منابع فقه شیعه - ترجمه جامع احادیث الشیعه حضرت آیه الله العظمی سید حسین بروجردی جلد 29

مشخصات کتاب

سرشناسه : بروجردی، حسين، ۱۲۵۳ - ۱۳۴۰.

عنوان قراردادی : جامع احاديث الشيعه .فارسی .برگزيده

عنوان و نام پديدآور : منابع فقه شيعه: ترجمه جامع احاديث الشيعه حضرت آيه الله العظمی سيد حسين بروجردی رحمه الله/ مترجمان احمد اسماعيل تبار، احمدرضا حسينی، محمدحسين مهوری.

مشخصات نشر : تهران: فرهنگ سبز ، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : 35ج

شابک : دوره: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۴۵-۴ ؛ ۱۵۰۰۰۰ريال: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۶۳-۸

وضعيت فهرست نويسی : فاپا

يادداشت : ص.ع. لاتينی شده: .... Sources of shi'ite jurisprudence

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

موضوع : احاديث احكام

موضوع : معاملات (فقه) -- احاديث

شناسه افزوده : اسماعيل تبار، احمد، ۱۳۴۳ -، مترجم

شناسه افزوده : حسينی، احمدرضا، ۱۳۴۲ - ، مترجم

شناسه افزوده : مهوری، محمدحسين، ۱۳۴۰ - ، مترجم

رده بندی كنگره : BP۱۳۶/۹ /ب۴ج۲۰۴۲۱۱۷ ۱۳۸۸

رده بندی ديويی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره كتابشناسی ملی : ۱۷۹۵۱۱۰

تنظیم متن دیجیتال: میثم حیدری

اشاره

الجزء التاسع و العشرون

بسم الله الرحمن الرحيم

قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله:

«إنّى تٰارِكٌ فيٖكُمُ الثَّقَلَيْن كِتٰابَ اللّٰهِ وَعِتْرَتىٖ أهْلَ بَيْتىٖ‌.»

اصول كافى، شيخ كلينى (متوفى 329 ق)؛ 294/1

مسند احمد بن حنبل (متوفى 241 ق)؛ 14/3، 366/4-367

منابع فقه شيعه

ترجمۀ

جامع أحاديث الشيعة

حضرت آية اللّٰه العظمى سيّد حسين بروجردى رحمه الله

جلد 29

ارث

مترجمان

احمد اسماعيل تبار، سيد احمدرضا حسينى و محمدحسين مهورى

سرشناسه : بروجردي، حسين، ۱۲۵۳ - ۱۳۴۰.

عنوان قراردادي : جامع احاديث الشيعه .فارسي .برگزيده

عنوان و نام پديدآور : منابع فقه شيعه: ترجمه جامع احاديث الشيعه حضرت آيه الله العظمي سيد حسين بروجردي رحمه الله/ مترجمان احمد اسماعيل تبار، احمدرضا حسيني، محمدحسين مهوري.

مشخصات نشر : تهران: فرهنگ سبز ، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهري : 35ج

شابك : دوره: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۴۵-۴ ؛ ۱۵۰۰۰۰ريال: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۶۳-۸

وضعيت فهرست نويسي : فاپا

يادداشت : ص.ع. لاتيني شده: .... Sources of shi'ite jurisprudence

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

موضوع : احاديث احكام

موضوع : معاملات (فقه) -- احاديث

شناسه افزوده : اسماعيل تبار، احمد، ۱۳۴۳ -، مترجم

شناسه افزوده : حسيني، احمدرضا، ۱۳۴۲ - ، مترجم

شناسه افزوده : مهوري، محمدحسين، ۱۳۴۰ - ، مترجم

رده بندي كنگره : BP۱۳۶/۹ /ب۴ج۲۰۴۲۱۱۷ ۱۳۸۸

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۱۲

شماره كتابشناسي ملي : ۱۷۹۵۱۱۰

مقدمات التحقيق

سخن ناشر

نشر فرهنگ جهت باورسازى مردم در جوامع انسانى ضرورت انكارناپذيرى دارد. سيّال بودن فهم انسان همواره در جريان تاريخ، همراه با تكميل معارف قديمى و فرا گرفتن مفاهيم جديد جارى است و هرگز معارف انسانى و دستاوردهاى نوين آن در حوزۀ علوم رياضى، تجربى و علوم انسانى متوقف نيست. مهم ترين بخش معارف انسان ها به مفاهيم بايدها و نبايدها برمى گردد، مفاهيمى كه اعتبارى هستند و به اعتبار كنندۀ اين مفاهيم بستگى دارند. مسلمانان بايدها ونبايدها را به كلام خداى بزرگ و سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و جانشينان او مربوط مى دانند و شيعيان جانشينان پيامبر صلى الله عليه و آله را خاندان معصوم عليهم السلام آن فرستادۀ الهى مى دانند.

انتشارات فرهنگ سبز سعى دارد با ترجمۀ كلام امامان شيعه كه جانشينان معصوم آن رسول الهى هستند، قدمى در جهت نشر فرهنگ اسلام بر پايۀ انديشه هاى اهل بيت عليهم السلام بردارد. تبليغ و ترويج فرهنگ اسلام از طريق نشر آموزه هاى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و جانشينان معصومش به منظور مواد انديشه و تحليل فكرى مردم از وظايف انتشارات است. اميد آن كه نشر فرهنگ سبز در انجام اين وظيفه موفق و مقبول باشد.

انتشارات فرهنگ سبز

اعداد و نشانه هاى اختصارى

كاالكافى

فقيه من لايحضره الفقيه

يب التهذيب

صا الاستبصار

ئل وسائل الشيعه

ك مستدرك الوسائل

الدعائم دعائم الاسلام

المعانى معانى الاخبار

البصائر بصائر الدرجات

م مترجم

خ نسخه (كتاب) خطى

ظ ظاهراً

مجمع مجمع البيان

آت مرآت العقول

خ ل نسخه بدل

ط طبع

ج جلد

ن نگاه كنيد علامتى است كه بعد از حديثى كه نياز به توضيح دارد گذاشته مى شود.

معلق الى هنا حذف آن قسمت از سند لاحق كه با حديث سابق مشترك است.

بهذا الاسنادعدم تكرار سند روايت لاحق در صورتى كه با روايت سابق بطور كلى يا در صدر سند مشترك باشد

صحَّ صحيح است

44490 شماره تعداد احاديث روايت شده از جلد اول

(1) شماره مربوط به روايت هر باب

1 شماره مربوط به تعداد روايات در اين جلد

مقدمه

اشاره

نقل املاك از دارايى يك شخص به شخص يا اشخاص حقيقى ديگر بر پايه سه سبب فقهى حقوقى قابل تصوير است: اول آنكه شخص ناقل، املاك خود را بر پايه عمل حقوقى عقد مانند بيع يا ايقاع مانند خيار به شخص يا اشخاص حقيقى ديگر منتقل كند دومين سبب اين است كه املاك و دارايى هاى شخص ناقل براساس يك واقعه حقوقى فقهى مانند تلف يا فوت به شخص يا اشخاص حقيقى ديگر منتقل شود. سومين سبب اين است كه املاك و دارايى هاى شخص ناقل بر پايه مشترك واقعه و عمل حقوقى فقهى مانند شكار و حيازت مباحات به شخص يا اشخاص حقيقى ديگر منتقل شود.

تمام عقدها و ايقاع ها خواه در قالب ايقاع ها و عقود معين و تعريف شده يا مبتنى بر قراردادها و توافق ها از اسباب فقهى و حقوقى هستند كه موجب و سبب اعتبارى نقل ملك از قلمرو اعتبارى دارايى يك شخص به قلمرو اعتبارى دارايى شخص ديگر مى شود.

وقايع قانونى شامل ولادت، فوت، تلف، اتلاف و... سبب نقل ملك از دارايى يك شخص به شخص ديگر مى شود كه كميت و ميزان آن را قانون تعيين مى كند.

فوت سبب نقل

فوت شخص حقيقى سبب نقل املاك متوفى به ورثه او مى شود. با فوت متوفى بايد تمام دارايى و ماترك او به طلبكاران و موصى لهم و سپس به وارثين او اختصاص يابد گرچه

قبل از تقسيم و تسهيم سهام، ذمه متوفى به طلبكاران مشغول است اما املاك به طور مشاعى متعلق به موصى لهم و وارثان متوفى است و بعد از اخراج ديون و موصى به از ماترك متوفى باقيمانده املاك بين ورثه حسب قوانين ارث اسلام تقسيم مى شود.

قوانين ارث تعبدى و امرى

تعيين وارثان و طبقات ارث و درجات آن در هر طبقه و كيفيت ارث بردن از فرض و قرابت در كتاب خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله طبق تشريح و تبيين اهل بيت عليهم السلام معلوم شده است و خداوند بزرگ همواره از قوانين ارث به حدود الهى ياد مى كند و مردم را از تعدى و تجاوز به حدود الهى بازمى دارد. هيچكس در نظام حقوقى اسلام حق ندارد وارثان طبقه اول يا دوم يا سوم را تغيير دهد و يا وارثان فرض بر و قرابت بر را تغيير دهد و يا اينكه كسر فروض وارثان فرض بر را تغيير دهد زيرا اين گونه تغيير دادن ها تحريف در دين خدا و قوانين صريح قرآن است كه از آن به بدعت خودپسندانه در برابر عبادت خداپرستانه ياد مى شود و در تمام نظام هاى حقوقى مقررات ارث از قوانين آمره است و به اراده اشخاص تغيير نمى كند و انتقال املاك از متوفى به وارثان حسب فوت متوفى به طور قهرى انجام مى شود.

منابع قوانين ارث

بزرگ ترين منبع ارث قرآن كتاب خدا است و تمام فروض ششگانه ربع و نصف و ثمن و ثلث و دو ثلث و سدس از آيات شريف قرآن گرفته شده است بعد از قرآن (كلام خدا) سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله منبع مقررات ارث است كه در قالب روايات اهل بيت عليهم السلام بيان شده است و اكنون مقررات ارث در قوانين مدنى كشورمان طى مواد 861 تا 949 بيان شده است.

تفاوت پيش آمده در مباحث ارث و پيدايش مسئله عول و تعصيب بخاطر اختلاف در بيان سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله در راه حل مسائل ارث مانند بالا بودن كسر فروض از ماترك يا بيشتر بودن ماترك از كسر فروض است چنانچه سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله را از بيان اوصياء

دوازده گانه ايشان اخذ كنيم در مورد عول، نقص را بر بعضى از وارثان فرض بر چون دختران وارد مى كنيم و فرض بران ديگر فرض خود را خواهند برد ولى مطابق فقه اهل سنت تمام كسرهاى فرض بران تغيير خواهد كرد و نقص بر همه وارثان وارد خواهد شد و اين اختلاف مهم در اثر تفاوت در منبع استنباط احكام و مقررات ارث پديد آمده است.

بعد از كلام خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله، اجماع و شهرت فتوايى فقهاى شيعه در استنباط مقررات ارث تعيين كننده است زيرا منبع ديگرى باقى نمى ماند تا قوانين اعتبارى و امرى ارث بدان استناد شود.

مباحث ارث

موجبات ارث، موانع ارث، وارثان متوفى، طبقات و درجات وارثان و مورد زيادى كسر فروض بر ماترك (عول) و نقصان كسر فروض از ماترك (تعصيب) و اختصاص هاى پسر بزرگ تر در ارث و متوفاى بدون وارث و ارثيه حمل و فرزندان رضاعى و لعان شده و ده ها مسئله از اين قبيله مباحث ارث را تشكيل مى دهد اميد آنكه دانشجويان و طلبه هاى فقه اهل بيت عليهم السلام با رجوع به منابع اصلى قرآنى و روايى مبانى مقررات و قانونمندى ارث را در نظام حقوقى كشورمان مورد مطالعه قرار دهند و همواره با استناد به آيات و روايات اعتبار الهى را درباره قوانين ارث بدانند و مباحث مرتبط با ارث را براساس آيات قرآن و روايات معتبر تحليل نمايند.

تغيير و تحوّل در قوانين ارث

با توجه به امرى و تعبدى بودن قوانين ارث و استخراج و استنباط آنها از كتاب خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله زمينه تحول و تغيير در قوانين ارث بسيار اندك است و همواره رويه ثابتى از ارث بردن در جوامع اسلامى حاكم بوده است در غرب برخلاف جامعه اسلامى با توجه به اينكه اصل آزادى اراده در قانونمندى جوامع غربى پذيرفته شده است ارث بر پايه وصيت نيز قابل قبول بود كما اينكه قانونمندى ارث نيز با اراده قانونگذاران در طول تاريخ

با تحولات فكرى و فلسفى غربى ها، تغيير يافته است به طورى كه مبانى فكرى هر مكتبى تعيين كننده ميزان سهام و فروض وارثان بوده است و از آنجايى كه چنين تفكرى بنياد محكمى نداشت همواره قوانين ارث نيز تغيير مى كرد ولى قوانين ارث مسلمانان مطابق با كتاب خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله همواره فروض و رويه تقسيم ثابتى دارد كه با گذشت زمان تغييرى نداشته است.

منابع قوانين ارث

دو منبع اصلى مقررات ارث، كتاب خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله است. كتاب خدا بدون هيچگونه تغيير و تحريفى مورد اتفاق همه مسلمانان باقى مانده است و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله طى پانزده قرن از قرن دوم و سوم هجرى قمرى در مجامع روايى سنى و شيعه تدوين شده است كه اكنون منابع روائى شيعه درباره ارث به ترتيب تاريخ به شرح ذيل تقديم خوانندگان محترم مى شود:

قرن اول

1 - قرآن كريم

قرن سوم

2 - المحاسن. احمد بن محمد بن خالد برقى. (؟ - 274 يا 280 ق)

3 - الغارات. ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى. (؟ - 283 ق)

4 - بصائرالدرجات. محمد بن حسن بن فروخ صفار. (؟ - 290 ق)

قرن چهارم

5 - تفسيرالعياشى. ابى نصر محمد بن مسعود بن عياش سمرقندى. (؟ - حدود 320 ق)

6 - تفسيرالقمى. ابوالحسن على بن ابراهيم قمى. (؟ - 329 ق)

7 - الكافى. محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى. (؟ - 329 ق)

8 - رجال الكشى. ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزيز كشّى. (؟ - حدود 340 ق)

9 - الاستغاثة. على بن احمد كوفى. (؟ - 352 ق)

10 - دعائم الاسلام. نعمان بن محمد تميمى. (259-363 ق)

11 - من لايحضره الفقيه. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

12 - علل الشرائع. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

13 - الهداية. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

14 - معانى الاخبار. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

15 - الخصال. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

16 - المقنع. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

17 - عيون اخبارالرضا. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

18 - الاختصاص. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

19 - الجعفريات. محمد بن محمد اشعث. (؟ -؟)

20 - قرب الاسناد. عبدالله بن جعفر حميرى. (؟ -؟)

21 - تحف العقول. ابن شعبه. (؟ -؟)

قرن پنجم

22 - المقنعة. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)

23 - الامالى. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)

24 - الارشاد. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)

25 - رسالة المحكم و المتشابه. سيد مرتضى. (355-436 ق)

26 - الامالى. شيخ طوسى. (385-460 ق)

27 - تهذيب الاحكام. شيخ طوسى. (385-460 ق)

28 - الاستبصار. شيخ طوسى. (385-460 ق)

قرن ششم

29 - روضة الواعظين. محمد بن فتال نيشابورى. (؟ - 508 ق)

30 - مجمع البيان. فضل بن حسن طبرسى. (حدود 469-548 ق)

31 - مناقب آل ابيطالب عليهم السلام. رشيدالدين ابوجعفر محمد بن على بن شهرآشوب.

(489-588 ق)

32 - الاحتجاج. احمد بن على طبرسى. (؟ -؟)

قرن هفتم

33 - مشكاة الانوار فى غرر الاخبار. ابوالفضل على طبرسى. (اوايل قرن هفتم)

34 - كشف الغمّة. على بن عيسى اربلى. (؟ - 693 ق)

قرن هشتم

35 - مختلف الشيعة. حسن بن يوسف بن مطهر اسدى. (648-726 ق)

قرن دهم

36 - عوالى اللئالى. محمد بن على بن ابراهيم احسائى معروف به ابن ابى جمهور.

(حدود 840 زنده در 902)

قرن دوازدهم

37 - وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة. محمد بن حسن بن محمد حر عاملى.

(1033-1104 ق)

38 - بحارالانوار. محمدباقر مجلسى. (1037-1111 ق)

قرن چهاردهم

39 - مستدرك الوسائل. ميرزا حسين نورى طبرسى. (1254-1320 ق)

آشنايى با مؤلفان منابع جامع احاديث الشيعه جلد 29

قرن سوم

1 - برقى (؟ - 274 يا 280 ق)

ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد بن عبدالرحمن بن محمد بن على. عالم و محدث شيعه، اصالتاً كوفى بود و نياكانش در آن ديار زندگى مى كردند و چون يوسف بن على والى عراق محمد بن على جد اعلاى برقى را كه از هواداران زيد بن على بن حسين عليه السلام بود، دستگير و به شهادت رساند، به ناچار عبدالرحمن و پسرش خالد به ايران گريختند و در برقه رود قم (ظاهرا رودخانه بيرقون) جايگير شدند.

از زادروز وى اطلاعى در دست نيست اما احتمالا در قم زاده شده است. وى عصر چند تن از ائمۀ اطهار عليهم السلام را درك كرده و از ايشان حديث آورده است.

شيخ طوسى وى را در شمار ياران امام جواد و هادى عليهما السلام قرار داده بنابراين مى توان گفت نخستين استادان وى، ايشان بودند.

چون از احاديث مرسل و ضعيف روايت مى كرد، چندى مورد طعن فقها قرار گرفت كه يكى از آنها شيخ، رييس و فقيه قم احمد بن عيسى بود كه وى را از قم راند و پس از مدتى پشيمان شد و پوزش خواست و وى را بازگرداند.

شاگردانى كه در محضرش بودند: محمد بن حسن صفار، على بن حسين سعدآبادى، محمد بن جعفر بن بطه، على بن ابراهيم قمى، سعد بن عبدالله اشعرى و...

وى تأليفات بسيارى داشته كه بيشتر آنها را نيز به المحاسن نامگذارى مى كرده و در حقيقت مجموعه اى از علوم قرآنى، حديث و فقه بوده و گزاف نيست كه آن را دايرة المعارف بدانيم كه تنها يك سوم آن باقى مانده است.

برقى در قم درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - المحاسن

2 - الرجال

2 - ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى (؟ - 283 ق)

ابو اسحاق ابراهيم ثقفى كوفى اصفهانى از شيعيان عالم و صاحب تاليف قرن سوم هجرى است. ابوالفرج محمد بن اسحاق معروف به ابن نديم در كتاب الفهرست او را از ثقات علماء و مصنفين معرفى كرده است.

شيخ طوسى در كتاب الفهرست، اصل او را كوفى دانسته و براى او مصنفات زيادى نقل كرده است. ابراهيم ثقفى از احفاد سعيد بن مسعود، عموى مختار ثقفى است كه امير المؤمنين عليه السلام او را والى مداين كرده بود و در زمان امام حسن عليه السلام نيز والى بود. هنگامى كه جراح بن سنان در مظلم ساباط مداين امام حسن عليه السلام را زخمى كرد امام عليه السلام بر سعيد بن مسعود وارد شد و او طبيب آورد تا زخم امام عليه السلام را مداوا كند.

از تأليفات وى:

1 - المغازى

2 - الغارات

3 - المعرفة

4 - الجامع الكبير فى الفقه

3 - محمد بن حسن بن فروخ صفار (؟ - 290 ق)

از ياران باوفاى امام حسن عسكرى عليه السلام و چهره اى سرشناس و محدثى توانمند.

وى را مى توان از بزرگان روايت شيعه در قرن سوم هجرى دانست. در آن زمان كه

خفقان و ظلم بنى عباس همه جاگير و امام حسن عسكرى عليه السلام در منطقۀ نظامى تحت نظارت و مراقبت بود، محمد بن حسن بن صفار از طريق نوشتن نامه هاى خصوصى و به شكل مخفيانه، خود را به حضرت امام عليه السلام نزديك كرد و بدين ترتيب شيعيان را از نور وجود ايشان عليه السلام بهره مند ساخت.

وى در قم يكى از چهره هاى نامور شيعه بود كه با حفظ و نقل روايت، خدمت بزرگى به جهان تشيع كرد و بزرگانى چون كلينى، شيخ طوسى، علامه حلّى و... دربارۀ او بسيار گفته و نگاشته اند. از جمله استادان وى مى توان به ابراهيم بن اسحاق، احمد بن ابى عبدالله برقى، احمد بن حسن بن على بن فضال و... اشاره كرد. راوى جميع كتب و روايات وى، شاگردش محمد بن حسن بن وليد است. محمد بن حسن صفار در شهر قم به خاك سپرده شده است.

از تأليفات وى:

1 - كتاب الصلوة

2 - كتاب الوضوء

3 - كتاب الجنائز

4 - كتاب الصيام

5 - كتاب الحج

6 - كتاب النكاح

7 - كتاب الطلاق

8 - كتاب المزار

9 - كتاب الردّ على الغلاه

10 - بصائر الدرجات

11 - المؤمن و...

قرن چهارم

4 - محمد بن مسعود عياشى (؟ - حدود 320 ق)

ابونصر محمد بن مسعود بن محمد بن عياشى سلَمى سمرقندى كوفى معروف به عياشى، از بزرگان فقهاى شيعۀ اماميه و نظريه پردازان انديشور اسلامى. يگانۀ روزگار خود در علوم گوناگون، فاضل، مفسر، محدث و اديب بود.

وى در 260 ق به عراق وارد شد و در آغاز از اهل سنت بود اما با مطالعۀ دقيق بر فقه جعفرى به تشيع روى آورد و از سرآمدان روزگار خود شد و تمام دارايى خود را صرف و وقف تشيع كرد.

محمد على مدرس تبريزى صاحب ريحانة الادب درباره وى مى گويد: «عياشى در علم، فضل، ادب، تبحر و تنوع علمى، يكتاى زمان خود بوده است.»

عياشى همدورۀ شيخ كلينى بود. بيش از 200 جلد كتاب از وى به يادگار مانده است.

در رجال، تفسير، طب، نجوم، قيافه شناسى و... دست داشت و كتاب نگاشت. تلاش وى به حدى بود كه گروهى وى را استاد كلينى، عالم بزرگ شيعه دانسته اند. كشىّ از شاگردان وى بود. از خاكجاى وى اطلاعى در دست نيست.

از تأليفات وى:

1 - كتاب التفسير

2 - كتاب معاريض الشعر

3 - الدعوات

4 - كتاب محاسن الاخلاق

5 - الانبياء و الائمه عليهم السلام و...

5 - على بن ابراهيم قمى (؟ - 329 ق)

شيخ ابوالحسن على بن ابراهيم بن هاشم قمى مشهور به شيخ اقدم از بزرگان و موثقين

حديث و فقه، از مفسران بزرگ شيعه در قرن سوم و چهارم هجرى. او فرزند ابراهيم بن هاشم قمى از علما و مشايخ بزرگ شيعه است و زمان دو امام معصوم (امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام) را درك كرده است. وى تا سال 307 قمرى زنده بود. محمد بن يعقوب كلينى از على بن ابراهيم روايت كرده است. وى اولين كسى است كه احاديث كوفيين را در قم رواج داد. او در اواسط عمر و يا به نقل بعضى ها در اواخر عمر نابينا شد.

از تأليفات وى:

1 - التفسير

2 - الناسخ و المنسوخ

3 - قرب الاسناد

4 - الشرائع

5 - الحيض

6 - التوحيد و الشرك

7 - المغازى

8 - الانبياء و...

6 - شيخ كلينى (؟ - 329 ق)

ابوجعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى. فقيه، محدث بزرگ شيعه، يكى از مؤلّفان كتب اربعه.

وى در دهى از كلين (فشافويه) در 38 كيلومترى رى و در خانه اى روشن به نور محبت و معرفت اهل بيت عليهم السلام زاده شد. پدر وى يعقوب بن اسحاق، آموزش فرزند خود كلينى را از همان دوران كودكى بر عهده گرفت و به علم و عمل آراست.

آرامگاه پدر وى در روستاى كلين نزديك حسن آباد شهررى مدت هاست كه زيارتگاه شيعيان است.

دايى وى علّان كه خود محدث و دانشمند بزرگى بود، پس از پدر استادى كلينى را بر

عهده گرفت و در تربيت وى نقش بسزايى داشت. علّان در سفر حج و در راه زيارت خانۀ خدا به شهادت رسيد. پس از گذراندن نوجوانى، كلينى براى كسب دانش به رى رهسپار شد و آنجا با انديشه ها و نظرات فرقه هايى چون اسماعيليه و مذاهبى چون شافعى، حنفى و شيعى مستقيما آشنا شد. در آنجا بود كه ضمن تحصيل پى برد حركت هايى، تشيع را از مسير خود منحرف كرده و درمان آن را بازگشت به فرموده هاى مبارك اهل بيت عليهم السلام دانست. اين شروعى بود براى ثبت و ضبط احاديث حضرات معصومين عليهم السلام كه در اين راستا ابوالحسن محمد بن اسدى كوفى نخستين استاد او در فراگيرى احاديث بود.

دورۀ كلينى را بايد «دورۀ حديث» ناميد زيرا آغازگر جنبشى براى يافتن، شنيدن و نگاشتن احاديث و روايات شده بود.

وى براى گردآورى احاديث و روايات به قم رهسپار شد و در محضر استاد بافضل و دانش احمد بن محمد بن عيسى اشعرى و پس از آن شاگرد امام حسن عسكرى عليه السلام، احمد بن ادريس قمى معروف به «معلم» شاگردى كرد و استاد گرانقدر عبدالله بن جعفر حميرى صاحب قرب الاسناد را نيز درك كرد و بهره برد و از آنجا به كوفه رفت و آنجا نيز به كسب دانش پرداخت.

وى در امانت، عدالت، تقوا، فضيلت، حفظ و ضبط احاديث آنچنان سرآمد روزگار خود شد كه شيعه و سنى در اخذ فتوا به وى مراجعه مى كردند و به اندازه اى مورد وثوق هر دو مذهب بود كه «ثقة الاسلام» و «شيخ المشايخ» لقب گرفت.

كلينى نخستين محدثى است كه در ميان اماميه به گردآورى و نظم و ترتيب احاديث شيعه پرداخت. پيش از اقدام وى، تنها اصول اربعمأه وجود داشت و شيعه بدان ها رجوع مى كردند كه با اثر خود، كافى (اصول، فروع و روضه) نقش و ردپاى شيعه را زيباتر و استوارتر كرد.

شاگردانى كه در نزد وى آموختند، ابن ابى رافع، احمد بن احمد كاتب كوفى، جعفر بن محمد قولويه قمى، محمد بن ابراهيم نعمانى معروف به ابن زينب و... بودند.

وى در سال «تناثر نجوم» سالى كه ستارگان فرو ريخت، درگذشت. دانشمند نامى بغداد ابوقيراط بر جنازۀ اين محدث بزرگ شيعه نماز گزارد و در «باب كوفۀ» بغداد به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - كافى

2 - كتاب رجال

3 - رد بر قرامطه

4 - رسائل ائمه عليهم السلام

5 - تعبير الرؤيا (تفسيرالرؤيا)

7 - كشّى (؟ - حدود 340 ق)

ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزيز كشّى، فقيه، رجالى و عالم بزرگ شيعه.

انتساب كشّى به منطقۀ «كش» از نواحى سمرقند برمى گردد. نجاشى وى را ثقه و مورد اعتماد مى داند و مى گويد: «از ضعفا بسيار روايت كرده است.» وى از ملازمان عياشى بود.

در خانۀ عياشى كه كشتزار اهل دانش بود، فارغ التحصيل شد. كشّى، آگاه به اخبار و رجال و بسيار گرانمايه و از دوستان صميمى شيخ كلينى بود و تقريبا استادان و شاگردان آن دو بزرگوار يكى بودند.

اساتيد وى محمد بن مسعود عياشى سمرقندى، محمد بن قولويه قمى، ابواسحاق ابراهيم بن نصير كشى (برادرش) و... بودند.

شاگردانى كه در نزد وى آموختند: جعفر بن محمد بن قولويه قمى صاحب كتاب كامل الزيارات، هارون بن موسى تلعكبرى، ابواحمد حيدر بن محمد بن نعيم سمرقندى.

از خاكجاى وى اطلاعى در دست نيست.

از تأليفات وى:

1 - الرجال يا معرفة الناقلين عن الائمة الصادقين

8 - على بن احمد كوفى (؟ - 352 ق)

ابوالقاسم على بن احمد كوفى يا علوى، فقيه، متكلم، اصولى و توانا در علوم گوناگون.

در آغاز، كارش بر طريقى مستقيم بود و كتاب محكمى را تأليف كرد كه از آن جمله مى توان كتاب الاوصياء و كتاب در فقه را نام برد. سپس حال و مذهب وى تغيير كرد و به سوى غلوّ پيش رفت.

پسر وى ابومحمد، تأليفات وى را گردآورى كرد. احمد كوفى در «كرمى» منطقه اى در فسا نزديك شيراز درگذشت.

از تأليفات وى:

1 - الانبياء

2 - الابتداء

3 - فساد قول البراهمه

4 - الآداب و مكارم الاخلاق

5 - الاستدلال فى طلب الحق و...

9 - نعمان بن محمد تميمى (259-363 ق)

ابوحنيفه نعمان بن محمد بن منصور بن احمد بن حيون تميمى مغربى. دانشمند بزرگ اسماعيليه.

در مغرب زاده شد. در آغاز، پيرو مذهب مالكى بود ولى تغيير مذهب داد و شيعۀ اسماعيليه شد. او از بنيانگذاران مذهب اسماعيليه و قانونگذار آن بود. به بسيارى از خلفاى فاطمى خدمت كرد (المهدى بالله، القائم بامرالله، المنصور بالله) و در دوران فخرالدين خليفۀ چهارم به مقام قاضى القضات و داعى الدعات رسيد. مؤلفان شيعه به او ابوحنيفۀ شيعى مى گويند.

از تأليفات وى:

1 - دعائم الاسلام

2 - شرح الاخبار

3 - اساس التاويل

4 - افتتاح الدعوه

5 - مفاتيح النعمه

6 - الايضاح

7 - الينبوع

8 - المجالس و المسائرات

10 - شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)

ابوجعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى، معروف به شيخ صدوق. فقيه گرانقدر و محدث دانشور بزرگ شيعه و از دنباله روان شيخ كلينى.

وى در خانواده اى اهل تقوا و دانش در قم زاده شد. پدر وى، على بن حسين بن بابويه قمى معروف به ابن بابويه، از برجسته ترين علما و فقهاى بزرگ زمان خود بود و شيخ صدوق نخست در دامان پر مهر پدر كسب فيض كرد. شيخ صدوق به خراسان و بغداد سفر كرد و پايان زندگانى خود را در رى گذراند. شيخ طوسى دربارۀ وى مى گويد:

«وى دانشمندى جليل القدر و حافظ احاديث بود. از احوال رجال، كاملا آگاه و در سلسلۀ احاديث، نقادى عالى مقام به شمار مى آمد. بين بزرگان قم از نظر حفظ احاديث و كثرت معلومات مانند نداشت و در حدود سيصد اثر از خود به جاى گذاشته است».

استادانى كه شيخ صدوق در نزد آنها كسب فيض كرد، عبارتند از: پدرش ابن بابويه، حمزة بن محمد بن احمد بن جعفر بن محمد بن زيد بن على عليه السلام، ابومحمد قاسم بن محمد استرآبادى، محمد بن حسن بن احمد بن وليد و...

شاگردان وى نيز برادرش حسين بن على بن موسى بن بابويه قمى، شيخ مفيد، ابن غضائرى، شيخ ابوالبركات، ابوالقاسم على بن محمد بن على خزاز و... بودند.

خاكجاى شيخ صدوق اين عالم بزرگ شيعه در رى، زيارتگاه عام و خاص است.

از تأليفات وى:

1 - من لايحضره الفقيه (دومين كتاب از كتب اربعۀ حديث شيعه)

2 - مدينة العلم

3 - كمال الدين و تمام النعمة

4 - الخصال

5 - التوحيد

6 - الامالى

7 - المقنع فى الفقه و...

11 - محمد بن محمد اشعث (؟ -؟)

ابوعلى محمد بن محمد اشعث كوفى، راوى ثقۀ شيعه.

وى در كوفه شهر شيعيان، دوستداران خاندان حضرت على عليه السلام و راويان بزرگ شيعه زاده شد. به مصر رفت و در محضر موسى بن اسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام شاگردى كرد و در همانجا بود كه به نگاشتن روايات از طريق موسى بن اسماعيل و نياكان پاك آن بزرگواران پرداخت.

نجاشى در رجال مى گويد: «وى كتابى در احكام حج دارد» كه تاكنون يافته نشده است. مرحوم حاجى نورى در خاتمه مستدرك نقل مى كند كه تلعكبرى مى گويد: «پدرم از ابوعلى محمد بن محمد اشعث براى من در سال 313 هجرى اجازه گرفته بود.»

تأليف وى:

1 - الجعفريات (الاشعثيات).

12 - عبداللّٰه بن جعفر حميرى (؟ -؟)

ابوالعباس عبداللّٰه بن جعفر بن حسين بن مالك بن جامع حميرى قمى، راوى و فقيه برجستۀ شيعه در قرن چهارم هجرى.

نجاشى درباره ايشان معتقد است: «وى بزرگِ علماى قم و شخصيت برجسته آنها كه در سال 290 و اندى از قم به شهر كوفه رفتند. بزرگان علماى كوفه از حميرى اخبار و روايات ائمه را زياد شنيده اند و كتاب هاى زيادى تصنيف كردند.» شيخ طوسى در رجال، ايشان را از اصحاب امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام مى داند.

وى با امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام نامه نگارى داشت و پس از ايشان از طريق محمد بن عثمان عمرى با امام عصر (عج) مرتبط بود.

درباره رحلت و محل دفن او اطلاع دقيقى در دست نيست اما به نظر مى رسد وى در قم از دنيا رفته و در كنار بارگاه حضرت معصومه عليها السلام مدفون شده باشد.

از تأليفات وى:

1 - قرب الاسناد

2 - العظمة و التوحيد

3 - الامامة

4 - الاستطاعة و المعرفة

5 - الطب

6 - فضل العرب

7 - مسائل ابى محمد و توقيعات

8 - كتاب الدلائل

9 - الغيبة و الحيرة

13 - ابن شعبه (؟ -؟)

ابومحمد حسن بن على بن حسين بن شعبه حرانى، معروف به ابن شعبه، محدث، فقيه، رجالى و از شيوخ بزرگ علماى اماميه.

وى در حران يكى از روستاهاى اطراف شهر حلب در سوريه زاده شد. در حلب كه

يكى از شهرهاى بزرگ و مهم علمى شام بود، پرآوازه و از چهره هاى درخشان جهان اسلام به ويژه تشيع شد.

استاد وى ابوعلى محمد بن همام بغدادى و از مهم ترين شاگردان وى كه از پرفروغ ترين ستاره هاى جهان تشيع گرديد، شيخ مفيد بود.

علامه مجلسى دربارۀ وى مى گويد: «كتاب ايشان تحف العقول بهترين شاهد بر فضل و دانش و عظمت شأن ايشان مى باشد.»

خاكجاى وى آشكار نيست.

از تأليفات وى:

1 - تحف العقول عن آل الرسول

2 - التمحيص

14 - شيخ مفيد (336-413 ق)

محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شيخ مفيد. عالم، فقيه، متكلم و محدث نامى شيعه.

وى در حوالى بغداد زاده شد. پس از بلوغ و رشد فكرى، رهسپار بغداد شد و در آنجا در محضر استادان بنام و دانشمندان بزرگ آن روزگار از جمله شيخ صدوق، ابوغالب زرارى، ابن جنيد اسكافى و... به آموختن دانش، كلام، فقه و اصول پرداخت. ابن نديم در الفهرست از وى به عنوان «ابن المعلم» ياد مى كند. سرآمد شاگردان وى سيد مرتضى، سيد رضى، شيخ طوسى، نجاشى، ابوالفتح كراجكى و... بودند. شيخ طوسى درباره وى مى گويد: «وى از متكلمان اماميه است. در روزگار خود، رياست و مرجعيت شيعه به او ختم مى گردد. حافظۀ خوب و ذهنى دقيق داشت. در پاسخ به پرسش ها، حاضر جواب بود. بيش از 200 جلد كتاب خرد و كلان دارد».

ابن حجر عسقلانى نيز مى گويد: «وى بسيار عابد، زاهد و اهل خشوع و تهجد بود و مداومت بر علم و دانش داشت». عماد حنبلى (يكى از دانشمندان اهل سنت) مى گويد:

«بزرگى از بزرگان اماميه و رييس بخش فقه و كلام و مباحثه بود. موقعيت شايان توجهى

در تشكيلات دولت آل بويه داشت. وى صدقۀ فراوان مى داد».

استادانى كه وى در محضر آنها درس آموخت، عبارتند از: ابن قولويه قمى (ابوالقاسم جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن قولويه قمى)، شيخ صدوق، ابن جنيد اسكافى و...

شيخ مفيد پس از 75 سال عمر مفيد، در بغداد و در حرم مطهر امام جواد عليه السلام نزديك قبر استادش ابن قولويه قمى به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - المقنعة

2 - الفرائض الشرعيّة

3 - الامالى

4 - الارشاد و...

15 - سيد مرتضى (355-436 ق)

ابوالقاسم على بن حسين بن موسى، مشهور به سيد مرتضى علم الهدى. فقيه مبرز، عالم متكلم و اديب متبحر، داراى القاب ذوالثمانين و ذوالمجدين.

وى در بغداد زاده شد و از سوى پدر و مادر، نسبى بسيار شريف داشت. برادر وى سيد رضى بود. شيخ طوسى شاگرد عاليقدرش پس از ذكر نام و نسبش مى نويسد: «كنيه اش ابوالقاسم و لقبش علم الهدى و الاجل المرتضى است. در علوم بسيارى يگانه روزگار بود.» پس از شيخ بزرگوار مفيد، پيشواى فقهى شد. از جمله اساتيد وى شيخ مفيد، هارون بن موسى تلعكبرى، ابن نباته، احمد بن سعيد كوفى، حسين بن بابويه قمى (برادر على بن محمد معروف به شيخ صدوق) و... بودند. علامه حلّى وى را معلم شيعۀ اماميه خوانده است. در علوم معقول و منقول و تفسير، سرآمد روزگار خود بود. وى در پنج روز مانده از ماه ربيع الاول در بغداد رحلت كرد، پسرش در خانه اش بر وى نماز خواند و در همان خانه اش مدفون شد.

از تأليفات وى:

1 - تنزيه الانبياء

2 - الانتصار فى ما انفردت به الامامية من المسائل الفقهية

3 - الذريعه فى اصول الشريعه

4 - المحكم و المتشابه

5 - المختصر

6 - الامالى

7 - درر الفوائد و...

16 - شيخ طوسى (385-460 ق)

ابوجعفر محمد بن حسن طوسى، معروف به «شيخ الطايفه». فقيه، اصولى، محدث، مفسر، متكلم و عالم الرجال بسيار درخشان و بزرگ جهان اسلام به ويژه تشيع. وى در خراسان زاده شد. خاندان شيخ تا چند نسل همه از علما و فقها بوده اند. در 23 سالگى به بغداد كوچ كرد و تا پايان عمر در عراق ماند و پس از استادش سيد مرتضى علم الهدى، رياست علمى و فتوايى شيعه به او منتقل شد.

شيخ بزرگوار مدت پنج سال نزد استاد نحرير شيخ مفيد شاگردى كرد و چند سالى هم در نزد سيد مرتضى درس آموخت. به علت آشوب و هرج و مرج آن روزگار بغداد، وى از آنجا كوچ و به نجف اشرف رهسپار شد و در آنجا جاى گرفت و خود حسن اتفاقى شد تا در آنجا حوزۀ علميۀ نجف را بنيان گذارد.

پس از درگذشت سيد مرتضى علم الهدى، رهبرى و پرچمدارى شيعه به وى رسيد و آن چنان آوازۀ علم، ورع، زهد و تقواى وى در دور و نزديك پيچيده شده بود كه القائم بامرالله خليفۀ عباسى با همكارى آل بويه از وى براى تدريس كلام در مركز خلافت دعوت كردند كه با فروپاشى آل بويه، وى از آنجا به نجف اشرف عزيمت كرد و تا پايان عمر خود در همانجا بود و در همان خاك پاك، دفن شد.

از تأليفات وى:

1 - الاستبصار

2 - تهذيب الاحكام

3 - النهاية

4 - المبسوط

5 - الخلاف

6 - التبيان و...

قرن ششم

17 - فتال نيشابورى (؟ - 508 ق)

محمد بن حسن بن على بن احمد فتال نيشابورى معروف به ابن فارسى. متكلم جليل القدر، فقيه، عالم، زاهد و متقى. وى در نيشابور به دنيا آمده اما تاريخ ولادتش معلوم نيست. از لقب ابن فارسى معلوم مى شود كه وى از نژاد ايرانى است. فتال يكى از اسم هاى بلبل است و علت ملقب شدن او به فتال، به خاطر خوش صوتى و لطافت زبانى است كه در منبر داشته و از نطق بالايى برخوردار بوده است. وى در محضر درس بزرگان شركت مى كرده و از تحصيلات عاليه برخوردار بوده است. از جمله استادان وى شيخ حسن بن على بن احمد پدر وى و از جمله شاگردانش على بن حسن بن عبدالله نيشابورى و محمد بن على بن شهرآشوب مازندرانى بوده است.

وى به دست ابوالمحاسن عبدالرزاق رئيس نيشابور ملقب به شهاب الاسلام و تنها به جرم تشيع به قتل رسيده و در قبرستان حيره نيشابور به خاك سپرده شده است.

از تأليفات وى:

1 - روضة الواعظين و بصيرة المتعظين

2 - التنوير فى معانى التفسير

3 - مونس الحزين

18 - فضل بن حسن طبرسى (حدود 469-548 ق)

امام سعيد ابوالفضل بن حسن طبرسى. مفسر، فقيه، محدث، عالم به حساب، جبر،

مقابله و نحو. ملقب به امين الدين يا امين الاسلام.

گويند وى در مشهد سناباد طوس متوطن بوده است. در 523 ق در سبزوار جايگير شد و به تعليم و تصنيف پرداخت. از جمله شاگردان وى مى توان به حسن بن فضل طبرسى (پسرش)، ابن شهرآشوب، شيخ منتجب الدين، قطب الدين راوندى، شاذان بن جبرئيل قمى و... اشاره كرد. وى از شيخ ابوعلى پسر شيخ طوسى و شيخ عبدالجبار، قاضى رازى كه در رى فقيه اماميه بوده، روايت نموده و صحيفة الرضا عليه السلام از جمله مرويات اوست.

فرزند وى (حسن بن فضل طبرسى) و فرزند زادگانش همگى از اكابر روزگار و فقهاى بزرگوار بودند. وى در سبزوار درگذشت و پيكر پاكش را به مشهد مقدس منتقل كردند و در جوار حرم حضرت ثامن الائمه عليه السلام به خاك سپردند.

از تأليفات وى:

1 - مجمع البيان (تفسير سترگ شيعى)

2 - الوسيط (يا تفسير جوامع الجامع)

3 - الآداب الدينية للخزانة المعينية

4 - تفسير الكافى الشافى

5 - نثر اللئالى

6 - اسرار الامامه

7 - اعلام الورى باعلام الهدى و...

19 - ابن شهر آشوب (489-588 ق)

رشيدالدين محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى، فقيه، مفسر و محدث بزرگ شيعه.

وى در خطۀ زيباى مازندران زاده شد. او در دوره اى زندگى مى كرد كه در بلاد اسلامى علم شكوفا و دانش رونق چشمگيرى گرفته بود.

صلاح الدين خليل صفدى صاحب الوافى بالوفيات دربارۀ وى چنين مى گويد:

«وى يكى از بزرگان شيعه است كه بيشتر قرآن را در هشت سالگى حفظ كرد و در اصول شيعه به حد اعلاى خود رسيد به طورى كه از شهرهاى مختلف براى درك محضر او به بغداد هجرت مى كردند... وى زيبارو، راست گفتار، خوش مشرب، با علم گسترده و بسيار اهل خشوع، عبادت و شب زنده دار بود و هميشه باطهارت و وضو به سر مى برد».

از جمله نام آورترين اساتيدى كه وى در نزد آنها شاگردى كرده است، مى توان: جارالله زمخشرى، ابوعبدالله نطنزى مؤلف كتاب الخصائص العلويه، سيد عبدالواحد آمدى، شيخ طبرسى صاحب احتجاج، قطب راوندى، فضل بن حسن طبرسى، شيخ ابوالفتوح رازى و...

را نام برد.

وى در حالى كه 99 سال از زندگانى پربارش را سپرى كرده بود، در شهر حلب سوريه به جانان پيوست و پيكرش را در كنار كوه جوشن به خاك سپردند.

از تأليفات وى:

1 - مناقب آل ابى طالب عليهم السلام

2 - مثالب النواصب

3 - المخزون المكنون فى عيون الفنون

4 - المائدة العائدة (الفائدة)

5 - المثال فى الامثال و...

20 - احمد بن على طبرسى (؟ -؟)

ابو منصور احمد بن على بن ابيطالب طبرسى. عالم، فاضل، فقيه، متكلم و نسابۀ بزرگ شيعه در قرن ششم هجرى.

منسوب به طبريش (معرب تفرش) منطقه اى نزديك قم. استاد وى ابوجعفر مهدى بن ابى حرب حسينى و شاگردان وى شيخ منتجب الدين و ابن شهرآشوب مازندرانى بودند.

از تأليفات وى:

1 - الاحتجاج على اهل اللجاج

2 - تاريخ الائمه عليهم السلام

3 - فضائل الزهراء عليها السلام

4 - مفاخر الطالبية

5 - الكافى فى الفقه

قرن هفتم

21 - ابوالفضل على طبرسى (اوايل قرن هفتم)

على بن حسن بن فضل، فقيه جليل و محدث نبيل على بن حسن بن فضل بن حسن طبرسى نواده پسرى فضل بن حسن صاحب مجمع البيان (متوفى 548 ق) از دانشمندان و فاضلان عصر خويش به شمار مى رفته است. وى در ادامه و تكميل اثر پدرش (حسن طبرسى متوفى 548 ق) متممى بر كتاب مكارم الاخلاق نوشته و آن را مشكاة الانوار فى غرر الاخبار نام نهاده است. صاحب رياض العلماء از وى با عنوان ثقة الاسلام ياد كرده است.

وى از سيد سعيد جلال الدين ابى على بن حمزه موسوى روايت مى كند.

سال فوت او همانند پدرش حسن طبرسى معلوم نيست ولى به نظر مى رسد او در پايان قرن ششم هجرى يا نيمه اول قرن هفتم هجرى چشم از جهان فروبسته باشد.

بنابراين خانواده طبرسى از مفسران و محدثان شيعه از نيمه دوم قرن پنجم تا نيمه اول قرن هفتم هجرى هستند كه پدربزرگ، فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب مجمع البيان و پدر، حسن بن فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب مكارم الاخلاق و پسر، على بن حسن بن فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب مشكاة الانوار فى غرر الاخبار است.

از تأليفات وى:

1 - مشكاة الانوار فى غررالاخبار

22 - على بن عيسى اِربِلى (؟ - 693 ق)

ابوالحسن على بن عيسى بن ابى الفتح اربلى، سيره نويس، تاريخ نگار، شاعر، متكلم و عالم اماميۀ قرن هفتم هجرى.

وى در اِربِل يكى از شهرهاى شمال عراق زاده شد. پدرش حاكم اربل بود. فرزندان و نوه هاى وى همه از علما و ادباى زمان خود بودند.

فضل بن روزبهان عالم متعصب اهل تسنن دربارۀ وى مى گويد: «اماميه متفق اند كه على بن عيسى اربلى از بزرگ ترين علماى آنهاست و آثارش هيچ گاه كهنه و پوسيده نمى شود. او قابل اعتماد و مورد وثوق در نقل است».

وى در نزد اساتيد بنامى چون: سيد بن طاووس صاحب كتاب اقبال الاعمال، على بن فخار، ابن ساعى بغدادى و... شاگردى كرد و آموخت و شاگردانى را چون: علامه حلّى، شيخ رضى الدين (برادر علامه حلّى) و... تربيت كرد.

عيسى اربلى در بغداد درگذشت و در خانۀ مسكونى خود به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - كشف الغمة فى معرفة الائمة

2 - المقامات

3 - ديوان اشعار

4 - كتاب الطيف

23 - حسن بن يوسف بن مطهر اسدى (648-726 ق)

حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلى، فاضل، عالم، فقيه، محدث، متكلم، ماهر، جليل القدر در شهر حلّه به دنيا آمد. او در يك خانواده علمى و روحانى متولد شد. ادبيات عرب و علوم مقدماتى و متداول عصر را در نزد پدر دانشمندش و ساير علماى بزرگ آن منطقه همچون محقق حلّى (دايى وى)، يحيى بن سعيد (پسر عموى مادرش)، سيد

احمد بن طاووس، ابن ميثم بحرانى و... آموخت. هنوز به بلوغ نرسيده بود كه از تحصيل علوم مقدماتى فراغت يافت و به مقام عالى اجتهاد نائل آمد. در زمان رشد وى، ايران در آتش بيداد دودمان چنگيزخان مغول مى سوخت.

وى در فقه، اصول، كلام، منطق، فلسفه، رجال و... كتاب نوشته است. در حدود صد كتاب از آثار ايشان شناخته شده است. از جمله اساتيد وى خواجه نصيرالدين طوسى، محقق حلى، شيخ سديدالدين يوسف (پدر وى) و... و از جمله شاگردان ايشان فرزند بزرگوارش فخرالدين محمد، قطب الدين رازى، شارح شمسيه، سيد احمد بن ابراهيم بن زهره و... بودند.

سرانجام پس از عمرى تلاش و كوشش در راه احياى شريعت، وى در يازدهم يا بيست و يكم محرم فوت كرد. آرامگاه او در نجف اشرف و در بارگاه ملكوتى امير المؤمنين على عليه السلام قرار دارد.

از تأليفات وى:

1 - مختلف الشيعه

2 - تذكرة الفقهاء

3 - منتهى المطلب

4 - المدارك

5 - تبصرة المتعلمين

6 - شرح التجريد و...

قرن دهم

24 - ابن ابى جمهور اَحسائى (حدود 840 - زنده در 902 ق)

ابوجعفر محمد بن زيدالدين ابى الحسن على بن حسام الدين بن ابى جمهور. عالم، فقيه، محدث، متكلم و عارف بزرگ شيعه.

وى در احساء واقع در عربستان شرقى در كنار خليج فارس زاده شد و در همانجا به

تحصيل علوم شرعى و ادبى پرداخت. پدر و نياى بزرگ وى ابراهيم، از علماى بزرگ احساء بودند و در چنين فضايى ابى جمهور پرورش يافت؛ پس مى توان گفت نخستين استاد وى پدرش بود.

وى كه گام هاى نخستين علوم را پشت سر گذاشته بود، برآن شد تا براى رسيدن به كمال سفر كند به همين خاطر به عراق رفت و در نجف جايگير شد و در نزد بزرگى چون، شيخ عبدالكريم فتال نيشابورى شاگردى كرد و درس آموخت. پس از چندى به خانۀ خدا رهسپار شد و حج گزارد و چندى در احساء ماند و سپس به كربلاى معلّا رفت و از آنجا به نجف اشرف بازگشت. پس از چندى به قصد زيارت ثامن الائمه به مشهد مقدس روانه شد و پس از ورود، سيد محسن رضوى كه از فضلاى بزرگوار مشهد بود به پيشواز وى رفت و در خانۀ خود مهمانش كرد و اين زمانى بود كه سيد محسن رضوى در نزد چنين استادى زانوى ادب بر زمين زد و شاگردى كرد.

ابن ابى جمهور به چيره دستى در مناظره معروف است و در يكى از همين مناظرات ميان خود و يك عالم اهل سنت هراتى بود كه طى سه جلسه سرانجام عالم هراتى شكست خورد و به درخواست شاگردان ابى جمهور، كتابى به نام مناظرة بين الغروى و الهروى كه همه مربوط به همين مناظره بود، نگاشته شد.

ابن ابى جمهور پس از پانزده سال ماندن در مشهد مقدس، سفر دوم خود به خانۀ خدا را آغاز كرد و پس از گزاردن حج به نجف اشرف رفت و دو سال در آنجا بود و سپس به مشهد مقدس بازگشت و تا پايان روزگار خود در آنجا ماند و زندگى كرد.

استادانى كه وى در نزد آنها آموخت، پدر بزرگوارش شيخ زين الدين على احسائى، سيد شمس الدين محمد موسوى احسائى، شيح حسن بن عبدالكريم فتال غروى و شيخ على بن هلال جزائرى بودند.

شاگردانش نيز سيدمحسن رضوى، شيخ ربيعه جزائرى، سيد شرف الدين طالقانى، شيخ على كركى معروف به محقّق ثانى و... بودند.

چون ابن ابى جمهور در محبت اهل بيت افراط كرد و مى كوشيد تا ميان عرفان، فلسفه

و كلام را آشتى دهد و هماهنگى ايجاد كند، در ميان گروهى از علما و فقها جنجال برانگيز شده است! به هر روى در اين كه وى عالمى است عارف و شيعه، شك نيست. از خاكجاى وى اطلاعى در دست نيست.

از تأليفات وى:

1 - عوالى اللئالى [\غوالى اللئالى]

2 - الاقطاب الفقهية والوظايف الدينية على مذهب الامامية

3 - درر اللئالى

4 - زاد المسافرين فى اصول الدين

5 - المجلى و...

قرن دوازدهم

25 - حرّ عاملى (1033-1104 ق)

محمد بن حسن بن على بن محمد بن حسين، معروف به شيخ حرّ عاملى و ملقب به شيخ الاسلام. فقيه، محدث، اديب، شاعر، ثقه و عالم بزرگ شيعه.

وى در روستاى مشغره در منطقۀ جبل عامل لبنان چشم به جهان گشود. منطقۀ جبل عامل به دست مبارك ابوذر غفارى شيعه شد و با جان و دل، محبت اهل بيت عليهم السلام را پذيرا گشت.

حرّ عاملى از نوادگان حر بن يزيد رياحى يار جانباز حسين بن على عليه السلام است و خانوادۀ او همه از بزرگان علم و معرفت شيعه بودند. وى سفرهاى متعددى به عتبات عاليات كرد و پس از آن به زيارت ثامن الائمه حضرت رضا عليه السلام مشرف شد و چندى در آنجا جاى گرفت و ماندگار شد.

از آنجا به خانۀ خدا و عتبات عاليات رفت و سپس به اصفهان رهسپار شد و به ديدار علامه مجلسى رسيد سپس علماى آن شهر ترتيب ديدار وى را با شاه سليمان صفوى دادند و شاه با شيخ حر عاملى و نفوذ، جذبه و تأثير وى در نزد علماى شيعه آشنا شد و

چنين شد كه وقتى به مشهد مقدس بازگشت، از سوى شاه ايران به قاضى القضاتى منصوب و پس از چندى از علماى بزرگ آن ديار گشت.

شيخ حر عاملى از اندك كسانى است كه در سرودن شعر براى حضرات معصومين عليهم السلام با چيرگى و توانايى شگفت انگيز از ديگران پيشى گرفته است و چكامه هاى (\قصايد) وى در ستايش آن بزرگواران بسيار است و بيست هزار بيت را شامل مى شود.

استادانى را كه وى در نزدشان شاگردى كرد عبارتند از: پدر بزرگوارش حسن بن على، عمويش شيخ محمد بن على، نياى أمّى اش شيخ عبدالسلام بن محمد حر، دايى پدرش شيخ على بن محمود عاملى كه همه از روستاى مشغر بودند؛ شيخ زين الدين صاحب معالم و فرزند شهيد ثانى، شيخ حسين ظهيرى در روستاى جبع و در ديگر نقاط، مانند: سيد ميرزا جزايرى نجفى، آقا حسين خوانسارى، سيد هاشم توبلى بحرانى و...

وى شاگردان بسيارى را نيز پرورش داد كه برخى از آنها عبارتند از: شيخ مصطفى بن عبدالواحد بن سيار حوبز، شيخ محمدرضا و حسن فرزندان شيخ مصطفى، مولى محمدتقى دهخوارقانى قزوينى و...

شيخ حر عاملى در 72 سالگى و در جوار حضرت امام رضا عليه السلام، در كنار مدرسۀ ميرزا جعفر به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - تفصيل وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة

2 - الفصول المهمّه فى اصول الائمه

3 - ديوان شعرو...

26 - مجلسى ثانى (1037-1111 ق)

محمد باقر بن محمد تقى بن مقصود، معروف به مجلسى ثانى، فقيه، محدث، رجالى و عالم عقلى بزرگ شيعه.

خاندان وى همگى از بزرگان علم و فضل بودند. پدر بزرگ وى، عالم نامدار ابونعيم اصفهانى صاحب حلية الاولياء و پدر وى، محمد تقى مجلسى معروف به مجلسى اول، صاحب اجتهاد و كرامات بودند و محمدباقر مجلسى در چنين فضايى پرورش يافت و آموزش ديد.

علامه مجلسى، در علوم مختلف اسلامى همچون تفسير، اصول و درايت، علوم عقلى مانند فلسفه، منطق، رياضيات، طب، نجوم، ادبيات و... سرآمد و چيره دست بود.

وى همپاى مدارج علمى، به مدارج معنوى و كمالات روحى نيز پرداخت و آن را ملاك معرفت دانست. اساتيد وى پدرش مجلسى اول و آقا حسين خوانسارى و مشايخ نقل وى مولانا محمد صالح مازندرانى، فيض كاشانى، سيد على خان مدنى و شيخ حر عاملى بودند. شاگردانى هم كه در نزد وى درس گرفتند و آموختند، از جمله: سيد نعمت الله جزائرى، كمره اى اصفهانى، ماخورى بحرانى، محمد باقر بيابانكى و... بودند.

مجلسى لقب «علامه» را از بزرگانى چون وحيد بهبهانى، علامه بحرالعلوم و شيخ اعظم انصارى دريافت كرد و از سوى شاه سليمان صفوى به «شيخ الاسلام» اصفهان منصوب شد كه بالاترين منصب دينى و اجرايى در آن روزگار بود و وى شخصاً و مستقيماً اهتمام به ادارۀ امور شرعى مسلمانان مى كرد.

66 اثر از وى به يادگار مانده است كه 13 اثر به عربى و 53 اثر آن به فارسى است. اين عالم جليل القدر در مسجد عتيق اصفهان پس از 74 سال عمر پربار، به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام

2 - مرآت العقول

3 - حق اليقين

4 - زاد المعاد

5 - عين الحياة و...

قرن چهاردهم

27 - محدث نورى (1254-1320 ق)

ميرزا حسين بن محمد تقى نورى طبرسى. محدث، رجالى بزرگ و فقيه شيعى.

وى در روستاى يالو از روستاهاى اطراف شهرستان نور زاده شد. هشت سال بيشتر نداشت كه سايۀ پدر بزرگوارش كه از علماى آن سامان بود، از سرش برچيده شد.

در همان كودكى به آموختن فقه نزد استاد جليل القدر محمدعلى محلاتى مى رفت. در دورۀ جوانى به تهران رهسپار شد تا از علماى بزرگ آنجا مستفيض شود و اين شد كه در درس عالم نحرير، شيخ عبدالرحيم بروجردى حاضر شد و بهره ها برد و دختر همان استاد را نيز به ازدواج خود درآورد. در نوزده سالگى بود كه به عراق سفر كرد و براى كسب دانش چهار سال در حوزۀ علميۀ نجف اشرف ماند و آموخت و سپس به ايران بازگشت اما بيش از يك سال در آنجا نماند و دوباره به عراق برگشت و در كربلاى معلّا نزد شيخ عبدالحسين تهرانى شاگردى كرد و به دنبال وى دو سال نيز در كاظمين ماند.

در بيست و هشت سالگى به سفر حج و زيارت مدينه مشرف شد و پس از آن به نجف اشرف برگشت و در درس دانشمند فرزانه شيخ مرتضى انصارى حاضر شد و ديرى نپاييد كه آن عالم به ديار باقى شتافت و وى نيز به مشهد مقدس رهسپار شد و دو سال بعد باز به عراق بازگشت و در همان موقع استاد بزرگ خود شيخ عبدالحسين تهرانى را نيز از دست داد؛ همان كه به وى اجازۀ روايت داده بود.

محدث نورى از سرشناس ترين چهره هاى علمى شيعى است كه اخبار و روايات گوناگون را گردآورد و احاديث مختلف را هماهنگ ساخت و آثار پراكنده را سامان بخشيد.

ايشان شاگرد برجسته اى (شيخ آقابزرگ طهرانى) را به جهان شيعه شناساند كه آقا

بزرگ طهرانى در الذريعۀ خود، وى را «شيخنا» معرفى مى كند.

از تأليفات وى:

1 - مستدرك الوسائل

2 - نفس الرحمان

3 - دارالسلام

4 - جنّة المأوى و...

28 - حاج سيد حسين بروجردى (1292-1380 ق)

آيت الله حاج سيد حسين طباطبايى بروجردى، از اعاظم علما و مراجع بزرگ شيعه.

