منابع فقه شیعه - ترجمه جامع احادیث الشیعه حضرت آیه الله العظمی سید حسین بروجردی جلد 27
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : بروجردی، حسين، ۱۲۵۳ - ۱۳۴۰.
عنوان قراردادی : جامع احاديث الشيعه .فارسی .برگزيده
عنوان و نام پديدآور : منابع فقه شيعه: ترجمه جامع احاديث الشيعه حضرت آيه الله العظمی سيد حسين بروجردی رحمه الله/ مترجمان احمد اسماعيل تبار، احمدرضا حسينی، محمدحسين مهوری.
مشخصات نشر : تهران: فرهنگ سبز ، ۱۳۸۸.
مشخصات ظاهری : 35ج
شابک : دوره: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۴۵-۴ ؛ ۱۵۰۰۰۰ريال: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۶۳-۸
وضعيت فهرست نويسی : فاپا
يادداشت : ص.ع. لاتينی شده: .... Sources of shi'ite jurisprudence
موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴
موضوع : احاديث احكام
موضوع : معاملات (فقه) -- احاديث
شناسه افزوده : اسماعيل تبار، احمد، ۱۳۴۳ -، مترجم
شناسه افزوده : حسينی، احمدرضا، ۱۳۴۲ - ، مترجم
شناسه افزوده : مهوری، محمدحسين، ۱۳۴۰ - ، مترجم
رده بندی كنگره : BP۱۳۶/۹ /ب۴ج۲۰۴۲۱۱۷ ۱۳۸۸
رده بندی ديويی : ۲۹۷/۲۱۲
شماره كتابشناسی ملی : ۱۷۹۵۱۱۰
تنظیم متن دیجیتال: میثم حیدری
الجزء السابع و العشرون
قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله:
«إنِّى تٰارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْن كِتٰابَ اللّٰهِ وَعِتْرَتِى أهْلَ بَيْتِى.»
اصول كافى، شيخ كلينى (متوفى 329 ق)؛ 294/1
مسند احمد بن حنبل (متوفى 241 ق)؛ 14/3، 366/4-367
منابع فقه شيعه
ترجمۀ
جامع أحاديث الشيعة
حضرت آيت اللّٰه العظمى سيّد حسين بروجردى رحمه الله
جلد 27
انحلال نكاح و كفارات
تعريف طلاق، عدّه، خلع و مبارات، ظهار، ايلاء، كفارات و لعان
مترجمان
احمداسماعيل تبار
سيداحمدرضاحسينى
مهدى حسينيان قمى
سرشناسه : بروجردي، حسين، ۱۲۵۳ - ۱۳۴۰.
عنوان قراردادي : جامع احاديث الشيعه .فارسي .برگزيده
عنوان و نام پديدآور : منابع فقه شيعه: ترجمه جامع احاديث الشيعه حضرت آيه الله العظمي سيد حسين بروجردي رحمه الله/ مترجمان احمد اسماعيل تبار، احمدرضا حسيني، محمدحسين مهوري.
مشخصات نشر : تهران: فرهنگ سبز ، ۱۳۸۸.
مشخصات ظاهري : 35ج
شابك : دوره: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۴۵-۴ ؛ ۱۵۰۰۰۰ريال: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۶۳-۸
وضعيت فهرست نويسي : فاپا
يادداشت : ص.ع. لاتيني شده: .... Sources of shi'ite jurisprudence
موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴
موضوع : احاديث احكام
موضوع : معاملات (فقه) -- احاديث
شناسه افزوده : اسماعيل تبار، احمد، ۱۳۴۳ -، مترجم
شناسه افزوده : حسيني، احمدرضا، ۱۳۴۲ - ، مترجم
شناسه افزوده : مهوري، محمدحسين، ۱۳۴۰ - ، مترجم
رده بندي كنگره : BP۱۳۶/۹ /ب۴ج۲۰۴۲۱۱۷ ۱۳۸۸
رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۱۲
شماره كتابشناسي ملي : ۱۷۹۵۱۱۰
نشر فرهنگ جهت باورسازى مردم در جوامع انسانى ضرورت انكارناپذيرى دارد. سيّال بودن فهم انسان همواره در جريان تاريخ، همراه با تكميل معارف قديمى و فرا گرفتن مفاهيم جديد جارى است و هرگز معارف انسانى و دستاوردهاى نوين آن در حوزۀ علوم رياضى، تجربى و علوم انسانى متوقف نيست. مهم ترين بخش معارف انسان ها به مفاهيم بايدها و نبايدها برمى گردد، مفاهيمى كه اعتبارى هستند و به اعتبار كنندۀ اين مفاهيم بستگى دارند. مسلمانان بايدها ونبايدها را به كلام خداى بزرگ و سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و جانشينان او مربوط مى دانند و شيعيان جانشينان پيامبر صلى الله عليه و آله را خاندان معصوم عليهم السلام آن فرستادۀ الهى مى دانند.
انتشارات فرهنگ سبز سعى دارد با ترجمۀ كلام امامان شيعه كه جانشينان معصوم آن رسول الهى هستند، قدمى در جهت نشر فرهنگ اسلام بر پايۀ انديشه هاى اهل بيت عليهم السلام بردارد. تبليغ و ترويج فرهنگ اسلام از طريق نشر آموزه هاى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و جانشينان معصومش به منظور مواد انديشه و تحليل فكرى مردم از وظايف انتشارات است. اميد آن كه نشر فرهنگ سبز در انجام اين وظيفه موفق و مقبول باشد.
انتشارات فرهنگ سبز
كاالكافى
فقيه من لايحضره الفقيه
يب التهذيب
صا الاستبصار
ئل وسائل الشيعه
ك مستدرك الوسائل
الدعائم دعائم الاسلام
المعانى معانى الاخبار
البصائر بصائر الدرجات
م مترجم
خ نسخه (كتاب) خطى
ظ ظاهراً
مجمع مجمع البيان
آت مرآت العقول
خ ل نسخه بدل
ط طبع
ج جلد
ن نگاه كنيد - علامتى است كه بعد از حديثى كه نياز به توضيح دارد گذاشته مى شود.
معلق - الى هنا حذف آن قسمت از سند لاحق كه با حديث سابق مشترك است.
بهذا الاسنادعدم تكرار سند روايت لاحق در صورتى كه با روايت سابق بطور كلى يا در صدر سند مشترك باشد
صحَّ صحيح است
39956 شماره تعداد احاديث روايت شده از جلد اول
(1) شماره مربوط به روايت هر باب
1 شماره مربوط به تعداد روايات در اين جلد
كتاب حاضر مجلد 27 منابع فقه شيعه ترجمه جامع احاديث الشيعه اثر جاودان حضرت آيت الله العظمى حاج سيد حسين طباطبايى بروجردى است كه در آن به گزاره هاى اعتبارى اسلام از كتاب خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله از ديدگاه اوصياى كرام آن حضرت در مباحث طلاق، عدّه، خلع و مبارات، ظهار، ايلاء، كفارات و لعان پرداخته شده است.
بنابراين مجلدهاى 25 و 26 منابع فقه شيعه مربوط به ماهيت نكاح، شرايط و آثار آن است همانطورى كه مجلد 27 منابع فقه شيعه به انحلال نكاح اختصاص يافته است.
آنچه در ذيل مى خوانيد توضيح مختصرى پيرامون مولفين و تدوين كنندگان سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره نكاح و انحلال نكاح طبق ترتيب زمان بندى از قرن دوم تا پايان قرن چهاردهم هجرى قمرى است.
منابع فقه شيعه ترجمه جامع احاديث الشيعه از مصادر دست اول روايى، طى قرون متوالى از قرن اول تا عصر حاضر تدوين شده است. اين منابع كه از كتاب خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله تدوين شده است حسب كاربرد آيات و روايات در انعقاد و آثار و انحلال عقد نكاح طى مجلدهاى سه گانه 25، 26 و 27 براساس قرون و سال هاى تأليف و تدوين به شكل ذيل تنظيم شده است.
قرن اول
1 - قرآن كريم
قرن دوم
2 - فقه الرضا. منسوب به امام رضا عليه السلام. (؟ -؟)
3 - صحيفة الرضا. (؟ -؟)
4 - التوحيد. مفضّل بن عمر جعفى. (؟ - 160 ق)
قرن سوم
5 - المحاسن. احمد بن محمد بن خالد برقى. (؟ - 274 يا 280 ق)
6 - الغارات. ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى. (؟ - 283 ق)
7 - بصائرالدرجات. محمد بن حسن بن فروخ صفار. (؟ - 290 ق)
8 - النوادر. احمد بن عيسى بن عبدالله اشعرى قمى. (؟ - متوفى در عصر غيبت صغرى)
9 - الزهد. حسين بن سعيد اهوازى. (؟ -؟)
10 - المؤمن. حسين بن سعيد اهوازى. (؟ -؟)
11 - جامع الاحاديث النبوية. ابو محمد جعفر بن احمد بن على بن قمى. (؟ -؟)
12 - تفسير العسكرى. منسوب به امام حسن عسكرى عليه السلام. (؟ -؟)
قرن چهارم
13 - تفسيرالعياشى. ابى نصر محمد بن مسعود بن عياش سمرقندى. (؟ - حدود 320 ق)
14 - تفسيرالقمى. ابوالحسن على بن ابراهيم قمى. (؟ - 329 ق)
15 - الكافى. محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى. (؟ - 329 ق)
16 - رجال الكشى. ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزيز كشّى. (؟ - حدود 340 ق)
17 - اثبات الوصيّة. على بن حسين مسعودى. (؟ - 346 ق)
18 - الاستغاثة. على بن احمد كوفى. (؟ - 352 ق)
19 - دعائم الاسلام. نعمان بن محمد تميمى. (259-363 ق)
20 - كامل الزيارات. جعفر بن محمد بن قولويه قمى. (؟ - 368 ق)
21 - من لايحضره الفقيه. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
22 - فضائل الاشهر الثلاثه. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
23 - علل الشرائع. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
24 - الهداية. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
25 - معانى الاخبار. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
26 - الخصال. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
27 - المقنع. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
28 - ثواب الاعمال و عقاب الاعمال. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
29 - عيون اخبارالرضا. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
30 - الاختصاص. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
31 - كمال الدين و تمام النعمة. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
32 - الامالى. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
33 - التوحيد. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)
34 - الجعفريات. محمد بن محمد اشعث. (؟ -؟)
35 - قرب الاسناد. عبدالله بن جعفر حميرى. (؟ -؟)
36 - طب الائمّة (طب النبى). عبدالله و حسين پسران بسطام. (؟ -؟)
37 - تحف العقول. ابن شعبه. (؟ -؟)
38 - تفسير فرات الكوفى. فرات بن ابراهيم كوفى. (؟ -؟)
قرن پنجم
39 - المجازات النبوية. سيد رضى محمد بن حسين موسوى. (359-406 ق)
40 - نهج البلاغه. سيد رضى محمد بن حسين موسوى. (359-406 ق)
41 - المقنعة. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)
42 - الامالى. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)
43 - الارشاد. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)
44 - رسالة المحكم و المتشابه. سيد مرتضى. (355-436 ق)
45 - رجال النجاشى. احمد بن عباس نجاشى اسدى كوفى. (372-450 ق)
46 - الامالى. شيخ طوسى. (385-460 ق)
47 - تهذيب الاحكام. شيخ طوسى. (385-460 ق)
48 - الاستبصار. شيخ طوسى. (385-460 ق)
49 - مصباح المتهجد. شيخ طوسى. (385-460 ق)
50 - الغيبة. شيخ طوسى. (385-460 ق)
51 - كنز الفوائد. ابوالفتح كراجكى. (؟ - 499 ق)
قرن ششم
52 - روضة الواعظين. محمد بن فتال نيشابورى. (؟ - 508 ق)
53 - مجمع البيان. فضل بن حسن طبرسى. (حدود 469-548 ق)
54 - مكارم الاخلاق. حسن بن فضل طبرسى. (؟ - 548 ق)
55 - غرر الحكم و درر الكلم. عبدالواحد بن محمد تميمى آمُدى. (510-550 ق)
56 - الخرائج و الجرائح. قطب الدين راوندى. (؟ - 573 ق)
57 - الدعوات. قطب الدين راوندى. (؟ - 573 ق)
58 - مناقب آل ابيطالب عليهم السلام. محمد بن على بن شهرآشوب. (489-588 ق)
60 - السرائر الحاوى لتحرير الفتاوى. محمد بن ادريس. (543-598 ق)
61 - جامع الاخبار. تاج الدين شعيرى. (؟ -؟)
62 - الاحتجاج. احمد بن على طبرسى. (؟ -؟)
قرن هفتم
63 - مشكاة الانوار فى غرر الاخبار. ابوالفضل على طبرسى. (اوايل قرن هفتم)
64 - تنبيه الخواطر. ورام بن ابى فراس. (؟ - 605 ق)
65 - كشف الغمّة. على بن عيسى اربلى. (؟ - 693 ق)
قرن هشتم
66 - مختلف الشيعة. حسن بن يوسف بن مطهر اسدى. (648-726 ق)
قرن نهم
67 - عدة الدّاعى و نجاح الساعى. ابن فهد حلّى. (757-841 ق)
قرن دهم
68 - عوالى اللئالى. محمد بن على بن ابراهيم احسائى معروف به ابن ابى جمهور.
(حدود 840 - زنده در 902)
69 - منية المريد فى ادب المفيد و المستفيد. شيخ زين الدين بن على عاملى معروف به شهيد ثانى. (911-965 ق)
قرن دوازدهم
70 - وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة. محمد بن حسن بن محمد حر عاملى.
(1033-1104 ق)
71 - مدينة المعاجز. سيد هاشم بحرانى. (حدود 1050-1107 يا 1109 ق)
72 - بحارالانوار. محمدباقر مجلسى. (1037-1111 ق)
قرن چهاردهم
73 - مستدرك الوسائل. ميرزا حسين نورى طبرسى. (1254-1320 ق)
آشنايى با مؤلفان و تدوين كنندگان منابع فقه شيعه به لحاظ اهميت روايى آن منابع ضرورى است. شناخت كامل نويسندگان و شرح حال راويان روايات كه ميزان اعتبار توثيق سند كتاب و روايت را تأييد مى كند، در اين مختصر نمى گنجد اما به طور اجمال و به قدر امكان با مؤلفان منابع دست اول فقه شيعه از قرن دوم تا قرن چهاردهم هجرى آشنا مى شويم.
قرن دوم
وى از فقهاى بزرگ و موثق، از اصحاب خاص امام صادق عليه السلام و متصدى برخى از امور از جانب ايشان بود. او همان است كه امام صادق عليه السلام توحيد را برايش بيان داشت و او سخنان امام را در كتابش كه به توحيد مفضل معروف شده، جمع كرده است. مفضل كه بنا بر روايات از علوم ائمه آگاهى داشته و مورد توجه خاص امام صادق عليه السلام بوده، به نمايندگى از آن حضرت به كارهاى شيعيان رسيدگى مى كرد و در منازعات مالى ايشان براى رفع اختلاف به وكالت از آن حضرت مى پرداخت. وى همچنين مباشر كارهاى مالى امام كاظم عليه السلام بود و آن حضرت خود، شخصاً پرداخت هاى مالى شيعيان را نمى پذيرفت.
در مورد وى بين رجالى هاى شيعه اختلاف است. نجاشى در ارتباط با وى مى گويد:
«او در نقل روايت مضطرب است.» ابن غضائرى مى گويد: «المفضل بن عمرالجعفى ابوعبدالله، ضعيف متهافت، مرتفع القول، خطابى و قد زيد عليه شئى كثير و حمل الغلاة فى حديثه حملاً عظيماً ولا يجوزان يكتب حديثه و روى عن ابى عبدالله و ابى الحسن عليهما السلام.»
اما آيت الله العظمى خويى در معجم رجال الحديث، وى را جليل و ثقه مى داند.
مهمترين كتاب او توحيد مفضل درباره خداشناسى است كه براى آن اسامى ديگرى نيز ذكر شده است. نجاشى آن را كتاب فكّر، كتاب فى بدء الخلق والحث على الاعتبار ناميده است.
نامگذارى به فكّر شايد به اين دليل باشد كه در آن عبارت «فكّر يا مفضل» تكرار شده است. بعضى هم آن را كنزالحقايق و المعارف ناميده اند.
از تأليفات و ى:
1 - التوحيد
2 - يوم و ليلة
قرن سوم
ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد بن عبدالرحمن بن محمد بن على. عالم و محدث شيعه، اصالتاً كوفى بود و نياكانش در آن ديار زندگى مى كردند و چون يوسف بن على - و الى عراق - محمد بن على جد اعلاى برقى را كه از هواداران زيد بن على بن حسين عليه السلام بود، دستگير و به شهادت رساند، به ناچار عبدالرحمن و پسرش خالد به ايران گريختند و در برقه رود قم (ظاهرا رودخانه بيرقون) جايگير شدند.
از زادروز و ى اطلاعى در دست نيست اما احتمالا در قم زاده شده است. و ى عصر چند تن از ائمۀ اطهار عليهم السلام را درك كرده و از ايشان حديث آورده است.
شيخ طوسى و ى را در شمار ياران امام جواد و هادى عليهما السلام قرار داده بنابراين مى توان گفت نخستين استادان و ى، ايشان بودند.
چون از احاديث مرسل و ضعيف روايت مى كرد، چندى مورد طعن فقها قرار گرفت كه يكى از آنها شيخ، رييس و فقيه قم احمد بن عيسى بود كه و ى را از قم راند و پس از مدتى پشيمان شد و پوزش خواست و و ى را بازگرداند.
شاگردانى كه در محضرش بودند: محمد بن حسن صفار، على بن حسين سعدآبادى، محمد بن جعفر بن بطه، على بن ابراهيم قمى، سعد بن عبدالله اشعرى و...
و ى تأليفات بسيارى داشته كه بيشتر آنها را نيز به المحاسن نامگذارى مى كرده و در حقيقت مجموعه اى از علوم قرآنى، حديث و فقه بوده و گزاف نيست كه آن را
دايرة المعارف بدانيم كه تنها يك سوم آن باقى مانده است. برقى در قم درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد.
از تأليفات و ى:
1 - المحاسن
2 - الرجال
ابو اسحاق ابراهيم ثقفى كوفى اصفهانى از شيعيان عالم و صاحب تاليف قرن سوم هجرى است. ابوالفرج محمد بن اسحاق معروف به ابن نديم در كتاب الفهرست او را از ثقات علماء و مصنفين معرفى كرده است.
شيخ طوسى در كتاب الفهرست، اصل او را كوفى دانسته و براى او مصنفات زيادى نقل كرده است. ابراهيم ثقفى از احفاد سعيد بن مسعود، عموى مختار ثقفى است كه امير المؤمنين عليه السلام او را و الى مداين كرده بود و در زمان امام حسن عليه السلام نيز و الى بود. هنگامى كه جراح بن سنان در مظلم ساباط مداين امام حسن عليه السلام را زخمى كرد امام عليه السلام بر سعيد بن مسعود و ارد شد و او طبيب آورد تا زخم امام عليه السلام را مداوا كند.
از تأليفات و ى:
1 - المغازى
2 - الغارات
3 - المعرفة
4 - الجامع الكبير فى الفقه
از ياران باوفاى امام حسن عسكرى عليه السلام و چهره اى سرشناس و محدثى توانمند.
و ى را مى توان از بزرگان روايت شيعه در قرن سوم هجرى دانست. در آن زمان كه
خفقان و ظلم بنى عباس همه جاگير و امام حسن عسكرى عليه السلام در منطقۀ نظامى تحت نظارت و مراقبت بود، محمد بن حسن بن صفار از طريق نوشتن نامه هاى خصوصى و به شكل مخفيانه، خود را به حضرت امام عليه السلام نزديك كرد و بدين ترتيب شيعيان را از نور و جود ايشان عليه السلام بهره مند ساخت.
و ى در قم يكى از چهره هاى نامور شيعه بود كه با حفظ و نقل روايت، خدمت بزرگى به جهان تشيع كرد و بزرگانى چون كلينى، شيخ طوسى، علامه حلّى و... دربارۀ او بسيار گفته و نگاشته اند. از جمله استادان و ى مى توان به ابراهيم بن اسحاق، احمد بن ابى عبدالله برقى، احمد بن حسن بن على بن فضال و... اشاره كرد. راوى جميع كتب و روايات و ى، شاگردش محمد بن حسن بن و ليد است. محمد بن حسن صفار در شهر قم به خاك سپرده شده است.
از تأليفات و ى:
1 - كتاب الصلوة
2 - كتاب الوضوء
3 - كتاب الجنائز
4 - كتاب الصيام
5 - كتاب الحج
6 - كتاب النكاح
7 - كتاب الطلاق
8 - كتاب المزار
9 - كتاب الردّ على الغلاه
10 - بصائر الدرجات
11 - المؤمن و...
ابوجعفر احمد بن محمد بن عيسى بن عبدالله اشعرى قمى. از راويان بزرگ شيعه در قرن سوم هجرى و از ياران ائمه مى باشد. او در شهر قم به دنيا آمد. از نوجوانى زيرنظر پدر خود محمد بن عيسى اشعرى به فراگيرى علوم و معارف اسلامى پرداخت. او خدمت امام رضا، امام جواد و امام هادى عليهم السلام نيز رسيده بود و روايات فراوانى از ائمه اطهار عليهم السلام نقل كرده است. شيخ طوسى و ى را محدثى ثقه ناميده است. از جمله شاگردان و ى مى توان به محمد بن حسن صفار، سعد بن عبدالله، على بن ابراهيم، داود بن كوره، احمد بن ادريس، محمد بن حسن بن و ليد و... اشاره كرد.
از تاريخ و فات و ى دقيقاً اطلاعى در دست نيست ليكن ايشان در سال 274 ق در قيد حيات بوده اند.
از تأليفات و ى:
1 - النوادر
2 - التوحيد
3 - فضل النبى
4 - المتعه
5 - الناسخ و المنسوخ
6 - طب الكبير
7 - طب الصغير
8 - المكاسب
9 - الاظله و...
ابومحمد حسين بن سعيد بن حماد بن مهران اهوازى، فقيه و محدث شيعى ايرانى.
و ى در كوفه زاده شد و اصالتاً ايرانى بود. براى تعالى و نشر تعاليم اسلام و
معارف خاندان رسول صلى الله عليه و آله همراه با برادر خود حسن بن سعيد به اهواز رهسپار شد و براى اعتلاى اسلام و شيعه بسيار كوشيد. پس از درگذشت برادرش، از آنجا به قم رفت و در خانۀ حسن بن ابان جاى گرفت و دانشمندان و شخصيت هاى بسيارى از و ى روايت شنيدند.
روايات و ى در بسيارى از نام آورترين كتب شيعه همچون: كافى، تهذيب، استبصار، من لايحضره الفقيه، وسائل الشيعه و... نقل و به آن استناد شده است.
از جمله اساتيد و ى محمد بن ابى عمير، احمد بن محمد بن ابى نصر بزنطى، صفوان بن يحيى و... و از شاگردان ايشان احمد بن ابى عبدالله برقى، على بن مهزيار اهوازى، حسن بن محمود و... بودند. به گفتۀ شيخ طوسى، و ى و برادرش از اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادى عليهم السلام بودند. و ى در قم درگذشت.
تأليفات و ى و برادرش بيش از 30 جلد است كه برخى آورده شد.
از تأليفات و ى (و برادرش):
1 - المناقب
2 - كتاب الزيارات
3 - كتاب التقية
4 - الرد على الغلاه
5 - المثالب
6 - المؤمن و...
ابومحمد جعفر بن احمد بن على بن قمى، مشهور به ابن رازى ايلاقى. محدث، فقيه شيعى در قرن چهارم هجرى. از زادروز و ى اطلاعى در دست نيست. از آنجايى كه دير زمانى در رى جاگير شده، به ابن رازى معروف است.
همروزگار شيخ صدوق و صاحب بن عباد بود و از هر دوى آن بزرگان روايت كرده و شيخ صدوق نيز از و ى.
و ى نويسندۀ پركارى بود و آثارى نزديك به 220 كتاب نگاشته كه متأسفانه تنها برخى از آنها امروز در دسترس است.
اكثر رجال نويسان، و ى را به فضل و دانش ستوده و ثقۀ تمام دانسته اند.
از زمان درگذشت و خاكجاى و ى اطلاعى در دست نيست.
از تأليفات و ى:
1 - الاعمال المانعة من دخول الجنة (مانعات)
2 - ادب الامام و الماموم
3 - المسلسلات الاخبار
4 - الغايات
5 - العروس
6 - جامع الاحاديث النبوية
قرن چهارم
ابونصر محمد بن مسعود بن محمد بن عياشى سلَمى سمرقندى كوفى معروف به عياشى، از بزرگان فقهاى شيعۀ اماميه و نظريه پردازان انديشور اسلامى. يگانۀ روزگار خود در علوم گوناگون، فاضل، مفسر، محدث و اديب بود.
و ى در 260 ق به عراق و ارد شد و در آغاز از اهل سنت بود اما با مطالعۀ دقيق بر فقه جعفرى به تشيع روى آورد و از سرآمدان روزگار خود شد و تمام دارايى خود را صرف و و قف تشيع كرد.
محمد على مدرس تبريزى صاحب ريحانة الادب درباره و ى مى گويد: «عياشى در علم، فضل، ادب، تبحر و تنوع علمى، يكتاى زمان خود بوده است.»
عياشى همدورۀ شيخ كلينى بود. بيش از 200 جلد كتاب از و ى به يادگار مانده است.
در رجال، تفسير، طب، نجوم، قيافه شناسى و... دست داشت و كتاب نگاشت. تلاش و ى به حدى بود كه گروهى و ى را استاد كلينى، عالم بزرگ شيعه دانسته اند. كشّى از شاگردان و ى بود. از خاكجاى و ى اطلاعى در دست نيست.
از تأليفات و ى:
1 - كتاب التفسير
2 - كتاب معاريض الشعر
3 - الدعوات
4 - كتاب محاسن الاخلاق
5 - الانبياء و الائمه عليهم السلام و...
شيخ ابوالحسن على بن ابراهيم بن هاشم قمى مشهور به شيخ اقدم از بزرگان و موثقين حديث و فقه، از مفسران بزرگ شيعه در قرن سوم و چهارم هجرى. او فرزند ابراهيم بن هاشم قمى از علما و مشايخ بزرگ شيعه است و زمان دو امام معصوم (امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام) را درك كرده است. و ى تا سال 307 قمرى زنده بود. محمد بن يعقوب كلينى از على بن ابراهيم روايت كرده است. و ى اولين كسى است كه احاديث كوفيين را در قم رواج داد. او در اواسط عمر و يا به نقل بعضى ها در اواخر عمر نابينا شد.
از تأليفات و ى:
1 - التفسير
2 - الناسخ و المنسوخ
3 - قرب الاسناد
4 - الشرائع
5 - الحيض
6 - التوحيد و الشرك
7 - المغازى
8 - الانبياء و...
ابوجعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى. فقيه، محدث بزرگ شيعه، يكى از مؤلّفان كتب اربعه.
و ى در دهى از كلين (فشافويه) در 38 كيلومترى رى و در خانه اى روشن به نور محبت و معرفت اهل بيت عليهم السلام زاده شد. پدر و ى يعقوب بن اسحاق، آموزش فرزند خود كلينى را از همان دوران كودكى برعهده گرفت و به علم و عمل آراست. آرامگاه پدر و ى در روستاى كلين - نزديك حسن آباد شهررى - مدتهاست كه زيارتگاه شيعيان است.
دايى و ى علّان كه خود محدث و دانشمند بزرگى بود، پس از پدر استادى كلينى را بر عهده گرفت و در تربيت و ى نقش بسزايى داشت. علّان در سفر حج و در راه زيارت خانۀ خدا به شهادت رسيد. پس از گذراندن نوجوانى، كلينى براى كسب دانش به رى رهسپار شد و آنجا با انديشه ها و نظرات فرقه هايى چون اسماعيليه و مذاهبى چون شافعى، حنفى و شيعى مستقيما آشنا شد. در آنجا بود كه ضمن تحصيل پى برد حركت هايى، تشيع را از مسير خود منحرف كرده و درمان آن را بازگشت به فرموده هاى مبارك اهل بيت عليهم السلام دانست. اين شروعى بود براى ثبت و ضبط احاديث حضرات معصومين عليهم السلام كه در اين راستا ابوالحسن محمد بن اسدى كوفى نخستين استاد او در فراگيرى احاديث بود.
دورۀ كلينى را بايد «دورۀ حديث» ناميد زيرا آغازگر جنبشى براى يافتن، شنيدن و نگاشتن احاديث و روايات شده بود.
وى براى گردآورى احاديث و روايات به قم رهسپار شد و در محضر استاد بافضل و دانش احمد بن محمد بن عيسى اشعرى و پس از آن شاگرد امام حسن عسكرى عليه السلام، احمد بن ادريس قمى معروف به «معلم» شاگردى كرد و استاد گرانقدر عبدالله بن جعفر حميرى صاحب قرب الاسناد را نيز درك كرد و بهره برد و از آنجا به كوفه رفت و آنجا نيز به كسب دانش پرداخت.
و ى در امانت، عدالت، تقوا، فضيلت، حفظ و ضبط احاديث آنچنان سرآمد روزگار خود شد كه شيعه و سنى در اخذ فتوا به و ى مراجعه مى كردند و به اندازه اى مورد و ثوق هر دو مذهب بود كه «ثقة الاسلام» و «شيخ المشايخ» لقب گرفت.
كلينى نخستين محدثى است كه در ميان اماميه به گردآورى و نظم و ترتيب احاديث شيعه پرداخت. پيش از اقدام و ى، تنها اصول اربعمأه و جود داشت و شيعه بدان ها رجوع مى كردند كه با اثر خود، كافى (اصول، فروع و روضه) نقش و ردپاى شيعه را زيباتر و استوارتر كرد.
شاگردانى كه در نزد و ى آموختند: ابن ابى رافع، احمد بن احمد كاتب كوفى، جعفر بن محمد قولويه قمى، محمد بن ابراهيم نعمانى معروف به ابن زينب و... بودند.
و ى در سال «تناثر نجوم» سالى كه ستارگان فرو ريخت، درگذشت. دانشمند نامى بغداد ابوقيراط بر جنازۀ اين محدث بزرگ شيعه نماز گزارد و در «باب كوفۀ» بغداد به خاك سپرده شد.
از تأليفات و ى:
1 - كافى
2 - كتاب رجال
3 - رد بر قرامطه
4 - رسائل ائمه عليهم السلام
5 - تعبير الرؤيا (تفسيرالرؤيا)
ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزيز كشّى، فقيه، رجالى و عالم بزرگ شيعه.
انتساب كشىّ به منطقۀ «كش» از نواحى سمرقند برمى گردد. نجاشى و ى را ثقه و مورد اعتماد مى داند و مى گويد: «از ضعفا بسيار روايت كرده است.» و ى از ملازمان عياشى بود.
در خانۀ عياشى كه كشتزار اهل دانش بود، فارغ التحصيل شد. كشّى، آگاه به اخبار و رجال و بسيار گرانمايه و از دوستان صميمى شيخ كلينى بود و تقريبا استادان و شاگردان آن دو بزرگوار يكى بودند.
اساتيد و ى محمد بن مسعود عياشى سمرقندى، محمد بن قولويه قمى، ابواسحاق ابراهيم بن نصير كشى (برادرش) و... بودند.
شاگردانى كه در نزد و ى آموختند: جعفر بن محمد بن قولويه قمى صاحب كتاب كامل الزيارات، هارون بن موسى تلعكبرى، ابواحمد حيدر بن محمد بن نعيم سمرقندى.
از خاكجاى و ى اطلاعى در دست نيست.
از تأليفات و ى:
1 - الرجال يا معرفة الناقلين عن الائمة الصادقين
على بن حسين مسعودى تاريخ نويس، جغرافى دان، دانشمند و جهانگرد بغدادى. نام كامل و ى ابوالحسن على بن حسين مسعودى معتزلى شافعى است. نسب و ى به عبدالله بن مسعود يكى از ياران برجسته پيامبر اسلام مى رسد. و ى در بغداد ديده به جهان گشود و تعاليم را در زادگاه خود فرا گرفت. در نوجوانى راه سفر و جهانگردى پيشه گرفت. در اين جهانگردى دور و دراز و پر رنج آن گاه كه سفر بر روى چهارپايان از قبيل اسب، الاغ، استر و شتر بود و ى از بعضى از سرزمين هاى شناخته شده دوران خود ديدن مى كند.
سرانجام در سفرى كه به مصر داشته در شهر فسطاط مصر دارفانى را بدرود مى گويد و در همانجا به خاك سپرده مى شود. مسعودى تأليفات گوناگونى داشته است كه متأسفانه بيشتر آنها گم و يا نابوده شده است. يكى از مهم ترين اين تأليفات كتابى به نام اخبار الزمان و من اباده الحدثان بوده، اين كتاب در 30 مجلد بوده است كه متأسفانه در حال حاضر فقط يك جلد از آن باقى مانده است.
از تأليفات و ى:
1 - مروج الذهب
2 - التنبيه و الاشراف
3 - ذخائر العلوم و ما كان فى سالف الدهور
4 - الرسائل و الاستذكار لما فى مر فى سالف الاعصار
5 - التاريخ فى اخبار الامم من العرب و العجم
6 - خزائن الملك و سر العالمين
7 - القضايا و التجارب
8 - المقالات فى اصول الديانات
9 - الاستبصار فى الائمة
10 - السياحة المدنية فى السياسة و الاجتماع
11 - اخبار الخوارج
12 - البيان فى اسماء الائمة
13 - الابانة فى اصول الديانة
14 - المسائل و العلل فى المذاهب و الملل
15 - سر الحياة
16 - كتاب الاوسط
17 - اخبار الزمان
ابوالقاسم على بن احمد كوفى يا علوى، فقيه، متكلم، اصولى و توانا در علوم گوناگون.
در آغاز، كارش بر طريقى مستقيم بود و كتاب محكمى را تأليف كرد كه از آن جمله مى توان كتاب الاوصياء و كتاب در فقه را نام برد. سپس حال و مذهب و ى تغيير كرد و به سوى غلوّ پيش رفت.
پسر و ى ابومحمد، تأليفات و ى را گردآورى كرد. احمد كوفى در «كرمى» منطقه اى در فسا نزديك شيراز درگذشت.
از تأليفات و ى:
1 - الانبياء
2 - الابتداء
3 - فساد قول البراهمه
4 - الآداب و مكارم الاخلاق
5 - الاستدلال فى طلب الحق و...
ابوحنيفه نعمان بن محمد بن منصور بن احمد بن حيون تميمى مغربى. دانشمند بزرگ اسماعيليه.
در مغرب زاده شد. در آغاز، پيرو مذهب مالكى بود و لى تغيير مذهب داد و شيعۀ اسماعيليه شد. او از بنيانگذاران مذهب اسماعيليه و قانونگذار آن بود. به بسيارى از خلفاى فاطمى خدمت كرد (المهدى بالله، القائم بامرالله، المنصور بالله) و در دوران فخرالدين خليفۀ چهارم به مقام قاضى القضات و داعى الدعات رسيد. مؤلفان شيعه به او «ابوحنيفۀ شيعى» مى گويند.
از تأليفات و ى:
1 - دعائم الاسلام
2 - شرح الاخبار
3 - اساس التاويل
4 - افتتاح الدعوة
5 - مفاتيح النعمة
6 - الايضاح
7 - الينبوع
8 - المجالس و المسائرات
ابوجعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى، معروف به شيخ صدوق. فقيه گرانقدر و محدث دانشور بزرگ شيعه و از دنباله روان شيخ كلينى.
و ى در خانواده اى اهل تقوا و دانش در قم زاده شد. پدر و ى، على بن حسين بن بابويه قمى معروف به ابن بابويه، از برجسته ترين علما و فقهاى بزرگ زمان خود بود و شيخ صدوق نخست در دامان پر مهر پدر كسب فيض كرد. شيخ صدوق به خراسان و بغداد سفر كرد و پايان زندگانى خود را در رى گذراند. شيخ طوسى دربارۀ و ى مى گويد:
«وى دانشمندى جليل القدر و حافظ احاديث بود. از احوال رجال، كاملا آگاه و در سلسلۀ احاديث، نقادى عالى مقام به شمار مى آمد. بين بزرگان قم از نظر حفظ احاديث و كثرت معلومات مانند نداشت و در حدود سيصد اثر از خود به جاى گذاشته است».
استادانى كه شيخ صدوق در نزد آنها كسب فيض كرد، عبارتند از: پدرش ابن بابويه، حمزة بن محمد بن احمد بن جعفر بن محمد بن زيد بن على عليه السلام، ابومحمد قاسم بن محمد استرآبادى، محمد بن حسن بن احمد بن و ليد و...
شاگردان و ى نيز برادرش حسين بن على بن موسى بن بابويه قمى، شيخ مفيد، ابن غضائرى، شيخ ابوالبركات، ابوالقاسم على بن محمد بن على خزاز و... بودند.
خاكجاى شيخ صدوق - اين عالم بزرگ شيعه - در رى، زيارتگاه عام و خاص است.
از تأليفات و ى:
1 - من لايحضره الفقيه (دومين كتاب از كتب اربعۀ حديث شيعه)
2 - مدينة العلم
3 - كمال الدين و تمام النعمة
4 - الخصال
5 - التوحيد
6 - الامالى
7 - المقنع فى الفقه و...
شيخ ابوالقاسم، جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن مسرور بن قولويه قمى، از برجسته ترين چهره هاى راويان شيعه در قرن چهارم هجرى است. و ى در شهر قم، شهر شيفتگان خاندان رسالت و در خانواده اى اهل علم و تقوا چشم به دنيا گشود. و ى يكى از بهترين شاگردان محمد بن يعقوب كلينى و از برجسته ترين مشايخ شيخ مفيد به شمار مى آيد. او از بارزترين چهره هاى علمى دوران خود بوده و روايات او در طول هزار سال پيوسته در مجموعه هاى روايى بزرگ شيعه نقل شده و به آن استناد مى شود. شيخ ابوالقاسم جعفر بن قولويه قمى از همان كودكى مهر به محمد و آل محمد را از خانواده خود آموخت و به فراگيرى علم و دانش در محضر درس پدر و برادرش كه از راويان بزرگ شيعه به شمار مى آمدند مشغول شد. او در محضر بسيارى از بزرگان شيعه شاگردى كرد تا خود نيز يكى از چهره هاى درخشان علم و فقاهت گرديد.
از جمله اساتيد و ى: پدر بزرگوارش، محمد بن جعفر بن قولويه، برادرش على بن محمد بن جعفر بن قولويه، محمد بن يعقوب كلينى، محمد بن حسن صفار، ابن بابويه، پدر شيخ صدوق، محمد بن حسن بن و ليد، محمد بن حسن بن على بن مهزيار، محمد بن عبدالله حميرى، محمد بن حسن جوهرى، محمد بن احمد مصرى.
شيخ ابوالقاسم جعفر بن قولويه قمى پس از كسب معارف دينى در حوزه هاى مختلف اسلامى خود را معطوف تربيت شاگردان بسيارى نمود.
شيخ ابوالقاسم جعفربن قولويه قمى ضمن تربيت شاگردان متعدد دست به تأليف آثار متعدد در حوزه علوم اسلامى زده است. شيخ طوسى در كتاب فهرست درباره او چنين مى گويد: «ابوالقاسم، جعفر بن محمد بن قولويه قمى، شخصيتى مورد اطمينان و داراى تأليفاتى فراوان به تعداد باب هاى فقه مى باشد.» شخصيت هاى فراوانى از محضر شيخ ابوالقاسم جعفر بن قولويه قمى بهره برده اند از جمله: شيخ مفيد، حسين بن عبيدالله غضائرى، احمد بن عبدون، تلعكبرى، محمد بن سليم صابونى.
ابن قولويه پس از عمرى تلاش در حوزه معارف اسلامى در سال 368 ق چشم از دنيا فرو بست.
از تأليفات و ى:
1 - الاضاحى
2 - الجمعة و الجماعة
3 - الرضاع
4 - الصداق
5 - الصلاة
6 - قيام الليل
7 - كامل الزيارات
8 - مداواة الجسد
ابوعلى محمد بن محمد اشعث كوفى، راوى ثقۀ شيعه.
و ى در كوفه شهر شيعيان، دوستداران خاندان حضرت على عليه السلام و راويان بزرگ شيعه زاده شد. به مصر رفت و در محضر موسى بن اسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام شاگردى كرد و در همانجا بود كه به نگاشتن روايات از طريق موسى بن اسماعيل و نياكان پاك آن بزرگواران پرداخت.
نجاشى در رجال مى گويد: «وى كتابى در احكام حج دارد» كه تاكنون يافته نشده است. مرحوم حاجى نورى در خاتمه مستدرك نقل مى كند كه تلعكبرى مى گويد: «پدرم از ابوعلى محمد بن محمد اشعث براى من در سال 313 هجرى اجازه گرفته بود.»
تأليف و ى:
1 - الجعفريات (الاشعثيات).
ابوالعباس عبداللّٰه بن جعفر بن حسين بن مالك بن جامع حميرى قمى، راوى و فقيه برجستۀ شيعه در قرن چهارم هجرى.
نجاشى درباره ايشان معتقد است: «وى بزرگِ علماى قم و شخصيت برجسته آنها بود كه در سال 290 و اندى از قم به شهر كوفه رفتند. بزرگان علماى كوفه از حميرى اخبار و روايات ائمه را زياد شنيده اند و كتاب هاى زيادى تصنيف كردند.» شيخ طوسى در رجال، ايشان را از اصحاب امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام مى داند.
و ى با امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام نامه نگارى داشت و پس از ايشان از طريق محمد بن عثمان عمرى با امام عصر (عج) مرتبط بود.
درباره رحلت و محل دفن او اطلاع دقيقى در دست نيست اما به نظر مى رسد و ى در قم
از دنيا رفته و در كنار بارگاه حضرت معصومه عليها السلام مدفون شده باشد.
از تأليفات و ى:
1 - قرب الاسناد
2 - العظمة و التوحيد
3 - الامامة
4 - الاستطاعة و المعرفة
5 - الطب
6 - فضل العرب
7 - مسائل ابى محمد و توقيعات
8 - كتاب الدلائل
9 - الغيبة و الحيرة
ابوعتاب عبدالله بن بسطام بن شاپور نيشابورى و برادرش حسين بن بسطام. دو راوى بزرگ شيعه در قرن چهارم هجرى.
آن دو فقيه ثقه براى گسترش انديشه هاى بزرگ عصمت و طهارت عليهم السلام به قزوين سفر كردند و از راويان بزرگ آن ديار شدند. به جز آموختن در نزد پدر خود بسطام بن شاپور و عموهاى خود زكريا، زياد و حفص، در نزد استادان بزرگى چون: محمد بن خلف، على بن ابراهيم و اسطى، اسحاق بن ابراهيم، تميم بن احمد سيرافى و... شاگردى كردند.
از تأليفات آن دو:
1 - طب الائمه
ابومحمد حسن بن على بن حسين بن شعبه حرانى معروف به ابن شعبه، محدث،
فقيه، رجالى و از شيوخ بزرگ علماى اماميه.
و ى در حران - يكى از روستاهاى اطراف شهر حلب در سوريه - زاده شد. در حلب كه يكى از شهرهاى بزرگ و مهم علمى شام بود، پرآوازه و از چهره هاى درخشان جهان اسلام به و يژه تشيع شد.
استاد و ى ابوعلى محمد بن همام بغدادى و از مهم ترين شاگردان و ى كه از پرفروغ ترين ستاره هاى جهان تشيع گرديد، شيخ مفيد بود.
علامه مجلسى دربارۀ و ى مى گويد: «كتاب ايشان - تحف العقول - بهترين شاهد بر فضل و دانش و عظمت شأن ايشان مى باشد.»
خاكجاى و ى آشكار نيست.
از تأليفات و ى:
1 - تحف العقول عن آل الرسول
2 - التمحيص
ابوالقاسم فرات بن ابراهيم كوفى. فاضل، انديشمند، كارشناس در علوم اجتماعى و فرهنگى، از راويان حديث و شخصيت هاى دوران غيبت صغرى و همروزگار ثقة الاسلام شيخ كلينى. در كوفه زاده شد و شايد به همين دليل نام او را «فرات» گذاشتند.
و ى از شخصيت هاى زيدى مذهب يا دست كم علاقه مند به آنها بود.
برخى از مشايخ و ى در روايت تفسيرش عبارتند از: حسين بن سعيد اهوازى، جعفر بن محمد بن مالك فزارى و عبيد بن كثير عامرى.
و ى از اصحاب امام رضا عليه السلام بوده است و محدثانى چون محمد بن حسن حرّ عاملى، مجلسى و آيت الله خوئى و ى و تفسيرش را معتمد دانسته اند.
تأليف و ى:
1 - تفسير فرات
قرن پنجم
ابوالحسن محمد بن حسين موسوى، معروف به سيد رضى و شريف رضى، از بزرگان علماى شيعه، بلغا، شاعران نامدار و اشراف بغداد.
در بغداد زاده شد. نسب او از پدر به امام موسى كاظم عليه السلام و از طرف مادر به امام زين العابدين عليه السلام مى رسد. در زمان پدر، خود ابواحمد، نقابت طالبيان بغداد، سرپرستى همۀ آنان، قضاوت در مظالم و اميرى حاجيان را در حالى كه هفده سال بيش نداشت، بر عهده گرفت.
چندى بهاءالدوله بويه و ى را به عنوان جانشين خود در بغداد برگزيد و لقب «الشريف الجليل» را به و ى خلعت داد. چندى پس از آن، لقب «الرضى ذوالحسبين» و پس از آن «الشريف الاجل» را به و ى پيشكش كرد.
روزگار سيد رضى با فرمانروايى آل بويه و مقارن با دورۀ سوم خلافت عباسيان است كه به اين دوره از لحاظ تاريخى - فرهنگى «عصر زرين» مى گويند و از جهت تاريخ ادبيات عرب، عصر شاعران سه گانه: متنبى، سيد رضى و ابوالعلاء معرى است. به سيد رضى لقب «اشعرالطالبيين» يعنى شاعرترين طالبيان نيز داده اند.
استادانى كه و ى در علوم گوناگون آن روزگار نزدشان شاگردى كرد و بهره ها برد، عبارتند از:
ابواسحاق ابراهيم بن احمد طبرى فقيه مالكى، ابوعلى فارسى نحوى، قاضى سيرافى، ابوالحسن قاضى عبدالجبار معتزلى، ابويحيى عبدالرحيم فارقى خطيب مصرى مشهور به ابن نباته، شيخ مفيد و...
و ى بسيار بذل الجود و باتقوا بود. به سپاس دانش اندوزى اش جهت پرداخت زكات دانش خود، مدرسه اى نزديك خانۀ خود در كوى كرخ بغداد تأسيس كرد و آن را «دارالعلم» ناميد كه افزون بر تالارهاى تدريس، سخنرانى و جلسات، اتاق هايى براى
زندگى دانشجويان فراهم آمده بود و كتابخانۀ بزرگى داشت كه ارزشمندترين و بهترين منابع و مراجع عربى و اسلامى در آن نگهدارى مى شد و شخصاً مديريت آن را بر عهده داشت.
