهنگ كرد تا آتش بگيرد.آتش از سر درخت به بن ⁽⁵⁾درخت آمد.

چون به زير درخت آمد،آتش با سر درخت رفت ⁽⁶⁾.موسى-عليه السّلام-از آن حال درماند ⁽⁷⁾،از ميانۀ ⁽⁸⁾آتش ندا آمد كه: أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا، الى قوله:

أَنَا اللّٰهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، بركت ⁽⁹⁾كناد آن را كه در آتش است.

عبد اللّه عبّاس گفت و حسن و سعيد جبير:معنى«نار»،نور است،و در لغت اصل هر دو از يك بناست من باب فعل و فعل باتّفاق المعنى ⁽¹⁰⁾،و مراد به«من» خداى است ⁽¹¹⁾-جلّ جلاله-نه به معنى مكان و جهت و حيّز،بل به معنى علم و حفظ،و به معنى آن كه موسى را ⁽¹²⁾آن جاى ندا كرد و كلام خود كه حكايت او اين است كه:

بُورِكَ مَنْ[فِي] ⁽¹⁾النّٰارِ، در آنجا آفريد و موسى ازآنجا شنيد ⁽²⁾.گفت:و اين چنان است كه در تورات ⁽³⁾هست:«جاء اللّه من سينا و اشرق من ساعين ⁽⁴⁾و استعلى [163-ر]من جبال فاران» ⁽⁵⁾.

آنگه گفت:تأويل اين حديث آن است كه،مجىء او از سينا بود يعنى به تكليم ⁽⁶⁾موسى-عليه السّلام-و اشراق او از ساعين ⁽⁷⁾بود به بعثت عيسى-عليه السّلام-و استعلاى او از كوه فاران ⁽⁸⁾بود به بعثت مصطفى-عليه السّلام.و فاران ⁽⁹⁾نام مكّه است، و ساعين ⁽¹⁰⁾نام آن جاى است كه بعثت عيسى از او بود.

سعيد جبير گفت:آتش بود على ظاهر الكلام،و براى آن آتش گفت كه آتش از حجابهاى خداى يك حجاب است،بيانش حديث ابو موسى روايت كرد از رسول -عليه السّلام-كه او گفت:

حجابه النّار لو كشفها لا حرقت سبحات وجهه كل شىء ادركه بصره. آنگه ابو موسى اين آيت بخواند ⁽¹¹⁾: بُورِكَ مَنْ فِي النّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا .

بعضى دگر گفتند:در كلام محذوفى است،و تقدير آن كه:بورك من فى النّار قدرته ⁽¹²⁾و سلطانه و آياته ⁽¹³⁾.و اين تأويل اگرچه در كلام دليلى ⁽¹⁴⁾نيست بر اين محذوف چون ادلّۀ عقل دليل كرده است بر آنكه او را تعالى جاى و مكان ⁽¹⁵⁾نيست،و او متعالى است،به دليل عقل اين تأويل توان كردن.

بعضى دگر گفتند: بُورِكَ مَنْ فِي النّٰارِ، اى بورك من في طلب النّار،يعنى موسى-عليه السّلام،و مثله قوله ⁽¹⁶⁾:فلان ورد الماء،و اگرچه در ميان آب نبود،و منه

قوله: وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْيَنَ ⁽¹⁾...، و اين تأويلى قريب است يعنى بركت كناد بر موسى.

بعضى دگر گفتند:«من»صله است در كلام و زيادت،و تقدير آن كه:بورك ⁽²⁾فى النّار و فيمن حولها،و اين قول مجاهد است از عبد اللّه عبّاس،و دليل اين تأويل قرائت ابىّ است كه خواند:بوركت ⁽³⁾النّار و من حولها.و گفتند:چنان كه«ما» زيادت آرند،«من»اين جا زيادت آورد،و اين تأويل ضعيف است براى آن كه زيادت«ما»معروف است و شايع در كلام عرب،و زيادت«من»معروف نيست.

بعضى ديگر گفتند:«من»به معنى«ما»است،چنان كه گفت: فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلىٰ بَطْنِهِ ⁽⁴⁾...، و المعنى فمنهم ما يمشي على بطنه،چه از جمله لا يعقل باشد، و اين وجهى قريب است.

و قوله: مَنْ فِي النّٰارِ، محلّ او رفع است باسناد الفعل اليه،يقال:بورك زيد و فيه و له ⁽⁵⁾و عليه،قال الشّاعر:

فبوركت مولودا و بوركت ناشئا ⁽⁶⁾و بوركت عند الشيب اذ انت اشيب وَ مَنْ حَوْلَهٰا، و آنان كه پيرامن ⁽⁷⁾آتش بودند.خلاف نيست ⁽⁸⁾ميان مفسّران كه مراد به اينان فريشتگانند كه بر آتش موكل باشند. وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ، و منزّه است خداى كه خداوند ⁽⁹⁾جهانيان است.

يٰا مُوسىٰ إِنَّهُ أَنَا اللّٰهُ يا موسى«انه»،اين«ها»را ضمير شأن و كار گويند، يعنى ان الشّأن انا اللّه.شأن و كار آن است كه من خداى عزيز و عالم و محكم كارم، نحو قولهم:انه زيد منطلق،يعنى ان الامر و الشأن زيد منطلق،و اين براى تنبيه گويند ⁽¹⁰⁾و تقرير معنى در نفس مخاطب.

آنگه گفت: وَ أَلْقِ عَصٰاكَ ،هم از جملۀ كلام خداى است كه با موسى

-عليه السّلام-گفت:بيفگن عصات.پس از اين در كلام محذوفى هست،و آن اين است:فالقيها فصارت حية،موسى-عليه السّلام-عصا بينداخت مارى گشت.اگر گويند چه ⁽¹⁾حكمت بود در آن جايگاه ⁽²⁾عصاى موسى مار كردن ⁽³⁾،و اين ⁽⁴⁾جا موسى دعوت نمى كرد و كس حاضر نبود كه آن معجز ⁽⁵⁾بديدى؟گوييم جواب از اين آن است كه:موسى-عليه السّلام-كلامى شنيد از جمادى،قطع كرد كه آن كلام آدميان نيست،امّا روا داشت كه كلام بعضى فريشتگان يا جنّيان است،نتوانست دانستن ⁽⁶⁾كه آن كلام خداى است ⁽⁷⁾تعالى.اين علم،معجز با آن مقرون كرد تا معلوم شد كه اين كلام،كلام آن ⁽⁸⁾است كه اين ⁽⁹⁾فعل خارق عادت فعل اوست.

جوابى ديگر اين گفتند كه:خداى خواست تا موسى-عليه السّلام-مستأنس شود به آن تا چون پيش فرعون اين معجز نمايد او را خبر ⁽¹⁰⁾باشد از آن و خائف نشود از آن.

فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ، چون موسى-عليه السّلام-عصا ديد كه مارى شده بود،مهين ⁽¹¹⁾و متحرّك و به نشاط مى تاخت، وَلّٰى مُدْبِراً، پشت بر كرد و بگريخت از آن.

اگر گويند در اين آيت گفت: كَأَنَّهٰا جَانٌّ، و«جانّ»مارى باشد ⁽¹²⁾كوچك و سبك رو باشد[163-پ]،و در دگر آيت گفت: فَإِذٰا هِيَ ثُعْبٰانٌ مُبِينٌ ⁽¹³⁾، اژدهاى شد ظاهر،و اين مناقضه بود كه عصا در يك حال هم مارى كوچك شود هم اژدهاى عظيم،گوييم از اين چند جواب است:

يكى آن كه اين دو وصف در يك حال نبود،بل در دو حال بود:حالة قلبها حية، و اين حالت اوّل بود.و حالت ديگر كه پيش فرعون بود و حالت معارضۀ سحره در آن حالها ثعبان بود،و قرآن به آن ناطق است.و ممتنع نبود كه عصا در دو حال به صفت مار و اژدها گردد.

و جواب ديگر از آن ⁽¹⁾آن است كه:اوّل كه بينداخت مارى بود خرد ⁽²⁾و سبك رو ⁽³⁾، آنگه بتدريج بزرگ مى شد تا كه اژدهاى ⁽⁴⁾شد.

و جواب سيم آن است كه:ممتنع نبود كه در خفّت و سرعت سير با مار ماند،و در عظم خلق و هول منظر با اژدها ماند جامع بود اين دو وصف ⁽⁵⁾را،چنان كه حقّ تعالى گفت: قَوٰارِيرَا ⁽⁶⁾مِنْ فِضَّةٍ ⁽⁷⁾، آبگينه اى از سيم ⁽⁸⁾،و آبگينه از سيم نباشد،يعنى في صفاء ⁽⁹⁾القوارير و رقتها ⁽¹⁰⁾،و في بياض الفضة و قوتها. وَلّٰى مُدْبِراً، نصب آن بر حال است. وَ لَمْ يُعَقِّبْ، اى و لم يرجع على عقبه،و بازپس نيامد.

قتاده گفت:و لم يلتفت،بازپس ⁽¹¹⁾ننگريست.خداى تعالى گفت: لاٰ تَخَفْ، مترس كه پيغامبران به نزديك من نترسند،و ترس موسى-عليه السّلام-نه از شكّ بود، از طباع ⁽¹²⁾بشريّت بود،و هول منظر آن كار و غرابت آن ⁽¹³⁾.

إِلاّٰ مَنْ ظَلَمَ، إلاّ آن كه ظلم كرده بود.علما در اين استثنا خلاف كردند.حسن و ابن جريج گفتند:استثناى متّصل است،و مراد به اين ظالم موسى است-عليه السّلام-و ظلم او قتل قبطى بود و آن كه او معترف شد به آن كه: رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي ⁽¹⁴⁾و اين ظلم را تفسير كرده ايم-و در جاى خود مستقصى تر ⁽¹⁵⁾گفته شود. ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ، پس نيكويى بدل كند به بدى ⁽¹⁶⁾،يعنى توبه كند چنان كه موسى -عليه السّلام-كرد از قتل قبطى،و اين وجهى است كه جز متأول نتوان گفتن،چه هم ظلم و هم توبه را در حقّ پيغامبران-عليهم السّلام-تأويل بايد،و بر اين وجه در كلام محذوفى باشد،و هو من ظلم ⁽¹⁷⁾منهم ثم بدل حسنا بعد سوء. فَإِنِّي، براى اين«فا»

آورد كه مى بايد تا آن جواب ⁽¹⁾شرط باشد،و«من»در اين وجه موصوله است نه جزاى.

بعضى ديگر گفتند:«الّا»به معنى«واو»عطف است،و المعنى و من ظلم ثمّ بدّل حسنا بعد سوء فانّي.و«من»در اين وجه جزاى باشد،و مثله قول الشّاعر:

و كلّ اخ مفارقه أخوه***لعمر أبيك الّا الفرقدان

اى و الفرقدان،و اين هر دو وجه متعسّف است.و وجه نيكو در آيت آن است كه:«الّا»استثناى منقطع است به معنى لكن،و المعنى[لكن] ⁽²⁾من ظلم ثمّ بدّل حسنا بعد سوء فانّى.و«من»در اين وجه جزاى باشد،و اين وجهى است نيكو و كلام[با] ⁽³⁾او بر ظاهر مانده است،و گفت:و لكن هرآن كه او ظلم كند،آنگه بدل كند بدى را به نيكى و گناه را به توبه،من او را بيامرزم كه من آمرزنده ام و بخشاينده ام ⁽⁴⁾.

وَ أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ، و نيز گفت موسى را كه:دست در گريبانت كن تا بيرون آيد سپيد ⁽⁵⁾. مِنْ غَيْرِ سُوءٍ، بى بدى و آفتى و برصى.مراد به اين«سوء»، برص است به اتّفاق مفسّران،و اين معجزه اى ديگر بود موسى را-عليه السّلام-كه دست در گريبان كردى آنگه از گريبان برآوردى چندانى نور از آن بتافتى كه آفتاب را غلبه كردى. فِي تِسْعِ آيٰاتٍ، در نه آيت،و معجزه اى كه موسى را به آن فرستادند به فرعون،منها:العصا و اليد البيضاء.و«الى»تعلّق دارد به محذوفى،و التّقدير:في تسع آيات انت مرسل بهنّ الى فرعون و قومه،و مثله قول الشّاعر:

رأتني حبليها ⁽⁶⁾فصدّت مخافة***و فى الحبل ⁽⁷⁾روعاء الفؤاد فروق

اى رأتني مقبلا بحبليها.

و امّا آن نه آيت:عصا بود،و دست بيضاء،و ملخ،و كراهه ⁽⁸⁾،و بزغ،و خون،و انفلاق دريا،[و كوه] ⁽⁹⁾،و طوفان،و تفصيل اين در سورة الاعراف و بنى اسرايل رفته

است،به فرعون و قوم ⁽¹⁾كه ايشان قومى اند فاسق و خارج از فرمان من.

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ [164-ر] آيٰاتُنٰا مُبْصِرَةً، چون آمد به ايشان آيات و معجزات ⁽²⁾ما روشن و مبين،آنگه روشن را مبصر خواند ⁽³⁾براى آن كه به او بينند،و با بيان ⁽⁴⁾روشنايى ديدن باشد،و هذا من باب نهاره صائم و ليله قائم،و قوله: فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ ⁽⁵⁾.

قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِينٌ ،گفتند:اين جادوى است آشكارا.

وَ جَحَدُوا بِهٰا، و جحود و انكار كردند قوم فرعون. وَ اسْتَيْقَنَتْهٰا، «واو»حال راست،يعنى اين جحود در حالى كردند كه نفس ايشان به آن آيات عالم و متيقّن بود ⁽⁶⁾،قوله: ظُلْماً وَ عُلُوًّا، نصب او بر مفعول له است من قوله: جَحَدُوا بِهٰا و در كلام تقديم و تأخيرى هست،و التّقدير:جحدوا بها ظلما و علوا بعد ما استيقنتها انفسهم، يعنى معاند بودند و جاحد به زبان آن را كه به دل مى شناختند.

رمّاني گفت:ايشان را علم نبود به آن كه آن افعال و معجزات از قبل خداست، انّما وجود و حصول آن مى دانستند،و اين چيزى نيست براى آن كه و جحدوا بها ناقض اين قول است،چه او نتواند گفتن كه ايشان وجود و حصول آن را جاحد بودند.

فَانْظُرْ كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ، بنگر كه عاقبت و مآل كار مفسدان به چه آمد ⁽⁷⁾از عذاب و هلاك و غرق ⁽⁸⁾!

سوره النمل (27): آیات 15 تا 44

اشاره

وَ لَقَدْ آتَيْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَيْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِي فَضَّلَنٰا عَلىٰ كَثِيرٍ مِنْ عِبٰادِهِ اَلْمُؤْمِنِينَ (15) وَ وَرِثَ سُلَيْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ اَلطَّيْرِ وَ أُوتِينٰا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ اَلْفَضْلُ اَلْمُبِينُ (16) وَ حُشِرَ لِسُلَيْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ وَ اَلطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (17) حَتّٰى إِذٰا أَتَوْا عَلىٰ وٰادِ اَلنَّمْلِ قٰالَتْ نَمْلَةٌ يٰا أَيُّهَا اَلنَّمْلُ اُدْخُلُوا مَسٰاكِنَكُمْ لاٰ يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمٰانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لاٰ يَشْعُرُونَ (18) فَتَبَسَّمَ ضٰاحِكاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ اَلَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلىٰ وٰالِدَيَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبٰادِكَ اَلصّٰالِحِينَ (19) وَ تَفَقَّدَ اَلطَّيْرَ فَقٰالَ مٰا لِيَ لاٰ أَرَى اَلْهُدْهُدَ أَمْ كٰانَ مِنَ اَلْغٰائِبِينَ (20) لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذٰاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطٰانٍ مُبِينٍ (21) فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقٰالَ أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (22) إِنِّي وَجَدْتُ اِمْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَ أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَ لَهٰا عَرْشٌ عَظِيمٌ (23) وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَ زَيَّنَ لَهُمُ اَلشَّيْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ اَلسَّبِيلِ فَهُمْ لاٰ يَهْتَدُونَ (24) أَلاّٰ يَسْجُدُوا لِلّٰهِ اَلَّذِي يُخْرِجُ اَلْخَبْءَ فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ يَعْلَمُ مٰا تُخْفُونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ (25) اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ رَبُّ اَلْعَرْشِ اَلْعَظِيمِ (26) قٰالَ سَنَنْظُرُ أَ صَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ اَلْكٰاذِبِينَ (27) اِذْهَبْ بِكِتٰابِي هٰذٰا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مٰا ذٰا يَرْجِعُونَ (28) قٰالَتْ يٰا أَيُّهَا اَلْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتٰابٌ كَرِيمٌ (29) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ (30) أَلاّٰ تَعْلُوا عَلَيَّ وَ أْتُونِي مُسْلِمِينَ (31) قٰالَتْ يٰا أَيُّهَا اَلْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مٰا كُنْتُ قٰاطِعَةً أَمْراً حَتّٰى تَشْهَدُونِ (32) قٰالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَ اَلْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مٰا ذٰا تَأْمُرِينَ (33) قٰالَتْ إِنَّ اَلْمُلُوكَ إِذٰا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهٰا وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهٰا أَذِلَّةً وَ كَذٰلِكَ يَفْعَلُونَ (34) وَ إِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنٰاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ اَلْمُرْسَلُونَ (35) فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَيْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِيَ اَللّٰهُ خَيْرٌ مِمّٰا آتٰاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (36) اِرْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاٰ قِبَلَ لَهُمْ بِهٰا وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهٰا أَذِلَّةً وَ هُمْ صٰاغِرُونَ (37) قٰالَ يٰا أَيُّهَا اَلْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهٰا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (38) قٰالَ عِفْرِيتٌ مِنَ اَلْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقٰامِكَ وَ إِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (39) قٰالَ اَلَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ اَلْكِتٰابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّمٰا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (40) قٰالَ نَكِّرُوا لَهٰا عَرْشَهٰا نَنْظُرْ أَ تَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ اَلَّذِينَ لاٰ يَهْتَدُونَ (41) فَلَمّٰا جٰاءَتْ قِيلَ أَ هٰكَذٰا عَرْشُكِ قٰالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَ أُوتِينَا اَلْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهٰا وَ كُنّٰا مُسْلِمِينَ (42) وَ صَدَّهٰا مٰا كٰانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ إِنَّهٰا كٰانَتْ مِنْ قَوْمٍ كٰافِرِينَ (43) قِيلَ لَهَا اُدْخُلِي اَلصَّرْحَ فَلَمّٰا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ كَشَفَتْ عَنْ سٰاقَيْهٰا قٰالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوٰارِيرَ قٰالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمٰانَ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِينَ (44)

ترجمه

و به درستى كه بداديم ما داود پيغامبر را و سليمان پسر او را

-عليهما السّلام-دانش.و گفتند ايشان شكر و سپاس خداى را ⁽¹⁾-عزّ و جلّ-آن كه فضل نهاد ⁽²⁾ما را بر بسيارى از بندگان او گروندگان.

و ميراث گرفت سليمان از داود-عليهما السّلام- و گفت اى مردمان در آموختند ⁽³⁾ما را سخن گفتن مرغان،و بدادند ما را از هر چيزى، به درستى كه اين است فضل آشكارا و هويدا.⁽⁴⁾[164.پ] و فراهم آوردند ⁽⁵⁾سليمان را-عليه السّلام-لشكرهاى او از پرى و آدمى ⁽⁶⁾و مرغان،پس ايشان را بازداشتند ⁽⁷⁾.

تا آنگاه كه چون آمدند بر وادى موران ⁽⁸⁾گفت مورچه ماده:اى موران ⁽⁹⁾!در شويد در آرامگاههاى خود ⁽¹⁰⁾نكوبندا ⁽¹¹⁾شما را سليمان پيغامبر-عليه السّلام-و لشكرهاى او و ايشان ندانند كوفتن شما.

پس بگماريد ⁽¹²⁾سليمان خنده زننده ⁽¹³⁾از گفتار آن مور ⁽¹⁴⁾و گفت:اى خداوند من ⁽¹⁵⁾!الهام ده مرا بدان كه شكر گزارم نعمت تو را،آن كه نعمت كردى بر من و بر پدر و مادر من،و آن كه كنم نيكى،پسنديده دارى تو آن را،و درآور مرا به

رحمت خود در بندگان خويش پارساان ⁽¹⁾.

[165.ر] و ،بازجست مرغان ⁽²⁾را گفت چه بود كه نمى بينم پوپو ⁽³⁾را يا هست از غايب شوندگان؟ عذاب كنم او را عذاب كردنى سخت يا بكشم او را،يا آرد به من حجّتى هويدا.

پس درنگ كرد نه بسى دور،پس پوپو گفت:مى دانم آنچه نمى دانى تو،و آوردم ⁽⁴⁾تو را از شهر سبا خبرى يقين.

به درستى كه من يافتم زنى را نامش بلقيس كه پادشاه است بر اهل سبا،و بداده اند او را از همه چيزى،و او را تختى ⁽⁵⁾است بزرگ.

يافتم او را و گروه او را سجده مى كردند آفتاب را از فرود خداى تعالى،و بياراست ايشان را ديو كردار ايشان،پس برگردانيد ايشان را از راه،پس ايشان را راست نمى روند.

[165.پ] ⁽⁶⁾سجده نمى كنند خداى را-عزّ و جلّ-آن كه بيرون آورد نهانى در آسمانها و زمين و داند آنچه پنهان مى داريد و آنچه آشكارا مى كنيد ⁽⁷⁾.