وى در يكى از خاندان هاى با اصل و نسب شيعه در شهر بروجرد زاده شد. پدر و نياكان وى همه از علماى بنام بروجرد بودند و برخى از آنان مقام والاى مرجعيت و رهبرى مذهبى را برعهده داشتند؛ از جمله: علامه سيدمهدى بحرالعلوم طباطبايى، علامه سيد على طباطبايى مؤلف رياض المسائل و فرزند او سيد محمد مجاهد، سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى مؤلف العروة الوثقى و سيد محسن طباطبايى حكيم.

بروجردى در فضايى از علم و تقوا پرورش يافت. هفت سالش بود كه به مكتب فرستاده شد و قرائت قرآن، ادبيات و منطق را فرا گرفت. به هجده سالگى كه رسيد براى كسب دانش به اصفهان كه مركز مهم علمى آن دوره بود، رهسپار شد و در حوزۀ درسى استادان بزرگ آن سامان درس آموخت؛ از جمله: ميرزا ابوالمعالى كلباسى، سيد محمد باقر درچه اى، ميرزا محمد تقى مدرس، آخوند ملا محمد كاشانى و جهانگير خان قشقايى.

در طى ده سال اقامت در اصفهان و شاگردى كردن و آموختن، سرانجام در 28 سالگى از سوى سه استاد، اجازۀ اجتهاد برايش صادر شد. از آن تاريخ بود كه به تدريس فقه و اصول، همت گماشت و جمعى از فضلا در جلسات درس وى حاضر شدند.

پس از مدتى كوتاه، به نجف اشرف رفت و به درس اساطين علم آنجا همچون آخوند ملا محمد كاظم خراسانى، شيخ الشريعۀ اصفهانى و سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى حضور يافت و چيزى نگذشت كه در حوزۀ نجف اشرف و در ميان استادان و طلاب، آوازه اش پيچيد.

پس از هشت سال پربار در نجف اشرف به اصرار پدر بزرگوار خود حاج سيد على به شهر و ديار خود بروجرد برگشت و ماندنش سى و شش سال به درازا كشيد و در اين دوران خدمات بسيار ارزنده اى انجام داد كه از جملۀ آن: تشكيل كلاس هاى درس و جمع آورى طلاب فاضل، تنظيم حاشيه اى بر العروة الوثقى اثر مرحوم سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى، مبارزۀ منطقى و جدى عليه فرقه ضالّۀ بهايى و ريشه كن كردن آنها از آن خطه بود.

آيت الله بروجردى ديدى گسترده نسبت به جهان آن روز خود داشت و پيوسته براى گسترش انديشه هاى ناب اماميه كوشش بى دريغ مى كرد و موكداً طلاب را تشويق به آموختن زبان ديگر و ترجمۀ آثار انديشمندان خارجى مى كرد و نمايندگان متبحر و مبرزى را براى تبليغ شيعه به كشورهاى مسلمان نشين غير شيعى گسيل مى داشت كه از آن جمله اعزام شيخ محمدتقى قمى به مصر و شناساندن درست مذهب شيعه به علماى اهل سنت آن سامان بود و همين امر هم باعث شد تا شيخ محمد شلتوت رييس دانشگاه الازهر مصر، فتوايى مبنى بر صحت پيروى از مذهب شيعه صادر نمايد و روى همين اصل، كتاب هايى از آثار بنام شيعه در مصر منتشر شد و تأثير بسيارى بر علما و استادان آنجا گذاشت طورى كه آنان روش معتدل ترى را در پيش گرفتند. يكى از كارنامه هاى درخشان مرحوم بروجردى كه ارزش بسيار والايى دارد، احياء، تصحيح و پانوشت بر كتاب هاى علماى پيشين بود كه با تلاشى بى وقفه و خستگى ناپذير به سرانجامى نيك رسيد كه آن كتب به قرار زير است:

الخلاف، تأليف شيخ الطائفه طوسى؛ جامع الرواة، تأليف شيخ محمد بن على اردبيلى

حائرى؛ قرب الاسناد، تأليف عبدالله بن جعفر حميرى؛ الجعفريات (الاشعثيات)، منسوب به اسماعيل فرزند امام موسى كاظم عليه السلام؛ چند جلد از مفتاح الكرامة، تأليف سيد جواد عاملى؛ منتقى الجمان فى الاحاديث الصحاح و الحسان، تأليف شيخ حسن بن زين الدين عاملى.

وى پژوهنده اى سختكوش بود و در احوال راويان حديث، شناخت طبقات و تعداد روات هر يك از آنان، تحقيقات شايان توجهى كرد كه از آن جمله، مجردات اوست بر كتب ارزشمند تشيع: تجريد اسانيد الكافى (اين كتاب به همت حاج ميرزا مهدى صادقى يكى از شاگردان وى در 714 صفحه)، تجريد اسانيد الفقيه، تجريد اسانيد الامالى، تجريد اسانيد الخصال، تجريد اسانيد التهذيب، تجريد اسانيد الفهرست، تجريد اسانيد رجال النجاشى.

مرحوم بروجردى حواشى و تعليقه هايى نيز بر آثار مهم در فقه و اصول نگاشت كه عبارتند از: حاشية على العروة الوثقى، حاشية على خلاف الشيخ الطوسى، حاشية الكفاية الاصول (استاد وى آخوند خراسانى).

مرحوم بروجردى به جز كسب دانش و تعليم آن، خدمت به مردم را افضل كارهاى خود مى دانست به نحوى كه پيش از رفتنش از اين سراى خاكى، براى خود باقيات الصالحات به جاى گذاشت:

تأسيس مسجد اعظم قم در كنار آستانۀ حضرت معصومه عليها السلام، كتابخانۀ مسجد اعظم، مدرسۀ علميۀ نجف كه يكى از نزديك ترين مدارس به حرم مطهر حضرت امير المؤمنين عليه السلام است، حسينيه و حمام سامرا، مسجد هامبورگ آلمان، بازسازى و مرمت چندين مدرسه، مسجد و كتابخانه در شهرها و كشورهاى مختلف، بيمارستان نكويى قم و.... آيت الله بروجردى در سن 88 سالگى در شهر قم، چشم از جهان فرو بست.

بزرگ ترين و ماندگارترين اثر مرحوم بروجردى كتاب مستطاب 31 جلدى جامع احاديث الشيعة است كه به ترتيب ابواب فقه و در مجلدات جداگانه توسط شاگردان مستعد وى كه هر كدام استادى تمام هستند، به پايان رسيده است.

تشكر و اعتذار

اين بضاعت اندك بندۀ كمترين است كه خود را وام دار علوم اهل بيت عليهم السلام مى دانم و در اين جهاد علمى و مساعى جميل، لازم مى دانم از فضلا و سروران عزيزم حضرت حجت الاسلام و المسلمين سيد احمد رضا حسينى كه در امر ويراستارى و نظارت علمى بنده را يارى كردند و حضرت حجت الاسلام و المسلمين محمدحسين مهورى كه در ترجمۀ اين مجلد سعى بليغ مبذول داشتند، نهايت سپاس و تشكر را كنم. همچنين از حجت الاسلام والمسلمين نظرعلى حسين آبادى كه در پژوهش و ويراستارى ادبى همكار بودند و آقاى على قربانى كه تايپ و صفحه آرايى و سركار خانم گلناز غريب زاده كه تدوين و تطبيق مطالب اين مجلد را انجام دادند، بسيار سپاسگزارم. بر خود لازم مى دانم از همۀ محدثان و فقيهانى كه در تدوين اين اثر جاودان شيعى، حضرت آية اللّٰه العظمى سيدحسين بروجردى را طى سال ها ممارست و مجاهدت علمى يارى كردند ياد و تقدير نمايم، به ويژه حضرت مرحوم آية اللّٰه حاج شيخ اسماعيل معزى ملايرى كه در ادامه و استمرار اين حركت فرهنگى مقاوم و نستوه به تعب نفس فراوان، كار را به اتمام رساندند. اجر و پاداش همۀ عزيزان را به دعاى حضرت بقية اللّه الاعظم روحى له الفداء از آستان ربوبى حضرت عالميان مسالت دارم و اميد دارم آن خورشيد پنهان ولايت و هدايت، تلاش همۀ عزيزان را به ديدۀ منت، قبول فرمايند.

در پايان، از استادان عالى مقام علوم اسلامى و فرزانگان حوزه هاى علميه و فرهيختگان دانشگاه ها تقاضا دارم با ديدۀ عفو و ارشاد، خطاها و نقص ها را تذكر دهند تا در چاپ هاى بعدى از تذكرهاى عزيزان منتفع شويم و عذر اين كمترين را در ضعف و قصور ارائه بهتر آثار جاودان اهل بيت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله پذيرا باشند؛ چرا كه ان الهدية على قدر مهديها.

والسلام عليكم و رحمة الله و بركاته

احمد اسماعيل تبار

تهران به تاريخ 1390/9/4

برابر با 28 ذى الحجه 1432 قمرى

منابع و مآخذ تحقيق

كتاب الميراث

اشاره

كتاب ارث

أبواب الميراث ومن يرث ولا يرث وبيان السّهام وكيفيّة التّقسيم

(1) باب انّ الكافر لا يرث المسلم ولو كان ذميّاً والمسلم يرث المسلم والكافر

اشاره

1-44490-(1) فقيه 244/4: تهذيب 372/9: روى الحسن بن علىّ الخزّاز عن أحمد بن عائذ عن أبى خديجة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لايرث الكافر المسلم وللمسلم أن يرث الكافر الّا أن يكون المسلم قد أوصىٰ للكافر بشىء.

2-44491-(2) تهذيب 367/9: استبصار 191/4: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمد بن عبداللّٰه بن زرارة عن القاسم بن عروة عن أبى العبّاس قال سمعت أبا عبداللّٰه عليه السلام يقول لا يتوارث أهل ملّتين يرث هذا هذا و (يرث - يب) هذا هذا الّا انّ المسلم يرث الكافر والكافر لا يرث المسلم.

3-44492-(3) دعائم الإسلام 385/2: عن جعفر بن محمد عليه السلام انّه قال المسلم يرث الكافر والكافر لا يرث المسلم والكفّار يتوارثون بينهم ويرث بعضهم بعضاً فقيل له فانّ النّاس يروون عن النّبىّ صلى الله عليه و آله انّه قال لا يتوارت أهل ملّتين فقال أبو عبداللّٰه عليه السلام نرثهم ولا يرثوننا لأنّ الإسلام لم يزده فى حقّه الّا شدّة.

باب هاى ارث

باب 1 ارث نبردن كافر از مسلمان و ارث بردن مسلمان از كافر و مسلمان

1-44490-(1) ابو خديجه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «كافر از مسلمان ارث نمى برد مگر آن كه مسلمان براى كافر چيزى را وصيت كرده باشد و مسلمان حق دارد از كافر ارث ببرد.»

2-44491-(2) ابو العباس از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اهل دو آيين از همديگر ارث نمى برند كه هم اين از آن ارث ببرد و هم آن از اين (ارث ببرد) مگر اين كه مسلمان از كافر ارث مى برد و كافر از مسلمان ارث نمى برد.»

3-44492-(3) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «مسلمان از كافر ارث مى برد و كافر از مسلمان ارث نمى برند و كافران در ميان شان از همديگر ارث مى برند و برخى از آنان از برخى ديگر ارث مى برند.

به امام عليه السلام گفته شد: به تحقيق مردم از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت مى كنند كه فرمود: اهل دو آيين از همديگر ارث نمى برند.

امام صادق عليه السلام فرمود: ما از آنان ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند براى اين كه اسلام درباره كافر بسيار سخت گيرى كرده است.»

4-44493-⁽¹⁾كافى 143/7: محمد بن يحيى عن تهذيب 366/9: استبصار 190/4: أحمد بن محمد عن فقيه 244/4: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن الحسن بن صالح عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال المسلم يحجب الكافر ويرثه والكافر لا يحجب المؤمن ولا يرثه.

5-44494-⁽²⁾كافى 143/7: (علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن محمد بن عيسى - معلقّ‌) عن تهذيب 366/9: استبصار 190/4: يونس عن موسى بن بكر عن عبداللّٰه⁽³⁾

بن أعين قال قلت لأبى جعفر عليه السلام جعلت فداك النّصرانىّ يموت وله ابن مسلم أيرثه قال فقال نعم انّ اللّٰه عزّوجلّ لم يزده⁽⁴⁾

بالإسلام الّا عزّاً فنحن نرثهم ولا يرثونا. فقيه 243/4: روى محمّد بن سنان عن عبدالرحمان بن أعين عن أبى جعفر عليه السلام فى النّصرانى يموت (وذكر مثله).

6-44495-(6) فقيه 244/4: روى موسى بن بكر عن عبدالرّحمٰن بن أعين عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لا يتوراث أهل ملّتين نحن نرثهم ولا يرثونا فانّ اللّٰه عزّ و جلّ لم يزدنا بالإسلام الّا عزّاً.

7-44496-(7) تهذيب 367/9: استبصار 191/4: الحسن بن محمد بن سماعة قال حدّثهم عبداللّٰه بن جبلة عن ابن⁽⁵⁾

بكير عن عبدالرّحمٰن بن أعين قال سألت أباعبداللّٰه عليه السلام عن قوله لا يتوارث أهل ملّتين فقال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام نرثهم ولا يرثونا(4)

انّ الاسلام لم يزده فى ميراثه إلّا شدّة.

8-44497-(8) تهذيب 370/9: استبصار 192/4: الحسن بن محمد بن سماعة عن جعفر عن أبان عن عبدالرّحمٰن بن أعين قال قال أبو جعفر عليه السلام لا يزداد بالاسلام إلّا عزّاً فنحن نرثهم ولا يرثونا هذا ميراث أبيطالب(5)

فى أيدينا فلا نراه إلّا فى الولد ولا نراه فى الزّوج والمرأة . (قال الشّيخ ره فى (صا) فالاستثناء الّذى فى هذا الخبر من حديث الزّوج والزّوجة متروك بإجماع الطائفة وبالخبر الّذى قدّمناه عن أبى ولّاد).

4-44493-(4) حسن بن صالح از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «مسلمان از [ارث بردن] كافر منع مى كند و از او ارث مى برد و كافر از [ارث بردن] مؤمن منع نمى كند و از او ارث نمى برد.»

5-44494-(5) عبداللّٰه (يا عبد الرحمان) بن اعين گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: فدايت شوم! شخص نصرانى مى ميرد و پسر مسلمانى دارد آيا از وى ارث مى برد؟

امام عليه السلام فرمود: آرى، همانا خداوند به وسيله اسلام جز عزت بر ما نيفزود. پس ما از آنان ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند.»

6-44495-(6) عبد الرحمن بن اعين از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اهل دو آيين از يكديگر ارث نمى برند. ما از آنان ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند چرا كه خداوند عز و جل به وسيله اسلام به جز عزت بر ما نيفزود.»

7-44496-(7) عبد الرحمن بن اعين گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره اين گفتارش كه اهل دو آيين از همديگر ارث نمى برند سوال كردم. امام عليه السلام فرمود: ما از آنان ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند. همانا اسلام در ميراث بسيار سخت گرفته است.»

8-44497-(8) عبد الرحمان بن اعين از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «به سبب اسلام جز عزت افزوده نمى شود. پس ما از آن ها ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند. اين ارث ابوطالب است كه در اختيار ماست⁽¹⁾

و ما آن را تنها ميان پدر و فرزند معتقد هستيم و ميان زوجه و شوهر معتقد نيستيم.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره در كتاب الاستبصار مى فرمايد: «آنچه در اين حديث درباره زوجه و شوهر است به اجماع شيعه و حديثى كه از ابوولاد گذشت باطل است.»

9-44498-(9) كافى 142/7: استبصار 189/4: تهذيب 365/9: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل وهشام عن أبى عبداللّٰه عليه السلام انّه قال فيما روى النّاس عن رسول اللّٰه⁽¹⁾

صلى الله عليه و آله انّه قال لا يتوارث أهل ملّتين فقال نرثهم و لا يرثونا انّ‌⁽²⁾

الإسلام لم يزده الّا عزّاً⁽³⁾

فى حقّه.

10-44499-(10) فقه الرّضا عليه السلام 290: واعلم انّه لا يتوارثان أهل الملّتين نحن نرثهم ولايرثونا.

11-44500-(11) عوالى اللّئالى 496/3: قال النّبىّ صلى الله عليه و آله الإسلام يعلو و لا يُعلىٰ عليه نحن نرثهم و لا يرثونا.

12-44501-(12) كافى 143/7: تهذيب 366/9: استبصار 190/4: علىّ (بن ابراهيم - كا - صا) عن أبيه عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمد ابن قيس قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول لا يرث اليهودىّ و (لا - كا) النّصرانى المسلمين⁽⁴⁾

و يرث المسلم اليهودىّ والنّصرانى.

13-44502-(13) مستدرك 143/17: أبوالقاسم الكوفىّ فى كتاب الاستغاثة ومنها انّه يعنى عمر منع اليهود والنّصارى والمجوس إذا أسلموا ميراث ذوى أديانهم على أهليهم إذا أسلموا وجعل ميراثهم لمن هو على أديانهم من ذوى أرحامهم دون من أسلم منهم واحتجّ فى ذلك بقول الرّسول صلى الله عليه و آله اهل الملّتين لايتوارثون ولم يعلم الشّقىّ تأويل هذا القول من الرّسول صلى الله عليه و آله فلمّا ولّى أمير المؤمنين عليه السلام ورّث من أسلم من أهل المدينة من آبائهم وأولادهم وذوى أرحامهم المقيمين على أديانهم فقال له أوليس قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله اهل ملّتين لا يتوارثون قال نعم قد قال ذلك ولكنّ المسلم يرث الذّمّىّ والذّمّىّ لايرث المسلم فهما لم يتوارثا انّما يتوارثان إذاورث كلّ واحد منهما الاخر لا إذا ورث آخر من غير عكس وهل زاد المسلم اسلامه إلّا قوّةً وعزّاً أيمنع ميراثه بإسلامه وانّما أراد الرّسول صلى الله عليه و آله لا يتوارثان يعنى انّا نرثهم ولا يرثونا كما انّا ننكح فيهم ولا ينكحون فينا قال وقد روى أصحاب الحديث هذا من فعل أمير المؤمنين عليه السلام ورووا أنّ معٰوية اتّبع حكم أمير المؤمنين عليه السلام بالشّام فى ايّام امير المؤمنين عليه السلام وحكم به وكذلك فعل أمير المؤمنين عليه السلام فى جميع البلدان.⁽⁵⁾

9-44498-(9) جميل و هشام از امام صادق عليه السلام روايت مى كنند كه درباره اين حديث كه مردم از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى كنند كه فرمود: «اهل دو آيين از همديگر ارث نمى برند. امام عليه السلام فرمود: ما از آنان ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند براى اين كه اسلام در حق خويش به جز عزت نيفزوده است (يا براى اين كه اسلام درباره حق خود بسيار سخت گيرى كرده است.)»

10-44499-(10) در كتاب فقه الرضا آمده است: «و بدان كه اهل دو آيين از همديگر ارث نمى برند ما از آنان ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند.»

11-44500-(11) در كتاب دعائم الاسلام از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت مى شود كه فرمود: «اسلام برترى دارد و بر آن برترى نيست. ما از آنان ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند.»

12-44501-(12) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «يهودى و نصرانى از مسلمانان ارث نمى برند و مسلمان از يهودى و نصرانى ارث مى برد.»

13-44502-(13) ابو القاسم كوفى در كتاب الاستغاثه آورده است: «عمر، يهوديان و نصارا و مجوسيان مسلمان شده را پس از اسلام از ارث خويشاوندان هم كيش خودشان بازداشت و ارث شان را تنها براى خويشاوندانى قرار داد كه بر آيين آن ها باقى هستند نه كسانى كه مسلمان شده اند. عمر در اين كار خود به سخن پيامبر صلى الله عليه و آله استدلال كرد كه فرمود: اهل دو آيين از يكديگر ارث نمى برند و تاويل و معناى اين سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را نفهميد.

وقتى امير مؤمنان عليه السلام به حكومت رسيد به تازه مسلمانانِ مدينه از اموال پدران و فرزندان و خويشاوندان شان كه بر آيين خود باقى بودند، ارث داد. به امام عليه السلام گفته شد: مگر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نفرمود:

پيروان دو آيين از همديگر ارث نمى برند؟

امام عليه السلام فرمود: آرى قطعاً چنين فرمود ولى مسلمان از ذمى ارث مى برد وذمى از مسلمان ارث نمى برد بنابراين آنان از همديگر ارث نبرده اند تنها در صورتى از يكديگر ارث مى برند كه هر يك از ديگرى ارث ببرد نه در صورتى كه يكى از ديگرى ارث ببرد و عكس آن صادق نباشد و آيا اسلام جز قدرت و عزت براى مسلمان چيزى مى افزايد؟ آيا به خاطر اسلامش از ميراث خود بازداشته مى شود؟ همانا مقصود پيامبر صلى الله عليه و آله اين بود كه از همديگر ارث نمى برند يعنى ما از آنان ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند. همان گونه كه ما با زنان شان ازدواج مى كنيم ولى آن ها حق ازدواج با زنان ما را ندارند.»

اصحاب حديث، اين را از فعل امير مؤمنان عليه السلام روايت كرده اند و گفته اند كه معاويه نيز در زمان امير مؤمنان عليه السلام در شام از آن حضرت پيروى كرد و به آن حكم كرد. همچنين امير مؤمنان عليه السلام در همه شهرها اين گونه عمل كرد.

14-44503-(14) كافى 143/7: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن محمد بن عيسى عن استبصار 190/4:

تهذيب 366/9: يونس عن فقيه 244/4: زرعة عن سماعة قال⁽¹⁾

سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن (الرّجل - يب - صا - كا) المسلم هل يرث المشرك قال نعم ولا يرث⁽²⁾

المشرك المسلم.

15-44504-(15) كافى 143/7: تهذيب 366/9: استبصار 190/4: علىّ ابن ابراهيم عن أبيه (عن ابن أبى عمير - كا) عن فقيه 244/4: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن أبى ولّاد قال سمعت أبا عبداللّٰه عليه السلام يقول المسلم يرث امرأته الذّمّيّة و (هى - فقيه) لا ترثه.

16-44505-(16) فقيه 243/4: روى عن أبى الأسود الدّئلى انّ معاذ بن جبل كان باليمن فاجتمعوا اليه و قالوا يهودىّ مات وترك أخاً مسلماً فقال معاذ سمعت رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله يقول الإسلام يزيد ولا ينقص فورّث المسلم من أخيه اليهودىّ‌.

17-44506-(17) المقنع 179: قيل لأبى عبداللّٰه رجل نصرانىّ فجر بإمرأة مسلمة فأولدها غلاماً ثمّ مات النّصرانى وترك مالاً من يرثه قال يكون ميراثه لإبنه من المسلمة قيل له كان الرّجل مسلماً وفجر بامرأة يهوديّة فولدت منه غلاماً ثمّ مات المسلم لمن يكون ميراثه قال ميراثه لإبنه من اليهوديّة.⁽³⁾

18-44507-(18) تفسير العيّاشىّ 55/2: عن إبراهيم بن عمر اليمانىّ عمّن ذكره عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى قول اللّٰه «وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ مٰا كٰانُوا أَوْلِيٰاءَهُ‌» يعنى أولياء البيت يعنى المشركون «إِنْ أَوْلِيٰاؤُهُ إِلاَّ اَلْمُتَّقُونَ‌» حيث ما كانوا هم أوْلىٰ به من المشركين «وَ مٰا كٰانَ صَلاٰتُهُمْ عِنْدَ اَلْبَيْتِ إِلاّٰ مُكٰاءً وَ تَصْدِيَةً‌» قال التّصفير والتّصفيق.

19-44508-(19) تهذيب 369/9: الحسن بن محمد بن سماعة عن الحسن ابن محبوب استبصار 178/4: احمد بن محمد عن الحسن بن محبوب عن أبى أيّوب عن مهزم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى عبد مسلم وله أمّ نصرانيّة وللعبد ابن حرّ قيل أ رأيت إن ماتت أمّ العبد و تركت مالاً قال يرثها ابن ابنها الحرّ.

14-44503-(14) سماعه گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: آيا مرد مسلمان از مشرك ارث مى برد؟

امام عليه السلام فرمود: آرى و مشرك از مسلمان ارث نمى برد.»

15-44504-(15) ابو ولاد از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «مرد مسلمان از همسر ذمى اش ارث مى برد ولى همسرش از او ارث نمى برد.»

16-44505-(16) معاذ بن جبل در يمن بود كه نزد وى آمدند و گفتند: «شخص يهودى مرده و برادر مسلمانى از خود بر جاى گذاشته است.

معاذ گفت: از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: اسلام مى افزايد و نمى كاهد. آنگاه مسلمان را ميراث بَر برادر يهودى اش قرار داد.»

17-44506-(17) در كتاب المقنع آمده است: «به امام صادق عليه السلام گفته شد: مرد نصرانى با زوجه مسلمانى زنا كرده و از وى پسرى به دنيا آورده است. سپس مرد مسيحى مُرد و از خود مالى بر جاى گذاشت. چه كسى از او ارث مى برد؟

امام عليه السلام فرمود: ارث وى متعلق به فرزندش از زوجه مسلمان است.

به امام عليه السلام گفته شد: مرد مسلمانى با زوجه يهودى زنا كرد و از وى پسرى متولد شد سپس مُرد مسلمان مرده ارث وى متعلق به كيست‌؟

امام عليه السلام فرمود: ارث وى متعلق به فرزندش از زوجه يهودى است.»

18-44507-(18) ابراهيم بن عمر يمانى با واسطه درباره اين آيه: «و آنان را از مسجد الحرام باز مى دارند در حالى كه سرپرست و متولى آن نيستند.» از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «يعنى سرپرست كعبه يعنى مشركان، «سرپرست آن جز پرهيزكاران نيستند.» در هر كجا كه باشند آنان از مشركان سزاوارترند. «و نمازشان نزد كعبه جز مكاء و تصديه نيست.» يعنى سوت كشيدن و كف زدن.»

19-44508-(19) مهزم گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره برده مسلمانى كه أمّى نصرانى و فرزندى آزاد دارد سوال شد كه اگر مادرش بميرد و مالى از خود بر جاى گذارد وارثش كيست‌؟

امام عليه السلام فرمود: فرزندِ فرزندش كه آزاد است از او ارث مى برد.»

20-44509-(20) تهذيب 366/9: استبصار 190/4: الحسن بن محمد بن سماعة عن حنّان بن سدير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته يتوارث أهل ملّتين قال لا.

21-44510-(21) الإحتجاج 131/1: روى عبداللّٰه بن الحسن باسناده عن آبائه عليهم السلام انّه لمّا أجمع⁽¹⁾

أبوبكر وعمر على منع فاطمة عليها السلام فدكاً وبلغها ذلك لاثت⁽²⁾

خمارها على رأسها واشتملت بجلبابها⁽³⁾

وأقبلت فى لمّة⁽⁴⁾

من حفدتها⁽⁵⁾

ونساء قومها تطأ ذيولها⁽⁶⁾

ما تخرُم⁽⁷⁾

مَشْيَتُها مشية [ابيها] رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله حتّى دخلت على أبى بكر وهو فى حشد⁽⁸⁾

من المهاجرين والأنصار وغيرهم فنيطت دونها ملاءة⁽⁹⁾

فجلست ثمّ أنّت أنّة أجهش⁽¹⁰⁾

القوم لها بالبكاء فارتجّ الملس ثمّ أمهلت هنيئةً حتّى إذا سكن نشيج القوم و هدأت فورتهم افتتحت الكلام بحمد اللّٰه تعالىٰ والثّناء عليه والصّلٰوة على رسوله فعاد القوم فى بكائهم فلمّا أمسكوا عادت فى كلامها فقالت عليهما السلام الحمد للّٰه على ما أنعم (الى أن قالت ص 138) و زعمتم أن لا حظوة⁽¹¹⁾

لى و لا أرث من أبى و لا رحم بيننا أ فخصّكم اللّٰه باية [من القرآن] أخرج أبى [محمداً] منها أم هل تقولون انّ أهل ملّتين لايتوارثان أو لست أنا و أبى من أهل ملّة واحدة أم أنتم أعلم بخصوص القرآن وعمومه من أبى وابن عمّى فدونكها مخطومة مرحولة⁽¹²⁾

تلقاك يوم حشرك فنعم الحَكَم اللّٰه والزّعيم محمّد صلى الله عليه و آله والموعد القيامة وعند السّاعة يخسر المبطلون ولا ينفعكم اذ تندمون «لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ‌»، «فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذٰابٌ يُخْزِيهِ وَ يَحِلُّ عَلَيْهِ عَذٰابٌ مُقِيمٌ‌».

22-44511-(22) عوالى اللّئالى 96/1: فى حديث أسامة بن زيد قال قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله لا تتوارث أهل ملّتين مختلفتين.

20-44509-(20) حنان بن سدير گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: آيا پيروان دو آيين از يكديگر ارث مى برند؟ امام عليه السلام فرمود: نه.»

21-44510-(21) عبداللّٰه بن حسن از نياكانش عليهم السلام روايت مى كند كه وقتى عمر و ابوبكر بر بازداشتن فدك از فاطمه عليها السلام با هم توافق كردند و اين خبر به آن حضرت رسيد مقنعه به سر كرد و لباس رويش را پوشيد و با گروهى از خدمتكاران و زنان قومش به راه افتاد در حالى كه لباسش روى زمين مى كشيد و راه رفتنش با راه رفتن پدرش پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كمترين تفاوتى نداشت. آنگاه نزد ابوبكر رفت كه با گروهى از مهاجران و انصار بود. فاطمه عليها السلام كه در زير لباسش شلوار پوشيده بود نشست. سپس ناله اى كرد كه همه آماده گريستن شدند و مجلس به لرزه در آمد آنگاه اندكى صبر كرد تا حالت گريه و جوشش آنان آرام گرفت و سخن را با ستايش خداوند و ثناى بر او و درود بر پيامبرش آغاز كرد كه بار ديگر آنان به گريه پرداختند و پس از آن كه آرام شدند دوباره لب به سخن گشود و فرمود: ستايش ويژه خداوند است بر نعمت هايش... و پنداشتيد كه من بهره و ارثى از پدرم ندارم و ميان ما خويشاوندى نيست. آيا خداوند آيه اى از قرآن را تنها بر شما فرستاد و پدرم را از آن بركنار داشت‌؟ يا آيا مى گوييد اهل دو آيين از همديگر ارث نمى برند و من و پدرم بر يك آيين نيستيم يا شما از پدرم و پسرعمويم به عموم و خصوص قرآن آگاه تريد. پس آن را لجام و زين شده تحويل بگير كه در روز قيامت تو را ديدار مى كند پس خداوند خوب داور و محمد خوب پيشوا و قيامت خوب وعده گاهى است و در قيامت باطل گرايان زيانكارند و پشيمانى براى تان سودى ندارد و براى هر خبرى زمان وقوعى است و خواهيد دانست كه عذاب بر چه كسى فرود مى آيد و او را خوار مى كند و عذاب پايدار بر او فرود مى آيد.»

22-44511-(22) اسامة بن زيد از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت مى كند كه فرمود: «اهل دو آيين گوناگون از يكديگر ارث نمى برند.»

23-44512-(23) قرب الإسناد 286: عبداللّٰه بن الحسن عن جدّة علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال و سألته عن نصرانىّ يموت إبنه وهو مسلم قال يرث قال لا يرث أهل ملّة ملّة.

24-44513-(24) المقنع 179: قال أبوعبداللّٰه عليه السلام فى الرّجل النّصرانىّ عنده المرأة النّصرانيّة فتسلم أو يسلم ثمّ يموت أحدهما قال ليس بينهما ميراث.

25-44514-(25) الهداية 87: لا يتوارث اهل ملّتين ونحن نرثهم ولا يرثونا واذا مات مسلم أو ذمّىّ وترك ابناً مسلماً وابناً ذمّيّاً كان المال للابن المسلم دون الذّمّىّ‌.

26-44515-(26) وكذلك ان مات وترك ابناً ذمّيّاً وابن ابن مسلم أو ابن ابنةٍ أو ابن أخ أو ابن عمّ أو ابن خال أو من قرب نسبه اليه أو بعد مسلماً كان الميّت أو ذمّيّاً فكان المال للمسلم دون الذّمّىّ لأنّ الاسلام لم يزده الّا عزّاً.

27-44516-(27) تهذيب 367/9: استبصار 190/4: الحسن بن محمد بن سماعة عن حنّان بن سدير قال حدّثهم عبداللّٰه بن جبلة عن جميل عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى الزّوج المسلم واليهوديّة والنّصرانيّة انّه قال لايتوارثان. عنه عن محمّد بن زياد عن محمّد بن حمران عن أبى عبداللّٰه عليه السلام مثله.

28-44517-(28) تهذيب 367/9: استبصار 191/4: الحسن بن محمد بن سماعة عن حنّان عن أمّى⁽¹⁾

الصيرفىّ أو بينه و بينه رجل عن عبدالملك بن عمير⁽²⁾

القبطى عن امير المؤمنين عليه السلام انّه قال للنّصرانىّ الّذى أسلمت زوجته بضعها فى يدك ولا ميراث بينكما. (قال الشّيخ ره فالوجه فى هذه الأخبار انّه لا ميراث بينهما على وجه يرث كلّ واحد منهما صاحبه كما يتوارث المسلمان وليس ينافى ذلك أن يرث المسلم الكافر وان لم يرثه الكافر. وقد صرّح بذلك أبوعبداللّٰه عليه السلام فى رواية جميل وهشام).

29-44518-(29) تهذيب 368/9: استبصار 191/4: الحسن بن محمد بن سماعة عن جعفر بن سماعة عن أبان عن عبدالرّحمٰن البصرىّ قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام قضى أمير المؤمنين عليه السلام فى نصرانىّ اختارت زوجته الاسلام ودار الهجرة انّها فى دار الاسلام لاتخرج منها وانّ بضعها

23-44512-(23) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سوال كردم: شخص نصرانى فرزند مسلمانش مى ميرد آيا ارث مى برد؟

امام عليه السلام فرمود: اهل آيينى از آيين ديگر ارث نمى برد.»

24-44513-(24) در كتاب المقنع درباره زوجه و شوهر نصرانى كه زوجه يا شوهر مسلمان مى شود و آنگاه يكى از آنان مى ميرد روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام فرمود: «ميان آن ها ارث نيست.»

25-44514-(25) در كتاب الهدايه آمده است: «اهل دو آيين از يكديگر ارث نمى برند و ما از آنان ارث مى بريم و آنان از ما ارث نمى برند و هر گاه مسلمان يا ذمى بميرد و پسرى ذمى بر جاى گذارد مال متعلق به فرزند مسلمان است نه ذمى.»

26-44515-(26) و همين طور اگر بميرد و پسرى ذمى و پسر پسرى مسلمان يا پسر دخترى يا پسر برادر يا پسر عمو يا پسر دايى يا كسى كه نسبتش به وى نزديك يا دور است بر جاى گذارد خواه شخص متوفى مسلمان باشد يا ذمى مال متعلق به مسلمان است نه ذمى براى اين كه اسلام به جز عزت چيزى بر او نمى افزايد.»

27-44516-(27) جميل از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره شوهر مسلمان و زوجه يهودى و نصرانى فرمود: «از همديگر ارث نمى برند.»

اين حديث از حمران نيز روايت شده است.

28-44517-(28) عبد الملك بن عمير قبطى روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام به مرد نصرانى كه همسرش مسلمان شده بود فرمود: «حق آميزش با او را دارى و ميان شما ارثى نيست.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «توجيه اين احاديث آن است كه ميان آن ها ارث به گونه اى نيست كه هر يك از ديگرى ارث ببرند آن گونه كه دو مسلمان از يكديگر ارث مى برند و اين مطلب با ارث بردن مسلمان از كافر منافات ندارد هر چند كافر از او ارث نبرد و امام صادق عليه السلام در حديث جميل و هشام به اين مطلب تصريح كرده است.»

29-44518-(29) عبد الرحمان بصرى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام درباره مرد نصرانى كه همسرش مسلمان شده بود و ديار هجرت را برگزيده بود حكم كرد كه آن زوجه در سرزمين هجرت است و از آن اخراج نمى شود و شوهر نصرانى اش حق بهره بردارى جنسى از وى دارد و آن زوجه از شوهرش ارث نمى برد و شوهرش از وى ارث نمى برد.»

فى يد زوجها النّصرانىّ و أنّها لا ترثه و لا يرثها. (قال الشّيخ ره فهذا الخبر والّذى قدّمناه عن أمّى الصّيرفىّ فهما رويا موافقين للعامّة على ما يرويانه عن أمير المؤمنين عليه السلام ورجالهما أيضاً رجال العامّة و ما هذا حكمه يحمل على التّقيّة ولا يؤخذ به إذا كان مخالفاً للأخبار كلّها.

فقيه 243/4: لا يتوارث أهل ملّتين والمسلم يرث الكافر والكافر لا يرث المسلم وذلك انّ أصل الحكم فى أموال المشركين أ نّها فىء للمسلمين وانّ المسلمين أحق بها من المشركين وانّ اللّٰه عزّوجلّ انّما حرّم على الكفّار الميراث عقوبة لهم بكفر هم كما حرّم على القاتل عقوبة لقتله فأمّا المسلم فلأىّ جرم وعقوبة يحرم الميراث وكيف صار الاسلام يزيده شرّاً مع قول النّبىّ صلى الله عليه و آله الإسلام يزيد ولاينقص.

الإرجاعات

ويأتى فى الباب التّالى وما يتلوه والأبواب الاتية ما يدلّ على ذلك.

وفى رواية الدّعائم (4) من باب (64) حكم مال من مات ولا وارث له من ابواب الميراث قوله عليه السلام ومن ترك ورثة من أهل الكفرلم يرثوه وهو كمن لم يَدَع وارثاً.

(2) أنّ من مات وله وارث مسلم و وارث كافر كان الميراث للمسلم و إن كان الميّت كافراً

اشاره

30-44519-⁽¹⁾استبصار 193/4: تهذيب 371/9: محمد بن يعقوب عن كافى 146/7: أحمد بن محمد عن علىّ بن الحسن الميثمىّ‌(1)

عن أخيه أحمد بن الحسن عن أبيه عن جعفر بن محمد (عن - كا) ابن رباط روى⁽²⁾

قال قال أمير المؤمنين عليه السلام لو أنّ رجلاً ذمّيّاً أسلم وأبوه حىّ ولأبيه ولد غيره ثمّ مات الأب ورثه المسلم جميع ماله ولم يرثه ولده ولا امرأته مع المسلم شيئاً.

31-44520-(2) فقه الرّضا عليه السلام 290: ولو انّ رجلاً مسلماً أو ذمّيّاً ترك ابناً مسلماً وابناً ذمّيّاً لكان الميراث من الرّجل المسلم أو الذّمّى للإبن المسلم. وكذلك من ترك ذا قرابة مسلمة وذا قرابة من أهل ذمّة ممّن قرب نسبه أو بعد لكان المسلم أولى بالميراث من الذّمّىّ ولو كان الذّمّىّ‌

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «اين حديث و حديث پيشين از امى الصيرفى موافق با اهل سنت روايت شده اند بر اساس آنچه از على عليه السلام روايت كرده اند و راويان آن نيز از راويان اهل سنت هستند و حديثى كه اين گونه است بر تقيه حمل مى شود و به آن عمل نمى شود در صورتى كه مخالف با همه اخبار باشد.»

در كتاب من لا يحضره الفقيه آمده است: «پيروان دو آيين از همديگر ارث نمى برند و مسلمان از كافر ارث مى برد و كافر از مسلمان ارث نمى برد و دليل آن اين است كه حكم اصلى درباره اموال مشركان اين است كه آن ها براى مسلمانان غنيمت است و مسلمانان به آن ها از مشركان سزاوارترند و خداوند تنها به دليل مجازات كافران به كفرشان آن ها را از ارث محروم كرد همان گونه كه قاتل را به خاطر مجازات قتلش محروم كرد ولى مسلمان پس به چه جرم و مجازاتى از ميراث محروم شود؟ و چگونه اسلام سبب زيان وى گردد با اين كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: اسلام مى افزايد و نمى كاهد.»

ارجاعات

مى آيد:

و در باب بعدى و باب پس از آن مطالبى خواهد آمد كه بر اين بحث دلالت مى كند.

و در روايت چهارم از باب شصت و چهارم از باب هاى ارث فرموده امام عليه السلام كه: «هر كس وارثان كافرى از خود بر جاى گذارد از او ارث نمى برند و او همانند كسى است كه ارثى از خود بر جاى نگذاشته است.»

باب 2 ارث نبردن كافر حتى از كافر با وجود وارث مسلمان

30-44519-(1) ابن رباط روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «اگر مرد ذمى در زمان حيات پدرش مسلمان شود و پدرش فرزند ديگرى نيز داشته باشد آنگاه پدر بميرد فرزند مسلمان همه مالش را به ارث مى برد و فرزند ديگرش و همسرش با وجود مسلمان هيچ چيز به ارث نمى برند.»

31-44520-(2) در كتاب فقه الرضا آمده است: «اگر شخص مسلمان يا ذمى فرزندى مسلمان و فرزندى ذمى از خود بر جاى گذارد، ارث آن مرد مسلمان يا ذمى به فرزند مسلمان خواهد رسيد و همين گونه است كسى كه خويشاوند مسلمان و خويشاوند ذمى كه نسبتش دور يا نزديك باشد از خود بر جاى

ولداً و كان المسلم أخاً أو عمّاً أو ابن اخ أو ابن عمّ أو أبعد من ذلك لكان المسلم أولى بالميراث من الذّمّىّ سواء كان الميّت مسلماً أو ذمّيّاً لأنّ الاسلام لمن يزده الّا قوّة.

32-44521-(3) فقه الرضا عليه السلام 290: ولو مات مسلم وترك امرأة يهوديّة أو نصرانيّة لم يكن لها ميراث وان ماتت هى ورثها الزوج المسلم.

33-44522-(4) كافى 146/7: تهذيب 371/9: استبصار 192/4: علىّ ابن ابراهيم (عن أبيه - كا - يب) عن ابن أبى نجران عن غير واحد عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى يهودىّ أو نصرانىّ يموت وله أولاد مسلمون وأولاد(1)

غير مسلمين فقال هم على مواريثهم. (قال محمد بن الحسن ره معنى قوله عليه السلام هم على مواريثهم أى على ما يستحقون من ميراثهم وقد بيّنّا انّ المسلمين إذا اجتمعوا مع الكفّار كان الميراث للمسلمين دونهم ولو حملنا الخبر على ظاهره لكان محمولاً على ضرب من التّقيّة).

تهذيب 372/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن يعقوب بن يزيد عن ابن أبى عمير عن غير واحد مثله. (اى مثل يب).

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية الحسن بن صالح (4) من باب (1) انّ الكافر لا يرث المسلم قوله عليه السلام المسلم يحجب الكافر ويرثه والكافر لا يحجب المؤمن ولا يرثه. ويمكن أن يستفاد من بعض أحاديث هذا الباب أيضاً حكم الباب فلاحظ. ويأتى

فى رواية الدّعائم (4) من باب (64) حكم مال من لا وارث له قوله عليه السلام و من ترك ورثة من أهل الكفر لم يرثوه وهو لمن لم يدع وارثاً.

(3) باب انّ الكافر يرث الكافر على كتاب اللّٰه وسنّة نبيّه صلى الله عليه و آله

اشاره

34-44523-⁽¹⁾كافى 144/7: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد وعدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد وعلىّ بن ابراهيم عن أبيه جميعاً عن ابن محبوب استبصار 192/4: تهذيب 370/9:

أحمد بن محمد عن الحسن بن محبوب عن (علىّ - يب) ابن رئاب عن أبى حمزة عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ عليّاً عليه السلام كان يقضى فى المواريث فيما أدرك الإسلام من مال مشرك تركه

مى گذارد، شخص مسلمان از فرد ذمى به ارث سزاوارتر است و اگر ذمى فرزند و مسلمان برادر يا عمو يا برادرزاده يا عموزاده يا دورتر از آن باشد، مسلمان از ذمى به ارث سزاوارتر است خواه ميت مسلمان باشد يا ذمى براى اين كه اسلام به جز قوت چيزى نمى افزايد.»

32-44521-(3) در كتاب فقه الرضا آمده است: «و اگر مرد مسلمانى بميرد و همسر يهودى يا نصرانى از خود بر جاى گذارد، آن زوجه ارث نمى برد و اگر آن زوجه بميرد شوهر مسلمانش از او ارث مى برد.»

33-44522-(4) ابن ابى نجران از تعدادى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره مرد يهودى يا نصرانى كه پس از خود فرزندان مسلمان و غير مسلمان بر جاى مى گذارد فرمود: «آنان بر ارث خود هستند.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «معناى اين سخن امام عليه السلام كه فرمود: آنان بر ارث خود هستند.

اين است كه آنان بر آنچه از ارث استحقاق دارند هستند و به تحقيق بيان كرديم كه هر گاه مسلمانان با كافران گرد آيند ارث متعلق به مسلمانان است نه كافران و اگر حديث را بر ظاهرش معنا كنيم بر نوعى از تقيه حمل مى شود.» اين حديث از ابن ابى عمير نيز با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت شده است.

ارجاعات

گذشت:

در روايت چهارم از باب يكم فرموده معصوم عليه السلام كه: «مسلمان از [ارث بردن] مومن جلوگيرى نمى كند و از او ارث نمى برد.» و ممكن است از برخى روايات آن باب حكم اين باب نيز استفاده شود.

مى آيد:

در روايت چهارم از باب شصت و چهارم فرموده معصوم عليه السلام كه: «و هر كس وارثان كافرى از خود بر جاى گذارد از او ارث نمى برند و او همانند كسى است كه وارث ندارد.»

باب 3 ارث بردن كافر از كافر بر اساس قانون اسلام

34-44523-(1) ابو حمزه از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «ارث هاى مشركان كه پيش از اسلام تقسيم

لم يكن قسّم قبل الإسلام انّه كان يجعل للنّساء والرّجال خطوظهم منه على كتاب اللّٰه عزّوجلّ وسنّة نبيّه صلى الله عليه و آله.

35-44524-⁽¹⁾كافى 145/7: استبصار 192/4: تهذيب 371/9: علىّ ابن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال قضى علىّ‌(1)

عليه السلام فى المواريث ما أدرك الإسلام من مال مشرك لم يقسّم فانّ للنّساء (وللرّجال - صا) حظوظهنّ‌(2).

36-44525-(3) كافى 145/7: علىّ بن ابراهيم عن محمد بن عيسى بن عبيد عن يونس قال انّ أهل الكتاب والمجوس يرثون و يورثون ميراث الأسلام من وجه القرابة الّتى تجوز فى الإسلام وبيطل ما سوى ذلك من ولادتهم مثل الّذى يتزوّج منهم أمّه أو اخته أو غير ذلك من ذوات المحارم فانّهم يرثون من جهة الأنساب المستقيمة لا من وجه انساب الخطأ.

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية دعائم (3) من باب (1) انّ الكافر لا يرث المسلم قوله عليه السلام والكفّار يتوارثون بينهم ويرث بعضهم بعضاً. وفى الباب المتقدّم وما تقدّم عليه ما يناسب ذٰلك وكذا فى الباب التّالى وما يتلوه.

(4) باب انّ من أسلم على ميراث قبل القسمة أو اعتق فلهما ميراثهما

اشاره

37-44526-⁽²⁾كافى 144/7: (على بن ابراهيم عن ابيه ومحمد بن يحيى عن احمد بن محمد وعدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد جميعاً عن - معلّق) فقيه 244/4: تهذيب 369/9:

(الحسن - فقيه) ابن محبوب عن (علىّ - فقيه) ابن رئاب عن أبى بصير قال⁽³⁾

سألت أبا جعفر عليه السلام عن رجل مسلم مات و له أمّ نصرانيّة و له زوجة و ولد مسلمون قال (فقال - كا - يب) إن أسلمت أمّه قبل أن يقسّم ميراثه أعطيت السّدس قلت فإن لم يكن له امرأة ولا ولد

نشده بود و به زمان اسلام رسيده بود امير مؤمنان عليه السلام درباره آن ها اين گونه حكم مى كرد كه سهم زنان و مردان از آن ها بر اساس كتاب خدا و سنت پيامبرش صلى الله عليه و آله قرار داده مى شود.»

35-44524-(2) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام درباره ارث هاىِ تقسيم نشده مشركان كه به زمان اسلام رسيده بود اين گونه حكم كرد كه زنان (و مردان) هر يك سهم خود را از آن مى برند.»

36-44525-(3) يونس گويد: «اهل كتاب و مجوس همانند ارث اسلام ارث مى برند و ارث بر جاى مى گذارند از جهت خويشاوندى كه در اسلام جايز است و ولادت هاى غير از آن باطل است مانند ازدواج آنان با مادر يا خواهر يا محارم ديگر. بنابراين آنان از راه نسبت هاى صحيح ارث مى برند نه از راه نسبت هاى باطل.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت سوم از باب يكم فرموده امام عليه السلام كه: «كافران ميان خود از همديگر ارث مى برند و برخى از برخى ديگر ارث مى برند.»

و در دو باب پيشين و دو باب بعدى مناسب با اين بحث وجود دارد.

باب 4 زمان اسلام آوردن و آزاد شدن براى ارث بردن

37-44526-(1) ابوبصير گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: شخص مسلمانى مى ميرد و مادر نصرانى و همسر و فرزندان مسلمان از خود بر جاى مى گذارد.

امام عليه السلام فرمود: اگر مادرش پيش از تقسيم ارث مسلمان شود به وى يك ششم داده مى شود.

گفتم: اگر او همسر و فرزند و وارث مسلمانى كه در قرآن سهم مى برد نداشت و مادرش نصرانى بود و خويشاوندانش كه بر فرض مسلمان بودن در قرآن سهم دارند نصرانى بودند ارث وى متعلق به كيست‌؟

ولا وارث له سهم فى الكتاب من المسلمين وأمّه نصرانيّة و (له - يب - كا) قرابة⁽¹⁾

نصارىٰ ممّن له سهم فى الكتاب لو كانوا مسلمين لمن يكون ميراثه قال إن أسلمت أمّه فانّ جميع ميراثه لها وإن لم تسلم أمّه وأسلم بعض قرابته ممّن له سهم فى الكتاب فإنّ ميراثه له و إن لم يسلم من قرابته أحد فانّ ميراثه للامام.

38-44527-⁽²⁾كافى 144/7: تهذيب 369/9: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عبداللّٰه بن مسكان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال من أسلم على ميراث قبل أن يقسّم فله ميراثه وان أسلم بعد ما قسّم فلا ميراث له.

39-44528-⁽³⁾كافى 144/7: تهذيب 369/9: علىّ عن أبيه عن ابن أبى عمير عن أبان الأحمر عن محمد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال من أسلم على ميراث قبل أن يقسّم الميراث فهو له ومن أسلم بعد ما قسّم فلا ميراث له ومن أعتق على ميراث قبل أن يقسّم المواريث(2)

فهو له ومن اعتق بعد ما قسّم فلا ميراث له و قال فى المرأة إذا(3)

أسلمت قبل أن يقسّم الميراث فلها الميراث.

40-44529-(4) تهذيب 336/9: علىّ بن الحسن بن فضّال قال حدّثنا سندى ابن الرّبيع عن محمد ابن أبى عمير عن ابن مسكان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال من أعتق على ميراث قبل أن يقسّم فله ميراثه وان أعتق بعد ما يقسّم فلا ميراث له.

41-44530-(5) المقنع 179: إذا أسلم المشرك على ميراث قبل أن يقسّم فله ميراثه غير منقوص و كذلك المملوك ان أعتق قبل أن يقسّم الميراث فهو وارث معهم وإذا أسلم المشرك أو أعتق المملوك بعد ما قسّم الميراث فلا ميراث لهما.

42-44531-(6) تهذيب 336/9: علىّ بن الحسن بن فضّال قال حدّثنا يعقوب الكاتب عن فقيه 237/4: (محمد - فقيه) ابن أبى عمير عن أبان بن عثمان عن محمد بن مسلم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى رجل يسلم على الميراث قال إن كان قسّم فلا حقّ له وإن كان لم يقسّم فله الميراث قال قلت العبد يعتق على ميراث فقال هو بمنزلته.

امام عليه السلام فرمود: اگر مادرش مسلمان شود تمام ارثش متعلق به اوست و اگر مادرش مسلمان نشود و برخى از خويشاوندانش كه در قرآن سهم دارند مسلمان شوند ارث متعلق به آن هاست و اگر از خويشاوندانش هيچ كس مسلمان نشود، ارثش متعلق به امام است.»

38-44527-(2) عبداللّٰه بن مسكان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر كس بر سر ارثى پيش از تقسيم مسلمان شود، ارثش متعلق به اوست و اگر پس از تقسيم مسلمان شود، ارثى متعلق به او نيست.»

39-44528-(3) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر كس بر سر ارث پيش از تقسيم مسلمان شود، آن متعلق به اوست و هر كس پس از تقسيم مسلمان شود ارثى برايش نيست. و هر كس بر سر ارث پيش از تقسيم آزاد گردد، آن متعلق به اوست و هر كس پس از تقسيم آزاد گردد ارثى برايش نيست.

و درباره زوجه فرمود: هر گاه پيش از تقسيم ارث مسلمان شود، ارثش متعلق به اوست.»

40-44529-(4) ابن مسكان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر كس پيش از تقسيم ارث آزاد شود، ارث وى متعلق به اوست و اگر پس از تقسيم آزاد گردد، ارثى برايش نخواهد بود.»

41-44530-(5) در كتاب المقنع آمده است: «هر گاه مشرك بر سر ارثى پيش از تقسيم مسلمان شود، ارث وى بدون كاستى متعلق به اوست و به همين صورت اگر برده پيش از تقسيم آزاد شود، وى همراه ديگران ارث مى برد و هر گاه مشرك پس از تقسيم ارث مسلمان شود يا برده پس از تقسيم آزاد گردد ارثى براى آن ها نيست.»

42-44531-(6) محمد بن مسلم از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره شخصى كه بر سر ارثى مسلمان مى شود فرمود: «اگر تقسيم شده، حقى برايش نيست و اگر تقسيم نشده، ارثش متعلق به اوست.

گفتم: برده بر سر ارث آزاد مى شود.

امام عليه السلام فرمود: او همانند غير مسلمان است.»

43-44532-(7) تهذيب 370/9: الحسن بن محمد بن سماعة عن أحمد بن الحسن الميثمىّ عن أبان عن أبى العبّاس البقباق قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام من أسلم على ميراث قبل أن يقسّم فهو له.

44-44533-(8) دعائم الإسلام 386/2: عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبد اللّٰه عليهم السلام أنّهم قالوا فى العبد يعتق والمشرك يسلم على الميراث قبل أن يقسّم قالوا لهما حقّهما منه وان كان ذلك بعد موت الميّت مالم يقسّم الميراث فإذا قسّم فلا حَظَّ لهما منه.

45-44534-(9) تهذيب 337/9: الحسين بن سعيد عن حمّاد عن فقيه 246/4: عبداللّٰه بن المغيرة عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قضىٰ أمير المؤمنين عليه السلام فيمن ادّعى عبد إنسان (وزعم - فقيه) أ نّه ابنه انّه يعتق من مال الّذى ادّعاه فإن توفّى المدّعى وقسّم ماله قبل أن يعتق العبد فقه سبقه المال وان أعتق قبل أن يقسّم ماله فله نصيبه من.

الإرجاعات

وتقدّم فى باب (1) انّ الكافر لايرث المسلم ولو كان ذمّيّاً ما يناسب ذلك.

(5) باب حكم ما لو مات نصرانىّ وله أولاد وزوجة نصارىٰ وابن أخ وابن أخت مسلم

46-44535-⁽¹⁾كافى 143/7: علىّ بن ابراهيم عن أبيه ومحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد جميعاً عن الحسن بن محبوب تهذيب 368/9: أحمد بن محمد عن فقيه 245/4: الحسن بن محبوب عن هشام بن سالم عن (عبدالملك بن أعين أو - فقيه) مالك بن أعين عن أبى جعفر عليه السلام قال سألته عن نصرانىّ مات و له ابن أخ مسلم وابن أخت مسلم وللنّصرانىّ أولاد وزجة نصارىٰ (قال - يب - كا) فقال أرىٰ أن يعطى ابن أخيه المسلم ثلثى ما ترك ويعطيٰابن اخته (المسلم - فقيه) ثلث ما ترك إن لم يكن له ولد صغار فإن كان له ولد صغار فانّ على الوارثين أن ينفقا على الصّغار ممّا ورثا من(1)

أبيهم حتّى

43-44532-(7) ابو العباس بقباق از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر كس بر سر ارثى پيش از تقسيم مسلمان شود متعلق به اوست.»

44-44533-(8) در كتاب دعائم الاسلام از امير مؤمنان عليه السلام، امام باقر و امام صادق عليهما السلام روايت مى شود كه درباره برده كه بر سر ارث پيش از تقسيم آزاد مى شود و مشرك اسلام مى آورد فرمودند: «حق آن دو متعلق به آن هاست. در صورتى كه آزاد شدن و اسلام آوردن پيش از تقسيم ارث باشد هر چند پس از مرگ ميت باشد ولى وقتى ارث تقسيم شد آنان بهره اى در آن ندارند.»

45-44534-(9) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «شخصى ادعا كرد كه برده انسانى فرزند اوست. امير مؤمنان عليه السلام در اين باره حكم كرد كه برده از مال مدعى آزاد مى شود. پس اگر پيش از آزاد شدن برده، مدعى مُرد و مالش تقسيم شد، به تحقيق مال از او پيشى گرفته است و اگر پيش از تقسيم آزاد شد سهم وى متعلق به خود اوست.»

ارجاعات

گذشت:

در باب يكم مناسب با اين بحث هست.

باب 5 نصرانى بودن زوجه و فرزند متوفى نصرانى و مسلمان بودن برادر زاده و خواهر زاده اش

46-44535-(1) مالك بن اعين (يا عبد الملك بن اعين) گويد: «از امام باقر عليه السلام سوال كردم: مرد نصرانى مى ميرد و برادرزاده و خواهرزاده مسلمان و زوجه و فرزند نصرانى دارد [ارث آن ها چگونه است‌؟]

امام عليه السلام فرمود: نظر من اين است كه دو سوم مالش به پسر برادرش و يك سوم آن به پسر خواهرش داده شود، در صورتى كه فرزند صغير ندارد ولى اگر فرزند صغير دارد وارثان وظيفه دارند كه از آنچه از پدر آن ها ارث برده اند بر ايشان هزينه كنند تا اين كه بالغ شوند.

به امام عليه السلام گفته شد: به چه صورت هزينه صغيران را بپردازند؟

امام عليه السلام فرمود: وارثِ دو سوم، دو سوم نفقه را مى پردازد و وارثِ يك سوم، يك سوم آن را و هنگامى كه بالغ شدند نفقه را قطع مى كنند.

يدركوا قيل له كيف ينفقان (على الصّغار فقيه) (قال - يب - كا) فقال يخرج وارث الثّلثين ثلثى النّفقة ويخرج وارث الثّلث ثلث النّفقة فإذا(1)

أدركوا قطعا(2)

النّفقة عنهم قيل له فإن أسلم الأولاد⁽¹⁾

وهم صغار (قال - يب - كا) فقال يدفع ما ترك أبو هم إلى الإمام حتّى يدركوا فان بقوا⁽²⁾

على الاسلام (إذا أدركوا - فقيه) دفع الإمام ميراثهم اليهم وإن لم يتمّوا⁽³⁾

على الاسلام إذا أدركوا دفع الإمام ميراثه الى ابن أخيه و (الى - فقيه) ابن اخته المسلمين يدفع إلىٰ ابن أخيه ثلثى ما ترك و (يدفع - كا فقيه) إلى ابن اُخته ثلث ما ترك.

(6) باب حكم ميراث المرتدّ

47-44536-⁽⁴⁾استبصار 193/4: تهذيب 377/9: محمد بن أحمد بن يحيى عن يعقوب بن يزيد عن تهذيب 372/9: فقيه 245/4: ابن أبى عمير عن ابراهيم بن عبدالحميد (عن رجل - صا - يب) قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام نصرانىّ أسلم ثمّ رجع إلى النّصرانيّة ثمّ مات قال ميراثه لولده النصارىٰ ومسلم تنصّر ثمّ مات قال ميراثه لولده المسلمين.

(يب 372 - قال محمد بن الحسن الوجه فى هذا الخبر انّ ميراث النّصرانىّ انّما يكون لولده النّصارىٰ إذا لم يكن له ولد مسلمون وميراث المسلم يكون لولده المسلمين إذا كانوا حاصلين).

48-44537-⁽⁵⁾تهذيب 374/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن عبد الرّحمٰن ابن أبى نجران وسندى بن محمد عن عاصم بن حميد الحنّاط استبصار 255/4: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن عاصم بن حميد عن محمد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال قضى أمير المؤمنين عليه السلام فى وليدة كانت نصرانيّة فأسلمت (عند رجل - يب) فولدت⁽⁶⁾

لسيّدها (غلاماً - يب) ثمّ انّ سيّدها مات فأوصى⁽⁷⁾

باعتاق السّرّيّة (على عهد عمر - صا) فنكحت

به امام عليه السلام گفته شد: اگر فرزندان در حال صغير بودن مسلمان شوند [حكم آن چگونه است‌؟]

امام عليه السلام فرمود: ما ترك پدرشان به امام تحويل داده مى شود تا بالغ شوند. آنگاه اگر (هنگام بلوغ) بر اسلام باقى بودند، امام ارث شان را به آن ها مى پردازد و اگر پس از بلوغ بر اسلام پايدار نبودند، امام ارث را به برادرزاده و خواهرزاده اش تحويل مى دهد به پسر برادرش دو سوم ما ترك را مى دهد و به پسر خواهر يك سوم آن را.»