شاگردان نام آورى كه در نزد و ى آموختند، از جمله: فقيه عاليقدر ابوزيد كبايكى، ابوعبدالله شيخ محمد حلوانى، ابوعبدالله شيخ جعفر دوريستى، ابوالحسن بندار قاضى و... بودند.
و ى در محلۀ كرخ بغداد در سن 47 سالگى در سراى خود درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد. به قولى، برادر مهتر و ى سيد مرتضى چندى بعد و ى را به كاظمين و در جوار نياى شريفش امام موسى كاظم عليه السلام به خاك سپرد.
از تأليفات و ى:
1 - نهج البلاغه
2 - تلخيص البيان فى مجازات القرآن
3 - مجازات الآثار النبوية
4 - حقايق التاويل فى متشابه التنزيل
5 - خصائص الائمة
6 - ديوان اشعار
محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شيخ مفيد. عالم، فقيه، متكلم و محدث نامى شيعه.
و ى در حوالى بغداد زاده شد. پس از بلوغ و رشد فكرى، رهسپار بغداد شد و در آنجا در محضر استادان بنام و دانشمندان بزرگ آن روزگار از جمله شيخ صدوق، ابوغالب زرارى، ابن جنيد اسكافى و... به آموختن دانش، كلام، فقه و اصول پرداخت. ابن نديم در
الفهرست از و ى به عنوان «ابن المعلم» ياد مى كند. سرآمد شاگردان و ى سيد مرتضى، سيد رضى، شيخ طوسى، نجاشى، ابوالفتح كراجكى و... بودند. شيخ طوسى درباره و ى مى گويد: «وى از متكلمان اماميه است. در روزگار خود، رياست و مرجعيت شيعه به او ختم مى گردد. حافظۀ خوب و ذهنى دقيق داشت. در پاسخ به پرسش ها، حاضر جواب بود. بيش از 200 جلد كتاب خرد و كلان دارد».
ابن حجر عسقلانى نيز مى گويد: «وى بسيار عابد، زاهد و اهل خشوع و تهجد بود و مداومت بر علم و دانش داشت». عماد حنبلى (يكى از دانشمندان اهل سنت) مى گويد:
«بزرگى از بزرگان اماميه و رييس بخش فقه و كلام و مباحثه بود. موقعيت شايان توجهى در تشكيلات دولت آل بويه داشت. و ى صدقۀ فراوان مى داد».
استادانى كه و ى در محضر آنها درس آموخت، عبارتند از: ابن قولويه قمى (ابوالقاسم جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن قولويه قمى)، شيخ صدوق، ابن جنيد اسكافى و...
شيخ مفيد پس از 75 سال عمر مفيد، در بغداد و در حرم مطهر امام جواد عليه السلام نزديك قبر استادش ابن قولويه قمى به خاك سپرده شد.
از تأليفات و ى:
1 - المقنعة
2 - الفرائض الشرعيّة
3 - الامالى
4 - الارشاد و...
ابوالقاسم على بن حسين بن موسى، مشهور به سيد مرتضى علم الهدى. فقيه مبرز، عالم متكلم و اديب متبحر، داراى القاب ذوالثمانين و ذوالمجدين.
و ى در بغداد زاده شد و از سوى پدر و مادر، نسبى بسيار شريف داشت. برادر و ى سيد
رضى بود. شيخ طوسى شاگرد عاليقدرش پس از ذكر نام و نسبش مى نويسد: «كنيه اش ابوالقاسم و لقبش علم الهدى و الاجل المرتضى است. در علوم بسيارى يگانه روزگار بود.» پس از شيخ بزرگوار مفيد، پيشواى فقهى شد. از جمله اساتيد و ى شيخ مفيد، هارون بن موسى تلعكبرى، ابن نباته، احمد بن سعيد كوفى، حسين بن بابويه قمى (برادر على بن محمد معروف به شيخ صدوق) و... بودند. علامه حلّى و ى را معلم شيعۀ اماميه خوانده است. در علوم معقول و منقول و تفسير، سرآمد روزگار خود بود. و ى در پنج روز مانده از ماه ربيع الاول در بغداد رحلت كرد، پسرش در خانه اش بر و ى نماز خواند و در همان خانه اش مدفون شد.
از تأليفات و ى:
1 - تنزيه الانبياء
2 - الانتصار فى ما انفردت به الامامية من المسائل الفقهية
3 - الذريعه فى اصول الشريعه
4 - المحكم و المتشابه
5 - المختصر
6 - الامالى
7 - درر الفوائد و...
ابوالحسين احمد بن على بن عباس بن محمد بن عبدالله نجاشى. راوى ثقه، نسابۀ توانا و عالم بسيار بزرگ امامه.
و ى در شهر كوفه زاده شد. پدرش (على بن احمد) از محدثين و بزرگان شيعه بود.
سفرهاى دور و نزديكى داشته كه بيشتر به نيت زيارت عتبات عاليات بوده. چندى در بغداد و چندى در نجف اشرف و سامرا بوده است.
وى از اندك راويانى است كه تنها از موثقين و افراد معتبر روايت نقل كرده و به همين دليل هم كتاب رجال و ى سرآمد كتب ديگر است.
استادانى كه در محضر آنها شاگردى كرد، عبارتند از: پدرش (كه از او ياد شد)، شيخ مفيد، احمد بن عبدالواحد بزاز معروف به ابن حاشر و... شاگردان و ى نيز شيخ الطائفه طوسى، شيخ ابوالحسن صهرشتى و سيد عماد الدين بن معيد حسنى مروزى بودند.
نجاشى در 78 سالگى در مطيرآباد از نواحى سامرا چشم از جهان فروبست.
تأليفات و ى:
1 - رجال (فهرست اسماء مصنفى)
2 - انساب بنى نصر بن قعين
3 - كتاب الجمعه و ماورد فيه من الاعمال و...
ابوجعفر محمد بن حسن طوسى، معروف به «شيخ الطايفه». فقيه، اصولى، محدث، مفسر، متكلم و عالم الرجال بسيار درخشان و بزرگ جهان اسلام به و يژه تشيع. و ى در خراسان زاده شد. خاندان شيخ تا چند نسل همه از علما و فقها بوده اند. در 23 سالگى به بغداد كوچ كرد و تا پايان عمر در عراق ماند و پس از استادش سيد مرتضى علم الهدى، رياست علمى و فتوايى شيعه به او منتقل شد.
شيخ بزرگوار مدت پنج سال نزد استاد نحرير شيخ مفيد شاگردى كرد و چند سالى هم در نزد سيد مرتضى درس آموخت. به علت آشوب و هرج و مرج آن روزگار بغداد، و ى از آنجا كوچ و به نجف اشرف رهسپار شد و در آنجا جاى گرفت و خود حسن اتفاقى شد تا در آنجا حوزۀ علميۀ نجف را بنيان گذارد.
پس از درگذشت سيد مرتضى علم الهدى، رهبرى و پرچمدارى شيعه به و ى رسيد و آن چنان آوازۀ علم، و رع، زهد و تقواى و ى در دور و نزديك پيچيده شده بود كه القائم
بامرالله خليفۀ عباسى با همكارى آل بويه از و ى براى تدريس كلام در مركز خلافت دعوت كردند كه با فروپاشى آل بويه، و ى از آنجا به نجف اشرف عزيمت كرد و تا پايان عمر خود در همانجا بود و در همان خاك پاك، دفن شد.
از تأليفات و ى:
1 - الاستبصار
2 - تهذيب الاحكام
3 - النهاية
4 - المبسوط
5 - الخلاف
6 - التبيان و...
شيخ ابوالفتح محمد بن على كراجكى طرابلسى. فقيه، اصولى، رياضيدان، ستاره شناس، اديب، مسلط به علوم حديث، فلسفه، كلام، نحو، اخلاق، تاريخ، رجال، تفسير و پزشكى.
و ى در محضر استادان بزرگوارى چون شيخ مفيد، سيد مرتضى علم الهدى، شيخ طوسى و... شاگردى كرد و از هر كدام توشه و بهره اى گرفت. سفرهاى بسيارى به كشورهاى مختلف از جمله فلسطين، سوريه، لبنان، مصر، بغداد و همچنين شهرهاى دور و نزديك خود داشت. با مباحثات و تأليفات خود كه نزديك به 80 اثر مى شود بررسى اماميه را بر همگان آشكار كرد. و ى در لبنان و شهر صور درگذشت.
از تأليفات و ى:
1 - كنز الفوائد
2 - روضة العابدين و نزهة الزاهدين
3 - الرسالة الناصريه
4 - معدن الجواهر و...
قرن ششم
28 - فتال نيشابورى (؟ - 508 ق)
محمد بن حسن بن على بن احمد فتال نيشابورى معروف به ابن فارسى. متكلم جليل القدر، فقيه، عالم، زاهد و متقى. و ى در نيشابور به دنيا آمده اما تاريخ ولادتش معلوم نيست. از لقب ابن فارسى معلوم مى شود كه و ى از نژاد ايرانى است. فتال يكى از اسم هاى بلبل است و علت ملقب شدن او به فتال، به خاطر خوش صوتى و لطافت زبانى است كه در منبر داشته و از نطق بالايى برخوردار بوده است. و ى در محضر درس بزرگان شركت مى كرده و از تحصيلات عاليه برخوردار بوده است. از جمله استادان و ى شيخ حسن بن على بن احمد پدر و ى و از جمله شاگردانش على بن حسن بن عبدالله نيشابورى و محمد بن على بن شهرآشوب مازندرانى بوده است.
و ى به دست ابوالمحاسن عبدالرزاق رئيس نيشابور ملقب به شهاب الاسلام و تنها به جرم تشيع به قتل رسيده و در قبرستان حيره نيشابور به خاك سپرده شده است.
از تأليفات و ى:
1 - روضة الواعظين و بصيرة المتعظين
2 - التنوير فى معانى التفسير
3 - مونس الحزين
امام سعيد ابوالفضل بن حسن طبرسى. مفسر، فقيه، محدث، عالم به حساب، جبر، مقابله و نحو. ملقب به امين الدين يا امين الاسلام.
گويند و ى در مشهد سناباد طوس متوطن بوده است. در 523 ق در سبزوار جايگير شد و به تعليم و تصنيف پرداخت. از جمله شاگردان و ى مى توان به حسن بن فضل طبرسى
(پسرش)، ابن شهرآشوب، شيخ منتجب الدين، قطب الدين راوندى، شاذان بن جبرئيل قمى و... اشاره كرد. و ى از شيخ ابوعلى پسر شيخ طوسى و شيخ عبدالجبار، قاضى رازى كه در رى فقيه اماميه بوده، روايت نموده و صحيفة الرضا عليه السلام از جمله مرويات اوست.
فرزند و ى (حسن بن فضل طبرسى) و فرزند زادگانش همگى از اكابر روزگار و فقهاى بزرگوار بودند. و ى در سبزوار درگذشت و پيكر پاكش را به مشهد مقدس منتقل كردند و در جوار حرم حضرت ثامن الائمه عليه السلام به خاك سپردند.
از تأليفات و ى:
1 - مجمع البيان (تفسير سترگ شيعى)
2 - الوسيط (يا تفسير جوامع الجامع)
3 - الآداب الدينية للخزانة المعينية
4 - تفسير الكافى الشافى
5 - نثر اللئالى
6 - اسرار الامامه
7 - اعلام الورى باعلام الهدى و...
ابونصر رضى الدين حسن بن فضل طبرسى، عالم اخلاق و فقيه و ارستۀ شيعه در قرن ششم هجرى. پدرش فضل بن حسن صاحب كتاب مستطاب تفسير مجمع البيان و فرزندش على بن حسن طبرسى صاحب متمم كتاب مشكاة الانوار فى غرر الاخبار.
تأليف و ى:
1 - مكارم الاخلاق
عالم بزرگ شيعه و محدث و الامقام، در شهر آمُد منطقه اى در ديار بكر - حوالى رود دجله و فرات - زاده شد. تسلط بسيارى بر علوم اسلامى داشت. شاگرد ممتاز و شهرۀ او،
محدث بزرگوار جهان تشيع، ابن شهر آشوب بود.
از تأليفات و ى:
1 - غرر الحكم و درر الكلم
2 - الحكم و الاحكام من كلام سيد الانام
شيخ قطب الدين، ابوالحسن/ابوالحسين سعيد بن عبدالله بن هبة الله بن حسن راوندى كاشانى. عالم بزرگ، محدث، مفسر، متكلم، فقيه، فيلسوف و تاريخ دان بزرگ شيعه در قرن ششم هجرى.
و ى در راوند كاشان زاده شد و پدر و پدربزرگ و ى از علماى بزرگ زمان خود بودند.
در آغاز، در نزد پدر خود تحصيلات ابتدايى را فراگرفت و به محضر اساتيد به نام آن دوره راه يافت و به كسب دانش پرداخت كه آن اساتيد عبارتند از: فضل بن حسن طبرسى صاحب مجمع البيان، عمادالدين محمد بن ابى القاسم طبرى، صفى الدين سيد مرتضى بن داعى رازى و...
چندى در شهر مقدس قم اقامت كرد و از محضر اساتيد آنجا نيز فيض برد و چيزى نگذشت كه از چهره هاى سرشناس شيعه شد.
شاگردان او عبارتند از: نصيرالدين حسين راوندى و ظهيرالدين محمد راوندى (فرزندان و ى)، قاضى احمد بن على بن عبدالجبار طوسى، فقيه على بن محمد مدائنى و...
قطب راوندى در قم ديده از جهان فرو بست و در صحن بزرگ حرم حضرت معصومه عليها السلام به خاك سپرده شد.
تأليفات و ى:
1 - الخرائج و الجرائح
2 - فقه القرآن
3 - اسباب النّزول
4 - تهافت الفلاسفه
5 - الاغراب فى الاعراب و...
رشيدالدين محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى، فقيه، مفسر و محدث بزرگ شيعه.
و ى در خطۀ زيباى مازندران زاده شد. او در دوره اى زندگى مى كرد كه در بلاد اسلامى علم شكوفا و دانش رونق چشمگيرى گرفته بود.
صلاح الدين خليل صفدى صاحب الوافى بالوفيات دربارۀ و ى چنين مى گويد: «وى يكى از بزرگان شيعه است كه بيشتر قرآن را در هشت سالگى حفظ كرد و در اصول شيعه به حد اعلاى خود رسيد به طورى كه از شهرهاى مختلف براى درك محضر او به بغداد هجرت مى كردند... و ى زيبارو، راست گفتار، خوش مشرب، با علم گسترده و بسيار اهل خشوع، عبادت و شب زنده دار بود و هميشه باطهارت و و ضو به سر مى برد».
از جمله نام آورترين اساتيدى كه و ى در نزد آنها شاگردى كرده است، مى توان: جارالله زمخشرى، ابوعبدالله نطنزى مؤلف كتاب الخصائص العلويه، سيد عبدالواحد آمدى، شيخ طبرسى صاحب احتجاج، قطب راوندى، فضل بن حسن طبرسى، شيخ ابوالفتوح رازى و...
را نام برد.
و ى در حالى كه 99 سال از زندگانى پربارش را سپرى كرده بود، در شهر حلب سوريه به جانان پيوست و پيكرش را در كنار كوه جوشن به خاك سپردند.
از تأليفات و ى:
1 - مناقب آل ابى طالب عليهم السلام
2 - مثالب النواصب
3 - المخزون المكنون فى عيون الفنون
4 - المائدة العائدة (الفائدة)
5 - المثال فى الامثال و...
ابوعبداللّه محمد بن احمد ادريس عجلى حلّى، از فحول علما و فقهاى شيعه.
و ى در شهر حلّه زاده شد. شيخ طوسى، نياى مادرى و ى به شمار مى آيد. و ى به حريت فكر معروف است.
ابن داود در رجال خود مى گويد: «ابن ادريس، پيشواى فقهاى حلّه، متقن در علوم و داراى تصنيفات بسيار است».
شهيد اول نيز او را با عبارات: شيخ، امام، علامه، شيخ العلماء و رييس مذهب ستوده است.
استادان و ى كه در محضرشان آموخت، عبارتند از: دايى و ى (ابو على طوسى)، شيخ عماد محمد بن ابى القاسم طبرى، حسن بن رطبه سوارى و...
شاگردانش، شيخ نجيب الدين بن نما حلّى، شمس الدين فخار بن سعد موسوى و...
بودند.
ابن ادريس - عالم بزرگوار جهان تشيع - در شهر حلّه جان به جان آفرين تسليم كرد و در همانجا به خاك سپرده شد.
از تأليفات و ى:
1 - السرائر الحاوى لتحرير الفتاوى
2 - كتاب التعليقات
3 - خلاصة الاستدلال و...
تاج الدين محمد بن محمد بن حيدر شعيرى. عالم و فقيه بزرگ شيعه در قرن ششم هجرى.
و ى در شهر بيهق براى آموختن و فراگرفتن دانش آن روزگار، به منزل حاكم، رييس و
امام مجدالحكام ابومنصور على بن عبدالله زيادى مى رفت و بهره ها مى برد و همچنين در محضر فضل الله بن على راوندى درس مى گرفت. از شاگردان ايشان مى توان به شيخ منتجب الدين از علماى قرن ششم هجرى و صاحب كتاب الفهرست اشاره كرد.
تأليف و ى:
1 - جامع الاخبار
ابو منصور احمد بن على بن ابيطالب طبرسى. عالم، فاضل، فقيه، متكلم و نسابۀ بزرگ شيعه در قرن ششم هجرى.
منسوب به طبريش (معرب تفرش) منطقه اى نزديك قم. استاد و ى ابوجعفر مهدى بن ابى حرب حسينى و شاگردان و ى شيخ منتجب الدين و ابن شهرآشوب مازندرانى بودند.
از تأليفات و ى:
1 - الاحتجاج على اهل اللجاج
2 - تاريخ الائمه عليهم السلام
3 - فضائل الزهراء عليها السلام
4 - مفاخر الطالبية
5 - الكافى فى الفقه
قرن هفتم
على بن حسن بن فضل، فقيه جليل و محدث نبيل على بن حسن بن فضل بن حسن طبرسى نواده پسرى فضل بن حسن صاحب مجمع البيان (متوفى 548 ق) از دانشمندان و فاضلان عصر خويش به شمار مى رفته است. و ى در ادامه و تكميل اثر پدرش (حسن طبرسى متوفى 548 ق) متممى بركتاب مكارم الاخلاق نوشته و آن را مشكاة الانوار فى غرر الاخبار نام نهاده است. صاحب رياض العلماء از و ى با عنوان ثقة الاسلام ياد كرده است.
وى از سيد سعيد جلال الدين ابى على بن حمزه موسوى روايت مى كند.
سال فوت او همانند پدرش حسن طبرسى معلوم نيست و لى به نظر مى رسد او در پايان قرن ششم هجرى يا نيمه اول قرن هفتم هجرى چشم از جهان فروبسته باشد. بنابراين خانواده طبرسى از مفسران و محدثان شيعه از نيمه دوم قرن پنجم تا نيمه اول قرن هفتم هجرى هستند كه پدربزرگ، فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب مجمع البيان و پدر، حسن بن فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب مكارم الاخلاق و پسر، على بن حسن بن فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب مشكاة الانوار فى غرر الاخبار است.
از تأليفات و ى:
1 - مشكاة الانوار فى غررالاخبار
عالم و فقيه بزرگ شيعه در قرن ششم و هفتم هجرى.
در شهر حلّه زاده شد. و ى نياى مادرى سيد رضى الدين بن طاووس و از نسل مالك اشتر نخعى است. خاندان و رام از فقهاى جليل القدر بودند. در آغاز مانند خاندان خود، شغل نظامى داشت اما از آن كناره گرفت و به زهد و تقوى پرداخت و در گروه فقيهان بنام قرار گرفت. و ى در همان شهر حلّه، چشم از جهان فروبست.
از تأليفات و ى:
1 - تنبيه الخواطر و نزهة النواظر
2 - مسالة فى المواسعة و المضايقة
ابوالحسن على بن عيسى بن ابى الفتح اربلى، سيره نويس، تاريخ نگار، شاعر، متكلم و عالم اماميۀ قرن هفتم هجرى.
و ى در اِربِل يكى از شهرهاى شمال عراق زاده شد. پدرش حاكم اربل بود. فرزندان و نوه هاى و ى همه از علما و ادباى زمان خود بودند.
فضل بن روزبهان عالم متعصب اهل تسنن دربارۀ و ى مى گويد:
«اماميه متفق اند كه على بن عيسى اربلى از بزرگ ترين علماى آنهاست و آثارش هيچگاه كهنه و پوسيده نمى شود. او قابل اعتماد و مورد و ثوق در نقل است».
و ى در نزد اساتيد بنامى چون: سيد بن طاووس صاحب كتاب اقبال الاعمال، على بن فخار، ابن ساعى بغدادى و... شاگردى كرد و آموخت و شاگردانى را چون: علامه حلّى، شيخ رضى الدين (برادر علامه حلّى) و... تربيت كرد.
عيسى اربلى در بغداد درگذشت و در خانۀ مسكونى خود به خاك سپرده شد.
از تأليفات و ى:
1 - كشف الغمة فى معرفة الائمة
2 - المقامات
3 - ديوان اشعار
4 - كتاب الطيف
حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلى، فاضل، عالم، فقيه، محدث، متكلم، ماهر، جليل القدر در شهر حلّه به دنيا آمد. او در يك خانواده علمى و روحانى متولد شد. ادبيات عرب و علوم مقدماتى و متداول عصر را در نزد پدر دانشمندش و ساير علماى بزرگ آن منطقه همچون محقق حلّى (دايى و ى)، يحيى بن سعيد (پسر عموى مادرش)، سيد احمد بن طاووس، ابن ميثم بحرانى و... آموخت. هنوز به بلوغ نرسيده بود كه از تحصيل علوم مقدماتى فراغت يافت و به مقام عالى اجتهاد نائل آمد. در زمان رشد و ى، ايران در آتش بيداد دودمان چنگيزخان مغول مى سوخت.
و ى در فقه، اصول، كلام، منطق، فلسفه، رجال و... كتاب نوشته است. در حدود صد كتاب از آثار ايشان شناخته شده است. از جمله اساتيد و ى خواجه نصيرالدين طوسى، محقق حلى، شيخ سديدالدين يوسف (پدر و ى) و... و از جمله شاگردان ايشان فرزند
بزرگوارش فخرالدين محمد، قطب الدين رازى، شارح شمسيه، سيد احمد بن ابراهيم بن زهره و... بودند.
سرانجام پس از عمرى تلاش و كوشش در راه احياى شريعت، و ى در يازدهم يا بيست و يكم محرم فوت كرد. آرامگاه او در نجف اشرف و در بارگاه ملكوتى امير المؤمنين على عليه السلام قرار دارد.
از تأليفات و ى:
1 - مختلف الشيعه
2 - تذكرة الفقهاء
3 - منتهى المطلب
4 - المدارك
5 - تبصرة المتعلمين
6 - شرح التجريد و...
قرن نهم
جمال الدين ابوالعباس احمد بن محمد بن فهد اسدى حلّى، فقيه و عالم اماميه، جامع كمالات ظاهرى و باطنى.
و ى در شهر حلّه زاده شد. در علوم گوناگون از جمله تاريخ، كلام، علوم غريبه و...
دست داشته و تأليفاتى دارد.
آنچه اين عالم اماميه را از ديگر علما و فقها متمايز مى كند، مشرب عرفانى، سير و سلوك و زهد و تقواى اوست و در ميان جميع علما و فقها نيز بدين خاطر مشهور است.
صاحب روضات الجنات دربارۀ و ى مى نويسد: «عالم عارف پر از اسرار، كاشف اسرار فضائل... بى نياز از توصيف و تعريف مى باشد. و ى جامع معقول و منقول، فروع و اصول ظاهرى و باطنى و علم و عمل است».
وى در مناظره و بحث، تسلط و اشرافى به كمال داشت. در بحثى با حضور حاكم عراق دربارۀ امامت و ولايت، علماى اهل سنت را مجاب و برآنها چيره شد به نحوى كه حاكم عراق مذهب تشيع را اختيار كرد و خطبه هاى خود را به نام امير المؤمنين على و فرزندان پاك ايشان عليهم السلام مى خواند.
استادانى كه ابن فهد حلّى در نزد آنها شاگردى كرد و آموخت، عبارتند از: شهيد اول، فخرالمحققين، فاضل مقداد سيورى، شيخ على بن خازن فقيه حائرى و...
از جمله شاگردانى كه در محضر و ى درس آموختند: شيخ على بن هلال جزائرى، فقيه نامى شيعه ابن العشره كروانى عاملى، محمد نور بخش و...
ابن فهد پس از عمرى مجاهده و مطالعه، در 84 سالگى در كربلاى معلّا درگذشت و خاكجاى و ى كنار خيمه گاه قرار دارد.
تأليفات و ى:
1 - آداب الداعى
2 - استخراج الحوادث
3 - اسرار الصلاة
4 - التحصين فى صفات العارفين
5 - عدة الداعى و نجاح الساعى و...
قرن دهم
ابوجعفر محمد بن زيدالدين ابى الحسن على بن حسام الدين بن ابى جمهور. عالم، فقيه، محدث، متكلم و عارف بزرگ شيعه.
و ى در احساء و اقع در عربستان شرقى در كنار خليج فارس زاده شد و در همانجا به تحصيل علوم شرعى و ادبى پرداخت. پدر و نياى بزرگ و ى ابراهيم، از علماى بزرگ احساء بودند و در چنين فضايى ابى جمهور پرورش يافت؛ پس مى توان گفت نخستين استاد و ى پدرش بود.
وى كه گام هاى نخستين علوم را پشت سر گذاشته بود، برآن شد تا براى رسيدن به كمال سفر كند به همين خاطر به عراق رفت و در نجف جايگير شد و در نزد بزرگى چون، شيخ عبدالكريم فتال نيشابورى شاگردى كرد و درس آموخت. پس از چندى به خانۀ خدا رهسپار شد و حج گزارد و چندى در احساء ماند و سپس به كربلاى معلّا رفت و از آنجا به نجف اشرف بازگشت. پس از چندى به قصد زيارت ثامن الائمه به مشهد مقدس روانه شد و پس از و رود، سيد محسن رضوى كه از فضلاى بزرگوار مشهد بود به پيشواز و ى رفت و در خانۀ خود مهمانش كرد و اين زمانى بود كه سيد محسن رضوى در نزد چنين استادى زانوى ادب بر زمين زد و شاگردى كرد.
ابن ابى جمهور به چيره دستى در مناظره معروف است و در يكى از همين مناظرات ميان خود و يك عالم اهل سنت هراتى بود كه طى سه جلسه سرانجام عالم هراتى شكست خورد و به درخواست شاگردان ابى جمهور، كتابى به نام مناظرة بين الغروى و الهروى كه همه مربوط به همين مناظره بود، نگاشته شد.
ابن ابى جمهور پس از پانزده سال ماندن در مشهد مقدس، سفر دوم خود به خانۀ خدا را آغاز كرد و پس از گزاردن حج به نجف اشرف رفت و دو سال در آنجا بود و سپس به مشهد مقدس بازگشت و تا پايان روزگار خود در آنجا ماند و زندگى كرد.
استادانى كه و ى در نزد آنها آموخت، پدر بزرگوارش شيخ زين الدين على احسائى، سيد شمس الدين محمد موسوى احسائى، شيح حسن بن عبدالكريم فتال غروى و شيخ على بن هلال جزائرى بودند.
شاگردانش نيز سيدمحسن رضوى، شيخ ربيعه جزائرى، سيد شرف الدين طالقانى، شيخ على كركى معروف به محقّق ثانى و... بودند.
چون ابن ابى جمهور در محبت اهل بيت افراط كرد و مى كوشيد تا ميان عرفان، فلسفه و كلام را آشتى دهد و هماهنگى ايجاد كند، در ميان گروهى از علما و فقها جنجال برانگيز شده است! به هر روى در اين كه و ى عالمى است عارف و شيعه، شك نيست. از خاكجاى و ى اطلاعى در دست نيست.
از تأليفات و ى:
1 - عوالى اللئالى [\غوالى اللئالى]
2 - الاقطاب الفقهية و الوظايف الدينية على مذهب الامامية
3 - درر اللئالى
4 - زاد المسافرين فى اصول الدين
5 - المجلى و...
شيخ زين الدين بن على بن احمد عاملى جبعى، معروف به شهيد ثانى، فقيه نامدار و عالم بزرگوار شيعه.
و ى در جبع از شهرهاى جبل عامل و در خانواده اى از اهل علم و فقاهت زاده شد.
در آغاز، تحصيلات مقدماتى را نزد پدر خود نورالدين على بن احمد گذراند. سپس به شهر ميس كوچ كرد و در محضر شيخ على بن عبدالعالى ميسى به تحصيلات خود ادامه داد و كتاب هاى شرايع الاسلام محقق حلّى و ارشاد و قواعد علامه حلّى را در نزد او خواند. پس از آن به كرك نوح رهسپار شد و نحو و اصول را نزد سيد جعفر كركى فراگرفت و پس از سه سال اقامت در آنجا به دمشق سفر كرد و در محضر شيخ محمد بن مكى، پاره اى از كتب طب، حكمت و هيأت را آموخت. سپس به مصر رفت و در درس شانزده استاد برجسته به آموختن علوم عربى، اصول فقه، هندسه، معانى و بيان، عروض، منطق، تفسير و... همت گماشت. و ى سفرهاى بسيارى در دوران زندگانى خود داشت كه يكى از آنها و مؤثرترين آن، سفر به روم شرقى قسطنطنيه بود. در آنجا بود كه پس از ارائه رساله اى به قاضى عسكر محمد بن محمد بن قاضى زادۀ رومى كه درباره ده علم بود، به اجازه و پيشنهاد و ى به تدريس در «مدرسۀ نوريه» بعلبك مشغول شود و مديريت آنجا به او و اگذار گرديد.
پس از جايگير شدن در بعلبك، در سايۀ آوازۀ علمى خود مرجعيت يافت و دانشمندان از دور دست ترين نقاط براى استفاده علمى نزد و ى مى آمدند.
وى در اين شهر، تدريس جامع (تدريس پنج گانۀ جعفرى، حنفى، شافعى، مالكى، حنبلى) را آغاز كرد و در حقيقت فقه مقارن و عقايد تطبيقى را درس داد.
صاحب روضات الجنات آورده: «تاكنون در جمع دانشمندان بزرگ و برجستۀ شيعه كسى را به ياد ندارم كه از لحاظ شكوه شخصيت، سعۀ صدر، خوش فهمى، حسن سليقه، داشتن نظم و برنامۀ تحصيلى، كثرت اساتيد، ظرافت طبع، معنويت سخن و پختگى، به پاى شهيد ثانى برسد... و ى در ردۀ پس از معصومان عليهم السلام قرار دارد». شهيد ثانى در رؤيايى صادقه، شهادت خود را چنين ديده: «در عالم رؤيا سيد مرتضى علم الهدى را ديدم كه مجلس ضيافتى تشكيل داده و علماى اماميه و شيعه در آن شركت داشتند. و قتى و ارد مجلس شدم، سيد مرتضى از جا برخاست و به من تهنيت گفت و دستور داد در كنار استاد شهيد اول بنشينم». شهيد ثانى به فتواى قاضى صيدا مبنى بر رافضى و شيعى بودن، به دستور حاكم تركان عثمانى سلطان سليم تحت پيگرد قرار گرفت تا و ى را زنده به دربار بياورند اما و زير و ى رستم پاشا كه مأمور دستگير كردن شهيد ثانى بود، و ى را در قسطنطنيه به شهادت رساند كه البته به همت سيد عبدالرحيم عباسى، رستم پاشا قصاص شد و به هلاكت رسيد و خون شهيد ثانى به هدر نرفت. پيكر شريف و ى را پس از سه روز به دريا افكندند. تأليفات و ى بى شمار است؛ طورى كه در امل الامل آمده كه از شهيد ثانى دو هزار مجلد كتاب به جاى مانده كه دويست جلد از آن به دست خط خود شهيد ثانى بوده است.
تأليفات و ى:
1 - منية المريد فى ادب المفيد و المستفيد
2 - روض الجنان فى شرح ارشاد الاذهان
3 - حقائق الايمان
4 - البداية فى علم الدراية
5 - الفوائد العلمية فى شرح النفلية
6 - مسالك الافهام
7 - الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية و...
قرن دوازدهم
محمد بن حسن بن على بن محمد بن حسين، معروف به شيخ حرّ عاملى و ملقب به شيخ الاسلام. فقيه، محدث، اديب، شاعر، ثقه و عالم بزرگ شيعه.
و ى در روستاى مشغره در منطقۀ جبل عامل لبنان چشم به جهان گشود. منطقۀ جبل عامل به دست مبارك ابوذر غفارى شيعه شد و با جان و دل، محبت اهل بيت عليهم السلام را پذيرا گشت.
حرّ عاملى از نوادگان حر بن يزيد رياحى يار جانباز حسين بن على عليه السلام است و خانوادۀ او همه از بزرگان علم و معرفت شيعه بودند. و ى سفرهاى متعددى به عتبات عاليات كرد و پس از آن به زيارت ثامن الائمه حضرت رضا عليه السلام مشرف شد و چندى در آنجا جاى گرفت و ماندگار شد.
از آنجا به خانۀ خدا و عتبات عاليات رفت و سپس به اصفهان رهسپار شد و به ديدار علامه مجلسى رسيد سپس علماى آن شهر ترتيب ديدار و ى را با شاه سليمان صفوى دادند و شاه با شيخ حر عاملى و نفوذ، جذبه و تأثير و ى در نزد علماى شيعه آشنا شد و چنين شد كه و قتى به مشهد مقدس بازگشت، از سوى شاه ايران به قاضى القضاتى منصوب و پس از چندى از علماى بزرگ آن ديار گشت.
شيخ حر عاملى از اندك كسانى است كه در سرودن شعر براى حضرات معصومين عليهم السلام با چيرگى و توانايى شگفت انگيز، از ديگران پيشى گرفته است و چكامه هاى (\قصايد) و ى در ستايش آن بزرگواران بسيار است و بيست هزار بيت را شامل مى شود.
استادانى را كه و ى در نزدشان شاگردى كرد، عبارتند از: پدر بزرگوارش حسن بن على، عمويش شيخ محمد بن على، نياى مادرى اش شيخ عبدالسلام بن محمد حر، دايى پدرش شيخ على بن محمود عاملى كه همه از روستاى مشغر بودند؛ شيخ زين الدين
صاحب معالم و فرزند شهيد ثانى، شيخ حسين ظهيرى در روستاى جبع و در ديگر نقاط، مانند: سيد ميرزا جزايرى نجفى، آقا حسين خوانسارى، سيد هاشم توبلى بحرانى و...
و ى شاگردان بسيارى را نيز پرورش داد كه برخى از آنها عبارتند از: شيخ مصطفى بن عبدالواحد بن سيار حوبز، شيخ محمدرضا و حسن فرزندان شيخ مصطفى، مولى محمدتقى دهخوارقانى قزوينى و...
شيخ حر عاملى در 72 سالگى و در جوار حضرت امام رضا عليه السلام، در كنار مدرسۀ ميرزا جعفر به خاك سپرده شد.
از تأليفات و ى:
1 - تفصيل وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة
2 - الفصول المهمّه فى اصول الائمه
3 - ديوان شعر و...
هاشم بن سليمان بن اسماعيل حسينى توبلى. محدث و مفسر امامى، او از نوادگان سيد مرتضى علم الهدى است و نسبش به و اسطه و ى به امام موسى بن جعفر عليه السلام مى رسد.
بحرانى در خانواده اى روحانى در كتكان از قراى توبلى، حاكم نشين آن روز بحرين چشم به جهان گشود. ولادت او را در حدود سال 1050 ق دانسته اند. درباره اساتيد و ى آگاهى چندانى در دست نيست و از ميان آنان تنها برخى از مشايخ اجازۀ او شناخته شده اند. در مشهد محضر عبدالعظيم بن عباس استرآبادى، عالم اخبارى از شاگردان شيخ بهايى را درك كرد و از او اجازه اى دريافت داشت. او در بحرين از موقعيت ممتازى برخوردار بود و به جز تأليف و تدريس، زعامت فقهى و مرجعيت دينى - اجتماعى را نيز برعهده داشت.
از جمله شاگردان و راويان و ى عبارتند از: حر عاملى، محمود بن عبدالسلام مَعنى بحرانى، على بن عبدالله بن راشد مَقابى بحرانى و.... فرزندان او عيسى و محسن نيز اهل دانش بوده اند. بحرانى را به سبب تتبع در اخبار معصومان عليهم السلام همسنگ علامه مجلسى خوانده اند. بحرانى در 1107 يا 1109 ق و فات يافت و پيكرش در توبلى درگورستان
مشهور «ماتينى» به خاك سپرده شد. مقبره او بعدها زيارتگاه خاص و عام بوده است.
از تأليفات و ى:
1 - البرهان فى تفسير القرآن
2 - ترتيب التهذيب
3 - حلية الابرار فى احوال محمد و آله الاطهار
4 - معالم الزلفى فى معارف النشأة الاولى و الاخرى و...
محمد باقر بن محمد تقى بن مقصود، معروف به مجلسى ثانى، فقيه، محدث، رجالى و عالم عقلى بزرگ شيعه.
خاندان و ى همگى از بزرگان علم و فضل بودند. پدر بزرگ و ى، عالم نامدار ابونعيم اصفهانى صاحب حلية الاولياء و پدر و ى، محمد تقى مجلسى معروف به مجلسى اول، صاحب اجتهاد و كرامات بودند و محمدباقر مجلسى در چنين فضايى پرورش يافت و آموزش ديد.
علامه مجلسى، در علوم مختلف اسلامى همچون تفسير، اصول و درايت، علوم عقلى مانند فلسفه، منطق، رياضيات، طب، نجوم، ادبيات و... سرآمد و چيره دست بود.
و ى همپاى مدارج علمى، به مدارج معنوى و كمالات روحى نيز پرداخت و آن را ملاك معرفت دانست. اساتيد و ى پدرش مجلسى اول و آقا حسين خوانسارى و مشايخ نقل و ى مولانا محمد صالح مازندرانى، فيض كاشانى، سيد على خان مدنى و شيخ حر عاملى بودند. شاگردانى هم كه در نزد و ى درس گرفتند و آموختند، از جمله: سيد نعمت الله جزائرى، كمره اى اصفهانى، ماخورى بحرانى، محمد باقر بيابانكى و... بودند.
مجلسى لقب «علامه» را از بزرگانى چون و حيد بهبهانى، علامه بحرالعلوم و شيخ اعظم انصارى دريافت كرد و از سوى شاه سليمان صفوى به «شيخ الاسلام» اصفهان منصوب شد كه بالاترين منصب دينى و اجرايى در آن روزگار بود و و ى شخصاً و مستقيماً اهتمام به ادارۀ امور شرعى مسلمانان مى كرد.
66 اثر از و ى به يادگار مانده است كه 13 اثر به عربى و 53 اثر آن به فارسى است. اين عالم جليل القدر در مسجد عتيق اصفهان پس از 74 سال عمر پربار، به خاك سپرده شد.
از تأليفات و ى:
1 - بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام
2 - مرآت العقول
3 - حق اليقين
4 - زاد المعاد
5 - عين الحياة و...
قرن چهاردهم
ميرزا حسين بن محمد تقى نورى طبرسى. محدث، رجالى بزرگ و فقيه شيعى.
و ى در روستاى يالو از روستاهاى اطراف شهرستان نور زاده شد. هشت سال بيشتر نداشت كه سايۀ پدر بزرگوارش كه از علماى آن سامان بود، از سرش برچيده شد. در همان كودكى به آموختن فقه نزد استاد جليل القدر محمدعلى محلاتى مى رفت. در دورۀ جوانى به تهران رهسپار شد تا از علماى بزرگ آنجا مستفيض شود و اين شد كه در درس عالم نحرير، شيخ عبدالرحيم بروجردى حاضر شد و بهره ها برد و دختر همان استاد را نيز به ازدواج خود درآورد. در نوزده سالگى بود كه به عراق سفر كرد و براى كسب دانش چهار سال در حوزۀ علميۀ نجف اشرف ماند و آموخت و سپس به ايران بازگشت اما بيش از يك سال در آنجا نماند و دوباره به عراق برگشت و در كربلاى معلّا نزد شيخ عبدالحسين تهرانى شاگردى كرد و به دنبال و ى دو سال نيز در كاظمين ماند.
در بيست و هشت سالگى به سفر حج و زيارت مدينه مشرف شد و پس از آن به نجف اشرف برگشت و در درس دانشمند فرزانه شيخ مرتضى انصارى حاضر شد و ديرى نپاييد كه آن عالم به ديار باقى شتافت و و ى نيز به مشهد مقدس رهسپار شد و دو سال بعد باز به
عراق بازگشت و در همان موقع استاد بزرگ خود شيخ عبدالحسين تهرانى را نيز از دست داد؛ همان كه به و ى اجازۀ روايت داده بود.
محدث نورى از سرشناس ترين چهره هاى علمى شيعى است كه اخبار و روايات گوناگون را گردآورد و احاديث مختلف را هماهنگ ساخت و آثار پراكنده را سامان بخشيد.
ايشان شاگرد برجسته اى (شيخ آقابزرگ طهرانى) را به جهان شيعه شناساند كه آقا بزرگ طهرانى در الذريعۀ خود، و ى را «شيخنا» معرفى مى كند.
از تأليفات و ى:
1 - مستدرك الوسائل
2 - نفس الرحمان
3 - دارالسلام
4 - جنّة المأوى و...
آيت الله حاج سيد حسين طباطبايى بروجردى، از اعاظم علما و مراجع بزرگ شيعه.
و ى در يكى از خاندان هاى با اصل و نسب شيعه در شهر بروجرد زاده شد. پدر و نياكان و ى همه از علماى بنام بروجرد بودند و برخى از آنان مقام و الاى مرجعيت و رهبرى مذهبى را برعهده داشتند؛ از جمله: علامه سيدمهدى بحرالعلوم طباطبايى، علامه سيد على طباطبايى مؤلف رياض المسائل و فرزند او سيد محمد مجاهد، سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى مؤلف العروة الوثقى و سيد محسن طباطبايى حكيم.
بروجردى در فضايى از علم و تقوا پرورش يافت. هفت سالش بود كه به مكتب فرستاده شد و قرائت قرآن، ادبيات و منطق را فرا گرفت. به هجده سالگى كه رسيد، براى كسب دانش به اصفهان كه مركز مهم علمى آن دوره بود، رهسپار شد و در حوزۀ درسى استادان بزرگ آن سامان درس آموخت؛ از جمله: ميرزا ابوالمعالى كلباسى، سيد محمد باقر درچه اى، ميرزا محمد تقى مدرس، آخوند ملا محمد كاشانى و جهانگير خان قشقايى.
در طى ده سال اقامت در اصفهان و شاگردى كردن و آموختن، سرانجام در 28 سالگى از سوى سه استاد، اجازۀ اجتهاد برايش صادر شد. از آن تاريخ بود كه به تدريس فقه و اصول، همت گماشت و جمعى از فضلا در جلسات درس و ى حاضر شدند.
پس از مدتى كوتاه، به نجف اشرف رفت و به درس اساطين علم آنجا همچون آخوند ملا محمد كاظم خراسانى، شيخ الشريعۀ اصفهانى و سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى حضور يافت و چيزى نگذشت كه در حوزۀ نجف اشرف و در ميان استادان و طلاب، آوازه اش پيچيد.
پس از هشت سال پربار در نجف اشرف به اصرار پدر بزرگوار خود حاج سيد على به شهر و ديار خود بروجرد برگشت و ماندنش سى و شش سال به درازا كشيد و در اين دوران خدمات بسيار ارزنده اى انجام داد كه از جملۀ آن: تشكيل كلاس هاى درس و جمع آورى طلاب فاضل، تنظيم حاشيه اى بر العروة الوثقى اثر مرحوم سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى، مبارزۀ منطقى و جدى عليه فرقه ضالّۀ بهايى و ريشه كن كردن آنها از آن خطه بود.
آيت الله بروجردى ديدى گسترده نسبت به جهان آن روز خود داشت و پيوسته براى گسترش انديشه هاى ناب اماميه كوشش بى دريغ مى كرد و موكداً طلاب را تشويق به آموختن زبان ديگر و ترجمۀ آثار انديشمندان خارجى مى كرد و نمايندگان متبحر و مبرزى را براى تبليغ شيعه به كشورهاى مسلمان نشين غير شيعى گسيل مى داشت كه از آن جمله اعزام شيخ محمدتقى قمى به مصر و شناساندن درست مذهب شيعه به علماى اهل سنت آن سامان بود و همين امر هم باعث شد تا شيخ محمد شلتوت رييس دانشگاه الازهر مصر، فتوايى مبنى بر صحت پيروى از مذهب شيعه صادر نمايد و روى همين اصل، كتاب هايى از آثار بنام شيعه در مصر منتشر شد و تأثير بسيارى بر علما و استادان آنجا گذاشت طورى كه آنان روش معتدل ترى را در پيش گرفتند. يكى از كارنامه هاى درخشان مرحوم بروجردى كه ارزش بسيار و الايى دارد، احياء، تصحيح و پانوشت بر كتاب هاى علماى پيشين بود كه با تلاشى بى وقفه و خستگى ناپذير به سرانجامى نيك رسيد كه آن كتب به قرار زير است:
الخلاف، تأليف شيخ الطائفه طوسى؛ جامع الرواة، تأليف شيخ محمد بن على اردبيلى
حائرى؛ قرب الاسناد، تأليف عبدالله بن جعفر حميرى؛ الجعفريات (الاشعثيات)، منسوب به اسماعيل فرزند امام موسى كاظم عليه السلام؛ چند جلد از مفتاح الكرامة، تأليف سيد جواد عاملى؛ منتقى الجمان فى الاحاديث الصحاح و الحسان، تأليف شيخ حسن بن زين الدين عاملى.
و ى پژوهنده اى سختكوش بود و در احوال راويان حديث، شناخت طبقات و تعداد روات هر يك از آنان، تحقيقات شايان توجهى كرد كه از آن جمله، مجردات اوست بر كتب ارزشمند تشيع: تجريد اسانيد الكافى (اين كتاب به همت حاج ميرزا مهدى صادقى - يكى از شاگردان و ى - در 714 صفحه)، تجريد اسانيد الفقيه، تجريد اسانيد الامالى، تجريد اسانيد الخصال، تجريد اسانيد التهذيب، تجريد اسانيد الفهرست، تجريد اسانيد رجال النجاشى.
مرحوم بروجردى حواشى و تعليقه هايى نيز بر آثار مهم در فقه و اصول نگاشت كه عبارتند از: حاشية على العروة الوثقى، حاشية على خلاف الشيخ الطوسى، حاشية الكفاية الاصول (استاد و ى آخوند خراسانى).
مرحوم بروجردى به جز كسب دانش و تعليم آن، خدمت به مردم را افضل كارهاى خود مى دانست به نحوى كه پيش از رفتنش از اين سراى خاكى، براى خود باقيات الصالحات به جاى گذاشت:
تأسيس مسجد اعظم قم در كنار آستانۀ حضرت معصومه عليها السلام، كتابخانۀ مسجد اعظم، مدرسۀ علميۀ نجف كه يكى از نزديك ترين مدارس به حرم مطهر حضرت امير المؤمنين عليه السلام است، حسينيه و حمام سامرا، مسجد هامبورگ آلمان، بازسازى و مرمت چندين مدرسه، مسجد و كتابخانه در شهرها و كشورهاى مختلف، بيمارستان نكويى قم و.... آيت الله بروجردى در سن 88 سالگى در شهر قم، چشم از جهان فرو بست.
