منابع فقه شیعه - ترجمه جامع احادیث الشیعه حضرت آیه الله العظمی سید حسین بروجردی جلد 28

مشخصات کتاب

سرشناسه : بروجردی، حسين، ۱۲۵۳ - ۱۳۴۰.

عنوان قراردادی : جامع احاديث الشيعه .فارسی .برگزيده

عنوان و نام پديدآور : منابع فقه شيعه: ترجمه جامع احاديث الشيعه حضرت آيه الله العظمی سيد حسين بروجردی رحمه الله/ مترجمان احمد اسماعيل تبار، احمدرضا حسينی، محمدحسين مهوری.

مشخصات نشر : تهران: فرهنگ سبز ، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : 35ج

شابک : دوره: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۴۵-۴ ؛ ۱۵۰۰۰۰ريال: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۶۳-۸

وضعيت فهرست نويسی : فاپا

يادداشت : ص.ع. لاتينی شده: .... Sources of shi'ite jurisprudence

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

موضوع : احاديث احكام

موضوع : معاملات (فقه) -- احاديث

شناسه افزوده : اسماعيل تبار، احمد، ۱۳۴۳ -، مترجم

شناسه افزوده : حسينی، احمدرضا، ۱۳۴۲ - ، مترجم

شناسه افزوده : مهوری، محمدحسين، ۱۳۴۰ - ، مترجم

رده بندی كنگره : BP۱۳۶/۹ /ب۴ج۲۰۴۲۱۱۷ ۱۳۸۸

رده بندی ديويی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره كتابشناسی ملی : ۱۷۹۵۱۱۰

تنظیم متن دیجیتال: میثم حیدری

اشاره

الجزء الثامن و العشرون

قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله:

«إنّى تٰارِكٌ فيٖكُمُ الثَّقَلَيْن كِتٰابَ اللّٰهِ وَعِتْرَتىٖ أهْلَ بَيْتىٖ‌.»

اصول كافى، شيخ كلينى (متوفى 329 ق)؛ 294/1

مسند احمد بن حنبل (متوفى 241 ق)؛ 14/3، 366/4-367

منابع فقه شيعه

ترجمۀ

جامع أحاديث الشيعة

حضرت آية اللّٰه العظمى سيّد حسين بروجردى رحمه الله

جلد 28

شكار و ذبح، خوردنى ها و نوشيدنى ها

مترجمان

احمد اسماعيل تبار، سيد احمدرضا حسينى و محمدحسين مهورى

سرشناسه : بروجردي، حسين، ۱۲۵۳ - ۱۳۴۰.

عنوان قراردادي : جامع احاديث الشيعه .فارسي .برگزيده

عنوان و نام پديدآور : منابع فقه شيعه: ترجمه جامع احاديث الشيعه حضرت آيه الله العظمي سيد حسين بروجردي رحمه الله/ مترجمان احمد اسماعيل تبار، احمدرضا حسيني، محمدحسين مهوري.

مشخصات نشر : تهران: فرهنگ سبز ، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهري : 35ج

شابك : دوره: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۴۵-۴ ؛ ۱۵۰۰۰۰ريال: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۶۳-۸

وضعيت فهرست نويسي : فاپا

يادداشت : ص.ع. لاتيني شده: .... Sources of shi'ite jurisprudence

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

موضوع : احاديث احكام

موضوع : معاملات (فقه) -- احاديث

شناسه افزوده : اسماعيل تبار، احمد، ۱۳۴۳ -، مترجم

شناسه افزوده : حسيني، احمدرضا، ۱۳۴۲ - ، مترجم

شناسه افزوده : مهوري، محمدحسين، ۱۳۴۰ - ، مترجم

رده بندي كنگره : BP۱۳۶/۹ /ب۴ج۲۰۴۲۱۱۷ ۱۳۸۸

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۱۲

شماره كتابشناسي ملي : ۱۷۹۵۱۱۰

مقدمات التحقيق

سخن ناشر

نشر فرهنگ جهت باورسازى مردم در جوامع انسانى ضرورت انكارناپذيرى دارد. سيّال بودن فهم انسان همواره در جريان تاريخ، همراه با تكميل معارف قديمى و فرا گرفتن مفاهيم جديد جارى است و هرگز معارف انسانى و دستاوردهاى نوين آن در حوزۀ علوم رياضى، تجربى و علوم انسانى متوقف نيست. مهم ترين بخش معارف انسان ها به مفاهيم بايدها و نبايدها برمى گردد، مفاهيمى كه اعتبارى هستند و به اعتبار كنندۀ اين مفاهيم بستگى دارند. مسلمانان بايدها ونبايدها را به كلام خداى بزرگ و سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و جانشينان او مربوط مى دانند و شيعيان جانشينان پيامبر صلى الله عليه و آله را خاندان معصوم عليهم السلام آن فرستادۀ الهى مى دانند.

انتشارات فرهنگ سبز سعى دارد با ترجمۀ كلام امامان شيعه كه جانشينان معصوم آن رسول الهى هستند، قدمى در جهت نشر فرهنگ اسلام بر پايۀ انديشه هاى اهل بيت عليهم السلام بردارد. تبليغ و ترويج فرهنگ اسلام از طريق نشر آموزه هاى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و جانشينان معصومش به منظور تأمين مواد انديشه و تحليل فكرى مردم از وظايف انتشارات است.

اميد آن كه نشر فرهنگ سبز در انجام اين وظيفه موفق و مقبول باشد.

انتشارات فرهنگ سبز

اعداد و نشانه هاى اختصارى

كا الكافى

فقيه من لايحضره الفقيه

يب التهذيب

صا الاستبصار

ئل وسائل الشيعه

ك مستدرك الوسائل

الدعائم دعائم الاسلام

المعانى معانى الاخبار

البصائر بصائر الدرجات

م مترجم

خ نسخه (كتاب) خطى

ظ ظاهراً

مجمع مجمع البيان

آت مرآت العقول

خ ل نسخه بدل

ط طبع

ج جلد

ن نگاه كنيد علامتى است كه بعد از حديثى كه نياز به توضيح دارد گذاشته مى شود.

معلق الى هنا حذف آن قسمت از سند لاحق كه با حديث سابق مشترك است.

بهذا الاسنادعدم تكرار سند روايت لاحق در صورتى كه با روايت سابق بطور كلى يا در صدر سند مشترك باشد

صحَّ صحيح است

41163 شماره تعداد احاديث روايت شده از جلد اول

(1) شماره مربوط به روايت هر باب

1 شماره مربوط به تعداد روايات در اين جلد

مقدمه

اشاره

تغذيه از مهمترين عوامل سلامت جسم و جان انسان است و همواره خوردنى هاى مغذى و نوشيدنى هاى مفيد آرزوى انسان بوده است. دين اسلام با مفاهيم طيب و طهارت، خبيث و نجاست، نظافت و كثافت، حليت و حرمت خوردنى ها و نوشيدنى ها را توصيف به اوصاف و محكوم به احكام تكليفى و وضعى كرده است و مسلمانان را موظف به شناخت احكام وضعى و رعايت احكام تكليفى كرده است.

تميزى نشانه ايمان

ابتدايى ترين توصيه اسلام به تميز بودن مسلمانان در تمام امور به ويژه در امر مهم تغذيه است كه آداب و اخلاق قبل و بعد از غذا خوردن و نوشيدن را رعايت كنند. تميز بودن و رعايت آداب غذاخورى از نشانه هاى ايمان است. مومنين كسانى هستند كه علاوه بر آراستگى ظاهرى در تغذيه شان نظافت و تميزى را رعايت مى كنند. خوردن و نوشيدن طيبات و اجتناب از خوردن و نوشيدن خبائث دستورالعمل غذايى اسلام است.

طهارت و نجاسات

علاوه بر تميز بودن طبيعى خوردنى و نوشيدنى ضرورى است كه پاكى و طهارت شرعى نيز رعايت شود بنابراين مسلمان براى خوردن و نوشيدن تنها به تميزى و بهداشتى بودن غذا بسنده نمى كند بلكه علاوه بر آن بايد غذاى مسلمانان، طهارت شرعى نيز داشته باشد.

طهارت حكم وضعى است كه خداوند بر اشياء وضع و اعتبار كرده است و موارد نجاست را تعيين كرده است و اصل شرعى را بر طهارت تمام اشياء قرار داده است. خوردن و نوشيدن نجاسات مانند گوشت خوك، سگ و خمر حرام است. حيوانات نجس العين مانند خوك و سگ ذبح پذير نيستند تا در اثر ذبح شرعى طهارت پيدا كنند و گوشت و پوست آنها پاك شود.

حلّيت و حرمت

حلال بودن و حرام بودن دو مفهوم اعتبارى از احكام تكليفى در خوردن و نوشيدن است.

خوردن و نوشيدن شمارى از خوردنى ها و نوشيدنى ها حرام است كه شناخت مصداق ها و معيارهاى حرام براى بازداشتن از خوردن و نوشيدن حرام هاى الهى ضرورى است.

چنانچه انسان اعتقاد به حرام بودن خوردنى يا نوشيدنى نداشته باشد خوردن هيچ جانور يا گياه و نوشيدن هيچ مايعى ممنوع نخواهد بود و بر همين اساس اكنون ملاحظه مى كنيد ملت هايى در دنيا وجود دارند كه همه حيوانات حتى سگ ها و سوسك ها را مى خورند.

احكام حلال و حرام در خوردنى ها و نوشيدنى ها فرهنگ غذايى ممتازى مى سازد كه صنايع غذايى و كسب و تجارت مواد غذايى حلال را ترويج خواهد داد.

شكار حلال

وقتى آزادى و ممنوعيت در فرهنگ تغذيه مسلمانان براساس حلال و حرام الهى شكل گرفت شكار كردن حيواناتى كه در خشكى يا درياها و اقيانوس ها زندگى مى كنند به منظور استفاده از آنها در تغذيه مطابق با فرهنگ غذايى اسلام است مطرح مى شود.

شكار حلال دو حكم وضعى مالك شدن شكارچى بر شكار و حكم ذبح شرعى شكار را در بعضى از شرايط و موارد در پى دارد كه در نتيجه موضوع حكم تكليفى حلال بودن خوردن شكار براى شكارچى فراهم مى شود. دانستن احكام وضعى مالك شدن و ذبح شرعى شكار و حكم تكليفى حليت خوردن آن از منابع فقه شيعه مستند به كتاب و سنت

تأمين مى شود تا شخص مسلمان قانونمندى شكار كردن حيوانات خشكى و آبى را براساس قوانين اسلام تنظيم نمايد.

ذبح مشروع

در حيوانات اهلى يا شكار شده جهت حكم شرعى حليت خوردن مى بايست شرط ذبح شرعى رعايت شود در غير اين صورت گرچه حيوان حلال گوشت باشد با مردن بدون شرايط ذبح شرعى، خوردن آن جايز نيست بنابراين در غذاهاى گوشتى لازم است كه گوشت از حيوانى تامين شده باشد كه طبق شرايط شرعى، ذبح مشروع شده باشد شرايطى مانند رو به قبله بودن، بردن نام خدا و بريدن رگ هاى سياهرگ و سرخرگ اصلى و مجراى مرى، ناى و يا نحر كردن شتر و ساير شرايط كه از كلام خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله استنباط مى شود.

اين روزها با پيشرفت تكنولوژى و سربريدن حيوان با دستگاه هاى اتوماتيك مبحث جديدى از ذبح شرعى درباره پرندگان و حيوانات مطرح مى شود كه تنها با استناد به منابع و اصول فقهى و قواعد اصولى روش مشروع ذبح شرعى با توجه به نصب دستگاه در جهت قبله و ساير شرايط مشخص مى شود.

شناخت انواع ذبح ها از گرفتن تا سر بريدن و نحر كردن با توجه به وسايل و ابزارهاى پيشرفته ضرورت تحول در استنباط فقهى از منابع فقه را انكارناپذير مى سازد.

معيارهاى شناخت حلال گوشت ها

حلال گوشت يا حرام گوشت بودن موجودات زنده از حيواناتى كه در خشكى و آب زندگى مى كنند با چه معيارهاى شرعى شناخته مى شود؟ معيارهاى حلال گوشت بودن آبزيان، پرندگان و ساير حيوانات در فقه اسلام چيست‌؟ آسان بودن سفر به كشورهاى دور و نزديك و مواجه شدن با موجودات گوناگون و رژيم هاى غذايى مختلف، شناخت معيارهاى حلال يا حرام بودن گوشت حيوان را ضرورى مى سازد تا پرندگان، حيوانات و

آبزيان ناشناخته عصر نبوت و امامت هم اكنون با آن معيارهاى شرعى سنجيده شوند تا خوردن آنها بعد از ذبح شرعى مشروع باشد. معيارهاى شناخت حلال گوشت بودن حيوانات براساس ساختمان وجودى و حركتى آنان است كه در منابع فقه شيعه طبق سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله بيان شده است.

فايده ها و خواص خوراكى ها

بخشى از گزاره هاى پيامبر صلى الله عليه و آله و اوصياء ايشان درباره خواص و فوايد خوراكى ها به ويژه ميوه هاى فصول است. علوم اهل بيت عليهم السلام نه تنها درباره گزاره بايدها و نبايدها جهت انجام فعل ها يا منع فعل ها بيان شده است بلكه بسيارى از گزاره هاى استى نيز درباره علوم طبيعى و علوم متافيزيكى بيان شده است كه بخشى از گزاره هاى علوم طبيعى درباره خواص خوراكى ها به ويژه ميوه هاست. مجموعه اين گزاره هاى علمى درباره غذاها و ميوه ها در اين مجلد جمع آورى شده است.

نوشيدنى هاى حرام و نجس

هر نوشيدنى از جهات گوناگون مثل اينكه از خبائث يا از زيان زننده ها باشد نوشيدن آن حرام است اما نوشيدنى هاى ديگر مانند مست كننده ها كه عقل و هوش را زائل مى كند علاوه بر حرمت نوشيدن واجد حكم وضعى نجاست هستند.

مهم ترين نوشيدنى حرام، مشروبات الكلى است كه روايات بسيار زيادى درباره منع از شرب آنها وارد شده است. خمر و فقاع كه همان عرق و آبجو مصطلح عرفى است نوشيدن آنها در فقه اسلام حرام است. ترويج شرب خمر در جوامع اسلامى همواره از توطئه هاى دشمنان اسلام در طول تاريخ بوده است از سوى ديگر سخت گيرى خداوند و پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان عليهم السلام درباره شرب خمر دلالت بر اين معنى دارد كه تا چه اندازه نوشيدن مشروبات الكلى منفور خداوند است و خداوند خالق منان هرگز شراب نوشان را دوست ندارد.

آداب و مستحبات خوردنى ها و نوشيدنى ها

خوردن و نوشيدن مسلمانان، مبادى به آداب اخلاق اسلامى است كه بهتر است شخص مسلمان قبل از غذا، هنگام غذا و بعد از غذا آنها را رعايت كند؛ احترام به سفره، فضيلت مهمانى دادن و تنها غذا خوردن و مواردى از اين قبيل مشمول حكم تكليفى استحباب يا كراهت مى شود.

مستحبات تغذيه، گزاره هاى انشايى از معصومين عليهم السلام هستند كه عمل به آنها راجح است و مكروهات گزاره هاى انشايى از معصومين عليهم السلام هستند كه عمل به متعلق حكم كراهت مرجوح است. ترجيح دادن انجام بعضى از اقدامات به هنگام تغذيه و ترك بعضى ديگر مجموعه مستحبات و مكروهات تغذيه را مطابق روايات معصومين عليهم السلام تشكيل مى دهد.

منابع شكار، ذبح، خوردنى و نوشيدنى حلال

اشاره

منابع فقه شيعه درباره شكار، ذبح، خوردنى و نوشيدنى حلال از كتاب خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله از قرن اول طلوع خورشيد اسلام طى سال هاى متوالى حسب تدوين ها و تبويب هاى متفاوت به شرح موارد ذيل است:

قرن اول

1 - قرآن كريم

قرن دوم

1 - الرسالة الذهبية. للرضا عليه السلام معروف به طب امام رضا عليه السلام (؟ -؟)

2 - صحيفة الامام رضا عليه السلام. منسوب به امام رضا عليه السلام (؟ -؟)

3 - الفقه، معروف به فقه الرضا عليه السلام. منسوب به امام رضا عليه السلام (؟ -؟)

قرن سوم

4 - عيون الاخبار. ابن قتيبه دينورى (213-276 ق)

5 - المحاسن. احمد بن محمد بن خالد برقى. (؟ - 274 يا 280 ق)

6 - الغارات. ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى. (؟ - 283 ق)

7 - بصائرالدرجات. محمد بن حسن بن فروخ صفار. (؟ - 290 ق)

8 - كتاب الزهد. حسين بن سعيد اهوازى (؟ -؟)

9 - المؤمن. حسين بن سعيد اهوازى (؟ -؟)

قرن چهارم

10 - تفسيرالعياشى. ابى نصر محمد بن مسعود بن عياش سمرقندى. (؟ - حدود 320 ق)

11 - تفسيرالقمى. ابوالحسن على بن ابراهيم قمى. (؟ - 329 ق)

12 - الكافى. محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى. (؟ - 329 ق)

13 - كتاب التمحيص. محمد بن همام اسكافى (258-336 ق)

14 - رجال الكشى. ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزيز كشّى. (؟ - حدود 340 ق)

15 - دعائم الاسلام. نعمان بن محمد تميمى. (259-363 ق)

16 - كامل الزيارات. جعفر بن محمد بن قولويه (؟ - 368 ق)

17 - من لايحضره الفقيه. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

18 - علل الشرائع. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

19 - الهداية. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

20 - معانى الاخبار. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

21 - الخصال. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

22 - المقنع. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

23 - عيون اخبارالرضا. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

24 - كمال الدين و تمام النعمة. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

25 - الامالى. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

26 - التوحيد. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

27 - ثواب الاعمال. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

28 - الجعفريات. محمد بن محمد اشعث. (؟ -؟)

29 - قرب الاسناد. عبدالله بن جعفر حميرى. (؟ -؟)

30 - تحف العقول. ابن شعبه. (؟ -؟)

31 - طب الائمه (طب النبى). عبدالله و حسين پسران بسطام. (؟ -؟)

32 - تفسير فرات. فرات بن ابراهيم كوفى. (؟ -؟)

قرن پنجم

33 - نهج البلاغه. سيد رضى (359-406 ق)

34 - المجازات النبوية. سيد رضى (359-406 ق)

35 - كفاية الاثر. خزاز رازى (؟ - حدود 410 ق)

36 - الامالى. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)

37 - الاختصاص. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)

38 - رسالة المحكم و المتشابه. سيد مرتضى. (355-436 ق)

39 - الامالى. شيخ طوسى. (385-460 ق)

40 - تهذيب الاحكام. شيخ طوسى. (385-460 ق)

41 - الاستبصار. شيخ طوسى. (385-460 ق)

42 - الغيبة. شيخ طوسى. (385-460 ق)

43 - كنزالفوائد. ابوالفتح كراجكى. (؟ - 499 ق)

قرن ششم

44 - روضة الواعظين. محمد بن فتال نيشابورى. (؟ - 508 ق)

45 - مجمع البيان. فضل بن حسن طبرسى. (حدود 469-548 ق)

46 - مكارم الاخلاق. حسن بن فضل طبرسى (؟ - 548 ق)

47 - غررالحكم و دررالكلم. عبدالواحد بن محمد تميمى (510-550 ق)

48 - الدعوات. سيد فضل الله راوندى (؟ - 570 ق)

49 - الخرائج و الجرائح. قطب الدين راوندى (؟ - 573 ق)

50 - مناقب آل ابيطالب عليهم السلام. رشيدالدين ابوجعفر محمد بن على بن شهرآشوب.

(489-588 ق)

51 - السرائر. محمد بن ادريس (543-598 ق)

52 - جامع الاخبار. تاج الدين شعيرى (؟ -؟)

53 - الاحتجاج. احمد بن على طبرسى. (؟ -؟)

قرن هفتم

54 - مشكاة الانوار فى غرر الاخبار. ابوالفضل على طبرسى. (اوايل قرن هفتم)

55 - كشف الغمّة. على بن عيسى اربلى. (؟ - 693 ق)

56 - بشارة المصطفى. عماد الدين طبرى. (؟ - زنده در 698 ق)

قرن هشتم

57 - مختلف الشيعة. حسن بن يوسف بن مطهر اسدى. (648-726 ق)

قرن نهم

58 - عدة الداعى و نجاح الساعى. ابن فهد حلّى. (757-841 ق)

59 - ارشاد القلوب. حسن بن ابى الحسن ديلمى. (؟ - 841 ق)

قرن دهم

60 - عوالى اللئالى. محمد بن على بن ابراهيم احسائى معروف به ابن ابى جمهور.

(حدود 840 - زنده در 902 ق)

قرن دوازدهم

61 - وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة. محمد بن حسن بن محمد حر عاملى.

(1033-1104 ق)

62 - بحارالانوار. محمدباقر مجلسى. (1037-1111 ق)

قرن چهاردهم

63 - مستدرك الوسائل. ميرزا حسين نورى طبرسى. (1254-1320 ق)

64 - جامع احاديث الشيعه. حاج سيد حسين بروجردى. (1292-1380 ق)

آشنايى با مؤلفان منابع جامع احاديث الشيعه جلد 28

اشاره

معرفى مؤلفان و تدوين كنندگان جوامع احاديث شيعه طى قرون متوالى از قرن سوم هجرى به بعد شامل موارد ذيل است. در قرن اول و دوم هجرى به طور گسترده منابع شناخته شده اى از روايات شيعه به خاطر اختناق حكومت امويان و عباسيان تدوين نشده بود.

قرن سوم

1 - ابن قتيبه (213-276 ق)

ابومحمد عبداللّٰه بن مسلم بن قتيبه دينورى بغدادى يا كوفى. فقيه، محدث، مفسر و از بزرگان ادب و منتقد شعر، عالم اخبارى، متكلم و دانشمند روزگار خود.

وى اصالتاً ايرانى بود اما در بغداد و به گفته اى در كوفه زاده شد. در بغداد جاى گرفت و حديث و نگاشتن آن را شروع كرد و به همين دليل هم نام آور است. البته به خاطر چيرگى و تسلطش برشعر، ادب و نقد علمى ادبيات عرب نيز مشهور است.

چندى در دينور به منصب قضاوت نشست و پس از آن در بغداد به تأليفات خود پرداخت. استادانى كه ابن قتيبه در نزدشان در علوم مختلف از جمله حديث، لغت، كلام و... بسيار آموخت و بهره ها برد، مى توان به ابوحاتم سجستانى، رياشى، جاحظ، ابوعبداللّٰه حمدانى، عبدالرحمن بن قريب معروف به اصمعى و... اشاره كرد.

دربارۀ خاكجاى وى اختلاف است اما قطع يقين يا در كوفه (احتمال كم) يا در بغداد (احتمال بسيار) بوده است.

از تأليفات وى:

1 - تفسير غريب القرآن

2 - غريب الحديث

3 - عيون الاخبار

4 - الشعر و الشعراء

5 - جامع الفقه و...

2 - برقى (؟ - 274 يا 280 ق)

ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد بن عبدالرحمن بن محمد بن على. عالم و محدث شيعه، اصالتاً كوفى بود و نياكانش در آن ديار زندگى مى كردند و چون يوسف بن على والى عراق محمد بن على جد اعلاى برقى را كه از هواداران زيد بن على بن حسين عليه السلام بود، دستگير و به شهادت رساند، به ناچار عبدالرحمن و پسرش خالد به ايران گريختند و در برقه رود قم (ظاهرا رودخانه بيرقون) جايگير شدند.

از زادروز وى اطلاعى در دست نيست اما احتمالا در قم زاده شده است. وى عصر چند تن از ائمۀ اطهار عليهم السلام را درك كرده و از ايشان حديث آورده است.

شيخ طوسى وى را در شمار ياران امام جواد و هادى عليهما السلام قرار داده بنابراين مى توان گفت نخستين استادان وى، ايشان بودند.

چون از احاديث مرسل و ضعيف روايت مى كرد، چندى مورد طعن فقها قرار گرفت كه يكى از آنها شيخ، رييس و فقيه قم احمد بن عيسى بود كه وى را از قم راند و پس از مدتى پشيمان شد و پوزش خواست و وى را بازگرداند.

شاگردانى كه در محضرش بودند: محمد بن حسن صفار، على بن حسين سعدآبادى، محمد بن جعفر بن بطه، على بن ابراهيم قمى، سعد بن عبدالله اشعرى و...

وى تأليفات بسيارى داشته كه بيشتر آنها را نيز به المحاسن نامگذارى مى كرده و در حقيقت مجموعه اى از علوم قرآنى، حديث و فقه بوده و گزاف نيست كه آن را دايرة المعارف بدانيم كه تنها يك سوم آن باقى مانده است.

برقى در قم درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - المحاسن

2 - الرجال

3 - ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى (؟ - 283 ق)

ابو اسحاق ابراهيم ثقفى كوفى اصفهانى از شيعيان عالم و صاحب تاليف قرن سوم هجرى است. ابوالفرج محمد بن اسحاق معروف به ابن نديم در كتاب الفهرست او را از ثقات علماء و مصنفين معرفى كرده است.

شيخ طوسى در كتاب الفهرست، اصل او را كوفى دانسته و براى او مصنفات زيادى نقل كرده است. ابراهيم ثقفى از احفاد سعيد بن مسعود، عموى مختار ثقفى است كه امير المؤمنين عليه السلام او را والى مداين كرده بود و در زمان امام حسن عليه السلام نيز والى بود. هنگامى كه جراح بن سنان در مظلم ساباط مداين امام حسن عليه السلام را زخمى كرد امام عليه السلام بر سعيد بن مسعود وارد شد و او طبيب آورد تا زخم امام عليه السلام را مداوا كند.

از تأليفات وى:

1 - المغازى

2 - الغارات

3 - المعرفة

4 - الجامع الكبير فى الفقه

4 - محمد بن حسن بن فروخ صفار (؟ - 290 ق)

از ياران باوفاى امام حسن عسكرى عليه السلام و چهره اى سرشناس و محدثى توانمند.

وى را مى توان از بزرگان روايت شيعه در قرن سوم هجرى دانست. در آن زمان كه خفقان و ظلم بنى عباس همه جاگير و امام حسن عسكرى عليه السلام در منطقۀ نظامى تحت نظارت و مراقبت بود، محمد بن حسن بن صفار از طريق نوشتن نامه هاى خصوصى و به شكل مخفيانه، خود را به حضرت امام عليه السلام نزديك كرد و بدين ترتيب شيعيان را از نور وجود ايشان عليه السلام بهره مند ساخت.

وى در قم يكى از چهره هاى نامور شيعه بود كه با حفظ و نقل روايت، خدمت بزرگى به

جهان تشيع كرد و بزرگانى چون كلينى، شيخ طوسى، علامه حلّى و... دربارۀ او بسيار گفته و نگاشته اند. از جمله استادان وى مى توان به ابراهيم بن اسحاق، احمد بن ابى عبدالله برقى، احمد بن حسن بن على بن فضال و... اشاره كرد. راوى جميع كتب و روايات وى، شاگردش محمد بن حسن بن وليد است. محمد بن حسن صفار در شهر قم به خاك سپرده شده است.

از تأليفات وى:

1 - كتاب الصلوة

2 - كتاب الوضوء

3 - كتاب الجنائز

4 - كتاب الصيام

5 - كتاب الحج

6 - كتاب النكاح

7 - كتاب الطلاق

8 - كتاب المزار

9 - كتاب الردّ على الغلاه

10 - بصائر الدرجات

11 - المؤمن و...

5 - حسين بن سعيد اهوازى (؟ -؟)

ابومحمد حسين بن سعيد بن حماد بن مهران اهوازى، فقيه و محدث شيعى ايرانى.

وى در كوفه زاده شد و اصالتاً ايرانى بود. براى تعالى و نشر تعاليم اسلام و معارف خاندان رسول صلى الله عليه و آله همراه با برادر خود حسن بن سعيد به اهواز رهسپار شد و براى اعتلاى اسلام و شيعه بسيار كوشيد. پس از درگذشت برادرش، از آنجا به قم رفت و در خانۀ حسن بن ابان جاى گرفت و دانشمندان و شخصيت هاى بسيارى از وى روايت شنيدند.

روايات وى در بسيارى از نام آورترين كتب شيعه چون: كافى، تهذيب، استبصار، من لايحضره الفقيه، وسائل الشيعه و... نقل و به آن استناد شده است.

از جمله اساتيد وى محمد بن ابى عمير، احمد بن محمد بن ابى نصر بزنطى، صفوان بن يحيى و... و از شاگردان ايشان احمد بن ابى عبدالله برقى، على بن مهزيار اهوازى، حسن بن محمود و... بودند. به گفتۀ شيخ طوسى، او و برادرش از اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادى عليهم السلام بودند.

وى در قم درگذشت.

تأليفات ايشان و برادرش بيش از 30 جلد است كه برخى آورده شد.

از تأليفات وى (و برادرش):

1 - المناقب

2 - كتاب الزيارات

3 - كتاب التقية

4 - الرد على الغلاه

5 - المثالب

6 - المؤمن و...

قرن چهارم

6 - محمد بن مسعود عياشى (؟ - حدود 320 ق)

ابونصر محمد بن مسعود بن محمد بن عياشى سلَمى سمرقندى كوفى معروف به عياشى، از بزرگان فقهاى شيعۀ اماميه و نظريه پردازان انديشور اسلامى. يگانۀ روزگار خود در علوم گوناگون، فاضل، مفسر، محدث و اديب بود.

وى در 260 ق به عراق وارد شد و در آغاز از اهل سنت بود اما با مطالعۀ دقيق بر فقه جعفرى به تشيع روى آورد و از سرآمدان روزگار خود شد و تمام دارايى خود را صرف و وقف تشيع كرد.

محمد على مدرس تبريزى صاحب ريحانة الادب درباره وى مى گويد: «عياشى در علم، فضل، ادب، تبحر و تنوع علمى، يكتاى زمان خود بوده است.»

عياشى همدورۀ شيخ كلينى بود. بيش از 200 جلد كتاب از وى به يادگار مانده است.

در رجال، تفسير، طب، نجوم، قيافه شناسى و... دست داشت و كتاب نگاشت. تلاش وى به حدى بود كه گروهى وى را استاد كلينى، عالم بزرگ شيعه دانسته اند. كشىّ از شاگردان وى بود. از خاكجاى وى اطلاعى در دست نيست.

از تأليفات وى:

1 - كتاب التفسير

2 - كتاب معاريض الشعر

3 - الدعوات

4 - كتاب محاسن الاخلاق

5 - الانبياء و الائمه عليهم السلام و...

7 - على بن ابراهيم قمى (؟ - 329 ق)

شيخ ابوالحسن على بن ابراهيم بن هاشم قمى مشهور به شيخ اقدم از بزرگان و موثقين حديث و فقه، از مفسران بزرگ شيعه در قرن سوم و چهارم هجرى. او فرزند ابراهيم بن هاشم قمى از علما و مشايخ بزرگ شيعه است و زمان دو امام معصوم (امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام) را درك كرده است. وى تا سال 307 قمرى زنده بود. محمد بن يعقوب كلينى از على بن ابراهيم روايت كرده است. وى اولين كسى است كه احاديث كوفيين را در قم رواج داد. او در اواسط عمر و يا به نقل بعضى ها در اواخر عمر نابينا شد.

از تأليفات وى:

1 - التفسير

2 - الناسخ و المنسوخ

3 - قرب الاسناد

4 - الشرائع

5 - الحيض

6 - التوحيد و الشرك

7 - المغازى

8 - الانبياء و...

8 - شيخ كلينى (؟ - 329 ق)

ابوجعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى. فقيه، محدث بزرگ شيعه، يكى از مؤلّفان كتب اربعه.

وى در دهى از كلين (فشافويه) در 38 كيلومترى رى و در خانه اى روشن به نور محبت و معرفت اهل بيت عليهم السلام زاده شد. پدر وى يعقوب بن اسحاق، آموزش فرزند خود كلينى را از همان دوران كودكى برعهده گرفت و به علم و عمل آراست. آرامگاه پدر وى در روستاى كلين نزديك حسن آباد شهررى مدت هاست كه زيارتگاه شيعيان است.

دايى وى علّان كه خود محدث و دانشمند بزرگى بود، پس از پدر استادى كلينى را بر عهده گرفت و در تربيت وى نقش بسزايى داشت. علّان در سفر حج و در راه زيارت خانۀ خدا به شهادت رسيد. پس از گذراندن نوجوانى، كلينى براى كسب دانش به رى رهسپار شد و آنجا با انديشه ها و نظرات فرقه هايى چون اسماعيليه و مذاهبى چون شافعى، حنفى و شيعى مستقيما آشنا شد. در آنجا بود كه ضمن تحصيل پى برد حركت هايى، تشيع را از مسير خود منحرف كرده و درمان آن را بازگشت به فرموده هاى مبارك اهل بيت عليهم السلام دانست. اين شروعى بود براى ثبت و ضبط احاديث حضرات معصومين عليهم السلام كه در اين راستا ابوالحسن محمد بن اسدى كوفى نخستين استاد او در فراگيرى احاديث بود.

دورۀ كلينى را بايد «دورۀ حديث» ناميد زيرا آغازگر جنبشى براى يافتن، شنيدن و نگاشتن احاديث و روايات شده بود.

وى براى گردآورى احاديث و روايات به قم رهسپار شد و در محضر استاد بافضل و

دانش احمد بن محمد بن عيسى اشعرى و پس از آن شاگرد امام حسن عسكرى عليه السلام، احمد بن ادريس قمى معروف به «معلم» شاگردى كرد و استاد گرانقدر عبدالله بن جعفر حميرى صاحب قرب الاسناد را نيز درك كرد و بهره برد و از آنجا به كوفه رفت و آنجا نيز به كسب دانش پرداخت.

وى در امانت، عدالت، تقوا، فضيلت، حفظ و ضبط احاديث آنچنان سرآمد روزگار خود شد كه شيعه و سنى در اخذ فتوا به وى مراجعه مى كردند و به اندازه اى مورد وثوق هر دو مذهب بود كه «ثقة الاسلام» و «شيخ المشايخ» لقب گرفت.

كلينى نخستين محدثى است كه در ميان اماميه به گردآورى و نظم و ترتيب احاديث شيعه پرداخت. پيش از اقدام وى، تنها اصول اربعمأه وجود داشت و شيعه بدان ها رجوع مى كردند كه با اثر خود، كافى (اصول، فروع و روضه) نقش و ردپاى شيعه را زيباتر و استوارتر كرد.

شاگردانى كه در نزد وى آموختند، ابن ابى رافع، احمد بن احمد كاتب كوفى، جعفر بن محمد قولويه قمى، محمد بن ابراهيم نعمانى معروف به ابن زينب و... بودند.

وى در سال «تناثر نجوم» سالى كه ستارگان فرو ريخت، درگذشت. دانشمند نامى بغداد ابوقيراط بر جنازۀ اين محدث بزرگ شيعه نماز گزارد و در «باب كوفۀ» بغداد به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - كافى

2 - كتاب رجال

3 - رد بر قرامطه

4 - رسائل ائمه عليهم السلام

5 - تعبير الرؤيا (تفسيرالرؤيا)

9 - محمد بن همام اسكافى (258-336 ق)

ابوعلى محمد بن همام بن سهيل اسكافى، از چهره هاى درخشان، بزرگان شيعه و ياران

سفراى امام زمان عليه السلام. وى در اسكاف - محلى ميان بصره و كوفه - زاده شد. در آن زمان كوفه و اطراف آن به عنوان سرزمين دوستداران به حضرات معصومين عليهم السلام شناخته مى شد.

محمد در خانواده اى تازه مسلمان كه اسلام را از شيعيان پذيرفته بودند، چشم گشود و پرورش يافت.

خود مى گويد: «پيش از به دنيا آمدنم، پدرم نامه اى براى امام حسن عسكرى عليه السلام نوشت و از ايشان خواست تا دعا بفرمايد خداوند فرزند صالحى را به وى عطا فرمايد.

امام در ذيل نامه مرقوم فرمود: خداوند خواستۀ تو را برآورده فرمود».

محمد اسكافى پس از تحصيلات مقدماتى، براى كسب دانش آن روزگار به بغداد كه آن زمان مركز دانش بود، رهسپار شد اما هدف مهم تر وى آن بود كه بدين طريق به نايب خاص قائم آل رسول عليه السلام نزديك و نزديك تر شود و بتواند دستورهاى ايشان را اجرا كند.

شيخ طوسى دربارۀ وى مى گويد:

«ابوعلى محمد بن همام اسكافى، شخصيتى جليل القدر و مورد اطمينان است و روايات فراوانى را روايت كرده است».

محمد اسكافى در 80 سالگى به سراى باقى شتافت.

از تأليفات وى:

1 - كتاب التّمحيص

2 - الانوار فى تاريخ الائمه

10 - كشّى (؟ - حدود 340 ق)

ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزيز كشّى، فقيه، رجالى و عالم بزرگ شيعه.

انتساب كشّى به منطقۀ «كش» از نواحى سمرقند برمى گردد. نجاشى وى را ثقه و مورد اعتماد مى داند و مى گويد: «از ضعفا بسيار روايت كرده است.» وى از ملازمان عياشى بود.

در خانۀ عياشى كه كشتزار اهل دانش بود، فارغ التحصيل شد. كشّى، آگاه به اخبار و رجال و بسيار گرانمايه و از دوستان صميمى شيخ كلينى بود و تقريبا استادان و شاگردان آن دو بزرگوار يكى بودند.

اساتيد وى محمد بن مسعود عياشى سمرقندى، محمد بن قولويه قمى، ابواسحاق ابراهيم بن نصير كشى (برادرش) و... بودند.

شاگردانى كه در نزد وى آموختند: جعفر بن محمد بن قولويه قمى صاحب كتاب كامل الزيارات، هارون بن موسى تلعكبرى، ابواحمد حيدر بن محمد بن نعيم سمرقندى.

از خاكجاى وى اطلاعى در دست نيست.

از تأليفات وى:

1 - الرجال يا معرفة الناقلين عن الائمة الصادقين

11 - نعمان بن محمد تميمى (259-363 ق)

ابوحنيفه نعمان بن محمد بن منصور بن احمد بن حيون تميمى مغربى. دانشمند بزرگ اسماعيليه.

در مغرب زاده شد. در آغاز، پيرو مذهب مالكى بود ولى تغيير مذهب داد و شيعۀ اسماعيليه شد. او از بنيانگذاران مذهب اسماعيليه و قانونگذار آن بود. به بسيارى از خلفاى فاطمى خدمت كرد (المهدى بالله، القائم بامرالله، المنصور بالله) و در دوران فخرالدين خليفۀ چهارم به مقام قاضى القضات و داعى الدعات رسيد. مؤلفان شيعه به او ابوحنيفۀ شيعى مى گويند.

از تأليفات وى:

1 - دعائم الاسلام

2 - شرح الاخبار

3 - اساس التاويل

4 - افتتاح الدعوه

5 - مفاتيح النعمه

6 - الايضاح

7 - الينبوع

8 - المجالس و المسائرات

12 - جعفر بن محمد بن قولويه قمى (؟ - 368 ق)

شيخ ابوالقاسم، جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن مسرور بن قولويه قمى، از برجسته ترين چهره هاى راويان شيعه در قرن چهارم هجرى است. وى در شهر قم، شهر شيفتگان خاندان رسالت و در خانواده اى اهل علم و تقوا چشم به دنيا گشود. وى يكى از بهترين شاگردان محمد بن يعقوب كلينى و از برجسته ترين مشايخ شيخ مفيد به شمار مى آيد. او از بارزترين چهره هاى علمى دوران خود بوده و روايات او در طول هزار سال پيوسته در مجموعه هاى روايى بزرگ شيعه نقل شده و به آن استناد مى شود. شيخ ابوالقاسم جعفر بن قولويه قمى از همان كودكى مهر به محمد و آل محمد را از خانواده خود آموخت و به فراگيرى علم و دانش در محضر درس پدر و برادرش كه از راويان بزرگ شيعه به شمار مى آمدند مشغول شد. او در محضر بسيارى از بزرگان شيعه شاگردى كرد تا خود نيز يكى از چهره هاى درخشان علم و فقاهت گرديد.

از جمله اساتيد وى: پدر بزرگوارش، محمد بن جعفر بن قولويه، برادرش على بن محمد بن جعفر بن قولويه، محمد بن يعقوب كلينى، محمد بن حسن صفار، ابن بابويه، پدر شيخ صدوق، محمد بن حسن بن وليد، محمد بن حسن بن على بن مهزيار، محمد بن عبدالله حميرى، محمد بن حسن جوهرى، محمد بن احمد مصرى.

شيخ ابوالقاسم جعفر بن قولويه قمى پس از كسب معارف دينى در حوزه هاى مختلف اسلامى خود را معطوف تربيت شاگردان بسيارى نمود.

شيخ ابوالقاسم جعفربن قولويه قمى ضمن تربيت شاگردان متعدد دست به تأليف آثار متعدد در حوزه علوم اسلامى زده است. شيخ طوسى در كتاب فهرست درباره او چنين مى گويد: «ابوالقاسم، جعفر بن محمد بن قولويه قمى، شخصيتى مورد اطمينان و داراى تأليفاتى فراوان به تعداد ابواب فقه مى باشد.» شخصيت هاى فراوانى از محضر شيخ ابوالقاسم جعفر بن قولويه قمى بهره برده اند از جمله: شيخ مفيد، حسين بن عبيدالله غضائرى، احمد بن عبدون، تلعكبرى، محمد بن سليم صابونى.

ابن قولويه پس از عمرى تلاش در حوزه معارف اسلامى در سال 368 ق چشم از دنيا فرو بست.

از تأليفات وى:

1 - الاضاحى

2 - الجمعة و الجماعة

3 - الرضاع

4 - الصداق

5 - الصلاة

6 - قيام الليل

7 - كامل الزيارات

8 - مداواة الجسد

13 - شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)

ابوجعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى، معروف به شيخ صدوق. فقيه گرانقدر و محدث دانشور بزرگ شيعه و از دنباله روان شيخ كلينى.

وى در خانواده اى اهل تقوا و دانش در قم زاده شد. پدر وى، على بن حسين بن بابويه قمى معروف به ابن بابويه، از برجسته ترين علما و فقهاى بزرگ زمان خود بود و شيخ صدوق نخست در دامان پر مهر پدر كسب فيض كرد. شيخ صدوق به خراسان و بغداد سفر كرد و پايان زندگانى خود را در رى گذراند. شيخ طوسى دربارۀ وى مى گويد:

«وى دانشمندى جليل القدر و حافظ احاديث بود. از احوال رجال، كاملا آگاه و در سلسلۀ احاديث، نقادى عالى مقام به شمار مى آمد. بين بزرگان قم از نظر حفظ احاديث و كثرت معلومات مانند نداشت و در حدود سيصد اثر از خود به جاى گذاشته است».

استادانى كه شيخ صدوق در نزد آنها كسب فيض كرد، عبارتند از: پدرش ابن بابويه، حمزة بن محمد بن احمد بن جعفر بن محمد بن زيد بن على عليه السلام، ابومحمد قاسم بن محمد استرآبادى، محمد بن حسن بن احمد بن وليد و...

شاگردان وى نيز برادرش حسين بن على بن موسى بن بابويه قمى، شيخ مفيد، ابن غضائرى، شيخ ابوالبركات، ابوالقاسم على بن محمد بن على خزاز و... بودند.

خاكجاى شيخ صدوق اين عالم بزرگ شيعه در رى، زيارتگاه عام و خاص است.

از تأليفات وى:

1 - من لايحضره الفقيه (دومين كتاب از كتب اربعۀ حديث شيعه)

2 - مدينة العلم

3 - كمال الدين و تمام النعمة

4 - الخصال

5 - التوحيد

6 - الامالى

7 - المقنع فى الفقه و...

14 - محمد بن محمد اشعث (؟ -؟)

ابوعلى محمد بن محمد اشعث كوفى، راوى ثقۀ شيعه.

وى در كوفه شهر شيعيان، دوستداران خاندان حضرت على عليه السلام و راويان بزرگ شيعه زاده شد. به مصر رفت و در محضر موسى بن اسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام شاگردى كرد و در همانجا بود كه به نگاشتن روايات از طريق موسى بن اسماعيل و نياكان پاك آن بزرگواران پرداخت.

نجاشى در رجال مى گويد: «وى كتابى در احكام حج دارد» كه تاكنون يافته نشده است. مرحوم حاجى نورى در خاتمه مستدرك نقل مى كند كه تلعكبرى مى گويد: «پدرم از ابوعلى محمد بن محمد اشعث براى من در سال 313 هجرى اجازه گرفته بود.»

تأليف وى:

1 - الجعفريات (الاشعثيات).

15 - عبداللّٰه بن جعفر حميرى (؟ -؟)

ابوالعباس عبداللّٰه بن جعفر بن حسين بن مالك بن جامع حميرى قمى، راوى و فقيه برجستۀ شيعه در قرن چهارم هجرى.

نجاشى درباره ايشان معتقد است: «وى بزرگِ علماى قم و شخصيت برجسته آنها كه در سال 290 و اندى از قم به شهر كوفه رفتند. بزرگان علماى كوفه از حميرى اخبار و روايات ائمه را زياد شنيده اند و كتاب هاى زيادى تصنيف كردند.» شيخ طوسى در رجال، ايشان را از اصحاب امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام مى داند.

وى با امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام نامه نگارى داشت و پس از ايشان از طريق محمد بن عثمان عمرى با امام عصر (عج) مرتبط بود.

درباره رحلت و محل دفن او اطلاع دقيقى در دست نيست اما به نظر مى رسد وى در قم از دنيا رفته و در كنار بارگاه حضرت معصومه عليها السلام مدفون شده باشد.

از تأليفات وى:

1 - قرب الاسناد

2 - العظمة و التوحيد

3 - الامامة

4 - الاستطاعة و المعرفة

5 - الطب

6 - فضل العرب

7 - مسائل ابى محمد و توقيعات

8 - كتاب الدلائل

9 - الغيبة و الحيرة

16 - ابن شعبه (؟ -؟)

ابومحمد حسن بن على بن حسين بن شعبه حرانى، معروف به ابن شعبه، محدث، فقيه، رجالى و از شيوخ بزرگ علماى اماميه.

وى در حران يكى از روستاهاى اطراف شهر حلب در سوريه زاده شد. در حلب كه يكى از شهرهاى بزرگ و مهم علمى شام بود، پرآوازه و از چهره هاى درخشان جهان اسلام به ويژه تشيع شد.

استاد وى ابوعلى محمد بن همام بغدادى و از مهم ترين شاگردان وى كه از پرفروغ ترين ستاره هاى جهان تشيع گرديد، شيخ مفيد بود.

علامه مجلسى دربارۀ وى مى گويد: «كتاب ايشان تحف العقول بهترين شاهد بر فضل و دانش و عظمت شأن ايشان مى باشد.»

خاكجاى وى آشكار نيست.

از تأليفات وى:

1 - تحف العقول عن آل الرسول

2 - التمحيص

17 - عبدالله و حسين پسران بسطام (؟ -؟)

ابوعتاب عبدالله بن بسطام بن شاپور نيشابورى و برادرش حسين بن بسطام. دو راوى بزرگ شيعه در قرن چهارم هجرى.

آن دو فقيه ثقه، براى گسترش انديشه هاى بزرگ عصمت و طهارت عليهم السلام به قزوين سفر كردند و از راويان بزرگ آن ديار شدند. به جز آموختن در نزد پدر خود بسطام بن شاپور و عموهاى خود زكريا، زياد و حفص، در نزد استادان بزرگى چون: محمد بن خلف، على بن ابراهيم واسطى، اسحاق بن ابراهيم، تميم بن احمد سيرافى و... شاگردى كردند.

از تأليفات آن دو:

1 - طب الائمه

18 - فرات بن ابراهيم كوفى (؟ -؟)

ابوالقاسم فرات بن ابراهيم كوفى. فاضل، انديشمند، كارشناس در علوم اجتماعى و

فرهنگى، از راويان حديث و شخصيت هاى دوران غيبت صغرى و همروزگار ثقة الاسلام شيخ كلينى. در كوفه زاده شد و شايد به همين دليل نام او را «فرات» گذاشتند.

وى از شخصيت هاى زيدى مذهب يا دست كم علاقه مند به آنها بود.

برخى از مشايخ وى در روايت تفسيرش عبارتند از: حسين بن سعيد اهوازى، جعفر بن محمد بن مالك فزارى و عبيد بن كثير عامرى.

وى از اصحاب امام رضا عليه السلام بوده است و محدثانى چون محمد بن حسن حرّ عاملى، مجلسى و آيت الله خوئى وى و تفسيرش را معتمد دانسته اند.

تأليف وى:

1 - تفسير فرات

قرن پنجم

19 - سيد رضى (359-406 ق)

ابوالحسن محمد بن حسين موسوى، معروف به سيد رضى و شريف رضى، از بزرگان علماى شيعه، بلغا، شاعران نامدار و اشراف بغداد.

در بغداد زاده شد. نسب او از پدر به امام موسى كاظم عليه السلام و از طرف مادر به امام زين العابدين عليه السلام مى رسد. در زمان پدر، خود ابواحمد، نقابت طالبيان بغداد، سرپرستى همۀ آنان، قضاوت در مظالم و اميرى حاجيان را در حالى كه هفده سال بيش نداشت، بر عهده گرفت.

چندى بهاءالدوله بويه وى را به عنوان جانشين خود در بغداد برگزيد و لقب «الشريف الجليل» را به وى خلعت داد. چندى پس از آن، لقب «الرضى ذوالحسبين» و پس از آن «الشريف الاجل» را به وى پيشكش كرد.

روزگار سيد رضى با فرمانروايى آل بويه و مقارن با دورۀ سوم خلافت عباسيان است كه به اين دوره از لحاظ تاريخى - فرهنگى «عصر زرين» مى گويند و از جهت تاريخ ادبيات عرب، عصر شاعران سه گانه: متنبى، سيد رضى و ابوالعلاء معرى است. به سيد

رضى لقب «اشعرالطالبيين» يعنى شاعرترين طالبيان نيز داده اند.

استادانى كه وى در علوم گوناگون آن روزگار نزدشان شاگردى كرد و بهره ها برد، عبارتند از:

ابواسحاق ابراهيم بن احمد طبرى فقيه مالكى، ابوعلى فارسى نحوى، قاضى سيرافى، ابوالحسن قاضى عبدالجبار معتزلى، ابويحيى عبدالرحيم فارقى خطيب مصرى مشهور به ابن نباته، شيخ مفيد و...

وى بسيار بذل الجود و باتقوا بود. به سپاس دانش اندوزى اش جهت پرداخت زكات دانش خود، مدرسه اى نزديك خانۀ خود در كوى كرخ بغداد تأسيس كرد و آن را «دارالعلم» ناميد كه افزون بر تالارهاى تدريس، سخنرانى و جلسات، اتاق هايى براى زندگى دانشجويان فراهم آمده بود و كتابخانۀ بزرگى داشت كه ارزشمندترين و بهترين منابع و مراجع عربى و اسلامى در آن نگهدارى مى شد و شخصاً خود مديريت آن را بر عهده داشت.