باب 6 ارث مرتد

47-44536-(1) ابراهيم بن عبد الحميد (از مردى روايت مى كند كه) گفت: «به امام صادق عليه السلام گفتم: شخص نصرانى مسلمان شد سپس به نصرانيت بازگشت و مُرد.

امام عليه السلام فرمود: ارث وى براى فرزندان نصرانى اوست.

گفتم: مسلمانى نصرانى مى شود و مى ميرد.

امام عليه السلام فرمود: ارثش متعلق به فرزندان مسلمانش است.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «توضيح حديث اين است كه ارث نصرانى تنها در صورتى متعلق به فرزندان نصرانى اش است كه فرزند مسلمان نداشته باشد و ارث مسلمان براى فرزندان مسلمانش است در صورتى كه هر دو موجود باشند.»

48-44537-(2) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «كنيزى نصرانى (نزد مردى) مسلمان شد و براى مولايش (پسرى) به دنيا آورد سپس مولايش (در زمان خلافت عمر) وصيت به آزادى كنيز كرد و مُرد. آنگاه آن زوجه با مرد نصرانى ديرنشينى (كه عطار بود) ازدواج كرد و نصرانى شد. پس از آن دو فرزند به دنيا آورد و به سومين فرزند آبستن گرديد. امير مؤمنان عليه السلام درباره وى اين گونه حكم كرد كه اسلام بر آن زوجه عرضه شود (پس به وى عرضه شد) ولى نپذيرفت.

آنگاه على عليه السلام فرمود: فرزندان نصرانى آن زوجه برده برادرشان هستند كه او از مولاى اولش به دنيا آورده است و من او را حبس مى كنم تا فرزندِ در شكمش را به دنيا آورد و پس از به دنيا آوردن فرزند، او را مى كشم.»

(و او را حبس مى كند تا فرزندش را به دنيا آورد و پس از آن وى را مى كشد.)

(رجلاً - يب) نصرانيّاً ديرانيّاً⁽¹⁾

(و هو العطّار - يب) فتنصّرت فولدت⁽²⁾

ولدين وحبلت باخر⁽³⁾

(قال - صا) فقضى (فيها - يب) أن يعرض عليها الإسلام (فعرض عليها - صا) فأبت فقال (أمّا - يب) ما ولدت من ولد (نصرانىّ - صا) فهم⁽⁴⁾

عبيد لأخيهم الّذى ولدت لسيّدها الأوّل وأنا أحبسها حتّى تضع ولدها الّذى فى بطنها فإذا ولدت قتلتها. (قال الشّيخ رحمه الله فى صا فلا ينافى الأخبار الأوّلة لأنّ هذا الخبر انّما وجب فيه قتلها لأنّها ارتدّت عن الإسلام وتزوّجت كافراً فلأجل ذلك وجب عليها القتل ولو لم يكن تزوّجت كان حكمها ان تخلّد فى الحبس حسب ما تضمّنته الرّوايات الأوّلة).

49-44538-(3) كافى 152/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد ومحمّد ابن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن تهذيب 374/9: فقيه 242/4: الحسن بن محبوب عن أبى ولّاد الحنّاط عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن رجل ارتدّ عن الإسلام لمن يكون ميراثه قال يقسّم (ميراثه - كا - فقيه) علىٰ ورثته علىٰ كتاب اللّٰه عزّوجلّ‌.

50-44539-(4) كافى 153/7: (عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد ومحمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن - معلّق) تهذيب 373/9: ابن محبوب عن العلاء ابن رزين عن محمّد بن مسلم قال سألت أبا جعفر عليه السلام عن المرتدّ فقال من رغب عن دين الإسلام وكفر بما أنزل اللّٰه على محمّد صلى الله عليه و آله بعد إسلامه فلا توبة له وقد وجب قتله وبانت منه امرأته ويقسّم ما ترك على ولده.

51-44540-(5) كافى 152/7: تهذيب 374/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن أبان بن عثمان عمّن ذكره عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى رجل يموت مرتدّاً عن (دين - يب) الإسلام وله أولاد (قال - يب) فقال ماله لولده المسلمين.

52-44541-(6) قرب الإسناد 135: أبوالبخترىّ عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن علىّ عليه السلام انّه قال ميراث المرتدّ لولده.

مرحوم شيخ طوسى قدس سره در كتاب الاستبصار مى فرمايد: «اين حديث با احاديث پيشين منافات ندارد زيرا به اين دليل اين حديث كشتن او را واجب كرده است كه از اسلام مرتد شده و با كافرى ازدواج كرده است به همين خاطر كشتنش واجب شده است و اگر ازدواج نكرده بود حكمش اين بود كه براى هميشه در حبس نگه داشته شود آن گونه كه در احاديث نخست آمده است.»

49-44538-(3) ابو ولاد حناط گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مردى از اسلام مرتد مى شود ارث وى براى كيست‌؟

امام عليه السلام فرمود: (ارث وى) ميان وارثانش بر اساس كتاب خدا تقسيم مى شود.»

50-44539-(4) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره مرتد سوال كردم. امام عليه السلام فرمود: هر كس از دين اسلام روى برتابد و به آنچه بر محمد صلى الله عليه و آله فرود آمده است كافر شود پس از آن كه مسلمان بود، توبه اش پذيرفته نيست و قطعاً كشتنش واجب است و همسرش از وى جدا مى شود و ماترك وى ميان فرزندانش تقسيم مى گردد.»

51-44540-(5) ابان بن عثمان با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه در حال ارتداد از آيين اسلام مُرد فرمود: «اموالش متعلق به فرزندان مسلمانش است.»

52-44541-(6) ابو البخترى از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «ارث مرتد براى فرزندانش است.»

53-44542-(7) الجعفريّات 127: أخبرنا عبداللّٰه أخبرنا محمّد حدّثنى موسى قال حدّثنا أبى عن أبيه عن جدّه جعفر بن محمّد عن أبيه عن جدّه عن علىّ عليهم السلام أنّه قال فى المرتدّ عن الإسلام إذا قتل ورثه المسلمون.

54-44543-(8) الجعفريّات 127: بإسناده عن علىّ عليه السلام انّه أتى برجل زنديق كان يكذّب بالبعث فقتل وكان له مال كثير فجعل التركة لزوجته ولوالديه ولولده وقسّمه على كتاب اللّٰه عزّوجّل.

55-44544-(9) دعائم الإسلام 386/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال فى المرتدّ إذا مات أو قتل فماله لورثته على كتاب اللّٰه عزّوجلّ‌.

56-44545-(10) كافى 153/7: (عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد ومحمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن - معلّق) فقيه 242/4: تهذيب 373/9: (الحسن - فقيه - يب) ابن محبوب عن سيف بن عميرة عن أبى بكر الحضرمىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا ارتدّ الرّجل المسلم عن الإسلام بانت منه امرأته كما تبين المطلّقة (ثلاثاً وتعتدّ منه كما تعتدّ المطلّقة فإن رجع إلى الإسلام وتاب قبل أن تتزوّج فهو خاطب ولا عدّة عليها (منه - يب) له و إنّما عليها العدّة لغيره - يب - فقيه) وإن قتل أو مات قبل إنقضاء العدّة (اعتدّت منه عدّة المتوفّى عنها زوجها - يب - فقيه) فهى ترثه فى العدّة ولا يرثها إن ماتت وهو مرتدّ عن الإسلام.

(7) باب أنّ القاتل ظلماً لا يرث المقتول وانّ المتقرّب بالقاتل يرث المقتول

اشاره

57-44546-(1) كافى 141/7: محمّد بن يحيى عن أحمد وعبداللّٰه ابنى محمّد تهذيب 378/9:

أحمد بن محمّد عن ابن أبى عمير عن هشام بن سالم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله لا ميراث للقاتل.

58-44547-(2) دعائم الإسلام 386/2: عن علىّ وأبى جعفر وأبى عبداللّٰه عليهما السلام أ نّهم قالوا القاتل لا يرث مَنْ قتله.

53-44542-(7) موسى از پدرش از جدش امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از جدش عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام درباره مرتد از اسلام فرمود: «وقتى كشته شد مسلمانان از وى ارث مى برند.»

54-44543-(8) در كتاب الجعفريات روايت مى شود كه مرد كافرى كه قيامت را تكذيب مى كرد نزد على عليه السلام آورده شد. پس كشته شد و اموال فراوانى داشت آنگاه على عليه السلام ماترك وى را براى همسر و پدر و مادر و فرزندانش قرار داد و بر اساس كتاب خدا ميان شان تقسيم كرد.»

55-44544-(9) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه درباره مرتد فرمود: «هر گاه بميرد يا كشته شود، اموالش بر اساس كتاب خداى عز و جل براى وارثانش است.»

56-44545-(10) ابو بكر حضرمى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه مرد مسلمان از اسلام مرتد شود، همسرش از وى جدا مى شود همان گونه كه زوجه مطلقه سه طلاقه جدا مى شود و همانند مطلقه عدّه نگه مى دارد. آنگاه اگر مرد پيش از ازدواج همسرش به اسلام بازگشت و توبه كرد.

پس او خواستگار است و براى او (يا از او) بر زوجه عدّه نيست و تنها بر زوجه براى ديگران عدّه است) و اگر پيش از پايان عدّه كشته شد يا فوت كرد (زن از وى عدّه نگه مى دارد) آن زوجه در زمان عده از وى ارث مى برد و اگر زوجه بميرد مرد در حال ارتداد از اسلام از وى ارث نمى برد.»

باب 7 ارث نبردن قاتل

57-44546-(1) هشام بن سالم از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «براى قاتل هيچ ارثى نيست.»

58-44547-(2) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام، امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمودند:

«قاتل از مقتول خود ارث نمى برد.»

59-44548-(3) كافى 140/7: (عدّة من أصحابنا عن - معلّق) أحمد عن تهذيب 377/9:

الحسين بن سعيد عن النّضر (بن سويد - كا) عن القاسم بن سليمان قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن رجل قتل أمّه أيرثها قال سمعت أبى عليه السلام يقول أيّما رجل ذى رحم قتل قريبه⁽¹⁾

لم يرثه.

60-44549-(4) كافى 140/7: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن تهذيب 377/9: الحسين بن سعيد عن القاسم بن محمّد عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لا يتوارث رجلان قتل أحدهما صاحبه.

61-44550-(5) كافى 140/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد ومحمّد ابن يحيى عن تهذيب 378/9: أحمد بن محمّد (جميعاً - كا) عن ابن محبوب عن ابن رئاب عن أبى عبيدة عن أبى جعفر عليه السلام فى رجل قتل أمّه قال لايرثها ويقتل بها صاغراً⁽²⁾

ولا أظنّ قتله بها كفّارة لذنبه. فقيه 90/4: روى علىّ بن رئاب عن أبى عبيدة قال سألت أبا جعفر عليه السلام عن رجل قتل أمّه (و ذكره مثله). كافى 298/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن محبوب عن ابن رئاب عن أبى عبيدة قال سألت أبا جعفر عليه السلام عن رجل قتل أمّه قال يقتل بها صاغراً ولا أظنّ قتله كفّارة (له - كا) ولا يرثها. تهذيب 237/10: الحسن بن محبوب مثله سنداً ومتناً.

62-44551-(6) دعائم الإسلام 410/2: عن أبى عبداللّٰه عليه السلام انّه قال من قتل ذا رحم له أو قريباً قتل به ومن قتل أمّه قتل بها صاغراً ولم يرث ورثته تراثه عنها ويقاد من القرابات إذا قتل بعضهم بعضاً الّا من الوالد إذا قتل الولد.

63-44552-(7) كافى 140/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير ومحمّد بن يحيى عن تهذيب 378/9: أحمد بن محمّد عن علىّ بن حديد (جميعاً - كا) عن جميل بن درّاج عن أحدهما عليهما السلام قال لا يرث الرّجل إذا قتل ولده أو والده ولٰكن يكون الميراث لورثة القاتل.

64-44553-(8) كافى 141/7: تهذيب 378/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا قتل الرّجل أباه قتل به وإن قتله أبوه لم يقتل به ولم يرثه.

59-44548-(3) قاسم بن سليمان گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مردى مادرش را كشته است آيا از او ارث مى برد؟

امام عليه السلام پاسخ داد: از پدرم عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: هر مردِ خويشاوند دارى كه خويشاوندش را بكشد از او ارث نمى برد.»

60-44549-(4) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «دو مردى كه يكى از آن ها ديگرى را بكشد از همديگر ارث نمى برند.»

61-44550-(5) ابو عبيده از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه مادرش را كشت فرمود: «از او ارث نمى برد و در برابر مادرش با خوارى كشته مى شود و من گمان نمى كنم كه كشتن وى در برابر مادرش كفاره گناهش باشد.»

اين حديث با اندكى تفاوت با سندهاى گوناگون نيز روايت شده است.

62-44551-(6) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس خويشاوند يا نزديكش را بكشد، در برابر آن كشته مى شود و هر كس مادرش را بكشد، در برابر آن با خوارى كشته مى شود و وارثانش از ارث وى از مادرش ارث نمى برند و هر گاه خويشاوندان، همديگر را بكشند قصاص مى شوند مگر پدر در صورتى كه فرزندش را بكشد.»

63-44552-(7) جميل بن درّاج از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در صورتى كه مرد، فرزند يا پدرش را بكشد از وى ارث نمى برد بلكه ارث براى وارثان قاتل است.»

64-44553-(8) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه مردى پدرش را بكشد در برابر آن كشته مى شود و اگر پدرش او را بكشد، در برابر آن كشته نمى شود و از او ارث نمى برد.»

65-44554-(9) الجعفريّات 118: بإسناده عن دعائم الإسلام 386/2: علىّ عليه السلام قال من قتل حميماً له عمداً أو خطأً لم يرثه.

66-44555-(10) تهذيب 379/9: استبصار 193/4: علىّ بن الحسن بن فضّال عن عبدالرّحمٰن ابن أبى نجران و سندى بن محمّد عن عاصم بن حميد الحنّاط عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال قضىٰ أمير المؤمنين عليه السلام فى رجل قتل أمّه قال إن كان خطأً فإنّ له ميراثها و إن كان قتلها متعمّداً فلا يرثها. فقيه 232/4: روى عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال إذا قتل الرّجل أمّه خطأً ورثها و إن عمداً لم يرثها.

67-44556-(11) تهذيب 379/9: استبصار 193/4: الصّفّار عن محمّد ابن الحسين ابن أبى الخطّاب عن عبدالرّحمٰن ابن أبى نجران عن عبداللّٰه بن سنان قال: سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن رجل قتل أمّه أيرثها قال إن كان خطأً و رثها و إن كان عمداً لم يرثها.

68-44557-(12) تهذيب 379/9: استبصار 193/4: علىّ بن الحسن بن فضّال قال حدّثنا رجل عن محمّد بن سنان عن حمّاد بن عثمان و رواه أيضاً محمّد بن يعقوب عن كافى 141/7:

الحسين بن محمّد بن معلّى بن محمّد عن بعض أصحابه عن حمّاد بن عثمان عن فضيل بن يسار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لا يقتل الرّجل بولده (إذا قتله - كا) و يقتل الولد بوالده إذا قتل و الده و لا يرث الرّجل الرّجل⁽¹⁾

إذا قتله و إن كان خطأً.

69-44558-(13) كافى 298/7: علىّ عن محمّد بن عيسى عن تهذيب 237/10: يونس عن (محمّد - يب) ابن سنان عن العلاء بن الفضيل قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام لا يقتل الوالد بولده و يقتل الولد بوالده و لا يرث الرّجل الرّجل إذا قتله و إن كان خطأً.

70-44559-(14) فقيه 233/4: تهذيب 381/9: روى سليمان بن داود المنقرىّ عن حفص بن غياث قال: سألت جعفر بن محمّد عليهما السلام عن طائفتين من المؤمنين إحداهما باغية و الاُخرىٰ عادلة إقتتلوا فقتل رجل من أهل العراق أباه أو ابنه أو أخاه أو حميمه و هو من أهل البغى و هو و ارثه هل يرثه قال نعم لأنّه قتله بحقّ‌.

65-44554-(9) در كتاب الجعفريات از كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه على عليه السلام فرمود: «هر كس خويشاوندش را به عمد يا خطا بكشد، از او ارث نمى برد.»

66-44555-(10) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام درباره مردى كه مادرش را كشت، حكم كرد و فرمود: «اگر قتل خطاست، پس ارث مادرش براى اوست و اگر به عمد او را كشته است از وى ارث نمى برد.»

در گزارش ديگرى محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه مردى مادرش را از روى خطا بكشد، از وى ارث مى برد و اگر به عمد او را بكشد، از وى ارث نمى برد.»

67-44556-(11) عبداللّٰه بن سنان گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مردى مادرش را مى كشد آيا از او ارث مى برد؟

امام عليه السلام فرمود: اگر قتل خطاست، از او ارث مى برد و اگر عمد است از او ارث نمى برد.»

68-44557-(12) فضيل بن يسار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «مرد در برابر فرزندش كشته نمى شود (در صورتى كه او را بكشد) و فرزند در برابر پدرش كشته مى شود، در صورتى كه پدرش را بكشد و هر گاه مردى، ديگرى (يا پدرش) را بكشد از او ارث نمى برد هر چند قتل خطا باشد.»

69-44558-(13) علاء بن فضيل از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پدر در برابر فرزندش كشته نمى شود و فرزند در مقابل پدرش كشته مى شود و هر گاه مردى ديگرى را بكشد، از او ارث نمى برد هر چند قتل خطا باشد.»

70-44559-(14) حفص بن غياث گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: دو گروه از مؤمنان يكى ظالم و تجاوزكار و ديگرى عادل با هم نبرد مى كنند. آنگاه مردى از اهل عراق پدر يا فرزند يا برادر يا خويشاوندش را مى كشد كه از اهل ظلم و تجاوز است در حالى كه خود وارث اوست. آيا از وى ارث مى برد؟

امام عليه السلام فرمود: آرى زيرا او را به حق كشته است.»

71-44560-(15) فقيه 232/4: روى صفوان بن يحيى عن ابن أبى عمير تهذيب 380/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أيّوب بن نوح عن ابن أبى عمير عن جميل (بن درّاج - يب) عن أحدهما عليهما السلام (قال - يب) فى رجل قتل أباه قال لا يرثه و إن كان للقاتل ابن و رث الجدّ المقتول.

الإرجاعات

ويأتى

فى رواية محمّد بن قيس (11) من الباب التّالى قوله عليه السلام المرئة ترث من دية زوجها و يرث من ديتها مالم يقتل أحدهما صاحبه. وفى رواية ابن أبى يعفور (12) و عبيد (13) نحوه.

وفى رواية محمّد بن قيس (2) من باب (53) ثبوت التّوارث بين الزّوجين فى العدّة الرّجعيّة قوله عليه السلام و إن قتلت و رث من ديتها و إن قتل و رثت هى من ديته مالم يقتل أحدهما صاحبه.

وفى رواية الحلبىّ (6) من باب (21) انّ الوالد لا يقاد بولده من أبواب القتل (ج 31) قوله عليه السلام و لا يرث احدهما الاخر إذا قتله. وفى رواية الحلبى (7) و انّ قتله أبوه لم يقتل به و لم يرثه.

وفى رواية أبى بصير (5) قوله و قال لا يتوارث رجلان قتل أحدهما صاحبه.

وفى رواية أبى عبيدة (2) من باب (3) انّ المرأة إذا شربت دواء فألقت ولدها فعليها ديّة من أبواب الديّات (ج 31) قوله امرأة شربت دواء و هى حامل لتطرح ولدها فألقت ولدها (إلى أن قال) فهى لا ترث ولدها من ديّته قال لا لأنّها قتلته (وفى روايته الاُخرى) قال لا لأنّها قتلته فلا ترثه.

(8) باب أنّ الدية ميراث كسائر الأموال يرثها من يرث المال عدا ما استثنى

اشاره

72-44561-(1) تهذيب 377/9: الصّفار عن يعقوب بن يزيد عن غياث بن كلّوب عن إسحاق بن عمّار عن جعفر عليه السلام انّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله قال إذا قبلت ديّة العمد فصارت مالاً فهى ميراث كسائر الأموال.

71-44560-(15) جميل بن دراج از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه پدرش را كشت فرمود: «از او ارث نمى برد و اگر قاتل، فرزندى داشته باشد از جدّش كه كشته شده است ارث مى برد.»

ارجاعات

مى آيد:

و در روايت يازدهم از باب بعدى فرموده امام عليه السلام كه: «زن از ديه شوهرش ارث مى برد و مرد از ديه همسرش ارث مى برد تا وقتى يكى از آنان ديگرى را نكشته باشد.»

و در روايت دوازدهم و سيزدهم مانند آن خواهد آمد و در روايت دوم از باب پنجاه و سوم فرموده امام عليه السلام كه: «و اگر زوجه كشته شود، شوهر از ديه اش ارث مى برد و اگر شوهر كشته شود زوجه از ديه اش ارث مى برد تا وقتى كه يكى از آنان ديگرى را نكشته باشد.»

و در روايت ششم از باب بيست و يكم فرموده معصوم عليه السلام كه: «و يكى از آنان از ديگرى ارث نمى برد در صورتى كه وى را كشته باشد.»

و در روايت هفتم فرموده امام عليه السلام كه: «و اگر پدرش او را كشته باشد در برابر آن كشته نمى شود و از او ارث نمى برد.»

و در روايت پنجم اين گفته كه: «دو مردى كه يكى از آنان ديگرى را كشته باشد از يكديگر ارث نمى برند.»

و در روايت دوم از باب سوم از باب هاى ديه ها اين گفته به امام عليه السلام كه: «زن باردارى دارو مى نوشد تا فرزندش را بيندازد آنگاه فرزندش را مى اندازد... پس آن زوجه از ديه فرزندش ارث نمى برد. حضرت فرمود: براى اين كه او را كشته است.»

و در روايت ديگرش آمده است: «براى اين كه او را كشته است پس از او ارث نمى برد.»

باب 8 حكم ديه در ارث بردن

72-44561-(1) اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «هنگامى كه ديه عمد پذيرفته و به مال تبديل شد پس آن همانند ديگر اموال در ارث بردن است.»

73-44562-⁽¹⁾كافى 139/7: تهذيب 375/9: فقيه 232/4: (الحسن - فقيه - يب) ابن محبوب عن أبى أيّوب عن سليمان بن خالد عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قضىٰ أمير المؤمنين عليه السلام فى ديّة المقتول انّها⁽²⁾

ترثها الورثة علىٰ كتاب اللّٰه تعالى و سهامهم(2)

إذا لم يكن على المقتول دين إلّا الإخوة و الأخوات من الاُمّ فإنّهم لا يرثون⁽³⁾

من ديّته شيئاً.

74-44563-(3) كافى 139/7: تهذيب 375/9: ابن محبوب عن عبداللّٰه ابن سنان قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام قضى أمير المؤمنين عليه السلام انّ الدّية يرثها الورثة إلّا الإخوة من الاُمّ فإنّهم لا يرثون من الدّية شيئاً. كافى 139/7: بهٰذا الإسناد قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام قضىٰ أمير المؤمنين عليه السلام انّ الدية يرثها الورثة إلّا الإخوة و الأ خوات من الاُمّ‌.

75-44564-⁽⁴⁾كافى 139/7: تهذيب 375/9: علىّ بن إبراهيم عن محمّد بن عيسى عن يونس عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال قال الدية يرثها الورثة على فرائض المواريث(4)

إلّا الإخوة من الاُمّ فإنّهم لا يرثون من الدية شيئاً.

76-44565-(5) كافى 139/7: حميد بن زياد عن تهذيب 376/9: (الحسين ابن محمّد - يب) ابن سماعة عن عبداللّٰه بن جبلة و علىّ بن رباط عن عبداللّٰه بن بكير عن عبيد بن زرارة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لا يرث الاخوة من الاُمّ من الدية شيئاً.

77-44566-(6) كافى 140/7 عدّة من أصحابنا عن تهذيب 375/9: سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن داود بن الحصين عن أبى العبّاس عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال: سألته هل للإخوة من الاُمّ من الدية شىء قال لا.

78-44567-(7) دعائم الإسلام 387/2: عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبداللّٰه عليهم السلام انّهم قالوا يرث الدية أهل الميراث قال أبو عبداللّٰه و أبو جعفر عليهما السلام خلا الإخوة من الاُمّ فإنّهم لا يرثون من الدية شيئاً.

79-44568-(8) فقه الرّضا 290: و اعلم انّ الدية يرثها الورثة علىٰ كتاب اللّٰه ما خلا الاخوة و الأخوات من الاُمّ فإنّهم لا يرثون من الدية شيئاً.

73-44562-(2) سليمان بن خالد از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام درباره ديه مقتول حكم كرد كه در صورتى كه مقتول بدهى نداشته باشد، ورثه بر اساس كتاب خداوندِ تعالى و سهم هاى شان آن را به ارث مى برند به جز برادران و خواهرانِ أمّى كه آنان چيزى از ديه او را به ارث نمى برند.»

74-44563-(3) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام حكم كرد كه وارثان، ديه را به ارث مى برند مگر برادران أمّى كه آن ها چيزى از ديه را به ارث نمى برند.»

با همين سند امام صادق عليه السلام فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام حكم كرد كه وارثان، ديه را به ارث مى برند به جز برادران و خواهران أمّى.»

75-44564-(4) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «ديه را وارثان براساس سهم هاى ارث به ارث مى برند مگر برادران أمّى كه آنان چيزى از ديه را به ارث نمى برند.»

76-44565-(5) عبيد بن زراره از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «برادران أمّى چيزى از ديه را به ارث نمى برند.»

77-44566-(6) ابوالعباس گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: آيا چيزى از ديه متعلق به برادران أمّى است‌؟

امام عليه السلام فرمود: نه.»

78-44567-(7) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام، امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمودند:

«وارثان، ديه را به ارث مى برند.

امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام فرمودند: به جز برادران أمّى كه آنان چيزى از ديه را به ارث نمى برند.»

79-44568-(8) در كتاب فقه الرضا آمده است: «و بدان كه وارثان براساس كتاب خدا ديه را به ارث مى برند به جز برادران و خواهرانِ أمّى كه آنان از ديه هيچ چيز به ارث نمى برند.»

80-44569-⁽¹⁾كافى 138/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد ابن يحيى عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن فقيه 226/4: تهذيب 376/9: (الحسن - فقيه - يب) ابن محبوب عن حمّاد بن عيسى عن سوار عن الحسن قال إنّ عليّاً عليه السلام لمّا هزم طلحة و الزّبير أقبل النّاس منهزمين فمرّوا بامرأة حامل على (ظهر - فقيه - يب) الطّريق ففزعت منهم فطرحت ما فى بطنها (حيّاً - فقيه - كا) فاضطرب حتّى مات ثمّ ماتت اُمّه⁽²⁾

من بعده (قال - فقيه) فمرّ بها علىّ عليه السلام و أصحابه و هى مطروحة و ولدها على الطّريق (قال - فقيه) فسألهم عن أمرها فقالوا (له - كا فقيه) انّها كانت حبلى⁽³⁾

ففزعت حين رأت القتال و الهزيمة (قال - كا - يب) فسألهم أيّهما مات قبل صاحبه فقيل⁽⁴⁾

انّ ابنها مات قبلها (قال - فقيه - كا) فدعا بزوجها⁽⁵⁾

أبى الغلام الميّت فورّثه من ابنه ثلثى الدية و ورّث اُمّه (الميّتة - فقيه) ثلث الدية (قال - فقيه) ثمّ ورّث الزّوج من امرأته الميّتة نصف (ثلث - يب - كا) الدية الّذى⁽⁶⁾

ورثته من ابنها (الميّت - فقيه) و ورّث قرابة (المرأة - كا - يب) الميّتة الباقى (قال - فقيه) ثمّ ورّث الزّوج أيضاً من دية امرأته⁽⁷⁾

الميّتة نصف الدية و هو ألفان و خمسمائة درهم (ورّث قرابة المرأة الميّتة نصف الدية و هو ألفان و خمسمائة درهم - كا - يب) و ذٰلك انّه لم يكن لها ولد غير الّذى رمت به حين فزعت و ورّث قرابة الميّتة الباقى - فقيه) قال و أدّىٰ‌⁽⁸⁾

ذٰلك كلّه من بيت مال البصرة.

81-44570-(10) كافى 346/7: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد عن عثمان بن عيسى عن سماعة تهذيب 288/10: الحسين بن سعيد عن الحسن عن فقيه 233/4: زرعة عن سماعة (عن أبى عبداللّٰه عليه السلام - كا) قال: سألته عن رجل ضرب ابنته و هى حبلى فاسقطت سقطاً ميّتاً فاستعدى زوج المراًة عليه فقالت المرأة لزوجها إن كان لهٰذا السّقط دية و لى فيه ميراث فانّ ميراثى فيه⁽⁹⁾

لأبى فقال يجوز لأبيها ما وهبت(9)

له.

80-44569-(9) سوار از حسن روايت مى كند كه گفت: «وقتى على عليه السلام طلحه و زبير را شكست داد مردم پا به فرار گذاشتند. در راه از كنار زن آبستنى گذشتند. پس آن زن ترسيد و بچه اش زنده متولد شد و تكان خورد تا مُرد و پس از آن مادرش مُرد. آن زن و فرزندش در كنار راه افتاده بودند كه على عليه السلام و يارانش از آنجا گذشتند و از مردم درباره ماجراى وى سوال كرد. گفتند: اين زن آبستن بود وقتى صحنه جنگ و گريز را مشاهده كرد، ترسيد.

امام عليه السلام پرسيد: كدام يك از آن ها پيش از ديگرى درگذشت‌؟

گفته شد: فرزند اين زن پيش از خودش جان سپرد.

آنگاه على عليه السلام شوهر آن زن و پدر نوزاد مرده را فرا خواند و او را وارث دو سوم ديه فرزندش قرار داد و مادر مرده اش را وارث يك سوم ديه قرار داد. سپس شوهرِ آن زن را وارث همسرِ درگذشته اش در نصف ديه اى قرار داد كه از فرزندش به ارث برده بود و خويشاوندان آن زنِ درگذشته را وارث بقيه آن قرار داد سپس شوهر را وارث نصف ديه همسر درگذشته نمود و آن دو هزار و پانصد درهم است و دليل آن اين بود كه آن زن غير از فرزندى كه از ترس سقط كرد فرزند ديگرى نداشت (و خويشاوندان آن زن را وارث بقيه قرار داد)

و همه اين ها را از بيت المال بصره پرداخت كرد.»

81-44570-(10) سماعه گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مردى دخترِ باردارش را مى زند و او جنين خود را مرده سقط مى كند. آنگاه شوهر آن زن عليه پدر زنش شكايت مى كند و آن زن به شوهرش مى گويد: اگر اين جنين سقط شده ديه دارد و من از آن ارث مى برم پس ارث من از آن براى پدرم باشد.

امام عليه السلام فرمود: آنچه را به پدرش بخشيد براى وى صحيح است.»

82-44571-(11) العلل 543: أبى رحمه الله قال حدّثنا محمّد بن يحيى العطّار قال حدّثنا محمّد بن أحمد عن إبراهيم بن هاشم عن عمر بن عثمان عن بعض أصحابه عن الحسين بن خالد عن أبى الحسن موسىٰ عليه السلام قال دية الجنين إذا ضربت اُمّه فسقط من بطنها قبل أن ينشأ فيه الروح مائة دينار فهى لورثته و دية الميّت إذا قطع رأسه و شقّ بطنه فليس هى لورثته إنّما هى له دون الورثة فقلت له و ما الفرق بينهما فقال إنّ الجنين امر مستقبل مرجىٰ نفعه و إنّ هٰذا امر قد مضى و ذهب منفعته فلمّا مثّل به بعد وفاته صارت دية المثلة له لا لغيره يحجّ بها عنه و يفعل به أبواب البرّ من صدقة و غير ذلٰك.

83-44572-(12) كافى 141/7: استبصار 194/4: تهذيب 378/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نجران عن عاصم (بن حميد - كا - صا) عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال المرأة ترث من دية زوجها و يرث من ديتها مالم يقتل أحدهما صاحبه.

84-44573-(13) تهذيب 378/9: استبصار 194/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 141/7: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن أبان بن عثمان عن عبداللّٰه ابن أبى يعفور قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام هل للمرأة من دية زوجها (شىء - يب - صا) و هل للرّجل من دية امرأته شىء قال نعم مالم يقتل أحدهما الاخر.

85-44574-(14) فقيه 232/4: روى النّضر عن القاسم بن سليمان عن عبيد ابن زرارة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال للمرأة من دية زوجها و للرّجل من دية امرأته مالم يقتل أحدهما صاحبه.

86-44575-(15) تهذيب 381/9: استبصار 194/4: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن أسباط عن علاء بن رزين القلا عن محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته واحدة ثمّ توفّى عنها و هى فى عدّتها قال ترثه ثمّ تعتدّ عدّة المتوفّى عنها زوجها و إن ماتت و رثها فإن قتل أو قتلت و هى فى عدّتها و رث كلّ واحد منهما من دية صاحبه.

87-44576-(16) تهذيب 380/9: استبصار 195/4: محمّد بن أحمد بن يحيى عن إبراهيم بن هاشم عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن جعفر عن أبيه عليه السلام انّ عليّاً عليه السلام كان لا يورّث المرأة من دية زوجها (شيئاً - يب) و لا يورّث الرّجل من دية امرأته شيئاً و لا الإخوة من الاُمّ من الدّية (شيئاً - صا).

82-44571-(11) حسين بن خالد از امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «ديه جنين هنگامى كه مادرش زده شود و پيش از دميده شدن روح در آن سقط شود صد دينار است و آن متعلق به وارثان اوست و ديه قطع سر ميت و شكافته شدن شكمش متعلق به وارثانش نيست بلكه آن براى خود اوست نه وارثانش.

به امام عليه السلام گفتم: چه فرقى ميان آن هاست‌؟

امام عليه السلام فرمود: همانا جنين چيزى است براى آينده كه اميد به سودش است و اين مرده چيزى است كه گذشته و نفعش رفته است پس وقتى پس از مرگش مثله شود ديه آن به وى تعلق مى گيرد نه به ديگرى. با آن برايش حج انجام داده مى شود و كارهاى نيك مانند صدقه و غير آن انجام مى شود.»

83-44572-(12) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «زن از ديه شوهرش ارث مى برد و مرد از ديه همسرش ارث مى برد تا وقتى كه يكى از آنان ديگرى را نكشته باشد.»

84-44573-(13) عبداللّٰه بن ابى يعفور گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: آيا براى زوجه چيزى از ديه شوهرش است‌؟ و آيا براى مرد چيزى از ديه همسرش هست‌؟

امام عليه السلام فرمود: آرى تا وقتى كه يكى از آن ها ديگرى را نكشته باشد.»

85-44574-(14) عبيد بن زراره از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «بخشى از ديه شوهر براى زوجه است و بخشى از ديه زوجه براى شوهر است تا وقتى كه يكى از آنان ديگرى را نكشته باشد.»

86-44575-(15) محمد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره مردى سوال كردم كه يك بار همسرش را طلاق مى دهد و سپس در عدّه زوجه مى ميرد. امام عليه السلام فرمود: آن زوجه از شوهرش ارث مى برد سپس عدّه وفات نگه مى دارد و اگر زوجه بميرد مرد از او ارث مى برد و اگر مرد يا زوجه كشته شود در حالى كه زوجه در عدّه است هر يك از آن ها از ديه ديگرى ارث مى برد.»

87-44576-(16) سكونى از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «على عليه السلام زوجه را وارث چيزى از ديه شوهرش قرار نمى داد و مرد را وارث چيزى از ديه زنش قرار نمى داد و به برادران أمّى چيزى از ديه را به ارث نمى داد.»

الإرجاعات

وتقدّم فى باب (21) انّ المقتول إذا كان عليه دين و لم يترك مالاً يجب قضاء دينه من ديته من أبواب الدّين (ج 23) و باب (3) انّ من أوصى بثلث ماله ثمّ قتل فأخذت الدّية دخل ثلثها أيضاً فى الوصيّة من أبواب الوصايا (ج 24) ما يناسب الباب.

ويأتى

فى رواية أبى عمرو (22) من باب (21) انّ السّهام لا تعول قوله عليه السلام والدّية تقسم على من أحرز الميراث.

و فى رواية محمّد بن قيس (2) من باب (53) ثبوت التّوارث بين الزّوجين فى العدّة الرّجعيّة قوله و ان قتلت و رث من ديتها و إن قتل ورثت هى من ديته.

ولاحظ باب (51) حكم من قُتِل و عليه دين من أبواب القصاص فإنّ له مناسبة بالمقام.

(9) باب انّ البدوىّ له من الميراث حظّه و أنّ المؤمن و المسلم فى المواريث سواء

اشاره

88-44577-(1) تفسير العيّاشىّ 146/1: عن حمران عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له أ رأيت المؤمن له فضل على المسلم فى شىء من المواريث و القضايا و الأحكام حتّى يكون للمؤمن أكثر ممّا يكون للمسلم فى المواريث أو غير ذٰلك قال لا هما يجريان فى ذٰلك مجرى واحد إذا حكم الإمام عليهما والكنّ للمؤمن فضلاً على المسلم فى أعمالهما يتقرّبان به إلى اللّٰه قال فقلت أ ليس اللّٰه يقول «مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا» وزعمت أنّهم مجتمعون على الصّلٰوة و الزّكٰوة و الصّوم و الحجّ مع المؤمن قال فقال أ ليس اللّٰه قد قال «وَ اَللّٰهُ يُضٰاعِفُ لِمَنْ يَشٰاءُ أَضْعٰافاً كَثِيرَةً‌» فالمؤمنون هم الّذين يضاعف اللّٰه لهم الحسنات لكلّ حسنة سبعين ضعفاً فهٰذا من فضلهم و يزيد اللّٰه المؤمن فى حسناته على قدر صحّة ايمانه أضعافاً مضاعفة كثيرة و يفعل اللّٰه بالمؤمنين ما يشاء.

الإرجاعات

ويأتى

فى رواية زرارة (1) من باب (46) انّ من قُتِلَ و له أخ فى دار الهجرة و أخ فى دار البدو هل للبدوى أن يقتل القاتل من أبواب القتل و القصاص (ج 31) قوله قلت فللبدوى من الميراث شىءٌ قال امّا الميراث فله حظّه من دية أخيه المقتول ان أخذت الدّية.

ارجاعات

گذشت:

در باب بيست و يكم از باب هاى بدهى و باب سوم از باب هاى وصيت مناسب با اين بحث هست.

مى آيد:

در روايت بيست و دوم از باب بيست و يكم فرموده امام عليه السلام كه: «و ديه ميان كسانى كه ارث برده اند، تقسيم مى شود.»

و در روايت دوم از باب پنجاه و سوم فرموده امام عليه السلام كه: «و اگر زوجه كشته شود شوهر از ديه اش ارث مى برد و اگر شوهر كشته شود زوجه از ديه اش ارث مى برد.»

و باب پنجاه و يكم از باب هاى قصاص را بنگر كه با اين بحث مناسب است.

باب 9 عدم تفاوت مؤمن و مسلم در ارث بردن

88-44577-⁽¹⁾حمران گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: بفرماييد كه آيا مؤمن در چيزى از ارث و قضاوت و احكام نسبت به مسلمان برترى دارد به گونه اى كه در ارث و غير آن چيزى بيش از مسلمان به مؤمن تعلق گيرد؟

امام عليه السلام فرمود: نه، هر گاه امام بر آن دو حكم كند آنان در اين باره يكسان جريان مى يابند. بلكه مؤمن در اعمالى بر مسلمان برترى دارد كه به وسيله آن ها به خدا نزديك مى شود.

گفتم: مگر خداوند نمى فرمايد: «هر كس يك كار نيك انجام دهد ده برابر آن براى اوست.» و تو معتقدى كه آن ها در نماز، زكات، روزه و حج با مؤمنان مشترك هستند.

امام عليه السلام فرمود: مگر خداوند نفرمود: «و خداوند براى هر كه بخواهد به تعداد فراوان بر آن مى افزايد.»

پس مؤمنان كسانى هستند كه خداوند كارهاى نيك را براى شان به چندين برابر افزايش مى دهد براى هر كار نيك هفتاد برابر پاداش است و اين به دليل برترى آن هاست و خداوند به اندازه صحت ايمان مؤمن كارهاى نيكش را به تعداد فراوان چند برابر مى كند و خداوند هر گونه كه بخواهد با مؤمنان رفتار مى كند.»(1)

ارجاعات

مى آيد:

و در روايت يكم از باب چهل و ششم از باب هاى قتل اين گفته كه: «به امام گفتم: آيا به شخص بيابانگرد چيزى از ميراث تعلق مى گيرد؟

امام عليه السلام فرمود: اگر ديه برادر مقتولش گرفته شود، سهمش از ديه به او به ارث مى رسد.»

(10) باب أنّ من ترك قريب حرّ و مملوك يرثه الحرّ و ان بعد

اشاره

89-44578-(1) كافى 150/7: محمّد بن يحيى عن تهذيب 337/9: أحمد ابن محمّد عن الحسن بن محبوب عن أبى أيّوب عن مهزم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى عبد مسلم و له اُمّ نصرانيّة و للعبد ابن حرّ قيل أ رأيت إن ماتت اُمّ العبد و تركت مالاً قال يرثه(1)

ابن ابنها الحرّ.

90-44579-(2) تهذيب 326/9: روى علىّ بن الحسن عن علىّ بن محمّد عن أبى خديجة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال انّ رجلاً مات و ترك أخاً له عبداً و أوصى له بألف درهم فأبى مواليه أن يجيزوا له فارتفعوا إلى عمر بن عبد العزيز فقال للغلام ألك ولد قال نعم فقال أحرار فقال أحرار قال فقال ترضى من جميع المال بألف درهم هم يرثون عمّهم فقال أبو عبداللّٰه عليه السلام أصاب عمر بن عبدالعزيز.

الإرجاعات

وتقدّم فى باب (4) انّ من أسلم على ميراث قبل القسمة أو أعتق فلهما ميراثهما ما يناسب الباب.

ويأتى فى الباب التّالى و ما يتلوه و باب (14) انّ المكاتب يرث و يورث بحساب ما أعتق منه، ما يناسب ذٰلك.

(11) باب أنّ الحرّ إذا لم يكن له وارث سوى المملوك يشترى من ماله و يعتق و يورث ما بقى من المال

اشاره

91-44580-⁽¹⁾كافى 146/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و محمّد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن ابن أبى عمير تهذيب 334/9:

استبصار 175/4: أحمد بن محمّد (بن عيسى - صا) عن فقيه 246/4: (محمّد - فقيه) ابن أبى عمير عن هشام بن سالم عن سليمان بن خالد عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال كان أمير المؤمنين عليه السلام

باب 10 اولويت خويشاوند آزاد نسبت به برده در ارث بردن

89-44578-(1) مهزم روايت مى كند كه از امام صادق عليه السلام سوال شد: «برده مسلمانى مادر نصرانى و فرزند آزادى دارد. اگر مادر آن برده بميرد و مالى بر جاى گذارد، در اين باره چه مى فرماييد؟

امام عليه السلام فرمود: نوه آزادش مال را به ارث مى برد.»

90-44579-(2) ابوخديجه به امام صادق عليه السلام عرض كرد: «مردى درگذشت و برادر برده اى بر جاى مى گذارد و هزار درهم برايش وصيت كرد ولى وارثان او از انجام اين وصيت خوددارى كردند تا اين كه براى داورى نزد عمر بن عبدالعزيز رفتند. وى به غلام گفت: آيا فرزند دارى‌؟

گفت: آرى. عمر بن عبدالعزيز گفت: آيا آزادند؟

گفت: آزادند. عمر بن عبدالعزيز گفت: تو از همه مال به هزار درهم راضى مى شوى. آنان از عموى شان ارث مى برند.

امام صادق عليه السلام فرمود: عمر بن عبدالعزيز به واقعيت دست يافت.»

ارجاعات

گذشت:

در باب چهارم مناسب با اين باب هست.

مى آيد:

و در باب بعدى و باب پس از آن و باب چهاردهم مناسب اين باب خواهد آمد.

باب 11 منحصر بودن وارث آزاد در برده

91-44580-(1) سليمان بن خالد از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام درباره مرد آزادى كه

يقول فى الرّجل الحرّ يموت و له اُمّ مملوكة (قال - فقيه - كا) تشترى من مال ابنها ثمّ تعتق ثمّ‌⁽¹⁾

تورثها. كافى 147/7: محمّد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان عن صفوان عن ابن مسكان عن سليمان بن خالد مثله. المقنع 178: فقه الرّضا عليه السلام 291: عن أمير المؤمنين عليه السلام نحوه.

92-44581-⁽²⁾تهذيب 335/9: استبصار 176/4: يونس بن عبد الرّحمٰن عن أبى ثابت و ابن عون عن السّائى(2)

قال سمعت أبا عبداللّٰه عليه السلام يقول فى رجل توفّى و ترك مالاً و له اُمّ مملوكة قال تشترى و تعتق و يدفع إليها بعد ماله إن لم تكن له عَصَبة فإن كانت له عَصَبة قسّم المال بينها و بين العَصَبة.

93-44582-⁽³⁾كافى 147/7: محمّد بن يحيى عن تهذيب 334/9: استبصار 176/4:

أحمد بن محمّد عن ابن أبى نجران عن عبداللّٰه بن سنان قال سمعت أبا عبداللّٰه عليه السلام يقول فى رجل توفّى و ترك مالاً و له اُمّ مملوكة قال تشترى اُمّه و تعتق ثمّ يدفع إليها بقيّة المال.

94-44583-⁽⁴⁾كافى 147/7: استبصار 175/4: تهذيب 333/9: علىّ ابن إبراهيم عن أبيه عن ابن محبوب عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قضى أمير المؤمنين عليه السلام فى الرّجل يموت و له اُمّ مملوكة و له مال أن تشترى أمّه من ماله و يدفع إليها بقيّة المال إذا لم يكن (له - كا - يب) ذو قرابة لهم(3)

سهم فى كتاب اللّٰه.(4)

95-44584-⁽⁵⁾كافى 147/7: محمّد بن يحيى عن تهذيب 334/9: استبصار 176/4: أحمد بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن ابن بكير عن بعض أصحابنا عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا مات الرّجل(5)

و ترك أباه و هو مملوك أو⁽⁶⁾

اُمّه و هى مملوكة و الميّت حرّ اشترى⁽⁷⁾

ممّا ترك أبوه أو قربته و ورّث الباقى⁽⁸⁾

من المال.

مى ميرد و مادرش برده است فرمود: «از مال فرزندش خريده مى شود، سپس آزاد مى گردد، آنگاه به او ارث داده مى شود.»

92-44581-(2) سائى گويد: «از امام صادق عليه السلام شنيدم كه درباره مردى كه مى ميرد و مال و مادر برده اى بر جاى مى گذارد، فرمود: «خريده و آزاد مى شود و پس از آن مال ميت به او داده مى شود اگر عصبه ندارد و اگر عصبه دارد، مال ميت ميان او و عصبه تقسيم مى شود.»

93-44582-(3) عبدالله بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه مى ميرد و مقدارى مال و مادر برده اى از خود باقى مى گذارد، فرمود: «مادرش خريده و آزاد مى شود و بقيه مال به او داده مى شود.»

94-44583-(4) عبدالله بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام درباره مردى كه مى ميرد و مادر كنيز و مقدارى مال دارد، حكم كرد كه از مالش مادر وى خريدارى مى شود و بقيه مال به او پرداخت مى گردد، در صورتى كه خويشاوند داراى سهم در قرآن نداشته باشد.»

95-44584-(5) ابن بكير از برخى شيعيان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه مرد آزادى بميرد و پدرش را كه برده است، برجاى گذارد يا مادرش را كه كنيز است بر جاى گذارد، از ما ترك آن مرد پدر يا خويشاوندش خريده مى شود و باقيمانده مال به او ارث داده مى شود.»

96-44585-(6) تهذيب 334/9: استبصار 176/4: علىّ بن الحسن عن محمّد و أحمد ابنى الحسن عن أبيهما عن عبداللّٰه بن بكير عن بعض أصحابنا عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا مات الرّجل و ترك أباه و هو مملوك أو أمّه و هى مملوكة أو أخاه أو اخته و ترك مالاً و الميّت حرّ اشترى ممّا ترك أبوه أو قرابته و ورّث ما بقى من المال.

97-44586-(7) تهذيب 335/9: استبصار 177/4: علىّ بن الحسن بن فضّال عن يعقوب بن يزيد عن محمّد ابن أبى عمير عن بكّار عن سليمان بن خالد عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى رجل مات و ترك ابناً له مملوكاً و لم يترك وارثاً غيره فترك مالاً فقال يشترى الابن و يعتق و يورث ما بقى من المال.

98-44587-(8) دعائم الإسلام 386/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال إذا مات الميّت و لم يَدَع و ارثاً و له وارث مملوك قال يشترى من تركته فيعتق و يعطى باقى التركة بالميراث.

99-44588-(9) كافى 147/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام الرّجل يموت و له ابن مملوك قال يشترى و يعتق ثمّ يدفع إليه ما بقى.

100-44589-(10) كافى 147/7: تهذيب 333/9: استبصار 175/4: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن محمّد بن حفص⁽¹⁾

عن عبداللّٰه بن طلحة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال: سألته عن رجل مات (وترك مالاً كثيراً - كا - صا) و ترك اُمّاً مملوكة و اُختاً⁽²⁾

مملوكة قال تشتريان من مال الميّت ثمّ تعتقان و تورثان قلت أ رأيت إن أبىٰ أهل الجارية كيف يصنع قال ليس لهم ذٰلك (و كا) يقوّمان قيمة عدل ثمّ يعطى مالهم على قدر القيمة قلت أ رأيت لو أنّهما اشتريا ثمّ اعتقا ثمّ ورّثا⁽³⁾

(من بعد - كا) من كان يرثهما قال (كان - يب) يرثهما موالى ابنهما لأنّهما اشتريا من مال الابن.

101-44590-(11) كافى 148/7: محمّد بن إسماعيل عن تهذيب 333/9: استبصار 175/4:

الفضل بن شاذان عن أبى ثابت عن حنّان بن سدير عن ابن أبى يعفور عن إسحاق (بن

96-44585-(6) عبدالله بن بكير از برخى شيعيان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه مرد آزادى بميرد و پدرش را كه برده است يا مادرش را كه كنيز است يا برادرش يا خواهرش را بر جاى و مالى باقى گذارد، از ما ترك او پدر يا خويشاوندش خريده مى شود و بقيه مال ارث به او داده مى شود.»

97-44586-(7) سليمان بن خالد از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه مى ميرد و پسر برده اى از خود بر جاى مى گذارد و ارث ديگرى ندارد و مالى باقى مى گذارد فرمود: «پسر خريده و آزاد مى شود و بقيه مال را به ارث مى برد.»

98-44587-(8) از على عليه السلام روايت شده كه فرمود: «هرگاه شخصى بميرد و ارثى نداشته باشد و وارث، برده اى داشته باشد، آن برده از ما ترك او خريده و آزاد مى شود و باقى ما ترك ارث به او داده مى شود.»

99-44588-(9) جميل بن دراج گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى مى ميرد و پسر برده اى دارد.

امام فرمود: پسر خريده و آزاد مى شود، سپس باقيمانده مال به او داده مى شود.»

100-44589-(10) عبدالله بن طلحه گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مردى مرده (و مال زيادى بر جاى گذاشته است) و مادر و⁽¹⁾

خواهر كنيزى از خود باقى گذارده است.

امام عليه السلام فرمود: آن دو از مال ميت خريده و سپس آزاد مى شوند و به آن ها ارث داده مى شود.

گفتم: بفرماييد كه اگر اهل آن كنيز (از فروش آن) خوددارى كنند، چه بايد كرد؟

فرمود: چنين حقى ندارند. آن ها عادلانه قيمت مى شوند، سپس به مقدار قيمت، مال شان پرداخت مى شود.

گفتم: بفرماييد كه اگر آن ها خريده و سپس آزاده شدند آنگاه به آن ها ارث داده شد، (پس از آن) چه كسى از آن ها ارث مى برد؟

فرمود: خويشان فرزندان شان از آن ها ارث مى برد زيرا از مال فرزند خريده شده اند.»

101-44590-(11) اسحاق بن عمار گويد: «يكى از مواليان على عليه السلام درگذشت. آن حضرت فرمود: بنگريد كه آيا وارثى برايش مى يابيد؟

عمّار - كا - يب) قال مات مولىٰ لعلىّ عليه السلام فقال انظروا هل تجدون له وارثاً فقيل له (انّ له - خ كا) ابنتان(1)

باليمامة مملوكتين⁽¹⁾

فاشتراهما من مال الميّت ثمّ دفع إليهما بقيّة المال(3).

الإرجاعات

وتقدّم فى أحاديث باب (45) انّ الميّت إذا لم يَدَع وارثاً سوى المملوك يشترى من تركته من أبواب العتق (ج 24) ما يدّل على ذٰلك.

وفى رواية وهب ⁽²⁾من باب (15) حكم عدّة الأمة المتوفّىٰ عنها زوجها من أبواب العِدَد (ج 27) قوله قلت فولدها من الزوج قال إن كان ترك مالاً اشترى منه بالقيمة فاعتق و ورّث قلت فإن لم يَدَع مالاً قال هو مع اُمّه كهيئتها.

وفى رواية دعائم (12) قوله عليه السلام و إن كان أبوه حرّاً فمات اشترى الولد من ميراثه منه و ورّث ما بقى.

و يأتى فى رواية جميل (5) من باب (15) حكم ميراث المكاتب المطلق و المشروط قوله مكاتب يموت و قد أدّىٰ بعض مكاتبته و له ابن من جارية و ترك مالاً قال يؤدّى ابنه بقيّة مكاتبته و يعتق و يرث مابقى.

(12) باب أنّ المملوك لا يرث و لا يورث و كذا الطّليق و أنّ المملوك و المملوكة لا يحجبان إذا لم يرثا

اشاره

102-44591-⁽³⁾كافى 150/7: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن العلاء بن رزين تهذيب 335/9: استبصار 177/4: الحسن بن محمّد بن سماعة عن عبداللّٰه و جعفر و محمّد بن عبّاس عن علاء عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال لا يتوارث الحرّ و المملوك. كافى 150/7: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن ابن أبى نجران عن محمّد بن حمران تهذيب 336/9: استبصار 177/4:

الحسن بن محمّد بن سماعة قال حدّثهم محمّد بن زياد عن محمّد بن حمران عن أبى عبداللّٰه عليه السلام مثله. كافى 149/7: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ الوشّاء عن جميل بن درّاج و محمّد بن حمران مثله. تهذيب 336/9:

به امام عليه السلام گفته شد: در يمامه دو پسر برده دارد.

آن حضرت آن ها را با مال ميت خريد، سپس بقيه مال را به آن ها پرداخت.»

ارجاعات

گذشت:

در روايات باب چهل و پنجم از باب هاى عتق مطالبى هست كه بر اين مطلب دلالت مى كند.

در روايت سوم از باب پانزدهم از باب هاى عدّه اين گفته كه: «گفتم: فرزند او از شوهر چه حكمى دارد؟ فرمود: اگر مال باقى گذارده، با قيمت از او خريده و آزاد مى شود و به او ارث داده مى شود.

گفتم: اگر مالى بر جا نگذارد؟

فرمود: او مثل مادرش است.»

و در روايت دوازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «و اگر پدرش آزاد است و بميرد، فرزند از ارث او خريده مى شود و بقيه به او ارث داده مى شود.»

مى آيد:

در روايت پنجم از باب پانزدهم اين گفته كه: «برده مكاتبى كه بخشى از مال الكتابه را پرداخته است، مى ميرد و پسرى از يك كنيز و مقدارى مال بر جاى مى گذارد. امام عليه السلام فرمود: پسرش بقيه مال الكتابه را مى پردازد و آزاد مى شود و بقيه مال را ارث مى برد.»

باب 12 حكم برده و كنيز و اسير آزاده شده در ارث

102-44591-(1) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آزاد و برده از يكديگر ارث نمى برند.»

استبصار 177/4: الحسن بن محمّد ابن سماعة قال حدّثهم عبداللّٰه بن جبلة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام مثله. فقيه 247/4: روى محمّد بن إسماعيل بن بزيع عن منصور بن يونس بزرج عن جميل بن درّاج قال سمعت أبا عبداللّٰه عليه السلام يقول و ذكر مثله. دعائم الإسلام 386/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّٰه عليهما السلام مثله.

103-44592-⁽¹⁾تهذيب 224/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 190/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن فقيه 74/3: ابن محبوب عن عمر بن يزيد قال: سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن رجل أراد أن يعتق مملوكاً له و قد كان مولاه يأخذ منه ضريبة فرضها عليه فى كلّ سنة و رضى بذٰلك (منه - فقيه) المولى (و رضى بذٰلك المملوك - كا) فأصاب المملوك فى تجارته مالاً سوى ما كان يعطى مولاه من الضّريبة (قال - كا) فقال إذا ادّى الى سيّده ما كان فرض عليه فما اكتسب بعد الفريضة فهو للمملوك (قال - فقيه) ثمّ قال أبو عبداللّٰه عليه السلام أ ليس قد فرض اللّٰه عزّ و جلّ على العباد فرائض فإذا أدّوها إليه لم يسألهم عمّا سواها قلت له (فماترى - كا) للمملوك⁽²⁾

أن يتصدّق ممّا اكتسب و يعتق بعد الفريضة الّتى (كان - يب - كا) يؤدّيها إلى سيّده قال نعم و اجر ذٰلك له قلت فإن أعتق مملوكاً (ممّا - كا(2)

) اكتسب سوى الفريضة لمن يكون و لاء المعتق (قال - يب - كا) فقال يذهب فيتوالى⁽³⁾

إلى من أحبّ فإذا ضمن جريرته و عقله كان مولاه و ورثه قلت له أ ليس قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله الولاء لمن أعتق (قال - يب - كا) فقال هٰذا سائبة لا يكون ولاءه لعبد مثله قلت فإن ضمن العبد الّذى أعتقه جريرته و حَدَثَهُ (أ كا - يب) يلزمه ذٰلك و يكون مولاه و يرثه (قال - يب - كا) فقال لا يجوز ذٰلك و لا يرث عبدٌ حرّاً.

104-44593-(3) كافى 150/7: حميد بن زياد عن تهذيب 336/9: استبصار 178/4: الحسن بن محمّد بن سماعة عن جعفر بن (محمّد بن - صا) سماعة عن الحسن بن حذيفة عن جميل عن الفضيل بن يسار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال العبد لا يرث و الطّليق⁽⁴⁾

لا يرث.

اين حديث با سندهاى گوناگونى روايت شده است.

103-44592-(2) عمر بن يزيد گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مردى مى خواهد يكى از بردگانش را آزاد كند و مولاى آن مرد از او ضريبه اى گرفته كه در هر سال بپردازد و او نيز به آن راضى شده است. او به جز ضريبه اى كه مى پردازد در تجارت مالى به دست آورده است.

فرمود: هنگامى كه آنچه را كه قرار گذاشته به مولايش بپردازد، مالى را كه پس از فريضه به دست آورد، متعلق به برده است. سپس امام صادق عليه السلام فرمود: مگر چنين نيست كه خداوند فرايضى را بر بندگان واجب كرده است، آنگاه پس از پرداخت آن ها به خدا، از آن ها درباره چيز ديگرى سؤال نمى كند.

به امام گفتم: نظرتان چيست‌؟ آيا برده پس از پرداخت فريضه به مولايش مى تواند از درآمد خود صدقه دهد و برده آزاد كند؟

امام عليه السلام فرمود: آرى و پاداش آن براى اوست.

گفتم: اگر از آنچه افزون بر فريضه به دست آورده است، برده اى آزاد كند، ولاى آن برده آزاد شده از كيست‌؟

فرمود: آن مى گردد و به سوى هركه بخواهد مى رود. پس اگر خطا و ديه او را ضمانت كند، مولاى اوست و از او ارث مى برد.

گفتم: مگر پيامبراكرم صلى الله عليه و آله نفرمود: ولا متعلق به آزادكننده است‌؟

فرمود: اين معلوم نيست. ولاى او متعلق به برده اى مثل خودش نيست.

گفتم: اگر برده آزاد كننده اش خطا و جنايت او را ضمانت كند، آيا بر او لازم مى شود و او مولاى اوست و از او ارث مى برد؟

فرمود: اين جايز نيست و برده از آزاد ارث نمى برد.»

104-44593-(3) فضيل بن يسار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «برده ارث نمى برد و اسير آزاد شده ارث نمى برد.»

105-44594-(4) فقيه 247/4: روى الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام العبد لا يورث و الطّليق لا يورث.

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية زرارة (1) من باب (21) انّ المملوك يملك فاضل ضريبته من أبواب بيع العبيد (ج 23) قوله عليه السلام و لا يرث عبد حرّاً. وفى الباب المتقدّم ما يناسب ذٰلك. ويأتى فى الباب التّالى و ما يتلوه ما يدلّ علىٰ ذٰلك.