بزرگ ترين و ماندگارترين اثر مرحوم بروجردى كتاب مستطاب 31 جلدى جامع احاديث الشيعه است كه به ترتيب باب هاى فقه و در مجلدات جداگانه توسط شاگردان مستعد و ى كه هر كدام استادى تمام هستند، به پايان رسيده است.
اين بضاعت اندك بندۀ كمترين است كه خود را و ام دار علوم اهل بيت عليهم السلام مى دانم و در اين جهاد علمى و مساعى جميل، لازم مى دانم از فضلا و سروران عزيزم حضرت حجت الاسلام و المسلمين سيد احمد رضا حسينى كه در امر و يراستارى و نظارت علمى بنده را يارى كردند و حضرت حجت الاسلام و المسلمين مهدى حسينيان قمى كه در ترجمۀ اين مجلد سعى بليغ مبذول داشتند، نهايت سپاس و تشكر را كنم. همچنين از حجت الاسلام و المسلمين نظرعلى حسين آبادى كه در پژوهش و و يراستارى ادبى همكار بودند و آقاى على قربانى كه تايپ و صفحه آرايى و سركار خانم گلناز غريب زاده كه تدوين و تطبيق مطالب اين مجلد را انجام دادند، بسيار سپاسگزارم. بر خود لازم مى دانم از همۀ محدثان و فقيهانى كه در تدوين اين اثر جاودان شيعى، حضرت آية اللّٰه العظمى سيدحسين بروجردى را طى سال ها ممارست و مجاهدت علمى يارى كردند ياد و تقدير نمايم، به و يژه مرحوم حضرت آية اللّٰه حاج شيخ اسماعيل معزى ملايرى كه در ادامه و استمرار اين حركت فرهنگى مقاوم و نستوه به تعب نفس فراوان، كار را به اتمام رساندند. اجر و پاداش همۀ عزيزان را به دعاى حضرت بقية اللّه الاعظم روحى له الفداء از آستان ربوبى حضرت عالميان مسالت دارم و اميد دارم آن خورشيد پنهان ولايت و هدايت، تلاش همۀ عزيزان را به ديدۀ منت، قبول فرمايند.
در پايان، از استادان عالى مقام علوم اسلامى و فرزانگان حوزه هاى علميه و فرهيختگان دانشگاه ها تقاضا دارم با ديدۀ عفو و ارشاد، خطاها و نقص ها را تذكر دهند تا در چاپ هاى بعدى از تذكرهاى عزيزان منتفع شويم و عذر اين كمترين را در ضعف و قصور ارائه بهتر آثار جاودان اهل بيت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله پذيرا باشند؛ چرا كه ان الهدية على قدر مهديها.
و السلام عليكم و رحمة الله و بركاته
احمد اسماعيل تبار
تهران - به تاريخ 1390/3/3
برابر با 20 جمادى الثانى - ولادت حضرت فاطمه زهرا عليها السلام - 1432 ق
اختيار معرفة الرجال معروف به رجال الكشّى. ابى جعفر محمد بن حسن بن على طوسى، دانشگاه مشهد، ايران، 1348 ش.
اعيان الشيعه. امين، علامه سيد محسن، دارالتعارف المطبوعات، بيروت، 1403 ق.
الغدير. امينى، احمد، مطبعة الحيدرى، 1396 ق.
تتمه المنتهى. قمى، شيخ عباس، انتشارات مؤمنين، چاپ اول، قم، 1380 ش.
تنقيح المقال فى علم الرجال. مامقانى، عبداللّٰه، مؤسسة آل البيت لاحياء التراث، قم، 1424 ق.
جامع الرواة. اردبيلى غروى حائرى، محمد بن على، مكتبة آية اللّٰه العظمى مرعشى نجفى، ايران، 1403 ق.
خلاصة الأقوال فى معرفة الرجال. علّامه حلّى، نشر الفقاهة، ايران، 1417 ق.
دانشنامۀ جهان اسلام. زير نظر حداد عادل، بنياد دايرة المعارف اسلامى، تهران، 1374 ش.
دايرة المعارف بزرگ اسلامى. مركز دايرة المعارف بزرگ اسلامى، چاپ اول، تهران، 1381 ش.
دايرة المعارف تشيع. نشر شهيد سعيد محبى، چاپ اول، تهران، 1380 ش.
دايرة المعارف مصاحب. مصاحب، غلامحسين، شركت سهامى كتاب هاى جيبى، چاپ دوم، تهران، 1380 ش.
الذريعه الى تصانيف الشيعه. طهرانى، آقا بزرگ، دار الاضواء، بيروت، چاپ سوم، 1403 ق.
رجال السيّد بحر العلوم معروف به الفوائد الرجاليّة. بحرالعلوم طباطبائى، سيد محمد مهدى، مكتبة الصادق، ايران، 1363 ش.
رجال النجاشى. نجاشى، ابوالعبّاس احمد بن على بن احمد بن عباس، مؤسسة النشر الاسلامى، قم، 1418 ق.
رياض العلماء و حياض الفضلاء. افندى اصبهانى، ميرزا عبداللّٰه، مطبعه خيّام، ايران، 1401 ق.
رياض المحدّثين. محمّد على بن حسين نائينى، مكتبة آية اللّٰه العظمى مرعشى نجفى، قم، 1381 ش/ 1423 ق/ 2003 م.
ريحانة الادب. مدرس تبريزى، محمدعلى، انتشارات كتابفروشى خيام، 1374 ش.
السيرة النبوية. ابن هشام، دار احياء التراث العربى، بيروت.
الفتوح اعثم كوفى. اعثم كوفى، احمد بن على، مترجم مستوفى هروى، محمد بن احمد، مصحح طباطبايى مجد، غلامرضا، انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ سوم، تهران، 1380 ش.
فرهنگ نامۀ دهخدا. دهخدا، على اكبر، موسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373 ش.
فرهنگ نامۀ معين. معين، محمد، انتشارات امير كبير، چاپ هجدهم، تهران، 1380 ش.
فهرست كتب الشيعة و اصولهم. شيخ طوسى، مكتبة المحقق الطباطبائى، قم، 1420 ق.
قاموس الرجال. تسترى، محمدتقى، مؤسسه نشر اسلامى، ايران، 1410 ق.
مجمع الرجال. على القهپائى، مؤسسۀ مطبوعاتى اسماعيليان، ايران، بى تا.
معجم المؤلفين. كحاله، عمر رضا، دار احياء التراث العربى، بيروت.
معجم رجال الحديث. موسوى خويى، ابوالقاسم، نشر آثارالشيعه، قم، 1409 ق.
معجم مؤلّفى الشيعة. على فاضل قائنى نجفى، و زارت ارشاد اسلامى، ايران، 1405 ق.
موسوعة العظماء الشيعة. حكيمى، محمد، موسسة الاعلمى، بيروت، 1418 ق.
نقد الرجال. حسينى تفريشى، مصطفى، انتشارات آل المصطفى، ايران، بى تا.
كتاب طلاق
1-39956-(1)كافى 54/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن غير واحد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال ما من شىء ممّا أحلّه اللّه عزّ و جلّ أبغض اليه من الطلاق و انّ اللّه عزّ و جلّ يبغض المطلاق الذّوّاق.
2-39957-(2) مستدرك 279/15: تحفة الاخوان للمولى محمّد سعيد المزيدى عن أبى بصير عن جعفر بن محمّد عليها السلام - فى حديث طويل فى قصّة آدم عليه السلام - قال لا شىء مباح أبغض إلى اللّه تعالى من الطّلاق و قال عليه السلام لعن اللّه الذوّاق و الذّوّاقة(1).
3-39958-(3) العوالى 165/1: قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله ما أحلّ اللّه شيئاً أبغض اليه من الطلاق.
4-39959-(4) العوالى 372/3: قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله ما أحبّ اللّه مباحاً كالنكاح، و ما أبغض اللّه مباحاً كالطّلاق.
1) . رجل ذوّاق مطلاق اذا كان كثير النّكاح كثير الطّلاق - الذّوّاق و الذّوّاقة: سريع النّكاح و سريع الطّلاق - اللسان، ج 10، ص 111-112.
فصل شانزدهم طلاق، اقسام، احكام و شرطهاى آن و كسى كه طلاق به دست اوست و هر چه مناسب اين فصل است
باب 1 دشمنى خداوند با طلاق و كسى كه زياد طلاق مى دهد و طلاق مى گيرد و طلاق زوجه بداخلاق و زناكار اشكالى ندارد
1-39956-(1)امام صادق عليه السلام فرمود: «از ميان چيزهايى كه خداوند حلال دانسته مبغوض تر از طلاق نزد خداوند نيست و بى ترديد خداوند كسى كه زنان را بسيار(1) طلاق مى دهد و براى لذّت جويى(2)نه با هدف زندگى كردن دست به ازدواج مى زند، دشمن مى دارد.»
2-39957-(2) از امام صادق عليه السلام در روايتى طولانى دربارۀ داستان حضرت آدم عليه السلام روايت است كه فرمود:
«كار مباحى نزد خداوند متعال مبغوض تر از طلاق نيست و حضرت فرمود: خداوند مرد و زنى كه براى لذّت جويى نه با هدف زندگى كردن دست به ازدواج مى زنند، لعنت كرده است.»
3-39958-(3) رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «خداوند چيزى را كه نزد او از طلاق مبغوض تر باشد، حلال نكرده است.»
4-39959-(4) رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «خداوند كار مباحى را به اندازۀ ازدواج دوست نمى دارد و كار مباحى را به اندازۀ طلاق مبغوض نمى دارد.»
1) . مطلاق فردى است كه بسيار طلاق مى دهد به مانند واژۀ طلّاق كه صيغۀ مبالغه است.
2) . ذوّاق از ذوق به معناى چشيدن است و واژۀ ذوّاق اشاره به كسى دارد كه گويا مى خواهد صرفاً لذت جويى كند و سريع با هر كس ازدواج مى كند و گويا از او كام مى گيرد و او را طلاق مى دهد و از او جدا مى شود و در پى زندگى كردن با زن نيست.
5-39960-(5) كافى 54/6: محمّد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن عبدالرّحمن بن محمّد عن أبى خديجة (عن أبى هاشم - ئل) عن أبى عبداللّه عليه السلام قال انّ اللّه عزّ و جلّ يحبّ البيت الّذى فيه العرس و يبغض البيت الّذى فيه الطّلاق و ما من شىء أبغض إلى اللّه عزّ و جلّ من الطّلاق.
6-39961-(6) كافى 55/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن يحيى عن طلحة بن زيد عن أبى عبد اللّه عليه السلام قال: سمعت أبى عليه السلام يقول انّ اللّه عزّ و جلّ يبغض كلّ مطلاق (و - ئل) ذوّاق.
7-39962-(7) كافى 54/6: أخبرنا عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد عن ابن فضّال عن أبى جميلة عن سعد بن طريف عن أبى جعفر عليه السلام قال مرّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله برجل فقال ما فعلت أمرأتك؟ قال طلّقتها يا رسول اللّه قال من غير سوء قال من غير سوء ثمّ قال انّ الرّجل تزوّج فمرّ به النّبىّ صلى الله عليه و آله فقال تزوّجت قال نعم ثمّ قال(1)له بعد ذلك ما فعلت أمرأتك قال طلّقتها قال من غير سوء قال من غير سوء ثمّ انّ الرّجل تزوّج فمرّ به النبىّ صلى الله عليه و آله فقال تزوّجت فقال نعم ثمّ قال له بعد ذلك ما فعلت امرأتك قال طلّقتها قال من غير سوء قال من غير سوء فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله انّ اللّه عزّ و جلّ يبغض أو يلعن كلّ ذوّاق من الرّجال و كلّ ذوّاقة من النّساء.
8-39963-(8) العوالى 139/2: عن أبى موسى عن النّبىّ صلى الله عليه و آله: لا تطلّقوا النّساء إلّا من ريبة(2)فانّ اللّه لا يحبّ الذّوّاقين و (لا - العوالى) الذّوّاقات. مجمع البيان 304/5: عن أبى موسى الأشعرىّ عن النّبى صلى الله عليه و آله (مثله).
9-39964-(9) مكارم الاخلاق 197: عن الصادق عليه السلام قال تزوّجوا و لا تطلّقوا فانّ اللّه لا يحبّ الذّوّاقين و الذّوّاقات.
10-39965-(10) و عنه عليه السلام قال تزوّجوا و لا تطلّقوا فانّ الطّلاق يهتزّ منه العرش.. مجمع البيان 304/5: عن علىّ بن أبى طالب عليه السلام عن النّبىّ عليه السلام أنّه قال تزوّجوا (و ذكر مثله).
5-39960-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «بى ترديد خداوند عز و جل خانه اى را كه در آن عروسى برپا شود دوست مى دارد و خانه اى را كه در آن طلاق و جدايى رخ مى دهد، دشمن مى دارد و هيچ چيز نزد خداوند عز و جل مبغوض تر از طلاق نيست.»
6-39961-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «از پدرم شنيدم كه مى فرمود: بى ترديد خداوند عز و جل كسى كه زنان را بسيار طلاق مى دهد و به هدف لذّت جويى نه با انگيزۀ زندگى به ازدواج هاى مكرّر دست مى يازد، دشمن مى دارد.»
7-39962-(7) امام باقر عليه السلام فرمود: «پيامبراكرم صلى الله عليه و آله از مردى پرسيد: همسرت چه شد؟ آن مرد پاسخ داد: اى رسول خدا! او را طلاق دادم. پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد: بى جهت، بدون آن كه زن بد باشد؟ مرد پاسخ داد: آرى.
بى آنكه بد باشد. امام باقر عليه السلام فرمود: آن مرد ازدواج كرد پيامبر صلى الله عليه و آله او را ديد و از او پرسيد: آيا ازدواج كردى؟ آن مرد پاسخ داد: آرى. پس از مدّتى كه از اين جريان گذشت حضرت از او پرسيد: همسرت چه شد؟ در پاسخ گفت: او را طلاق دادم. پيامبر پرسيد: بى جهت و بدون آنكه زن بد باشد؟ گفت:
آرى. آنگاه آن مرد مجدّداً ازدواج كرد و در يك ملاقات ديگر پيامبر از او پرسيد: ازدواج كردى؟ گفت:
آرى. پس از مدّتى پيامبر از او پرسيد: همسرت چه شد؟ پاسخ داد: او را طلاق دادم. حضرت فرمود:
بى جهت و بدون آنكه بد باشد؟ پاسخ داد: آرى. آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: بى ترديد خداوند عز و جل دشمن مى دارد و يا لعنت مى كند مردانى را كه ازدواج ها(1)و طلاق هاى پى در پى دارند و نيز زنانى را كه اين چنين هستند.»
8-39963-(8) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «زنان را جز به خاطر اتّهام طلاق ندهيد چرا كه خداوند مردان و زنانى كه بى جهت از هم جدا مى شوند و قصد زندگى كردن ندارند را دوست نمى دارد.»
9-39964-(9) امام صادق عليه السلام فرمود: «ازدواج كنيد و طلاق ندهيد چرا كه خداوند كسانى كه بى جهت، سريع طلاق مى دهند را دوست نمى دارد.»
10-39965-(10) امام صادق عليه السلام فرمود: «ازدواج كنيد و طلاق ندهيد چرا كه عرش الهى از طلاق به لرزه در مى آيد.»
1) . ذوّاق از ذوق به معناى چشيدن و آزمايش كردن است و به كسى كه اهل زندگى كردن با زن نيست و تنهامى خواهد از او كامجويى كند و آن را طلاق دهد و در نتيجه زن هاى مختلف و مكرّر مى گيرد و طلاق مى دهد، گفته مى شود ذوّاق در اين روايت كسى است كه زن مى گيرد و بدون جهت و بى آن كه عيبى در زن باشد او را با فاصلۀ كمى طلاق مى دهد و در پى زن ديگرى با همين حالت مى رود.
11-39966-(11) الدعائم 257/2: روّينا عن جعفر بن محمد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليهم السلام أنّه قال يوماً لجارية(1)له يقال لها امّ سعيد و هى تصبّ الماء على يديه يا امّ سعيد قالت لبّيك يا أمير المؤمنين قال لقد اشتهيتُ أن أكون عروساً قالت و مايمنعك من ذلك يا أمير المؤمنين قال ويحك أبَعْدَ أربعٍ فى الرّحبة(2)قالت طَلِّقْ واحدة منهنّ و أدخل مكانها أخرىٰ قال ويحك قد علمتُ هذا و لكنّ الطّلاق قبيح و أنا أكرَهُهُ.
12-39967-(12) الدعائم 258/2: عن علىّ عليه السلام أنّه كتب كتاباً إلى رفاعة كان فيه و َاحْذَر أن تتكلّم فى أمر الطّلاق و عاف نفسك منه ما وجدت إلى ذلك سبيلاً فان غلب الأمر عليك فارفع ذلك الىّ أقوّمهم على المنهاج فقد اندرست طرق المناكح و الطّلاق و غيّرها المبتدعون.
13-39968-(13) كافى 512/5: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن فقيه 278/3: العلاء (بن رزين - فقيه) عن محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام(3)قال قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله أوصانى جبرئيل عليه السلام بالمرأة حتّى ظننت أنّه لا ينبغى طلاقها إلّا من فاحشة مبيّنة.
14-39969-(14) فقيه 32/1: قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله ما زال جبرئيل عليه السلام يوصيني بالمرأة حتّى ظننت أنّه لا ينبغي طلاقها.
15-39970-(15) العوالي 254/1: قال صلى الله عليه و آله ما زال جبرئيل عليه السلام يوصيني فى أمر النساء حتّى ظننت أنّه سيحرّم طلاقهنّ.
16-39971-(16) كافي 55/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن يحيى عن طلحة بن زيد عن أبي عبداللّه عليه السلام قال بلغ النّبيّ صلى الله عليه و آله أنّ أبا أيوب يريد أن يطلّق امرأته فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله انّ طلاق امّ أيّوب لَحُوبٌ(4).
17-39972-(17) العوالي 139/2: عن ثوبان يرفعه إلى النّبيّ صلى الله عليه و آله أنّه قال أيّما امرأة سألت زوجها الطّلاق من غير بأس فحرام عليها(5)رائحة الجنّة. العوالي 372/3: روى عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله أنّه قال (و ذكر نحوه). روضة الواعظين 438: قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله أيّما امرأة (و ذكر مثله).
مجمع البيان 304/5: عن ثوبان رفعه إلى النّبيّ صلى الله عليه و آله (و ذكر نحوه).
11-39966-(11) امير مؤمنان على عليه السلام روزى به كنيزشان به نام امّ سعيد در حالى كه وى آب بر روى دست امير مؤمنان عليه السلام مى ريخت فرمود: اى امّ سعيد! او گفت: بله اى امير مؤمنان! حضرت فرمود: من دلم مى خواهد كه داماد بشوم. امّ سعيد گفت: چه چيز مانع شما از اين كار مى شود اى امير مؤمنان (به اين معنى كه همسرى جديد انتخاب كنيد) حضرت فرمود: واى بر تو! آيا پس از داشتن چهار همسر در رحبه(1)(با داشتن چهار همسر نمى توان همسر پنجمى گرفت)؟ ام سعيد گفت: يكى از چهار تا را طلاق بدهيد و به جاى آن ديگرى را بياوريد. حضرت فرمود: واى بر تو! خودم اين را مى دانم ولى طلاق دادن زشت است و من آن را خوش ندارم.»
12-39967-(12) امير مؤمنان على عليه السلام مكتوبى براى رفاعه نوشت در آن مكتوب آمده است: «و بپرهيز از اين كه دربارۀ طلاق سخنى بگويى و تا راه دارى از طلاق فاصله بگير و اگر طلاق بر تو چيره گشت آن را به من واگذار كن من آن ها را بر راه درست قرار مى دهم چرا كه راه هاى ازدواج و طلاق از بين رفته و بدعت گزاران در آن تغيير ايجاد كرده اند.»
13-39968-(13) امام صادق عليه السلام فرمود: «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: جبرئيل عليه السلام به گونه اى دربارۀ زن به من سفارش كرد كه گمان بردم طلاق زن، شايسته نيست مگر در صورتى كه تن به فاحشۀ آشكار (زنا) دهد.»
14-39969-(14) رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «پيوسته جبرئيل عليه السلام سفارش زن را به من مى كرد تا آنجا كه گمان كردم طلاق دادن وى شايسته نيست.»
15-39970-(15) رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «پيوسته جبرئيل عليه السلام در مورد امور زنان به من سفارش مى كرد تا آنجا كه پنداشتم كه به زودى طلاق زنان را حرام مى سازد.»
16-39971-(16) امام صادق عليه السلام فرمود: «به پيامبر صلى الله عليه و آله خبر رسيد كه ابو ايّوب (انصارى) مى خواهد همسر خويش را طلاق دهد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: طلاق دادن ابو ايّوب گناه است.»
17-39972-(17) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «هر زنى كه از شوهرش طلاق طلب كند بدون اينكه مشكلى در كار باشد بوى بهشت بر وى حرام است.»
1) . رحبه محلّه اى است در كوفه.
18-39973-(18) كافي 55/6: محمّد بن الحسين(1)عن إبراهيم بن إسحاق الأحمر عن عبداللّه بن حمّاد عن خطّاب بن سلمة قال كانت عندي امرأة تصف هذا الأمر و كان أبوها كذلك و كانت سيّئة الخلق فكنت أكره طلاقها لمعرفتى بايمانها و ايمان أبيها فلقيت أبا الحسن موسى عليه السلام و أنا أريد أن أسأله عن طلاقها فقلت - جعلت فداك - إنّ لي اليك حاجةً فتأذن لى أن أسألك عنها فقال إيتني غداً صلاة الظّهر قال فلمّا صلّيت الظّهر أتيته فوجدته قد صلّى و جلس فدخلت عليه و جلست بين يديه فابتدأني فقال يا خطّاب كان أبي زوّجني ابنة عمّ لى و كانت سيّئة الخلق و كان أبي ربّما أغلق عليّ و عليها الباب رجاء أن ألقاها فأتسلّق(2)الحائط و أهرب منها فلمّا مات أبى طلّقتها فقلت اللّه أكبر أجابنى و اللّه عن حاجتى من غير مسألة.
19-39974-(19) كافى 55/6: أحمد بن مهران عن محمّد بن علىّ عن عمر بن عبدالعزيز عن خطّاب بن سلمة قال دخلت عليه - يعنى أبا الحسن موسى عليه السلام و أنا اريد أنا أشكو اليه ما ألقى من امرأتى من سوء خلقها - فابتدأنى فقال انّ أبى كان زوّجنى مرّة امرأةً سيّئة الخلق فشكوت ذلك اليه فقال لى ما يمنعك من فراقها قد جعل اللّه ذلك اليك فقلت فيما بينى و بين نفسى قد فرّجت عنّى.
20-39975-(20) كافى 511/2: الحسين بن محمّد الأشعرى عن معلّى بن محمّد عن الوشّاء عن عبداللّه بن سنان عن الوليد بن صبيح قال سمعته يقول ثلاثة تردّ عليهم دعوتهم رجل رزقه اللّه مالاً فأنفقه فى غير وجهه ثمّ قال يا ربّ ارزقنى فيقال له أ لم أرزقك؟ و رجل دعا على امرأته و هو لها ظالم فيقال له ألم أجعل أمرها بيدك؟ و رجل جلس فى بيته و قال يا ربّ ارزقنى فيقال له ألم أجعل لك السّبيل إلى طلب الرّزق؟
21-39976-(21) كافى 56/6: بهذا الاسناد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سمعته يقول ثلاثة تردّ عليهم دعوتهم: أحدهم رجل يدعو على امرأته و هو لها ظالم(3)فيقال له أ لم نجعل أمرها بيدك؟
18-39973-(18) خطّاب بن سلمه گويد: «همسرى داشتم كه قائل به تشيّع و ولايت بود و پدرش نيز معتقد به تشيّع و ولايت ولى اين زن بد اخلاق بود و من به دليل شناختى كه از ايمان او و پدرش داشتم طلاق دادن او را خوش نداشتم. به ديدار امام هفتم عليه السلام رفتم و مى خواستم دربارۀ طلاق دادن اين زن از امام بپرسم، گفتم: فدايت شوم! با شما كارى دارم اجازه مى دهيد بپرسم؟ حضرت فرمود: فردا به هنگام نماز ظهر بيا. خطّاب گويد: فردا پس از نماز ظهر خدمت حضرت رسيدم ديدم حضرت نماز خوانده، نشسته است، وارد شدم و پيش روى حضرت نشستم. امام ابتدا فرمود: اى خطّاب! پدرم، دختر عمويم را كه بداخلاق بود به همسرى ام درآورد و گاه پدرم در را به روى من و او مى بست تا بلكه من با او ديدارى داشته باشم ولى من از ديوار بالا مى رفتم و از او فرار مى كردم پس از رحلت پدرم او را طلاق دادم. خطّاب گويد: با خود گفتم: اللّٰه اكبر! امام بدون آن كه از او بپرسم سوالم را پاسخ گفت.»
19-39974-(19) خطّاب بن سلمه گويد: «به محضر امام هفتم رسيدم در حالى كه مى خواستم از بد اخلاقى همسرم به ايشان شكايت كنم. امام در آغاز پيش از آن كه من چيزى ابراز كنم فرمود: پدرم يك بار همسرى بداخلاق برايم گرفته بود من از بدخلقى همسرم به او شكوه كردم. پدرم به من فرمود: چرا از او جدا نمى شوى طلاق را خداوند به دست تو قرار داده است.
خطّاب گويد: در دل با خود گفتم: شما با گفتار خويش مشكلم را گشوديد و غم از دلم برداشتيد.»
20-39975-(20) وليد بن صبيح گويد: «شنيدم ايشان (امام معصوم عليه السلام) مى فرمود: دعاى سه كس ردّ مى شود و به اجابت نمى رسد: مردى كه خداوند مالى به او روزى فرموده و او در غير مورد مناسب هزينه كرده است آنگاه بگويد: پروردگارا! مرا روزى ده. پس به او گفته مى شود: آيا تو را روزى ندادم؟ و مردى كه بر زن خويش نفرين كند در حالى كه او نسبت به آن زن ستمكار است پس به او گفته مى شود: آيا امر طلاق او را به دست تو قرار ندادم؟ و مردى كه در خانۀ خويش نشسته و بگويد: پروردگارا! مرا روزى ده پس به او گفته مى شود: آيا براى تو راه پيدا كردن روزى را قرار ندادم؟»
21-39976-(21) امام صادق عليه السلام فرمود: «سه گروهند كه دعاى شان مستجاب نمى شود: يكى از آنان مردى است كه به زن خويش نفرين مى كند و مرد نسبت به آن زن ستم مى كند. به آن مرد گفته مى شود مگر اختيار آن زن را به دست تو نسپرده ايم؟ (يعنى مى توانى او را طلاق دهى).»
22-39977-(22) الخصال 299: حدّثنا محمّد بن موسى بن المتوكّل رضى الله عنه قال حدّثنا محمّد بن يحيى العطّار عن محمّد بن أحمد بن علىّ الكوفى و محمّد بن الحسين عن محمّد بن حمّاد الحارثى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله خمسة لا يستجاب لهم: رجل جعل اللّه بيده طلاق امرأته فهى تؤذيه و عنده ما يعطيها و لم يخلّ سبيلها، و رجل أبق مملوكه ثلاث مرّات و لم يبعه، و رجل مرّ بحائط مائل و هو يقبل اليه و لم يسرع المشى حتّى سقط عليه، و رجل أقرض رجلاً مالاً فلم يشهد عليه، و رجل جلس فى بيته و قال اللّهمّ ارزقنى و لم يطلب.
23-39978-(23) تفسير الامام العسكرىّ عليه السلام 652: قال أمير المؤمنين عليه السلام سمعت رسول اللّه صلى الله عليه و آله يقول ثلاثة لا يستجيب اللّه لهم(1)بل يعذّبهم و يوبّخهم أمّا أحدهم فرجل ابتلى بامرأة سوء فهى تؤذيه و تضارّه و تعيب(2)عليه دنياه و تنغّصها(3)و تكدّرها و تفسد عليه آخرته فهو يقول اللّهمّ يا ربّ خلّصنى منها يقول اللّه تعالى يا أيّها الجاهل قد خلّصتك منها (و - ك) جعلت بيدك طلاقها و التّفصّى منها طلّقها و انبذها(4)عنك نبذ الجورب الخَلقِ الممزّق(5)، الخبر.
24-39979-(24) العوالى 371/3: روى أنّ النبىّ صلى الله عليه و آله طلّق زوجته حفصة ثمّ راجعها.
25-39980-(25) مستدرك 316/15: كتاب العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم قال: سألته عليه السلام عن الرّجل قالت له امرأته أسألك بوجه اللّه إلّا طلّقتنى قال يوجعها ضرباً أو يعفو عنها.
26-39981-(26) العوالى 371/3: روى عن ابن عمر أنّه قال كان لى زوجة فأمرنى النبىّ صلى الله عليه و آله أن أطلّقها فطلّقتها.
27-39982-(27) كافى 56/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل ابن بزيع عن جعفر بن بشير عن يحيى ابن أبى العلاء عن أبى عبداللّه عليه السلام قال انّ الحسن بن علىّ عليهما السلام طلّق خمسين امرأةً فقام علىّ عليه السلام بالكوفة فقال يا معاشر أهل الكوفة لا تنكحوا الحسن فانّه رجل مطلاق فقام اليه رجل فقال بلى و اللّه لنُنكحنّه فانّه ابن رسول اللّه صلى الله عليه و آله و ابن فاطمة عليها السلام فان أعجبته أمسك و ان كره طلّق.
22-39977-(22) امام صادق عليه السلام فرمود: «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: پنج نفرند كه دعايشان مستجاب نمى شود:
مردى كه خداوند طلاق زنش را در اختيار او قرار داده و آن زن مرد را آزار مى دهد و مرد مالى دارد كه به زن دهد و مهريۀ او را بپردازد ولى او را طلاق نمى دهد و مردى كه برده اش سه بار فرار كرده ولى او را نفروشد و مردى كه به ديوارى كج كه به سوى او مى آيد گذر كند و در راه رفتن شتاب نكند تا آنكه ديوار روى او خراب گردد و مردى كه به مردى مالى قرض دهد و شاهدى بر آن نگيرد و مردى كه در خانه اش بنشيند و بگويد: خدايا! روزيم ده و به دنبال روزى نرود.»
23-39978-(23) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: سه نفرند كه خداوند دعايشان را مستجاب نمى كند بلكه آنان را عذاب و توبيخ مى كند اما يكى از آنان مردى است كه به همسرى بد مبتلى شده آن زن وى را آزار مى دهد و به وى ضرر مى رساند و دنياى او را برايش معيوب و ناگوار و تيره مى سازد و نيز آخرتش را از بين مى برد و او مى گويد: خدايا! مرا از اين زن خلاص فرما. خداوند متعال مى فرمايد: اى جاهل! من تو را از دست وى خلاصى داده ام و طلاق و رهايى از او را به دست تو قرار داده ام او را طلاق ده و از خودت جدا كن و او را دور افكن آن گونه كه جوراب كهنۀ پاره را پرت مى كنى...»
24-39979-(24) روايت شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله همسرش حفصه را طلاق داد سپس به او رجوع كرد.
25-39980-(25) محمد بن مسلم گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ مردى كه همسرش به او مى گويد از تو مى خواهم كه به خاطر خدا مرا طلاق دهى، پرسيدم حضرت فرمود: مرد او را با زدن تنبيه مى كند و يا از او مى گذرد.»
26-39981-(26) ابن عمر گويد: «من همسرى داشتم پيامبر صلى الله عليه و آله به من دستور داد كه وى را طلاق دهم و من او را طلاق دادم.»
27-39982-(27) امام صادق عليه السلام فرمود: «امام حسن مجتبى عليه السلام پنجاه زن را طلاق داد. امير مؤمنان على عليه السلام در كوفه ايستاد و فرمود: اى كوفيان! به امام حسن عليه السلام زن ندهيد او مردى است كه بسيار طلاق مى دهد مردى نزد حضرت برخاست و گفت: آرى به خداسوگند به او زن مى دهيم چرا كه او فرزند رسول خدا صلى الله عليه و آله و فرزند فاطمه عليها السلام است اگر از آن زن خوشش آمد نگه دارد و اگر خوشش نيامد طلاق دهد.»
28-39983-(28) كافى 56/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن محمّد بن زياد بن عيسى عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال انّ عليّاً عليه السلام قال و هو على المنبر لا تزوّجوا الحسن فانّه رجل مطلاق فقام (اليه - خ) رجل من همدان فقال بلى و اللّه لنزوّجنّه و هو ابن رسول اللّه صلى الله عليه و آله و ابن أمير المؤمنين عليه السلام فان شاء أمسك و ان شاء طلّق.
29-39984-(29) الدعائم 257/2: كان الحسن بن علىّ عليهما السلام يتزوّج النساء كثيراً و يطلّقهنّ، اذا رغب فى واحدة (منهنّ - خ) و كنّ عنده أربعاً، طلّق واحدةً منهنّ و تزوّج الّتى رغب فيها فأحصن كثيراً من النّساء على مثل هذا. قال أبو جعفر محمّد بن على عليهما السلام قال علىّ عليه السلام لأهل الكوفة لا تزوّجوا حسناً فإنّه رجل مطلاق.
30-39985-(30) المناقب 30/4: أبو طالب المكّي فى قوّة القلوب أنّه (يعنى الحسن عليه السلام - ك) تزوّج مائتين و خمسين امرأةً و (قد - ك) قيل ثلاثمائة، و كان علىّ عليه السلام يضجر من ذلك فكان يقول فى خطبته انّ الحسن مطلاق فلا تُنكحوه.
31-39986-(31) المحاسن 601: البرقى عن ابن محبوب عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال أتىٰ رجل أمير المؤمنين جعفر رحمه الله خطبوا الىّ فقال أمير المؤمنين عليه السلام المستشار مؤتمن، أمّا الحسن فانّه مطلاق للنّساء و لكن زوّجها الحسين فإنّه خير لابنتك.
32-39987-(32) مستدرك 281/15: السّيّد فضل اللّه الرواندىّ فى نوادره باسناده إلى موسى بن جعفر عن أبيه عن آبائه عليهم السلام قال قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله اربعة لاعذر لهم رجل عليه دين محارف(1)فى بلاده لا عذر له حتّى يهاجر فى الارض يلتمس ما يقضى دينه و رجل اصاب على بطن امرأته رجلاً لا عذر له حتّى يطلّق لئلّا يشركه فى الولد غيره، الخبر.
وتقدّم
فى رواية الوليد (36) من باب (42) حكم نهر السائل من أبواب ما يتأكّد استحبابه من الحقوق فى المال (ج 9) قوله عليه السلام (فيمن يردّ دعائهم) و رجل له امرأة تؤذيه فيقول يا ربّ خلّصنى منها فيقول عزّ و جلّ ألم أجعل أمرها بيدك.
وفى رواية ابن عبّاس (12) من باب (12) ما ورد فى جملة من الخصال المحرّمة و المكروهة من ابواب جهاد
1) . المحارف بفتح الراء المحروم الّذى اذا طلب لا يرزق او يكون لا يسعى فى الكسب و هو خلاف قولك المبارك - المحارف المنقوص من الحظّ لا ينمو له مال - مجمع.
28-39983-(28) امام صادق عليه السلام فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام بر منبر فرمود: به امام حسن عليه السلام زن ندهيد چرا كه مردى است كه بسيار طلاق مى دهد. مردى از قبيله هممران نزد امير مؤمنان عليه السلام برخاست و گفت: آرى به خدا سوگند به او همسر مى دهيم او پسر رسول خدا صلى الله عليه و آله و پسر امير مؤمنان عليه السلام است اگر خواست نگه دارد و اگر نخواست طلاق دهد.»
29-39984-(29) امام حسن مجتبى عليه السلام بسيار زن مى گرفت و آنان را طلاق مى داد هنگامى كه به زنى تمايل پيدا مى كرد و چهار همسر داشت يكى از آنان را طلاق مى داد و با زنى كه بدان رغبت و تمايل پيدا كرده بود ازدواج مى كرد و به اين شكل با بسيارى از زنان ازدواج كرد.
امام باقر عليه السلام فرمود: امير مؤمنان عليه السلام به اهل كوفه فرمود: به امام حسن عليه السلام زن ندهيد او مردى است كه بسيار طلاق مى دهد.»
30-39985-(30) ابوطالب مكى در كتاب قوة القلوب گويد: «او (منظور امام حسن مجتبى عليه السلام است با دويست و پنجاه زن ازدواج كرد و گفته شده سيصد زن و امير مؤمنان عليه السلام از اين كار ناراحت بود لذا در خطبه اش فرمود: امام حسن عليه السلام بسيار طلاق مى دهد به او زن ندهيد.»
31-39986-(31) امام صادق عليه السلام فرمود: «مردى نزد امير مؤمنان عليه السلام آمد به حضرت گفت: خدمت شما آمده ام تا مشورت كنم. امام حسن و امام حسين عليهما السلام و عبدالله بن جعفر رحمه الله نزد من آمده و خواستگارى دخترم را كرده اند امير مؤمنان عليه السلام فرمود: كسى كه با او مشورت مى شود امين شمرده شده (و به او اعتماد شده است) اما امام حسن عليه السلام، او زنان را بسيار طلاق مى دهد ولى دخترت را به همسرى امام حسين عليه السلام در بياور او براى دخترت بهتر است.»
32-39987-(32) رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «چهار نفر معذور نيستند: مردى كه مقروض است و در شهر خويش است ولى محروم است اين شخص معذور نيست تا آن كه در روى زمين هجرت كند و در پى چيزى باشد كه قرضش را بدهد و مردى كه بر روى شكم همسرش مردى را ببيند وى نيز معذور نيست تا آن كه همسرش را طلاق دهد براى اينكه ديگر در فرزند شريك او نگردد...»
ارجاعات
گذشت:
در روايت سى و ششم از باب چهل و دوّم از باب هاى حقوق مالى مستحبّ موكّد فرموده امام معصوم عليه السلام دربارۀ كسانى كه دعاى شان پذيرفته نمى شود: «و مردى كه همسرى دارد كه او را آزار مى دهد و مرد مى گويد: اى پروردگار! مرا از دست اين زن خلاص كن خداوند عز و جل مى فرمايد: آيا اختيار اين زن را به دست تو قرار نداده ام.»
و در روايت دوازدهم از باب دوازدهم از باب هاى جهاد با نفس فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «اى سلمان! و به هنگام تحقق علامت هاى قيامت طلاق زياد مى شود.»
النّفس ج 16 قوله صلى الله عليه و آله يا سلمان و عند أشراط السّاعة يكثر الطّلاق. وفى كثير من احاديث باب (33) ما ورد فيمن لا يستجاب دعائه من ابواب الدعاء ج 19 ما يناسب الباب فراجع.
وفى رواية كنز الفوائد (6) من باب (1) ما ورد فى طلب الرّزق من ابوابه (ج 22) قوله عليه السلام ثلاثة يدعون فلا يستجاب لهم رجل له امرأة سوء يقول اللّهمّ خلّصنى منها يقول اللّه تعالى أ ليس قد جعلت أمرها بيدك. وفى غير واحد من احاديث هذا الباب ما يقرب ذلك.
وفى رواية مسعدة (14) من باب (17) ما ورد فى جمع المال من الحلال للانفاق قوله صلى الله عليه و آله انّ اصنافاً من أمّتى لا يستجاب لهم دعائهم رجل يدعو على امرأته و قد جعل اللّه عزّ و جلّ تخلية سبيلها بيده.
وفى رواية أبي بصير (1) من باب (2) انّ المحقّ يستحبّ له أن يختار الغرم على اليمين اجلالاً للّه تبارك و تعالى من أبواب الأيمان (ج 24) قوله حدّثني أبو جعفر عليه السلام أنّ أباه كانت عنده امرأة من الخوارج أظنّه قال من بني حنيفة فقال له مولى له يا ابن رسول اللّه انّ عندك امرأة تبرّء من جدّك فقضىٰ لأبي انّه طلّقها. و لاحظ باب (6) حكم تزويج النّاصب و النّاصبة من أبواب مناكحة الكفّار ج 25 فانّ فيه ما يناسب ذلك فراجع.
ويأتي
في رواية ابن فضّال (29) من باب (37) انّ الحرّة إذا طلّقت ثلاثاً حرمت على زوجها من أبواب الطّلاق ج 27 قوله عليه السلام ولد خوله فيما كرّه اللّه عزّ و جلّ له من الطّلاق الثالث حرّمها اللّه عليه فلا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره لئلّا يوقع النّاس الاستخفاف بالطّلاق و لا يضارّوا النّساء.
33-39988-(1) كافى 63/6: محمّد بن جعفر الرّزّاز عن أيّوب بن نوح و أبو علىّ الأشعري عن محمّد ابن عبدالجبّار عن صفوان بن يحيى عن حريز عن حمزة بن حمران عن عبداللّه بن سليمان
و در بسيارى از روايات باب سى و سوّم از باب هاى دعا مناسب اين باب مراجعه كنيد.
و در روايت ششم از باب يكم از باب هاى روزى فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «سه نفرند كه دعا مى كنند ولى مستجاب نمى شود: مردى كه زن بدى دارد او مى گويد: خدايا! مرا از اين زن خلاص كن.
خداوند متعال مى فرمايد: آيا اختيار او را به دست تو نداده ام.»
و در بيش از يك روايت از روايات اين باب چيزى كه نزديك به اين است.
و در روايت چهاردهم از باب هفدهم فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «دسته هايى از امّتم دعاى شان مستجاب نمى شود: مردى كه به زنش نفرين مى كند با اينكه طلاق آن زن را خداوند عز و جل به دست آن مرد قرار داده است.»
و در روايت يكم از باب دوّم از باب هاى سوگندها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «پدرشان همسرى از خوارج داشت كه گمان مى كنم فرمود از بنى حنيفه بود. يكى از دوستان به حضرت گفت:
اى فرزند رسول خدا! نزد شما زنى است كه از جدّ شما برائت و بيزارى مى جويد و پدرم آن زن را طلاق داد.»
و در باب ششم از باب هاى ازدواج كفار مناسب اين مفاد را ملاحظه كن پس مراجعه كنيد.
مى آيد:
در روايت بيست و نهم از باب سى و هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و به خاطر اقدام شوهر بر طلاق سوّم كه خداوند آن را خوش ندارد، خداوند اين زن را بر شوهرش حرام مى كند و اين زن براى شوهر حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند اين بدان جهت است كه مردم طلاق را سبك نشمارند و به زنان آسيب نرسانند.»
باب 2 وقوع طلاق پس از وقوع نكاح
33-39988-(1) سليمان گويد: «در مسجد بودم امام سجاد عليه السلام وارد شد ولى من خوب ايشان را نشناختم.
عن أبيه قال كنت في المسجد فدخل عليّ بن الحسين عليهما السلام و لم أثبته و عليه عمامة سوداء قد أرسل طرفيها بين كتفيه فقلت لرجل قريب المجلس منّى من هذا الشيخ فقال ما لك لَم تسألنى عن أحد دخل المسجد غير هذا الشّيخ قال فقلت له لَم أرَ أحداً دخل المسجد أحسن هيئةً فى عيني من هذا الشيخ فلذلك سألتك عنه، قال فانّه عليّ بن الحسين عليهما السلام، قال فقمت و قام الرّجل و غيره فاكتنفناه(1)و سلّمنا عليه فقال له الرّجل ماترى - أصلحك اللّه - فى رجل سمّى امرأة(2)بعينها و قال يوم يتزوّجها فهى طالق ثلاثاً ثمّ بدا له أن يتزوّجها أ يصلح له ذلك؟ قال فقال انّما الطّلاق بعد النّكاح، قال عبداللّه فدخلت أنا و أبى على أبى عبداللّه جعفر بن محمّد عليهما السلام فحدّثه أبى بهذا الحديث فقال له أبو عبداللّه عليه السلام أنت تشهد على علىّ بن الحسين عليهما السلام بهذا الحديث؟ قال نعم. كافى 62/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و محمّد بن الحسين عن محمّد ابن اسماعيل بن بزيع عن منصور بن يونس عن حمزة بن حمران عن عبداللّه بن سليمان عن أبيه سليمان قال كنت فى المسجد فدخل علىّ بن الحسين عليهما السلام و لَم اثبته فسألت عنه فاخبرت باسمه فقمت اليه أنا و غيرى فاكتنفناه فسلّمنا عليه فقال له رجل - اصلحك اللّه - ماترى فى رجل سمّى امرأة بعينها و قال يوم يتزوّجها هى طالق ثلاثاً ثمّ بدا له أن يتزوّجها أ يصلح له ذلك؟ فقال انّما الطّلاق بعد النّكاح.
34-39989-(2) المقنع 157: قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله لا طلاق قبل نكاح و لا عتق قبل ملك الدعائم 98/2: عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله مثله.
35-39990-(3) الدعائم 263/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام: انّه سئل عن الرّجل يقول كلّ امرأة أتزوّجها أبداً فهى طالق قال ليس ذلك بشىء قيل له فالرّجل يقول إن تزوّجت فلانة أو تزوّجت بأرض كذا (يسمّيها) فهى طالق قال لا طلاق و لا عتاق إلّا بعد ملك.
36-39991-(4) قرب الاسناد 104: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام قال لا طلاق إلّا من بعد نكاح و لا عتق إلّا مِن بعد ملك.
حضرت عمامه اى سياه داشت و دو طرف عمامه را بين دو شانه اش رها كرده بود. به مردى كه نزديك من نشسته بود گفتم: اين بزرگ كيست؟ او گفت: چرا از هيچ كس كه به اين مسجد مى آيد نمى پرسى و تنها از اين بزرگ پرسيدى؟ او گويد: به او گفتم: نديدم كسى وارد مسجد شود و از اين شيخ (بزرگ) در چشم من خوش حالت تر باشد روى همين جهت از او پرسيدم. آن شخص گفت: وى على بن حسين عليه السلام (امام سجّاد عليه السلام) است. سليمان گويد: من و آن مرد و شخص ديگرى برخاستيم و دور حضرت را گرفتيم و به حضرت سلام داديم آن مرد از حضرت پرسيد: نظر شما دربارۀ مردى كه نام زن معينى را برده و گفته روزى كه من با اين ازدواج كنم سه طلاقه باشد پس از آن تصميم گرفته كه با اين زن ازدواج كند آيا مى تواند؟
سليمان گويد: حضرت فرمود: طلاق تنها پس از ازدواج است.
عبداللّٰه بن سليمان گويد: من و پدرم خدمت امام صادق عليه السلام رسيديم. پدرم اين روايت را براى امام صادق عليه السلام بازگو كرد. امام صادق عليه السلام به او فرمود: تو بر امام على بن حسين عليه السلام اين روايت را گواهى مى كنى؟ پدرم گفت: آرى.»
34-39989-(2) رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «پيش از ازدواج طلاق نيست و پيش از ملك (مالك شدن) آزاد سازى نيست.»