خداى نيست خداى مگر او خداوند ⁽⁸⁾عرش بزرگ.

گفت سليمان بنگرم اى ⁽¹⁾راست گفتى تو يا هستى از دروغ زنان.

به برنامۀ من اين،پس بانداز بديشان ⁽²⁾پس برگرد از ايشان و بنگر تا چه جواب دهند.

گفت اى مهتران و سروران لشكر به درستى كه افگندند به من نامۀ بزرگوار ⁽³⁾.

كه او از سليمان است، و به درستى كه ابتداى نامه به نام خداى مهربان بخشاينده است.

كه مكنيد بزرگى و گردن كشى بر من،و به من آييد مسلمانان ⁽⁴⁾.

گفت بلقيس:اى مهتران اشارت ⁽⁵⁾كنيد مرا در كار من،نبودم من برنده و قطع كننده كارى را تا آنگاه كه شما حاضر باشيد.

[166.ر] گفتند ما خداوندان نيروايم ⁽⁶⁾و خداوندان جنگ ⁽⁷⁾سخت و فرمان كار تو راست با تو گذاشته است ⁽⁸⁾،بنگر تا چه چيز مى فرمايى.

گفت بلقيس كه:پادشاهان چون در شوند به شهرى،تباه كنند آن را و كنند عزيزان اهل آن شهر را خواران،و همچنين كنند پادشاهان.

و به درستى كه من فرستنده ام سوى ايشان هديه اى،پس بنگرم به چه بازگردند ⁽⁹⁾فرستادگان.

پس چون آمد ⁽¹⁾رسول به سليمان گفت:اى مدد مى فرستيد ⁽²⁾مرا به خواسته ⁽³⁾آنچه بداده است مرا خداى بهتر است از آنچه بداد شما را بلكه شما به هديۀ شما ⁽⁴⁾شادمانه شويد.

بازگرد ⁽⁵⁾سوى ايشان،آريم بديشان لشكرهايى كه نبود طاقت ايشان را بدان و بيرون آوريم ⁽⁶⁾ايشان را از آن خواران ⁽⁷⁾و ايشان نژند ⁽⁸⁾باشند.

[166.پ] گفت سليمان-عليه السّلام-اى بزرگان!كيست از شما كه بيارد به من تخت بلقيس ⁽⁹⁾پيش ازآن كه آيند ايشان به من مسلمانان ⁽¹⁰⁾؟ گفت ستنبه و به نيروى از پريان ⁽¹¹⁾من بيارم بر تو آن را پيش ازآن كه برخيزى تو از جايگاه تو ⁽¹²⁾و من برآن تواناام و استوار.

گفت آن كه نزديك او بود دانشى از كتاب،گويند جبريل بود-عليه السّلام-من بيارم به تو تخت را پيش ازآن كه بگردد ⁽¹³⁾سوى تو چشم تو ⁽¹⁴⁾،پس چون بديد آن را آرام گيرنده ⁽¹⁵⁾نزديك او گفت:

اين از فضل خداوند من است تا بيازمايد مرا كه شكر مى گزارم يا ناسپاسى مى كنم،و

هركس شكر گزارد به درستى كه شكر گزارد تن خود را،و هركه ناسپاسى كند به درستى كه خداوند من بى نياز است و بزرگوار.

[167.ر] گفت سليمان آن تخت بگردانيد از جاى او او را عرش او ⁽¹⁾تا بنگرم ⁽²⁾كه بازشناسد ⁽³⁾يا باشد از آنان كه راه نبرند.

چون آمد بلقيس،گفتند:همچنين است تخت تو؟گفت بلقيس:گويى ⁽⁴⁾كه اين آن است،و سليمان گفت:بدادند ما را دانش از پيش آمدن بلقيس ⁽⁵⁾،و بوديم ما مسلمانان.

و ،بگردانيد ⁽⁶⁾سليمان بلقيس را از آنچه بود مى پرستيد از فرود خداى،كه او بود از گروهى كافران.

گفتند بلقيس را ⁽⁷⁾:درشو به دين كوشك ⁽⁸⁾،پس چون بديد آن را پنداشت آن را ژرف آبى است ⁽⁹⁾و بركشيد جامه از دو ساق،گفت سليمان:به درستى كه آن كوشكى است نسو ⁽¹⁰⁾از آبگينه،گفت بلقيس:خداوندا به درستى كه من ستم كردم بر تن خود به آفتاب پرستى،و مسلمان شدم با سليمان،خداى را پروردگار جهانيان.

قوله تعالى: وَ لَقَدْ آتَيْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَيْمٰانَ عِلْماً ،حق تعالى در اين آيت بر طريق

منّت گفت:ما داود را[167-پ]و پسر او سليمان را،علم داديم.گفتند:علم ايشان علم احكام بود،و گفتند:علم داود به صنعت زره بود،چنان كه گفت: وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ ⁽¹⁾...، و علم سليمان به ⁽²⁾منطق طير بود و زبان مرغان،چنان كه گفت در حكايت از او: عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّيْرِ ⁽³⁾.

وَ قٰالاَ ،و گفتند ايشان هر دو:سپاس آن خداى را كه ما را تفضيل داد بر بسيارى بندگان مؤمن كه او را هستند به علم و به نبوّت.

وَ وَرِثَ سُلَيْمٰانُ دٰاوُدَ ،آنگه گفت:سليمان ميراث داود برداشت،و اين آيت دليل است بر آنكه ميراث انبيا به وارثان ايشان رسد،خلاف آن كه مخالفان روايت كردند كه:

نحن معاشر الانبياء لا نورّث ⁽⁴⁾،ما جماعت پيغامبران را ميراث نباشد،و تفسير آنان كه اين را حمل كردند بر علم و نبوّت نيك نيست،براى آن كه حقيقت ميراث در مال و ملك باشد دون علم و نبوّت،و حمل كردن كلام خداى را بر مجاز با امكان حملش بر حقيقت وجهى ندارد. وَ قٰالَ ،گفت،يعنى سليمان بر سبيل شكر نعمت و نشر احسان و كرامت: عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّيْرِ ،ما را آواز مرغان بياموخته اند ⁽⁵⁾،و براى آن در حقّ مرغان منطق فرمود كه از او سليمان را چيزى مفهوم شد،چنان كه از منطق بنى آدم. وَ أُوتِينٰا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ،و ما را بداده اند از هر چيزى. إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ ،اين فضلى است از خداى تعالى ظاهر.

مقاتل گفت در اين آيت كه:روزى مرغكى به سليمان بگذشت و صفيرى مى زد،سليمان-عليه السّلام-اصحاب خود را گفت:دانى كه اين مرغك چه گفت؟ گفتند:نه يا رسول اللّه.گفت:مى گويد السلام عليك ايها الملك المسلّط على بني اسرايل ⁽⁶⁾،سلام بر تو باد اى پادشاه مسلّط بر بنى اسرايل،خداى تعالى تو را كرامت داد و ظفر داد بر دشمن،مى روم تا بچّگان خود را تعهّدى كنم و با خدمت تو آيم،و برفت.

سليمان گفت:اكنون بنگرى تا بازآيد.ساعتى بود بازآمد و بايستاد و صفيرى

زد.سليمان-عليه السّلام-گفت:مى گويد اگر دستور باشى ⁽¹⁾تا بروم و براى بچّگان كسبى مى كنم تا بزرگ شوند،آنگه با خدمت تو آيم؟گفت:روا باشد.مرغ برفت.

فرقد السبخىّ گفت:روزى بلبلى ⁽²⁾به سليمان بگذشت و صفيرى مى زد، سليمان گفت:دانى تا چى ⁽³⁾مى گويد ⁽⁴⁾؟مى گويد:

اكلت نصف تمرة فعلى الدنيا العفا ⁽⁵⁾،من نيم خرما بخوردم ⁽⁶⁾خاك بر سر همه دنيا ⁽⁷⁾.

كلبى گفت از رواتى ⁽⁸⁾ديگر از كعب الاحبار،كه او گفت:يكى روز مرغكى كه آن را«ورشان»گويند به نزديك سليمان آوازى كرد،او گفت:دانى تا چى⁽⁹⁾مى گويد؟گفتند:نه،گفت مى گويد-شعر:

لدوا للموت و ابنوا للخراب ⁽¹⁰⁾***

بزايى براى مرگ و بنا كنى ⁽¹¹⁾براى ويرانى ⁽¹²⁾.

و روزى فاخته اى به نزديك او آوازى كرد،گفت:دانى تا چى⁽¹³⁾مى گويد ⁽¹⁴⁾؟ مى گويد:

ليت الخلق لم يخلقوا، كاشكى تا خلق را نيافريدندى.

و طاووسى آواز داد بر او و گفت:دانى تا چى⁽¹⁵⁾مى گويد؟گفتند:نه،گفت مى گويد:

كما تدين تدان، چنان كه كنى تو را جزا كنند ⁽¹⁶⁾.

هد هدى به نزديك او آوازى كرد ⁽¹⁷⁾،گفت:دانى تا چى⁽¹⁸⁾مى گويد ⁽¹⁹⁾؟مى گويد:

من لا يرحم لا يرحم، هركه او رحمت نكند،بر او رحمت نكنند.

روزى صردى به نزديك او بانگى كرد،گفت:دانى تا چى⁽²⁰⁾مى گويد؟گفتند نه.گفت مى گويد:

استغفروا اللّه يا مذنبون ⁽²¹⁾، از خداى آمرزش خواهيد اى

گناهكاران،براى آن رسول-عليه السّلام-نهى كرد از كشتن او.

طوطيى به نزديك او آوازى داد ⁽¹⁾،گفت:دانى تا چى ⁽²⁾مى گويد؟مى گويد:

كل حىّ ميّت و كل جديد بال ⁽³⁾، هر زنده بميرد و هر نوى كهن ⁽⁴⁾شود.

پرستكى ⁽⁵⁾آوازى داد ⁽⁶⁾،گفت:دانى تا چى ⁽⁷⁾مى گويد؟گفتند:نه،گفت مى گويد:

قدّموا خيرا تجدوه، خيرى تقديم كنى تا بيابى،براى اين رسول نهى كرد از كشتن او.

كبوترى آوازى داد ⁽⁸⁾،گفت:دانى تا چى ⁽⁹⁾مى گويد؟گفتند:نه،گفت مى گويد:

سبحان ربّى الاعلى ملء سمائه ⁽¹⁰⁾و ارضه ،تسبيح مى كنم خداى را چندان كه آسمان و زمين به آن پر شود.

قمرى آواز داد ⁽¹¹⁾،گفت مى گويد:

سبحان ربّى الاعلى.

گفت كلاغ لعنت مى كند بر باج ستان ⁽¹²⁾.

گفت و زغن مى گويد:

كل شىء هالك الّا اللّه، همه[168-ر]چيزها ⁽¹³⁾هلاك شود الّا خداى.

و گفت،سپهرو ⁽¹⁴⁾مى گويد:

من سكت سلم، هركه خاموش بود سلامت ياود ⁽¹⁵⁾.

و ببغا مى گويد:

ويل لمن الدّنيا همّه، واى بر آنكه دنيا همّت او باشد.

گفت بزغ ⁽¹⁶⁾در بانگ مى گويد:

سبحان المذكور بكلّ مكان ،پاك است آن خداى كه او مذكور است به هر جاى.و چرغ ⁽¹⁷⁾مى گويد:

سبحان ربّى القدّوس.

باز مى گويد:

سبحان ربّى ⁽¹⁸⁾.

مكحول گفت:درّاجى به نزديك سليمان آوازى كرد،او گفت:دانى تا چه

مى گويد؟گفتند:نه،گفت مى گويد:

الرحمن على العرش استوى ⁽¹⁾.

حسن بصرى گفت،رسول-عليه السّلام-گفت:خروه ⁽²⁾در بانگ مى گويد:

اذكروا الله يا غافلون ،ذكر خداى كنى اى غافلان.

صادق-عليه السّلام-گفت از پدرانش،از حسين بن على كه گفت:كركس در بانگ مى گويد:

يا بن آدم عش ما شئت آخرك الموت ،اى فرزند آدم چندان كه خواهى بزى كه آخرت ⁽³⁾مرگ است،و عقاب چون بانگ[كند گويد:

فى البعد من النّاس انس ،در دورى از مردمان انس است.و چون جلودك بانگ كند] ⁽⁴⁾مى گويد:

اللّهم العن مبغضي آل محمّد، با خدايا!دشمنان آل محمّد را لعنت كن،گفت:و چون پرستك ⁽⁵⁾بانگ كند ⁽⁶⁾:

الحمد للّه ربّ العالمين ⁽⁷⁾مى خواند،و آن مدّ در آخر براى«الضّالّين»مى كند ⁽⁸⁾.

قوله: وَ حُشِرَ لِسُلَيْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ ،گفت:

جمع كردند براى سليمان لشكرهاى او را از جنّ و انس و مرغان،و ايشان را الهام دادند،و اينان هر گروهى را رئيسى بود كه ايشان را منع كردى ازآن كه متفرّق بباشند.و بر اين قول يوزعون را معنى يكفون باشد من الوزع و هو الكف و المنع،و منه قول بعضهم:لا بد للناس من وزعة،لابدّ است مردمان را از رئيسى كه ايشان را باززند از قبايح و مناكير و در خبر ديگر:

ما يزع السلطان اكثر ممّا يزع القرآن ⁽⁹⁾،آنچه سلطان بازدارد بيش از آن است كه قرآن بازدارد.و الوازع المانع،قال الشّاعر:

على حين عاتبت المشيب على الصّبا***و قلت أ لمّا تصح ⁽¹⁰⁾و الشيب وازع

محمّد بن كعب القرظىّ گفت:در اين آيت ⁽¹¹⁾ما را روايت كردند كه لشكرگاه

سليمان صد فرسنگ بود ⁽¹⁾،بيست و پنج فرسنگ انس را بود،و بيست و پنج فرسنگ جنّ را،و بيست و پنج فرسنگ وحش را،و بيست و پنج فرسنگ مرغان را.و او را هزار خانه بود از آبگينه بر چوب نهاده،سيصد ⁽²⁾خانه را زنان آزاد در ⁽³⁾بودند و هفتصد خانه را كنيزكان،و او بفرمودى تا باد عاصف ايشان را بر گرفتى و باد نرم ايشان را ببردى،وحى كردند به او كه:ما تقدير كرديم كه در ملك ⁽⁴⁾هيچ كس چيزى نگويد و الّا باد آواز ⁽⁵⁾به گوش تو رساند.

مقاتل گفت:جنّيان براى او بساطى بافتند از زر و ابريشم يك فرسنگ در يك فرسنگ.و او را سريرى بود زرّين،آن سرير بر ميان آن بساط بنهادندى ⁽⁶⁾،و سه هزار كرسى از زر و سيم پيرامن آن سرير بنهادندى.پيغامبران برآن كرسيهاى زرّين نشستندى و علما بر كرسيهاى سيم،و گردبرگرد ايشان انس بايستادندى ⁽⁷⁾،و از پس ايشان جنّ بايستادندى ⁽⁸⁾،و از بالاى سر ايشان مرغان پر در پر كشيدندى ⁽⁹⁾چنان كه آفتاب بر اين بساط نيوفتادى ⁽¹⁰⁾،و باد صبا[بساط] ⁽¹¹⁾برداشتى،بامداد يك ماهه راه ببردى،و نماز شام يك ماهه ⁽¹²⁾بازآوردى.

وهب منبّه گفت:يك روز سليمان-عليه السّلام-بر اين مرتبه كه گفتيم به برزگرى ⁽¹³⁾بگذشت و او زمين مى سپرد،بر نگريست ⁽¹⁴⁾سليمان را ديد با اين جلالت، گفت:سبحان الله لقد اوتى آل داود ملكا عظيما،آل داود را ملكى عظيم دادند.

حق تعالى باد را بفرمود ⁽¹⁵⁾تا آواز او به گوش سليمان برسانيد.سليمان باد را گفت:بساط فرونه.باد بساط ⁽¹⁶⁾فرونهاد.او برزگر ⁽¹⁷⁾را بخواند و گفت:به سمع ⁽¹⁸⁾

من رسيد آنچه گفتى و براى آن فرود آمدم تا تو را اين بگويم،نگر ⁽¹⁾تمنّاى اين نكنى كه ثواب يك تسبيح كه بندۀ مؤمن از دل بگويد به نزديك خداى تعالى بيش از اين و به از اين باشد.مرد گفت:[168-پ]خداى تعالى غمانت ⁽²⁾ببراد ⁽³⁾چنان كه غم ⁽⁴⁾من ببردى به اين گفتار.

مبرد گفت:هرچه از خويشتن ابانت كند،عرب و را ناطق و متكلّم خوانند بر توسّع،چنان كه رؤبه گفت:

لو انني علّمت ⁽⁵⁾علم الحكل***علم سليمان كلام النمل

حَتّٰى إِذٰا أَتَوْا عَلىٰ وٰادِ النَّمْلِ ،تا آنگه كه آمدند به ⁽⁶⁾وادى مور ⁽⁷⁾.

وهب منبّه گفت از كعب الاحبار،كه او گفت:سليمان-عليه السّلام-چون بر نشستى،جمله خدم و حشم را با خود ببردى،و در پيش بساط او ايشان را بساطى بود كه برآن هركس به كار خود ⁽⁸⁾مشغول بودى از نان پختن و طبخ كردن.و برآن بساط مى دانى بود كه بر او اسبان تاختندى،و باد ايشان را برگرفتى و آنجا بردى كه سليمان-عليه السّلام-فرمودى.

يك روز باد را فرمود تا او را از اصطخر ⁽⁹⁾بر گرفت تا به يمن برد.در راه به مدينۀ رسول بگذشت،گفت:اين سراى هجرت پيغامبرى است در آخر زمان،خنك آن را ⁽¹⁰⁾كه او را دريابد و به او ايمان آرد و او را متابعت كند و به او اقتدار كند.

چون به مكّه رسيد،پيرامن ⁽¹¹⁾خانۀ كعبه بت مى پرستيدند.سليمان ⁽¹²⁾آنجا بگذشت،خانۀ كعبه در ⁽¹³⁾خداى بناليد-و اين يا بر طريق توسّع باشد و مجاز،يا حوالت بر فريشتگان موكّل باشد كه بر خانه هستند ⁽¹⁴⁾-گفت:بار خدايا!پيغامبرى از

پيغامبران تو به ⁽¹⁾من بگذشت و جماعتى ⁽²⁾انبيا و اوليا و مؤمنان با او،فرونيامد ⁽³⁾و اين جا نماز نكرد ⁽⁴⁾،و پيرامن من بت مى پرستند ⁽⁵⁾.

حق تعالى گفت:انديشه مدار كه من چنان سازم كه پيرامن تو چندانى ركوع و سجود كنند،و ذكر و تسبيح من كنند كه آن را حدّى نبود.و پيغامبرى را در آخر الزّمان بفرستم كه تو را قبلۀ او كنم ⁽⁶⁾كه او و امّت او در نماز روى ⁽⁷⁾به تو آرند،و به حجّ و زيارت قصد تو كنند،و از اقصاى عالم روى ⁽⁸⁾به تو نهند چنان كه مرغان روى به آشيانۀ خود نهند،و ياسۀ ايشان به تو چنان باشد كه حنين شتر به بچّه ايش،و مادر ⁽⁹⁾به فرزندش،و تو را پاك كنم ⁽¹⁰⁾از بتان و بت پرستان.

سليمان-عليه السّلام- ازآنجا بگذشت به وادى السدير ⁽¹¹⁾-و آن واديى است در طايف- ازآنجا به وادى النمل آمد.

قتاده و مقاتل گفتند:وادى النمل به شام است،و سليمان-عليه السّلام-يك روز آنجا رسيد با لشكر ⁽¹²⁾،بر بساط نبود بر زمين ⁽¹³⁾مى رفت بر پشت اسب، قٰالَتْ نَمْلَةٌ ،مورچه اى گفت-و گفتند:او رئيس و پيشواى مورچگان بود-و چندان بود كه گوسپندى بزرگ،و پر داشت.

نوف الحميريّ گفت:چند گرگى بود.

ضحّاك گفت:نام او«طاخيه» ⁽¹⁴⁾بود،به بالاى بلند ⁽¹⁵⁾بر آمد و آواز ⁽¹⁶⁾داد به مورچگان: يٰا أَيُّهَا النَّمْلُ ⁽¹⁷⁾،اى مورچگان!در خانه ها شويد كه نبايد كه سليمان و لشكرش شما را در پاى شكنند،و ايشان بى خبر باشند.باد اين سخن به گوش سليمان برسانيد،سليمان-عليه السّلام-بخنديد از اين گفتار،و كس فرستاد و آن

مورچه را بخواند،گفت:چگونه مورچگان را از ظلم من بترسانيدى،و من پيغامبرى عادلم؟مورچه گفت:يا رسول اللّه!من عذر تو بخواستم و بگفتم. وَ هُمْ لاٰ يَشْعُرُونَ ،و ايشان بى خبر باشند از شما.