شاگردان نام آورى كه در نزد وى آموختند، از جمله: فقيه عاليقدر ابوزيد كبايكى، ابوعبدالله شيخ محمد حلوانى، ابوعبدالله شيخ جعفر دوريستى، ابوالحسن بندار قاضى و... بودند.

وى در محلۀ كرخ بغداد در سن 47 سالگى در سراى خود درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد. به قولى، برادر مهتر وى سيد مرتضى چندى بعد وى را به كاظمين و در جوار نياى شريفش امام موسى كاظم عليه السلام به خاك سپرد.

از تأليفات وى:

1 - نهج البلاغه

2 - تلخيص البيان فى مجازات القرآن

3 - مجازات الآثار النبوية

4 - حقايق التاويل فى متشابه التنزيل

5 - خصائص الائمة

6 - ديوان اشعار

20 - خزّاز رازى (؟ - ح 410 ق)

شيخ ابوالقاسم على بن محمد على خزّاز رازى قمى، ثقۀ معروف و محدث اماميه.

وى در سفرهاى بسيارى كه داشت، از بزرگان علماى شيعه استماع حديث كرد كه از جمله مشايخ وى: شيخ صدوق، ابى المفضل شيبانى، شيخ احمد عياشى و بزرگانى چون ابن شيوخ بودند. چندى در حوزه هاى قم و رى تدريس كرد. ابوالعباس نجاشى كه از هم عصران وى بوده، او را در رجال خويش، ثقه، فقيه و از بزرگان شيعه خوانده است.

هم كتابى در كلام، هم در فقه دارد. در رى درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد.

تأليف وى:

1 - كفاية الاثر فى النص على الائمة الاثنى عشر

21 - شيخ مفيد (336-413 ق)

محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شيخ مفيد. عالم، فقيه، متكلم و محدث نامى شيعه.

وى در حوالى بغداد زاده شد. پس از بلوغ و رشد فكرى، رهسپار بغداد شد و در آنجا در محضر استادان بنام و دانشمندان بزرگ آن روزگار از جمله شيخ صدوق، ابوغالب زرارى، ابن جنيد اسكافى و... به آموختن دانش، كلام، فقه و اصول پرداخت. ابن نديم در الفهرست از وى به عنوان «ابن المعلم» ياد مى كند. سرآمد شاگردان وى سيد مرتضى، سيد رضى، شيخ طوسى، نجاشى، ابوالفتح كراجكى و... بودند. شيخ طوسى درباره وى مى گويد: «وى از متكلمان اماميه است. در روزگار خود، رياست و مرجعيت شيعه به او ختم مى گردد. حافظۀ خوب و ذهنى دقيق داشت. در پاسخ به پرسش ها، حاضر جواب بود. بيش از 200 جلد كتاب خرد و كلان دارد».

ابن حجر عسقلانى نيز مى گويد: «وى بسيار عابد، زاهد و اهل خشوع و تهجد بود و مداومت بر علم و دانش داشت». عماد حنبلى (يكى از دانشمندان اهل سنت) مى گويد:

«بزرگى از بزرگان اماميه و رييس بخش فقه و كلام و مباحثه بود. موقعيت شايان توجهى

در تشكيلات دولت آل بويه داشت. وى صدقۀ فراوان مى داد».

استادانى كه وى در محضر آنها درس آموخت، عبارتند از: ابن قولويه قمى (ابوالقاسم جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن قولويه قمى)، شيخ صدوق، ابن جنيد اسكافى و...

شيخ مفيد پس از 75 سال عمر مفيد، در بغداد و در حرم مطهر امام جواد عليه السلام نزديك قبر استادش ابن قولويه قمى به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - المقنعة

2 - الفرائض الشرعيّة

3 - الامالى

4 - الارشاد و...

22 - سيد مرتضى (355-436 ق)

ابوالقاسم على بن حسين بن موسى، مشهور به سيد مرتضى علم الهدى. فقيه مبرز، عالم متكلم و اديب متبحر، داراى القاب ذوالثمانين و ذوالمجدين.

وى در بغداد زاده شد و از سوى پدر و مادر، نسبى بسيار شريف داشت. برادر وى سيد رضى بود. شيخ طوسى شاگرد عاليقدرش پس از ذكر نام و نسبش مى نويسد:

«كنيه اش ابوالقاسم و لقبش علم الهدى و الاجل المرتضى است. در علوم بسيارى يگانه روزگار بود.» پس از شيخ بزرگوار مفيد، پيشواى فقهى شد. از جمله اساتيد وى شيخ مفيد، هارون بن موسى تلعكبرى، ابن نباته، احمد بن سعيد كوفى، حسين بن بابويه قمى (برادر على بن محمد معروف به شيخ صدوق) و... بودند. علامه حلّى وى را معلم شيعۀ اماميه خوانده است. در علوم معقول و منقول و تفسير، سرآمد روزگار خود بود. وى در پنج روز مانده از ماه ربيع الاول در بغداد رحلت كرد، پسرش در خانه اش بر وى نماز خواند و در همان خانه اش مدفون شد.

از تأليفات وى:

1 - تنزيه الانبياء

2 - الانتصار فى ما انفردت به الامامية من المسائل الفقهية

3 - الذريعه فى اصول الشريعه

4 - المحكم و المتشابه

5 - المختصر

6 - الامالى

7 - درر الفوائد و...

23 - شيخ طوسى (385-460 ق)

ابوجعفر محمد بن حسن طوسى، معروف به «شيخ الطايفه». فقيه، اصولى، محدث، مفسر، متكلم و عالم الرجال بسيار درخشان و بزرگ جهان اسلام به ويژه تشيع. وى در خراسان زاده شد. خاندان شيخ تا چند نسل همه از علما و فقها بوده اند. در 23 سالگى به بغداد كوچ كرد و تا پايان عمر در عراق ماند و پس از استادش سيد مرتضى علم الهدى، رياست علمى و فتوايى شيعه به او منتقل شد.

شيخ بزرگوار مدت پنج سال نزد استاد نحرير شيخ مفيد شاگردى كرد و چند سالى هم در نزد سيد مرتضى درس آموخت. به علت آشوب و هرج و مرج آن روزگار بغداد، وى از آنجا كوچ و به نجف اشرف رهسپار شد و در آنجا جاى گرفت و خود حسن اتفاقى شد تا در آنجا حوزۀ علميۀ نجف را بنيان گذارد.

پس از درگذشت سيد مرتضى علم الهدى، رهبرى و پرچمدارى شيعه به وى رسيد و آن چنان آوازۀ علم، ورع، زهد و تقواى وى در دور و نزديك پيچيده شده بود كه القائم بامرالله خليفۀ عباسى با همكارى آل بويه از وى براى تدريس كلام در مركز خلافت دعوت كردند كه با فروپاشى آل بويه، وى از آنجا به نجف اشرف عزيمت كرد و تا پايان عمر خود در همانجا بود و در همان خاك پاك، دفن شد.

از تأليفات وى:

1 - الاستبصار

2 - تهذيب الاحكام

3 - النهاية

4 - المبسوط

5 - الخلاف

6 - التبيان و...

24 - ابوالفتح كراجكى (؟ - 499 ق)

شيخ ابوالفتح محمد بن على كراجكى طرابلسى. فقيه، اصولى، رياضيدان، ستاره شناس، اديب، مسلط به علوم حديث، فلسفه، كلام، نحو، اخلاق، تاريخ، رجال، تفسير و پزشكى.

وى در محضر استادان بزرگوارى چون شيخ مفيد، سيد مرتضى علم الهدى، شيخ طوسى و... شاگردى كرد و از هر كدام توشه و بهره اى گرفت. سفرهاى بسيارى به كشورهاى مختلف از جمله فلسطين، سوريه، لبنان، مصر، بغداد و همچنين شهرهاى دور و نزديك خود داشت. با مباحثات و تأليفات خود كه نزديك به 80 اثر مى شود بررسى اماميه را بر همگان آشكار كرد. وى در لبنان و شهر صور درگذشت.

از تأليفات وى:

1 - كنز الفوائد

2 - روضة العابدين و نزهة الزاهدين

3 - الرسالة الناصريه

4 - معدن الجواهر و...

قرن ششم

25 - فتال نيشابورى (؟ - 508 ق)

محمد بن حسن بن على بن احمد فتال نيشابورى معروف به ابن فارسى. متكلم

جليل القدر، فقيه، عالم، زاهد و متقى. وى در نيشابور به دنيا آمده اما تاريخ ولادتش معلوم نيست. از لقب ابن فارسى معلوم مى شود كه وى از نژاد ايرانى است. فتال يكى از اسم هاى بلبل است و علت ملقب شدن او به فتال، به خاطر خوش صوتى و لطافت زبانى است كه در منبر داشته و از نطق بالايى برخوردار بوده است. وى در محضر درس بزرگان شركت مى كرده و از تحصيلات عاليه برخوردار بوده است. از جمله استادان وى شيخ حسن بن على بن احمد پدر وى و از جمله شاگردانش على بن حسن بن عبدالله نيشابورى و محمد بن على بن شهرآشوب مازندرانى بوده است.

وى به دست ابوالمحاسن عبدالرزاق رئيس نيشابور ملقب به شهاب الاسلام و تنها به جرم تشيع به قتل رسيده و در قبرستان حيره نيشابور به خاك سپرده شده است.

از تأليفات وى:

1 - روضة الواعظين و بصيرة المتعظين

2 - التنوير فى معانى التفسير

3 - مونس الحزين

26 - فضل بن حسن طبرسى (حدود 469-548 ق)

امام سعيد ابوالفضل بن حسن طبرسى. مفسر، فقيه، محدث، عالم به حساب، جبر، مقابله و نحو. ملقب به امين الدين يا امين الاسلام.

گويند وى در مشهد سناباد طوس متوطن بوده است. در 523 ق در سبزوار جايگير شد و به تعليم و تصنيف پرداخت. از جمله شاگردان وى مى توان به حسن بن فضل طبرسى (پسرش)، ابن شهرآشوب، شيخ منتجب الدين، قطب الدين راوندى، شاذان بن جبرئيل قمى و... اشاره كرد. وى از شيخ ابوعلى پسر شيخ طوسى و شيخ عبدالجبار، قاضى رازى كه در رى فقيه اماميه بوده، روايت نموده و صحيفة الرضا عليه السلام از جمله مرويات اوست.

فرزند وى (حسن بن فضل طبرسى) و فرزند زادگانش همگى از اكابر روزگار و فقهاى

بزرگوار بودند. وى در سبزوار درگذشت و پيكر پاكش را به مشهد مقدس منتقل كردند و در جوار حرم حضرت ثامن الائمه عليه السلام به خاك سپردند.

از تأليفات وى:

1 - مجمع البيان (تفسير سترگ شيعى)

2 - الوسيط (يا تفسير جوامع الجامع)

3 - الآداب الدينية للخزانة المعينية

4 - تفسير الكافى الشافى

5 - نثر اللئالى

6 - اسرار الامامه

7 - اعلام الورى باعلام الهدى و...

27 - حسن بن فضل طبرسى (؟ - 548 ق)

ابونصر رضى الدين حسن بن فضل طبرسى، عالم اخلاق و فقيه وارستۀ شيعه در قرن ششم هجرى. پدرش فضل بن حسن صاحب كتاب مستطاب تفسير مجمع البيان و فرزندش على بن حسن طبرسى صاحب متمم كتاب مشكاة الانوار فى غرر الاخبار.

تأليف وى:

1 - مكارم الاخلاق

28 - عبدالواحد بن محمد تميمى آمُدى (510-550 ق)

عالم بزرگ شيعه و محدث والامقام، در شهر آمُد منطقه اى در ديار بكر - حوالى رود دجله و فرات - زاده شد. تسلط بسيارى بر علوم اسلامى داشت. شاگرد ممتاز و شهرۀ او، محدث بزرگوار جهان تشيع، ابن شهر آشوب بود.

از تأليفات وى:

1 - غرر الحكم و درر الكلم

2 - الحكم و الاحكام من كلام سيد الانام

29 - سيد فضل الله راوندى (؟ - 570 ق)

سيد ابوالرضا ضياءالدين فضل الله بن على بن عبيدالله حسينى راوندى. فاضل، عالم، رييس مذهب، اديب، شاعر و راوى ثقۀ قرن ششم هجرى.

در يكى از شهرهاى اطراف كاشان به نام راوند و در خانواده اى دوستدار خاندان رسول صلى الله عليه و آله زاده شد.

از وى پيوسته در كتاب هاى تراجم احوال و علم رجال به بزرگى ياد شده است؛ از جمله عماد كاتب مى گويد: «سيد فضل الله راوندى شخصيتى كم نظير و داراى نسبى شريف و اخلاقى بزرگوار بود. واعظى بزرگ و داراى خطى خوش و تأليفات فراوان بوده...»

سيد فضل الله راوندى از علماى بزرگى چون: شيخ ركن الدين على بن عبدالصمد بن محمد تميمى نيشابورى، احمد بن قافه كوفى، قاضى عمادالدين استرآبادى و... اجازۀ روايت داشت. استادان وى، امام شهيد عبدالواحد بن اسماعيل رويانى، سيد ابوالبركات مشهدى، شيخ بارع عبدالوهاب بغدادى و... بودند.

شاگردانى كه در نزد وى درس گرفتند و آموختند، جملگى از بزرگ ترين علماى شيعه بودند: ابن شهر آشوب مازندرانى، شيخ منتجب الدين بن بابويه قمى، شيخ محمد بن حسن طوسى (پدر خواجه نصير طوسى)، شيخ قوام الدين بحرانى و شيخ تاج الدين شعيرى.

وى پس از عمرى خدمت به اسلام و علوم و معارف معصومين عليهم السلام، در كاشان درگذشت.

از تأليفات وى:

1 - النوادر

2 - ضوء الشهاب فى شرح الشهاب

3 - التفسير و...

30 - قطب الدين راوندى (؟ - 573 ق)

شيخ قطب الدين، ابوالحسن/ابوالحسين سعيد بن عبدالله بن هبة الله بن حسن

راوندى كاشانى. عالم بزرگ، محدث، مفسر، متكلم، فقيه، فيلسوف و تاريخ دان بزرگ شيعه در قرن ششم هجرى.

وى در راوند كاشان زاده شد و پدر و پدربزرگ وى از علماى بزرگ زمان خود بودند.

در آغاز، در نزد پدر خود تحصيلات ابتدايى را فراگرفت و به محضر اساتيد به نام آن دوره راه يافت و به كسب دانش پرداخت كه آن اساتيد عبارتند از: فضل بن حسن طبرسى صاحب مجمع البيان، عمادالدين محمد بن ابى القاسم طبرى، صفى الدين سيد مرتضى بن داعى رازى و...

چندى در شهر مقدس قم اقامت كرد و از محضر اساتيد آنجا نيز فيض برد و چيزى نگذشت كه از چهره هاى سرشناس شيعه شد.

شاگردان او عبارتند از: نصيرالدين حسين راوندى و ظهيرالدين محمد راوندى (فرزندان وى)، قاضى احمد بن على بن عبدالجبار طوسى، فقيه على بن محمد مدائنى و...

قطب راوندى در قم ديده از جهان فرو بست و در صحن بزرگ حرم حضرت معصومه عليها السلام به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - الخرائج و الجرائح

2 - فقه القرآن

3 - اسباب النّزول

4 - تهافت الفلاسفه

5 - الاغراب فى الاعراب و...

31 - ابن شهر آشوب (489-588 ق)

رشيدالدين محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى، فقيه، مفسر و محدث بزرگ شيعه.

وى در خطۀ زيباى مازندران زاده شد. او در دوره اى زندگى مى كرد كه در بلاد اسلامى علم شكوفا و دانش رونق چشمگيرى گرفته بود.

صلاح الدين خليل صفدى صاحب الوافى بالوفيات دربارۀ وى چنين مى گويد: «وى يكى از بزرگان شيعه است كه بيشتر قرآن را در هشت سالگى حفظ كرد و در اصول شيعه به حد اعلاى خود رسيد به طورى كه از شهرهاى مختلف براى درك محضر او به بغداد هجرت مى كردند... وى زيبارو، راست گفتار، خوش مشرب، با علم گسترده و بسيار اهل خشوع، عبادت و شب زنده دار بود و هميشه باطهارت و وضو به سر مى برد».

از جمله نام آورترين اساتيدى كه وى در نزد آنها شاگردى كرده است، مى توان: جارالله زمخشرى، ابوعبدالله نطنزى مؤلف كتاب الخصائص العلويه، سيد عبدالواحد آمدى، شيخ طبرسى صاحب احتجاج، قطب راوندى، فضل بن حسن طبرسى، شيخ ابوالفتوح رازى و... را نام برد.

وى در حالى كه 99 سال از زندگانى پربارش را سپرى كرده بود، در شهر حلب سوريه به جانان پيوست و پيكرش را در كنار كوه جوشن به خاك سپردند.

از تأليفات وى:

1 - مناقب آل ابى طالب عليهم السلام

2 - مثالب النواصب

3 - المخزون المكنون فى عيون الفنون

4 - المائدة العائدة (الفائدة)

5 - المثال فى الامثال و...

32 - محمد بن ادريس (543-598 ق)

ابوعبداللّه محمد بن احمد ادريس عجلى حلّى، از فحول علما و فقهاى شيعه.

وى در شهر حلّه زاده شد. شيخ طوسى، نياى مادرى وى به شمار مى آيد. وى به حريت فكر معروف است.

ابن داود در رجال خود مى گويد: «ابن ادريس، پيشواى فقهاى حلّه، متقن در علوم و داراى تصنيفات بسيار است».

شهيد اول نيز او را با عبارات: شيخ، امام، علامه، شيخ العلماء و رييس مذهب ستوده است.

استادان وى كه در محضرشان آموخت، عبارتند از: دايى وى (ابى على طوسى)، شيخ عماد محمد بن ابى القاسم طبرى، حسن بن رطبه سوارى و...

شاگردانش، شيخ نجيب الدين بن نما حلّى، شمس الدين فخار بن سعد موسوى و...

بودند.

ابن ادريس - عالم بزرگوار جهان تشيع - در شهر حلّه جان به جان آفرين تسليم كرد و در همانجا به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - السرائر الحاوى لتحرير الفتاوى

2 - كتاب التعليقات

3 - خلاصة الاستدلال و...

33 - تاج الدين شعيرى (؟ -؟)

تاج الدين محمد بن محمد بن حيدر شعيرى. عالم و فقيه بزرگ شيعه در قرن ششم هجرى.

وى در شهر بيهق براى آموختن و فراگرفتن دانش آن روزگار، به منزل حاكم، رييس و امام مجدالحكام ابومنصور على بن عبدالله زيادى مى رفت و بهره ها مى برد و همچنين در محضر فضل الله بن على راوندى درس مى گرفت. از شاگردان ايشان مى توان به شيخ منتجب الدين از علماى قرن ششم هجرى و صاحب كتاب الفهرست اشاره كرد.

تأليف وى:

1 - جامع الاخبار

34 - احمد بن على طبرسى (؟ -؟)

ابو منصور احمد بن على بن ابيطالب طبرسى. عالم، فاضل، فقيه، متكلم و نسابۀ بزرگ شيعه در قرن ششم هجرى.

منسوب به طبريش (معرب تفرش) منطقه اى نزديك قم. استاد وى ابوجعفر مهدى بن ابى حرب حسينى و شاگردان وى شيخ منتجب الدين و ابن شهرآشوب مازندرانى بودند.

از تأليفات وى:

1 - الاحتجاج على اهل اللجاج

2 - تاريخ الائمه عليهم السلام

3 - فضائل الزهراء عليها السلام

4 - مفاخر الطالبية

5 - الكافى فى الفقه

قرن هفتم

35 - ابوالفضل على طبرسى (اوايل قرن هفتم)

على بن حسن بن فضل، فقيه جليل و محدث نبيل على بن حسن بن فضل بن حسن طبرسى نواده پسرى فضل بن حسن صاحب مجمع البيان (متوفى 548 ق) از دانشمندان و فاضلان عصر خويش به شمار مى رفته است. وى در ادامه و تكميل اثر پدرش (حسن طبرسى متوفى 548 ق) متممى بركتاب مكارم الاخلاق نوشته و آن را مشكاة الانوار فى غرر الاخبار نام نهاده است. صاحب رياض العلماء از وى با عنوان ثقة الاسلام ياد كرده است. وى از سيد سعيد جلال الدين ابى على بن حمزه موسوى روايت مى كند.

سال فوت او همانند پدرش حسن طبرسى معلوم نيست ولى به نظر مى رسد او در پايان قرن ششم هجرى يا نيمه اول قرن هفتم هجرى چشم از جهان فروبسته باشد. بنابراين خانواده طبرسى از مفسران و محدثان شيعه از نيمه دوم قرن پنجم تا نيمه اول قرن هفتم هجرى هستند كه پدربزرگ، فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب مجمع البيان و پدر، حسن بن فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب مكارم الاخلاق و پسر، على بن حسن بن فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب مشكاة الانوار فى غرر الاخبار است.

از تأليفات وى:

1 - مشكاة الانوار فى غررالاخبار

36 - على بن عيسى اِربِلى (؟ - 693 ق)

ابوالحسن على بن عيسى بن ابى الفتح اربلى، سيره نويس، تاريخ نگار، شاعر، متكلم و عالم اماميۀ قرن هفتم هجرى.

وى در اِربِل يكى از شهرهاى شمال عراق زاده شد. پدرش حاكم اربل بود. فرزندان و نوه هاى وى همه از علما و ادباى زمان خود بودند.

فضل بن روزبهان عالم متعصب اهل تسنن دربارۀ وى مى گويد: «اماميه متفق اند كه على بن عيسى اربلى از بزرگ ترين علماى آنهاست و آثارش هيچ گاه كهنه و پوسيده نمى شود. او قابل اعتماد و مورد وثوق در نقل است».

وى در نزد اساتيد بنامى چون: سيد بن طاووس صاحب كتاب اقبال الاعمال، على بن فخار، ابن ساعى بغدادى و... شاگردى كرد و آموخت و شاگردانى را چون: علامه حلّى، شيخ رضى الدين (برادر علامه حلّى) و... تربيت كرد.

عيسى اربلى در بغداد درگذشت و در خانۀ مسكونى خود به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - كشف الغمة فى معرفة الائمة

2 - المقامات

3 - ديوان اشعار

4 - كتاب الطيف

37 - عمادالدين طبرى (؟ - زنده در 698 ق)

ابوجعفر محمد بن على بن محمد بن على طبرى آملى كحى، ملقب به عمادالدين، عالم، رجالى و محدث بنام شيعى قرن هفتم هجرى.

استادش شيخ ابوعلى بن شيخ طوسى بود و شاذان بن جبرئيل و قطب راوندى از وى روايت كردند.

بيش از اين از زندگانى وى چيزى يافته نشد.

از تأليفات وى:

1 - بشارة المصطفى لشيعة المرتضى

2 - الزهد و التقوى

3 - الفرج فى الاوقات والمخرج بالبينات

قرن هشتم

38 - حسن بن يوسف بن مطهر اسدى (648-726 ق)

حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلى، فاضل، عالم، فقيه، محدث، متكلم، ماهر، جليل القدر در شهر حلّه به دنيا آمد. او در يك خانواده علمى و روحانى متولد شد. ادبيات عرب و علوم مقدماتى و متداول عصر را در نزد پدر دانشمندش و ساير علماى بزرگ آن منطقه همچون محقق حلّى (دايى وى)، يحيى بن سعيد (پسر عموى مادرش)، سيد احمد بن طاووس، ابن ميثم بحرانى و... آموخت. هنوز به بلوغ نرسيده بود كه از تحصيل علوم مقدماتى فراغت يافت و به مقام عالى اجتهاد نائل آمد. در زمان رشد وى، ايران در آتش بيداد دودمان چنگيزخان مغول مى سوخت.

وى در فقه، اصول، كلام، منطق، فلسفه، رجال و... كتاب نوشته است. در حدود صد كتاب از آثار ايشان شناخته شده است. از جمله اساتيد وى خواجه نصيرالدين طوسى، محقق حلى، شيخ سديدالدين يوسف (پدر وى) و... و از جمله شاگردان ايشان فرزند بزرگوارش فخرالدين محمد، قطب الدين رازى، شارح شمسيه، سيد احمد بن ابراهيم بن زهره و... بودند.

سرانجام پس از عمرى تلاش و كوشش در راه احياى شريعت، وى در يازدهم يا بيست و يكم محرم فوت كرد. آرامگاه او در نجف اشرف و در بارگاه ملكوتى امير المؤمنين على عليه السلام قرار دارد.

از تأليفات وى:

1 - مختلف الشيعه

2 - تذكرة الفقهاء

3 - منتهى المطلب

4 - المدارك

5 - تبصرة المتعلمين

6 - شرح التجريد و...

قرن نهم

39 - ابن فهد حلّى (757-841 ق)

جمال الدين ابوالعباس احمد بن محمد بن فهد اسدى حلّى، فقيه و عالم اماميه، جامع كمالات ظاهرى و باطنى.

وى در شهر حلّه زاده شد. در علوم گوناگون از جمله تاريخ، كلام، علوم غريبه و...

دست داشت و تأليفاتى دارد.

آنچه اين عالم اماميه را از ديگر علما و فقها متمايز مى كند، مشرب عرفانى، سير و سلوك و زهد و تقواى اوست و در ميان جميع علما و فقها نيز بدين خاطر مشهور است.

صاحب روضات الجنات دربارۀ وى مى نويسد:

«عالم عارف پر از اسرار، كاشف اسرار فضائل... بى نياز از توصيف و تعريف مى باشد.

وى جامع معقول و منقول، فروع و اصول ظاهرى و باطنى و علم و عمل است».

وى در مناظره و بحث، تسلط و اشرافى به كمال داشت. در بحثى با حضور حاكم عراق دربارۀ امامت و ولايت، علماى اهل سنت را مجاب و برآنها چيره شد به نحوى كه حاكم عراق مذهب تشيع را اختيار كرد و خطبه هاى خود را به نام امير المؤمنين على و فرزندان پاك ايشان عليهم السلام مى خواند.

استادانى كه ابن فهد حلّى در نزد آنها شاگردى كرد و آموخت، عبارتند از: شهيد اول، فخرالمحققين، فاضل مقداد سيورى، شيخ على بن خازن فقيه حائرى و...

از جمله شاگردانى كه در محضر وى درس آموختند: شيخ على بن هلال جزائرى، فقيه

نامى شيعه ابن العشره كروانى عاملى، محمد نوربخش و...

ابن فهد پس از عمرى مجاهده و مطالعه، در 84 سالگى در كربلاى معلّا درگذشت و خاكجاى وى كنار خيمه گاه قرار دارد.

از تأليفات وى:

1 - آداب الداعى

2 - استخراج الحوادث

3 - اسرار الصلاة

4 - التحصين فى صفات العارفين

5 - عدة الداعى ونجاح الساعى و...

40 - حسن بن ابى الحسن ديلمى (؟ - 841 ق)

ابو محمد حسن بن ابى الحسن محمد ديلمى فقيه، محدث، عالم به عرفان در قرن نهم هجرى. علماى بزرگ و همچنين صاحبان بحارالانوار و وسائل الشيعه از وى به عنوان موثق و معتمد ياد مى كنند و از كتاب هايش بهره مى برند.

از تأليفات وى:

1 - ارشاد القلوب الى الصواب

2 - اعلام الدين فى صفات المومنين

3 - غرر الاخبار و درر الآثار

4 - الاربعون حديثاً

قرن دهم

41 - ابن ابى جمهور اَحسائى (حدود 840 - زنده در 902 ق)

ابوجعفر محمد بن زيدالدين ابى الحسن على بن حسام الدين بن ابى جمهور. عالم، فقيه، محدث، متكلم و عارف بزرگ شيعه.

وى در احساء واقع در عربستان شرقى در كنار خليج فارس زاده شد و در همانجا به تحصيل علوم شرعى و ادبى پرداخت. پدر و نياى بزرگ وى ابراهيم، از علماى بزرگ احساء بودند و در چنين فضايى ابى جمهور پرورش يافت؛ پس مى توان گفت نخستين استاد وى پدرش بود.

وى كه گام هاى نخستين علوم را پشت سر گذاشته بود، برآن شد تا براى رسيدن به كمال سفر كند به همين خاطر به عراق رفت و در نجف جايگير شد و در نزد بزرگى چون، شيخ عبدالكريم فتال نيشابورى شاگردى كرد و درس آموخت. پس از چندى به خانۀ خدا رهسپار شد و حج گزارد و چندى در احساء ماند و سپس به كربلاى معلّا رفت و از آنجا به نجف اشرف بازگشت. پس از چندى به قصد زيارت ثامن الائمه به مشهد مقدس روانه شد و پس از ورود، سيد محسن رضوى كه از فضلاى بزرگوار مشهد بود به پيشواز وى رفت و در خانۀ خود مهمانش كرد و اين زمانى بود كه سيد محسن رضوى در نزد چنين استادى زانوى ادب بر زمين زد و شاگردى كرد.

ابن ابى جمهور به چيره دستى در مناظره معروف است و در يكى از همين مناظرات ميان خود و يك عالم اهل سنت هراتى بود كه طى سه جلسه سرانجام عالم هراتى شكست خورد و به درخواست شاگردان ابى جمهور، كتابى به نام مناظرة بين الغروى و الهروى كه همه مربوط به همين مناظره بود، نگاشته شد.

ابن ابى جمهور پس از پانزده سال ماندن در مشهد مقدس، سفر دوم خود به خانۀ خدا را آغاز كرد و پس از گزاردن حج به نجف اشرف رفت و دو سال در آنجا بود و سپس به مشهد مقدس بازگشت و تا پايان روزگار خود در آنجا ماند و زندگى كرد.

استادانى كه وى در نزد آنها آموخت، پدر بزرگوارش شيخ زين الدين على احسائى، سيد شمس الدين محمد موسوى احسائى، شيح حسن بن عبدالكريم فتال غروى و شيخ على بن هلال جزائرى بودند.

شاگردانش نيز سيدمحسن رضوى، شيخ ربيعه جزائرى، سيد شرف الدين طالقانى، شيخ على كركى معروف به محقّق ثانى و... بودند.

چون ابن ابى جمهور در محبت اهل بيت افراط كرد و مى كوشيد تا ميان عرفان، فلسفه و كلام را آشتى دهد و هماهنگى ايجاد كند، در ميان گروهى از علما و فقها جنجال برانگيز شده است! به هر روى در اين كه وى عالمى است عارف و شيعه، شك نيست. از خاكجاى وى اطلاعى در دست نيست.

از تأليفات وى:

1 - عوالى اللئالى [\غوالى اللئالى]

2 - الاقطاب الفقهية والوظايف الدينية على مذهب الامامية

3 - درر اللئالى

4 - زاد المسافرين فى اصول الدين

5 - المجلى و...

قرن دوازدهم

42 - حرّ عاملى (1033-1104 ق)

محمد بن حسن بن على بن محمد بن حسين، معروف به شيخ حرّ عاملى و ملقب به شيخ الاسلام. فقيه، محدث، اديب، شاعر، ثقه و عالم بزرگ شيعه.

وى در روستاى مشغره در منطقۀ جبل عامل لبنان چشم به جهان گشود. منطقۀ جبل عامل به دست مبارك ابوذر غفارى شيعه شد و با جان و دل، محبت اهل بيت عليهم السلام را پذيرا گشت.

حرّ عاملى از نوادگان حر بن يزيد رياحى يار جانباز حسين بن على عليه السلام است و خانوادۀ او همه از بزرگان علم و معرفت شيعه بودند. وى سفرهاى متعددى به عتبات عاليات كرد و پس از آن به زيارت ثامن الائمه حضرت رضا عليه السلام مشرف شد و چندى در آنجا جاى گرفت و ماندگار شد.

از آنجا به خانۀ خدا و عتبات عاليات رفت و سپس به اصفهان رهسپار شد و به ديدار علامه مجلسى رسيد سپس علماى آن شهر ترتيب ديدار وى را با شاه سليمان صفوى

دادند و شاه با شيخ حر عاملى و نفوذ، جذبه و تأثير وى در نزد علماى شيعه آشنا شد و چنين شد كه وقتى به مشهد مقدس بازگشت، از سوى شاه ايران به قاضى القضاتى منصوب و پس از چندى از علماى بزرگ آن ديار گشت.

شيخ حر عاملى از اندك كسانى است كه در سرودن شعر براى حضرات معصومين عليهم السلام با چيرگى و توانايى شگفت انگيز از ديگران پيشى گرفته است و چكامه هاى (\قصايد) وى در ستايش آن بزرگواران بسيار است و بيست هزار بيت را شامل مى شود.

استادانى را كه وى در نزدشان شاگردى كرد عبارتند از: پدر بزرگوارش حسن بن على، عمويش شيخ محمد بن على، نياى أمّى اش شيخ عبدالسلام بن محمد حر، دايى پدرش شيخ على بن محمود عاملى كه همه از روستاى مشغر بودند؛ شيخ زين الدين صاحب معالم و فرزند شهيد ثانى، شيخ حسين ظهيرى در روستاى جبع و در ديگر نقاط، مانند: سيد ميرزا جزايرى نجفى، آقا حسين خوانسارى، سيد هاشم توبلى بحرانى و...

وى شاگردان بسيارى را نيز پرورش داد كه برخى از آنها عبارتند از: شيخ مصطفى بن عبدالواحد بن سيار حوبز، شيخ محمدرضا و حسن فرزندان شيخ مصطفى، مولى محمدتقى دهخوارقانى قزوينى و...

شيخ حر عاملى در 72 سالگى و در جوار حضرت امام رضا عليه السلام، در كنار مدرسۀ ميرزا جعفر به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - تفصيل وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة

2 - الفصول المهمّه فى اصول الائمه

3 - ديوان شعر و...

43 - مجلسى ثانى (1037-1111 ق)

محمد باقر بن محمد تقى بن مقصود، معروف به مجلسى ثانى، فقيه، محدث، رجالى و عالم عقلى بزرگ شيعه.

خاندان وى همگى از بزرگان علم و فضل بودند. پدر بزرگ وى، عالم نامدار ابونعيم اصفهانى صاحب حلية الاولياء و پدر وى، محمد تقى مجلسى معروف به مجلسى اول، صاحب اجتهاد و كرامات بودند و محمدباقر مجلسى در چنين فضايى پرورش يافت و آموزش ديد.

علامه مجلسى، در علوم مختلف اسلامى همچون تفسير، اصول و درايت، علوم عقلى مانند فلسفه، منطق، رياضيات، طب، نجوم، ادبيات و... سرآمد و چيره دست بود.

وى همپاى مدارج علمى، به مدارج معنوى و كمالات روحى نيز پرداخت و آن را ملاك معرفت دانست. اساتيد وى پدرش مجلسى اول و آقا حسين خوانسارى و مشايخ نقل وى مولانا محمد صالح مازندرانى، فيض كاشانى، سيد على خان مدنى و شيخ حر عاملى بودند. شاگردانى هم كه در نزد وى درس گرفتند و آموختند، از جمله: سيد نعمت الله جزائرى، كمره اى اصفهانى، ماخورى بحرانى، محمد باقر بيابانكى و... بودند.

مجلسى لقب «علامه» را از بزرگانى چون وحيد بهبهانى، علامه بحرالعلوم و شيخ اعظم انصارى دريافت كرد و از سوى شاه سليمان صفوى به «شيخ الاسلام» اصفهان منصوب شد كه بالاترين منصب دينى و اجرايى در آن روزگار بود و وى شخصاً و مستقيماً اهتمام به ادارۀ امور شرعى مسلمانان مى كرد.

66 اثر از وى به يادگار مانده است كه 13 اثر به عربى و 53 اثر آن به فارسى است. اين عالم جليل القدر در مسجد عتيق اصفهان پس از 74 سال عمر پربار، به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام

2 - مرآت العقول

3 - حق اليقين

4 - زاد المعاد

5 - عين الحياة و...

قرن چهاردهم

44 - محدث نورى (1254-1320 ق)

ميرزا حسين بن محمد تقى نورى طبرسى. محدث، رجالى بزرگ و فقيه شيعى.

وى در روستاى يالو از روستاهاى اطراف شهرستان نور زاده شد. هشت سال بيشتر نداشت كه سايۀ پدر بزرگوارش كه از علماى آن سامان بود، از سرش برچيده شد.

در همان كودكى به آموختن فقه نزد استاد جليل القدر محمدعلى محلاتى مى رفت.

در دورۀ جوانى به تهران رهسپار شد تا از علماى بزرگ آنجا مستفيض شود و اين شد كه در درس عالم نحرير، شيخ عبدالرحيم بروجردى حاضر شد و بهره ها برد و دختر همان استاد را نيز به ازدواج خود درآورد. در نوزده سالگى بود كه به عراق سفر كرد و براى كسب دانش چهار سال در حوزۀ علميۀ نجف اشرف ماند و آموخت و سپس به ايران بازگشت اما بيش از يك سال در آنجا نماند و دوباره به عراق برگشت و در كربلاى معلّا نزد شيخ عبدالحسين تهرانى شاگردى كرد و به دنبال وى دو سال نيز در كاظمين ماند.

در بيست و هشت سالگى به سفر حج و زيارت مدينه مشرف شد و پس از آن به نجف اشرف برگشت و در درس دانشمند فرزانه شيخ مرتضى انصارى حاضر شد و ديرى نپاييد كه آن عالم به ديار باقى شتافت و وى نيز به مشهد مقدس رهسپار شد و دو سال بعد باز به عراق بازگشت و در همان موقع استاد بزرگ خود شيخ عبدالحسين تهرانى را نيز از دست داد؛ همان كه به وى اجازۀ روايت داده بود.

محدث نورى از سرشناس ترين چهره هاى علمى شيعى است كه اخبار و روايات گوناگون را گردآورد و احاديث مختلف را هماهنگ ساخت و آثار پراكنده را سامان بخشيد.

ايشان شاگرد برجسته اى (شيخ آقابزرگ طهرانى) را به جهان شيعه شناساند كه آقا بزرگ طهرانى در الذريعۀ خود، وى را «شيخنا» معرفى مى كند.

از تأليفات وى:

1 - مستدرك الوسائل

2 - نفس الرحمان

3 - دارالسلام

4 - جنّة المأوى و...

45 - حاج سيد حسين بروجردى (1292-1380 ق)

آيت الله حاج سيد حسين طباطبايى بروجردى، از اعاظم علما و مراجع بزرگ شيعه.

وى در يكى از خاندان هاى با اصل و نسب شيعه در شهر بروجرد زاده شد. پدر و نياكان وى همه از علماى بنام بروجرد بودند و برخى از آنان مقام والاى مرجعيت و رهبرى مذهبى را برعهده داشتند؛ از جمله: علامه سيدمهدى بحرالعلوم طباطبايى، علامه سيد على طباطبايى مؤلف رياض المسائل و فرزند او سيد محمد مجاهد، سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى مؤلف العروة الوثقى و سيد محسن طباطبايى حكيم.

بروجردى در فضايى از علم و تقوا پرورش يافت. هفت سالش بود كه به مكتب فرستاده شد و قرائت قرآن، ادبيات و منطق را فرا گرفت. به هجده سالگى كه رسيد براى كسب دانش به اصفهان كه مركز مهم علمى آن دوره بود، رهسپار شد و در حوزۀ درسى استادان بزرگ آن سامان درس آموخت؛ از جمله: ميرزا ابوالمعالى كلباسى، سيد محمد باقر درچه اى، ميرزا محمد تقى مدرس، آخوند ملا محمد كاشانى و جهانگير خان قشقايى.

در طى ده سال اقامت در اصفهان و شاگردى كردن و آموختن، سرانجام در 28 سالگى از سوى سه استاد، اجازۀ اجتهاد برايش صادر شد. از آن تاريخ بود كه به تدريس فقه و اصول، همت گماشت و جمعى از فضلا در جلسات درس وى حاضر شدند.

پس از مدتى كوتاه، به نجف اشرف رفت و به درس اساطين علم آنجا همچون آخوند

ملا محمد كاظم خراسانى، شيخ الشريعۀ اصفهانى و سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى حضور يافت و چيزى نگذشت كه در حوزۀ نجف اشرف و در ميان استادان و طلاب، آوازه اش پيچيد.

پس از هشت سال پربار در نجف اشرف به اصرار پدر بزرگوار خود حاج سيد على به شهر و ديار خود بروجرد برگشت و ماندنش سى و شش سال به درازا كشيد و در اين دوران خدمات بسيار ارزنده اى انجام داد كه از جملۀ آن: تشكيل كلاس هاى درس و جمع آورى طلاب فاضل، تنظيم حاشيه اى بر العروة الوثقى اثر مرحوم سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى، مبارزۀ منطقى و جدى عليه فرقه ضالّۀ بهايى و ريشه كن كردن آنها از آن خطه بود.

آيت الله بروجردى ديدى گسترده نسبت به جهان آن روز خود داشت و پيوسته براى گسترش انديشه هاى ناب اماميه كوشش بى دريغ مى كرد و موكداً طلاب را تشويق به آموختن زبان ديگر و ترجمۀ آثار انديشمندان خارجى مى كرد و نمايندگان متبحر و مبرزى را براى تبليغ شيعه به كشورهاى مسلمان نشين غير شيعى گسيل مى داشت كه از آن جمله اعزام شيخ محمدتقى قمى به مصر و شناساندن درست مذهب شيعه به علماى اهل سنت آن سامان بود و همين امر هم باعث شد تا شيخ محمد شلتوت رييس دانشگاه الازهر مصر، فتوايى مبنى بر صحت پيروى از مذهب شيعه صادر نمايد و روى همين اصل، كتاب هايى از آثار بنام شيعه در مصر منتشر شد و تأثير بسيارى بر علما و استادان آنجا گذاشت طورى كه آنان روش معتدل ترى را در پيش گرفتند. يكى از كارنامه هاى درخشان مرحوم بروجردى كه ارزش بسيار والايى دارد، احياء، تصحيح و پانوشت بر كتاب هاى علماى پيشين بود كه با تلاشى بى وقفه و خستگى ناپذير به سرانجامى نيك رسيد كه آن كتب به قرار زير است:

الخلاف، تأليف شيخ الطائفه طوسى؛ جامع الرواة، تأليف شيخ محمد بن على اردبيلى حائرى؛ قرب الاسناد، تأليف عبدالله بن جعفر حميرى؛ الجعفريات (الاشعثيات)، منسوب

به اسماعيل فرزند امام موسى كاظم عليه السلام؛ چند جلد از مفتاح الكرامة، تأليف سيد جواد عاملى؛ منتقى الجمان فى الاحاديث الصحاح و الحسان، تأليف شيخ حسن بن زين الدين عاملى.

وى پژوهنده اى سختكوش بود و در احوال راويان حديث، شناخت طبقات و تعداد روات هر يك از آنان، تحقيقات شايان توجهى كرد كه از آن جمله، مجردات اوست بر كتب ارزشمند تشيع: تجريد اسانيد الكافى (اين كتاب به همت حاج ميرزا مهدى صادقى يكى از شاگردان وى در 714 صفحه)، تجريد اسانيد الفقيه، تجريد اسانيد الامالى، تجريد اسانيد الخصال، تجريد اسانيد التهذيب، تجريد اسانيد الفهرست، تجريد اسانيد رجال النجاشى.

مرحوم بروجردى حواشى و تعليقه هايى نيز بر آثار مهم در فقه و اصول نگاشت كه عبارتند از: حاشية على العروة الوثقى، حاشية على خلاف الشيخ الطوسى، حاشية الكفاية الاصول (استاد وى آخوند خراسانى).

مرحوم بروجردى به جز كسب دانش و تعليم آن، خدمت به مردم را افضل كارهاى خود مى دانست به نحوى كه پيش از رفتنش از اين سراى خاكى، براى خود باقيات الصالحات به جاى گذاشت:

تأسيس مسجد اعظم قم در كنار آستانۀ حضرت معصومه عليها السلام، كتابخانۀ مسجد اعظم، مدرسۀ علميۀ نجف كه يكى از نزديك ترين مدارس به حرم مطهر حضرت امير المؤمنين عليه السلام است، حسينيه و حمام سامرا، مسجد هامبورگ آلمان، بازسازى و مرمت چندين مدرسه، مسجد و كتابخانه در شهرها و كشورهاى مختلف، بيمارستان نكويى قم و.... آيت الله بروجردى در سن 88 سالگى در شهر قم، چشم از جهان فرو بست.

بزرگ ترين و ماندگارترين اثر مرحوم بروجردى كتاب مستطاب 31 جلدى جامع احاديث الشيعة است كه به ترتيب ابواب فقه و در مجلدات جداگانه توسط شاگردان مستعد وى كه هر كدام استادى تمام هستند، به پايان رسيده است.

تشكر و اعتذار

اين بضاعت اندك بندۀ كمترين است كه خود را وام دار علوم اهل بيت عليهم السلام مى دانم و در اين جهاد علمى و مساعى جميل، لازم مى دانم از فضلا و سروران عزيزم حضرت حجت الاسلام و المسلمين سيد احمد رضا حسينى كه در امر ويراستارى و نظارت علمى بنده را يارى كردند و حضرت حجت الاسلام و المسلمين محمد حسين مهورى كه در ترجمۀ اين مجلد سعى بليغ مبذول داشتند، نهايت سپاس و تشكر را كنم. همچنين از حجت الاسلام والمسلمين نظرعلى حسين آبادى كه در پژوهش و ويراستارى ادبى همكار بودند و آقاى على قربانى كه تايپ و صفحه آرايى و سركار خانم گلناز غريب زاده كه تدوين و تطبيق مطالب اين مجلد را انجام دادند، بسيار سپاسگزارم. بر خود لازم مى دانم از همۀ محدثان و فقيهانى كه در تدوين اين اثر جاودان شيعى، حضرت آية اللّٰه العظمى سيدحسين بروجردى را طى سال ها ممارست و مجاهدت علمى يارى كردند ياد و تقدير نمايم، به ويژه مرحوم حضرت آية اللّٰه حاج شيخ اسماعيل معزى ملايرى كه در ادامه و استمرار اين حركت فرهنگى مقاوم و نستوه به تعب نفس فراوان، كار را به اتمام رساندند. اجر و پاداش همۀ عزيزان را به دعاى حضرت بقية اللّه الاعظم روحى له الفداء از آستان ربوبى حضرت عالميان مسالت دارم و اميد دارم آن خورشيد پنهان ولايت و هدايت، تلاش همۀ عزيزان را به ديدۀ منت، قبول فرمايند.

در پايان، از استادان عالى مقام علوم اسلامى و فرزانگان حوزه هاى علميه و فرهيختگان دانشگاه ها تقاضا دارم با ديدۀ عفو و ارشاد، خطاها و نقص ها را تذكر دهند تا در چاپ هاى بعدى از تذكرهاى عزيزان منتفع شويم و عذر اين كمترين را در ضعف و قصور ارائه بهتر آثار جاودان اهل بيت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله پذيرا باشند؛ چرا كه ان الهدية على قدر مهديها.

والسلام عليكم و رحمة الله و بركاته

احمد اسماعيل تبار

تهران به تاريخ 1390/10/7

برابر 3 صفر 1433 ق مصادف با ولادت امام محمدباقر عليه السلام

منابع و مآخذ تحقيق

كتاب الصّيد والذّبائح والأطعمة

اشاره

شكار، ذبح، خوردنى ها و نوشيدنى ها

أبواب الصّيد

(1) باب ماورد في حكم الصّيد

اشاره

قال اللّٰه تعالى فى سورة المائدة (5):1 و 96: «يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ اَلْأَنْعٰامِ إِلاّٰ مٰا يُتْلىٰ عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي اَلصَّيْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اَللّٰهَ يَحْكُمُ مٰا يُرِيدُ».

«أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ اَلْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَكُمْ وَ لِلسَّيّٰارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ اَلْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ اَلَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ‌».

1-41163-(1) مستدرك 130/16: زيد الزّرّاد في أصله عن أبي عبد اللّٰه عليه السلام انّه قال فى حديث: أمّا الصّيد فإنّه سعى باطل وإنّما أحلّ اللّٰه الصّيد لمن اضطرّ إلى الصّيد وليس المضطرّ إلى طلبه سعيه فيه باطل إلى أن قال: وإن كان ممّن يطلبه للتّجارة وليست له حرفة إلّامن طلب الصّيد فإنّ سعيه حقّ‌.

2-41164-(2) مستدرك 130/16: القضاعى فى الشّهاب عن النّبىّ صلى الله عليه و آله انّه قال: من اتّبع الصّيد غفل.

3-41165-(3) مكارم الأخلاق 30: كان النّبىّ صلى الله عليه و آله يأكل الدّجاج ولحم الوحش والحم الطّير الّذى يصاد وكان لا يبتاعه ولا يصيده ويحبّ أن يصاد له ويؤتى به مصنوعاً فيأكله أو غير مصنوع فيصنع له فيأكُله.

بخش اول: شكار

باب 1 حكم شكار كردن

خداوند تعالى مى فرمايد:

اى مؤمنان! به تعهدهاى تان عمل كنيد! - چارپايانِ از گاو و گوسفند و بز و شتر - براى شما حلال گرديده است مگر آنچه برايتان خوانده مى شود، در حالى كه در حال احرام شكار را حلال نشماريد. همانا خداوند به آنچه مى خواهد، حكم مى كند.⁽¹⁾

صيد دريا و خوراكى هاى آن براى شما حلال گرديد تا مورد بهره بردارى شما و مسافران قرار گيرد و تا وقتى محرم هستيد، صيد خشكى بر شما حرام گرديد و از خدايى كه نزد او محشور مى شويد، پروا كنيد.⁽²⁾

1-41163-(1) زيد زراد از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه در بخشى از يك روايت فرمود: «همانا شكار كردن، كار و تلاش باطلى است و خداوند تنها براى كسى كه ناچار به شكار گردد، آن را حلال كرده است و كسى كه ناچار به رفتن در پى شكار است، تلاش وى در اين راه باطل نيست... و اگر كسى براى تجارت به دنبال شكار رود و شغل و حرفه اى جز شكار كردن نداشته باشد، قطعاً كار و تلاش وى حقّ است.»

2-41164-(2) قضاعى در كتاب الشهاب روايت مى كند كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «هر كس به دنبال شكار رود غافل است.»

3-41165-(3) در كتاب مكارم الاخلاق آمده است: «پيامبراكرم صلى الله عليه و آله مرغ، گوشت حيوانات وحشى و پرندگان شكار شده را مى خورد ولى آن را نمى خريد و شكار نمى كرد و دوست داشت برايش شكار شود و براى وى غذاى پخته [از گوشت شكار] آورده مى شد و آن حضرت مى خورد يا برايش نپخته آورده مى شد، آنگاه براى وى پخته مى شد و مى خورد.»

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية عبيد (1) من باب (13) حكم صلوٰة من خرج إلى الصّيد من أبواب صلوٰة المسافر - ج 7 - قوله: الرّجل يخرج إلى الصّيد أيقصّر أم يتمّ قال يتمّ لأنّه ليس بمسير حقّ‌.

وفى رواية ابن بكير (2) قوله: الرّجل يتصيّد اليوم واليومين والثّلاثة أيقصّر الصّلوة قال لا إلّا أن يشيّع الرّجل أخاه فى الدّين وانّ التّصيّد مسير باطل لا يقصّر الصّلوة فيه - و على نقل المحاسن بدل قوله: (وانّ التّصيّد مسير باطل) و انّ المتصيّد لهواً باطل.

ولاحظ ساير أحاديث الباب فإنّ فيها ما يناسب ذلك فراجع.