35-39990-(3) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه مى گويد: هر زنى كه با او ازدواج كنم مطّلقه باشد، سؤال شد حضرت فرمود: «اين تأثيرى ندارد (و طلاق واقع نمى شود) به حضرت گفته شد: مرد مى گويد: اگر با فلان زن ازدواج كنم و يا در فلان سرزمين ازدواج كنم آن زن مطلّقه باشد حضرت فرمود: طلاق دادن و آزاد كردن نيست مگر پس از مالك شدن.»
36-39991-(4) امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «طلاق نيست مگر پس از ازدواج و آزاد سازى نيست مگر پس از ملك (مالك شدن).»
37-39992-(5) قرب الاسناد 86: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام أنّه كان يقول لا طلاق لمن لا ينكح، و لا عتاق لمن لا يملك، و قال علىّ عليه السلام و لو و ضع يده على رأسها.
38-39993-(6) كافى 63/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين ابن سعيد عن حمّاد بن عيسى عن شعيب بن يعقوب عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال كان الّذين من قبلنا يقولون: لا عتاق و لا طلاق إلّا بعد ما يملك الرّجل. نوادر أحمد بن محمّد 36: عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال من أعتق ما لا يملك فهو باطل و كلّ من قبلنا (و ذكر مثله إلّا انّه اسقط قوله «الرجل»).
39-39994-(7) العوالى 233/1: قال النبىّ عليه السلام لا طلاق فيما لا تملك، و لاعتق فيما لا تملك، و لا بيع فيما لا تملك.
40-39995-(8) كافى 63/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن رجل قال ان تزوّجت فلانة فهى طالق، و ان اشتريت فلاناً فهو حرّ، و ان اشتريت هذا الثوب فهو للمساكين فقال ليس بشىء لا يطلّق إلّا ما يملك (ولا يعتق إلّا ما يملك - خ) و لا يتصدّق إلّا بما يملك.
41-39996-(9) كافى 63/3: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد و علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن الرّجل يقول يوم أتزوّج فلانة فهى طالق فقال ليس بشىء انّه لا يكون طلاق حتّى يملك عقدة النّكاح.
42-39997-(10) مجمع البيان 364/4: عن حبيب ابن أبى ثابت قال كنت قاعداً عند علىّ بن الحسين عليهما السلام فجاءه رجل فقال انّى قلت يوم أتزوّج فلانة فهى طالق فقال اذهب فتزوّجها فانّ اللّه تعالى بدأ بالنّكاح قبل الطّلاق و قرأ هذه الآية «يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نَكَحْتُمُ اَلْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ...».
43-39998-(11) تهذيب 52/8: علىّ بن الحسن بن فضّال عن اخويه عن ابيهما عن ثعلبة عن معمّر بن يحيى بن بسّام(1)عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألناه عن الرّجل يقول ان اشتريت فلاناً او فلانة
1) . يحيى بن سالم - ئل - بن سام - خ.
37-39992-(5) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «طلاق نيست براى كسى كه ازدواج نكرده و آزادسازى نيست براى كسى كه مالك نيست و امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: گر چه دستش را بر سر او گذاشته باشد.»
38-39993-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «پيشينيان ما مى گفتند كه آزادسازى و طلاق دادن نيست مگر پس از آن كه مرد مالك شود.»
39-39994-(7) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «طلاق در موردى كه مالك نيستى، نيست و آزاد سازى در مورد چيزى كه مالك نيستى، نيست و فروش در مورد چيزى كه مالك نيستى، نيست.»
40-39995-(8) محمّد بن قيس گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه گفته است كه اگر فلان زن را بگيرم مطلّقه باشد و اگر فلان را بخرم آزاد باشد و اگر اين لباس را بخرم براى فقيران باشد، پرسيدم.
حضرت فرمود: تأثيرى ندارد طلاق نمى دهد مگر آنچه را كه مالك است و آزاد نمى سازد مگر آنچه را كه مالك است و صدقه نمى دهد مگر آنچه را كه مالك است.»
41-39996-(9) سماعه گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ مردى كه مى گويد: روزى كه با فلان زن ازدواج كنم او مطلّقه باشد، پرسيدم حضرت فرمود: تأثيرى ندارد طلاق تحقّق پيدا نمى كند تا مالك پيوند ازدواج شود.»
42-39997-(10) حبيب بن ابى ثابت گويد: «نزد امام سجاد عليه السلام نشسته بودم مردى نزد حضرت آمد و گفت:
من گفته ام روزى كه فلان زن را بگيرم او مطلّقه است حضرت فرمود: برو و با آن زن ازدواج كن خداوند به ازدواج پيش از طلاق(1)آغاز كرده است و حضرت اين آيه را خواند كه:
«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هنگامى كه با زنان با ايمان ازدواج كرديد و آنان را قبل از مباشرت جنسى طلاق داديد...»
43-39998-(11) معمّر بن يحيى بن بسّام گويد: «از امام باقر عليه السلام پرسيدم: مردى مى گويد: اگر فلان مرد يا
1) . بنابراين تا ازدواج نكنى نمى توانى طلاق دهى و طلاق دادن پيش از ازدواج طلاق نيست و تأثيرى ندارد.
فهو حرّ و ان اشتريت هذا الثوب فهو فى المساكين و ان نكحت فلانة فهى طالق قال ليس ذلك بشىء لا يطلق الرّجل إلّا ما ملك، و لا يعتق إلّا ما يملك، و لا يتصدّق إلّا بما ملك(1).
تهذيب 52/8: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد و أحمد عن أبيهما عن ثعلبة بن ميمون عن معمّر بن يحيى بن بسّام(2) أنّه سمع أبا جعفر عليه السلام يقول لا يطلّق الرّجل إلّا ما يملك (و ذكر مثله).
44-39999-(12) تهذيب 51/8: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن الحكم عن موسى ابن بكر عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال من قال فلانة طالق ان تزوّجتها و فلان حرّ ان اشتريته فليتزوّج و ليشتر فانّه ليس يدخل عليه طلاق و لا عتق.
وتقدّم
فى رواية الجعفريّات (3) من باب (1)حرمة صوم الوصال من ابواب الصّوم المحرّم ج 11 قوله صلى الله عليه و آله لا طلاق إلّا من بعد نكاح.
وفى رواية النّضر (2)من باب (22) ما ورد فى إعداء الدّاء من ابواب أحكام الدّوابّ (ج 21) قوله صلى الله عليه و آله و لا طلاق قبل نكاح.
وفى رواية ابن حازم (5) من باب (3) انّه لا يصحّ العتق قبل الملك من أبواب العتق ج 24 قوله عليه السلام لا طلاق قبل النّكاح.
وفى رواية علىّ بن جعفر (6) قوله رجل يقول و ان نكحت فلانة فهى طالق قال ليس ذلك بشىء.
وفى رواية الدّعائم نحوه و زاد انّما يطلّق و يعتق و يتصدّق بما يملك.
وفى رواية ابن حازم (1) من باب (8) انّه لا رضاع بعد فطام من أبواب ما يحرم بالنّسب ج 25 قوله لا طلاق قبل النّكاح. وفى رواية الحلبى (1) من باب (40) انّ من شرط لزوجته ان تزوّج عليها او تسرّىٰ فهى طالق بطل الشّرط من ابواب المهور ج 26 مايدلّ على ذلك.
ويأتى
فى رواية زكريّا (3) من باب (23) انّ السّكران لا يجوز طلاقه من أبواب الطّلاق ج 27 قوله سألت الرّضا عليه السلام عن طلاق من لم يتزوّج بعدُ فقال عليه السلام لا يجوز.
فلان زن را بخرم آزاد باشد و اگر اين لباس را خريدارى كنم براى فقيران باشد و اگر با فلان زن ازدواج كنم او مطلّقه باشد. حضرت فرمود: اين تأثير ندارد مرد تنها آنچه را كه مالك شده است طلاق مى دهد و آزاد نمى سازد مگر آنچه را كه مالك شده است و صدقه نمى دهد مگر آنچه را كه مالك است.»
44-39999-(12) امام باقر عليه السلام فرمود: «هر كس گفت فلان زن مطلّقه باشد اگر من با او ازدواج كنم و فلانى آزاد شده باشد اگر او را خريدارى كنم بايد كه ازدواج كند و بخرد، طلاق و آزادسازى بر او وارد نمى شود (اين گفته اش موجب نمى شود كه اگر ازدواج كرد زن مطلقه شود و يا خريدارى كرد برده آزاد شود.)»
ارجاعات
گذشت:
در روايت سوّم از باب دوّم از باب هاى روزۀ حرام فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «طلاق نيست مگر پس از ازدواج.»
و در روايت يكم از باب بيست و دوّم از باب هاى احكام حيوانات فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «پيش از ازدواج كردن طلاق دادن نيست.»
و در روايت پنجم از باب سوّم از باب هاى آزادسازى برده فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «پيش از ازدواج طلاق نيست.»
و در روايت ششم اين گفته كه: «مردى مى گويد: اگر با فلان زن ازدواج كنم او مطلّقه باشد حضرت فرمود: اين گفته تأثيرى ندارد.»
و در روايت كتاب دعائم مشابه روايت پيشين آمده و افزوده است كه: «تنها طلاق مى دهد و آزاد مى سازد و صدقه مى دهد آنچه را كه مالك است.»
و در روايت يكم از باب هشتم از باب هاى محرّمات نسبى اين گفته كه: «پيش از ازدواج كردن طلاق دادن نيست.»
و در روايت يكم از باب چهلم از باب هاى مهرها چيزى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
مى آيد:
در روايت سوّم از باب بيست و سوّم از باب هاى طلاق اين گفته كه: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ طلاق دادن كسى كه هنوز ازدواج نكرده پرسيدم حضرت فرمود: نافذ نيست.»
45-40000-(1) تهذيب 38/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 64/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد بن عيسى أو ابن عمير عن ابن اذينة عن زرارة قال قلت لأبى جعفر عليه السلام رجل كتب بطلاق امرأته أو بعتق غلامه ثمّ بدا له فمحاه قال ليس ذلك بطلاق و لا عتاق حتّى يتكلّم به.
46-40001-(2) كافى 64/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 38/8: الحسن بن محبوب عن أبى حمزة الثمالى قال: سألت أبا جعفر عليه السلام(1) عن رجل قال لرجل اكتب يا فلان إلى امرأتى بطلاقها أو (قال - فقيه) اكتب إلى عبدى بعتقه (أ - فقيه) يكون ذلك طلاقاً أو عتقاً(2)؟ فقال عليه السلام لا يكون طلاق و عتق(3) حتّى ينطق به لسانه(1)أو يخطّه(5) بيده و هو يريد (به - يب) الطّلاق أو العتق و يكون ذلك منه بالأهلّة و الشّهود(2)و يكون غائباً عن أهله. فقيه 325/3: روى الحسن بن محبوب عن أبي حمزة الثمالي عن أبي جعفر عليه السلام (مثله).
وتقدّم
في رواية ابن شبيب (3)من باب (4)انّه لابيع إلّا عن ملك من أبواب البيع ج 22 قوله عليه السلام لا طلاق إلّا فيما تملكه.
وفي رواية زرارة (1) من باب (38) عدم صحّة العتق بالكتابة من أبواب العتق ج 24 قوله رجل كتب إلى امرأته بطلاقها و لم ينطق به لسانه قال عليه السلام ليس بشيء حتّى ينطق به لسانه.
وفى رواية محمّد بن قيس (1) من باب (43) انّ من تزوّج امرأة و شرط أنّ بيدها الجماع و الطّلاق بطل الشّرط من أبواب المهور ج 26 قوله رجل تزوّج امرأة و أصدقها و اشترطت انّ بيدها الجماع و الطّلاق قال عليه السلام خالفت السّنّة و ولّت الحقّ من ليس بأهله قال فقضى عليه السلام انّ على الرّجل النّفقة و بيده الجماع و الطّلاق و ذلك السّنّة.
وفى نقل الصّدوق بدل قوله و أصدقها (وأصدقته).
وفى رواية ابن بكير (5)قوله امرأة نكحها رجل فأصدقته المرأة و شرطت عليه انّ بيدها الجماع و الطّلاق و ذكر نحوه.
ويأتى في الباب التّالي خصوصاً رواية ابن مسلم (13) وباب (6)أنّ كلّ طلاق بكلّ
باب 3 وقوع طلاق با اراده زوج
45-40000-(1) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: مردى طلاق همسرش را نوشته يا آزاد سازى غلامش را نوشته سپس تصميمش عوض شده است و آن را پاك كرده است، حضرت فرمود: نوشته طلاق و آزاد سازى محسوب نمى شود تا آن كه بر زبان جارى كند.»
46-40001-(2) ابو حمزه ثمالى گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه به مردى گويد: فلانى! طلاق همسرم را برايش بنويس و ارسال كن و يا بگويد آزاد سازى برده ام را برايش بنويس و ارسال كن، پرسيدم كه آيا اين طلاق و آزاد سازى محسوب مى شود؟ حضرت فرمود: طلاق و آزاد سازى تحقّق نمى يابد تا زبانش آن را بگويد و يا با دست خويش بنويسد و با نوشتن، قصد طلاق و يا آزاد سازى كند و اين مكتوب با تاريخ و حضور شاهدان باشد و از خانواده اش دور باشد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت سوّم از باب يكم از باب هاى بيع فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق نيست مگر در مورد چيزى كه مالك آن باشى.»
و در روايت يكم از باب سى و هشتم از باب هاى آزاد سازى برده اين گفته كه: «مردى طلاق همسرش را نوشته و براى او فرستاده است ولى بر زبانش جارى نشده است؟ حضرت فرمود: تأثيرى ندارد تا آن كه طلاق بر زبانش جارى شود.»
و در روايت يكم از باب چهل و سوّم از باب هاى مهرها اين گفته كه: «مردى با زنى ازدواج كرد و مهرش را پرداخت و زن شرط كرد كه مباشرت جنسى و طلاق در اختيار او باشد امام عليه السلام فرمود: زن با سنّت مخالفت كرده و حق را به كسى داده كه اهل آن نيست.
راوى گويد: حضرت حكم داد كه نفقه بر مرد است و مباشرت جنسى و طلاق در اختيار اوست و اين سنّت است.»
و در نقل شيخ صدوق به جاى اينكه مرد مهر زن را پرداخت كرد آمده: «و زن به مرد مهر داد.»
و در روايت دوّم اين گفته كه: «مردى با زنى ازدواج كرد و زن به مرد مهر داد و با مرد شرط كرد كه مباشرت جنسى و طلاق در اختيار او باشد و مانند روايت پيشين را ذكر كرده است.»
مى آيد:
در باب بعدى به ويژه روايت سيزدهم و باب پنجم مناسب اين مفاد.
و در روايت بيست و هشتم از باب هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر مرد، زن را طلاق دهد ولى قصد طلاق نداشته باشد طلاقش طلاق نيست.»
لسان فهو طلاق ما يناسب ذلك.
وفى رواية الدعائم (28) من باب (8) انّه لا طلاق إلّا على سنّة قوله عليه السلام و لو طلّقها و لم ينو الطّلاق لم يكن طلاقه بطلاق.
وفى رواية أبي القاسم (63) قوله عليه السلام لا يكون الطّلاق طلاقاً حتّى تجتمع الحدود الأربعة (الى أن قال) و الثّاني ان يكون الرّجل مريداً بالطّلاق غير مكره و لا مجبر عليه و الرّابع أن ينطق لسانه عند الشاهدين بالطّلاق.
وفى رواية المناقب (64) قوله عليه السلام لا طلاق إلّا بارادة عزم.
وفى رواية حمران (2) من باب (10) انّه هل يشترط فى صحّة الطّلاق معرفة الشّاهدين للرّجل و المرأة قوله عليه السلام و الطّلاق و التخيير من قِبَل الرّجل و الخلع و المباراة من قِبَل المرأة.
وفى رواية ابراهيم بن محمّد (37) من باب (17) انّ من طلّق ثلاثاً فى مجلس واحد تقع و احدة قوله عليه السلام و ان كان ممّن لا يتولّانا و لا يقول بقولنا فاختلعها منه فانّه انّما نوىٰ الفراق بعينه.
وفى رواية ابن طاووس (41) قوله عليه السلام و ان كان من هؤلاء فَأبِنْها منه فَإنّه عنى الفراق.
وفى رواية مروان بن مسلم (9) من باب (19) انّ من خيّر زوجته فاختارت نفسها هل تبين منه ام لا قوله رجل جعل أمر امرأته بيدها فقال عليه السلام ولّىٰ الأمر من ليس أهله و خالف السّنّة.
وفى رواية مروان (10) قوله رجل قال لامرأته أمركِ بيدكِ قال عليه السلام أنّىٰ يكون هذا و اللّه تعالى يقول «اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَى اَلنِّسٰاءِ» ليس هذا بشىء.
وفى رواية يحيى (2) من باب (24) انّ طلاق المكرَه و المضطرّ ليس بصحيح قوله عليه السلام انّما الطّلاق ما اريد به الطّلاق من غير استكراه و لا اضرار (الى أن قال) فمن خالف هذا فليس طلاقه و يمينه بشىء.
وفى رواية منصور (8) قوله فأبوا علىّ إلّا تطليقها ثلاثاً و لا و اللّه جعلت فداك ما اردت اللّه و ما اردت إلّا ان أداريهم عن نفسى و قد امتلأ قلبى من ذلك جعلت فداك فمكث طويلاً مطرقاً ثمّ رفع رأسه الىّ و هو متبسّم فقال امّا ما بينك و بين اللّه عزّ و جلّ فليس بشىء. وفى باب (30) انّ الطّلاق بيد الزّوج الحرّ اذا كانت زوجته امة و باب (31) انّ الطّلاق بيد العبد اذا كانت زوجته حرّة أو أمة لغير مولاه ما يناسب ذلك.
وفى رواية زرارة (9) من باب (37) انّ الحرّة اذا طلّقت ثلاثاً حرمت على زوجها قوله عليه السلام الطّلاق الّذى يحبّه اللّه تعالى و الّذى يطلّق الفقيه و هو العدل بين المرأة و الرّجل ان يطلّقها فى استقبال الطّهر بشهادة شاهدين و إرادة من القلب.
وفى رواية عبيد (15) من باب (1) ما ورد فى الظّهار و ما يتحقّق به من أبوابه ج 27 قوله عليه السلام لا طلاق إلّا مااُريد به الطّلاق.
و در روايت شصت و سوم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق، طلاق نيست تا حدود چهارگانه در آن جمع شود... تا آن كه گويد: و حدّ دوم اين است كه مرد قصد طلاق داشته باشد و اكراه و جبرى بر او نباشد و حدّ چهارم اين است كه بر زبانش نزد دو شاهد طلاق جارى شود.»
و در روايت شصت و چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق نيست مگر با قصد محكم.»
و در روايت دوّم از باب دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق دادن و مخيّر كردن(1)از ناحيۀ مرد است و خلع(2)و مبارات(3)از ناحيۀ زن است.»
و در روايت سى و هفتم از باب هفدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و اگر شوهر از كسانى است كه ولايت ما را نپذيرفته است (شيعه است) و گفتۀ ما را نمى گويد آن زن را با طلاق خلع از مرد جدا كن چون معيّناً طلاق را قصد كرده است.»
و در روايت چهل و يكم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر شوهر از اينهاست (اهل سنت) پس زن را از او جدا ساز چون شوهر قصد طلاق و جدايى كرده است.»
و در روايت نهم از باب نوزدهم اين گفته كه: «مردى اختيار همسرش را به او واگذار مى كند حضرت فرمود:
اختيار را به كسى كه اهل آن نيست سپرده و با سنّت مخالفت كرده است.»
و در روايت دهم اين گفته كه: «مرد به همسرش گفت: اختيارت در دست خودت باشد حضرت فرمود: اين چگونه مى شود با اينكه خداوند متعال مى فرمايد: «مردان سرپرست و نگهبان زنانند» اين تأثيرى ندارد.»
و در روايت دوّم از باب بيست و چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «تنها طلاق همان است كه بدان قصد طلاق شود بدون اكراه و ضرر رسانى... تا آن كه گويد: پس هر كس كه با اين مخالفت كند طلاق و سوگندش تأثيرى ندارد.»
و در روايت هشتم اين گفته كه: «از من نپذيرفتند مگر اينكه او را سه بار طلاق دهم و نه به خدا سوگند فدايت شوم من قصد نكردم خدا را و قصد نداشتم مگر اينكه با اينان در مورد خودم مدارا كنم و دلم از اين جهت پر بود فدايت شوم! حضرت مدّتى طولانى سرشان را پايين افكندند سپس در حالى كه تبسّم مى كردند سرشان را به سوى من بلند كردند و فرمودند: امّا در رابطۀ تو و خدا پس چيزى نيست.»
و در باب سى ام و سى و يكم مناسب آن.
و در روايت نهم از باب سى و هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاقى كه خداوند متعال آن را دوست دارد و همانى كه فقيه آن گونه طلاق مى دهد و همان كه عدالت بين مرد و زن است اين است كه زن را در رويارويى با طهر (در زمان طهر) با شهادت دو شاهد و با قصد قلبى طلاق دهد.»
و در روايت پانزدهم از باب يكم از باب هاى ظهار فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاقى نيست مگر همان كه بدان قصد طلاق شود.»
1) . مرد همسرش را مخيّر مى سازد كه يا بماند و با او زندگى كند و يا برود و از او جدا شود اين مخيّر سازى ازويژگى هاى رسول خداست و ظاهراً براى عموم جايز نيست. بنابراين با تخيير زن نمى تواند از مرد جدا شود.
2) . در طلاق خلع زن شوهرش را نمى خواهد و فديه اى مى دهد و طلاق مى گيرد.
3) . در طلاق مبارات شوهر هم زن را نمى خواهد و ناسازگارى طرفينى است. اين دو طلاق جز در چند جهت شبيه هم هستند.
قال اللّه تعالى فى سورة التّحريم (66):1-2: «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِكَ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * قَدْ فَرَضَ اَللّٰهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمٰانِكُمْ وَ اَللّٰهُ مَوْلاٰكُمْ وَ هُوَ اَلْعَلِيمُ اَلْحَكِيمُ».
47-40002-(1)كافى 70/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن علىّ بن الحسن الطّاطرىّ قال الّذى اجمع عليه فى الطّلاق أن يقول أنتِ طالق، أو اعتدّى و ذكر أنّه قال لمحمّد ابن أبى حمزة كيف يشهد على قوله اعتدّى؟ قال يقول اشهدوا، اعتدّى قال (الحسن خ) ابن سماعة غلط محمّد ابن أبى حمزة أن يقول اشهدوا، اعتدّى قال الحسن بن سماعة ينبغى ان يجيىء بالشهود إلى حجلتها(1) أو يذهب بها إلى الشّهود إلى منازلهم و هذا المحال الّذى لا يكون و لم يوجب اللّه - عزّ و جلّ - هذا على العباد و قال الحسن ليس الطّلاق إلّا كما روى بكير بن أعين أن يقول لها و هى طاهر من غير جماع أنتِ طالق و يشهد شاهدين عدلين و كلّ ما سوى ذلك فهو ملغىٰ.. تهذيب 37/8: استبصار 277/3: محمّد بن يعقوب عن حميد بن زياد عن ابن سماعة عن علىّ بن الحسن الطاطرىّ قال الّذى اجمع عليه فى الطّلاق ان يقول انتِ طالق او اعتدّى و ذكر انّه قال لمحمّد ابن أبى حمزة كيف يشهد على قوله اعتدّى قال يقول اشهدوا اعتدّى قال الحسن (بن محمّد - صا) بن سماعة هذا غلط ليس الطّلاق إلّا كما روى بكير بن اعين و ذكر مثله.
48-40003-(2) كافى 70/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال يرسل اليها فيقول الرّسول اعتدّى فانّ فلاناً قد فارقك، قال ابن سماعة و انّما معنى قول الرّسول اعتدّى فانّ فلاناً قد فارقك - يعنى الطّلاق - أنّه لا يكون فرقة إلّا بطلاق.
1) . الحجلة: بيت يزيّن بالثّياب و الأسرّة و السّتور - اللسان 144/11.
باب 4 صيغه هاى طلاق
خداوند تعالى مى فرمايد:
اى پيامبر! چرا چيزى را كه خدا بر تو حلال كرده به خاطر جلب رضايت همسرانت (بر خود) حرام مى كنى؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است. خداوند راه گشودن سوگندهايتان را (در اين گونه موارد) تعيين نموده و خدواند مولاى شماست و او دانا و حكيم است.(1)
47-40002-(1) على بن حسن طاطرى گويد: «آنچه كه در طلاق مورد اتفاق است اين است كه بگويد: تو طلاق داده شده اى و يا عدّه نگه دار و ذكر كرده كه حسن بن سماعه گفت: محمد بن ابى حمزه اشتباه كرده كه گفته است: چگونه شاهد مى گيرد بر اين گفته كه عدّه نگه دار؟ او گفت: مى گويد شاهد باشيد اى زن عدّه نگه دار.
ابن سماعه گويد: شايسته است كه شاهدان را به حجله اش ببرد يا زن را نزد شاهدان در منزل هايشان ببرد و اين محالى است كه نمى شود و خداوند عز و جل آن را بر بندگان واجب نساخته است.
و حسن بن سماعه گفته است: طلاق نيست مگر آن گونه كه بكير بن اعين روايت كرده كه به زن درحالى كه زن در طهر غير مواقعه است مى گويد: تو طلاق داده شده اى (انتِ طالق) و دو شاهد عادل مى گيرد هر چه غير از اين است لغو است.»
48-40003-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «كسى را نزد زن مى فرستد و فرستاده به زن مى گويد: عدّه نگه دار چرا كه فلانى (شوهرت) از تو جدا شده است.
ابن سماعه گويد: و تنها معناى گفتۀ فرستاده كه عدّه نگه دار چرا كه فلانى از تو جدا شده منظور طلاق است چون جدايى جز با طلاق نمى شود.»
1) . تحريم 1/66 و 2.
49-40004-(3) تهذيب 37/8: استبصار 277/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 69/6: علىّ ابن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الطّلاق أن يقول لها اعتدّى أو يقول لها أنتِ طالق.
50-40005-(4) كافى 70/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه و عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال الطّلاق للعدّة أن يطلّق الرّجل امرأته عند كلّ طهر يرسل اليها أن اعتدّى فانّ فلاناً قد طلّقك قال و هو أملك برجعتها مالم تَنْقَضِ عدّتها.
51-40006-(5) تهذيب 38/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن بنان بن محمّد عن أبيه عن ابن المغيرة عن السكونى عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليهم السلام فى الرّجل يقال له أ طلّقت امرأتك فيقول نعم قال قال قد طلّقها حينئذٍ.
52-40007-(6) فقيه 335/3: روىٰ ابن مسكان عن الحسن بن زياد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الطّلاق أن يقول الرّجل لامرأته اختارى فان اختارت نفسها فقد بانت منه و هو خاطب من الخطّاب و ان اختارت زوجها فليس بشىء أو يقول أنتِ طالق فأىّ ذلك فعل فقد حرمت عليه، و لا يكون طلاق و لا خلع و لامباراة، و لا تخيير إلّا على طهر من غير جماع بشهادة شاهدين.
(قال الشيخ أحاديث التخيير محمولة على التّقيّة - ئل).
53-40008-(7) كافى 136/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن فقيه 356/3: حمّاد (بن عثمان - فقيه) عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل قال لامرأته أنتِ (منّى - فقيه) خليّة أو بريئة أو بتّة (أو بائن - فقيه) أو حرام قال ليس بشىء.
54-40009-(8) تهذيب 40/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 135/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن الرّجل يقول لامرأته أنتِ منّى خليّة(1)أو بريئة أو بتّة(2)أو حرام فقال ليس بشىء.
49-40004-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق اين است كه مرد به زن بگويد عدّه نگه دار و يا به او بگويد:
انت طالق (يعنى تو طلاق داده شده اى).»
50-40005-(4) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق عدّه اين است كه مرد همسرش را در طهر طلاق دهد كس سوى او مى فرستد كه عدّه نگه دار چرا كه فلانى (شوهرش) او را طلاق داده است و شوهرش اختيار رجوع به زن را دارد مادامى كه عدّۀ زن تمام نشده باشد.»
51-40006-(5) از امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه به او گفته مى شود آيا همسرت را طلاق داده اى و او مى گويد آرى روايت است كه حضرت فرمود: «در اين هنگام او را طلاق داده است.»
52-40007-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق اين است كه مرد به همسرش بگويد انتخاب كن پس اگر زن خودش را اختيار كرد از شوهرش جدا مى شود و شوهرش يكى از خواستگاران است (يعنى اگر بخواهد بايد خواستگارى كند) و اگر زن شوهرش را انتخاب كرد چيزى نيست (اثرى ندارد) و يا مرد بگويد تو مطلّقه اى پس هر كدام از اين دو كار را كه مرد انجام دهد زن بر او حرام مى شود و طلاق و خلع و مبارات و مخيّر سازى زن نمى شود مگر در حال طهر بدون مواقعه با شهادت دو شاهد.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «روايات تخيير (مخيّر سازى زن) بر تقيّه حمل مى شود.»
53-40008-(7) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش مى گويد: تو از من رهايى يا دورى يا جدايى و يا بر من حرام هستى، پرسيدم حضرت فرمود: اين گفته ها بى اثر است (اين واژه ها طلاق را نمى رساند چون صريح در طلاق نيست.)»
54-40009-(8) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش مى گويد: تو نسبت به من زن بى شوهرى و يا جدايى و يا جداشده اى و يا حرامى، پرسيدم حضرت فرمود: چيزى نيست (اين واژه ها معناى طلاق را ندارد بايد واژۀ طلاق صريح در طلاق باشد)»
55-40010-(9) الدعائم 266/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام أنّهما قالا فى الرّجل يقول لامرأته أنتِ منّى خليّة او بريّة أو بائن أو بتّة أو حرام قالا ليس ذلك بشىء حتّى يقول لها و هى طاهرة من غير جماع بشهادة شاهدين عدلين أنتِ طالق أو يقول اعتدّى يريد بذلك الطّلاق.
56-40011-(10) قال أبو جعفر عليه السلام سئل علىّ عليه السلام عن الرّجل يقول لامرأته أنتِ منّى خليّة أو بريّة أو بائن أو بتّة أو حرام قال هذا من خطوات الشّيطان و ليس بشىء و يوجَعُ أَدَباً.
57-40012-(11) قرب الاسناد 255: عبداللّه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن رجل قال لامرأته انّى أحببت أن تبينى فلم تقل شيئاً حتّى افترقا ما عليه؟ قال ليس عليه شىء و هى امرأته.
58-40013-(12) الدعائم 267/2: عن أبى جعفر عليه السلام أنّه سئل عن الرّجل قال لامرأْته أنتِ علىّ حرام قال لو كان لى عليه سلطان لأوجعت رأسه و قلت أحلّها اللّه لك ثمّ تحرمّها أنت أنّه لم يزد على أن كذب فزعم أنّ ما أحلّ اللّه له حرام عليه و لا يدخل عليه بهذا طلاق و لا كفّارة قيل له فقول اللّه عزّ و جلّ «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِكَ» الآية - فجعل اللّه عليه كفّارة فقال كان رسول اللّه صلى الله عليه و آله قد خلا بمارية القبطيّة قبل أن تلد ابراهيم فاطّلعت عليه عائشة فوجدت، فحلف لها ان لا يقربها بعد و حرّمها على نفسه و أمرها أن تكتم ذلك فأطلعت عليه حفصة فأنزل اللّه عزّ و جلّ «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِكَ» - إلى قوله «وَ أَبْكٰاراً» فأمره بتكفير اليمين الّتى حلف بها فكفّر بها و رجع اليها، فولدت منه ابراهيم و كانت اُمّ ولد له صلى الله عليه و آله.
59-40014-(13) كافى 135/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن اذينة عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له ما تقول فى رجل قال لامرأته أنتِ علىّ حرام فانّا نروى بالعراق أنّ عليّاً عليه السلام جعلها ثلاثاً فقال كذبوا لم يجعلها طلاقاً، و لو كان لى عليه سلطان لأوجعت رأسه ثمّ أقول انّ اللّه عزّ و جلّ أحلّها لك فماذا حرّمها عليك مازدت على أن كذبت فقلت لشىء أحلّه اللّه لك أنّه حرام.
60-40015-(14) تهذيب 37/8: استبصار 277/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 69/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن إبن رباط و عليّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبي عمير
55-40010-(9) امام باقر و امام صادق عليهما السلام دربارۀ مردى كه به همسرش مى گويد: تو نسبت به من بى شوهرى يا فارغى يا جدايى يا جدا شده اى يا حرامى، فرمودند: «اين چيزى نيست (و اثر طلاق ندارد) تا آن كه مرد در حال طهر غير مواقعه زن همراه با شهادت دو شاهد عادل به زن بگويد أنتِ طالق (تو مطلّقه اى) يا بگويد: عدّه نگه دار و منظورش از عدّه نگه دار طلاق باشد.»
56-40011-(10) امام باقر عليه السلام فرمود: «از امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش مى گويد: تو نسبت به من بى شوهرى يا فارغى و يا جدايى و يا جدا شده اى و يا حرامى، سؤال شد حضرت فرمود: اين از گام هاى شيطان است و تأثيرى ندارد و مرد براى تأديب تنبيه مى شود.»
57-40012-(11) على بن جعفر گويد: «از برادرم موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش گفت: من دوست دارم كه تو مرا جدا كنى و زن چيزى نگفت تا آن كه از هم جدا شدند بر مرد چه چيزى است؟ حضرت فرمود:
بر مرد چيزى نيست و زن همسر اوست.»
58-40013-(12) از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش گفت: تو بر من حرامى، سؤال شد حضرت فرمود: «اگر من بر اين مرد سلطه اى داشتم سرش را به درد مى آوردم (او را تنبيه مى كردم) و مى گفتم خداوند اين زن را بر تو حلال كرده سپس تو آن را حرام مى كنى اين شخص بيش از دروغ چيزى نگفته است و گفته كه آنچه خدا برايش حلال كرده بر او حرام است و با اين جمله بر او نه طلاق و نه كفّاره هيچ كدام وارد نمى شود. به حضرت گفته شد: پس فرموده خداوند عز و جل كه: «اى پيامبر! چرا چيزى را كه خدا براى تو حلال كرده به خاطر جلب رضايت همسرانت (بر خود) حرام مى كنى؟!» و خداوند بر او كفّاره قرار داده است. حضرت فرمود: رسول خدا صلى الله عليه و آله با ماريۀ قبطيه (يكى از همسران پيامبر است) پيش از آن كه ابراهيم را بزايد، خلوت كرد. عايشه از كار رسول خدا مطّلع و ناراحت شد حضرت براى عايشه سوگند ياد كرد كه ديگر با ماريه مباشرت جنسى نكند و ماريه را بر خودش حرام ساخت و به عايشه امر كرد كه اين جريان را مكتوم بدارد ولى عايشه، حفصه را از اين ماجرا باخبر ساخت و خداوند عز و جل نازل فرمود: «اى پيامبر! چرا چيزى را كه خدا براى تو حلال كرده به خاطر جلب رضايت همسرانت (بر خود) حرام مى كنى؟!» تا فرموده خداوند (در پايان آيۀ 5 همين سوره) و أبكاراً. و خداوند به پيامبر دستور داد تا براى سوگندى كه خورده كفّاره دهد و حضرت كفّاره داد و مجدّداً به نزد ماريه رفت و ماريه از حضرت، صاحب ابراهيم شد و ماريه امّ ولد براى پيامبر صلى الله عليه و آله شد (كنيزى كه از مولاى خود فرزند بياورد)»
59-40014-(13) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: نظر شما دربارۀ مردى كه به همسرش بگويد: تو بر من حرام هستى چيست؟ چون در عراق براى ما روايت مى شود كه امير مؤمنان على عليه السلام اين گفتۀ مرد به همسرش را به منزلۀ سه طلاقه قرار داده است (به اين معنى كه با اين جمله زن از مرد به طور كامل جدا مى شود آن گونه كه پس از سه طلاقه)
حضرت فرمود: دروغ مى گويند امير مؤمنان اين جمله را در حكم طلاق نمى داند و من اگر قدرت داشتم گويندۀ اين جمله را تأديب مى كردم و مى گفتم: خداوند عز و جل آن زن را برايت حلال كرده است چه چيزى آن را بر تو حرام ساخته است؟ تو افزون بر دروغ كارى نكرده اى و دربارۀ آن چيزى كه خداوند برايت حلال كرده بود گفتى كه حرام است.»
60-40015-(14) محمّد بن مسلم از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش گفت: تو بر من حرام هستى يا
جميعاً عن ابن أذينة عن محمّد بن مسلم أنّه سأل أبا جعفر عليه السلام عن رجل قال لامرأته أنتِ عليّ حرام أو (طلّقها - صا - خ يب) بائنة أو بتّة أو بريّة(1)أو خليّة قال هذا كلّه ليس بشيء انّما الطّلاق أن يقول لها فى قُبُلِ العدّة بعد ما تطهّر من حيضها قبل أن يجامعها أنتِ طالق أو اعتدّى يريد بذلك الطّلاق و يشهد على ذلك رجلين عدلين. المختلف 585: قد روى محمّد ابن أبي نصر فى كتاب الجامع عن محمّد بن سماعة عن محمّد بن مسلم عن الباقر عليه السلام نحوه إلّا أنّه أسقط قوله (بعد ما تطهّر من حيضها) و قوله (أو اعتدّى يريد بذلك الطّلاق).
61-40015-(15) وسائل 40/22: عليّ بن جعفر في كتابه عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن الرّجل يقول لامرأته أنتِ عليّ حرام قال هي يمين يكفّرها قال اللّه تعالى لمحمّد صلى الله عليه و آله «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِكَ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * قَدْ فَرَضَ اَللّٰهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمٰانِكُمْ وَ اَللّٰهُ مَوْلاٰكُمْ» فجعلها يميناً فكفّرها نبيّ اللّه صلى الله عليه و آله قال و سألته بما يكفّر يمينه قال اطعام عشرة مساكين فقلت كم اطعام كلّ مسكين فقال مدّ مدّ قال و سألته عن هذه الآية أَوْ كِسْوَتُهُمْ للمساكين فقال ثوب يوارى(2)به عورته. البحار 267/1(0):
ماوصل إلينا من أخبار عليّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن الرّجل يقول لامرأته (و ذكر مثله).
62-40016-(16) تهذيب 41/8: محمّد بن يعقوب عن كافي 136/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد (بن محمّد - كا) بن خالد و عليّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن رجل قال لامرأته أنتِ منّى بائن (وأنتِ منّى خليّة - كا) و أنتِ(3)منّى بريئة قال ليس بشىء.
63-40017-(17) كافى 135/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن ابن رباط عن أبى مخلّد السّرّاج عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قال لى شبّة بن عقّال(4)بلغنى انّك تزعم انّ من قال ما احلّ اللّه علىّ حرام أنّك لا ترىٰ ذلك شيئاً قلت أمّا قولك الحلّ علىّ حرام فهذا أمير المؤمنين الوليد جعل ذلك فى أمر سلامة(5)امرأته و أنه بعث يستفتى أهل الحجاز و أهل العراق و أهل الشام فاختلفوا عليه فأخذ بقول أهل الحجاز أنّ ذلك ليس بشىء.
جدايى و يا جدا شده و يا دور و يا از من رهايى، سؤال كرد حضرت فرمود: «اين گفته ها تأثيرى ندارد (و طلاق محسوب نمى شود) تنها طلاق اين است كه مرد به زن در ابتداى عدّه پس از آن كه زن از حيض پاك شده و پيش از مباشرت جنسى با وى بگويد تو مطلّقه اى و يا اينكه عدّه نگه دار و منظورش از اين گفته طلاق باشد و دو مرد عادل را بر اين طلاق شاهد بگيرد.»
61-40015-(15) على بن جعفر گويد: «از برادرم حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش گويد: تو بر من حرام هستى، پرسيدم..
حضرت فرمود: اين در حكم سوگندى است كه براى آن كفّاره مى دهد. خداوند متعال به حضرت محمّد صلى الله عليه و آله فرمود: «اى پيامبر! چرا چيزى را كه خدا بر تو حلال كرد به خاطر جلب رضايت همسرانت (بر خود) حرام مى كنى؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است. خداوند راه گشودن سوگندهايتان را (در اين مواد) تعيين نموده و خداوند مولاى شماست» خداوند آن را در حكم سوگند قرار داد و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كفّاره اش را پرداخت..
علىّ بن جعفر گويد: و از حضرت پرسيدم: با چه چيزى كفّارۀ سوگندش را مى دهد؟
حضرت فرمود: اطعام ده مسكين. پرسيدم: اطعام هر مسكين چه اندازه است؟
حضرت فرمود: ده سير، ده سير. (يعنى به هر كدام يك مُد مى دهد)
على بن جعفر گويد: و باز از حضرت دربارۀ اين آيه: «يا لباس پوشاندن بر آن ده مسكين» پرسيدم حضرت فرمود: لباسى كه بدان عورتش را بپوشاند.»
62-40016-(16) سماعه گويد: «از امام معصوم عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش مى گويد: تو از من جدايى و يا تو از من رهايى و يا تو از من دورى، پرسيدم.
حضرت فرمود: اين گفته ها اثرى ندارد (و طلاق محسوب نمى شود.)»
63-40017-(17) امام صادق عليه السلام فرمود: «شبّة بن عقّال به من گفت: خبردار شده ام كه شما مى گوييد اگر كسى گفت بر من حرام باشد چيزى را كه خداوند حلال كرده است، تأثيرى ندارد (و همسرش بر او حرام نمى شود).
امام فرمود: به او گفتم: در ارتباط با اين گفته ات كه حلال بر من حرام باشد (كه مى پندارى تنها من اين جمله را بى اثر مى دانم) بايد بدانى كه وليد همين جمله را دربارۀ همسرش سلامه گفت و آنگاه كس فرستاد تا از عالمان حجاز، عراق و شام بپرسد آنان در اين موضوع نظرهاى گوناگون دادند ولى وليد گفتۀ عالمان حجاز را كه اين جمله را بى اثر مى دانستند، پذيرفت.»
64-40018-(18) تهذيب 50/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 72/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن أحمد بن محمّد عن ابن بكير عن زرارة قال قلت لأبى جعفر عليه السلام ما تقول فى رجل أحضر شاهدين عدلين و أحضر امرأتين له و هما طاهرتان من غير جماع، ثمّ قال اشهدا(1) أنّ امرأتىّ هاتين طالق و هما طاهرتان أ يقع الطّلاق؟ قال نعم.
وتقدّم
فى رواية ابن مسلم (1) من باب (22) حكم تحريم الزّوجة و الجارية من أبواب الأيمان ج 24 قوله رجل قال لامرأته أنتِ علىّ حرام قال عليه السلام ليس عليه كفّارة و لا طلاق.
وفى رواية زرارة (2) قوله رجل قال لامرأته أنتِ علىّ حرام فقال لو كان لى عليه سلطان لأوجعت رأسه و قلت له اللّه احلّها لك فما حرّمها عليك انّه لم يزد على ان كذب فزعم انّ ما أحلّ اللّه له حرام و لا يدخل عليه طلاق.
ويأتى
فى رواية ابن أبى نصر (6) من باب (9) انّه يشترط فى صحة الطّلاق اجتماع الشّاهدين قوله رجل كانت له امرأة طهرت من حيضها فجاء إلى جماعة فقال فلانة طالق أيقع عليها الطّلاق و لم يقل لهم اشهدوا قال نعم.
وفى رواية صفوان (7) نحوه.
وفى رواية اسحاق (28) من باب (17) انّ من طلّق ثلاثاً فى مجلس واحد تقع واحدة قوله عليه السلام و ان قال هى طالق هى طالق هى طالق فقد بانت منه بالأولىٰ.
وفى رواية الجعفريّات (31) قوله رجل قال لامرأته أنت طالق عدد العرفج فقال عليه السلام ثلاث عرفجات يكفيك من ذلك و فرّق بينه و بين امرأته. (العرفج شجر معروف ينبت فى السهل، الواحدة عرفجة - مجمع).
65-40019-(1)تهذيب 38/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أبى جعفر عن أبيه عن وهب ابن وهب عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليهم السلام قال كلّ طلاق بكلّ لسان فهو طلاق.
وتقدّم
فى رواية مسعدة (2) من باب (25) أنّ تلبية الأخرس و تشهّده و قرائته تحريك لسانه من أبواب القرائة ج 5 قوله عليه السلام انّك قدترى من المحرم من العجم لا يراد منه ما يراد من
1) . اشهدوا - يب.
64-40018-(18) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: دربارۀ مردى كه دو شاهد عادل را حاضر كرده و دو همسرش را نيز حاضر ساخته و هر دو همسر پاك هستند و با آنان مباشرت جنسى نشده است (در طهر غير مواقعه هستند) سپس گويد: شما دو نفر شاهد باشيد كه دو همسرش مطلّقه هستند و هر دو همسر در طهرند چه مى گوييد؟ آيا طلاق واقع مى شود؟ حضرت فرمود: آرى.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب بيست و دوّم از باب هاى سوگندها اين گفته كه: «مردى به همسرش گفت:
تو بر من حرامى. حضرت فرمود: بر او كفّاره و طلاق نيست.»
و در روايت دوّم اين گفته كه: «مردى به همسرش گفت: تو بر من حرام هستى حضرت فرمود:
اگر من بر او سلطه داشتم او را ادب مى كردم و به او مى گفتم كه خداوند اين زن را بر تو حلال كرده است چه چيزى او را بر تو حرام مى نمايد اين مرد بيش از دروغ، كارى نكرده است و گفته است كه آنچه خداوند بر او حلال كرده است حرام است و طلاق بر او وارد نمى شود (همسرش مطلّقه نمى شود)»
مى آيد:
در روايت ششم از باب نهم اين گفته كه: «مردى همسرى دارد كه از حيض پاك شده آن فرد نزد جماعتى مى رود و مى گويد: فلان زن (همسرم) مطلّقه است آيا طلاق بر زن واقع مى شود و آن مرد نگفته است كه شاهد باشيد؟ حضرت فرمود: آرى.»
و در روايت هفتم مانند آن.
و در روايت بيست و هشتم از باب هفدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر بگويد: آن زن مطلّقه است آن زن مطلّقه است آن زن مطلّقه است (سه بار) آن زن با جملۀ اوّل از او جدا مى گردد.»
و در روايت سى و يكم اين گفته كه: «مردى به همسرش گفت: تو به تعداد درخت عرفج مطلّقه هستى. حضرت فرمود: سه عرفج تو را كفايت مى كند و حضرت بين آن فرد و همسرش جدايى انداخت.»
باب 5 هر طلاقى با هر زبانى طلاق است
65-40019-(1) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هر طلاقى با هر زبانى طلاق است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت دوّم از باب بيست و پنجم از باب هاى قرائت فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «تو از حاجى
العالم الفصيح. و لاحظ باب (26) أنّه من لا يحسن ان يقرء القرآن أجزأه ان يكبّر و يسبّح و يصلّى و جواز القرائة بالعجميّة مع عدم القدرة بالعربيّة. ولاحظ الباب التّالى فانّه يمكن ان يستفاد منه ذلك.