وفى رواية العلاء (24) من باب (32) انّ من مات و ترك أبويه فللأب سهمان قوله عليه السلام و المملوك لا يحجب و لا يرث.

وفى رواية ابن مسلم (25) قوله المملوك و المشرك يحجبان إذا لم يرثا قال عليه السلام لا.

وفى رواية الفضل (26) قوله المملوك و المملوكة هل يحجبان إذا لم يرثا قال لا.

(13) باب انّ المملوك إذا مات فماله لمولاه و كذا نصيب الرقّيّة فى المبعّض

اشاره

106-44595-⁽¹⁾كافى 172/7: محمّد بن يحيى عن محمّد بن أحمد عن أحمد بن ال حسن بن علىّ تهذيب 396/9: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد ابن الحسن بن علىّ عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار السّاباطىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى مكاتبة بين شريكين فيعتق أحدهما نصيبه كيف يصنع الخادم قال تخدم الباقى(1)

يوماً و تخدم نفسها يوماً قلت فإن ماتت و تركت مالاً قال المال بينهما نصفان بين الّذى أعتق و بين الّذى أمسك. فقيه 74/3: روى عمّار بن موسى السّاباطى عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى مكاتب و ذكر مثله إلّا أنّه أورد جميع الأفعال و الضّمائر بصيغة المذكّر. المقنع 160: و قال (أبو عبداللّٰه عليه السلام) فى مملوكة بين شريكين و ذكر نحوه.

107-44596-(2) كافى 173/1: محمّد بن يحيى عن الحسن بن موسى الخشّاب عن غياث بن كلّوب عن إسحاق بن عمّار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام انّ مكاتباً أتىٰ أمير المؤمنين عليه السلام فقال انّ سيّدى

105-44594-(4) على بن رئاب از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «از برده ارث برده نمى شود و از اسير آزاد شده ارث برده نمى شود.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت يكم از باب بيست و يكم از باب هاى معامله بردگان فرموده امام عليه السلام كه: «برده از آزاد ارث نمى برد.»

در باب پيشين مناسب با اين بحث هست.

مى آيد:

در دو باب بعدى مطالبى خواهد آمد كه بر اين بحث دلالت مى كند.

در روايت بيست و چهارم از باب سى و دوم فرموده امام عليه السلام كه: «برده حاجب نمى شود و ارث نمى برد.»

در روايت بيست و پنجم اين گفته به امام عليه السلام كه: «آيا برده و مشرك وقتى ارث نبرند، حاجب نيستند؟ امام عليه السلام فرمود: نه.»

و در روايت بيست و ششم اين گفته به امام عليه السلام كه: «برده و كنيز وقتى ارث نبرند آيا حاجب مى شوند؟ امام عليه السلام فرمود: نه.»

باب 13 مال مملوك پس از مرگ متعلق به مولاى اوست

106-44595-(1) عمار ساباطى از امام صادق عليه السلام سوال كرد: «برده مُكاتبى متعلق به دو شريك است، يكى از آن دو سهم خود را آزاد مى كند، آن خدمتكار چه كار بايد انجام دهد؟

امام عليه السلام فرمود: يك روز براى شريك ديگر خدمت مى كند و يك روز به خودش خدمت مى كند.

گفتم: اگر بميرد و مالى بر جاى گذارد.

فرمود: مال ميان آن ها دو نيم مى شود. ميان كسى كه آزاد كرده و كسى كه نگه داشته است.»

107-44596-(2) اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «برده مكاتبى نزد امير مؤمنان عليه السلام آمد و گفت: مولاى من با من مكاتبه كرده است و در هر سال مقدارى مال با من قرار گذاشته است.

كاتبنى و شرط علىّ نجوماً(1)

فى كلّ سنة فجئته بالمال كلّه ضربة واحدة و سألته أن يأخذ كلّه ضربة واحدة و يجيز عتقى فأبىٰ علىّ فدعاه أمير المؤمنين عليه السلام فقال صدق فقال له مالك لا تأخذ المال و تمضى عتقه فقال ما آخذ الّا النّجوم الّتى شرطت و أتعرّض من ذٰلك لميراثه فقال له أمير المؤمنين عليه السلام فأنت أحقّ بشرطك..

الإرجاعات

وتقدّم فى باب (12) انّ المملوك لا يرث و لا يورث مايناسب ذٰلك. ويأتى فى الباب التّالى و باب (15) حكم ميراث المكاتب المطلق و المشروط ما يناسب الباب فراجع.

(14) باب أنّ المكاتب يرث و يورث بحساب ما أعتق منه و يجوز له من الوصيّة بحساب ما أعتق منه

اشاره

108-44597-⁽¹⁾كافى 151/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نجران و محمّد بن عيسى عن يونس جميعاً عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام فى رجل مكاتب تحته امرأة حرّة فأوصت عند موتها بوصيّة فقال أهل الميراث لا يرث و لا نجيز وصيّتها له لأنّه مكاتب لم يعتق و لا يرث فقضى أنّه يرث بحساب ما أعتق منه.

109-44598-⁽²⁾كافى 151/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نجران و محمّد بن عيسى جميعاً عن تهذيب 349/9: يونس (بن عبدالرّحمٰن - يب) عن فقيه 248/4: عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام (قال قضىٰ أمير المؤمنين عليه السلام - فقيه) فى مكاتب توفّى(2)

و له مال فقال يحسب ميراثه⁽³⁾

على قدر ما أعتق منه لورثته و (بقدر - فقيه) مالم يعتق يحسب⁽⁴⁾

لأربابه الّذين كاتبوه من ماله.

110-44599-(3) كافى 151/7: تهذيب 349/9: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن فقيه 248/4: صفوان بن يحيى عن منصور بن حازم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال المكاتب يرث و يورث على قدر ما أدّى.

آنگاه من همه مال را يك جا آوردم و از او درخواست كردم همه آن را يك جا تحويل بگيرد و مرا آزاد كند ولى او نپذيرفت.

امير مؤمنان عليه السلام او را فرا خواند و او گفت: برده راست مى گويد.

على عليه السلام به او فرمود: چرا مال را نمى گيرى و آزادى او را امضا كنى‌؟

گفتم: من فقط به تدريج مى گيرم همان گونه كه قرار گذاشتم و با اين كار خود را در معرض ارث او قرار مى دهم.

امير مؤمنان عليه السلام فرمود: تو به شرط خود سزاوارترى.»

ارجاعات

گذشت:

در باب دوازدهم مناسب با اين بحث هست.

مى آيد:

در باب بعدى و باب پانزدهم مناسب با اين بحث خواهد آمد مراجعه كن.

باب 14 مُكاتب به نسبتى كه آزاد شده در ارث و وصيت

108-44597-(1) محمد بن قيس گويد: «زن آزادى شوهر مكاتبى دارد و هنگام مرگ براى شوهرش وصيتى مى كند. آنگاه اهل ارث مى گويد: شوهرش ارث نمى برد و ما به وصيت او عمل نمى كنيم زيرا او مكاتب است، آزاد نشده و ارث نمى برد.

امام باقر عليه السلام در اين باره حكم كرد كه آن مرد به نسبتى كه آزاد شده ارث مى برد.»

109-44598-(2) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام درباره مكاتبى كه مى ميرد و مقدارى مال دارد (حكم كرد) و فرمود: «ارث او به اندازه اى كه آزاد شده براى وارثانش حساب مى شود و به اندازه اى كه آزاد نشده براى صاحبانش حساب مى شود، كسانى كه از مالش با او مكاتبه كرده اند.»

110-44599-(3) منصور بن حازم از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «بنده مكاتب به نسبت آنچه پرداخته ارث مى برد و ارث برده مى شود.»

111-44600-(4) المقنع 179: و المكاتب يورث بحساب ما عتق منه و يرث.

الإرجاعات

وتقدّم فى باب (48) أنّ المكاتب إن أوصىٰ أو أوصِىَ له صحّت بقدر ما أعتق منه من أبواب الوصيّة (ج 24) خصوصاً رواية محمّد بن قيس (1) ما يناسب ذٰلك. وفى باب (6) انّ المكاتب إذا أدّىٰ شيئاً اُعتق بقدر ما أدّىٰ من أبواب المكاتبة (ج 24) و باب (8) انّ المكاتب المطلق إذا تحرّر منه شىء تحرّرمن أولاده بقدره و ورثوا منه بقدر الحريّة و باب (18) انّ المكاتب المبعّض ان أوصىٰ أو أوصى له جاز له من الوصيّة بقدر الحريّة و كذا كلّ مبعّض و يرث و يورث بقدر ما أعتق منه ما يدلّ على ذٰلك.

و لاحظ الباب التالى فإنّ فيه مايناسب ذٰلك.

(15) باب حكم ميراث المكاتب المطلق و المشروط إذا مات و حكم ولده

اشاره

112-44601-⁽¹⁾كافى 151/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد ابن يحيى عن تهذيب 350/9: أحمد بن محمّد عن الحسن بن محبوب استبصار 38/4: البزوفرى عن جعفر بن محمّد بن مالك عن محمّد بن الحسين ابن أبى الخطّاب عن ا لحسن بن محبوب عن مالك بن عطيّة قال سئل أبو عبداللّٰه عليه السلام عن رجل(1)

(مكاتب - كا) مات و لم يؤذّ (من - صا) مكاتبته (شيئاً - صا) و ترك مالاً و ولداً (مَنْ يرثه - صا) قال إن كان سيّده حين كاتبه اشترط عليه ان عجز عن نجم من نجومه فهو ردّ فى الرّق⁽²⁾

و كان قد عجز عن نجم فما ترك من شىء فهو لسيّده و ابنه ردّ فى الرّقّ ان كان له ولد قبل المكاتبة و ان كان كاتبه بعد و لم يشترط عليه فانّ‌

111-44600-(4) در كتاب المقنع آمده است: «بنده مكاتب به نسبت مقدار آزاد شده ارث برده مى شود و ارث مى برد.»

ارجاعات

گذشت:

در باب چهل و هشتم از باب هاى وصيت به ويژه روايت يكم مناسب اين بحث هست.

و در باب ششم از باب هاى مكاتبه و باب هشتم و هجدهم مطالبى هست كه بر اين بحث دلالت مى كند.

مى آيد:

و باب بعدى را ملاحظه كنيد كه در آن مناسب با اين بحث است.

باب 15 ارث برده مطلق و مشروط

112-44601-(1) مالك بن عطيه گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال شد: مرد مكاتبى مى ميرد بدون آن كه از مال الكتابه چيزى بپردازد و مقدارى مال و يك فرزند باقى مى گذارد (چه كسى از او ارث مى برد؟)

امام عليه السلام فرمود: اگر مولايش هنگام كتابت با او، بر او شرط كند كه اگر از پرداخت يكى از اقساطش عاجز شد به بردگى بازمى گردد و از پرداخت يكى از اقساطش ناتوان شده است، همه ماترك او متعلق به مولايش است و پسرش به بردگى بازمى گردد اگر فرزندى پيش از مكاتبه داشته باشد و اگر پس از

ابنه حرّ فيؤدّى عن أبيه ما بقى عليه ممّا ترك أبوه و ليس لإبنه شىء (من الميراث - يب - كا) حتّى يؤدّى ما عليه فإن⁽¹⁾

لم يكن أبوه ترك شيئاً فلا شىء عليه ابنه.

113-44602-⁽²⁾كافى 151/7: تهذيب 349/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ و عبداللّٰه بن سنان استبصار 37/4: الحسين بن سعيد عن فقيه 77/3: ابن أبى عمير عن (عبداللّٰه - فقيه) ابن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى رجل مكاتب يموت و قد أدّى بعض مكاتبته و له ابن من جاريته قال إن (كان - كا يب) اشترط عليه (انّه - كا) إن عجز فهو مملوك رجع ابنه مملوكاً و الجارية و إن لم يكن اشترط عليه (ذٰلك - كا) أدّى ابنه ما بقى من مكاتبته و ورث مابقى.

114-44603-⁽³⁾كافى 152/7: حميد بن زياد عن تهذيب 350/9: الحسن بن محمّد (بن سماعة - يب) عن محمّد بن زياد عن محمّد بن حمران عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال: سألته عن مكاتب يؤدّى بعض مكاتبته ثمّ يموت و يترك ابناً له من جاريته قال إن كان اشترط عليه صار ابنه مع اُمّه مملوكين(2)

و إن لم يكن اشترط عليه صار ابنه حرّاً و أدّى إلى الموالى(3)

بقيّة المكاتبة و ورث ابنه ما بقى.

115-44604-⁽⁴⁾تهذيب 272/8: استبصار 38/4: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير و فضالة عن جميل بن درّاج قال: سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن مكاتب يؤدّى بعض مكاتبته ثمّ يموت و يترك ابناً له من جارية له فقال إن كان اشترط عليه انّه عجز فهو رقّ يرجع(4)

ابنه مملوكاً و الجارية و إن لم يشترط عليه صار ابنه حرّاً و ردّ⁽⁵⁾

على المولى بقيّة المكاتبة و ورث ابنه ما بقى.

116-44605-(5) تهذيب 351/9: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عميرعن فقيه 76/3: جميل بن درّاج عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى مكاتب يموت و قد أدّىٰ بعض مكاتبته و له ابن من جارية و ترك مالاً قال يؤدّى ابنه بقيّة مكاتبته و يعتق و يرث ما بقى.

آن با وى مكاتبه كرده باشد و بر او شرط نكرده باشد، پسرش آزاد است و از طرف پدرش بقيه آنچه را برعهده اوست از ماترك پدر مى پردازد و براى پسر چيزى (از ميراث) نيست تا آن چه را برعهده اوست بپردازد.

پس اگر پدرش چيزى باقى نگذاشته باشد چيزى برعهده فرزندش نيست.»

113-44602-(2) (عبدالله) ابن سنان درباره مرد مكاتبه كه مى ميرد و بخشى از مال الكتابه را پرداخته و پسرى از كنيزش دارد، از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اگر بر او شرط كرده است كه اگر عاجز شد، برده است، پسرش و كنيز به بردگى بازمى گردد و اگر بر او (اين را) شرط نكرده است، پسرش بقيه مال الكتابه را مى پردازد و بقيه را ارث مى برد.»

114-44603-(3) محمد بن حمران گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مكاتبى بخشى از مال الكتابه را مى پردازد و سپس مى ميرد و پسرى از كنيزش باقى مى گذارد.

امام عليه السلام فرمود: اگر بر او شرط كرده است پسرش با مادر او برده مى شوند و اگر بر او شرط نكرده است، پسرش آزاد مى شود و بقيه مال الكتابه را به صاحبان او مى پردازد و پسرش بقيه را ارث مى برد.»

115-44604-(4) جميل بن دراج گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مكاتبى بخشى از مال الكتابه را مى پردازد، سپس مى ميرد و پسرى از كنيزى باقى مى گذارد.

امام عليه السلام فرمود: اگر بر او شرط كرده است كه اگر از پرداخت ناتوان شد، برده است، پسرش و كنيز به بردگى بازمى گردند و اگر بر او شرط نكرده است، پسرش آزاد مى شود و بقيه مال الكتابه را به صاحبان پدرش مى پردازد و پسرش بقيه مال را به ارث مى برد.»

116-44605-(5) جميل بن دراج از امام صادق عليه السلام درباره مكاتبى كه مى ميرد و بخشى از مال الكتابه را پرداخت كرده است و پسرى از كنيزى دارد و مالى بر جا مى گذارد، روايت مى كند كه فرمود: «پسرش بقيه مال الكتابه را مى پردازد و آزاد مى شود و بقيه را ارث مى برد.»

117-44606-(6) دعائم الإسلام 313/2: فقد روّينا عن جعفر بن محمّد عليهما السلام انّه قال: فى المكاتب يموت و قد أدّىٰ بعض نجومه و له ابن من جاريته قال إن كان قد اشترط عليه انّه ان عجز فهو مملوك رجع إليه مملوكاً اِبْنُهُ و الجاريةُ و إن لم يكن اشترط عليه ذٰلك أدّى ابنه ما بقى من كتابته و كان حرّاً و ورث مابقى.

118-44607-(7) المقنع 159: و إن مات مكاتب و قد أدّى بعض مكاتبته و له ابن من جارية و ترك مالاً فإنّ ابنه يؤدّى عنه ما بقى من مكاتبة أبيه و يعتق و يرث مابقى.

119-44608-(8) قرب الإسناد 287: عبداللّٰه بن الحسن عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال و سألته عن مكاتب أدّىٰ نصف مكاتبته أو بعضها ثمّ مات و ترك ولداً و مالاً كثيراً ما حاله قال إذا أدّىٰ النّصف عتق و تؤدّىٰ عنه مكاتبته من ماله و ميراثه لولده.

120-44609-(9) تهذيب 350/9: الحسن بن محبوب عن عمر بن يزيد عن بريد العجلى قال: سألته عن رجل كاتب عبداً له على ألف درهم و لم يشترط عليه حين كاتبه إن هو عجز عن مكاتبته فهو ردّ فى الرّقّ و انّ المكاتب أدّى إلى مولاه خمسمائة درهم ثمّ مات المكاتب و ترك إبناً له مدركاً قال نصف ما ترك المكاتب من شىء فإنّه لمولاه الّذى كاتبه و النّصف الباقى لابن المكاتب لأنّ المكاتب مات و نصفه حرّ و نصفه عبد للّذى كاتبه فإبن المكاتب كهيئة أبيه نصفه حرّ و نصفه عبد للّذى كاتب أباه فإن أدّى إلى الّذى كاتب أباه ما بقى على أبيه فهو حرّ لا سبيل لأحد من النّاس عليه.

121-44610-(10) فقيه 248/4: تهذيب 353/9: أحمد بن محمّد ابن أبى نصر البزنطىّ قال حدّثنى محمّد بن سماعة (عن عبدالحميد بن عوّاض عن محمّد بن مسلم - فقيه) عن أبى جعفر عليه السلام قال فى المكاتب يكاتبر فيؤدّى بعض مكاتبته ثمّ يموت و يترك إبناً و يترك مالاً أكثر ممّا عليه من المكاتبة قال يوفّى مواليه ما بقى من مكاتبته و ما بقى فلولده.

122-44611-(11) تهذيب 352/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 152/7: محمّد بن يحيى عن عبداللّٰه بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن أبان عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام فى مكاتب مات و قد أدّى من مكاتبته شيئاً و ترك مالاً و له ولدانٌ أحرار فقال إنّ عليّاً عليه السلام كان يقول يجعل ماله بينهم بالحصص.

117-44606-(6) در كتاب دعائم الاسلام آمده است: «از امام صادق عليه السلام براى ما روايت شده است كه درباره مكاتبى كه مى ميرد و بخشى از اقساطش را پرداخته است و از كنيزى پسرى دارد، فرمود: اگر بر او شرط كرده است كه اگر عاجز شد، برده است پسرش و كنيز به بردگى بازمى گردند و اگر بر او چنين شرط نكرده است، پسرش بقيه مال الكتابه را مى پردازد و آزاد است و بقيه مال را ارث مى برد.»

118-44607-(7) در كتاب المقنع آمده است: «و اگر مكاتبى كه بخشى از مال الكتابه را پرداخته، بميرد و پسرى از كنيزى داشته باشد و مالى باقى گذارد پسرش از طرف او بقيه مال الكتابه پدرش را مى پردازد و آزاد مى شود و بقيه را ارث مى برد.»

119-44608-(8) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سوال كردم: مكاتبى نصف يا بخشى از مال الكتابه را پرداخته و سپس مى ميرد و فرزند و مال زيادى باقى گذارده است. حكم او چيست‌؟

امام عليه السلام فرمود: هنگامى كه نصف را بپردازد آزاد مى شود و مال الكتابه از مالش پرداخت مى شود و ارث او متعلق به فرزندش است.»

120-44609-(9) بريد عجلى گويد: «از او پرسيدم: مردى بر هزار درهم برده اش را مكاتبه مى كند و هنگام مكاتبه با او شرط نمى كند كه اگر از پرداخت مال الكتابه ناتوان شد به بردگى بازگردد و برده مكاتب پانصد درهم به مولايش مى پردازد و سپس مى ميرد و پسر بالغى از خود بر جاى مى گذارد.

فرمود: نيمى از ماترك مكاتب متعلق به مولايش است كه با او مكاتبه كرده است و نيم ديگر متعلق به پسر مكاتب است زيرا او در حالى مرده كه نيمى از آن آزاد و نيمى برده كسى بوده است كه با او مكاتبه كرده است بنابراين پسر مكاتب مانند پدرش نيمى از آن آزاد و نصف آن برده كسى است كه با پدرش مكاتبه كرده است پس اگر پسر بقيه آنچه برعهده پدرش است به كسى كه با پدرش مكاتبه كرده است، بپردازد، آزاد است و هيچ كس تسلطى بر او ندارد.»

121-44610-(10) محمد بن سماعه (از محمد بن مسلم) درباره مكاتبى كه بخشى از مال الكتابه را پرداخته و سپس مى ميرد و يك پسر و مالى بيش از آنچه از مال الكتابه بدهكار است بر جاى مى گذارد از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «باقيمانده مال الكتابه به صاحبانش پرداخت مى شود و بقيه آن متعلق به فرزندش است.»

122-44611-(11) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره مكاتبى كه مى ميرد و بخشى از مال الكتابه را پرداخته و مقدارى مال و فرزندان آزادى بر جاى گذارده فرمود: «على عليه السلام فرمود: مال ميان آن ها به نسبت سهم آن ها تقسيم مى شود.»

123-44612-(12) تهذيب 352/9: استبصار 38/4: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن جميل عن مهزم قال: سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن المكاتب يموت و له ولد فقال إن كان اشترط عليه فَوُلده مماليك و إن لم يكن اشترط عليه سعى و ُلده فى مكاتبة أبيهم و عتقوا إذا أدّوا.

124-44613-(13) كافى 152/7: تهذيب 352/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن إسماعيل بن مرّار عن فقيه 247/4: يونس (بن عبدالرّحمٰن - فقيه) عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قلت له مكاتب اشترى نفسه و خلّف مالاً قيمته(1)

مائة ألف (درهم - فقيه - يب) و لا وارث له (من يرثه - فقيه) قال⁽¹⁾

يرثه من يلى جريرته (قال - كا يب) قلت (و - فقيه) من الضّامن لجريرته قال الضّامن لجرائر المسلمين.

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية أبى الصّباح (1) من باب (15) انّ المكاتب إذا أدّىٰ بعض مال المكاتبة هل له أن يؤدّى ما بقى ضربة واحدة من أبواب المكاتبة (ج 24) قوله فى المكاتب يؤدّى بعض مكاتبته ثمّ يموت و يترك ابناً و يترك مالاً أكثر ممّا عليه من مكاتبته قال يوفّى مواليه ما بقى من مكاتبته و ما بقى فلولده.

و فى رواية عمّار (1) من باب (17) حكم المكاتب إذا كان بين شريكين فيعتق أحدهما نصيبه قوله فإن ماتت (أى المكاتبة) و تركت مالاً قال عليه السلام المال بينهما نصفان بين الّذى أعتق و بين الّذى أمسك.

و لاحظ باب (13) أنّ المملوك إذا مات فماله لمولاه من أبواب الميراث (ج 29) و باب (14) أنّ المكاتب يرث و يورث بحساب ما أعتق منه فإنّ فيهما مايناسب ذٰلك.

(16) باب أنّ من شرط على المكاتب ميراثه بطل الشّرط

اشاره

125-44614-⁽²⁾كافى 151/7: تهذيب 338/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن فقيه 248/4: (محمّد - فقيه) ابن أبى عمير عن بعض أصحابه⁽³⁾

عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى⁽⁴⁾

رجل كاتب مملوكه

123-44612-(12) مهزم گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مكاتبى مى ميرد و فرزندانى دارد.

امام عليه السلام فرمود: اگر بر او شرط كرده است، فرزندانش برده اند و اگر بر او شرط نكرده است، فرزندانش براى پرداخت مكاتبه پدرش تلاش مى كنند و پس از پرداخت آزاد مى شوند.»

124-44613-(13) عبدالله بن سنان گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مكاتبى خودش را خريده و مالى به ارزش صدهزار (درهم) باقى گذارده و وارثى ندارد (چه كسى از او ارث مى برد)؟

امام عليه السلام فرمود: مولاى جريره اش از او ارث مى برد.

گفتم: ضامن جريره او كيست‌؟

فرمود: ضامن جريره مسلمانان.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت يكم از باب پانزدهم از باب هاى مكاتبه اين گفته كه: «مكاتب بخشى از مال الكتابه را مى پردازد و سپس مى ميرد و پسر و مالى بيش از بدهكارى مال الكتابه بر جاى مى گذارد. فرمود: بقيه مال الكتابه به صاحبانش پرداخت مى شود و بقيه آن متعلق به فرزندش است.»

و در روايت يكم از باب هفدهم اين گفته كه: «پس اگر كنيز مكاتب مُرد و مالى بر جاى گذارد؟ فرمود: مال ميان آن دو تقسيم مى شود ميان كسى كه آزاد كرده است و كسى كه نگه داشته است.»

و باب سيزدهم از باب هاى ارث و باب چهاردهم را بنگر كه مطالب مناسبى با اين بحث در آن هاست.

باب 16 شرط مولى در ارث بردن از برده

125-44614-(1) محمد بن ابى عمير از برخى شيعيان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه مردى با برده اش

واشترط عليه(1)

أنّ ميراثه⁽¹⁾

له فرفع ذٰلك إلى أمير المؤمنين عليه السلام فأبطل شرطه و قال شرط اللّٰه قبل شرطك. تهذيب 353/9: الحسين بن سعيد عن محمّد ابن أبى عمير عن جميل قال:

سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عمّن كاتب مملوكه و اشترط عليه أنّ ميراثه له قال رفع ذٰلك (و ذكر مثله). تهذيب 270/8: الحسين بن سعيد عن محمّد ابن أبى عمير عن جميل قال: سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عمّن كاتب مملوكه و اشترط عليه أنّ ميراثه له قال رفع ذلك (و ذكر مثله) تهذيب 270/8: الحسين بن سعيد عن أبى أحمد عن فقيه 78/3: عمر (و يب) صاحب الكرابيس عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى رجل و ذكر مثله.

126-44615-(2) قرب الإسناد 130: السّندىّ بن محمّد البزّاز قال حدّثنى أبوالبخترىّ وهب بن و هب القرشى عن جعفر بن محمّد عن أبيه عليهما السلام انّ رجلاً كاتب عبداً له و شرط عليه أنّ له ماله إذا مات فسعى العبد فى كتابته حتّى عتق ثمّ مات فرفع ذٰلك إلى علىّ عليه السلام و قام أقارب المكاتب فقال له سيّد المكاتب يا أمير المؤمنين فما ينفعنى شرطى قال علىّ عليه السلام شرط اللّٰه عزّ و جلّ قبل شرطك.

127-44616-(3) دعائم الإسلام 312/2: عن علىّ عليه السلام انّه رفع إليه مكاتب شرط عليه مواليه فى كتابته أنّ ميراثه لهم إن عتق فأبطل شرطهم و قال شرط اللّٰه قبل شروطهم.

الإرجاعات

وتقدّم فى أحاديث باب (6) ثيوت خيار الشّرط من أبواب الخيار (ج 23) ما ينافى ذٰلك.

(17) باب أنّ من أعتق مملوكاً و شرط عليه أنّ له ميراث قرابته أو بعضه و عاهد اللّٰه المملوك عليه لزم

اشاره

128-44617-⁽²⁾كافى 150/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن محبوب و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد بن عيسى و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن ابن محبوب تهذيب 337/9: أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم

مكاتبه و با او شرط كرد كه ارث برده متعلق به او باشد. آنگاه داورى درباره آن نزد امير مؤمنان عليه السلام برده شد و آن حضرت شرط او را باطل كرد و فرمود: شرط خداوند قبل از شرط توست.»

126-44615-(2) ابوالبخترى وهب بن وهب قرشى از امام صادق عليه السلام از پدرش روايت مى كند كه فرمود:

«مردى با برده اش مكاتبه كرد و با او شرط كرد كه پس از مرگ برده مالش متعلق به صاحبش باشد.

برده براى پرداخت مال الكتابه كوشيد تا آزاد شد سپس درگذشت. آنگاه براى داورى در اين موضوع به على عليه السلام مراجعه كردند و خويشان مكاتب به پاخاستند. مولاى مكاتب به على عليه السلام گفت: اى امير مؤمنان عليه السلام! آيا شرط من به سود من نيست‌؟

على عليه السلام فرمود: شرط خداوند قبل از شرط توست.»

127-44616-(3) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه صاحبان مكاتبى در قرارداد كتابت بر او شرط كرده بودند كه اگر آزاد شد ارثش متعلق به آن ها باشد وى مرافعه نزد على عليه السلام برده و آن حضرت شرط آن ها را باطل كرد و فرمود: «شرط خداوند قبل از شرط آنان است.»

ارجاعات

گذشت:

در روايات باب ششم از باب هاى خيار مطالبى منافى با اين بحث هست.

باب 17 حكم موردى كه برده اى را آزاد كند و بر او شرط كند كه ارث برده از خويشانش متعلق به اوباشد

128-44617-(1) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام سوال كردم: مردى مادرش كنيز بود. هنگام مرگ آن مرد، يكى از شيعيان مادر، او را خريد و با او شرط كرد كه من تو را مى خرم و آزاد مى كنم وقتى

قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن رجل كانت له أمّ مملوكة فلمّا حضرته الوفاة انطلق رجل من أصحابنا فاشترى أمّه و اشترط⁽¹⁾

عليها أنّى أشتريك و أعتقك فإذا مات ابنك فلان بن فلان فورثته⁽²⁾

أعطينى نصف ما ترثين⁽³⁾

على أن تعطينى بذٰلك عهد اللّٰه و عهد رسوله (فرضيت بذٰلك فأعطته عهد اللّٰه و عهد رسوله - كا) لتفينّ له(4)

بذٰلك فاشتراها الرّجل فأعتقها على ذٰلك الشّرط و مات ابنها بعد ذٰلك فورثته و لم يكن له وارث غيرها قال فقال أبو جعفر عليه السلام لقد أحسن إليها و آجر فيها انّ هٰذا الفقيه و المسلمون عند شروطهم و عليها أن تفى له بما عاهدت اللّٰه و رسوله صلى الله عليه و آله.

الإرجاعات

وتقدّم فى أحاديث باب (6) ثبوت خيار الشّرط بحسب ما شرط إذا لم يخالف كتاب اللّٰه تعالىٰ من أبواب الخيار (ج 23) ما يدلّ على ذٰلك.

ولاحظ باب (13) أنّ من عاهد اللّٰه أن يتصدّق بجميع ما يملك جاز له أن يقوّم داره و جميع ملكه ثمّ يتصدّق بالقيمة أوّلاً فأوّلاً من أبواب النّذر (ج 24).

(18) باب من يستحقّ الميراث و من هو أولىٰ به

اشاره

قال اللّٰه تعالى فى سورة النّساء ⁽⁴⁾:7، 11، 12، 33 و 176: «لِلرِّجٰالِ نَصِيبٌ مِمّٰا تَرَكَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِيبٌ مِمّٰا تَرَكَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً».

«يُوصِيكُمُ اَللّٰهُ فِي أَوْلاٰدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اِثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَكَ وَ إِنْ كٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا اَلنِّصْفُ وَ لِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا اَلسُّدُسُ مِمّٰا تَرَكَ إِنْ كٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ اَلثُّلُثُ فَإِنْ كٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ اَلسُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهٰا أَوْ دَيْنٍ آبٰاؤُكُمْ وَ أَبْنٰاؤُكُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ عَلِيماً حَكِيماً».

فرزندت فلانى مُرد و تو از او ارث بردى نصف ارثت را به من دهى و بر انجام اين كار براى من با خدا و پيامبرش تعهد سپارى كه به اين شرط من عمل كنى (كنيز به اين شرط راضى شد و براى او به خدا و پيامبرش متعهد شد كه به اين شرط براى او عمل كند.) آنگاه آن مرد او را خريد و به اين شرط آزادش كرد. پس از آن پسر آن كنيز مُرد و ارث او به مادرش رسيد و وارث ديگرى نداشت.

امام باقر عليه السلام فرمود: همانا آن مرد به آن زوجه نيكى كرد و در مورد آن پاداش برد. همانا او فقيه است و مسلمانان متعهد به شرطهاى شان هستند و بر آن كنيز لازم است كه به آنچه با خدا و پيامبرش براى او عهد كرده است، عمل كند.»

ارجاعات

گذشت:

در روايات باب ششم از باب هاى خيار مطالبى هست كه بر اين بحث دلالت مى كند.

و باب سيزدهم از باب هاى نذر را بنگر.

باب 18 مستحقان ارث و اولويت بين آنها

خداوند تعالى مى فرمايد:

مردان در ارث پدر و مادر و خويشان سهم دارند و زنان در ارث پدر و مادر و خويشان سهم دارند - اندك باشد آن مال يا زياد سهمى معين شده.⁽¹⁾

خداوند درباره فرزندان تان به شما سفارش مى كند كه سهم مذكر مثل دو مؤنث است. پس اگر همه وارثان زوجه بيش از دو نفر بودند، دو سوم ارث براى آن هاست و اگر يك زوجه بود، نصف ارث براى اوست و براى هر يك از پدر و مادر ميت يك ششم ارث است اگر ميت فرزند داشته باشد ولى اگر فرزند نداشت و پدر و مادرش از او ارث بردند براى مادرش يك سوم است. پس اگر برادرانى داشت براى مادرش يك ششم پس از انجام وصيتى كه به آن وصيت كرده است يا پرداخت بدهى. شما نمى دانيد كه كدام يك از پدران تان يا فرزندان تان براى تان سودمندترند. اين ها از طرف خدا معين شده است. همانا خداوند آگاهِ حكيم است.⁽²⁾

«وَ لَكُمْ نِصْفُ مٰا تَرَكَ أَزْوٰاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ اَلرُّبُعُ مِمّٰا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهٰا أَوْ دَيْنٍ وَ لَهُنَّ اَلرُّبُعُ مِمّٰا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كٰانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ اَلثُّمُنُ مِمّٰا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَيْنٍ وَ إِنْ كٰانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاٰلَةً أَوِ اِمْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا اَلسُّدُسُ فَإِنْ كٰانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذٰلِكَ فَهُمْ شُرَكٰاءُ فِي اَلثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصىٰ بِهٰا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ‌».

«وَ لِكُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِيَ مِمّٰا تَرَكَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ وَ اَلَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمٰانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ عَلىٰ كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيداً».

«يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اَللّٰهُ يُفْتِيكُمْ فِي اَلْكَلاٰلَةِ إِنِ اِمْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَكَ وَ هُوَ يَرِثُهٰا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهٰا وَلَدٌ فَإِنْ كٰانَتَا اِثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا اَلثُّلُثٰانِ مِمّٰا تَرَكَ وَ إِنْ كٰانُوا إِخْوَةً رِجٰالاً وَ نِسٰاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اَللّٰهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اَللّٰهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌».

الأنفال (8):72 و 75: «إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيٰاءُ بَعْضٍ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهٰاجِرُوا مٰا لَكُمْ مِنْ وَلاٰيَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ حَتّٰى يُهٰاجِرُوا».

«وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولٰئِكَ مِنْكُمْ وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌».

الأحزاب (33):6: «اَلنَّبِيُّ أَوْلىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ اَلْمُهٰاجِرِينَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلىٰ أَوْلِيٰائِكُمْ مَعْرُوفاً كٰانَ ذٰلِكَ فِي اَلْكِتٰابِ مَسْطُوراً».

129-44618-(1) كافى 76/7: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 268/9: (الحسن - يب) ابن محبوب قال أخبرنى ابن بكير عن زرارة قال سمعت أبا عبداللّٰه عليه السلام يقول «وَ لِكُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِيَ مِمّٰا تَرَكَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ‌» قال إنّما عنىٰ بذٰلك اُولى الأرحام فى المواريث

و نيمى از ارث همسران تان متعلق به شماست اگر فرزند نداشته باشند ولى اگر فرزند داشته باشند يك چهارم ارث آن براى شماهاست پس از انجام وصيتى كه به آن وصيت كرده اند يا پرداخت بدهى و يك چهارم ارث شما متعلق به همسران تان است اگر فرزند نداشته باشيد ولى اگر فرزند داشته باشيد يك هشتم ارث تان براى آن هاست پس از انجام وصيتى كه به آن وصيت مى كنيد يا پرداخت بدهى. و اگر مرد يا زوجه ارث برده شده، كلاله [بدون پدر و مادر و فرزند] باشد و برادر يا خواهر [أمّى] داشته باشد پس براى هر يك از آن ها يك ششم است ولى اگر بيش تر از آن باشند آنان در يك سوم شريكند پس از انجام وصيتى كه به آن وصيت شده يا پرداخت بدهى زيان نرساننده اين ها سفارش خداوند است و خداوند داناى بردبار است.⁽¹⁾

براى هر يك از شما وارثانى قرار داديم كه از ماترك پدر و مادر و خويشان و كسانى كه پيمان بسته ايد [زن و شوهر] ارث مى برند پس سهم آنان را بپردازيد كه خداوند بر هر چيز گواه است.⁽²⁾

از تو فتوا مى پرسند بگو: خداوند درباره كلاله به شما فتوا مى دهد. اگر شخص بى فرزندى بميرد و خواهرى داشته باشد نصف ارث متعلق به اوست و او از خواهرش ارث مى برد اگر خواهرش فرزند نداشته باشد پس اگر دو خواهر باشند دو سوم ارث براى آن هاست و اگر چند خواهر و برادر باشند پس سهم مذكر مثل دو برابر مؤنث است. خداوند برايتان بيان مى كند براى اين كه گمراه نشويد و خداوند به هر چيز داناست.⁽³⁾

قطعاً كسانى كه ايمان آوردند و هجرت كردند و با اموال و جان هايشان در راه خدا جهاد كردند و كسانى كه پناه دادند و يارى كردند آنان ولى يكديگرند و كسانى كه ايمان آوردند و هجرت نكردند هيچ ولايت و ارتباطى با شما ندارند تا اين كه هجرت كنند.⁽⁴⁾

و كسانى كه بعداً ايمان آوردند و هجرت كردند و همراه شما جهاد كردند، آنان از شمايند و خويشاوندان در كتاب خدا برخى از برخى ديگر سزاوارترند. قطعاً خداوند به هر چيزى داناست.⁽⁵⁾

پيامبر نسبت به مؤمنان سزاوارتر از آنان نسبت به خودشان است و همسرانش مادران آن هايند و خويشاوندان در كتاب خدا برخى از برخى ديگر در ارث نسبت به مؤمنان و مهاجران اولويت دارند مگر آن كه به دوستان تان نيكى كنيد. آن در كتاب نگاشته شده است.⁽⁶⁾

129-44618-(1) زراره از امام صادق عليه السلام روايت مى كند درباره آيه: «و براى هر يك از شما اوليايى از ماترك پدر و مادر و خويشان قرار داديم» فرمود: «مقصود از آن كسانى است كه در ارث اولويت دارند و

ولم يعنِ أولياء النّعمة فأولاهم بالميّت أقربهم إليه من الرّحم الّتى تجرّه إليها. دعائم الإسلام 379/2: روّينا عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال فى قول اللّٰه تعالى «وَ لِكُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِيَ‌» (و ذكر نحوه).

130-44619-⁽¹⁾كافى 76/7: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد و سهل بن زياد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن تهذيب 268/9: (الحسن - يب) ابن محبوب عن هشام بن سالم عن يزيد الكناسىّ عن أبى جعفر عليه السلام قال ابنك أولىٰ بك من ابن ابنك و ابن ابنك أوْلىٰ بك من أخيك (قال - كا) و أخوك لأبيك و أمّك أولى بك من أخيك لأبيك (قال - كا) و أخوك لأبيك أوْلىٰ بك من أخيك لأمّك قال و ابن أخيك لأبيك⁽²⁾

و اُمّك أوْلىٰ بك من ابن أخيك لأبيك قال و ابن أخيك من أبيك أوْلىٰ بك من عمّك قال و عمّك أخو أبيك من أبيه و اُمّه أوْلىٰ بك من عمّك أخى أبيك من أبيه قال و عمّك أخو أبيك لأبيه أوْلىٰ بك من (ابن - يب)(2)

عمّك أخى أبيك لاُمّه⁽³⁾

قال و ابن عمّك أخى أبيك من أبيه و اُمّه أولىٰ بك من ابن عمّك أخى أبيك لأبيه (قال - كا) و ابن عمّك أخى أبيك من أبيه أولىٰ بك من ابن عمّك أخى أبيك لاُمّه. الإختصاص 333: هشام عن يزيد الكناسىّ قال قال أبو جعفر عليه السلام ابنك أولىٰ بك (و ذكر نحوه الّا أنّ فيه: و عمّك أخو أبيك لأبيه أولىٰ بك من بنى عمّك قال و ابن عمّك أخى أبيك لأبيه و أمّه أولى بك من ابن عمّك أخى أبيك من أبيه قال و ابن عمّك أخى أبيك من أبيه و اُمّه أولىٰ بك من ابن عمّك أخى أبيك لاُمّه).

131-44620-(3) دعائم الإسلام 379/2: عن أبى جعفر عليه السلام انّه قال إبنك أولىٰ بك من ابن ابنك و ابن ابنك أولىٰ بك من ابن أخيك و ابن أخيك لأبيك و اُمّك أولىٰ بك من ابن أخيك لأبيك و ابن أخيك لأبيك أولىٰ بك من عمّك و عمّك أخو أبيك من أبيه و اُمّه أولىٰ بك من عمّك أخى أبيك لأبيه و ابن عمّك أخى أبيك من أبيه و اُمّه أولىٰ بك من ابن عمّك أخى أبيك لأبيه.

سرپرستان در نعمت مقصود نيست پس سزاوارترين آن ها به ميت نزديك ترين آن ها به اوست نسبت به رحمى كه او را به خود منسوب مى كند.»

در كتاب دعائم الاسلام نيز اين حديث از امام صادق عليه السلام روايت شده است.

130-44619-(2) يزيد كناسى از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «فرزند تو در ارث بردن از تو نسبت به فرزند فرزندت و فرزند فرزند تو در ارث بردن از تو از برادرت اولويت دارد (فرمود:) و برادر أبى تو در ارث بردن از تو از برادر امىّ تو اولويت دارد (فرمود:) و پسر برادر أبوينى تو در ارث بردن از تو از پسر برادر أبى تو اولويت دارد. فرمود: پسر برادر أبى تو در ارث بردن از تو از عموى تو اولويت دارد. فرمود:

عموى تو برادر ابوينى پدر تو در ارث بردن از تو از عموى تو برادر أبى پدرتو اولويت دارد. فرمود:

عموى تو، برادر أبى پدر و در ارث بردن از تو از عموى تو برادر امّى پدر تو اولويت دارد.

فرمود: پسر عموى تو عمويى كه برادر ابوينى پدر توست در ارث بردن از تو از پسر عموى تو عمويى كه برادر أبى پدر توست اولويت دارد و پسرعموى تو عمويى كه برادر أبى پدر توست در ارث بردن از تو از پسرعموى عمويى كه برادر امّى پدر توست اولويت دارد.»

در گزارش ديگرى از اين حديث آمده است: «و عمويت برادر أبى پدرت از عموزادگانت به تو اولويت دارد. فرمود: و عموزاده ات پسر برادر أبوينى پدرت از عمو زاده ات پسر برادر أبى پدرت به تو اولويت دارد. فرمود: پسر عموى تو عمويى كه برادر ابوينى پدر توست از پسرعموى عمويى كه برادر امّى پدر توست در ارث بردن از تو اولويت دارد.»

131-44620-(3) در كتاب دعائم الاسلام از امام باقر عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «فرزندت از نوه ات به تو اولويت دارد و نوه ات از برادرزاده ات به تو اولويت دارد و برادرزاده أبوينى ات از برادرزاده پدرى ات به تو اولويت دارد و برادرزاده پدرى ات از عمويت به تو اولويت دارد و عمويت برادر أبوينى پدرت از عمويت برادر أبى پدرت به تو اولويت دارد و عموزاده ات پسر برادر أبوينى پدرت از عموزاده ات پسر برادر أبى پدرت به تو اولويت دارد.»

132-44621-⁽¹⁾كافى 75/7: تهذيب 267/9: استبصار 170/4: علىّ ابن إبراهيم عن صالح بن السّندىّ عن جعفر بن بشير عن عبداللّٰه بن بكير عن حسين الرّزّاز⁽²⁾

قال أمرت من يسأل أبا عبداللّٰه عليه السلام المال لمن هو للأقرب أو⁽³⁾

للعَصَبة⁽⁴⁾

فقال المال للأقرب و العَصَبَة فى فيه التّراب.

تهذيب 327/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد الكاتب عن محمّد الهمدانىّ عن جعفر بن بشير البجلىّ و ذكر مثله.

133-44622-⁽⁵⁾رسالة المحكم و المتشابه 8: (و قال علىّ عليه السلام فى بيان الناسخ و المسنوخ) و من ذٰلك نوح آخر و هو أنّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله لمّا هاجر إلى المدينة آخىٰ بين أصحابه من المهاجرين و الأنصار و جعل المواريت على الاُخوّة فى الدّين لا فى ميراث الأرحام و ذٰلك قوله تعالى «إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيٰاءُ بَعْضٍ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهٰاجِرُوا مٰا لَكُمْ مِنْ وَلاٰيَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ حَتّٰى يُهٰاجِرُوا» فأخرج الأقارب من الميراث و أثبته لأهل الهجرة و أهل الدّين خاصّةً ثمّ عطف بالقول فقال تعالىٰ «وَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيٰاءُ بَعْضٍ إِلاّٰ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي اَلْأَرْضِ وَ فَسٰادٌ كَبِيرٌ» فكان من مات من المسلمين يصير ميراثه و تركته لأخيه فى الدّين دون القرابة و الرحم الوشيجة(4)

فلمّا قوى الإسلام أنزل اللّٰه «اَلنَّبِيُّ أَوْلىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ اَلْمُهٰاجِرِينَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلىٰ أَوْلِيٰائِكُمْ مَعْرُوفاً كٰانَ ذٰلِكَ فِي اَلْكِتٰابِ مَسْطُوراً» فهٰذا معنى(5)

نسخ الميراث

134-44623-(6) عوالى اللّئالى 492/3: روى أنّ النّبىّ صلى الله عليه و آله آخىٰ بين المهاجرين و الأنصار لمّا قدم المدينة فكان المهاجرىّ يرث الأنصارىّ و بالعكس و نسخ ذٰلك بالرّحم و القرابة.

135-44624-(7) مستدرك 152/17: القطب الرّاوندىّ فى فقه القرآن اعلم انّ الجاهليّة كانوا يتوارثون بالحلف و النّصرة و أقرّوا علىٰ ذٰلك فى صدر الإسلام فى قوله تعالى «وَ اَلَّذِينَ‌

132-44621-(4) حسين رزاز (يا بزاز) گويد: «از فردى خواستم از امام صادق عليه السلام بپرسد: آيا مال براى نزديك تر است يا عصبه [خويشاوندان مذكر]؟

امام عليه السلام فرمود: مال براى نزديك تر است و سهم عصبه خاك است.»

133-44622-(5) در رسالة المحكم و المتشابه روايت مى شود كه على عليه السلام در بيان ناسخ و منسوخ فرمود: «و نوع ديگرى از آن است و آن اين است كه وقتى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به مدينه هجرت كرد در ميان يارانش از مهاجر و انصار پيوند برادرى برقرار كرد و ارث را بر اساس برادرى در دين قرار داد نه در ميراث خويشاوندان و اين سخن خداوند در اين باره است: «قطعاً كسانى كه ايمان آوردند و هجرت كردند و با مال و جان شان در راه خدا جهاد كردند و كسانى كه پناه دادند و يارى كردند، آنان [در ارث] به يكديگر اولويت دارند و كسانى كه ايمان آوردند و هجرت نكردند شما هيچ ولايت و ارتباطى با آنان نداريد تا اين كه هجرت كنند.»

پس خويشاوندان را از ارث بيرون كرد و آن را تنها براى اهل هجرت و اهل دين اثبات كرد.

سپس اين سخن را بر آن عطف كرد و فرمود: «و كسانى كه كفر ورزيدند [در ارث] به يكديگر اولويت دارند اگر اين كار را انجام ندهيد در زمين فتنه و فساد بزرگى پديدار مى شود.»

پس هر يك از مسلمانان مى ميرد ارث و ماتركش به برادر دينى اش مى رسيد نه نزديكان و خويشاوندان متصل. پس از آن كه اسلام نيرومند شد خداوند اين آيه را فرستاد: «پيامبر نسبت به مؤمنان از خودشان اولويت دارد است و همسرانش مادران شان هستند و خويشاوندان در كتاب خدا [نسبت به ارث] به يكديگر از مؤمنان و مهاجران اولويت دارند، مگر آن كه به دوستان تان نيكى كنيد.» اين در كتاب نگاشته شده است.» اين معناى نسخ ارث است.

134-44623-(6) در كتاب عوالى اللئالى روايت مى شود كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله وقتى به مدينه آمد، ميان مهاجران و انصار پيوند برادرى برقرار كرد. پس مهاجر از انصار ارث مى برد و برعكس و اين قانون با خويشاوندى و قرابت نسخ شد.

135-44624-(7) قطب راوندى در كتاب فقه القرآن گويد: «بدان كه اهل جاهليت بر اساس پيمان و يارى از يكديگر ارث مى بردند و در صدر اسلام در اين سخن خداوند بر اين روش قرار داده شدند: «و كسانى

عَقَدَتْ أَيْمٰانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ‌» ثمّ نسخ مع و جود ذوى الأنساب بسورة الأنفال فى قوله تعالىٰ «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ‌» و كانوا يتوارثون بعد ذلك بالإسلام و الهجرة.

فروى انَّ النّبىّ صلى الله عليه و آله آخىٰ بين المهاجرين و الأنصار لمّا قدم المدينة فكان يرث المهاجرىّ من الأنصارىّ و الأنصارىّ من المهاجرىّ و لا يرث و ارثه الّذى كان له بمكّة و ان كان مسلماً لقوله «إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيٰاءُ بَعْضٍ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهٰاجِرُوا مٰا لَكُمْ مِنْ وَلاٰيَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ حَتّٰى يُهٰاجِرُوا».

ثمّ نسخت هٰذا الاية بالقرابة و الرّحم و النّسب و الأسباب بقوله «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ اَلْمُهٰاجِرِينَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلىٰ أَوْلِيٰائِكُمْ مَعْرُوفاً» فبيّن انّ أولى الأرحام أولىٰ من المهاجرين إلّا أن تكون وصيّة⁽¹⁾

و بقوله «لِلرِّجٰالِ نَصِيبٌ مِمّٰا تَرَكَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ‌» ثمّ قدر ذٰلك فى سورة النّساء فى ثلٰث آيات و هى اُمّهات أحكام المواريث ذكر اللّٰه فيها اُصول الفرائض و هى سبع عشرة فريضة.

فذكر فى قوله «يُوصِيكُمُ اَللّٰهُ فِي أَوْلاٰدِكُمْ‌» ثلاٰثاً فى الأولاد و ثلاٰثاً فى الأبوين و اثنتين فى الزّوج و اثنتين فى المرأة و اثنتين فى الأخوات من الاُمّ و ذكر فى آخر هٰذه السّورة فى قوله «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اَللّٰهُ يُفْتِيكُمْ‌» الاية، أربعاً فى الإخوة و الأخوات من الأب و الاُمّ أو الأب مع عدمهم من الأب و الاُمّ و ذكر واحدة و هى تمام السّبع عشرة فريضة فى قوله «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌».

136-44625-(8) مجمع البيان 18/2: (عند تفسير قوله تعالى «وَ لَكُمْ نِصْفُ مٰا تَرَكَ أَزْوٰاجُكُمْ‌» قال).

و فى هاتين الايتين دلالة على تقدير سهام المواريث و نحن نذكر من ذٰلك جملة موجزة منقولة عن أهل البيت عليهم السلام دون غيرهم إعلم انّ الإرث يستحقّ بأمرين نسب و سبب فالسّبب الزّوجيّة و الولاء فالميراث بالزّوجيّة يثبت مع كلّ نسب و الميراث بالولاء لايثبت إلّا مع فقد

كه با آن ها پيمان بستيد پس سهم شان را بپردازيد.»

سپس با وجود خويشاوندان با اين آيه سوره انفال نسخ شد: «و خويشاوندان [در ارث] نسبت به يكديگر اولويت دارند.» و پس از آن بر اساس اسلام و هجرت از يكديگر ارث مى بردند.

و روايت شده پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پس از ورود به مدينه ميان مهاجران و انصار پيوند برادرى برقرار كرد. پس مهاجر از انصار و انصار از مهاجر ارث مى برد و وارثش كه در مكه بود از او ارث نمى برد هر چند مسلمان بود به دليل اين سخن خداوند: «قطعاً كسانى كه ايمان آوردند و هجرت كردند و با مال و جان شان در راه خدا جهاد كردند و كسانى كه پناه دادند و يارى كردند آنان [در ارث] به يكديگر اولويت دارند و كسانى كه ايمان آوردند و هجرت نكردند شما هيچ ولايت و ارتباطى با آنان نداريد تا هجرت كنند.»

سپس اين آيه با قرابت و خويشاوندى و نسب و اسباب به وسيله اين آيه نسخ شد: «و خويشاوندان در كتاب خدا [نسبت به ارث] از مؤمنان و مهاجران به يكديگر اولويت دارند مگر آن كه نسبت به دوستان تان نيكى كنيد.» پس بيان كرد كه خويشاوندان نسبت به مهاجران اولويت دارند مگر آن كه وصيتى باشد همچنين با اين آيه نسخ شد: «مردان از ارث پدر و مادر و خويشاوندان سهم دارند» سپس در سه آيه از سوره نساء اندازه آن را بيان كرد و اين سه آيه پايه و اساس احكام ارث است كه خداوند سهم هاى اصلى را كه هفده سهم است در آن ها بيان كرد.

در آيه: «خداوند درباره فرزندانتان به شما سفارش مى كند...» سه سهم براى فرزندان و سه سهم براى پدر و مادر و دو سهم براى شوهر و دو سهم براى زوجه و دو سهم براى خواهران أمّى بيان كرد.

و در پايان سوره در آيه: «از تو فتوا مى پرسند بگو: خداوند به شما فتوا مى دهد» چهار سهم براى خواهران و برادران أبوينى يا أبى در صورت نبودن آن ها بيان كرد.

و يك سهم كه كامل كننده هفده سهم است را در اين آيه بيان كرد: «و خويشاوندان در كتاب خدا [نسبت به ارث] به يكديگر اولويت دارند.»

136-44625-(8) در كتاب مجمع البيان در تفسير آيه: «و براى شما نصف ارث همسران تان است.» مى گويد:

«اين دو آيه بر اندازه سهم هاى ارث دلالت مى كنند و ما به طور فشرده آن ها را به نقل از اهل بيت نه ديگران بيان مى كنيم. بدان كه استحقاق ارث به دو چيز است: نسب و سبب. سبب، زناشويى و ولاست ارث بردن به سبب زوجيت با همه نسب ها جمع مى شود و ارث بردن به وسيله ولا تنها در صورت فقدان همه نسب ها ثابت مى شود.

كلّ نسب و أمّا النّسب فعلى ضربين أحدهما أبو الميّت و من يتقرّب به و الاخر ولده و ولد و لده و إن سفل و المانع من الإرث بعد و جود سبب و جوبه ثلاثة الكفر و الرّقّ و قتل الوارث من كان يرثه لو لا القتل و لا يمنع الأبوين و الولد و الزّوج و الزّوجات من أصل الإرث مانع ثمّ هم على ثلاثة أضرب الأوّل الولد يمنع من يتقرّب به و من يجرى مجراه من ولد أخوته و أخواته عن أصل الإرث و يمنع من يتقرّب بالأبوين و يمنع الأبوين عمّا زاد على السُّدس إلّا على سبيل الرّدّ مع البنت أو البنات.

و الأبوان يمنعان من يتقرّب بهما أو بأحدهما و لا يتعدّىٰ منعهما إلى غير ذٰلك و الزّوج و الزّوجة لا حظّ لهما فى المنع و ولد الولد و ان سفل يقوم مقام الولد الأدنىٰ عند فقده فى الإرث و المنع و يترتّبون الأقرب فالأقرب و هٰذه سبيل ولد الإخوة و الأخوات و إن سفل عند فقد الإخوة و الأخوات مع الأجداد و الجدّات.

ثمّ إنّ الميراث بالنّسب يستحقّ على وجهين بالفرض و القرابة فالفرض ما سمّاه اللّٰه و لا يجتمع فى ذٰلك إلّا من كانت قرابته متساوية إلى الميّت مثل البنت أو البنات مع الأبوين أو أحدهما لأنّ كلّ واحدٍ منهم يتقرّب إلى الميّت بنفسه فمتى انفرد أحدهم بالميراث أخذ المال كلّه بعضه بالفرض و الباقى بالقرابة و عند الإجتماع يأخذ كلّ واحدٍ منهم ما سمّى له و الباقى يردّ عليهم على قدر سهامهم فإن نقصت التّركة عن سهامهم لمزاحمة الزّوج أو الزّوجة لهم كان النّقص داخلاً على البنت أو البنات دون الأبوين أو أحدهما و دون الزّوج و الزّوجة.

و يصحّ اجتماع الكلالتين معاً لتساوى قرابتيهما فإذا فضل التركة عن سهامه يردّ الفاضل عل كلالة الأب و الاُمّ أو الأب دون كلالة الاُمّ و كذٰلك إذا نقصت عن سهامهم لمزاحمة الزّوج أو الزّوجة لهم كان النّقص داخلاً عليهم دون كلالة الاُمّ و الزّوج و الزّوجة لا يدخل عليهم النّقصان على حال فعلى هٰذا إذا اجتمع كلالة الأب مع كلالة الاُمّ كان لكلالة الاُمّ للواحد السّدس و للإثنين فصاعداً الثُّلث لا ينقصون منه و الباقى لكلالة الأب و لا يرث كلالة الأب مع كلالة الأب و الاُمّ ذكوراً كانوا أو إناثاً.

و نسب بر دو گونه است: يكى پدر ميت و هر كس كه به وسيله وى خويشاوندى دارد و ديگرى فرزند ميت و فرزند فرزندش تا هر چه پايين رود.

و موانع ارث پس از وجود سبب آن سه چيز است: كفر، بردگى و كشتن وارث كسى را كه در صورت نكشتن وى از او ارث مى برد.

و هيچ كس پدر و مادر و فرزند و شوهر و همسر را از ارث ممنوع نمى كند سپس آنان سه دسته اند:

1 - فرزند كسانى كه به وسيله وى خويشاوندى دارند و كسانى كه جايگزين او مى شوند مانند برادرزاده ها و خواهرزاده هاى وى و خويشاوندان أبوينى را از اصل ارث باز مى دارد و پدر و مادر را از افزون بر يك ششم باز مى دارد مگر به روش ردّ با يك دختر يا چند دختر.

2 - و پدر و مادر كسانى را باز مى دارند كه به وسيله آن دو يا يكى از آن ها خويشاوندى دارند و نسبت به ديگرى بازدارندگى ندارند.

3 - و شوهر و زوجه بازدارندگى ندارند.

و فرزندِ فرزند هر چه پايين رود در ارث بردن و بازدارندگى جانشين پايين ترين فرزند در صورت نبود آن مى گردد و از نزديك ترين فرزند و پس از آن كه در درجه بعدى قرار دارد رتبه بندى مى شوند و در صورت نبودن برادر و خواهر همراه پدربزرگان و جدّه ان، برادرزادگان و خواهرزادگان هر چه پايين رود همان گونه خواهند بود.

سپس ارث به وسيله نسب به دو صورت استحقاق پيدا مى شود: به سهم و خويشاوندى. سهم همان هايى است كه خداوند تعيين كرده است و در آن تنها كسانى با هم جمع مى شوند كه خويشاوندى شان به ميت يكسان باشد همانند دختر يا دختران همراه با پدر و مادر يا يكى از آن ها زيرا هر يك از آنان بدون واسطه با ميت نسبت دارند. پس هر گاه تنها يكى از آنان وارث باشد همه مال را مى گيرد بخشى از آن را به سهم و بقيه را به خويشاوندى و وقتى همه با هم باشند هر يك از آنان، سهم خود را مى گيرد و بقيه به نسبت سهم هاى شان به آنان مى رسد و اگر به دليل وجود شوهر يا زوجه ماترك ميت كمتر از سهم هاى وارثان باشد كمبود به دختر يا دختران وارد مى شود نه به پدر و مادر يا يكى از آنان و نه به شوهر و زن.

و دو كلاله به دليل مساوى بودن خويشاوندى شان مى توانند با هم جمع شوند و هر گاه ارث از سهم هاى آن ها زياد بيايد مازاد آن به كلاله أبوينى يا أبى باز مى گردد نه كلاله أمّى و به همين صورت وقتى به دليل مزاحمت شوهر يا زوجه با آنان كم بيايد كمبود آن به كلاله أبوينى يا أبى وارد مى شود نه به كلاله أمّى و هيچ گاه كمبود به شوهر و زوجه وارد نمى شود. بنابراين هر گاه كلاله و كلاله أمّى با هم گرد آيند، براى يك نفر از كلاله أمّى يك ششم و براى دو نفر تا بيش تر يك سوم است و از آن كم نمى شود و بقيه آن براى كلاله أبى است و كلاله أبى با وجود كلاله أبوينى ارث نمى برند، خواه مذكر باشند يا مؤنث.