ويأتي فى الباب التّالى وما يتلوه وغيرهما من أبواب الصّيد ما يستفاد منه جواز الصّيد.

(2) باب أنّ الرّجل إذا أرسل كلبه المعلّم وسمّىٰ فله أن يأكل ممّا أمسك و إن قتله أو أكل منه، وإن أدركه قبل أن يقتله فعليه أن يذكّيه وإن لم يكن معه ما يذكّيه به جاز له أن يَدَع الكلب حتّى يقتله

اشاره

قال اللّٰه تعالى فى سورة المائدة (5):4: «يَسْئَلُونَكَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ اَلطَّيِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَكُمُ اَللّٰهُ فَكُلُوا مِمّٰا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَ اُذْكُرُوا اِسْمَ اَللّٰهِ عَلَيْهِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ سَرِيعُ اَلْحِسٰابِ‌».

4-41166-⁽¹⁾كافى 202/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه ومحمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد بن عيسى جميعاً عن تهذيب 22/9: ابن أبى عمير عن حمّاد (بن عثمان - كا) عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام (أنّه - كا) قال: فى كتاب علىّ عليه السلام (فى قول اللّٰه عزّوجلّ - كا) «وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ‌»(1)(قال - كا) هى الكلاب.

5-41167-⁽²⁾تفسير العيّاشىّ 294/1: عن سماعة بن مهران عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: كان أبى يفتى وكنّا نفتى و نحن نخاف فى(2) صيد البازى و الصّقور فأمّا الان فإنّا لا نخاف و لا يحلّ صيدهما إلّا أن تدرك ذكاته و إنّه لفى كتاب علىّ عليه السلام إنّ اللّٰه قال «وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ (تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَكُمُ اَللّٰهُ - خ)» فهى الكلاب وفيه 291/(1): عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام:

إنّ فى كتاب علىّ عليه السلام وذكر مثله.

ارجاعات

گذشت:

در روايت يكم از باب سيزدهم از باب هاى نماز مسافر اين گفته كه: «شخصى به شكار مى رود آيا نمازش را كامل بخواند يا شكسته‌؟ امام عليه السلام فرمود: كامل بخواند چون سفر حق نيست.»

و در روايت دوم اين گفته كه: «از امام عليه السلام پرسيد: شخصى يك يا دو يا سه روز به شكار مى رود، آيا نمازش را شكسته بخواند؟ امام عليه السلام فرمود: نه مگر اين كه برادر دينى اش را همراهى كند و قطعا شكار كردن مسير باطلى است كه در آن نماز شكسته نمى شود.»

در كتاب المحاسن به جاى «شكار كردن مسير باطلى است» اين جمله آمده است: «و به راستى شكار كردن براى سرگرمى و خوشگذرانى باطل است.»

مى آيد:

ساير روايات آن باب را بنگر و در دو باب بعدى و ديگر باب هاى صيد، مطالبى است كه از آن ها جواز صيد استفاده مى شود.

باب 2 حكم و شرايط شكار كردن با سگ آموزش ديده

خداوند تعالى مى فرمايد:

از تو مى پرسند، چه چيزى براى شان حلال شده است‌؟ بگو: چيزهاى پاكيزه و لذت بخش و شكار حيوانات دست آموز كه براى شكار آن ها را آموزش داده ايد، براى شما حلال شده است در حالى كه آنچه را خداوند به شما آموزش داده است به آن ها آموزش مى دهيد. پس بخوريد از آنچه براى تان نگه مى دارند و نام خدا را بر آن ببريد و از خداوند پروا كنيد زيرا خدا با سرعت به حساب ها رسيدگى مى كند.⁽¹⁾

4-41166-(1) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در كتاب على عليه السلام (درباره اين سخن خداوند عز و جل):

«و حيوانات دست آموز را كه براى شكار آموزش داده ايد.» آمده است كه فرمود: آن ها سگان هستند.»

5-41167-(2) سماعة بن مهران از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پدرم فتوا مى داد و ما فتوا مى داديم ولى از [اظهار نظر] درباره شكار كردن با باز و شاهين مى ترسيديم [و تقيه مى كرديم] ولى اكنون تقيه نمى كنيم و [مى گوييم] شكار آن ها حلال نيست مگر آن كه به ذبح حلال برسد و همانا در كتاب على عليه السلام آمده است: خداوند مى فرمايد: «و حيوانات دست آموز را كه براى شكار آموزش داده ايد.» آن ها سگان هستند.»

حلبى از امام صادق عليه السلام بخش پايانى اين حديث را: «همانا در كتاب على عليه السلام...» روايت كرده است.

6-41168-⁽¹⁾دعائم الاسلام 169/2: روينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عليهم السلام عن علىّ عليه السلام: أنّه سُئل عن قول اللّٰه عزّوجلّ «وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ‌» قال هى الكلاب والجارح الكاسب و منه قول اللّٰه تعالى «وَ يَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ» يعنى كسبتم.

7-41169-⁽²⁾كافى 203/6: عدّة من اصحابنا عن سهل بن زياد (عن سالم - خ كا) وعلىّ بن ابراهيم عن أبيه ومحمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن تهذيب 26/9: (الحسن - يب) ابن محبوب عن علىّ بن رئاب عن أبى عبيدة الحذّاء قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الرّجل يسرّح كلبه⁽³⁾المعلّم و يسمّى إذا سرّحه قال يأكل ممّا أمسك عليه (فاذا أدركه قبل قتله)⁽⁴⁾(ذكّاه - كا) وإن وجد(3) معه كلباً غير معلّم فلا يأكل(4) منه فقلت⁽⁵⁾فالفهد قال إذا⁽⁶⁾أدركت ذكاته فكل (و إلّافلا - كا) قلت أليس الفهد بمنزلة الكلب فقال (لى - كا) ليس شىء مكلّب إلّا الكلب. تفسير العيّاشىّ 294/1: عن أبى عبيدة (مثله) الى قوله: فلا يأكل منه.

8-41170-(5) كافى 204/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 24/9: أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن سيف بن عميرة عن تفسير العيّاشى 294/1: أبى بكر الحضرمىّ قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن صيد البزاة⁽⁷⁾والصّقور⁽⁸⁾والكلب والفهد⁽⁹⁾فقال لا تأكل (من - العيّاشىّ‌) صيد شىء من هذه⁽¹⁰⁾إلّا ما ذكّيتموه⁽¹¹⁾إلّا الكلب⁽¹²⁾(المكلّب - كا) قلت فإن⁽¹³⁾قتله قال كُلْ لأنّ‌⁽¹⁴⁾اللّٰه عزّوجلّ يقول «وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ (تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَكُمُ اَللّٰهُ - العيّاشىّ‌) فَكُلُوا مِمّٰا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَ اُذْكُرُوا اِسْمَ اَللّٰهِ عَلَيْهِ‌».

9-41171-(6) تفسير القمّىّ 162/1: أخبرنى أبى عن فضالة بن أيّوب عن سيف بن عميرة عن أبى بكر الحضرمىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سألته (و ذكر نحوه و زاد) ثمّ قال عليه السلام: كلّ شىء من

6-41168-(3) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از پدرانش عليهم السلام روايت مى شود كه از امير مؤمنان عليه السلام درباره اين سخن خداوند عز و جل سؤال شد: «و حيوانات دست آموز را كه براى شكار آموزش داده ايد.»

على عليه السلام فرمود: «آن ها سگان هستند و «جارح» به معناى كسب كننده و به دست آورنده است و اين سخن خداوند نيز به همين معناست: «و از آنچه در روز به دست مى آوريد آگاه است.» يعنى كسب مى كنيد.»

7-41169-(4) ابو عبيده حذاء گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى سگ آموزش ديده اش را مى فرستد و هنگام فرستادن آن نام خدا را بر زبان مى آورد. امام عليه السلام فرمود: از آنچه برايش مى گيرد، مى خورد (و هر گاه پيش از كشته شدن شكار آن را بيابد، ذبح حلالش كند) و اگر در كنار سگش، سگِ تربيت نشده اى ديد از آن نخورد.

گفتم: شكار يوزپلنگ چه حكمى دارد؟

امام عليه السلام فرمود: هر گاه به ذبح حلال آن رسيدى از آن بخور (و در غير اين صورت نه).

گفتم: آيا يوزپلنگ همانند سگ نيست‌؟

امام عليه السلام فرمود: هيچ حيوانى جز سگ را نمى توان براى شكار تربيت كرد.»

8-41170-(5) ابو بكر حضرمى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شكار باز، شاهين، سگ و يوزپلنگ سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: از شكار هيچ يك از اين حيوانات به جز سگ شكارى نخور مگر آنچه را كه ذبح حلال كرديد.

گفتم: اگر سگ شكار را بكشد؟

امام عليه السلام فرمود: بخور زيرا خداوند عز و جل مى فرمايد: «و حيوانات دست آموز كه براى شكار آموزش داده ايد (به آن آموزش مى دهيد آنچه را خداوند به شما ياد داده است) پس از آنچه براى تان مى گيرند بخوريد و نام خدا را بر آن ببريد.»

9-41171-(6) ابو بكر حضرمى با سند ديگرى روايت پيشين را از امام صادق عليه السلام نقل مى كند و در ادامه آن مى افزايد: «سپس امام عليه السلام فرمود: همه درندگان براى خودشان شكار مى گيرند به جز سگ هاى آموزش ديده كه آن ها براى صاحبان شان مى گيرند.

السّباع تمسك الصّيد على نفسها إلّاالكلاب المعلّمة فانّها تمسك على صاحبها قال إذا أرسلت الكلب المعلّم فاذكر إسم اللّٰه عليه فهو ذكاته.

10-41172-⁽¹⁾تهذيب 22/9: استبصار 67/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 202/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن محمّد بن مسلم وغير واحد عنهما عليهما السلام جميعاً أنّهما قالا: فى الكلب يرسله الرّجل و يسمّى قالا إن أخذه⁽²⁾فأدركت ذكاته فذكّه وإن أدركته وقد قتله وأكل منه فكل ما بقى (ولا ترون ما ترون⁽³⁾فى الكلب - كا - يب) (اى و لا ترون فى الكلب ما ترون فى غيره من الجوارح لأنّ مقتول الكلب حلال ومقتول غيره من الجوارح حرام).

11-41173-⁽⁴⁾كافى 205/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 24/9: أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن موسى بن بكر عن زرارة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام أنّه قال فى صيد الكلب إن أرسله (الرّجل - كا) وسمّى فليأكل ممّا أمسك عليه و إن قتل و إن أكل فكل⁽⁵⁾ما بقى و إن كان غير معلّم يعلّمه فى ساعته ثمّ يرسله فيأكل منه⁽⁶⁾فانّه معلّم فأمّا خلاف الكلب⁽⁷⁾ممّا يصيد الفهد والصّقر⁽⁸⁾وأشباه ذلك فلا تأكل من صيده إلّا ما أدركت ذكاته لأنّ اللّٰه عزّوجلّ يقول(7)«مُكَلِّبِينَ‌» فما كان خلاف الكلب فليس صيده ممّا(8) يوكل إلّاأن تدرك ذكاته. استبصار 68/4: محمّد بن يعقوب عن علىّ بن الحكم عن موسى بن بكر عن زرارة: (مثله) الى قوله - فَكُلْ ما بقى - فقيه 201/3: روى موسى بن بكر عن زرارة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام انّه قال فى صيد الكلب: إن أرسله صاحبه و سمّى فليأكل كلّما أمسك عليه وان قتل وان أكل فكُل ما بقى وإن كان غير معلّم فعلّمه ساعته حين يرسله فليأكل منه فإنّه معلّم فأمّا ما خلا الكلاب ممّا تصيده الفهود والصّقور و أشباهه فلا تأكل من صيده إلّاما أدركت ذكاته لانّ اللّٰه عزّوجلّ قال «مُكَلِّبِينَ‌» فما خلا الكلاب فليس صيده بالّذى يؤكل إلّاأن تدرك ذكاته. تفسير العيّاشى 295/(1): عن زرارة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: ما خلا الكلاب (وذكر نحوه).

فرمود: هر گاه سگ آموزش ديده را براى شكار روانه كردى نام خدا را بر آن ببر كه آن ذبح حلال است.»

10-41172-(7) محمد بن مسلم و بسيارى ديگر از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى كنند كه درباره شخصى كه نام خدا را بر زبان مى آورد و سگ شكارى اش را روانه مى كند فرمودند: «اگر سگ گرفت و تو به ذبح حلال آن رسيدى، آن را ذبح كن و اگر وقتى رسيدى كه آن را كشته و از آن خورده است بقيه آن را بخور (و آنچه را درباره سگ قبول داريد [درباره غير آن] قبول نداشته باشيد.)

يعنى (و آنچه را درباره حيوانات شكارى غير سگ معتقد هستيد درباره سگ معتقد نباشيد زيرا شكار كشته شده به وسيله سگ حلال است و حيوان كشته شده به وسيله غير آن حرام است).»

11-41173-(8) زراره از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره سگ آموزش ديده اى كه صاحبش با بردن نام خدا آن را روانه مى كند فرمود: «پس، از آنچه براى وى مى گيرد بخورد، هر چند آن را بكشد و اگر از آن بخورد باقيمانده آن را بخور و اگر سگ تربيت شده نيست، اگر آن را همان لحظه آموزش دهد و روانه كند، از آن مى تواند بخورد زيرا تربيت شده است ولى آنچه را غير سگ همانند يوزپلنگ، شاهين و امثال آن شكار مى كند، از آن نخور مگر آنچه را به ذبح حلالش برسى زيرا خداوند عز و جل مى فرمايد: «سگانى كه آموزش داده ايد» پس غير از سگ، شكارش خوردنى نيست مگر آن كه به ذبح حلالش برسى.»

با سند ديگرى زراره از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره شكار سگ كه صاحبش با گفتن بسم اللّٰه روانه اش مى كند فرمود: «هر چه را برايش گرفت بخورد، هر چند آن را بكشد و اگر از آن خورد بقيه آن را بخورد و اگر سگ تربيت شده نيست، آنگاه آن را در همان لحظه - هنگام روانه كردن - آموزش دهد، از آن بخورد زيرا آن تربيت شده است ولى غير از سگ، آنچه را يوزپلنگ، شاهين و مانند آن شكار مى كند از شكارش نخورد مگر آنچه را به ذبح حلالش برسى زيرا خداوند عز و جل مى فرمايد: «سگانى را كه آموزش داده ايد.» پس غير از سگ، شكارش خوردنى نيست مگر آن كه بر ذبح حلالش برسى.»

12-41174-(9) كافى 204/6: (محمّد بن يحيى عن - معلّق) تهذيب: 23/9: استبصار 67/4:

أحمد بن محمّد (بن عيسى - يب - صا) عن محسن بن أحمد عن يونس بن يعقوب قال:

سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن رجل أرسل كلبه فأدركه و قد قتل قال كُلْ وإن أَكَلَ‌.

13-41175-(10) كافى 205/6: (محمّد بن يحيى عن - معلّق) تهذيب 24/9: استبصار 67/4:

أحمد بن محمّد (بن عيسى - صا) عن علىّ بن الحكم عن سيف (بن عميرة - كا) عن منصور بن حازم عن سالم الأشلّ قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن صيد الكلب المعلّم⁽¹⁾قد أكل من صيده قال كُلْ منه.

14-41176-(11) كافى 203/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن الحسن بن علىّ بن فضّال عن عبد اللّٰه بن بكير تهذيب 27/9: استبصار 68/4: الحسين بن سعيد عن فضالة عن عبد اللّٰه بن بكير عن سالم الأشلّ قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الكلب يمسك على⁽²⁾صيده وقد أكل منه فقال لا بأس بما⁽³⁾أكل و هو لك حلال.

15-41177-(12) تهذيب 25/9: استبصار 68/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 205/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام (قال - كا): إنّه سئل عن صيد البازى⁽⁴⁾و الكلب اذا صاد و قد قتل⁽⁵⁾صيده و أكل منه آكل فضلهما⁽⁶⁾أم لا فقال عليه السلام (أمّا - كا - صا) ما قتله الطّير فلا تأكله إلّا أن تذكّيه و أمّا ما قتله الكلب وقد ذكرت اسم اللّٰه عزّوجلّ عليه فكل وإن أكل منه.

16-41178-(13) تهذيب 27/9: استبصار 68/4: الحسين بن سعيد عن القاسم بن محمّد عن معاوية بن وهب عن أبى سعيد المكارى قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الكلب يرسل الى الصّيد ويسمّى فيقتل ويأكل منه فقال كُل و إن أكل منه.

17-41179-(14) دعائم الإسلام 169/2: عن أبى جعفر و أبى عبد اللّٰه عليهما السلام: أنّهما رخّصا فى أكل ما أمسكه الكلب المعلّم وإن قتله وأكل منه ولم يرخّصا فيما أكل منه الطّير.

12-41174-(9) يونس بن يعقوب گويد: «از امام صادق عليه السلام سوال كردم: شخصى سگش را روانه مى كند ولى وقتى مى رسد، شكار را كشته است.

امام عليه السلام فرمود: بخور هر چند از آن خورده باشد.»

13-41175-(10) سالم اشل گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره سگ آموزش ديده سؤال كردم كه از شكارش خورده است. امام عليه السلام فرمود: از آن بخور!»

14-41176-(11) سالم اشل گويد: «از امام صادق سؤال كردم: سگى شكارش را در حالى نگه مى دارد كه از آن خورده است.

امام عليه السلام فرمود: خوردن آن اشكال ندارد و آن براى تو حلال است.»

15-41177-(12) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شكار باز و سگى كه آن را كشته و از آن خورده است سؤال شد كه آيا باقيمانده آن را بخورم يا نه‌؟

امام فرمود: آنچه را پرنده كشته، از آن نخور مگر آن كه ذبح حلالش كنى ولى آنچه را سگ كشته است و نام خدا را بر آن برده اى، بخور هر چند از آن خورده باشد.»

16-41178-(13) ابو سعيد مكارى گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: با بردن نام خدا سگ به دنبال شكار روانه مى شود. آن هم شكار را مى كشد و از آن مى خورد. امام عليه السلام فرمود: بخور، هر چند از شكار خورده باشد.»

17-41179-(14) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام خوردن آنچه را كه سگ آموزش ديده مى گيرد اجازه فرمودند هر چند آن را بكشد و بخشى از آن را بخورد و خوردن آنچه را كه پرندگان شكارى از آن بخورند، اجازه ندادند.

18-41180-(15) قرب الأسناد 81: هارون بن مسلم عن مسعدة بن زياد عن جعفر قال: سئل جعفر بن محمّد عليه السلام عن صيد الكلاب والبزاة والرّمى فقال أمّا ما صاد الكلب المعلّم وقد ذُكر اسم اللّٰه عليه فكله و إن كان قد قتله و أكل منه. وقال فى الّذى يرمى بالسّيف والحجر والنّشّاب والمعراض لا يؤكل إلّا ما ذكّى منه وكذلك ما صاد البازى والصّقورة و غيرهما من الطّير لا يؤكل إلّا ما ذكّى منه.

19-41181-(16) فقه الرّضا عليه السلام 296: واذا أردت أن ترسل الكلب على الصّيد فسمّ اللّٰه عليه فإن أدركته حيّاً فاذبحه أنت و إن أدركته وقد قتله كلبك فكُلْ منه و إن أكل بعضه لقوله تعالى «فَكُلُوا مِمّٰا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ‌». المقنع 13(8): (نحوه).

20-41182-(17) فقيه 202/3: قال الصّادق عليه السلام: كُل ما أكل (منه - ئل) الكلب و إن أكل (منه - فقيه) ثلثيه كُلْ ما أكل الكلب وإن لم⁽¹⁾يبق منه إلّابضعة واحدة. المقنع 138: ورُوِىَ كُلْ ما أكَل الكلب (وذكر مثله).

21-41183-(18) تفسير العيّاشىّ 295/1: عن أبان بن تغلب قال: سمعت أبا عبد اللّٰه عليه السلام يقول كُلْ ما أمسك عليك الكلب⁽²⁾وإن بقى ثلثه⁽³⁾.

22-41184-(19) كافى 204/6: (محمّد بن يحيى عن - معلّق) تهذيب 24/9: استبصار 67/4:

أحمد بن محمّد (بن عيسى - صا) عن علىّ بن الحكم عن سيف بن عميرة عن أبان بن تغلب عن سعيد بن المسيّب قال: سمعت سلمان يقول كُل ممّا أمسك الكلب وإن أكل ثلثيه.

23-41185-(20) تهذيب 24/9: استبصار 68/4: محمد بن يعقوب عن كافى 205/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن أبان بن عثمان عن عبدالرّحمن بن أبى عبد اللّٰه قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن رجل أرسل كلبه فأخذ صيداً فأكل منه (أ - يب) آكل من فضله فقال كُلْ ممّا⁽⁴⁾قتل الكلب اذا سمّيت (عليه - كا) فإن كنت ناسياً فكُل منه أيضاً و كُل (من - يب) فضله.

18-41180-(15) مسعدة بن زياد روايت مى كند كه از امام صادق عليه السلام درباره شكار با سگ، باز و تير سؤال شد.

امام عليه السلام فرمود: «آنچه را سگ آموزش ديده شكار كند و نام خدا بر آن برده شود آن را بخور هر چند آن را كشته باشد و از آن خورده باشد.

و درباره حيوانى كه با شمشير، سنگ و انواع تير زده مى شود، فرمود: خورده نمى شود مگر حيوانى كه ذبح حلال شود و به همين گونه آنچه را باز، شاهين و ديگر پرندگان شكارى شكار كنند، خورده نمى شود مگر آنچه ذبح حلال شود.»

19-41181-(16) در كتاب فقه الرضا آمده است: «هر گاه خواستى سگ را براى شكار روانه كنى بر آن بسم اللّٰه بگو، آنگاه اگر آن را زنده يافتى، آن را ذبح كن و اگر وقتى به آن رسيدى كه سگت آن را كشته بود از آن بخور، هر چند بخشى از آن را خورده باشد. به دليل سخن خداوند تعالى: «پس، از آنچه براى شما نگه مى دارند، بخوريد.»

در كتاب المقنع نيز نظير آن آمده است.

20-41182-(17) در كتاب من لا يحضره الفقيه روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام فرمود: «آنچه را سگ از آن خورد، بخور هر چند دو سوم آن را خورده باشد و حتى اگر تنها يك تكه از آن باقى مانده باشد.»

21-41183-(18) ابان بن تغلب از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آنچه را سگ برايت نگه داشت بخور هر چند يك سوم آن باقى مانده باشد.»

22-41184-(19) سعيد بن مسيب از سلمان روايت مى كند كه فرمود: «آنچه را كه سگ گرفت بخور هر چند دو سوم آن را خورده باشد.»

23-41185-(20) عبد الرحمن بن ابى عبداللّٰه گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى سگش را مى فرستد و آن شكارى را مى گيرد، آنگاه از آن مى خورد آيا از باقيمانده آن بخورم‌؟ امام عليه السلام فرمود: از آنچه سگ آن را مى كشد - در صورت بردن نام خدا بر آن - بخور. پس اگر فراموش كردى [نام خدا را ببرى] باز هم بخور و از باقيمانده آن نيز بخور.»

24-41186-(21) تهذيب 23/9: استبصار 69/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 203/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن يحيى عن جميل بن درّاج قال حدّثنى حكم بن حكيم الصّيرفىّ قال قلت لأبى عبد اللّٰه عليه السلام: ما تقول فى الكلب يصيد الصّيد فيقتله قال لا بأس بأكله⁽¹⁾قال قلت فإنّهم يقولون إنّه اذا (قتله و كا - يب) أكل منه فانّما أمسك على نفسه فلا تأكله قال (كُلْ - كا) أوَ ليس قد جامعوكم على أنّ قتله ذكاته قال قلت بلى قال فما يقولون فى شاة ذبحها رجل أذكّاها قال قلت نعم قال (قل - يب) فإنّ السّبع جاء بعد ما ذكّاها⁽²⁾فأكل (منها - كا) بعضها (أ - كا) يؤكل البقيّة (قلت نعم قال - كا) فإذا أجابوك الى هذا فقل لهم كيف تقولون اذا ذكّى ذلك⁽³⁾وأكل منها لم تأكلوا (منها - صا) وإذا ذكّاها⁽⁴⁾هذا وأكل أكلتم.

25-41187-(22) قرب الإسناد 106: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام أنّه قال: إذا أخذ الكلب المعلّم الصّيد فكله، أكل منه أو لم يأكل قتل أو لم يقتل.

26-41188-(23) مستدرك 105/16: الشّيخ الطّوسىّ فى الخلاف عن النّبىّ صلى الله عليه و آله أنّه قال: ما علّمت من كلب ثمّ أرسلته و ذكرت اسم اللّٰه عليه فكُل ممّا أمسك عليك قلت فان قتل قال اذا قتله ولم يأكل منه شيئا فانّما أمسك عليك. الخبر. (قال صاحب المستدرك) قلت و حُمل الخبر على التّقيّة أو إذا اعتاد ذلك الكاشف عن كونه غير معلّم وعن عدم إمساكه الصّيد لصاحبه.

27-41189-(24) تهذيب 27/9: استبصار 69/4: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة بن مهران قال: سألته عمّا أمسك عليه الكلب المعلّم للصّيد و هو قول اللّٰه تعالى: «وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَكُمُ اَللّٰهُ فَكُلُوا مِمّٰا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَ اُذْكُرُوا اِسْمَ اَللّٰهِ عَلَيْهِ‌» قال لا بأس أن تأكلوا ممّا أمسك الكلب ممّا لم يأكل الكلب (منه - يب) فاذا أكل الكلب منه قبل أن تدركه فلا تأكل منه، قال وسألته عن صيد الفهد وهو معلّم للصّيد فقال إن أدركته حيّا فذكّه وكُله وإن قتله فلا تأكل منه تفسير العيّاشىّ 295/(1): عن أبى بصير:

(نحوه الى قوله): قبل أن تدركه فلا تأكله.

24-41186-(21) حكم بن حكيم صيرفى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: درباره سگى كه شكار مى كند و آنگاه آن را مى كشد، چه مى فرماييد؟

امام عليه السلام فرمود: خوردن آن اشكال ندارد.

گفتم: آنان مى گويند: وقتى سگ شكار را مى كشد و از آن مى خورد همانا براى خودش نگه داشته است پس آن را نخور!

امام عليه السلام فرمود: (بخور) آيا آنان با شما موافق نيستند كه كشتن سگ، ذبح حلال شكار است‌؟ گفتم: آرى.

امام عليه السلام فرمود: آنان درباره گوسفندى كه مردى آن را ذبح مى كند چه مى گويند آيا آن را ذبح حلال كرده است‌؟

گفتم: آرى.

فرمود: (بگو) همانا درنده اى بعد از آنچه كه انسان ذبح كرده آمده است و بخشى از آن را خورده است آيا بقيه آن خورده مى شود؟

گفتم: آرى.

فرمود: وقتى اين پاسخ را به تو دادند به آنان بگو: چگونه معتقديد كه هر گاه سگ آن را ذبح حلال كند و از آن بخورد از آن نمى خوريد ولى هر گاه انسان آن را ذبح حلال كند و درنده اى از آن بخورد، مى خوريد؟»

25-41187-(22) حسين بن علوان از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از على عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه سگ آموزش ديده شكار را گرفت، آن را بخور از آن خورده باشد يا نخورده باشد، كشته باشد يا نكشته باشد.»

26-41188-(23) شيخ طوسى قدس سره در كتاب الخلاف از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله روايت مى كند كه فرمود: «سگى را كه آموزش دادى و سپس روانه كردى و نام خدا را بر آن بردى از آنچه برايت مى گيرد بخور.

گفتم: اگر شكار را بكشد؟

فرمود: هر گاه آن را بكشد و چيزى از آن نخورد همانا براى تو نگه داشته است.»

محدث نورى در كتاب المستدرك مى گويد: «اين روايت بر تقيه حمل مى شود يا اين كه هر گاه سگى همواره از آن بخورد، دليل بر آن است كه آموزش ديده نيست و براى صاحبش نگه نداشته است.»

27-41189-(24) سماعة بن مهران گويد: «از امام عليه السلام درباره آنچه سگ شكارى نگه مى دارد سؤال كردم و آن معناى اين سخن خداوند عز و جل است: «و سگان آموزش ديده اى كه براى شكار تربيت كرده ايد به آن ها ياد مى دهيد آنچه را خداوند به شما ياد داد، پس از آنچه براى شما نگه داشته اند بخوريد و نام خدا را بر آن ببريد.»

امام عليه السلام فرمود: آنچه را سگ نگه مى دارد - تا وقتى از آن نخورده است - اشكالى ندارد از آن بخوريد، پس هر گاه سگ پيش از رسيدن تو از آن بخورد، از آن نخور.

و از امام عليه السلام درباره شكار يوزپلنگ تربيت شده براى شكار سؤال كردم امام عليه السلام فرمود: اگر وقتى به آن رسيدى زنده بود، آن را ذبح حلال كن و بخور و اگر آن را كشت از آن نخور.»

ابو بصير نيز اين روايت را بدون پرسش پايانى نقل كرده است.

28-41190-(25) تهذيب 27/9: استبصار 69/4: الحسين بن سعيد عن فضالة بن أيّوب عن رفاعة بن موسى قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الكلب يقتل فقال كُله⁽¹⁾فقلت أكل⁽²⁾منه فقال إذا أكل منه فلم يمسك عليك إنّما أمسك على نفسه. (قال الشّيخ رحمه الله (فى يب) فهذان الخبران محمولان على أنّه اذا كان الكلب معتاداً لأكل الصّيد لانّه اذا كان كذلك لم يجز أن يؤكل ممّا أكل منه فأمّا اذا كان ذلك شاذّاً منه فلا بأس به حسب ما قدّمناه ويحتمل أن يكون خرجا مخرج التّقيّة لأنّ فى العامّة من يقول لا يجوز أكل الصّيد إذا أكل منه ويجوز أن يكون الخبران مختصّين بالفهد لانّ الفهد يسمّىٰ كلباً فى اللغة وما أكل الفهد منه لا يجوز أكله).

29-41191-(26) تهذيب 28/9: الحسين بن سعيد عن أحمد بن محمّد قال: سألت ابا الحسن عليه السلام عمّا قتله الكلب والفهد فقال قال أبوجعفر عليه السلام الكلب والفهد سواء فاذا هو أخذه فأمسكه فمات وهو معه فكُلْ فإنّه أمسك عليك وإذا أمسكه وأكل منه فلا تأكل فإنّه أمسك على نفسه.

30-41192-(27) تهذيب 28/9: الحسين بن سعيد عن القاسم بن محمّد عن علىّ عن أبى بصير عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: ان أصبت كلباً معلّماً أو فهداً بعد أن تسمّى فكل ممّا أمسك عليك قتل أو لم يقتل أكل أو لم يأكل وإن أدركت صيده فكان فى يدك حيّاً فذكّه فان عجّل عليك فمات قبل أن تذكّيه فكُل.

31-41193-(28) تفسير العيّاشىّ 295/1: عن جميل عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: سُئل عن الصّيد يأخذه الكلب فيتركه الرّجل حتّى يموت قال نعم كُل إنّ اللّٰه يقول «فَكُلُوا مِمّٰا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ‌».

32-41194-(29) وفيه: عن أبى جميلة عن ابن حنظلة⁽³⁾عنه عليه السلام: فى الصّيد يأخذه الكلب فيدركه الرّجل فيأخذه ثمَّ يموت فى يده أيأكل منه قال نعم إنّ اللّٰه «فَكُلُوا مِمّٰا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ‌».

33-41195-(30) دعائم الإسلام 170/2: عن جعفر بن محمّد صلوات اللّٰه عليه أنّه قال: فى الصّيد يأخذه الكلب فيدركه الرّجل حيّاً ثمّ يموت يعنى فى المكان من فعل الكلب قال كُل لقول اللّٰه عزّوجلّ «فَكُلُوا مِمّٰا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ‌» فأمّا إن أخذه الصّائد حيّاً فتوانىٰ فى ذبحه أو ذهب به الى منزله فمات أو لم يكن الكلب الّذى قتله (معلّماً - ك) لم يجز أكله.

28-41190-(25) رفاعة بن موسى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره سگى سؤال كردم كه شكار را مى كشد.

امام عليه السلام فرمود: آن را بخور!

گفتم: از آن مى خورد؟

حضرت فرمود: هر گاه از آن بخورد براى تو نگه نداشته است بلكه براى خودش نگه داشته است.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره در كتاب التهذيب مى فرمايد: «اين دو حديث بر صورتى حمل مى شود كه سگ به خوردن شكار عادت داشته باشد زيرا وقتى اين گونه باشد جايز نيست از آنچه خورده است خورده شود ولى در صورتى كه اين كار كم و بر خلاف عادت وى باشد، براساس احاديث پيشين اشكالى ندارد و احتمال دارد آن دو حديث بر تقيه حمل شوند زيرا در ميان اهل سنت كسانى معتقد به عدم جواز خوردن شكار در صورت خوردن سگ از آن هستند و احتمال دارد اين دو حديث به يوزپلنگ اختصاص داشته شده باشد زيرا يوزپلنگ نيز در لغت كلب ناميده مى شود و شكارى را كه يوزپلنگ از آن بخورد، خوردنش جايز نيست.»

29-41191-(26) احمد بن محمد گويد: «از موسى بن جعفر عليه السلام درباره شكارى كه سگ و يوزپلنگ آن را مى كشد سؤال كردم. وى پاسخ داد: امام باقر عليه السلام فرمود: سگ و يوزپلنگ يكسان هستند، پس هر گاه شكار را بگيرد و نگه دارد و بميرد، در حالى كه همراه آن است، پس از آن بخور زيرا براى تو نگه داشته است ولى هر گاه شكار را نگه دارد و از آن بخورد، از آن نخور زيرا براى خودش نگه داشته است.»

30-41192-(27) ابو بصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اگر سگ يا يوزپلنگ آموزش ديده اى را پس از «بسم اللّٰه» گفتن فرستادى، از آنچه برايت نگه داشته بخور، آن را كشته باشد يا نكشته باشد، از آن خورده باشد يا نخورده باشد و اگر به شكارش رسيدى در حالى كه زنده در اختيار تو بود، آن را ذبح حلال كن، پس اگر بر تو پيشى گرفت و پيش از ذبح جان داد بخور.»

31-41193-(28) جميل گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: سگى شكار مى كند و صاحبش آن را رها مى كند تا بميرد. امام عليه السلام فرمود: آرى، بخور، همانا خداوند عز و جل مى فرمايد: «از آنچه براى تان نگه مى دارند بخوريد.»

32-41194-(29) ابن حنظله گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: سگ، شكارى را مى گيرد آنگاه صاحبش فرا مى رسد و آن شكار را مى گيرد و سپس در دستش مى ميرد آيا از آن خورده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: آرى، همانا خداوند عز و جل مى فرمايد: «پس، از آنچه براى تان نگه داشتند بخوريد.»

33-41195-(30) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه درباره شكارى كه سگ آن را مى گيرد و صاحبش به آن دست مى يابد و سپس مى ميرد - يعنى در همان مكان بر اثر كار سگ - فرمود: «بخور به دليل سخن خداوند عز و جل: «پس، از آنچه براى تان نگه داشتند بخوريد.» ولى اگر شكارچى شكار را زنده بگيرد و در ذبح آن كوتاهى كند يا به منزلش ببرد و بميرد يا سگى كه آن را كشته آموزش ديده نبوده باشد، خوردنش جايز نيست.»

34-41196-(31) تهذيب 23/9: محمد بن يعقوب عن كافى 203/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبدالرّحمن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام (أنّه - كا) قال (قال امير المؤمنين عليه السلام - يب): ما قتلت (من - كا) الجوارح مكلّبين و ذكر⁽¹⁾اسم اللّٰه عزّوجلّ عليه فكلوا منه⁽²⁾وما قتلت الكلاب الّتى لم تعلّموها⁽³⁾من قبل أن تدركوه فلا تطعموه.

35-41197-(32) دعائم الإسلام 169/2: عن جعفر بن محمّد عليه السلام أنّه قال: ما أمسكت الكلاب المعلّمة أُكل و إن قتلته و ما قتلته الكلاب غير المعلّمة فلا يؤكل (منه - ك) يعنى يؤكل إذا سمِّىَ اللّٰه حين إرساله و لا بأس بأكله إن نسيت التّسمية.

36-41198-(33) العوالى 452/3: ورُوى عن أبى ثعلبة قال: قلت يا رسول اللّٰه إنّى أصيد بكلبى المعلَّم وبكلبى الَّذى ليس بمعلَّم فقال ما أخذت بكلبك المعلّم فاذكر اللّٰه عليه⁽⁴⁾وكله و ما أخذت بكلبك الّذى ليس بمعلَّم فأدركت ذكاته فكُلْ‌.

37-41199-(34) تهذيب 23/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 204/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و علىّ بن ابراهيم عن أبيه ومحمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن جميل بن درّاج قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الرّجل⁽⁵⁾يرسل الكلب على الصّيد فيأخذه ولا يكون معه سكّين يذكّيه⁽⁶⁾بها أيدَعه حتّى يقتله ويأكل منه قال لا بأس قال اللّٰه عزّوجلّ «فَكُلُوا مِمّٰا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ‌» ولا ينبغى أن يؤكل ممّا قتل الفهد.

38-41200-(35) كافى 206/6: محمد بن يحيى عن تهذيب 25/9: أحمد بن محمّد عن معاوية بن حكيم عن أبى مالك الحضرمىّ‌⁽⁷⁾عن جميل بن درّاج قال: قلت لأبى عبد اللّٰه عليه السلام أرسل الكلب واُسمّى⁽⁸⁾(عليه - كا) فيصيد وليس معى ما اذكّيه (به - كا) قال دَعهُ حتّى يقتله وكُلْ‌.

34-41196-(31) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه (امير مؤمنان عليه السلام) فرمود: «شكارهايى را كه سگان شكارى آموزش ديده مى كشند و نام خدا را بر آن برده ايد از آن بخوريد و حيواناتى را كه سگان آموزش نديده پيش از رسيدن شما مى كشند از آن ها نخوريد.»

35-41197-(32) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «آنچه را سگان آموزش ديده نگه داشتند خورده مى شود هر چند آن را بكشند و آنچه را سگان آموزش نديده بكشند از آن خورده نمى شود.

يعنى در صورت بردن نام خدا هنگام روانه كردن خورده مى شود و در صورت فراموش كردن نام خدا خوردنش اشكال ندارد.»

36-41198-(33) ابو ثعلبه گويد: «به پيامبراكرم صلى الله عليه و آله گفتم: من با سگ شكارى ام و با سگ غير شكارى ام شكار مى كنم.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آنچه را به وسيله سگ آموزش ديده ات مى گيرى نام خدا را بر آن ببر و بخور و آنچه را با سگ آموزش نديده ات مى گيرى و به ذبح حلالش مى رسى، بخور.»

37-41199-(34) جميل بن دراج گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى سگش را براى گرفتن شكارى روانه مى كند و سگ آن را مى گيرد ولى چاقو همراه ندارد تا آن را ذبح حلال كند آيا بگذارد سگ آن را بكشد و از آن بخورد؟

امام فرمود: اشكال ندارد، خداوند عز و جل مى فرمايد: «پس، از آنچه براى تان نگه داشتند بخوريد.» و شايسته نيست از آنچه يوزپلنگ آن را مى كشد خورده شود.»

38-41200-(35) جميل بن دراج گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: نام خدا را بر زبان مى آورم و سگ را روانه مى كنم. آنگاه آن را شكار مى كند ولى همراه من چيزى نيست كه آن را ذبح حلال كنم.

امام عليه السلام فرمود: آن را رها كن تا شكار را بكشد و بخور!»

39-41201-(36) فقيه 205/3: قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: إن أرسلت كلبك على صيد فأدركته ولم تكن معك حديدة تذبحه بها فدَع الكلب يقتله ثمّ كُلْ منه.

40-41202-(37) المقنع 138: وإذا لم يكن معك حديدة تذبحه بها فدَع الكلب يقتله ثمّ كُلْ منه.

41-41203-(38) فقه الرّضا عليه السلام 296: وإن لم يكن معك حديد تذبحه فدَع الكلب على الصّيد وسمّ عليه حتّى يقتل ثمّ تأكل منه.

42-41204-(39) كافى 205/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن النّوفلى عن السّكونى عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: الكلاب الكرديّة إذا عِلّمت فهى بمنزلة السّلوقيّة⁽¹⁾تفسير العيّاشىّ 294/1:

عن اسماعيل ابن أبى زياد السّكونى عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن علىّ عليه السلام قال: والفهد من الجوارح والكلاب الكرديّة⁽²⁾وذكر مثله.

43-41205-(40) دعائم الإسلام 170/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال الكلاب كلّها بمنزلةٍ واحدةٍ اذا علِّمت، الكردىّ منها كالسّلوقىّ‌.

44-41206-(41) كافى 206/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن النّوفلى عن السّكونى تهذيب 80/9:

محمّد بن أحمد بن يحيى عن بنان عن أبيه عن ابن المغيرة عن السّكونى عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام⁽³⁾قال قال امير المؤمنين عليه السلام: الكلب الأسود (البهيم⁽⁴⁾- كا) لا يؤكل صيه لأنّ‌⁽⁵⁾رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله أمر بقتله.

45-41207-(42) دعائم الإسلام 170/2: عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله أنّه نهى عن صيد الكلب الأسود و أمر بقتله و هذا خصوصاً اذا كان بهيماً كلّه.

الإرجاعات

ويأتى فى أحاديث الباب التّالى وما يتلوه وباب (6) انّ من أرسل كلبه وشاركه كلب آخر فلا يحلّ أكله ما يدلّ على ذلك فراجع وفى باب (15) حكم من ضرب صيداً ثمّ غاب عنه ووجده ميّتاً فان علم انّ سهمه قتله يحلّ ما يناسب الباب.

39-41201-(36) در كتاب من لا يحضره الفقيه روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر سگت را به دنبال شكارى فرستادى و به آن رسيد و همراهت آهنى نداشتى تا به وسيله آن شكار را ذبح كنى سگ را رها كن تا آن را بكشد، سپس از آن بخور.»

40-41202-(37) در كتاب المقنع آمده است: «هر گاه آهنى همراه نداشتى تا با آن شكار را ذبح كنى پس سگ را به حال خود گذار تا آن را بكشد سپس از آن بخور.»

41-41203-(38) در كتاب فقه الرضا آمده است: «اگر همراهت آهنى نيست تا با آن شكار را ذبح كنى، سگ را با آن به حال خود واگذار و بسم اللّٰه بر آن بگو تا بكشد و سپس از آن بخور.»

42-41204-(39) سكونى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «سگ هاى كُردى در صورت تربيت شدن همانند سگ هاى سلوقى هستند.»

اسماعيل بن ابى زياد سكونى از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از على عليه السلام روايت مى كند كه فرمود:

«يوزپلنگ از حيوانات شكارى است و سگ هاى كُردى در صورت تربيت شدن همانند سگ هاى سلوقى هستند.»

43-41205-(40) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «همه سگ ها در صورت تربيت شدن يكسان هستند كُردى آن ها همانند سلوقى است.»

44-41206-(41) سكونى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «سگ سياه (يكدست) شكارش خورده نمى شود زيرا پيامبراكرم صلى الله عليه و آله دستور به كشتن آن داد.»

45-41207-(42) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از شكار سگ سياه نهى كرد و به كشتن آن دستور داد و اين به سگانى اختصاص دارد كه تمام بدن شان سياه يكدست باشد.

ارجاعات

مى آيد:

در روايات دو باب بعدى و باب ششم و پانزدهم مناسب با اين بحث خواهد آمد.

(3) باب إباحة صيد كلب المجوسىّ والذّمّىّ إذا علّمه المسلم ولو عند الإرسال

46-41208-⁽¹⁾كافى 208/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن فقيه 202/3:

هشام بن سالم تهذيب 30/9: استبصار 70/4: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن هشام بن سالم عن سليمان بن خالد قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن كلب المجوسىّ‌(1) يأخذه الرّجل المسلم فيسمّى حين يرسله أيأكل (منه - صا) ممّا⁽²⁾أمسك عليه قال نعم لأنّه مكلّب (و - يب - صا - فقيه) (قد - كا - يب) ذكر اسم اللّٰه عليه.

47-41209-(2) تفسير العيّاشىّ 293/1: عن حريز عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سئل عن كلب المجوس يكلِّبه المسلم ويسمّى ويرسله قال نعم إنّه مكلّب اذا ذكر اسم اللّٰه عليه فلا بأس.

48-41210-(3) كافى 209/6: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن منصور بن يونس عن عبدالرّحمن بن سيّابة قال: قلت لأبى عبد اللّٰه عليه السلام إنّى أستعير كلب المجوسىّ فأصيد به فقال عليه السلام لا تأكل من صيده إلّا أن يكون علّمه مسلم فتعلمه.

49-41211-(4) تهذيب 30/9: استبصار 70/4: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن سيف بن عميرة عن منصور بن حازم عن عبدالرّحمن بن سيّابة قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام فقلت كلب مجوسىّ أستعيره أفأصيد به قال لا تأكل من صيده إلّاأن يكون علّمه مسلم.

50-41212-(5) تهذيب 30/9: استبصار 71/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 209/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن النّوفلىّ عن السّكونى عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: كلب المجوسىّ لا تأكل صيده إلّاأن يأخذه المسلم فيعلِّمه فيرسله وكذلك البازى وكلاب أهل الذّمّة وبزاتهم حلال للمسلمين أن يأكلوا صيدها.

51-41213-(6) دعائم الإسلام 171/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال: فى كلب المجوسىّ لا يؤكل صيده إلّاأن يأخذه المسلم فيقلّده ويعلِّمه ويرسله فإن أرسله المسلم جاز أكل ما أمسك وإن لم يكن علّمه.

باب 3 حكم شكار كردن با سگ مجوسى و اهل ذمه

46-41208-(1) سليمان بن خالد گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخص مسلمان از مجوسى سگش را مى گيرد و هنگام روانه كردن «بسم اللّٰه» مى گويد آيا از آنچه نگه مى دارد خورده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: آرى چون آموزش ديده است و نام خدا را بر آن برده است.»

47-41209-(2) حريز گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: شخص مسلمان سگ مجوسى را تعليم مى دهد و نام خدا را مى برد و آن را روانه مى كند.

امام عليه السلام فرمود: آرى، آن تربيت شده است و در صورت بردن نام خدا بر آن اشكال ندارد.»

48-41210-(3) عبد الرحمان بن سيابه گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: من از مجوسى سگش را عاريه مى گيرم و با آن شكار مى كنم.

امام عليه السلام فرمود: از شكارش نخور مگر آن كه مسلمانى آن را تربيت كرده باشد پس تو آن را تعليم بده.»

49-41211-(4) عبد الرحمان بن سيابه گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: از مجوسى سگش را عاريه مى گيرم و با آن شكار مى كنم.

امام عليه السلام فرمود: از شكارش نخور مگر آن كه مسلمانى آن را آموزش داده باشد.»

50-41212-(5) سكونى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «شكار سگ مجوسى را نخور مگر آن كه مسلمان آن را بگيرد و تعليمش دهد آنگاه روانه اش كند و به همين گونه است باز و سگان اهل ذمه و خوردن شكار بازهاى شان براى مسلمانان حلال است.»

51-41213-(6) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه درباره سگ مجوسى فرمود:

«شكارش خورده نمى شود مگر آن كه مسلمان آن را بگيرد و قلاده بر گردنش بيندازد و تعليمش دهد و روانه اش كند، پس اگر مسلمان آن را روانه كرد خوردن آنچه را نگه داشته جايز است هر چند آن را تعليم نداده باشد.»

(4) باب أنّ الكلب إذا لم يرسله أحد أو لم يسمّ من أرسله فلا يحلّ صيده ولا يجزى أن يسمّى إلّاالّذى أرسل الكلب وحكم من نسى أو جهل ولم يسمّ‌

اشاره

52-41214-⁽¹⁾كافى 205/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 25/9: الحسين بن سعيد عن فقيه 202/3: النّضر بن سويد عن القاسم بن سليمان قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن كلب أفلت(1) ولم يرسله صاحبه فصاد فأدركه صاحبه وقد قتله أيأكل منه فقال له (وقال - كا - يب) إذا صاد (ه - فقيه) وقد سمّى فليأكل وإن صاد ولم يسمِّ فلا يأكل وهذا⁽²⁾«مما عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ‌».

53-41215-(2) مستدرك 112/16: الشّيخ الطّوسىّ فى الخلاف عن عدىّ بن حاتم عن النّبىّ صلى الله عليه و آله قال:

قلت يا رسول اللّٰه إنّى أرسلت كلبى فقال إذا أرسلت كلبك وذكرت اسم اللّٰه [عليه] فكل وإلّا فلا تأكل الخبر.

54-41216-(3) كافى 206/6: (محمّد بن يحيى - معلّق) عن تهذيب 25/9: أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن موسى بن بكر عن زرارة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: إذا أرسل (الرّجل - كا - فقيه) كلبه ونسى أن يُسمّى فهو بمنزلة من (قد - فقيه) ذبح ونسى أن يُسمّى وكذلك اذا رمى (بالسّهم - كا - يب) ونسى أن يُسمّى.

55-41217-(4) فقيه 202/3: روى موسى بن بكر مثله سنداً ومتناً (وزاد): وحلّ ذلك فى خبر آخر أن يسمّى حين يأكل.

56-41218-(5) تهذيب 27/9: الحسين بن سعيد عن صفوان عن ابن مسكان عن محمّد الحلبىّ قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: أرسل كلبه ولم يسمِّ فلا يأكله قال: وسألته عن الكلب يصطاد فيأكل من صيده أنأكل بقيّته قال نعم. استبصار 69/4: بهذا الإسناد قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الكلب (وذكر مثله).

باب 4 حكم شكار كردن سگ بدون فرستادن آن و نبردن نام خدا

52-41214-(1) قاسم بن سليمان گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: سگى بدون روانه شدن توسط صاحبش مى گريزد و شكار مى كند، آنگاه صاحبش به آن مى رسد در حالى كه شكار را كشته است، آيا از آن بخورد؟

امام عليه السلام فرمود: نه.

و فرمود: هر گاه شكار كند در حالى كه بسم اللّٰه گفته است، از آن بخورد و اگر بدون بسم اللّٰه گفتن شكار كند، نخورد و اين است معناى: «حيوانات دست آموز كه آن ها را براى شكار آموزش داده ايد.»

53-41215-(2) عدى بن حاتم گويد: «به پيامبراكرم صلى الله عليه و آله گفتم: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله! من سگم را فرستادم.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هر گاه سگت را روانه كردى و نام خدا را بر آن بردى، پس بخور در غير اين صورت نخور...»

54-41216-(3) زراره از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه شخصى سگش را روانه كند و بسم اللّٰه را فراموش كند، او همانند كسى است كه ذبح مى كند و بسم اللّٰه را فراموش مى نمايد و همين طور است هر گاه تير را بيندازد و بسم اللّٰه را فراموش كند.»

55-41217-(4) مرحوم صدوق قدس سره پس از نقل روايت پيشين مى فرمايد: «و حلّ‌» آن در حديث ديگرى است كه هنگام خوردن بسم اللّٰه بگويد.»