أبو روق گفت:مورچه سليمان را گفت:من حطم نفس نخواستم حطم دل خواستم،ترسيدم كه دلهاى ايشان كوفته گردد و شكسته شود ⁽¹⁾،به نظر در ملك تو از تسبيحى كه ايشان را هست بازمانند.سليمان-عليه السّلام-گفت:«عظني»،پندى ده مرا.گفت:يا نبى الله !دانى تا چرا پدرت را داود خواندند؟گفت:نه.گفت:

لانه داوى جرحه فود ⁽²⁾،براى آن كه او دواى جراحت خود كرد مودود گشت،گفت:

دانى تا تو را چرا سليمان نام نهادند؟گفت ⁽³⁾:بگو.گفت:لانك سليم القلب،براى آن كه تو مردى سليم القلب ⁽⁴⁾سهل جانبى.گفت:دانى تا چرا باد را در فرمان تو كردند؟گفت:نه ⁽⁵⁾.گفت:براى آن تا ⁽⁶⁾بدانى كه بناى ملك تو و ملك همۀ دنيا بر باد است،و آن را كه بنا بر باد باشد پايدار نباشد.

سليمان-عليه السّلام-از اين گفتار او بخنديد،و ذلك قوله: فَتَبَسَّمَ ضٰاحِكاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي ،گفت:بار خدايا![169-ر]مرا الهام ده،يعنى توفيق تا شكر نعمت تو كنم كه كردى بر من و پدر و مادر من،و عملى صالح كنم كه تو بپسندى،و به رحمت خود مرا در ميان بندگان صالح بر،يعنى مرا از ايشان كن به الطافى كه با من كنى كه من عند آن اختيار صلاح كنم تا از جملۀ صالحان باشم.

عبد اللّه عبّاس گفت:رسول-عليه السّلام-نهى كرد از كشتن چهار چيز:هدهد، و صرد،و نحل ⁽⁷⁾،و مورچه.

و گفتند:معرفت نمل سليمان را و احتراز فرمودند از حطم لشكر ايشان را بر سبيل معجز بود از سليمان.و گفتند:به الهامى بود از قبل خداى تعالى،چه از الهام مورچه

آن است كه:گندم كه بنهد به دوپاره بكند تا بنرويد،و گشنيز به چهار پاره بكند، چه ⁽¹⁾اگر ⁽²⁾به دوپاره بكند هم برويد ⁽³⁾.آن كه اين داند روا بود ⁽⁴⁾كه حطم داند و جهت مضرّت؟و قوله: قٰالَتْ نَمْلَةٌ ،بعضى گفتند:از آن منطق بود كه سليمان را بياموختند، چنان كه شاعر گفت-شعر:

عجبت لها انّى يكون غناؤها***فصيحا و لم تفتح ⁽⁵⁾بمنطقها ⁽⁶⁾فما ⁽⁷⁾

و گفتند:قول مجاز است،اشارتى كرد كه ايشان عند آن بدانستند كه احتراز مى بايد كردن،چنان كه شاعر گفت-شعر:

امتلأ الحوض و قال قطني***مهلا رويدا قد ملأت بطني

و قوله: قٰالَتٰا أَتَيْنٰا طٰائِعِينَ ⁽⁸⁾.

قوله:و تفقد الطير،و بجست سليمان مرغ را.تفقّد،طلب مفقود باشد به استقصا.

و مراد به مرغ،هدهد است.چون نيافت او را،گفت:مالى،چيست مرا كه هدهد را نمى بينم.

ابن كثير و عاصم و كسائى و ايّوب خواندند اين جا:«مالى»به فتح«يا»،و در سورت«يس»: مٰا لِيَ لاٰ أَعْبُدُ ⁽⁹⁾.

و ابو عمرو اين جا ساكن خواند و در«يس»مفتوح،و فرق كرد ميان اين«ما»و آن«ما»،گفت:اين استفهام است،و آن استفهام است به معنى جحد. أَمْ كٰانَ مِنَ الْغٰائِبِينَ ،يا او از جملۀ غايبان است.و گفتند ⁽¹⁰⁾:به معنى«بل»است،و گفتند:

«ميم»صله است و معنى آن است كه:أ كان من الغائبين.

آنگه گفت: لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذٰاباً شَدِيداً ،من او را عذابى سخت كنم.مفسّران در آن عذاب خلاف كردند،بعضى گفتند:پرهايش بكنم و دنبالش و ⁽¹¹⁾بيندازم او را جايى كه خانۀ مورچه باشد تا او را مى گزند.و عبد اللّه شدّاد گفت:پرش بكنم و در آفتابش

افگنم.ضحّاك گفت:پايش ببندم و در آفتابش افگنم مقاتل حيّان گفت:به قطرانش بيالايم و در آفتابش افگنم.بعضى دگر گفتند:جمع كنم ميان او و ميان ضدّش،و بعضى دگر گفتند:جدا كنم ميان او و ميان دوستش.بعضى دگر گفتند:از خدمت خودش دور كنم. أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ ،[ياش بكشم] ⁽¹⁾، أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطٰانٍ مُبِينٍ، ،يا حجّتى روشن بيارد.

امّا سبب تفقّد سليمان او را آن بود كه گفتند:خداى تعالى شعاع او چنان آفريده بود كه حجاب او را منع نكردى از ديدن آب تا او در زير زمين آب بديدى،و براى اين سبب سليمان-عليه السّلام-او را به خود نزديك داشتى تا چون وقت عبادت او بودى هدهد ره نمودى بر آب،در بيابان زمين بكندندى و آب بر آوردندى،اين روز وقت نماز در آمد آب نبود،سليمان او را طلب كرد ⁽²⁾حاضر نبود،سليمان او را تهديد كرد.

قصّۀ اين آن بود كه،علماى سير و اخبار و قصص انبيا گفتند:چون سليمان -عليه السّلام-از بناى بيت المقدّس فارغ شد،خواست تا به زمين حرم آيد،ساز رفتن بكرد و لشكرها را جمع كرد از جنّ و انس و دوابّ و سباع و وحوش و طيور،چندان لشكر جمع شد كه لشكرگاهشان ⁽³⁾صد فرسنگ بود.

او باد نرم را فرمود تا ايشان را بر گرفت و به زمين حرم آورد.چون به آنجا رسيد مدّتى مقام كرد،و در مدّت مقامش آنجا هر روز پنج هزار شتر مى كشت و پنج هزار گاو و بيست هزار گوسپند ⁽⁴⁾،و اشراف قوم خود را گفت:اين جايى است كه در آخر زمان پيغامبرى از او بيايد عربى ⁽⁵⁾بدين صفت و بدين هيئت و سيرت،خداى او را نصرت دهد بر همه دشمنانش.هرجا كه او فرود آيد ترس او در دل مردم يك ماهه راه ⁽⁶⁾از هر جانبى پديد آيد،خويش و بيگانه به نزديك او در حق[169-پ]راست باشد ⁽⁷⁾.در حقّ خداى از ملامت هيچ ملامت كننده ⁽⁸⁾باك ندارد.

گفتند:او با كدام دين خود خواند مردمان را؟گفت:با دين حنيفى ⁽¹⁾،خنك آن را كه او را دريابد و به او ايمان آرد و او را تصديق كند! گفتند:يا نبى اللّه !ميان ما و او چه مدّت باشد؟گفت:برابر هزار سال،هركه حاضرانى ⁽²⁾،غايبان را بگوى ⁽³⁾كه:او سيّد الانبياست و خاتم الرّسل،و نام او در صحيفه پيغامبران در اعلا درجه است.

مدّتى به ⁽⁴⁾مكّه مقام كرد تا مناسكى كه آنجا بود بگزارد ⁽⁵⁾،آنگه از مكّه بيرون آمد و روى به يمن نهاد در وقتى كه سهيل مى برآمد و به صنعا رفت از مكّه،وقت زوال آنجا بود،و آن يك ماهه راه است،زمينى ديد خوش،در او درخت و سبزى بسيار،آنجا فرود آمد و خواست كه تا نماز كند ⁽⁶⁾و طعامى خورد ⁽⁷⁾.آب طلب كردند، نيافتند.طلب هدهد كرد ⁽⁸⁾تا او را راه نمايد بر جايى كه آب نزديكتر بود.او را نيافت،گفت: مٰا لِيَ لاٰ أَرَى الْهُدْهُدَ.

قتاده گفت از انس مالك كه،رسول-عليه السّلام-گفت:هدهد را مكشى كه او دليل سليمان بود بر آب و قرب و بعد آن ⁽⁹⁾بشناختى،و او خواست كه در زمين جز خداى را نپرستند آنجا كه گفت: وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ ⁽¹⁰⁾.

گفتند:چون سليمان-عليه السّلام-فرود آمد،هدهد گفت:سليمان مشغول است،من يك ساعت در هوا بلندتر شوم،و در طول و عرض دنيا نگرم.در هوا بسيار بر رفت و ⁽¹¹⁾از چپ و راست بنگريد،بستانى ديد از آن بلقيس،خواست تا آن بستان ببيند،آنجا فروشد هدهدى را ديد.

گفتند:نام هدهد سليمان«يعفور..،و نام هدهد بلقيس«عنفير» ⁽¹²⁾بود.

هدهد بلقيس،هدهد سليمان را گفت:از كجا مى آيى و كجا مى روى؟گفت:

از شام مى آيم با سليمان بن داود،گفت:سليمان كه باشد؟گفت:پادشاه جنّ و انس و شياطين و وحوش و طيور ⁽¹⁾و باد،تو از كجايى اى هدهد كه سليمان را نشناسى ⁽²⁾؟گفت:من از اين ولايتم.گفت:پادشاه اين ولايت كيست ⁽³⁾؟گفت:

زنى است كه او را بلقيس گويند،و پادشاه شما كه سليمان است اگرچه ملك او عظيم است،ملك بلقيس از ملك او كم ⁽⁴⁾نباشد،چه ولايت يمن جمله در حكم اوست،و او را دوازده هزار قائد است،زير فرمان هر قائدى هزار ⁽⁵⁾مقاتل،اگر خواهى بيا تا يك بارى ⁽⁶⁾ملك او بنگرى؟گفت:ترسم كه سليمان مرا بجويد كه وقت نماز نزديك است.

اين هدهد بلقيس گفت:اگر بيايى،و اين احوال نيك بدانى،و اين خبر به نزديك او برى،همانا او را خوش آيد و بد نيايد.گفت:روا باشد.با او برفت و بلقيس را بديد،و ملك او و لشكر و اسباب او بديد،و نماز ديگر بود كه با نزديك سليمان رسيد.

عبد اللّه عبّاس گفت:سبب تفقّد سليمان هدهد را آن بود كه جاى هدهد برابر چشم سليمان بود،آنجا كه ⁽⁷⁾اگر از جاى خود برفتى آفتاب در ⁽⁸⁾چشم سليمان افتادى ⁽⁹⁾.چون هدهد برفت جاى او از او خالى ماند،آفتاب بر روى و چشم سليمان آمد ⁽¹⁰⁾،او گفت: مٰا لِيَ لاٰ أَرَى الْهُدْهُدَ.

عريف مرغان را بخواند-كركس را ⁽¹¹⁾-و گفتند:عقاب را،و گفت:هدهد كجا رفته است؟گفت:يا رسول اللّه!من ندانم،و من او را نفرستاده ام جايى.سليمان عند آن خشم ⁽¹²⁾گرفت،گفت: لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذٰاباً شَدِيداً.

آنگه عقاب را بخواند و گفت:برو هدهد را بجوى و پيش من آر.عقاب هوا

گرفت،چندانى در هوا بر رفت كه همه زمين در پيش او بود چون طبقى در پيش يكى از ما،در نگريد ⁽¹⁾از چپ و راست نگاه كرد هدهد را ديد كه از جانب يمن مى آمد ⁽²⁾.

آهنگ او كرد.چون به او رسيد خواست تا چنگال به او يازد ⁽³⁾.

هدهد گفت:به آن خداى كه تو را اين قوّت داد و مرا اسير و ضعيف تو كرد كه رحمت كنى بر من ضعيف و مرا نرنجانى!عقاب دست ⁽⁴⁾بداشت و گفت:ويحك! سليمان سوگند خورده است كه تو را عذابى سخت كند يا ⁽⁵⁾بكشد.گفت:چيزى ديگر نگفت؟گفت:بلى!گفت:يا حجّتى روشن بيارد.گفت:من دانستم كه سليمان پادشاهى عادل است،ظلم نكند و روا ندارد كه به ناحقّ عذاب كند.من حجّتى روشن دارم[170-ر].

آنگه برفتند به يك جاى تا پيش سليمان شدند.عقاب پيش رفت و گفت:

آوردمش يا رسول اللّه!گفت:بيارش.هدهد پيش تخت سليمان پر در پاى افگند ⁽⁶⁾و بر زمين مى كشيد بتواضع و مذلّت تا پيش سليمان رفت ⁽⁷⁾.سليمان سر او بگرفت و او را پيش گرفت ⁽⁸⁾و گفت ⁽⁹⁾:كجا بودى؟من امروز تو را عذابى كنم كه عبرت جهانيان شوى!هدهد گفت:يا نبى اللّه !ياد كن آن روز كه تو پيش خداى بايستى.

چون سليمان اين بشنيد،رويش زرد شد و دست از او بداشت،گفت:آخر كجا بودى؟و ذلك قوله: فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ ،درنگ كرد،يعنى سليمان نه بس ⁽¹⁰⁾ساعتى بر آمد كه ⁽¹¹⁾،«مكث»به ضمّ،جمله قرّا خواندند.عاصم و يعقوب«مكث»خواندند به فتح«كاف».هدهد گفت: أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ ⁽¹²⁾،گفت:علم من محيط شد به چيزى كه علم تو به آن محيط نيست. وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ ،و من از سبا تو را خبرى درست آورده ام.

ابو عمرو خواند:«من سبأ»،و«لسبأ» ⁽¹⁾،به فتح همزه على معنى ⁽²⁾منع الصّرف، و سبب مانع علميّت باشد و تأنيث،لانه اسم مدينة او بلدة او بقعة.و باقى قرّاء به جرّ و تنوين خواندند على انّه منصرف.

و گفتند:«سبأ»،نام مردى است.و خبرى آوردند از رسول-صلّى اللّه عليه و آله-كه او را پرسيدند از سبأ،گفت:نام مردى است كه او را ده پسر بود،شش پسر از ايشان به يمن شدند ⁽³⁾،و چهار به شام-و قصّۀ ايشان و نامهاى ايشان در سورت سبأ بيايد-ان شاءاللّه ⁽⁴⁾-قال الشّاعر-شعر:

الواردون و تيم في ذرى سبأ***قد عضّ اعناقهم جلد الجواميس

بِنَبَإٍ يَقِينٍ ،به خبرى درست كه در آن شكّى نيست.سليمان-عليه السّلام- گفت:آن خبر چيست؟گفت:بدان كه من در زمين سبا زنى را ديدم كه او در ملك تو نيست،و ملك تو آنجا نرسيده است.زنى را يافتم كه پادشاه ايشان است،و او را از هر چيزى نصيبى داده اند،و او را عرشى عظيم هست،يعنى سريرى بزرگ.

وهب گفت:نام پدر بلقيس،يشرح ⁽⁵⁾،بود و او آن پادشاه بود كه او را هدهاد گفتند،و گفته اند ⁽⁶⁾:شراحيل بن ذى جدن ⁽⁷⁾بن اليشرح بن قيس بن صيفى ⁽⁸⁾بن سبا ابن يشحب ⁽⁹⁾بن يعرب بن ⁽¹⁰⁾قحطان.

و پدر بلقيس پادشاهى بود عظيم الشّأن،و او را چهل پسر بودند همه پادشاه،و جملۀ زمين[ايمن] ⁽¹¹⁾در ملك او بود.و چنين گفتند كه:او را در ملوك كفوى نبود،آخر زنى بخواست از جملۀ ملوك نام او ريحانه.و گفتند:اين زن از جملۀ جنّيان بود-و وى را با آن زن جنّى قصّه اى مشهور است در تفاسير و سبب نكاح وى مذكور.

و ابو هريره روايت كرد كه رسول-عليه السّلام-گفت:يكى از ⁽¹²⁾مادر و پدر بلقيس

جنّى بود،و چون پدرش بمرد هيچ فرزند نبود او را كه به جاى او بنشستى،ملك او به بلقيس رسيد،قوم بعضى طاعت او داشتند و بعضى نداشتند،و مردى را اختيار كردند و در طرفى از اطراف ولايت بنشاندند او را،و او مردى بود ظالم بدسيرت،و دست به ⁽¹⁾رعيّت و زنان ايشان كشيد،بلقيس بشنيد اين حديث،سخت آمد بر او و حميّت و غضب او را بجنبانيد ⁽²⁾،خواست تا او را هلاك كند،او را كس فرستاد و گفت ⁽³⁾:مرا رغبت افتاده است كه به زن تو باشم ⁽⁴⁾.او گفت:اين رغبت مرا بيشتر است،و لكن من اين دليرى نيارستم كرد ⁽⁵⁾كه ترسيدم كه تو ابا كنى،اكنون چون تو را ⁽⁶⁾رغبت افتاد من سميع و مطيعم به آنچه فرمايى.

كس فرستاد و قوم خود را حاضر كرد و اين حديث با ايشان بگفت.ايشان گفتند:او اجابت نكند و رغبت نمى كند ⁽⁷⁾به هيچ كس.گفت:اين حديث او آغاز كرد،و اين رغبت او راست ⁽⁸⁾.برفتند و خطبه بكردند.او گفت:مرا پيش از اين رغبت نبود،و اكنون براى آن كه مرا فرزندى مى بايد اين اختيار كردم.آن عقد ببستند و بلقيس برخاست و لشكرى گران برگرفت و به شهر او رفت و همه شهر و سرايهاى او فروآمدند ⁽⁹⁾.

چون شب آمد ⁽¹⁰⁾و به يك جاى بنشستند طعام بخوردند و ⁽¹¹⁾او را خمر داد تا مست كرد او را.چون مست شد و بيوفتاد ⁽¹²⁾سر وى ببريد و بر در سراى او بر دار كرد.چون روز بود مردم پادشاه را كشته يافتند و سرش بر دار كرده،[170-پ]بدانستند كه غرض از آن مناكحت اين مكر بوده است.پيش او آمدند و او را انقياد نمودند و گفتند:

اين ملك تو را مى شايد.گفت:من اين نه براى ملك كردم،براى فساد و ظلم او كردم و غيرت و حميّت. وَ أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ⁽¹³⁾يحتاج اليه الملوك،و او را از هر

چه ملوك را به كار آيد از ساز و عدّت داده بودند. وَ لَهٰا عَرْشٌ عَظِيمٌ ،گفتند:سرير بلقيس را مقدّمه از زر بود،مكلّل به انواع جواهر از ياقوت سرخ و زمرّد سبز،و پس او از سيم بود مكلّل به انواع جواهر.و آن را چهار قائمه بود:يكى از ياقوت سرخ،و يكى از ياقوت زرد،و يكى از زمرّد سبز،و يكى درّ سپيد،و صفيحه هاى ⁽¹⁾آن از زر بود مرصّع به جواهر،و هفت خانه بر او بود بر هر خانه اى درى بسته.

عبد اللّه عبّاس گفت:سرير بلقيس سى گز بود در طول،و سى گز در عرض،و سى گز در هوا.مقاتل گفت:هشتاد گز در هشتاد در هشتاد بود ⁽²⁾.

وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا -الآية ⁽³⁾،گفت دگر آن كه:او را يافتم و قوم او را ⁽⁴⁾كه آفتاب مى پرستيدند بدون خداى-عزّ و جلّ،و شيطان اعمال ايشان مزيّن بكرده بود ايشان را ⁽⁵⁾و منع كرده بود ايشان را از راه حق،ايشان،مهتدى و راه يافته نمى شدند.

أَلاّٰ يَسْجُدُوا، كسائى و يعقوب به روايت رويس ⁽⁶⁾و حسن و حميد و اعرج و السلمىّ خواندند:الا يسجدوا،على تقدير:الا يا اسجدوا،اى الا يا هؤلاء اسجدوا،و اين امر باشد،«الا»استفتاح ⁽⁷⁾كلام است و«يا»حرف ندا و منادى محذوف،و «اسجدوا»،امر مخاطبان را،و از عرب شنيده اند:الا يا ارحموا علينا الا يا تصدّقوا علينا،مراد آن كه يا قوم!قال الاخطل-شعر:

الا يا اسلمي يا هند هند بني بدر***و ان كان حيّا قاعدا ⁽⁸⁾آخر الدهر

و قال آخر-شعر:

الا يا اسلمي ⁽⁹⁾ذات الدماليج و العقد***

و قرائت عبد اللّه مسعود ⁽¹⁰⁾بر اين است،و ابىّ خواند:الا ⁽¹¹⁾يسجدون ⁽¹²⁾،و باقى قرّاء

خواندند:الا يسجدوا،به تشديد«لام»و معنى كلام بر تقديم و تأخير،و تقدير آن كه:

و زين لهم الشيطان اعمالهم لئلا يسجدوا.

آنگه محلّ او نصب باشد به«ان».و ابو عبيد ⁽¹⁾اختيار اين قرائت كرد براى آن كه كلام با اين قرائت بر نسق خود و سياقت قصّه بر جاى ⁽²⁾باشد،و بر قرائت اوّل كلام از اين نسق منقطع شود. اَلَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ،آن خداى كه او بيرون آرد پوشيده و غيب در آسمان و زمين.

بيشتر مفسّران گفتند:«خبء»آسمان باران است،و«خبء»زمين نبات،يعنى باران از آسمان فرود[آرد] ⁽³⁾،و نبات از زمين بر آرد.و در قرائت عبد اللّه مسعود چنين است كه:يخرج الخبء من ⁽⁴⁾السّماوات و الارض. وَ يَعْلَمُ مٰا تُخْفُونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ ،قرائت عامّۀ قرّاء،يعلم است به«يا»و كسائى و حفص عن عاصم به«تا»ى خطاب خواندند.