66-40020-(1)كافى 128/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر تهذيب 74/8: استبصار 301/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن أحمد بن أشيم عن أحمد بن محمّد ابن أبي نصر قال: سألت (أبا الحسن - كا) (الرّضا - يب - صا) عليه السلام عن الرّجل تكون عنده المرأة (ثمّ - كا) يصمت(1) فلا يتكلّم قال (يكون - كا) أخرس (هو - فقيه) قلت نعم (قال - يب صا) فيعلم(2)منه بغض لامرأته و كراهته(3)لها (قلت نعم - يب صا) أ يجوز (له - صا) أن يطلّق عنه وليّه قال لا و لكن يكتب و يشهد على ذلك قلت (أصلحك اللّه - يب صا فقيه) (فانّه - يب فقيه) لا يكتب و لا يسمع كيف يطلّقها فقال بالّذي يعرف به(4)من فعاله مثل ما ذكرت من كراهته(5)(لها - يب صا) و(6)بغضه لها. فقيه 333/3: سأل أحمد بن محمّد ابن أبي نصر أبا الحسن الرّضا عليه السلام عن رجل (و ذكر مثله).
67-40021-(2) تهذيب 75/8: استبصار 301/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 128/6: عليّ (بن إبراهيم - صا) عن أبيه عن إسماعيل بن مرّار عن يونس فى رجل أخرس كتب فى الأرض بطلاق امرأته قال إذا فعل ذلك فى قُبُل الطّهر بشهود و فهم عنه كما يفهم عن مثله و يريد الطّلاق جاز طلاقه على السّنّة.
68-40022-(3) كافى 128/6: عليّ بن إبراهيم عن أبيه عن صالح بن السّندي عن جعفر بن بشير عن أبان بن عثمان قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن طلاق الخرساء قال يلفّ قناعها على رأسها و يجذبه.
عجمى مُحرِم مى بينى (كه اذكار را به عربى صحيح نمى خواند) از او خواسته نمى شود. آنچه كه از عالم فصيح زبان خواسته مى شود.»
و بنگريد به باب بيست و ششم و باب بعدى چرا كه ممكن است همين مفاد از آن به دست آيد.
باب 6 طلاق شخص لال
66-40020-(1) احمد بن ابى نصر بزنطى گويد: «از امام رضا عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرى دارد و هم اكنون مرد ساكت است و حرف نمى زند پرسيدم. امام پرسيد: آيا لال شده است؟ گفتم: آرى و از حالات آن مرد به دست مى آيد كه از همسرش كينه به دل گرفته و او را نمى خواهد آيا ولىّ و سرپرست آن مرد مى تواند از طرف او همسرش را طلاق دهد؟
حضرت فرمود: نه، مرد بايد طلاق را بنويسد و بر آن نيز شاهد گيرد.
گفتم: او نمى تواند بنويسد و نيز نمى شنود چگونه همسرش را طلاق مى دهد؟
حضرت فرمود: او همانگونه كه كينه و ناخوشايندى خويش را از همسرش به شكلى ابراز داشت بايد كه طلاق دادن همسرش را نيز به گونه اى با رفتار خويش اعلام دارد.»
67-40021-(2) يونس دربارۀ مرد لالى كه طلاق همسرش را بر روى زمين نوشت فرمود: «اگر اين كار را در اوّل زمان پاكى (در طهر غير مواقعه) همراه با حضور شاهدان انجام دهد و از اين كار او طلاق فهميده شود همانگونه كه از كار لال هاى ديگر مى فهميم و قصد طلاق داشته باشد اين طلاق دادن او بر پايۀ سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله صحيح است.»
68-40022-(3) ابان بن عثمان گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق دادن زن لال پرسيدم حضرت فرمود: روسرى زن را بر روى سرش مى اندازد و آن را (به نشانه نامحرم شدنش) به سر او مى بندد.»
69-40023-(4) تهذيب 74/8: استبصار 301/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 128/6: عليّ بن إبراهيم عن أبيه عن النوفلي عن السكوني (عن أبي عبداللّه عليه السلام - كا - صا) قال طلاق الأخرس أن يأخذ مقنعتها و يضعها على رأسها و يعتزلها(1)تهذيب 92/8: استبصار 301/3: الصّفّار عن إبراهيم بن هاشم عن الحسين بن يزيد عن عليّ ابن أبى حمزة (عن أبى بصير - صا) عن أبى عبداللّه عليه السلام (مثله).
70-40024-(5) المقنع 119: و الأخرس اذا أراد الطّلاق ألقى على امرأته قناعاً يرى أنّها قد حرمت عليه فاذا أراد أن يراجعها رفع القناع عنها يرى أنّها قد حلّت له.
وتقدّم فى باب (25) أنّ تلبية الأخرس و تشهّده و قرائته تحريك لسانه و اشارته باصبعه من ابواب القرائة فى الصلوة ج 5 ما يناسب ذلك. ويأتى فى باب (4) حكم من قذف امرأته و هى الخرساء من أبواب اللعان ج 27 ما يناسب ذلك فراجع.
قال اللّه تعالى فى سورة التحريم (66):1-2: «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِكَ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * قَدْ فَرَضَ اَللّٰهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمٰانِكُمْ وَ اَللّٰهُ مَوْلاٰكُمْ وَ هُوَ اَلْعَلِيمُ اَلْحَكِيمُ».
71-40025-(1)فقيه 321/3: النّضر بن سويد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى رجل قال إمرأته طالق و مماليكه أحرار ان شربت حراماً أو حلالاً من الطّلاء(2)أبداً فقال أمّا الحرام فلا يقربه أبداً ان حلف و ان لم يحلف، و أمّا الطّلاء، فليس له أن يحرّم ما أحلّ اللّه قال اللّه عزّ و جلّ «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَكَ» فلا يجوز يمين فى تحريم حلال و لا فى تحليل حرام و لا فى قطيعة رحم.
72-40026-(2) تفسير العيّاشى 336/1: عن عبداللّه بن سنان قال: سألته عن رجل قال لامرأته طالق أو مماليكه أحرار ان شربت حراماً و لا حلالاً فقال أمّا الحرام فلا يقربه حلف او
69-40023-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق دادن مرد لال اين است كه مقنعۀ زن را بگيرد و آن را بر سر او قرار دهد و از او فاصله گيرد.»
70-40024-(5) و مرد لال هنگامى كه مى خواهد طلاق دهد بر روى سر همسرش مقنعه اى مى اندازد و نظرش اين است كه زن بر او حرام مى گردد و هنگامى كه مى خواهد به زن رجوع كند مقنعه و پوشش سر زن را از او بر مى گيرد و نظرش اين است كه زن بر او حلال مى گردد.
ارجاعات
گذشت:
در باب بيست و پنجم از باب هاى قرائت در نماز مناسب اين مفاد.
مى آيد:
در باب چهارم از باب هاى لعان مناسب آن مراجعه كنيد.
باب 7 طلاق مشروط و با قسم
خداوند تعالى مى فرمايد:
اى پيامبر! چرا چيزى را كه خدا بر تو حلال كرده به خاطر جلب رضايت همسرانت (بر خود) حرام مى كنى؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است. خداوند راه گشودن سوگندهايتان را (در اين گونه موارد) تعيين نموده و خداوند مولاى شماست و او دانا و حكيم است.(1)
71-40025-(1) امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه گفت: اگر حرام يا حلالى از آب انگور پخته بخورم زنم مطلّقه و برده هايم آزاد باشند، فرمود: «امّا حرام را كه هيچ زمان به آن نزديك نشود چه سوگند بخورد يا سوگند نخورد و امّا آب انگور پختۀ حلال پس براى فرد نيست كه آنچه را خداوند حلال كرده، حرام سازد خداوند عز و جل فرمود: «اى پيامبر! چرا چيزى را كه خدا بر تو حلال كرده حرام مى كنى؟» بنابراين سوگند براى حرام كردن حلال و يا حلال كردن حرام و نيز در مورد قطع رحم نافذ نيست.»
72-40026-(2) عبداللّٰه بن سنان گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش مى گويد: او مطلّقه است و يا برده هايش آزادند اگر حرامى يا حلالى بنوشم حضرت فرمود: امّا حرام را به آن
1) . تحريم 1/66 و 2.
لم يحلف و أمّا الحلال فلا يتركه فانّه ليس له أن يحرّم ما أحلّ اللّه لأنّ اللّه يقول «يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَيِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَكُمْ» فليس عليه شىء فى يمينه من الحلال.
73-40027-(1)تهذيب 57/8: استبصار 290/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أيّوب بن نوح عن صفوان بن يحيى عن جعفر بن بشير(2)عن أبى اسامة الحنّاط(3)قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام انّ قريباً لى أو صهراً لى حلف ان خرجت امرأته من الباب فهى طالق ثلاثاً فخرجت فقد دخل صاحبها منها ماشاء اللّه من المشقّة فأمرنى أن أسألك فاصغى الىّ فقال مره فليمسكها فليس(3) بشىء ثمّ التفت إلى القوم فقال سبحان اللّه يأمرونها أن تزوّج(4)و لها زوج.
74-40028-(4) تهذيب 295/6: محمّد بن أحمد بن يحيى عن السّيّارىّ عن أبى الحسن عليه السلام يرفعه قال جاء رجل إلى عمر فقال انّ امرأته نازعته فقال له يا سفلة فقال لها ان كان سفلة فهى طالق فقال له عُمَر إن كنت ممّن تتّبع القصّاص و تمشى فى غير حاجة و تأتى أبواب السلطان فقد بانت منك، فقال له امير المؤمنين عليه السلام ليس كما قلت الىّ فقال له عمر إئتِه فاسمع ما يفتيك فأتاه فقال له أمير المؤمنين عليه السلام ان كنت لا تبالى ما قلت و ما قيل لك فأنت سفلة و إلّا فلا شىء عليك.
75-40029-(5) الجعفريّات 112: باسناده عن علىّ عليه السلام فى رجل قال لامرأته ان لم أكن أكرم منك حسباً فأنت طالق ثالثاً فقال علىّ عليه السلام الحسب هو المال، لأنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال حسب المرء ماله، قال ان كان الرّجل هو أكثر منها مالاً لم يطلّق امرأته، و ان كانت امرأته أكثر منه مالاً فقد طلّقت امرأته.
76-40030-(6) مجمع البيان 252/1: روى عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام أنّ من خطوات الشّيطان الحلف بالطّلاق و النّذور فى المعاصى و كلّ يمين بغير اللّه تعالى.
77-40031-(7) الجعفريّات 62: باسناده عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّ عليّاً عليه السلام سئل عن رجل قال لامرأته أنت طالق ثلاثاً ان لم أصم يوم الأضحى فقال ان صام فقد أخطأ السّنّة و خالفها فاللّه و لىّ عقوبته و مغفرته و لم تطلّق عليه امرأته قال ينبغى للامام أن يؤدّبه بشىء من الضّرب.
نزديك نشود سوگند بخورد يا نخورد و اما حلال را پس ترك نكند چون او حقّ ندارد كه آنچه را خداوند حلال كرده، حرام كند چون خداوند عز و جل مى فرمايد: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! چيزهاى پاكيزه را كه خداوند براى شما حلال كرده است، حرام نشمريد» بنابراين چيزى (كفاّره اى) بر او به خاطر سوگندى كه در مورد كار حلالى خورده است، نيست.»
73-40027-(3) ابو اسامۀ حنّاط گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: خويشاوندم يا دامادم سوگند خورده كه اگر همسرش از در خانه بيرون رود سه طلاقه باشد همسرش از در خانه بيرون رفته و به شوهرش در رابطه با سوگندى كه خورده مشقّتى وارد شده كه خدا مى داند (خدا خواسته) و به من دستور داده كه از شما بپرسم. حضرت به سخنم گوش فرا داد و فرمود: به او دستور بده كه همسرش را نگه دارد سوگندش تأثيرى ندارد. سپس حضرت به مردم توجّهى كرد و فرمود: سبحان اللّٰه به زن دستور مى دهند كه شوهر كند در حالى كه شوهر دارد.»
74-40028-(4) مردى نزد عمر آمد و گفت: همسرش با او نزاع كرده و به او گفته: اى پست! مرد هم به او گفته است: اگر او پست است پس زنش مطلّقه باشد.
عمر به مرد گفت: «اگر تو از كسانى هستى كه قصّه گويان را دنبال مى كنى و با اين كه كارى ندارى مى روى و به در خانه سلطان (حاكمان) مى روى پس زنت از تو جدا مى شود. (يعنى تو پست هستى و چون گفته اى كه اگر پست بودم زنم مطلّقه باشد زنت از تو جدا مى شود)
امير مؤمنان عليه السلام به عمر فرمود: آن گونه كه تو گفته اى نيست، نزد من بياييد. عمر به آن مرد گفت:
نزد امير مؤمنان على عليه السلام برو و هر نظرى كه او داد بشنو. آن مرد نزد امير مؤمنان على عليه السلام آمد و امير مؤمنان على عليه السلام به او فرمود: اگر باكى ندارى هر چه بگويى و هر چه به تو گفته شود پس تو پستى و گرنه چيزى بر تو نيست.»
75-40029-(5) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه به همسرش گفت: اگر من از تو از جهت حسب بزرگوارتر نباشم تو سه طلاقه باشى، فرمود: «حسب همان مال است چون رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
حسب فرد مال اوست. حضرت على عليه السلام فرمود: اگر مال مرد بيشتر از زن است همسرش را طلاق نداده است ولى اگر همسرش از مرد مالش بيشتر است همسرش طلاق داده شده است.»
76-40030-(6) از امام باقر و امام صادق عليهما السلام روايت شده است كه: «از گام هاى شيطان سوگند خوردن به طلاق و انجام گناهى را نذر كردن و نيز سوگند خوردن به غير خداوند متعال است.»
77-40031-(7) از امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش گفت: تو سه طلاقه باشى اگر من روز عيد قربان روزه نگيرم سؤال شد حضرت فرمود: «اگر روزه بگيرد از سنّت خطا رفته و با سنّت مخالفت كرده و خداوند عهده دار كيفر و آمرزش اوست و همسرش بر او مطلقه نمى شود.
حضرت افزود: براى امام شايسته است كه او را با كمى زدن ادب سازد.»
78-40032-(8) وفيه: باسناده عن علىّ عليه السلام فى رجل حلف فقال امرأته طالق ان لم يطأها فى شهر رمضان نهاراً قال ليسافر بها ثمّ يجامعها نهاراً.
79-40033-(9) الدعائم 99/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال من حلف بطلاق أو عتاق ثمّ حنث(1)فليس ذلك بشىء لا تطلّق عليه امرأته و لا يعتق عليه عبده، و كذلك من حلف بالحجّ أو الهدى لأنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله نهىٰ عن اليمين بغير اللّه و عن الطّلاق لغير السّنّة و عن العتق لغير و جه اللّه و عن الحجّ لغير اللّه.
80-40034-(10) الدعائم 261/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام انّهما قالا كلّ طلاق فى غضب أو يمين فليس بطلاق.
81-40035-(11) الجعفريّات 181: باسناده عن علىّ عليه السلام قال ان قال رجل امرأته طالق ثلاثاً ان أكل عامه هذا فاكهة فأكل رمّاناً او رطباً او عنباً عليه الطلاق و الرطب من الفاكهة الى أن يبس فيصير تمراً فاذا يبس و صار تمراً خرج من حدّ الفاكهة.
وتقدّم
فى رواية معاذ (42) من باب (1)كراهة اليمين الصّادقة من أبواب الايمان ج 24 قوله أنا أستحلف بالطّلاق و العتاق فما ترىٰ أحلف لهم قال احلف لهم بما أرادوا اذا خفتَ.
وفى رواية أبى بكر (47) قوله فرخّص لى فى الحلف لهم بالعتاق و الطّلاق.
وفى رواية سماعة (48) قوله عليه السلام اذا حلف الرّجل باللّه تقيّة لم يضرّه و بالطّلاق و العتاق أيضاً.
وفى رواية زرارة (49) قوله عليه السلام فاحلف لهم بما شاؤا فقلت جعلت فداك بطلاق و عتاق قال عليه السلام بما شاؤا.
وفى رواية الحضرمى (50) قوله ر جل حلف للسّلطان بالطّلاق فقال عليه السلام اذا خشى سيفه و سوطه فليس عليه شىء.
وفى رواية ابن أبى نصر (52) قوله الرّجل يستكره على اليمين فيحلف بالطّلاق و العتاق و صدقة ما يملك أ يلزمه ذلك فقال له.
وفى رواية اسماعيل (54) قوله فانّه يستحلفنى بالطّلاق فقال احلف له. وفى احاديث باب (12) انّه لا تنعقد اليمين بالطّلاق ما يدلّ على ذلك فراجع. ولاحظ باب (40) ان من شرط لزوجته إن تزوّج عليها او تسرّىٰ فهى طالق بطل الشّرط من ابواب المهور ج 26.
1) . الحنث فى اليمين نقضها - حنث فى يمينه اذا لم يف بموجبها - مجمع.
78-40032-(8) از امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه سوگند خورده و گفته اگر با همسرش در روز ماه رمضان مباشرت جنسى نكند همسرش مطلّقه باشد، روايت است كه حضرت فرمود: «با همسرش به سفر برود و در روز (ماه رمضان) با او مباشرت جنسى كند.»
79-40033-(9) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس سوگند طلاق و يا آزادسازى برده بخورد سپس به آن وفا نكند چيزى نيست همسرش بر او مطلّقه نمى شود و بنده اش بر او آزاد نمى گردد و همينطور كسى كه سوگند به حج و يا قربانى بخورد چون رسول خدا صلى الله عليه و آله از سوگند به غير خدا و از طلاق به غير سنّت و از آزادسازى براى غير خدا و از حج براى غير خدا نهى كرد.»
80-40034-(10) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «هر طلاقى در حال غضب و يا سوگند طلاق نيست.»
81-40035-(11) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «اگر مردى بگويد همسرش سه طلاقه باشد اگر در طول سال ميوه اى بخورد و بعد انار يا رطب و يا انگورى بخورد، بر او طلاق است (همسرش مطلّقه مى شود) و رطب (خرماى تازه) ميوه محسوب مى شود تا آن كه خشك گردد و تمر (خرماى خشك) محسوب گردد و چون خشك شده و تمر شد از حدّ ميوه بيرون مى رود.»
ارجاعات
گذشت:
در روايات چهل و دوّم از باب يكم از باب هاى سوگندها اين گفته كه: «من را به طلاق و آزاد سازى برده سوگند داده مى شود نظر شما چيست كه براى شان سوگند بخورم؟ حضرت فرمود: هنگامى كه مى ترسى به هر چه مى خواهند برايشان سوگند بخور.»
و در روايت چهل و هفتم اين گفته كه: «حضرت براى من در مورد سوگند خوردن براى آنان به آزاد سازى و طلاق اجازه دادند.»
و در روايت چهل و هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه مرد از روى تقيّه به خدا سوگند بخورد اين سوگند ضررى براى او ندارد و نيز سوگند به طلاق زن و آزاد سازى برده نيز همينطور است.»
و در روايت چهل و نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «به هر چه مى خواهند برايشان سوگند بخور. گفتم:
فدايت شوم! به طلاق و آزاد سازى برده سوگند بخورم؟ حضرت فرمود: به هر چه كه مى خواهند.»
و در روايت پنجاهم اين گفته كه: «مردى براى حاكم به طلاق سوگند خورده است حضرت فرمود:
هنگامى كه از شمشير و تازيانۀ او بترسد بر او چيزى نيست.»
و در روايت پنجاه و دوم اين گفته كه: «مردى بر سوگند اكراه مى شود و به طلاق همسر و آزادسازى برده ها و صدقه بودن تمام دارايى اش سوگند مى خورد آيا اين سوگند بر او لازم مى شود؟ حضرت فرمود: نه.»
و در روايت پنجاه و چهارم اين گفته كه: «او مرا به طلاق سوگند مى دهد حضرت فرمود: براى او سوگند بخور.»
و در روايات باب دوازدهم چيزى كه بر اين مفاد دلالت دارد مراجعه كنيد و بنگر به باب چهلم از باب هاى مهرها.
ويأتى
فى رواية زرارة (1) من باب (24) انّ طلاق المكره و المضطرّ ليس بصحيح قوله و ان حلّفنى بالطّلاق و العتاق فقال عليه السلام احلف له ثمّ أخذ تمرة فحفن بها من زبد كان قدّامه فقال ما ابالى حلفت لهم بالطّلاق و العتاق او اكلتها (آكلها - خ ل). وفى رواية يحيى بن عبداللّه (2) ما يمكن ان يستدلّ به على ذلك.
وفى رواية حفص (13) من باب (44) جملة من القضايا المنقولة عن أمير المؤمنين عليه السلام من ابواب القضاء ج 30 قوله بينما رجلان جالسان فى زمن عمر بن الخطّاب اذ مرّ بهما رجل مقيّد فقال احد الرجلين ان لم يكن فى قيده كذا و كذا فامرأته طالق ثلاثاً الآخر ان كان فيه كما قلت فامرأته طالق ثلاثاً الخ. فلاحظ فانّه يستفاد منه و قوع الطلاق بهذه الالفاظ.
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (2):228-232: «وَ اَلْمُطَلَّقٰاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ فِي أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذٰلِكَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ اَلَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اَللّٰهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسٰانٍ وَ لاٰ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاّٰ أَنْ يَخٰافٰا أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِمٰا فِيمَا اِفْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ * فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِمٰا أَنْ يَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ يُبَيِّنُهٰا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ * وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاٰ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آيٰاتِ
مى آيد:
در روايت يكم از باب بيست و چهارم اين گفته كه: «اگر مرا به طلاق همسر و آزادى برده هايم سوگند داد؟ حضرت فرمود: برايش سوگند بخور. سپس حضرت خرمايى را برداشت و آن را با كره اى كه جلوى حضرت بود در مشتش قرار داد و فرمود: باكى ندارم كه براى آنان به طلاق همسر و آزادى برده هايم سوگند بخورم يا اين كه خرما و كره اى كه در مشتم گرفته ام بخورم.»
و در روايت دوّم چيزى كه ممكن است بدان بر اين مفاد استدلال كرد.
و در روايت سيزدهم از باب چهل و چهارم از باب هاى قضاء اين گفته كه: «در حالى كه دو نفر در زمان عمر نشسته بودند كه مردى در زنجير از كنار آنان گذشت يكى از دو نفر گفتند: اگر زنجير او اين اندازه وزن نداشته باشد همسرش سه طلاقه باشد و ديگرى گفت: اگر اين اندازه وزنى كه گفتى داشته باشد زن من سه طلاقه باشد...» شما ملاحظه كنيد؛ چون از آن استفاده مى شود كه طلاق با اين الفاظ واقع مى شود.
باب 8 شرايط انشاء طلاق
خداوند تعالى مى فرمايد:
زنان مطلّقه بايد تا سه مرتبه عادت ماهانه ديدن (پاك شدن) انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند) و اگر به خدا و روز بازپسين ايمان دارند، براى آنها حلال نيست كه آنچه را خدا در رحم هاى شان آفريده كتمان كنند و همسران شان براى بازگرداندن آنها (به زندگى زناشويى) در اين مدت (از ديگران) سزاوارترند اين در صورتى است كه (به راستى) خواهان اصلاح باشند و براى زنان همانند وظايفى كه بر دوش آنهاست، حقوق شايسته اى قرار داده شده و مردان بر آنان برترى دارند و خداوند توانا و حكيم است.
طلاق، (طلاقى كه رجوع و بازگشت دارد) دو مرتبه است (و پس از دو طلاق،) بايد يا به طور شايسته همسر خود را نگهدارى كند (و آشتى نمايد) يا به نيكى او را رها سازد و براى شما حلال نيست كه چيزى از آنچه به آنها داده ايد پس بگيريد مگر اين كه (دو همسر) بترسند كه حدود الهى را برپا ندارند.
در اين حال اگر بترسيد كه حدود الهى را رعايت نكنند، گناهى بر آنها نيست كه زن، فديه و عوضى بپردازد تا شوهر او را طلاق دهد. اينها حدود الهى است؛ از آن تجاوز نكنيد و هر كس از حدود الهى تجاوز كند، ستمكار است و اگر (بعد از دو طلاق و رجوع، بار ديگر، شوهر) او را طلاق داد، بعد از آن، زن بر او حلال نخواهد بود مگر اين كه همسر ديگرى انتخاب كند كه اگر (همسر دوم) او را طلاق گفت، گناهى ندارد كه بازگشت كنند (و با يكديگر ازدواج نمايند) اگر اميد داشته باشند كه حدود الهى را محترم مى شمرند و اينها حدود الهى است كه خدا آن را براى گروهى كه آگاهند، بيان مى نمايد و هنگامى كه زنان را طلاق داديد و به پايان عدۀ خود رسيدند يا به طور شايسته آنها را نگاه داريد (و آشتى كنيد) و يا به طرز پسنديده اى آنها را رها سازيد و آنها را به خاطر زيان رساندن نگه نداريد تا
اَللّٰهِ هُزُواً وَ اُذْكُرُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ اَلْكِتٰابِ وَ اَلْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ * وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كٰانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ ذٰلِكُمْ أَزْكىٰ لَكُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اَللّٰهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ».
سورة الطلاق (65):1-2: «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ رَبَّكُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِينَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لاٰ تَدْرِي لَعَلَّ اَللّٰهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِكَ أَمْراً * فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَ أَقِيمُوا اَلشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كٰانَ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ وَ مَنْ يَتَّقِ اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً».
82-40036-(1) كافى 62/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبدالرّحمن ابن أبى نجران عن عبداللّه بن بكير عن زرارة عن اليسع قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول لا طلاق إلّا على السنّة و لا طلاق على السّنّة إلّا علىٰ طهر من غير جماع و لا طلاق على سنّة و على طهر من غير جماع إلّا ببيّنة و لو أنّ رجلاً طلّق على سنّة و على طهر من غير جماع و لم يشهد لم يكن طلاقه طلاقاً و لو أنّ رجلاً طلق على سنّة و على طهر من غير جماع و اشهد و لم ينو الطّلاق لم يكن طلاقه طلاقاً. تهذيب 51/8: محمّد بن يعقوب عن محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ ابن ابراهيم عن أبيه جميعاً عن عبدالرّحمن ابن أبى نجران عن عبداللّه بن بكير عن زرارة عن اليسع قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول لا طلاق على سنّة إلّا على طهر من غير جماع و لا طلاق على سنّة و على طهر من غير جماع إلّا ببيّنة، و لو أنّ رجلاً طلّق على سنّة و على طهر من غير جماع و أشهد و لم ينو الطّلاق لم يكن طلاقه طلاقاً.
(به حقوق شان) تجاوز كنيد و كسى كه چنين كند به خويشتن ستم كرده است و (با اين كارها) آيات خدا را به استهزاء نگيريد و نعمت خدا را بر خود به ياد بياوريد و كتاب آسمانى و علم و دانشى را كه بر شما نازل كرده و شما را با آن پند مى دهد و از خدا پروا كنيد و بدانيد خداوند از هر چيزى (حتى از نيت هاى شما) آگاه است و هنگامى كه زنان را طلاق داديد و به پايان عدۀ خود رسيدند، مانع آنها نشويد كه با همسران (سابق) خويش ازدواج كنند اگر رضايت در ميان آنان به طرز پسنديده اى برقرار گردد اين دستورى است كه تنها افرادى از شما كه ايمان به خدا و روز قيامت دارند از آن پند مى گيرند اين (دستور) براى رشد (خانواده هاى) شما و پاكيزگى (جامعه) مفيدتر است و خدا مى داند و شما نمى دانيد.(1)
اى پيامبر! هرزمان خواستيد زنان را طلاق دهيد در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق گوييد و حساب عدّه را نگه داريد و از (مخالفت فرمان) خدايى كه پروردگار شماست بپرهيزيد نه شما آنها را از خانه هاى شان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند، مگر آن كه كار زشت آشكارى انجام دهند؛ اين حدود (و مرزهاى) خداست و هر كس از حدود الهى تجاوز كند به خويشتن ستم كرده تو نمى دانى شايد خداوند بعد از اين وضع تازه اى (براى اصلاح) فراهم كند و چون عدّۀ آنها به پايان نزديك شود يا آنها را به طرز شايسته اى نگه داريد يا به طرز شايسته اى از آنان جدا شويد و دو مرد عادل از خودتان را گواه گيريد و شهادت را براى خدا برپا داريد؛ اين چيزى است كه مؤمنان به خدا و روز قيامت به آن اندرز داده مى شوند و هر كس تقواى الهى پيشه كند، خداوند راه نجاتى براى او فراهم مى كند.(2)
82-40036-(1) يسع گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: طلاق نيست مگر بر پايۀ سنّت و طلاق بر پايۀ سنّت نيست مگر در طهر غير مواقعه(3)و طلاق بر سنّت و طلاق در طهر غير مواقعه نيست مگر با بيّنه (دو شاهد) و اگر مردى بر پايۀ سنّت و در طهر غير مواقعه طلاق دهد و شاهد نگيرد طلاقش طلاق نيست و اگر مردى بر پايۀ سنّت و در طهر غير مواقعه طلاق دهد و شاهد هم بگيرد ولى نيّت طلاق نداشته باشد طلاقش طلاق نيست.»
83-40037-(1)تهذيب 26/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 65/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن ابراهيم عن أبيه جميعاً عن الحسن بن محبوب عن على بن رئاب عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام أنّه قال كلّ طلاق لا يكون على السّنّة أو طلاق علىٰ العدّة(2)فليس بشىء قال زرارة فقلت لأبى جعفر عليه السلام فسّر لى طلاق السّنّة و طلاق العدّة فقال أمّا طلاق السّنّة فاذا أراد الرّجل أن يطلّق(2) أمرأته فلينتظر بها حتّى تطمث و تطهر فاذا خرجت من طمثها طلّقها تطليقةً من غير جماع و يشهد شاهدين على ذلك ثمّ يدعها حتّى تطمث طمثتين، فتنقضىٰ عدّتها بثلاث حيض و قد بانت منه و يكون خاطباً من الخطّاب ان شاءت تزوّجته و ان شاءت لم تتزوّجه و عليه نفقتها و السّكنىٰ مادامت فى عدّتها و هما يتوارثان حتّى تنقضى العدّة قال و أمّا طلاق العدّة الّذى(3)قال اللّه عزّ و جلّ «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ» فاذا أراد الرّجل منكم أن يطلّق امرأته طلاق العدّة فلينتظر بها حتّى تحيض و تخرج من حيضها ثمّ يطلّقها تطليقةً من غير جماع و يشهد شاهدين عدلين و يراجعها من يومه ذلك أن أحبّ أو بعد ذلك بأيّام [أو - كا] قبل أن تحيض و يشهد على رجعتها و يواقعها و يكون معها(4)حتّى تحيض فاذا حاضت و خرجت من حيضها طلّقها تطليقةً اُخرىٰ من غير جماع و يشهد على ذلك، ثمّ يراجعها أيضاً متى شاء قبل أن تحيض و يشهد على رجعتها و يواقعها و تكون معه إلى أن تحيض الحيضة الثّالثة، فاذا خرجت من حيضتها (الثّالثة - كا) طلّقها (التطليقة - كا) الثّالثة بغير جماع و يشهد على ذلك فاذا فعل ذلك فقد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره قيل له فان كانت ممّن لا تحيض قال مثل هذه تطلّق طلاق السّنّة.
84-40038-(3) تهذيب 25/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 64/6: أبي عليّ الأشعري عن محمّد بن عبدالجبّار و محمّد بن جعفر (و - يب) أبي(5)العبّاس الرّزّاز عن أيّوب بن نوح و عليّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً (عن ابن أبي نجران - يب) عن صفوان بن يحيى عن ابن مسكان عن محمّد بن مسلم عن أبي جعفر عليه السلام قال طلاق السّنّة يطلّقها تطليقةً - يعني على طهر من
83-40037-(2) امام باقر عليه السلام فرمود: «هر طلاقى كه بر مبناى سنّت نباشد و يا طلاقى كه بر پايۀ عدّه نباشد ارزشى ندارد. زراره گويد: به امام باقر عليه السلام گفتم: طلاق سنّت و طلاق عدّه را برايم تفسير كنيد. امام فرمود: طلاق سنّت اين است كه هر زمان مرد بخواهد همسرش را طلاق بدهد صبر كند تا زن حيض شود و بعد پاك گردد پس از آن كه از حيض بيرون آيد بدون اين كه با او همبستر شود و در حضور دو شاهد او را طلاق دهد آنگاه زن را وانهد تا دو مرتبه حيض شود و در بار سوّم حيض، عدّۀ او تمام مى شود و از مرد جدا مى گردد و مرد (پس از تمام شدن عدّه) به سان خواستگاران ديگر است اگر زن بخواهد با او ازدواج مى كند و اگر نخواهد ازدواج نمى كند و مخارج زن و مسكن او تا زمانى كه در عدّه است بر عهدۀ مرد است و زن و مرد تا پايان عدّه از يكديگر ارث مى برند.
و امّا طلاق عدّه همان است كه خداوند عز و جل فرموده است: «آنها را طلاق گوييد و حساب عدّه را نگه داريد» هر زمان مردى بخواهد همسرش را طلاق عدّه دهد بايد انتظار بكشد تا زن حيض شود و از حيض بيرون رود آنگاه او را بدون اين كه با او همبستر شود طلاق دهد و دو شاهد عادل بگيرد و همان روز يا چند روز بعد پيش از آن كه زن حيض شود به زن رجوع كند و بر رجوع خود شاهد بگيرد و با او همبستر شود و تا حيض بعدى با او باشد پس از آن كه حيض شد و از حيض بيرون آمد بدون آن كه با او مباشرت جنسى كند، با حضور شاهد او را طلاق دهد و سپس پيش از آن كه زن حيض شود رجوع كند و بر رجوع خويش شاهد بگيرد و با او همبستر شود و با او باشد تا آن كه براى بار سوّم زن حيض شود و هنگامى كه از حيض سوم بيرون آمد بدون آن كه با او همبستر شود او را طلاق سوّم دهد و بر طلاق شاهد گيرد اين گونه كه عمل كند زن از مرد جدا مى شود و ديگر زن براى اين مرد حلال نمى شود تا با مرد ديگرى ازدواج كند.
به امام گفته شد: اگر زن از زنانى باشد كه حيض نمى شود؟ حضرت فرمود: چنين زنى طلاق سنّت داده مى شود.»
84-40038-(3) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق سنّت اين است كه زن را يك طلاق مى دهد منظور در طهر غير مواقعه همراه با شهادت دو شاهد سپس زن را رها مى كند تا سه قرء (\طهر) و چون سه قرء گذشت زن از مرد جدا مى شود و مرد خواستگارى از خواستگاران است اگر زن بخواهد با او ازدواج مى كند و اگر بخواهد نه و اگر مرد بخواهد كه به زن رجوع كند بر رجوع خود پيش از آن كه سه قرء زن بگذرد، شاهد مى گيرد و زن براى مرد بر همان طلاق گذشته است.»
غير جماع بشهادة شاهدين - ثمّ يَدَعها حتّى تمضى أقراؤها فإذا مضت أقراؤها فقد بانت منه و هو خاطب من الخطّاب، إن شاءت نكحته، و ان شاءت فلا، و ان أراد أن يراجعها أشهد على رجعتها قبل أن تمضى أقراؤها فتكون عنده على التّطليقة الماضية، قال: و قال أبو بصير عن أبي عبداللّه عليه السلام هو قول اللّه عزّ و جلّ: «اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسٰانٍ» التّطليقة الثالثة(1)التّسريح بإحسان.
85-40039-(2)كافى 69/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان تهذيب 29/8: استبصار 270/3: الحسين بن سعيد عن النضر بن سويد عن عبداللّه بن سنان عن أبي عبداللّه عليه السلام قال قال أمير المؤمنين عليه السلام إذا أراد الرّجل الطّلاق طلّقها (فى - كا) قُبُلِ عدّتها بغير(3)جماع، فانّه إذا طلّقها واحدةً ثمّ تركها حتّى يخلو أجلها (ان شاء أن يخطب مع الخطّاب فعل، فان راجعها قبل أن يخلو أجلها - كا - صا) أو بعده كانت(4)عنده على تطليقة، فإن طلّقها الثّانية (أيضاً - كا) فشاء(4) أن يخطبها مع الخطّاب ان كان تركها حتّى يخلو(5)أجلها، فان(6)شاء راجعها قبل أن ينقضى أجلها، فان فعل فهى عنده على تطليقتين، فان طلّقها الثّالثة(7)فلا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، و هى ترث و تورث ماكانت فى (الدّم من - كا - صا) التّطليقتين الأوّلتين. تفسير العيّاشى 119/1: عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عن أمير المؤمنين عليهما السلام قال اذا أراد (و ذكر نحو ما فى كا).
86-40040-(5) تهذيب 27/8: استبصار 268/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 66/6: علىّ ابن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى نجران(8)أو غيره عن ابن مسكان عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن طلاق السّنّة قال: طلاق السّنّة اذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته يدعها ان كان قد دخل بها حتّى تحيض ثمّ تطهر، فاذا طهرت طلّقها واحدةً بشهادة شاهدين، ثمّ يتركها حتّى تعتدّ ثلاثة قروء فاذا مضت ثلاثة قروء فقد بانت منه بواحدة و كان زوجها خاطباً من الخطّاب، ان شاءت تزوّجته، و ان شاءت لم تفعل، فان تزوّجها بمهر جديد كانت
ابو بصير از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه اين همان فرموده خداوند عز و جل است كه: «طلاق، (طلاقى كه رجوع و بازگشت دارد) دو مرتبه است (و پس از دو طلاق) بايد يا به طور شايسته همسر خود را نگهدارى كند (و آشتى نمايد) يا با نيكى او را رها سازد» طلاق دادن سوّم همان با نيكى رها كردن است.»
85-40039-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام فرمودند: هنگامى كه مرد قصد طلاق دارد زن در ابتداى عدّه اش بدون مباشرت جنسى طلاق مى دهد چون او هنگامى كه زن را يك طلاق دهد و سپس او را رها سازد تا مدّتش بگذرد اگر مرد بخواهد مى تواند همراه خواستگاران، خواستگارى كند پس اگر به زن پيش از گذشت مدّتش رجوع كند (كه رجوع كرده) و يا بعد از گذشت مدّتش كه در اين صورت زن براى مرد يك طلاقه است و اگر زن را طلاق دوّم داد و خواست كه همراه خواستگاران از او خواستگارى كند اين در صورتى است كه زن را رها كرده تا مدّتش سرآمده است ولى اگر بخواهد مى تواند پيش از گذشت مدّتش به زن رجوع كند و اگر چنين كرد پس زن براى مرد دو طلاقه است و اگر زن را براى بار سوّم طلاق داد ديگر زن براى مرد حلال نمى شود تا آن كه با شوهرى ديگر ازدواج كند و زن از مرد ارث مى برد و مرد از او ارث مى برد مادامى كه زن در دو طلاق اوّل و دوّم است.»
86-40040-(5) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق سنّت پرسيدم كه حضرت فرمود: طلاق سنّت اين است: هنگامى كه مرد بخواهد همسرش را طلاق دهد اگر با او مباشرت جنسى كرده است او را مى گذارد تا حيض شود و سپس پاك گردد و هنگامى كه پاك شد با حضور دو شاهد او را يك طلاق مى دهد سپس او را رها مى كند تا سه طهر عدّه نگه دارد و چون سه طهر گذشت از مرد به يك طلاق
عنده على اثنتين باقيتين و قد مضت الواحدة، فان هو طلّقها واحدةً أخرىٰ على طهر (من غير جماع - كا) بشهادة شاهدين ثمّ تركها حتّى تمضى أقراؤها (فاذا مضت أقراؤها - كا - صا) من قبل أن يراجعها فقد بانت منه بأثنتين و ملكت أمرها و حلّت للأزواج، و كان زوجها خاطباً من الخطّاب، ان شاءت تزوّجته، و ان شاءت لم تفعل، فان هو تزوّجها تزويجاً جديداً بمهر جديد كانت معه بواحدة(1)باقية و قد مضت (إ - كا) ثنتان، فان أراد أن يطلّقها لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره تركها حتّى إذا حاضت و طهرت أشهد على طلاقها تطليقةً واحدةً، ثمّ لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره.
و أمّا طلاق الرّجعة(2)فأن يَدَعها حتّى تحيض و تطهر، ثمّ يطلّقها بشهادة شاهدين، ثمّ يراجعها و يواقعها، ثمّ ينتظر بها الطّهر، فإذا حاضت و طهرت أشهد شاهدين على تطليقة أخرىٰ، ثمّ يراجعها و يواقعها ثمّ ينتظر بها الطّهر، فاذا حاضت و طهرت أشهد شاهدين على التّطليقة الثّالثة، ثمّ لا تحلّ له (أبداً - كا) حتّى تنكح زوجاً غيره، و عليها أن تعتدّ ثلاثة قروء من يوم طلّقها التطليقة الثّالثة، فان طلّقها واحدةً على طهر بشهود ثمّ انتظر بها حتّى تحيض و تطهر، ثمّ طلّقها قبل أن يراجعها لم يكن طلاق(3)الثّانية، طلاقاً لأنّه طلّق طالقاً، لأنّه إذا كانت المرأة مطلّقه من زوجها كانت خارجةً من ملكه حتّى يراجعها، فإذا راجعها صارت فى ملكه ما لم يطلّق التّطليقة الثّالثة، فإذا طلّقها التّطليقة الثّالثة فقد خرج ملك الرّجعة من يده، فان طلّقها على طهر بشهود، ثمّ راجعها و انتظر بها الطّهر من غير مواقعة، فحاضت و طهرت، ثمّ طلّقها قبل أن يدنّسها(4)بمواقعة بعد الرّجعة لم يكن طلاقه لها طلاقاً لأنّه طلّقها التّطليقة الثّانية فى طهر الأولىٰ ولاينقض(5)الطّهر إلّا بمواقعة (بعد - كا - يب) الرّجعة و كذلك لا تكون التطليقة الثالثة(6)إلّا بمراجعة و مواقعة بعد المراجعة(7)ثمّ حيض و طهر بعد الحيض(8)ثمّ طلاق بشهود حتّى يكون لكلّ تطليقة طهر من تدنيس المواقعة بشهود. تفسير عليّ بن ابراهيم 74/1: حدّثنى أبى عن اسماعيل بن مهران عن يونس عن عبداللّه بن مسكان
جدا مى شود و شوهرش يكى از خواستگاران است اگر زن بخواهد با او ازدواج مى كند و اگر بخواهد ازدواج نمى كند و اگر مرد با اين زن با مهر جديد ازدواج كرد اين زن نزد اين مرد دو طلاق ديگر باقى دارد و يك طلاق گذشته است پس اگر مرد زن را يك طلاق ديگر در طهر غير مواقعه با حضور دو شاهد داد سپس او را رها كرد تا چند طهرش گذشت و به او مراجعه نكرد زن از مرد با دو طلاق جدا شده است و زن مالك اختيار خويش است و براى خواستگاران حلال است و همسرش يكى از خواستگاران است. اگر زن بخواهد با او ازدواج مى كند و اگر بخواهد ازدواج نمى كند پس اگر مرد با زن ازدواج جديد با مهر جديد كرد زن با اين مرد يك طلاق باقى دارد و دو طلاق گذشته است و اگر مرد بخواهد كه او را طلاق دهد طلاقى كه ديگر اين زن بر آن مرد حلال نشود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند، زن را رها مى كند تا حيض شود و پاك شود و براى طلاقش شاهد مى گيرد يك بار ديگر او را طلاق مى دهد سپس اين زن ديگر بر اين مرد حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند.
و امّا طلاق رجعت(1)اين است كه زن را رها كند تا حيض شود و پاك گردد سپس او را با شهادت دو شاهد طلاق مى دهد پس از آن به زن رجوع مى كند و با او مباشرت جنسى مى كند سپس منتظر مى ماند تا زن پاك شود و چون حيض شد و پاك گرديد دو شاهد بر طلاق ديگر (دوّم) مى گيرد سپس به او رجوع مى كند و با او مباشرت جنسى مى نمايد سپس منتظر مى ماند تا زن پاك گردد و چون زن حيض شد و پاك گرديد دو شاهد بر طلاق سوّم مى گيرد پس از آن ديگر اين زن بر اين مرد حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند و بر زن است كه سه طهر از روزى كه مرد او را طلاق سوّم داده عدّه نگه دارد پس اگر زن را يك طلاق داد در طهر با حضور شاهدان سپس منتظر ماند تا زن حيض شده و پاك گردد سپس او را پيش از رجوع طلاق داد اين طلاق دوّم، طلاق نيست چون مطلقه را طلاق داده زيرا هنگامى كه زن از شوهرش طلاق داده شده در اين صورت از ملك شوهر بيرون رفته تا آن كه شوهر به او رجوع كند و چون به او رجوع كرد زن به ملك او برمى گردد مادامى كه طلاق سوّم را نداده باشد و چون طلاق سوّم را داد مالكيّت رجوع از دست مرد خارج مى شود پس اگر مرد، زن را در حال طهر با شاهدان طلاق داد سپس به زن رجوع كرد و منتظر طهر غير مواقعه ماند و زن حيض شد و پاك گرديد سپس مرد او را پيش از آن كه زن را با مباشرت جنسى پس از رجوع آلوده سازد، طلاق داد طلاق او طلاق محسوب نمى شود چون زن را در حال طهر طلاق اوّل، طلاق دوّم داده و طهر را با مباشرت جنسى پس از رجوع نشكسته است همينطور طلاق سوّم نمى شود مگر با رجوع و مباشرت جنسى پس از رجوع سپس حيض شدن و پاك شدن پس از حيض
1) . و يا طلاق عدّه
عن أبى عبداللّه عليه السلام (نحوه باختلاف فى اللّفظ و زادبعد قوله فان طلّقها واحدة اخرى الخ (ثمّ راجعها و واقعها ثمّ انتظر بها حتّى اذا حاضت و طهرت طلّقها طلقة اُخرىٰ بشهادة شاهدين) و بعد قوله من يوم طلّقها التّطليقة الثالثة - لدنس النّكاح و هما يتوارثان مادامت فى العدّة.
87-40041-(6) كافى 67/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان بن يحيى، و عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و على ابن ابراهيم عن أبيه جميعاً، عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن عبدالكريم جميعاً عن الحسن بن زياد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن طلاق السّنّة كيف يطلّق الرّجل امرأته فقال يطلّقها فى طهر (فى - ئل) قُبُل عدّتها من غير جماع بشهود فان طلّقها واحدة ثمّ تركها حتّى يخلو أجلها فقد بانت منه و هو خاطب من الخطّاب و ان راجعها فهى عنده على تطليقة ماضية و بقى تطليقتان فان طلّقها الثّانية و تركها حتّى يخلو أجلها فقد بانت منه و ان هو أشهد على رجعتها قبل أن يخلو أجلها فهى عنده على تطليقتين ماضيتين و بقيت واحدة، فان طلّقها الثّالثة فقد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، و هى ترث و تورث ماكان له عليها رجعة من التّطليقتين الأوّلتين.