56-41218-(5) محمد حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر كس بدون بسم اللّٰه سگش را روانه كند، از آن نخورد.

و سؤال كردم: سگى پس از شكار كردن از آن مى خورد آيا بقيه آن را بخوريم‌؟ امام فرمود:

آرى.»

57-41219-(6) دعائم الإسلام 170/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال: فى الصّيد من أرسل كلباً فلم يسمّ فلا يأكل يعنى ما قتل من الصّيد إذا ترك التّسمية عمداً فإن نسى ذلك أو جهل فليأكل.

58-41220-(7) تهذيب 26/9: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد بن موسى عن أحمد بن حمزة القمّىّ عن محمّد بن خالد عن ابن أبى عمير عن زرارة عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن القوم يخرجون جماعتهم الى الصّيد فيكون الكلب لرجل منهم ويرسل صاحب الكلب كلبه ويسمّى غيره أيجزى ذلك قال لا يسمّى إلّاصاحبه الّذى أرسله.

59-41221-(8) وفيه: وعنه عن أحمد بن حمزة عن محسن بن أحمد عن يونس عن أبى بصير عن رجل عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: لا يجزى أن يسمّى إلّاالّذى أرسل الكلب.

الإرجاعات

ويأتى

فى رواية الرضوىّ والمقنع (10) من الباب التالى قوله عليه السلام: فلا بأس بأكل ما قتله (اى الكلب المعلّم) اذا كنت قد سمّيت عليه.

(5) باب حكم ما يصيده غير الكلب من السّباع والطّير

اشاره

60-41222-(1) تفسير العيّاشىّ 295/1: عن رفاعة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: الفهد ممّا قال اللّٰه «مُكَلِّبِينَ‌».

61-41223-(2) تهذيب 29/9: أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن زكريّا بن آدم قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام عن الكلب والفهد يرسلان فيقتل قال فقال لى هما ممّا قال اللّٰه تعالى «مُكَلِّبِينَ‌» فلا بأس بأكله.

62-41224-(3) تهذيب 29/9: وروى أحمد بن محمّد بن عيسى عن سعد بن سعد ومحمّد بن القاسم عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سأل زكريّا بن آدم ابا الحسن عليه السلام و صفوان حاضر عمّا قتل الكلب والفهد فقال قال جعفر عليه السلام الفهد والكلب سواء قدرا.

63-41225-(4) وفيه: عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن عبد اللّٰه وعبد اللّٰه بن المغيرة قال:

سأله زكريّا بن آدم عمّا قتل الفهد والكلب فقال قال جعفر بن محمّد عليه السلام الكلب والفهد سواء فإذا هو أخذه فأمسكه ومات وهو معه فكل فإنّه أمسك عليك وإذا هو أمسكه وأكل منه فلا تأكل منه فإنّما أمسك على نفسه.

57-41219-(6) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه درباره شكار فرمود: «هر كس بدون نام خدا سگى را روانه كند، پس نبايد بخورد. يعنى شكارى را كه سگ كشته است، اين در صورتى است كه عمداً نام خدا را ترك كند ولى اگر آن را فراموش كند يا جاهل باشد پس بخورد.»

58-41220-(7) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام سؤال كردم: گروهى با هم به شكار مى روند و يكى از آن ها سگ دارد. صاحب سگ آن را روانه مى كند و ديگرى نام خدا را مى برد آيا اين كار كافى است.

امام عليه السلام فرمود: نام خدا را نمى برد مگر صاحب سگ كه آن را فرستاده است.»

59-41221-(8) ابو بصير از شخصى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «كافى نيست نام خدا را ببرد مگر كسى كه سگ را روانه كرده است.»

ارجاعات

مى آيد:

در روايت دهم از باب بعدى فرموده امام عليه السلام كه: «خوردن شكارى كه سگ آن را كشته اشكال ندارد، در صورتى كه نام خدا را بر آن برده باشى.»

باب 5 حكم شكار با غير سگ

60-41222-(1) رفاعه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «يوزپلنگ از حيواناتى است كه خداوند عز و جل مى فرمايد: «... كه براى شكار آموزش داده ايد.»

61-41223-(2) زكريا بن آدم گويد: «از امام رضا عليه السلام درباره سگ و يوزپلنگ كه روانه شكار مى شوند و آن را مى كشند، سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: آن دو از حيواناتى هستند كه خداوند تعالى مى فرمايد: «... كه براى شكار آموزش داده ايد.» خوردنش اشكال ندارد.»

62-41224-(3) در حضور صفوان، زكريا بن آدم از امام رضا عليه السلام درباره شكارى كه سگ و يوزپلنگ آن را مى كشند سؤال كرد. امام عليه السلام پاسخ داد: «امام صادق عليه السلام فرمود: يوزپلنگ و سگ از نظر ارزش يكسان هستند.»

63-41225-(4) محمد بن عبداللّٰه و عبداللّٰه بن مغيره گويند: «زكريا بن آدم از امام [رضا عليه السلام] درباره شكارى كه سگ و يوزپلنگ آن را مى كشد، سؤال كرد. امام عليه السلام پاسخ داد: امام صادق عليه السلام فرمود: سگ و يوزپلنگ يكسانند. پس هر گاه آن شكار را بگيرد و نگه دارد و بميرد در حالى كه همراهش است، پس بخور چرا كه براى تو نگه داشته است ولى هر گاه آن را نگه دارد و از آن بخورد، از آن نخور زيرا براى خودش نگه داشته است.»

64-41226-(5) دعائم الإسلام 170/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال: الفهد المعلَّم كالكلب ويؤكل ما أمسك، (وهذا على الأصل الّذى ذكرناه فى الجوارح⁽¹⁾.

65-41227-(6) كافى 207/6: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: إذا أرسلت بازاً أو صقراً أو عقاباً فلا تأكل حتّى تدركه فتذكّيه وإن قتل فلا تأكل.

66-41228-(7) فقيه 205/3: روى أبوبصير عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام أنّه قال: إن أرسلت بازاً أو صقراً أو عقاباً فقتل فلا تأكل حتّى تذكّيه.

67-41229-(8) كافى 208/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد وعلىّ بن ابراهيم عن أبيه جميعاً عن تهذيب 32/9: استبصار 72/4 (الحسن - يب - صا) ابن محبوب عن (علىّ - يب - صا) ابن رئاب عن أبى عبيدة الحذّاء قال: قلت لإبى عبد اللّٰه عليه السلام ما تقول فى البازى والصّقر والعقاب فقال إن أدركت ذكاته فكل منه وإن لم تدرك ذكاته فلا تأكل (منه - يب - العيّاشىّ‌).

تفسير العيّاشىّ 294/1: عن أبى عبيدة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام (فى حديث): قلت فالصّقر والعقاب والبازى قال (وذكر مثله).

68-41230-(9) قرب الإسناد 107: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه قال قال علىّ عليه السلام: ما أخذ البازى الصّقر فقتله فلا تأكل منه إلّاما أدركت ذكاته أنت.

69-41231-(10) فقه الرّضا عليه السلام 297: ولا تأكل ما اصْطَدْتَ‌⁽²⁾بباز أو صقر أو فهد أو عقاب أو غير ذلك إلّا ما أدركت ذكاته إلّاالكلب المعلَّم فلا بأس بأكل ما قتله إذا كنت (قد - المقنع) سمّيت عليه المقنع 138: (مثله).

70-41232-(11) كافى 208/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن ابن فضّال تهذيب 33/9: استبصار 73/4: الحسين بن سعيد عن (الحسن بن علىّ - يب - صا) ابن فضّال عن المفضّل بن صالح عن ليث المرادىّ قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الصّقور (ة - صا) والبزاة وعن صيدها⁽³⁾فقال كلْ ما لم يقتلن إذا أدركت ذكاته وآخر الذّكاة إذا كانت العين تطرف والرّجل تركض والذّنَب يتحرّك وقال عليه السلام ليست الصّقور (ة - صا) والبزاة فى القرآن.

64-41226-(5) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه فرمود: «يوز پلنگ آموزش ديده مانند سگ است و از آنچه نگه داشته است خورده مى شود.» (اين مطلب بر اساس قاعده اى است كه ما درباره حيوانات شكارى گفتيم.)»

65-41227-(6) ابو بصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه باز يا شاهين يا عقابى را [براى شكار] روانه كردى شكارش را نخور تا به آن برسى و ذبح حلالش كنى و اگر شكار را كشت، پس نخور.»

66-41228-(7) ابو بصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اگر باز يا شاهين يا عقابى روانه شكار كردى و آن را كشت، نخور تا آن را ذبح حلال كنى.»

67-41229-(8) ابو عبيده حذا گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: درباره باز، شاهين و عقاب چه مى فرماييد؟

امام عليه السلام فرمود: اگر به ذبح حلال شكارش رسيدى، پس از آن بخور و اگر به ذبح حلالش نرسيدى از آن نخور.»

68-41230-(9) حسين بن علوان از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه على عليه السلام فرمود: «آنچه را باز و شاهين بگيرد و بكشد، از آن نخور مگر آنچه را خود به ذبح حلالش رسيدى.»

69-41231-(10) در كتاب فقه الرضا و المقنع آمده است: «آنچه را با باز يا شاهين يا يوزپلنگ يا عقاب و غير آن شكار كردى نخور مگر آنچه را كه به ذبح حلالش رسيدى غير از سگ آموزش ديده كه خوردن آنچه را كشته است اشكالى ندارد در صورتى كه نام خدا را بر آن برده باشى.»

70-41232-(11) ليث مرادى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شاهين، باز و شكار آن ها سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «آنچه را نكشته اند در صورت رسيدن به ذبح حلالش بخور و آخرين زمان ذبح حلال هنگامى است كه چشم پلك مى زند و پا به زمين مى خورد و دم حركت مى كند.

و فرمود: شاهين و باز در قرآن ذكر نشده اند.»

71-41233-(12) تهذيب 31/9: استبصار: 71/4: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن صيد البزاة والصّقورة والطّير الّذى يصيد (ه - صا) فقال ليس هذا فى القرآن إلّا أن تدركه حيّاً فتذكّيه وإن قتل فلا تأكل حتّى تذكّيه.

72-41234-(13) تهذيب 31/9: استبصار 71/4: الحسين بن سعيد عن القاسم عن أبان كافى 207/6: (الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن - معلّق) أبان عن أبى العبّاس عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سألته عن صيد البازى والصّقر فقال لا تأكل ما قتل البازى والصّقر ولا تأكل ما قتل سباع الطّير.

73-41235-(14) كافى 208/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر تهذيب 32/9: استبصار 72/4: الحسين بن سعيد عن أحمد بن محمّد عن المفضّل بن صالح عن أبان بن تغلب قال سمعت أبا عبد اللّٰه عليه السلام يقول: كان أبى عليه السلام يفتى فى زمن بنى اُميّة أنّ ما قتل البازى والصّقر فهو حلال وكان يتّقيهم وأنا لا أتّقيهم وهو حرام ما قتل.

74-41236-(15) كافى 207/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار ومحمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن صفوان بن يحيى تهذيب 32/9: استبصار 72/4: الحسين بن سعيد عن صفوان عن ابن مسكان عن الحلبىّ قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: كان أبى عليه السلام يفتى وكان يتّقى⁽¹⁾ونحن نخاف فى صيد البزاة والصّقور وأمّا الان فإنّا لا نخاف ولا نُحلّ‌⁽²⁾صيدها إلّا أن تدرك ذكاته فإنّه فى كتاب علىّ عليه السلام⁽³⁾إنّ اللّٰه عزّوجلّ يقول⁽⁴⁾«وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ‌» فى الكلاب⁽⁵⁾.

75-41237-(16) تهذيب 29/9: روى أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن علىّ عن درست عن أبان بن عثمان عن عيسى بن عبد اللّٰه قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: كُلْ من صيد الكلب ما لم يغب عنك فاذا تغيّب عنك فدَعه فأمّا الباز والصّقر فلا تأكل من صيدهما ما لم تدرك ذكاته وإن أدركت ذكاته فكُلْ‌.

71-41233-(12) سماعه گويد: «از امام عليه السلام درباره شكار باز، شاهين و پرندگان شكارى سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: اين در قرآن نيست مگر آن كه تا زنده است به آن برسى و ذبح حلالش كنى و اگر كشته شده است نخور تا ذبح حلالش كنى.»

72-41234-(13) ابو العباس گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شكار باز و شاهين سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود:

آنچه را باز و شاهين كشته اند نخور و آنچه را كه پرندگان درنده كشته اند نخور.»

73-41235-(14) ابان بن تغلب از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پدرم در زمان بنى اميه همواره فتوا مى داد كه آنچه را باز و شاهين مى كشند حلال است و از آنان تقيه مى كرد ولى من از آن ها تقيه نمى كنم آنچه را بكشند حرام است.»

74-41236-(15) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پدرم همواره فتوا مى داد و تقيه مى كرد و ما در مورد شكار باز و شاهين مى ترسيديم ولى اكنون نمى ترسيم و شكار آن ها را حلال نمى شماريم مگر آن كه به ذبح حلالش برسى زيرا در كتاب على عليه السلام آمده است كه خداوند عز و جل مى فرمايد: «و حيوانات دست آموز كه براى شكار آموزش داده ايد.» و اين درباره سگان است.»

75-41237-(16) عيسى بن عبداللّٰه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «از شكار سگ تا وقتى كه از پيش چشمت پنهان نشده بخور و آنگاه كه از تو پنهان شد، آن را رها كن ولى از شكار باز و شاهين - تا وقتى به ذبح حلالش نرسيده اى - نخور و اگر به ذبح حلالش رسيدى بخور.»

76-41238-(17) كافى 207/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن أبان بن عثمان عن عبد اللّٰه بن سليمان قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن رجل أرسل كلبه وصقره فقال أمّا الصّقر فلا تأكل من صيده حتّى تدرك ذكاته وأمّا الكلب فكُل منه إذا ذكرت اسم اللّٰه عليه أكل الكلب منه أم لم يأكل.

77-41239-(18) كافى 207/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن أبان بن عثمان تهذيب 31/9: استبصار 71/4: الحسين بن سعيد عن القاسم بن محمّد عن أبان بن عثمان عن عبدالرّحمن ابن أبى عبد اللّٰه قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن رجل أرسل بازه (أو كلبه - كا) فأخذ صيداً وأكل منه آكل من فضلهما⁽¹⁾فقال (لا - كا) ما قتل البازى⁽²⁾فلا تأكل منه إلّاأن تذبحه.

78-41240-(19) كافى 207/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد بن عيسى تهذيب 31/9:

استبصار 71/4: الحسين بن سعيد عن حمّاد بن عيسى عن حريز عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام: أنّه كرّه صيد البازى إلّاما أدركت⁽³⁾ذكاته.

79-41241-(20) كافى 208/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن اسماعيل بن مرّار عن يونس عن عبد اللّٰه بن سنان قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن صيد البازى إذا صاد وقتل وأكل منه آكل من فضله أم لا فقال أمّا ما أكلت الطّير فلا تأكل إلّاأن تذكّية.

80-41242-(21) وفيه: أحمد بن محمّد عن محمّد بن أحمد النّهدىّ عن محمّد بن الوليد عن أبان عن الفضل بن عبدالملك قال: لا تأكل ممّا قتلت سباع الطّير.

81-41243-(22) تهذيب 31/9: استبصار 71/4: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن مهزيار قال:

كتب الى أبى جعفر عليه السلام عبد اللّٰه بن خالد بن نصر المدائنى أسألك جعلت فداك عن البازى إذا أمسك صيده وقد سمّى عليه فقتل الصّيد هل يحلّ أكله فكتب عليه السلام بخطّه وخاتمه إذا سمّيته أكلته وقال علىّ بن مهزيار قرأته.

76-41238-(17) عبداللّٰه بن سليمان گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شخصى كه سگ و شاهينش را روانه شكار مى كند سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: شكار شاهين را نخور تا به ذبح حلالش برسى ولى شكار سگ را بخور در صورتى كه نام خدا را بر آن برده باشى سگ از آن خورده باشد يا نخورده باشد.»

77-41239-(18) عبد الرحمان بن ابى عبداللّٰه گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى باز (يا سگش) را روانه مى كند آنگاه آن شكارى مى گيرد و از آن مى خورد آيا از نيم خورده آن (يا آن دو) بخورم‌؟

امام عليه السلام فرمود: (نه) آنچه را باز كشته است از آن نخور مگر آن كه ذبحش كنى.»

78-41240-(19) محمد بن مسلم روايت مى كند كه امام باقر عليه السلام شكار باز را ناپسند مى شمرد مگر آنچه را به ذبح حلالش برسى.

79-41241-(20) عبداللّٰه بن سنان گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: وقتى باز شكار كند و بكشد و از آن بخورد آيا از باقيمانده آن بخورم يا نه‌؟

امام عليه السلام فرمود: آنچه را پرندگان از آن خورده اند، نخور مگر آن كه ذبح حلالش كنى.»

80-41242-(21) فضل بن عبد الملك گويد: «آنچه را پرندگان درنده (شكارى) كشته اند نخور.»

81-41243-(22) على بن مهزيار گويد: «عبداللّٰه بن خالد بن نصر مداينى به امام جواد عليه السلام نوشت: فدايت شوم! از شما درباره باز سؤال مى كنم كه وقتى شكارش را نگه دارد و نام خدا بر آن گفته شده باشد، آنگاه شكار را بكشد آيا خوردنش حلال است‌؟

امام عليه السلام با دستخط و مهر خويش مرقوم فرمود: هر گاه نام خدا را برده باشى آن را مى خورى.

على بن مهزيار گويد: من نامه امام عليه السلام را خواندم.»

82-41244-(23) تهذيب 32/9: استبصار 72/4: أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن اسماعيل بن بزيع عن علىّ بن النّعمان عن أبى مريم الأنصارىّ قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن الصّقورة والبزاة من الجوارح هى قال نعم بمنزلة الكلاب.

83-41245-(24) تهذيب 32/9: استبصار 72/4: عنه عن البرقىّ عن سعد بن سعد عن زكريّا بن آدم قال: سألت الرّضا عليه السلام عن صيد البازى والصّقر يقتل صيده والرّجل ينظر إليه قال كُلْ منه وإن كان قد أكل منه أيضاً شيئاً قال فرددت عليه ثلاث مرّات كلّ ذلك يقول مثل هذا. (قال الشّيخ رحمه الله فالوجه فى تأويل هذه الأخبار التّقيّة الّتى قدّمناها لأنّ سلاطين الوقت كانوا يرون ذلك وفقهاؤهم يفتون بجوازه فجائت الأخبار وفقاً لهم).

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية أبى عبيدة (4) من باب (2) أنّ الرّجل إذا أرسل كلبه المعلّم وسمّىٰ فله أن يأكل ممّا أمسك قوله: فالفهد قال عليه السلام إذا أدركت ذكاته فكُل والّا فلا قلت أليس الفهد بمنزلة الكلب فقال لى ليس شىء مكلّب إلّاالكلب.

وفى رواية الحضرمىّ (5) قوله: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن صيد البزاة والصّقور والكلب والفهد فقال عليه السلام لا تأكل من صيد شىءٍ من هذه إلّاما ذكّيتموه إلّاالكلب (وفى رواية الحضرمىّ (6) على نقل القمىّ نحوه وزاد): كلّ شىءٍ من السّباع تمسك الصّيد على نفسها إلّاالكلاب المُعَلّمَة فانّها تمسك على صاحبها.

وفى رواية زرارة (8) قوله عليه السلام: فأمّا خلاف الكلب ممّا يصيد الفهد والصّقر وأشباه ذلك فلا تأكل من صيده إلّاما أدركت ذكاته لأنّ اللّٰه عزّوجلّ يقول مكلّبين فما كان خلاف الكلب فليس صيده ممّا يؤكل إلّاأن تدرك ذكاته.

وفى رواية الحلبىّ (12) قوله عليه السلام: أمّا ما قتله الطّير فلا تأكله إلّاأن تذكّيه.

وفى رواية دعائم الإسلام (14) قوله: رخّصا عليهما السلام فى أكل ما أمسكه الكلب المعلّم وان قتله وأكَلَ منه ولم يرخّصا فيما أكل منه الطّير.

وفى رواية مسعدة (15) قوله: وكذلك ما صاد البازى والصّقورة وغيرهما من الطّير لا يؤكل إلّاما ذكّى منه.

وفى رواية سماعة (24) قوله:

وسألته عن صيد الفهد وهو معلّم للصّيد فقال عليه السلام إن أدركته حيّاً فذكّه وكله وإن قتله فلا تأكل منه.

وفى رواية أبى بصير (27) قوله: إن أصبت كلباً معلّماً أو فهداً بعد أن تسمّى فكُل ممّا

82-41244-(23) ابو مريم انصارى گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره شاهين و باز سؤال كردم كه آيا آن ها از حيوانات شكارى هستند؟

امام فرمود: آرى، همانند سگان هستند.»

83-41245-(24) زكريا بن آدم گويد: «از امام رضا عليه السلام درباره شكار باز و شاهين سؤال كردم كه در پيش چشمان صاحبش شكارش را مى كشد. امام عليه السلام فرمود: از آن بخور هر چند چيزى هم از آن خورده باشد.

زكريا بن آدم گويد: من سه بار اين سؤال را تكرار كردم و هر بار همين پاسخ را شنيدم.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «راه توجيه اين احاديث تقيه است كه پيش تر بيان كرديم زيرا حاكمان آن زمان معتقد به آن بودند و فقيهان شان فتوا به جواز آن مى دادند، از اين رو موافق با آنان صادر مى شد.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت چهارم از باب دوم اين گفته كه: «از امام عليه السلام درباره شكار يوزپلنگ سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: هر گاه به ذبح حلال آن رسيدى، پس بخور در غير اين صورت نه.

گفتم: آيا يوزپلنگ همانند سگ نيست‌؟

امام عليه السلام فرمود: به جز سگ هيچ حيوان شكارى وجود ندارد.»

و در روايت پنجم اين گفته كه: «از امام صادق عليه السلام درباره شكار باز، شاهين، سگ و يوزپلنگ سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: از شكار هيچ يك از اين ها به غير از سگ نخور مگر آنچه را كه ذبح حلال كرديد.»

و در روايت ششم اين جمله افزوده شده كه: «همه درندگان شكار را براى خودشان نگه مى دارند مگر سگ هاى آموزش ديده كه آن ها براى صاحب شان نگه مى دارند.»

و در روايت هشتم فرموده امام عليه السلام كه: «ولى غير از سگ آنچه را يوزپلنگ و شاهين و مانند آن ها شكار مى كنند از شكارشان نخور مگر آنچه را كه به ذبح حلالش رسيدى زيرا خداوند عز و جل مى فرمايد: «سگان دست آموز» پس غير از سگ، شكارش خوردنى نيست مگر آن كه به ذبح حلالش برسى.»

و در روايت دوازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «از آنچه پرندگان كشته اند نخور مگر آن كه ذبح حلالش كنى.»

در روايت چهاردهم اين گفته كه: «امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام خوردن آنچه را سگ آموزش ديده نگه داشته است اجازه فرمودند، هر چند آن را بكشد و از آن بخورد و خوردن آنچه را پرندگان از آن خورده اند، اجازه ندادند.»

در روايت پانزدهم اين گفته كه: «و به همين صورت آنچه را باز و شاهين و غير آن دو از پرندگان شكار كنند، خورده نمى شود مگر آنچه ذبح حلال شده باشد.»

در روايت بيست و چهارم اين گفته كه: «و درباره شكار يوزپلنگِ تربيت شده براى شكار سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: اگر زنده به آن رسيدى، ذبح حلالش كن و بخور و اگر آن را كشته است از آن نخور.»

در روايت بيست و هفتم اين گفته كه: «اگر سگ يا يوزپلنگ آموزش ديده اى را پس از بردن نام خدا روانه شكار كردى پس، از آنچه برايت نگهداشت بخور، آن را كشته باشد يا نكشته باشد، از آن خورده باشد يا نخورده باشد.»

أمسك عليك قتل أو لم يقتل أكل او لم يأكل.

وفى رواية السكونىّ (39) على نقل العيّاشىّ قوله عليه السلام: و الفهد من الجوارح.

ويأتى

فى رواية أبى بصير (9) من باب (3) تحريم ما اُهلّ لغير اللّٰه به من أبواب الأطعمة قوله عليه السلام: ولا تأكلنّ من فريسة السّبع.

(6) باب أنّ من أرسل كلبه وشاركه كلب آخر أو اشتبه كلبه بغيره فلا يحلّ أكله إلّاأن يدرك ذكاته

اشاره

84-41246-⁽¹⁾تهذيب 26/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 206/6: محمّد بن يحيى عن محمّد بن أحمد عن بعض أصحابنا(1) عن الحسن(2) بن علىّ ابن أبى حمزة عن أبيه عن أبى بصير عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سألته عن قوم أرسلوا كلابهم وهى معلّمة كلّها وقد سمّوا عليها فلمّا (أن - كا) مضت الكلاب دخل فيها كلب غريب لم يعرفوا⁽²⁾له صاحباً فاشتركن(4) جميعاً فى الصّيد فقال لا يؤكل منه لأنّك لا تدرى أخذه معلَّم أم لا.

85-41247-(2) فقيه 205/3: قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام (فى حديث): فإذا أرسلت كلبك على صيد وشاركه كلب آخر فلا تأكل منه إلّاأن تدرك ذكاته. المقنع 138: نحوه. فقه الرضا عليه السلام 297:

نحوه.

86-41248-(3) مستدرك 107/16: الشّيخ الطوسىّ فى الخلاف عن عدىّ بن حاتم عن النّبىّ صلى الله عليه و آله فى حديث قال: قلت فإنّى أرسل كلبى وأجد عليه كلباً فقال لا تأكل انّك إنّما سمّيت على كلبك. الخبر.

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية أبى عبيدة ⁽³⁾من باب ⁽⁴⁾انّ الرّجل إذا أرسل كلبه المعلّم وسمّى فله أن يأكل ممّا أمسك قوله: وإن وجد معه كلباً غير معلّم فلا يأكل منه.

در روايت سى و نهم فرموده معصوم عليه السلام كه: «و يوزپلنگ از حيوانات شكارى است.»

مى آيد:

و در روايت نهم از باب سوم از باب هاى خوراكى ها فرموده امام عليه السلام كه: «و هرگز از شكار درندگان نخوريد.»

باب 6 حكم اشتباه شدن شكار دو سگ شكارى و غير شكارى

84-41246-(1) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: گروهى سگان شان را كه همه آموزش ديده اند با بردن نام خدا روانه شكار مى كنند. پس از رفتن سگ ها، سگ ناآشنايى كه صاحبى برايش نمى شناسند داخل سگ هاى شان مى شود و همگى باهم حيوانى را شكار مى كنند.

امام عليه السلام فرمود: از آن خورده نمى شود زيرا تو نمى دانى سگ آموزش ديده آن را گرفته است يا نه.»

85-41247-(2) در كتاب من لا يحضره الفقيه روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام در بخشى از يك حديث فرمود: «هر گاه سگت را روانه شكار كردى و سگ ديگرى با آن همكارى كرد از آن شكار نخور مگر آن كه به ذبح حلالش برسى.»

در كتاب المقنع و فقه الرضا نظير آن آمده است.

86-41248-(3) عدى بن حاتم در بخشى از يك روايت گويد: «به پيامبراكرم صلى الله عليه و آله گفتم: من سگم را روانه شكار مى كنم و سگ ديگرى را بر سر شكار مى يابم.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: نخور زيرا تو تنها بر سگ خودت نام خدا را برده اى...»

ارجاعات

گذشت:

در روايت چهارم از باب دوم اين گفته كه: «و اگر همراه آن، سگ آموزش نديده اى را يافت از آن نخورد.»

(7) باب أنّ الصّيد إذا قتل بالسّيف والرّمح والسّهم وأشباهها فلا بأس بأكله وعدم جواز أكل ما قتل بالحجر والبندق والجلاهق وأشباهها إلّا أن تدرك ذكاته وحكم الصّيد بالمعراض

اشاره

87-41249-⁽¹⁾كافى 210/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 34/9: أحمد بن محمّد (ابن عيسى - يب) عن عبدالرّحمن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال: من جرح (صيداً - كا - يب) بسلاح وذكر اسم اللّٰه عزّوجلّ (عليه - كا - يب) ثمّ بقى (الصّيد - فقيه) ليلة أو ليلتين (ثمّ وجده - فقيه) لم يأكل منه سبع و (قد - كا - يب) علم أنّ سلاحه (هو الّذى - كا - يب) قتله فيأكل(1) منه إن شاء وقال فى أيّل⁽²⁾اصطاده⁽³⁾رجل فتقطّعه الناس والرجل يتبعه⁽⁴⁾أفَتراه نُهبة⁽⁵⁾قال ليس بنهبة وليس به بأس. فقيه 204/3:

وقال من جرح (وذكر مثله إلى قوله إن شاء ثمّ قال) وقال عليه السلام فى أيّل اصطاده رجل فيقطعه الناس والذى اصطاده يمنعه ففيه نهى فقال ليس فيه نهى وليس به بأس.

88-41250-(2) كافى 209/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 34/9: أحمد بن محمّد (ابن عيسى - يب) عن ابن فضّال عن ثعلبة بن ميمون عن بريد بن معاوية العجلىّ عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال: كُلْ من الصّيد ما قتل السّيف والسّهم والرّمح وسئل عن صيد صيدَ فتوزّعه⁽⁶⁾القوم قبل أن يموت فقال لا بأس به.

89-41251-(3) كافى 210/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار ومحمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن صفوان تهذيب 33/9: الحسين بن سعيد عن صفوان عن ابن مسكان عن (محمّد - يب) الحلبىّ قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الصّيد يضربه الرّجل بالسّيف أو يطعنه بالرّمح أو يرميه بسهم فقتله⁽⁷⁾وقد سمّى حين فعل ذلك فقال كُلْ‌⁽⁸⁾

باب 7 حكم شكار كردن با ابزارهايى مانند شمشير، نيزه، تير، فلاخن و سنگ

87-41249-(1) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر كس با بردن نام خدا با اسلحه، شكارى را مجروح كند، سپس شكار يكى دو روز زنده بماند (آنگاه آن را بيابد) در حالى كه درنده اى آن را نخورده است و بداند كه اسلحه وى، آن را كشته است، پس اگر مى خواهد از آن بخورد.

و درباره گوزنى سؤال شد كه شخصى آن را شكار مى كند و هر كس به آن ضربه اى مى زند در حالى كه آن شخص به دنبال آن مى رود آيا اين كار را غارت مى دانيد؟

امام عليه السلام فرمود: اين ربودن نيست و اشكالى ندارد.»

در كتاب من لا يحضره الفقيه بخش نخست روايت به همين گونه نقل شده است و بخش دوم به اين صورت است: «و درباره گوزنى سؤال شد كه شخصى آن را شكار كرد و مردم به آن ضربه مى زدند و او از شكار دفاع مى كرد، آيا در اين كار نهى است‌؟

امام عليه السلام فرمود: در آن نهى نيست و اشكالى ندارد.»

88-41250-(2) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «از شكارى كه با شمشير، تير و نيزه كشته شد بخور.

و از امام عليه السلام درباره شكارى سؤال شد كه گروهى پيش از مردن آن را تقسيم مى كنند. امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

89-41251-(3) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى با شمشير يا نيزه يا تير به شكار ضربه مى زند و در آن هنگام نام خدا را بر زبان مى آورد.

لا بأس به فقيه 203/3: وسأله محمد بن علىّ الحلبىّ عن الصّيد يضربه الرّجل (وذكر مثله).

90-41252-⁽¹⁾دعائم الإسلام 171/2: روّينا عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال: إذا ضرب الرّجل الصّيد بالسّيف أو طعنه بالرّمح أو رماه بالسّهم فقتله وقد سمّى اللّٰه عزّوجلّ حين فعل ذلك فلا بأس بأكله.

91-41253-⁽²⁾قرب الإسناد 278: عبد اللّٰه بن الحسن عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: و سألته عن رجل لحق حماراً أو ظبياً فضربه بالسّيف فقطعه نصفين هل يحلّ أكله قال نعم إذا سمّى.

92-41254-⁽³⁾وفيه 278: وعنه عن علىّ بن جعفر قال وسألته عن رجل لحق حماراً أو ظبياً⁽⁴⁾فضربه⁽⁵⁾بالسّيف فصرعه⁽⁶⁾أ يؤكل قال إذا أدرك ذكاته (ذكّاه و ك) أكل (بعد الذّكاة - خ) وإن مات قبل أن يغيب عنه أكله البحار 281/10: باسناده عن علىّ بن جعفر نحوه مستدرك 113/16: علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه موسى عليهما السلام قال: سألته عن رجل يلحق حماراً (وذكر مثله).

93-41255-(7) فقه الرضا عليه السلام 297: المقنع 139: وإن(4) رميت (سهمك - المقنع) وسمّيت وأدركته وقد مات فكله إذا كان فى السّهم زجّ حديد.

94-41256-(8) كافى 213/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 36/9: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن هشام بن سالم عن سليمان بن خالد قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عمّا قتل الحجر والبندق(5) أيؤكل منه قال لا.

95-41257-(9) كافى 213/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن حريز عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام تهذيب 37/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 213/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: أنّه سُئل عمّا(6) قتل الحجر والبندق

امام عليه السلام فرمود: بخور، اشكال ندارد.»

90-41252-(4) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هر گاه شخصى با شمشير يا نيزه به شكار ضربه بزند يا به آن تير بيندازد و در آن هنگام نام خدا را بر زبان آورد خوردنش اشكال ندارد.»

91-41253-(5) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: شخصى به گورخر يا آهويى مى رسد و آن را با شمشير دو نيم مى كند آيا خوردنش حلال است‌؟

امام عليه السلام فرمود: در صورت بردن نام خدا، آرى.»

92-41254-(6) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام پرسيدم: شخصى به گورخر يا آهويى مى رسد و با ضربه شمشير آن را بر زمين مى اندازد، آيا از آن خورده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: در صورتى كه به ذبح حلالش برسد (آن را ذبح كند و پس از ذبح) بخورد و اگر چه قبل از اينكه ناپديد شود بميرد، آن را مى خورد.»

93-41255-(7) در كتاب فقه الرضا و المقنع آمده است: «هر گاه با بردن نام خدا حيوانى را با تير زدى و به مرده اش رسيدى - در صورتى كه در تير پيكانى از آهن باشد - پس آن را بخور.»

94-41256-(8) سليمان بن خالد گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: آيا شكارى كه سنگ و بندق - كلوخ فلاخن - آن را مى كشد از آن خورده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: نه.»

95-41257-(9) حريز و حلبى روايت مى كنند كه از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «آيا شكارى كه سنگ و بندق - كلوخ فلاخن - آن را مى كشد، از آن خورده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: نه.»

أيؤكل منه قال لا. تهذيب 37/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 213/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان عن العلاء عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال:

سألته عمّا (وذكر مثله).

96-41258-(10) تهذيب 36/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 213/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال: سألته عن قتل الحجر والبندق أيؤكل منه فقال لا.

97-41259-(11) فقيه 204/3: روى حمّاد بن عثمان عن الحلبىّ وحمّاد بن عيسى عن حريز عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: سُئل عن قتل الحجر والبندق أيؤكل (منه - خ) فقال لا.

98-41260-(12) تهذيب 36/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 214/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن ابن فضّال عن أحمد بن عمر عن عبد اللّٰه بن سنان عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام:

فى الرّجل يرمى بالبندق والحجر فيقتل (أفيأكل منه - كا) قال لا تأكل⁽¹⁾.

99-41261-(13) دعائم الإسلام 172/2: عن أبى جعفر⁽²⁾محمّد بن علىّ عليهما السلام أنّه قال: ما قُتل بالحجر والبندُق وأشباه ذلك لم يؤكل إلّاأن تدرك⁽³⁾ذكاته من قبل أن يموت.

100-41262-(14) المقنع 139: و لا تأكل ما صِيدَ بالحجر والبندق.

101-41263-(15) كافى 213/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 36/9: أحمد بن محمّد عن محمّد بن يحيى عن غياث بن ابراهيم عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: أنّه كره الجلاهق⁽⁴⁾.

102-41264-(16) كافى 212/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد ومحمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن تهذيب 35/9: (الحسن - يب) ابن محبوب عن (علىّ - يب) ابن رئاب عن أبى عبيدة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: إذا رميت بالمعراض⁽⁵⁾فخرق فكُل وإن لم يخرق واعترض فلا تأكل.

محمد بن مسلم نيز از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام اين پرسش را نمود و همين پاسخ را شنيد.

96-41258-(10) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام سؤال كردم: آيا شكارى كه به وسيله سنگ و بندق - كلوخ فلاخن - كشته مى شود از آن خورده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: نه.»

97-41259-(11) حريز روايت مى كند كه از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «آيا شكارى كه به وسيله سنگ و بندق - كلوخ فلاخن - كشته مى شود از آن خورده مى شود؟ امام عليه السلام فرمود: نه.»

98-41260-(12) عبداللّٰه بن سنان روايت مى كند كه امام صادق عليه السلام درباره شخصى كه با پرتاب سنگ و بندق - كلوخ فلاخن - شكارى را مى كشد، سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: «نخور (نخورد)».

99-41261-(13) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «آنچه با سنگ و بندق - كلوخ فلاخن - و مانند آن كشته مى شود خورده نمى شود مگر آن كه پيش از مرگ آن به ذبح حلالش برسى.»

100-41262-(14) در كتاب المقنع آمده است: «و آنچه را كه به وسيله سنگ و بندق - كلوخ فلاخن - شكار مى شود نخور.»

101-41263-(15) غياث بن ابراهيم گويد: «امام صادق عليه السلام جلاهق - گلوله كروى - را ناپسند مى شمرد.»

102-41264-(16) ابو عبيده از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه با معراض⁽¹⁾به شكار پرتاب كردى و شكافت، از آن بخور و اگر نشكافت و با پهنا برخورد كرد نخور.»

103-41265-(17) كافى 212/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار ومحمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن صفوان بن يحيى تهذيب 33/9: الحسين بن سعيد عن صفوان بن يحيى عن فقيه 203/3: ابن مسكان عن الحلبىّ قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الصّيد يرميه الرّجل (بسهم - كا - فقيه) فيصيبه معترضاً فيقتله وقد (كان - كا) سمّى (عليه - فقيه) حين رمى⁽¹⁾ولم تصبه الحديدة فقال إن كان السّهم الّذى أصابه (به - فقيه) هو (الّذى - كا - يب) قتله فإذا⁽²⁾رآه فليأكل⁽³⁾.

104-41266-(18) كافى 213/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن أبى المغرا عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سألته عن الصّيد يصيبه السّهم معترضاً ولم يصبه بحديدة وقد سمّى حين رمىٰ قال يأكله إذا أصابه وهو يراه.

وعن صيد المعراض فقال إن لم يكن له نبل غيره و (كان قد - كا) سمّى حين رمىٰ فليأكل منه وإن كان له نبل غيره فلا تهذيب 36/9: أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن أبى المعزا عن الحلبىّ قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الصّيد يصيبه بحديدة (وذكر مثله).

105-41267-(19) تهذيب 35/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 212/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن فقيه 203/3: حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام:

أنّه سُئل عمّا صرع المعراض من الصّيد فقال إن لم يكن له نبل غير المعراض وذكر اسم اللّٰه عزّ و جلّ عليه فليأكل ما⁽⁴⁾قتل (قلت - كا) وإن كان له نبل غيره (قال - كا) لا⁽⁵⁾.

106-41268-(20) تهذيب 35/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 212/6: محمّد بن يحيى عن عبد اللّٰه بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن أبان عن زرارة واسماعيل الجعفىّ‌: أنّهما سألا أبا جعفر عليه السلام عمّا قتل المعراض قال لا بأس إذا كان هو مر ماتك أو صنعته لذلك.

103-41265-(17) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى - با بردن نام خدا - شكارى را با تير مى زند تير با پهنا به شكار برخورد مى كند و آن را مى كشد ولى آهن آن به بدن شكار اصابت نمى كند.

امام عليه السلام فرمود: اگر تيرى كه به شكار خورده است، آن را كشته است در صورت مشاهده، آن را بخورد.»

104-41266-(18) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى با بردن نام خدا تيرى به سوى شكار پرتاب مى كند. تير با پهنا به آن برخورد مى كند بدون آن كه آهنش به بدن آن اصابت كند.»

امام عليه السلام فرمود: در صورت مشاهده برخورد تير به شكار، آن را بخورد.

و درباره شكار با معراض سؤال كردم. امام فرمود: اگر تير ديگرى ندارد و هنگام پرتاب نام خدا را بر زبان آورد، از آن بخورد و اگر تير ديگرى دارد نخورد.»

105-41267-(19) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شكارى كه با معراض از پاى در مى آيد سؤال شد.

امام عليه السلام فرمود: اگر غير از معراض تير ديگرى نداشت و نام خدا را بر زبان آورد آنچه را كشته است بخورد. (گفتم) اگر تير ديگرى داشته باشد؟ (فرمود:) نه.»

106-41268-(20) زراره و اسماعيل جعفى از امام باقر عليه السلام درباره شكارى كه با معراض كشته شد، سؤال كردند. امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه با آن تير اندازى مى كنى يا براى اين كار ساخته اى اشكال ندارد.»

107-41269-(21) فقيه 203/3: سمع زرارة أبا جعفر عليه السلام يقول: فيما قتل المعراض لا بأس به إذا كان إنّما يصنع لذلك.

108-41270-(22) فقيه 203/3: كان أمير المؤمنين عليه السلام يقول: إذا كان ذلك (أى المعراض) سلاحه الّذى يرمى به فلا بأس وفى خبر آخر ان كانت تلك مر ماته فلا بأس.

109-41271-(23) وفيه 204/3: و روى: أنّه إن خرق أكل وإن لم يخرق لم يؤكل.

110-41272-(24) وفيه 204: و قال علىّ عليه السلام: فى رجل له نبال ليس فيها حديد وهى عيدان كلّها فيرمى بالعود فيصيب وسط الطّير معترضاً فيقتله ويذكر اسم اللّٰه وإن لم يخرج دم وهى نبالة معلومة فيأكل منه إذا ذكر اسم اللّٰه عزّوجلّ‌.

111-41273-(25) دعائم الإسلام 173/2: عن أبى جعفر محمّد بن علىّ عليهما السلام: أنّه كرّه ما قتل من الصّيد بالمعراض فهو مكروه الّا أن يكون له سهم غيره والمعراض سهم لا ريش⁽¹⁾فيه(2) يرمى به فيمضى بالعرض.

112-41274-(26) تهذيب 77/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 255/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد ابن أبى عبد اللّٰه (عن أبيه عن عبد اللّٰه بن الفضل النّوفلىّ عن أبيه عن بعض أصحابنا - كا) عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام⁽²⁾قال: قلت له ربّما رميت بالمعراض فأقتل فقال إذا قطعه⁽³⁾جدلين(5) فارم بأصغرهما وكُل الأكبر وان اعتدلا فكلهما.

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية مسعدة (15) من باب ⁽⁴⁾انّ الرجل اذا أرسل كلبه المعلّم وسمّى فله أن يأكل قوله و قال عليه السلام: فى الذى يرمى بالسيف والحجر والنشّاب والمعراض لا يؤكل إلّاما ذكّى منه.

ويأتى

فى رواية ابن علوان ⁽⁵⁾من باب (15) أنّ من ضرب صيداً ثمّ غاب عنه ووجده ميّتاً فان علم أنّ سهمه قتله يحلّ أكله قوله عليه السلام: ولا تأكل ما قتله الحجر والبندق والمعراض إلّا ما ذكّيت.

107-41269-(21) زراره از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره شكارى كه با معراض كشته شود فرمود: «در صورتى كه براى اين كار ساخته شده باشد، اشكالى ندارد.»

108-41270-(22) در كتاب من لا يحضره الفقيه از امير مؤمنان عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هر گاه معراض اسلحه اوست كه با آن تيراندازى مى كند اشكال ندارد.»

و در حديث ديگرى آمده است: «اگر با آن تيراندازى مى كند، اشكال ندارد.»

109-41271-(23) در همان كتاب آمده است: «و روايت شده كه اگر بشكافد، خورده مى شود و اگر شكافته نشود، خورده نمى شود.»

110-41272-(24) در همان كتاب روايت مى شود كه: «شخصى تيرهاى تمام چوبى و بدون پيكان در اختيار دارد. با بردن نام خدا تيرى پرتاب مى كند و از پهنا به وسط بدن پرنده اى برخورد مى كند و بدون آمدن خون آن را مى كشد و تيرهاى وى نيز مشخص اند. در اين باره على عليه السلام فرمود: در صورت بردن نام خدا از آن مى خورد.»

111-41273-(25) در كتاب دعائم الاسلام از امام باقر عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام شكارى را كه با معراض كشته شده است ناپسند مى شمرد. پس آن مكروه است مگر آن كه تير ديگرى داشته باشد و معراض تير بى پرى است كه با پهنا برخورد مى كند.»

112-41274-(26) فضل بن نوفلى از يكى شيعيان روايت مى كند كه به امام صادق عليه السلام گفت: «چه بسا با معراض به طرف شكار تير اندازى مى كنم و آن را مى كشم.

امام فرمود: هر گاه آن را دو نيم كردى، قسمت كوچك تر را بينداز و بزرگ تر را بخور و اگر با هم مساويند هر دو را بخور.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت هجدهم از باب دوم اين گفته كه: «امام عليه السلام درباره شكارى كه با شمشير، سنگ، نشاب و معراض زده مى شود، فرمود: خورده نمى شود مگر آنچه از آن ذبح حلال شود.»

مى آيد:

و در روايت پنجم از باب پانزدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «آنچه را سنگ و گلوله كروى و معراض كشته است نخور مگر آنچه را ذبح حلال كردى.»

(8) باب أنّ ما أخذت الحبالة من صيد فمات أو قطعت منه يداً أو رجلاً فأنه ميّت وما أدرك حيّاً ذُكّى فأُكُلَ منه

113-41275-⁽¹⁾تهذيب 9/37: محمّد بن يعقوب عن كافى 214/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير وابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال:

قال أمير المؤمنين عليه السلام: ما أخذت الحبالة من صيد فقطعت منه يداً أو رجلاً فذروه فأنّه ميّت وكلوا ما(1) أدركتم حيّاً وذكرتم اسم اللّٰه عزّوجلّ عليه.

114-41276-⁽²⁾كافى 214/6: (حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن غير واحد عن - معلّق) أبان (بن عثمان) عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال: ما أخذت الحبائل(2) فقطعت منه شيئاً فهو ميّت وما أدركت من سائر جسده فذكّه ثمّ كُل منه.

115-41277-⁽³⁾تهذيب 37/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 214/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الوشّاء عن عبدالرّحمن ابن أبى عبد اللّٰه تهذيب 37/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 214/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن غير واحد عن أبان بن عثمان عن عبدالرّحمن ابن أبى عبد اللّٰه عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: ما أخذت الحبالة فقطعت منه (شيئاً - كا - يب) فهو ميّت(3) وما أدركت من سائر جسده حيّاً فذكّه ثمّ كُل منه (أسقط فى بعض نسخ تهذيب قوله: (ثمّ كُل منه). فقيه 202/3: روى أبان عن عبدالرّحمن ابن أبى عبد اللّٰه قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: (وذكر مثله).

116-41278-(4) كافى 214/6: (حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن غير واحد عن - معلّق) أبان عن عبد اللّٰه بن سليمان عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: ما أخذت الحبالة فانقطع منه شىء أو مات فهو ميتة.

117-41279-(5) دعائم الإسلام 173/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال: ما أخذت الحبالة فمات فيها فهو ميتة وما أدرك حيّاً ذكّى فأكل هو.

باب 8 حكم شكار با تور

113-41275-(1) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «هر شكارى كه با تور گرفته شود و دست يا پاى آن قطع شود، پس آن را دور بيندازيد زيرا آن مردار است و به هر چه زنده رسيديد و نام خدا را بر آن برديد آن را بخوريد.»

114-41276-(2) زراره از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر شكارى كه در دام افتاد و چيزى از آن قطع شود مردار است و به هر چه از ساير بدنش رسيدى آن را ذبح حلال كن و سپس از آن بخور.»

115-41277-(3) عبد الرحمان بن ابى عبداللّٰه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر شكارى در دام افتد و عضوى از آن قطع شود، آن مردار است و به آنچه از ساير بدنش زنده رسيدى پس آن را ذبح حلال كن و سپس از آن بخور.»

جمله: «سپس از آن بخور» در برخى از نسخه هاى تهذيب نيست.

116-41278-(4) عبداللّٰه بن سليمان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آنچه در دام افتد و چيزى از آن قطع شود يا بميرد، آن مردار است.»

117-41279-(5) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هر شكارى در دام افتد و در آن بميرد، آن مردار است و آنچه را زنده يافتى، ذبح حلال كن و از آن بخور.»

(9) باب أنّ من رمىٰ صيداً وهو على جبل أو حائط فخرقه السّهم حتّى يخرج من الجانب الاخر فمات فلا بأس بأكله

اشاره

118-41280-(1) كافى 211/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن تهذيب 34/9:

(الحسن - يب) ابن محبوب عن هشام بن سالم عن سماعة بن مهران قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الرّجل يرمى الصّيد وهو على الجبل فيخرقه السّهم حتّى يخرج من الجانب الاخر قال كُلْهُ (قال - كا) فإن وقع فى ماء أو تدهده(1) من الجبل (فماتِ - كا) فلا تأكله.

119-41281-(2) تهذيب 38/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 215/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد عن عثمان بن عيسى عن سماعة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: أنّه سُئل عن رجل رمى صيداً وهو على جبل أو حائط فيخرق فيه السّهم فيموت فقال كُلْ منه وإن وقع فى الماء من رميتك فمات فلا تأكل منه. تهذيب 38/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 215/6: علىّ (بن ابراهيم - كا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: مثله. كافى 215/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن بعض أصحابنا عن هشام بن سالم عن سماعة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: مثله.

الإرجاعات

وتقدّم فى باب (7) انّ الصّيد إذا قتل بالسّيف والرّمح فلا بأس بأكله ما يمكن أن يستدلّ به على ذلك.

(10) باب حكم من ضرب الصّيد فقدّه نصفين أو ضربه فأبان منه عضواً

اشاره

120-41282-⁽¹⁾كافى 255/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن يحيى عن غياث بن ابراهيم عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: فى الرّجل يضرب الصّيد فيقدّه⁽²⁾نصفين قال يأكلهما جميعاً فإن ضربه وأبان منه عضواً لم يأكل منه ما أبان [منه] وأكل سائره.

باب 9 حكم شكارى كه بالاى كوه يا ديوار است و با تير زده مى شود

118-41280-(1) سماعة بن مهران گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى به شكارى در بالاى كوه تير اندازى مى كند. تير بدن شكار را مى شكافد از طرف ديگر بيرون مى آيد.

امام عليه السلام فرمود: آن را بخور ولى اگر در آب افتاد يا از روى كوه به پايين بغلتد (و بميرد) پس آن را نخور.»

119-41281-(2) سماعه گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: شخصى شكارِ بالاى كوه يا روى ديوار را با تير مى زند. تير بدنش را مى شكافد و مى ميرد.