فأمّا من يرث بالقرابة دون الفرض فأقواهم الولد للصّلب ثمّ ولد الولد يقوم مقام الولد و يأخذ نصيب من يتقرّب به ذكراً كان أو اُنثى و البطن الأوّل يمنع من نزل عنه بدرجة ثمّ الأب يأخذ جميع المال إذا انفرد ثمّ من يتقرّب به إمّا ولده أو والده أو من يتقرّب بهما من عمّ أو عمّة فالجدّ أب الأب مع الأخ الّذى هو ولده فى درجة و كذٰلك الجدّة مع الاُخت فهم يتقاسمون المال للذكر مثل حظّ الاُنثيين و من له سببان يمنع من له سبب واحد و ولد الإخوة و الأخوات يقومون مقام آبائهم و أمّهاتهم فى مقاسمة الجدّ و الجدّة كما يقول ولد الولد مقام الولد للصّلب مع الأب و كذٰلك الجدّ و الجدّة و إن عَلَيٰا يقاسمان الإخوة و الأخوات و أولادهم و إن نزلوا على حدّ واحد.

و أمّا من يرث بالقرابة ممّن يتقرّب بالاُمّ فهم الجدّ و الجدّة [من قِبَلها] أو من يتقرّب بهما من الخال و الخالة فانّ أولاد الاُمّ يرثون بالفرض أو بالفرائض دون القرابة فالجدّ و الجدّة من قِبَلها يقاسمان الإخوة و الأخوات من قِبَلها و متى اجتمع قرابة الأب مع قرابة الاُمّ مع استوائهم فى الدّرجة كان لقرابة الاُمّ الثّلث بينهم بالسّويّة و الباقى لقرابة الأب للذّكر مثل حظّ الاُنثيين و متى بَعُد إحدىٰ القرابتين بدرجة سقطت مع الّتى هى أقرب سواء كان الأقرب من قِبَل الأب أو من قِبَل الاُمّ إلّا فى مسئلة واحدة و هو ابن عمّ للأب و الاُمّ مع عمّ للأب فإنّ المال لابن العمّ هٰذه اصول مسايل الفرائض و لتفريعها شرح طويل دوّنه المشايخ فى كتب الفقه.

137-44626-(9) الهداية 82: فإذا ترك الرّجل ابناً فالمال له و إن كان ابنين أو أكثر فالمال لهم فإن ترك ابنة فالمال لها و كذٰلك ان ترك ابنتين أو أكثر فالمال لهنّ بالسويّة و إن ترك ابناً و ابنة أو ابنين و بنتين (أو بنين و بنات - خل) فالمال بينهم للذّكر مثل حظّ الاُنثيين و إن ترك أباه فالمال له فإن ترك اُمّه فالمال لها فإن ترك أبوين فللاُمّ الثلث و للأب الثلثان.

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية فضيل (13) من باب (38) تحريم كلّ مسكر من أبواب الأشربة (ج 29) قوله عليه السلام و فرض اللّٰه الفرائض من الصّلب.

ويأتى فى أحاديث الأبواب الاتية ما يدلّ على ذٰلك.

و كسانى كه با خويشاوندى بدون سهم معين ارث مى برند قوى ترين آن ها فرزند بدون واسطه است.

سپس نوه جانشين فرزند مى شود و سهم كسى را كه به وسيله او با ميت خويشاوندى دارد، دريافت مى كند خواه مذكر باشد يا مؤنث و نسل اول از نسل بعدى جلوگيرى مى كند. آنگاه پدر ميت در صورتى كه تنها باشد تمام مال را دريافت مى كند. پس از وى كسى كه به وسيله او با ميت خويشاوندى دارد يا فرزند پدر ميت يا پدرش يا كسى كه از ناحيه آن دو برادر و پدربزرگ ميت با وى وابسته اند مانند عمو يا عمه. پس جدّ پدرِ پدر با برادر كه فرزند اوست در يك طبقه هستند و همچنين جدّه با خواهر و آنان مال را به صورت مرد دو برابر زوجه تقسيم مى كنند.

و هر كس دو سبب دارد از ارث بردن يك سببى جلوگيرى مى كند و برادرزادگان و خواهرزادگان در تقسيم با جدّ و جدّه جانشين پدران و مادران شان مى شوند همان گونه كه فرزندِ فرزند همراه پدر ميت جانشين فرزند بى واسطه مى شود و به همين صورت جدّ و جدّه هر چه بالا روند با برادران خواهران و فرزندان شان هر چه پايين روند مال را به يك صورت ميان خود تقسيم مى كنند.

و وارثان بدون سهم معين از طريق مادر، جدّ و جدّه پدر و مادر مادر يا هر كس به وسيله آن دو وابستگى دارد مانند دايى و خاله هستند زيرا فرزندان مادر با سهم يا سهام معين ارث مى برند نه با خويشاوندى. پس جدّ و جدّه أمّى با خواهران و برادران أمّى مال را تقسيم مى كنند و هر گاه خويشان أبى با خويشان أمّى در يك طبقه با هم جمع شوند، يك سوم مال متعلق به خويشان أبى است كه سهم مذكر دو برابر مؤنث است و هر گاه يك گروه از خويشاوندان در درجه پايين تر قرار داشته باشد با گروه نزديك تر به حساب نمى آيد خواه گروه نزديك تر از طرف پدر باشد يا از طرف مادر مگر در يك مساله و آن عموزاده أبوينى با عموى أبى كه مال متعلق به عموزاده است.»

آنچه گذشت مسائل اصلى ارث است و فرع هاى آن شرح طولانى دارد كه بزرگان در كتاب هاى فقهى نگاشته اند.

137-44626-(9) در كتاب الهدايه آمده است: «هر گاه مردى پسرى بر جاى گذارد مال متعلق به اوست و اگر دو پسر يا بيش تر باشند مال متعلق به آن هاست و اگر دخترى بر جاى گذارد، مال متعلق به اوست و همچنين اگر دو دختر يا بيش تر بر جاى گذارد مال به طور مساوى ميان شان تقسيم مى شود و اگر يك پسر و يك دختر يا دو پسر و دو دختر (يا چند پسر و چند دختر) بر جاى گذارد مال به صورت دو برابر براى پسر در ميان شان تقسيم مى شود و اگر پدرش پس از وى بماند مال متعلق به اوست و اگر مادرش را بر جاى گذارد مال براى اوست و اگر پدر و مادرش را باقى گذارد براى مادر يك سوم و براى پدر دو سوم است.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت سيزدهم از باب سى و هشتم از باب هاى نوشيدنى ها فرموده امام عليه السلام كه: «خداوند سهم هايى را براى پدر معين كرد.»

مى آيد:

در روايات باب هاى بعدى مطالبى خواهد آمد كه بر اين بحث دلالت مى كند.

(19) باب أنّ كلّ ذى رَحم بمنزلة الرّحم الّذى يجرّبه إلّا أن يكون وارث أقرب إلى الميّت منه

اشاره

138-44627-(1) كافى 77/7: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة و عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن تهذيب 269/9:

(الحسن - يب) ابن محبوب عن أبى أيّوب الخزّاز عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إنّ فى كتاب علىّ عليه السلام انّ كلّ ذى رحم بمنزلة الرّحم الّذى يجرّبه إلّا أن يكون وارث أقرب إلى الميّت منه فيحجبه.

139-44628-(2) كافى 77/7: (حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة و عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً - معلّق) عن تهذيب 269/9: ابن محبوب عن حمّاد أبى يوسف الخزّاز عن سليمان بن خالد عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال كان أمير المؤمنين عليه السلام يقول إذا كان وارث ممّن له فريضة فهو أحقّ بالمال.

140-44629-(3) كافى 77/7: تهذيب 269/9: علىّ بن إبراهيم عن محمّد ابن عيسى عن يونس عن رجل عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قال إذا إلتفّت القرابات فالسّابق أحقّ بميراث قريبه فإن استوت قام كلّ (واحد - يب) منهم مقام قريبه.

141-44630-(4) دعائم الإسلام 380/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام عليه السلام انّه قال: انّما ترجع الفرائض إلى ما كان فى الكتاب ثمّ من بعد الكتاب الأقرب فالأقرب لقوله جملة وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌ فكلّ من يستحقّ الميراث بالقرب ينفرد به دون من هو أبعد منه و يحلّ فيه محلّ من تسبّب بسببه و يُردّ عليه كما يردّ على من تسبّب بسببه.

الإرجاعات

ويأتى

فى رواية أبى أيّوب (7) من باب (43) أنّه إذا إجتمع الأعمام و الأخوال فللأعمام الثلثان قوله عليه السلام و كلّ ذى رحم بمنزلة الرّحم الّذى يجرّ به إلّا أن يكون وارث أقرب إلى الميّت منه فيحجبه.

باب 19 ارث بردن خويشاوندان با واسطه

138-44627-⁽¹⁾ابو ايوب خزاز از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در كتاب على عليه السلام آمده است: هر خويشاوند با واسطه(1)

به منزله خويشاوندى است كه به وسيله او به ميت متصل مى شود مگر آن كه وارثى نزديك تر از او به ميت باشد كه مانع ارث بردنش گردد.»

139-44628-(2) سليمان بن خالد از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام مى فرمود: «هر گاه وارث سهم بَرى وجود داشته باشد، او به مال اولويت دارد.»

140-44629-(3) يونس با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه قرابت هاى گوناگون با هم گرد آيند، پس نزديك تر به ارث خويشاوندش اولويت دارد و اگر با هم يكسان بودند هر يك از آن ها جانشين خويشاوند خود مى شود.»

141-44630-(4) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «سهم هاى ارث به آنچه در قرآن است باز مى گردد و پس از آن ملاك نزديك تر بودن است به دليل اين سخن كلى خداوند كه فرمود: «و خويشاوندان در كتاب خدا نسبت به يكديگر اولويت دارند.» پس هر كس به سبب قرابت استحقاق ارث دارد، ارث تنها براى وى خواهد بود نه براى كسى كه از وى دورتر است و جانشين كسى مى شود كه به سبب آن با ميت ارتباط دارد و مازاد ارث به وى باز مى گردد همان گونه كه به واسطه اش باز مى گشت.»

ارجاعات

مى آيد:

در روايت هفتم از باب چهل و سوم فرموده امام عليه السلام كه: «و هر خويشاوند با واسطه اى همانند خويشاوندى است كه به وسيله آن به ميت متصل مى گردد مگر آن كه وارثى از وى به ميت نزديك تر باشد كه در اين صورت ارث را از او باز مى دارد.»

(20) باب حكم ما لو حضر القسمة أولوا القربىٰ و اليتامىٰ و المساكين

قال اللّٰه تعالى فى سورة النّساء (4):8: «وَ إِذٰا حَضَرَ اَلْقِسْمَةَ أُولُوا اَلْقُرْبىٰ وَ اَلْيَتٰامىٰ وَ اَلْمَسٰاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً».

142-44631-(1) تفسير العيّاشىّ 222/1: عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام عن قول اللّٰه «وَ إِذٰا حَضَرَ اَلْقِسْمَةَ أُولُوا اَلْقُرْبىٰ وَ اَلْيَتٰامىٰ وَ اَلْمَسٰاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ‌» قال نسختها آية الفرائض.

143-44632-(2) تفسير العيّاشىّ 223/1: و فى رواية اُخرىٰ عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام قال:

سألته عن قول اللّٰه «وَ إِذٰا حَضَرَ اَلْقِسْمَةَ أُولُوا اَلْقُرْبىٰ‌» قال نسختها آية الفرائض.

144-44633-(3) مستدرك 155/17: أحمد بن محمّد السّيّارىّ فى كتاب التّنزيل و التّحريف عن البرقىّ عن محمّد بن سنان عن علاء و صفوان عن ابن مسكان وعن أبى بصير قالا سئلنا أبا عبداللّٰه عليه السلام عن قول اللّٰه عزّ و جلّ «وَ إِذٰا حَضَرَ اَلْقِسْمَةَ أُولُوا اَلْقُرْبىٰ وَ اَلْيَتٰامىٰ وَ اَلْمَسٰاكِينُ‌» الاية قال نسختها آية الفرائض و فى حديث آخر فيعطيهم.

145-44634-(4) رسالة المحكم و المتشابه 10: و نسخ قوله تعالى «وَ إِذٰا حَضَرَ اَلْقِسْمَةَ أُولُوا اَلْقُرْبىٰ وَ اَلْيَتٰامىٰ وَ اَلْمَسٰاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً» قوله سبحانه «يُوصِيكُمُ اَللّٰهُ فِي أَوْلاٰدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَيَيْنِ‌» إلى آخرالاية.

146-44635-(5) تفسير العيّاشىّ 222/1: فى رواية اُخرى عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام «وَ إِذٰا حَضَرَ اَلْقِسْمَةَ أُولُوا اَلْقُرْبىٰ وَ اَلْيَتٰامىٰ وَ اَلْمَسٰاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً» قلت أ منسوخة هى قال لا إذا حضرك فأعطهم.

147-44636-(6) مستدرك 155/17: أحمد بن محمّد السّيّارى فى كتاب التّنزيل و التّحريف عن صفوان عن إسحاق بن عمّار عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام انّه قال: ليست بمنسوخة إذا حضروك فأعطهم.

باب 20 نسخ حكم ارث بستگان، يتيمان و بينوايان هنگام تقسيم ميراث

خداوند تعالى مى فرمايد:

و هر گاه خويشاوندان و يتيمان و بينوايان هنگام تقسيم ارث حاضر شوند، آنان را از آن بهره مند كنيد و به نيكى با آنان سخن بگوييد.⁽¹⁾

142-44631-(1) ابوبصير روايت مى كند كه در تفسير آيه: «و هر گاه خويشاوندان، يتيمان و بينوايان هنگام تقسيم ارث حاضر شدند آنان را از آن بهره مند كنيد.» امام صادق عليه السلام فرمود: «آيه تعيين سهم ها اين آيه را نسخ كرده است.»

143-44632-(2) ابوبصير گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره اين آيه سوال كردم: «و هر گاه خويشاوندان و... هنگام تقسيم حاضر شدند...» امام عليه السلام فرمود: آيه تعيين سهم هاى ارث، اين را نسخ كرد.»

144-44633-(3) ابن مسكان و ابوبصير گويند: «از امام صادق عليه السلام درباره اين سخن خداوند سوال كرديم: «و هر گاه خويشاوندان، يتيمان و بينوايان بر سر تقسيم ارث حاضر شدند...» امام عليه السلام فرمود: آيه تعيين سهم ها اين را نسخ كرده است.»

و در حديث ديگرى آمده است: «چيزى به آن ها مى دهند.»

145-44634-(4) در رساله المحكم و المتشابه آمده است: «اين سخن خداوند: «و هر گاه خويشاوندان، يتيمان و بينوايان بر سر تقسيم ارث حاضر شدند، آنان را از آن بهره مند كنيد و آنان را بپوشانيد و با آنان به نيكى سخن بگوييد.» به وسيله اين آيه نسخ شده است: «خداوند به شما درباره فرزندان تان سفارش مى كند كه براى مذكر همانند دو مؤنث است»

146-44635-(5) ابوبصير گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: آيا اين آيه نسخ شده است‌؟ «و هر گاه خويشاوندان، يتيمان و بينوايان بر سر تقسيم ارث حاضر شدند، آنان را از آن بهره مند كنيد و با ايشان به نيكى سخن گوييد.» امام عليه السلام فرمود: نه هر گاه نزد تو حاضر شدند، چيزى به آنان عطا كن.»

147-44636-(6) ابوبصير از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اين آيه نسخ نشده است هر گاه نزد تو حاضر شدند به آنان ببخش.»

(21) باب أنّ السّهام لا تعول و لا تكون أكثر من ستّة و أنّ النّقص لا يدخل على الأبوين و الزّوجين و بيان من يدخل عليهم و جواز الأخذ به تقيّة

اشاره

148-44637-(1) كافى 80/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و محمّد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن محمّد بن مسلم و الفضل بن يسار و بريد العجلىّ و زرارة بن أعين عن أبى جعفر عليه السلام قال السّهام لا تعول و لا تكون أكثر من ستّة. وعنه عن محمّد بن عيسى بن عبيد عن يونس بن عبدالرّحمٰن عن عمر بن أذينة مثل ذٰلك.

149-44638-(2) كافى 81/7: و عنه عن محمّد بن عيسى عن يونس عن موسى ابن بكر عن علىّ بن سعيد قال قلت لزرارة انّ بكير بن أعين حدّثنى عن أبى جعفر عليه السلام أنّ السّهام لا تعول و لا تكون أكثر من ستّة فقال هٰذا ما ليس فيه اختلاف بين أصحابنا عن أبى عبداللّٰه و أبى جعفر عليهما السلام.

150-44639-(3) تهذيب 247/9: يونس بن عبدالرّحمٰن عن عمر بن اُذينة عن محمّد بن مسلم و فضيل بن يسار و بريد بن معاوية العجلىّ و زرارة بن أعين عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ السّهام لا تعول.

151-44640-(4) كافى 81/7: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ ابن الحكم عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال السّهام لا تعول.

152-44641-(5) تهذيب 247/9: يونس بن عبدالرّحمٰن عن عمر بن اُذينة عن محمّد بن مسلم قال أقرأنى أبو جعفر عليه السلام صحيفة كتاب الفرائض الّتى هى املاء رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و خطّ علىّ عليه السلام بيده فإذا فيها انّ السّهام لا تعول.

153-44642-(6) كافى 81/7: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبد الجبّار عن صفوان بن يحيى عن خزيمة بن يقطين عن عبدالرّحمٰن بن الحجّاج عن بكير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال أصل الفرائض من ستّة أسهم لاتزيد على ذٰلك و لا تعول عليها ثمّ المال بعد ذٰلك لأهل السّهام الّذين ذكروا فى الكتاب.

باب 21 عول و وارد شدن كمبود به سهم ها

148-44637-⁽¹⁾

واين كه امام عليه السلام فرمود: «سهم ها بيش از شش سهم نيست. به دليل آن است كه در بيش تر موارد ارث به شش قسمت تقسيم مى شود ولى بنابر نظريه عول ارث به قسمت هاى بيش ترى تقسيم مى شود.»

149-44638-⁽²⁾على بن سعيد گويد: «به زراره گفتم: بكير بن اعين از امام باقر عليه السلام براى من روايت كرد كه فرمود: عول در سهم ها نيست و آن ها بيش از شش سهم نيست.

زراره گفت: اصحاب ما در روايات خود از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام در اين باره اختلافى ندارند.»

150-44639-(3) محمد بن مسلم، فضيل بن يسار، بريد بن معاويه عجلى و زرارة بن اعين از امام باقر عليه السلام روايت مى كنند كه فرمود: «به درستى كه سهام عول ندارد (جمع سهام بالاتر از ماترك نمى شود.)»

151-44640-(4) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «عول در سهم ها نيست.»

152-44641-(5) محمد بن مسلم گويد: «امام باقر عليه السلام مرا به خواندن كتاب فرائض واداشت كه املاء پيامبر صلى الله عليه و آله و نوشته على عليه السلام بود و در آن آمده بود: «در سهم ها عول نيست.»

153-44642-(6) بكير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اصل سهم ها از شش سهم است و زيادتر از آن نمى شود و عول در آن ها نيست. سپس بعد از سهام مال متعلق به سهم بَرانى است كه در قرآن بيان شده اند.»(2)

154-44643-(7) كافى 81/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن الحسن بن محبوب عن أبى أيّوب الخزّاز عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام انّ السّهام لا تكون أكثر من ستّة أسهم.

155-44644-(8) كافى 79/7: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن بعض أصحابنا عن أبان بن عثمان عن أبى مريم الأنصارىّ عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ الّذى يعلم عدد رمل عالج ليعلم انّ الفرائض لا تعول على أكثر من ستّة.

156-44645-(9) دعائم الإسلام 381/2: روّينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن أبائه عليهم السلام عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله من الصّحيفة الّتى هى املاء رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و خطّ علىّ عليه السلام بيده انّ السّهام لا تعول.

157-44646-(10) كافى 79/7: علىّ بن إبراهيم عن محمّد بن عيسى عن تهذيب 247/9: يونس بن عبدالرّحمٰن عن سماعة عن أبى بصير قال قلت لأبى جعفر عليه السلام ربّما أعيل⁽¹⁾

السّهام حتّى يكون⁽²⁾

على المأة أو أقل أو أكثر فقال (ليس تجوز ستّة ثمّ قال - كا) كان أمير المؤمنين عليه السلام يقول انّ الّذى أحصىٰ رمل عالج ليعلم⁽³⁾

أنّ السّهام لا تعول (على ستّة - كا - فقيه) لو (كانوا -

يب) يبصرون وجهها⁽⁴⁾

(لم تجز ستّة - كا - فقيه). فقيه 187/4: روى سماعة عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام قال إنّ أمير المؤمنين عليه السلام كان يقول إنّ الّذى (و ذكر مثله). العلل 568:

حدّثنا أبى رحمه الله قال حدّثنا سعد بن عبداللّٰه قال حدّثنا أحمد بن محمّد بن عيسى قال حدّثنا عثمان بن عيسى عن سماعة بن مهران عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ أمير المؤمنين عليه السلام كان يقول و ذكر مثل ما فى فقيه.

158-44647-(11) دعائم الإسلام 381/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّٰه عليهما السلام انّهما قالاٰ إنّ الّذى يعلم عدد رمل عالج يعلم انّ فريضة لم تعُل و قالا السّهام لا تعول و لا تكون أكثر من ستّة.

159-44648-(12) العلل 568: حدّثنا محمّد بن الحسن بن أحمد بن الوليد رحمه الله قال حدّثنا محمّد بن الحسن الصّفّار قال حدّثنا أيّوب بن نوح عن محمّد ابن أبى عمير عن يوسف بن عميرة عن أبى بكر الحضرمىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال كان ابن عبّاس يقول انّ الّذى يحصى رمل عالج ليعلم انّ السّهام لا تعول من ستّة.

154-44643-(7) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «همانا سهم ها بيش تر از شش سهم نيست.»

155-44644-(8) ابو مريم انصارى از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «كسى كه تعداد شن هاى عالج⁽¹⁾

را مى داند قطعاً مى داند كه سهم ها افزون بر شش سهم نمى گردد.»

156-44645-(9) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از نياكانش عليهم السلام از كتابى كه املاء پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و خط على عليه السلام بود روايت مى شود كه: «عول در سهم ها نيست.»

157-44646-(10) ابوبصير گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: گاهى سهم ها بالا مى زند به طورى كه به صد يا كمتر يا بيش تر مى رسد.

امام عليه السلام فرمود: (از شش سهم فراتر نمى رود. سپس فرمود:) امير مومنان عليه السلام مى فرمود: همانا كسى كه حساب تعداد شن هاى بيابان عالج را مى داند قطعاً مى داند كه سهم ها (از شش سهم) فراتر نمى رود اگر به دليل آن آگاه بودند. (از شش سهم فراتر نمى رفت)»

158-44647-(11) در كتاب دعائم الاسلام از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمودند: «همانا كسى كه تعداد شن هاى بيابان عالج را مى داند، مى داند كه سهم ها افزون نمى شود.

و فرمودند: در سهم ها عول نيست و بيش تر از شش سهم نيست.»

159-44648-(12) ابو بكر حضرمى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «ابن عباس پيوسته مى گفت: همانا كسى كه حساب شن هاى بيابان عالج را دارد، قطعاً مى داند كه سهم ها از شش سهم بالاتر نمى رود.»

160-44649-(13) تهذيب 248/9: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن فقيه 187/4:

سيف بن عميرة عن أبى بكر الحضرمىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال كان ابن عبّاس رضى الله عنه يقول انّ الّذى يحصى رمل عالج ليعلم انّ السّهام لا تعول من سيّة (فمن شاء لا عنته عند الحجر انّ السّهام لا تعول من ستّة - يب).

161-44650-(14) الإستغاثة 56: و كان هٰذا (أى العول) من حكمهم يوجب الجهل على اللّٰه تعالى بالحساب إذ فرض بالسّهام مالا يستقيم بزعمهم فى الحساب لأنّهم قالوا انّه قد يتّفق بالقسمة نصف و نصف و ثلث حتّى اضطرّ ابن عبّاس فى انكار ذٰلك عليهم إلى أن قال أترى الّذى أحصى رمل عالج لم يعلم بأنّه لا يجوز أن يكون فى مال نصف و نصف و ثلث ثمّ قال و من شاء فليباهلنى حتّى اُباهله انّ العول غير جائز فى دين اللّٰه.

162-44651-(15) عيون الأخبار 125/2: (بالإسناد المتقدّم عن علىّ بن موسى الرّضا عليهما السلام فى حديث محض الإسلام) و الفرائض على ما أنزل اللّٰه فى كتابه و لا عول فيها. تحف العقول 415:

روى أنّ المأمون بعث الفضل بن سهل ذا الرّياستين إلى الرّضا عليه السلام فقال له انّى أحبّ أن تجمع لى من الحلال و الحرام و الفرائض و السّنن فإنّك حجّة اللّٰه على خلقه و معدن العلم فدعا الرّضا عليه السلام بدواة و قرطاس و قال عليه السلام للفضل اكتب (إلى أن قال عليه السلام ص 420) و الفرائض على ما أمر اللّٰه لا عول فيها.

163-44652-(16) كافى 79/7: محمّد بن إسماعيل عن تهذيب 248/9: فقيه 187/4: الفضل بن شاذان عن محمّد بن يحيى عن علىّ بن عبداللّٰه عن يعقوب بن إبراهيم بن سعد (عن أبيه - فقيه) (يب - و رواه أبو طالب الأنبارىّ قال حدّثنى أحمد بن هوذة أبو بكر الحافظ قال حدّثنى علىّ بن محمّد الحضينىّ قال حدّثنا يعقوب بن إبراهيم بن سعد) قال حدّثنى أبى عن محمّد بن إسحاق قال حدّثنى الزّهرىّ عن عبيد اللّٰه بن عبداللّٰه بن عتبة قال جلست⁽¹⁾

إلى ابن عبّاس رضى الله عنه فعرض (علىّ - فقيه) ذكر الفرائض و المواريث⁽²⁾

فقال ابن عبّاس رضى الله عنه سبحان اللّٰه العظيم أترون انّ الّذى أحصىٰ رمل عالج عدداً جعل فى مال نصفاً و نصفاً و ثلثاً فهٰذان

160-44649-(13) ابو بكر حضرمى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «ابن عباس همواره مى گفت:

همانا كسى كه حساب شن هاى بيابان عالج را دارد حتماً مى داند كه سهم ها از شش سهم فراتر نمى رود. (پس هر كس كه بخواهد نزد حجر الاسود او را درمانده و عاجز مى كنم كه سهم ها فراتر از شش سهم نمى رود.)»

161-44650-(14) در كتاب الاستغاثه آمده است: «حكم به عول مستلزم نسبت جهل به خدا دادن در حساب است چرا كه آنان مى گويند: گاهى در تقسيم اتفاق مى افتد كه سهم ها نصف و نصف و يك سوم مى باشد تا اين كه ابن عباس مجبور به ردّ اين مطلب از سوى آنان شد و گفت: آيا مى پندارى كسى كه حساب شن هاى عالج را دارد نمى داند كه جايز نيست مال دو نصف و يك ثلث داشته باشد. سپس فرمود: و هر كس مى خواهد با من مباهله كند تا من نيز با او مباهله كنم كه عول در دين خدا جايز نيست.»

162-44651-(15) در كتاب عيون اخبار الرضا از امام رضا عليه السلام روايت مى شود كه در حديث محض الاسلام فرمود: «سهم ها بر اساس آن چيزى است كه خداوند در كتابش فرو فرستاده است و در آن ها عول نيست.»

در كتاب تحف العقول آمده است: «روايت شده كه مامون فضل بن سهل ذوالرياستين را نزد امام رضا عليه السلام فرستاد و به امام گفت: من دوست دارم حلال و حرام و واجبات و مستحبات را براى من گرد آورى چرا كه تو حجت خدا بر خلق و معدن دانش هستى.

آنگاه امام رضا عليه السلام قلم و دوات درخواست كرد و به فضل فرمود: بنويس. تا آنجا كه فرمود: بر اساس دستور خداوند در سهم ها عول نيست.»

163-44652-(16) عبيد اللّٰه بن عبداللّٰه بن عتبه گويد: «نزد ابن عباس نشستم (يا با ابن عباس هم نشينى كردم) و او سهم هاى ارث را براى من بيان كرد و گفت: پيراسته است خداوند بزرگ! آيا مى پنداريد كسى كه حساب شن هاى بيابان عالج را دارد در مال دو نصف و يك يك سوم قرار مى دهد. اين دو نصف قطعاً همه مال را مى برد پس جايگاه يك سوم كجاست‌؟

النّصفان قد ذهبا بالمال فأين موضع الثّلث فقال له زفر بن أوس البصرىّ يا أبا العبّاس⁽¹⁾

فمن أوّل من أعال الفرائض فقال عمر (بن الخطّاب - كا - يب) لمّا التفّت عنده الفرائض و دفع⁽²⁾

بعضها بعضاً قال و اللّٰه ما أدرى أيّكم قدّم اللّٰه و أيّكم أخّر (اللّٰه - يب - فقيه) و ما أجد شيئاً هو أوسع من أن أقسّم عليكم هٰذا المال بالحصص فأدخل على كلّ ذى حقّ (حقّ - يب) ما دخل عليه من عول الفريضة و أيم اللّٰه (أنْ - كا - فقيه) لو قدّم من قدّم اللّٰه و أخّر من أخّر اللّٰه ما عالت فريضة فقال له زفر بن أوس فأيّها⁽³⁾

قدّم و أيّها أخّر.

فقال كلّ فريضة لم يهبطها اللّٰه عزّ و جلّ عن فريضة إلّا إلى فريضة فهٰذا ما قدّم اللّٰه و أمّا ما أخّر اللّٰه فكلّ فريضة إذا زالت عن فرضها (و - كا) لم يكن لها إلّا ما بقى فتلك الّتى أخّر اللّٰه و أمّا الّتى قدّم (اللّٰه - يب - فقيه) فالزّوج له النّصف فإذا دخل عليه مايزيله عنه رجع إلى الرّبع (و - كا) لايزيله عنه شىء و الزّوجة لها الرّبع فإذا زالت عنه صارت إلى الثّمن لايزيلها عنه شىء و الاُمّ لها الثّلث فإذا زالت عنه صارت إلى السّدس (و كا) لايزيلها عنه شىء فهٰذه الفرائض الّتى قدّم اللّٰه عزّ و جلّ‌.

و أمّا الّتى أخّراللّٰه ففريضة البنات و الأخوات لها النّصف (والثّلثان - كا - يب) (إن كانت واحدة و إن كانت اثنتين أو أكثر فالثّلثان - فقيه) فإذا أزالتهنّ الفرائض (عن ذٰلك - كا - يب) لم يكن لها إلّا ما بقى فتلك الّتى أخّر اللّٰه فإذا اجتمع ما قدّم اللّٰه و ما أخّر بدئ بما قدّم اللّٰه فأعطى حقّه كاملاً فإن بقى شىء كان لمن آخّر (اللّٰه - كا) فإن لم يبق شىء فلا شىء له.

فقال (له - يب - كا) زفر بن أوس فما منعك أن تشير بهٰذا الرّأى على عمر فقال هبته⁽⁴⁾

فقال الزّهرى و اللّٰه لو لا أنّه تقدّم⁽⁵⁾

اما عدل كان أمره على الورع فأمضىٰ أمراً فمضى ما اختلف على ابن عبّاس فى⁽⁶⁾

العلم⁽⁷⁾

اثنان. العلل 568: حدّثنا عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس العطّار رضى الله عنه قال حدّثنا علىّ بن محمّد بن قتيبة النّيسابورى عن الفضل بن شاذان (و ذكر مثل ما فى الفقيه سنداً و نحوه متناً).

زفر بن اوس بصرى گفت: اى ابن عباس! نخستين كسى كه تقسيمات ارث را افزايش داد، كيست‌؟

ابن عباس گفت: وقتى سهم ها نزد عمر بن خطاب به هم پيچد و برخى از آن ها پاره اى ديگر را دور مى كرد وى گفت: به خدا سوگند من نمى دانم كه كدام يك از شما را خدا مقدم داشت و كدام يك را موخر داشت و من هيچ راهى آسان تر و راحت تر از اين نمى يابم كه اين مال را به نسبت سهم ها ميان شما تقسيم كنم.

از اينجا عمر از حق هر يك از وارثان به نسبت زيادى سهم ها كاست و به خدا سوگند! اگر آن را كه خداوند مقدم داشته بود، مقدم مى داشت و آن را كه خداوند مؤخر داشته موخر مى داشت، تقسيمات افزايش نمى يافت.

زفر بن اوس گفت: كدام سهم را خداوند مقدم داشته و كدام يك را مؤخر؟

ابن عباس گفت: هر سهمى را كه خداوند وقتى از آن كاست سهم ديگرى براى آن معين كرد، آن چيزى است كه خداوند مقدم داشته است و هر سهمى كه وقتى از مقدارش كاسته شد فقط مقدار باقى مانده برايش مى ماند، آن سهمى است كه خداوند آن را مؤخر داشته است.

سهم هايى را كه خداوند مقدم داشت عبارتند از: سهم شوهر نصف است و هنگامى كه چيزى بر آن وارد شد كه آن را از نصف تنزل داد، به يك چهارم بازگشت و هيچ چيز، آن را از اين مقدار كاهش نمى دهد.

سهم زوجه يك چهارم است و آنگاه كه كاهش مى يابد يك هشتم مى شود و هيچ چيز آن را از اين مقدار كمتر نمى كند.

سهم مادر يك سوم است و آنگاه كه كاهش يابد يك ششم مى شود و هيچ چيز آن را از اين مقدار كاهش نمى دهد. اين ها سهم هايى است كه خداوند عز و جل آن ها را مقدم داشته است.

و سهم هايى را كه خداوند مؤخر انداخته است عبارتند از:

سهم دختران و خواهران نصف است (اگر يك نفر باشد و اگر از دو نفر بيش تر باشند دو سوم است) پس وقتى كه از سهم هاى آنان كاسته شود، تنها باقى مانده ارث متعلق به آن هاست. پس اين ها مواردى است كه خداوند مؤخر داشته است. آنگاه اگر آنچه را كه خداوند مقدم داشته با آنچه را كه موخر داشته با هم جمع شوند، نخست از كسى كه مقدم داشته آغاز مى شود و حقش به طور كامل پرداخت مى شود سپس اگر چيزى باقى ماند متعلق به كسى است كه خداوند او را مؤخر داشته است و اگر چيزى باقى نماند، چيزى به او نمى رسد.

زفر بن اوس به ابن عباس گفت: چه چيزى تو را بازداشت كه عمر را به اين نظر راهنمايى كنى‌؟

ابن عباس گفت: از او ترسيدم (يا هيبت عمر مانع شد).

زهرى مى گويد: به خدا سوگند! اگر پيشواى عادلى بر ابن عباس پيشى نگرفته بود كه كارش بر اساس ورع است و اين روش را بنيان ننهاده بود، هرگز دو نفر در دانش درباره ابن عباس با هم اختلاف نمى كردند.»

164-44653-(17) أمالى المفيد 47: قال أخبرنى أبو حفص عمر بن محمّد قال حدّثنا أبو عبداللّٰه جعفر بن محمّد الحسنى قال حدّثنا عيسى بن مهران قال أخبرنا حفص بن عمر الفرّاء قال أخبرنا أبو معاذ الخزّاز عن عبيداللّٰه بن أحمد الرّبعى قال بينا ابن عبّاس يخطب النّاس بالبصرة إذ أقبل عليهم بوجهه فقال أيّها الاُمّة المتحيّرة فى دينها أما لو قدّمتم من قدّم اللّٰه و أخّرتم من أخّر اللّٰه و جعلتم الوراثة و الولاية حيث جعلهما اللّٰه لما عال سهم من فرائض اللّٰه و لا عال ولىّ اللّٰه و لا اختلف اثنان فى حكم اللّٰه و لا تنازعت الاُمّة فى شىء من كتاب اللّٰه فذوقوا و بال ما فرّطتم [فيه] بما قدّمت أيديكم «وَ سَيَعْلَمُ اَلَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ‌».

أمالى المفيد 286: قال أخبرنى أبو المظفّر محمّد بن أحمد البلخى قال حدّثنا أبوبكر محمد بن أحمد ابن أبى الثّلج قال حدّثنا أبو عبداللّٰه جعفر بن محمّد الحسنى⁽¹⁾

قال حدثّنا عيسى بن مهران قال حدّثنا حفص بن عمر الفرّاء قال حدّثنا أبو معاذ الخزّاز قال حدّثنى يونس بن عبدالوارث عن أبيه قال بينا ابن عبّاس يخطب و ذكر نحوه.

امالى ابن الطوسى 64: أخبرنا محمّد بن محمّد قال حدّثنا المظّفر بن أحمد البلخى (و ذكر مثله سنداً و نحوه متناً).

165-44654-(18) كافى 81/7: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن حديد عن جميل بن درّاج عن زرارة قال أمر أبو جعفر عليه السلام أبا عبداللّٰه عليه السلام فأقرأنى صحيفة الفرائض فرأيت جلّ ما فيها على أربعة أسهم.

166-44655-(19) كافى 81/7: الحسين بن محمّد على معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ الوشّاء عن أبان بن عثمان عن أبى بصير قال قرأ علىّ أبو عبداللّٰه عليه السلام فرائض علىّ عليه السلام فكان أكثرهنّ من خمسة أو من أربعة و أكثره من ستّة أسهم.

167-44656-(20) كافى 78/7: أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحسن التّيمىّ عن محمّد بن الوليد عن يونس بن يعقوب عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قال أمير المؤمنين صلوات اللّٰه عليه الحمد للّٰه الّذى لا مقدّم لما أخّر و لا مؤخّر لما قدّم ثمّ ضرب بإحدى يديه على الاُخرى ثمّ قال يا أيّتها الاُمة

164-44653-(17) عبيداللّٰه بن احمد ربعى گويد: «ابن عباس در ميان سخنرانى خود براى مردم بصره رو به آن ها كرد و گفت: اى امتى كه در دين خود سرگردانيد! بدانيد كه اگر كسى را كه خداوند مقدم داشته است مقدم مى داشتيد و آن را كه خداوند موخر داشته است موخر مى داشتيد و ارث و ولايت را آن گونه قرار مى داديد كه خداوند قرار داده است، هرگز سهمى از سهم هاى خداوند فراتر نمى رفت و هرگز ولى خدا تهيدست نمى شد و هرگز دو نفر درباره حكم خدا با هم اختلاف نمى كردند و هرگز امت درباره چيزى از قرآن با هم اختلاف نمى كردند پس بچشيد پى آمدهاى ناخوشايند كوتاهى كردن هاى خود را به خاطر آنچه خود پيش فرستاديد: «و به زودى كسانى كه ظلم كردند خواهند دانست كه به چه بازگشتگاهى باز خواهند گشت.»

اين حديث از يونس بن عبد الوارث از پدرش نيز روايت شده است.

165-44654-(18) زراره گويد: «امام باقر عليه السلام به امام صادق عليه السلام دستور داد كه كتاب ارث را در برابر من قرار دهد تا بخوانم. پس در آن ديدم كه بيش تر آنچه در آن است بر چهار سهم است.»

166-44655-(19) ابوبصير گويد: «امام صادق عليه السلام كتاب ارث على عليه السلام را براى من خواند و بيش تر آن ها از پنج يا چهار سهم بود و نهايت آن از شش سهم بود.»

167-44656-(20) يونس بن يعقوب از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «ستايش ويژه خداوندى است كه جلو اندازنده اى نيست براى آنچه را كه او موخر داشته و موخر كننده اى نيست براى آنچه وى جلو انداخته است.

المتحيّرة بعد نبيّها لو كنتم قدّمتم من قدّم اللّٰه و أخّرتم من أخّر اللّٰه و جعلتم الولاية و الوراثة حيث جعلها اللّٰه ما عال ولىّ اللّٰه و لا عال سهم من فرائض اللّٰه إلّا ولا اختلف اثنان فى حكم اللّٰه و لا تنازعت الاُمّة فى شىء من أمر اللّٰه إلّا وعندنا علمه من كتاب اللّٰه فذوقوا وبال أمركم و ما فرّطتم فيما قدّمت أيديكم «وَ مَا اللَّهَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِيدِ وَ سَيَعْلَمُ اَلَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ‌».

168-44657-(21) كافى 78/7: أبو علىّ الأشعرىّ و الحسين بن محمّد عن أحمد بن إسحاق عن سعدان بن مسلم عن غير واحد من أصحابنا قال أتى أمير المؤمنين عليه السلام رجل بالبصرة بصحيفة فقال يا أمير المؤمنين اُنظر إلى هٰذا الصّحيفة فإنّ فيها نصيحة فنظر فيها ثمّ نظر إلى وجه الرّحل فقال إن كنت صادقاً كافيناك و إن كنت كاذباً عاقبناك و إن شئت أن نقيلك أقلناك فقال بل تقيلنى يا أمير المؤمنين فلمّا أدبر الرّجل قال أيّتها الاُمّة المتحيّرة بعد نبيّها أما انّكم لو قدّمتم من قدّم اللّٰه و أخّرتم من أخّر اللّٰه و جعلتم الولاية و الوراثة حيث جعلها اللّٰه ما عال ولىّ اللّٰه و لا طاش سهم من فرائض اللّٰه و لا اختلف اثنان [فى حكم اللّٰه و لا تنازعت الاُمّة فى شىء من أمر اللّٰه] إلّا علم ذٰكك عندنا من كتاب اللّٰه فذوقوا و بال ما قدّمت أيديكم «وَ مَا اللَّهَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِيدِ وَ سَيَعْلَمُ اَلَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ‌».

169-44658-(22) تهذيب 249/9: فقيه 188/4: العلل 569: قال الفضل و روى عبداللّٰه بن الوليد العدنى صاحب سفيان قال حدّثنى أبو القاسم الكوفى صاحب أبى يوسف (عن أبى يوسف - فقيه - يب) قال حدّثنا⁽¹⁾

ليث بن سليمان⁽²⁾

عن أبى عمرو العبدى عن علىّ بن أبى طالب عليه السلام انّه كان يقول الفرائض من ستّة أسهم الثّلثان أربعة أسهم و النّصف ثلاثة أسهم و الثّلث سهمان و الرّبع سهم و نصف و الثّمن (ب‍ - فقيه) ثلاثة أرباع سهم و لا يرث مع الولد إلّا الأبوان و الزّوج و المرأة و لا يحجب الاُمّ عن⁽³⁾

الثّلث إلّا الولد و الإخوة و لا يزاد الزّوج على النّصف و لا ينقص من⁽⁴⁾

الرّبع و لا تزاد المرأة على الرّبع و لا تنقص عن⁽⁵⁾

الثّمن (وإن - يب - فقيه) كنّ أربعاً أو

سپس دستانش را بر هم زد و فرمود: اى امت سرگردان پس از پيامبر صلى الله عليه و آله خود! اگر شما جلو مى انداختيد كسى را كه خداوند جلو انداخت و به تاخير مى انداختيد آن را كه خداوند به تاخير انداخت و ولايت و وراثت را به گونه اى قرار مى داديد كه خداوند قرار داد، ولىّ خدا تهيدست نمى شد و هيچ سهمى از ارث فراتر نمى رفت و هرگز دو نفر درباره حكم خدا با هم اختلاف نمى كردند و امت در چيزى از دستورات خدا باهم نزاع نمى كردند مگر آن كه علم آن از كتاب خدا نزد ماست پس بچشيد پى آمدهاى ناخوشايند كوتاهى هاى تان را در آنچه جلو انداختيد. «و خداوند هرگز به بندگان ستم نمى كند.» «و به زودى كسانى كه ظلم كردند خواهند دانست كه به چه بازگشتگاهى باز خواهند گشت.»

168-44657-(21) سعدان بن مسلم از تعدادى از شيعيان روايت مى كند كه مردى در بصره برگه اى خدمت امير مؤمنان عليه السلام آورد و گفت: «اى امير مؤمنان عليه السلام! به اين صفحه نگاه كن كه در آن نصيحت و خيرخواهى است.

امام عليه السلام در آن نگريست و سپس به چهره آن مرد نگاه كرد و فرمود: اگر راستگو باشى تو را بى نياز مى كنيم و اگر دروغ بگويى، مجازاتت مى نماييم و اگر بخواهى از گناهت بگذريم گذشت خواهيم كرد.

آن مرد گفت: بلكه از من بگذر اى امير مؤمنان عليه السلام! آنگاه وقتى آن مرد رفت. امام عليه السلام فرمود: اى امت سرگردان پس از پيامبرش! بدانيد كه اگر شما جلو مى انداختيد كسى را كه خداوند جلو انداخت و تاخير مى كرديد آن را كه خدا تاخير كرد و ولايت و وراثت را آن گونه كه خداوند قرار داده بود مى داديد، هرگز ولى خدا تهيدست نمى شد و هيچ سهمى از سهم هاى خدا به خطا نمى رفت و هرگز دو نفر (در حكم خدا و امت در هيچ دستورى از دستورات خداوند باهم اختلاف نمى كردند مگر آن كه علم آن از كتاب خدا نزد ما بود پس بچشيد پيامدهاى ناخوشايند آنچه را كه با دستان تان پيش فرستاديد.

«و خداوند هرگز به بندگان ستم نمى كند.» «و به زودى كسانى كه ظلم كردند خواهند دانست كه به چه بازگشتگاهى بازخواهند گشت.»

169-44658-(22) ابو عمر عبدى از على عليه السلام روايت مى كند كه همواره مى فرمود: «ارث از شش سهم است دو سوم، چهار سهم و نصف سه سهم و يك سوم دو سهم و يك چهارم يك و نيم سهم و يك هشتم سه چهارم سهم. و با وجود فرزند كسى جز پدر و مادر و شوهر و زوجه ارث نمى برد و كسى جز فرزند و برادران، مادر را از يك سوم باز نمى دارد و سهم شوهر از نصف بيش تر نمى شود و از يك چهارم

دون ذٰلك فهنّ فيه سواء و لا تزاد⁽¹⁾

الإخوة من الاُمّ على الثّلث و لا ينقصون من السّدس و هم فيه سواد الذّكر و الاُنثى و لا يحجبهم عن الثّلث إلّا الولد و الوالد والدّية تقسم على من أحرز الميراث. قال الفضل و هٰذا حديث صحيح على موافقة الكتاب و فيه دليل (على - فقيه) أنّه لايرث الإخوة و الأخوات مع الولد شيئاً و لا يرث الجدّ مع الولد شيئاً و فيه دليل (على - فقيه - علل) أنّ الاُمّ تحجب الإخوة عن الميراث.

170-44659-(23) فقيه 189/4: قال الصّادق انّما صارت سهام المواريث من ستّة أسهم لا يزيد عليها لأنّ الإنسان خلق من ستّة أشياء و هو قول اللّٰه عزّ و جلّ «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنٰاهُ نُطْفَةً فِي قَرٰارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا اَلنُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا اَلْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا اَلْمُضْغَةَ عِظٰاماً فَكَسَوْنَا اَلْعِظٰامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَكَ اَللّٰهُ أَحْسَنُ اَلْخٰالِقِينَ‌» و علّة اُخرىٰ و هى انّ أهل المواريث الّذى يرثون أبداً و لا يسقطون ستّة الأبوان و الابن و الإبنة و الزّوج و الزّوجة (و لا يبعد أن يكون قوله - و علّة اُخرى الخ - من كلام الصّدوق). فقه الرّضا 28(6): و اعلم أنّ المواريث تكون ستّة أسهم (و ذكر نحوه).

علل الشّرائع 567: أبى رحمه الله قال حدّثنى محمّد بن يحيى العطّار عن أحمد ابن أبى عبداللّٰه عن أبيه عن ابن أبى عمير عن غير واحدٍ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سهام المواريث من ستّة أسهم لا تزيد عليها فقيل له يابن رسول اللّٰه و لِمَ صارت ستّة أسهم قال لأنّ الإنسان (و ذكر مثله).

171-44660-(24) دعائم الإسلام 382/2: روّينا عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبداللّٰه عليهم السلام أنّهم أخرجوا الفرائض الّتى أعالها أهل العول بلا عولٍ على كتاب اللّٰه جلّ ذكره و ذٰلك أنّهم بدأوا بما بدأ اللّٰه تعالى به فقدّموه و أخّروا من أخّر اللّٰه تعالى و لم يحطّوا من حطّه اللّٰه عن درجة إلى درجة دونها عن الدّرجة السّفلى و ذٰلك مثل امرأة تركت زوجها و إخوتها لاُمّها و اُختاً لأبيها قال أبوجعفر عليه السلام فيها للزّوج النّصف ثلاثة أسهم و للإخوة من الاُمّ سهمان و للاُخت من الأب ما بقى

كاهش نمى يابد و سهم زوجه از يك چهارم زيادتر نمى شود و از يك هشتم كاهش نمى يابد (هر چند) چهار زوجه يا كمتر از آن باشند پس آن در ميان شان به طور مساوى تقسيم مى شود و برادران أمّى از يك سوم بيش تر و از يك ششم كمتر نمى برند و آن در ميان مؤنث و مذكرشان به طور مساوى تقسيم مى شود و به جز فرزند و پدر كسى مانع رسيدن يك سوم به آنان نمى گردد.

و ديه ميان وارثان تقسيم مى شود.»

فضل گويد: «اين حديث صحيح و موافق با قرآن است و در آن دليلى است بر ارث نبردن برادران و خواهران با وجود فرزند و ارث نبردن جدّ با وجود فرزند و در آن دليلى است كه مادر مانع ارث بردن برادران مى شود.»

170-44659-(23) در كتاب من لا يحضره الفقيه روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام فرمود: «به اين دليل سهم هاى ارث شش سهم شد نه بيش تر از آن، براى اين كه انسان از شش چيز آفريده شد كه در اين سخن خداوند آمده است: «و به تحقيق انسان را از عصاره اى از گِل آفريديم سپس او را به صورت نطفه اى در جايگاهى آرام و استوار قرار داديم سپس نطفه را به صورت علقه آفريديم آنگاه علقه را به صورت مضغه آفريديم آنگاه مضغه را به استخوان تبديل كرديم و بر روى استخوان ها را با گوشت پوشانديم و سپس آن را به صورت آفرينش ديگرى پديدار ساختيم. پس آفرين بر خدا بهترين آفريدگاران.»

دليل ديگر اين كه وارثانى كه همواره ارث مى برند و ساقط نمى شوند شش نفر هستند؛ پدر، مادر، پسر، دختر، شوهر و زن.»

بعيد نيست كه جمله اخير سخن مرحوم صدوق باشد.

ابن ابى عمير از تعدادى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «سهم هاى ارث از شش سهم است نه بيش تر از آن.

به امام عليه السلام گفته شد: اى فرزند رسول خدا صلى الله عليه و آله! به چه دليل آن ها شش سهم شد؟

امام عليه السلام فرمود: براى آن كه انسان...» ادامه حديث همانند حديث پيشين است.

171-44660-(24) در كتاب دعائم الاسلام آمده است: «از على عليه السلام، امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام براى ما روايت شده است كه ارث هايى را كه اهل عول با عول و افزايش تقسيمات محاسبه مى كردند، آنان بر اساس كتاب خدا بدون عول محاسبه مى كردند و روش آن ها اين گونه بود كه از آنچه خداوند آغاز كرده است ايشان آغاز مى كردند و آن را جلو مى انداختند و هر كه را خداوند تاخير داشته است او را تاخير مى داشتند و آنان را كه خداوند از يك درجه به درجه پايين تر تنزل داده است، از آن پايين تر نمى بردند مانند زنى (فوت شده) كه از خود، شوهر و خواهران أمّى و يك خواهر أبى بر جاى گذاشته است.

وهو سهم فقيل له انّ أهل العول يقولون للاُخت من الأب ثلاثة أسهم من ستّة تعول إلى ثمانية قال أبو جعفر عليه السلام و لِمَ قالوا ذٰلك قيل له انّ اللّٰه عزّ و جلّ يقول «وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَكَ‌» فقال أبو جعفر عليه السلام فإن كانت الاُخت أخاً قبل ليس له إلّا السّدس قال عليه السلام فِلَم نقصوا الأخ و لم ينقصوا الاُخت و الأخ أكثر تسميةً قال اللّٰه عزّ و جلّ فى الاُخت «فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَكَ‌» و قال فى الأخ «وَ هُوَ يَرِثُهٰا» يعنى جميع المال فلا يعطون الّذى جعل اللّٰه له الجميع إلّا سدساً و يعطون الّذى جعل اللّٰه له النّصف النّصف تامّاً.

172-44661-(25) فقه الرّضا عليه السلام 286: اعلم يرحمك اللّٰه انّ اللّٰه تعالى قسّم الفرائض بقدر مقدور و حساب محسوب و بيّن فى كتابه ما بيّن من القسمة ثمّ قال عزّ و جلّ «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌» فجعل الإرث على ضربين قسمة مشروحة و قسمة مجملة و جعل للزّوج إذا لم يكن له⁽¹⁾

ولد النّصف و مع الولد الرّبع لا يزيد و لا ينقص مع باقى الورثة و جعل للزّوجة الرّبع إذا لم يكن لها⁽²⁾

ولد و الثّمن مع الولد على هٰذا السّبيل و جعل للأبوين مع الولد و الشّركاء السّدسين لا ينقصان من ذٰلك شيئاً و لهما فى مواضع زيادة على السّدسين ثمّ سمّى للأولاد و الإخوة و الأخوات و القرابات سهاماً فى القرآن و سهاماً بأنّها ذوى الأرحام و جعل الأموال بعد الزّوج و الزّوجة و الأبوين للأقرب فالأقرب للذّكر مثل حظّ الاُنثيين و إذا تساوت القرابة من جهة الأب و الاُمّ يقسّمه بفصل الكتاب فإذا تقاربت فباية ذوى الأرحام.

173-44662-(26) كافى 82/7: تهذيب 250/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن (عمر - يب) ابن اُذينة قال قال زرارة إذا أردت أن تلقى العول فإنّما يدخل النّقصان على الّذين لهم الزّيادة من الولد و الإخوة من الأب و أمّا الزّوج و الإخوة من الاُمّ فإنّهم لا ينقصون ممّا سمّى لهم ([اللّٰه] - كا) شيئاً.

174-44663-(27) تفسير العيّاشىّ 226/1: عن بكير بن أعين عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال الولد و الإخوة هم الّذين يزادون و ينقصون.

امام باقر عليه السلام در اين باره فرمود: نصف ارث سه سهم براى شوهر، دو سهم براى خواهران أمّى و يك سهم باقى مانده براى خواهر أبى است.

به امام عليه السلام گفته شد: همانا اهل عول مى گويند: سه سهم از شش سهم متعلق به خواهراست كه به سه سهم از هشت سهم كاهش مى يابد.

امام عليه السلام فرمود: به چه دليل اين را مى گويند؟

گفته شد: براى اين كه خداوند عز و جل مى فرمايد: «... و براى او خواهرى باشد پس نصف ماترك متعلق به اوست.»

امام عليه السلام فرمود: اگر خواهر برادر بود [سهم او چه مقدار بود]؟

گفته شد: پيش از يك ششم براى او نيست.

امام عليه السلام فرمود: پس چرا سهم برادر را كاهش مى دهند و از سهم خواهر نمى كاهند و حال آن كه براى برادر بيش تر معين شده است. خداوند عز و جل درباره خواهر مى فرمايد: «نصف ارث متعلق به اوست» و درباره برادر مى فرمايد: «او از آن ارث مى برد» يعنى همه مال را. پس آنان به كسى كه خداوند تمام مال را برايش قرار داده است فقط يك ششم را مى دهند و به كسى كه خدا نصف را برايش قرار داده است نصف را كامل مى دهند.»

172-44661-(25) در كتاب فقه الرضا آمده است: «بدان خداوند تو را رحمت كند كه خداوند تعالى ارث را به اندازه معين و حساب دقيق تقسيم كرده است و در قرآن سهم ها را بيان كرده است سپس فرمود: «و خويشاوندان در كتاب خدا [در ارث] به يكديگر اولويت دارند.»

آنگاه ارث را بر دو گونه قرار داد: سهم هاى شرح داده شده و سهم هاى مجمل و براى شوهردر صورت فرزند نداشتن زوجه نصف و با فرزند يك چهارم قرار داد بدون آن كه با وجود وارثان ديگر افزايش و كاهش يابد و براى زوجه در صورت فرزند نداشتن شوهر يك چهارم و با فرزند يك هشتم بسان سهم شوهر قرار داد و براى پدر و مادر با وجود فرزند و شريكان ديگر دو ششم قرار داد بدون آن كه چيزى از آن كاسته گردد و در مواردى بيش از دو ششم براى آن هاست سپس براى فرزندان و برادران و خواهران و خويشان در قرآن سهم هايى معين كرد و سهم هايى ديگرى نيز قرار داد از آن جهت كه خويشاوند هستند و پس از شوهر، زن، پدر و مادر ارث را براى خويشاوندان بر اساس ميزان نزديكى به ميت قرار داد براى هر مذكر دو برابر سهم مؤنث و هر گاه قرابت از جهت پدر و مادر يكسان بود بر اساس تفصيلات قرآن تقسيم مى كند و هر گاه از همديگر نزديك تر بودند بر اساس آيه اولو الارحام تقسيم مى كند.»

173-44662-(26) زراره گويد: «هر گاه خواستى عول را برطرف كنى، كمبود تنها بر كسانى وارد مى شود كه افزوده متعلق به آن هاست همانند: فرزند و برادران أبى ولى شوهر و برادران أمّى چيزى از آنچه خداوند برايشان معين كرده است، كاسته نمى گردد.»

174-44663-(27) بكير بن اعين از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «فرزندان و برادران كسانى هستند كه سهم شان افزايش و كاهش مى يابد.»

175-44664-(28) تفسير العيّاشىّ 286/1: عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام فى قوله «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اَللّٰهُ يُفْتِيكُمْ فِي اَلْكَلاٰلَةِ إِنِ اِمْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ‌» إنّما عنى اللّٰه الاُخت من الأب و الاُمّ أو الأخت من الأب فلها النّصف ممّا ترك و هو يرثها إن لم يكن لها ولد و إن كانوا إخوة رجالاً و نساءاً فللذّكر مثل حظّ الاُنثيين فهم الّذين يزادون و ينقصون و كذٰلك أولادهم يزادون و ينقصون.

176-44665-(29) كافى 82/7: حميد بن زياد عن تهذيب 250/9: الحسن بن محمّد بن سماعة عن عبداللّٰه بن جبلة عن أبى المغراء⁽¹⁾

عن إبراهيم بن ميمون عن سالم الأشلّ انّه سمع أبا جعفر عليه السلام يقول إنّ اللّٰه عزّ و جلّ أدخل الوالدين على جميع أهل المواريت فلم ينقصهما (اللّٰه شيئاً - يب) من السّدس (شيئاً - كا) و أدخل الزّوج و المرأة فلم ينقصهما من الرّبع و الثّمن ([شيئاً] - كا). تفسير العيّاشىّ 225/1: عن سالم الأشلّ قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول إنّ اللّٰه تبارك و تعالى أدخل الوالدين على جميع أهل المواريث فلم ينقصهما عن السّدس. وفيه 226/1: عن سالم الأشلّ قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول انّ اللّٰه أدخل الزّوج و المرأة على جميع أهل المواريث فلم ينقصهما من الرّبع و الثّمن.

177-44666-(30) كافى 82/7: تهذيب 251/9: علىّ (بن إبراهيم - كا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن درست (ابن أبى منصور - كا) عن أبى المغرا⁽²⁾

عن رجل عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ اللّٰه عزّ و جلّ أدخل الأبوين على جميع أهل الفرائض فلم ينقصهما من السّدس لكلّ واحد منهما و أدخل الزّوج و الزّوجة⁽³⁾

على جميع أهل المواريث فلم ينقصهما من الرّبع و الثّمن.

178-44667-(31) تهذيب 273/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن أسباط عن محمّد بن حمران عن زرارة قال أرانى أبو عبداللّٰه عليه السلام صحيفة الفرائض فإذا فيها لا ينقص الأبوان من السّدسين شيئاً.

179-44668-(32) كافى 82/7: تهذيب 250/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عن أسحاق بن عمّار عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال أربعة لا يدخل عليهم ضرر فى الميراث الوالدان و الزّوج و المرأة.

175-44664-(28) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه در تفسير اين آيه: «از تو فتوا مى پرسند بگو: خداوند درباره كلاله به شما فتوا مى دهد، اگر شخصِ بدون فرزندى بميرد و خواهرى داشته باشد.» امام عليه السلام فرمود: «همانا خداوند خواهر أبوينى يا خواهر أبى را قصد كرد و نصف ميراث براى اوست و برادر مال خواهر را به ارث مى برد اگر خواهر فرزند نداشته باشد و اگر چند برادر مال خواهر را به ارث مى برد اگر خواهر فرزند نداشته باشد و اگر چند برادر و خواهر باشند، سهم دو مؤنث براى يك مذكر است. بنابراين آن ها كسانى هستند كه سهم شان كم و زياد مى شود و همچنين سهم فرزندان شان كم و زياد مى شود.»

176-44665-(29) سالم اشل از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «خداوند عز و جل پدر و مادر را در همه اهل ارث وارد كرد واز يك ششم چيزى از سهم آنان نكاست و شوهر و زوجه را نيز وارد كرد و از سهم شان چيزى از يك چهارم و يك هشتم نكاست.»