88-40042-(7) فقيه 320/3: روى عن الائمّة عليهم السلام أنّ طلاق السّنّة هو أنه اذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته تربّص(1)بها حتّى تحيض و تطهر، ثمّ يطلّقها فى قُبُلِ عدّتها بشاهدين عدلين فى موقف و احد بلفظة واحدة، فان أشهد على الطّلاق رجلاً و أشهد بعد ذلك الثاني لم يجز ذلك الطّلاق إلّا أن يشهدهما جميعاً فى مجلس واحد، فاذا مضت بها ثلاثة أطهار فقد بانت منه و هو خاطب من الخطّاب و الأمر اليها، ان شاءت تزوّجته و ان شاءت فلا، فان تزوّجها بعد ذلك تزوّجها بمهر جديد فان أراد طلاقها طلّقها للسّنّة على ما وصفت، و متى طلّقها طلاق السّنّة فجائز له أن يتزوّجها بعد ذلك، و سمّى طلاق السّنّة طلاق الهدم (لأنّه - ظ) متى استوفت قروءها و تزوّجها ثانيةً هدم الطّلاق الأوّل، و كلّ طلاق خالف السّنّة فهو باطل و من طلّق امرأته للسّنّة فله أن يراجعها مالم تنقضِ عدّتها، فاذا انقضت عدّتها بانت منه و كان خاطباً من الخطّاب و لا تجوز شهادة النّساء فى الطّلاق و على المطلّق للسّنّة نفقة المرأة و السّكنىٰ مادامت فى عدّتها، و هما يتوارثان حتّى تنقضى العدّة.
1) . التّربّص: الانتظار.
و سپس طلاق با دو شاهد تا براى هر طلاق دادنى طهرى پس از آلوده كردن با مباشرت جنسى به همراه شاهدان باشد.»
87-40041-(6) حسن بن زياد گويد: «دربارۀ طلاق از امام صادق عليه السلام پرسيدم كه چگونه مرد همسر خويش را طلاق مى دهد؟ امام فرمود: مرد همسر خويش را در حال طهارت زن در ابتداى عدّه اش بدون مباشرت جنسى با حضور شاهدان طلاق مى دهد پس اگر زن را يك طلاق داد سپس گذاشت تا مدتّش بگذرد آن زن از مرد جدا مى شود و ديگر مرد (پس از اين مدّت) خواستگارى همچون ديگر خواستگاران است و اگر اين مرد به آن زن رجوع كرد آن زن براى اين مرد يك طلاق داده شده و دو طلاق باقيمانده است پس اگر آن زن را براى بار دوّم طلاق داد و او را رها كرد تا مدّتش بگذرد آن زن از او جدا مى شود و اگر پيش از پايان عدّۀ طلاق بر بازگشت به زن شاهد گرفت آن زن براى آن مرد دو طلاق داده شده و يك طلاق ديگر مانده است پس اگر براى بار سوّم آن زن را طلاق داد آن زن از او جدا مى شود و ديگر براى او حلال نمى شود مگر اينكه با مرد ديگرى ازدواج كند و اين زن از مرد ارث مى برد و مرد از او ارث مى برد تا وقتى كه مرد در طلاق اول و دوم حق رجوع به آن زن را دارد.»
88-40042-(7) از امامان عليهم السلام روايت شده كه طلاق سنّت اين است: «هنگامى كه مرد مى خواهد همسرش را طلاق دهد منتظر مى ماند تا زن حيض شود و پاك گردد سپس زن را در ابتداى عدّه اش با دو شاهد عادل در يك جا با يك لفظ طلاق مى دهد پس اگر يك مرد را شاهد طلاق گرفت و پس از آن مرد ديگرى را، اين طلاق جايز نيست مگر اينكه هر دو را با هم در يك مجلس شاهد گيرد و چون سه طهر از زن گذشت زن از مرد جدا مى شود و مرد يكى از خواستگاران است و اختيار با زن است اگر خواست با مرد ازدواج مى كند و اگر خواست نه پس اگر مرد با زن پس از اين ازدواج كند با مهر جديد ازدواج مى كند و اگر خواست او را طلاق دهد طلاق سنّت مى دهد آن گونه كه گفتم.
و هر زمان زن را طلاق سنّت داد مى تواند با زن پس از آن ازدواج كند و طلاق سنّت طلاق هدم ناميده شده است چون هر زمان كه پاكى ها كامل گردد و مرد با زن براى بار دوّم ازدواج كند طلاق اوّل را منهدم كرده است.
و هر طلاقى كه مخالف سنّت باشد باطل است و هر مردى كه همسرش را بر پايۀ سنّت طلاق دهد مى تواند پيش از گذشت عدّه اش به زن رجوع كند و چون عدّه اش گذشت زن از او جدا مى شود و مرد يكى از خواستگاران است و شهادت زنان در مورد طلاق جايز نيست و بر عهدۀ كسى كه طلاق سنّت مى دهد نفقۀ زن و سكناى اوست مادامى كه زن در عدّه است و اين دو از هم ارث مى برند تا عدّه بگذرد.»
89-40043-(8) فقه الرّضا عليه السلام 241: أمّا طلاق السّنّة اذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته يتربّص بها حتّى تحيض و تطهر ثمّ يطلّقها تطليقةً واحدةً فى قُبُلِ عدّتها بشاهدين عدلين فى مجلس واحد فان أشهد على الطّلاق رجلاً واحداً، ثمّ أشهد بعد ذلك برجل آخر لم يجز ذلك الطّلاق إلّا أن يشهدهما جميعاً فى مجلس واحد بلفظ واحد، فاذا طلّقها على هذا تركها حتّى تستوفى قروءها و هى ثلاثة أطهار أو ثلاثة أشهر ان كانت ممّن لا تحيض و مثلها تحيض، فاذا رأت أوّل قطرة من دم الثّالث خاطب من الخطّاب، و الأمر اليها ان شاءت تزوّجت نفسها منه و ان شاءت لم تزوّجه، فان تزوّجها ثانيةً بمهر جديد، فان أراد طلاقها ثانيةً من قبل أن يدخل بها طلّقها بشاهدين عدلين و لا عدّة عليها منه (الى ان قال) فاذا أراد المطلّق للسّنّة أن يطلّقها ثانيةً بعد ما دخل بها طلّقها مثل تطليقته الأولىٰ على طهر من غير جماع بشاهدين عدلين يتربّص بها حتّى تستوفى قروءها فان زوّجته نفسها بمهر جديد و (ان - خ) أراد أن يطلّقها الثّالثة طلّقها و قد بانت منه ساعة طلّقها و لا تحلّ للأزواج حتّى تستوفى قروءها و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، و روى أنّها لا تحلّ له أبداً اذا طلّقها طلاق السّنّة على ما و صفناه و سمّى طلاق السّنّة الهدم لأنّه متى (ما - ك) استوفت قروءها و تزوّجها الثّانية هدم طلاق الأوّل، و روى أنّ طلاق الهدم لا يكون إلّا بزوجٍ ثانٍ.
90-40044-(9) المقنع 115: و الطّلاق على و جوهٍ كثيرة منها: طلاق السّنّة و هو أنّه اذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته انتظر بها حتّى تحيض و تطهر، فيطلّقها تطليقةً واحدةً و يشهد على ذلك شاهدين عدلين، ثمّ يَدَعها حتّى تستوفى قروءها و هى ثلاثة أطهار أو ثلاثة أشهر ان كانت ممّن لا تحيض و مثلها تحيض، فاذا رأت أوّل قطرة من دم ثالث فقد بانت منه و حلّت للزّواج و هو خاطب من الخطّاب، و الأمر اليها ان شاءت زوّجت نفسها منه و ان شاءت لا، و على الزّوج نفقتها و السّكنىٰ مادامت فى عدّتها و هما يتوارثان حتّى تنقضى العدّة.
91-40045-(10) الهداية 71: قال الصادق عليه السلام طلاق السّنّة هو أنّه اذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته تربّص بها حتّى تحيض و تطهر، ثمّ يطلّقها فى قُبُلِ عدّتها بشاهدين عدلين، فاذا مضت بها ثلاثة قروء أو ثلاثة أشهر فقد بانت منه و هو خاطب من الخطّاب، و الأمر اليها ان شاءت تزوّجته و ان شاءت فلا.
89-40043-(8) فقه الرضا عليه السلام: «امّا طلاق سنّت: هنگامى كه مرد قصد دارد كه همسرش را طلاق دهد منتظر مى ماند تا همسرش حيض شود و پاك گردد سپس همسرش را در ابتداى عدّه اش با حضور دو شاهد عادل در يك مجلس يك طلاق مى دهد پس اگر يك مرد را بر طلاق شاهد گيرد سپس بعد از آن مرد ديگرى را شاهد بگيرد اين طلاق نافذ نيست مگر اينكه هر دو را با هم در يك مجلس با يك لفظ شاهد بگيرد و چون زن را به اين شكل طلاق داد او را رها مى سازد تا سه طهرش و يا سه ماهش را (اگر از زنانى است كه حيض نمى شود ولى مشابه او حيض مى شود) كامل كند و هنگامى كه نخستين قطره از خون سوم را ديد زن از او جدا مى گردد و زن ازدواج نمى كند تا پاك گردد و چون پاك گرديد براى شوهر كردن حلال مى شود و شوهرش يكى از خواستگاران است و اختيار با زن است اگر خواست خودش را به ازدواج با اين مرد در مى آورد و اگر خواست با او ازدواج نمى كند و اگر بار دوّم با مهر جديد با او ازدواج كرد پس اگر بخواهد او را براى بار دوّم طلاق دهد پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند او را با حضور دو شاهد عادل طلاق مى دهد و عدّه اى بر زن براى اين مرد نيست با او مباشرت جنسى كند و او را با حضور دو شاهد عادل طلاق مى دهد و عدّه اى بر زن براى اين مرد نيست... تا آن كه گويد: پس اگر كسى كه طلاق سنّت مى دهد، بخواهد براى بار دوّم زن را طلاق دهد پس از آن كه با او مباشرت جنسى كرده است او را به سان طلاق اوّل طلاق مى دهد در طهر غير مواقعه با دو شاهد عادل و مرد منتظر مى ماند تا زن سه طهرش را كامل كند پس اگر زن خودش را به ازدواج مرد با مهر جديد در آورد و خواست تا زن را براى بار سوّم طلاق دهد او را طلاق مى دهد و همان ساعت كه مرد او را طلاق داد زن از مرد جدا مى شود و براى شوهر كردن حلال نمى شود تا پاكى ها را كامل كند و براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند.
و روايت شده كه زن براى مرد هرگز حلال نمى شود اگر مرد او را طلاق سنّت دهد آن گونه كه ما ذكر كرديم و طلاق سنّت، طلاق هدم ناميده شده است چون هر زمان كه زن طهرها را كامل كند و مرد براى بار دوّم با او ازدواج كند طلاق اوّل را منهدم مى كند.»
و روايت شده كه طلاق، هدم نمى باشد مگر با شوهر دوّم.
90-40044-(9) و طلاق گونه هاى زيادى دارد: يكى طلاق سنّت است و آن اين است كه مرد هنگامى كه بخواهد همسرش را طلاق دهد منتظر بماند تا همسرش حيض شود و پاك گردد پس يك بار او را طلاق دهد و دو شاهد عادل بر اين طلاقش بگيرد سپس همسرش را واگذارد تا پاكى ها را كامل كند و پاكى ها سه طهر يا سه ماه است (البته اگر زن از كسانى باشد كه حيض نمى شود ولى مشابه او حيض مى شوند) و چون زن نخستين قطرۀ خون سوّم را ديد از مرد جدا مى شود و براى ازدواج كردن حلال مى شود و مرد يكى از خواستگاران است و اختيار با زن است اگر خواست خودش را به ازدواج او در مى آورد و اگر خواست، نه و بر شوهر نفقه اين زن مطلقه و سكناى او مادامى كه در عدّه است، واجب است و اين مرد و زن از يكديگر ارث مى برند تا عدّه تمام گردد.
91-40045-(10) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق سنّت آن است كه مرد هنگامى كه مى خواهد همسرش را طلاق دهد در انتظار زن مى ماند تا زن حيض شود و پاك گردد و سپس او را در ابتداى عدّه اش با دو شاهد عادل طلاق مى دهد و هنگامى كه سه طهر يا سه ماه بر زن گذشت زن از مرد جدا مى شود و مرد يكى از خواستگاران است و اختيار با زن است اگر خواست با او ازدواج مى كند و اگر خواست، نه.»
92-40046-(11) فقه الرّضا عليه السلام 245: طلاق السّنّة اذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته تركها حتّى تحيض و تطهر، ثمّ يشهد شاهدين عدلين على طلاقها، ثمّ هو بالخيار فى المراجعة من ذلك الوقت إلى أن تحيض بما قد جعله اللّه له فى المهلة، و هو ثلاثة أقراء و القرء البياض بين الحيضتين، و هو اجتماع الدّم فى الرّحم، فاذا بلغ تمام حدّ القرء دفعته(1)فكان الدّفق الأوّل الحيض فان تركها و لم يراجعها الثّالثة و هو أحقّ برجعتها إلى أن تطهر فان طهرت فهو خاطب من الخطّاب، ان شاءت زوّجته نفسها تزويجاً جديداً و إلّا فلا، فان تزوّجها بعد الخروج من العدّة تزويجاً جديداً فهى عنده على اثنتين.
93-40047-(12) كافى 68/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن جميل بن درّاج عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال طلاق السّنّة اذا طهرت المرأة فليطلّقها و احدةً مكانها من(2)غير جماع يشهد على طلاقها، فاذا أراد أن يراجعها أشهد على المراجعة.
94-40048-(13) كافى 68/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن ابن اذينة عن ابن بكير و غيره عن أبى جعفر عليه السلام أنّه قال إنّ الطّلاق الّذى أمر اللّه عزّ و جلّ به فى كتابه و الّذى سنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله أن يخلّى الرّجل عن المرأة، فاذا حاضت و طهرت مِنْ محيضها(3)أشهد رجلين عدلين على تطليقة، و هى طاهر من غير جماع، و هو أحقّ برجعتها مالم تنقضِ ثلاثة قروء، و كلّ طلاق ما خلا هذا فباطل ليس بطلاق.
95-40049-(14) قرب الاسناد 253: عبداللّه بن الحسن العلوى عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن الطّلاق و ما حدّه و كيف ينبغى للرّجل ان يطلّق قال السّنّة ان يطلّق عند الطّهر واحدة ثمّ يَدَعها حتّى تمضى عدّتها فان بدا له أن يراجعها قبل ان تبين أشهد على رجعتها و هى امرأته و ان تركها حتّى تبين فهو خاطب من الخطّاب ان شاءت فعلت و ان شاءت لم تفعل.
96-40050-(15) مجمع البيان 305/5: عن جرير(4)قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن طلاق السّنّة فقال على طهر من غير جماع بشاهدى عدل و لا يجوز الطّلاق إلّا بشاهدين و العدّة و هو قوله تعالى «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ» الآية.
92-40046-(11) فقه الرضا عليه السلام: «طلاق سنّت: هنگامى كه مرد قصد مى كند كه همسرش را طلاق دهد مى گذارد تا همسرش حيض شود و پاك گردد آنگاه دو شاهد عادل بر طلاقش مى گيرد سپس مرد در رجوع به زن اختيار دارد از همان وقت طلاق تا آن كه زن حيض شود آن گونه كه خداوند مرد را مهلت داده است و آن سه پاكى است و پاكى سفيدى و بين دو حيض شدن است و آن زمان جمع شدن خون در رحم است و چون اندازۀ پاكى كامل گردد خون را بيرون مى ريزد و بيرون ريختن اوّل حيض است پس اگر زن را واگذاشت و به او رجوع نكرد تا سه پاكى بگذرد پس زن از مرد در نخستين قطرۀ خون حيض سوم جدا مى شود و مرد به رجوع به زن سزاوارتر است تا آن كه پاك گردد و اگر زن پاك شد مرد يكى از خواستگاران است اگر زن خواست خويش را به مرد تزويج مى كند آن هم تزويج جديد و اگر نخواست كه نه. پس اگر مرد با زن پس از خروج از عده ازدواج جديد كرد زن براى مرد با دو طلاق باقيمانده است.»
93-40047-(12) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق سنّت اين است: زمانى كه زن پاك مى شود مرد او را يك طلاق يك جا بدون مباشرت جنسى مى دهد و بر طلاق زن شاهد و گواه مى گيرد و هنگامى كه مى خواهد به او رجوع كند بر رجوعش شاهد مى گيرد.»
94-40048-(13) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاقى كه خداوند عز و جل بدان در كتابش امر كرده و همان طلاقى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله سنّت نهاده است اين است كه مرد، زن را رها كند چون زن حيض شد و از حيضش پاك گشت دو مرد عادل را بر طلاق وى شاهد گيرد در حالى كه زن در حال طهر غير مواقعه است و مرد به رجوع به زن تا مادامى كه سه پاكى تمام نشده است سزاوارتر است و هر طلاقى سواى اين باطل است و طلاق نيست.»
95-40049-(14) على بن جعفر گويد: «از برادرم موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ طلاق پرسيدم كه حدّ و اندازۀ طلاق چيست و چگونه براى مرد شايسته است كه طلاق دهد؟ حضرت فرمود: سنّت اين است كه مرد به هنگام طهر، زن را يك طلاق دهد سپس او را واگذارد تا عدّه اش بگذرد پس اگر تصميم گرفت كه به زن رجوع كند پيش از آن كه زن از وى جدا گردد بر رجوعش شاهد گيرد و آن همسر او خواهد بود (پس از رجوع) ولى اگر زن را وانهاد تا جدا شد پس مرد يكى از خواستگاران است اگر زن خواست انجام مى دهد و اگر خواست انجام نمى دهد.»
96-40050-(15) جرير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق سنّت پرسيدم. حضرت فرمود: در طهر بدون مواقعه با دو شاهد عادل و طلاق جايز نيست مگر با دو شاهد و عدّه و آن فرموده خداوند متعال است كه: «در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق گوييد و حساب عدّه را نگه داريد...»
97-40051-(16) المقنع 115: و منها طلاق العدّة: و هو أنّه اذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته طلّقها على طهر من غير جماع بشاهدين عدلين و يراجعها من يومه ذلك أو بعد ذلك قبل أن تحيض، و يشهد على رجعتها و يواقعها حتّى تحيض، فاذا خرجت من حيضها طلّقها تطليقةً اخرىٰ من غير جماع، و يشهد على ذلك ثمّ يراجعها متى شاء قبل أن تحيض و يشهد على رجعتها و يواقعها و يكون معها إلى أن تحيض الحيضة الثّانية فاذا خرجت من حيضها طلّقها الثّالثة بغير جماع و يشهد على ذلك فاذا فعل ذلك فقد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره.
98-40052-(17) فقه الرّضا عليه السلام 246: و اذا أراد الرّجل أن يطلّقها طلاق العدّة تركها حتّى تحيض ثمّ تطهر ثمّ يشهد شاهدين عدلين على طلاقها ثمّ يراجعها و يواقعها ثمّ ينتظر بها الحيض و الطّهر ثمّ يطلّقها بشاهدين التّطليقة الثّانية ثمّ يواقعها متى شاء من أوّل الطّهر إلى آخره، فاذا راجعها فحاضت ثمّ طهرت و طلّقها الثّالثة بشاهدين فقد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و عليها استقبال العدّة منه (من - ك) وقت التّطليقة الثّالثة.
99-40053-(18) فقه الرّضا عليه السلام 242: و أمّا طلاق العدّة فهو أن يطلّق الرّجل امرأته على طهر من غير جماع بشاهدين عدلين ثمّ يراجعها من يومه أو من غد أو متى ما يريد من قبل أن تستوفى قروءها و هو أملك بها فاذا أراد أن يطلّقها ثانية لم يجز ذلك إلّا بعد الدّخول بها، فان دخل بها و أراد طلاقها تربّص بها حتّى تحيض و تطهر ثمّ يطلّقها فى قُبُلِ عدّتها بشاهدين عدلين، فان أراد مراجعتها راجعها و تجوز المراجعة بغير شهود كما يجوز التّزويج و انّما تكره المراجعة بغير شهود من جهة الحدود و المواريث و السّلطان فان طلّقها الثّالثة فقد بانت منه ساعة طلّقها الثّالثة فلا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره. الخبر.
100-40054-(19) مجمع البيان 305/5: يونس عن بكير بن أعين عن أبى جعفر عليه السلام قال الطّلاق أن يطلّق الرّجل المرأة على طهر من غير جماع و يشهد رجلين عدلين على تطليقه ثمّ هو أحقّ برجعتها ما لم تمض ثلاثة قروء(1)فهذا الطّلاق الّذى أمر اللّه به فى القرآن و أمر به رسول اللّه صلى الله عليه و آله فى سنّته(2)و كلّ طلاق لغير عدّة فليس بطلاق.
97-40051-(16) و يكى از گونه هاى طلاق، طلاق عدّه است و آن اين است: «هنگامى كه مرد مى خواهد همسرش را طلاق دهد او را در طهر غير مواقعه با دو شاهد عادل طلاق مى دهد و همان روز و يا پس از آن پيش از اينكه حيض گردد به او رجوع مى كند و بر رجوعش شاهد مى گيرد و با زن مباشرت جنسى مى كند تا آن كه زن حيض گردد و هنگامى كه از حيضش بيرون آمد، بار ديگر زن را بدون اينكه با او مباشرت جنسى كرده باشد طلاق مى دهد و بر اين طلاق شاهد مى گيرد سپس هر زمان كه خواست پيش از آن كه حيض شود به او رجوع مى كند و بر رجوع به زن شاهد مى گيرد و با زن مباشرت جنسى مى كند و با زن هست تا آن زن بار دوّم حيض شود پس هنگامى كه از حيض بيرون آمد او را براى بار سوّم بدون اينكه مباشرت جنسى كرده طلاق مى دهد و بر اين طلاق شاهد مى گيرد و هنگامى كه اين كار را كرد زن از مرد جدا مى شود و براى مرد حلال نمى شود تا زن با شوهر ديگرى ازدواج كند.»
98-40052-(17) فقه الرضا عليه السلام: «هنگامى كه مرد مى خواهد زن را طلاق عدّه دهد او را وا مى گذارد تا حيض شود و سپس پاك گردد آنگاه دو شاهد عادل بر طلاق او مى گيرد سپس به او رجوع مى كند و با او مباشرت جنسى مى كند سپس منتظر مى ماند تا زن حيض شود و پاك گردد آنگاه او را با دو شاهد، طلاق دوّم مى دهد سپس هر زمان كه خواست از اوّل طهر تا آخر طهر با او مباشرت جنسى مى كند و هنگامى كه به او رجوع كرد و او حيض شد و آنگاه پاك گرديد و او را براى بار سوّم با دو شاهد طلاق داد آن زن از مرد جدا مى شود و آن زن براى اين مرد حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند و بر زن است كه از ناحيۀ اين مرد از زمان طلاق دوّم عدّه بگيرد.»
99-40053-(18) فقه الرضا عليه السلام: «و امّا طلاق عدّه آن است كه مرد همسرش را در طهر غير مواقعه با حضور دو شاهد عادل طلاق دهد سپس همان روز يا فردايش يا هر زمان كه مى خواهد پيش از آن كه پاكى هايش را كامل كند به او رجوع كند و شوهر شايسته تر بر تسلط به زن است پس هنگامى كه بخواهد او را براى بار دوّم طلاق دهد اين جايز نيست مگر پس از مباشرت جنسى با زن پس اگر با زن مباشرت جنسى كرده و خواست او را طلاق دهد انتظار مى كشد تا زن حيض شود و پاك گردد سپس او را در ابتداى عدّه اش با دو شاهد عادل طلاق مى دهد و اگر خواست به او رجوع كند، رجوع مى كند و رجوع بدون شاهد جايز است آنگونه كه ازدواج جايز است و تنها رجوع بدون شهود از جهت حدود، ارث و حاكم كراهت دارد پس اگر زن را طلاق داد زن از او همان ساعت كه مرد وى را طلاق داده است جدا مى شود و براى مرد ديگر حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند...»
100-40054-(19) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق اين است كه مرد زن را در طهر غير مواقعه طلاق دهد و دو شاهد عادل براى طلاق دادنش بگيرد سپس مرد به رجوع به زن سزاوارتر است مادامى كه سه پاكى نگذرد اين طلاقى است كه خداوند در قرآن بدان امر كرده و رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز در سنّتش و هر طلاقى كه عدّه در آن نباشد طلاق نيست.»
101-40055-(20) الدعائم 259/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام أنّهما قالا طلاق العدّة الّذى قال اللّه عزّ و جلّ «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ» اذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته للعدّة فلينتظر بها حتّى تحيض و تخرج من حيضتها فيطلّقها و هى طاهر فى طهر لم يمسّها فيه تطليقة واحدة و يشهد شاهدى عدل على ذلك و له أن يراجعها من يومه ذلك إن أحبّ أو بعد ذلك بأيّام قبل أن تحيض و يشهد على رجعتها شاهدين و يواقعها و تكون معه حتّى تحيض فاذا حاضت و خرجت من حيضتها طلّقها تطليقةً اُخرىٰ من غير جماع و يشهد على ذلك شاهدين و يراجعها أيضاً متى شاء قبل أن تحيض و يشهد على رجعتها و يواقعها و تكون معه إلى أن تحيض الحيضة الثّالثة فاذا خرجت من حيضتها و طهرت طلّقها الثّالثة من غير جماع و يشهد على ذلك شاهدين، فاذا فعل ذلك فقد بانت منه بثلاث تطليقات، و لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، فان كانت ممّن لا تحيض فليطلّقها للشّهور و ان طلّقها على ما و صفنا واحدة ثمّ بدا له أن يحبسها بقيت عنده على تطليقتين باقيتين، و ان طلّقها تطليقتين ثمّ بدا له أن يحبسها بقيت عنده على واحدة فان طلّقها الثّالثة لم يكن له عليها رجعة و لم تحلّ له إلّا بعدالزّوج، و هذا انّما يكون اذا راجعها قبل أن تنقضى عدّتها، فأمّا ان طلّقها واحدة أو اثنتين على ما و صفنا ثمّ تركها حتّى تنقضى عدّتها فليس له عليها رجعة و هو خاطب من الخطّاب، فان تزوّجها برضاها عقد عليها بنكاح مستقبل.
102-40056-(21) فقه الرّضا عليه السلام 241: اعلم - يرحمك اللّه - أنّ الطّلاق على و جوه، و لا يقع إلّا على طهر من غير جماع بشاهدين عدلين، مريداً للطّلاق، فلا يجوز للشاهدين أن يشهدا على رجل طلّق امرأته إلّا على اقرار منه و منها أنّها طاهرة من غير جماع و يكون مريداً للطّلاق.
أمّا طلاق السّنّة إذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته يتربّص بها حتّى تحيض و تطهر ثمّ يطلّقها تطليقة واحدة فى قُبُلِ(1)عدّتها بشاهدين عدلين فى مجلس واحد.
103-40057-(22) تفسير علىّ بن ابراهيم 373/2: فى رواية أبى الجارود عن أبى جعفر عليه السلام فى قوله تعالى «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ» والعدّة الطّهر من الحيض و أحصوا العدّة(2).
101-40055-(20) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «طلاق عدّه اى كه خداوند عز و جل فرموده كه: «در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق بدهيد» اين است: هنگامى كه مرد مى خواهد همسرش را طلاق عدّه دهد منتظر مى ماند تا همسرش حيض شود و از حيض شدن بيرون آيد پس او را در حالى كه زن پاك است و در پاكى است كه مرد با او در آن پاكى مباشرت جنسى نكرده است، يك طلاق مى دهد و دو شاهد عادل بر اين طلاق مى گيرد.
و مرد مى تواند كه همان روز اگر دوست داشت يا چند روز بعد از آن پيش از آن كه زن حيض شود به او رجوع كند و بر رجوعش به زن دو شاهد بگيرد و با زن مباشرت جنسى كند و زن همراه مرد باشد تا آن كه حيض شود و چون حيض شد و از حيض بيرون رفت مرد او را بار ديگر بى آن كه با او مباشرت جنسى كرده باشد طلاق دهد و بر اين طلاق دو شاهد بگيرد و هر زمان كه بخواهد پيش از اين كه زن حيض شود مى تواند به زن رجوع كند و بر رجوعش به زن شاهد گيرد و با زن مباشرت جنسى نمايد و زن همراه او باشد تا حيض سوّم ببيند و چون زن از اين حيض بيرون رفت و پاك شد او را براى بار سوّم طلاق دهد بدون اينكه با او مباشرت جنسى كرده باشد و بر اين طلاق دو شاهد بگيرد.
و هنگامى كه مرد اين كار را بكند زن از او با سه طلاق جدا مى شود و زن براى مرد حلال نمى گردد تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و اگر زن از زنانى است كه حيض نمى شود پس بايد مرد او را بر پايۀ ماه ها طلاق دهد و اگر مرد زن را طبق آنچه گفتيم يك طلاق بدهد سپس تصميم بگيرد كه زن را نگه دارد زن نزد مرد با دو طلاق باقيمانده مى ماند ولى اگر مرد دو بار زن را طلاق داد و سپس تصميم گرفت كه زن را نگه دارد زن نزد وى با يك طلاق (باقيمانده) مى ماند و اگر مرد زن را بار سوّم طلاق داد ديگر حق رجوع به زن براى مرد نيست و اين زن براى مرد حلال نمى شود مگر پس از شوهر.
و اين تنها زمانى مى شود كه به زن رجوع كند پيش از آن كه عدّه اش تمام گردد ولى اگر زن را يك طلاق يا دو طلاق بدهد آن گونه كه ما گفتيم سپس او را واگذارد تا عدّه اش تمام گردد براى مرد حق رجوع به زن نيست و مرد يكى از خواستگاران است پس اگر با زن با رضايت او ازدواج كند ازدواج مستقلّى با او بسته است.»
102-40056-(21) بدان - خداوند تو را مورد رحمت خويش قرار دهد - كه طلاق چند گونه است و طلاق واقع نمى شود مگر در طهر غير مواقعه (پاكى بدون آميزش) با حضور دو شاهد عادل با قصد طلاق بنابراين براى دو شاهد جايز نيست كه بر مردى كه همسرش را طلاق داده شاهد باشند مگر اينكه مرد و زن اقرار كنند كه زن پاك است و مباشرت جنسى با او نشده است و مرد قصد طلاق دارد امّا طلاق سنّت زمانى است كه مرد قصد مى كند همسرش را طلاق دهد و منتظر است كه زن حيض شود و پاك گردد آنگاه او را يك طلاق بدهد آن هم در ابتداى عدّه اش با حضور دو شاهد عادل در يك مجلس.»
103-40057-(22) از امام باقر عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند متعال كه: «در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق بدهيد» روايت است كه عدّه پاك شدن از حيض است «و حساب عدّه را نگه داريد»
104-40058-(23) كافى 350/1: الحسين بن محمّد عن المعلّى بن محمّد عن محمّد بن علىّ قال أخبرنى سماعة بن مهران قال أخبرنى الكلبىّ النّسّابّة قال دخلت المدينة و لست أعرف شيئاً من هذا الأمر (الى أن قال) فقلت له أخبرنى عن رجل قال لامرأته أنت طالق عدد نجوم السّماء فقال (جعفر بن محمّد عليه السلام) ويحك أما تقرأ سورة الطّلاق قلت بلى قال فاقرأ فقرأت «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ» قال أ ترى هاهنا نجوم السّماء قلت لا، قلت فرجل قال لامرأته أنت طالق ثلاثاً قال تردّ إلى كتاب اللّه و سنّة نبيّه صلى الله عليه و آله ثمّ قال لا طلاق إلّا على طهر من غير جماع بشاهدين مقبولين. الخبر.
105-40059-(24) تهذيب 48/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 60/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل بن بزيع عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال من طلّق بغير شهود فليس بشىء.
106-40060-(25) تهذيب 47/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 58/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن أبى أيّوب عن محمّد بن مسلم قال قال أبو جعفر عليه السلام من طلّق ثلاثاً فى مجلس على غير طهر لم يكن شيئاً، انّما الطّلاق الّذى أمر اللّه عزّ و جلّ به، فمن خالف لم يكن له طلاق و أنّ ابن عمر طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس (واحد - يب) و هى حائض فأمره النّبىّ صلى الله عليه و آله(1)أن ينكحها و لا يعتدّ بالطّلاق، قال فقيه 321/3: و جاء رجل اى أمير المؤمنين عليه السلام(2)فقال يا امير المؤمنين إنّى طلّقت إمرأتى. قال أ لك بيّنة؟ قال لا، قال اعزب(3). الدعائم 262/2: عن علىّ عليه السلام أنّ رجلاً أتاه فقال يا أمير المؤمنين انّى طلّقت امرأتى (و ذكر نحوه).
107-40061-(26) تهذيب 48/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 60/6: سهل (بن زياد - يب) عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن سماعة عن عمر بن يزيد عن محمّد بن مسلم قال قدم رجل إلى أمير المؤمنين عليه السلام بالكوفة فقال انّى طلّقت امرأتى بعد ما طهرت من محيضها قبل أن اجامعها فقال أمير المؤمنين عليه السلام أشهدت رَجْلين ذوى عدل كما أمر اللّه(4)عزّ و جلّ فقال لا، فقال اذهب فانّ طلاقك ليس بشىء.
104-40058-(23) كلبى نسّابه گويد: «وارد مدينه شدم و چيزى از موضوع ولايت نمى دانستم... تا آن كه گويد: به او گفتم: دربارۀ مردى كه به همسرش گفته است تو به عدد ستاره هاى آسمان مطلّقه اى به من بگوييد. امام صادق عليه السلام فرمود: شگفت از تو آيا سوره طلاق را نمى خوانى؟ گفتم: آرى. حضرت فرمود: پس بخوان. من خواندم: «در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق بدهيد و حساب عدّه را نگه داريد» حضرت فرمود: آيا در اينجا ستاره هاى آسمان را مى بينى (آيا در اين آيۀ طلاق تعبير به تعداد ستاره هاى آسمان را مى بينى)؟ گفتم: نه.
گفتم: مردى به همسرش گفته است كه تو سه بار مطلّقه اى و حضرت فرمود: به كتاب خدا و سنّت پيامبرش بازگردانده مى شود سپس حضرت فرمود: طلاق نيست مگر در طهر غير مواقعه با حضور دو شاهد عادل مقبول...»
105-40059-(24) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس به غير شاهد طلاق دهد بى تأثير است.»
106-40060-(25) امام باقر عليه السلام فرمود: «هر كس در يك مجلس در غير حالت پاكى زن سه طلاق بدهد بى تأثير است تنها طلاق همان است كه خداوند عز و جل به آن دستور داده است پس هر كس مخالفت كند براى او طلاق نيست و پسر عمر همسرش را در يك مجلس سه طلاق داد در حالى كه همسرش حايض بود پيامبر صلى الله عليه و آله به او دستور داد كه با او مباشرت جنسى كند و به طلاق اعتنايى نكند.
و مردى خدمت امير مؤمنان على عليه السلام آمد و گفت: اى امير مؤمنان! من همسرم را طلاق دادم.
حضرت فرمود: آيا بيّنه دارى؟ گفت: نه. حضرت فرمود: دور شو.»
107-40061-(26) محمّد بن مسلم گويد: «مردى خدمت امير مؤمنان عليه السلام در كوفه آمد و گفت: من همسرم را پس از آنكه از حيض پاك شد و پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كنم طلاق دادم. حضرت امير مؤمنان عليه السلام فرمود: آيا دو مرد عادل را شاهد گرفتى آن گونه كه خداوند عز و جل دستور داده است؟ آن مرد گفت: نه. حضرت فرمود: برو كه طلاقت تأثيرى ندارد.»
108-40062-(27) فقيه 321/3: روى عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال قام رجل الى أمير المؤمنين عليه السلام فقال انّى طلّقت امرأتى للعدّة بغير شهود فقال ليس طلاقك بطلاق فارجع إلى أهلك الدعائم 262/2: عن علىّ عليه السلام نحوه.
109-40063-(28) الدعائم 262/2: عن أبى جعفر عليه السلام أنّه قال من طلّق لعدّة أكثر من واحدة فليس الفضل على الواحدة بطلاق، و ان طلّقها بغير شاهدين عدلين فليس طلاقه بطلاق، و لا تجوز شهادة النّساء فى الطّلاق، و لو طلّقها و لم ينوِ الطّلاق لم يكن طلاقه بطلاق.
110-40064-(29) تهذيب 50/8: محمّد بن الحسن الصّفّار عن يعقوب بن يزيد عن أحمد بن محمّد (عمر - خ) قال: سألته عن الطّلاق فقال على طهر و كان علىّ عليه السلام يقول لا يكون طلاق إلّا بالشّهود فقال له رجل ان طلّقها و لم يشهد ثمّ أشهد بعد ذك بأيّام فمتى تعتدّ فقال من اليوم الّذى أشهد فيه على الطّلاق.
111-40065-(30) تهذيب 48/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 59/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن على بن الحكم عن موسى بن بكر عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام أنّه سئل عن امرأة سمعت أنّ زوجها(1)طلّقها و جحد ذلك أ تقيم معه؟ قال نعم فانّ طلاقه بغير شهود ليس بطلاق، و الطّلاق لغير العدّة ليس بطلاق، و لا يحلّ له أن يفعل فيطلّقها بغير شهود و لغير العدّة الّتى أمر اللّه عزّ و جلّ بها.
112-40066-(31) تهذيب 49/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 67/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن رجل طلّق امرأته بعد ما غشيها(2)بشهادة عدلين فقال ليس هذا بطلاق(3)فقلت - جعلت فداك - كيف طلاق السّنّة فقال يطلّقها اذا طهرت من حيضها قبل أن يغشاها(4)بشاهدين عدلين كما قال اللّه عزّ و جلّ فى كتابه فان خالف ذلك ردّ إلى كتاب اللّه عزّ و جلّ فقلت له فان طلّق على طهر من غير جماع بشاهد و امرأتين فقال لا تجوز شهادة النسّاء فى الطّلاق و قد تجوز شهادتهنّ مع غيرهنّ فى الدّم اذا حضرته(5)فقلت فان أشهد رجلين ناصبيّين(6)على الطّلاق أ يكون طلاقاً؟ فقال من ولد
108-40062-(27) مردى خدمت امير مؤمنان عليه السلام ايستاد و گفت: من همسرم را در زمان عدّه بدون شاهد طلاق داده ام؟ حضرت فرمود: «طلاق تو طلاق نيست، نزد خانواده ات برو.»
109-40063-(28) امام باقر عليه السلام فرمود: «هر كس كه طلاق عدّه اى بيش از يكى بدهد افزودن بر يك طلاق، طلاق نيست و اگر همسرش را بى حضور دو شاهد عادل طلاق دهد طلاقش طلاق نيست و شهادت زنان در مورد طلاق جايز نيست و اگر مرد همسرش را طلاق دهد و قصد طلاق نكند طلاقش طلاق نيست.»
110-40064-(29) احمد بن محمّد گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ طلاق پرسيدم حضرت فرمود:
در حال طهر باشد و امير مؤمنان عليه السلام پيوسته مى فرمود: طلاق جز با حضور شاهدان نمى شود مردى به حضرت گفت: اگر زن را طلاق دهد و شاهد نگيرد آنگاه پس از چند روز شاهد بگيرد چه زمانى عدّه نگه مى دارد؟ حضرت فرمود: از روزى كه در آن روز بر طلاق شاهد گرفته است.»
111-40065-(30) از امام باقر عليه السلام دربارۀ زنى كه شنيد شوهرش او را طلاق داده است ولى شوهرش انكار مى كند، سؤال شد كه آيا زن با شوهرش بماند؟ حضرت فرمود: «آرى چون طلاق مرد بى حضور شاهدان طلاق نيست و طلاق بدون عدّه طلاق نيست و براى مرد جايز نيست كه انجام دهد و بدون شاهد و بدون عدّه اى كه خداوند عز و جل به آن دستور داده، زن را طلاق دهد.»
112-40066-(31) احمد بن ابى نصر گويد: «از امام هفتم عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را بعد از مباشرت جنسى با حضور دو عادل طلاق داده است پرسيدم حضرت فرمود: اين طلاق نيست. گفتم: فدايت شوم! طلاق سنّت چگونه است؟ امام فرمود: هر زمان كه زن از حيض پاك شود و پيش از آن كه مرد با او مباشرت جنسى كند با حضور دو شاهد عادل او را طلاق دهد آن گونه كه خداوند در كتاب خويش فرموده است و اگر با اين شيوه مخالفت كند به كتاب خدا بازگردانده مى شود. به امام گفتم: اگر در حال طهر بدون مباشرت جنسى با حضور يك مرد و دو زن طلاق دهد چگونه است؟ امام فرمود: شهادت زنان در طلاق نافذ نيست با اين كه در مورد قتل، شهادت زنان همراه با شهادت مردان پذيرفته
على الفطرة(1)اجيزت شهادته على الطّلاق بعد أن تعرف منه خيراً. قرب الاسناد 365:
أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سألت الرّضا عليه السلام عن رجل (و ذكر نحوه إلّا أنّه أسقط قوله و قد تجوز شهادتهنّ مع غيرهنّ فى الدّم اذا حضرته).
113-40067-(32) مستدرك 290/15: الحسين بن حمدان الحضينىّ فى كتابه عن محمّد بن اسماعيل و علىّ بن عبداللّه عن محمّد بن نصير عن عمر بن فرات عن محمّد بن المفضّل عن المفضّل بن عمر عن الصادق عليه السلام - فى حديث طويل - قال «وجعل الطّلاق فى النّساء المزوّجات لعلّة النّساء غير جائز إلّا بشاهدين ذوى عدل من المسلمين» و قال فى سائر الشّهادات على الدّماء و الفروج و الأموال و الأملاك «وَ اِسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجٰالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونٰا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَ اِمْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ اَلشُّهَدٰاءِ» الخبر.
114-40068-(33) الهداية 71: قال الصادق عليه السلام طلاق العدّة هو أنّه إذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته تربّص بها حتّى تحيض و تطهر ثمّ يطلّقها من قُبُلِ عدّتها بشاهدين عدلين ثمّ يراجعها ثمّ يطلّقها ثمّ يراجعها ثمّ يطلّقها، فاذا طلّقها الثّالثة فلا تحلّ له من بعدُ حتّى تنكح زوجاً غيره، فان تزوّجها رجل آخر (ولم يدخل بها)(2)ثمّ طلّقها أو مات عنها لم يجز للزّوج الأوّل ان يتزوّجها حتّى يتزوّجها رجل آخر و يدخل بها ثمّ يطلّقها أو يموت عنها فحينئذ يجوز (للزّوج الأوّل)(3)أن يتزوّجها بعد خروجها من عدّتها.
115-40069-(34) تفسير العيّاشى 118/1: عن عمر بن حنظلة عن الصادق عليه السلام قال إذا قال الرّجل لامرأته أنتِ طالقة ثمّ راجعها، ثمّ قال أنتِ طالقة ثمّ راجعها، ثمّ قال أنتِ طالقة لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، فان طلّقها و لم يشهد فهو يتزوّجها إذا شاء.
116-40070-(35) مجمع البيان 306/5: فى قوله تعالى «وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ» وقيل معناه و أشهدوا على الطّلاق صيانةً(4)لدينكم و هو المروىّ عن أئمّتنا عليهم السلام و هذا أليق بالظّاهر.
مى شود (در صورتى كه شاهد صحنه قتل باشند). پرسيدم: اگر دو مرد ناصبى را شاهد طلاق گيرد آيا اين طلاق درست است؟ امام فرمود: هر كس كه بر فطرت اسلام باشد شهادت او بر طلاق درست است پس از آن كه از او نيكى سراغ داشته باشى.»
113-40067-(32) امام صادق عليه السلام در روايتى طولانى فرمود: «و طلاق در مورد زنان كه شوهر كرده اند - به دليل علّتى كه در زنان است - جايز نيست مگر همراه دو شاهد عادل از مسلمانان ولى در مورد بقيّۀ شهادت هاى بر خون ها، ناموس ها، اموال و ملك ها فرمود: «و دو نفر از مردان (عادل) خود را (بر اين حقّ) شاهد بگيريد و اگر دو مرد نبودند، يك مرد و دو زن از كسانى كه مورد رضايت و اطمينان شما هستند انتخاب كنيد!»...
114-40068-(33) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق عدّه اين است: هنگامى كه مرد مى خواهد همسرش را طلاق بدهد منتظر مى ماند تا زن حيض شود و پاك گردد سپس او را در ابتداى عدّه اش با دو شاهد عادل طلاق مى دهد سپس به زن رجوع مى كند آنگاه او را طلاق مى دهد سپس مجدّداً به او رجوع مى كند آنگاه او را طلاق مى دهد و هنگامى كه زن را طلاق سوم داد اين زن براى او بعداً حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند پس اگر مرد ديگرى با او ازدواج كرد ولى با او مباشرت جنسى نكرد و سپس او را طلاق داد يا شوهرش مُرد، براى شوهر اوّل جايز نيست كه با اين زن ازدواج كند مگر اينكه مرد ديگرى با اين زن ازدواج و با او مباشرت جنسى كند و سپس او را طلاق دهد و يا بميرد در اين هنگام است كه براى مرد اوّل جايز است كه با اين زن پس از بيرون آمدن زن از عدّه اش ازدواج كند.»
115-40069-(34) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد به همسرش بگويد تو مطلّقه هستى سپس به او رجوع كند آنگاه بگويد تو مطلّقه اى سپس به او رجوع كند آنگاه بگويد تو مطلّقه هستى آن زن براى آن مرد حلال نمى شود تا آن كه با شوهر ديگرى ازدواج كند ولى اگر زن را طلاق داد و (براى طلاق) شاهد نگرفت مرد مى تواند هر زمان كه بخواهد با زن ازدواج كند.»
116-40070-(35) دربارۀ فرموده خداوند متعال: «و دو مرد عادل از خودتان را گواه گيريد» و گفته شده كه معناى آيه اين است كه: «بر طلاق به دليل تحفّظ بر دين تان شاهد بگيريد و اين از امامان ما عليهم السلام روايت شده و اين با ظاهر آيه سازگارتر است.»
117-40071-(36) تهذيب 47/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 60/6: عليّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن عمر بن اُذينة عن زرارة و محمّد بن مسلم و بكير (بن أعين - كا) و بريد(1)و فضيل و اسماعيل الأزرق و معمّر بن يحيى (كلّهم - ئل) عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام أنّهما قالا اذا طلّق الرّجل فى دم النّفاس أو طلّقها بعد ما يمسّها فليس طلاقه ايّاها بطلاق و ان طلّقها فى استقبال عدّتها طاهراً من غير جماع و لم يشهد على ذلك رجلين عدلين فليس طلاقه ايّاها بطلاق.
118-40072-(37) تهذيب 47/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 58/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن عبدالكريم عن الحلبىّ قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته و هى حائض فقال الطّلاق لغير(2)السّنّة باطل. الدّعائم 261/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام مثله.
119-40073-(38) تهذيب 47/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 58/6: محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان عن صفوان بن يحيى عن عبداللّه بن مسكان عن محمّد الحلبىّ قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام الرّجل يطلّق امرأته و هى حائض قال الطّلاق على غير السّنّة باطل، قلت فالرّجل يطلّق ثلاثاً فى مقعد قال يردّ إلى السّنّة.