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ،خداى است كه جز او خدايى نيست،و او خداى عرش عظيم است.بعضى مفسّران گفتند:مراد به عرش ملك است،و باقى مفسّران گفتند:مراد عرش ⁽⁵⁾است كه در آسمان آفريد.

قٰالَ سَنَنْظُرُ ،سليمان گفت:ما بنگريم تا اين حكايت كه گفتى من قولك:

أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ- تا به آخر آيت مقدّم،راست است يا دروغ؟اوّل تدبير آب بساز كه ما و لشكر تشنه ايم.او بيامد و راه نمود ايشان را بر آب.چاهها بكندند و آب برگرفتند چندان كه حاجت بود.آنگه ⁽⁶⁾نامه اى نبشت ⁽⁷⁾:

من عبد اللّه سليمان بن داود الى بلقيس ملكة سبأ: اَلسَّلاٰمُ عَلىٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدىٰ ⁽⁸⁾، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ أَلاّٰ تَعْلُوا عَلَيَّ وَ أْتُونِي مُسْلِمِينَ ⁽⁹⁾.

ابن جريج گفت:سليمان-عليه السّلام-در نامه برآن بنه افزود كه در قرآن

هست، إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ، أَلاّٰ تَعْلُوا عَلَيَّ وَ أْتُونِي مُسْلِمِينَ ⁽¹⁾.

منصور گفت:سليمان-عليه السّلام-من ابلغ الناس است به اين ايجاز و اختصار كه در نامه كرد.

قتاده گفت:عادت پيغامبران-عليهم السّلام[171-ر]چنين بود كه تطويل نكردندى.چون نامه بنبشت،مهرى از مشك بر او نهاد و نگين خود بر مهر نهاد و هدهد را پيش خواند و گفت:تو امروز رسول منى،تو را خلعتى بايد.آنگه دست به تن او فرود آورد،اين الوان مختلفه بر او پديد آمد.و انگشت بر سر او زد،اين تاج بر سر او نهادند ⁽²⁾،و نامه در منقار او نهاد و گفت:برو با خلعت و تشريف من و نامۀ من ببر.

اِذْهَبْ بِكِتٰابِي هٰذٰا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ، به ايشان فكن ⁽³⁾. ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ ،پس برگرد از ايشان و بنگر ⁽⁴⁾تا چه جواب دهند!و مراد به«نظر»انتظار است و مراد به«رجع»ردّ و جواب است.

هدهد نامه بستد و برفت و هوا گرفت،و بيش ازآن كه عادت او بود بر رفت.

هدهدى ديگر بر نگريد او را ديد گفت:يا هدهد!اين چه ترفّع و تكبّر است؟چرا چندان بر نشوى كه پايۀ تو است؟گفت:چگونه ترفّع نكنم و من رسول رسول خدايم، خلعت او بر تن من،و تاج او بر سر من،و نامۀ او در منقار من!از اين بزرگوارتر چه باشد! آنگه برفت و به نزد بلقيس رفت.و بلقيس به زمينى بود كه آن را مأرب گفتند بر سه ميل ⁽⁵⁾از صنعا،و او در كوشك بود و درها بسته،و او را عادت بود كه چون وقت قيلوله بودى درهاى كوشك ببستى و كليدها بخواستى و در زير سر نهادى و بخوفتى ⁽⁶⁾.

هدهد بيامد،او را يافت ستان ⁽⁷⁾خفته،آن نامه بر سينۀ او انداخت.

قتاده گفت:هدهد بيامد و او بر سرير ملك بود ⁽¹⁾و وزرا و قوّاد و حجّاب ⁽²⁾،و بر بالاى سر ايشان پرواز مى كرد نامه در منقار گرفته،تا آنگه كه او بر نگريد ⁽³⁾نامه در كنار او افگند.

ابن زيد گفت و وهب منبّه:سوراخى بود كه آفتاب ازآنجا در كوشك افتادى چون بر آمدى،و بلقيس آفتاب پرست بود،چون ⁽⁴⁾آفتاب بديدى كه بر آمدى ⁽⁵⁾سجده كردى آفتاب را.

هدهد بيامد و برآن سوراخ بنشست و پرها فراخ كرد و سوراخ چنان بگرفت كه آفتاب در آنجا نيوفتاد ⁽⁶⁾.آفتاب دير مى برآمد ⁽⁷⁾،او بر نگريد مرغكى را ديد آفتاب بگرفته،و خويشتن حجاب آفتاب كرده،و نامه اى در منقار گرفته.از آن حال به شگفت بماند.هدهد بيامد و نامه بر او انداخت.

بلقيس نامه برداشت و-خواننده و نويسنده ⁽⁸⁾بود و تازى زبان،به مهر نامه فرونگريست ⁽⁹⁾نام سليمان ديد،بدانست كه نامۀ پادشاى ⁽¹⁰⁾است،و دانست ⁽¹¹⁾كه ملك او عظيم تر از ملك اوست،چه آن را كه مرغ مسخر او باشد تا او را رسولى كند،او پادشايى ⁽¹²⁾عظيم باشد.

هدهد نامه بينداخت و به جانبى رفت و بنشست و مى نگريد.او برخاست و بيامد و بر سرير ملك نشست ⁽¹³⁾،و كس فرستاد و اعيان و وجوه لشكر را بخواند-و ايشان دوازده هزار مرد بودند زير فرمان هريكى هزار مرد مقاتل.

قتاده گفت و مقاتل و ثمالى:اهل مشورت او سيصد و سيزده مرد ⁽¹⁴⁾بودند،هر

مردى امير ⁽¹⁾بود بر ده هزار مرد،آمدند و به جاى ⁽²⁾بنشستند.

بلقيس ايشان را گفت: أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتٰابٌ كَرِيمٌ ،اى جماعت و وجوه و اعيان لشكر!بدانى كه نامه اى كريم به من انداخته اند.

قتاده گفت:كريم يعنى نكو،نظيره: وَ مَقٰامٍ كَرِيمٍ ⁽³⁾.عبد اللّه عبّاس گفت:

شريف براى شرف صاحبش.ضحّاك گفت:براى آن كريم خواند آن را كه مهر ⁽⁴⁾بر او نهاده بود،بيانش حديث[عبد اللّه] ⁽⁵⁾عبّاس كه گفت،رسول-عليه السّلام-گفت:

كرم الكتاب ختمه، و يروى: كرامة الكتاب.

قتاده گفت از انس كه:چون رسول-عليه السّلام-خواست كه نامه نويسد به عجم،گفتند:يا رسول اللّه!عجم را عادت آن است كه نامه اى كه مهر ندارد آن را حرمت ندارند.رسول-عليه السّلام-مهرى بساخت ⁽⁶⁾و نامه مهر كرد.

انس گفت:پندارى كه در سپيدى ⁽⁷⁾مهر مى نگرم در دست رسول.و بعضى دبيران گفتند كه:هركه او نامه نويسد به برادرش ⁽⁸⁾و مهر نكند آن را،استخفاف كرده باشد به او،آنگه گفت:

الختم حتم ،مهر واجب است.گفتند كريمش براى آن خواند كه در اوّل او نام خداى بود[171-پ]:[ ⁽⁹⁾بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ.

أَلاّٰ تَعْلُوا ،بلندى مكنى بر من و پيش من آيى تن بداده و تسليم كرده فرمان مرا.

و گفتند:مراد آن است كه ايمان آريد به من،و اشهب العقيلىّ در شاذّ خواند:الا تغلوا على،به«غين»معجم،بر من غلوّ و تعدّى مكنى.

چون نامه برخواند و مضمونش معلوم ايشان كرد به مشورت در آمد،گفت: يٰا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي ،اى جماعت اشراف و بزرگان-عبد اللّه عبّاس گفت:هزار «قيل» ⁽¹⁰⁾بود،و قيل ⁽¹¹⁾پادشاهى بود دون پادشاه اعظم،در زير فرمان هر قيلى ⁽¹²⁾صد ⁽¹³⁾

هزار مرد-فتوى كنى مرا در اين كار و مشورت كنى كه من هيچ كار نبرم تا شما حاضر نباشى.

و از شرط مصلحت و نگاهداشت مملكت يكى مشورت است،براى اين فرمود خداى تعالى: وَ شٰاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ⁽¹⁾... ،و رسول-عليه السّلام-گفت:

ما شقى عبد قطّ بمشورة و لا سعد باستغناء رأى ،و همچنين گفت:

ما خاب من استخار و لا ندم من استشار.

ايشان جواب دادند: نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ ،ما خداوندان قوّتيم و خداوندان شجاعتيم و مردان كارزاريم. وَ الْأَمْرُ إِلَيْكِ، فرمان تو راست،ما را فرمانى نيست،بنگر تا چه فرمايى.

چون بلقيس سخن ايشان بشنيد گفت:رأى شما حرب ⁽²⁾است،و براى اين شجاعت عرض مى كنى،رأى من جز اين است،و آن آن است كه شما دانى كه پادشاهان چون در شهرى شوند آن شهر به قهر و غلبه تباه كنند،و عزيزان شهر را ذليل كنند-تا به اين جا حكايت قول بلقيس است.

آنگه حق تعالى به كلام خود بر صدق او گواهى داد،گفت: وَ كَذٰلِكَ يَفْعَلُونَ، همچنين كنند.و در معنى اين آيت استاد أبو القاسم حبيبى ⁽³⁾بيتى چند روايت كرد،و هى:

انّ الملوك بلاء حيث ما حلوا ⁽⁴⁾***فلا يكن لك في اكنافهم ظل

ما ذا تؤمّل من قوم اذا غضبوا***جاروا عليكم و ان ارضيتهم ⁽⁵⁾ملّوا

و ان مدحتهم ⁽⁶⁾خالوك تخدعهم***و استثقلوك كما يستثقل الكل

فاستغن بالله عن ابوابهم ابدا***ان الوقوف على ابوابهم ذل

و يكى از عصرش ⁽⁷⁾گويد:

اذا كنت متخذا صنعة***فإيّاك و الشركاء الوجوها

أ لم تسمع اللّه ان الملوك***اذا دخلوا قرية افسدوها

قوله: وَ إِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ ،گفت:راى من آن است كه هديّه بسازم و به او فرستم و احوال او به آن هديه امتحان كنم،اگر هديه قبول كند پادشاه است،و اگر قبول نكند و جز به اسلام و انقياد راضى نشود پيغامبر است.

آنگه صد غلام و صد كنيزك را بخواند و همه را يك جامه پوشانيد-بر قول عبد اللّه عبّاس-امتحان آن را تا او داند كه غلام كدام است و كنيزك كدام؟ مجاهد گفت:دويست غلام و كنيزك بودند،كلبى گفت:ده غلام و ده كنيزك بود.وهب گفت:پانصد غلام و پانصد كنيزك،غلامان را جامۀ كنيزكان پوشانيد و كنيزكان را جامۀ غلامان.

ثابت البنانىّ ⁽¹⁾گفت:صفايحى از زر با آن هدايا راست كرد در جامه هاى ديبا پيخته ⁽²⁾.چون اين خبر به سليمان رسيد،بفرمود تا جنّيان آجرها زراندود بكردند و در راهها بينداختند تا ايشان چون به آن رسيدند،گفتند:ما چيزى آورده ايم كه ايشان در راه بيفگنده اند ⁽³⁾.

وهب گفت:بلقيس پانصد غلام و پانصد كنيزك را بفرمود تا بياوردند و غلامان را جامه و حلىّ زنان پوشانيد و زرّينها ⁽⁴⁾بر ايشان كرد،و كنيزكان را جامه هاى مردان پوشانيد و سلاحهاى مردان داد،و زنان را گفت:شما چون حديث كنى،سخنهاى مردوار گوييد و آواز بلند بردارى و سخن درشت گوييد،و غلامان را گفت:چون سخن گويى،آواز نرم دارى و حديث ماده كنى تا بر او مشتبه شود.و اسپانى فرستاد نيكو تازى،به ستام زر مرصّع،و پانصد خشت زرّين و سيمين پيراست ⁽⁵⁾و با او به فراست ⁽⁶⁾،و تاجى مرصّع به انواع جواهر و مبلغى مشك و عود و عنبر و درّى يتيم ناسفته در حقّه و مهر ⁽⁷⁾يمنى كژ سفته اين جمله به دست مردى از اشراف قوم كه او [را] ⁽⁸⁾منذر بن عمير گفتند ⁽⁹⁾بفرستاد،و او مردى عاقل و سديد راى بود،بر دست او

نامه اى فرستاد تفصيل اين هديه ها در آنجا،و در نامه گفت ⁽¹⁾:اگر تو پيغامبرى فرق كنى ميان اينان كه به تو فرستادم تا غلام كدام است و كنيزك كدام؟و خبر ده تا در اين حقّه ها چيست؟و آن كه ناسفته است بسم ⁽²⁾،و آن كه سفته است رشته ⁽³⁾در او كن.

آنگه رسول را گفت:چون در نزديك او شوى اگر به خشم و كبر در تو نگرد، پادشاه است پيغامبر نيست ما او را غلبه كنيم،و اگر به رقّت و رحمت نگرد و به تواضع سخن گويد،پادشاه نيست پيغامبر است.سخن او نكو بشنو و جواب ⁽⁴⁾نامه بازآر .

رسول ⁽⁵⁾ساز رفتن كرد.هدهد بيامد پيش ازآن كه او رسيد ⁽⁶⁾،و سليمان را خبر داد از آن هديه ها كه او ساخته بود.سليمان-عليه السّلام-جنّيان و انسيان را بخواند،و بفرمود تا خشتهاى زرّين و سيمين بساختند چندانى كه ميدان او بود و شرف ⁽⁷⁾ميدان او از آن خشتها بر نهادند و فرش ميدان از آن بگستردند.

آنگه گفت:از اسبان آنچه نيكوتر باشند ⁽⁸⁾،گفتند:در دريا اسبانى هستند به الوان مختلف كه از آن نكوتر نباشد،برفتند و از آن بياوردند عددى بسيار،و همه را ستامهاى زر بر كردند،و به دو صف در آن ميدان بداشتند،و در زير پاى ايشان فرش خشتهاى زرّين ⁽⁹⁾بر كردند ⁽¹⁰⁾به مقدار چند فرسنگ،و آنگه بفرمود تا جمله لشكر از جنّ و انس و وحوش و سباع و طيور حاضر آمدند.

و يك روايت آن است كه:سليمان-عليه السّلام-بفرمود تا ميدان را از آن خشتهاى ⁽¹¹⁾زرّين و سيمين فرش كردند،و به مقدار آنچه ايشان داشتند از خشتهاى زر و سيم جاى ⁽¹²⁾بگذاشتند،و سليمان-عليه السّلام-بفرمود تا سرير او به ميدان بردند و

لشكر ⁽¹⁾حاضر آمدند و چهار هزار كرسى زرّين بر دست راست او بنهادند و چهار هزار بر دست چپ،و برآن وزرا و علما و اعيان و وجوه بنشستند و لشكر صف كشيدند چند فرسنگ.انسيان پيش ⁽²⁾او باستادند ⁽³⁾و از پس ايشان جنّيان،و از پس ايشان سباع،و از پس ايشان وحوش،و مرغان در هوا پر در پر گستردند ⁽⁴⁾.

چون رسولان آنجا رسيدند،چيزى ديدند كه هرگز نديده بودند.و آن اسبان را ديدند بر سر خشتهاى زرّين و سيمين بداشته برآن بول و روث مى كردند ⁽⁵⁾،آنچه داشتند در چشم ايشان حقير شد.چون به ميدان در آمدند همه ميدان مفروش بود جز به مقدار آنچه ايشان داشتند.

ايشان با يكديگر گفتند:نبايد تا ما را به دزدى متّهم كنند،راى آن است كه آنچه داريم از اين خشتهاى زر و سيم آنجا بنهيم بر جاى خالى،همچنان كردند و آن ⁽⁶⁾حقير و ناچيز گشت.

چون به سباع رسيدند،نيارستند به ايشان گذشتن ⁽⁷⁾،كس ها ⁽⁸⁾كه موكّل بودند گفتند:بگذرى ⁽⁹⁾كه اينان گزند نيارند كردن جز به فرمان سليمان،بگذشتند ⁽¹⁰⁾.چون به شياطين رسيدند،منظرى مهول ⁽¹¹⁾ترسناك ديدند،فروماندند و قوّت نماند ايشان را، گفتند:بگذرى ⁽¹²⁾كه باكى نيست بر شما،بگذشتند ⁽¹³⁾تا پيش سليمان رسيدند ⁽¹⁴⁾،در پيش او باستادند ⁽¹⁵⁾.سليمان عليه السّلام-به ايشان نگريد ⁽¹⁶⁾روى گشاده و خندان ⁽¹⁷⁾و گفت:ما وراءكم،چه خبر است آنان را كه بازگذاشتى ⁽¹⁸⁾؟و ايشان را به شفقت بپرسيد ⁽¹⁹⁾،و رئيس قوم پيش آمد و نامۀ بلقيس بداد.سليمان-عليه السّلام-گفت حقّه

كجاست؟حقّه پيش او بنهادند،او بر گرفت و بجنبانيد،و جبريل آمد و خبر داد او را كه:در اين حقه درّى است يتيم ناسفته و مهرۀ يمنى است كژ سفته.سليمان -عليه السّلام-بگفت.رسول گفت،راست گفتى،اكنون بگوى تا ناسفته بسنبند ⁽¹⁾و سفته را ريسمان دركشند.

سليمان-عليه السّلام-گفت:كيست كه اين بداند سفتن؟انسيان ندانستند و نه نيز جنّيان ⁽²⁾،شياطين گفتند:اين كار ارضه ⁽³⁾است ⁽⁴⁾،لبنگ.سليمان-عليه السّلام-او را بخواند،او موى در دهن گرفت و آنجا كه سليمان رسم زد بسفت تا از ديگر جانب برون ⁽⁵⁾آمد.سليمان ⁽⁶⁾گفت:چه خواهى؟گفت:از خداى بخواه تا روزى من از درختان ⁽⁷⁾كند.سليمان گفت روا باشد اين حاجت.

آنگه گفت:كيست كه ريسمان در اين مهره سفته كشد؟كرمكى سفيد گفت:

من تمام كنم،آنگه رشته در دهن گرفت و از اين جانب در رفت و به دگر جانب برون آمد.سليمان گفت:چه خواهى؟گفت:از خداى بخواه تا روزى من از ميوه ها كند،گفت كرده شد.

آنگه گفت:اين غلامان و كنيزكان را پيش من آريد.پيش بردند،بفرمود تا اناءهاى آب بياوردند،و فرمود ايشان را تا پيش او دست و روى بشستند.آنان كه كنيزكان بودند آب از ⁽⁸⁾اناء ⁽⁹⁾به يك دست بر گرفتند و بر ⁽¹⁰⁾ديگر ريختند،و آنگه بر روى زدند،و غلامان به يك بار آب از اناء ⁽¹¹⁾بگرفتند ⁽¹²⁾و بر روى زدند،و كنيزكان آب بر باطن ساعد نهادند و غلامان بر ظاهر.سليمان-عليه السّلام-به اين فرق كرد ميان ايشان. آنگه آن هديّه ها هيچ قبول نكرد و همه ردّ كرد و گفت: أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِيَ اللّٰهُ خَيْرٌ مِمّٰا آتٰاكُمْ، مرا به مال مدد مى كنى،آنچه خداى مرا داده است

به از آن است كه شما را داد بل شما به هديه تان شاد باشى.

حمزه و يعقوب خواندند:«أ تمدّون»،به«نون»مشدّد ⁽¹⁾و باقى قرّاء به دو«نون» خفيف.

آنگه گفت رسول را:برو و اين هديه ها ببر،و بگو ايشان را كه:غرض من نه مال است و حطام دنيا،غرض من آن است كه ايشان به دين و طاعت من درآيند، اگر آمدند فهو المراد،و اگر نه لشكر ⁽²⁾فرستم به ايشان كه طاقت آن ندارند،و ايشان را از شهرهاى خود به در آرم اسير و ذليل،و هو قوله: اِرْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ - الآية.

چون رسولان با نزديك بلقيس رفتند و پيغام بگزاردند،بلقيس گفت:من بدانستم كه اين مرد پادشاه نيست پيغامبر است،و مرا طاقت او نباشد،و ما قوّت او نداريم.كس فرستاد به سليمان كه:من ⁽³⁾آيم به خدمت تا سخن تو بشنوم،و بدانم كه اين دين چيست كه تو مرا به آن مى خوانى! آنگه بفرمود تا عرش او در آخر خانه ⁽⁴⁾نهادند،از هفت خانه بر حصنى قوى بر كوشكى بلند.و لشكرى را برآن گماشت و قومى حرس و نگهبانان را برآن گماشت و لشكرى را برآن موكّل كرد و گفت:زينهار تا نكو نگه دارى!و نبايد تا دست هيچ كس به او رسد و نايبى و خليفه اى بداشت ⁽⁵⁾و ملك و ولايت بدو سپرد،و او برخاست ⁽⁶⁾با دوازده هزار امير روى به لشكرگاه سليمان نهاد،با هر اميرى فراوان ⁽⁷⁾مرد بودند.

چون سليمان-عليه السّلام-خبر يافت كه او در راه است،گفت: يٰا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهٰا ،كيست كه عرش بلقيس به من آرد پيش ازآن كه ايشان اين جا آيند، قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ ،قيل:مؤمنين،و قيل:مستسلمين منقادين.