امام عليه السلام فرمود: از آن بخور ولى اگر به وسيله تيراندازى تو در آب افتاد و مُرد، از آن نخور.»

اين حديث از حلبى نيز روايت شده است.

ارجاعات

گذشت:

در باب هفتم مطالبى است كه مى توان بر اين بحث استدلال نمود.

باب 10 حكم دو نيم كردن شكار يا جدا كردن عضوى از آن

120-41282-(1) غياث بن ابراهيم از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره شخصى كه با زدن شكار آن را دو نيم مى كند، فرمود: «هر دو را مى خورد و اگر با ضربه عضوى از آن را قطع كند، عضو جدا شده خورده نمى شود و بقيه اش خورده مى شود.»

121-41283-⁽¹⁾بحار الأنوار 281/10: (فى ما وصل الينا من أخبار علىّ بن جعفر عن أخيه موسى عليه السلام بغير رواية الحميرى قال): و سألته عن رجل يلحق الظّبى أو الحمار فيضربه بالسّيف فيقطعه نصفين هل يحلّ أكله قال إذا سمّى.

122-41284-⁽²⁾تهذيب 77/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 255/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد(1) عن يعقوب بن يزيد و(2) يحيى بن المبارك عن عبد اللّٰه بن جبلّة(3) عن اسحاق بن عمّار عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: فى رجل ضرب غزالاً بسيفه حتّى أبانه أيأكله قال نعم يأكل مما يلى الرّأس ثمّ‌⁽³⁾يدع الذَّنَب.

123-41285-(4) تهذيب 77/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 255/6: محمّد بن يحيى عن محمّد بن أحمد⁽⁴⁾عن محمّد بن عيسى عن النّضر بن سويد عن بعض أصحابنا رفعه: فى الظّبى و حمار الوحش يُعتَرَضان بالسّيف فيُقَدّان فقال لا بأس (بأكلهما⁽⁵⁾كا) ما لم يتحرّك أحد النّصفين فإن تحرّك أحدهما لم يؤكل الاخر لأنّه ميتة.

الإرجاعات

و تقدّم

فى رواية النّوفلىّ (201) من باب (7) انّ الصّيد إذا قتل بالسّيف فلا بأس بأكله قوله: ربما رميت بالمعراض فاقتل فقال عليه السلام اذا قطعه جدلين فارم باصغرهما وكل الأكبر وإن اعتدلا فكلهما. ولاحظ سائر احاديث الباب فانّها يناسب صدر الباب بالعموم والاطلاق.

ويأتى فى باب (12) حكم الصّيد الّذى يرمى فيبتدره القوم فيقطّعونه ما يمكن أن يناسب الباب وكذا فى احاديث باب (10) انّ ما قطع من أعضاء الحيوان الحىّ فهو ميتة من أبواب الأطعمة.

(11) باب ماورد فى أنّ الصّيد لا يرمى بما هو أكبر منه

124-41286-⁽⁶⁾تهذيب 35/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 211/6: محمّد بن يحيى (عن رجل - كا) رفعه قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: لا يرمى⁽⁷⁾الصّيد بشىءٍ هو أكبر منه.

121-41283-(2) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: شخصى به گورخر يا آهويى مى رسد و با شمشير آن را دو نيم مى كند آيا خوردنش حلال است‌؟ امام عليه السلام فرمود: در صورت بردن نام خدا.»

122-41284-(3) اسحاق بن عمار گويد: «شخصى با يك ضربه آهويى را دو نيم مى كند آيا از آن مى خورد؟

امام عليه السلام فرمود: آرى، قسمت نزديك سر را مى خورد سپس دم را رها مى كند.»

123-41285-(4) نضر بن سويد با واسطه روايت مى كند كه معصوم عليه السلام درباره آهو و گورخرى كه با شمشير دو نيم مى شوند فرمود: «(خوردن شان) اشكال ندارد تا وقتى كه يكى از دو نيمه حركت نكند پس اگر يكى از آن ها حركت كند، ديگرى خورده نمى شود زيرا مردار است.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت بيست و يكم از باب هفتم اين گفته به امام عليه السلام كه: «چه بسا با معراض به شكار پرتاب مى كنم و آن را مى كشم. امام عليه السلام فرمود: هر گاه آن را دو نيم كند، قسمت كوچك تر را دور بينداز و بزرگ تر را بخور و اگر با هم برابرند، هر دو را بخور.»

و بنگر به ساير روايات كه در آنها با عموم و اطلاق مناسبت دارد.

مى آيد:

در باب دوازدهم از باب هاى شكار و روايات باب دهم از باب هاى خوراكى ها مناسب با اين بحث خواهد آمد.

باب 11 حكم شكار كردن حيوان با وسيله اى بزرگ تر از آن

124-41286-(1) محمد بن يحيى با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «شكار با چيزى بزرگ تر از خودش زده نمى شود.»

(12) باب حكم الصّيد الّذى يرمىٰ فيبتدره القوم فيقطّعونه فيتوزّعونه

اشاره

125-41287-(1) كافى 211/6: محمّد بن يحيى عن عبد اللّٰه بن محمد عن علىّ بن الحكم عن فقيه 204/3: أبان (بن عثمان - كا) عن محمّد الحلبىّ قال: سألته عليه السلام عن الرّجل يرمى الصّيد فيصرعه فيبتدره القوم فيقطّعونه فقال كله.

126-41288-(2) دعائم الإسلام 171/2: وقال جعفر بن محمّد عليهما السلام: فى الرّجل يرمى الصّيد فيقصّر عنه فيبتدر القوم فيقطّعونه بينهم يعنى يضربونه(1) بسيوفهم من قبل أخذه قال حلال أكله.

127-41289-⁽¹⁾وفيه - وعنه: و سئل صلوات اللّٰه عليه عن حمار(2) وحشىّ ابتدره القوم بأسيافهم وقد سمّوه(3) وقطّعوه بينهم قال ذكاة وحيّة⁽²⁾ولحم حلال.

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية ابن قيس (1) من باب (7) أنّ الصّيد اذا قتل بالسّيف والرّمح فلا بأس بأكله قوله: و قال فى أيّل اصطاده رجل فتقطّعه الناس والرجل يتبعه أفَتراه نُهبة فقال عليه السلام ليس بنُهبة وليس به بأس.

و فى رواية ابن مسلم (2) قوله: وسئل عليه السلام عن صيد صيٖدَ فتوزّعه القوم قبل أن يموت فقال عليه السلام لا بأس به.

(13) باب أنّ من رمى صيداً فأخطأه وأصاب آخر حلّ أكله وأنّ من رمىٰ صيداً ورماه غيره حلّ مالم يغب

128-41290-⁽³⁾كافى 215/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 38/9: (الحسن - يب) ابن محبوب عن عباد بن صهيب قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن رجل سمّىٰ ورمى صيداً فأخطأ⁽⁴⁾وأصاب (صيداً - يب) آخر فقال يأكل منه.

129-41291-⁽⁵⁾قرب الإسناد 278: عبد اللّٰه بن الحسن عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: و سألته عن ظبى أو حمار وحش أو طير صرعه⁽⁶⁾رجل ثمّ رماه بعد ما صرعه

باب 12 حكم تكه تكه شدن حيوان شكار شده توسط گروهى

125-41287-(1) محمد حلبى گويد: «از امام عليه السلام درباره شخصى سؤال كردم كه حيوانى را با تير بر زمين مى اندازد، آنگاه گروهى به سويش مى شتابند و آن را تكه تكه مى كنند، امام عليه السلام فرمود: آن را بخور.»

126-41288-(2) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه: «شخصى شكارى را با تير مى زند و در رسيدن به آن كوتاهى مى كند آنگاه گروهى به سويش مى شتابند و ميان خود تكه تكه مى كنند يعنى پيش از گرفتنش با شمشير به آن مى زنند.

امام عليه السلام فرمود: خوردنش حلال است.»

127-41289-(3) در همان كتاب درباره گورخرى كه گروهى با بردن نام خدا با شمشير به آن يورش مى برند و در ميان خود تكه تكه مى كنند از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «ذبح شرعى سريع و گوشت حلالى است.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت يكم از باب هفتم اين گفته كه: «شخصى گوزنى را شكار مى كند و در حالى كه وى به دنبال آن مى رود گروهى آن را قطعه قطعه مى كنند آيا اين كار را غارت مى دانيد؟

امام عليه السلام فرمود: غارت نيست و اشكالى ندارد.»

در روايت دوم اين گفته كه: «و از امام عليه السلام سوال شد: حيوانى شكار مى شود و گروهى پيش از مرگش آن را تقسيم مى كنند. امام عليه السلام فرمود: اشكالى ندارد.»

باب 13 حكم پرتاب تير به طرف شكارى و اصابت آن به شكار ديگر

128-41290-(1) عباد بن صهيب گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى با بردن نام خدا تيرى به طرف شكارى پرتاب مى كند ولى تيرش به خطا مى رود و به شكار ديگرى برخورد مى كند.

امام عليه السلام فرمود: از آن خورده مى شود.»

129-41291-(2) على بن جعفر گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام سوال كردم: شخصى آهو يا گورخر يا پرنده اى را بر زمينى مى افكند و پس از آن ديگرى به آن تير مى زند

غيره قال كله مالم يتغيّب اذا سمّى ورماه. البحار 281/10: باسناده عن علىّ بن جعفر: نحوه.

(14) باب أنّ الصّيد إذا رماه ووقع من جبل أو حائط أو فى ماء فمات لم يحلّ أكله إلّاأن يكون رأسه خارجاً من الماء

اشاره

130-41292-(1) كافى 215/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 37/9: أحمد بن محمّد بن عيسى عن (محمّد بن عيسى، عن - كا) حجّاج عن خالد بن الحجّاج عن أبى الحسن عليه السلام قال: لا تأكل (من - كا) الصّيد إذا وقع فى الماء فمات.

131-41293-(2) فقيه 205/3: وقال ابو عبدااللّٰه عليه السلام (فى حديث): و إن رميته فأصابه سهمك ووقع فى الماء فكله إذا كان رأسه خارجاً من الماء وإن كان رأسه فى الماء فلا تأكله.

132-41294-(3) مستدرك 116/16: الشّيخ (الطّوسى) فى الخلاف عن عدىّ بن حاتم قال: سألت رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله عن الصّيد فقال إذا رميت الصّيد وذكرت اسم اللّٰه فقتل فكُلْ وإن وقع فى الماء فلا تأكله فإنّك لا تدرى الماء قتله أم سهمك.

133-41295-(4) دعائم الإسلام 172/2: عن علىّ وأبى عبد اللّٰه صلوات اللّٰه عليهما أنّهما قالا: فى الصّيد يضربه الصّائد فيتحامل ويقع فى ماءٍ أو فى نارٍ أو فى بئرٍ أو يتردّىٰ من موضعٍ عالٍ فيموت قالا فلا يؤكل إلّاأن تُدرَكَ ذكاتُه.

134-41296-(5) فقه الرضا عليه السلام 297: و إن رميت وهو على جبل فأصابه سهمك ووقع فى الماء ومات فكله إذا كان رأسه خارجاً من الماء وإن كان رأسه فى الماء فلا تأكله. المقنع 139: و إن رميته فأصابه سهمك (وذكر مثله).

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية سماعة (1) من باب (9) انّ من رمى صيداً فخرقه السّهم فمات فلا بأس بأكله قوله عليه السلام: فان وقع (الصّيد) فى ماء او تدهده من الجبل فمات فلا تأكله.

وفى رواية سماعة (2) قوله عليه السلام: وإن وقع (الصّيد) فى الماء من رميتك فمات فلا تأكل منه.

امام عليه السلام فرمود: در صورت بردن نام خدا هنگام تير زدن آن را بخور تا وقتى كه ناپديد نشده است.»

باب 14 حكم شكارى كه از بالاى كوه افتاده و يا در آب افتاده و مُرد

130-41292-(1) خالد بن حجاج از امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «از شكارى نخور كه پس از افتادن در آب مى ميرد.»

131-41293-(2) در كتاب من لا يحضره الفقيه روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام در بخشى از يك حديث فرمود: «و اگر شكارى را از بالاى كوه با تير زدى سپس افتاد و مُرد آن را نخور و اگر آن را با تير زدى و تيرت به آن اصابت كرد و در آب افتاد در صورتى كه سرش از آب بيرون بود آن را بخور و اگر سرش در آب بود آن را نخور.»

132-41294-(3) عدى بن حاتم گويد: «از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله درباره شكار سؤال كردم: آن حضرت فرمود: هر گاه با بردن نام خدا شكارى را با تير زدى و كشته شد، آن را بخور و اگر در آب افتاد، آن را نخور زيرا تو نمى دانى كه آب آن را كشته است يا تير تو.»

133-41295-(4) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه درباره شكارچى كه ضربه اى به شكار مى زند و آن به تكاپو و دست و پا زدن مى افتد و در آب يا آتش يا چاه مى افتد يا از محل بلندى سقوط مى كند و مى ميرد فرمودند: «خورده نمى شود مگر آن كه به ذبح حلالش برسد.»

134-41296-(5) در كتاب فقه الرضا آمده است: «اگر شكارى را از بالاى كوه با تير زدى و تيرت به آن خورد و در آب افتاد و مُرد در صورتى كه سرش از آب بيرون است آن را بخور و اگر سرش در آب است آن را نخور!»

در كتاب المقنع نيز نظير آن آمده است.

ارجاعات

گذشت:

در روايت يكم از باب نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر شكار در آب افتاد و يا از بالاى كوه به پايين غلتيد و مُرد، آن را نخور!»

در روايت دوم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر شكار بر اثر تيراندازى تو در آب افتاد و مُرد، از آن نخور.»

(15) باب أنّ من ضرب صيداً ثمّ غاب عنه ووجده ميّتاً فان علم أنّ سهمه قتله يحلّ أكله والّا فلا

اشاره

135-41297-⁽¹⁾كافى 210/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن هشام بن سالم عن سليمان بن خالد قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الرّمية يجدها صاحبها أيأكلها قال إن كان يعلم أنّ رميته هى الّتى قتلته فليأكل.

136-41298-⁽²⁾كافى 210/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد تهذيب 34/9: الحسين بن سعيد عن فقيه 202/3: حمّاد (ابن عيسى - يب - فقيه) عن حريز: قال سُئل أبو عبد اللّٰه عليه السلام عن الرّمية يجدها صاحبها فى(1) الغد أيأكل(2) منها فقال إن (كان - يب - فقيه) علم⁽³⁾أنّ رميته هى (الّتى - كا - يب) قتلته فليأكل⁽⁴⁾من ذلك⁽⁵⁾اذا كان قد سمّىٰ‌.

137-41299-(3) كافى 210/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد عن عثمان بن عيسى تهذيب 34/9: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن رجل رمى حمار وحش أو ظبياً فأصابه ثمّ كان فى طلبه فوجده من الغد وسهمه فيه فقال إن علم أنّه أصابه وأنّ سهمه هو الّذى قتله فليأكل (منه - كا) وإلّا فلا يأكل (منه - كا).

138-41300-(4) تهذيب 34/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 211/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان عن موسى بن بكر عن زرارة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: إذا رميت فوجدته وليس به أثر غير السّهم وترى أنّه لم يقتله غير سهمك فكل غاب⁽⁶⁾عنك أو لم يغب عنك. مستطرفات السّرائر 18: فمن ذلك ما أورده موسى بن بكر الواسطى فى كتابه [عن زرارة] عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: إذا رميت بسهمك فوجدته (وذكر نحوه).

139-41301-(5) قرب الإسناد 107: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر بن محمّد عن أبيه أنّ عليّاً عليه السلام كان يقول: إذا رميت صيداً فتغيّب عنك فوجدت سهمك فيه فى موضع مقتل فكل ولا تأكل ما قتله الحجر والبندق والمعراض إلّاما ذكّيت.

باب 15 حكم شكارى پس از تير خوردن ناپديد شد

135-41297-(1) سليمان بن خالد گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شكار تير خورده اى را صاحبش مى يابد آيا آن را بخورد؟

امام عليه السلام فرمود: اگر مى داند كه تير وى آن را كشته است پس آن را بخورد.»

136-41298-(2) حريز گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: شكار تير خورده را يك روز بعد صاحبش مى يابد، آيا از آن بخورد؟

امام عليه السلام فرمود: اگر مى داند، كه تير وى آن را كشته است، در صورت بردن نام خدا از آن بخورد.»

137-41299-(3) سماعه گويد: «از امام [صادق عليه السلام] سؤال كردم: شخصى تير به طرف گورخر يا آهويى پرتاب مى كند و تير به آن مى خورد، سپس به جستجوى آن مى پردازد تا اين كه يك روز بعد در حالى كه تيرش در بدن آن است، آن را مى يابد.

امام عليه السلام فرمود: اگر مى داند تيرش به آن خورده است و آن را كشته است از آن بخورد و در غير اين صورت نخورد.»

138-41300-(4) زراره از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه به حيوانى تير زدى آن گاه آن را به گونه اى يافتى كه بر بدنش اثرى غير از تير نبود و دانستى كه غير از تيرت چيزى آن را نكشته است پس بخور، از تو پنهان شود يا پنهان نشود.»

139-41301-(5) حسين بن علوان از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه على عليه السلام همواره مى فرمود:

«هر گاه شكارى را با تير زدى و از تو پنهان شد، آنگاه آن را يافتى به طورى كه تيرت به محل كشنده اى خورده است، پس از آن بخور ولى از شكارى نخور كه با سنگ و بندق - كلوخ فلاخن - و معراض كشته مى شود مگر آنچه را ذبح حلال كردى.»

140-41302-(6) المقنع 139: وإن وجدته من الغد وكان سهمك فيه فلا بأس بأكله إذا علمت أنّ سهمك قتله. فقه الرّضا عليه السلام 297: مثله.

141-41303-(7) دعائم الإسلام 172/2: عن جعفر بن محمّد عليه السلام أنّه قال: فى الرّجل يرمى الصّيد فيتحامل(1) والسّهم فيه أو الرّمح أو يتحامل من شدّة الضّرب(2) ثمّ يغيب عنه ثمّ يجده من غدٍ ميّتاً وفيه سهمه أو يكون ضَرَبَه أو أصابه بسهم فى مقتل علم أنّه مات من فعله لا من فعل غيره فحلال أكله.

142-41304-(8) مستدرك 114/16: الشّيخ الطّوسىّ فى الخلاف عن عدىّ بن حاتم عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله فى حديث قال: قلت يا رسول اللّٰه إنّا نصيد وإنّ أحدنا يرمى الصّيد فيغيب عنه اللّيلتين والثّلاث فيجده ميّتاً وفيه سهمه فقال صلى الله عليه و آله إذا وجدت فيه أثر سهمك ولم يكن فيه أثر سَبُع وعلمت أنّ سهمك قتله فكُلْه.

143-41305-(9) دعائم الإسلام 172/2: و روينا عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله أنّه قال: ما أصميت فكل وما أَنميت⁽¹⁾فلا تأكل فالإصماء أن يصيب الرّمية فتموت مكانها والإنماء أن يصيبها ثمّ تتوارى عنه وقد أصابها ثمّ تموت⁽²⁾.

الإرجاعات

وتقدّم

فى رواية عيسى بن عبد اللّٰه (16) من باب (5) حكم ما يصيده غير الكلب قوله عليه السلام:

كُلْ مِنْ صيد الكلب ما لم يغب عنك فإذا تغيّب عنك فدَعْه.

وفى رواية علىّ بن جعفر ⁽³⁾من باب (13) انّ من رمى صيداً فأخطأ وأصاب آخر حلّ أكله قوله: سألته عن ظبى أو حمار وحش أو طير صرعه رجل ثمّ رماه بعد ما صرعه غيره قال كله ما لم يتغيّب.

ويأتى

فى رواية عيسى ⁽⁴⁾من باب (17) انّ من رمى صيداً فلا يدرى سمّى أم لا قوله: أرمى فيغيب عنّى فأجد سهمى فيه فقال كُلْ ما لم يُؤكل منه فإن كان قد أكل منه فلا تأكل منه.

140-41302-(6) در كتاب المقنع و فقه الرضا آمده است: «و اگر يك روز پس از تير اندازى شكار را به گونه اى يافتى كه تيرت در بدن آن است در صورتى كه بدانى با تير تو كشته شده است خوردنش اشكالى ندارد.»

141-41303-(7) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه: «شخصى با تير يا نيزه يا شمشير شكارى را مى زند و آن با زحمت و سختى مى رود تا از چشم او پنهان مى شود، يك روز بعد آن را مرده مى يابد در حالى كه هنوز تيرش در بدن آن است يا اين كه تير يا ضربۀ او به جاى كشنده اى اصابت كرده به طورى كه مى داند بر اثر ضربه او - نه كار ديگرى - مرده است.

امام صادق عليه السلام در اين باره فرمود: خوردنش حلال است.»

142-41304-(8) عدى بن حاتم در بخشى از يك حديث به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: «ما شكار مى كنيم، يكى از ما شكارى را با تير مى زند و آن، دو سه روز از او پنهان مى شود سپس مرده آن را مى يابد به طورى كه تيرش در بدن آن است.

آن حضرت فرمود: در صورتى كه اثر تيرت را در بدنش بيابى و اثر درنده اى در آن نباشد و بدانى كه تير تو آن را كشته است، پس آن را بخور!»

143-41305-(9) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «آنچه را «اِصماء» كردى بخور و آنچه را «انماء» نمودى نخور.

اصماء اين است كه تير اصابت كند و در همان جا بميرد و انماء اين است كه تير به آن برخورد كند، سپس در حالى كه تير به آن اصابت كرده متوارى شود آنگاه بميرد.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت شانزدهم از باب پنجم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «شكارِ سگ را بخور تا وقتى كه از تو پنهان نشده است ولى هنگامى كه از تو پنهان شد، آن را رها كن.»

در روايت دوم از باب سيزدهم اين سوال از امام عليه السلام كه: «شخصى آهو يا گورخر يا پرنده اى را بر زمين مى زند و ديگرى آن را با تير مى زند.

امام عليه السلام فرمود: تا وقتى پنهان نشده است، آن را بخور!»

مى آيد:

در روايت يكم از باب هفدهم اين گفته به امام عليه السلام كه: «شكارى را با تير مى زنم آنگاه از من پنهان مى شود، سپس آن را در حالى مى يابم كه تيرم در بدنش است.

امام عليه السلام فرمود: تا وقتى از آن خورده نشده است بخور پس اگر از آن خورده شده است از آن نخور.»

(16) باب أنّ الصّيد إذا وجد ميّتاً وفيه سهم ولا يُدرىٰ من قتله لا يحلّ أكله

144-41306-(1) تهذيب 35/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 211/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال فقيه 204/3: قال أمير المؤمنين عليه السلام: فى صيد وُجِدَ فيه سهم وهو ميّت لا يُدرى من قتله قال لا تطعمه(1).

وتقدّم فى الباب المتقدّم ما يمكن أن يناسب ذلك فراجع.

(17) باب أنّ من رمى صيداً فلا يدرى سمّى أم لا فلا بأس بأكله

145-41307-(1) كافى 210/6: محمّد بن يحيى عن عبد اللّٰه بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن أبان بن عثمان تهذيب 33/9: الحسين بن سعيد عن القاسم وفضالة عن فقيه 203/3: أبان بن عثمان عن عيسى (ابن عبد اللّٰه - يب) القمّىّ قال: قلت لأبى عبد اللّٰه عليه السلام أرمى بسهم⁽¹⁾فلا أدرى (أ - كا) سمّيت أم لم أُسمّ فقال كُلْ (و - فقيه) لا بأس. (قال - كا - يب) قلت أرمى فيغيب عنّى فأجد سهمى فيه فقال كُلْ ما لم يؤكل منه فان (كان قد - كا) أكل منه فلا تأكل (منه - كا - يب).

(18) باب حكم صيد الطّير فى أوكارها والوحش فى أوطانها ليلاً وصيد الفرخ قبل أن يريش

اشاره

146-41308-⁽²⁾تهذيب 14/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 216/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن أبى عبد اللّٰه عن الحسن بن علىّ عن محمّد بن الفضيل عن محمّد بن عبدالرّحمن عن

باب 16 حكم شكارى كه شكارچى آن معلوم نباشد

144-41306-(1) محمد بن قيس از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام درباره شكار مرده اى كه با تيرى در بدنش يافت مى شود و معلوم نيست چه كسى آن را كشته است فرمود: «آن را نخور.»

ارجاعات

گذشت:

در باب پيشين مطالبى هست كه مى تواند با اين بحث مناسب باشد به آن مراجعه كنيد.

باب 17 حكم شكارى كه بردن نام خدا بر آن مشكوك است

145-41307-(1) عيسى بن عبداللّٰه قمى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: تيرى مى اندازم ولى نمى دانم نام خدا را بر زبان بردم يا نبردم. امام عليه السلام فرمود: بخور، اشكال ندارد.

گفتم: به شكارى تير مى زنم و آن از من پنهان مى شود، آنگاه آن را در حالى مى يابم كه تيرم در بدنش است‌؟

امام عليه السلام فرمود: تا وقتى از آن خورده نشده است بخور پس اگر از آن خورده شده است از آن نخور.»

باب 18 حكم شكار شبانه پرندگان و حيوانات و شكار جوجه پرندگان قبل از پر درآوردن

146-41308-(1) محمد بن عبد الرحمن از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «به سراغ جوجه ها در لانه هاى شان و پرندگان در زمان خواب شان نرويد تا صبح كنند.

أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله: لا تأتوا الفراخ فى أعشاشها⁽¹⁾ولا الطّير فى منامه حتّى يصبح (فقال له رجل وما منامه يا رسول اللّٰه فقال اللّيل منامه فلا تطرقه فى منامه حتّى يصبح - كا) ولا تأتوا الفرخ فى عشّه حتّى يريش (ويطير - كا) فاذا طار فأوتر⁽²⁾له قوسك وانصب له فخّك⁽³⁾.

147-41309-(2) تهذيب 14/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 216/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن محمّد بن الحسن بن شمّون عن عبد اللّٰه بن عبدالرّحمن عن مسمع عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام (أنّه - كا) قال: نهى رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله عن إتيان الطّير باللّيل وقال عليه السلام إنّ اللّيل أمان لها. (قال محمّد بن الحسن هذان الخبران وإن كان ظاهرهما ظاهراً الحظر فإنّما صرفناهما الى ضرب من الكراهية لما رُوى من أنّه لا بأس بصيد اللّيل فجمعنا بينها بهذا التّأويل لئلّا تتناقض الأخبار).

148-41310-(3) عوالى اللّئالى 118/1: فى الحديث عن النّبىّ صلى الله عليه و آله (أنّه قال:) أمكنوا الطّيور من أوكارها.

149-41311-⁽⁴⁾دعائم الإسلام 168/2: روينا عن جعفر بن محمّد صلوات اللّٰه عليهما أنّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله قال: الطّير فى وكره آمِنٌ فى أمان اللّٰه(4) فاذا طار فصيدوه⁽⁵⁾إن شئتم.

150-41312-(5) الجعفريّات 75: باسناده عن علىّ عليه السلام قال قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله: إنّ اللّٰه تعالى أخذ الميثاق على الادميّين⁽⁶⁾ألّا يأخذوا فراخ الطّير الطّورانيّة⁽⁷⁾من وكورها حتّى تنهض.

151-41313-(6) المقنع 142: الهداية 79: و لا يجوز أخذ الفراخ من أوكارها فى جبل أو بئر أو أجَمَة⁽⁸⁾حتّى تنهض.

152-41314-(7) تهذيب 14/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 215/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد بن محمّد بن أبى نصر قال: سألت الرّضا عليه السلام عن طروق الطّير باللّيل فى وكرها فقال لا بأس بذلك. تهذيب 14/9: وروى أحمد بن محمّد بن علىّ عن علىّ بن أحمد بن أشيم عن صفوان بن يحيى عن أبى الحسن عليه السلام: مثله.

مردى به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله! زمان خواب پرندگان چه وقت است‌؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: شب، زمان خواب آن هاست پس در زمان خواب شان به سراغ شان نرويد تا صبح كنند و به سراغ جوجه در لانه اش نرويد تا پر درآورد (و پرواز كند) پس وقتى پرواز كرد كمانت را برايش زه كن و برايش دام بگستران!»

147-41309-(2) مسمع از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از شبانه رفتن به سراغ پرندگان نهى كرد و فرمود: شب، پرندگان در امان هستند.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «هر چند ظاهر اين دو روايت حرمت است ولى ما آن دو را بر نوعى كراهت حمل مى كنيم، به دليل آن كه روايت شده: «شكار در شب اشكالى ندارد.» از اين رو ما با اين توجيه ميان آن ها جمع مى كنيم تا احاديث با يكديگر در تناقض نباشند.»

148-41310-(3) در كتاب عوالى اللئالى از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله روايت مى شود كه فرمود: «ورود پرندگان به لانه هاى شان را ميسّر گردانيد.» [مانع ورود آنها به لانه هاى شان نشويد]

149-41311-(4) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «پرنده در لانه اش در امان خدا امنيت دارد، پس هر گاه پرواز كرد در صورت تمايل شكارش كنيد.»

150-41312-(5) در كتاب الجعفريات از على عليه السلام روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «خداوند تعالى از انسان ها پيمان گرفت كه جوجه هاىِ پرندگانِ مهاجر را از لانه شان نگيرند تا به پا خيزند.»

151-41313-(6) در كتاب المقنع و الهدايه آمده است: «گرفتن جوجه ها از لانه شان در كوه يا چاه يا بيشه جايز نيست تا به پا خيزند.»

152-41314-(7) احمد بن محمد بن ابى نصر گويد: «از امام رضا عليه السلام درباره شبانه به سراغ لانه پرندگان رفتن سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

153-41315-(8) تهذيب 14/9: الصّفّار عن محمّد بن عيسى بن عبيد عن يونس بن عبدالرّحمان عن أبى الحسن الرضا عليه السلام قال: قلت له جعلت فداك ما تقول فى صيد الطّير فى أوكارها والوحش فى أوطانها ليلاً فانّ النّاس يكرهون ذلك فقال لا بأس بذلك.

154-41316-(9) تهذيب 15/9: وعنه عن الحسن بن موسى الخشّاب عن غياث عن إسحاق بن عمّار عن جعفر عن أبيه عليه السلام: أنّ عليّاً عليه السلام كان يقول لا بأس بصيد الطّير إذا ملك جناحيه.

155-41317-(10) تهذيب 20/9: محمّد بن أحمد بن يحيى عن علىّ بن محمّد عن القاسم بن محمّد عن سليمان المنقرىّ عن عبدالرّحمن بن المهدىّ عن المبارك عن الأفلح قال: سألت علىّ بن الحسين عليه السلام عن العصفور يفرخ فى الدّار هل يؤخذ فراخه فقال لا إنّ الفرخ فى وكرها فى ذمّة اللّٰه ما لم تطر ولو أنّ رجلاً رمى صيداً فى وكره فأصاب الطّير والفراخ جميعاً فانّه يأكل الطّير ولا يأكل الفراخ وذلك أنّ الفرخ ليس بصيد ما لم يطر وانّما يؤخذ باليد وانّما يكون صيداً إذا طار.

الإرجاعات

وتقدّم ما يدلّ على ذلك بالعموم والاطلاق.

(19) باب ما ورد من النّهى عن الصّيد يوم الجمعة قبل الصّلوة

156-41318-(1) تهذيب 13/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 219/6: محمّد بن يحيى عن محمّد بن موسى عن العبّاس بن معروف عن مروك بن عبيد عن سماعة بن مهران قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: نهى أمير المؤمنين عليه السلام أن يتصيّد الرّجل يوم الجمعة قبل الصّلاة وكان عليه السلام يمرّ بالسّمّاكين يوم الجمعة فينهاهم عن أن يتصيّدوا من السّمك يوم الجمعة قبل الصّلاة.

(20) باب حكم صيد السّمك وغيره بيد المسلم وغيره

اشاره

قال اللّٰه تعالى فى سورة البقرة (2):65: «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ اَلَّذِينَ اِعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي اَلسَّبْتِ فَقُلْنٰا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِينَ‌».

153-41315-(8) يونس بن عبد الرحمان گويد: «به امام رضا عليه السلام گفتم: فدايت شوم! درباره شكارِ شبانه پرندگان در لانه هاى شان و حيوانات وحشى در خانه هاى شان چه مى فرماييد زيرا مردم آن را ناپسند مى شمارند؟ امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

154-41316-(9) اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه على عليه السلام همواره مى فرمود:

«هنگامى كه پرندگان قدرت بر پرواز يابند، شكارشان اشكالى ندارد.»

155-41317-(10) افلح گويد: «از امام سجاد عليه السلام سؤال كردم: گنجشكى كه در خانه، جوجه مى گذارد، آيا جوجه اش گرفته مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: جوجه تا وقتى نپريده است، در لانه اش در پناه خداست و اگر كسى به پرنده اى در لانه اش تيراندازى كند و تيرش به آن و جوجه هايش اصابت كند، پرنده خورده مى شود ولى جوجه هايش خورده نمى شود زيرا جوجه تا پيش از پرواز كردن، شكار نيست و تنها با دست گرفته مى شود و هنگامى كه پرواز كند، شكار به شمار مى آيد.»

ارجاعات

گذشت:

آنچه با عموم و اطلاق بر اين بحث دلالت مى كند.

باب 19 حكم شكار كردن پيش از نماز جمعه

156-41318-⁽¹⁾سماعة بن مهران از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام از اين كه انسان روز جمعه پيش از نمازِ [جمعه] صيد كند، نهى كرد. وى همواره روز جمعه از كنار ماهى گيران مى گذشت و آنان را از گرفتن ماهى در روز جمعه پيش از نماز نهى مى كرد.»

باب 20 حكم ماهيگيرى توسط مسلمان و غير مسلمان

خداوند تعالى مى فرمايد:

و به تحقيق شما تجاوزگران تان در روز شنبه را شناختيد، پس ما آنان را به بوزينگان رانده شده اى تبديل كرديم.(1)

النّساء (4):154: «إِنَّ اَلَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اَللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذٰلِكَ سَبِيلاً».

المائدة (5):96: «أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ اَلْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَكُمْ وَ لِلسَّيّٰارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ اَلْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ اَلَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ‌».

157-41319-⁽¹⁾تهذيب 8/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 216/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سألته عن صيد الحيتان و إن لم يسمِّ (عليه - كا) فقال لا بأس به.

158-41320-⁽²⁾تهذيب 9/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 216/6: علىّ (بن ابراهيم - كا) عن أبيه عن عمرو بن عثمان عن المفضّل بن صالح عن زيد الشّحّام عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: أنّه سُئل عن صيد الحيتان وإن لم يسمِّ عليه فقال لا بأس به إن كان حيّاً أن يأخذه(1).

159-41321-(3) تهذيب 9/9: الحسين بن سعيد عن فضالة عن العلاء عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام بمثل ذلك قال: و سألته عن صيد السّمك ولا يسمّى قال لا بأس.

160-41322-(4) الإحتجاج 57/1: (عن ابن عبّاس عن النّبىّ صلى الله عليه و آله فى خبر طويل: أنّه قال لجماعة من

اليهود فى حديث جواز نسخ الشّرائع) إنّ موسى جاء بتحريم صيد الحيتان يوم السّبت حتّىٰ انّ اللّٰه تعالى قال لمن اعتدى منهم فى صيدها يوم السّبت «كُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِينَ‌» فكانوا، ولقد جئتُ بتحليل صيدها حتّى صار صيدها حلالاً، قال اللّٰه تعالى «أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ اَلْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَكُمْ‌».

161-41323-(5) كافى 217/6: (محمّد بن يحيى عن عبد اللّٰه بن محمّد عن علىّ بن الحكم - معلّق) عن أبان تهذيب 10/9: الحسين بن سعيد عن فضالة عن أبان عن عيسى بن عبد اللّٰه قال:

سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن صيد المجوسىّ‌(2) قال لا بأس به إذا أعطوكه حيّاً والسّمك أيضاً وإلّا فلا تجز شهادتهم إلّاأن تشهده أنت.

اى دريافت كنندگان كتاب هاىِ آسمانى! پيش از آن كه چهره هايى را محو كنيم و به پشت برگردانيم يا آنان را همانند ماهى گيران روز شنبه لعنت كنيم، به آنچه فرو فرستاديم كه تصديق كننده آنچه با شماست، ايمان آوريد و همواره فرمان خداوند تحقق يافته است.⁽¹⁾

در وعده گاه شان، كوه طور را بر فرازشان بالا برديم و به آنان گفتيم: سجده كنان از دروازه وارد شويد و به آنان گفتيم: در روز شنبه تجاوز نكنيد و پيمان محكمى از آنان گرفتيم.⁽²⁾

صيد دريا و خوراك آن برايتان حلال شد كه شما و مسافران از آن بهره مند مى شويد و شكار صحرا در حال احرام بر شما حرام گرديد و از خدايى پروا كنيد كه به سويش گرد مى آييد.⁽³⁾

157-41319-(1) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شكار ماهى بدون بردن نام خدا سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

158-41320-(2) زيد شحام گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شكار ماهيان بدون بردن نام خدا سؤال شد.

امام عليه السلام فرمود: در صورت زنده گرفتن آن ها، اشكال ندارد.»

159-41321-(3) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام درباره شكار ماهى بدون بسم اللّٰه سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

160-41322-(4) ابن عباس در يك حديث بلند از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله روايت مى كند كه به گروهى از يهوديان درباره جواز نسخ شرايع فرمود: «موسى عليه السلام شكار ماهيان را در روز شنبه حرام كرد تا اين كه خداوند به تجاوزگران آنان در روز شنبه فرمود: «بوزينه هاى رانده شده اى باشيد.» پس آنان به بوزينه تبديل شدند و به تحقيق من حلاليت شكار آن ها را از جانب خدا آوردم تا اين كه شكارشان حلال شد. خداوند تعالى مى فرمايد: «شكار دريا و خوراكى هاى آن برايتان حلال شد، كه از آن بهره مند شويد...»

161-41323-(5) عيسى بن عبداللّٰه گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شكار مجوسيان سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: هر گاه شكار و ماهى را زنده به دستت دادند، اشكال ندارد در غير اين صورت شهادت آنان مؤثر نيست مگر آن كه خود شاهد آن باشى.»

162-41324-(6) دعائم الإسلام 173/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام: أنّه نهى عن أكل ما اصطاد المجوس من الحوت والجراد لأنّه لا يؤكل منه إلّاما اُخذ (منه - خ) حيّاً.

الإرجاعات

و يأتى فى باب (18) حكم ذبائح أهل الكتاب من أبواب الذّبائح ما يناسب ذلك. وفى باب (25) أنّ ذكوة السّمك إخراجه من الماء حيّاً و باب (26) انّ السّمكة إذا وثبت من الماء و ماتت خارج الماء فلا يحلّ أكله وباب (29) أنّ المجوس وغيرهم من الكفّار إذا أخرجوا السّمك من الماء حيّاً يحلّ أكله ما يناسب ذلك.

(21) باب أنّ من صاد طيراً مستوى الجناحين ويعرف صاحبه يردّه عليه وإن لم يعرف له صاحب فهو له

اشاره

163-41325-⁽¹⁾تهذيب 61/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 222/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد ابن أبى عبد اللّٰه عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سألت ابا الحسن (الرّضا - كا) عليه السلام عن الرّجل يصيد الطّير يساوى دراهم كثيرة وهو مستوى الجناحين فيعرف صاحبه أو يجيئه فيطلبه من لا يتّهمه(1) قال لا يحلّ له إمساكه يردّه عليه فقلت له فإن هو صاد ما هو مالك بجناحيه⁽²⁾لا يعرف له طالباً قال هو له.

164-41326-(2) تهذيب 394/6: الحسين بن سعيد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سألت ابا الحسن الرّضا عليه السلام عن الرّجل يصيد الطّير الّذى يسوى دراهم كثيرة وهو مستوى الجناحين وهو يعرف صاحبه أيحلّ له إمساكه فقال إذا عرف صاحبه ردّه عليه وإن لم يكن يعرفه وملك جناحيه فهو له وإن جائك طالب لا تتّهمه رُدّه عليه.

165-41327-⁽³⁾تهذيب 61/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 222/6: (عدّة من أصحابنا - معلّق) عن أحمد ابن أبى عبد اللّٰه عن ابن فضّال عن محمّد بن الفضيل قال: سألت ابا الحسن عليه السلام عن صيد الحمام يسوى(3) نصف درهم أو درهماً فقال إذا عرفت صاحبه فردّه عليه وإن لم تعرف صاحبه وكان مستوى الجناحين يطير (بهما - كا) فهو لك.

162-41324-(6) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام از ماهى و ملخى كه مجوسيان شكار كنند، نهى كرد زيرا از آن خورده نمى شود مگر آنچه زنده گرفته شود.»

ارجاعات

مى آيد:

در باب هاى هجدهم، بيست و پنجم، بيست و ششم و بيست و نهم از باب هاى ذبيحه مناسب با اين بحث خواهد آمد.

باب 21 حكم شكار پرنده اى كه صاحبش شناخته نيست

163-41325-(1) احمد بن محمد ابن ابى نصر گويد: «از امام رضا عليه السلام سؤال كردم: شخصى پرنده اى با بال هاى كامل و ارزش درهم هاى فراوان شكار مى كند؛ آنگاه صاحبش شناخته مى شود يا كسى كه به وى بدگمان نيست، به جستجوى آن مى آيد.

امام عليه السلام فرمود: نگهداشتن آن برايش حلال نيست، به وى باز مى گرداند.

به امام عليه السلام گفتم: اگر پرنده اى را كه قدرت پرواز دارد، شكار كند و جستجوگرى برايش شناخته نشود؟

امام عليه السلام فرمود: آن متعلق به اوست.»

164-41326-(2) احمد بن محمد ابن ابى نصر گويد: «از امام رضا عليه السلام سؤال كردم: شخصى پرنده اى با ارزش درهم هاى فراوان و با بال هاى كامل را شكار مى كند و صاحبش را مى شناسد، آيا نگهداشتن آن حلال است‌؟

امام عليه السلام فرمود: در صورت شناختن صاحبش به وى تحويل دهد و اگر صاحبش را نمى شناسد و قدرت بر پرواز دارد، متعلق به اوست و اگر جستجوگرى به دنبال آن آمد كه به وى بدگمان نيستى، تحويلش بده!»

165-41327-(3) محمد بن فضيل گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره شكار كبوترى با ارزش نيم درهم يا يك درهم سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: در صورت شناختنِ صاحبش به او بازگردان و اگر صاحبش را نمى شناسى و بال هايش كامل است و (با آن ها) پرواز مى كند، متعلق به توست.»

166-41328-⁽¹⁾فقيه 205/3: وقال أبو عبد اللّٰه (فى حديث): و الطّير إذا ملك جناحيه فهو لمن أخذه إلّا أن تعرف⁽²⁾صاحبه فتردّه⁽³⁾عليه. المقنع 142: والطّير إذا (وذكر مثله). فقه الرّضا عليه السلام 295:

اعلم انّ الطّير إذا ملك جناحه (وذكر مثله).

167-41329-⁽⁴⁾تهذيب 61/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 222/6: (عدّة من أصحابنا - معلّق) عن أحمد ابن ابى عبد اللّٰه عن ابن فضّال عن ابن بكير عمّن رواه⁽⁵⁾عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: إذا ملك الطّائر(4) جناحه فهو لمن أخذه.

168-41330-⁽⁶⁾السرائر 476: ومن ذلك ما استطرفناه من كتاب جميلٍ بن درّاج، جميل عن زرارة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: فى رجل صاد حماماً أهليّاً قال إذا ملك جناحه فهو لمن أخذه.

169-41331-⁽⁷⁾وفيه 477: ومن ذلك ما استطرفناه من جامع البزنطى صاحب الرّضا عليه آلاف التّحيّة والثّناء، إسحاق بن عمّار قال: قلت لأبى عبد اللّٰه عليه السلام الطّير يقع فى الدّار فنصيده وحولنا لبعضهم حمام فقال إذا ملك جناحه فهو لمن أخذه قال: قلت فيقع علينا فنأخذه وقد نعرف لمن هو قال إذا عرفته فردّه على صاحبه.

170-41332-(8) الجعفريّات 170: بإسناده عن علىّ بن أبي طالب عليه السلام قال: الطّير إذا ملك ثمّ طار فأخذه(5) فهو حلال لمن أخذه وبإسناده أنّ موسى عليه السلام قال: عنىٰ‌(6) الطّيور(7) البرّيّة ونحوها لأنّ أصلها مباح.

171-41333-(9) دعائم الإسلام 168/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال: الطّير إذا مُلِكَ ثمّ طار ثمّ أُخِذَ فهو حلال لمن أخذه قال جعفر بن محمّد عليهما السلام يعنى البزاة ونحوها لأنّ أكلها مباح.

172-41334-(10) تهذيب 61/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 223/6: (عدّة من أصحابنا - معلّق) عن أحمد ابن أبى عبد اللّٰه عن ابن فضّال عن عبيد بن حفص بن قرط عن اسماعيل بن جابر عن أبى عبد اللّٰه (جعفر بن محمّد - يب) عليه السلام قال: قلت له جعلت فداك الطّير يقع على الدّار فيؤخذ

166-41328-(4) در كتاب من لا يحضره الفقيه روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام در بخشى از يك روايت بلند فرمود: «پرنده در صورت قدرت بر پرواز متعلق به كسى است كه آن را بگيرد، مگر آن كه صاحبش را بشناسى كه به وى باز مى گردانى.»

در كتاب المقنع و فقه الرضا اين مطلب بدون اسناد به امام آمده است.

167-41329-(5) ابن بكير از شخصى (زراره) از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه پرنده، قدرت بر پرواز يافت، متعلق به كسى است كه آن را بگيرد.»

168-41330-(6) زراره از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره شخصى كه كبوتر اهلى را شكار كرده بود، فرمود: «هر گاه قدرت بر پرواز داشته باشد، متعلق به كسى است كه آن را گرفته است.»

169-41331-(7) اسحاق بن عمار گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: پرنده اى در خانه ما مى افتد و آن را شكار مى كنيم، در حالى كه برخى از همسايگان مان كبوتر دارند.

امام عليه السلام فرمود: هر گاه قدرت بر پرواز داشته باشد، متعلق به كسى است كه آن را گرفته است.

گفتم: آن پرنده در خانه ما مى افتد و آن را مى گيريم در حالى كه صاحبش را مى شناسيم.

امام عليه السلام فرمود: هر گاه صاحبش را بشناسى، به وى بازگردان.»

170-41332-(8) در كتاب الجعفريات از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هر گاه پرنده اى به مِلك كسى درآيد، سپس پرواز كند، آنگاه گرفته شود، پس براى كسى كه آن را گرفته است حلال است.

امام موسى بن جعفر عليه السلام فرمود: مقصود وى پرندگان بيابان و مانند آن است زيرا اصل آن ها مباح است.»

171-41333-(9) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هر گاه پرنده اى به مِلك كسى درآيد، سپس پرواز كند و گرفته شود، پس آن براى گيرنده اش حلال است.

امام صادق عليه السلام فرمود: مقصود وى بازها⁽¹⁾و مانند آن است زيرا خوردن شان مباح است.»

172-41334-(10) اسماعيل بن جابر گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: فدايت شوم! پرنده اى در خانه مى افتد و گرفته مى شود، آيا براى گيرنده آن حلال است يا حرام‌؟

امام عليه السلام فرمود: اى اسماعيل! عافى است يا غير عافى‌؟

گفتم: فدايت شوم! عافى چيست‌؟

أحلال (هو - كا) أم حرام لمن أخذه فقال يا إسماعيل عافٍ أم غير عافٍ (قال - كا) قلت جعلت فداك وما العافى قال المستوى جناحاه المالك جناحيه يذهب حيث شاء (قال - كا) هو لمن أخذه حلال.

173-41335-(11) تهذيب 61/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 223/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: قال أمير المؤمنين عليه السلام: إنّ الطّير إذا ملك جناحيه فهو صيد وهو حلال لمن أخذه.

الإرجاعات

و تقدّم

فى رواية اسحاق (9) من باب (18) حكم صيد الطّير فى أوكارها والوحش فى أوطانها ليلاً قوله عليه السلام: لا بأس بصيد الطّير إذا ملك جناحيه. ولاحظ الباب التّالى.

(22) باب أنّ من أبصر طيراً فتبعه ثمّ أخذه آخر فهو لمن أخذه

174-41336-⁽¹⁾تهذيب 61/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 223/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام انّ‌(1) أمير المؤمنين عليه السلام قال: فى رجل أبصر طائراً⁽²⁾فتبعه حتّى وقع⁽³⁾على شجرة فجاء رجل (آخر - كا - فقيه) فأخذه فقال (أمير المومنين عليه السلام كا - يب) للعين ما رأت ولليد ما أخذت. فقيه 65/3: روى السّكونىّ عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليهم السلام: سُئل عن رجلٍ أبصر طيراً فتبعه (وذكر مثله).

175-41337-(2) الجعفريات 170: باسناده عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن جدّه علىّ بن الحسين عن أبيه عن علىّ بن أبي طالب عليه السلام: انّه سُئل عن رجل رأى طيراً فتبعه حتّى وقع على شجرة فجاء رجل آخر فأخذه قال الطّير لمن أخذه.

176-41338-(3) دعائم الإسلام 168/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال: الصّيد لمن سبق إلى أخذه.

امام فرمود: پرنده اى كه بال هايش كامل گرديده است و قدرت بر پرواز دارد و به هر كجا كه بخواهد مى رود، آن براى گيرنده اش حلال است.»

173-41335-(11) سكونى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «پرنده هر گاه قدرت بر پرواز يابد، شكار است و براى گيرنده اش حلال است.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت نهم از باب هجدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «شكار پرنده در صورتى كه قدرت بر پرواز داشته باشد، اشكال ندارد.»

مى آيد:

به باب بعدى مراجعه كنيد.

باب 22 حكم شكار پرنده اى كه توسط يك نفر ديده مى شود و توسط شخص ديگر گرفته مى شود

174-41336-(1) سكونى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام درباره شخصى كه پرنده اى را ديد و به دنبال آن رفت تا بر درختى افتاد، آنگاه ديگرى آمد و آن را گرفت فرمود: «براى چشم است آنچه را ديده و براى دست است، آنچه را گرفته است.»

175-41337-(2) در كتاب الجعفريات از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از جدش امام سجاد عليه السلام از پدرش روايت مى شود كه از امير مؤمنان عليه السلام سؤال شد: «شخصى پرنده اى را ديد و آن را دنبال كرد تا بر درختى افتاد آنگاه ديگرى آمد و آن را گرفت.

على عليه السلام فرمود: پرنده متعلق به شخص گيرنده است.»

176-41338-(3) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «شكار متعلق به كسى است كه در گرفتن آن پيشى گيرد.»

(23) باب ماورد من النّهى عن قتل الخطّاف وإيذائه والهُدهُد والصُّرَد والصُّوّام والنّحل والنّمل والضّفدع وكلّ طائر مستجير وجواز قتل الغراب والحدأة والعقرب والحيّة والكلب العقور

اشاره

177-41339-⁽¹⁾كافى 224/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن قتل الخُطّاف(1) أو إيذائهنّ فى الحرم فقال لا يقتلن فانّى كنت مع علىّ بن الحسين عليهما السلام فرآنى وأنا أوذيهنّ فقال لى يا بنىّ لا تقتلهنّ ولا تؤذهنَّ فانّهنّ لا يؤذين شيئاً.