در گزارش ديگرى سالم اشل از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «خداوند تبارك و تعالى پدر و مادر را بر همه اهل ارث داخل كرد و از ايشان از يك ششم نكاست.»

و در گزارش ديگرى سالم اشل از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «خداوند شوهر و زوجه را در همه اهل ارث وارد كرد و از ايشان از يك چهارم و يك هشتم نكاست.»

177-44666-(30) ابو المغرا (يا ابو المعزىٰ‌) از مردى از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «خداوند عز و جل پدر و مادر را در ميان تمام وارثان وارد كرد و براى هر يك از يك ششم نكاست و شوهر و زوجه را در ميان همه وارثان قرار داد و براى آن ها از يك چهارم و يك هشتم نكاست.»

178-44667-(31) زراره گويد: «امام صادق عليه السلام كتاب ارث را به من نشان داد. در آن نوشته شده بود: از پدر و مادر چيزى از دو ششم كاسته نمى شود.»

179-44668-(32) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در ارث بر چهار گروه زيان و كاستى وارد نمى شود پدر، مادر، شوهر و زن.»

180-44669-(33) تهذيب 286/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن علىّ بن النّعمان عن إسحاق بن عمّار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال أربعة لا يدخل عليهم ضرر فى الميراث للوالدين السّدسان أو ما فوق ذٰلك و للزّوج النّصف أو الرّبع و للمرأة الرّبع أو الثّمن.

181-44670-(34) عيون الأخبار 125/2: تحف العقول 420: (بالإسناد المتقدّم فى حديث محض الإسلام و شرايع الدّين عن علىّ بن موسى الرّضا عليه السلام) و لا يرث مع الوالدين⁽¹⁾

و الولد أحد إلّا الزّوج و المرأة و ذوالسّهم أحقّ ممّن لا سهم له و ليست العَصَبة من دين اللّٰه تعالى.

182-44671-(35) الهداية 82: سهام المواريث لا تعول على ستّة أسهم لقول اللّٰه عزّ و جلّ «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ طِينٍ‌» الاية و أهل المواريث الّذين يرثون و لا يسقطون أبداً الأبوان و الابن و البنت و الزّوج و الزّوجة و أربعة لايرث معهم أحد إلّا الزّوج و الزّوجة الأبوان و الابن و الإبنة.

183-44672-(36) مستدرك 159/17: أبو القاسم الكوفى فى كتاب الإستغاثة قال قال العلماء من أهل البيت صلوات اللّٰه عليهم الكلالة مأخوذة من الكَلّ مثل قولك فلان كلّ على فلان كقول اللّٰه تعالى «وَ هُوَ كَلٌّ عَلىٰ مَوْلاٰهُ‌» و قالوا عليهم السلام كُلّ من يقرب إلى الميّت بنفسه من غير أن يتقرّب إليه بغيره فليس هو من الكلالة و قالوا الأب و الاُمّ و الابن و البنت و كلّ واحد من هؤلاء الأربعة يتقرّب بنفسه لا بغيره فإذا ترك الميّت واحداً من هؤلاء الأربعة فليس يورث كلالةً فليس للإخوة مع واحد من هؤلاء الأربعة شىء لأنّ بنى الإخوة و الأخوات يتقرّبون إلى الميّت بغير هم فهم كلّهم كلالة قالوا عليهم السلام فإذا خلّقت المرأة زوجاً و أمّاً و اختاً لأب و اُمّ فليست بمورّثة كلالة لأنّ الاُمّ تتقرّب بنفسها فيدفع إلى الزّوج النّصف كملاً و إلى الاُمّ الثّلث كملاً و يبقى سدس لذوى الأرحام فكانت الاُمّ أقرب الأرحام فردّ إليها السّدس باية الرّحم و أسقطت الاُخت فى ذٰلك و كذٰلك جميع الإخوة و الأخوات لايرثون مع أب و لا اُمّ و لا ابن و لا بنت شيئاً بوجه و لا سبب.

180-44669-(33) اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در ارث بر چهار گروه زيان و كاستى وارد نمى شود: براى پدر و مادر دو تا يك ششم يا بيش از آن است و براى شوهر نصف يا يك چهارم و براى زوجه يك چهارم يا يك هشتم است.»

181-44670-(34) در كتاب هاى عيون اخبار الرضا و تحف العقول از امام رضا عليه السلام روايت مى شوند كه در حديث اسلام ناب و روش هاى دين فرمود: «با وجود (فرزند و) پدر و مادر هيچ كس ارث نمى برد مگر شوهر و همسر و ارث سهم دار سزاوارتر از وارث بدون سهم است و عَصَبه از دين خداوندِ تعالى نيست.»

182-44671-(35) در كتاب الهدايه آمده است: «سهم هاى ارث از شش سهم بالاتر نمى رود به دليل اين سخن خداوند كه فرمود: «و به تحقيق انسان را از عصاره اى از گِل آفريديم...» و وارثانى كه ارث مى برند و هرگز از ارث نمى افتند عبارتند از: پدر، مادر، پسر، دختر، شوهر و زوجه و چهار گروه هستند كه كسى جز شوهر و زوجه همراه آن ها ارث نمى برد و آن ها پدر، مادر، پسر و دختر هستند.»

183-44672-(36) در كتاب الاستغاثه متعلق به ابوالقاسم كوفى آمده است: «علماى اهل بيت كه درود خدا بر آنان باد مى گويند: كلاله از واژه «كلّ‌» سربار گرفته شده است مانند اين كه مى گويى: فلانى كلّ سربار فلانى است. مثل سخن خداوند تعالى كه فرمود: «و او كلّ و سربار مولايش است.» و گفته اند: هر كس به طور مستقل بدون واسطه ديگرى به ميت وابسته باشد، او از كلاله نيست.

و گفته اند: پدر، مادر، پسر و دختر هر يك از اين چهار گروه به طور مستقل بدون واسطه ديگرى با ميّت وابسته اند و خويشاوندى دارند پس هر گاه ميت يكى از اين چهار گروه را از خود بر جاى گذارد هيچ يك از افراد كلاله ارث نمى برند بنابراين با وجود يكى از اين چهار گروه چيزى براى برادران نيست براى اين كه فرزندان⁽¹⁾

برادر و خواهر با واسطه ديگرى به ميت وابستگى دارند. پس همه آنان كلاله هستند.

گفته اند: از اين رو هر گاه زنى (فوت شده) شوهر و مادر و خواهرِ أبوينى اش را بر جاى گذارد پس براى كلاله ارثى باقى نمى گذارد زيرا مادر به طور مستقل خويشاوندى دارد. با اين حساب نصف كامل به شوهر و يك سوم كامل به مادر داده مى شود و يك ششم براى خويشاوندان باقى مى ماند كه مادر نزديك ترين خويشاوند است پس بر اساس آيه «رحم» يك ششم به وى باز مى گردد و خواهر از ارث مى افتد و همچنين تمام برادران و خواهران با وجود پدر، مادر، پسر و دختر از هيچ راه و سببى ارث نمى برد.»

184-44673-(37) تهذيب 257/9: عبيدة السّلمانى عن أمير المؤمنين عليه السلام حيث سئل عن رجل مات و خلّف زوجة و أبوين و ابنتيه فقال عليه السلام صار ثُمنها تُسعاً. (قال الشّيخ رحمه الله إذا سلّمنا هٰذا الخبر احتمل وجهين أحدهما أن يكون خرج مخرج النّكير لا مخرج الإخبار. و الوجه الاخر أن يكون أمير المؤمنين عليه السلام قال ذٰلك لأنّه كان قد تقرّر ذٰلك من مذهب المتقدّم عليه فلم يمكنه المظاهرة بخلافه).

185-44674-(38) عوالى اللّئالى 450/1: روى سمّاك بن حرب عن عبيدة السّلمانى قال كان علىّ عليه السلام على المنبر فقام إليه رجل فقال يا أمير المؤمنين رجل مات و ترك بنتيه و أبويه و زوجه فقال علىّ عليه السلام صار ثُمْنُ المرأة تُسعاً.

186-44675-(39) تهذيب 259/9: روى أبو طالب الأنبارىّ قال حدّثنى الحسن بن محمّد بن أيّوب الجوزجانى قال حدّثنا عثمان ابن أبى شيبة قال حدّثنا يحيى ابن أبى بكرعن شعبة عن سمّاك عن عبيدة السّلمانى قال كان علىّ عليه السلام على المنبر فقام إليه رجل فقال يا أمير المؤمنين رجل مات و ترك ابنتيه و أبويه و زوجة فقال علىّ عليه السلام صار ثُمن المرأة تُسعاً قال سمّاك قلت لعبيدة و كيف ذٰلك قال انّ عمر بن الخطّاب و قعت فى إمارته هٰذه الفريضة فلم يدر ما يصنع و قال للبنتين الثّلثان و للأبوين السّدسان و للزّوجة الثّمن قال هٰذا الثّمن باقياً بعد الأبوين و البنتين فقال له أصحاب محمّد صلى الله عليه و آله أعط هؤلاء فريضتهم للأبوين السّدسان و للزّوجة الثّمن و للبنتين ما يبقى فقال فأين فريضتهما الثّلثان فقال له علىّ بن أبى طالب عليه السلام لهما ما يبقى فأبىٰ ذٰلك عليه عمر و ابن مسعود فقال علىّ عليه السلام على ما رأى عمر قال عبيدة و أخبرنى جماعة من أصحاب علىّ عليه السلام بعد ذٰلك فى مثلها انّه أعطىٰ للزّوج الرّبع مع الإبنتين و للأبوين السّدسين و الباقى ردّ على البنتين و ذٰلك هو الحقّ و اِنْ أَباهُ قَوْمُنٰا.

187-44676-(40) دعائم الإسلام 382/2: روى أنّ أوّل من أعال الفرائض عمر بن الخطّاب لمّا اجتمع إليه أهل الفرائض و دافع بعضهم بعضاً قال و اللّٰه ماأدرى أيّكم قدّم اللّٰه و لا أدرى أيّكم أخّر فما أجد شيئاً أو سع من أن أقسّم المال عليكم بالحصص فأدخل على كلّ حقّ منكم ما دخل عليه من عول الفريضة و قيل انّ ذٰلك أوّل من فعله زيد بن ثابت و أيّهما كان لم يلتفت إليه إذا جهل كتاب اللّٰه و سنّة نبيّه صلى الله عليه و آله.

184-44673-(37) عبيده سلمانى روايت مى كند كه وقتى از امير مؤمنان عليه السلام درباره ميتى سوال شد كه زن و پدر و مادر و دو دختر از خود بر جاى گذاشت امام عليه السلام فرمود: «يك هشتم زوجه يك نهم شد.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «هر گاه اين حديث را بپذيريم دو گونه مى توان آن را توجيه كرد:

1 - اين كه امام عليه السلام اين مطلب را از سر انكار و باطل بودن اين نظر فرموده باشد نه با هدف خبر دادن و پاسخ به پرسش دادن.

2 - امير مؤمنان عليه السلام به اين دليل اين مطلب را فرموده است كه اين روش از طرف خلفاى پيشين ثابت شده بود و امكان مخالفت با آن به طور آشكار براى آن حضرت وجود نداشت.»

185-44674-(38) عبيده سلمانى گويد: «على عليه السلام بر فراز منبر بود كه مردى در برابر وى به پا خاست و گفت: اى امير مؤمنان عليه السلام! مردى مرده است و دو دختر و پدر و مادر و همسرش را از خود بر جاى گذاشته است.

امام عليه السلام فرمود: يك هشتم زوجه يك نهم شد.»

186-44675-(39) عبيده سلمانى گويد: «على عليه السلام بر فراز منبر بود كه مردى در برابر وى به پا خاست و گفت: اى امير مؤمنان عليه السلام مردى مُرد و دو دختر و پدر و مادر و يك همسر از خود بر جاى گذاشت.

على عليه السلام فرمود: يك هشتم زوجه يك نهم شد.

سماك مى گويد: به عبيده گفتم: اين چگونه است‌؟

عبيده گفت: براى عمر در زمان خلافتش اين ماجرا پيش آمد و نمى دانست چه كند و گفت: براى دو دخترم دو سوم و براى پدر و مادرم دو ششم و براى زوجه يك هشتم.

عبيده گفت: پس از پرداخت سهم پدر و مادر و دو دختر يك هشتم ماند [و براى آن چيزى از ارث نماند] از اين رو ياران پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به عمر گفتند: به اين ها سهم شان را بپرداز، دو ششم براى پدر و مادر و يك هشتم براى زوجه و هر چه ماند براى دو دختر.

عمر گفت: پس سهم دو دختر دو سوم كجاست‌؟

على عليه السلام به وى فرمود: هر چه ماند براى آن هاست ولى عمرو ابن مسعود اين مطلب را از على عليه السلام نپذيرفت تا اين كه وى فرمود: بر اساس نظر عمر.

عبيده گفت: پس از اين ماجرا گروهى از ياران على عليه السلام به من خبر دادند كه آن حضرت در مشابه آن به شوهر با وجود دو دختر يك چهارم و پدر و مادر دو ششم پرداخت و باقى مانده را به دو دختر بازگرداند و اين مطلب حق است هر چند قوم ما نپذيرفتند.»

187-44676-(40) در كتاب دعائم الاسلام آمده است: «نخستين كسى كه تقسيمات سهم ها را بالا برد عمر بود و اين كار زمانى بود كه وارثانى كه همديگر را دور مى كردند نزد وى آمدند. عمر گفت: به خدا سوگند نمى دانم كدام يك از شما را خداوند جلو انداخته و كدام تان را تاخير داشته است. پس من راهى آسان تر و راحت تر از اين نمى يابم كه مال را به نسبت ميان تان تقسيم كنم.

بر اين اساس عمر كمبود ارث و افزايش قسمت ها را بر همه آنان وارد كرد و گفته شده است: نخستين كسى كه اين كار را انجام داد، زيد بن ثابت بود.

و هر يك از آن دو اين كار را انجام داده باشند با اين كه به كتاب خدا و سنت پيامبرش صلى الله عليه و آله جاهل بوده اند به او اهميت داده نمى شود.»

188-44677-(41) عوالى اللّئالى 452/1: روى الزّهرىّ مرفوعاً إلى ابن عبّاس أنّ أوّل من أعال الفريضة عمر بن الخطّاب فقيل له هلّا أشرت عليه فقال هبته و كان امرءاً مهيباً.

الإرجاعات

وتقدّم فى باب (1) وجوب التّقيّة مع الخوف فى كلّ ضرورة من ابواب التّقية (ج 18) ما يدلّ على ذيل الباب. و فى أحاديث باب (18) من يستحقّ الميراث و من هو أولىٰ به ما يناسب الباب.

وفى الباب التّالى و باب (25) انّ الكلالة لا يورث مع الأبوين و الأولاد ما يناسب ذٰلك.

ولاحظ باب (30) حكم من مات و ترك الولد و أبويه و باب (31) ميراث الأبوين مع الولد و أحد الزّوجين فإنّ فيهما ما يناسب الباب فراجع.

وفى رواية ابن مسلم (27) من باب (36) ماورد فى ميراث الإخوة و الأخوات قوله عليه السلام و بقى سهم فهو للإخوة و الأخوات من الأب للذّكر مثل حظّ الاُنثيين لِاَنّ السّهام لا تعول و انّ الزّوج لا ينقص من النّصف و لا الإخوة من الاُمّ من ثلثهم.

وفى رواية بكير (28) و (29) و (30) ما يناسب ذٰلك.

وفى رواية ابن مسلم و بكير (1) من باب (31) ميراث الأبوين مع الولد و أحد الزّوجين قوله عليه السلام هٰذا هو الحقّ إذا أردت أن تلقى العول فتجعل الفريضة لا تعول فإنّما يدخل النّقصان على الّذين لهم الزّيادة من الولد و الأخوات من الأب و الاُمّ فأمّا الزّوج و الإخوة فإنّهم لا ينقصون ممّا سمّى اللّٰه لهم شيئاً.

(22) باب أنّ الميراث لذوى القرابة و أولى الأرحام الأقرب فالأقرب دون العَصَبَة

اشاره

قال اللّٰه تعالى فى سورة النّساء (4):11: «يُوصِيكُمُ اَللّٰهُ فِي أَوْلاٰدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اِثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَكَ وَ إِنْ كٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا اَلنِّصْفُ وَ لِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا اَلسُّدُسُ مِمّٰا تَرَكَ إِنْ كٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ اَلثُّلُثُ فَإِنْ كٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ اَلسُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهٰا أَوْ دَيْنٍ آبٰاؤُكُمْ وَ أَبْنٰاؤُكُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ عَلِيماً حَكِيماً».

188-44677-(41) زهرى با واسطه از ابن عباس روايت مى كند كه گفت: «نخستين كسى كه سهام را بالا برد بر اساس عول ارث را تقسيم كرد عمر بود.

به ابن عباس گفته شد: چرا او را راهنمايى نكردى‌؟

گفت: از او ترسيدم و او مرد ترسناكى بود.»

ارجاعات

گذشت:

در باب يكم از باب هاى تقيه درباره عمل به عول در صورت تقيه مطالبى هست و در روايات باب هجدهم از باب هاى ارث مطالبى مناسب با اين بحث هست.

مى آيد:

در باب بعدى و باب بيست و پنجم مطالبى مناسب با اين بحث خواهد آمد.

و باب سى ام و سى و يكم را بنگر كه در آن ها مطالبى مناسب با اين بحث وجود دارد.

و در روايت بيست و هفتم از باب سى و ششم فرموده امام عليه السلام كه: «و سهمى ماند كه آن براى برادران و خواهران أبى است براى مذكر به اندازه سهم دو مؤنث براى اين كه عول در سهم ها نيست و شوهر از نصف كاسته نمى شود و برادران أمّى از يك سوم شان كاسته نمى شوند.»

و در روايت بيست و هشتم، بيست و نهم و سى ام مناسب با آن خواهد آمد.

و در روايت يكم از باب سى و يكم فرموده امام عليه السلام كه: «اين حق است هر گاه بخواهى عول را برطرف كنى و ارث را به گونه اى قرار دهى كه عول لازم نيايد. پس كمبود بر كسانى وارد مى شود كه مازاد براى آن هاست و آن ها فرزند و خواهران أبوينى هستند ولى شوهر و برادران أمّى پس از سهمى كه خداوند براى شان معين كرده است چيزى كاسته نمى شود.»

باب 22 بطلان تعصيب

خداوند تعالى مى فرمايد:

خداوند به شما درباره فرزندان تان سفارش مى كند كه براى مذكر به اندازه سهم دو مؤنث. پس اگر بيش از دو زوجه بودند دو سوم ارث متعلق به آن هاست و اگر يك زوجه بود نصف براى اوست و براى هر يك از پدر و مادر ميت يك ششمِ ارث است اگر ميت فرزند داشته باشد. آنگاه اگر فرزند نداشت و پدر و مادرش از او ارث بردند، يك سوم براى مادرش است. آنگاه اگر برادرانى داشت براى مادرش يك ششم است پس از وصيتى كه به آن وصيت مى كند يا پرداخت بدهى. شما نمى دانيد كه كدام يك از پدران و مادران تان براى شما سودمندترند اين ها سهم هايى است تعيين شده از سوى خداوند، همانا خداوند داناى حكيم است.⁽¹⁾

الأنفال (8):75: «وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولٰئِكَ مِنْكُمْ وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌».

الأحزاب (33):6: «اَلنَّبِيُّ أَوْلىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ اَلْمُهٰاجِرِينَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلىٰ أَوْلِيٰائِكُمْ مَعْرُوفاً كٰانَ ذٰلِكَ فِي اَلْكِتٰابِ مَسْطُوراً».

189-44678-(1) تهذيب 327/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن عبيداللّٰه الحلبىّ عن عبداللّٰه بن سنان تهذيب 396/3: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال اختلف (علىّ - خ) أمير المؤمنين عليه السلام و عثمان (بن عفّان - خ) فى الرّجل يموت و ليس له عَصَبَة يرثونه و له ذو قرابة لا يرثونه فقال علىّ عليه السلام ميراثه لهم يقول اللّٰه تعالى «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌» وكان عثمان يقول يجعل فى بيت مال المسلمين.

190-44679-(2) تفسير العيّاشىّ 71/2: عن ابن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لمّا اختلف علىّ بن أبى طالب عليه السلام و عثمان بن عفّان فى الرّجل يموت و ليس له عَصَبَة يرثونه و له ذو قرابة لا يرثونه ليس له سهم مفروض فقال علىّ عليه السلام ميراثه لذوى قرابته لأنّ اللّٰه تعالى يقول «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌» و قال عثمان أجعل ميراثه فى بيت مال المسلمين و لا يرثه أحد من قرابته.

191-44680-(3) تفسير العيّاشىّ 71/2: عن سليمان بن خالد عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال كان علىّ عليه السلام لا يعطى موالى شيئاً مع ذى رحم سمّيت له فريضة أم لم تسمّ له فريضة و كان يقول «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌» قد علم مكانهم فلم يجعل لهم مع أولى الأرحام حيث قال «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌».

192-44681-(4) دعائم الإسلام 379/2: عن علىّ عليه السلام أنّه مقضى فى عمّة و خالة للعمّة الثّلثان و للخالة الثّلث و أنّه كان يورث ذوى الأرحام دون الموالى.

و كسانى كه بعداً ايمان آوردند و هجرت كردند و همراه شما جهاد كردند، آنان از شمايند و خويشاوندان در كتاب خدا به يكديگر اولويت دارند، همانا خداوند به هر چيزى آگاه است.⁽¹⁾

پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسرانش مادران شان هستند و خويشاوندان در كتاب خدا نسبت به مؤمنان و مهاجران به يكديگر اولويت دارند مگر آن كه به دوستان تان نيكى كنيد، آن در كتاب نگاشته شده است.⁽²⁾

189-44678-(1) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «على عليه السلام و عثمان بن عفان با هم درباره مردى اختلاف كردند كه مُرد و عصبه⁽³⁾

ارث بَر و خويشان غير وارث داشت. على عليه السلام فرمود:

ارث وى متعلق به خويشاوندان است خداوند تعالى مى فرمايد: «و خويشاوندان در كتاب خدا به يكديگر اولويت دارند.» و عثمان مى گفت: اموالش در بيت المال مسلمانان قرار داده مى شود.»

190-44679-(2) ابن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «على عليه السلام و عثمان با هم درباره مردى كه درگذشت و عَصَبه خويشان مذكر وارث نداشت و خويشان غير وارث كه سهم معينى ندارند، داشت.

پس على عليه السلام در اين باره فرمود: ارث وى متعلق به خويشاوندانش است براى اين كه خداوند تعالى مى فرمايد: «و خويشاوندان در كتاب خدا نسبت به يكديگر اولويت دارند.»

و عثمان گفت: ارث او را در بيت المال مسلمانان قرار مى دهم و هيچ يك از خويشاوندانش از وى ارث نمى برند.»

191-44680-(3) سليمان بن خالد از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «على عليه السلام با وجود خويشاوندان به مواليان⁽⁴⁾

چيزى نمى داد خواه براى خويشاوندان سهمى معين شده باشد يا معين نشده باشد و پيوسته اين آيه را تلاوت مى كرد: «و خويشاوندان نسبت به يكديگر در كتاب خدا اولويت دارند، همانا خداوند به هر چيزى داناست.» خداوند جايگاه آن ها را مى دانست پس با وجود خويشاوندان چيزى براى آن ها قرار نداد، آنجا كه فرمود: «و خويشاوندان در كتاب خدا به يكديگر اولويت دارند.»

192-44681-(4) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه على عليه السلام درباره عمه و خاله اى حكم كرد كه دو سوم براى عمه و يك سوم براى خاله باشد و آن حضرت ميراث را به خويشاوندان مى داد نه به مواليان.

193-44682-(5) تفسير العيّاشىّ 72/2: عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام فى قول اللّٰه «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌» انّ بعضهم أولىٰ بالميراث من بعض لأنّ أقربهم اليه [رحماً] أولىٰ به ثمّ قال أبو جعفر عليه السلام إنّهم أولىٰ بالميّت و أقربهم إليه أمّه و أخوه و اُخته لاُمّه و أبيه أ ليس الاُمّ أقرب إلى الميّت من إخوته و أخواته.

194-44683-(6) قرب الإسناد 346: محمّد بن الوليد قال حدّثنى حمّاد بن عثمان قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام عن رجل مات و ترك اُمّه و أخاً فقال يا شيخ عن الكتاب تسأل أو عن السنّة قال حمّاد فظننت أنّه يعنى عن قول النّاس قال قلت عن الكتاب قال إنّ عليّاً عليه السلام كان يورث الأقرب فالأقرب.

195-44684-(7) دعائم الإسلام 391/2: عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبداللّٰه عليهم السلام انّهم قالوا إذا ترك المولى ذا رحم ممّن سمّيت له فريضة أو لم تسمّ فميراثه لذوى أرحامه دون مواليه و لا يرث المولىٰ شيئاً مع ذوى الأرحم و تَلَوْا قول اللّٰه عزّ و جلّ «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌».

196-44685-(8) دعائم الإسلام 380/2: عن أبى جعفر عليه السلام انّه قال من سمّيت له فريضة على كلّ حال من الأحوال فهو أحقّ ممّن لم تسمّ له فريضة و ليس للعَصَبَة شىء مع ذوى الأرحام.

197-44686-(9) دعائم الإسلام 380/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال نهى رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله أن تورث العَصَبَة مع ولد أو ولد ولد ذكراً أو اُنثىٰ‌.

198-44687-(10) دعائم الإسلام 366/2: قال على و أبو جعفر و أبو عبداللّٰه عليهم السلام إن ترك ابنتين فلكلّ و احدة منهما الثّلث بالميراث كما قال اللّٰه عزّ و جلّ و يُرَدُّ عليهما الثّلث الباقى بالرّحم.

199-44688-(11) تهذيب 260/9: عبداللّٰه بن محمّد بن عقيل عن جابر انّ سعد بن الرّبيع قتل يوم اُحد و انّ النّبىّ صلى الله عليه و آله زار امرأته فجاءت بابنتى سعد فقالت يا رسول اللّٰه انّ أباهما قتل يوم اُحد و أخذ عمّهما المال كلّه و لا تنكحان إلّا ولهما مال فقال النّبىّ صلى الله عليه و آله سيقضى اللّٰه فى ذٰلك فأنزل اللّٰه تعالى «يُوصِيكُمُ اَللّٰهُ فِي أَوْلاٰدِكُمْ‌» حتّى ختم الاية فدعا النّبىّ صلى الله عليه و آله عمّهما و قال له أعط الجاريتين الثّلثين و أعط اُمَّهما الثّمن و ما بقى فلك. (قال الشّيخ رحمه الله فى تهذيب 266/9: إنّ

193-44682-(5) زراره از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره اين سخن خداوند: «و خويشاوندان در كتاب خدا نسبت به يكديگر اولويت دارند.» فرمودند: «برخى از آنان از بعضى ديگر در ارث اولويت دارند زيرا كسى كه از نظر خويشاوندى به متوفى نزديك تر است در ارث اولويت دارد.

سپس امام باقر عليه السلام فرمود: آنان به ميت اولويت دارند و نزديك ترين آنان به ميت مادر و برادر و خواهرِ أبوينى هستند. آيا مادر نسبت به ميت از برادران و خواهرانش نزديك تر نيست‌؟»

194-44683-(6) حماد بن عثمان گويد: «از امام رضا عليه السلام درباره مردى كه مرده است و مادرش را با يك برادر از خود بر جاى گذاشته است سوال كردم.

امام عليه السلام فرمود: اى شيخ! آيا از قرآن مى پرسى يا از سنت‌؟

حماد گفت: پنداشتم كه مقصود امام عليه السلام سخن مردم است. گفتم: از قرآن مى پرسم.

امام فرمود: همانا على عليه السلام به ترتيب خويشاوندان را از نزديك به دور وارث قرار داد.»

195-44684-(7) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام، امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمودند:

«هر گاه مواليان پس از خود خويشاوندى را بر جاى گذارند برايش سهم معين شده باشد يا نشده باشد ارث وى متعلق به خويشاوندانش است نه زوجه و مرد موالى وى و بنابراين با وجود خويشاوند، مولى چيزى به ارث نمى برد و اين آيه را تلاوت فرمودند: «و خويشاوندان در كتاب خدا نسبت به يكديگر اولويت دارند.»

196-44685-(8) در كتاب دعائم الاسلام از امام باقر عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هر كس در تمام حالت ها سهم برايش معين شده باشد وى نسبت به كسى كه سهم برايش معين نشده سزاوارتر است اولويت دارد و با وجود خويشاوندان براى عَصَبه خويشاوندان مذكر چيزى نيست.»

197-44686-(9) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از پرداخت ميراث به عَصَبه با وجود فرزند يا فرزندِ فرزند نهى كرد خواه مذكر باشد يا مؤنث.»

198-44687-(10) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام، امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمودند:

«اگر ميت دو دختر بر جاى گذارد پس براى هر يك، يك سوم مال براى ارث است همان گونه كه خداوند عز و جل فرموده است و يك سوم باقى ماند براساس خويشاوندى به آن ها باز مى گردد.»

199-44688-(11) جابر گويد: «سعد بن ربيع در نبرد اُحد شهيد شد و پس از وى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از همسرش ديدار كرد. او دو دختر سعد را نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آورد و گفت: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله! پدر اين ها در نبرد اُحد شهيد شد و عمويشان همه مال وى را برداشت و بدون مال كسى با اين ها ازدواج نمى كند. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: به زودى خداوند در اين باره حكم مى كند. آنگاه خداوند تعالى اين آيه را فرو فرستاد: «خداوند به شما درباره فرزندان تان سفارش مى كند...» تا پايان آيه.

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله عموى آن ها را فرا خواند و به وى فرمود: دو سوم مال را به دو دختر و يك هشتم آن را به مادرشان بده و بقيه آن براى توست.»

راويه رجل واحد و هو عبداللّٰه بن محمّد بن عقيل و هو عندهم ضعيف و اهن لا يحتجّون بحديثه و هو منفرد يهٰذا الرّواية و ما هٰذا حكمه لايعترض به ظاهر القرآن الّذى بيّنّا وجه الإحتجاج منه).

200-44689-(12) تهذيب 310/6: محمّد بن الحسن الصّفّار عن السّندى عن موسى بن حبيش عن عمّه هاشم الصّيدانىّ قال كنت عند العبّاس و موسى بن عيسى و عنده أبو بكر بن عيّاش و اسماعيل بن حمّاد ابن أبى حنيفة و علىّ بن ظبيان، و نوح بن درّاج تلك الأيّام على القضاء قال فقال العبّاس يا أبابكر أ ما ترى ما أحدث نوح فى القضاء انّه و رّث الخال و طرح العَصَبَة و أبطل الشّفعة فقال له أبوبكر بن عيّاش و ما عسى أن أقول للرّجل قضى بالكتاب و السّنّة قال فاستوى العبّاس جالساً فقال و كيف قضى بالكتاب و السّنّة فقال أبو بكر انّ النّبىّ صلى الله عليه و آله لمّا قتل حمزة بن عبد المطلّب بعث علىّ بن أبى طالب عليه السلام فأتاه بابنة حمزة فسوّغها رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله الميراث كلّه فقال له العبّاس يا أبا بكر فظلم رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله جدّى فقال مَه أصلحك اللّٰه شرع لرسول اللّٰه صلى الله عليه و آله ما صنع فما صنع رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله إلّا الحقّ ثمّ قال انّ اسماعيل بن حمّاد اختلف إلىّ أربعة أشهر أو ستّة أشهر فلم اُحَدِّثْهُ بِه. (المراد بالعبّاس هو الخليفة العبّاسىّ و موسى بن عيسى و زيره و نوح بن درّاج شيعىّ ان قاضياً بالكوفة و المراد من قوله اختلف الىّ المجىء و الذّهاب ليعلم سرّ ما فعل رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله فى ميراث حمزة).

201-44690-(13) كافى 75/7: فى كتاب أبى نعيم الطّحّان رواه عن شريك عن إسماعيل ابن أبى خالد عن حكيم بن جابر عن زيد بن ثابت أنّه قال من قضاء الجاهليّة أن يورث الرّجال دون النّساء.

202-44691-(14) تهذيب 262/9: روى ذٰلك أبو طالب الأنبارىّ قال حدّثنا محمّد بن أحمد البربرىّ قال حدّثنا بشر بن هارون قال حدّثنا الحميدىّ قال حدّثنى سفيان عن أبى إسحاق عن قارية بن مضرب قال جلست عند ابن عبّاس و هو بمكّة فقلت يا ابن عبّاس حديث يرويه أهل العراق عنك و طاووس مولاك يرويه أنّ ما أبقت الفرائض فَلِاُولى عَصَبَة ذكر قال أمن أهل العراق أنت قلت نعم قال أبلغ من وراءك أنّى أقول إنّ قول اللّٰه عزّ و جلّ

مرحوم شيخ طوسى قدس سره در كتاب التهذيب مى فرمايد: «راوى اين حديث يك نفر به نام عبداللّٰه بن محمد بن عقيل است كه وى نزد اهل سنت ضعيف و سست است و به احاديثش استدلال نمى كنند و اين حديث تنها به وسيله وى گزارش شده است و حديثى اين گونه با ظاهر قرآن كه شيوه استدلال به آن را بيان كرديم برابرى و معارضه نمى كند.»

200-44689-(12) هاشم صيدانى گويد: «نزد عباس و موسى بن عيسى بودم. ابوبكر بن عياش و اسماعيل بن حماد ابن ابى حنيفه و على بن ظبيان نيز حضور داشتند. در آن زمان نوح بن دراج عهده دار منصب قضاوت بود. عباس گفت: اى ابوبكر! آيا مى دانى كه نوح در قضاوت چه بدعتى نهاده است‌؟ وى دايى را وارث قرار داده است و عَصَبه را كنار گذاشته و شفعه را باطل كرده است.

ابوبكر بن عياش به وى گفت: انتظار است درباره مردى كه بر اساس قرآن و سنت قضاوت كرده چه بگويم‌؟

عباس با شنيدن اين سخن راست نشست و گفت: چگونه براساس كتاب و سنت قضاوت كرده است‌؟

ابوبكر گفت: پس از شهادت حمزة بن عبدالمطلب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله على عليه السلام را فرستاد، دختر حمزه را آورد و همه ارث را در اختيار وى قرار داد.

عباس گفت: اى ابوبكر! رسول خدا صلى الله عليه و آله به جدّ من ستم كرد.

ابوبكر گفت: خداوند تو را اصلاح كند، آرام باش. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آنچه انجام داد برايش تشريع شده بود و او كارى جز حق انجام نداد.

سپس گفت: اسماعيل بن حماد چهار ماه يا شش ماه نزد من رفت و آمد مى كرد و من درباره اين حكم با وى سخن نمى گفتم.

(مقصود از عباس خليفه عباسى است و موسى بن عيسى وزيرش بود و نوح بن دراج از شيعيان و قاضى كوفه بود و مقصود از اين سخن وى: «اختلف الى» رفت و آمد است تا از رمز و راز فعل پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ارث حمزه عليه السلام آگاه شود.»

201-44690-(13) حكيم بن جابر از زيد بن ثابت روايت مى كند كه گفت: «در حكم هاى جاهليت اين است كه مردان ارث مى بردند نه زنان.»

202-44691-(14) قارية بن مضرب گويد: «در مكه نزد ابن عباس نشستم و گفتم: اى ابن عباس! اهل عراق و طاووس غلام آزاد شده ات حديثى از تو روايت مى كنند و آن اين كه باقى مانده ميراث براى عمو و عموزادگان مرد است.

ابن عباس گفت: آيا تو از اهل عراق هستى‌؟

گفتم: آرى.

گفت: به آنان برسان كه من اين سخن خداوند را مى گويم: «شما نمى دانيد كه كدام يك از پدران و فرزندان تان برايتان سودمندترند، اين ها سهم هايى است تعيين شده از سوى خداوند.»

و اين سخن خداوند را: «و خويشاوندان در كتاب خدا به يكديگر اولويت دارند.»

«آبٰاؤُكُمْ وَ أَبْنٰاؤُكُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اَللّٰهِ‌» و قوله «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌» و هل هٰذه إلّا فريضتان و هل أبقتا شيئاً. ما قلت هٰذا و لا طاووس يرويه علىّ قال قارية بن مضرب فلقيت طاووساً فقال لا و اللّٰه ما رويت هٰذا على ابن عبّاس قطّ و إنّما الشّيطان ألقاه على أ لسنتهم قال سفيان أراه من قِبَل إبنه عبداللّٰه بن طاووس فإنّه كان على خاتم سليمان بن عبد الملك و كان يحمل على هؤلاء القوم حملاً شديداً - يعنى بنى هاشم -.

203-44692-(15) عوالى اللّئالى 449/1: عن أبى طالب الأنبارىّ عن محمّد ابن أحمد العريرى مرفوعاً إلى قارية بن مضرب قال قلت لإبن عبّاس هل عندك و عند طاووس أنّ ما أبقت الفرائض لِاُولى العَصَبَة قال من أهل العراق أنت قلت نعم قال أبلغ أنّى أقول إنّ اللّٰه تعالى يقول «آبٰاؤُكُمْ وَ أَبْنٰاؤُكُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اَللّٰهِ‌» و قال «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌» و هل هٰذه إلّا فريضتان و هل أبقتا شيئاً ما قلت بهٰذا و لا طاووس يرويه قال قارية بن مضرب فلقيت طاووساً فحدّثته فقال لا و اللّٰه ما رويت هٰذا و إنّما الشّيطان ألقاه على ألسنتهم.

204-44693-(16) تهذيب 261/9: روى أبو طالب الأنبارىّ عن الفرايابى و الصّاغانى جميعاً قالا حدّثنا أبو كريب عن علىّ بن سعيد الكندىّ عن علىّ بن عابس عن ابن طاووس عن أبيه عن ابن عبّاس عن النّبى صلى الله عليه و آله أنّه قال ألحقوا بالأموال الفرائض فما أبقت الفرائض فَلِاُولى عَصَبَةٍ ذكَر. (قال محمّد بن الحسن و الّذى يدلّ على بطلان هٰذه الرواية انّهم رووا عن طاووس خلاف ذٰلك و أنّه تبرّء من هٰذا الخبر و ذكر انّه لم يروه و إنّما هو شىء ألقاه الشّيطان على ألسنة العامّة).

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية حسين الرّزّاز (4) من باب (18) من يستحقّ الميراث و من هو أولىٰ به قوله عليه السلام المال للأقرب و العَصَبَة فى فيه التّراب.

و لاحظ سائر أحاديث الباب فإنّ فيها ما يناسب المقام. وفى رواية العيون (25) من باب (21) أنّ السّهام لا تعول قوله عليه السلام و ليست العَصَبَة من دين اللّٰه تعالى.

و آيا اين چيزى غير از دو نوع سهم ارث است‌؟ و آيا آن دو، چيزى باقى مى گذارند؟ من چنين چيزى نگفته ام و طاووس از من روايت نكرده است.

قارية بن مضرب گويد: من با طاووس ديدار كردم. وى گفت: به خدا سوگند! من هرگز اين مطلب را از ابن عباس روايت نكردم و فقط شيطان آن را بر زبان شان انداخته است.

سفيان گويد: من اين حديث را از سوى فرزندش عبداللّٰه بن طاووس ديدم وى امين مهر سليمان بن عبد الملك بود و به بنى هاشم به شدت حمله مى كرد.»

203-44692-(15) قارية بن مضرب گويد: «به ابن عباس گفتم: آيا نظر تو و طاووس اين است كه باقى مانده ارث متعلق به عَصَبه عمو و عموزادگان است‌؟

ابن عباس گفت: آيا تو از اهل عراق هستى‌؟

گفتم: آرى.

ابن عباس گفت: به آنان برسان كه من مى گويم: خداوند تعالى مى فرمايد: «شما نمى دانيد پدران تان و مادران تان كدام يك براى تان سودمندترند. اين ها سهم هايى تعيين شده از سوى خداوند است.» و فرمود: «و خويشاوندان در كتاب خدا نسبت به يكديگر اولويت دارند.» و آيا اين چيزى غير از دو نوع سهم است‌؟ و آيا آن دو، چيزى باقى مى گذارند؟ من چنين سخنى نگفته ام و طاووس آن را روايت نكرده است.

قارية بن مضرب مى گويد: پس از آن با طاووس ديدار كردم و ماجرا را به وى گفتم. او گفت: نه به خدا سوگند! من اين را روايت نكرده ام و فقط شيطان آن را بر زبان شان انداخته است.»

204-44693-(16) ابن عباس از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت مى كند كه فرمود: «اموال را در سهم ها مصرف كنيد و باقى مانده آن براى عَصَبه عمو و عموزادگان مذكر است.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «دليل باطل بودن اين حديث آن است كه آنان خلاف آن را از طاووس روايت مى كنند و اين كه وى از اين حديث بيزارى نموده و گفته است كه آن را روايت نكرده است و آن تنها چيزى است كه شيطان بر زبان اهل سنت جارى كرده است.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت چهارم از باب هجدهم فرموده امام عليه السلام كه: «ارث متعلق به خويشاوندان است و دهان عَصَبه پر از خاك باد.»

و ساير روايات آن باب را بنگر كه مناسب با اين بحث است.

و در روايت بيست و پنجم از باب بيست و يكم فرموده امام عليه السلام كه: «و عصبه از دين خداوند تعالى نيست.»

ويأتى فى أحاديث باب (25) أنّ الكلالة لا يرث مع الأبوين و الأولاد ما يدلّ على ذٰلك.

وكذا فى باب (29) أنّ أولاد الأولاد يقومون مقام آبائهم و باب (30) حكم من مات و ترك الولد و أبويه أو أحدهما و باب (35) أنّ الإ خوة و الأجداد لا يرثون مع الأبوين و الأولاد.

(23) باب ماورد فى أنّ من لا يستقيم على الفرائض يضرب بالسّوط و السّيف

اشاره

205-44694-(1) كافى 77/7: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عنه أبيه جميعاً عن ابن أبى عميرعن هشام بن سالم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لا يستقيم النّاس على الفرائض و الطّلاق إلّا بالسّيف.

206-44695-(2) كافى 77/7: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد عن بعض أصحابه عن إبراهيم بن محمّد بن أسماعيل عن درست ابن أبى منصور عن معمّر بن يحيى عن أبى جعفر عليه السلام قال لا تقوم الفرائض و الطّلاق إلّا بالسّيف.

الإرجاعات

وتقدّم فى باب (1) فضل الأمر بالمعروف و النّهى عن المنكر و وجوبهما من أبواب الأمر بالمعروف (ج 18) ما يدلّ على ذلك.

ويأتى

فى رواية يزيد (14) من باب (49) ما ترث النساء من تركة زوجها من أبواب الميراث (ج 29) قوله هل يرثن (النساء) الأرض فقال لا و لٰكن يرثن قيمة البناء قال قلت فإنّ النّاس لا يرضون بذا فقال إذا ولّينا فلم يرضوا ضربناهم بالسّوط فإن لم يستقيموا ضربناهم بالسّيف.

وفى رواية يزيد (15) نحوه. وفى أحاديث باب (1) اختصاص الحكم و القضاء بالنّبىّ من أبواب القضاء (ج 30) مايستفاد منه ذٰلك فراجع.

(24) باب أنّه يجوز للعادل و الثّقة أن يقسّم الميراث بين الورّاث

الإرجاعات

وتقدّم فى أحاديث باب (6) أنّ الأيتام إذا لم يكن لهم وصىّ و لا ولىّ جاز أن يبيع مالهم بعض العدول من أبواب البيع (ج 22) و باب (75) ماورد فيمن يتولّىٰ قسمة اموالِ مَنْ مات

مى آيد:

در روايات باب بيست و پنجم، بيست و نهم، سى ام و سى و پنجم مطالبى خواهد آمد كه بر اين بحث دلالت مى كند.

باب 23 اجراى قانون ارث و طلاق توسط حاكميت

205-44694-(1) هشام بن سالم از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «مردم به ارث و طلاق عمل نمى كنند مگر به وسيله شمشير.»

206-44695-(2) معمّر بن يحيى از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «ارث و طلاق بر پا داشته نمى شود مگر به وسيله شمشير.»

ارجاعات

گذشت:

در باب يكم از باب هاى امر به معروف مطالبى بر اين بحث دلالت مى كند.

و در روايت چهاردهم از باب چهل و نهم از باب هاى ارث اين گفته به امام عليه السلام كه: «آيا زنان از زمين ارث مى برند؟ امام عليه السلام فرمود: نه ولى از قيمت ساختمان ارث مى برند.

گفتم: مردم به اين راضى نمى شوند.

امام عليه السلام فرمود: وقتى ما حاكم شديم و راضى نشدند آنان را با تازيانه مى زنيم. آنگاه اگر به راه نيامدند با شمشير آنان را مى زنيم.»

مى آيد:

در روايت پانزدهم نظير آن خواهد آمد.

و در روايات باب يكم از باب هاى قضاوت مطالبى خواهد آمد كه اين حكم از آن استفاده مى شود.

باب 24 اجراى قانون ارث توسط شخص

ارجاعات

گذشت:

در روايات باب ششم از باب هاى خريد و فروش و باب هفتاد و پنجم و هفتاد و ششم از باب هاى وصيت مطالبى بر اين بحث دلالت مى كند.

بلا وصيّة من أبواب الوصيّة (ج 24) و باب (76) ماورد فى أنّ القاضى يوكّل وكيلاً للغيّب يقاسم الوصىّ ما يدلّ على ذٰلك.

(25) باب أنّ الكلالة لا يرث مع الأبوين و الأولاد و إنّما يرث معهم الزّوجان و أنّ من ترك بنتاً أو امرأة قرابة يرثن المال كلّه

اشاره

قال اللّٰه تعالى فى سورة النّساء (4):12 و 176: «وَ إِنْ كٰانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاٰلَةً أَوِ اِمْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا اَلسُّدُسُ فَإِنْ كٰانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذٰلِكَ فَهُمْ شُرَكٰاءُ فِي اَلثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصىٰ بِهٰا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ‌».

«يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اَللّٰهُ يُفْتِيكُمْ فِي اَلْكَلاٰلَةِ إِنِ اِمْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَكَ وَ هُوَ يَرِثُهٰا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهٰا وَلَدٌ فَإِنْ كٰانَتَا اِثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا اَلثُّلُثٰانِ مِمّٰا تَرَكَ وَ إِنْ كٰانُوا إِخْوَةً رِجٰالاً وَ نِسٰاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اَللّٰهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اَللّٰهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌».

207-44696-⁽¹⁾كافى 99/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن ابن محبوب تهذيب 319/9: أحمد بن محمّد عن الحسن بن محبوب عن أبى أيّوب و عبداللّٰه بن بكير عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال إذا ترك الرّجل أباه أو اُمّه أو ابنه أو ابنته إذا ترك واحداً من هؤلاء الأربعة فليس هم الّذين عنى اللّٰه عزّ و جلّ «قُلِ اَللّٰهُ يُفْتِيكُمْ فِي اَلْكَلاٰلَةِ‌».

208-44697-(2) كافى 83/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد بن عيسى و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر تهذيب 251/9: أحمد بن محمّد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن جميل بن درّاج عن زرارة قال إذا ترك الرّجل اُمّه أو أباه أو ابنه أو ابنته(1)

قإذا ترك واحداً

مى آيد:

در باب بعدى نيز مطالبى خواهد آمد كه بر اين بحث دلالت مى كند.

باب 25 ارث كلاله

خداوند تعالى مى فرمايد:

اگر مرد يا زنى كه ارث برده مى شود كلاله بدون فرزند، پدر و مادر باشد و برادر يا خواهرى داشته باشد براى هر يك از آن ها يك ششم است و اگر بيش از آن باشند آنان در يك سوم با هم شريكند.⁽¹⁾

از تو فتوا مى پرسند بگو: خداوند درباره كلاله برادر و خواهر به شما فتوا مى دهد اگر شخص بى فرزندى بميرد و خواهرى داشته باشد نصف ارث براى اوست و او از آن زوجه ارث مى برد اگر فرزند نداشته باشد و اگر دو خواهر باشند دو سوم ارث براى آن هاست و اگر چند برادر و خواهر باشند پس براى مذكر به اندازه سهم دو مؤنث است. خداوند براى شما بيان مى كند تا گمراه نشويد و خداوند به هر چيزى داناست.⁽²⁾

207-44696-(1) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه مردى يكى از چهار گروه پدر يا مادر يا پسر يا دخترش را بر جاى گذارد، آن ها مقصود خداوند در اين آيه نيستند: كه فرمود:

«بگو: خداوند درباره كلاله به شما فتوا مى دهد.»

208-44697-(2) جميل بن دراج از زراره روايت مى كند كه گفت: «هر گاه مردى يكى از چهار نفرپدر يا مادر يا پسر يا دخترش را بر جاى گذارد پس مقصود خداوند در اين آيه قرآن نيست كه فرمود: «بگو: خداوند درباره كلاله به شما فتوا مى دهد. و با وجود مادر و پدر و پسر و دختر هيچ يك از آفريدگان خداوند عز و جل غير از شوهر يا همسر ارث نمى برد.»

در گزارش ديگرى از زراره روايت شده كه گفت: «به تو خبر مى دهم و هيچ چيز را برايت فروگذار نمى كنم و به خداوند حق المبين سوگند، او گفته است كه هر گاه مادر يا پدر...» ادامه حديث همانند حديث پيشين است و در ادامه آن مى افزايد: «و او از آن زوجه ارث مى برد اگر فرزند نداشته باشد يعنى همه مالش را.»

من الأربعة فليس بالّذى عنى اللّٰه عزّ و جلّ فى كتابه «قُلِ اَللّٰهُ يُفْتِيكُمْ فِي اَلْكَلاٰلَةِ‌» و لا يرث مع الاُمّ و لا مع الأب و لا مع الابن و لا مع الإبنة⁽¹⁾

أحد خلقه اللّٰه عزّ و جلّ غير زوج أو زوجة.

تفسير العيّاشىّ 287/1: عن زرارة قال: سأخبرك و لا أزوى لك شيئاً و الّذى أقول لك هو و اللّٰه الحقّ المبين قال فإذا ترك اُمّه أو أباه (و ذكر نحوه و زاد و هو يرثها إن لم يكن لها ولد يعنى جميع مالها). تفسير العيّاشىّ 286/1: عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال إذا ترك الرّجل (و ذكر نحوه) و زاد فإنّ الزّوج لا ينقص من النصف شيئاً إذا لم يكن معه ولد و لا ينقص الزّوجة من الرّبع شيئاً اذا لم يكن معها ولد.

209-44698-(3) دعائم الإسلام 372/2: روينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليهم السلام انّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله قال و إن مات رجل و ترك أمّه و إخوة و أخوات لأب و اُمّ‌، و إخوة و أخوات لأب، و إخوة و أخوات لاُمّ و ليس الأب حيّاً فإنّهم لا يرثون و لا يحجبونها لأنّه لم يورث كلالة إذا ترك أمّه أو أباه أو ابنه أو ابنته فإذا ترك واحداً من الأربعة فليس بالّذى عنى اللّٰه عزّ و جلّ فى قوله «قُلِ اَللّٰهُ يُفْتِيكُمْ فِي اَلْكَلاٰلَةِ‌». و لا يرث مع الأب و الاُمّ و لا مع الابن و لا مع البنت أحد غير زوج أو زوجة.

210-44699-(4) كافى 99/7: حميد بن زياد عن تهذيب 319/9: الحسن بن محمّد بن سماعة عن علىّ بن رباط عن حمزة بن حمران قال: سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الكلالة فقال مالم يكن ولد و لا والد.

211-44700-(5) كافى 99/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و محمّد بن إسماعيل عن تهذيب 319/9:

الفضل بن شاذان (جميعاً - كا) عن ابن أبى عمير عن عبدالرّحمٰن بن الحجّاج عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال الكلالة ما لم يكن ولد⁽²⁾

و لا والد. معانى الأخبار 272: حدّثنا أبى رحمه الله قال حدّثنا سعد بن عبداللّٰه عن يعقوب بن يزيد عن محمّد ابن أبى عمير عن بعض أصحابه عن أبى عبداللّٰه عليه السلام مثل ما فى يب.

محمد بن مسلم نيز از امام باقر عليه السلام اين حديث را روايت كرده است و در ادامه آن مى افزايد: «همانا سهم شوهر چيزى از نصف كاسته نمى شود در صورتى كه همراه وى فرزندى نباشد و سهم زوجه از يك چهارم چيزى كاسته نمى شود در صورتى كه همراه وى فرزندى نباشد.»

209-44698-(3) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از نياكانش عليهم السلام از على عليه السلام روايت مى شود كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «و اگر مردى بميرد و مادرش و برادران و خواهران أبوينى و برادران و خواهران أبى و برادران و خواهران أمّى اش را بر جاى گذارد و پدرش زنده نباشد پس آنان ارث نمى برند و مانع ارث بردن مادر نمى شوند زيرا در صورتى كه مادر يا پدر يا پسر يا دخترش را بر جاى گذارد وى كلاله نيست كه ارث برده شود و وقتى يكى از چهار گروه را بر جاى گذارد مقصود خداوند عز و جل در اين آيه نيست كه فرمود: «بگو: خداوند درباره كلاله به شما فتوا مى دهد. و با وجود پدر و مادر و پسر و دختر هيچ كس به غير از شوهر و همسر ارث نمى برد.»

210-44699-(4) حمزة بن حمران گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره كلاله سوال كردم امام عليه السلام فرمود: هر كسى كه فرزند و پدر نداشته باشد.»

211-44700-(5) عبدالرحمان بن حجاج از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «كلاله كسى است كه فرزند و پدر نداشته باشد.»

ابن ابى عمير با واسطه نيز اين حديث را از امام صادق عليه السلام روايت كرده است.

212-44701-(6) إرشاد المفيد 107: سئل أبوبكر عن الكلالة فقال أقول فيها برأى⁽¹⁾

فإن أصبت فمن اللّٰه و إن أخطأت فمن نفسى و من الشّيطان فبلغ ذٰلك أمير المؤمنين عليه السلام فقال ما أغناه على الرّأى فى هٰذا المكان أ ما علم انّ الكلالة هم الإخوة و الأخوات من قِبَل الأب و الاُمّ و من قِبَل الأب على انفراده و من قِبَل الاُمّ أيضاً على حدتها قال اللّٰه عزّ و جلّ «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اَللّٰهُ يُفْتِيكُمْ فِي اَلْكَلاٰلَةِ إِنِ اِمْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَكَ‌» و قال عزّ قائلاً «وَ إِنْ كٰانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاٰلَةً أَوِ اِمْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا اَلسُّدُسُ فَإِنْ كٰانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذٰلِكَ فَهُمْ شُرَكٰاءُ فِي اَلثُّلُثِ‌».

213-44702-(7) كافى 87/7: محمّد بن يحيى عن تهذيب 278/9: أحمد ابن محمّد (وعدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد جميعاً - كا) عن فقيه 191/4: (الحسن - يب - فقيه) ابن محبوب عن (علىّ - فقيه) ابن رئاب عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام فى رجل مات و ترك ابنته و اُخته لأبيه و اُمّه قال المال للإبنة⁽²⁾

و ليس للاُخت من الأب و الاُمّ شىء.

214-44703-(8) كافى 104/7: عدّة من أصحابنا عن تهذيب 279/9: سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن جميل عن عبداللّٰه بن محمّد عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قلت له رجل ترك ابنته و اُخته لأبيه و اُمّه فقال المال كلّه لإبنته.

215-44704-(9) كافى 87/7: تهذيب 278/9: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان عن عبداللّٰه بن خداش المنقرىّ‌ أنّه سأل أباالحسن عليه السلام عن رجل مات و ترك ابنته و أخاه قال المال للإبنة.⁽³⁾

216-44705-(10) تهذيب 317/9: استبصار 167/4: فقيه 196/4: كتب محمّد بن الحسن الصّفّار رضى الله عنه إلى أبى محمّد الحسن بن علىّ عليهما السلام رجل مات و ترك ابنة بنته⁽⁴⁾

و أخاه لأبيه و اُمّه لمن يكون الميراث فوقّع عليه السلام فى ذٰلك الميراث للأقرب إن شاء اللّٰه.

212-44701-(6) در كتاب ارشاد شيخ مفيد آمده است: «از ابوبكر درباره كلاله سوال شد. وى گفت: من درباره آن نظرم را مى گويم، پس اگر صحيح بود از خداست و اگر اشتباه كردم از خودم و از شيطان است.

وقتى سخن ابوبكر به امير مؤمنان عليه السلام رسيد، فرمود: در اين جا نظر دادن او را بى نياز نمى كند [به درد نمى خورد] مگر نمى داند كه كلاله برادران و خواهران از طرف ابوينى و از طرف پدر تنها و نيز از طرف مادر تنها هستند. خداوند عز و جل مى فرمايد: «از تو فتوا مى پرسند بگو: خداوند درباره كلاله به شما فتوا مى دهد اگر مردى بدون فرزند بميرد و خواهرى داشته باشد، نصف ارث براى اوست.» و خداوند عزيز فرمود: «و اگر مرد يا زوجه كلاله ارث برده شود و برادر و خواهرى داشته باشد، پس براى هر يك از آن ها يك ششم است و اگر بيش از آن بودند، آن ها در يك سوم شريكند.»

213-44702-(7) زراره از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه درگذشت و دخترش و خواهرِ أبوينى اش را بر جاى گذارد فرمود: «مال متعلق به دختر است و براى خواهر أبوينى چيزى نيست.»

214-44703-(8) عبداللّٰه بن محمد گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى دخترش و خواهرِ أبوينى اش را بر جاى مى گذارد.

امام عليه السلام فرمود: همه مال براى دخترش است.»

215-44704-(9) عبداللّٰه بن خداش منقرى از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره مردى سوال كرد كه پس از مرگ، دختر و برادرش را بر جاى گذارد. امام عليه السلام فرمود: «مال متعلق به دختر است.»

216-44705-(10) محمد بن حسن صفار به امام حسن عسكرى عليه السلام نوشت: «مردى درگذشت و دخترِ دخترش (يا پسر دخترش) و برادر أبوينى اش را بر جاى گذارد. ارث وى متعلق به كيست‌؟

امام عليه السلام در اين باره مرقوم فرمود: ارث براى نزديك تر است ان شاء اللّٰه.»

217-44706-⁽¹⁾كافى 87/7: تهذيب 278/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن اُذينة عن عبداللّٰه بن محرز⁽²⁾

عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قلت له رجل ترك ابنته و اُخته لأبيه و اُمّه قال المال كلّه للإبنة⁽³⁾

و ليس للاُخت من الأب و الاُمّ شىء.

218-44707-(12) كافى 87/7: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد الكندى عن أحمد بن الحسن الميثمىّ تهذيب 279/9: الحسن بن محمّد بن سماعة عن أحمد بن الحسن الميثمى عن أبان بن عثمان عن عبداللّٰه بن محرز (قال - يب) قال: سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن رجل أوصىٰ إلىّ و هلك و ترك ابنة فقال أعط الإبنة⁽⁴⁾

النّصف و أترك للموالى النّصف فرجعت فقال أصحابنا (لا - كا) و اللّٰه ما للموالى شىء فرجعت إليه من قابل فقلت (له - كا) انّ أصحابنا قالوا ليس للموالى شىء و إنّما اتّقاك فقال لا و اللّٰه ما اتّقيتك والكنّى⁽⁵⁾

خفت عليك أن تؤخذ بالنّصف فإن كنت لاتخاف فادفع النّصف الاخر إلى الإبنة⁽⁶⁾

فإنّ اللّٰه سيؤدّى عنك.

219-44708-(13) كافى 87/7: حميد بن زياد عن تهذيب 278/9: الحسن بن محمّد بن سماعة عن عبداللّٰه بن جبلة عن عبداللّٰه بن بكير عن حمزة بن حمران عن عبدالحميد الطّائى عن عبداللّٰه بن محرز⁽⁷⁾

بيّاع القلانس قال أوصى الىّ رجل و ترك خمسمائة درهم أو ستّمائة درهم و ترك⁽⁸⁾

ابنة و قال: لى عَصَبَة بالشّام فسألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن ذٰلك فقال أعط الإبنة⁽⁹⁾

النّصف و العَصَبَة النّصف (الاخر - كا) فلمّا قدمت الكوفة أخبرت أصحابنا بقوله فقالوا اتّقاك فأعطيت الإبنة⁽¹⁰⁾

النّصف الاخر ثمّ حججت فلقيت أبا عبداللّٰه عليه السلام فأخبرته بما قال أصحابنا⁽¹¹⁾

و أخبرته أنّى دفعت النّصف الاخر إلى الإبنة(11)

فقال أحسنت إنّما أفتيتك مخافة العَصَبَة عليك.

220-44709-(14) تهذيب 279/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن الحسن الجرمى عن محمّد بن زياد بن عيسى عن أبان بن عثمان عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام أنّ رجلاً مات على عهد النّبىّ صلى الله عليه و آله و كان يبيع التّمر فأخذ أخوه التّمر و كان له بنات فأتت امرأته النّبىّ صلى الله عليه و آله فاعلمته بذٰلك فأنزل اللّٰه عليه فأخذ النّبىّ صلى الله عليه و آله التّمر من العمّ فدفعه إلى البنات.

217-44706-(11) عبداللّٰه بن محرز (يا محمد) گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى دختر و خواهر أبوينى اش را بر جاى مى گذارد. امام عليه السلام فرمود: همه مال متعلق به دختر است و براى خواهرِ أبوينى چيزى نيست.»