و علما خلاف كردند در سبب آن كه سليمان خواست كه عرش او بيارند پيش از

آن كه او بيايد.بعضى گفتند:براى آن كه دانست كه اگر او بيايد و اسلام آرد، مالش بر او حرام شود،خواست تا ⁽¹⁾سرير او بردارد بر سبيل غنيمت و او كافر،تا حلال باشد او را ⁽²⁾.

قتاده گفت:خواست تا ببيند از آن وصف كه هدهد كرده بود آن را.

ابن زيد گفت:براى آن كرد كه خواست كه عقل و تميز بلقيس را امتحان كند، تا چون او حاضر آيد،او عرش را منكّر و مغيّر ⁽³⁾كند و گويد كه: ...أَ هٰكَذٰا عَرْشُكِ ⁽⁴⁾، تا او بشناسد يا نه!و درست آن است كه غرض او آن بود تا معجزه باشد خارق عادت،و آيتى و دلالتى بود بلقيس را بر نبوّت و صدق او.

قٰالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ ،يكى از جمله جنّيان كه قوى و داهى بود،گفت:من بيارم.

عبد اللّه عبّاس گفت:عفريت،داهى باشد.ضحّاك گفت:خبيث باشد.ربيع گفت:غليظ باشد.فرّاء گفت:قوى باشد،كسائى گفت:منكر باشد،و قال ⁽⁵⁾:

و قال شيطان لهم عفريت***ما لكم[ملك] ⁽⁶⁾و لا ثبيت ⁽⁷⁾

أبو رجاء العطاردىّ خواند:عفرية ⁽⁸⁾،و گفت:عفرية بكر بين بكرين ⁽⁹⁾باشد،اوّل فرزند مادر و پدر باشد كه او هنوز زن نكرده باشد و فرزند نياورده.

سيبويه گفت:اشتقاق او از عفر باشد،و عفر كسى را به قوّت در خاك بگردانيدن باشد،و رجل عفريت ⁽¹⁰⁾نفريت و عفرية و نفرية،و يجمع على عفاريت و عفارى،جمع العفرية و عفارية كزبانية في جمع زبنية ⁽¹¹⁾،و منه

قوله-عليه السّلام: اللّه يبغض العفرية النّفرية آن عفريت گفت: أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقٰامِكَ ،من به تو آرم پيش از

آن كه تو از مجلس حكم بر پاى باشى ⁽¹⁾. وَ إِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ، و من بر اين كه مى گويم و به اين گفتار استوارم،و گفتند:معنى آن است كه قوى ام بر آوردن،امينم بر آنچه بر اوست از زر و جواهر.

سليمان گفت:زودتر مى بايد كه او نزديك رسيده است، قٰالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتٰابِ ،گفت:آن كس كه به نزديك او علمى بود از كتاب.

و خلاف كردند كه او كه بود،بعضى گفتند:جبريل بود،و بعضى گفتند:

فريشته بود از جمله فرشتگان.بعضى دگر گفتند:آصف بن برخيا بن سميعا بن منكيا ⁽²⁾بود،و او از جملۀ صدّيقان بود و وصىّ سليمان بود،و نام مهترين خداى -عزّ و جلّ-به نزديك او بود كه عند آن دعا را لا محاله اجابت بود،و هو العلم الّذي عنده من الكتاب،و آن علم كتاب بود كه به نزديك او بود.

عبد اللّه عبّاس گفت كه،آصف بن برخيا گفت:چشم بزن چندان كه چشم زخم تو باشد،پيش ازآن كه مردى ازآنجا به تو آيد،من اين عرش پيش تو آرم، گفتند:سليمان بنگريد تا به يمن بديد،و اين قول آن كس باشد كه اين كلام بر حقيقت حمل كند و در آنجا تعجّبى نباشد،و اين قول بعيد است،براى آن كه قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقٰامِكَ ،زودتر ازآن كه مردى از يمن به كوفه آيد،چه در تفسيرها چنان است كه:در اين وقت سليمان از ميان كوفه و حيره ⁽³⁾بود.

مجاهد گفت:اين بر توسّع و مجاز و طريق مبالغت باشد،كقوله تعالى: وَ مٰا أَمْرُ السّٰاعَةِ إِلاّٰ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ ⁽⁴⁾.

و بعضى دگر گفتند:اين كسى كه علم كتاب به نزديك او بود،خود سليمان بود،چه در عهد او از او فاضل تر و بهتر و مجاب الدّعوه تر ⁽⁵⁾نبود،و اين اختيار جبّائى است.

بعضى دگر گفتند:خضر بود.مجاهد گفت:مردى بود نام او اسطوح ⁽⁶⁾.قتاده گفت:نامش تمليخا ⁽⁷⁾بود،و در اخبار و اقوال بيشتر ⁽⁸⁾آن است كه:آصف برخيا بود.

عبد اللّه بن اسماعيل بن زيد گفت:مردى صالح بود از بعضى جزيره هاى دريا، و مردى سيّاح بود در جهان مى گشت تا عجايب جهان بيند،و نام مهترين ⁽¹⁾خداى دانست،خداى را به آن نام بخواند اجابت كرد،و در حال سرير حاضر كردند پيش سليمان،پيش ازآن كه سليمان چشم بر كرد ⁽²⁾.

علما خلاف كردند در آن نام و در آن دعا كه عند آن عرش حاضر كردند.

از رسول-عليه السّلام-روايت كردند كه:آصف خداى را به اين نامها خواند كه:

يا حىّ يا قيّوم.

زهرى گفت،اين بود كه گفت:يا الهنا و اله كلّ شىء لا اله الّا انت.

مجاهد گفت:يا ذا الجلال و الاكرام.

عبد اللّه عبّاس گفت:آصف دو ركعت نماز كرد و خداى را به نام مهترين بخواند،گفت:يا رسول اللّه!توبه جانب يمن مى نگر.خداى ⁽³⁾تعالى فرشتگان را بفرستاد تا در زير زمين بياوردند،و زمين شكافته شد،و سرير از پيش سليمان بر آمد از زمين.

و گفتند:خداى تعالى معدوم بكرد،و پيش سليمان باز آفريد،و اين بر مذهب آن كس روا باشد كه فناى بعضى جواهر به ابقاى بعضى روا دارد،و اين بر مذهب درست نيست.

اگر ⁽⁴⁾گويند ⁽⁵⁾:خداى تعالى مفرّق ⁽⁶⁾بكرد اجزاى آن و آنجا رسيد ⁽⁷⁾،قبل ان يرتدّ اليه طرفه،آنگه مؤلّف بكرد،اين ⁽⁸⁾با ⁽⁹⁾سلامت تر باشد.

امّا قوله: قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ ،در او سه قول گفتند،يكى آن كه:پيش ازآن كه چشم زخم تو مرد ⁽¹⁰⁾به تو رسد ⁽¹¹⁾و از دورتر ⁽¹²⁾،و دوم آن كه:تو چنين شاخص

البصر مى باشى،پيش ازآن كه به عادت چشم بر هم زنى من اين سرير بيارم،قول سه ام ⁽¹⁾آن كه:عبارت باشد از سرعت بر سبيل مبالغت.

فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ ،در كلام محذوفى هست،و آن،آن است:فاتاه به على ما قال،بياورد چنان كه گفته بود.

چون سليمان سرير به نزديك خود ديد،گفت: هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّي ،و اين از فضل خداى من است تا خداى من مرا ابتلاء و امتحان كند كه من نعمت او را شاكرم،يا شكر نخواهم كردن.

و گفتند:سليمان-عليه السّلام-در اين وقت به شام بود،و آن ⁽²⁾از مأرب آوردند- شهرى است در يمن. وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّمٰا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ ،آنگه گفت:هركس كه او شكر نعمت خداى كند،براى خود كرده باشد تا شكر او قيد نعمت او شود ⁽³⁾،نعمت حاصل را نگاه دارد و ناآمده را بيارد،بيانه قوله: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ⁽⁴⁾.

وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ، و هركس كه او كفران نعمت كند،خداى من از او و از شكر او ⁽⁵⁾مستغنى است،و كريم است به افضال و انعام بر كافر نعمتان ⁽⁶⁾.

قٰالَ نَكِّرُوا لَهٰا عَرْشَهٰا- الآية،سليمان-عليه السّلام-گفت:اين سرير منكّر و مغيّر ⁽⁷⁾كنى به زيادت ⁽⁸⁾نقصان،و زيربالا،و تقديم و تأخير،تا ما بنگريم تا بلقيس بشناسد،ياره نبرد به او! محمّد بن كعب القرظيّ و وهب منبّه گفتند:سبب اين كردن ⁽⁹⁾آن بود كه، سليمان در آن وقت زن ⁽¹⁰⁾نداشت،جنّيان ترسيدند كه چون بلقيس را بيند رغبت كند كه او را به زنى كند و از او فرزند آرد،و ايشان از آن قهر و اسر رهايى نيابند.سليمان را گفتند:بلقيس ناقص عقل است،زيراكه در عقل او خلل است و پاى او با پاى خر ماند.سليمان-عليه السّلام-عقلش ⁽¹¹⁾به تنكير عرش امتحان كرد،و پايش را به

بناى صرح ممرّد.

چون بلقيس نزديك سليمان آمد و سرير مغيّر كرده بودند،سليمان او را گفت:

أَ هٰكَذٰا عَرْشُكِ ،اين عرش تو همچنين هست،هيچ با اين ماند؟بلقيس گفت: كَأَنَّهُ هُوَ، پندارى خود آن است،و براى آن بر طريق شكّ گفت كه مغيّر ⁽¹⁾كرده بودند.

حسين بن الفضل گفت:چون سؤال بر تشبيه كردند،او جواب بر تشبيه داد بر وفق سؤال،و همانا اگر سؤال بر اطلاق كردندى جواب بر اطلاق دادى.

و گفتند:چون بعضى علامات بديد و بعضى به خلاف آن ديد،و نيز استبعاد كرد كه آن باشد با ⁽²⁾چندانى استوارى كه او كرده بود،قطع نكرد تا دروغ نباشد، گفت: كَأَنَّهُ هُوَ.

قوله وَ أُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهٰا ،خلاف كردند در آن كه اين ⁽³⁾از قول كيست.

بعضى گفتند:اين از كلام سليمان است كه او مى گويد:ما را علم دادند به او و احوال او پيش از آمدن او به وحى از قبل خداى تعالى، وَ كُنّٰا مُسْلِمِينَ ،و ما مسلمانيم و مؤمن بوده ايم.

بعضى ديگر گفتند:اين از قول بلقيس است،چون عرش خود آنجا ديد و او را معلوم شد كه،عرش عرش اوست گفت:ما را علم دادند پيش از اين حالت ⁽⁴⁾نبوّت سليمان از آن آيات كه ديديم در ⁽⁵⁾هدهد،و خبر دادن او از آنچه حقّه بود،و فرمان جانوران ناعاقل ⁽⁶⁾او را،و ما پيش از اين به او ايمان آورديم ⁽⁷⁾.

قوله: وَ صَدَّهٰا مٰا كٰانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ،و بازداشت،يعنى سليمان بلقيس را از عبادت آفتاب و آنچه بدون آفتاب ⁽⁸⁾مى پرستيدند ⁽⁹⁾.آنگه گفت:«ما»در محلّ نصب است على احد الوجهين امّا به تعديۀ«صدّ»الى مفعولين،كمنع و حرم،يقال:

صددته كذا كمنعته ⁽¹⁰⁾كذا.و امّا على حذف الجرّ،و التّقدير و صدّها سليمان عمّا

كانت تعبد،كقوله: وَ اخْتٰارَ مُوسىٰ قَوْمَهُ ⁽¹⁾... ،اى من قومه.

بعضى ديگر گفتند:«ما»در محلّ رفع است،و تقدير آن كه:فصدّها ما كانت تعبد من دون اللّه عن عبادة اللّه،بازداشت او را از عبادت خداى آنچه او مى پرستيد بدون خداى،«ما»در محلّ فاعل«صدّ»باشد،و اين لا يقتر است به سياقت كلام بر ظاهر خود. إِنَّهٰا كٰانَتْ مِنْ قَوْمٍ كٰافِرِينَ ،دليل اين قول گفت:او از جملۀ كافران بود، و اگر«انّها»به فتح همزه خوانده بودندى در عربيّت روا بودى،على تقدير:لأنّها،جز آن است كه نخواندند ⁽²⁾.

قوله: قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ ،گفتند او را كه:در اين كوشك رو.مفسّران گفتند سبب آن بود كه جنّيان سليمان را گفتند ⁽³⁾:پاى او با پاى چهار پاى ⁽⁴⁾ماند،تا او را ⁽⁵⁾در چشم سليمان زشت كنند.

سليمان بفرمود تا جنّيان كوشكى ساختند براى او از آبگينه سپيد ⁽⁶⁾بر رنگ آب، و گفتند:فرمود تا فرش ميان سراى و كوشك او از آبگينه سپيد ⁽⁷⁾ساختند بر لون آب.و بفرمود تا آب در زير آن كردند و ماهى و حيواناتى كه در آب باشد در آنجا كردند.

آنگه سرير او در صحن آن كوشك بنهادند و بلقيس را فرمود تا درآرند،او آنجا رسيد. فَلَمّٰا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً ،چون آن بديد پنداشت كه خلابى ⁽⁸⁾است،و اللّجّة معظم الماء فى البحر و غيره،و اشتقاقها[من] ⁽⁹⁾اللّجاج كأنّ الماء لجّ به.جامه از ساق برداشت،سليمان در نگريد ساق او ساق آدميان بود جز كه بر او موى بود.

اگر گويند كه:روا باشد كه سليمان در ساق زنى ⁽¹⁰⁾نگرد كه حلال او نباشد؟ گوييم روا باشد چون عقد او خواهد بستن.دگر آن كه،بامر اللّه روا باشد.دگر آن كه :روا بود كه در شرع او اين حجر نباشد ⁽¹¹⁾،بل حلال بوده باشد،چه تحريم اين از

جهت شرع دانند و شرايع مختلف است.

چون بديد،در حال روى بگردانيد و گفت: إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ ،اين كوشكى است مملّس ⁽¹⁾.و گفتند ⁽²⁾:«صرح»جايى باشد بسيط ⁽³⁾،پهن بى سقف،و منه:صرّح الامر إذا ⁽⁴⁾كشفه و افصح به،و التّصريح خلاف التّعريض.

و گفتند:«صرح»،صحن سراى باشد از اين وجه يقال:صرح الدّار و صحنها و ساحتها و باحتها واحد،و قال الشّاعر:

بهنّ نعام ⁽⁵⁾بناه الرّجا***ل يشبه اعلامهنّ الصّروحا

ابو عبيده گفت:هر بنايى كه از سنگ يا آبگينه يا چيزى ⁽⁶⁾باشد كه در او خلل نبود عرب آن را صرح گويند.و گفتند ⁽⁷⁾:براى آن كرد تا عقل و راى او را امتحان كند.و گفتند ⁽⁸⁾:جواب آن داد كه كنيزكان را بر زىّ غلامان و غلامان را بر زىّ كنيزكان فرستاد،و سليمان-عليه السّلام-تميز كرد،خواست بازنمايد كه من آن ⁽⁹⁾بشناختم و تو اين نشناختى.

گفتند:چون ساق او بنگريد،و بر او موى بود،خوش نيامد او را،رجوع با انس كرد در دواى آن،گفتند ⁽¹⁰⁾:ندانيم.بعضى گفتند:به استره ⁽¹¹⁾پاك بايد كردن،او گفت:نداند كار بستن،و شايد كه اندام خود مجروح كند.

با جنّيان رجوع كرد و با شياطين،گفتند:انديشه كنيم.آنگه گرماوه و نوره بساختند،و پيش از اين نبود.

گفتند:چون سليمان-عليه السّلام-در گرماوه شد،خوش آمد او را،پشت به ديوار او بازداد ⁽¹²⁾،گرم بود پشتش بسوخت،گفت:آه من عذاب اللّه! بلقيس نوره ⁽¹³⁾استعمال كرد،موى از ساق او برفت.

گفتند:يك روز بلقيس سليمان را گفت:مرا مسئله[اى] ⁽¹⁾چند است، مى خواهم تا بپرسم.گفت:بگو،گفت:مرا خبر ده تا خداى تو بر چه لون است؟ سليمان-عليه السّلام-كه اين بشنيد بانگ بر او زد و در حال از سرير فرود آمد و روى بر خاك نهاد،او بترسيد و همه لشكر او و لشكر سليمان بگريختند و بر جاى نماندند.

خداى تعالى وحى كرد به سليمان كه:يا سليمان!كس فرست و بلقيس را بازخوان و هر دو لشكر را،و ايشان را بگو و بلقيس را كه:چه پرسيدى؟سليمان همچنان كرد،بلقيس را بازخواند و جمله حاضران را،گفت:چه پرسيدى از من؟ گفت:تو را پرسيدم از آبى كه نه از آسمان باشد و نه از زمين.گفت:دگر چه پرسيدى؟گفت:دگر هيچ نپرسيدم.گفت:آخر؟گفت ⁽²⁾:هيچ نپرسيدم،خداى تعالى از ياد ايشان ببرد ⁽³⁾،با لشكر رجوع كرد،گفت:چه پرسيد ⁽⁴⁾؟گفتند:همين يك مسئله پرسيد.خداى تعالى از ياد همه ببرد.

آنگه سليمان-عليه السّلام-او را دعوت كرد به اسلام،او اسلام آورد و از كفر و شرك توبه كرد،و ذلك قوله: رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمٰانَ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ ،گفت:بار خدايا!من بر خود ظلم كردم،يعنى نقصان حظّ خود كردم از ثواب،و اكنون پشيمانم برآن و اسلام آوردم و گردن نهادم خداى را تعالى كه خداى جهانيان است با سليمان پيغامبر-عليه السّلام.

آنگه از پس آن كه اسلام آورد،علما خلاف كردند در كار او،بعضى گفتند:

سليمان او را به زنى كرد و از او فرزند ⁽⁵⁾آمدند ⁽⁶⁾او را،و ملك و ولايت ⁽⁷⁾به او داد،و جنّيان را بفرمود تا براى او سه حصن كردند به ⁽⁸⁾زمين يمن كه آدميان چنان ندانند كردن:يكى«سلحون»،و ديگر«بينون»،و سديگر ⁽⁹⁾«عمدان».و او را با ولايت خود فرستاد،و در ماهى يك بار به زيارت او رفتى و سه روز بر او مقام كردى ⁽¹⁰⁾،بامداد از

شام بيامدى نماز پيشين به يمن بودى.

و يك روايت آن است كه:چون بلقيس اسلام آورد،سليمان-عليه السّلام- گفت:اختيار كن كسى را كه تو را بدو دهم.گفت:مرا رغبت نيست.گفت:روا نباشد در اسلام كه از نكاح رغبت كنند ⁽¹⁾.گفت:چون لابدّ است مرا در ملك همدان ⁽²⁾ده ذا تبّع ⁽³⁾.سليمان-عليه السّلام-او را به او داد و با يمن فرستاد،و«زوبعه» را كه امير جنّ بود بفرمود كه طاعت او دار ⁽⁴⁾و حصنى چندان كه او مى خواهد براى او بنا كن.همچنان كرد تا آنگه كه سليمان-عليه السّلام-با جوار رحمت ايزدى رفت،جنّى بيامد و به وادى تهامه آمد و آواز در داد كه:اى جماعتى ⁽⁵⁾جنّيان!بدانى كه سليمان فرمان يافت،دست بدارى از اين كارها.ايشان دست ⁽⁶⁾بداشتند،و يكى از ايشان بيامد و بر سنگى بزرگ نقش كرد كه:ما بنا كرديم«سلحين» ⁽⁷⁾و «صرواح»و«قرواح» ⁽⁸⁾و«بينون»و«ميده» ⁽⁹⁾و«هنيده» ⁽¹⁰⁾،و ⁽¹¹⁾اين حصنهايى است ⁽¹²⁾به يمن از عمل شياطين.

چون اين آواز بر آمد،ايشان دست از كارها بداشتند و پراگنده شدند و ملك بلقيس با ملك سليمان منقرض شد،و ملك خداست-جلّ جلاله-كه زائل نشود- تعالى ⁽¹³⁾علوا كبيرا.