178-41340-⁽²⁾الخرائج والجرائح 609/2: عن أبى بصير عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سئله رجل عن الخطّاف فقال لا تؤذوه فإنّه لا يؤذى شيئاً وهو طير يحبّنا أهل البيت.

179-41341-⁽³⁾كافى 223/6: علىّ بن محمّد بن بندار عن إبراهيم بن إسحاق عن علىّ بن محمّد رفعه إلى داود الرّقّىّ أو غيره قال: بينا نحن قعود عند أبى عبد اللّٰه عليه السلام إذ مرّ رجل بيده خُطّاف مذبوح فوثب إليه أبو عبد اللّٰه عليه السلام حتّى أخذه من يده ثمّ دحا به(2) (الأرض - كا - خصال) فقال(3) عليه السلام أعالمكم أمركم بهذا أم فقيهكم (لقد - يب - صا) أخبرنى أبى عن جدّى أنّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله نهى عن قتل السّتّة منها الخطّاف وقال إنّ دورانه فى السّماء أسفاً لما فعل بأهل بيت محمّد صلى الله عليه و آله وتسبيحه قراءة الحمد اللّٰه ربّ العالمين ألا ترونه يقول ولا الضّالّين.

180-41342-⁽⁴⁾تهذيب 20/9: استبصار 66/4: محمّد بن أحمد بن يحيى عن إبراهيم بن إسحاق عن علىّ بن محمّد عن الحسن بن داود الرقّىّ قال بينا وذكر مثله الى قوله عن قتل السّتّة (ثمّ قال): النّحلة(4) والنّملة والضِّفدِع⁽⁵⁾والصُّرد⁽⁶⁾والهُدهُد⁽⁷⁾والخُطّاف.

باب 23 حكم كشتن حيوانات

177-41339-(1) جميل بن درّاج گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره كشتن و آزار چلچله، در حرم سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: آن ها كشته نمى شوند زيرا من همراه امام سجاد عليه السلام بودم، او مرا در حال اذيت كردن آن ها ديد، پس به من فرمود: فرزندم، آن ها را نكش و آزار نرسان زيرا آن ها به هيچ چيز آزار نمى رسانند.»

178-41340-(2) ابو بصير گويد: «شخصى از امام صادق عليه السلام درباره چلچله سؤال كرد. امام عليه السلام فرمود: آن را نيازاريد زيرا به هيچ چيز آزار نمى رساند و ما اهل بيت را دوست دارد.»

179-41341-(3) داود رقى يا شخص ديگرى گويد: «روزى ما نزد امام صادق عليه السلام نشسته بوديم كه شخصى با چلچله ذبح شده اى در دست از آنجا گذشت. امام عليه السلام با مشاهده وى پريد آن را از دستش گرفت و بر زمين انداخت. آنگاه فرمود: آيا دانشمندان تان به شما چنين دستورى داده اند يا فقهاى تان‌؟ (به تحقيق) پدرم از جدّم به من خبر داد، پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از كشتن شش چيز نهى كرد كه يكى از آن ها چلچله است.

و فرمود: گردش آن در آسمان از روى خشم و اندوه بر حوادثى است كه بر اهل بيت محمد صلى الله عليه و آله گذشت و تسبيح آن تلاوت «الحمد للّٰه رب العالمين» است، آيا مشاهده نمى كنيد كه مى گويد: «و لا الضالّين».

180-41342-(4) حسن بن داود رقى حديث پيشين را تا: «از كشتن شش چيز نهى كرد.» روايت كرده است و سپس فرمود: «زنبور عسل، مورچه، قورباغه، صرد (جغد)، هدهد و چلچله.»

181-41343-(5) الخصال 326: حدّثنا أبى رضى الله عنه قال حدّثنا أحمد ابن إدريس عن محمّد بن أحمد عن إبراهيم بن إسحاق عن الحسين بن زياد عن داود بن كثير الرّقّىّ قال بينما (وذكر نحو ما فى يب ثمّ زاد): فأمّا النّحلة فانّها تأكل طيّباً وتضع طيّباً وهى الّتى أوحى اللّٰه عزّوجلّ إليها، ليست من الجنّ ولا من الإنس وأمّا النّملة فانّهم قحطوا على عهد سليمان بن داود عليهما السلام فخرجوا يستسقون فاذا هم بنملة قائمة على رجليها مادّة يدها الى السّماء وهى تقول اللّهمّ إنّا خلق من خلقك لا غنى بنا عن فضلك فارزقنا من عندك ولا تؤاخذنا بذنوب سفهاء ولد آدم فقال لهم سليمان: ارجعوا إلى منازلكم فانّ اللّٰه تبارك وتعالى قد سقاكم بدعاء غيركم وأمّا الضّفدِع فانّه لمّا أضرمت النّار على إبراهيم شكت هو امّ الأرض إلى اللّٰه عزّوجلّ واستأذنته أن تصبّ عليها الماء فلم يأذن اللّٰه عزّوجلّ لشىء منها إلّاالضّفدِع فاحترق منه الثّلثان وبقى منه الثّلث وأمّا الهُدهُد فإنّه كان دليل سليمان عليه السلام إلى ملك بلقيس وأمّا الصُّرد فإنّه كان دليل آدم عليه السلام من بلاد سرانديب إلى بلاد جدّة شهراً وأمّا الخُطّاف فإنّ دورانه فى السّماء أسفاً لما فعل بأهل بيت محمّد صلى الله عليه و آله وتسبيحه قراءة الحمد للّٰه ربّ العالمين ألا ترونه وهو يقول ولا الضّالّين.

182-41344-(6) علل الشّرائع 593: عيون الأخبار 240: حدّثنا ابو الحسن محمّد بن عمر (و - عيون) بن علىّ بن عبد اللّٰه البصرى (بايلاق - العيون) قال حدّثنا أبو عبد اللّٰه محمّد بن عبد اللّٰه بن أحمد بن جبلة الواعظ قال حدّثنا ابوالقاسم عبد اللّٰه بن أحمد بن عامر الطّائى (قال حدّثنا أبى - العيون) قال حدّثنا علىّ بن موسى الرّضا قال حدّثنا أبى موسى بن جعفر قال حدّثنا أبى جعفر بن محمّد قال حدّثنا أبى محمّد بن علىّ قال حدّثنا أبى علىّ بن الحسين قال حدّثنا أبى الحسين بن علىّ عليهم السلام قال: كان علىّ بن أبي طالب عليه السلام بالكوفة فى الجامع إذ قام اليه رجل من أهل الشّام فقال يا أمير المؤمنين إنّى أسألك عن أشياء (إلى أن قال) سأله كم حجّ آدم من حجّة فقال (له - العلل) سبعين⁽¹⁾حجّة ماشياً على قدميه وأوّل حجّة حجّها كان معه الصُّرد يدلّه على مواضع الماء وخرج معه من الجنّة وقد نهى عن أكل الصُّرد والخُطّاف وسأله ما باله لا يمشى فقال لانّه ناح على بيت المقدّس وطاف حوله

181-41343-(5) داود بن كثير رقى حديث پيشين را روايت كرده است و در ادامه از امام روايت مى كند كه فرمود: «زنبور عسل چيز پاكيزه مى خورد و چيز پاكيزه تحويل مى دهد و آن همان است كه خداوند عز و جل به آن وحى فرستاد و نه از جنّ است و نه از انس.

و درباره مورچه اين كه مردم در زمان سليمان بن داود عليه السلام گرفتار قحطى و خشكسالى شدند، آنگاه براى درخواست باران بيرون رفتند. در آنجا مورچه اى را مشاهده كردند كه بر روى دو پايش ايستاده، دستانش را به سوى آسمان بلند كرده و مى گويد: خدايا! ما آفريدگانى از آفريدگان تو هستيم كه از فضل و بخشش تو بى نياز نيستيم، پس از جانب خود به ما روزى بده و به گناهان فرزندان سفيه آدم ما را بازخواست نكن! سليمان عليه السلام [با مشاهده اين صحنه] به مردم گفت: به خانه هاى تان بازگرديد زيرا خداوند به وسيله دعاى غير شما، برايتان باران فرستاد.

و درباره قورباغه اين كه وقتى براى ابراهيم عليه السلام آتش برافروختند، حيوانات و حشرات زمين به خدا شكايت كردند و از او اجازه خواستند تا آب بر آتش بريزند ولى خداوند به هيچ يك از آن ها به جز قورباغه اجازه نداد، از اين رو دو سوم آن ها سوختند و يك سوم باقى ماندند.

و درباره هدهد اين كه آن راهنماى سليمان عليه السلام به سوى قلمرو حكومت بلقيس بود و مرغ صرد - جغد - در مدت يك ماه راهنماى آدم عليه السلام از شهر سرانديب به جدّه بود و گردش چلچله در آسمان از روى ناراحتى و اندوه به خاطر حوادثى است كه بر اهل بيت محمد صلى الله عليه و آله گذشت و تسبيح آن تلاوت سوره حمد است، آيا مشاهده نمى كنيد كه مى گويد: «و لا الضالين.»

182-41344-(6) احمد بن عامر طائى از امام رضا عليه السلام از پدرش موسى بن جعفر عليه السلام از پدرش امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام امام باقر عليه السلام از پدرش امام سجاد عليه السلام از پدرش امام حسين عليه السلام روايت مى كند كه فرمود:

«على عليه السلام در مسجد جامع كوفه بود كه شخصى از اهل شام در برابر امام عليه السلام به پا خاست و گفت: اى امير مؤمنان عليه السلام! من پرسش هايى از شما مى پرسم...

حديث ادامه مى يابد تا آنجا كه مرد شامى گفت: آدم عليه السلام چند حج گزارد؟

على عليه السلام فرمود: هفتاد حج با پاى پياده در نخستين سفر حج وى صرد (سبز قبايى كه از بهشت با او آمده بود) همراهش بود و آدم را به جايگاه هاى آب راهنمايى مى كرد و به تحقيق خوردن صرد (جغد) و چلچله نهى شده است.

مرد شامى پرسيد: چرا صرد (جغد) راه نمى رود؟

أربعين عاماً يبكى عليه ولم يزل يبكى مع آدم عليه السلام فمن هناك سكن البيوت ومعه تسع آيات من كتاب اللّٰه تعالى ممّا كان آدم يقرئها فى الجنّة الخ.

183-41345-(7) مستدرك 120/16: القطب الرّاوندىّ فى لبّ اللباب وروى: أنّ الخطاطيف تقرء عشر آيات من كتاب اللّٰه ولمّا أمر اللّٰه بالزّراعة قال الخُطّاف إنّى لا آكل ممّا يزرعون فألقى اللّٰه بينه وبين ولد آدم العداوة وروى لا تقتلوا الخطاطيف فانّهنّ يبتن على بيت المقدّس حتّى كسر.

184-41346-(8) مستدرك 182/16: الشّيخ أبو الفتوح الرّازىّ فى تفسيره عن أنس بن مالك قال قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله: لا تقتلوا الهُدهُد فانّه كان دليل سليمان على الماء وكان يعرف قرب الماء وبُعده.

185-41347-(9) تهذيب 19/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 224/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن (محمّد ابن - كا) أبى عبد اللّٰه عن يعقوب بن يزيد عن علىّ بن جعفر قال: سألت أخى موسى عليه السلام عن الهُدهُد وقتله وذبحه فقال لا يؤذى ولا يذبح فنِعم الطّير هو.

186-41348-(10) وسائل 536/11: علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: و سألته عن قتل الهُدهُد فقال لا تؤذه ولا تذبحه فنِعم الطّير هو. قرب الإسناد 294: عبد اللّٰه بن الحسن عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليه السلام فى حديث: نحوه.

187-41349-(11) كافى 224/6: (عدّة من أصحابنا عن - معلّق) تهذيب 19/9: أحمد بن (محمّد ابن - كا) أبى عبد اللّٰه عن علىّ بن محمّد عن أبى أيّوب المدينى⁽¹⁾عن سليمان الجعفرىّ عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام قال: نهى رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله عن قتل الهُدهُد والصُّرَد والصُّوّام⁽²⁾والنّحلة.

188-41350-(12) عيون الأخبار 277/1: الخصال 297: حدّثنا أبى رضى الله عنه قال حدّثنا سعد بن عبد اللّٰه عن أحمد ابن أبى عبد اللّٰه البرقىّ عن علىّ بن محمّد القاشانى⁽³⁾عن أبى أيّوب المدينىّ عن سليمان بن جعفر الجعفرىّ عن الرّضا عن آبائه عن علىّ عليهم السلام: أنّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله نهى عن قتل خمسة الصُّرد والصُّوّام والهُدهُد والنّحلة⁽⁴⁾والنّملة والضّفدِع وأمر بقتل خمسة الغراب والحِدَأَة⁽⁵⁾والحيّة والعقرب والكلب العقور.

على عليه السلام فرمود: زيرا آن به مدت چهل سال در بيت المقدس گريست و در اطرافش حركت كرد و همواره با آدم عليه السلام مى گريست و به همين دليل در خانه ها ساكن مى شود و نُه آيه اى كه آدم در بهشت تلاوت مى كرد، همراه آن است...»

183-41345-(7) قطب راوندى در كتاب لبّ اللباب روايت مى كند: «چلچله ها ده آيه از كتاب خدا را تلاوت مى كنند و هنگامى كه خداوند دستور به كشاورزى داد چلچله گفت: من از زراعت آنان نمى خورم، از اين رو خداوند ميان آن و ميان فرزندان آدم دشمنى ايجاد كرد.»

و روايت شده است: «چلچله ها را نكشيد زيرا آن ها بر روى بيت المقدس ماندند تا شكست.»

184-41346-(8) انس بن مالك از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله روايت مى كند كه فرمود: «هدهد را نكشيد زيرا آن راهنماى سليمان عليه السلام بر آب بود و آن نزديكى و دورى آب را مى شناسد.»

185-41347-(9) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره كشتن و سر بريدن هدهد سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: آزار داده نمى شود و ذبح نمى گردد، خوب پرنده اى است آن.»

186-41348-(10) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره كشتن هدهد سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: آن را آزار ندهيد و سرش را نبريد كه خوب پرنده اى است آن.»

187-41349-(11) سليمان جعفرى از امام رضا عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از كشتن هدهد، صرد (جغد)، صُوّام و زنبور عسل نهى كرد.»

188-41350-(12) سليمان بن جعفر جعفرى از امام رضا عليه السلام از نياكانش عليهم السلام از على عليه السلام روايت مى كند كه فرمود:

«پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از كشتن پنج حيوان نهى كرد: صرد (جغد)، صوام، هدهد، زنبور عسل، مورچه و قورباغه و به كشتن پنج حيوان فرمان داد: كلاغ، زغن، مار، عقرب و سگ گزنده.»

189-41351-(13) مستدرك 121/16: القطب الرّاوندىّ فى لبّ اللّباب عن النّبىّ صلى الله عليه و آله أنّه قال: لا تقتلوا الهُدهُد لرسالة سليمان ولا الضّفدِع لأنّه كان يطفئ نار إبراهيم ولا النّمل لأنّه كان منذراً من النّمل ولا النّحل لأنّه فيه الشّفاء ولا الصُّرد لأنّه كان دليلاً على بناء الكعبة.

190-41352-(14) عوالى اللّئالى 178/1: فى الحديث أنّه صلى الله عليه و آله: نهى عن قتل أربعة من النّملة والنّحلة والهُدهُد والصُّرد. مستدرك 181/16: الشّيخ ابوالفتوح الرّازىّ فى تفسيره عن ابن عبّاس أنّه قال: نهى رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله وذكر نحوه.

191-41353-(15) كافى 224/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد ابن أبى عبد اللّٰه البرقىّ عن علىّ بن محمّد بن سليمان عن أبى أيّوب المدينىّ عن سليمان بن جعفر الجعفرىّ عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام قال: فى كلّ جناح هُدهُد مكتوب بالسّريانيّة آل محمّد خير البريّة.

192-41354-(16) بصائر الدّرجات 345: حدّثنا أحمد بن محمّد عن الحسين بن سعيد عن البرقىّ عن النّضر بن سويد عن يحيى الحلبىّ عن ابن مسكان عن عبد اللّٰه بن فرقد قال: خرجنا مع أبى عبد اللّٰه عليه السلام متوجّهين الى مكّة حتّى اذا كنّا بسَرِف(1) استقبله غراب ينعق فى وجهه فقال متّ جوعاً ما تعلم شيئاً الّا ونحن نعلمه الا أنا أعلم باللّٰه منك فقلنا هل كان فى وجهه شىء قال نعم سقطت ناقة بعرفات. بحار الأنوار 261/64: دلائل الطّبرىّ عن علىّ بن هبة اللّٰه عن الصّدوق عن أبيه عن سعد بن عبد اللّٰه عن البرقىّ عن النّضر: مثله.

193-41355-(17) عوالى اللّئالى 36/1: روى عنه صلى الله عليه و آله: قال خمس فواسق تقتل فى الحلّ والحرم الغراب والحِدَأَة والكلب والحيّة والفأرة.

الإرجاعات

وتقدّم فى أحاديث باب (35) حكم ايذاء الخطاطيف وقتلهنّ فى الحرم من أبواب بدؤ المشاعر (ج 12) ما يناسب الباب.

وفى رواية التّميمىّ ⁽¹⁾من باب (34) ماورد من الاستيصاء بالصّنينات من أبواب أحكام الدّوابّ (ج 21) قوله صلى الله عليه و آله: استوصوا بالصّنينات خيراً الخ.

ولاحظ باب (40) جواز قتل الكلب العقور والهراش وباب (43) جواز قتل الحيّات والنّمل والذّرّ وساير الموذيات.

189-41351-(13) قطب راوندى در كتاب لب اللباب از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله روايت مى كند كه فرمود: «هدهد را به دليل پيام بردن براى سليمان و قورباغه را به دليل آن كه آتش ابراهيم را فرو مى نشاند و مورچه را به دليل وجود هشدار دهنده اى از آن ها و زنبور عسل را به دليل وجود شفا در آن و صرد (جغد) را به دليل راهنمايى كردن بر ساختن كعبه نكشيد.»

190-41352-(14) در كتاب عوالى اللئالى در حديثى روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از كشتن چهار حيوان نهى كرد: مورچه، زنبور عسل، هدهد و صرد (جغد).»

اين حديث از ابن عباس نيز روايت شده است.

191-41353-(15) سليمان بن جعفر جعفرى از امام رضا عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «بر هر بال هدهد به زبان سريانى نوشته شده است: خاندان محمد صلى الله عليه و آله برترين مخلوقات هستند.»

192-41354-(16) عبداللّٰه بن فرقد گويد: «همراه امام صادق عليه السلام به سمت مكه حركت كرديم وقتى به منطقه «سَرِف» رسيديم، كلاغى به طرف امام عليه السلام آمد و در برابر امام عليه السلام شروع به غارغار كرد. امام عليه السلام فرمود:

از گرسنگى بميرى! تو چيزى نمى دانى مگر آن كه ما آن را مى دانيم، با اين تفاوت كه من بيش از تو خدا را مى شناسم.

ما گفتيم: آيا در چهره آن چيزى بود؟

امام عليه السلام فرمود: آرى، ناقه اى در عرفات هلاك شد.»

193-41355-(17) در كتاب عوالى اللئالى از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله روايت مى شود كه فرمود: «پنج حيوان فاسق در حلّ و حَرَم كشته مى شوند: كلاغ، زغن، سگ، مار و موش.»

ارجاعات

گذشت:

در روايات باب سى و پنجم از باب هاى ابتداى مشاعر مناسب با اين بحث هست و در روايت يكم از باب سى و چهارم از باب هاى احكام چهارپايان فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله كه: «درباره پرستوها (چلچله) يكديگر را به نيكى سفارش كنيد.»

و به باب هاى چهلم و چهل و سوم از باب هاى احكام حيوانات مراجعه كنيد.

(24) باب كراهة قتل القُنبُرة وأكلها وسبّها وإعطائها الصّبيان يلعبون بها واستحباب الإحسان إليها وأنّ القنزعة الّتى على رأسها من مسحة سليمان عليه السلام

194-41356-⁽¹⁾كافى 225/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أبى عبد اللّٰه الجامورانىّ عن سليمان الجعفرىّ قال سمعت ابا الحسن الرّضا عليه السلام يقول: لا تقتلوا القُنبُرة ولا تأكلوا لحمها فانّها كثيرة التّسبيح (و - أمالى) تقول فى آخر تسبيحها لعن اللّٰه مبغضى آل محمّد عليهم السلام. أمالى ابن الطّوسىّ 687: حدّثنا الشّيخ أبو جعفر محمّد بن الحسن بن علىّ بن الحسن الطّوسىّ رحمه الله قال أخبرنا ابو الحسن عن أبيه عن محمّد بن الحسن قال حدّثنا محمّد ابن أبى القاسم قال حدّثنا أحمد بن محمّد بن خالد قال حدّثنا علىّ بن محمّد القاسانىّ قال حدّثنى أبو أيّوب المداينى قال حدّثنى سليمان الجعفرىّ‌: (و ذكر مثله).

195-41357-⁽²⁾تهذيب 19/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 225/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد ابن أبى عبد اللّٰه عن علىّ بن محمّد بن سليمان عن أبى أيّوب المدينى(1) عن سليمان (بن - يب) الجعفرىّ عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام (عن أبيه عن جدّه عليهم السلام - كا) قال: لا تأكلوا القُنبُرة ولا تسبّوها ولا تعطوها الصّبيان يلعبون بها فانّها كثيرة التّسبيح للّٰه تعالى وتسبيحها لعن اللّٰه مبغضى آل محمّد عليهم السلام.

196-41358-⁽³⁾كافى 225/6: وباسناده قال كان علىّ بن الحسين عليهما السلام يقول: ما أزرع الزّرع لطلب الفضل فيه وما أزرعه إلّاليناله(2) المعترّ وذوالحاجة وتناله(3) القُنبُرة منه خاصّة من الطّير. أمالى ابن الطّوسىّ 688: بالاسناد المتقدّم فى الباب قال: كان علىّ بن الحسين عليهما السلام (وذكر مثله).

197-41359-⁽⁴⁾مستدرك 124/16: الحافظ البرسىّ فى مشارق الأنوار عن محمّد بن مسلم قال خرجت مع أبى جعفر عليه السلام: فاذا نحن بقاع مجدب(4) يتوقّد⁽⁵⁾حرّاً وهناك عصافير فتطايرن

باب 24 حكم خوش رفتارى با چكاوك

194-41356-(1) سليمان جعفرى از امام رضا عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «چكاوك را نكشيد و گوشتش را نخوريد كه آن بسيار تسبيح مى گويد و در پايان تسبيحش مى گويد خداوند دشمنان آل محمد صلى الله عليه و آله را لعنت كند.»

195-41357-(2) سليمان جعفرى از امام رضا عليه السلام (از پدرش عليه السلام از جدّش عليه السلام) روايت مى كند كه فرمود:

«چكاوك را نخوريد و به آن ناسزا نگوييد و به دست كودكان ندهيد تا با آن بازى كنند، چرا كه آن بسيار تسبيح خداوند تعالى را مى گويد و تسبيح آن اين است كه خداوند دشمنان آل محمد صلى الله عليه و آله را لعنت كند.»

196-41358-(3) در كتاب كافى روايت مى شود كه امام سجاد عليه السلام همواره مى فرمود: «من براى زياده خواهى كشاورزى نمى كنم و كشاورزى نمى كنم مگر براى استفاده و بهره بردارى كسانى كه چشم به راه كمك ديگران هستند و براى نيازمندان و براى استفاده چكاوك كه از پرندگان به آن اختصاص مى دهم.»

197-41359-(4) محمد بن مسلم گويد: «همراه امام باقر عليه السلام به مسافرت رفتيم. تا اين كه به بيابان خشك و سوزانى رسيديم. در آنجا تعدادى گنجشك وجود داشت كه به پرواز درآمدند و گِرد استر امام عليه السلام شروع به گردش كردند ولى امام عليه السلام آن ها را از خود راند و فرمود: نه، به شما خوبى و بزرگوارى نمى كنم.

و دُرن حول بغلته فزجرها و قال لا و لا كرامة قال ثمّ صار إلى مقصده فلمّا رجعنا من الغد وعدنا إلى القاع فاذا العصافير قد طارت ودارت حول بغلته ورفرفت⁽¹⁾فسمعته يقول اشربى واروى فنظرت وإذا فى القاع ضحضاح⁽²⁾من الماء فقلت يا سيّدى بالأمس منعتها واليوم سقيتها فقال أعلم أنّ اليوم خالطها القنابر فسقيتها ولولا القنابر لما سقيتها فقلت يا سيّدى وما الفرق بين القنابر والعصافير فقال ويحك أمّا العصافير⁽³⁾فانّهم موالى زفر لأنّهم منه وأمّا القنابر فانّهم من موالينا أهل البيت وإنّهم يقولون فى صيرفهم بوركتم أهل البيت وبوركت شيعتكم ولعن اللّٰه أعدائكم. الخبر.

198-41360-⁽⁴⁾كافى 225/6: محمّد بن الحسن وعلىّ بن ابراهيم الهاشمىّ عن بعض أصحابنا عن سليمان بن جعفر الجعفرىّ عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام قال: قال علىّ بن الحسين عليهما السلام القنزعة الّتى على رأس القُنبُرة من مسحة سليمان بن داود وذلك أنّ الذَّكَر أراد أن يسفد أنثاه فامتنعت عليه فقال لها لا تمتنعى فما اُريد إلّاأن يخرج اللّٰه عزّوجلّ منّى نسمة تذكر به فأجابته الى ما طلب فلمّا أرادت أن تبيض قال لها أين تريدين أن تبيضى فقالت له لا أدرى أنحّية عن الطّريق قال لها إنّى خائف أن يمرّ بك مارّ الطّريق ولكنّى أرى لك أن تبيضى قرب الطّريق فمن يراك قربه توهّم أ نّك تعرضين للقط الحبّ من الطّريق فأجابته إلى ذلك وباضت وحضنت حتّى أشرفت على النّقاب⁽⁵⁾فبينا هما كذلك اذ طلع سليمان بن داود عليهما السلام فى جنوده والطّير تظلّه فقالت له هذا سليمان قد طلع علينا فى جنوده ولا آمن أن يحطمنا ويحطم بيضنا فقال لها إنّ سليمان عليه السلام لرجل رحيم بنا فهل عندك شىء هيّئته لفراخك اذا نقبن قالت نعم جرادة خبّأتها(5) منك أنتظر بها فراخى إذا نقبن⁽⁶⁾فهل عند أنت شىء قالت نعم عندى تمرة خبّأتها منك لفراخى قالت فخذ أنت تمرتك وآخذ أنا جرادتى ونعرض لسليمان عليه السلام

آنگاه امام عليه السلام رفت تا به مقصدش رسيد. فرداى آن روز وقتى در راه بازگشت به آن محل رسيديم بار ديگر گنجشكان به پرواز درآمدند و اطراف استر امام عليه السلام شروع به گردش و بال زدن نمودند تا اين كه از امام عليه السلام شنيدم كه فرمود: بياشاميد و سيراب شويد! وقتى نگريستم در بيابان گودال كوچكى از آب مشاهده كردم. آنگاه به امام عليه السلام گفتم: سرورم! ديروز آب را از آنها بازداشتيد و امروز به آن ها آب داديد.

امام عليه السلام فرمود: مى دانم كه امروز تعدادى چكاوك در ميان آن هاست، به همين دليل به آن ها آب دادم و اگر چكاوك ها نبودند به آن ها آب نمى دادم.

گفتم: سرورم! چه فرقى ميان چكاوك و گنجشك است‌؟

امام عليه السلام فرمود: واى بر تو! گنجشكان دوستداران زُفَر هستند زيرا از آن هستند ولى چكاوك ها از دوستداران ما اهل بيت هستند و آنان در آوازشان مى گويند: بركت يابيد اى اهل بيت و شيعيان تان بركت يابند و خداوند دشمنان تان را لعنت كند...»

198-41360-(5) سليمان بن جعفر جعفرى از امام رضا عليه السلام از امام سجاد عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «كاكلى كه بر روى سر چكاوك وجود دارد بر اثر دست كشيدن سليمان بن داود عليه السلام است و ماجراى آن به اين صورت است كه وقتى چكاوك مى خواست با چكاوك ماده جفت گيرى كند چكاوك ماده خوددارى كرد. چكاوك نر به آن گفت: از من خوددارى نكن! من انگيزه اى ندارم مگر آن كه خداوند از من فرزندانى به وجود آورد كه ياد تو را زنده نگه دارد.

از اين رو چكاوك ماده خواسته او را اجابت كرد. سپس وقتى مى خواست تخم گذارى كند چكاوك نر به او گفت: كجا مى خواهى تخم گذارى كنى‌؟

ماده پاسخ داد: معتقد نيستم كه از جاده آن را دور كنم.

نر گفت: من از عبور رهگذران از روى تو بيمناكم و معتقد هستم كه نزديك جاده تخم گذارى كنى، پس هر كه تو را نزديك جاده مشاهده كند، مى پندارد كه به جمع آورى دانه از جاده مشغول هستى.

ماده پذيرفت و تخم گذارى كرد و به نگهدارى و مراقبت از آن ها مشغول شد تا اين كه زمان بيرون آمدن جوجه ها از تخم نزديك شد. در آن حال سر و كله سليمان بن داود همراه سپاهيانش از دور در حالى نمايان شد كه پرندگان بر سرش سايه افكنده بودند. چكاوك ماده گفت: اين سليمان همراه سپاهيانش است كه نمايان شدند و من مطمئن نيستم كه ما و تخم هاى مان را پايمال نكنند.

فنهديهما له فانّه رجل يحبّ الهديّة فأخذ التّمرة فى منقاره وأخذت هى الجرادة فى رجليها ثمّ تعرّضا لسليمان عليه السلام فلمّا رآهما وهو على عرشه بسط يديه لهما فأقبلا فوقع الذَّكَر على اليمين ووقعت الأنثى على اليسار وسألهما عن حالهما فأخبراه فقبل هديّتهما وجنّب جنده عنهما وعن بيضهما ومسح على رأسهما ودعا لهما بالبركة فحدثت القنزعة على رأسهما من مسحة سليمان عليه السلام.

(25) باب كراهة قتل الشّقرّاق

199-41361-(1) تهذيب 21/9: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن الحسن بن علىّ بن فضّال عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار بن موسى عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: أنّه سئل عن الشّقرّاق(1) فقال كره قتله بحال الحيّات قال وكان النّبىّ صلى الله عليه و آله يوماً يمشى فاذا شقرّاق قد انقضّ‌(2) فاستخرج من خُفّيه(3) حيّةً‌.

(26) باب ماورد فى أنّه لا يصاد من الطّير الّا ما أضاع التّسبيح

اشاره

200-41362-⁽¹⁾دعائم الإسلام 168/2: قال جعفر بن محمّد عليهما السلام: و لا يصاد من الطّير إلّاما أضاع التّسبيح.

الإرجاعات

و تقدم

فى رواية اسحاق ⁽²⁾من باب ⁽³⁾تحصين الأموال بالزّكاة من ابواب فضلها وفرضها ج 9 قوله عليه السلام: وليس من الطّير الّا ما ضيّع تسبيحه.

نر گفت: سليمان عليه السلام مرد مهربانى نسبت به ماست. آيا تو براى جوجه هايت - هنگام بيرون آمدن از تخم - چيزى فراهم كرده اى‌؟

ماده گفت: آرى، ملخى را براى جوجه هايم هنگام بيرون آمدن از تخم، از تو مخفى كرده ام آيا نزد تو نيز چيزى هست‌؟

نر گفت: آرى من نيز دانه خرمايى براى جوجه هايم از تو مخفى كرده ام.»

ماده گفت: تو خرمايت را بردار، من نيز ملخم را برمى دارم و به سليمان عرضه مى كنيم و به وى هديه مى نماييم زيرا وى شخصى است كه هديه را دوست دارد.»

آنگاه چكاوك نر دانه خرمايش را به منقار گرفت و ماده، ملخش را با پاهايش برداشت و به سليمان عليه السلام عرضه كردند. وقتى سليمان از فراز تختش آن ها را مشاهده كرد دو دستش را براى آن ها گشود و آن ها نزديك آمدند. نر روى دست راست و ماده روى دست چپ سليمان نشستند. سليمان از حال آن ها پرسيد و آن ها پاسخ دادند، آنگاه هديه آن ها را پذيرفت و سپاهيانش را از آن ها و تخم هاى شان دور داشت و بر سرشان دست كشيد و از خداوند براى آن ها درخواست بركت نمود از آن پس بر اثر دست كشيدن سليمان روى سر آن ها كاكل روييد.»

باب 25 حكم كشتن داركوب

199-41361-(1) عمار بن موسى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره داركوب سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: به خاطر مارها كشتن آن ناپسند است.

و فرمود: پيامبراكرم صلى الله عليه و آله روزى راه مى رفت كه ناگهان داركوبى فرود آمد و از كفشش مارى بيرون آورد.»

باب 26 حكم ترك تسبيح توسط پرندگان و شكار شدن شان

200-41362-(1) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «از پرندگان شكار نمى شود مگر آن پرنده اى كه تسبيح را ترك كند.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت سوم از باب دوم از باب هاى فضيلت و وجوب زكات فرموده امام عليه السلام كه: «از پرندگان شكار نمى شود مگر پرنده اى كه تسبيح خود را ترك كند.»

أبواب الذّبائح

(1) باب وجوب توجيه الذّبيحة إلى القبلة عند الذّبح مع الإمكان وعدم جواز أكل ما لم يوجّه إليها إلّاجهلاً أو نسياناً

اشاره

201-41363-⁽¹⁾تهذيب 60/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 233/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن رجل ذبح ذبيحة فجهل أن يوجّهها إلى القبلة قال كُلْ منها فقلت له (فانّه - كا) لم(1) يوجّهها قال فلا تأكل منها ولا تأكل من ذبيحة ما لم يذكر اسم اللّٰه عزّوجلّ عليها⁽²⁾وقال عليه السلام اذا أردت أن تذبح فاستقبل بذبيحتك القبلة.

202-41364-(2) تهذيب 59/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 233/6: علىّ (بن إبراهيم - كا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن فقيه 211/3: حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سئل عن (الذّبيحة تذبح لغير القبلة فقال لا بأس إذا لم يتعمّد وعن - كا - يب) الرّجل يذبح فينسى أن يسمّى أتؤكل ذبيحته فقال نعم إذا كان لا يتّهم و (كان - كا) يحسن الذّبح قبل ذلك ولا ينخع⁽³⁾ولا يكسر الرّقبة حتّى تبرد الذّبيحة.

203-41365-(3) تهذيب 59/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 233/6: علىّ (بن ابراهيم - كا) عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن حريز عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن ذبيحة ذبحت

بخش دوم: ذبح حلال

باب 1 حكم رو به قبله سر بريدن حيوان هنگام ذبح

201-41363-(1) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام سؤال كردم: شخصى حيوانى را ذبح مى كند و نمى داند [فراموش مى كند] كه آن را به جهت قبله كند.

امام عليه السلام فرمود: از آن بخور!

گفتم: آن را به جهت قبله نمى كند.

امام عليه السلام فرمود: از آن نخور و از ذبيحه اى كه نام خدا بر آن برده نشود، نخور! و فرمود: هر گاه به ذبح حيوانى تصميم گرفتى، آن را به جهت قبله قرار بده!»

202-41364-(2) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام (درباره حيوانى سؤال شد كه به جهت غير قبله ذبح مى شود.

امام عليه السلام فرمود: در صورت غير عمدى بودن اشكال ندارد.)

و درباره شخصى سؤال شد كه بردن نام خدا را فراموش مى كند، آيا ذبيحه اش خورده مى شود؟ امام عليه السلام فرمود: آرى در صورتى كه در معرض اتهام نباشد و پيش از آن به صورت نيكو ذبح مى كرده است و نخاع را قطع نكند و گردن را نشكند تا ذبيحه سرد شود.»

203-41365-(3) محمد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره ذبيحه اى سؤال كردم كه به جهت غير قبله ذبح مى شود. امام عليه السلام فرمود: در صورتى كه تعمد نداشته باشد، اشكالى ندارد.

لغير القبلة فقال كُلْ (و - كا) لا بأس بذلك ما لم يتعمّد (ه - كا) قال وسئلته عن رجل ذبح ولم يسمّ فقال ان كان ناسياً فليسمّ حين يذكر (و - كا - يب) يقول بسم اللّٰه على أوّله وعلى آخره: فقيه 211/3: سأل محمّد بن مسلم أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن ذبيحة (وذكر مثله).

204-41366-(4) بحار الأنوار 265/10: ما وصل إلينا من أخبار علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: وسألته عن الرّجل يذبح على غير قبلة قال لا بأس إذا لم يتعمّد وإن ذبح ولم يسمّ فلا بأس أن يسمّى اذا ذكر بسم اللّٰه على أوّله وآخره ثمّ يأكل.

205-41367-(5) دعائم الإسلام 174/2: عن أبى جعفر محمّد بن علىّ وعن أبى عبد اللّٰه عليهما السلام أنّهما قالا: فيمن ذبح لغير القبلة إن كان أخطأ أو نسى أو جهل فلا شىء عليه وتؤكل ذبيحته وإن كان تعمّد ذلك فقد أساء ولا نحبّ أن تؤكل ذبيحته تلك إذا تعمّد خلاف السّنّة.

206-41368-(6) دعائم الإسلام 179/2: عن جعفر بن محمّد عليه السلام: أنّه سئل عن شاة تذبح قائمة قال لا ينبغى ذلك السّنّة أن تضجع(1) وتستقبل بها القبلة.

الإرجاعات

و تقدّم

فى رواية علىّ بن جعفر (23) من باب (5) ما يجزى من الهدى والأضحيّة من أبواب الهدى ج 14 قوله عليه السلام: واشتره سليم الاُذنين والعينين واستقبل القبلة وقل حين تريد أن تذبح وجّهت وجهى الخ.

وفى رواية الحلبىّ ⁽¹⁾من باب (33) انّ الهدى والأضحيّة لا يذبح ولا ينحر الّا بيد المسلم قوله عليه السلام: فان كانت امرأة فلتذبح لنفسها وتستقبل القبلة.

وفى رواية ابن أبى عمير ⁽²⁾من باب (34) كيفيّة نحر الهدى وذبح الأضحيّة قوله عليه السلام: اذا اشتريت هديك فاستقبل به القبلة وانحره.

وفى الرّضوى (13) قوله: فانحرها وهى قائمة مستقبل القبلة. وفى احاديث باب (53) ما رفع عن أمّة النّبىّ صلى الله عليه و آله من أبواب جهاد النّفس ما يدلّ على أنّ الجهل والنّسيان مرفوعان.

ويأتى

فى رواية الدّعائم (5) من باب (5) كيفيّة الذّبح والنّحر من أبواب الذّبائح قوله عليه السلام:

اذا أردت أن تذبح ذبيحة فلا تعذّب البهيمة أحدّ الشّفرة(2) واستقبل القبلة.

وفى رواية الدّعائم (7) قوله: كيف ينحر قال عليه السلام يقام قائماً حيال القبلة فتعقل⁽³⁾يده الواحدة ويقوم الّذى ينحره

و درباره شخصى سؤال كردم كه بدون بردن نام خدا ذبح مى كند. امام فرمود: اگر فراموش كرده، هنگام يادآورى بگويد: بسم اللّٰه بر آغاز و انجامش.»

204-41366-(4) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره شخصى سؤال كردم كه به جهت غير قبله ذبح مى كند. امام عليه السلام فرمود: در صورت عمدى نبودن اشكال ندارد و اگر بدون بسم اللّٰه گفتن ذبح كند، اشكالى ندارد كه هنگام يادآورى بر آغاز و انجام آن بسم اللّٰه بگويد و سپس بخورد.»

205-41367-(5) در كتاب دعائم الاسلام از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه درباره كسى كه به جهت غير قبله ذبح مى كند فرمودند: «در صورت اشتباه يا فراموشى يا نادانى، چيزى بر او نيست و ذبيحه اش خورده مى شود و در صورت عمدى بودن آن به تحقيق كار بدى كرده است و ما دوست نداريم آن ذبيحه اش خورده شود، در صورتى كه عمداً بر خلاف سنت عمل كرده است.»

206-41368-(6) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه از امام صادق عليه السلام درباره سر بريدن گوسفند در حال ايستاده سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: «اين كار شايسته نيست، سنت آن است كه به طرف قبله خوابانده شود.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت بيست و سوم از باب پنجم از باب هاى قربانى فرموده امام عليه السلام كه: «[گوسفندى] با گوش ها و چشم هاى سالم بخر و آن را به طرف قبله قرار بده و هنگامى كه تصميم به ذبح گرفتى بگو: وجهّت وجهى...»

در روايت يكم از باب سى و سوم فرموده امام عليه السلام كه: «اگر زن است، پس براى خودش ذبح كند و آن را به طرف قبله قرار دهد.»

در روايت دوم از باب سى و چهارم فرموده امام عليه السلام كه: «هر گاه قربانى ات را خريدى، آن را به سمت قبله قرار ده و نحر كن.»

در روايت سيزدهم اين گفته: «آن را در حال ايستاده به طرف قبله نحر كن.»

در روايات باب پنجاه و سوم از باب هاى مبارزه با نفس مطالبى است كه دلالت مى كند جهل و نسيان برداشته شده است.

مى آيد:

در روايت پنجم از باب پنجم از باب هاى ذبيحه فرموده امام عليه السلام كه: «هر گاه تصميم به ذبح حيوانى گرفتى آن را شكنجه نده، چاقويت را تيز كن و آن را به طرف قبله قرار بده.»

و در روايت هفتم اين گفته به امام عليه السلام كه: «چگونه نحر مى شود؟ امام عليه السلام فرمود: به سمت قبله ايستاده نگهداشته مى شود و يكى از دست هايش بسته مى شود و نحر كننده به طرف قبله مى ايستد...»

حيال القبلة الخ.

وفى رواية ابن مسلم (2) من باب (6) انّه لا يحلّ الذّبح من غير المذبح قوله عليه السلام: استقبل بذبيحتك القبلة. وفى المقنع: مثله.

(2) باب وجوب التّسمية عن التّذكية وحرمة أكل ما لم يسمّ عليه إلّا جهلاً أو نسياناً وبيان ما يجزى فى التّسمية واستحباب الصّلوات على محمّد وآله عندها

اشاره

قال اللّٰه تعالى فى سورة المائدة (5):4: «يَسْئَلُونَكَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ اَلطَّيِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَكُمُ اَللّٰهُ فَكُلُوا مِمّٰا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَ اُذْكُرُوا اِسْمَ اَللّٰهِ عَلَيْهِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ سَرِيعُ اَلْحِسٰابِ‌».

الأنعام (6):118، 119 و 121: «فَكُلُوا مِمّٰا ذُكِرَ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيٰاتِهِ مُؤْمِنِينَ * وَ مٰا لَكُمْ أَلاّٰ تَأْكُلُوا مِمّٰا ذُكِرَ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَيْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاّٰ مَا اُضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَ إِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوٰائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ‌».

«وَ لاٰ تَأْكُلُوا مِمّٰا لَمْ يُذْكَرِ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَيْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ اَلشَّيٰاطِينَ لَيُوحُونَ إِلىٰ أَوْلِيٰائِهِمْ لِيُجٰادِلُوكُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ‌».

الحجّ (22):36: «وَ اَلْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَكُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اَللّٰهِ لَكُمْ فِيهٰا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اِسْمَ اَللّٰهِ عَلَيْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَكُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا اَلْقٰانِعَ وَ اَلْمُعْتَرَّ كَذٰلِكَ سَخَّرْنٰاهٰا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ‌».

207-41369-⁽¹⁾تهذيب 69/9: استبصار 85/4: الحسين بن سعيد عن فضالة عن سيف بن عميرة عن فقيه 210/3: أبى بكر الحضرمىّ عن (أبى - صا) الورد بن زيد قال: قلت لأبى جعفر عليه السلام حدّثنى حديثاً وأمْلِهِ علىَّ حتّى أكتبه فقال أين حفظكم يا أهل الكوفة (قال - صا - يب) قلت حتّى لا يردّه علىَّ أحد ما تقول فى مجوسىّ قال بسم اللّٰه ثمّ ذبح(1) فقال كُلْ فقلت مسلم ذبح

در روايت دوم از باب ششم فرموده امام عليه السلام كه: «ذبيحه ات را به طرف قبله كن...»

و در كتاب المقنع نظير آن هست.

باب 2 بردن نام خدا هنگام ذبح

خداوند تعالى مى فرمايد:

از تو مى پرسند كه چه چيز برايشان حلال شده است. بگو: چيزهاى پاكيزه و شكار حيواناتى كه براى شكار تربيت كرده ايد برايتان حلال شده است، در حالى كه به آن حيوانات آموزش داده ايد از آنچه خداوند به شما ياد داده است. پس از آنچه آن ها برايتان نگه مى دارند بخوريد و نام خدا را بر آن ببريد و از خداوند پروا كنيد كه خداوند به سرعت حسابرسى مى كند.⁽¹⁾

پس از آنچه نام خدا بر آن برده شد، بخوريد اگر به آيات خداوند مؤمن هستيد و شما را چه شده است، كه از آنچه نام خدا بر آن برده شده است، نمى خوريد و حال آن كه خداوند برايتان بيان كرد چيزهايى را كه بر شما حرام كرد مگر آنچه را كه ناچار به آن شويد و به راستى بسيارى بدون آگاهى و از روى هوا و هوس هاى شان گمراه مى كنند. همانا پروردگارت تجاوزگران را مى شناسد.⁽²⁾

و از آنچه نام خداوند بر آن برده نشده است نخوريد كه آن حتماً نافرمانى خداست و به راستى شيطان ها وابستگان شان را وسوسه مى كنند تا با شما به جدال بپردازند و اگر از آنان پيروى كنيد، حتماً از مشركان خواهيد بود.⁽³⁾

و قربانى را برايتان از شعارهاى خداوند قرار داديم، براى شما در آن خير و بركت است، پس در حالى كه ايستاده اند نام خدا را بر آن ها ببريد و آن هنگام كه به پهلو در غلتيدند، از آن ها بخوريد و به درخواست كنندگان و كسانى كه بدون درخواست انتظار كمك دارند، بخورانيد.⁽⁴⁾

207-41369-(1) ورد بن زيد گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: حديثى براى من بگو و آن را بر من املاء كن تا بنويسم!

امام عليه السلام فرمود: حافظه شما كجا رفت، اى اهل كوفه‌؟!

گفتم: مى خواهم احدى در آن با من مخالفت نكند. درباره شخص مجوسى كه با گفتن بسم اللّٰه

ذبح مى كند، چه مى فرماييد؟

امام عليه السلام فرمود: بخور!

گفتم: مسلمانى بدون بردن نام خدا ذبح مى كند.

ولم يسمّ فقال لا تأكله⁽¹⁾انّ اللّٰه تعالى يقول «فَكُلُوا مِمّٰا ذُكِرَ اِسْمُ اَللّٰهِ‌» (ويقول - فقيه) «وَ لاٰ تَأْكُلُوا مِمّٰا لَمْ يُذْكَرِ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَيْهِ‌».

208-41370-(2) فقيه 211/3: روى محمّد الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: من لم يسمّ اذا ذبح فلا تأكله.

209-41371-(3) دعائم الإسلام 174/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال: إذا ذبح أحدكم فليقل بسم اللّٰه واللّٰه اكبر قال أبو جعفر عليه السلام يجزيه أن يذكر اللّٰه وما ذكر اللّٰه به من تسبيح أو تهليل فهو مجزٍ عنه وإن ترك التّسمية متعمّداً لم تؤكل ذبيحته فان جهل ذلك أو نسى سمّى إذا ذكر وأكل.

210-41372-(4) كافى 233/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 60/9: الحسن بن محبوب عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم قال: سألت أباجعفر عليه السلام عن الرّجل يذبح ولا يسمّى قال إن كان ناسياً فلا بأس (عليه - يب) إذا كان مسلماً وكان يحسن أن يذبح ولا ينخع ولا يقطع الرّقبة بعد ما يذبح.

211-41373-(5) دعائم الإسلام 178/2: عن جعفر عليه السلام أنّه رخّص فى ذبيحة الأخرس إذا عقل التّسمية وأشار بها.

212-41374-(6) كافى 234/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 59/9: الحسن بن محبوب عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم قال: سألته عن رجل ذبح فسبّح أو كبّر أو هلّل أو حمد اللّٰه عزّوجلّ قال هذا كلّه من أسماء اللّٰه تعالى (و - كا - يب) لا بأس به. فقيه 211/3: سأل محمّد بن مسلم أبا جعفر عليه السلام عن رجل ذبح (وذكر مثله).

213-41375-(7) تفسير العيّاشىّ 375/1: عن محمّد بن مسلم قال: سألته عن الرّجل يذبح الذّبيحة فيهلّل أو يسبّح أو يحمد أو يكبّر قال هذا كلّه من أسماء اللّٰه.

الإرجاعات

و تقدّم فى أحاديث باب (34) كيفيّة نحر الهدى وذبح الأضحيّة من أبواب الهدى - ج 14 - ما يدلّ على ذلك

وفى رواية ابن شاذان (58) من باب (32) فضل الصّلوات على محمّد وآله من أبواب الذّكر ج 19 قوله عليه السلام: والصّلوات على النّبىّ صلى الله عليه و آله واجبة فى كلّ موطن وعند العطاس والذبائح. وفى رواية الأعمش (59): مثله.

وفى رواية الفضيل (23) من باب (68)

امام عليه السلام فرمود: آن را نخور زيرا خداوند تعالى مى فرمايد: «پس بخوريد از آنچه نام خدا بر آن برده شد.» (و مى فرمايد): «و نخوريد از آنچه نام خدا بر آن برده نشد.»

208-41370-(2) محمد حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر كس هنگام ذبح نام خدا را بر زبان نبرد، پس آن را نخور!»

209-41371-(3) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هر گاه يكى از شما ذبح كرد پس بايد بگويد: بسم اللّٰه و اللّٰه اكبر.

امام باقر عليه السلام فرمود: براى وى كافى است كه خدا را ياد كند و هر چه خدا با آن ياد مى شود از سبحان اللّٰه و لا اله الا اللّٰه آن برايش كافى است و اگر از روى عمد نام خدا را ترك كند، ذبيحه اش خورده نمى شود و اگر به آن جاهل بود يا فراموش كرد، هنگام يادآورى نام خدا را مى برد و مى خورد.»

210-41372-(4) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره شخصى سؤال كردم كه بدون بردن نام خدا ذبح مى كند. امام عليه السلام فرمود: اگر فراموش كرده است اشكال ندارد در صورتى كه مسلمان باشد و به خوبى ذبح مى كند و پس از ذبح نخاع را نمى برد و گردن را قطع نمى كند.»

211-41373-(5) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام ذبيحه لال را اجازه داد، در صورتى كه نام خدا را درك كند و به آن اشاره نمايد.