218-44707-(12) عبداللّٰه بن محرز گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره مردى سوال كردم كه مرا وصى خود قرار داد و درگذشت و دخترى از خود بر جاى گذاشت. امام عليه السلام فرمود: نصف ارث را به دختر بپرداز و نصف آن را براى موالى كنار بگذار.

عبداللّٰه گويد: وقتى بازگشتم، دوستان مان گفتند: (نه) به خدا سوگند! چيزى براى موالى نيست. از اين رو من سال آينده نزد امام عليه السلام رفتم و به وى گفتم: دوستان ما گفتند: چيزى براى موالى نيست و همانا امام عليه السلام از تو تقيه كرده است.

امام عليه السلام فرمود: نه به خدا سوگند! از تو تقيه نكردم بلكه بر تو ترسيدم كه به نصف بازخواست شوى. پس اگر نمى ترسى نصف ديگر را به دختر بپرداز كه خداوند به تو مى پردازد.»⁽¹⁾

219-44708-(13) عبداللّٰه بن محرز (يا محمد) كلاه فروش گفت: «مردى مرا وصى خود قرار داد و پس از خود پانصد يا ششصد درهم و دخترى بر جاى گذارد و به من گفت: من عصبه اى - عمو و عموزادگان - در شام دارم. من در اين باره از امام صادق عليه السلام سوال كردم. امام عليه السلام فرمود: نصف مال را به دختر بپرداز و نصف ديگر را به عصبه.

وقتى به كوفه آمدم، سخن امام عليه السلام را براى شيعيان بازگو كردم. آنان گفتند: از تو تقيه كرده است.

از اين رو من نصف ديگر را نيز به دختر پرداختم و سپس راهى سفر حج شدم آنگاه با امام صادق عليه السلام ديدار كردم و سخن شيعيان را به امام عليه السلام گفتم و به وى خبر دادم كه نصف ديگر را نيز به دختر دادم.

امام عليه السلام فرمود: كار خوبى كردى. من تنها از ترس عصبه بر تو به تو فتوا دادم.»

220-44709-(14) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در زمان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مردِ خرما فروشى درگذشت و دخترانى از خود بر جاى گذاشت. پس از مرگش برادر او خرماهايش را برداشت. آنگاه همسرش نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمد و ماجرا را به وى گفت. پس از آن خداوند بر پيامبر صلى الله عليه و آله وحى فرستاد و آن حضرت خرماها را از عمو گرفت و به دختران داد.»

221-44710-(15) فقيه 191/4: روى عن البزنطّى قال قلت لأبى جعفر الثّانى عليه السلام جعلت فداك رجل هلك و ترك ابنة و عمّة فقال المال للإبنة قال و قلت له رجل مات و ترك إبنة له و أخاً أو قال ابن اُخته قال فسكت طويلاً ثمّ قال المال للإبنة.

222-44711-(16) كافى 87/7: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 278/9: الحسين⁽¹⁾

بن سعيد عن القاسم بن عروة عن بريد العجلىّ عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت (له - كا) رجل مات و ترك ابنته و عمّه قال المال للإبنة⁽²⁾

و ليس للعمّ شىء أو⁽³⁾

قال ليس للعمّ مع الإبنة⁽⁴⁾

شىء.

223-44712-(17) فقيه 191/4: كتب البزنطىّ إلى أبى الحسن عليه السلام فى رجل مات و ترك ابنته و أخاه قال ادفع المال إلى الإبنة اِن لم تخف من عمّها شيئاً.

224-44713-(18) عيون الأخبار 81/1: حدّثنا أبو أحمد هانى بن محمّد بن محمود العبدىّ قال حدّثنا محمّد بن محمود بإسناده رفعه إلى موسى بن جعفر عليهما السلام الإحتجاج 161/2: حدّث أبو أحمد هانى بن محمّد العبدىّ قال حدّثنى أبو محمّد رفعه إلى موسى بن جعفر عليهما السلام (انّه - العيون) قال لمّا أدخلت⁽⁵⁾

على الرّشيد سلّمت عليه فردّ علىّ السّلام (إلى أن قال) أخبرنى لِمَ فضّلتم علينا و نحن و أنتم فى⁽⁶⁾

شجرة واحدة و بنو عبد المطّلب و نحن و أنتم واحد انّا بنو العبّاس و أنتم ولد أبى طالب و هما عمّا رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و قرابتهما منه سواء فقلت نحن أقرب قال و كيف ذٰلك⁽⁷⁾

قلت لأنّ عبداللّٰه و أبا طالب لأب و اُمّ و أبوكم العبّاس ليس هو من اُمّ عبداللّٰه و لا من اُمّ أبى طالب قال فَلِمَ ادّعيتم انّكم ورثتم النّبىّ صلى الله عليه و آله و العمّ يحجب ابن العمّ و قبض رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و قد توفّى أبو طالب قبله و العبّاس عمّه حىّ فقلت له إن رأى أمير المؤمنين أن يعفينى من⁽⁸⁾

هٰذه المسألة و يسألنى عن كلّ باب سواه يريده فقال لا أو تجيب فقلت فامنّى فقال (قد - العيون) آمنتك قبل الكلام.

فقلت انّ فى قول علىّ بن أبى طالب عليه السلام انّه ليس مع ولد الصّلب ذكراً كان او اُنثى لأحد

221-44710-(15) بزنطى گويد: «به امام جواد عليه السلام گفتم: فدايت شوم! مردى پس از مرگش، دختر و عمه اى بر جاى مى گذارد.

امام عليه السلام فرمود: مال متعلق به دختر است.

به امام عليه السلام گفتم: مردى پس از مرگش دختر و برادرى يا گفت خواهرزاده اى را بر جاى مى گذارد.

امام عليه السلام سكوت زيادى كرد و سپس فرمود: مال متعلق به دختر است.»

222-44711-(16) بريد عجلى گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: مردى پس از مرگش دختر و عمويش را بر جاى مى گذارد.

امام عليه السلام فرمود: مال متعلق به دختر است و براى عمو چيزى نيست. يا فرمود: براى عمو با وجود دختر چيزى نيست.»

223-44712-(17) بزنطى به امام رضا عليه السلام نوشت: «مردى پس از مرگش، دختر و برادرش را بر جاى مى گذارد.

امام عليه السلام فرمود: مال را به دختر بپرداز اگر از عموى وى هيچ نمى ترسى.»

224-44713-(18) محمد بن محمود و ابو محمد به طور جداگانه با واسطه از امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت مى كنند كه فرمود: «وقتى مرا نزد هارون الرشيد بردند (يا وقتى نزد هارون رفتم) سلام كردم و او پاسخ گفت... حديث ادامه مى يابد تا آنجا كه هارون به امام عليه السلام گفت: به من بگو كه به چه دليل شما بر ما برترى داريد در حالى كه ما و شما از يك درخت و فرزندان عبد المطلب هستيم و ما و شما يكسانيم. ما فرزندان عباس و شما فرزند ابوطالب دو عموى پيامبر صلى الله عليه و آله هستيد كه خويشاوندى آن ها نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله يكسان است.

امام عليه السلام فرمود: گفتم: ما نزديك تريم.

هارون گفت: چگونه‌؟

گفتم: براى اين كه عبداللّٰه و ابوطالب از يك پدر و مادرند و پدرتان عباس نه از مادر عبداللّٰه است و نه از مادر ابوطالب.

هارون گفت: به چه دليل شما ارث پيامبر صلى الله عليه و آله را ادعا مى كنيد در حالى كه عمو مانع عموزاده مى شود و در حالى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله رحلت كرد كه پيش از وى ابوطالب درگذشته بود و عمويش عباس زنده بود.

به هارون گفتم: اگر امير مؤمنان صلاح مى داند مرا از اين پرسش معاف دارد و درباره هر بابى غير از آن كه مى خواهد از من سوال كند.

هارون گفت: دست بر نمى دارم تا اين كه پاسخ گويى.

گفتم: پس به من امان بده!

هارون گفت: به تحقيق پيش از سخن به تو امان دادم.

گفتم: اين سخن على بن ابى طالب عليه السلام كه فرمود: با وجود فرزندِ بدون واسطه خواه پسر يا دختر براى هيچ كس به جز پدر، مادر، شوهر و زوجه سهمى نيست.

سهم إلّا الأبوين⁽¹⁾

و الزّوج و الزّوجة و لم يثبت للعمّ مع ولد الصّلب ميراث و لم ينطق به الكتاب (العزيز و السنّة - الإحتجاج) إلّا أنّ تيماً و عديّاً و بنى اُميّة قالوا العمّ والد رأياً منهم بلا حقيقة و لا أثر عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و من قال بقول علىّ عليه السلام من العلماء فقضاياهم خلاف قضايا هؤلاء هٰذا نوح بن درّاج يقول فى هٰذه المسألة بقول علىّ عليه السلام و قد حكم به و قد ولّاه أمير المؤمنين المصرين الكوفة و البصرة و (قد - العيون) قضى⁽²⁾

به فأنهى إلى أمير المؤمنين فأمر بإحضاره و إحضار من يقول بخلاف قوله منهم سفيان الثّورىّ و إبراهيم المدنى⁽³⁾

و الفضيل ابن عياض فشهدوا انّه قول علىّ عليه السلام فى هٰذه المسألة فقال لهم فيما أبلغنى⁽⁴⁾

بعض العلماء من أهل الحجاز فَلِمَ لا تفتون (به - العيون) و قد قضى (به - العيون) نوح بن درّاج فقالوا جسر (نوح - العيون) و جبنّا و قد أمضى أمير المؤمنين قضيّة⁽⁵⁾

بقول قدماء العامّه عن النّبىّ صلى الله عليه و آله انّه قال: علىّ عليه السلام⁽⁶⁾

أقضاكم و كذٰلك (قال - العيون) عمر بن الخطّاب (قال - الإحتجاج) علىّ أقضانا و هو اسم جامع لأنّ جميع ما مدح به النّبىّ صلى الله عليه و آله أصحابه من القرائة⁽⁷⁾

و الفرائض و العلم داخل فى القضاء قال زدنى يا موسى قلت المجالس بالأمانات و خاصّة مجلسك فقال لا بأس به⁽⁸⁾

فقلت انّ النّبىّ صلى الله عليه و آله لم يورث من لم يهاجر و لا أثبت له ولاية حتّى يهاجر فقال ما حجّتك فيه فقلت قول اللّٰه تعالى «وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهٰاجِرُوا مٰا لَكُمْ مِنْ وَلاٰيَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ حَتّٰى يُهٰاجِرُوا» و إنّ عمّى العبّاس لم يهاجر الخبر.

225-44714-(19) الإختصاص 54: محمّد بن الحسن بن أحمد عن أحمد بن إدريس عن محمّد بن أحمد بن محمّد بن إسماعيل العلوى قال حدّثنى محمّد بن الزَّبَرْقانِ الدّامغانى الشّيخ قال قال أبو الحسن موسى بن جعفر عليه السلام لمّا أمرهم هارون الرّشيد بحملى دخلت عليه فسلّمت فلم يردّ السّلام و أريته مغضباً (إلى أن قال ص 56) ثمّ قال أخبرنى عن قولكم ليس للعمّ مع ولد الصّلب ميراث فقلت أسألك يا أمير المؤمنين بحقّ اللّٰه و بحقّ رسوله صلى الله عليه و آله أن تعفينى من

على عليه السلام در اين سخن با وجود فرزندِ بدون واسطه ارثى براى عمو قرار نداد و قرآن عزيز (و سنت) بر طبق آن سخنى نگفت ولى تيم، عدى و بنى اميه از پيش خود گفتند: عمو، پدر است، بدون آن كه حقيقت داشته باشد و حديثى در اين باره از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله رسيده باشد و هر يك از علما كه به سخن على عليه السلام معتقد باشد، قضاوت هايش بر خلاف داورى هاى اين هاست. اين نوح بن دراج است كه در اين مساله به نظر على عليه السلام معتقد است و براساس آن حكم كرد، در حالى كه امير مؤمنان او را به قضاوت دو شهر كوفه و بصره گمارده بود، وى براساس اين نظر حكم كرد و اين ماجرا به امير مؤمنان رسيد و او دستور احضار وى و احضار مخالفانش را داد كه از آن جمله اند: سفيان ثورى، ابراهيم مدنى (يا مازنى) و فضيل بن عياض. آنگاه آنان گواهى دادند كه اين نظر، نظر على عليه السلام در اين مساله است.

سپس براساس آنچه به من رسيد يكى از علماى حجاز به آنان گفت: پس چرا شما به آن فتوا نمى دهيد در حالى كه نوح بن دراج براساس آن قضاوت كرد.

آنان گفتند: نوح جرأت و جسارت به خرج داد ولى ما مى ترسيم.

و اين در حالى است كه قضاوت امير مؤمنان على عليه السلام گذرا و مؤثر است به دليل سخن پيشينيان عامه از پيامبر صلى الله عليه و آله كه فرمود: على عليه السلام آگاه ترين شما به قضاوت است. و همچنين عمر گفت: على عليه السلام آگاه ترين ما به قضاوت است.

و قضاوت عنوان فراگيرى است زيرا همه ستايش هاى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله براى يارانش همانند آگاهى از قرآن⁽¹⁾

، واجبات و علم، داخل در قضاوت است.

هارون گفت: اى موسى! بر من بيفزا!

گفتم: مجالس امانت است و به ويژه مجلس تو.

هارون گفت: اشكالى ندارد (يا مشكلى بر تو نيست).

گفتم: همانا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به كسى كه هجرت نكرد، ارث نداد و براى وى ولايت قرار نداد تا اين كه هجرت كند.

هارون گفت: دليل تو در اين باره چيست‌؟

گفتم: اين سخن خداوند: «و كسانى كه ايمان آوردند و هجرت نكردند هيچ ولايتى ندارند تا اين كه هجرت كنند.» و عمويم عباس قطعاً هجرت نكرد...»

225-44714-(19) محمد بن زَبَرقان دامغانىِ شيخ روايت مى كند كه امام موسى بن جعفر عليه السلام فرمود: «وقتى هارون الرشيد دستور داد مرا ببرند وارد بر وى شدم و سلام كردم ولى او پاسخ مرا نداد و او را خشمگين مشاهده كردم...

تأويل هٰذه الاية و كشفها و هى عند العلماء مستورة فقال انّك قد ضمنت لى أن تجيب فيما أسألك و لست أعفيك فقلت فجدّد لى الأمان فقال قد أمنتك فقلت انّ النّبىّ صلى الله عليه و آله لم يورث من قدر على الهجرة فلم يهاجر و إنّ عمّى العبّاس قدر على الهجرة فلم يهاجر و إنّما كان فى عدد الاُسارىٰ عند النّبىّ صلى الله عليه و آله و جحد أن يكون له الفداء فأنزل اللّٰه تبارك و تعالى على النّبىّ صلى الله عليه و آله يخبره بدفين له من ذهب فبعث عليّاً عليه السلام فأخرجه من عند اُمّ الفضل الخبر.

226-44715-(20) دعائم الإسلام 380/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال نهى رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله أن تورث العَصَبَة مع ولد أو ولد ولد ذكراً أو اُنثى.

227-44716-(21) كافى 99/7: عدّة من أصحابنا عن تهذيب 290/9: أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن الحسن الأشعرىّ قال وقع بين رجلين من بنى عمّى منازعة فى ميراث فأشرت عليهما بالكتاب إليه فى ذٰلك ليصدرا عن رأيه فكتبا إليه جميعاً جعلنا اللّٰه فداك ما تقول فى امرأة تركت زوجها و ابنتها (واُختها - يب) لأبيها و اُمّها و قلت جعلت فداك إن رأيت أن تجيبنا بمُرّ الحقّ فخرج إليهما كتاب بسم اللّٰه الرّحمٰن الرّحيم عافانا اللّٰه و إيّا كما أحسن عافية فهمت كتابكما ذكر تما انّ امرأة ماتت و تركت زوجها و ابنتها و اُختها لأبيها و اُمّها فالفريضة للزّوج الرّبع و ما بقى فللإبنة.⁽¹⁾

228-44717-(22) تهذيب 270/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 91/7: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن حمّاد بن عثمان قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن رجل ترك أمّه و أخاه فقال يا شيخ تريد على الكتاب قال قلت نعم قال كان علىّ عليه السلام يعطى المال الأقرب فالأقرب قال قلت فالأخ لا يرث شيئاً قال قد أخبرتك انّ عليّاً عليه السلام كان يعطى المال الأقرب فالأقرب.

229-44718-(23) فقه الرّضا 287: و أصل المواريث أن لا يرث مع الولد و الأبوين أحد الّا الزّوج و الزّوجة.

حديث ادامه مى يابد تا آنجا كه هارون گفت: به من خبر بده از اين گفتارتان كه با وجود فرزند بدون واسطه براى عمو ارثى نيست.

گفتم: اى امير مؤمنان! به حق خدا و به حق پيامبرش از تو درخواست مى كنم كه مرا از تاويل اين آيه و تفسير آن معاف دارى كه آن نزد علما پوشيده است.

هارون گفت: همانا تو براى من ضمانت كردى كه آنچه را از تو مى پرسم به من پاسخ دهى و من تو را معاف نمى كنم.

گفتم: دوباره به من امان بده.

هارون گفت: به تحقيق به تو امان دادم.

گفتم: همانا پيامبر صلى الله عليه و آله به كسى كه قدرت بر هجرت داشت و هجرت نكرد، ميراث نداد و به تحقيق عمويم عباس قدرت بر هجرت داشت و هجرت نكرد و همانا وى در شمار اسيران نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بود و انكار كرد كه توان پرداخت فديه را داشته باشد تا اين كه خداوند تبارك و تعالى بر پيامبر صلى الله عليه و آله وحى فرستاد و او را از گنجى از طلا كه مخفى كرده بود باخبر كرد. آنگاه على عليه السلام را فرستاد و آن را نزد ام فضل از زمين بيرون آورد...»

226-44715-(20) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از دادن ارث به عصبه با وجود فرزند يا نوه، پسر يا دختر نهى كرد.»

227-44716-(21) محمد بن حسن اشعرى گويد: «ميان دو نفر از عموزادگانم منازعه اى درباره ارث درگرفت و من آن ها را به نوشتن نامه به امام عليه السلام راهنمايى كردم تا به نظر وى مراجعه كنند. آنگاه آن دو با هم به امام عليه السلام نوشتند:

خداوند ما را فدايت گرداند! درباره زنى كه شوهر و دختر (و خواهر) أبوينى اش را بر جاى مى گذارد چه مى فرماييد؟

و من گفتم: فدايت شوم! اگر مصلحت مى دانيد براساس حق ناب به ما پاسخ گوييد.

آنگاه نامه اى به اين مضمون به دست شان رسيد: به نام خداوند بخشنده مهربان؛ خداوند به ما و شما بهترين عافيت را عنايت فرمايد. از نامه شما باخبر شدم گفته بوديد: زنى مرده است و شوهر و دختر و خواهر أبوينى اش را بر جاى گذاشته است. يك چهارم ارث وى براى شوهر و باقى مانده آن براى دختر است.»

228-44717-(22) حماد بن عثمان گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره مردى كه مادر و برادرش را بر جاى گذاشته است سوال كردم. امام عليه السلام فرمود: اى شيخ! آيا براساس قرآن جواب مى خواهى‌؟

گفتم: آرى.

امام عليه السلام فرمود: على عليه السلام مال را به ترتيب به نزديك ترين خويشاوندان مى داد.

گفتم: پس برادر چيزى به ارث نمى برد؟

امام عليه السلام فرمود: به تو خبر دادم كه على عليه السلام مال را به ترتيب به نزديك ترين خويشاوندان مى داد.»

229-44718-(23) در كتاب فقه الرضا آمده است: «و قانون ارث اين است كه با وجود فرزند، پدر و مادر هيچ كس به جز شوهر و زوجه ارث نمى برد.»

230-44719-(24) كافى 86/7: تهذيب 277/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير بصائرالدّرجات 294: حدّثنا أحمد بن موسى عن يعقوب بن يزيد عن محمّد ابن أبى عمير عن فقيه 190/4: جميل (بن درّاج - كا - يب - فقيه) عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال (سمعته يقول - فقيه) ورث علىّ عليه السلام علم⁽¹⁾

رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و ورثت فاطمة عليها السلام تركته.

231-44720-(25) بصائرالدّرجات 294: حدّثنا يعقوب بن يزيد عن ابن أبى عمير عن حمّاد بن عيسى⁽²⁾

عن أبى عبداللّٰه عليه السلام أنّ عليّاً عليه السلام ورث علم رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و فاطمه عليها السلام أحرزت الميراث.

232-44721-(26) كافى 86/7: تهذيب 277/9: أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحسن عن علىّ بن أسباط عن الحسن بن علىّ بن عبدالملك⁽³⁾

(عن حيدر - كا) عن حمزة بن حمران قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام من ورث رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله فقال فاطمه عليها السلام و ورثته متاع البيت و الخُرثِىّ‌⁽⁴⁾

و كلّ ما كان له.

233-44722-(27) فقيه 190/4: روى أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن الحسن بن موسى الخيّاط عن الفضيل بن يسار قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول لا و اللّٰه ما ورث رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله العبّاس و لا علىّ عليه السلام و لا ورثته إلّا فاطمة عليها السلام و ما كان أخذ علىّ عليه السلام السلاح و غيره إلّا أنّه قضى عنه دينه ثمّ قال عليه السلام «وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتٰابِ اَللّٰهِ‌»

234-44723-(28) دعائم الإسلام 366/2: رؤينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عليهم السلام أنّهم قالوا أحرزت فاطمة عليها السلام ميراث رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و إن دفعها عنه من دفعها.

235-44724-(29) كشف الغمّة 496/1: قال الحسن بن علىّ الوشّاء سألت مولانا أبا الحسن علىّ بن موسى الرّضا عليهما السلام هل خلّف رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله غير فدك شيئاً فقال أبو الحسن عليه السلام انّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله خلّف حيطاناً بالمدينة صدقة و خلّف ستّة أفراس و ثلاث نوق العضباء و الصّهباء والدّيباج و بغلتين الشّهباء والدلدل و حمارة اليعفور و شاتين حلوبتين و أربعين ناقة حلوباً و سيفه ذا الفقار و درعه ذات الفضول و عمامته السّحاب و حبرتين يمانيّتين و خاتمه الفاضل و قضيبه

230-44719-(24) زراره از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «على عليه السلام دانش پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را به ارث برد و فاطمه عليها السلام اموالش را.»

231-44720-(25) حماد بن عيسى (يا حماد بن عثمان) از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «على عليه السلام دانش پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را به ارث برد و فاطمه عليها السلام ارث او را به دست آورد.»

232-44721-(26) حمزة بن حمران گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: چه كسى از پيامبر صلى الله عليه و آله ارث برد؟

امام عليه السلام فرمود: فاطمه عليها السلام و او وسايل خانه و غنايم و هر چه را كه متعلق به پيامبر بود، ارث برد.»

233-44722-(27) فضيل بن يسار از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «نه به خدا سوگند! نه عباس از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ارث برد و نه على عليه السلام و تنها فاطمه عليها السلام از وى ارث برد و على عليه السلام اسلحه پيامبر صلى الله عليه و آله و چيز ديگرى را برنداشت مگر آن كه بدهى اش را با آن پرداخت. سپس امام عليه السلام اين آيه را تلاوت فرمود: «و خويشاوندان در كتاب خدا نسبت به هم اولويت دارند.»

234-44723-(28) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از نياكانش عليهم السلام روايت مى شود كه فرمودند: «فاطمه عليها السلام ارث پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را به دست آورد، هر چند آن را از وى گرفت آن كس كه گرفت.»

235-44724-(29) حسن بن على وشاء گويد: «از مولاى مان امام رضا عليه السلام سوال كردم: آيا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله غير از فدك چيزى از خود بر جاى گذاشت‌؟

امام عليه السلام فرمود: همانا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله باغ هايى را در مدينه به صورت صدقه بر جاى گذاشت و شش اسب و سه ناقه به نام هاى عضباء، صهباء و ديباج و دو قاطر به نام هاى شهباء و دلدل و يك الاغ به نام يعفور و دو گوسفند شيرده و چهل شتر شيرده و شمشيرش به نام ذوالفقار و زره اش به نام ذات الفضول و عمامه اش به نام سحاب و دو بُرد يمنى و انگشترش به نام فاضل و چوب دستى اش به نام ممشوق و فرشى از ليف خرما و دو عباى قطوانى و پشتى هايى از چرم بر جاى گذاشت كه همه

الممشوق و فراشاً⁽¹⁾

من ليف و عبائتين قطوانيّتين و مخادّاً من أدم صار ذٰلك إلى فاطمة عليها السلام ما خلا درعه و سيفه و عمامته و خاتمه فإنّه جعله لأميرالمؤمنين عليه السلام.

236-44725-(30) مستدرك 166/17: الشّيخ المفيد فى العيون و المحاسن فى الإستدلال على أنّ المال للبنت خاصّة إذا ترك الميّت بنتاً و عمّاً قال و أمّا السّنّة فإنّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله لمّا قتل حمزة بن عبدالمطّلب و خلّف ابنته و أخاه العبّاس و ابن أخيه رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و بنى أخيه عليّاً عليه السلام و جعفراً و عقيلاً فورّث رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله ابنته جميع تركته و لم يرث هو منها شيئاً و لا ورّث أخاه العبّاس و لا بنى أخيه أبى طالب عليه السلام.

237-44726-(31) كافى 86/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير و محمّد بن يحيى عن تهذيب 277/9: أحمد بن محمّد عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن سلمة بن محرز قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام إنّ رجلاً أرمانيّاً مات و أوصىٰ إلىّ فقال (لى - كا) و ما الأرمانىّ قلت نبطىّ من أنباط الجبال مات و أوصىٰ إلىّ بتركته و ترك ابنته قال فقال لى أعطها النّصف قال فأخبرت زرارة بذٰلك فقال لى اتّقاك إنّما المال لها قال فدخلت عليه بعدُ فقلت أصلحك اللّٰه إنّ أصحابنا زعموا أنّك اتّقيتنى فقال لا و اللّٰه ما اتّقيتك والكنىّ‌⁽²⁾

اتّقيت⁽³⁾

عليك (أن تضمن - كان)⁽⁴⁾

لهل علم بٰذلك أحد قلت لا قال فأعطها مابقى.

238-44727-(32) تهذيب 295/9: استبصار 151/4: أحمد بن محمّد بن عيسى عن البرقى عن محمّد بن القاسم بن⁽⁵⁾

الفضيل بن يسار البصرىّ قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن رجل مات و ترك امرأة قرابة ليس له قرابة غيرها قال يدفع المال كلّه إليها.

239-44728-(33) فقيه 191/4: روى علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى الحسن عليه السلام قال:

سألته عن جار لى هلك و ترك بنات فقال المال لهنّ‌.

اين ها به فاطمه عليها السلام رسيد، به جز زره، شمشير، عمامه و انگشترش كه آن ها را براى امير مؤمنان عليه السلام قرار داد.»

236-44725-(30) مرحوم شيخ مفيد قدس سره در كتاب العيون و المحاسن براى رسيدن مال به دختر در صورتى كه ميت، دختر و عمويى بر جاى گذارد اين گونه استدلال كرده و مى فرمايد: «دليل و سنت اين كه حضرت حمزة بن عبدالمطلب پس از شهادت، دخترش و برادرش عباس و برادرزاده پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و برادرزادگان ديگرش على عليه السلام و جعفر و عقيل را بر جاى گذاشت با اين حال پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دخترش را وارث همه اموالش قرار داد و نه خود چيزى از اموال وى را به ارث برد و نه برادرش عباس و نه فرزندان برادرش ابوطالب عليه السلام را وارث وى قرار داد.»

237-44726-(31) سلمة بن محرز گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: يك مرد ارمانى درگذشت و مرا وصى خود قرار داد.

امام عليه السلام فرمود: ارمانى چيست‌؟

گفتم: يك نفر نبطى از نبطيان⁽¹⁾

جبال پس از مرگش مرا وصى اموالش قرار داد و دخترى بر جا نهاد.

امام عليه السلام فرمود: نصف مال را به وى بپرداز.

آنگاه من پاسخ امام عليه السلام را به زراره گفتم. وى به من گفت: امام عليه السلام از تو تقيه كرده است. مال فقط متعلق به اوست.

پس از مدتى بار ديگر نزد امام عليه السلام رفتم و گفتم: خداوند كارهايت را سامان بخشد! دوستان ما معتقدند كه تو از من تقيه كرده اى.

امام عليه السلام فرمود: نه به خدا سوگند! من از تو تقيه نكردم بلكه براى تو تقيه كردم (كه ضامن شوى) آيا كسى از اين موضوع آگاه است‌؟

گفتم: نه.

امام عليه السلام فرمود: بقيه مال را به وى بپرداز!»

238-44727-(32) محمد بن قاسم بن فضيل بن يسار بصرى⁽²⁾

گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام سوال كردم:

مردى درگذشت و خويشاوندى كه از خود بر جاى گذاشت تنها يك زوجه است و خويشاوند ديگرى ندارد.

امام عليه السلام فرمود: همه مال به وى پرداخت مى شود.»

239-44728-(33) على بن ابى حمزه گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره يكى از همسايگانم سوال كردم كه درگذشت و دخترانى بر جاى گذاشت. امام عليه السلام فرمود: مال متعلق به آن هاست.»

240-44729-(34) تفسير العيّاشىّ 154/1: قوله «وَ اَلْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ اَلْوِلْدٰانِ‌» فانّ أهل الجاهليّة كانوا لا يورثون الصّبىّ الصّغير و لا الجارية من ميراث أبائهم شيئاً و كانوا لا يعطون الميراث إلّا لمن يقاتل و كانوا يرون ذٰلك فى دينهم حسناً فلمّا أنزل اللّٰه فرائض المواريث و جدوا(1)

من ذٰلك و جداً شديداً فقالوا انطلقوا إلى رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله فنذكّره ذٰلك لعلّه يَدَعه او يغيره فأتوه فقالوا يا رسول اللّٰه للجارية نصف ما ترك أبوها و أخوها و يعطى الصّبىّ الصّغير الميراث و ليس أحد منهما يركب الفرس و لا يحوز الغنيمة و لا يقاتل العدوّ فقال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله بذٰلك أمرت.

الإرجاعات

وتقدّم فى أحاديث باب (18) من يستحقّ الميراث ما يناسب الباب. وفى

رواية تحف العقول (33) من باب (21) أنّ السّهام لا تعول قوله عليه السلام و لا يرث مع الوالدين و الولد أحد إلّا الزّوج و المرأة. ولاحظ ساير أحاديث الباب فإنّ لها مناسبة بالمقام.

وفى أحاديث باب (22) أنّ الميراث لذوى القرابة دون العَصَبَة ما يناسب الباب.

ويأتى فى باب (29) أنّ أولاد الأولاد يقومون مقام آبائهم ما يدلّ على ذٰلك.

وفى رواية زرارة (3) من باب (31) ميراث الأبوين مع الولد و أحد الزّوجين قوله عليه السلام و لا يرث أحد من خلق اللّٰه مع الولد إلّا الأبوان و الزّوج و الزّوجة.

وفى رواية زرارة (9) من باب (32) أنّ من مات و ترك أبويه فللأب سهمان قوله عليه السلام و إن مات رجل و ترك اُمّه و إخوة و أخوات لأب و اُمّ و إخوة و أخوات لأب و إخوة و أخوات لاُمّ و ليس الأب حيّاً فإنّهم لايرثون و لا يحجبونها لأنّه لم يورث كلالة.

وفى رواية الحسن (16) من باب (35) أنّ الإخوة و الأجداد لايرثون مع الأبوين و الأولاد قوله عليه السلام و لا يعطى الجدّ شيئاً لأنّ ابنته حجبته عن الميراث و لا يعطى الإخوة شيئاً.

ولاحظ ساير أحاديث الباب فإنّ فيها ما يدلّ على ذٰلك.

وفى رواية ابن مسلم ⁽¹⁾من باب (46) انّ للزّوج النّصف مع عدم الولد قوله عليه السلام لا يرث مع الاُمّ و لا مع الأب و لا مع الابن و لا مع الإبنة إلّا الزّوج و الزّوجة. ولاحظ ساير أحاديث الباب فإنّ فيها ما يناسب ذٰلك.

240-44729-(34) در تفسير قمى درباره اين آيه: «و ضعيف شدگان از فرزندان» آمده است: «اهل جاهليت به پسران صغير و دختران از ارث پدران شان چيزى به ارث نمى دادند. آن ها ارث را به كسى مى دادند كه بجنگد و اين كار را در آيين خود نيكو مى شمردند. تا آن كه وقتى خداوند سهم هاى ارث را فرستاد، از آن به شدت ناراحت و خشمگين شدند و گفتند: نزد پيامبر صلى الله عليه و آله برويد و اين مساله را با وى در ميان گذاريد تا شايد از آن دست بردارد يا آن را تغيير دهد. آنان به پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله! نصف ارث پدر و برادر متعلق به دختر است و به پسرِ صغير ارث داده مى شود در حالى كه هيچ يك از آنان سوار بر اسب نمى شوند و غنيمت به دست نمى آورند و با دشمن نمى جنگد. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: به اين كار دستور داده شده ام.»

ارجاعات

گذشت:

و در روايات باب هجدهم مناسب با اين بحث هست.

و در روايت سى و سوم از باب بيست و يكم فرموده امام عليه السلام كه: «با وجود پدر، مادر و فرزند هيچ كس به جز شوهر و زوجه ارث نمى برد.»

و ديگر روايات باب بيست و يكم و روايات باب بيست و دوم با اين بحث مناسب است.

مى آيد:

در باب بيست و نهم مطالبى خواهد آمد كه بر اين بحث دلالت مى كند.

و در روايت سوم از باب سى و يكم فرموده امام عليه السلام كه: «با وجود فرزند احدى از آفريدگان خدا ارث نمى برد مگر پدر و مادر و شوهر و زن.»

و در روايت نهم از باب سى و دوم فرموده امام عليه السلام كه: «و اگر مردى پس از مرگ، مادر و برادران و خواهران أبوينى و برادران و خواهران أبى و برادران و خواهران أمّى اش را بر جاى گذارد و پدرش زنده نباشد، برادران و خواهرانش ارث نمى برند و مانع ارث بردن مادر نمى شوند زيرا كلاله ميراث بر جاى نگذارده است.»

و در روايت شانزدهم از باب سى و پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «به جدّ چيزى داده نمى شود زيرا دخترش مانع از ارث بردن وى مى شود و به برادران چيزى داده نمى شود.»

و ديگر روايات باب را بنگر كه در آن ها مطالبى است كه بر اين بحث دلالت مى كند.

و در روايت يكم از باب چهل و ششم فرموده معصوم عليه السلام كه: «با وجود مادر و با وجود پدر و با وجود پسر و با وجود دختر كسى جز شوهر و زوجه ارث نمى برد.»

ديگر روايات باب را بنگر كه با اين بحث مناسب است.

(26) باب أنّ حظّ الذّكر من الميراث مثل حظّ الأنثيين عدىٰ ما استثنى و بيان علّته

اشاره

قال اللّٰه تعالى فى سورة النّساء ⁽¹⁾:11 و 176: «يُوصِيكُمُ اَللّٰهُ فِي أَوْلاٰدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اِثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَكَ وَ إِنْ كٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا اَلنِّصْفُ وَ لِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا اَلسُّدُسُ مِمّٰا تَرَكَ إِنْ كٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ اَلثُّلُثُ فَإِنْ كٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ اَلسُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهٰا أَوْ دَيْنٍ آبٰاؤُكُمْ وَ أَبْنٰاؤُكُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ عَلِيماً حَكِيماً».

«يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اَللّٰهُ يُفْتِيكُمْ فِي اَلْكَلاٰلَةِ إِنِ اِمْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَكَ وَ هُوَ يَرِثُهٰا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهٰا وَلَدٌ فَإِنْ كٰانَتَا اِثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا اَلثُّلُثٰانِ مِمّٰا تَرَكَ وَ إِنْ كٰانُوا إِخْوَةً رِجٰالاً وَ نِسٰاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اَللّٰهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اَللّٰهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌»

241-44730-⁽²⁾كافى 85/7: تهذيب 275/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن هشام(1)

عن الأحول قال قال لى ابن أبى العوجاء ما بال المرأة المسكينة الضّعيفة تأخذ سهماً واحداً و يأخذ الرّجل سهمين قال فذكر بعض أصحابنا لأبى عبداللّٰه عليه السلام قال انّ‌⁽³⁾

المرأة ليس عليها جهاد و لا نفقة و لا معقلة و إنّما ذٰلك على الرّجال و لذٰلك جعل للمرأة سهماً (واحداً - كا) و للرّجل سهمين.

242-44731-(2) المحاسن 329: البرقىّ عن أبيه و يعقوب بن يزيد جميعاً عن فقيه 253/4: (محمّد - المحاسن) ابن أبى عمير عن هشام (بن سالم - المحاسن) أنّ‌⁽⁴⁾

ابن أبى العوجاء قال لمحمّد بن النّعمان الأحول ما بال المرأة الضّعيفة لها سهم واحد و للرّجل(4)

القوىّ الموسر (له - المحاسن) سهمان (قال - فقيه) فذكرت ذٰلك لأبى عبداللّٰه عليه السلام فقال انّ المرأة ليس لها⁽⁵⁾

عاقلة و لا (عليها -

باب 26 سهم يك مذكر به اندازه سهم دو مؤنث

خداوند تعالى مى فرمايد:

خداوند به شما درباره فرزندان تان سفارش مى كند كه براى مذكر به اندازه سهم دو مؤنث است... شما نمى دانيد كدام يك از پدران و فرزندان تان برايتان سودمندترند اين ها سهم هايى است كه از سوى خداوند تعيين شده است، همانا خداوند داناى حكيم است.⁽¹⁾

و اگر آنان چند برادر و خواهر بودند پس براى مذكر به اندازه سهم دو مؤنث است.⁽²⁾

241-44730-(1) احول گويد: «ابن ابى العوجاء به من گفت: زوجه بينواى ضعيف چه گناهى كرده است كه يك سهم مى گيرد و مرد دو سهم‌؟

احول گويد: برخى از دوستان مان اين مساله را به امام صادق عليه السلام گفتند.

امام عليه السلام فرمود: براى اين كه جهاد و نفقه و ديه بر عهده زوجه نيست و اين ها تنها وظيفه مرد است به همين دليل براى زوجه يك سهم و براى مرد دو سهم قرار داده شده است.»

242-44731-(2) هشام بن سالم گويد: «ابن ابى العوجاء به محمد بن نعمان احول گفت: زوجه ضعيف چه گناهى دارد كه يك سهم دارد و مرد نيرومند توانگر دو سهم‌؟

فقيه) نفقة و لا جهاد و عدّد⁽¹⁾

أشياء غير⁽²⁾

هٰذا و هٰذا على الرّجال⁽³⁾

فلذٰلك جعل له⁽⁴⁾

سهمان و لها⁽⁵⁾

سهم (واحد - فقيه). العلل 570: أخبرنى علىّ بن حاتم قال حدّثنا محمّد بن أحمد الكوفىّ قال حدّثنا عبداللّٰه بن أحمد النّهيكى عن ابن أبى عمير عن هشام بن سالم انّ ابن أبى العوجاء قال للأحول (و ذكر نحوه).

243-44732-(3) تهذيب 274/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 85/7: علىّ ابن محمّد و⁽⁶⁾

محمّد ابن أبى عبداللّٰه عن إسحاق بن محمّد النّخعى قال: سأل الفهفكى أبا محمّد عليه السلام كشف الغمّة 420/2: عن أبى هاشم قال سئل أبو محمّد عليه السلام ما بال المرأة المسكينة الضّعيفة تأخذ سهماً و احداً و يأخذ الرّجل سهمين فقال (أبو محمّد - كا - يب) انّ المرأة ليس عليها جهاد و لا نفقة و لا عليها معقلة إنّما ذٰلك على الرّجال⁽⁷⁾

فقلت فى نفسى قد كان قيل لى انّ ابن أبى العوجاء سأل أبا عبداللّٰه عليه السلام عن هٰذه المسألة فأجابه بهٰذا الجواب فأقبل أبو محمّد عليه السلام علىّ فقال نعم هٰذه (المسئلة - كا) مسئلة ابن أبى العوجاء و الجواب منّا واحد إذا كان معنى المسألة واحداً جرى لاخرنا (مثل - يب) ما جرى لأوّلنا و أوّلنا و آخرنا فى العلم سواء و لرسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و لِأمير المؤمنين عليه السلام فضلهما.

244-44733-(4) كافى 84/7: تهذيب 274/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن إسماعيل بن مرّار عن يونس بن عبدالرّحمٰن عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام قال قلت له جعلت فداك كيف صار الرّجل إذا مات و ولده من القرابة سواء ترث النّساء نصف ميراث الرّجال و هنّ أضعف من الرّجال و أقلّ حيلة فقال لأنّ اللّٰه عزّ و جلّ فضّل الرّجال على النّساء بدرجة و لأنّ النّساء يرجعن⁽⁸⁾

عيالاً على الرّجال.

245-44734-(5) تهذيب 398/9: فقيه 253/4: كتب الرّضا عليه السلام إلى محمّد بن سنان فيما كتب من جواب مسائله علّة اعطاء النّساء نصف ما يعطى الرّجال من الميراث أنّ‌⁽⁹⁾

المرأة إذا تزوّجت أخذت و الرّجل يعطى فلذٰلك وفّر على الرّجال.

من اين مساله را به امام صادق عليه السلام گفتم و امام عليه السلام فرمود: بر عهده زوجه پرداخت ديه و نفقه و جهاد نيست. (و چيزهاى ديگرى را امام شمرد) و اين ها بر مردان است به همين دليل براى مرد دو سهم و براى زوجه يك سهم قرار داده شده است.»

243-44732-(3) فهفكى از امام حسن عسكرى عليه السلام سوال كرد (يا از امام حسن عسكرى عليه السلام سوال شد): «گناه زوجه بينواىِ ضعيف چيست كه يك سهم مى گيرد و مرد دو سهم‌؟

امام عليه السلام فرمود: همانا جهاد و نفقه و ديه بر عهده زوجه نيست و اين ها تنها به عهده مردان است.

با خود گفتم: به من گفته شده بود كه ابن ابى العوجاء اين مساله را از امام صادق عليه السلام پرسيده بود و امام عليه السلام همين پاسخ را به وى داده بود. وقتى اين فكر از ذهنم خطور كرد، امام عليه السلام رو به من كرد و فرمود: آرى اين (مسأله) مسأله ابن ابى العوجاءست و پاسخ ما يكى است وقتى كه معناى پرسش يكى است. براى آخرين فرد ما همان حكم است كه براى اولين فرد ماست و اولين و آخرين فرد ما در علم يكسان هستيم و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و امير مؤمنان عليه السلام برترى خود را دارند.»

244-44733-(4) يونس بن عبدالرحمان گويد: «به امام رضا عليه السلام گفتم: چگونه است كه وقتى مردى مى ميرد با اين كه فرزندانش با وى به يك اندازه خويشاوندى دارند زنان نصف مردان ارث مى برند و حال آن كه زنان از مردان ناتوان تر و راه چاره كمترى در پيش دارند؟

امام عليه السلام فرمود: براى اين كه خداوند عز و جل مردان را بر زنان يك درجه برترى داد و براى اين كه زنان نان خور مردان هستند.»

245-44734-(5) در نامه امام رضا عليه السلام به محمد بن سنان در پاسخ به پرسش هاى وى آمده است: «دليل پرداخت نصف ارث مردان به زنان اين است كه وقتى زوجه ازدواج كند مى گيرد و مرد مى دهد به همين دليل سهم مردان بيش تر شد.»

246-44735-(6) عيون الأخبار 98/2: علل الشّرايع 570: بالإسناد المتقدّم فى باب (16) كيفيّة الوضوء من أبوابه (ج 2) عن محمّد بن سنان عن علىّ‌⁽¹⁾

ابن موسى الرّضا عليهما السلام فيما كتب إليه من جواب مسائله فى العلل مثله و زاد و علّة اُخرى فى اعطاء الذّكر مثلَى ما تعطى الاُنثى لأنّ الاُنثى فى عيال الذّكر إن احتاجت و عليه أن يعولها و عليه نفقتها و ليس على المرأة أن تعول الرّجل و لا تؤخذ بنفقته إن احتاج فوقّر (اللّٰه تعالى - العيون) على الرّجال⁽²⁾

لذٰلك و ذٰلك قول اللّٰه عزّ و جلّ «اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَى اَلنِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اَللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلىٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ‌».

247-44736-(7) تهذيب 398/9: فقيه 253/4: فى رواية حمدان بن الحسين عن الحسن⁽³⁾

بن الوليد عن ابن بكير عن عبداللّٰه بن سنان قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام لأىّ عِلّة صار الميراث للذّكر مثل حظّ الاُنثيين قال لما جعل⁽⁴⁾

(اللّٰه - فقيه) لها من الصّداق. العلل 570: أخبرنى علىّ بن حاتم قال أخبرنى القاسم بن محمّد قال حدّثنى حمدان بن الحسين عن الحسين بن الوليد (و ذكر مثله سنداً و متناً).

248-44737-(8) علل الشرايع 571: حدّثنا علىّ بن أحمد بن محمّد رضى الله عنه قال فقيه 253/4: روى محمّد ابن أبى عبداللّٰه الكوفىّ عن موسى بن عمران النخعى عن عمّه الحسين بن يزيد عن علىّ بن سالم عن أبيه قال: سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام فقلت له كيف صار الميراث للذّكر مثل حظّ الاُنثيين فقال لأنّ الحبّات الّتى أكلها آدم و حوّاء فى الجنّة كانت ثمانية عشر (حبّة - فقيه) أكل آدم منها اثنتى عشر حبّة و أكلت حوّاء ستّاً فلذٰلك صار الميراث للذّكر مثل حظّ الاُنثيين.

249-44738-(9) عيون الأخبار 240/1: حدّثنا أبو الحسن محمّد بن عمرو بن علىّ بن عبداللّٰه البصرىّ بإيلاق قال حدّثنا أبو عبداللّٰه محمّد بن عبداللّٰه بن أحمد بن جبلة الواعظ قال حدّثنا أبوالقاسم عبداللّٰه بن أحمد بن عامر الطّائى قال حدّثنا أبى قال حدّثنا علىّ بن موسى الرّضا عليهما السلام

246-44735-(6) در گزارش ديگرى از حديث پيشين در پاسخ امام عليه السلام افزوده شده است: «و دليل ديگر براى پرداخت دو برابر ارث زوجه به مرد اين است كه زوجه نان خور مرد است اگر نياز پيدا كند بر مرد است كه او را تامين كند و نفقه اش را بپردازد ولى بر عهده زوجه نيست تا مرد را تامين كند و مرد اگر نيازمند شود نفقه اش از زوجه گرفته نمى شود؛ از اين رو خداوند تعالى سهم مردان را بيش تر كرده است و اين است معناى سخن خداوند كه فرمود: «مردان قوام دهندگان زنان هستند به دليل آن كه خداوند برخى از آن ها را بر برخى ديگر برترى داد و به دليل آن كه از اموال شان هزينه مى كنند.»

247-44736-(7) عبداللّٰه بن سنان گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: به چه دليل سهم ارث مرد به اندازه دو زوجه است‌؟

امام عليه السلام فرمود: به دليل مهريه و صداقى كه براى زوجه قرار داده شده است (يا خداوند براى زوجه قرار داده است.)»

248-44737-(8) على بن سالم از پدرش نقل مى كند كه گفت: «به امام صادق عليه السلام گفتم: چگونه ارث مرد به اندازه سهم دو زوجه است‌؟

امام عليه السلام فرمود: براى اين كه دانه هايى را كه آدم و حوا در بهشت خوردند هجده دانه بود. آدم عليه السلام دوازده دانه و حواء شش دانه از آن ها را خوردند به همين دليل در ارث سهم مرد به اندازه سهم دو گرديد.»

249-44738-(9) احمد بن عامر طايى از امام رضا عليه السلام از پدرش موسى بن جعفر عليه السلام از پدرش عليه السلام امام صادق عليه السلام

قال حدّثنا أبى موسى بن جعفر قال حدّثنا أبى جعفر بن محمّد قال حدّثنا أبى محمّد بن علىّ قال حدّثنا أبى علىّ بن الحسين قال حدّثنا أبى الحسين بن علىّ عليهم السلام قال كان علىّ بن أبى طالب عليه السلام بالكوفة فى الجامع إذ قام⁽¹⁾

إليه رجل من أهل الشّام (إلى أن قال 242) و سأله لِمَ صارت الميراث للذّكر مثل حظّ الاُنثيين فقال عليه السلام من قِبَل السنبلة كانت عليها ثلاث حبّات فبادرت إليه حوّاء فأكلت منها حبّة و أطعمت آدم حبّتين فمن ذٰلك و رّت للذّكر مثل حظ الاُنثيين. علل الشّرايع 571: حدّثنا أبو الحسن محمّد بن عمربن علىّ بن عبداللّٰه البصرىّ قال حدّثنا أبو عبداللّٰه محمّد بن عبداللّٰه بن أحمد بن خالد بن جبلة الواعظ (و ذكر نحوه).

250-44739-(10) تفسير العيّاشىّ 225/1: عن أبى جميلة المفضّل بن صالح عن بعض أصحابه عن أحدهما عليهما السلام قال إنّ فاطمة صلوات اللّٰه عليها انطلقت إلى أبى بكر فطلبت ميراثها من نبىّ اللّٰه صلى الله عليه و آله فقال انّ نبىّ اللّٰه لا يورّث فقالت أ كفرت باللّٰه و كذبت بكتابه قال اللّٰه «يُوصِيكُمُ اَللّٰهُ فِي أَوْلاٰدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَيَيْنِ‌».

251-44740-(11) دعائم الإسلام 365/2: رؤينا عن علىّ و أبى جعفر وأبى عبداللّٰه عليهما السلام انّهم قالوا على أصل قولهم إنّ الميّت إذا مات و ترك أولاداً ذكوراً و إناثاً لا وارث له غيرهم فماله بينهم للذّكر مثل حظّ الاُنثيين فإن لم يترك غير ولدٍ واحدٍ ذكر فالميراث له كلّه و إن ترك ابنةً واحدةً فللإبنة النّصف بالميراث المسمّى و يُرَدُّ عليها النّصف الثّانى بالرّحم إذا لم يكن للميّت من هو أقرب إليه منمها رحماً.

252-44741-(12) تفسير القمىّ 132/1: قوله «يُوصِيكُمُ اَللّٰهُ فِي أَوْلاٰدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَيَيْنِ‌» قال (أبو عبداللّٰه عليه السلام) إذا مات الرّجل و ترك بنين و بنات فللذّكر مثل حظّ الاُنثيين.

253-44742-(13) البحار 328/10: العلل لمحمّد بن علىّ إبراهيم العلّة فى أنّ للذّكر مثل حظّ الاُنثيين أنّ الرجال يجب عليهم ما لا يجب على النساء من الجهاد و المؤنات و هم قوّامون على النّساء.

از پدرش عليه السلام امام باقر عليه السلام از پدرش امام سجاد عليه السلام از پدرش امام حسين عليه السلام روايت مى كند كه فرمود:

«على عليه السلام در مسجد كوفه بود كه مردى از اهل شام در برابر حضرت به پا خاست... حديث ادامه مى يابد تا آنجا كه مرد شامى از على عليه السلام پرسيد: به چه دليل در ارث سهم مرد به اندازه سهم دو زن قرار داده شد؟

على عليه السلام فرمود: از ناحيه خوشه كه در آن سه دانه بود. پس حواء پيشى گرفت و يك دانه آن را خورد و دو دانه را به آدم خوراند. به همين دليل براى مرد به اندازه سهم دو زوجه ارث قرار داده شد.»

250-44739-(10) ابو جميله مفضل بن صالح با واسطه از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «فاطمه كه درود خدا بر او باد نزد ابوبكر رفت و ميراث خود را از پيامبر صلى الله عليه و آله از وى درخواست كرد. ابوبكر گفت: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ارث بر جاى نمى گذارد.

فاطمه عليها السلام فرمود: آيا به خداوند كافر شدى و قرآن را دروغ انگاشتى‌؟ خداوند مى فرمايد: «خداوند درباره فرزندان تان به شما سفارش مى كند كه براى مذكر به اندازه سهم دو مؤنث است.»

251-44740-(11) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام، امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه اصل گفتارشان چنين است: «هر گاه ميت پس از مرگش فرزندان پسر و دختر بر جاى گذارد و ارث ديگرى نداشته باشد، پس مال وى در ميان آنان تقسيم مى شود به اين صورت كه براى مرد به اندازه سهم دو زوجه و اگر تنها يك پسر بر جاى گذارد، همه ارث براى اوست و اگر يك دختر بر جاى گذارد پس براى دختر نصف مال از راه سهم تعيين شده است و نصف ديگر به دليل خويشاوندى به وى باز مى گردد، در صورتى كه ميت خويشاوند نزديك ترى از وى نداشته باشد.»

252-44741-(12) درباره آيه: «خداوند به شما درباره فرزندان تان سفارش مى كند كه براى مذكر به اندازه سهم دو مؤنث است.» در تفسير قمى از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هر گاه مردى بميرد و پسران و دخترانى بر جاى گذارد پس براى يك مذكر به اندازه سهم دو مؤنث است.»

253-44742-(13) در كتاب العلل متعلق به محمد بن على بن ابراهيم آمده است: «دليل آن كه براى مرد به اندازه سهم دو زوجه قرار داده شده است اين است كه بر مردان چيزهايى واجب است كه بر زنان واجب نيست كه از آن جمله است: جهاد، نفقه ها و اداره زندگى زنان بر عهده مردان است.»

254-44743-(14) فقه الرّضا عليه السلام 286: ثمّ سمّى للأولاد و الإخوة و الأخوات و القرابات سهاماً فى القرآن و سهاماً بأنّها ذوى الأرحام و جعل الأموال بعد الزّوج و الزّوجة و الأبوين للأقرب فالأقرب للذّكر مثل حظّ الاُنثيين و إذا تساوت القرابة من جهة الأب و الاُمّ تقسمه بفصل الكتاب فإذا تقاربت فباية ذوى الأرحام.

الإرجاعات

ويأتى فى باب (29) أنّ أولاد الأولاد يقومون مقام آبائهم عند عدمهم مايدّل على ذلك.

(27) باب مايختصّ من التّركة بالولد الأكبر من الذّكور و أنّ الأكبر من التّوأمين من خرج أخيراً

255-44744-⁽¹⁾كافى 86/7: عدّة من أصحابنا عن تهذيب 275/9: استبصار 144/4: أحمد بن محمّد بن خالد عن أبيه عن فقيه 251/4: حمّاد (بن عيسى - كا - فقيه) عن ربعى بن عبداللّٰه عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا مات الرّجل فسيفه و خاتمه و مصحفه و كتبه و رحله (وراحلته - كا - يب - صا) و كسوته لأكبر و ُلده فإن كان الأكبر ابنة فللأكبر من الذّكور.

256-44745-(2) كافى 86/7: محمّد بن إسماعيل عن تهذيب 275/9: استبصار 144/4: الفضل بن شاذان عن ابن أبى عمير عن ربعى بن عبداللّٰه عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا مات الرّجل فللأكبر(1)

من ولده سيفه و مصحفه و خاتمه و درعه.

257-44746-(3) كافى 85/7: تهذيب 275/9: استبصار 144/4: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن حمّاد (بن عيسى - كا) عن حريز عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا هلك الرّجل فترك بنين فللأكبر السّيف والدّرع و الخاتم و المصحف فإن حدث به حدث فللأكبر منهم.

258-44747-(4) دعائم الإسلام 394/2: روى عن أبى جعفر و أبى عبداللّٰه عليهما السلام انّهما قالا إذا هلك الرّجل و ترك بنين فللأكبر منهم السّيف والدّرع و الخاتم و المصحف فإن حدث به حدث فهو للّذى يليه منهم.

254-44743-(14) در كتاب فقه الرضا آمده است: «سپس براى فرزندان و برادران و خواهران در قرآن سهم هايى معين كرد و سهم ديگرى از آن جهت كه خويشاوند هستند و پس از شوهر و زوجه و پدر و مادر اموال را به ترتيب براى نزديك ترين خويشاوندان قرار داد، به اين صورت كه براى مرد به اندازه سهم دو زوجه و هر گاه خويشاوندى از جهت أبوينى مساوى بودند، آن را براساس تقسيمات قرآن تقسيم مى كنند و اگر خويشاوندى آنان متفاوت بود بر اساس آيه ذوى الارحام.»

ارجاعات

مى آيد:

در باب بيست و نهم مطالبى خواهد آمد كه بر اين بحث دلالت مى كند.

باب 27 اختصاصات پسر ارشد از ماترك پدر

255-44744-(1) ربعى بن عبداللّٰه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه مردى بميرد، شمشير، انگشتر، قرآن، كتاب ها، وسايل (و مركب) و لباس هايش متعلق به فرزند ارشد اوست و اگر فرزند ارشد دختر بود براى فرزند ارشد از پسران است.»

256-44745-(2) ربعى بن عبداللّٰه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه مردى بميرد، پس شمشير، قرآن، انگشتر و زره اش متعلق به فرزند ارشد اوست.»

257-44746-(3) حريز از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه مردى بميرد و پسرانى بر جاى گذارد، شمشير، زره، انگشتر و قرآنش متعلق به پسر بزرگتر است، پس اگر براى وى حادثه اى رخ داد براى بزرگ ترين آن هاست.»

258-44747-(4) در كتاب دعائم الاسلام از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمودند: «هر گاه مردى بميرد و پسرانى بر جاى گذارد، شمشير، زره، انگشتر و قرآنش متعلق به ارشد از آن هاست.

آنگاه اگر براى وى حادثه اى رخ داد متعلق به پسر بعدى از آن هاست.»

259-44748-(5) كافى 58/7: تهذيب 275/9: استبصار 144/4: علىّ (بن إبراهيم - يب) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن ابن اُذينة عن بعض أصحابه عن أحدهما عليهما السلام أنّ الرّجل إذا ترك سيفاً و سلاحاً فهو لابنه و إن كان له بنون فهو لأكبرهم.

260-44749-(6) تهذيب 276/9: استبصار 144/4: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن أسباط عن محمّد بن زياد (بن عيسى - يب) عن ابن اُذينة عن زرارة ومحمّد بن مسلم و بكير و فضيل بن يسار عن أحدهما عليهما السلام انّ الرّجل إذا ترك سيفاً أو سلاحاً فهو لابنه فإن كانوا اثنين فهو لأكبرهما.

261-44750-(7) تهذيب 276/9: استبصار 145/4: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أحمد بن الحسن عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن شعيب العقرقوفى قال: سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الرجّل يموت ماله من متاع بيته قال السّيف و قال الميّت إذا مات فإنّ لابنه السّيف و الرّجل و الثّياب ثياب جلده.

262-44751-(8) فقيه 251/4: روى حمّاد بن عيسى عن شعيب بن يعقوب عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال الميّت إذا مات فانّ لابنه الأكبر السّيف و الرّحل و الثياب ثياب جلده.

263-44752-(9) تهذيب 298/6: أبوالقاسم جعفر بن محمّد عن أبيه عن سعد عن أحمد بن محمّد عن الحسين بن سعيد عن أخيه عن زرعة عن سماعة قال: سألته عن الرّجل يموت ماله من متاع البيت قال السّيف و السّلاح و الرّحل و ثياب جلده.

264-44753-(10) تهذيب 276/9: استبصار 144/4: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن عبيداللّٰه الحلبىّ و العبّاس بن عامر عن عبداللّٰه بن بكير عن عبيد بن زرارة عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام قال كم (من - صا) انسان له حقّ لا يعلم به قلت و ما ذاك أصلحك اللّٰه قال انّ صاحبى الجدار كان لهما كنز تحته لا يعلمان به أما انّه لم يكن بذهب⁽¹⁾

و لا فضّة قلت فما كان قال كان علماً قلت فأيّهما أحقّ به قال الكبير كذٰلك نقول نحن. تفسير العيّاشىّ 337/2: عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال كم من انسان و ذكر نحوه.

259-44748-(5) ابن اذينه از يكى از دوستانش از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه مردى شمشير و اسلحه اى بر جاى گذارد، آن متعلق به پسر اوست و اگر چند پسر داشته باشد متعلق به بزرگ ترين آن هاست.»

260-44749-(6) زراره، محمد بن مسلم، بكير و فضيل بن يسار از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام روايت مى كنند كه فرمود: «هر گاه مردى شمشير يا اسلحه اى بر جاى گذارد، آن متعلق به پسر اوست، پس اگر دو پسر باشند، آن متعلق به بزرگ ترين آن هاست.»

261-44750-(7) شعيب عقرقوفى گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: مردى مى ميرد از وسايل خانه اش چه چيزى متعلق به اوست‌؟⁽¹⁾

امام عليه السلام فرمود: شمشير و فرمود: هر گاه مردى بميرد، شمشير، وسايل و لباس هاى بدنش متعلق به پسرش است.»

262-44751-(8) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پس از مرگ ميت، شمشير و وسايل سفر و لباس هاى تنش متعلق به پسر بزرگ ترش است.»