قوله تعالى:

سوره النمل (27): آیات 45 تا 78

اشاره

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلىٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً أَنِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ فَإِذٰا هُمْ فَرِيقٰانِ يَخْتَصِمُونَ (45) قٰالَ يٰا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ اَلْحَسَنَةِ لَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرُونَ اَللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (46) قٰالُوا اِطَّيَّرْنٰا بِكَ وَ بِمَنْ مَعَكَ قٰالَ طٰائِرُكُمْ عِنْدَ اَللّٰهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (47) وَ كٰانَ فِي اَلْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي اَلْأَرْضِ وَ لاٰ يُصْلِحُونَ (48) قٰالُوا تَقٰاسَمُوا بِاللّٰهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مٰا شَهِدْنٰا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ (49) وَ مَكَرُوا مَكْراً وَ مَكَرْنٰا مَكْراً وَ هُمْ لاٰ يَشْعُرُونَ (50) فَانْظُرْ كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنّٰا دَمَّرْنٰاهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (51) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خٰاوِيَةً بِمٰا ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (52) وَ أَنْجَيْنَا اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ كٰانُوا يَتَّقُونَ (53) وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ اَلْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (54) أَ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ اَلرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ اَلنِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (55) فَمٰا كٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (56) فَأَنْجَيْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاّٰ اِمْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰاهٰا مِنَ اَلْغٰابِرِينَ (57) وَ أَمْطَرْنٰا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ اَلْمُنْذَرِينَ (58) قُلِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ وَ سَلاٰمٌ عَلىٰ عِبٰادِهِ اَلَّذِينَ اِصْطَفىٰ آللّٰهُ خَيْرٌ أَمّٰا يُشْرِكُونَ (59) أَمَّنْ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ حَدٰائِقَ ذٰاتَ بَهْجَةٍ مٰا كٰانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهٰا أَ إِلٰهٌ مَعَ اَللّٰهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (60) أَمَّنْ جَعَلَ اَلْأَرْضَ قَرٰاراً وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً وَ جَعَلَ لَهٰا رَوٰاسِيَ وَ جَعَلَ بَيْنَ اَلْبَحْرَيْنِ حٰاجِزاً أَ إِلٰهٌ مَعَ اَللّٰهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ (61) أَمَّنْ يُجِيبُ اَلْمُضْطَرَّ إِذٰا دَعٰاهُ وَ يَكْشِفُ اَلسُّوءَ وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفٰاءَ اَلْأَرْضِ أَ إِلٰهٌ مَعَ اَللّٰهِ قَلِيلاً مٰا تَذَكَّرُونَ (62) أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمٰاتِ اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ وَ مَنْ يُرْسِلُ اَلرِّيٰاحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَ إِلٰهٌ مَعَ اَللّٰهِ تَعٰالَى اَللّٰهُ عَمّٰا يُشْرِكُونَ (63) أَمَّنْ يَبْدَؤُا اَلْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ أَ إِلٰهٌ مَعَ اَللّٰهِ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ (64) قُلْ لاٰ يَعْلَمُ مَنْ فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ اَلْغَيْبَ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ مٰا يَشْعُرُونَ أَيّٰانَ يُبْعَثُونَ (65) بَلِ اِدّٰارَكَ عِلْمُهُمْ فِي اَلْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهٰا بَلْ هُمْ مِنْهٰا عَمُونَ (66) وَ قٰالَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا أَ إِذٰا كُنّٰا تُرٰاباً وَ آبٰاؤُنٰا أَ إِنّٰا لَمُخْرَجُونَ (67) لَقَدْ وُعِدْنٰا هٰذٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِيرُ اَلْأَوَّلِينَ (68) قُلْ سِيرُوا فِي اَلْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُجْرِمِينَ (69) وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمّٰا يَمْكُرُونَ (70) وَ يَقُولُونَ مَتىٰ هٰذَا اَلْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ (71) قُلْ عَسىٰ أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ اَلَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (72) وَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى اَلنّٰاسِ وَ لَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاٰ يَشْكُرُونَ (73) وَ إِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مٰا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مٰا يُعْلِنُونَ (74) وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ فِي اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ إِلاّٰ فِي كِتٰابٍ مُبِينٍ (75) إِنَّ هٰذَا اَلْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلىٰ بَنِي إِسْرٰائِيلَ أَكْثَرَ اَلَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (76) وَ إِنَّهُ لَهُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (77) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَ هُوَ اَلْعَزِيزُ اَلْعَلِيمُ (78)

ترجمه

و بفرستاديم به ثمود برادرشان را صالح را كه بپرستى خداى را كه ديدى ⁽¹⁴⁾ايشان دو گروه بودند خصومت مى كردند.

گفت اى قوم چرا شتاب مى كنى به بدى پيش از نيكى،چرا آمرزش نخواهى از خدا تا همانا بر شما رحم كنند ⁽¹⁾.

گفتند فال بد زديم ⁽²⁾[به تو] ⁽³⁾و با آنان كه با تواند،گفت فال بد ⁽⁴⁾شما نزديك خدا ⁽⁵⁾بلكه شما قوم اى ⁽⁶⁾به فتنه فگننده ⁽⁷⁾.

و بودند ⁽⁸⁾در شهر نه گروه ⁽⁹⁾فساد ⁽¹⁰⁾مى كردند در زمين و اصلاح نمى كردند.

گفتند:سوگند خورى به خدا كه شبيخون ⁽¹¹⁾آرى[او را] ⁽¹²⁾و اهلش،پس گوييم ولىّ او را:ما حاضر نبوديم ⁽¹³⁾به هلاك اهل او،و ما راست گوييم ⁽¹⁴⁾.

و مكر كردند ⁽¹⁵⁾مكر كردنى،و مكر كرديم ⁽¹⁶⁾مكر كردنى و ايشان ندانند.

بنگر چگونه بود عاقبت مكر ايشان!ما ايشان را هلاك كنيم ⁽¹⁷⁾و قومشان را جمله.

آن ⁽¹⁸⁾خانه هاى ايشان است خالى به آنچه ⁽¹⁹⁾ظلم كردند،در اين دليل و آيتى هست ⁽²⁰⁾گروهى را كه دانند.

و برهانيديم آنان را كه ايمان آوردند و بود[ند] ⁽¹⁾پرهيزگار.

و لوط ⁽²⁾چون گفت قومش را:مى كنى ⁽³⁾زشتى و شما مى بينى؟ و شما ⁽⁴⁾مى آيى به مردان به شهوت از جز ⁽⁵⁾زنان؟بل شما قومى نادانى.

نبود جواب قومش ⁽⁶⁾الّا آن كه گفتند برون كنى ⁽⁷⁾آل لوط را از شهرهاى شما ⁽⁸⁾كه ايشان مردمانى اند ⁽⁹⁾كه پاكيزگى مى كنند.

برهانيديم ⁽¹⁰⁾او را و اهل او را، مگر زنش را تقدير كرديم او را از ماندگان ⁽¹¹⁾.

ببارانيديم بر ايشان بارانى ⁽¹²⁾بد بود باران آنان كه ايشان را ترسانيدن ⁽¹³⁾.

بگو سپاس ⁽¹⁴⁾خداى را و سلام بر بندگان او آنان كه برگزيد ايشان را خداى ⁽¹⁵⁾بهتر است يا آنچه شما انباز مى گيريد ⁽¹⁶⁾؟

يا كه ⁽¹⁾آفريد آسمانها و زمين و بفرستاد ⁽²⁾براى شما ⁽³⁾از آسمان آبى؟برويانيديم به آن بستانهاى خداوند ⁽⁴⁾نيكويى ⁽⁵⁾،نبود شما را[كه] ⁽⁶⁾برويانى درختان ⁽⁷⁾را،هست [خدايى] ⁽⁸⁾با خداى ⁽⁹⁾؟بل ايشان گروهى اند كه شرك مى آرند.

يا كه كرد ⁽¹⁰⁾زمين به جاى قرار ⁽¹¹⁾و كرد ⁽¹²⁾ميان آن ⁽¹³⁾جويها،و كرد آن را كوهها،و كرد ميان دو دريا مانعى،نيست خدا[يى] ⁽¹⁴⁾با خدا ⁽¹⁵⁾؟بل بيشتر ايشان نمى دانند.

يا كيست كه جواب دهد به ضرورت رسيده ⁽¹⁶⁾را چون بخواندش و بگشايد بدى ⁽¹⁷⁾؟و كند ⁽¹⁸⁾شما را خليفتان ⁽¹⁹⁾زمين،هست خدا[يى] ⁽²⁰⁾با خدا ⁽²¹⁾؟اندك انديشه مى كنى ⁽²²⁾.⁽²³⁾يا كيست كه ره نمايد شما را در

تاريكى بيابان و دريا و كيست كه بفرستد بادها را مژده دهنده ⁽¹⁾پيش ⁽²⁾رحمت او، هست خدايى با خدا ⁽³⁾؟بزرگ ⁽⁴⁾است خدا از آنچه به او شرك آرند.

يا ⁽⁵⁾كيست كه ابتدا كند خلق ⁽⁶⁾و پس بازنده كند ⁽⁷⁾و كيست كه روزى دهد شما را از آسمان و زمين،هست خدايى با خدا ⁽⁸⁾؟بگو بيارى حجّتتان اگر راست مى گويى ⁽⁹⁾.

بگو نداند ⁽¹⁰⁾هركه در آسمانها و زمين كار نهان ⁽¹¹⁾جز خداى و ندانند كه كى برانگيزند ⁽¹²⁾.

بل ،دريافت ⁽¹³⁾علم ايشان در آخرت بل ايشان در شك اند از آن[بل كه ايشان از او] ⁽¹⁴⁾كوراند.

و گفتند آنان كه كافر شدند چون باشيم خاك و پدران ما،ما را برون آرند ⁽¹⁵⁾؟ وعده ⁽¹⁶⁾دادند ما را ⁽¹⁷⁾اين و پدران ما را پيش اين نيست الّا افسانه هاى پيشينگان ⁽¹⁸⁾.

بگو به روى در زمين پس بنگرى كه چگونه بود عاقبت گناهكاران.

و اندوه مبر بر ايشان و مباش در تنگى از آن مكر كه مى كنند.

گويند كى باشد اين وعده اگر راست گويى ⁽¹⁾؟ بگو نزديك است كه از پس بيايد شما را بهرى آن كه شتاب مى كنى.

و خداى تو خداوند فضل و فزون است بر مردمان،بيشتر ايشان شكر نمى كنند.

و خداى تو مى داند آنچه پنهان دارد ⁽²⁾دلهاى ⁽³⁾ايشان و آنچه آشكارا دارند ⁽⁴⁾.

نيست غيبتى ⁽⁵⁾در آسمان و زمين مگر در كتاب روشن.

اين قرآن قصّه مى كند بر بنى اسرايل بيشتر بر آنچه ايشان در آن خلاف ⁽⁶⁾مى كنند.

و او بيانى است ⁽⁷⁾و رحمتى مؤمنان را.

به درستى كه خداى تو حكم كند ميان ايشان به حكم خود و او غالب ⁽⁸⁾و داناست.

قوله تعالى: وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلىٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ،حق تعالى در اين آيت

حديث صالح كرد و قوم او ثمود،گفت:ما فرستاديم به قبيله ثمود برادر ايشان را از نسب كه صالح بود،كه خداى را پرستى،يعنى او را به دعوت با ⁽¹⁾عبادت فرستاديم.

فَإِذٰا هُمْ فَرِيقٰانِ يَخْتَصِمُونَ ،«اذا»مفاجات راست،كه نگاه كردى ⁽²⁾ايشان دو گروه بودند،يكى:مؤمن،و يكى:كافر،با يكديگر خصومت كردند.

مقاتل گفت:خصومت ايشان آن است كه در سورة الاعراف گفت: قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ ⁽³⁾-الى قوله: يٰا صٰالِحُ [ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ⁽⁴⁾] ⁽⁵⁾.

قال يا قوم،گفت صالح-عليه السّلام:اى قوم! لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ، چرا شتابزدگى مى كنى به سيّئة و بدى،يعنى بلا و عقوبت پيش از حسنه، يعنى عافيت و رحمت.و«استعجال»،طلب عجله باشد،و آن كارى كردن باشد پيش از وقت.لو لا،اى هلاّ،چرا آمرزش نخواهى از خداى تا باشد كه بر شما رحمت كنند ⁽⁶⁾.

قٰالُوا اطَّيَّرْنٰا بِكَ وَ بِمَنْ مَعَكَ، گفتند:ما فال بد گرفتيم به تو و به آنان كه با تواند.و اصل اطّيّرنا،تطيّرنا بوده است چنان كه بيان كرده شد در اخوات او.و تطيّر، تشأّم باشد،و اصل كلمه تفاؤل باشد به طير،و آنچه طريقه و عادت عرب است در سانح و بارح،و اين را شرح داده ايم جاى ديگر،و اشعارى كه در اين معنى گفته اند، من قول الكميت:

و لا انا ممّن يزجر الطّير همّة***أ صاح غراب أم تعرّض ثعلب

و لا السّانحات البارحات عشيّة***امرّ سليم القرن ام مرّ اعضب

و اين براى آن گفتند كه اين سال باران كم آمد،ايشان گفتند:اين به شومى

صالح است كه ما در قحط افتاديم،صالح گفت: طٰائِرُكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ ،اى فالكم، و المعنى عملكم الّذي جرّ اليكم شوم القحط و مضرّته،يعنى آن عمل كه كردى از كفر و معصيت كه شومى آن به شما رسيد،آن به نزديك خداست مكتوب مدوّن، خداى را آن فراموش نيست،و اين به سبب آن است. بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ ،بل شما قومى ⁽¹⁾كه شما را اختبار و امتحان مى كنند به خير و شر،و مثله قوله: وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً ⁽²⁾...، اين قول عبد اللّه عبّاس است،و اين موافق لغت است.

محمّد بن كعب القرظيّ ⁽³⁾گفت:فتنه به معنى عذاب است،يعنى عذاب مى كنند شما را به اين گناه كه مى كنى.

بعضى دگر گفتند كه:شما را به من امتحان كرده اند،تا از شما كه باشد كه به من ايمان آرد،تا به ثواب رسد يا كافر شود تا ⁽⁴⁾عقوبت كنند! وَ كٰانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ، در شهرستان قوم صالح نه مرد بودند از اشراف ايشان،فساد آن ولايت از ايشان بود،و هيچ صلاح كار نمى بستند،و نامهاى ايشان اين است:قدار بن سالف ⁽⁵⁾،و مصدع بن دهر،و اسلم،و رهمى ⁽⁶⁾،و رهيم،و دعمى، و دعيم،و قتال،و صداق ⁽⁷⁾.

قٰالُوا تَقٰاسَمُوا بِاللّٰهِ ،اين نه كس گفتند كه قوم صالح را كه:سوگند بخورى به خداى،و اين لفظ امر است و اگرچه از روى صيغت مشتبه است به لفظ ماضى.و بعضى دگر گفتند:فعل ماضى است و محلّ او نصب است بر حال،اى قالوا متقاسمين باللّه.

و در قرائت عبد اللّه مسعود«قالوا»نيست تا اين لفظ حال باشد از يفسدون ⁽⁸⁾و لا يصلحون متقاسمين. لَنُبَيِّتَنَّهُ من البيات ⁽⁹⁾،سوگند خوردند كه ما شبيخون بريم به سر او و او را بكشيم به شب و اهلش را،و اين قرائت عامّۀ قرّاء است.

حمزه و كسائى خواندند:«لتبيّتنّه»،و«لتقولنّ»به«تا»ى خطاب و ضمّ«تا»ى لام الفعل و ضمّ«لام» ⁽¹⁾.

و مجاهد و حميد در شاذّ به«يا»خواندند،على خبر الغائب. ثُمَّ لَنَقُولَنَّ ⁽²⁾لِوَلِيِّهِ ، آنگاه گوييم ولىّ خون او را: مٰا شَهِدْنٰا مَهْلِكَ أَهْلِهِ، كه ما حاضر نبوديم با هلاك اهلش.و عاصم خواند به روايت ابو بكر:«مهلك»به فتح«ميم»و معنى موضع باشد،و به روايت حفص«مهلك»خواند به فتح«ميم»و كسر«لام»،و باقى قرّاء «مهلك»به ضمّ«ميم»على المصدر،يقال:اهلكه اهلاكا و مهلكا. وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ ،و ما در اين گفتار راست گوييم.

وَ مَكَرُوا مَكْراً ،و ايشان مكرى كردند،يعنى غدرى و انداختى ⁽³⁾در شبيخون ⁽⁴⁾صالح و قومش،و ما نيز مكرى كرديم به اهلاك و استدراج ايشان ناگاه از جايى كه ايشان گمان نبردند.آنچه ايشان كردند بر ⁽⁵⁾حقيقت مكر و غدر بود،و آنچه من كردم صورت مكر داشت،و معنى عذاب ايشان بر كفرشان بر وجهى كه ايشان خبر نداشتند و توقّع نكردند. وَ هُمْ لاٰ يَشْعُرُونَ ،و ايشان ندانستند.

فَانْظُرْ كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَةُ مَكْرِهِمْ ،بنگر كه چه ⁽⁶⁾بود عاقبت مكر ايشان. أَنّٰا دَمَّرْنٰاهُمْ ،عاصم و حمزه و كسائى خواندند به فتح همزه على تقدير:و ذلك انّا دمّرناهم،بر اين تقدير محلّ او رفع باشد بر خبر ابتداى محذوف بر تقدير تكبر و هو ان تقدّر ⁽⁷⁾و كان عاقبة مكرهم انّا دمّرناهم،و عاقبت مكر ايشان آن بود كه ما ايشان را هلاك كرديم.بر اين تقدير محلّ او ⁽⁸⁾نصب باشد بر خبر«كان». وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ ، و جمله قوم ايشان را.و باقى قرّاء«انّا»خواندند بر استيناف.

مفسّران در كيفيّت هلاك ايشان خلاف كردند.بعضى گفتند كه:اين نه كس در سراى صالح رفتند تيغها بركشيده،خداى تعالى فرشتگان را بفرستاد تا ايشان را به

سنگ فروكوفتند،ايشان سنگ مى ديدند و فرشتگان را نمى ديدند،و اين قول عبد اللّه عبّاس است.

قتاده گفت:ايشان بيامدند و آهنگ صالح كردند،خداى تعالى در راه سنگى عظيم بر سر ايشان فروفرستاد تا همه را هلاك كرد.در ⁽¹⁾اين كوه ⁽²⁾موعد كرده بودند، چون آنجا مجتمع شدند كوه بر سر ايشان در آمد و ايشان را هلاك كرد،و امّا قوم ايشان را به صيحه هلاك كرد-چنان كه در قصّه صالح برفت.

فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ ،آن سرايهاى ايشان است. خٰاوِيَةً، اى خالية،و نصب او بر حال است،گفت:سرايهاى ايشان از ايشان تهى ماند پس از هلاك ايشان. بِمٰا ظَلَمُوا ،«ما»مصدرى است،اى بظلمهم،به بيدادى كه كردند. إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً ،در اين آيتى هست و دلالتى و عبرتى گروهى را كه دانا باشند.

وَ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَ كٰانُوا يَتَّقُونَ ،و برهانيديم مؤمنان و متّقيان را از آن صيحه و خراج كه ايشان را پديد آمد بر ⁽³⁾دستها و از آن هلاك شدند.

مقاتل گفت:وقت هلاك ايشان را خراجى بر دست پديد آمد به مقدار ⁽⁴⁾حمّصى،روز اوّل سرخ بود،روز دوم زرد شد،روز سوم ⁽⁵⁾سياه شد،روز چهارم شكافته شد،عقيب ⁽⁶⁾آن جبريل بانگ بر ايشان زد ⁽⁷⁾،بر جاى بمردند.

جملۀ مفسّران گفتند:آن گروه كه مؤمن ⁽⁸⁾و ناجى بودند،چهار هزار ⁽⁹⁾بودند.

صالح-عليه السّلام-ايشان را به حضرموت برد.چون صالح به آنجا رسيد،فرمان خداى او را دريافت،با رحمت خداى شد،فقيل:حضرموته فيه،آن جاى را حضرموت به اين سبب نام كردند،و ايشان آنجا مدينه ساختند و آن را«حاضورا» ⁽¹⁰⁾نام كردند- و اين قصّه برفت.

وَ لُوطاً ،نصب[او] ⁽¹¹⁾بر تقدير فعلى محذوف باشد،إمّا و ارسلنا لوطا،عطفا على

قوله: وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلىٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ⁽¹⁾... ،و امّا و اذكر لوطا،و ياد كن اى محمّد لوط را چون گفت: أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ،شما مى كنى كار زشت،يعنى لواطه ⁽²⁾؟ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ ،«واو»حال است،و شما مى بينى و مى دانى كه آن فعل زشت و منكر است.گفتند،معنى آن است كه:شما در آن حال يكديگر را مى بينى،چه ايشان را عادت بود كه اين فعل از يكديگر پنهان نداشتندى،به حضور يكديگر مشتغل ⁽³⁾بودندى.

آنگه فاحشه را بيان كرد،گفت:مواقعه و خلوت مى كنى با مردان دون زنان،بل شما گروهى جاهلانى.و اتيان،كنايت است از مواقعه،يقال:اتيت المرأة اذا اوقعتها.

فَمٰا كٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ،جواب ايشان جز اين نبود كه لوط را و قومش را از شهر برون ⁽⁴⁾كنى كه ايشان مردمانى اند كه از اين كار ما كه لواطت ⁽⁵⁾است پاكيزگى مى نمايند و به اين كار مشغول نمى شوند،و جواب منصوب است بر خبر«كان»مقدّم بر اسم.و أَنْ قٰالُوا ،در محلّ رفع است به اسم او،و مثله: مٰا كٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ⁽⁶⁾... ،و مانند اين بسيار است.

فَأَنْجَيْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ ،ما لوط را و اهل دين او را برهانيديم مگر زن او را.تقدير چنان كرديم كه او از جملۀ باقيان بود در عذاب،و گفتند:از جمله گذشتگان ⁽⁷⁾و رفتگان بود در ميان هلاك شدگان.و«غابر»هم ماضى باشد و هم باقى،و اگرچه زن لوط از آنان نبود كه به لو[ا] ⁽⁸⁾ط ⁽⁹⁾مشغول بودى ⁽¹⁰⁾،كافره بود و راضى به فعل ايشان ⁽¹¹⁾،و خيانت بكردى با لوط به خبر دادن قوم چون گروهى غريبان به لوط فرود آمدندى.

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَيْهِمْ مَطَراً ،و باران عذاب از سنگ بر ايشان بارانيديم.

فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ ،بد بارانى بود باران آنان كه ايشان را به ترسانيدن ⁽¹⁾به عذاب خداى،و ايشان نترسيدند ⁽²⁾.

قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ ،فرّاء گفت:اين خطاب است با لوط.خداى او را گفت بگوى اى لوط كه: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ،و باقى مفسّران برآنند كه:خطاب رسول ⁽³⁾است -عليه السّلام ⁽⁴⁾.بگوى اى محمّد: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ،سپاس خداى را بر نعمتهاى او،و از جملۀ آن ⁽⁵⁾اهلاك كافران و دشمنان دين خداى بود.

مقاتل گفت:او را فرمود كه شكر كن مرا بر اعلام تو اين احوال و قصص گذشتگان ⁽⁶⁾،و حملش بر عموم كردن اولى تر باشد. وَ سَلاٰمٌ عَلىٰ عِبٰادِهِ الَّذِينَ اصْطَفىٰ ،و سلام برآن بندگان گزيده باد،يعنى پيغامبران سلف،مقاتل گفت و دليلش قوله: وَ سَلاٰمٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ ⁽⁷⁾.

بعضى دگر گفتند ⁽⁸⁾:اصحاب ⁽⁹⁾رسولند.و بعضى دگر گفتند:امّت رسول اند كه اصطفاهم على سائر الامم،كه خداى تعالى ايشان را بر دگر امّت برگزيد.

آنگه بر سبيل الزام حجّت به صورت استفهام گفت: آللّٰهُ خَيْرٌ أَمّٰا يُشْرِكُونَ ⁽¹⁰⁾،و قرائت برآن است كه«الفى»درآرند ميان همزۀ استفهام و«الف»وصل كه در «اللّه»است،تا فاصله باشد ميان هر دو همزه،و كذلك قوله: آلْآنَ ⁽¹¹⁾... ،و قوله:

أَ أَنْتَ قُلْتَ ⁽¹²⁾... ،گفت خداى بهتر كه اين همه افعال و صنايع و نعمت كرده است يا آنچه شما به او شرك مى آرى و مى پرستى آن را از اصنام؟ در خبر است كه رسول-عليه السّلام-چون اين آيت خواندى،گفتى:

بلى ⁽¹³⁾اللّه خير و ابقى و اجلّ و اكرم.

أَمَّنْ ⁽¹⁴⁾خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ،بعضى اهل معانى گفتند در آيت حذفى و

اضمارى هست،و تقدير آن كه:أ الهتكم خير امن ⁽¹⁾خلق السموات و الارض،خدايان شما بهتراند يا آن خداى كه آفريدگار آسمان و زمين است؟ وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ،و براى شما از آسمان آب باران فرود آورد ⁽²⁾،و برويانيديم به آن حدايق و بستانها،و هى جمع حديقة.

فرّاء گفت:«حديقه»بستانها باشد ديوار بست،من قولهم:أحدق بكذا اذا احاط به ⁽³⁾،اگر ديوار ندارد آن را حديقه نخوانند. ذٰاتَ بَهْجَةٍ ،خداوند حسن و نيكويى. مٰا كٰانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهٰا ،شما را نبود كه درختان آن بستانها برويانى،يعنى نتوانى و مقدور شما نباشد. أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ ،با خداى خداى دگر هست؟صورت استفهام است و معنى جحود و انكار،يعنى نيست. بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ ،اى يشركون، بل اينان قومى اند كه به خداى شرك مى آرند و با او عدل و مثل مى گويند،من قولهم:

عدلت الشّىء بالشّيء ⁽⁴⁾اذا قابلته ⁽⁵⁾.

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرٰاراً ،يا بگو تا كيست كه زمين را به قرارگاه شما كرد بر وجهى كه شما در او آن تصرّفات مى توانى كردن از آمد ⁽⁶⁾شد و قيام و قعود و خفتن ⁽⁷⁾و آرام ⁽⁸⁾؟ وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً ،و در ميان[آن] ⁽⁹⁾جويها روان كرد تا خوردن ⁽¹⁰⁾و به كار داشتن ⁽¹¹⁾و سقى ⁽¹²⁾زراعتهاى شما باشد؟ وَ جَعَلَ لَهٰا رَوٰاسِيَ ،و اين زمين را كوهها كرد ثوابت استاده ⁽¹³⁾تا زمين به او بر جاى باشد و بنجنبد و اهلش را بنجنباند؟ وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حٰاجِزاً ،و ميان دو درياى عذب و ملح،درياى خوش و درياى شور،مانعى و حايلى كرد؟تا مختلط نشوند و يكى بر ديگرى بغى نكند.و مثله قوله:

بَيْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ يَبْغِيٰانِ ⁽¹⁴⁾.

گفت ⁽¹⁾اين حاجز جزيره هاست ⁽²⁾كه در دريا بود. أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ ،با خداى- عزّ و جلّ-خداى ديگر هست كه اين مى كند؟يا او را بر اين يارى مى دهد؟ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ ،بل بيشتر ايشان نمى دانند.

أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذٰا دَعٰاهُ ،يا كيست كه او اجابت كند مضطر درمانده حال به ضرورت رسيده را؟و لفظ«مضطرّ»،هم فاعل را بشايد و هم مفعول،و اين جا مفعول است من قولهم:اضطرّ فلان الى كذا.و فرق ميان ايشان در لفظ پيدا نشود براى ادغام،و انّما به معنى و قرينه دانند.

عبد اللّه عبّاس ⁽³⁾گفت:مضطرّ مجهود باشد به رنج آورده.سدّى گفت:مضطرّ آن باشد كه او را حول و قوّت نبود.ذو النّون گفت:آن باشد كه علاقه ⁽⁴⁾كه از ميان او و جز خداى باشد ببرد.سهل بن عبد اللّه گفت:مضطرّ آن مفلسى باشد كه چون دست به خداى بردارد او را از طاعت وسيلتى نبود. وَ يَكْشِفُ السُّوءَ ،و كشف بدى و آفات و بلا كند. وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفٰاءَ الْأَرْضِ ،و شما را به خلفا و بازماندگان ⁽⁵⁾گذشتگان ⁽⁶⁾كه در زمين اند كرد،تا چون گروهى را ببرد گروهى را بيارد. أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ ،با خداى خدايى ديگر هست؟ قَلِيلاً مٰا تَذَكَّرُونَ ،كم انديشه مى كنى،و«ما»مصدرى است، يعنى قليلا تذكّركم،و روا باشد كه زيادت بود،اى تذكّرون قليلا،اى تذكّرا قليلا ⁽⁷⁾.

بر قول[اوّل] ⁽⁸⁾حال بود،بر قول دوم صفت مصدرى محذوف.

أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ،يا كيست كه او شما را ره نمايد در تاريكى در دريا و خشك ⁽⁹⁾چون به سفر روى ⁽¹⁰⁾؟ وَ مَنْ يُرْسِلُ الرِّيٰاحَ بُشْراً ⁽¹¹⁾بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ ،و كيست آن كه بفرستد بادهاى زنده بازكننده ؟نشرا ⁽¹²⁾،اى ناشرة،از باب

رجل عدل و صوم باشد،و قيل:نشرا،اى منتشرة،پراگنده.و قيل:ملقحات.

و گفتند ⁽¹⁾:درختان بارداركننده ⁽²⁾،اين بر قرائت آن كس بود كه به«نون»خواند،و آن كه به«با»خواند معنى آن است:مبشّرات،بشارت دهنده. بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ ،در پيش رحمت او يعنى باران،براى آن كه بيشتر احوال ⁽³⁾كه باران آيد ⁽⁴⁾پيش او باد بود ⁽⁵⁾. أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ تَعٰالَى اللّٰهُ ،با خداى خداى ديگر هست؟يعنى نيست.متعالى است او از آنچه شما به او شرك مى آرى و با او انباز مى گيرى.

أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ،يا كيست كه ابتداى خلق آفريند،آنگه اعادت كند؟در اين ميان محذوفى هست،و آن آن است كه:يبدأ الخلق ثم يفنيه ثم يعيده، خلق بيافريند اوّل،آنگه با فنا برد،آنگه اعادت كند،چه افنا ⁽⁶⁾نكرده ⁽⁷⁾اعادت نشايد كردن،و آنچه خداى تعالى اعادت كند بر دو ضرب است:

يكى آن است كه بقا بر او روا باشد،چون اجسام و الوان.و بعضى را بقا بر او روا نباشد چون علم و ارادت و جز آن.آنچه آن را بقا باشد،چون اعادت كنند آن را عين آن اعادت كنند،و آنچه آن را بقا نباشد اعادت عين درست نبود،اعادت مثل آن كند. وَ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ ،و كيست كه شما را روزى دهد از آسمان و زمين؟از آسمان به باران و از زمين به نبات. أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ ،با خداى خداى ⁽⁸⁾هست كه اين مى كند؟يعنى نيست. قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَكُمْ ،بگو بيارى حجّت خود اگر راست مى گويى كه حجّتى دارى.

قُلْ لاٰ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللّٰهُ ،آنگه رسول را -عليه السّلام-گفت:بگو اى محمّد كه هيچ كس از آنان كه در آسمان و زمين اند غيب ندانند مگر خداى-عزّ و جلّ.و اين استثناى منقطع باشد براى آن كه خداى تعالى نه در آسمان است و نه در زمين.و معنى«الّا»،لكن باشد،يا اين كلامى

مستأنف باشد. وَ مٰا يَشْعُرُونَ أَيّٰانَ يُبْعَثُونَ ،و ايشان ندانند كه كى برانگيزند ⁽¹⁾ايشان را و كى زنده كنند.

بَلِ ادّٰارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ ،عبد اللّه عبّاس خواند:«بلى»به اثبات«يا»،و گفت:معنى آيت تهكّم و سخريّت است،چنان كه يكى از ما گويد:بلى تو از من به ⁽²⁾دانى و روايت ⁽³⁾[تو] ⁽⁴⁾بيشتر از روايت ⁽⁵⁾من است،و او را غرض عكس باشد،و جمله قرّاء«بل»خواندند.

قوله: اِدّٰارَكَ ،حمزه و كسائى و نافع و عاصم،و در شاذّ حسن و اعمش و يحيى بن وثّاب و شيبه خواندند:«بل ادّارك»،به كسر«لام»و«الف»وصل.و اصل ادّراك،تدارك بوده است،چنان كه بيان كرديم در اخواتش من قوله:«اطّيّرنا» ⁽⁶⁾و «اثّاقلتم» ⁽⁷⁾و غير ذلك.و باقى قرّاء خواندند:بل ادرك،به سكون«لام»و قطع «الف»از ادرك من الادراك.

بعضى دگر گفتند:«بل»به معنى«ام»است،و عرب هريكى از اين دو كلمه به جاى يكديگر بنهند،كقوله: وَ أَرْسَلْنٰاهُ إِلىٰ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ ⁽⁸⁾، يعنى بل يزيدون،و شاعر گفت:

فو اللّه ما ادري اسلمى تغوّلت***ام القوم ام كلّ الىّ حبيب

يعنى،بل كلّ الىّ حبيب،و معنى كلام آن است كه:هل تتابع،استفهامى است متضمّن جحد،يعنى لم يتدارك،علم ايشان به آخرت متدارك شود و متتابع،و در آخرت بدانند آنچه امروز نمى دانند.و مورد آيت تهديد و وعيد باشد،و بر اين قول ماضى به معنى مستقبل بود،چنان كه گفت: وَ نٰادىٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ ⁽⁹⁾...، و جز آن.

بعضى دگر گفتند:معنى اِدّٰارَكَ عِلْمُهُمْ ،آن است كه علم ايشان مستوى شود

در آخرت اگرچه امروز مختلف است علمهاى ⁽¹⁾ايشان،بعضى شاكّ‌اند،بعضى مقلّداند.بر اين قول لفظ«علم»مجاز باشد براى آن كه تقليد علم نباشد،و تلخيص ⁽²⁾اين قول آن است كه:آنچه ايشان علم مى پندارند ⁽³⁾از شكّ و تقليد،اين جا مختلف است،فردا متتابع و متدارك شوند،يعنى متّفق شود ⁽⁴⁾براى آن كه خداى تعالى علم ضرورى بيافريند مؤمن را و كافر را به عقاب و ثواب.

آنگه گفت: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهٰا ،بل ايشان از آن،يعنى از آخرت در شكّ‌اند. بَلْ هُمْ مِنْهٰا عَمُونَ ،بل ايشان از آخرت و علم آن كوراند،يعنى جاهل اند.

وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا ،آنگه بازگفت آنچه كافران گفتند بر سبيل تعجّب و انكار،گفت گفتند كافران: أَ إِذٰا كُنّٰا تُرٰاباً وَ آبٰاؤُنٰا ،چون ما در گور خاك شويم و پدران ما،ما را زنده خواهند كردن،برون آوردن از گورها؟يعنى كه اين بعث و نشور مستبعد است و از عقل دور.

لَقَدْ وُعِدْنٰا هٰذٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ ،اين حديث كه تو مى گويى از بعث و نشور،ما را وعده داده اند پيش از اين و پدران ما را نيز،و اين اصلى ندارد،چه اين چيزى نيست الّا فسانه ⁽⁵⁾پيشينگان.

آنگه رسول را گفت،بگو ايشان را كه منكران بعث و نشوراند كه:در زمين بروى ⁽⁶⁾و بنگرى تا عاقبت اين كافران و گناهكاران كه اين حديث را منكر بودند چگونه شد و كجا رسيد.

آنگه رسول را گفت: وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ ،اندوهناك مباش بر ايشان. وَ لاٰ تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمّٰا يَمْكُرُونَ ،و دل تنگ مكن ازآن كه ⁽⁷⁾اينان مى كنند.آيت در مستهزيان آمد كه عقبهاى ⁽⁸⁾مكّه ببخشيده بودند.و قصّه ايشان برفته است.

وَ يَقُولُونَ مَتىٰ هٰذَا الْوَعْدُ ،اين كافران مى گويند:اين وعده كى خواهد بود اگر شما در اين راست گويى؟يعنى وعدۀ قيامت و بعث.

قُلْ عَسىٰ أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ ،بگوى اى محمّد كه نزديك است كه نزديك شود به شما و تتبّع كند شما را بعضى از اين عقاب كه شما به آن استعجال مى كنى.

فرّاء گفت:اين«لام»في قوله:«لكم»زيادت است،و التّقدير:ردفكم،اى تبعكم،چنان كه زيادت كردند في قوله: لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ ⁽¹⁾،و: لِلرُّءْيٰا تَعْبُرُونَ ⁽²⁾.

وَ إِنَّ رَبَّكَ؛ و خداى تو اى محمد خداوند فضل و رحمت است بر مردمان،و لكن بيشترينه ايشان ⁽³⁾ندانند.

وَ إِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ ،و خداى تو داند آنچه ⁽⁴⁾دلهاى ايشان پوشيده دارد و آنچه آشكارا دارند.

وَ مٰا مِنْ غٰائِبَةٍ ،و هيچ خصلتى و حادثه غايب نباشد در آسمان و زمين،و الّا ⁽⁵⁾آن در كتابى است روشن،يعنى لوح محفوظ.

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ ،اين كتاب قرآن قصّه مى كند مر ⁽⁶⁾بنى اسرايل ⁽⁷⁾كه فرزندان يعقوب اند،بيشترينۀ آنچه ايشان در آن خلاف مى كنند از امور دينى ⁽⁸⁾.

وَ إِنَّهُ ،و اين قرآن،هدى و رحمت است مؤمنان را.معنى«هدى»،اين جا لطف باشد و بيان.

إِنَّ رَبَّكَ ،خداى تو اى محمّد روز قيامت ميان ايشان حكومت كند به حكم خود. وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ ،و او مانع ⁽⁹⁾و غالب ⁽¹⁰⁾و داناست.

قوله تعالى:

سوره النمل (27): آیات 79 تا 93

اشاره

فَتَوَكَّلْ عَلَى اَللّٰهِ إِنَّكَ عَلَى اَلْحَقِّ اَلْمُبِينِ (79) إِنَّكَ لاٰ تُسْمِعُ اَلْمَوْتىٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ اَلصُّمَّ اَلدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (80) وَ مٰا أَنْتَ بِهٰادِي اَلْعُمْيِ عَنْ ضَلاٰلَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاّٰ مَنْ يُؤْمِنُ بِآيٰاتِنٰا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (81) وَ إِذٰا وَقَعَ اَلْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنٰا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ اَلْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ اَلنّٰاسَ كٰانُوا بِآيٰاتِنٰا لاٰ يُوقِنُونَ (82) وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيٰاتِنٰا فَهُمْ يُوزَعُونَ (83) حَتّٰى إِذٰا جٰاؤُ قٰالَ أَ كَذَّبْتُمْ بِآيٰاتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِهٰا عِلْماً أَمّٰا ذٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (84) وَ وَقَعَ اَلْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمٰا ظَلَمُوا فَهُمْ لاٰ يَنْطِقُونَ (85) أَ لَمْ يَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنَا اَللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَ اَلنَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيٰاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (86) وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي اَلصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِي اَلْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اَللّٰهُ وَ كُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِينَ (87) وَ تَرَى اَلْجِبٰالَ تَحْسَبُهٰا جٰامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ اَلسَّحٰابِ صُنْعَ اَللّٰهِ اَلَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمٰا تَفْعَلُونَ (88) مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهٰا وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (89) وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي اَلنّٰارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (90) إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هٰذِهِ اَلْبَلْدَةِ اَلَّذِي حَرَّمَهٰا وَ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ اَلْمُسْلِمِينَ (91) وَ أَنْ أَتْلُوَا اَلْقُرْآنَ فَمَنِ اِهْتَدىٰ فَإِنَّمٰا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمٰا أَنَا مِنَ اَلْمُنْذِرِينَ (92) وَ قُلِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ سَيُرِيكُمْ آيٰاتِهِ فَتَعْرِفُونَهٰا وَ مٰا رَبُّكَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ (93)

ترجمه

توكّل ⁽¹¹⁾كن بر خداى كه تو بر حقّى ⁽¹²⁾روشن.

تو نشنوانى

مردگان را و نشنوانى كرّان را دعا چون پشت برگردانند پشت بر كرده.

و نيستى تو ره نماينده كوران از گمراهى ايشان نشنوانى ⁽¹⁾الّا آن را كه ايمان آرد ⁽²⁾به آيتهاى ما ⁽³⁾،ايشان مسلمان اند.

و چون افتد گفتار بر ايشان،بيرون آريم براى ايشان جانورى از زمين كه سخن گويد با ايشان كه مردمان بودند به آيتهاى ما بى يقين.

آن روز كه زنده كنيم از هر گروهى جماعتى ⁽⁴⁾را ازآن كه به دروغ دارند آيتهاى ما ايشان را بازآرند ⁽⁵⁾.

تا چون بيايند ⁽⁶⁾گويند به دروغ داشتى به آيتهاى من ⁽⁷⁾و گرد نياوردى به آن علم را ⁽⁸⁾؟ يا چه مى كردى.⁽⁹⁾افتاد گفتار بر ايشان به آن ظلم كه كردند،ايشان سخن نگويند.

نمى بينى كه ما كرديم شب را تا بيارامند در او،و روز را بينا ⁽¹⁰⁾؟در اين آيتها و دليلهاست گروهى را كه[با] ⁽¹¹⁾ايمان اند.⁽¹²⁾

و روزى كه دردمند در صور پس بهراسد ⁽¹⁾هركه در آسمانها و هركه در زمين است الّا آن كه ⁽²⁾خدا خواهد،و همه آيندگان باشد ⁽³⁾به او خوار ⁽⁴⁾.⁽⁵⁾و بينى كوهها را،پندارى فسرده است،و آن مى رود ⁽⁶⁾رفتن ⁽⁷⁾ابر،صنع ⁽⁸⁾خداست ⁽⁹⁾محكم كرد همه چيز را،او آگاه است به آنچه مى كنيد ⁽¹⁰⁾.

هركه آرد نيكى،او راست خيرى به از آن،و ايشان[از ترس] ⁽¹¹⁾آن روز ايمن باشند.

و هركه آيد به بدى به روى افگنند ⁽¹²⁾رويهاى ايشان در آتش ⁽¹³⁾،پاداشت مى دهند ⁽¹⁴⁾الّا آنچه كرده بودى.

مرا ⁽¹⁵⁾بفرمودند كه بپرستم خداى اين شهر را،آن كه حرام كرد آن را،و او راست هر چيزى،و بفرمودند مرا كه باشم از مسلمانان.

و كه ⁽¹⁾بخوانم قرآن ⁽²⁾،هركه ره يابد ره يابد براى خود،و هركه گمراه شود ⁽³⁾بگو من از جمله ترسندگانم ⁽⁴⁾.

و بگو سپاس خداى را با شما نمايد دليلهاى من ⁽⁵⁾تا بشناسى ⁽⁶⁾،و نيست خداى تو غافل از آنچه شما مى كنى.

قوله تعالى: فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِ ،آنگه رسول را-عليه السّلام-گفت:يا محمّد!تو توكّل كن بر خداى تا خداى تو را كفايت كند مئونت اين كافران ⁽⁷⁾.باك مدار كه تو بر حقّى،حقّى روشن.

إِنَّكَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتىٰ ⁽⁸⁾،آنگه بر طريق مثل گفت رسول را بر وجه مبالغت و معنى يأس و قطع طمع او از ايمان ايشان،گفت:تو نتوانى شنوانيدن مردگان را و نيز كرّان را آواز دعوت.