212-41374-(6) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره شخصى سؤال كردم كه هنگام ذبح، سبحان اللّٰه يا اللّٰه اكبر يا لا اله الا اللّٰه يا الحمد للّٰه مى گويد. امام عليه السلام فرمود: همه اين ها از نام هاى خداوند است و اشكال ندارد.»

213-41375-(7) محمد بن مسلم گويد: «از امام عليه السلام درباره شخصى سؤال كردم كه هنگام ذبح، لا اله الا اللّٰه يا سبحان اللّٰه يا الحمد اللّٰه يا اللّٰه اكبر مى گويد. امام عليه السلام فرمود: همه اين ها از نام هاى خداست.»

ارجاعات

گذشت:

در روايات باب سى و چهارم از باب هاى قربانى مطالبى هست كه بر اين بحث دلالت مى كند و در روايت پنجاه و هشتم از باب سى و دوم از باب هاى ذكر فرموده امام عليه السلام كه: «و صلوات بر پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در هر جايگاهى واجب است و هنگام عطسه و ذبح كردن.»

در روايت پنجاه و نهم مانند آن هست.

در روايت بيست و سوم از باب شصت و هشتم از باب هاى معاشرت اين گفته كه: «همانا مردم [اهل سنت] در سه جايگاه صلوات بر محمد و خاندانش را ناپسند مى شمارند: هنگام عطسه، هنگام ذبح كردن و هنگام آميزش.

ماورد فى تحميد العاطس من أبواب العشرة ج 20 قوله: انّ النّاس يكرهون الصّلوة على محمّد وآله فى ثلاثة مواطن عند العطسة وعند الذّبيحة وعند الجماع فقال أبو جعفر عليه السلام مالهم ويلهم نافقوا لعنهم اللّٰه. وفى باب (2) انّ الرّجل إذا أرسل كلبه المعلّم وسمّى فله أن يأكل ممّا أمسك من ابواب الصّيد ج 28 وباب (4) انّ الكلب اذا لم يرسله أحد أو لم يسمّ من أرسله فلا يحلّ صيده ما يدلّ على ذلك.

وفى رواية محمّد بن مسلم (1) من الباب المتقدّم قوله عليه السلام: لا تأكل من ذبيحة ما لم يذكر اسمُ اللّٰه عزّوجلّ عليها الخ.

وفى رواية الحلبىّ (2) قوله: سئل عن الرّجل يذبح فينسى أن يسمّى أتؤكل ذبيحته فقال نعم اذا كان لا يتّهم الخ.

وفى رواية ابن مسلم (3) قوله: سألته عن رجل ذبح ولم يسمّ فقال ان كان ناسياً فليسمّ حين يذكر.

ويأتى

فى رواية ابن مسلم (2) من باب (8) انّ من قطع رأس الذّبيحة غير متعمّد لم يحرم أكلها من أبواب الذّبائح قوله: مسلم ذبح شاة وسمّى فسبقه السّكّين فأبان الرّأس فقال عليه السلام ان خرج الدّم فكُل. وفى باب (9) انّ الثّور او البعير اذا تعاصى وابتدره النّاس وسمّوا وقتلوه فلا بأس بأكله ما يدلّ على بعض المقصود فراجع.

وفى رواية ابن مسلم (1) من باب (15) انّ الصّبىّ اذا قوى على الذّبح أكلت ذبيحته قوله عليه السلام: ان كنّ نساءً ليس معهنّ رجل فلتذبح أعقلهنّ ولتذكر اسم اللّٰه تعالى عليه.

وفى رواية مسعدة (4) قوله عليه السلام: اذا قوى (الغلام) على الذّبح وكان يحسن ان يذبح وذكر اسم اللّٰه عليها فكُل.

وفى رواية أبى بصير (6) قوله: المرأة تذبح إذا لم يكن رجل وتذكر اسم اللّٰه قال عليه السلام حسن لا بأس به.

وفى رواية سليمان (10) قوله عليه السلام: اذا كانت المرأة مسلمة وذكرت اسم اللّٰه تعالى على ذبيحتها حلّت ذبيحتها.

وفى رواية ابن سنان (11) قوله عليه السلام: اذا كان الرّجل مسلماً فنسى ان يسمّى فلا بأس بأكله اذا لم تتّهمه.

وفى رواية ابن قيس (1) من باب (17) إباحة ذبائح أقسام المسلمين قوله عليه السلام: ذبيحة من دان بكلمة الاسلام وصام وصلّى لكم حلال اذا ذكر اسم اللّٰه عليه.

وفى رواية حمران (5) قوله عليه السلام: لا تأكل ذبيحة النّاصب إلّاأن تسمعه يسمّى. وفى أحاديث باب (18) حكم ذبائح اهل الكتاب ما يدلّ على لزوم التّسمية عند الذّبح فراجع.

امام باقر عليه السلام فرمود: واى بر آنان! آن ها را چه شده است كه نفاق مى ورزند، خداوند لعنت شان كند.»

و در باب دوم و چهارم از باب هاى شكار مطالبى هست كه بر اين بحث دلالت مى كند.

و در روايت يكم از باب پيشين فرموده امام عليه السلام كه: «از هيچ ذبيحه اى نخور تا وقتى كه نام خدا بر آن برده نشود.»

در روايت دوم اين گفته كه: «از امام عليه السلام درباره كسى كه هنگام ذبح بردن نام خدا را فراموش مى كند سؤال شد كه آيا ذبيحه اش خورده مى شود؟ امام عليه السلام فرمود: آرى، در صورتى كه مورد اتهام نباشد...»

در روايت سوم اين گفته كه: «از امام عليه السلام درباره شخصى سؤال كردم كه بدون بردن نام خدا ذبح مى كند.

امام عليه السلام فرمود: اگر فراموش كرده است پس هنگام به ياد آوردن بايد نام خدا را بر زبان آورد.»

مى آيد:

در روايت دوم از باب هشتم از باب هاى ذبيحه ها اين گفته به امام عليه السلام كه: «شخص مسلمانى با بردن نام خدا گوسفندى را ذبح كرد ولى چاقو از وى پيشى گرفت و سر را جدا كرد.

امام عليه السلام فرمود: اگر خون خارج شد، پس بخور.»

و در باب نهم مطالبى هست كه بر بخشى از مقصود دلالت مى كند.

در روايت يكم از باب پانزدهم فرموده معصوم عليه السلام كه: «اگر همگى زن هستند و مرد همراه شان نيست، بايد عاقل ترين شان ذبح كند و بايد نام خداى تعالى را بر آن ببرد.»

و در روايت چهارم فرموده امام عليه السلام كه: «هر گاه نوجوان بر ذبح قدرت يابد و به خوبى ذبح كند و نام خدا را بر آن ببرد، پس بخور!»

در روايت ششم اين گفته به امام عليه السلام كه: «آيا در نبود مرد، زن مى تواند با بردن نام خدا ذبح كند؟ امام عليه السلام فرمود: نيكوست و اشكالى ندارد.»

و در روايت دهم فرموده امام عليه السلام كه: «هر گاه زن مسلمان باشد و نام خدا را بر ذبيحه اش ببرد، ذبيحه اش حلال است.»

و در روايت يازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «هر گاه مرد مسلمان باشد و بردن نام خدا را فراموش كند، خوردنش اشكال ندارد، در صورتى كه به وى بدگمان نباشى.»

و در روايت يكم از باب هفدهم فرموده معصوم عليه السلام كه: «ذبيحه كسى كه به كلمه اسلام متدين باشد و روزه بگيرد و نماز گزارد بر شما حلال است در صورتى كه نام خدا را بر آن ببرد.»

و در روايت پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «ذبيحه ناصبى را نخور مگر آن كه بردن نام خدا را از وى بشنوى.»

و در روايات باب هجدهم مطالبى هست كه بر لزوم بردن نام خدا هنگام ذبح دلالت مى كند.

وفى رواية الدّعائم (19) من باب (9) طهارة ما لا تحلّه الحيوة من اجزاء الميتة من ابواب النّجاسات ج 2. قوله: وانّهم يجعلون فيه الأنفحة من الميتة وممّا لم يذكر اسم اللّٰه عليه قال عليه السلام اذا علم ذلك لم يؤكل.

ولاحظ باب (29) انّ المجوس وغيرهم من الكفّار اذا اخرجوا السمك من الماء حيّاً يحلّ أكله وما يدّل على حكم الباب أكثر من ذلك انّما تركناه اختصاراً.

(3) باب أنّه لا ذكاة بغير الحديد إلّاعند الإضطرار فيجوز بغيره إذا فرى الأوداج

اشاره

214-41376-⁽¹⁾تهذيب 51/9: استبصار 79/4: محمد بن يعقوب عن كافى 277/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن محمد بن مسلم قال: سألت أباجعفر عليه السلام عن الذبيحة بالليطة(1) وبالمروة⁽²⁾فقال لا ذكاة إلّابالحديد.

215-41377-(2) دعائم الاسلام 177/2: عن علىّ وأبى جعفر وأبى عبد اللّٰه عليهم السلام أنّهم قالوا: لا ذكاة إلّا بحديدة.

216-41378-⁽³⁾تهذيب 51/9: استبصار 79/4: محمد بن يعقوب عن كافى 227/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد عن عثمان بن عيسى عن سماعة (بن مهران - كا) قال:

سألته عن الذّكاة فقال لا يذكّى إلّابحديدة نهى عن ذلك أمير المؤمنين عليه السلام.

217-41379-(4) دعائم الإسلام 176/2: عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله: أنّه نهى عن الذّبح بغير الحديد.

218-41380-(5) كافى 227/6: محمد بن يحيى عن تهذيب 51/9: استبصار 79/4: أحمد بن محمّد (بن عيسى - يب - صا) عن علىّ بن الحكم عن سيف بن عميرة عن أبى بكر الحضرمىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام أنّه قال: لا يؤكل ما لم يذبح بحديدة(3).

و در روايت نوزدهم از باب نهم از باب هاى نجاسات اين گفته به امام عليه السلام كه: «آنان انفحه ميته و آنچه نام خدا بر آن برده نشده است در آن قرار مى دهند.

امام عليه السلام فرمود: هر گاه اين مطلب دانسته شود، خورده نمى شود.»

و باب بيست و نهم را بنگر و مطالبى كه بر اين بحث دلالت مى كند بيش از اين هاست كه براى رعايت اختصار ترك كرديم.

باب 3 ابزار ذبح

214-41376-(1) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره ذبح با نى و سنگ سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود:

ذبح حلال جز با آهن [صحيح] نيست.»

215-41377-(2) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام، امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمودند: «ذبح حلال جز با آهن [صحيح] نيست.»

216-41378-(3) سماعه بن مهران گويد: «از امام [صادق عليه السلام] درباره ذبح حلال سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود:

جز با آهن ذبح حلال نمى شود. امير مؤمنان عليه السلام از آن نهى كرد.»

217-41379-(4) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از ذبح كردن به وسيله غير آهن نهى كرد.

218-41380-(5) ابوبكر حضرمى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آنچه با آهن ذبح نگردد، خورده نمى شود.»

219-41381-⁽¹⁾تهذيب 51/9: استبصار 80/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 227/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سألته عن الذّبيحة بالعود⁽²⁾والحجر والقصبة قال فقال علىّ (بن أبي طالب - كا) عليه السلام لا يصلح الذّبح إلّا بحديدة⁽³⁾.

220-41382-⁽⁴⁾كافى 228/6: تهذيب 52/9: استبصار 80/4: محمّد بن يحيى عن عبد اللّٰه بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن أبان عن محمّد بن مسلم قال قال أبو جعفر عليه السلام (فى - صا - كا):

الذّبيحة بغير حديدة (قال - كا) إذا اضطررت إليها فان لم تجد حديدة فاذبحها بحجر.

221-41383-(8) فقيه 208/3: روى ابن المغيرة عن عبد اللّٰه بن سنان عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام أنّه قال: لا بأس بأن تأكل ما ذبح بحجر إذا لم تجد حديدة.

222-41384-(9) كافى 228/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 51/9: استبصار 80/4: (الحسن - يب - صا) ابن محبوب عن زيد الشّحّام قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن رجل لم يكن بحضرته سكّين أفيذبح⁽⁵⁾بقصبة (قال - يب) فقال اذبح بالحجر وبالعظم وبالقصبة⁽⁶⁾وبالعود إذا لم تصب الحديدة⁽⁷⁾اذا قطع الحلقوم وخرج الدّم فلا بأس.

223-41385-(10) تهذيب 52/9: استبصار 80/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 228/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عبدالرّحمن بن الحجّاج فقيه 208/3: روى صفوان بن يحيى عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال: سألت أبا ابراهيم عليه السلام عن المروة والقصبة والعود (أ - كا) يذبح بهنّ (الإنسان - فقيه) اذا لم يجدوا(6) سكّيناً قال اذا فرى(7) الأوداج فلا بأس (بذلك - يب - كا - فقيه) (كا - أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان بن يحيى عن عبدالرّحمن بن الحجّاج عن أبى ابراهيم عليه السلام مثله).

224-41386-(11) قرب الإسناد 106: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليهم السلام انّه كان يقول: لا بأس بذبيحة المروة والعود وأشباهها ما خلا السّنّ والعظم.

219-41381-(6) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره حيوانى سؤال كردم كه با چوب و سنگ و نى ذبح شده است، امام عليه السلام پاسخ داد: على عليه السلام فرمود: ذبح جز با آهن شايسته نيست.»

220-41382-(7) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه ناگزير به ذبيحه با غير آهن شدى، پس اگر آهنى نيافتى، آن را با سنگ ذبح كن.»

[بنا بر گزارش التهذيب و بنا بر گزارش كافى و استبصار ترجمه حديث اين گونه است.]

محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره ذبيحه با غير آهن فرمود: «هر گاه ناگزير از آن شدى، پس اگر آهنى نيافتى با سنگ آن را ذبح كن.»

221-41383-(8) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه آهن نيافتى، اشكال ندارد كه از حيوان ذبح شده با سنگ بخورى.»

222-41384-(9) زيد شحام گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى چاقو در اختيار ندارد، آيا با نى ذبح كند؟

امام عليه السلام فرمود: هر گاه به آهن دسترسى نداشتى با سنگ و استخوان و نى و چوب ذبح كن! در صورتى كه گلو بريده شود و خون خارج گردد، اشكال ندارد.»

223-41385-(10) عبد الرحمن بن حجاج گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: آيا انسان مى تواند در صورت دسترسى نداشتن به چاقو با سنگ و نى و چوب ذبح كند؟

امام عليه السلام فرمود: در صورت قطع اوداج - رگ هاى گردن - اشكال ندارد.»

224-41386-(11) حسين بن علوان از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از على عليه السلام روايت مى كند كه همواره مى فرمود: «ذبح شده با سنگ و چوب و مانند آن - به جز دندان و استخوان - اشكال ندارد.»

الإرجاعات

و تقدّم

فى رواية جميل (34) من باب (2) انّ الرّجل اذا أرسل كلبه المعلّم فله أن يأكل ممّا أمسك من أبواب الصّيد ج 28 قوله: و لا يكون معه سكّين يذكّيه بها أيَدَعه حتّى يقتله ويأكل منه قال لا بأس.

وفى مرسلة فقيه (36) قوله عليه السلام: واذا لم تكن معك حديدة تذبحه بها فدَع الكلب يقتله. وفى رواية المقنع (37) وفقه الرّضا عليه السلام (38): نحوه. وفى احاديث باب (7) انّ الصّيد اذا قتل بالسّيف والرّمح والسّهم وأشباهها فلا بأس بأكله ما يمكن ان يناسب الباب فلاحظ.

ويأتى

فى رواية حمران (3) من باب (5) كيفيّة الذّبح والنّحر قوله عليه السلام: ولا تقلّب السّكّين لتدخلها من تحت الحلقوم وتقطعه الى فوق.

(4) باب أنّ الإبل تنحر وما سواها يذبح

اشاره

قال اللّٰه تعالى فى سورة البقرة (2):71: «قٰالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهٰا بَقَرَةٌ لاٰ ذَلُولٌ تُثِيرُ اَلْأَرْضَ وَ لاٰ تَسْقِي اَلْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لاٰ شِيَةَ فِيهٰا قٰالُوا اَلْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهٰا وَ مٰا كٰادُوا يَفْعَلُونَ‌».

225-41387-⁽¹⁾تهذيب 53/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 228/6: علىّ (بن إبراهيم - يب) عن أبيه عن صفوان قال: سألت ابا الحسن عليه السلام عن ذبح البقر فى(1) المنحر فقال للبقر الذّبح وما نحر فليس بذكىّ‌.

226-41388-(2) المقنع 139: إذا ذبحت البقرة من المنحر فلا تأكلها فانّ البقر تذبح ولا تنحر وما نحر فليس بذكىّ‌.

227-41389-(3) تهذيب 53/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 229/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد وعلىّ بن إبراهيم عن أبيه (وعلىّ بن محمّد - كا) عن أحمد بن محمّد (عن - كا) ابن أبى نصر عن يونس بن يعقوب قال: قلت لأبى الحسن (الأوّل - كا) عليه السلام إنّ أهل مكّة لا يذبحون البقر وإنّما ينحرون فى اللّبّة (البقر - يب) فما ترى فى أكل لحمها قال فقال عليه السلام «فَذَبَحُوهٰا وَ مٰا كٰادُوا يَفْعَلُونَ‌» لا تأكل الّا ما ذبح.

ارجاعات

گذشت:

در روايت سى و چهارم از باب دوم از باب هاى شكار اين گفته به امام عليه السلام كه: «همراهش چاقو نيست تا با آن شكار را ذبح حلال كند، آيا سگ را به حال خود واگذارد تا آن را بكشد و از آن بخورد؟

امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

و در روايت سى و ششم فرموده امام عليه السلام كه: «و هر گاه همراهت آهن نبود تا شكار را با آن ذبح كنى، سگ را رها كن تا آن را بكشد.»

و در روايت سى و هفتم و سى و هشتم نظير آن هست.

در روايات باب هفتم ممكن است مطالبى مناسب با اين بحث يافت شود.

مى آيد:

و در روايت سوم از باب پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «چاقو را زير و رو نكن براى اين كه آن را به زير حلقوم وارد كنى و به طرف بالا بِبُرى.»

باب 4 روش ذبح حلال شتر و ساير حيوانات

خداوند تعالى مى فرمايد:

گفت: به راستى او مى گويد: همانا آن ماده گاوى است كه براى شخم زدن زمين و آبيارى كشاورزى رام نيست، سالم است و در آن هيچ خالى وجود ندارد. گفتند: اكنون حق را آوردى. آنگاه آن را ذبح كردند و نزديك بود انجام ندهند.⁽¹⁾

225-41387-(1) صفوان گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره ذبح گاو از محل نحر (زير گلو) سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: براى گاو ذبح است و گاوى كه نحر شود ذبح حلال نشده است.»

226-41388-(2) در كتاب المقنع آمده است: «هر گاه گاو از محل نحر ذبح شود، آن را نخور زيرا گاو ذبح مى شود و نحر نمى شود و گاوى كه نحر شد، ذبح حلال نشده است.»

227-41389-(3) يونس بن يعقوب گويد: «به امام موسى بن جعفر عليه السلام گفتم: اهل مكه گاو را ذبح نمى كنند بلكه آن را از زير گلو نحر مى كنند، درباره خوردن گوشتش چه نظرى داريد؟

امام عليه السلام اين آيه را تلاوت كرد: «آنگاه آن را سر بريدند و نزديك بود انجام ندهند.» آنگاه فرمود:

نخور مگر آنچه كه سر بريده شود.»

228-41390-(4) مجمع البيان 132/1: قيل للصّادق عليه السلام إنّ أهل مكّة يذبحون البقرة فى اللّبّة(1) فما ترى فى أكل لحومها فسكت هنيهة(2) ثمّ قال قال اللّٰه تعالى «فَذَبَحُوهٰا وَ مٰا كٰادُوا يَفْعَلُونَ‌» لا تأكل الّا ما ذبح من مذبحه. تفسير العيّاشىّ 47/(1): عن يونس بن يعقوب قال: قلت لأبى عبد اللّٰه عليه السلام إنّ أهل مكّة (وذكر مثله).

229-41391-(5) فقيه 210/3: قال الصّادق عليه السلام: كلّ منحور مذبوح حرام وكلّ مذبوح منحور حرام.

230-41392-(6) دعائم الإسلام 180/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام: أنّه سئل عن البقرة ما يصنع بها تنحر أو تذبح قال السّنّة أن تذبح وتضجع للذّبح ولا بأس إن نحرت.

الإرجاعات

ويأتى

فى رواية الدّعائم (7) من الباب التّالى قوله: البعير يذبح أو ينحر قال عليه السلام السّنّة أن ينحر.

(5) باب كيفيّة الذّبح والنّحر وجملة من أحكامهما

اشاره

231-41393-⁽¹⁾كافى 319/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد ابن أبى عبد اللّٰه عن علىّ بن الرّيّان بن الصّلت عن عبيد اللّٰه بن عبد اللّٰه الواسطىّ عن واصل بن سليمان عن درست عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: ذكرنا الرّؤس (عند أبى عبد اللّٰه عليه السلام والرّأس - محاسن) من الشّاة فقال الرّأس موضع الذّكاة وأقرب من المرعى وأبعد من الأذى. المحاسن 469: البرقىّ عن علىّ بن الرّيّان بن الصّلت عن عبيد اللّٰه بن عبد اللّٰه الواسطىّ عن واصل بن سليمان أو عن درست عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: (وذكر مثله).

232-41394-⁽²⁾تهذيب 53/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 228/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن معاوية بن عمّار قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: النّحر فى اللّبّة والذّبح فى الحلق⁽³⁾.

233-41395-(3) تهذيب 55/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 229/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن أبى هاشم الجعفرىّ عن أبيه عن حمران بن أعين عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سألته عن الذّبح

228-41390-(4) در تفسير مجمع البيان روايت مى شود كه به امام صادق عليه السلام گفته شد: «اهل مكه گاو را از محل نحر ذبح مى كنند، درباره خوردن گوشت آن چه نظرى داريد؟

پس امام عليه السلام اندكى سكوت كرد و سپس فرمود: خداوند تعالى مى فرمايد: «آن را سر بريدند و نزديك بود انجام ندهند.» نخور مگر آنچه كه از محل ذبحش، سر بريده شود.»

يونس بن يعقوب نيز اين حديث را از امام صادق عليه السلام روايت كرده است.

229-41391-(5) در كتاب من لا يحضره الفقيه روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام فرمود: «هر حيوان نحر شدنى كه سرش بريده شود حرام است و هر حيوانى كه سرش بريده مى شود، نحر شده اش حرام است.»

230-41392-(6) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «با گاو چه مى كنند، نحر مى شود يا سرش بريده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: سنت اين است كه سر بريده شود و براى بريده شدن سر خوابانده شود و اگر نحر شود، اشكال ندارد.»

ارجاعات

مى آيد:

در روايت هفتم از باب بعدى اين گفته كه: «شتر سر بريده مى شود يا نحر؟ امام عليه السلام فرمود: سنت، نحر كردن آن است.»

باب 5 احكام ذبح در بريدن سر و نحر كردن زير گلو

231-41393-(1) درست گويد: «نزد امام صادق عليه السلام درباره سرِ گوسفند سخن گفتيم. امام عليه السلام فرمود: سر، محل ذبح حلال و نزديك تر به چراگاه و دورتر از رنجش است.»

232-41394-(2) معاوية بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «نحر در گودى زير گلوست و سر بريدن در حلق (حلقوم).»

233-41395-(3) حمران بن اعين گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره سر بريدن سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: هر گاه حيوانى را سر بريدى آن را رها كن و پاهايش را ببند و چاقو را زير و رو مكن كه آن را در زير گردن

فقال إذا ذبحت فأرسل ولا تكتف(1) ولا تقلّب السّكّين لتدخلها (من - كا) تحت الحلقوم وتقطعه إلى فوق والإرسال للطّير خاصّة فان تردّى(2) فى جبّ‌⁽¹⁾أو وهدة(4) من الأرض فلا تأكله ولا تطعمه⁽²⁾فانّك لا تدرى التّردّى قتله أو الذّبح وإن كان (شىء - كا) من الغنم فأمسك صوفه أو شعره ولا تمسكنّ يداً ولا رجلاً وأمّا البقر فاعقلها وأطلق⁽³⁾الذَّنَب وأمّا البعير فشدّ أخفافه إلى آباطه وأطلق رجليه وإن أفلتك⁽⁴⁾شئ من الطّير و أنت تريد ذبحه أو ندّ⁽⁵⁾عليك فارمه بسهمك فاذا (هو - كا) سقط فذكّه بمنزلة الصّيد.

234-41396-(4) دعائم الإسلام 174/2: روينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عليهم السلام: أنّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله قال من ذبح ذبيحة فليحدّ شفرته وليُرِحْ ذبيحته.

235-41397-(5) دعائم الإسلام 174/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال: إذا أردت أن تذبح ذبيحة فلا تعذّب البهيمة أحدّ الشّفرة واستقبل القبلة ولا تنخعها حتّى تموت، يعنى بقوله لا تنخعها قطع النّخاع وهو عظم فى العنق.

236-41398-(6) دعائم الإسلام 179/2: عن أبى جعفر محمّد بن علىّ عليهما السلام أنّه قال: يرفق بالذّبيحة ولا يعنَف بها قبل الذّبح ولا بعده وكرّه أن يضرب عرقوب⁽⁶⁾الشّاة بالسّكّين.

237-41399-(7) دعائم الإسلام 180/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام: أنّه سئل عن البعير يذبح أو ينحر قال السّنّة أن ينحر قيل كيف ينحر قال يقام قائماً حيال القبلة فتعقل يده الواحدة ويقوم الّذى ينحره حيال القبلة فيضرب فى لبّته بالشّفرة حتّى يقطع ويفرى.

الإرجاعات

و تقدّم

فى رواية عبد اللّٰه بن الحسين (10) من باب ⁽⁷⁾وجوب صيام شهر رمضان من أبواب فضل صوم شهر رمضان وفرضه (ج 10) قوله عليه السلام: والنّحر نسخ كلّ ذبيحة. وفى احاديث باب ⁽⁸⁾وجوب توجيه الذّبيحة الى القبلة من ابواب الذبائح، وباب (2) وجوب التّسمية عند التّذكية وباب ⁽⁹⁾انّ الإبل تنحر وما سواها يذبح ما يناسب الباب.

فرو برى و به سمت بالا آن را قطع كنى [يعنى از پايين گردن تا زير چانه را بشكافى] و رها كردن پرنده ويژه است، پس اگر در چاه يا گودالى از زمين افتاد، آن را نخور و به ديگران نخوران زيرا تو نمى دانى سقوط سبب مرگ آن شده است يا سر بريدن و اگر [حيوان سر بريده شده] يكى از انواع گوسفند است، پس پشم يا موى آن را بگير و دست و پايى را نگير و پاى گاو را ببند و دمش را آزاد گذار و سم هاى شتر را به شانه هايش ببند و پاهايش را رها كن و اگر پرنده اى كه مى خواهى ذبحش كنى گريخت يا سركشى كرد آن را با تير بزن و هنگامى كه افتاد آن را همانند شكار، ذبح حلال كن.»

234-41396-(4) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از نياكانش عليهم السلام روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «هر كس ذبيحه اى را ذبح كند، بايد چاقويش را تيز كند و ذبيحه اش را راحت كند.»

235-41397-(5) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هر گاه خواستى ذبيحه اى را ذبح كنى، آن حيوان را شكنجه نده، چاقو را تيز كن و به جهت قبله بايست و نخاعش را قطع نكن تا بميرد.»

مقصود امام عليه السلام از اين سخن كه فرمود: «لا تنخعها» قطع نخاع است و آن استخوانى (كنايه از اينكه از داخل استخوان گردن عبور مى كند) است در گردن.»

236-41398-(6) در كتاب دعائم الاسلام از امام باقر عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «با نرمى و مهربانى با ذبيحه رفتار مى شود و پيش از ذبح و پس از آن با شدت با آن رفتار نشود و آن حضرت ضربه زدن با چاقو به پشت پاى گوسفند را ناپسند مى شمرد.»

237-41399-(7) در همان كتاب روايت مى شود كه از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «آيا شتر سر بريده مى شود يا نحر مى گردد؟ امام عليه السلام فرمود: سنت، نحرِ آن است.

گفته شد: چگونه نحر مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: ايستاده رو به روى قبله نگه داشته مى شود و يكى از دستانش بسته مى شود و نحر كننده مقابل قبله مى ايستد و با چاقو در گودى زير گلويش مى زند تا قطع كند و ببرد.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت دهم از باب دوم از باب هاى فضيلت و وجوب روزه ماه رمضان فرموده امام عليه السلام كه:

«نحر هر ذبيحه اى را نسخ كرد.»

و در روايات باب يكم، دوم و چهارم مناسب با اين بحث هست.

ويأتى فى الباب التّالى وما يتلوه وباب (8) انّ من قطع رأس الذّبيحة غير متعمّد لم يحرم أكلها ما يناسب ذلك.

(6) باب أنّه لا يحلّ الذّبح من غير المذبوح ولا يجوز أكل ما ذبح من غير مذبحه فى حال الاختيار

اشاره

238-41400-⁽¹⁾تهذيب 53/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 231/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: فى رجل ضرب بسيفه جزوراً(1) أو شاة فى غير مذبحها وقد سمّى حين ضرب (بها - يب) فقال لا يصلح أكل ذبيحة لا تذبح من مذبحها (يعنى - كا) اذا تعمّد لذلك ولم يكن حاله حال الإضطرار فأمّا إذا اضطرّ إليها واستصعبت⁽²⁾عليه ما يريد أن يذبح فلا بأس بذلك.

239-41401-(2) كافى 229/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 53/9: الحسن بن محبوب عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن الذّبيحة فقال عليه السلام استقبل بذبيحتك القبلة ولا تنخعها حتّى تموت ولا تأكل من ذبيحة (ما - يب - كا) لم تذبح من مذبحها. المقنع 139: وإن ذبحت فاستقبل بذبيحتك (وذكر مثله).

240-41402-⁽³⁾دعائم الإسلام 176/2: قال أبوجعفر عليه السلام: و لا تؤكل ذبيحة ما لم تذبح من مذبحها.

241-41403-(4) دعائم الإسلام 176/2: عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله: أنّه نهى عن الذّبح إلّافى الحلق.

242-41404-(5) دعائم الإسلام 180/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام: أنّه سئل عن الذّبيحة إن ذبحت من القفا قال إن لم يتعمّد ذلك فلا بأس وإن يتعمّده وهو يعرف سنّة النّبىّ صلى الله عليه و آله لم تؤكل ذبيحته ويحسن أدبه.

243-41405-(6) دعائم الإسلام 175/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال: اذبح فى المذبح يعنى دون الغلصمة(3) ولا تنخع الذّبيحة ولا تكسر الرّقبة حتّى تموت.

مى آيد:

و در دو باب بعدى و باب هشتم مناسب آن خواهد آمد.

باب 6 ذبح حيوان از غير موضع ذبح آن

238-41400-(1) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه شخصى با بردن نام خدا به وسيله شمشير به غير موضع سر بريدن شتر يا گوسفندى ضربه زد. امام عليه السلام در اين باره فرمود: «شايسته نيست خوردن ذبيحه اى كه از موضع ذبحش، سر بريده نشود (مقصود) در صورتى كه به عمد اين كار را انجام دهد و در حالت ناچارى نباشد ولى در صورت ناچارى به آن كار و سركشى كردن حيوانى كه تصميم به سر بريدنش دارد، اين كار اشكالى ندارد.»

239-41401-(2) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره ذبيحه سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «ذبيحه ات را به سمت قبله قرار بده و نخاعش را قطع نكن تا بميرد و از ذبيحه اى كه از موضع ذبحش، سر بريده نشده است نخور.»

در كتاب المقنع اين مطلب بدون اسناد به امام عليه السلام آمده است.

240-41402-(3) در كتاب دعائم الاسلام از امام باقر عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «ذبيحه تا وقتى كه از موضع ذبحش سر بريده نشود، خورده نمى شود.»

241-41403-(4) در همان كتاب روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از سر بريدن در غير حلق نهى كرد.»

242-41404-(5) در همان كتاب روايت مى شود كه از امام صادق عليه السلام درباره سر بريدن ذبيحه از پشت سر سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: «اگر در اين كار تعمّد نداشته باشد، اشكال ندارد ولى اگر به عمد انجام دهد، در حالى كه سنت پيامبر صلى الله عليه و آله را مى شناسد، ذبيحه اش خورده نمى شود و به صورت نيكو ادب مى شود.»

243-41405-(6) در همان كتاب از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «از موضع ذبح، سر ببُر! يعنى پايين تر از سر حلقوم و نخاع ذبيحه را قطع نكن و گردن را نشكن تا بميرد.»

الإرجاعات

و تقدّم فى باب (3) انّه لا ذكاة بغير الحديد والباب المتقدّم والباب التّالى وما يتلوه ما يناسب ذلك.

ويأتى

فى رواية الجارود (5) من باب (3) تحريم ما أهلّ لغير اللّٰه به من أبواب الأطعمة قوله: كان رجل من بنى رياح يقال له سجيم بن اثيل نافر(1) غالباً أبا الفرزدق بظهر الكوفة على أن يعقر(2) هذا من ابله مائة وهذا من ابله مائة اذا وردت الماء فلماوردت الماء قاموا اليها بالسّيوف فجعلوا يضربون عراقيبها فخرج النّاس على الحميرات والبغال يريدون اللّحم (الى أن قال) ينادى علىّ عليه السلام يا أيّها النّاس لا تأكلوا من لحومها فانّما أهلّ بها لغير اللّٰه.

(7) باب كراهة نخع الذّبيحة قبل أن تموت

اشاره

244-41406-⁽¹⁾تهذيب 55/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 229/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان عن ابن مسكان عن محمّد الحلبىّ قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: لا تنخع الذّبيحة حتّى تموت فإذا ماتت فانخعها.

245-41407-⁽²⁾الجعفريّات 238: باسناده عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن جدّه علىّ بن الحسين عن أبيه عن علىّ بن أبي طالب عليهم السلام: أنّه ركب بغلة رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله الشّهباء⁽³⁾بالكوفة فأتى سوقاً سوقاً فأتى طاق اللّحّامين فقال بأعلى صوته يا معشر القصّابين لا تنخعوا ولا تعجّلوا الأنفس حتّى تزهق وإيّاكم والنّفخ فى اللّحم للبيع فإنّى سمعت رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله ينهى عن ذلك الخبر.

246-41408-(3) مستدرك 134/16: مجموعة الشّهيد فى مناهى النّبىّ صلى الله عليه و آله: أنّه نهى عن النّخع. قال و هو القتل الشّديد وهو قطع النّخاع مبالغة وهو خيط الرّقبة والبخع بالباء أيضاً القتل الشّديد وبه نطق القرآن.

ارجاعات

گذشت:

در باب سوم و باب پيشين و دو باب بعدى مناسب با اين بحث وجود دارد.

مى آيد:

و در روايت پنجم از باب سوم از باب هاى خوراكى ها اين گفته كه: «شخصى از خاندان بنى رياح به نام سجيم بن اثيل در پشت كوفه با غالب پدر فرزدق به فخر فروشى پرداختند بنابر اينكه وقتى شتران شان براى نوشيدن آب رفتند هر يك صد نفر از آن ها را پى كنند. آنگاه وقتى شتران شان بر سر آب رفتند، شمشيرهاى شان را برداشتند و شروع به قطع پاهاى شان كردند. از سوى ديگر مردم سوار بر الاغ و استر به هواى گوشت بيرون آمدند... (ماجرا ادامه مى يابد تا آنجا كه) على عليه السلام ندا سر مى دهد:

اى مردم! از گوشت هاى آن ها نخوريد زيرا با نام غير خدا كشته شده اند.»

باب 7 حكم قطع نخاع ذبيحه پيش از مُردن

244-41406-(1) محمد حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «نخاع ذبيحه را قطع نكن تا بميرد، پس آنگاه كه مُرد، آن را قطع كن.»

245-41407-(2) در كتاب الجعفريات از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از جدش عليه السلام امام سجاد عليه السلام از پدرش امام حسين عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «على عليه السلام در كوفه بر استر پيامبراكرم صلى الله عليه و آله - شهباء - سوار شد و به تك تك بازارها سر زد تا به بازار گوشت فروشان رسيد در آنجا با نهايت توان فرياد برآورد: اى گروه قصابان! نخاع ذبيحه را قطع نكنيد و در گرفتن جانش شتاب نكنيد تا جان از بدنش خارج شود و از دميدن در گوشت براى فروش بپرهيزيد زيرا من از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله شنيدم كه از اين كار نهى كرد...»

246-41408-(3) در مجموعه شهيد اول در نهى هاى پيامبراكرم صلى الله عليه و آله آمده است: «آن حضرت از نخع نهى كرد.»

مرحوم شهيد فرمود: «آن كشتن سخت است و آن قطع نخاع با شدت است و نخاع رشته گردن است و «بخع» نيز كشتن شديد و سخت است و در قرآن آمده است.»

247-41409-(4) دعائم الإسلام 175/2: عن أبى عبد اللّٰه جعفر بن محمّد عليهما السلام: أنّه سئل عمّن نخع الذّبيحة من قبل أن تموت يعنى يكسر عنقها فقد أساء فلا بأس بأكلها.

الإرجاعات

و تقدّم

فى رواية الحلبىّ (2) من باب (1) وجوب توجيه الذّبيحة الى القبلة قوله عليه السلام:

ولا ينخع ولا يكسر الرّقبة حتّى تبرد الذّبيحة.

و فى رواية ابن مسلم (4) من باب (2) وجوب التّسمية عند الذّبح قوله عليه السلام: ولا ينخع ولا يقطع الرّقبة بعد ما يذبح.

و فى رواية الدّعائم (5) من باب (5) كيفيّة الذّبح قوله عليه السلام: ولا تنخعها حتّى تموت يعنى بقوله لا تنخعها قطع النّخاع وهو عظم فى العنق.

و فى رواية ابن مسلم (2) من باب (6) انّه لا يحلّ الذّبح من غير المذبح قوله صلى الله عليه و آله: ولا تنخعها حتّى تموت.

وفى رواية الدعائم (6) قوله عليه السلام: ولا تنخع الذّبيحة ولا تكسر الرّقبة حتّى تموت.

ويأتى فى الباب التّالى ما يناسب ذلك.

وفى رواية على بن جعفر (16) من باب (15) انّ الصّبىّ إذا قوى على الذّبح أكلت ذبيحته قوله عليه السلام: إذا كانت (المرأة) لا تنخع ولا تكسر الرّقبة فلا بأس.

(8) باب أنّ من قطع رأس الذّبيحة غير متعمّد لم يحرم أكلها

اشاره

248-41410-⁽¹⁾تهذيب 55/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 230/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن فقيه 208/3: (عمر - كا - فقيه) ابن أذينة عن الفضيل (بن يسار - كا - يب) قال: سألت أباجعفر عليه السلام عن رجل ذبح فسبقه السّكّين فقطع (رأسه(1) - كا) فقال (هو - كا) ذكاة وحيّة⁽²⁾ولا بأس (به و كا) بأكله.

249-41411-(2) تهذيب 55/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 230/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن حريز عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن مسلم ذبح شاة وسمّى فسبقه⁽³⁾السّكّين (بحدّتها - كا) فأبان الرّأس فقال إن خرج الدّم فكُل. فقيه 208/3:

فى رواية حريز عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال: إن خرج الدّم فكُل.

247-41409-(4) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه از امام صادق عليه السلام درباره نخع ذبيحه پيش از مردن سؤال شد - يعنى گردنش شكسته شود - امام عليه السلام فرمود: «بد كارى كرده است ولى خوردنش اشكال ندارد.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت دوم از باب يكم فرموده امام عليه السلام كه: «نخاع ذبيحه و گردنش قطع نمى گردد تا سرد شود.»

در روايت چهارم از باب دوم فرموده امام عليه السلام كه: «پس از ذبح سر بريدن حيوان نخاعش بريده نمى شود و گردنش قطع نمى گردد.»

و در روايت پنجم از باب پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «آن را نخع نكن تا بميرد. معناى اين سخن امام «لا تنخعها» قطع نخاع است و آن استخوانى در گردن است.»

و در روايت دوم از باب ششم فرموده پيامبراكرم صلى الله عليه و آله كه: «و نخاع آن را قطع نكن تا بميرد.»

و در روايت ششم فرموده امام عليه السلام كه: «نخاع ذبيحه را قطع نكن و گردنش را نشكن تا بميرد.»

مى آيد:

در باب بعدى مناسب با اين بحث خواهد آمد.

در روايت شانزدهم از باب پانزدهم فرموده امام عليه السلام كه: «در صورتى كه زن نخاع را قطع نكند و گردن را نشكند، اشكال ندارد.»

باب 8 حكم ذبح با سرعت در بريدن سر

248-41410-(1) فضيل بن يسار گويد: «از امام باقر عليه السلام سؤال كردم: شخصى چاقو از دستش در مى رود و سر را جدا مى كند.

امام عليه السلام فرمود: آن ذبح حلال سريع است (و اين كار) و خوردنش اشكال ندارد.»

249-41411-(2) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام سؤال كردم: شخص مسلمانى با بردن نام خدا گوسفندى را ذبح مى كند ولى چاقو از دستش در مى رود و سرش را جدا مى كند. امام عليه السلام فرمود: اگر خون بيرون آمد، بخور.»

محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اگر خون خارج شد، بخور.»

250-41412-⁽¹⁾فقيه 208/3: وفى رواية سماعة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: لا بأس به إذا سال الدّم.

251-41413-(4) قرب الإسناد 107: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه انّ عليّاً عليه السلام كان يقول: إذا أسرعت السّكّين فى الذّبيحة فقطعت الرّأس فلا بأس بأكلها.

252-41414-(5) بحارالأنوار 278/10: أخبرنا أحمد بن موسى بن جعفر بن أبى العبّاس قال حدّثنا أبو جعفر ابن يزيد بن النّضر الخراسانىّ من كتابه فى جمادى الاخرة سنة إحدى وثمانين ومائتين قال حدّثنا علىّ بن الحسن بن علىّ بن أبي طالب عليه السلام عن علىّ بن جعفر بن محمّد عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألت أبى جعفر بن محمّد عليهما السلام عن الرّجل ذبح فقطع الرّأس قبل أن تبرد الذّبيحة كان ذلك منه خطاً أو سبقه السّكّين أيؤكل ذلك قال نعم ولكن لا يعود.

253-41415-(6) تهذيب 56/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 230/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن هارون بن مسلم عن مسعدة بن صدقة قال سمعت أبا عبد اللّٰه عليه السلام: و (قد - كا) سئل عن الرّجل يذبح فتسرع السّكّين فتبين الرّأس فقال الذّكاة الوحيّة لا بأس بأكله إذا⁽²⁾لم يتعمّد بذلك⁽³⁾.

254-41416-(7) المقنع 139: إذا ذبحت فسبقت الحديدة فأبانت الرّأس فكله إذا خرج الدّم.

255-41417-(8) دعائم الإسلام 176/2: عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله: انّه نهى عن قطع رأس الذّبيحة فى وقت الذّبح.

256-41418-(9) دعائم الإسلام 176/2: عن أبى جعفر محمّد بن علىّ عليهما السلام أنّه قال: ولا يتعمّد الذّابح قطع الرّأس فان جهل ذلك فلا بأس.

257-41419-(10) دعائم الإسلام 176/2: عن علىّ عليه السلام: أنّه كتب الى رفاعة وهو رفاعة بن شدّاد وكان قاضياً لعلىّ عليه السلام بالأهواز أن يأمر القصّابين أن يحسنوا الذّبح فمن صمّم(3) فليعاقبه وليلق ما ذبح إلى الكلاب.

258-41420-(11) دعائم الإسلام 176/2: عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام أنّه قال: فيمن لا يتعمّد قطع رأس الذّبيحة فى وقت الذّبح ولكن سبقه السّكّين فأبان رأسها قال تؤكل إذا لم يتعمّد ذلك.

250-41412-(3) سماعه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در صورت جارى شدن خون، اشكالى در ذبيحه نيست.»

251-41413-(4) حسين بن علوان از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه امير مؤمنان عليه السلام همواره مى فرمود: «هنگامى كه چاقو در ذبيحه شتاب گيرد و سرش را جدا كند، خوردنش اشكالى ندارد.»

252-41414-(5) على بن جعفر از برادرش امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «از پدرم امام صادق عليه السلام سؤال كردم: شخصى هنگام ذبح، پيش از سرد شدن ذبيحه سرش را جدا مى كند و اين كار از روى اشتباه و يا پيشى گرفتن چاقو بر اوست آيا آن خورده مى شود؟

پدرم عليه السلام فرمود: آرى ولى تكرار نكند!»

253-41415-(6) مسعدة بن صدقه گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شخصى سؤال شد كه هنگام ذبح چاقو شتاب مى گيرد و سر را جدا مى كند. امام عليه السلام فرمود: ذبح حلال سريعى است خوردنش اشكالى ندارد، در صورتى كه اين كار عمدى نباشد.»

254-41416-(7) در كتاب المقنع آمده است: «هر گاه ذبح كردى و آهن بر تو پيشى گرفت و سر را جدا كردى، در صورت بيرون آمدن خون آن را بخور.»

255-41417-(8) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از جدا كردن سر ذبيحه در هنگام ذبح نهى كرد.

256-41418-(9) در همان كتاب از امام باقر عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «ذبح كننده نبايد عمداً سر را جدا كند ولى اگر جاهل بود، اشكال ندارد.»

257-41419-(10) در همان كتاب روايت مى شود كه امير مؤمنان عليه السلام به رفاعة بن شداد - قاضى منصوب از طرف امام عليه السلام در اهواز - نوشت كه به قصابان دستور دهد، نيكو ذبح كنند پس هر كس [پيش از خارج شدن جان از بدن حيوان] سر آن را به طور كامل جدا كند پس او را مجازات نمايد و ذبيحه اش را نزد سگان بيندازد.

258-41420-(11) در همان كتاب روايت مى شود كه امام صادق عليه السلام درباره شخصى كه قصد جدا كردن سر ذبيحه را نداشت ولى چاقو بر وى پيش دستى كرد و سر را جدا نمود فرمود: «در صورت تعمد نداشتن به اين كار، خورده مى شود.»

259-41421-(12) فقيه 209/3: روى حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: أنّه سئل عن رجل ذبح طيراً فقطع رأسه أيؤكل منه قال نعم ولكن لا يتعمّد قطع رأسه.

الإرجاعات

و تقدّم فى باب (5) كيفيّة الذّبح والباب المتقدّم واشاراته ما يناسب ذلك فراجع.

(9) باب أنّ الثّور أو البعير إذا تعاصىٰ وابتدره النّاس وسمّوا وقتلوه فلا بأس بأكله ولو تردّىٰ فى بئر أو حفرة فلم يقدر على مذبحه أو منحره يسمّى ويطعن حيث أمكن الّا أن يدركه حيّاً فيذكّيه

اشاره

260-41422-⁽¹⁾تهذيب 54/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 231/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار ومحمّد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان عن صفوان عن ابن مسكان عن محمّد الحلبىّ قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: فى ثور تعاصىٰ فابتدروه(1) بأسيافهم وسمّوا وأتوا عليّاً عليه السلام فقال هذه⁽²⁾ذكاة وحيّة ولحمه حلال⁽³⁾.

261-41423-(2) تهذيب 54/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 231/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن فقيه 208/3: صفوان (بن يحيى - فقيه) عن عيص⁽⁴⁾بن القاسم عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: إنّ ثوراً بالكوفة ثار فبارد النّاس (إليه - كا) بأسيافهم⁽⁵⁾فضربوه فأتوا أمير المؤمنين عليه السلام فسألوه فقال ذكاة وحيّة ولحمه حلال⁽⁶⁾.

262-41424-(3) تهذيب 54/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 231/6: محمّد بن يحيى عن عبد اللّٰه بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن أبان بن عثمان عن الفضل بن عبدالملك وعبدالرّحمن ابن أبى عبد اللّٰه فقيه 208/3: روى الفضيل وعبدالرّحمن بن أبى عبد اللّٰه عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام (قال - فقيه): إنّ قوماً أتوا النّبىّ صلى الله عليه و آله فقالوا (له - فقيه) إنّ بقرة لنا غلبتنا واستصعبت علينا فضربناها بالسّيف فأمرهم بأكلها.

259-41421-(12) حلبى روايت مى كند كه از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «شخصى پرنده اى را ذبح و سرش را جدا مى كند آيا از آن خورده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: آرى ولى به عمد سرش را جدا نكند.»

ارجاعات

گذشت:

در باب پنجم و باب پيشين مناسب با اين بحث هست.

باب 9 چگونگى ذبح شرعى گاو و شتر سركش و افتاده در چاه و گودال

260-41422-(1) محمد حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در زمان على عليه السلام گاو نرى سركشى كرد، آنگاه گروهى با بردن نام خدا به وسيله شمشيرهايشان به آن هجوم بردند و نزد على عليه السلام رفتند.

وى فرمود: اين ذبح حلال سريع و گوشتش حلال است.»

261-41423-(2) عيص بن قاسم از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در كوفه گاوى سركشى كرد، آنگاه مردم با شمشيرهايشان به آن هجوم بردند و ضربه زدند، سپس نزد امير مؤمنان عليه السلام رفتند و از وى سؤال كردند. وى فرمود: اين ذبح شرعى سريع و گوشتش حلال است.»

262-41424-(3) فضيل و عبد الرحمان بن ابى عبداللّٰه از امام صادق عليه السلام روايت مى كنند كه فرمود: «گروهى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند و گفتند: ماده گاوى بر ما غالب شد و سركشى نمود، ما هم با شمشير به آن ضربه زديم. پيامبراكرم صلى الله عليه و آله به خوردن آن دستور داد.»

263-41425-⁽¹⁾قرب الإسناد 106: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه قال:

سئل علىّ عليه السلام عمّا تردّىٰ على منحره فيقطع ويسمّى عليه فقال لا بأس به وأمر بأكله.

264-41426-⁽²⁾دعائم الإسلام 176/2: قال أبو عبد اللّٰه جعفر بن محمّد عليهما السلام: ولو تردّىٰ ثور أو بعير فى بئر أو حفرة أو هاج⁽³⁾فلم يقدر على منحره أو مذبحه فانّه يسمّى اللّٰه عليه ويطعن حيث أمكن منه ويؤكل.

265-41427-⁽⁴⁾تهذيب 54/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 231/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن أحمد بن الحسن الميثمىّ عن أبان عن إسماعيل الجعفىّ قال: قلت لأبى عبد اللّٰه عليه السلام بغير تردّىٰ فى بئر كيف ينحر قال تدخل الحربة فتطعنه بها وتسمّى وتأكل.

266-41428-(7) فقيه 208/3: روى أبان عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن بعير تردّىٰ فى بئر فذبح من قِبَل ذَنبه قال لا بأس إذا ذكر اسم اللّٰه عليه.

267-41429-(8) كافى 231/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 54/9: الحسين بن سعيد عن القاسم بن محمّد عن علىّ بن أبى حمزة عن أبى بصير عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: إذا⁽⁵⁾امتنع عليك بعير و أنت تريد (أن - كا) تنحره⁽⁶⁾فانطلق منك فان خشيت أن يسبقك فضربته بسيف أو طعنته برمح(4) بعد أن تسمّى فكُل الّا أن تدركه ولم يمت بعدُ فذكّه.