120-40074-(39) كافى 60/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير تهذيب 55/8: استبصار 288/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير، عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال من طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس (واحد - صا) و هى حائض فليس بشىء و قد ردّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله ذلك الطّلاق و قال كلّ شىء خالف كتاب اللّه فهو رُدّ إلى كتاب اللّه عزّ و جلّ و قال لا طلاق إلّا فى عدّة.
121-40075-(40) كافى 59/6: عدّة من اصحابنا عن أحمد بن محمّد عن الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن محمّد ابن أبى حمزة عن سعيد الأعرج قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام يقول طلّق ابن عمر امرأته ثلاثاً و هى حائض، فسأل عمر رسول اللّه صلى الله عليه و آله فأمره أن يراجعها فقلت انّ النّاس يقولون انّما طلّقها واحدة و هى حائض قال فلأىّ شىء سأل رسول اللّه صلى الله عليه و آله اذا كان هو
117-40071-(36) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «هنگامى كه مرد در زمان خون نفاس طلاق دهد و يا زن را پس از مباشرت جنسى با او طلاق دهد اين طلاقش طلاق نيست و اگر در ابتداى عدّه اش در حالى كه زن پاك است بى آن كه با او مباشرت جنسى كند او را طلاق دهد و بر اين طلاق دو مرد عادل را شاهد نگيرد باز طلاق او طلاق نيست.»
118-40072-(37) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در حال حيض طلاق مى دهد پرسيدم حضرت فرمود: طلاق بر پايۀ غير سنّت باطل است.»
119-40073-(38) محمّد حلبى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى همسر خويش را در حال حيض طلاق مى دهد حضرت فرمود: طلاقى كه بر غير سنّت است باطل است.
پرسيدم: مردى در يك مجلس سه طلاق مى دهد؟ حضرت فرمود: به سنّت بازگردانده مى شود.»
120-40074-(39) امام صادق عليه السلام فرمود: «كسى كه همسرش را در حال حيض در يك مجلس سه طلاق دهد هيچ تأثيرى ندارد (و طلاقش باطل است) و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله طلاق عبداللّٰه بن عمر را رد كرد زيرا او همسرش را در حال حيض سه طلاق داده بود رسول خدا صلى الله عليه و آله آن طلاق را باطل كرد و فرمود: هر چيزى كه مخالف كتاب خدا باشد به كتاب خدا برگردانده مى شود و حضرت فرمود: طلاق نيست مگر در عدّه.»
121-40075-(40) سعيد اعرج گويد: «از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: پسر عمر زن خويش را در حال حيض سه طلاقه كرد عمر در اين باره از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پرسيد پيامبر صلى الله عليه و آله به او دستور داد كه به زن رجوع كند. گفتم: مردم مى گويند: پسر عمر تنها در حال حيض همسرش را يك طلاق داد. امام
أملك برجعتها، كذبوا و لكنّه طلّقها ثلاثاً فأمره رسول اللّه صلى الله عليه و آله أن يراجعها ثمّ قال ان شئت فطلّق و ان شئت فأمسك. (ويظهر من الوسائل أنّ الشّيخ رحمه الله نقل هذه الرواية عن محمّد بن يعقوب).
122-40076-(41) كافى 61/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبد الجبّار عن محمّد بن اسماعيل بن بزيع(1)عن على بن النّعمان عن سعيد الأعرج قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام انّى سألت عمرو بن عبيد عن طلاق ابن عمر فقال طلقها و هى طامث واحدة قال أبو عبداللّه عليه السلام أ فلا قلتم له اذا طلّقها واحدة و هى طامث كانت أو غير طامث فهو أملك برجعتها قال قد قلت له ذلك فقال أبو عبداللّه عليه السلام كذب - عليه لعنة اللّه - بل طلّقها ثلاثاً فردّها النبىّ صلى الله عليه و آله فقال أمسك أو طلّق على السّنّة ان أردت أن تطلّق.
123-40077-(42) وسائل 18/22: علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه موسى عليه السلام قال: سألته عن الرّجل يطلّق امرأته فى غير عدّة فقال انّ ابن عمر طلّق امرأته على عهد رسول اللّه صلى الله عليه و آله و هى حائض فأمره رسول اللّه صلى الله عليه و آله أن يراجعها و لم يحسب تلك التّطليقة. البحار 267/10: ما وصل الينا من أخبار علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام (مثله).
124-40078-(43) الدعائم 258/2: روينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عليهم السلام أنّ ابن عمر طلّق امرأته و هى حائض فبلغ ذلك رسول اللّه صلى الله عليه و آله فأنكر فعله و أمره بأن يراجعها ثمّ ليطلّقها ان شاء طلاق السّنّة.
125-40079-(44) كافى 61/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن اذينة عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال كنت عنده اذ مرّ به نافع مولى ابن عمر فقال له أبو جعفر عليه السلام أنت الّذى تزعم أنّ ابن عمر طلّق امرأته واحدة و هى حائض فأمر رسول اللّه صلى الله عليه و آله عمر أن يأمره أن يراجعها(2)قال نعم فقال له كذبت - و اللّه الّذى لا اله إلّا هو علىٰ ابن عمر - أنا سمعت ابن عمر يقول طلّقتها على عهد رسول اللّه صلى الله عليه و آله ثلاثاً فردّها رسول اللّه صلى الله عليه و آله علىّ و أمسكتها بعد الطّلاق فاتّق اللّه يا نافع و لا تروِ على ابن عمر الباطل.
فرمود: پس چرا عمر از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيد اگر پسر عمر اختيار رجوع به همسرش را دارد آنان دروغ مى گويند او همسر خويش را سه طلاق داده بود و پيامبر دستور داد تا به همسرش بازگردد و فرمود:
اگر مى خواهى طلاق بده و اگر مى خواهى نگاه دار.»
122-40076-(41) سعيد اعرج گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: از عمرو بن عبيد دربارۀ طلاق پسر عمر پرسيدم او گفت: پسر عمر همسرش را در حال حيض يك طلاق داده بود. امام صادق عليه السلام فرمود: آيا به او نگفتيد اگر يك طلاق داده بود مى توانست به همسرش بازگردد در حال حيض باشد يا غير حيض؟ سعيد گويد: همين را به او گفتم. امام فرمود: عمرو بن عبيد دروغ گفته است خداوند لعنتش كند پسر عمر سه طلاق داده بود و پيامبر آن را مردود دانست و فرمود: همسرت را نگهدار و اگر مى خواهى طلاق دهى بر مبناى سنّت طلاق بده.»
123-40077-(42) على بن جعفر گويد: «از برادرم موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در غير عدّه طلاق مى دهد پرسيدم حضرت فرمود: پسر عمر همسرش را در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله در حال حيض طلاق داد رسول خدا صلى الله عليه و آله به او دستور داد كه به همسرش رجوع كند و آن طلاق دادن را به حساب نياورد.»
124-40078-(43) پسر عمر همسرش را در حال حيض طلاق داد اين خبر به رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيد حضرت كار پسر عمر را نپذيرفت و به او دستور داد كه به همسرش رجوع كند سپس اگر خواست او را طلاق سنّت بدهد.
125-40079-(44) زراره گويد: «نزد حضرت باقر عليه السلام بودم كه نافع غلام پسر عمر عبور كرد امام باقر عليه السلام به او فرمود: تويى كه مى گويى پسر عمر همسرش را در حال حيض يك طلاق داده بود و رسول خدا صلى الله عليه و آله به عمر دستور داد كه به پسرش دستور دهد كه به همسرش رجوع كند؟ نافع گفت: آرى.
حضرت به او فرمود: سوگند به آن كس كه جز او خدايى نيست تو بر پسر عمر دروغ بسته اى من شنيدم از پسر عمر كه مى گفت: همسرش را در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله سه طلاق داده بود و رسول خدا صلى الله عليه و آله همسرم را به من بازگرداند و من پس از طلاق او را نگاه داشتم.
اى نافع! از خدا بترس و بر پسر عمر باطلى را نبند.»
126-40080-(45) الدعائم 260/2: عن أبى جعفر محمّد بن على عليهم السلام أنّه دخل المسجد فاذا برجل يُفتى و حوله ناس(1)كثير فقال من هذا فقالوا نافع مولى ابن عمر فدعا به فأتاه فقال يا نافع(2)أنّه قد بلغنى عنك أنّك تقول انّ ابن عمر أنّما طلّق امرأته واحدة و أنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله أمره أن يراجعها و يحتسب بتلك التّطليقة فقال كذلك سمعت يا ابن رسول اللّه قال أبو جعفر عليه السلام كذبت - و اللّه - يا نافع على رسول اللّه صلى الله عليه و آله بل طلّقها ثلاثاً فلم يره رسول اللّه صلى الله عليه و آله.
127-40081-(46) الدعائم 264/2: و فى رواية اُخرىٰ عنه عليه السلام رويناها أنّه قال لنافع أنا سمعت عبداللّه بن عمر يقول: أنا طلّقتها ثلاثاً و هى حائض و أمر(3)رسول اللّه صلى الله عليه و آله عمر ان يأمرنى برجعتها و قال انّ طلاق عبداللّه امرأته ثلاثاً و هى حائض ليس بطلاق فقال رجل لجعفر بن محمّد عليهما السلام و قد ذكر هذا عن أبيه أنّ النّاس يقولون أنّه انّما طلّقها واحدةً و هى حائض فقال فلأىّ شىء سأل رسول اللّه صلى الله عليه و آله اذا كان أملك برجعتها كذبوا و لكنّه طلّقها ثلاثاً فأمره أن يراجعها و قال ان شئت فطلّق، و ان شئت فأمسك.
128-40082-(47) العوالى 137/1: فى الحديث أنّ عبداللّه بن عمر قال طلّقت زوجتى و هى حائض على عهد رسول اللّه صلى الله عليه و آله فسأله عمر بن الخطّاب عن ذلك فقال عليه السلام مره فليراجعها ثمّ ليمسكها حتّى تطهر ثمّ تحيض ثمّ تطهر ثمّ ان شاء أمسك بعد، و ان شاء طلّق قبل أن يمسّها فتلك العدّة الّتى أمر اللّه تعالى أن يطلّق لها النّساء.
129-40083-(48) تهذيب 48/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 61/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن اذينة عن بكير و غيره عن أبى جعفر عليه السلام قال كلّ طلاق لغير العدّة فليس بطلاق أن(4)يطلّقها و هى حائض، أو فى دم نفاسها، أو بعد ما يغشاها قبل أن تحيض، فليس طلاقها(5)بطلاق فان طلّقها للعدّة أكثر من واحدة فليس الفضل على الواحدة بطلاق، و ان طلّقها للعدّة بغير شاهدى عدل فليس طلاقه بطلاق و لا تجوز(6)فيه شهادة النّساء.
130-40084-(49) الدعائم 258/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال: الطّلاق للعدّة و هى طاهرة فى غير جماع.
126-40080-(45) امام باقر عليه السلام وارد مسجد شد مردى فتوى مى داد و مردم بسيارى پيرامون او بودند حضرت فرمود: اين كيست؟ گفتند: نافع غلام آزاد شده پسر عمر است. حضرت او را خواست او نزد حضرت آمد و فرمود: «اى نافع! دربارۀ تو به من خبر رسيده كه تو مى گويى پسر عمر همسرش را يك طلاق داد و رسول خدا صلى الله عليه و آله به او دستور داد كه به همسرش رجوع كند و يك طلاق حساب كند او گفت: اى پسر رسول خدا! اين چنين شنيده ام. حضرت فرمود: به خدا سوگند اى نافع تو بر رسول خدا صلى الله عليه و آله دروغ بسته اى. پسر عمر همسرش را سه طلاق داد و رسول خدا صلى الله عليه و آله آن سه طلاق را نپذيرفت.»
127-40081-(46) در روايت ديگرى آمده كه: «امام باقر عليه السلام به نافع فرمود: من از پسر عمر شنيدم كه گفت:
همسرم را در حال حيض سه طلاق دادم و رسول خدا صلى الله عليه و آله به عمر دستور داد كه به من دستور دهد كه به همسرم بازگردم (رجوع كنم) و حضرت فرمود: طلاق دادن پسر عمر همسرش را سه طلاق در حال حيض طلاق نيست.
مردى به امام صادق عليه السلام كه اين جريان را از پدرشان نقل مى كردند گفت: مردم مى گويند كه پسر عمر تنها همسرش را يك طلاق در حال حيض داد. حضرت فرمود: پس به چه جهت از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيد در صورتى كه پسر عمر اختيار رجوع به همسرش را داشت. اينان دروغ گفته اند، پسر عمر همسرش را سه طلاق داد و رسول خدا به او امر كرد كه به همسرش رجوع كند و فرمود: اگر خواستى طلاق بده و اگر خواستى نگه دار.»
128-40082-(47) در روايت است كه عبداللّٰه بن عمر گفت: «همسرم را در حالى كه حيض بود در زمان رسول خدا عليه السلام طلاق دادم. عمر بن الخطاب در اين باره از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيد حضرت فرمود: به او (فرزندت عبد اللّٰه بن عمر) دستور ده تا به همسرش رجوع كند سپس او را نگه دارد تا پاك گردد پس از آن حيض شود سپس پاك گردد آنگاه اگر خواست پس از آن نگاه دارد و اگر خواست طلاق دهد البتّه پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند اين عدّه اى است كه خداوند متعال دستور داده است كه زنان را بر پايۀ آن طلاق دهند.»
129-40083-(48) امام باقر عليه السلام فرمود: «هر طلاقى كه در عدّه باشد طلاق نيست اين كه مرد همسرش را در حالى كه حيض است و يا پس از زايمان در دوران نفاس و يا پس از آن كه با او همبسترى داشته پيش از آن كه حيض بشود طلاق بدهد اين طلاق درست نيست و اگر در عدّه بيش از يك بار طلاق بدهد يا افزون بر يك بار طلاق نيست و اگر در عدّه بدون دو شاهد عادل طلاق دهد اين طلاقش طلاق نيست و در طلاق، شهادت زنان جايز نيست.»
130-40084-(49) امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «طلاق عدّى در موردى است كه زن پاك باشد و با او مباشرت جنسى نشده باشد.»
131-40085-(50) فقه الرّضا عليه السلام 242: قال أمّا طلاق العدّة فهو أن يطلّق الرّجل امرأته على طهر من غيرجماع بشاهدين عدلين ثمّ يراجعهامن يومه أو من غدٍ أو متى ما يريد - من قبل أن تستوفىٰ قروءها - و هو أملك بها.
132-40086-(51) الدعائم 95/1: روينا عن بعض رجال أبى عبداللّه جعفر ابن محمّد عليهما السلام من الشّيعة أنّه و قف على حلقة أبى حنيفة و هو يفتى (فى حلقته - خ) فقال يا أبا حنيفة ما تقول فى رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس واحد على غير طهر أو هى حائض قال قد بانت منه قال السّائل أ لم يأمر اللّه عزّ و جلّ بالطّلاق للعدّة و نهى ان تتعدّى حدوده فيه و سنّ ذلك رسول اللّه صلى الله عليه و آله و أكّده و بالغ فيه قال نعم و لكنّا نقول ان هذا عصى ربّه و خالف نبيّه و بانت منه امرأته قال الرّجل فلو انّ رجلاً وكلّ وكيلاً على طلاق امرأتين له فأمره ان يطلّق أحداهما للعدّة و الاخرى للبدعة فخالفه فطلّق الّتى أمره ان يطلّقها للبدعة للعدّة و الّتى أمره أن يطلّقها للعدّة للبدعة(1)قال لا يجوز طلاقه قال السّائل و لِمَ قال لانّه خالف ما وكّله عليه قال السّائل فيخالف من وكّله فلا يجوز طلاقه و يخالف اللّه و رسوله فيجوز طلاقه فاقبل أبو حنيفة على اصحابه و قال (هذه - خ) مسألة رافضىّ و لم يُحِرْ جواباً.
133-40087-(52) كافى 60/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبد الجبّار عن صفوان بن يحيى عن اسحاق بن عمّار عن أبى ابراهيم عليه السلام قال: سألته عن رجل يطلّق امرأته فى طهر من غير جماع ثمّ يراجعها من يومه ثمّ يطلّقها تبين منه(2)بثلاث تطليقات فى طهر واحد فقال خالف السّنّة، قلت فليس ينبغى له اذا هو راجعها أن يطلّقها إلّا فى طهر آخر قال نعم، قلت حتّى يجامع قال نعم.
134-40088-(53) تفسير العيّاشى 330/1: عن أبى بصير قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام انّ عمر بن رباح(3)زعم أنّك قلت لا طلاق إلّا ببيّنة قال فقال ما أنا قلته بل اللّه تبارك و تعالى يقوله انّا و اللّه لو كنّا نفتيكم بالجور لكنّا أشدّ(4)منكم انّ اللّه يقول «لَوْ لاٰ يَنْهٰاهُمُ اَلرَّبّٰانِيُّونَ(5)وَ اَلْأَحْبٰارُ»(6).
131-40085-(50) فقه الرضا عليه السلام: «فرمود: امّا طلاق عدّى اين است كه مرد همسرش را در طهر غير مواقعه با دو شاهد عادل طلاق دهد آنگاه همان روز و يا فردا و يا هرزمان كه مى خواهد البته پيش از آن كه طهرها را كامل كند در حالى كه اختيار زن را دارد به او رجوع كند.»
132-40086-(51) بعضى از شيعيان امام صادق عليه السلام بر جلسه اى كه مريدان ابو حنيفه گرد او حلقه زده بودند و او فتوى مى داد ايستاد و گفت: اى ابو حنيفه! دربارۀ مردى كه همسرش را در يك مجلس سه طلاق داده است در حالى كه همسرش پاك نيست و يا حايض است، نظرت چيست؟ ابو حنيفه گفت: آن زن از اين مرد جدا شده است (سه طلاق واقع شده است). سوال كننده گفت: آيا خداوند دستور طلاق در زمان عدّه را نداده و از تعدّى حدودش در مورد طلاق نهى نكرده است و رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز همين را سنّت كرده و آن را محكم نموده و در رعايت آن زياد كار كرده است؟ ابو حنيفه گفت: آرى ولى ما مى گوييم كه اين شخص معصيت خدايش كرده و با پيامبرش مخالفت نموده ولى همسرش از او جدا شده است.
آن مرد گفت: اگر مردى كسى را وكيل كند كه دو همسرش را طلاق دهد و به او دستور دهد كه يكى از اين دو زن را طلاق عدّه(1)دهد و ديگرى را طلاق بدعت(2)وكيل با موكّل خود مخالفت كند و آن زن را كه به او دستور داده بود كه طلاق بدعت دهد طلاق عدّه دهد و آن زن را كه دستور طلاق عدّه داده بود طلاق بدعت بدهد؟ ابو حنيفه گفت: طلاق وكيل جايز و نافذ نيست. سؤال كننده گفت:
چرا؟ ابو حنيفه گفت: چون وكيل با آنچه كه در مورد آن وكالت به او داده بودند مخالفت كرده است.
سؤال كننده گفت: پس وكيل اگر با موكل خود مخالفت كند طلاقش جايز نيست ولى با خدا و رسول مخالفت كند طلاقش جايز است؟
ابو حنيفه رو به ياران خود كرد و گفت: اين سؤال يك رافضى است و نتوانست جوابى بدهد.»
133-40087-(52) اسحاق بن عمّار گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در طهر غير مواقعه طلاق مى دهد سپس همان روز به او رجوع مى كند آنگاه او را طلاق مى دهد آيا زن از مرد با سه طلاقى كه در يك طهر واقع مى شود جدا مى گردد پرسيدم حضرت فرمود: او با سنّت مخالفت كرده است.
گفتم: براى او شايسته نيست هنگامى كه به او رجوع مى كند اينكه او را طلاق دهد مگر در طهر ديگرى؟ حضرت فرمود: آرى. گفتم: تا با او مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: آرى.»
134-40088-(53) ابو بصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: عمر بن رباح گفته است كه شما گفته ايد طلاقى نيست مگر با بيّنه (دو شاهد).
ابو بصير گويد: حضرت فرمود: من اين را نگفته ام خداوند تبارك و تعالى اين را مى فرمايد به خدا سوگند اگر ما به شما فتواى جائرانه بدهيم از شما سخت تريم(3)، خداوند عز و جل مى فرمايد: «چرا دانشمندان و علما (ى يهود و نصارا) آنها را از سخنان گناه آميز و خوردن مال حرام نهى نمى كنند؟!»
135-40089-(54) كافى 57/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و علىّ بن ابراهيم عن أبيه جميعاً عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن أبان عن أبى بصير عن عمرو بن رياح(1)عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له بلغنى أنّك تقول من طلق لغير السّنّة أنّك لا ترى طلاقه شيئاً فقال أبو جعفر عليه السلام ما أقوله بل اللّه عزّ و جلّ يقوله أما و اللّه لو كنّا نفتيكم بالجور لكنّا شرّاً منكم لأنّ اللّه عزّ و جلّ يقول «لَوْ لاٰ يَنْهٰاهُمُ اَلرَّبّٰانِيُّونَ وَ اَلْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ اَلْإِثْمَ وَ أَكْلِهِمُ اَلسُّحْتَ»(2)الآية الدعائم 261/(2): عن أبى جعفر عليه السلام أنّ رجلاً سأله فقال يا ابن رسول اللّه بلغنى أنّك تقول (و ذكر نحوه).
136-40090-(55) العيون 124/2: بالاسناد المتقدّم فى باب (31) أنّ جلد الميتة لا يطهر بالدّباغ من أبواب النّجاسات ج 2 عن الفضل بن شاذان قال: سأل المأمون علىّ بن موسى الرّضاء عليهما السلام أن يكتب له محض(3)الاسلام على سبيل الايجاز و الاختصار فكتب عليه السلام له (الى أن قال) و الطّلاق للسّنّة على ما ذكره اللّه تعالى فى كتابه و سنّة نبيّه صلى الله عليه و آله، و لا يكون طلاق لغير سنّة و كلّ طلاق يخالف الكتاب فليس بطلاق كما أنّ كلّ نكاح يخالف الكتاب فليس بنكاح، و لا يجوز أن يجمع بين أكثر من أربع حرائر و اذا طُلِّقَت المرأة للعدّة ثلاث مرّات لم تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره و قال أمير المؤمنين عليه السلام اتّقوا تزويج المطّلقات ثلاثاً فى موضع واحد فانّهنّ ذوات أزواج. تحف العقول 420: روى أنّ المأمون بعث الفضل بن سهل ذا الرياستين إلى الرّضا عليه السلام فقال انّى أحبّ أن تجمع لى من الحلال و الحرام و الفرائض و السنن فإنّك حجّة اللّه على خلقه و معدن العلم فدعا الرّضا عليه السلام بدواة و قرطاس و قال للفضل اكتب (الى أن قال) و الطّلاق بالسّنّة (و ذكر نحوه). الخصال 607: بالاسناد المتقدّم عن الأعمش عن جعفر بن محمّد عليهما السلام نحوه.
137-40091-(56) كافى 59/6: محمّد بن جعفر أبو العبّاس عن أيّوب بن نوح عن صفوان عن يعقوب بن شعيب قال سمعت أبا بصير يقول سألت أبا جعفر عليه السلام عن امرأة طلّقها زوجها لغير السّنّة و قلنا أنّهم أهل بيت و لم يعلم بهم أحد فقال ليس بشىء.
135-40089-(54) عمرو بن رياح گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: به من رسيده كه شما مى فرماييد هر كس كه به غير سنّت طلاق دهد شما طلاق او را طلاق نمى دانيد؟ امام باقر عليه السلام فرمود: من اين را نمى گويم خداوند عز و جل آن را مى فرمايد هشدار! به خدا سوگند اگر ما فتواى جائرانه به شما بدهيم از شما بدتر هستيم چون خداوند عز و جل مى فرمايد: «چرا دانشمندان و علما (ى يهود و نصارا) آنها را از سخنان گناه آميز و خوردن مال حرام نهى نمى كنند؟!...»
136-40090-(55) فضل بن شاذان گويد: «مأمون از امام رضا عليه السلام درخواست كرد كه حضرت، اسلام ناب را با ايجاز و اختصار براى او بنويسد حضرت عليه السلام براى او نوشت:... تا آن كه گويد: و طلاق سنّت طبق آنچه كه خداوند متعال در كتابش و نيز در سنّت پيامبرش صلى الله عليه و آله ذكر كرده است و طلاق غير سنّت نمى شود و هر طلاقى كه مخالف قرآن باشد طلاق نيست همانگونه كه هر ازدواجى كه مخالف قرآن باشد ازدواج نيست و جايز نيست كه بين بيش از چهار زن آزاد جمع شود (كسى بيش از چهار زن بگيرد) و هنگامى كه زن سه بار با عدّه طلاق داده شود براى شوهرش حلال نمى شود تا آن كه با شوهر ديگرى ازدواج كند.
و امير مؤمنان عليه السلام فرمود: از ازدواج با زنانى كه سه بار در يك مجلس طلاق داده شده اند بپرهيزيد چون اينان شوهر دارند.»
137-40091-(56) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش او را به غير سنّت طلاق داده است پرسيدم و گفتم اينان خانواده اى هستند كه در يك خانه باهم هستند و كسى از طلاق آنان باخبر نشده است [شاهدى بر آن نگرفته اند]؟ حضرت فرمود: اين طلاق اثرى ندارد.»
138-40092-(57) كافى 58/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد عن عبداللّه ابن جبلة عن أبى المغرا عن سماعة عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام قال من طلّق لغير السّنّة ردّ إلى كتاب اللّه و ان رغم انفه.
139-40093-(58) الدعائم 260/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام أنّهما قالا كلّ طلاق خالف الطّلاق الّذى أمر اللّه به فليس بطلاق فان طلّقها و هى حائض، أو فى دم النّفاس، أو بعد ما جامعها قبل أن تحيض، أو طلّقها و هى طاهرة من غير جماع من غير أن يشهد شاهدى عدل كما أمر اللّه عزّ و جلّ فليس طلاقه بطلاق حتّى يطلّقا بالكتاب و السّنّة، على ما و صفناه.
140-40094-(59) العلل 506: حدّثنا أحمد بن الحسن القطّان قال حدّثنا بكر ابن عبداللّه بن حبيب قال حدّثنا تميم بن بهلول عن أبيه عن اسماعيل بن الفضل الهاشمىّ قال قال أبو عبداللّه عليه السلام لا يقع الطّلاق إلّا على الكتاب و السّنّة لأنّه حدّ من حدود اللّه عزّ و جلّ يقول «إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ» و يقول «وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ» ويقول «وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ» وأنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله ردّ طلاق عبداللّه بن عمر لأنّه كان خلافاً للكتاب و السّنّة.
141-40095-(60) كافى 58/6: عدّة بن أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد ابن محمد ابن أبى نصر عن عبدالكريم عن عبداللّه بن سليمان الصيرفى عن أبى جعفر عليه السلام قال كلّ شىء خالف كتاب اللّه عزّ و جلّ ردّ إلى كتاب اللّه عزّ و جلّ و السّنّة.
142-40096-(61) كافى 58/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن بعض أصحابه عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الطّلاق اذا لم يطلّق للعدّة فقال يردّ إلى كتاب اللّه عزّ و جلّ.
143-40097-(62) الدعائم 261/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام أنّهما قالا كلّ طلاق فى غضب أو يمين فليس بطلاق.
144-40098-(63) مستدرك 291/15: أبو القاسم الكوفىّ فى كتاب الاستغاثة روينا عن أمير المؤمنين عليه السلام من طريق أهل البيت عليهم السلام أنّه قال لا يكون الطّلاق طلاقاً حتّى تجتمع الحدود الأربعة فأوّلها أن تكون المرأة طاهرة من غير جماع يقع بها من بعد خروجها من طمثها
138-40092-(57) امام باقر عليه السلام فرمود: «هر كس كه به غير سنّت طلاق دهد على رغم او به كتاب خدا برگردانده مى شود.»
139-40093-(58) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «هر طلاقى كه بر خلاف طلاقى است كه خداوند بدان امر كرده است، طلاق محسوب نمى شود بنابراين اگر مرد زن را در حال حيض يا در حال نفاس و يا پس از مباشرت جنسى با او پيش از آن كه حيض شود طلاق دهد و يا او را در حال طهر غير مواقعه طلاق دهد ولى دو شاهد عادل نگيرد آنگونه كه خداوند عز و جل دستور داده است طلاق او طلاق نيست تا اينكه با كتاب و سنّت آنگونه كه ذكر كرديم طلاق دهد.»
140-40094-(59) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق جز بر پايۀ كتاب و سنّت واقع نمى شود چون طلاق حدّى از حدود الهى است خداوند عز و جل مى فرمايد: «هر زمان خواستيد زنان را طلاق دهيد، در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق دهيد و حساب عدّه را نگه داريد» و خداوند عز و جل مى فرمايد: «و دو مرد عادل از خودتان را گواه گيريد» و مى فرمايد: «اين حدود (و مرزهاى) خداست و هر كس از حدود الهى تجاوز كند به خويشتن ستم كرده» و رسول خدا صلى الله عليه و آله طلاق عبد اللّٰه بن عمر را ردّ كرد و نپذيرفت چون خلاف كتاب و سنّت بود.»
141-40095-(60) امام باقر عليه السلام فرمود: «هر چيزى كه مخالف كتاب خداوند عز و جل باشد به كتاب خداوند عز و جل و سنّت (پيامبر صلى الله عليه و آله) بازگردانده مى شود.»
142-40096-(61) عبد اللّٰه بن سنان گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق پرسيدم كه اگر براى عدّه طلاق ندهد؟ حضرت فرمود: به كتاب خداوند عز و جل بازگردانده مى شود.»
143-40097-(62) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «هر طلاقى كه در حال غضب يا با سوگند باشد طلاق نيست.»
144-40098-(63) امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «طلاق، طلاق نيست تا چهار حدّ جمع گردد: نخستين آن اين است كه زن پاك باشد و پس از بيرون آمدن از حيضش با او مباشرت جنسى نشده باشد، دوّم آن است كه
الّذى طهرت فيه و الثّانى أن يكون الرّجل مريداً بالطّلاق، غير مكره و لا مجبر عليه و الثّالث أن يحضر شاهدين عدلين فى وقت تطليقه ايّاها و الرّابع أن ينطق لسانه عند الشّاهدين بالطّلاق.
145-40099-(64) المناقب 383/4: (عن كتاب - ك) الجلاء و الشفاء فى خبر أنّه لمّا مضى الرّضا عليه السلام جاء محمّد بن جمهور العمىّ و الحسن بن راشد و علىّ بن مدرك و علىّ بن مهزيار و خلق كثير من سائر البلدان إلى المدينة و سألوا عن الخلف بعد الرّضا عليه السلام (الى أن قال) فقال الرّجل الثّانى يا ابن رسول اللّه ما تقول فى رجل طلّق امرأته عدد نجوم السّماء قال تقرأ القرآن قال نعم قال اقرأ سورة الطّلاق إلى قوله «وَ أَقِيمُوا اَلشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ» يا هذا لاطلاق إلّا بخمس:
شهادة شاهدين عدلين فى طهر من غير جماع بارادة عزم ثمّ قال بعد كلام يا هذا هل ترى فى القرآن عدد نجوم السّماء قال لا. الخبر.
146-40100-(65) كافى 65/6: (عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد ابن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن ابراهيم عن أبيه جميعاً - معلّق) عن ابن محبوب عن ابن بكير عن زرارة قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول أحبّ للرّجل الفقيه اذا أراد أن يطلّق امرأته ان يطلّقها طلاق السّنّة قال ثمّ قال و هو الّذى قال اللّه عزّ و جلّ «لَعَلَّ اَللّٰهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِكَ أَمْراً» يعنى بعد الطّلاق و انقضاء العدّة التّزويج لهما من قبل ان تزوّج زوجاً غيره قال و ما أعدّ له و أوسعه لهما جميعاً ان يطلّقها على طهر من غير جماع تطليقة بشهود ثمّ يَدَعها حتّى يَخْلو أجلها ثلاثة أشهر أو ثلاثة قروء ثمّ يكون خاطباً من الخطّاب.
147-40101-(66) فقه الرّضا عليه السلام 246: و قد أروى عن العالم عليه السلام انّه قال: الفقيه لا يطلّق إلّا طلاق السّنّة.
148-40102-(67) كافى 57/6: محمّدبن يحيى عن أحمد بن محمّد عن بعض أصحابنا عن أبان عن أبى بصير قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول و اللّه لو ملكت من امر النّاس شيئاً لأقمتهم بالسّيف و السّوط حتّى يطلّقوا للعدّة كما أمر اللّه عزّ و جلّ. الدّعائم 262/2: عن أبى جعفر عليه السلام فى حديث و لو ملكت من امر النّاس و ذكر مثله.
149-40103-(68) كافى 57/6: (حميد بن زياد - معلّق) عن الحسن بن محمّد (بن سماعة - ئل) عن عبداللّه بن جبلة عن أبى المغراء عن سماعة عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام قال لو ولّيت
مرد قصد طلاق داشته باشد و اكراه و اجبار بر طلاق نباشد، سوّم اين است كه دو شاهد عادل در وقت طلاق دادن حاضر باشند، چهارم اين است كه زبان مرد، نزد شاهدان طلاق را جارى سازد.»
145-40099-(64) چون حضرت رضا عليه السلام از دنيا رفت محمّد بن جمهور عمّى و حسن بن راشد و علىّ بن مدرك و علىّ بن مهزيار و گروه بسيارى از ديگر شهرها به مدينه آمدند و دربارۀ امام پس از حضرت رضا عليه السلام پرسيدند... تا آن كه گويد: مرد دوّم (حسن بن راشد) گفت: اى فرزند رسول خدا! نظر شما دربارۀ مردى كه همسرش را به تعداد ستاره هاى آسمان طلاق داده چيست؟ حضرت فرمود: «قرآن مى خوانى؟ او گفت: آرى. حضرت فرمود: سورۀ طلاق را تا فرموده خداوند عز و جل كه: «و شهادت را براى خدا برپا داريد» بخوان اى فلان! طلاق نيست مگر با پنج شرط: شهادت دو شاهد عادل در حال طهر غير مواقعه با قصد جزمى طلاق.
سپس حضرت پس از سخنى فرمود: اى فلان! آيا در قرآن تعبير تعداد ستاره هاى آسمان را مى بينى؟ او گفت: نه...»
146-40100-(65) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: براى مرد فقيه دوست مى دارم هنگامى كه مى خواهد همسرش را طلاق بدهد او را طلاق سنّت بدهد.
زراره گويد: سپس حضرت افزود: و اين همان است كه خداوند عز و جل فرمود: «شايد خداوند پس از اين، وضع تازه اى (براى اصلاح) فراهم كند» منظور پس از طلاق و گذشتن عدّه ازدواج كردن اين دو پيش از آن كه زن با مرد ديگرى ازدواج كند.
حضرت فرمود: و آنچه را كه خداوند براى مرد فراهم كرده و آن را براى مرد و زن گشايش داده اين است كه مرد همسرش را در حال طهر غير مواقعه با حضور شاهدان يك طلاق بدهد سپس او را واگذارد تا مدّت او (عدّه اش) سه ماه يا سه طهر بگذرد پس از آن مرد يكى از خواستگاران مى شود.»
147-40101-(66) فقه الرضا عليه السلام: «و از عالم عليه السلام روايت مى كنم كه فرمود: فقيه جز طلاق سنّت طلاق نمى دهد.»
148-40102-(67) امام باقر عليه السلام فرمود: «به خدا سوگند اگر از حكومت بر مردم چيزى را مالك شوم آنان را با شمشير و تازيانه به پا مى دارم تا براى عدّه طلاق دهند آن گونه كه خداوند عز و جل دستور داده است.»
149-40103-(68) امام باقر عليه السلام فرمود: «اگر تصدى حكومت مردم به من واگذار شود آنان را آگاه مى سازم كه
النّاس لأعلمتهم(1)(الطّلاق و فقيه) كيف ينبغى لهم أن يطلّقوا ثمّ لم اوت(2) برجل قد خالف إلّا و أوجعت(2)ظهره و من طلّق على غير(3)السّنّة ردّ إلى كتاب اللّه عزّ و جلّ و ان رغم أنفه(5)فقيه 322/3: قال أبو جعفر عليه السلام لو ولّيت (و ذكر مثله) الدّعائم 262/2: عن أبى جعفر عليه السلام نحوه.
150-40104-(69) كافى 57/6: (عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد - معلّق) قال أحمد و ذكر بعض أصحابنا عن أبى عبداللّه عليه السلام و محمّد بن سماعة عن أبى بصير عن العبد الصالح عليه السلام أنّه قال لو ولّيت أمر النّاس لعلّمتهم الطّلاق ثمّ لم اوت بأحد خالف إلّا أوجعته ضرباً. الدّعائم 258/2:
عن جعفر بن محمّد عليهما السلام (نحوه).
151-40105-(70) كافى 57/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد ابن محمّد ابن أبى نصر عن محمّد بن سماعة عن عمر بن معمّر بن [عطاء بن] وشيكة قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول لا يصلح النّاس فى الطّلاق إلّا بالسّيف و لو ولّيتهم لرددتهم (فيه - خ) إلى كتاب اللّه عزّ و جلّ.
كافى 56/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد عن الحسن بن حذيفة عن معمّر بن [عطاء بن] وشيكة قال سمعت أبا جعفر عليه السلام (و ذكر مثله و زاد) قال و حدّثنى بهذا الحديث الميثمى عن محمّد ابن أبى حمزة عن بعض رجاله - أوهمه الميثمى - عن أبى عبداللّه عليه السلام الدّعائم 258/2: عن أبى جعفر محمّد بن على عليهما السلام (نحوه).
وتقدّم
فى الرضوى (4)من باب (6) أنّ الهلال يثبت بشهادة رجلين عدلين من أبواب فضل صوم شهر رمضان ج 10 قوله عليه السلام و لا تقبل شهادة النّساء فى الطّلاق.
وفى رواية شعيب (6) قوله عليه السلام لا أجيز فى الطّلاق و لا فى الهلال إلّا رجلين.
وفى مرسلة الهداية (9) قوله عليه السلام و لا تقبل شهادة النّساء فى الطّلاق.
وفى رواية محمّد بن الفضيل (5)من باب (17) جواز مشى المحرم تحت ظلّ المحمل من أبواب ما يجب اجتنابه على المحرم ج 13
چگونه براى آنان شايسته است كه طلاق بدهند سپس كسى را نزد من نمى آورند كه مخالفت كرده باشد مگر اينكه بر پشتش تازيانه مى زنم و هر كس كه بر غير سنّت طلاق دهد على رغم او به كتاب خداوند عز و جل بازگردانده مى شود.»
150-40104-(69) عبد صالح عليه السلام (امام معصوم عليه السلام) فرمود: «اگر بر امور مردم حكومت يابم طلاق را به آنان مى آموزم سپس احدى را كه مخالفت كرده باشد نزد من نمى آورند مگر اين كه با تنبيه بدنى او را به درد مى آورم.»
151-40105-(70) امام باقر عليه السلام مى فرمود: «مردم در مورد طلاق جز با شمشير اصلاح نمى شوند و اگر بر آنان حكومت يابم آنان را به كتاب خداوند عز و جل باز مى گردانم.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت پنجم از باب ششم از باب هاى فضيلت روزۀ ماه رمضان فرموده امام معصوم عليه السلام كه:
«شهادت زنان در مورد طلاق پذيرفته نمى شود.»
و در روايت ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «در مورد طلاق و هلال ماه جز دو مرد را اجازه نمى دهم.»
و در روايت نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «شهادت زنان در مورد طلاق پذيرفته نيست.»
و در روايت دوّم از باب هفدهم از باب هاى محرّمات بر محرم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اى ابا يوسف! دين قياسى نيست آنگونه كه تو و يارانت قياس مى كنيد خداوند عز و جل در كتابش دستور طلاق
قوله عليه السلام يا أبا يوسف انّ الدّين ليس بالقياس كقياسك و قياس أصحابك انّ اللّه عزّ و جلّ أمر فى كتابة بالطّلاق و اكّد فيه بشاهدين و لم يرضَ بهما إلّا عدلين و أمر فى كتابه بالتّزويج و اهمله بلاشهود فأتيتم بشاهدين فيما ابطل اللّه و أبطلتم شاهدين فيما أكّد اللّه عزّ و جلّ.
وفى رواية محمّد بن عيسى (1) من باب (77) وضع الطين من قبر الحسين عليه السلام فيما بين المتاع من أبواب زيارة المعصومين عليهم السلام ج 15 قوله و أمرنى عليه السلام أن اطلّقها عنه و امتّعها بهذا المال و أمرنى أن أشهد على طلاقها صفوان بن يحيى و آخر نسى محمّد بن عيسى اسمه.
وفى رواية اسماعيل (54) من باب (1) كراهة اليمين الصّادقة من ابواب الأيمان ج 24 قوله عليه السلام انّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله ردّ طلاق ابن عمر و قد طلّق امرأته ثلاثاً و هى حائض.
وفى رواية زرارة (2) من باب (22) حكم تحريم الزّوجة و الجارية من أبواب الأيمان ج 24 قوله عليه السلام لو كان لى عليه سلطان لأوجعت رأسه و قلت له اللّه أحلّها لك فما حرّمها عليك انّه لم يزد على ان كذب فزعم أنّ ما أحلّ اللّه له حرام و لا يدخل عليه طلاق.
وفى رواية جابر (12) من باب (26) جملة ممّا يحرم على النّساء من أبواب جملة من أحكام الرّجال و النّساء الأجانب ج 25 - قوله عليه السلام لا تجوز شهادتهنّ فى الطّلاق.
وفى رواية هشام (10) من باب (11) شروط المتعة من أبوابها ج 26 قوله عليه السلام و لا يجوز لك أن تطلّقها إلّا على طهر و شاهدين.
وفى رواية سماعة (10) من باب (6) ما ورد فى بعث الحكمين المصلحين عند خوف الشّقاق من أبواب القسم و النّشوز ج 26 قوله أ يجوز تفريقهما عليهما قال عليه السلام نعم و لكن لا يكون إلّا على طهر من المرأة من غير جماع من الزّوج.
وفى رواية الحسن بن زياد (6) من باب (4) الصّيغ الّتى يقع بها الطّلاق من أبوابه ج 27 قوله عليه السلام لا يكون طلاق و لا خلع و لا مبارأة و لا تخيير إلّا على طهر من غير جماع بشهادة شاهدين. وفى غير واحد من أحاديث هذا الباب أيضاً ما يدلّ على انّ الطّلاق لابدّ ان يكون فى طهر من غيرجماع بشهادة عدلين.
وفى رواية زرارة (13) قوله رجل قال لإمرأته أنتِ عليّ حرام (الى ان قال عليه السلام) لو كان لي عليه سلطان لأوجعت رأسه ثمّ أقول انّ اللّه عزّ و جلّ أحلّها لك فماذا حرّمها عليك. وفى رواية ابن أبي نصر (1) من باب (6) انّ الأخرس يطلّق بالكتابة ما يدلّ على بعض المقصود.
داده و در مورد طلاق با دو شاهد محكم كارى كرده و جز به دو شاهد عادل رضايت نداده است و در كتابش دستور ازدواج داده و آن را بدون شاهد رها كرده است ولى شما دو شاهد در موردى كه خدا شاهد را باطل كرده، مى آوريد و دو شاهد را در موردى كه خداوند تاكيد كرده و محكم كارى نموده باطل مى سازيد.»
و در روايت يكم از باب هفتاد و هفتم از باب هاى زيارت معصومان عليهم السلام اين گفته كه: «حضرت به من دستور داد تا آن زن را از سوى او طلاق دهم و با اين مال او را بهره مند سازم و به من دستور داد كه بر طلاق آن زن صفوان بن يحيى و ديگرى را كه محمّد بن عيسى نامش را از ياد برده است، شاهد گيرم.»
و در روايت پنجاه و چهارم از باب يكم از باب هاى سوگندها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «رسول خدا صلى الله عليه و آله طلاق پسر عمر را نپذيرفت در حالى كه پسر عمر همسرش را در حال حيض سه طلاقه كرده بود.»
و در روايت دوّم از باب بيست و دوّم فرموده معصوم عليه السلام كه: «اگر من بر او قدرت داشتم بر سرش مى زدم و به او مى گفتم كه خداوند آن زن را (بر تو) حلال كرده است چه چيزى آن را بر تو حرام ساخته است او بيش از دروغ، كارى نكرده است و گفته كه آنچه را كه خداوند براى او حلال كرده حرام باشد و طلاق بر او وارد نمى شود.»
و در روايت دوازدهم از باب بيست و ششم از باب هاى پاره اى از احكام مردان و زنان نامحرم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «شهادت زنان در مورد طلاق جايز نيست.»
و در روايت دهم از باب يازدهم از باب هاى ازدواج موقّت فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «براى تو جايز نيست كه آن زن را جز در حال پاكى و با حضور دو شاهد طلاق بدهى.»
و در روايت دهم از باب ششم از باب هاى تقسيم شب ها براى زن ها و نشوز اين گفته كه: «آيا جدا كردن اين دو بر اين دو جايز است؟ حضرت فرمود: آرى ولى اين جدايى نمى شود مگر در حال پاكى زن بى آن كه مباشرت جنسى از سوى مرد تحقّق يابد.»
و در روايت ششم از باب چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق و نيز طلاق خلع و طلاق مباراة و تخيير (واگذارى انتخاب به زن) نيست مگر در حال پاكى بدون مباشرت جنسى و با حضور دو شاهد.»
و در بيش از يك روايت از روايات اين باب نيز چيزى است كه بر اينكه طلاق بايد در طهر غير مواقعه و با شهادت دو شاهد عادل باشد، دلالت دارد.
و در روايت سيزدهم اين گفته كه: «مردى به همسرش گفت: تو بر من حرامى... تا آن كه گويد: اگر من بر او سلطه اى داشتم بر سرش مى زدم و آنگاه مى گويم كه خداوند عز و جل آن را براى تو حلال كرده چه چيزى او را بر تو حرام ساخته است؟»
و در روايت يكم از باب ششم چيزى كه بر برخى از مقصود دلالت دارد.
ويأتى فى أحاديث الباب التّالى و مايتلوه وباب (12) ما ورد فى طلاق الغايب وباب (13) انّ الغايب اذا قدم و أراد طلاق امرأته لا يطلّقها حتّى تطهر وباب (15) انّ من لا يعلم بطهر زوجته يطلّقها بالأهلّة ما يناسب الباب.
وفى رواية اسحاق (2) من باب (14) حكم طلاق الحامل قوله عليه السلام انّ الطّلاق لا يكون إلّا على طهر.
وفى رواية ابن بكير (3) قوله عليه السلام يطلّقها بشهادة الشهود.
وفى رواية الكناسى (4) قوله عليه السلام يطلّقها واحدة للعدّة بالشهور و الشهود. وقوله عليه السلام وأشهد على طلاقها لكلّ عدّة شهر.
وفى رواية داود (1) من باب (16) انّ المسترابة المدخول بها اذا أراد زوجها ان يطلّقها يمسك عنها ثلاثة اشهر ثمّ يطلّقها قوله المرأة يستراب بها و مثلها تحمل و مثلها لا تحمل و لا تحيض و قد واقعها زوجها كيف يطلّقها قال عليه السلام ليمسك عنها ثلاثة اشهر ثمّ يطلّقها.