263-44752-(9) سماعه گويد: «از امام عليه السلام سوال كردم: مردى مى ميرد، از وسايل خانه چه چيزهايى به وى تعلق دارد؟

امام عليه السلام فرمود: شمشير، اسلحه، وسايل سفر و لباس هاى بدنش.»

264-44753-(10) ابوبصير از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «چه بسيار انسان هايى كه حقوقى دارند كه از آن ها بى خبرند.

گفتم: خداوند كارهايت را سامان بخشد! مقصود چيست‌؟

امام عليه السلام فرمود: دو صاحب ديوار، در زير آن گنجى داشتند كه از آن بى خبر بودند بدان كه آن زر و سيم نبود.

گفتم: پس آن چه چيزى بود؟

امام عليه السلام فرمود: يك نوع دانش بود.

گفتم: كدام يك از آن دو نفر به آن اولويت دارند؟

امام عليه السلام فرمود: بزرگ تر آن دو اين گونه كه ما مى گوييم.»

265-44754-(11) تهذيب 276/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن أسباط عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام قال سمعنا و ذكر كنز اليتيمين فقال كان لوحاً من ذهب فيه (بسم اللّٰه الرّحمٰن الرّحيم لاٰ إلٰه إلّا اللّٰه محمّد رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله عجبت لمن أيقن بالموت كيف يفرح و عجبت لمن أيقن بالقَدَر كيف يحزن و عجبت لمن رأى الدّنيا و تقلّبها بأهلها كيف يركن إليها و ينبغى لمن عقل عن اللّٰه تعالى(1)

أن لا يستبطئ اللّٰه فى رزقه و لا يتّهمه فى قضائه) فقال له حسين بن أسباط فإلىٰ من صار إلى أكبر هما قال نعم.

266-44755-(12) تهذيب 114/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 53/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن أحمد بن أشيم عن بعض أصحابه قال أصاب رجل غلامين فى بطن فهنّاه أبو عبداللّٰه عليه السلام (ثمّ - كا) قال أيّهما الأكبر(2)

فقال الّذى خرج أوّلاً فقال أبو عبداللّٰه عليه السلام الّذى خرج أخيراً⁽¹⁾

هو أكبر⁽²⁾

أ ما تعلم أنّها حملت بذاك⁽³⁾

أوّلاً و أنّ هٰذا دخل على ذاك⁽⁴⁾

فلم يمكنه أن يخرج حتّى خرج هٰذا فالّذى يخرج أخيراً⁽⁵⁾

هو أكبر هما.

(28) باب أنّ الحمل يرث و يورث إذا ولد حيّاً و يعرف بأن يصيح أو يتحرّك حركة اختياريّة و حكم ميراث من الدّية

اشاره

267-44756-⁽⁶⁾كافى 155/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و محمّد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن ابن أبى عمير عن ربعى بن عبداللّٰه عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سمعته يقول: فى المنفوس إذا تحرّك ورث انّه ربّما كان أخرس.

268-44757-⁽⁷⁾كافى 155/7: تهذيب 391/9: استبصار 198/4: علىّ (بن إبراهيم - يب - صا) عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن ربعى قال سمعت أبا عبداللّٰه عليه السلام يقول فى سقط إذا سقط من⁽⁸⁾

بطن اُمّه فتحرّك تحرّكاً بيّناً يرث و يورث فانّه ربّما كان أخرس.

265-44754-(11) على بن اسباط گويد: «شنيدم كه امام رضا عليه السلام از گنج دو يتيم سخن به ميان آورد و فرمود: آن لوحى از طلا بود كه در آن نوشته شده بود: به نام خداوند بخشنده مهربان، هيچ معبودى جز خداى يگانه نيست. محمد صلى الله عليه و آله فرستاده خداست. در شگفتم از كسى كه به مرگ يقين دارد چگونه شادمان است و در شگفتم از كسى كه به تقدير يقين دارد چگونه اندوهگين است و در شگفتم از كسى كه دنيا و دگرگونى آن به اهلش را مشاهده مى كند، چگونه به آن اعتماد مى كند و براى كسى كه از جانب خداوند به وى عقل و انديشه عنايت شده است شايسته است كه خداوند را در روزى دادن به خود كُند نشمارد و او را در قضايش متهم نكند.

حسين بن اسباط به وى گفت: آن به كدام يك از آن ها مى رسد آيا به بزرگ تر از آن دو مى رسد؟ گفت: آرى.»

266-44755-(12) على بن احمد بن اشيم با واسطه روايت مى كند كه گفت: «مردى صاحب دو پسر دوقلو شد.

امام صادق عليه السلام به وى تبريك گفت. سپس فرمود: كدام يك از آن دو بزرگ ترند؟

آن مرد گفت: آن كه اول متولد شد.

امام عليه السلام فرمود: آن كه ديرتر متولد شد بزرگ تر است. آيا نمى دانى كه مادرش نخست به او باردار مى شود و دومى پس از او وارد شده و بنابراين اولى نمى تواند خارج شود تا دومى خارج شود. پس آن كه ديرتر متولد مى شود، بزرگ تر است.»

باب 28 ارث نوزاد

267-44756-(1) ربعى بن عبداللّٰه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره نوزاد سقط شده فرمود: «در صورتى كه حركت كند ارث مى برد زيرا ممكن است گنگ باشد.»

268-44757-(2) ربعى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره جنين سقط شده فرمود: «هنگامى كه از شكم مادرش مى افتد و به صورت آشكار حركت كند ارث مى برد و ارث برده مى شود زيرا ممكن است لال باشد.»

269-44758-(3) تهذيب 392/9: استبصار 198/4: فقيه 226/4: روى حريز عن الفضيل قال:

سأل الحكم بن عتيبة أباجعفر عليه السلام عن الصّبىّ يسقط من اُمّه غير مستهلّ أ يورث فأعرض عنه فأعاد عليه فقال إذا تحرّك تحرّكاً بيّناً يرث⁽¹⁾

فإنّه ربّما كان أخرس.

270-44759-(4) تهذيب 392/9: استبصار 198/4: الحسين بن محمّد بن سماعة عن صفوان عن ابن مسكان عن أبى بصير قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام قال أبى إذا تحرّك المولود تحرّكاً بيّناً فإنّه يرث و يورث فإنّه ربّما كا أخرس.

271-44760-(5) كافى 156/7: حميد بن زياد عن تهذيب 391/9: استبصار 198/4: الحسن بن محمّد بن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى (ميراث - كا) المنفوس (من الدّية قال - كا) لا يرث من الدّية شيئاً حتّى يصيح و يسمع صوته.

272-44761-(6) كافى 156/7: علىّ بن إبراهيم عن محمّد بن عيسى عن يونس عن ابن عون عن بعضهم قال سمعته عليه السلام يقول انّ المنفوس لا يرث من الدّية شيئاً حتّى يستهلّ و يسمع صوته.

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية السّكونىّ (11) من باب (3) وجوب الصّلوة على جنازة من بلغ ستّ سنين من أبواب الصّلٰوة على الميّت (ج 3) قوله عليه السلام يورث الصّبىّ و يصلّى عليه إذا سقط من بطن اُمّه فاستهلّ صارخاً و إذا لم يستهلّ صارخاً لم يورث.

وفى رواية ابن سنان (12) قوله عليه السلام لا يصلّى على المنفوس و هو المولود الّذى لم يستهلّ و لم يصح و لم يورث من الدّية⁽²⁾

و لا من غيرها و إذا استهلّ فصلّ عليه و ورّثه.

ويأتى

فى رواية عمر بن يزيد (25) من باب (19) ما تجوز فيه شهادة النّساء و ما لا تجوز من أبواب الشّهادت (ج 30) قوله فشهدت المرأة الّتى قبلتها انّه استهلّ و صاح حين وقع إلى الأرض ثمّ مات قال على الإمام أن يجيز شهادتها فى ربع ميراث الغلام.

وفى رواية جابر (27) قوله عليه السلام شهادة القابلة جايزة على أنّه استهلّ‌.

وفى رواية ابن سنان (28) قوله عليه السلام تجوز شهادة القابلة فى المولود إذا استهلّ و صاح فى الميراث و يورث الرّبع من الميراث بقدر شهادة امرأة واحدة قلت فإن كانت امرأتين قال تجوز شهادتهما فى النّصف من الميراث.

269-44758-(3) فضيل گويد: «حكم بن عيينه از امام باقر عليه السلام سوال كرد: نوزادى بدون گريستن از شكم مادرش مى افتد. آيا ارث مى برد؟

امام عليه السلام از پاسخ به وى خوددارى كرد و او دوباره سوالش را تكرار كرد. امام عليه السلام فرمود: هر گاه به صورت آشكار حركت كند، ارث مى برد زيرا چه بسا وى لال باشد.»

270-44759-(4) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كندكه گفت: «پدرم فرمود: «هر گاه نوزادى به صورت آشكار حركت كند ارث مى برد و ارث برده مى شود؛ زيرا چه بسا لال است.»

271-44760-(5) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره (ارث) نوزاد (از ديه فرمود: «) چيزى از ديه را به ارث نمى برد تا اين كه گريه كند و صدايش شنيده شود.»

272-44761-(6) ابن عون با واسطه از معصوم عليه السلام روايت مى كند كه مى فرمود: «نوزاد چيزى از ديه را به ارث نمى برد تا هنگام ولادت گريه كند و صدايش شنيده شود.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت يازدهم از باب سوم از باب هاى نماز بر ميت فرموده امام عليه السلام كه: «كودك ارث برده مى شود و بر او نماز خوانده مى شود در صورتى كه هنگام افتادن از شكم مادرش صدا را به گريه بلند كند و در صورتى كه صدا را به گريه بلند نكند ارث برده نمى شود.»

و در روايت دوازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «بر منفوس نماز خوانده نمى شود و آن نوزادى است كه هنگام ولادت گريه نكند و فرياد نزند و از ديه و چيزهاى ديگر ارث برده نمى شود (يا از پدر و مادرش و ديگران ارث نمى برد) و هر گاه هنگام ولادت گريه كند بر او نماز بخوان و او را وارث قرار بده.»

مى آيد:

در روايت بيست و پنجم از باب نوزدهم از باب هاى شهادات اين گفته كه: «قابله شهادت داد كه نوزاد هنگام ولادت گريه و فرياد كرد و سپس مرد. فرمود: بر امام است كه شهادت او را در يك چهارم ارث پسر مؤثر بداند.»

و در روايت بيست و هفتم فرموده امام عليه السلام كه: «شهادت قابله بر گريستن نوزاد موثر است.»

و در روايت بيست و هشتم فرموده معصوم عليه السلام كه: «شهادت قابله درباره گريستن و فرياد زدن نوزاد در ارث مؤثر است و در يك چهارم ارث به اندازه شهادت يك زوجه ارث برده مى شود.

گفتم: اگر دو زوجه باشند؟

امام عليه السلام فرمود: شهادت آنان در نصف ارث مؤثر است.»

(29) باب أنّ أولاد الأولاد يقومون مقام آبائهم عند عدمهم و يمنع الأقرب الأبعد و يشاركون أبوى الميّت

اشاره

273-44762-⁽¹⁾كافى 88/7: حميد بن زياد عن تهذيب 317/9: استبصار 167/4: الحسن بن محمّد بن سماعة عن محمّد بن سكّين عن إسحاق بن عمّار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال ابن الابن يقوم مقام أبيه.

274-44763-⁽²⁾تهذيب 317/9: محمّد بن الحسن الصّفّار عن إبراهيم بن هاشم عن صفوان عن خزيمة بن يقطين عن عبدالرحمٰن بن الحجّاج عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال ابن الابن إذا لم يكن من صلب الرّجل أحد قام مقام الابن قال و ابنة البنت إذا لم يكن من صلب الرّجل أحد قامت مقام النبت.

275-44764-(3) دعائم الإسلام 369/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال فى رجل ترك أباً و ابن ابن قال للأب السّدس و ما بقى فلإبن الابن لأنّه ابنٌ مقام أبيه إذا لم يكن أبوه و كذٰلك ولد الولد ما تسافلوا إذا لم يكن أقرب منهم من الولد فهم بمنزلة الولد و من قرب منهم حجب من بَعُدَ و كذٰلك بنو البنت ولد فإذا اجتمعوا مع ولد الابن كان لِوُلد الابن سهم أبيهم و لوُلد البنت سهم اُمّهم ماكانوا قلّوا أو كثروا ذكوراً كانوا أو إناثاً لأنّهم صاروا إلى حال التّقرّب بمن تقرّبوا به فلو ترك الرّجل بنت ابنه و ابن ابنته كان لإبن البنت الثّلث و لإبنة الابن الثّلثان.

276-44765-(4) الهداية 83: و لا يرث ولد الولد مع الولد و لا مع الأبوين و ولد الولد يقومون مقام الولد إذا لم يكن هناك ولد و لا وارث غيره.

277-44766-(5) كافى 88/7: محمّد بن إسماعيل عن تهذيب 316/9: استبصار 166/4: الفضل بن شاذان عن صفوان (بن يحيى - صا) عن عبدالرّحمٰن بن الحجّاج عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال بنات البنت(1)

يقمن مقام البنت(2)

إذا لم تكن للميّت بنات و لا وارث غيرهنّ و بنات الابن يقمن مقام الابن إذا لم يكن للميّت ولد و لا وارث غيرهنّ‌.

باب 29 ارث فرزندِ فرزند (نوه و نتيجه و...)

273-44762-(1) اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پسرِ پسر جايگزين پدرش مى شود.»

274-44763-(2) عبدالرحمان بن حجاج از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در صورتى كه ميت فرزند بدون واسطه نداشته باشد، پسرِ پسر جانشين پسر مى شود و فرمود: و هر گاه ميت فرزند بدون واسطه نداشته باشد، دختر دختر جانشين دختر مى شود.»

275-44764-(3) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه درباره مردى كه پس از مرگش پدر و پسرِ پسرى را بر جاى گذارد فرمود: «يك ششم براى پدرش و بقيه براى پسرِ پسر است زيرا او در صورت نبود پدرش پسرى است به جاى وى.»

و فرزندِ فرزند هر چه پايين رود در صورتى كه فرزندى نزديك تر از آن نباشد به همين گونه است.

پس آن ها همانند فرزند هستند و نزديك ترين شان مانع ارث بردن دورتر مى شود و همچنين پسران دختر، فرزند هستند و هر گاه با فرزند پسر با هم باشند براى فرزندان پسر سهم پدرشان است و براى فرزندان دختر سهم مادرشان كم باشند يا زياد، مذكر باشند يا مؤنث چرا كه آن ها خويشاوندى كسى را مى پذيرند كه به وسيله وى خويشاوند ميت مى شوند. بنابراين اگر مردى پس از مرگ، دختر پسرش و پسر دخترش را بر جاى گذارد، يك سوم ارث متعلق به پسر دختر و دو سوم متعلق به دختر پسر است.»

276-44765-(4) در كتاب الهدايه آمده است: «با وجود فرزند و پدر و مادر، فرزندِ فرزند ارث نمى برد و فرزندانِ فرزند جانشين فرزند مى شوند، در صورتى كه براى متوفى فرزند و وارث ديگرى نباشد.»

277-44766-(5) عبدالرحمان بن حجاج از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «دخترانِ دختر جانشين دختر مى شوند، در صورتى كه ميت، دختر و وارث ديگرى نداشته باشد و دخترانِ پسر جانشين پسر مى شوند در صورتى كه ميت، فرزند و وارثى غير از آن ها نداشته باشد.»

278-44767-(6) كافى 88/7: محمّد بن يحيى عن تهذيب 317/9: استبصار 166/4: أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن عبدالرّحمٰن بن الحجّاج عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال بنات البنت⁽¹⁾

يرثن إذا لم تكن بنات كنّ مكان البنات.

279-44768-(7) كافى 88/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن استبصار 166/4: تهذيب 316/9: أحمد بن محمّد (جميعاً - كا) عن فقيه 196/4: (الحسن - يب - فقيه) بن محبوب عن سعد ابن أبى خلف عن أبى الحسن (الأوّل - يب - كا صا) عليه السلام قال بنات البنت⁽²⁾

يقمن مقام البنت⁽³⁾

إذا لم تكن للميّت بنات و لا وارث غيرهنّ (قال - فقيه) و بنات الابن يقمن مقام الابن إذا لم يكن للميّت ولد⁽⁴⁾

و لا وارث غيرهنّ‌.

280-44769-(8) دعائم الإسلام 369/2: روّينا عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال بنات الابن إذا لم تكن بنات و لا ابن كنّ مكان البنات. (هٰكذا فى الدّعائم و الظّاهر انّ صحيحه (كنّ مكان الابن).

281-44770-(9) فقيه 205/4: روى الحسن بن محبوب عن سعد ابن أبى خلف عن أبى الحسن موسى عليه السلام قال: سألته عن بنات الإبنة و جدّ فقال للجدّ السّدس و الباقى لبنات الإبنة.

282-44771-(10) دعائم الإسلام 369/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال فى رجل ترك ابنته و ابن ابن و ابنة ابن قال المال كلّه لإبنته لأنّها أقرب.

283-44772-(11) دعائم الإسلام 366/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال فى رجل هلك و ترك ابنته و ابنة ابنه أو اُخته قال المال كلّه لابنته و كذٰلك لو ترك معها ابن ابنه أو اُخته فالمال كلّه للبنت النّصف بالميراث و النّصف بالرّحم.

284-44773-(12) تهذيب 318/9: استبصار 167/4: الحسن بن محمّد بن سماعة عن علىّ عن عبدالرّحمٰن ابن أبى نجران عن صفوان عن عبدالرّحمٰن بن الحجّاج قال قال لى أبو عبداللّٰه عليه السلام بنت الابن أقرب من ابنة البنت. (قال الشّيخ رحمه الله ما يتضمّن هٰذا الخبر من أنّ‌

278-44767-(6) عبدالرحمان بن حجاج از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «دخترانِ دختر ارث مى برند در صورتى كه ميت دخترى نداشته باشد. آنان جانشين دختران مى شوند.»

279-44768-(7) سعد ابن ابى خلف از امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «دختران دختر جانشين دختر مى شوند، در صورتى كه ميت، دختر و وارثى غير از آن ها نداشته باشد. (فرمود:) و دخترانِ پسر جانشين پسر مى شوند در صورتى كه ميت فرزند (دختر) و وارثى غير از آن ها نداشته باشد.»

280-44769-(8) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «دخترانِ پسر در صورت نبود دختر و پسر به جاى دختر هستند.»

در كتاب دعائم الاسلام اين گونه آمده است و ظاهراً صحيح آن چنين است: «به جاى پسر هستند.»

281-44770-(9) سعد ابن ابى خلف گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره دختران دختر و جدّ سوال كردم. امام عليه السلام فرمود: «يك ششم براى جدّ و بقيه براى دختران دختر است.»

282-44771-(10) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه درباره مردى كه پس از مرگ، دختر و پسرِ پسر و دخترِ پسرش را بر جاى مى گذارد فرمود: «همه مال متعلق به دخترش است زيرا او نزديك تر است.»

283-44772-(11) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه درباره مردى كه پس مرگش دختر و دخترِ پسر يا خواهرش را بر جاى مى گذارد فرمود: «همه مال متعلق به دخترش است و همچنين اگر همراه دخترش، پسرِ پسر يا خواهرش را بر جاى گذارد، همه مال براى دختر است. نصف آن به خاطر سهم ارث و نصف ديگر به دليل خويشاوندى.»

284-44773-(12) عبدالرحمان بن حجاج گويد: «امام صادق عليه السلام به من فرمود: دخترِ پسر از دخترِ دختر نزديك تر است.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «مضمون اين حديث كه نزديك تر بودن دختر پسر از دخترِ دختر است، صحيح نيست⁽¹⁾

سخن مولف صحيح به نظر نمى رسد زيرا خداوند سودمندتر بودن را ملاك قرار نداده است بلكه در مقام نفى اين تفكر است كه ارث را براساس سودمندتر بودن تقسيم مى كردند بنابراين اشكال شيخ قدس سره وارد است. مترجم.

زيرا آن دو در يك طبقه هستند و آن اين كه هر يك از آنان به واسطه كسى به ميت مرتبط مى شوند كه خودش بدون واسطه با ميت وابستگى دارد. بنابراين خويشاوندى آنان يكسان است

بنت الابن أقرب من بنت البنت فغير صحيح⁽¹⁾

لأنّ درجتهما واحدة و يشبه أن يكون الخبر ورد إمّا وهماً من الرّاوى أو ورد مورد التّقيّة لموافقته لمذهب بعض العامّة).

285-44774-(13) تهذيب 318/9: استبصار 168/4: محمّد بن الحسن الصّفّار عن معاوية بن حكيم عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن ابن بنت و بنت ابن قال انّ عليّاً عليه السلام كان لا يألوا⁽²⁾

أن يعطى الميراث الأقرب قال قلت فأيّهما أقرب قال ابنة الابن. (قال الشّيخ رحمه الله يشبه أن يكون الخبر ورد وهماً من الرّاوى أو ورد مورد الّقيّة لموافقته لمذهب بعض العامّة).

قرب الإسناد 389: قال أحمد و قلت لأبى الحسن عليه السلام رجل مات و ترك ابنة ابن و ابن بنت قال كان علىّ عليه السلام يُورث الأقرب فالأقرب قال قلت فأيّهما (و ذكر مثله).

286-44775-(14) تهذيب 318/9: الحسن بن محمّد بن سماعة قال روى علىّ عن محمّد ابن أبى حمزة عن عبدالرّحمٰن بن الحجّاج قال بنات الابن يرثن مع البنات. (قال الشّيخ رحمه الله هٰذا الخبر غير معمول عليه لأنّا قد بيّنّا أنّ مع البنت للصّلب لا ترث بنت البنت و لا ابن الابن و يشبه أن يكون الخبر ورد إمّا وهَماً من الرّاوى أو ورد مورد التّقيّة لموافقته لمذهب بعض العامّة).

الإرجاعات

وتقدّم فى رواية مجمع البيان (8) من باب (18) من يستحقّ الميراث قوله و ولد الولد و ان سفل يقوم مقام الولد الأدنىٰ عند فقده فى الإرث و المنع و يترتّبون الأقرب فالأقرب.

ويأتى

فى رواية زرارة (3) من باب (31) ميراث الأبوين مع الولد و أحد الزّوجين قوله عليه السلام فإن لم يكن ولد و كان ولد الولد ذكوراً كانوا أو إناثاً فإنّهم بمنزلة الولد و ولد البنين بمنزلة البنين يرثون ميراث البنين و ولد البنات بمنزلة البنات يرثون ميراث البنات و يحجبون الأبوين و الزّوج و الزّوجة عن سهامهم الأكثر و إن سفلوا ببطنين و ثلاثة و أكثر يرثون ما يرث ولد الصّلب و يحجبون ما يحجب ولد الصّلب.

و به نظر مى رسد يا اشتباهى از سوى راوى در حديث روى داده است يا از روى تقيه صادر شده است به خاطر آن كه با مذهب برخى از اهل سنت سازگار است.»

285-44774-(13) احمد بن محمد بن ابى نصر گويد: «از امام رضا عليه السلام درباره پسر دختر و دختر پسر سوال كردم. امام عليه السلام فرمود: همانا على عليه السلام از پرداخت ارث به نزديك تر كوتاه نمى آمد.

گفتم: كدام يك نزديك ترند؟

امام عليه السلام فرمود: دختر پسر.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «گويا در حديث اشتباهى از سوى راوى رخ داده است يا از روى تقيه صادر شده است به دليل آن كه با مذهب برخى از اهل سنت سازگار است.»

در گزارش ديگرى احمد گويد: «به امام رضا عليه السلام گفتم: مردى پس از مرگش، دختر پسر و پسر دخترى از خود بر جاى مى گذارد.

امام عليه السلام فرمود: على عليه السلام به ترتيب ارث را به نزديك تر مى داد.» ادامه حديث مانند حديث پيشين است.

286-44775-(14) عبدالرحمان بن حجاج گويد: «دخترانِ پسر همراه دختران ميت ارث مى برند.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «به اين حديث عمل نشده است زيرا ما بيان كرديم كه با وجود دخترِ بدون واسطه، دخترِ دختر و پسرِ پسر ارث نمى برند و به نظر مى رسد كه حديث اشتباهاً از سوى راوى يا از روى تقيه صادر شده باشد زيرا با مذهب برخى از عامه موافق است.»⁽¹⁾

ارجاعات

گذشت:

در روايت هشتم از باب هجدهم اين گفته كه: «و فرزندِ فرزند تا هر چه پايين رود در ارث بردن و منع كردن ديگران از ارث جانشين نزديك ترين فرزند هنگام نبودش مى شود و از نزديك ترين به پايين درجه بندى مى شوند.»

مى آيد:

و در روايت سوم از باب سى و يكم فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر فرزندى نبود و فرزند فرزند وجود داشت خواه مذكر يا مؤنث پس آنان به منزله فرزند هستند و فرزندان پسران همانند پسر ارث پسر را مى برند و فرزندان دختران همانند دختر ارث دختر را مى برند و پدر، مادر، شوهر و زوجه را از سهم بيش تر باز مى دارند و اگر دو يا سه نسل يا بيش از آن پايين روند، سهم فرزند بدون واسطه را به ارث مى برند و فرزند بدون واسطه مانع ميراث هر كس شود آنان نيز مانع مى شوند.»

(30) باب حكم من مات و ترك الولد و أبويه أو أحدهما

اشاره

287-44776-⁽¹⁾تهذيب 272/9: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن موسى بن بكر عن زرارة عن حمران بن أعين عن أبى جعفر عليه السلام فى رجل ترك ابنته و اُمّه أنّ الفريضة من أربعة أسهم لأنّ للبنت ثلاثة أسهم و للاُمّ السّدس سهم و بقى سهمان فهما أحقّ بهما من العمّ و ابن الأخ و العَصَبَة لأنّ البنت و الامّ سمّى لهما و لم يسمّ لهم فيردّ عليهما بقدر سهامهما.

288-44777-⁽²⁾تهذيب 273/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أحمد بن الحسن عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عن موسى بن بكر الواسطىّ قال قلت لزرارة حدّثنى بكير عن أبى جعفر عليه السلام فى رجل ترك إبنته و اُمّه أنّ الفريضة من أربعة لأنّ للبنت ثلاثة أسهم و للاُمّ السّدس سهم و ما بقى سهمان فهما أحقّ بهما من العمّ و من الأخ و العَصَبَة لأنّ اللّٰه تعالى قد سمّى لهما و من سمّى لهما فيردّ عليهما بقدر سهمامهما.

289-44778-(3) كافى 94/7: عدّة من أصحابنا عن تهذيب 272/9: سهل بن زياد عن الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب عن زرارة قال وجدت فى صحيفة الفرائض رجل مات و ترك إبنته و أبويه (فوجدت - يب) فللإبنة(1)

ثلاثة أسهم و للأبوين لكلّ واحد منهما سهم يقسّم المال على خمسة أجزاء فما أصاب ثلاثة أجزاء فللإبنة(2)

و ما أصاب جزئين فللأبوين.

290-44779-(4) تهذيب 273/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن أسباط عن محمّد بن حمران عن زرارة قال أرانى أبو عبداللّٰه عليه السلام صحيفة الفرائض فإذا فيها لا ينقص الأبوان من السّدسين شيئاً.

291-44780-(5) دعائم الإسلام 371/2: عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليهم السلام انّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله قال فى رجل ترك أبويه و ابنته فللإبنة النّصف ثلاثة أسهم و للأبوين لكلّ واحد منهما السّدس يقسّم المال على خمسه أجزاء فما أصاب ثلاثه أسهم فللإبنة و ما أصاب

باب 30 ارث فرزند با پدر و مادر

287-44776-(1) حمران بن اعين از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه دختر و مادرش را بر جاى گذاشت فرمود: «ارث از چهار سهم است براى اين كه براى دختر سه سهم و براى مادر يك ششم است و دو سهم باقى مى ماند كه آن ها از عمو و برادرزاده و عصبه خويشاوندان مذكر به آن اولويت دارند زيرا براى دختر و مادر سهم تعيين شده است و براى آن ها سهم معين نشده است بنابراين بقيه بر آن دو به نسبت سهم هاى شان به آنان رد مى شود.»

288-44777-(2) بكير از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه دختر و مادرش را بر جاى گذاشت فرمود: «ارث از چهار سهم است، براى اين كه براى دختر سه سهم و براى مادر يك ششم است و دو سهم باقى مى ماند كه آن دو از عمو و برادر و عَصَبه خويشاوندان مذكر به آن اولويت دارند زيرا خداوند تعالى براى آن دو سهم تعيين كرده است و كسانى كه براى شان سهم تعيين شده به نسبت سهم هايشان به آن ها رد مى شود.»

289-44778-(3) زراره گويد: «در كتاب ارث اين گونه يافتم: مردى درگذشت و دختر و پدر و مادرش را بر جاى گذارد. (پس مشاهده كردم) سه سهم براى دختر و براى هر يك از پدر و مادر يك سهم. مال به پنج بخش تقسيم مى شود پس هر چه به اندازه سه سهم شد متعلق به دختر و هر چه به اندازه دو سهم شد متعلق به پدر و مادر است.»

290-44779-(4) زراره گويد: «امام صادق عليه السلام كتاب ارث را به من نشان داد. در آن نوشته شده بود: سهم پدر و مادر از دو ششم كاهش نمى يابد.»

291-44780-(5) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از نياكانش از على عليه السلام روايت مى شود كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله درباره مردى كه پدر و مادر و دخترش را بر جاى گذاشت فرمود: «نصف سه سهم متعلق به دختر است و براى هر يك از پدر و مادر يك ششم است. مال به پنج بخش تقسيم مى گردد پس آنچه به اندازه سه سهم شد براى دختر است و آنچه به اندازه دو سهم شد براى پدر و مادر است و اگر پس از مرگ، دختر و مادرش را بر جاى گذاشت نصف سه سهم متعلق به دختر است و يك ششم يك سهم براى مادر. [بنابراين] مال بر چهار بخش تقسيم مى شود. پس آنچه به اندازه

سهمين فللأبوين و إن كان توفّى و ترك ابنته و اُمّه فللإبنة النّصف ثلاثة أسهم و للاُمّ السّدس سهم يقسّم المال على أربعة أسهم فما أصاب ثلاثة أسهم فللإبنة و ما أصاب سهماً فهو للاُمّ و كذٰلك إن ترك ابنته و أباه فهى من أربعة أسهم للأب سهم و للإبنة ثلاثة أسهم هٰذا من صحيفة الفرائض الّتى هى إملاء رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و خطّ علىّ عليه السلام بيده.

292-44781-(6) كافى 93/7: تهذيب 270/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير و محمّد بن عيسى بن عبيد عن يونس بن عبد الرّحمٰن جميعاً (عن صفوان أو قال - كا) عن عمر بن اُذينة عن محمّد بن مسلم قال أقرأنى أبو جعفر عليه السلام صحيفة كتاب الفرائض الّتى هى إملاء رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و خطّ علىّ عليه السلام بيده فوجدت فيها رجل ترك إبنته و اُمّه للإبنة⁽¹⁾

النّصف ثلاثة أسهم و للاُمّ السّدس سهم يقسّم المال على أربعة أسهم فما أصاب ثلاثة أسهم فللإبنة⁽²⁾

و ما أصاب سهماً فهو للاُمّ قال و قرأت فيها رجل ترك إبنته و أباه فللإبنة⁽³⁾

النّصف ثلاثة أسهم و للأب السّدس سهم يقسّم المال على أربعة أسهم فما أصاب ثلاثة (أسهم - كا) فللإبنة⁽⁴⁾

و ما أصاب سهماً فللأب (و - يب) قال محمّد و وجدت فيها رجل ترك أبويه و ابنته فللإبنة النّصف ثلٰثة أسهم و للأبوين لكلّ واحد منهما السّدس لكلّ واحد منهما سهم يقسّم المال على خمسة أسهم فما أصاب ثلاثة فللإبنة و ما أصاب سهمين فللأبوين.

293-44782-(7) فقيه 192/4: روىٰ محمّد ابن أبى عمير عن عمر بن اُذينة عن محمّد بن مسلم أنّ أبا جعفر عليه السلام أقرأه صحيفة الفرايض الّتى هى إملاء رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و خطّ علىّ عليه السلام بيده فوجدت فيها رجل ترك ابنته و اُمّه للإبنة النّصف و للاُمّ السّدس و يقسّم المال على أربعة أسهم فما أصاب ثلاثة أسهم فهو للإبنة و ما أصاب سهماً فهو للاُمّ و وجدت فيها رجل ترك ابنته و أبويه للإبنة النّصف ثلاثة أسهم و للأبوين لكلّ واحد منها السّدس يقسّم المال على خمسة أسهم فما أصاب ثلاثة فهو للإبنة و ما أصاب سهمين فهو للأبوين.

قال و قرأت فيها رجل ترك ابنته و أباه للإبنة الّنصف و للأب سهم يقسّم المال على أربعة

سه سهم شد، براى دختر است و آنچه به اندازه يك سهم شد براى مادر است و همچنين اگر دختر و پدرش را بر جاى گذاشت، آن از چهار سهم است. يك سهم براى پدر و سه سهم براى دختر. اين از كتاب ارثى است كه املاء پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و خط على عليه السلام است.»

292-44781-(6) محمد بن مسلم گويد: «امام باقر عليه السلام كتاب ارثى را كه املاء پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و خط على عليه السلام با دستش بود به من نشان داد، آن را خواندم. در آن اين گونه يافتم: مردى دختر و مادرش را بر جاى مى گذارد. نصف سه سهم براى دختر است و يك ششم براى مادر. مال به چهار بخش تقسيم مى شود.

پس آنچه به اندازه سه سهم شد براى دختر است و آنچه به اندازه يك سهم شد براى مادر است.

گفت: و در آن خواندم: مردى دختر و پدرش را بر جاى مى گذارد. پس نصف سه سهم براى دختر و يك ششم يك سهم براى پدر. مال به چهار بخش تقسيم مى شود. آنچه به اندازه سه سهم شد براى دختر است و آنچه به اندازه يك سهم شد براى پدر است.»

293-44782-(7) محمد بن مسلم گويد: «امام باقر عليه السلام كتاب ارثى را كه املاء پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و نوشته على عليه السلام بود به من نشان داد. من آن را خواندم و در آن اين گونه يافتم: مردى دختر و مادرش را بر جاى مى گذارد. نصف ارث متعلق به دختر و يك ششم متعلق به مادر است و مال به چهار سهم تقسيم مى شود، پس به اندازه سه سهم متعلق به دختر است و به اندازه يك سهم متعلق به مادر.

و در آن ديدم كه نوشته شده است: مردى دختر، پدر و مادرش را بر جاى مى گذارد. نصف ارث معادل سه سهم متعلق به دختر و براى هر يك از پدر و مادر يك ششم است. مال به پنج سهم تقسيم مى شود، آنگاه به اندازه سه سهم براى دختر و به اندازه دو سهم براى پدر و مادر است.

و در آن خواندم: مردى دختر و پدرش را بر جاى مى گذارد. نصف مال متعلق به دختر و يك سهم براى پدر است. مال به چهار سهم تقسيم مى شود. آنگاه به اندازه سه سهم متعلق به دختر است و به اندازه يك سهم متعلق به پدر و اگر پدر و مادر و پسر و دخترى يا پسران و دخترانى را بر جاى گذارد، پس دو ششم متعلق به پدر و مادر است و بقيه آن براى پسران و دختران براى يك پسر به اندازه سهم دو دختر و اگر يك پسر و پدر و مادر را بر جاى گذارد؛ پس براى پدر و مادر دو ششم است و بقيه آن متعلق به پسر است.

و اگر مادر و يك پسر بر جاى گذارد، يك ششم براى مادر و بقيه براى پسر است.

و اگر يك پسر و پدر را بر جاى گذارد، پس يك ششم براى پدر و بقيه براى پسر است.

أسهم فما أصاب ثلاثة فهو للإبنة و ما أصاب سهماً فللأب و إن ترك أبوين و ابناً و ابنة أو بنين و بنات فللأبوين السّدسان و ما بقى فللبنين و البنات للذّكر مثل حظّ الاُنثيين فإن ترك ابناً و أبوين فللأبوين السّدسان و ما بقى فللإبن و إن ترك اُمّاً و ابناً فللاُمّ السّدس و ما بقى فللإبن فإن ترك أباً و ابناً فللأب السّدس و ما بقى فللإبن فإن ترك اُمّاً و بنين و بنات فللاُمّ السّدس و ما بقى فللبنين و البنات للذّكر مثل حظّ الاُنثيين فإن ترك أباه و بنين و بنات فللأب السّدس و ما بقى فللبنين و البنات للذّكر مثل حظّ الاُنثيين.

294-44783-(8) تهذيب 274/9: الحسن بن محمّد بن سماعة عن الحسن بن محبوب عن حمّاد ذى النّاب عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى رجل مات و ترك إبنتيه و أباه قال للأب السّدس شيئاً قلت له فإنّه ترك بنات و بنين و اُمّاً قال للاُمّ السّدس و الباقى يقسم لهم للذّكر مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَيَيْن.

295-44784-(9) فقه الرّضا عليه السلام 287: فإن ترك أبوين و ابناً أو أكثر من ذٰلك فللأبوين السّدسان و ما بقى فللإبن فإن ترك أباه و ابنته فللإبنة النّصف ثلاثة أسهم من ستّة و للأب السّدس يقسّم المال على أربعة سهم فما أصاب ثلاثة أسهم فللإبنة و ما أصاب سهماً فللأب و كذٰلك إذا ترك اُمّه و ابنته فإن ترك أبوين و ابنته فللإبنة النّصف و للأبوين السّدسان يقسّم المال على خمسة فما أصاب ثلاثة أسهم فللإبنة و ما أصاب سهمين فللأبوين فإن ترك إبنتين و أبوين فللإبنتين الثّلثان و للأبوين السّدسان و إن ترك أبويه و ابناً و ابنة أو بنين و بناتٍ فللأبوين السّدسان و ما بقى للبنين و البنات للذّكر مثل حظّ الاُنثيين.

296-44785-(10) الهداية 82: فإن ترك أباً و ابناً فللأب السّدس و ما بقى فللإبن.

297-44786-(11) وفيه - و إن ترك ابناً و اُمّاً فللاُمّ السّدس و ما بقى فللإبن.

298-44787-(12) وفيه - و إن ترك اباً و إبنة فللأب السّدس و للإبنة النّصف يقسّم المال على أربعة أسهم فما أصاب ثلثة أسهم فللإبنة و ما أصاب سهماً فللأب و كذٰلك إن ترك أمّه و ابنته.

299-44788-(13) وفيه - و إن ترك أبوين و ابنة فللأبوين السّدسان و للإبنة النصف يقسّم المال على خمسة أسهم فما أصاب ثلاثة أسهم فللإبنة و ما أصاب سهمين فللأبوين.

و اگر مادر و پسران و دخترانى بر جاى گذارد؛ پس يك ششم متعلق به مادر است و بقيه براى پسران و دختران براى يك مذكر به اندازه سهم دو مؤنث.

و اگر پدرش را با پسران و دخترانى بر جاى گذارد؛ پس يك ششم براى پدر و بقيه براى پسران و دختران است براى يك مذكر به اندازه سهم دومؤنث.

294-44783-(8) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه پس از مرگش دو دختر و پدرش را بر جاى مى گذارد فرمود: «يك ششم براى پدر و بقيه براى دو دختر است.

فرمود: و اگر دختران و پسرانى بر جاى گذارد، از يك ششم پدر چيزى كاسته نمى شود.

گفتم: وى دختران و پسران و مادرى بر جاى مى گذارد.

امام عليه السلام فرمود: يك ششم براى مادر است و بقيه ميان آنان تقسيم مى شود. براى مذكر به اندازه سهم دو مؤنث.»

295-44784-(9) در كتاب فقه الرضا آمده است: «اگر ميت پدر و مادر و يك پسر يا بيش تر بر جاى گذارد، دو ششم متعلق به پدر و مادر است و بقيه براى پسر. آنگاه اگر پدر و دخترش را بر جاى گذارد، نصف ارث معادل سه سهم از شش سهم متعلق به دختر است و يك ششم براى پدر و مال به چهار سهم تقسيم مى شود، به اندازه سه سهم متعلق به دختر و به اندازه يك سهم متعلق به پدر است.

و به همين صورت است اگر مادر و دخترش را بر جاى گذارد.

و اگر پدر و مادر و دخترش را بر جاى گذارد نصف ارث متعلق به دختر است و دو ششم براى پدر ومادر.

مال به پنج سهم تقسيم مى شود، به اندازه سه سهم براى دختر و به اندازه دو سهم براى پدر و مادر.

آنگاه اگر دو دختر و پدر و مادر را بر جاى گذارد دو سوم متعلق به دو دختر است و دو ششم براى پدر و مادر.

و اگر پدر و مادر و يك پسر و يك دختر يا چند پسر و دختر بر جاى گذارد پس دو ششم متعلق به پدر و مادر است و بقيه براى پسران و دختران براى يك مذكر به اندازه سهم دو مؤنث.»

296-44785-(10) در كتاب الهدايه آمده است: «پس اگر ميت، پدر و يك پسر بر جاى گذارد، يك ششم متعلق به پدر است و بقيه براى پسر.»

297-44786-(11) در همان كتاب آمده است: «و اگر يك پسر و مادر را بر جاى گذارد يك ششم براى مادر و بقيه براى پسر است.»

298-44787-(12) در همان كتاب آمده است: «و اگر پدر و يك دختر را بر جاى گذارد يك ششم براى پدر و نصف براى دختر است. مال به چهار سهم تقسيم مى شود به اندازه سه سهم متعلق به دختر و به اندازه يك سهم براى پدر است و به همين صورت است اگر مادر و دخترش را بر جاى گذارد.»

299-44788-(13) و نيز آمده است: «و اگر پدر و مادر و يك دختر را بر جاى گذارد، پس دو ششم متعلق به پدر و مادر است و نصف براى دختر. مال به پنج سهم تقسيم مى شود. به اندازه سه سهم براى دختر و به اندازه دو سهم براى پدر و مادر.

300-44789-(14) وفيه - و إن ترك أبوين و ابناً و ابنة أو بنين و بنات فللأبوين السّدسان و ما بقى فللبنين و البنات للذّكر مثل حظّ الاُنثيين..

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية سالم (29) من باب (21) أنّ السهام لا تعول قوله عليه السلام إنّ اللّٰه عزّ و جلّ أدخل الوالدين على جميع أهل المواريت فلم ينقصهما من السدس شيئاً. وفى رواية أبى المغرا (30) نحوه.

ويأتى فى الباب التّالى مايناسب الباب.

وفى رواية سلمة (1) من باب (45) أنّ الأقرب من الأعمام و الأخوال يمنع الأ بعد قوله و قال فى بنت و أبٍ للبنت النّصف و للأب السّدس و بقى سهمان فما أصاب ثلاثة أسهم منها فللبنت و ما أصاب سهماً فللأب و الفريضة من أربعة أسهم للبنت ثلاثة أرباع و للأب الرّبع.

(31) باب ميراث الأبوين مع الولد و أحد الزّوجين و أنّ الاُنثى لاتزاد على نصيب الرّجل لو كان مكانها

اشاره

301-44790-⁽¹⁾كافى 96/7: تهذيب 288/9: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير و محمّد بن عيسى عن يونس (بن عبدالرّحمٰن - كا) جميعاً عن عمر بن اُذينة قال قلت لزرارة إنّى سمعت محمّد بن مسلم و بكيراً يرويان عن أبى جعفر عليه السلام فى زوج و أبوين و ابنة(1)

فللزّوج⁽²⁾

الرّبع ثلاثة أسهم من اثنى عشر سهماً و للأبوين السّدسان أربعة أسهم من اثنى عشر سهماً و بقى خمسة أسهم فهو للإبنة⁽³⁾

لأنّها لو كانت ذكراً لم يكن لها غير خمسة من اثنى عشر (سهماً - كا) و إن كانتا⁽⁴⁾

اثنتين فلهما خمسة من اثنى عشر سهماً لأنّهما لو كانا ذكرين لم يكن لهما غير ما بقى خمسة من اثنى عشر (سهماً - كا) قال زرارة (و - يب) هٰذا هو الحقّ إذا أردت أن تلقى العول فتجعل الفريضة لا تعول فإنّما يدخل النّقصان على الّذين لهم الزّيادة من الولد و الأخوات من الأب و الاُمّ فأمّا الزّوج و الإخوة للاُمّ فإنّهم لا ينقصون ممّا سمّى اللّٰه (لهم - كا) شيئاً.

300-44789-(14) همچنين آمده است: «و اگر پدر و مادر و يك پسر و يك دختر يا چند پسر و چند دختر بر جاى گذارد، پس دو ششم براى پدر و مادر است و بقيه براى پسران و دختران براى مذكر به اندازه سهم دو مؤنث.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت بيست و نهم از باب بيست و يكم فرموده امام عليه السلام كه: «به راستى خداوند عز و جل پدر و مادر را در كنار همه وارثان قرار داد، آنگاه از سهم آنان از يك ششم چيزى كاسته نشد.»

و در روايت سى ام نظير آن هست.

مى آيد:

در باب بعدى مناسب با اين بحث خواهد آمد.

و در روايت يكم از باب چهل و پنجم اين گفته كه: «امام عليه السلام درباره يك دختر و پدر فرمود: نصف ارث متعلق به دختر است و يك ششم براى پدر و دو سهم باقى مى ماند بنابراين به اندازه سه سهم متعلق به دختر است و به اندازه يك سهم براى پدر و ارث از چهار سهم است، سه چهارم براى دختر و يك چهارم براى پدر.»

باب 31 ارث پدر و مادر با فرزند و همسر

301-44790-(1) عمر بن اذينه گويد: «به زراره گفتم: من از محمد بن مسلم و بكير شنيدم كه از امام باقر عليه السلام درباره شوهر و پدر و مادر و يك دختر روايت مى كنند كه فرمود: يك چهارم معادل سه سهم از دوازده سهم براى شوهر و دو ششم معادل چهار سهم از دوازده سهم براى پدر و مادر و پنج سهم باقى مانده براى دختر است زيرا اگر مذكر بود، بيش از پنج سهم از دوازده سهم براى وى نبود و اگر دو دختر بودند، پنج سهم از دوازده سهم متعلق به آنان بود زيرا اگر دو پسر بودند غير از آنچه باقى مانده پنج دوازدهم چيزى براى آنان نبود.

زراره گفت: اين حق است هر گاه خواستى عول افزايش تقسيمات را برطرف كنى و ارث را به گونه اى تقسيم كنى كه عول نشود؛ كاهش بر كسانى وارد مى شود كه افزوده براى آن هاست كه عبارتند از: فرزندان و خواهران أبوينى ولى شوهر و برادران أمّى از سهمى كه خداوند برايشان معين كرده است، پايين نمى آيند.»

فقيه 193/4: روى محمّد ابن أبى عمير قال قال ابن اُذينة قلت لزرارة إنّى سمعت محمّد بن مسلم و بكيراً يرويان عن أبى جعفر عليه السلام فى زوج و أبوين و ابنة فللزّوج الرّبع ثلاثة من اثنى عشر و للأبوين السّدسان أربعة من اثنى عشر و بقى خمسة أسهم فهى للإبنة لأنّها لو كانت ذكراً لم يكن لها غير ذلك و إن كانت اثنتين فليس لهما غير ما بقى خمسة قال زرارة و هٰذا هو الحقّ إن أردت أن تلقى العول فتجعل الفريضة لا تعول و إنّما يدخل النّقصان على الّذين لهم الزّيادة من الولد و الإخوة للأب و الاُمّ فأمّا الإخوة من الاُمّ فلا ينقصون ممّا سمّى لهم فإن تركت المرأة زوجها و أبويها و ابناً أو ابنين أو أكثر فللزّوج الرّبع و للأبوين السّدسان و ما بقى فللبنين بينهم بالسّويّة و إن تركت زوجها و أبويها و ابنة و ابناً أو بنين و بنات فللزّوج الرّبع و للأبوين السّدسان و ما بقى فللبنين و البنات للذّكر مثل حظّ الاُنثيين.

302-44791-⁽¹⁾كافى 96/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد ابن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن ابن محبوب عن علىّ بن رئاب تهذيب 288/9: أحمد بن محمّد عن ابن رئاب عن⁽²⁾

علاء بن رزين عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام فى امرأة ماتت و تركت زوجها و أبويها و ابنتها قال للزّوج الرّبع ثلاثة أسهم من اثنى عشر سهماً و للأبوين لكلّ واحد منهما السّدس سهمين(2)

من اثنى عشر سهماً و بقى خمسة أسهم فهى للإبنة⁽³⁾

لأنّه لو كان ذكراً لم يكن له أكثر من خمسة أسهم من اثنى عشر سهماً لأنّ الأبوين لاينقصان كلّ واحد منهما من السّدس شيئاً و أنّ الزّوج لا ينقص من الرّبع شيئاً.

المقنع 171: إن تركت المرأة زوجها و ابنتها و أبويها فللزّوج الرّبع ثلاثة من اثنى عشر و للأبوين السّدسان أربعة من اثنى عشر و بقى خمسة أسهم فهى للإبنة كذٰلك روى عن أبى جعفر عليه السلام.

303-44792-(3) كافى 97/7: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة قال دفع إلىّ صفوان كتاباً لموسى بن بكر فقال لى هٰذا سماعى من موسى بن بكر و قرأته عليه فإذا فيه موسى بن بكر عن علىّ بن سعيد عن زرارة قال هٰذا ممّا ليس فيه اختلاف عند أصحابنا عن أبى عبداللّٰه

در گزارش ديگرى عمر بن اذينه گفت: «من به زراره گفتم: از محمد بن مسلم و بكير شنيدم كه از امام باقر عليه السلام درباره شوهر و پدر و مادر و يك دختر روايت كردند كه فرمود: يك چهارم معادل سه سهم از دوازده سهم متعلق به شوهر است و دو ششم چهار تا از دوازده تا براى پدر و مادر و پنج سهم باقى مى ماند كه براى دختر است زيرا اگر مذكر بود غير از آن برايش نبود و اگر دو دختر بودند غير از پنج سهم باقى مانده چيزى برايشان نبود.

زراره گفت: و اين قطعاً حق است. اگر بخواهى عول افزايش تقسيمات را كنار گذارى و ارث را به گونه اى قرار دهى كه در آن عول افزايش تقسيمات (افزايش سهام بر ماترك) نباشد، تنها كاهش را بر كسانى وارد مى كنى كه افزوده براى آن هاست كه عبارتند از: فرزند و برادران أبوينى ولى برادران أمّى از سهمى كه خداوند برايشان تعيين كرده پايين نمى آيند.

و اگر زن، شوهر، پدر، مادر، يك پسر يا دو پسر يا بيش تر بر جاى گذارد، پس يك چهارم براى شوهر و دو ششم براى پدر و مادر و بقيه براى پسران است كه به طور مساوى ميان شان تقسيم مى شود.

و اگر شوهر و پدر و مادر و يك دختر و يك پسر يا چند پسر و دختر بر جاى گذارد، يك چهارم براى شوهر و دو ششم براى پدر و مادر و بقيه براى پسران و دختران است. براى يك مذكر به اندازه سهم دو مؤنث.»

302-44791-(2) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره زنى كه پس از مرگش شوهر و پدر و مادر و دخترش را بر جاى گذارد فرمود: «يك چهارم معادل سه سهم از دوازده سهم براى شوهر و يك ششم براى هر يك از پدر و مادر دو سهم از دوازده سهم و پنج سهم باقى مى ماند كه براى دختر است زيرا اگر مذكر بود، بيش از پنج سهم از دوازده سهم برايش نبود؛ براى اين كه از هر كدام از پدر و مادر چيزى از يك ششم كاسته نمى شود و از شوهر چيزى از يك چهارم كاسته نمى گردد.»

در كتاب المقنع آمده است: «اگر زنى شوهر و دختر و پدر و مادرش را بر جاى گذارد، يك چهارم سه تا از دوازده تا براى شوهر است و دو ششم چهار تا از دوازده تا براى پدر و مادر و پنج سهم باقى مى ماند كه براى دختر است. اين گونه از امام باقر عليه السلام روايت شده است.»

303-44792-(3) زراره گويد: «نزد شيعيان در اين مطلب از امام صادق عليه السلام و امام باقر عليه السلام اختلافى نيست كه از آن ها درباره زنى كه شوهر و مادر و دو دخترش را بر جاى گذارد سوال شد و فرمودند: «يك چهارم براى شوهر و يك ششم براى مادر و بقيه براى دو دختر زيرا اگر آن ها مرد بودند چيزى جز باقى مانده برايشان نبود و هرگز سهم زوجه از سهم مرد اگر به جاى وى بود زيادتر نمى شود.

وعن أبى جعفر عليهما السلام أنّهما سئلا عن امرأة تركت زوجها و اُمّها و ابنتيها فقال للزّوج الرّبع و للاُمّ السّدس و للإبنتين ما بقى لأنّهما لوكانا رجلين لم يكن لهما شىء إلّا ما بقى و لا تزاد المرأة أبداً على نصيب الرّجل لو كان مكانها.

و إن ترك الميّت اُمّاً أو أباً و امرأة و ابنة فإنّ الفريضة من أربعة و عشرين سهماً للمرأة الثّمن ثلاثة أسهم من أربعة و عشرين و لأحد الأبوين السّدس أربعة أسهم و للإبنة النّصف اثنى عشر سهماً و بقى خمسة أسهم هى مردودة على سهام الإبنة و أحد الأبوين على قدر سهامهما و لا يردّ على المرأة شىء.

و إن ترك أبوين و امرأة و بنتاً فهى أيضاً من أربعة و عشرين سهماً للأبوين السّدسان ثمانية أسهم لكلّ واحد منهما أربعة أسهم و للمرأة الثّمن ثلاثة أسهم و للإبنة النّصف اثنى عشر سهماً و بقى سهم واحد مردود على الإبنة و الأبوين على قدر سهامهم و لا يردّ على المرأة شىء.

و إن ترك أباً و زوجاً و ابنة فللأب سهمان من اثنى عشر و هو السّدس و للزّوج الرّبع ثلاثة أسهم من إثنى عشر و للإبنة النّصف ستّة أسهم من اثنى عشر و بقى سهم واحد مردود على الإبنة و الأب على قدر سهمامهما و لا يردّ على الزّوج شىء و لا يرث أحد من خلق اللّٰه مع الولد إلّا الأبوان و الزّوج و الزّوجة فإن لم يكن ولد و كان ولد الولد ذكوراً كانوا أو إناثاً فإنّهم بمنزلة الولد و ولد البنين بمنزلة البنين يرثون ميراث البنين و ولد البنات بمنزلة البنات يرثون ميراث البنات و يحجبون الأبوين و الزّوج و الزّوجة عن سهامهم الأكثر و إن سفلوا ببطنين و ثلاثة و أكثر يرثون ما يرث ولد الصّلب و يحجبون ما يحجب ولد الصّلب.

تهذيب 288/9: الحسن بن محمّد بن سماعة قال دفع إلىّ صفوان كتاباً لموسى بن بكر فقال لى هٰذا سماعى من موسى بن بكر (و ذكر مثله بتفاوت يسير فى الألفاظ).

304-44793-(4) فقه الرّضا عليه السلام 288: فإن تركت امرأة زوجها و أبويها و ولداً ذكراً كان أو اُنثى واحداً كان أو أكثر فللزّوج الرّبع و للأبوين السّدسان و ما بقى فللولد.

و اگر ميت مادر يا پسر و همسر و دخترى بر جاى گذارد، ارث از بيست و چهار سهم خواهد بود.

يك هشتم سه سهم از بيست و چهار براى همسر است و يك ششم چهار سهم براى يكى از پدر يا مادر و نصف دوازده سهم براى دختر و پنج سهم باقى مى ماند كه به سهم هاى دختر و يكى از پدر و مادر به نسبت سهم هايشان باز مى گردد و به زوجه چيزى باز نمى گردد.

و اگر پدر و مادر و همسر و دخترى را بر جاى گذارد، در اين صورت نيز از بيست و چهار سهم است. دو ششم هشت سهم براى پدر و مادر، براى هر يك چهار سهم و يك هشتم سه سهم براى زن و نصف دوازده سهم براى دختر است و يك سهم باقى مى ماند كه به دختر و پدر و مادر به نسبت سهم هايشان باز مى گردد و به زوجه چيزى باز نمى گردد.

و اگر پدر و شوهر و يك دختر را بر جاى گذارد دو سهم از دوازده يك ششم براى پدر است و يك چهارم سه سهم از دوازده براى شوهر و نصف شش سهم از دوازده براى دختر و يك سهم باقى مى ماند كه به دختر و پدر به نسبت سهم هايشان باز مى گردد و به شوهر چيزى باز نمى گردد.

و با وجود فرزند هيچ يك از آفريدگان خدا به جز پدر و مادر و شوهر و زوجه ارث نمى برند و اگر فرزندى نبود و فرزندِ فرزند بود مذكر باشند يا مؤنث آنان جانشين فرزند مى شوند و فرزندان پسر همانند پسر هستند و ارث پسر را به ارث مى برند و فرزندان دختر همانند دختر هستند و ارث دختر را به ارث مى برند و پدر و مادر و شوهر و زوجه را از سهم بيش ترشان محروم مى كنند و اگر به دو و سه نسل و بيش تر پايين روند ارث فرزند بدون واسطه را به ارث مى برند و فرزند بدون واسطه مانع از ارث بردن هر كس شود آنان نيز مانع مى شوند.»

304-44793-(4) در كتاب فقه الرضا آمده است: «اگر زنى شوهر و پدر و مادر و فرزند خواه پسر يا دختر، يك يا بيش تر بر جاى گذارد، يك چهارم براى شوهر است و دو ششم براى پدر و مادر و بقيه براى فرزندان.»

305-44794-(5) تفسير العيّاشىّ 226/1: عن بكير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لو أنّ امرأة تركت زوجها و أباها و أولاداً ذكوراً و إناثاً كان للزّوج الرّبع فى كتاب اللّٰه و للأبوين السّدسان و ما بقى فللذّكر مثل حظّ الاُنثيين.

الإرجاعات

وتقدّم فى باب (21) انّ السّهام لا تعول و الباب المتقدّم مايناسب ذٰلك.

ويأتى

فى رواية موسى (2) من باب (36) ما ورد فى ميراث الإخوة و الأخوات قوله عليه السلام و المرأة لا تكون أبداً أكثر نصيباً من رجل لو كان مكانها.

وفى رواية بكير (30) قوله عليه السلام و لا تزاد أنثىٰ من الأخوات و لا من الولد على ما لو كان ذكراً لم يزد عليه.

(32) باب أنّ من مات و ترك أبويه فللأب سهمان و للاُمّ سهم إذا لم يكن من يحجبها و إلّا فللاُمّ السّدس و بيان من يحجبها و من لا يحجبها

اشاره

306-44795-⁽¹⁾كافى 91/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن محبوب و عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن ابن محبوب تهذيب 270/9: أحمد بن محمّد. عن الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب و أبى أيّوب الخزّاز عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام فى رجل مات و ترك أبويه قال للأب سهمان و للاُمّ سهم.

307-44796-(2) كافى 91/7: حميد بن زياد عن تهذيب 269/9: الحسن ابن محمّد (بن سماعة - يب) عن علىّ بن الحسن بن حمّاد عن ابن مسكين(1)

عن مُشْمَعِلّ بن سعد عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى رجل ترك أبويه قال هى من ثلاثة أسهم للاُمّ سهم و للأب سهمان.

308-44797-(3) فقيه 191/4: روى الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام فى رجل مات و ترك أبويه قال للاُمّ الثّلث و للأب الثّلثان.

305-44794-(5) بكير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اگر زنى شوهر و پدر و فرزندانى دختر و پسر بر جاى گذارد، در كتاب خدا يك چهارم براى شوهر است و دو ششم براى پدر و مادر و بقيه براى يك مذكر به اندازه سهم دو مؤنث.»

ارجاعات

گذشت:

در باب بيست و يكم و باب پيشين مناسب با اين بحث هست.

مى آيد:

در روايت دوم از باب سى و ششم فرموده امام عليه السلام كه: «زن هرگز سهم بيش ترى از مردى كه اگر به جاى آن زوجه باشد نخواهد داشت.»

و در روايت سى ام فرموده امام عليه السلام كه: «خواهران و دختران سهم شان زيادتر از وقتى كه بر فرض مرد بودند نخواهد شد.»

باب 32 سهم پدر و مادر

306-44795-(1) زراره از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه پس از مرگش پدر و مادرش را بر جاى مى گذارد فرمود: «دو سهم براى پدر و يك سهم براى مادر است.»

307-44796-(2) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه پدر و مادرش را بر جاى گذاشت فرمود: «ارث از سه سهم است، يك سهم براى مادر و دو سهم براى پدر.»

308-44797-(3) زراره از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه پس از مرگش پدر و مادرش را بر جاى مى گذارد فرمود: «يك سوم براى مادر و دو سوم براى پدر است.»

309-44798-(4) دعائم الإسلام 371/2: روّينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليهم السلام انّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله قال فى الرّجل إذا ترك أبويه فلاُمّه الثّلث و للأب الثّلثان فى كتاب اللّٰه عزّ و جلّ و إن كان له إخوة يعنى للميّت إخوة لأب و اُمّ أو إخوة لأب فلاُمّه السّدس و للأب خمسة أسداس و إنّما و فّر للأب من أجل عياله إذا و رثه أبواه فأمّا الإخوة لاُمّ ليسوا لأب فإنّهم لايحجبون الاُمّ عن الثّلث ولايرثون.