268-41430-(9) قرب الإسناد 106: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام قال: أيّما إنسيّة(5) تردّت فى بئر فلم يقدر على منحرها فلينحرها من حيث يقدر عليها ويسمّى اللّٰه عليها وتؤكل.

269-41431-(10) المقنع 139: وإن امتنع عليك بعير و أنت تريد نحره أو بقرة أو شاة أو غير ذلك فضربتها بالسّيف وسمّيت فلا بأس بأكله.

270-41432-(11) قرب الإسناد 145: السّندى بن محمّد البزّاز قال حدّثنى أبوالبخترى عن جعفر عن أبيه انّ عليّاً عليه السلام قال: إذا استصعبت عليكم الذّبيحة فعرقبوها(6) فإن لم تقدروا أن تعرقبوها فإنّه يحلّها ما يحلّ الوحش.

263-41425-(4) حسين بن علوان از امام صادق عليه السلام از پدرش روايت مى كند كه از على سؤال شد: «حيوانى بر محل ذبحش سقوط كرد و بريده شد و نام خدا بر آن برده شد. على عليه السلام فرمود: اشكال ندارد. و به خوردن آن فرمان داد.»

264-41426-(5) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «اگر گاو يا شترى در چاه يا گودالى بيفتد يا سركش شود و قدرت بر موضع نحر يا سر بريدن آن نباشد، پس نام خدا بر آن برده مى شود و با نيزه به هر جاى ممكن از بدنش ضربه زده مى شود و خورده مى شود.»

265-41427-(6) اسماعيل جعفى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: شترى در چاه مى افتد چگونه نحر مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: نيزه كوچك را وارد مى كنى و با بردن نام خدا به وسيله آن به بدنش ضربه مى زنى و مى خورى.»

266-41428-(7) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره شترى سؤال كردم كه در چاه مى افتد و از طرف دمش ذبح مى شود. امام عليه السلام فرمود: در صورت بردن نام خدا بر آن اشكال ندارد.»

267-41429-(8) ابو بصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه تصميم به نحر شترى گرفتى و آن بر تو سركشى نمود و از نزدت گريخت و ترسيدى كه بر تو پيش دستى نمايد از اين رو با بردن نام خدا به وسيله شمشير يا نيزه به آن ضربه زدى، پس بخور مگر آن كه پيش از مردنش به آن برسى كه در ا ين صورت آن را ذبح شرعى كن.»

268-41430-(9) حسين بن علوان از امام صادق عليه السلام از پدرش امام باقر عليه السلام از على عليه السلام روايت مى كند كه فرمود:

«هر حيوان اهلى در چاه بيفتد و قدرت بر موضع نحرش نباشد، پس بايد با بردن نام خدا بر آن از جايى كه مى تواند نحر كند و خورده مى شود.»

269-41431-(10) در كتاب المقنع آمده است: «و اگر شتر يا گاو يا گوسفند يا غير آن كه تصميم به نحرش گرفته اى بر تو سركشى كرد و با بردن نام خدا به وسيله شمشير به آن ضربه زدى، خوردنش اشكال ندارد.»

270-41432-(11) ابو البخترى از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه على عليه السلام فرمود: «هر گاه ذبيحه بر شما سركشى نمود، پس آن را پى كنيد و اگر قدرت بر پى كردن آن نداريد، آنچه براى حيوانات وحشى جايز است، براى آن جايز مى شود.»

الإرجاعات

و تقدّم فى باب (7) انّ الصّيد اذا قتل بالسّيف والرّمح فلا بأس بأكله من أبواب الصّيد وباب (9) انّ من رمى صيداً وهو على جبل فخرقه السّهم فلا بأس بأكله وباب (10) حكم من ضرب الصّيد فقدّه نصفين وباب (12) حكم الصّيد الّذى يرمى فيبتدره القوم فيقطّعونه ما يناسب ذلك خصوصاً رواية الدعائم (3) من هذا الباب فراجع.

و فى رواية حمران (3) من باب (5) كيفيّة الذّبح من ابواب الذّبائح قوله عليه السلام: فان تردّىٰ فى جبّ أو وهدة من الأرض فلا تأكله ولا تطعمه فانّك لا تدرى التّردّي قتله أو الذّبح.

و فى رواية الحلبىّ (1) من باب (6) انّه لا يحلّ الذّبح من غير المذبح قوله: رجل ضرب بسيفه جزوراً أو شاةً فى غير مذبحها وقد سمّى حين ضرب بها فقال عليه السلام لا يصلح أكل ذبيحة لا تذبح من مذبحها. ولاحظ ساير احاديث الباب.

(10) باب أنّ الذّبيحة إذا سلخت قبل أن تموت لم يحلّ أكلها

271-41433-(1) تهذيب 54/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 230/6: محمّد بن يحيى رفعه قال قال ابو الحسن الرّضا عليه السلام: إذا ذبحت الشّاة وسلخت أو سلخ شىء منها قبل أن تموت لم(1) يحلّ أكلها.

272-41434-⁽¹⁾دعائم الإسلام 175/2: عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله: أنّه نهى أن تسلخ البهيمة أو يقطع رأسها حتّى تموت وتهدأ(2).

(11) باب أنّ الذّبيحة إذا طرفت عينها أو تحرّك أُذنها أو ذَنَبها أوركضت رجلها فهى ذكيّة وإن لم تتحرّك وخرج منها دم كثير غليظ لا تؤكل

اشاره

273-41435-⁽²⁾تهذيب 58/9: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن تفسير العيّاشى 291/1: زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال (كُل - يب): كلّ شىءٍ من الحيوان غير الخنزير

ارجاعات

گذشت:

در باب هاى هفتم، نهم، دهم و دوازدهم از باب هاى شكار و به ويژه روايت سوم مناسب با اين بحث هست.

و در روايت سوم از باب پنجم از باب هاى ذبيحه ها فرموده امام عليه السلام كه: «اگر در چاه يا گودالى از زمين افتاد، آن را نخور و به ديگران نخوران زيرا تو نمى دانى كه سقوط آن را كشته است يا ذبح.»

در روايت يكم از باب ششم فرموده امام عليه السلام كه: «شخصى با بردن نام خدا به وسيله شمشير به غير محل ذبح شتر يا گوسفندى ضربه مى زند.

امام عليه السلام فرمود: ذبيحه اى كه از محل ذبحش، كشته نمى شود خوردنش حلال نيست.»

ساير روايات آن باب را بنگر.

باب 10 حكم كندن پوستِ ذبيحه، پيش از مردن

271-41433-(1) محمد بن يحيى با واسطه از امام رضا عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه گوسفند ذبح شود و پيش از مردن تمام يا بخشى از پوست آن كَنده شود، خوردنش حلال نيست.»

272-41434-(2) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از كندن پوست حيوان يا جدا كردن سرش نهى كرد تا بميرد و آرام گيرد.

باب 11 زمان ذبح حلال حيوان

273-41435-(1) زراره از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر حيوانى به جز خوك و شاخ زده شده مرده و (ضربه زده شده مرده توسط درنده و پرت شده از كوه و مرده و حيوانى كه توسط درنده خورده شده و مرده را بخور) و اين معناى اين سخن خداوند است: «مگر آنچه را ذبح حلال كرديد.»

والنّطيحة⁽¹⁾(والموقوذة - العيّاشىّ‌) والمتردّية وما أكل السَّبُع وهو قول اللّٰه «إِلاّٰ مٰا ذَكَّيْتُمْ‌» فإن أدركت شيئاً منها وعين تطرف⁽²⁾أو قائمة تركض⁽³⁾أو ذَنَبٌ يمصع⁽⁴⁾(فذبحت - العيّاشىّ‌) فقد أدركت ذكاته فكُله قال وإن ذبحت ذبيحة فأجدت الذّبح فوقعت فى النّار أو فى الماء أو من فوق بيت⁽⁵⁾أو (من فوق - العيّاشىّ‌) جبل إذا كنت قد أجدت الذّبح فكُل.

274-41436-(2) تهذيب 57/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 232/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نجران عن مثنّى الحنّاط عن أبان بن تغلب عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: إذا شككت فى حياة شاة ورأيتها تطرف عينها أو تحرّك أذنيها⁽⁶⁾أو تمصع بذَنَبها فاذبحها فانّها لك حلال.

275-41437-(3) تهذيب 56/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 233/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان (بن يحيى - كا) عن ابن مسكان عن (محمّد - كا) الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سألته عن الذّبيحة فقال إذا تحرّك الذَّنَب أو الطّرف أو الأذن فهو ذكىّ‌.

276-41438-(4) تهذيب 57/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 232/6: الحسين⁽⁷⁾بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الوشّاء عن أبان عن عبدالرّحمن بن أبى عبد اللّٰه عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال:

فى كتاب علىّ عليه السلام إذا طرفت العين أوركضت الرّجل أو تحرّك الذَّنَب (فكُل منه فقد أدركت ذكاته)⁽⁸⁾.

277-41439-(5) كافى 232/6: محمّد بن يحيى عن عبد اللّٰه بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن أبان بن عثمان عن عبد اللّٰه بن سليمان عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: (مثله) إلّاأنّه أسقط قوله (فكُلْ منه).

278-41440-(6) تهذيب 56/9: محمّد بن يعقوب عن كافى 233/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر عن رفاعة عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام أنّه قال: فى الشّاة إذا طرفت عينها (أو ركضت برجلها - المقنع) أو حرّكت ذَنبها فهى ذكيّة المقنع 139: والشّاة (وذكر مثله).

پس اگر به يكى از آن ها در حالى رسيدى كه پلك مى زد يا پا يا دمش را حركت مى داد، (آنگاه آن را ذبح كردى) به تحقيق ذبح حلال آن را درك كرده اى، پس آن را بخور.

فرمود: و اگر ذبيحه اى را ذبح كردى و آن را به خوبى انجام دادى، آنگاه ذبيحه در آتش يا آب افتاد يا از بالاى بام يا كوه پرتاب شد، در صورتى كه او را خوب ذبح كرده اى آن را بخور.»

274-41436-(2) ابان بن تغلب از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه در زنده بودن گوسفندى شك كردى و مشاهده كردى پلك مى زند يا گوش ها يا دمش را حركت مى دهد، آن را ذبح كن زيرا آن برايت حلال است.»

275-41437-(3) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره ذبيحه سؤال كردم، امام عليه السلام فرمود: هر گاه دم يا پلك يا گوشش را حركت دهد، آن حلال و ذبح حلال شده است.»

276-41438-(4) عبد الرحمان بن ابى عبداللّٰه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در كتاب على عليه السلام آمده است: هر گاه [حيوان] پلك بزند يا پاى بكوبد يا دم حركت دهد (از آن بخور زيرا به ذبح حلالش رسيده اى).»

277-41439-(5) عبداللّٰه بن سليمان نيز حديث پيشين را بدون جمله: «از آن بخور» از امام صادق عليه السلام روايت كرده است.

278-41440-(6) رفاعه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره گوسفند فرمود: «هر گاه پلك يا دمش را حركت دهد، پس آن ذبح حلال شده است.»

اين مطلب بدون اسناد به امام عليه السلام در كتاب المقنع آمده است و: «پايش را بكوبد» را اضافه كرده است.

279-41441-(7) كافى 232/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 56/9: أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن سليم الفرّاء عن الحسين بن مسلم⁽¹⁾قال: كنت عند أبى عبد اللّٰه عليه السلام إذ جاءه محمّد بن عبدالسّلام فقال له جعلت فداك يقول لك جدّى إنّ رجلاً ضرب بقرةً بفأس⁽²⁾فسقطت ثمّ ذبحها فلم يرسل معه بالجواب ودعا سعيدة مولاة أمّ فروة فقال لها إنّ محمّداً جائني(3) برسالة منك فكرهت أن أرسل إليك بالجواب معه فان كان الرّجل الّذى ذبح البقرة حين ذبح خرج الدّم معتدلاً فكلوا وأطعموا وإن كان خرج خروجاً متثاقلاً فلا تقربوه. قرب الإسناد 44:

حدّثنا أحمد بن إسحاق بن سعد عن بكر بن محمّد قال جاء محمّد بن عبدالسّلام إلى أبى عبد اللّٰه عليه السلام (وذكر نحوه وزاد): قال فأخذت الغلام فأرادت ضربه فبعث إليها اسقيه السّويق والسّكّر فإنّه ينبت اللحم ويشدّ العظم.

280-41442-(8) تهذيب 57/9: الحسين بن سعيد عن عاصم بن حميد عن أبى بصير قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الشّاة تذبح فلا تحرّك⁽³⁾ويهراق منها دم كثير عبيط(5) فقال لا تأكل إنّ عليّاً عليه السلام كان يقول إذا ركضت الرّجل أو طرفت العين فكُل. فقيه 209/3: سأل أبو بصير أبا عبد اللّٰه عليه السلام وذكر مثله.

281-41443-(9) دعائم الإسلام 179/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال: علامة الذّكاة أن تطرف العين أو تركض الرِّجل أو يتحرّك الذَّنَب أو الاُذن فإن لم يكن من ذلك شىء وأهرق منها دم عند الذّبح وهى لا تتحرّك لم تؤكل.

282-41444-(10) المقنع 139: وإن ذبحت شاة ولم تتحرّك وخرج منها دم كثير غليظ⁽⁴⁾فلا تأكل إلّاأن يتحرّك شىء منها.

الإرجاعات

و تقدّم

فى رواية ليث المرادىّ (11) من باب ⁽⁵⁾حكم ما يصيده غير الكلب من أبواب الصّيد قوله عليه السلام: وآخر الذّكاة إذا كانت العين تطرف والرِّجل تركض والذَّنب يتحرّك.

وفى رواية زيد (9) من باب ⁽⁶⁾انّه لا ذكاة بغير الحديد قوله عليه السلام: اِذْبَحْ بالحجر وبالعظم وبالقصبة

279-41441-(7) حسين (ياحسن) بن مسلم گويد: «نزد امام صادق عليه السلام بودم كه محمد بن عبد السلام آمد و به امام عليه السلام گفت: فدايت شوم! جدّم براى شما پيام فرستاده است كه شخصى با تبر به ماده گاوى ضربه زد و آن بر زمين افتاد، سپس آن را ذبح كرد. امام پاسخ او را با محمد نفرستاد و سعيده كنيز ام فروه را فراخوانده و به وى فرمود: [به پدربزرگ محمد بگويد]: «محمد از طرف تو براى من پيامى آورد كه من دوست نداشتم پاسخ آن را به وسيله وى بفرستم. پس اگر كسى كه گاو را سر بريده است، هنگام سر بريدن به صورت معمولى خون خارج شده است، پس بخوريد و بخورانيد و اگر به سختى خون خارج شده به آن نزديك نشويد.»

بكر بن محمد نيز اين حديث را روايت كرده است و در پايان آن مى افزايد: «سعيده نوجوان محمد بن عبد السلام را برداشت و مى خواست برود كه امام عليه السلام به وى پيام داد كه به او شربت سويق و شكر بنوشاند چرا كه آن گوشت را مى روياند و استخوان را محكم مى كند.»

280-41442-(8) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: گوسفندى ذبح مى شود ولى حركت نمى كند و خون تازه زيادى از آن مى ريزد.

امام عليه السلام فرمود: نخور زيرا على عليه السلام همواره مى فرمود: هر گاه پاى بكوبد و پلك بزند پس بخور!»

281-41443-(9) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «نشانه ذبح حلال پلك زدن يا پاى كوبيدن يا حركت دم و گوش است پس اگر هيچ يك از اين ها نبود هنگام سر بريدن اگر از آن خون ريخت ولى حركت نكرد، خورده نمى شود.»

282-41444-(10) در كتاب المقنع آمده است: «اگر گوسفندى سر بريده شد و حركت نكرد و خون فراوان غليظى (تازه اى) از آن خارج شد، پس نخور مگر آن كه عضوى از آن حركت كند.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت يازدهم از باب پنجم از باب هاى شكار فرموده امام عليه السلام كه: «و پايان [زمان] ذبح حلال هنگامى است كه چشم پلك مى زند و پا مى كوبد و دم حركت مى كند.»

در روايت نهم از باب سوم فرموده امام عليه السلام كه: «هنگامى كه به آهن دسترسى نداشتى با سنگ و استخوان و نى و چوب ذبح كن. در صورتى كه حلقوم را قطع كند و خون خارج شود، اشكال ندارد.»

وبالعود إذا لم تصب الحديدة إذا قطع الحلقوم وخرج الدّم فلا بأس.

ويأتى

فى رواية سلمة (10) من باب (25) انّ ذكاة السّمك اخراجه من الماء حيّاً قوله عليه السلام:

فى صيد السّمك إذا أدركتها وهى تضطرب وتضرب بيدها وتحرّك ذَنبها وتطرف بعينها فهى ذكاتها.

(12) باب حكم ما لو وقعت الذّبيحة بعد الذّكاة من مرتفع أو فى نار أو فى ماء فماتت

اشاره

283-41445-(1) دعائم الإسلام 179/2: عن أبى جعفر محمّد بن علىّ عليهما السلام: أنّه سئل عن الذّبيحة تتردّىٰ بعد الذّبح من مكان عالٍ أو تقع فى ماء أو نار قال إن كنت قد أجدت الذّبح وبلغت الواجب فيه فكُل.

الإرجاعات

و تقدّم فى باب (14) انّ الصّيد إذا رماه ووقع من جبل أو حائط أو فى ماء فمات لم يحلّ أكله من أبواب الصّيد ج 28 ما يمكن أن يناسب الباب فلاحظ.

و فى رواية حمران (3) من باب (5) كيفيّة الذّبح قوله عليه السلام: فان تردّىٰ فى جبّ أو وهدة من الأرض فلا تأكله ولا تطعمه فانّك لا تدرى التّردّى قتله أو الذّبح.

و فى رواية زرارة (1) من الباب المتقدّم قوله عليه السلام: و إن ذبحت ذبيحة فأجدت الذّبح فوقعت فى النّار أو فى الماء أو من فوق بيت أو من فوق جبل إذا كنت قد أجدت الذّبح فكُل.

(13) باب أنّ الجنين ذكاته ذكاة أمّه إذا كان تامّاً وإن خرج حيّاً لم يحلّ إلّابالتّذكية

اشاره

284-41446-(1) كافى 234/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن محمّد بن اسماعيل عن علىّ بن النّعمان تهذيب 59/9: الحسين بن سعيد عن علىّ بن النّعمان عن يعقوب بن شعيب

مى آيد:

در روايت دهم از باب بيست و پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «هر گاه به آن دست يافتى در حالى كه مى جنبيد و دست مى زد و دمش را حركت مى داد و پلك مى زد، آن ذبح حلالش است.»

باب 12 افتادن ذبيحه از بلندى يا در آتش يا در آب

283-41445-(1) در كتاب دعائم الاسلام از امام باقر عليه السلام روايت مى شود كه از على عليه السلام سؤال شد: «ذبيحه اى پس از سر بريدن از محل بلندى سقوط مى كند يا در آب يا آتش مى افتد.

امير مؤمنان عليه السلام فرمود: اگر به طور كامل و صحيح آن را ذبح كرده اى و حدّ واجب را در آن انجام داده اى، پس بخور.»

ارجاعات

گذشت:

در باب چهاردهم از باب هاى شكار ممكن است مناسب با اين بحث يافت شود.

در روايت سوم از باب پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر در چاه يا گودالى از زمين بيفتد آن را نخور و نخوران زيرا تو نمى دانى سقوط آن را كشته است يا ذبح‌؟»

و در روايت يكم از باب پيشين فرموده امام عليه السلام كه: «و اگر ذبيحه اى را سر بريدى و ذبح را عميق و كامل انجام دادى، آنگاه در آتش يا آب افتاد يا از بالاى بام يا كوه سقوط كرد، در صورتى كه ذبح را عميق و كامل انجام داده اى بخور!»

باب 13 ذبح حلال جنين

284-41446-(1) يعقوب بن شعيب گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره بچه شتر كاملى سؤال كردم كه مادرش ذبح حلال مى شود آيا به خاطر ذبح حلال مادرش خورده مى شود؟

قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الحُوار⁽¹⁾تذكّى أمّه أيؤكل بذكاتها فقال إذا كان تماماً⁽²⁾ونبت عليه الشّعر فكُل. كافى 234/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد بن أبى نصر عن داود بن الحصين عن يعقوب بن شعيب عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: مثله.

285-41447-(2) كافى 234/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير تهذيب 58/9: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ قال قال⁽³⁾أبو عبد اللّٰه عليه السلام: إذا ذبحت الذّبيحة فوجدت فى بطنها ولداً تامّاً فكُل وإن لم يكن تامّاً فلا تأكل.

286-41448-(3) المقنع 139: وإذا ذبحت ذبيحة فى بطنها ولد فإن كان تامّاً فكُله فانّ ذكاته ذكاة أمّه وإن لم يكن تامّاً فلا تأكل وروى إذا أشعر أو أوبر فذكاته ذكاة أمّه.

287-41449-(4) تهذيب 58/9: الحسين بن سعيد عن حمّاد عن ابن المغيرة عن ابن سنان عن أبى جعفر عليه السلام فقيه 209/3: روى أبان عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام: انّه قال فى الذّبيحة تذبح وفى بطنها ولد قال إن كان تامّاً فكُله فانّ ذكاته ذكاة أمّه وإن لم يكن تامّاً فلا تأكل‍ (- ه - فقيه).

288-41450-(5) تهذيب 59/9: الحسين بن سعيد عن النّضر عن القاسم بن سليمان عن جرّاح المداينى عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: إذا ذبحت ذبيحة وفى بطنها ولد تامّ فانّ ذكاته ذكاة أمّه فإن لم يكن تامّاً فلا تأكله.

289-41451-(6) كافى 235/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن الشّاة يذبحها وفى بطنها ولد وقد أشعر فقال عليه السلام ذكاته ذكاة أمّه.

290-41452-(7) كافى 234/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير تهذيب 58/9: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن محمّد بن مسلم قال: سألت أحدهما عليهما السلام عن قول اللّٰه عزّوجلّ «أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ اَلْأَنْعٰامِ‌» فقال الجنين فى بطن أمّه إذا أشعر وأوبر فذكاته ذكاة أمّه فذلك الّذى عنى اللّٰه عزّوجلّ‌. فقيه 209/3: روى عمر بن أذينة عن محمد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال: سألته عن قول اللّٰه عزّوجلّ «أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ اَلْأَنْعٰامِ‌» فقال الجنين إذا أشعر أو أوبر فذكاته ذكاة أمّه.

امام عليه السلام فرمود: در صورتى كه كامل باشد و بر بدنش مو روييده باشد، پس بخور.»

285-41447-(2) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه ذبيحه اى را سر بريدى آنگاه در شكمش نوزاد كاملى يافتى، پس [آن را] بخور و اگر كامل نبود، نخور.»

286-41448-(3) در كتاب المقنع آمده است: «هر گاه ذبيحه آبستنى را سر بريدى پس اگر بچه اش كامل بود، آن را بخور زيرا ذبح حلال آن ذبح حلال مادرش است و اگر كامل نبود، پس نخور و روايت شده كه هر گاه مو يا كرك در آورد پس ذبح حلال آن ذبح حلال مادرش است.»

287-41449-(4) محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره ذبيحه اى كه ذبح مى شود و در شكمش بچه اى است فرمود: «اگر كامل است پس آن را بخور زيرا ذبح حلال آن به ذبح حلال مادرش است و اگر كامل نيست، پس آن را نخور.»

288-41450-(5) جراح مداينى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر گاه ذبيحه اى را ذبح كردى (يا ذبيحه اى ذبح شد) و در شكمش بچه كاملى است، پس ذبح حلال آن به ذبح حلال مادرش است و اگر كامل نبود، آن را نخور!»

289-41451-(6) سماعه گويد: «از امام عليه السلام درباره گوسفندى سؤال كردم كه آن را ذبح مى كند و در شكمش بچه اى است كه مو در آورده است. امام عليه السلام فرمود: «ذبح حلال آن ذبح حلال مادرش است.»

290-41452-(7) محمد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام درباره اين سخن خداوند سؤال كردم: «بهيمه چارپايان براى تان حلال شده است.» امام عليه السلام فرمود: هر گاه جنين در شكم مادرش مو و كرك در آورد، ذبح حلال آن ذبح حلال مادرش است اين مطلب چيزى است كه خداوند عز و جل قصد كرده است.»

اين حديث با سند ديگرى بدون جمله اخير نيز روايت شده است.

291-41453-(8) عيون الأخبار 121/2: حدّثنا عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس النّيسابورى العطّار رضى الله عنه بنيسابور فى شعبان سنة اثنين وخمسين وثلاث مائة قال حدّثنا علىّ بن محمد بن قتيبة النّيسابورى عن الفضل بن شاذان قال: سأل المأمون علىّ بن موسى الرّضا عليه السلام ان يكتب له محض الإسلام على سبيل الإيجاز والإختصار فكتب عليه السلام له انّ محض الإسلام شهادة ان لا اله الّا اللّٰه (الى أن قال 124) وذكاة الجنين ذكاة أمّه إذا أشعر وأوبر.

292-41454-(9) دعائم الإسلام 178/2: روينا عن أبى عبد اللّٰه جعفر بن محمد عليه السلام: انّه سئل عن قول اللّٰه عزّوجلّ «أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ اَلْأَنْعٰامِ‌» قال الجنين فى بطن أمّه إذا أشعر أو أوبر فذكاتها ذكاة أمّه يعنى عليه السلام ذكاة الأمّ ذكاة الولد وإن لم يشعر ولم يوبر فلا يؤكل.

293-41455-(10) تفسير القمىّ 160/1: وقال علىّ بن ابراهيم: فى قوله «أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ اَلْأَنْعٰامِ‌» قال الجنين فى بطن أمّه إذا أوبر وأشعر فذكاته ذكاة أمّه فذلك الّذى عناه اللّٰه.

294-41456-(11) كافى 235/6: علىّ بن ابراهيم [عن أبيه] عن قرب الإسناد 76: هارون بن مسلم عن مسعدة بن صدقة عن أبى عبد اللّٰه⁽¹⁾عليه السلام (عن أبيه - قرب الإسناد): انّه قال فى الجنين إذا أشعر فكُل وإلّا فلا تأكل (يعنى إذا لم يشعر - كا).

295-41457-(12) عوالى اللّئالى 322/2: روى أبو سعيد الخدرى قال: سألنا النّبىّ صلى الله عليه و آله فقلنا يا رسول اللّٰه انّا نذبح النّاقة ونذبح البقرة والشّاة وفى بطنها الجنين أنلقيه أم نأكله قال كلوه إن شئتم فإنّ ذكاة الجنين ذكاة أمّه.

296-41458-(13) تفسير العيّاشىّ 289/1: عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال: فى قول اللّٰه «أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ اَلْأَنْعٰامِ‌» قال هو الّذى فى البطن تذبح أمّه فيكون فى بطنها.

297-41459-(14) تفسير العيّاشىّ 289/1: عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام: فى قوله «أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ اَلْأَنْعٰامِ‌» قال هى الأجنّة⁽²⁾الّتى فى بطون الأنعام وقد كان أمير المؤمنين عليه السلام يأمر ببيع الأجنّة.

298-41460-(15) تفسير العيّاشىّ 290/1: عن أحمد بن محمد ابن أبى نصر قال روى بعض أصحابنا عن أبى عبد اللّٰه: فى قول اللّٰه «أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ اَلْأَنْعٰامِ‌» قال الجنين فى بطن أمّه اذا أشعر وأوبر فذكاة أمّه ذكاته.

291-41453-(8) فضل بن شاذان گويد: «مامون از امام رضا عليه السلام درخواست كرد كه اسلام خالص را به صورت گويا و كوتاه برايش بنويسد. امام عليه السلام برايش نوشت: اسلام خالص گواهى به يگانگى خداست... [تا آنجا كه فرمود:] و ذبح حلال جنين ذبح حلال مادرش است در صورتى كه مو و كرك در آورد.»

292-41454-(9) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه از امام صادق عليه السلام درباره اين سخن خداوند عز و جل سؤال شد: «بهيمه چارپايان براى تان حلال شده است.» امام عليه السلام فرمود: «جنين در شكم مادرش هر گاه مو و كرك درآورد، ذبح حلالش، ذبح حلال مادرش است يعنى ذبح حلال مادر ذبح حلال بچه است و اگر مو و كرك در نياورد، خورده نمى شود.»

293-41455-(10) على بن ابراهيم درباره اين سخن خداوند: «بهيمه چارپايان براى تان حلال شده است» مى گويد: «هر گاه جنين در شكم مادرش كرك و مو درآورد، پس ذبح حلالش ذبح حلال مادرش است، اين چيزى است كه خداوند قصد كرده است.»

294-41456-(11) مسعدة بن صدقه از امام صادق عليه السلام (از پدرش عليه السلام) روايت مى كند كه درباره جنين هنگامى كه مو درآورد فرمود: «بخور و در غير اين صورت نخور (يعنى هنگامى كه مور در نياورد.)»

295-41457-(12) ابو سعيد خدرى گويد: «از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله سؤال كرديم و گفتيم: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله! ما گاو و گوسفند را ذبح مى كنيم و در شكمش جنين است، آيا آن را بيندازيم يا بخوريم‌؟

پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمود: اگر مى خواهيد بخوريد زيرا ذبح حلال جنين ذبح حلال مادرش است.»

296-41458-(13) محمد بن مسلم از امام باقر يا امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره اين سخن خداوند:

«بهيمه چارپايان براى تان حلال شده است.» فرمود: «[مقصود از] آن جنين در شكم است كه مادرش ذبح مى شود و آن در شكمش است.»

297-41459-(14) زراره از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره اين سخن خداوند: «بهيمه چارپايان برايتان حلال شده است.» فرمود: «آن جنين هايى است كه در شكم چارپايان حلال شده است. فرمود: آن جنين هايى است كه در شكم چارپايان است و امير مؤمنان عليه السلام به فروش جنين ها دستور داده بود.»

298-41460-(15) احمد بن ابى نصر گويد: «يكى از شيعيان درباره سخن خداوند: «بهيمه چارپايان برايتان حلال شده است.» از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: جنين در شكم مادرش هر گاه مو و كرك درآورد، ذبح حلال مادرش ذبح حلال آن است.»

299-41461-(16) قرب الإسناد 272: عبد اللّٰه بن الحسن عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليه السلام قال: سألته عن الشّاة يستخرج من بطنها ولد بعد موتها حيّاً هل يصلح أكله قال لا بأس.

الإرجاعات

ويأتى

فى رواية عمّار (37) من باب (26) ما يحلّ من السمك أكله من أبواب الأطعمة قوله: الشّاة تذبح فيموت ولدها فى بطنها قال عليه السلام كُلْهُ فانّه حلال لأنّ ذكاته ذكاة اُمّه فإن هو خرج وهو حىّ فاذبحه وكُل فان مات قبل أن تذبحه فلا تأكله وكذلك البقر والإبل.

(14) باب انّه يجوز للجنب أن يذبح وكذا الأغلف

اشاره

300-41462-(1) كافى 234/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن بعض أصحابه عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: لا بأس ان يذبح الرّجل وهو جنب.

301-41463-(2) دعائم الإسلام 178/2: عن علىّ عليه السلام: انّه سئل عن الذّبح على غير طهارة فرخّص فيه.

302-41464-(3) قرب الإسناد 50: هارون بن مسلم عن مسعدة بن صدقة عن جعفر عليه السلام: انّه سئل عن ذبيحة الأغلف(1) فقال كان علىّ عليه السلام لا يرى بها بأساً.

الإرجاعات

و تقدّم

فى رواية السّكونىّ (12) من باب (11) كراهة الاختضاب حال الجنابة من أبواب الجنابة قوله عليه السلام: لا بأس بأن يتنوّر الجنب ويحتجم ويذبح. ويمكن أن يستدلّ على ذلك بما تقدّم من العموم والاطلاق وما يأتى.

(15) باب أنّ الصّبىّ اذا قوى على الذّبح وكان يحسن أن يذبح وذكر اسم اللّٰه تعالى أكلت ذبيحته وكذلك المرأة والخصىّ والأعمى

اشاره

303-41465-⁽¹⁾تهذيب 73/9: محمد بن يعقوب عن كافى 237/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد عن (الحلبىّ - عن - كا) حريز عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن ذبيحة

299-41461-(16) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: پس از مرگ گوسفندى بچه زنده اى از شكمش بيرون آورده مى شود، آيا خوردن آن جايز است‌؟ امام فرمود: اشكال ندارد.»

ارجاعات

مى آيد:

در روايت سى و هفتم از باب بيست و ششم از باب هاى خوراكى ها اين گفته كه: «گوسفندى سر بريده مى شود و بچه اش در شكمش مى ميرد. امام عليه السلام فرمود: آن را بخور زيرا حلال است، براى اين كه ذبح حلال آن ذبح حلال مادرش است. پس اگر زنده بيرون آمد آن را ذبح كن و بخور و اگر پيش از ذبح جان داد آن را نخور و گاو و شتر نيز همين گونه است.»

باب 14 حكم ذبح كردن جنب و ختنه نشده

300-41462-(1) ابن ابى عمير از برخى دوستانش از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «ذبح كردن انسان در حال جنابت اشكال ندارد.»

301-41463-(2) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه از امير مؤمنان عليه السلام درباره ذبح كردن در حال غير طهارت سؤال شد و امام عليه السلام آن را اجازه فرمود.

302-41464-(3) مسعدة بن صدقه گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره ذبيحه ختنه نشده سؤال شد. امام عليه السلام فرمود:

«على عليه السلام در آن هيچ اشكالى نمى دانست.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت دوازدهم از باب يازدهم از باب هاى جنابت فرموده امام عليه السلام كه: «نوره گذاشتن، حجامت كردن و ذبح كردن جنب اشكال ندارد.»

باب 15 حكم ذبح كردن كودك و زن و اخته و كور

303-41465-(1) محمد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره ذبيحه كودك سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود:

هنگامى كه پر تحرك باشد و پنج وَجَب قد داشته باشد و قدرت به كارگيرى چاقوى بزرگ را داشته باشد [مى تواند ذبح كند.]

الصّبىّ فقال إذا تحرّك⁽¹⁾وكان (له - كا - فقيه) خمسة اشبار واطاق الشّفرة⁽²⁾وعن ذبيحة المرأة فقال إن كنّ نساء لى معهنّ رجل فلتذبح أعقلهنّ ولتذكر اسم اللّٰه عزّوجلّ عليه. فقيه 212/3: روى حمّاد عن حريز وذكر مثله الّا أنّ فيه: فلتذبح أعلمهنّ‌.

304-41466-(2) المقنع 140: لا بأس بأكل ذبيحة المرأة والغلام إذا كان قد صلّى وبلغ خمسة أشبار واذا كنّ نساءاً (و ذكر مثل ما فى فقيه).

305-41467-(3) كافى 238/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمد عن الوشّاء عن أبان بن عثمان عن عبدالرّحمن بن أبى عبد اللّٰه قال قال أبو عبد اللّٰه عليه السلام: إذا بلغ الصّبىّ خمسة أشبار أكلت ذبيحته.

306-41468-(4) تهذيب 73/9: محمد بن يعقوب عن كافى 237/6: علىّ (بن ابراهيم - كا) (عن أبيه - يب) عن هارون بن مسلم عن مسعدة بن صدقة قال: سئل أبو عبد اللّٰه عليه السلام عن ذبيحة الغلام قال إذا قوى على الذّبح وكان يحسن أن يذبح وذكر اسم اللّٰه عليها فكُل قال وسئل عن ذبيحة المرأة فقال إذا كانت مسلمة وذكرت اسم اللّٰه عليها (فكُل - كا).

307-41469-(5) دعائم الإسلام 178/2: عن أبى جعفر محمد بن علىّ وأبى عبد اللّٰه عليهما السلام: انّهما رخّصا فى ذبيحة الغلام إذا قوى على الذّبح وذبح على ما ينبغى وكذلك الأعمى إذا سدّد وكذلك المرأة إذا أحسنت.

308-41470-(6) مستدرك 145/16: كتاب عاصم بن حميد الحنّاط عن أبى بصير قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن المرأة تذبح إذا لم يكن رجل وتذكر اسم اللّٰه قال حسن لا بأس به إذا لم يكن رجل قال أبو جعفر عليه السلام ولا يذبح لك يهودىّ ولا نصرانىّ ولا مجوسىّ أضحيّتك وإن كانت امرأة فلتذبح لنفسها.

309-41471-(7) فقيه 212/3: روى ابن المغيرة عن عبد اللّٰه بن سنان عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام: انّ علىّ بن الحسين عليه السلام كانت له جارية تذبح له إذا أراد.

و درباره ذبيحه زن سؤال كردم، امام عليه السلام فرمود: اگر همگى زن باشند و مردى همراه شان نباشد، عاقل ترين آن ها با بردن نام خدا بر آن ذبح كند.»

اين حديث در كتاب من لا يحضره الفقيه نيز روايت شده است با اين تفاوت كه به جاى «عاقل ترين» عالم ترين آمده است.

304-41466-(2) در كتاب المقنع آمده است: «خوردن ذبيحه زن و نوجوان اشكال ندارد در صورتى كه نوجوان نماز گزارد و به پنج وَجَب برسد و هر گاه گروهى زن باشند...» ادامه عبارت همانند حديث فقيه است.

305-41467-(3) عبد الرحمان بن ابى عبداللّٰه روايت مى كند كه امام صادق عليه السلام فرمود: «وقتى كودك به پنج وَجَب برسد، ذبيحه اش خورده مى شود.»

306-41468-(4) مسعدة بن صدقه گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره ذبيحه نوجوان سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: هر گاه قدرت بر ذبح داشته باشد و به خوبى ذبح كند و نام خدا را بر آن ببرد، پس بخور!

و از ذبيحه زن سؤال شد، امام فرمود: هر گاه مسلمان باشد و نام خدا را بر آن ببرد (پس بخور).»

307-41469-(5) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه امام باقر و امام صادق عليهما السلام ذبيحه نوجوان را در صورتى كه قدرت بر ذبح داشته باشد و به طور شايسته ذبح كند، اجازه فرمودند و همچنين ذبيحه كور را در صورتى كه محكم و صحيح انجام دهد و همچنين ذبيحه زن را در صورتى كه به خوبى ذبح كند.»

308-41470-(6) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام سؤال كردم: وقتى مرد نيست آيا زن مى تواند با بردن نام خدا ذبح كند؟

امام عليه السلام فرمود: نيكوست، اشكالى ندارد در صورتى كه مردى نباشد.

امام باقر عليه السلام فرمود: قربانى ات را يهودى و نصرانى و مجوسى برايت ذبح نكند و اگر زن است پس براى خودش ذبح كند.»

309-41471-(7) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امام سجاد عليه السلام كنيزى داشت كه هر وقت امام عليه السلام مى خواست آن كنيز برايش ذبح مى كرد.»

310-41472-(8) تهذيب 74/9: محمد بن يعقوب عن كافى 238/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: كانت لعلىّ بن الحسين عليهما السلام جارية تذبح له إذا أراد.

311-41473-(9) قرب الإسناد 106: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه: انّ عليّا عليه السلام كان يقول لا بأس بذبيحة المرأة.

312-41474-(10) تهذيب 73/9: محمد بن يعقوب عن كافى 237/6: علىّ (بن ابراهيم - كا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن هشام (بن سالم - كا) عن سليمان بن خالد فقيه 212/3: ابن مسكان عن سليمان بن خالد قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن ذبيحة الغلام والمرأد هل تؤكل فقال إذا⁽¹⁾كانت المرأة مسلمة وذكرت اسم اللّٰه تعالى على ذبيحتها حلّت ذبيحتها (وكذلك - كا) الغلام إذا قوى على الذّبيحة وذكر اسم اللّٰه عزّوجلّ (عليها - كا) (حلّت ذبيحته - فقيه) وذلك⁽²⁾إذا خيف فوت الذّبيحة ولم يوجد من يذبح غيرهما.

313-41475-(11) تفسير العيّاشىّ 375/1: عن ابن سنان عن أبى عبد اللّٰه عليه السلام قال: سألته و ذكر نحو ما فى الفقيه الى قوله: حلّت ذبيحته (ثمّ قال) وإذا كان الرّجل مسلماً فنسى ان يسمّى فلا بأس بأكله إذا لم تتّهمه.

314-41476-(12) كافى 238/6: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن بعض أصحابه قال: سأل المرزبان الرّضا عليه السلام عن ذبيحة الصّبىّ قبل أن يبلغ وذبيحة المرأة فقال لا بأس بذبيحة الخصىّ والصّبىّ والمرأة إذا الضطرّوا إليه.

315-41477-(13) كافى 238/6: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن ابراهيم ابن أبى البلاد قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن ذبيحة الخصىّ فقال لا بأس.

316-41478-(14) تهذيب 73/9: محمد بن يعقوب عن كافى 238/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن (عمر - كا) بن أذينة عن غير واحد رووه عنهما عليهما السلام جميعاً: أنّ ذبيحة المرأة إذا أجادت الذّبح وسمّت فلا بأس بأكله (وكذلك الصّبىّ - يب - فقيه) وكذلك الأعمى إذا سدّد (اى إذا اُعلم وهُدِى) فقيه 212/3: عمر بن أُذينة عن رهط رووه عنهما عليهما السلام جميعاً و ذكر مثله.

310-41472-(8) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امام سجاد عليه السلام كنيزى داشت كه هر وقت امام عليه السلام مى خواست، آن كنيز برايش ذبح مى كرد.»

311-41473-(9) حسين بن علوان از امام صادق عليه السلام از پدرش روايت مى كند كه على عليه السلام همواره مى فرمود:

«ذبيحه زن اشكال ندارد.»

312-41474-(10) سليمان بن خالد گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره ذبيحه نوجوان و زن سؤال كردم كه آيا خورده مى شود؟ امام عليه السلام فرمود: هر گاه زن مسلمان باشد و نام خدا را بر ذبيحه اش ببرد، آن حلال است و همچنين نوجوان هر گاه قدرت بر ذبيحه داشته باشد و نام خدا را بر آن ببرد (ذبيحه اش حلال است) و اين در صورتى است كه بيم از دست رفتن ذبيحه باشد و غير از آن ها كسى براى ذبح وجود نداشته باشد.»

313-41475-(11) ابن سنان حديث پيشين را تا جمله: «ذبيحه اش حلال است» روايت كرده است و در پايان نقل مى كند كه امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه شخص مسلمان باشد و بردن نام خدا را فراموش كند، خوردنش اشكال ندارد در صورتى كه به وى بدگمان نباشى.»

314-41476-(12) مرزبان از امام رضا عليه السلام درباره ذبيحه كودك قبل از بلوغ و ذبيحه زن سؤال كرد. امام عليه السلام فرمود: «ذبيحه اخته و كودك و زن اشكال ندارد، در صورتى كه به آن ناچار شوند.»

315-41477-(13) ابراهيم بن ابى بلاد گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره ذبيحه اخته سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود:

اشكال ندارد.»

316-41478-(14) عمر بن اذينه از بسيارى روايت مى كنند كه امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام فرمودند:

«هر گاه زن به خوبى ذبح كند و نام خدا را ببرد خوردن ذبيحه اش اشكال ندارد (و همچنين كودك) و همين طور كور در صورتى كه درست انجام دهد. (يعنى آموزش داده شده باشد و راهنمايى شود.)»

317-41479-(15) فقيه 263/4: (بالاسناد المتقدّم فى حديث وصيّة النّبىّ صلى الله عليه و آله لعلىّ صلى الله عليه و آله): ولا تذبح النّساء الّا عند الضّرورة.

318-41480-(16) بحارالأنوار 256/10: ما وصل الينا من أخبار علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن ذبيحة الجارية هل تصلح قال إذا كانت لا تنخع ولا تكسر الرّقبة فلا بأس وقال قد كانت لأهل علىّ بن الحسين جارية تذبح لهم.

الإرجاعات

و تقدّم فى بعض روايات باب (12) اشتراط التّكليف بالبلوغ من ابواب المقدّمات - ج 1 - ما يمكن أن يستدلّ به على ذلك مثل

قوله: إذا أتت عليه ثلاث عشرة سنة جاز أمره.

وفى رواية سعيد (14) من باب (13) وقت الإضافة من المشعر من أبواب الوقوف بالمشعر قوله:

و أمر صلى الله عليه و آله من كان منهنّ عليها هدىٌ أن ترمى ولا تبرح حتّى تذبح. ويمكن أن يستدلّ على ذيل الباب بالعموم والإطلاق.

و فى رواية الحلبىّ (1) من باب (33) انّ الهدى أو الأضحيّة لا يذبح ولا ينحر الّا بيد المسلم من ابواب الهدى ج 14 قوله عليه السلام: فان كانت امرأة فلتذبح لنفسها. وفى رواية أبى بصير (32) مثله.

وفى رواية مصباح الأنوار (11) قوله صلى الله عليه و آله: يا فاطمة قومى واشهدى أضحيّتك فإنّ لك بكلّ قطرة من دمها كفّارة كلّ ذنب.

و فى رواية الجعفريّات (14) قوله صلى الله عليه و آله: لازواجه وبناته لير (إذبحن - ظ) أضاحيكنّ بأيديكنّ فمن لم يستطع منكنّ الذّبح فلتقم قائمة فلتكبّر.

و فى رواية جابر (12) من باب (26) جملة ممّا يحرم على النّساء من ابواب جملة من أحكام الرّجال والنّساء الأجانب ج 25 قوله عليه السلام: ولا تذبح المرأة إلّامن اضطرار.

ويأتى

فى رواية صفوان (1) من الباب التّالى قوله عليه السلام: لا بأس بذبيحة ولد الزّناء والمرأة والصّبىّ إذا الضطرّوا اليه.

وفى رواية الحلبىّ (49) من باب (18) حكم ذبائح أهل الكتاب قوله: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن ذبيحة اهل الكتاب ونسائهم فقال عليه السلام لا بأس به.

(16) باب جواز أكل ذبيحة ولد الزّناء وإن عرف به

اشاره

319-41481-(1) فقيه 210/3: روى عن صفوان بن يحيى قال: سأل المرزبان ابا الحسن عليه السلام عن ذبيحة

317-41479-(15) در حديث سفارش هاى پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام آمده است: «زنان ذبح نكنند (يا مى كنند) مگر هنگام ناچارى.»

318-41480-(16) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره ذبيحه كنيز سؤال كردم كه آيا شايسته است‌؟ امام عليه السلام فرمود: در صورتى كه نخاعش را قطع نكند و گردنش را نشكند، اشكال ندارد.

و فرمود: خانواده امام سجاد عليه السلام كنيزى داشتند، كه براى شان ذبح مى كرد.»

ارجاعات

گذشت:

در برخى روايات باب دوازدهم از باب هاى مقدمات عبادات مطالبى است كه مى توان بر اين مطلب استدلال كرد، مانند اين سخن: «هر گاه سيزده سال بر وى بگذرد، كارهايش صحيح است.»

و در روايت چهاردهم از باب سيزدهم از باب هاى وقوف مشعر اين گفته كه: «و پيامبراكرم صلى الله عليه و آله به هر يك از آن زنان كه قربانى بر عهده اش بود دستور داد رمى كند و حركت نكند تا ذبح كند.»

و بر بخش پايانى بحث اين باب به عموم و اطلاق مى توان استدلال كرد.

در روايت يكم از باب سى و سوم از باب هاى قربانى فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر زن است بايد براى خودش ذبح كند.»

و در روايت سى و سوم مانند آن هست.

و در روايت يازدهم فرموده پيامبراكرم صلى الله عليه و آله كه: «اى فاطمه! برخيز و بر سر قربانى ات حاضر شو زيرا در برابر هر قطره خون آن كفاره همه گناهان براى توست.»

و در روايت چهاردهم فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله كه: «با دست هاى خودتان قربانى هاى تان را ذبح كنيد و هر يك از شما قدرت بر ذبح ندارد پس روى پا بايستد و تكبير بگويد.»

و در روايت دوازدهم از باب بيست و ششم از باب هاى احكام زنان و مردان اجنبى فرموده امام عليه السلام كه: «و زن ذبح نكند (يا ذبح نمى كند) مگر از روى ناچارى.»

مى آيد:

در روايت يكم از باب بعدى فرموده امام عليه السلام كه: «ذبيحه زنازاده و زن و كودك در صورت ناچار شدن به آن اشكال ندارد.»

در روايت چهل و نهم از باب هجدهم اين گفته كه: «از امام صادق عليه السلام درباره ذبيحه اهل كتاب و زنان آن ها سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

باب 16 حكم ذبيحه زنازاده

319-41481-(1) مرزبان از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره ذبيحه زنازاده شناخته شده سؤال كرد. امام

ولد الزّناء وقد عرفناه بذلك قال لا بأس به والمرأة والصّبىّ إذا اضطرّوا إليه.

الإرجاعات

ويمكن أن يستدلّ على ذلك بما تقدّم، ويأتى من الاطلاقات والعمومات.

(17) باب إباحة ذبائح أقسام المسلمين وتحريم ذبيحة النّاصب والمرتدّ إلّاللضّرورة والتّقيّة

اشاره

320-41482-⁽¹⁾تهذيب 71/9: استبصار 88/4: الحسين بن سعيد عن الحسن ابن(1) يوسف بن عقيل عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال: قال أمير المؤمنين عليه السلام ذبيحة من دان بكلمة الإسلام وصام وصّلى لكم حلال إذا ذكر اسم اللّٰه عليه.

321-41483-(2) أمالى ابن الطّوسى 139: أخبرنا الشّيخ المفيد أبو علىّ الحسن بن محمّد الطّوسىّ رحمه الله عن والده قال أخبرنا محمّد بن محمّد قال أخبرنا أبوالقاسم جعفر بن محمّد بن قولويه عن أبيه عن سعد بن عبد اللّٰه عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسن بن محبوب عن سعدان بن مسلم عن أبى بصير قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام ما الإيمان فجمع لى الجواب فى كلمتين فقال الايمان باللّٰه أن لا تعصى اللّٰه قلت فما الاسلام فجمعه فى كلمتين فقال من شهد شهادتنا ونسك نسكنا وذبح ذبيحتنا.

322-41484-(3) تهذيب 71/9: استبصار 87/4: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن زرعة عن أبى بصير قال سمعت أبا عبد اللّٰه عليه السلام يقول: ذبيحة النّاصب لا تحلّ‌.

323-41485-(4) تهذيب 71/9: استبصار 87/4: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن حمزة عن محمّد بن علىّ عن يونس بن يعقوب عن أبى بصير قال: سألت أبا عبد اللّٰه عليه السلام عن الرّجل يشترى اللّحم من السّوق وعنده من يذبح ويبيع من إخوانه فيتعمّد الشّراء من النّصّاب فقال أىّ شىءٍ تسألنى أن أقول ما يأكل إلّامثل الميتة والدّم ولحم الخنزير قلت سبحان اللّٰه مثل الميتة والدّم ولحم الخنزير فقال نعم وأعظم عنداللّٰه من ذلك ثمّ قال إنّ هذا فى قلبه على المؤمنين مرض.