ابن كثير خواند:و لا يسمع ⁽⁹⁾الصّمّ الدّعاء،به فتح«يا» ⁽¹⁰⁾و«ميم»،يعنى كرّان دعا نشنوند.و باقى قرّاء،لا تسمع،به«تا»ى مضموم و كسر«ميم»،من الاسماع، يعنى تو نتوانى شنوانيدن كرّان را دعا،يعنى چنان كه ممكن نبود كه كر چيزى شنود يا مرده،از اينان ايمان واقع نيايد،چه در سابق علم من چنين است كه:اينان اختيار ايمان نكنند،و نظر و تأمّل نكنند در ره معرفت من. إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ ،تقيّد ⁽¹¹⁾آن كرد تا بليغتر باشد،چون پشت برگردانند و بروند،چه اگر شنوا باشد چون ⁽¹²⁾روى برگرداند ⁽¹³⁾برود هم نشنود،فكيف مردم كرد.

وَ مٰا أَنْتَ بِهٰادِي الْعُمْيِ ،هم اين معنى دارد و هم اين مورد،گفت:و تو كوران را ره نتوانى نمودن از ضلالت و گمراهى ايشان،چه نابينا ⁽¹⁾نبيند،و اين هم مثلى است براى كافران. إِنْ تُسْمِعُ ،نشنوانى الّا آنان را كه به من ايمان آرند،يعنى دعاى تو را ايشان قبول كنند و ⁽²⁾اجابت دعوت تو و استماع وعظ تو جز ايشان نكنند.

فَهُمْ مُسْلِمُونَ ،ايشان مسلمانان باشند.

آنگه گفت: وَ إِذٰا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ ،چون قول بر ايشان واقع شود،يعنى چو ⁽³⁾عذاب بر ايشان واجب شود به معصيت ايشان.

قتاده گفت معنى آن است كه:چون درست شود در علم خداى تعالى كه ايشان ايمان نخواهند آوردن.

و گفتند معنى آن است كه:چون ايشان را نداى شقاوت كنند ازآنجا كه معلوم بود از ايشان كه از ايشان چيزى نخواهد آمدن.

عبد اللّه عمر و عطيّه گفت ⁽⁴⁾:اين آنگه بود كه مردمان امربه معروف و نهى منكر رها كنند. أَخْرَجْنٰا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ ،برون ⁽⁵⁾آريم براى ايشان جانورى از زمين.

امّا حديث«دابّة الارض»،و اخبارى كه آمد در اين معنى:ابن جريج در صفت دابّة الارض گفت:سرش با سر گاو ماند،و چشمش با چشم خوك،و گوش ⁽⁶⁾با گوش پيل،و سروش با سر[وى] ⁽⁷⁾بز كوهى،و گردنش با گردن شتر مرغ،و سينه اش با سينۀ شير،و رنگش با رنگ پلنگ،و تهى گاهش چنان كه گربه،و دنبالش چون دنبال كبش،و پايش چون پاى شتر ماند،و از ميان هر بندگشايى ⁽⁸⁾دوازده گز باشد به گز آدم،و ميان سروهايش يك فرسنگ باشد.

و در خبرى ديگر آمد كه:بر شكل مرغى باشد،پروبال دارد و چهار پاى دارد- و اللّه اعلم بصحّته.

و اخبارى كه پس از اين بيايد به صواب قريب تر است،براى آن كه صحابه معروف روايت مى كنند از رسول-عليه السّلام.

عبيد اللّه بن عمير ⁽¹⁾اللّيثى روايت كرد از ابو سرحة الانصارىّ ⁽²⁾كه رسول -عليه السّلام-گفت:اين دابّه را سه ⁽³⁾خروج باشد:يكى بار برون آيد به اقصى اليمن ⁽⁴⁾،خبر او در باديه فاش شود،و لكن به مكّه نرسد خبر او.

چون مدّتى دراز به ⁽⁵⁾اين برآيد يك بار ديگر برون ⁽⁶⁾آيد خبر او در باديه آشكارا شود،و در مكّه نيز خبر باشد ⁽⁷⁾از او.

آنگه يك روز مردمان در مكّه در مسجد الحرام باشند،او از ناحيت مسجد برون ⁽⁸⁾آيد زيادت مى شود و نزديك مى درآيد از ميان حجر اسود ⁽⁹⁾و در بنى مخزوم پديد آيد، مردم از او بترسند و بگريزند،و جماعتى كه دانند كه از خداى نتوان گريختن،به پيش او شوند و رويهاى ايشان روشن شود چون ستارۀ درفشان ⁽¹⁰⁾.

آنگه روى در زمين نهند،هيچ طالب او را در نيابد و هيچ هارب از او فايت نشود تا به جايهايى كه او برسد.آن كس كه دشمن او باشد از او بترسد،از ترس او پناه با نماز دهد و نمايد كه نماز مى كنم.او از پس پشت او درآيد و گويد:يا فلان!اكنون نماز مى كنى؟او روى به او گرداند ⁽¹¹⁾،او داغى بر روى او نهد.با مردمان مجاورت كند در سرايهاشان ⁽¹²⁾و مصاحبت كند در سفرها و مشاركت در مالهاشان ⁽¹³⁾.مؤمن را از كافر بشناسد،و كافر را از مؤمن.اين را گويد:يا مؤمن!و آن را گويد:[يا] ⁽¹⁴⁾كافر! حذيفة اليمان ⁽¹⁵⁾روايت كرد از رسول-صلّى اللّه عليه و آله و سلّم-كه او گفت ⁽¹⁶⁾:

«دابّة الارض»بيست ⁽¹⁾گز بالاى او باشد.هيچ طالب او را در نيابد،و هيچ ⁽²⁾از او فايت نشود.مؤمن را بر روى علامت زند،و كافر را بر روى داغ نهد.عصاى موسى با او باشد و خاتم سليمان ⁽³⁾.

ابو هريره روايت كرد كه،رسول-عليه السّلام-گفت:«دابّة الارض»چون برون ⁽⁴⁾آيد عصاى موسى با او باشد و انگشترين ⁽⁵⁾سليمان.به انگشترى سليمان روى مؤمن را نقش كند و مهر،و به عصاى موسى كافر را بكشد ⁽⁶⁾.و چون مؤمنان و كافران بر او حاضر آيند،ايشان را از يكديگر بشناسد،مؤمن را گويد:يا مؤمن!و كافر را گويد:

يا كافر! عبد اللّه عمر گفت:«دابّة الارض»،شب جمع ⁽⁷⁾برون ⁽⁸⁾آيد،يعنى شب عيد كه حاجيان از مكّه به منا شوند ⁽⁹⁾،و مردم از پيش او و پس او مى روند،هيچ منافق نباشد و الّا او مهار در بينى اش كند ⁽¹⁰⁾،و هيچ مؤمن نباشد و الّا كه اكرامش كند.

از اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-پرسيدند ⁽¹¹⁾صفت«دابّة الارض»،كه او دنبال دارد يا نه ⁽¹²⁾ندارد؟گفت:او دنبال ندارد،و وبر و پشم ⁽¹³⁾ندارد،انّما او محاسن دارد چنان كه ⁽¹⁴⁾مردان شما.و اين اخبارى است از طريق عامّۀ مخالفان و موافق اخبارى است كه آمد ⁽¹⁵⁾از طرق ⁽¹⁶⁾.اصحاب ما كه گفتند ⁽¹⁷⁾:«دابّة»،كنايت است از صاحب الزّمان كه مهدىّ امّت است.

حذيفة بن اليمان ⁽¹⁸⁾گفت،رسول را پرسيدم كه:يا رسول اللّه!اين«دابّة» ⁽¹⁹⁾كجا

برون ⁽¹⁾آيد؟گفت:از مسجدى كه از آن عظيم حرمت تر نباشد بر خداى تعالى،يعنى مسجد الحرام،بينا كه ⁽²⁾عيسى-عليه السّلام-طواف مى كند به خانه خدا،و مسلمانان با او طواف مى كنند،زمين در زير قدم ايشان بجنبد چنان كه قنديلهاى كعبه بجنبد،و كوه صفا شكافته شود از جانب مشعر،و او از كوه صفا به درآيد،هيچ طالب او را در نيابد،و هيچ هارب از او فايت نشود.مردم را به نام ايمان و كفر خواند امّا مؤمن [را] ⁽³⁾نكته و نقطه بر روى زند سپيد ⁽⁴⁾كه آن نقطه پهن شود تا همه روى او نورانى شود،و كافر را نكته سياه بر روى زند كه همۀ روى او از آن سياه شود.بر روى اين بنويسد كه:اين مؤمن است،و بر روى آن بنويسد كه:آن كافر است.

وهب گفت:روى[او] ⁽⁵⁾چون روى آدميان است.

ابو الزّبير ⁽⁶⁾گفت:مردم را خبر دهد،گويد:يا فلان!تو از اهل بهشتى،و يا فلان!تو از اهل دوزخى.

عبد اللّه عمر گفت:از شكافى برون ⁽⁷⁾آيد كه در كوه صفاست،سه روز برون ⁽⁸⁾همى آيد هنوز ثلثى از وى برون ⁽⁹⁾نيامده باشد.چون به درآيد،طول او چندان ⁽¹⁰⁾بود كه سر او در ابر سايد ⁽¹¹⁾.به منافقان بگذرد ⁽¹²⁾كه ايشان نماز كنند،ايشان را گويد:شما را به نماز چه حاجت است!آنگه مهار در بينى ايشان كند ⁽¹³⁾.

وهب گفت:تن او چون تن مرغان بود.

حسن بصرى گفت:موسى-عليه السّلام-از خداى درخواست تا«دابّه»را به او نمايد.سه شبانه روز از كوه برون ⁽¹⁴⁾مى آمد و در هوا مى رفت.او خلقى و منظر[ى] ⁽¹⁵⁾فظيع ديد،گفت:بار خدايا!فرمان ده تا باز جاى ⁽¹⁶⁾خود شود ⁽¹⁷⁾. تُكَلِّمُهُمْ ⁽¹⁸⁾،سخن

گويد با مردمان كه ايشان را بترساند و بگويد كه:شما به آيات خداى مؤمن نه [ايد] ⁽¹⁾.و عطاردى در شاذّ خواند كه:تكلمهم،به فتح«تا»و سكون«كاف»من الكلم،از جراحت،و اين معنى از تكليم استخراج شايد كردن،و آن تكثير فعل را شايد،يعنى به جراحت مى كند ايشان را يك بار پس از ديگر.

ابو الجوزاء گفت،عبد اللّه عبّاس را گفتم:اين كه خداى گفت در حقّ«دابّة الارض»كه«تكلّمهم» ⁽²⁾،از كلام است[يا از كلم] ⁽³⁾؟گفت:از هر دو،با مؤمنانش كلام باشد و با كافران كلم و جراحت ⁽⁴⁾. أَنَّ النّٰاسَ ،كوفيان خواندند:

«انّ»به فتح همزه تعليقا بالكلام،و باقى قرّاء به كسر خواندند بر ابتدا،چنان كه بر تكلّمهم ⁽⁵⁾وقف كنند.و قوله: أَنَّ النّٰاسَ ،حكايت كلام او نباشد،بل كلامى باشد مستأنف.و اگر از«كلم»استيناف ⁽⁶⁾كنند هم بر اين قرائت راست باشد.

قوله: وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً -الآية،آنگه حق تعالى گفت:ياد كن اى محمّد آن روز كه ما حشر كنيم از هر امّتى گروهى را از آنان كه آيات ما به دروغ دارند، فَهُمْ يُوزَعُونَ ،ايشان را جمع كنند،و گفتند:اوّل ايشان را بازدارند تا آخر ايشان رسد تا آنگه كه همه را به دوزخ برند.

عبد اللّه عبّاس گفت:يدفعون،و اصحاب ما به اين آيت تمسّك كردند در صحّت رجعت،و گفتند خداى تعالى در اين آيت گفت ⁽⁷⁾:روزى باشد كه ما زنده كنيم از هر گروهى جماعتى را،و اين نه روز قيامت باشد،براى آن كه روز قيامت همه خلايق را حشر كنند چنان كه: وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ⁽⁸⁾... ،و گفت: وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً ⁽⁹⁾،و اين روز جز آن روز باشد به هر حال.

و صادق را-عليه السّلام-پرسيدند كه:در رجعت خداى تعالى كه را زنده كند؟ گفت دو گروه را:

من محض الايمان محضا او محض الكفر محضا ،گفت:آن كه او ايمان محض دارد يا كفر محض.

و آنان كه گفتند:مراد روز قيامت است،گفتند«من»زيادت است و «فوجا»مكرّر مى بايد ⁽¹⁾،و تقدير آن كه:(و يوم نحشر كل امة فوجا فوجا)،و اين عدول باشد از ظاهر به زيادت و نقصان كه كلام بر او دليلى نمى كند-و اين مهم نيست چنين كردن-بل تا ممكن باشد كلام خداى را بر ظاهر و حقيقت خود حمل بايد كردن.

حَتّٰى إِذٰا جٰاؤُ ،تا آنگه كه با پيش خدا آيند. قٰالَ ،خداى گويد ايشان را:

أَ كَذَّبْتُمْ بِآيٰاتِي ،به آيات من تكذيب كردى!صورت استفهام دارد و معنى تقريع و ملامت. وَ لَمْ تُحِيطُوا بِهٰا عِلْماً ،و علم خود ⁽²⁾به آن محيط نكردى،يعنى اين آيات ندانستى! أَمّٰا ذٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ،يا خود چه كردى شما در اين آيات ⁽³⁾؟تصديق كردى يا تكذيب؟و گفتند ⁽⁴⁾معنى آن است كه:شما ندانى كه چه كردى به خود چون ⁽⁵⁾تقصير كردى در نظر و تفكّر در آيات خداى و مستحقّ چه عذاب شدى.

وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ ،بر ايشان افتاد گفتار،يعنى بر ايشان واجب شد عذاب. بِمٰا ظَلَمُوا ،«ما»مصدرى است،اى بظلمهم،به آن ظلم و كفر كه كردند. فَهُمْ لاٰ يَنْطِقُونَ -الآية،گفتند ⁽⁶⁾كه:معنى آن است ⁽⁷⁾هيچ سخن نگويند براى آن كه دهن ايشان به مهر باشد،لقوله: اَلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلىٰ أَفْوٰاهِهِمْ ⁽⁸⁾.

أَ لَمْ يَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنَا اللَّيْلَ ،نمى بينند،يعنى نمى دانند كه ما اين شب براى آن ساختيم تا ايشان در او بيارامند و بخسبند؟ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً ،و روز را بينا كرديم يعنى روشن كه در او چيزها بينند. إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيٰاتٍ ،در اين كه گفتيم آياتى و دلالاتى هست گروهى را كه ايمان آرند و انديشه كنند و اعتبار گيرند.

وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ ،و ياد كن اى محمّد آن روز كه در صور دمند و آن نفخۀ اوّل باشد.

عبد اللّه عمر روايت كرد كه،اعرابى به نزديك رسول آمد و از او پرسيد كه:صور

چيست؟گفت:بر شكل قرنى است سروى ⁽¹⁾مجوّف كه ⁽²⁾در او دمند.

مجاهد گفت:بر شكل بوق است،و گفته اند ⁽³⁾:صور،به لغت يمن بوق.و آنان كه قول اوّل گفتند ⁽⁴⁾،به اين حديث استدلال كردند كه رسول-عليه السّلام-گفت ⁽⁵⁾:

كيف انعم و صاحب الصّور قد التقمه و حنى جبهته ينتظر متى يؤمر فينفخ ⁽⁶⁾فيه.

قتاده و ابو عبيده گفتند:«صور»جمع صورت باشد،و هو من باب تمر ⁽⁷⁾و تمرة،و معنى آن كه:روح در صورتهاى مردگان دمند تا زنده شوند.

و در باب صور حديثى روايت كردند ⁽⁸⁾صحيح جامع.

ابو هريره روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه:خداى تعالى چون از خلق ⁽⁹⁾آسمان و زمين بپرداخت،صور بيافريد و به اسرافيل داد،او بستد و در دهن گرفت و چشم در زير عرش كشيد تا كه فرمايد ⁽¹⁰⁾او را كه در صور دم.گفت،من گفتم:يا رسول اللّه!صور چه باشد؟گفت:سروى ⁽¹¹⁾است بزرگ و عظيم،دور او چند دور عرض آسمان و زمين.اسرافيل-عليه السّلام-سه بار ⁽¹²⁾در او دمد ⁽¹³⁾،يكى ⁽¹⁴⁾نفخۀ فزع باشد،و آن آن است كه در اين آيت گفت.و نفخۀ دوم ⁽¹⁵⁾صعق ⁽¹⁶⁾باشد.و سه ام ⁽¹⁷⁾نفخۀ احيا باشد كه خداى تعالى خلقان را زنده كند.

خداى تعالى به نفخ اوّل اسرافيل را فرمايد كه:در صور دم.او يك بار در صور دمد دميدنى كه به هرچه در آسمان و زمين ⁽¹⁸⁾برسد.الّا آن كس كه خداى خواهد،و خداى تعالى فرمايد تا آن نفخ ممدود مطوّل كند،و آن آن است كه خداى تعالى

گفت: مٰا يَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَيْحَةً وٰاحِدَةً ⁽¹⁾.

خداى تعالى عند آن كوهها را به رفتن در آرد تا همچنان بروند كه ابر رود و زمين بجنبد جنبيدنى كه ساكن نشود،چه خداى تعالى آن را به كوهها بر جاى مى دارد كه ميخهاى اوست تا بمانند سفينه و كشتى شود بر سر آب،يا آونگى ⁽²⁾آويخته از سقفى كه باد بر او مى زند و مى جنباند،و هو قوله تعالى: يَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ، تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ ⁽³⁾،زمين بجنبد و بجنباند اهلش را،و آن آن حال باشد كه: تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّٰا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذٰاتِ حَمْلٍ حَمْلَهٰا ⁽⁴⁾... ،هر زنى شيردهنده از كودكى شيرخواره مشغول شود،و هر آبستنى بار بنهد كه در شكم دارد،و كودكان از آن هول پير شوند،و شياطين از ترس و فزع برمند و بپرند و به اقطار زمين روند،و فرشتگان بر روى ايشان زدن گيرند تا به جاى خود آيند،و مردم مدهوش گردند،و بعضى بعضى را ندا مى كنند،و هو قوله: يَوْمَ التَّنٰادِ، يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مٰا لَكُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ عٰاصِمٍ ⁽⁵⁾.

ايشان در اين باشند،خداى تعالى فرمان دهد تا زمين شكافته شود از كنار تا كنار،كارى عظيم بينند كه پيش از آن نديده باشند،و چندان خوف و فزع به ايشان رسد كه جز خداى نداند.

آنگه در آسمان نگرند،آسمان را چون مهل بينند،و آن دردىّ زيت باشد،پس شكافته و ستارگان از او فروريزند ⁽⁶⁾،و آفتاب و ماه گرفته شود،و مردگان آن روز از اين اهوال و شدايد بى خبر باشند.

ابو هريره گفت:يا رسول اللّه!اينان كه اند كه خداى تعالى استثنا كرد ايشان را به قول: إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ؟گفت:ايشان شهيدان باشند،فزع بر زندگانى ⁽⁷⁾باشد كه

آنجا باشند،و ايشان زندگانى باشند به نزديك خداى تعالى،چنان كه گفت: بَلْ أَحْيٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ، فَرِحِينَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ ⁽¹⁾... ،خداى تعالى ايشان را از اين هول ايمن گرداند،و آن عذابى باشد على شرار خلق اللّه ⁽²⁾،و هو قوله تعالى:

يٰا أَيُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السّٰاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ⁽³⁾، الى قوله: وَ لٰكِنَّ عَذٰابَ اللّٰهِ شَدِيدٌ ⁽⁴⁾.آنگه بر اين جمله باشند چندان كه خداى خواهد.

آنگه خداى تعالى اسرافيل را بفرمايد كه:يك بار ديگر در صور دم،و اين نفخۀ صعق باشد.اسرافيل در صور دمد.هرچه در آسمان و زمين ⁽⁵⁾بميرند الّا آنان كه خداى خواهد.ملك الموت گويد:بار خدايا!تو عالم ترى،هرچه ⁽⁶⁾در آسمان و زمين ⁽⁷⁾بمردند الّا جبريل و ميكايل و اسرافيل،و من كه مانده ام ⁽⁸⁾زنده.و تو خداوندى كه مرگ را بر تو ره نيست.حاملان عرش مانده اند،بار خدايا!چه ⁽⁹⁾فرمايى؟اينان بخواهند مردن؟حق تعالى گويد:خاموش كه من مرگ بر همه خلايق نوشته ام.

آنگه فرمان دهد كه:اى جبريل و اى ميكايل!بميرى.ايشان بميرند.

آنگه حاملان عرش را گويد:

موتوا حملة عرشي ⁽¹⁰⁾،بميرى اى حاملان عرش من، ايشان بميرند.

آنگه اسرافيل را گويد:صور به عرش ده،و تو نيز بمير،او صور به عرش سپارد و او نيز بميرد.

آنگه ملك الموت را گويد:كه مانده است ⁽¹¹⁾؟-و او عالم تر به آن كه كه مانده است-گويد:بار خدايا!از خلقان كس نماند ⁽¹²⁾-و تو عالم ترى-جز من ⁽¹³⁾.خداى تعالى گويد:تو نيز خلقى از خلقان من،

مت كما ماتوا ،بمير چنان كه ديگران بمردند تا هيچ كس نماند با خداى-عزّ و جلّ.