وفى رواية المفيد (5) من باب (17) انّ من طلّق ثلاثاً فى مجلس واحد مع الشرائط تقع و احدة قوله عليه السلام سمعت عبداللّه بن عمر يقول طلّقت امرأتى ثلاثاً و هى حائض ثمّ حزنت عليها فسألت أبى ان يذكر ذلك للنّبىّ صلى الله عليه و آله فذكره له فقال صلى الله عليه و آله امرأته فليمسكها حتّى تحيض و تطهر ثمّ إن شآء امسكها من بعد و إن شآء طلّقها.
وفى رواية الحلبى (9) و ابن أبى حمزة (12) و اسماعيل (20) نحوه.
وفى رواية ابن حنظلة (24) قوله عليه السلام الطّلاق ثلاثاً فى غير عدّة ان كانت على طهر فواحدة و ان لم يكن على طهر فليس بشىء.
وفى رواية الدعائم (25) نحوه.
وفى احاديث باب (18) انّ من طلّق ثانياً بغير رجعة لا يقع الطّلاق ما يدلّ على انّ الطّلاق لا يكون إلّا فى طهر بشهود.
وفى رواية الدّعائم (12) من باب (19) حكم من خيّر زوجته و جعل أمرها بيدها قوله عليه السلام اذا خيّر الرّجل امرأته فلها الخيار مادامت فى مجلسها و لا يكون ذلك إلّا وهى طاهرة فى طهر لم يمسّها فيه.
وفى رواية ابن مسلم (18) قوله عليه السلام اذا خيّرها أو جعل أمرها بيدها فى غير قُبُل عدّتها من غير أن يشهد شاهدين فليس بشىء و ان خيّرها أو جعل أمرها بيدها بشهادة شاهدين فى قُبُل عدّتها فهى بالخيار.
وفى رواية ابن مسلم (20) قوله عليه السلام لا خيار إلّا على طهر من غير جماع بشهود.
وفى رواية يحيى بن عبداللّه (2) من باب (24) أنّ طلاق المكره و المضطرّ ليس بصحيح قوله عليه السلام و انّما الطّلاق
مى آيد:
در روايات باب بعدى و باب پس از آن و باب دوازدهم، سيزدهم و پانزدهم مناسب اين باب.
و در روايت دوّم از باب چهاردهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق جز در حال طهر نمى شود.»
و در روايت سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «او را با حضور شاهدان طلاق مى دهد.»
و در روايت چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «او را يك طلاق براى عدّه با ماه ها و شاهدان مى دهد.» و نيز فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و بر طلاق عدّه دار آن زن كه عدّه اش با شمارش ماه حساب مى شود شاهد بگير.»
و در روايت يكم باب شانزدهم اين گفته كه: «زنى مشكوك مى شود مشابه او حامله مى شود و نيز مشابه او حامله نمى شود و حيض نمى شود و شوهرش با او مباشرت جنسى مى كند چگونه او را طلاق مى دهد؟ حضرت فرمود: از او سه ماه خوددارى مى كند سپس او را طلاق مى دهد.»
و در روايت پنجم از باب هفدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «از عبداللّٰه بن عمر شنيدم كه مى گفت: همسرم را در حال حيض سه طلاق دادم سپس بر او اندوهگين شدم از پدرم درخواست كردم كه اين جريان را به پيامبر صلى الله عليه و آله بگويد او به حضرت فرمود: رسول خدا فرمود: همسر اوست او را بايد نگه دارد تا حيض شود و پاك گردد آنگاه اگر خواست پس از آن وى را نگاه دارد و اگر خواست طلاق دهد.»
و در روايت نهم، دوازدهم و بيستم مانند آن.
و در روايت بيست و چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «سه طلاق در غير عدّه اگر در طهر باشد يكى محسوب مى شود و اگر در طهر نباشد تأثيرى ندارد.»
و در روايت بيست و پنجم مانند آن.
و در روايت باب هجدهم چيزى كه دلالت دارد كه طلاق جز در حال طهر و همراه با شاهدان نمى شود.
و در روايت دوازدهم از باب نوزدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد همسرش را مخيّر ساخت براى همسرش تا زمانى كه در همان مجلس است اختيار هست و اين اختيار دهى نمى باشد مگر در حالى كه زن پاك باشد در طهر غير مواقعه.»
و در روايت هجدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد، زن را مخيّر كرد و يا اختيارش را به دست او قرار داد در غير ابتداى عدّه اش بدون اينكه دو شاهد بگيرد اين بى تأثير است ولى اگر او را مخيّر ساخت و يا اختيارش را به دست خود او سپرد همراه با حضور دو شاهد در ابتداى عدّه اش در اين صورت زن اختيار دارد.»
و در روايت بيستم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اختيار نيست مگر در حال پاكى بدون مباشرت جنسى و همراه با شاهدان.»
و در روايت دوّم از باب بيست و چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «تنها طلاق همان است كه
ما اُريد به الطّلاق من غير استكراه و لا إضرار على العدّة و السّنّة على طهر بغير جماع و شاهدين فمن خالف هذا فليس طلاقه و لا يمينه بشىء. وفى رواية منصور (8) ما يناسب الباب.
وفى رواية بريد (2) من باب (33) حكم طلاق زوجة المفقود قوله عليه السلام أجبره الوالى على ان يطلّق تطليقة فى استقبال العدّة و هى طاهرة.
وفى مرسلة فقيه (7) قوله عليه السلام طلّقها الوالى و يشهد شاهدين عدلين.
وفى رواية طربال (5) من باب (37) انّ الحرّة اذا طلِّقت ثلاثاً حرمت على زوجها قوله رجل طلّق امرأته تطليقة قبل ان يدخل بها و اشهد على ذلك و أعلمها قال عليه السلام قد بانت منه ساعة طلّقها.
وفى رواية زرارة (9) قوله عليه السلام و الّذى يطلّق الفقيه و هو العدل بين المرأة و الرّجل ان يطلّقها فى استقبال الطّهر بشهادة شاهدين و ارادة من القلب.
وفى رواية ابن سنان (10) قوله عليه السلام فليطلّق على طهر بغير جماع بشهود.
وفى رواية أبى بصير (22) قوله عليه السلام فتركتها حتّى اذا طمثت و طهرت ثمّ طلّقتها من غير جماع و اشهدت على ذلك شاهدين.
وفى رواية عمر بن حنظلة (26) قوله عليه السلام فان طلّقها و لم يشهد فهو يتزوّجها اذا شاء.
وفى رواية ابن مسلم (2) من باب (43) انّه لا بأس للزّوج ان لم يشهد على الرّجعة قوله عليه السلام انّ الطّلاق لا يكون بغير شهود. وفى غيرها أيضاً ما يدلّ على لزوم الإشهاد فى الطّلاق.
وفى رواية أبى ولّاد (1) من باب (45) ماورد فى انّ انكار الطّلاق فى العدّة رجعة قوله امرأة ادّعت على زوجها انّه طلّقها تطليقة طلاق العدّة طلاقاً صحيحاً يعنى على طهر من غير جماع و أشهد لها شهوداً على ذلك ثمّ أنكر الزّوج الخ.
وفى رواية عمّار (7) من باب (3) انّ المطلّقة المدخول بها اذا كانت مستقيمة الحيض فعدّتها ثلاثة قروء من أبواب العِدَد ج 27 قوله عليه السلام تطلّق طلاق السّنّة تطليقة واحدة على طهر من غير جماع بشهود.
وفى رواية سورة (8) قوله رجل طلّق امرأته تطليقة على طهر من غير جماع بشهود طلاق السّنّة و هى ممّن تحيض الخ.
وفى رواية زرارة (1) من باب (4) أنّ المطلّقة اذا دخلت فى الحيضة الثّالثة فقد انقضت عدّتها قوله رجل طلّق امرأته على طهر من غير جماع بشهادة عدلين فقال عليه السلام اذا دخلت فى الحيضة الثّالثة فقد انقضت عدّتها.
بدون اكراه و ضرر زدن بر پايۀ عدّه و سنّت در حال طهر غير مواقعه با حضور دو شاهد، قصد شود پس هر كس كه با اين مخالفت كند طلاقش و سوگندش ارزشى ندارد.»
و در روايت هشتم مناسب اين باب.
و در روايت دوّم از باب سى و سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «والى او را مجبور كرد كه در ابتداى عدّه يك طلاق بدهد در حالى كه زن پاك است.»
و در روايت هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «والى او را طلاق داد و دو شاهد عادل گرفت.»
و در روايت پنجم از باب سى و هفتم اين گفته كه: «مردى همسرش را يك طلاق داد پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند و شاهد بگيرد و به زن بگويد حضرت فرمود: همان ساعت كه او را طلاق داده از او جدا مى شود.»
و در روايت نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و طلاقى كه فقيه مى دهد و آن عدالت بين زن و مرد است اين است كه زن را در ابتداى طهر با شهادت دو شاهد و قصد قلبى طلاق دهد.»
و در روايت دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بايد در طهر غيرمواقعه با حضور شاهدان طلاق دهد.»
و در روايت بيست و دوم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «او را واگذارى تا حيض شود و پاك گردد سپس او را بدون مباشرت جنسى طلاق دهى و بر طلاقت دو شاهد بگيرى.»
و در روايت بيست و ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن را طلاق دهد و شاهد نگيرد مرد هر زمان كه بخواهد با زن ازدواج مى كند.»
و در روايت دوّم از باب چهل و سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق بدون شاهدان نمى شود.»
و در روايت ديگر نيز چيزى هست كه بر لزوم شاهد گرفتن در طلاق دلالت مى كند.
و در روايت يكم از باب چهل و پنجم اين گفته كه: «زنى بر شوهرش ادعا كرد كه شوهرش او را طلاق داده است يك طلاق، طلاق عدّه، طلاق صحيح يعنى در حال طهر غير مواقعه و شاهدانى بر طلاق گرفته است سپس شوهر انكار كرد...»
و در روايت هفتم از باب سوّم از باب هاى عدّه ها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «آن زن به طلاق سنّت يك طلاق داده مى شود در طهر غير مواقعه همراه شاهدان.»
و در روايت هشتم اين گفته كه: «مردى همسرش را يك طلاق در حال طهر غير مواقعه همراه شاهدان به طلاق سنّت مى دهد و زن از كسانى است كه حيض مى شود...»
و در روايت يكم از باب چهارم اين گفته كه: «مردى همسرش را در طهر غير مواقعه با حضور دو عادل طلاق داد حضرت فرمود: هنگامى كه زن در حيض سوّم وارد شود عدّه اش تمام گشته است.»
.
وفى رواية ابن مسلم (15) قوله الرّجل يطلّق امرأته تطليقة على طهر من غير جماع يَدَعها حتّى يدخل فى قرئها الثّالث الخ.
وفى رواية محمّد بن حكيم (4) من باب (7) ما ورد فى عدّة من طلّقها زوجها ثمّ ادّعت حبلاً قوله عليه السلام و إلّا طلّقها تطليقة بشاهدين. وفى احاديث باب (5) انّ الخلع و المباراة لا يكون إلّا على طهر من غير جماع بشهود من ابواب الخلع ج 27 ما يدلّ على لزوم الإشهاد فى الطّلاق. وفى احاديث باب (5) انّ المرأة ليس لها على المؤلى قول و لاحقّ من ابواب الايلاء ج 27 ما يدلّ على اعتبار طهر المرأة و الإشهاد فى الطّلاق.
وفى رواية حريز (4) من باب (26) ما يحلّ من السّمك اكله من ابواب الاطعمة ج 28 قوله فقال (ابوحنيفة) لى هذه الكتب كلّها فى الطلاق و انتم و اقبل يقلّب بيده قال قلت نحن نجمع هذا كلّه فى حرف واحد قال فما هو قال قلت قوله تعالى «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ»..
وفى كثير من احاديث باب (19) ماتجوز فيه شهادة النّساء من ابواب الشّهادات ج 30 ما يدلّ على عدم جواز شهادات النّساء فى الطّلاق و بيان علّته.
وفى رواية داود (39) من هذا الباب قوله عليه السلام انّ اللّه أمر فى الطلاق بشهادة رجلين عدلين و قوله عليه السلام و لا يجيز فى الطّلاق إلّا شاهدين عدلين. وفى احاديث باب (23) ماورد فى انّ من لا يستقيم على الفرائض يضرب بالسوط و السيف من ابواب الميراث ج 29 ما يدلّ على انّ الوالى يجبر النّاس على اقامة الطلاق.
قال اللّه تعالى فى سورة الطّلاق (65):2: «فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَ أَقِيمُوا اَلشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كٰانَ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ وَ مَنْ يَتَّقِ اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً».
و در روايت پانزدهم اين گفته كه: «مردى همسرش را در طهر غير مواقعه يك طلاق مى دهد و او را وا مى گذارد تا در طهر سوّمش وارد شود...»
و در روايت چهارم از باب هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «وگرنه آن را يك طلاق با حضور دو شاهد مى دهد.»
و در روايات باب پنجم از باب هاى خلع روايتى كه بر لزوم شاهد گرفتن در طلاق دلالت مى كند.
و در روايات باب پنجم از باب هاى ايلاء روايتى كه بر اعتبار پاكى زن و شاهد گرفتن در مورد طلاق دلالت دارد.
و در روايت چهارم از باب بيست و ششم از باب هاى خوراكى ها اين گفته كه: «ابو حنيفه به من گفت: اين نوشته ها همه دربارۀ طلاق است ولى شما - آنگاه دستش را بهم مى ماليد - (يعنى شما دربارۀ طلاق چه داريد ما اين همه نوشته داريم)
راوى گويد: گفتم: ما همۀ اينها را در يك حرف جمع مى كنيم او گفت: آن يك حرف چيست؟ راوى گويد: گفتم: فرموده خداوند متعال: «اى پيامبر! هر زمان خواستيد زنان را طلاق دهيد در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق دهيد و حساب عدّه را نگه داريد»
و در بسيارى از روايات باب نوزدهم از باب هاى شهادات روايتى كه بر عدم جواز شهادت زنان در مورد طلاق و نيز بيان علّت آن دلالت مى كند.
و در روايت سى و نهم از همين باب فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «خداوند در مورد طلاق دستور حضور دو مرد عادل را داده است و فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «در مورد طلاق جز دو شاهد عادل را نافذ نمى دانست.»
و در روايات باب بيست و سوّم از باب هاى ارث روايتى كه دلالت مى كند كه والى، مردم را بر به پاداشتن طلاق (صحيح) مجبور مى سازد.
باب 9 شرط حضور دو شاهد هنگام انشاء صيغه طلاق
خداوند تعالى مى فرمايد:
و چون عدّۀ آنها به پايان نزديك شود يا آنها را به طرز شايسته اى نگه داريد يا به طرز شايسته اى از آنان جدا شويد و دو مرد عادل از خودتان را گواه گيريد و شهادت را براى خدا برپا داريد؛ اين چيزى است كه مؤمنان به خدا و روز قيامت به آن اندرز داده مى شوند و هر كس تقواى الهى پيشه كند، خداوند راه نجاتى براى او فراهم مى كند.(1)
1) . طلاق 2/65.
152-40106-(1)تهذيب 48/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 60/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل بن بزيع عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصباح الكنانى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال من طلّق بغير شهودٍ فليس بشىء.
153-40107-(2) تهذيب 50/8: استبصار 285/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 71/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن رجل طلّق امرأته على طهر من غير جماع و أشهد اليوم رجلاً، ثمّ مكث خمسة أيّام، ثمّ أشهد آخر فقال انّما أمر أن يشهدا جميعاً.
154-40108-(3) تهذيب 50/8: استبصار 285/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن احمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل بن بزيع عن الرّضا عليه السلام قال: سألته عن تفريق الشّاهدين فى الطّلاق فقال نعم و تعتدّ من أوّل الشّاهدين و قال لا يجوز حتّى يشهدا جميعاً. (قال الشيخ رحمه الله فى صا - فلا ينافى الخبر الأوّل لأنّ الوجه فيه أن نحمله على جواز التّفريق بينهما فى حال الإشهاد لا فى حال تحمّل الشّهادة لئلّا يتناقض الخبران).
155-40109-(4) فقه الرّضا عليه السلام 241: أمّا طلاق السّنّة اذا أراد الرّجل أن يطلّق امرأته يتربّص بها حتّى تحيض و تطهر ثمّ يطلّقها تطليقةً واحدةً فى قبل عدّتها بشاهدين عدلين فى مجلس واحد فان أشهد على الطّلاق رجلاً واحداً، ثمّ أشهد بعد ذلك برجل آخر لم يجز ذلك الطّلاق إلّا أن يشهدهما جميعاً فى مجلس واحد بلفظ واحد.
156-40110-(5) المقنع 114: اعلم أن الطّلاق لايقع إلّا على طهر من غير جماع بشاهدين عدلين فى مجلس واحد بكلمة واحدة، و لا يجوز أن يشهد على الطّلاق فى مجلس رجل و يشهد بعد ذلك الثّانى.
157-40111-(6) تهذيب 49/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 72/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن (أحمد بن محمّد - كا) ابن أبى نصر قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن رجل كانت له امرأة طهرت من حيضها(1) فجاء إلى جماعة فقال فلانة طالق (أ يب) يقع عليها الطّلاق و لم يقل (لهم - كا) اشهدوا؟ قال نعم.
1) . من محيضها - يب.
152-40106-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس بدون حضور شاهدان طلاق دهد تأثيرى ندارد.»
153-40107-(2) احمد بن محمّد بن ابى نصر گويد: «از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در حال طهر غير مواقعه طلاق داده و امروز يك مرد را شاهد گرفته سپس پنج روز درنگ كرده و آنگاه مرد ديگرى را شاهد گرفته است، پرسيدم حضرت فرمود: به او دستور داده شده كه دو شاهد همراه با هم گواه طلاق باشند.»
154-40108-(3) محمّد بن اسماعيل بن بزيع گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ جدا سازى دو شاهد در طلاق پرسيدم او گفت: آرى و از زمان اوّلين شاهد عدّه نگه مى دارد.
و فرمود: جداسازى جايز نيست تا هر دو شاهد با هم شاهد باشند.»
شيخ طوسى قدس سره در كتاب استبصار فرمود: «اين خبر منافات با خبر اوّل ندارد چون توجيه آن اين است كه آن را بر جواز جداسازى دو شاهد در حال شهادت دادن نه در حال شاهد شدن حمل كنيم تا دو خبر با هم متناقض نباشند.»
155-40109-(4) فقه الرضا عليه السلام: «امّا طلاق سنّت: هنگامى كه مرد مى خواهد همسرش را طلاق دهد منتظرش مى ماند تا حيض شود و پاك گردد آنگاه او را در ابتداى عدّه اش با حضور دو شاهد عادل در يك مجلس يك طلاق مى دهد پس اگر يك مرد را شاهد طلاق گرفت سپس بعد از آن مرد ديگرى را شاهد گرفت اين طلاق جايز نيست مگر اينكه هر دو با هم در يك مجلس با يك لفظ شاهد بگيرد.»
156-40110-(5) بدان كه طلاق جز در طهر غير مواقعه با حضور دو شاهد عادل در يك مجلس با يك كلمه واقع نمى شود و جايز نيست كه در يك مجلس يك مرد شاهد طلاق باشد و پس از آن نفر دوّم شاهد باشد.
157-40111-(6) احمد بن محمّد بن ابى نصر گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرى دارد كه از حيضش پاك شده است آن مرد نزد جماعتى آمده و گفته: آن زن مطلقه است (او را طلاق داده است) آيا طلاق بر آن زن واقع مى شود با اينكه به آنان نگفته كه شاهد باشيد پرسيدم حضرت فرمود: آرى.»
158-40112-(7) تهذيب 49/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 72/6: علىّ - عن أبيه عن صفوان بن يحيى عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام قال سئل عن رجل طهرت امرأته من حيضها فقال فلانة طالق و قوم يسمعون كلامه و لم يقل لهم اشهدوا أيقع الطّلاق عليها؟ قال نعم هذه(1) شهادة تهذيب 49/8: محمّد ابن يعقوب عن كافى 71/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن فقيه 34/3: على بن أحمد بن أشيم قال: سألته(1)عن رجل (و ذكر مثله و زاد فى آخره - أفتترك معلّقة).
159-40113-(2)كافى 131/7: علىّ بن ابراهيم عن أبيه و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن تهذيب 93/8: (الحسن - يب) ابن محبوب عن (علىّ - يب) ابن رئاب عن أبى بصير قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن رجل تزوّج اربع نسوة فى عقدة واحدة(3)أو قال(4)فى مجلس و احد و مهورهنّ مختلفة قال جائز له و لهنّ، قلت أ رأيت ان هو خرج إلى بعض البلدان فطلّق و احدة من الأربع و أشهد على طلاقها قوماً من أهل تلك البلاد و هم لا يعرفون المرأة، ثمّ تزوّج امرأةً من أهل تلك البلاد بعد انقضاء عدّة تلك المطلقة(5)ثمّ مات بعد ما دخل بها كيف يقسّم ميراثه؟ قال ان كان له ولد فانّ للمرأة الّتى تزوّجها أخيراً من أهل تلك البلاد ربع ثمن ما ترك و ان عرفت الّتى طلّقت(6)من الأربع بعينها و نسبها فلا شىء لها من الميراث و (ليس - يب) عليها العدّة قال و تقتسم(7)الثّلاث نسوة ثلاثة أرباع ثمن ما ترك و عليهنّ العدّة و ان لم تعرف الّتى طلّقت(8)من الأربع اقتسمن الأربع نسوة ثلاثة أرباع ثمن ما ترك بينهنّ جميعاً و عليهنّ جميعاً العدّة.
158-40112-(7) صفوان بن يحيى گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش از حيض پاك شده است و آن مرد گفته است كه آن زن مطلّقه است (يعنى او را طلاق داده است) در حالى كه جمعى سخن او را مى شنيدند و آن مرد به آنان نگفته كه شاهد باشيد، پرسيدم كه آيا طلاق بر آن زن واقع مى شود؟ حضرت فرمود: آرى اين شهادت است.»
باب 10 شرط نبودن آشنايى شاهدان با زوج و زوجه
159-40113-(1) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه با چهار زن در يك عقد، ازدواج كرده است و يا گفت در يك مجلس و مهرهايشان مختلف است، پرسيدم، حضرت فرمود: براى او و آنان جايز است.
گفتم: نظر شما چيست اگر مرد براى مسافرت به برخى از شهرها بيرون رود و يك همسر از چهار همسرش را طلاق دهد و گروهى از اهل همان شهرها را شاهد بر طلاق گيرد در حالى كه آنان زن را نمى شناسند سپس با زنى از اهالى همان شهرها پس از انقضاى عدّۀ مطلّقه ازدواج كند آنگاه مرد پس از مباشرت جنسى با زن بميرد ارث او چگونه تقسيم مى شود؟
حضرت فرمود: اگر اين مرد فرزند دارد در اين صورت براى زنى از اهالى آن شهرها كه اين مرد با او اخيراً ازدواج كرده يك چهارم از يك هشتم ماترك مرد است و اگر آن زنى كه از چهار زن طلاق داده شده را، مشخّصاً و با نسبش مى شناسى ارثى براى او نيست و عدّه (وفات) هم بر او نيست.
حضرت فرمود: آن سه زن سه چهارم يك هشتم ماترك مرد را بين خود تقسيم مى كنند و بايد كه عدّۀ (وفات) نگه دارند ولى اگر آن زنى كه از چهار زن طلاق داده شده است را نمى شناسى چهار زن سه چهارم يك هشتم ماترك مرد را بين خودشان همگى تقسيم مى كنند و همه بايد عدّه نگه دارند.»
160-40114-(1)تهذيب 99/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن بنان بن محمّد عن ابن محبوب عن علىّ بن رئاب قال سمعت حمران يروى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يكون خلع و لا تخيير و لا مباراة إلّا على طهر من المرأة من غير جماع و شاهدين يعرفان الرّجل و يريان المرأة و يحضران التخيير و اقرار المرأة أنّها على طهر من غير جماع من يوم خيّرها قال فقال له محمّد بن مسلم - أصلحك اللّه - ما اقرار المرأة هاهنا؟ فقال تشهد الشّاهدين(1) عليها بذلك للرّجل حذراً أن تأتى بعد فتدّعى(2) انّه خيّرها و هى طامث فيشهدان عليها بما سمعا منها و انّما يقع عليها الطّلاق اذا اختارت نفسها قبل أن تقوم، و أمّا الخلع و المباراة فانّه يلزمها اذا أشهدت على نفسها بالرّضا فيما بينها و بين زوجها بما يفترقان عليه فى ذلك المجلس و اذا افترقا على شىء و رضيا به كان ذك جائزاً عليهما(2)و كانت تطليقة بائنة لا رجعة له عليها سمّى طلاقاً أو لم يسمّ و لا ميراث بينهما فى العدّة، قال و الطّلاق و التخيير من قِبَل الرّجل و الخلع و المباراة يكون من قِبَل المرأة.
161-40115-(3)كافى 79/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا بأس بطلاق خمس على كلّ حال الغائب عنها زوجها، و الّتى لم تحض، و الّتى لم يدخل بها زوجها، و الحبلىٰ، و الّتى قد يئست من المحيض. الخصال 303: حدّثنا أبى (رض) قال حدّثنا سعد بن عبداللّه عن يعقوب بن يزيد عن محمّد ابن أبى عمير عن حمّاد بن عثمان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال خمس يطلّقن (و ذكر نحوه). الدعائم 265/2: روّينا عن علىّ و أبى عبداللّه و أبى جعفر عليهم السلام أنّهم قالوا خمس من النّساء يطلَّقن علىٰ كلّ حال (و ذكر نحوه - بتقديم و تأخير).
160-40114-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق خلع و مخيّر سازى زن و طلاق مبارات نمى باشد مگر در حال پاكى زن بى آنكه مباشرت جنسى شده باشد و با حضور دو شاهدى كه مرد را مى شناسند و زن را مى بينند و واگذارى و تخيير مرد را حاضر و ناظرند و نيز اقرار زن را در حالى كه پاك و بدون مباشرت جنسى است از روزى كه مرد به او واگذار كرده و او را مخير نموده است.
حمران گويد: محمّد بن مسلم به امام فرمود: خداوند امورتان را سامان دهد! اقرار زن در اينجا چيست؟ حضرت فرمود: دو شاهد عليه زن براى مرد به پاكى زن و مباشرت جنسى نشدن با او در اين پاكى شاهد مى شوند تا مبادا زن بعداً بيايد و ادّعا كند كه مرد او را در حالى كه حيض بوده مخيّر ساخته است كه در اين صورت اگر چنين ادعايى كرد آن دو شاهد عليه وى شهادت دهند به آنچه كه از او شنيده اند.
و تنها طلاق بر زن واقع مى شود هنگامى كه پيش از آن كه از مجلس برخيزد خودش را انتخاب كند و امّا خلع و مبارات زمانى بر زن لازم مى شود كه بر خود شاهد گيرد كه او با شوهرش در مورد چيزى كه بر پايۀ آن از هم جدا شوند در آن مجلس توافق كرده اند و هنگامى كه با توافق بر يك چيز و رضايت بدان از هم جدا شوند اين طلاق بر هر دوى آنان نافذ است و يك طلاق بائن است كه مرد حق رجوع به زن را ندارد نام طلاق را ببرد يا نبرد و در عدۀ اين طلاق ارث برى ميان آن دو نيست و حضرت فرمود: طلاق و تخيير از سوى مرد است و خلع و مبارات از سوى زن است.»
باب 11 طلاق زن هايى كه در هر حال جايز است
161-40115-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق پنج نفر در هر حال اشكال ندارد: زنى كه شوهرش نزد او نيست، زنى كه حيض نشده است، زنى كه شوهرش با او مباشرت جنسى نكرده است، زن آبستن و زنى كه يائسه است.»
162-40116-(1)تهذيب 61/8: استبصار 294/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن أحمد بن محمّد عن فقيه 334/3: جميل بن درّاج كافى 79/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن جميل بن درّاج تهذيب 70/8: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير و أحمد بن محمّد عن جميل بن درّاج عن اسماعيل (بن جابر - فقيه) الجعفى عن أبى جعفر عليه السلام قال خمس يطلّقهنّ(2)الرّجل على كلّ حال: الحامل (المتبيّن حملها - فقيه) و الّتى لم يدخل بها (زوجها - كا - فقيه) و الغائب عنها زوجها، و الّتى لم تحض، و الّتى قد يئست(2) من الحيض(3)فقيه - و فى خبر آخر و الّتى قد يئست من المحيض.
163-40117-(3) كافى 79/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن عبداللّه بن جبلة و جعفر بن سماعة عن جميل عن اسماعيل الجعفى عن أبى جعفر عليه السلام قال خمس يطلّقن على كلّ حال الحامل، و الغائب عنها زوجها، و الّتى لم تحض، و الّتى قد يئست من المحيض، و الّتى لم يدخل بها وفيه - علىّ عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل عن اسماعيل الجعفى عن أبى جعفر عليه السلام مثله.
164-40118-(4)تهذيب 70/8: الحسين بن سعيد عن حمّاد بن عيسى عن عمر ابن اذينة عن محمّد بن مسلم و زرارة و غيرهما عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام قال خمس يطلّقهنّ أزواجهنّ متى شاؤا: الحامل المستبين حملها، و الجارية الّتى لم تحض، و المرأة الّتى قد قعدت من المحيض، و الغائب عنها زوجها، و الّتى لم يدخل بها. المقنع 116: اعلم أنّ خمساً يطلّقن على كلّ حال و ذكر نحوه. إلّا أنّه قال فى تفصيل الّتى لم تحض (وهو على وجهين ان كان مثلها لا تحيض فلا عدّة عليها و ان كان مثلها تحيض فعليها العدّة ثلاثة أشهر).
165-40119-(5)فقه الرّضا عليه السلام 244: و اعلم أنّ خمساً يطلّقن على كلّ حال و لا يحتاج الزّوج ينظر(4)طهرها: الحامل، الغائب عنها زوجها، و الّتى لم يدخل بها، و الّتى لم تبلغ الحيض، و الّتى قد يئست من الحيض و ذكر نحوما فى المقنع و فيه 246: و خمس(5) يطلّقن على كلّ حال متى
162-40116-(2) امام باقر عليه السلام فرمود: «پنج زن هستند كه مرد در هر حال آنان را طلاق مى دهد: زن حامله كه حملش روشن است، زنى كه شوهرش با او مباشرت جنسى نكرده است، زنى كه شوهرش از او غايب است، زنى كه حيض نشده است، زنى كه يائسه است (و حيض نمى شود).»
163-40117-(3) امام باقر عليه السلام فرمود: «پنج زن هستند كه در هر حال طلاق داده مى شوند: زن باردار، زنى كه شوهرش از او غايب است، زنى كه حيض نشده است، زنى كه از حيض يائسه شده است و زنى كه با او مباشرت جنسى نكرده است.»
164-40118-(4) امام عليه السلام (امام باقر و امام صادق عليهما السلام) فرمودند: «پنج نفرند كه همسران شان هر زمان كه بخواهند آنان را طلاق مى دهند: زن حامله اى كه بارداريش روشن است، دخترى كه حيض نشده است، زنى كه از حيض شدن افتاده است (يائسه)، زنى كه شوهرش از او غايب است و زنى كه شوهرش با او مباشرت جنسى نكرده است.»
165-40119-(5) فقه الرضا عليه السلام: «بدان كه پنج زن در هر حالى طلاق داده مى شوند و نياز ندارد شوهر به پاكى آنان توجه داشته باشد: زن حامله، زنى كه شوهرش از وى غايب است، زنى كه شوهرش با او
طلّقن: الحبلى الّتى قد استبان حملها، و الّتى لم تدرك مدرك النّساء، و الّتى قد يئست من الحيض، و الّتى لم يدخل بها زوجها، و الغائب اذا غاب أشهراً، فليطلّقهنّ أزواجهنّ متى شاؤا بشهادة شاهدين.
166-40120-(1)تهذيب 60/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 81/6: محمّد بن يحيى أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن العلاء بن رزين عن محمّد ابن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال: سألته عن الرّجل يطلّق امرأته و هو غائب قال يجوز طلاقه على كلّ حال و تعتدّ امرأته من يوم طلّقها(1).
167-40121-(2)تهذيب 62/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 81/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن على بن مهزيار عن محمّد بن الحسن الأشعرىّ قال كتب بعض موالينا إلى أبى جعفر عليه السلام أنّ معى امرأةً(2) عارفةً أحدث زوجها فهرب عن(3)البلاد فتبع الزّوج بعض أهل المرأة فقال أمّا (أن - يب) طلّقت و أمّا رددتك، فطلّقها و مضى الرّجل على وجهه فماترى للمرأة؟ فكتب بخطة تزوّجى - يرحمك اللّه -.
168-40122-(3) تهذيب 62/8: استبصار 294/3: علىّ بن الحسين عن أحمد بن الحسن عن أبيه عن جعفر بن محمّد عن علىّ بن الحسن بن رباط (عن هاشم ابن حنّان(4)- صا) عن أبى سعيد(5)المكارى عن أبى بصير قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام الرّجل يطلّق امرأته و هو غائب فيعلم أنّه يوم طلّقها كانت طامثاً قال يجوز.
169-40123-(4) تهذيب 63/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 79/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن ابن اذينة عن زرارة عن بكير(6)قال أشهد على أبى جعفر عليه السلام أنّى سمعته يقول الغائب يطلق بالأهلّة و الشّهود(7).
مباشرت جنسى نكرده است، زنى كه به حالت حيض شدن نرسيده است و زنى كه يائسه شده است.»
باب 12 طلاق زوج غايب
166-40120-(1) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق مى دهد در حالى كه خودش غايب است، پرسيدم.
حضرت فرمود: طلاق اين مرد در هر حال نافذ است و همسرش از روزى كه مرد وى را طلاق داده است عدّه نگه مى دارد.»
167-40121-(2) محمّد بن حسن اشعرى گويد: «بعضى از دوستان ما به امام جواد عليه السلام نوشتند كه همراه من زنى است شيعه كه شوهرش كارى كرده و از شهرها گريزان شده است برخى از خانواده زن شوهر را دنبال كرده و گفته كه يا طلاق بده و يا تو را بازگردانم آن مرد زنش را طلاق داده است و مرد به همان سو كه مى خواسته رفته است نظر شما دربارۀ زن چيست؟ حضرت با خط مبارك نوشتند: «اى زن ازدواج كن خدا تو را رحمت كند.»
168-40122-(3) ابو بصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى همسرش را در حالى كه خود غايب است طلاق مى دهد بعد مى فهمد كه همان روز كه او را طلاق داده وى حايض بوده است حضرت فرمود:
جايز است.»
169-40123-(4) ابن بكير گويد: «گواهى مى دهم بر امام باقر عليه السلام كه از او شنيدم كه مى فرمود: مردى كه از همسرش غايب است همسرش را با حساب ماه ها و با حضور شاهدان طلاق مى دهد (و در نظر گرفتن طهر و حيض او لازم نيست).»
170-40124-(5) تهذيب 62/8: استبصار 295/3: محمّد بن يعقوب عن عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد كافى 80/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن الحسين بن عثمان عن اسحاق بن عمّار كافى 80/6: علىّ عن أبيه عن ابن أبى عمير عن فقيه 325/3: محمّد ابن أبى حمزة (وحسين بن عثمان - كا) عن اسحاق بن عمّار عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الغائب اذا أراد أن يطلّقها(1)تركها شهراً. مستدرك 299/15: كتاب حسين بن عثمان بن شريك عن اسحاق (يعنى ابن عمّار) عن أبى عبداللّه عليه السلام (نحوه).
171-40125-(6) كافى 81/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة قال: سألت محمّد ابن أبى حمزة متى يطلّق الغائب قال حدّثنى اسحاق بن عمار - أو روى اسحاق بن عمّار - عن أبى عبداللّه أو أبى الحسن عليهما السلام قال اذا مضى له شهر. وسائل 57/22: محمّد بن الحسن باسناده عن محمّد بن يعقوب (مثله).
172-40126-(7) تهذيب 62/8: استبصار 295/3: الحسين بن سعيد عن أحمد بن محمّد عن جميل بن درّاج عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الرّجل اذا خرج من منزله إلى السّفر فليس له أن يطلّق حتّى تمضى ثلاثة أشهر.
173-40127-(8) تهذيب 62/8: استبصار 295/3: محمّد علىّ بن محبوب عن أحمد بن محّمد عن الحسين عن فقيه 325/3: صفوان (بن يحيى - فقيه) عن اسحاق بن عمّار قال قلت لأبى ابراهيم(2) عليه السلام الغائب الّذى يطلّق (أهله - يب) كم غيبته قال خمسة أشهر (أو - صا - فقيه) ستّة أشهر قلت حدّ (فيه - فقيه) دون ذا(3) قال ثلاثة أشهر. (حمل الشّيخ رحمه الله هاتين الرّواتين على من لا تحيض إلّا فى كلّ ثلاثة اشهر أو خمسة أو ستّة).
وتقدّم
فى رواية أبى حمزة (2)من باب (3)أنّ الطّلاق بيد الرّجل و لاطلاق حتّى يتكلّم به قوله لا يكون طلاق و لاعتق حتّى ينطق به لسانه او يخطّه بيده و هو يريد به الطّلاق او العتق و يكون ذلك منه بالأهلّة و الشّهود (والشهور - خ) و يكون غائباً عن أهله.
ويأتى فى باب (15) انّ من لا يعلم بطهر زوجه يطلّقها بالأهلّة مثل الغايب ما يدلّ على ذلك.
170-40124-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «مردى كه از همسرش غايب است هر زمان كه بخواهد همسرش را طلاق دهد او را يك ماه رها مى كند.»
171-40125-(6) ابن سماعه گويد: «از محمّد بن ابى حمزه پرسيدم: چه زمان مردى كه از همسرش غايب است طلاق مى دهد؟ محمد بن حمزه گفت: اسحاق بن عمار برايم گفت و يا اسحاق بن عمار از امام صادق و يا امام كاظم عليهما السلام برايم روايت كرد كه حضرت فرمود: هنگامى كه يك ماه بر مرد بگذرد.»
172-40126-(7) امام صادق عليه السلام فرمود: «مرد هنگامى كه از منزلش به مسافرت برود براى او نيست كه طلاق بدهد تا اينكه سه ماه بگذرد.»
173-40127-(8) اسحاق بن عمّار گويد: «به امام كاظم عليه السلام گفتم: مردى كه از همسرش غايب است و طلاق مى دهد چه اندازه بايد غايب باشد؟ حضرت فرمود: پنج ماه يا شش ماه. گفتم: كمتر از اين هم حدّى دارد؟ حضرت فرمود: سه ماه.»
شيخ طوسى قدس سره اين دو روايت را بر كسى حمل كرده كه حيض نمى شود مگر در هر سه ماه يا هر پنج ماه و يا هر شش ماه.
ارجاعات
گذشت:
در روايت دوّم از باب سوّم اين گفته كه: «طلاق و آزاد سازى برده نمى باشد تا اينكه آن را با زبان بگويد و با دستش بنويسد در حالى كه منظورش طلاق و يا آزاد سازى باشد و اين با ماه ها و شاهدان خواهد بود و مرد از همسرش غايب خواهد بود.»
مى آيد:
در باب پانزدهم روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
174-40128-(1) تهذيب 63/8: استبصار 296/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 78/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن فضّال عن حجّاج الخشّاب قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل كان فى سفر (ه - صا) فلمّا دخل المصر جاء معه بشاهدين(1) فلمّا استقبلته امرأته على الباب أشهد (هما - يب - كا) على طلاقها قال لا يقع بها طلاق(2).
175-40129-(2) تهذيب 64/8: استبصار 295/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 79/6: محمّد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن الحكم بن مسكين عن معاوية ابن عمّار عن أبى عبداللّه عليه السلام قال اذا غاب الرّجل عن امرأته سنةً او سنتين أو أكثر ثمّ قدم و أراد طلاقها و كانت حائضاً تركها حتّى تطهر ثمّ يطلّقها.
وتقدّم فى احاديث باب (8) انّه لاطلاق إلّا على السّنّة ما يدلّ على عدم جواز طلاق الحايض. ولاحظ باب (12) ما ورد فى طلاق الغايب.
176-40130-(1)تهذيب 73/8: استبصار 300/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أيّوب بن نوح عن صفوان بن يحيى عن اسحاق بن عمّار عن أبى الحسن عليه السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته و هى حامل، ثمّ راجعها (ثمّ طلّقها، ثمّ راجعها - يب) ثمّ طلّقها الثّالثة فى يوم واحد تبين منه قال نعم.
177-40131-(2)تهذيب 72/8: استبصار 299/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد ابن محمّد ابن أبى نصر عن صفوان (بن يحيى - يب) عن اسحاق بن عمّار عن أبى الحسن الأوّل عليه السلام قال: سألته عن الحبلىٰ تطلّق الطّلاق الّذى لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره؟ قال نعم، قلت
باب 13 طلاق زوج حائض
174-40128-(1) حجّاج خشّاب گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه در سفر بوده چون وارد شهر شد دو شاهد همراه خود آورد و آن هنگام كه همسرش لب در به استقبال او آمد آن دو را براى طلاق همسرش شاهد گرفت، پرسيدم، حضرت فرمود: همسر طلاق داده نمى شود.»
175-40129-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد از همسرش يك سال يا دو سال و يا بيشتر غايب باشد سپس مرد از سفر بيايد و بخواهد زنش را طلاق دهد ولى زن حايض باشد زن را وا مى گذارد تا پاك گردد آنگاه او را طلاق مى دهد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايات باب هشتم چيزى كه بر عدم جواز طلاق حايض دلالت دارد.
و در باب دوازدهم به آنچه مناسب اين مقام است، بنگر.
باب 14 طلاق زن باردار
176-40130-(1) اسحاق بن عمار گويد: «از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در حالى كه حامله بود طلاق داده است آنگاه به او رجوع كرده سپس او را طلاق داده آنگاه به او رجوع كرده و سپس او را براى بار سوّم در يك روز طلاق داده است، پرسيدم كه آيا از او جدا مى شود؟ حضرت فرمود: آرى.»
177-40131-(2) اسحاق بن عمار گويد: «از امام هفتم عليه السلام دربارۀ زن باردار پرسيدم كه آيا وى طلاق داده مى شود به طلاقى كه براى مرد حلال نشود تا آن كه با شوهر ديگرى ازدواج كند؟ حضرت فرمود: آرى. گفتم: آيا به من نگفتى كه اگر مرد مباشرت جنسى كند حق طلاق دادن ندارد؟ حضرت
ألست قلت لى اذا جامع لم يكن له أن يطلّق؟ قال انّ الطّلاق لا يكون إلّا على(1)طهر قد بان، أو حمل(2)قد بان، و هذه قد بان حملها.
178-40132-(3)تهذيب 72/8: استبصار 300/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد و أحمد ابنى الحسن عن أبيهما عن الفضل بن محمّد الأشعرىّ عن(3) عبداللّه بن بكير عن بعضهم قال فى الرّجل تكون له المرأة الحامل و هو يريد أن يطلّقها قال (يطلّقها - صا) اذا أراد الطّلاق بعينه يطلّقها بشهادة الشّهود، فان بدا له فى يومه أو من بعد ذلك أن يراجعها يريد الرجعة بعينها فليراجع و يواقع ثمّ يبدو له فيطلّق أيضاً، ثمّ يبدو له فيراجع كما راجع أولاً، ثمّ يبدو له فيطلّق، فهى الّتى لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره اذا كان راجعاً يريد المواقعة و الامساك و يواقع.
179-40133-(4)تهذيب 72/8: استبصار 300/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 82/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و على بن ابراهيم عن أبيه عن ابن محبوب عن أبى أيّوب الخزّاز عن يزيد الكناسى قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن طلاق الحبلى فقال يطلّقها واحدة للعدّة (بالشهور و يب - كا) بالشّهود(4) قلت (له - كا) فله أن يراجعها؟ قال نعم و هى امرأته، قلت فان راجعها و مسّها ثمّ أراد أن يطلّقها تطليقةً اخرى؟ قال لا يطلّقها حتّى يمضى لها بعد ما مسّها شهر، قلت: فان طلّقها ثانيةً و أشهد، ثمّ راجعها و أشهد على رجعتها و مسّها، ثمّ طلّقها التّطليقة الثّالثة، و أشهد على طلاقها لكلّ عدّة شهر هل تبين منه كما تبين المطلّقة على العدّة الّتى لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره؟ قال نعم قلت فما عدّتها؟ قال عدّتها أن تضع ما فى بطنها، ثمّ قد حلّت للأزواج.
180-40134-(5) تهذيب 71/8: استبصار 299/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن فقيه 331/3:
علىّ بن الحكم عن محمّد بن منصور الصّيقل عن أبيه عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل يطلّق امرأته و هى حبلىٰ قال يطلّقها، قلت فيراجعها؟ قال نعم يراجعها، قلت فإنّه (قد - خ فقيه) بدا له بعد ما راجعها أن يطلّقها، قال لا حتّى تضع. (حمله الشّيخ رحمه الله على طلاق السّنّة).
فرمود: طلاق نمى شود مگر در حال طهرى كه آشكار باشد و يا حمل و باردارى كه آشكار باشد و اين زن بارداريش آشكار است.»
178-40132-(3) عبداللّٰه بن بكير از بعضى از آنان روايت كرده كه فرمود: «مردى كه زن حامله دارد و مى خواهد او را طلاق دهد هنگامى كه قصد طلاق را مشخّصاً دارد او را با حضور شاهدان طلاق مى دهد پس اگر در آن روز يا پس از آن تصميم گرفت كه به او رجوع كند مشخصاً قصد رجوع مى كند و بايد كه رجوع كند و مباشرت جنسى كند سپس تصميم مى گيرد و او را طلاق مى دهد آنگاه تصميم مى گيرد و رجوع مى كند آن گونه كه در مرحلۀ اوّل رجوع كرد سپس تصميم مى گيرد و طلاق مى دهد اين زن در اين صورت همان زنى است كه براى مرد حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند اين ازدواج با شوهر ديگر در صورتى واجب است كه شوهر اول بخواهد پس از سه طلاقه كردن زن بار ديگر به سراغ او رود و او را به همسرى برگزيند و با او مباشرت جنسى كند.»
179-40133-(4) يزيد كناسى گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ طلاق زن آبستن پرسيدم حضرت فرمود: او را يك طلاق در زمان عدّه با حضور شاهدانى مى دهد. گفتم: آيا مى تواند به زن رجوع كند؟ حضرت فرمود:
آرى و همسرش محسوب مى شود. گفتم: اگر به او رجوع كرد و با او مباشرت جنسى كرد سپس خواست كه او را بار ديگر طلاق دهد؟ حضرت فرمود: او را طلاق نمى دهد تا پس از مباشرت جنسى يك ماه بگذرد. گفتم: اگر او را بار دوّم طلاق داد و شاهد گرفت آنگاه به او رجوع كرد و بر رجوع خود شاهد گرفت و با او مباشرت جنسى نمود سپس او را براى بار سوّم طلاق داد و بر طلاق او شاهد گرفت و براى هر عدّه يك ماه صبر كرد آيا زن از مرد جدا مى شود آن گونه كه مطلّقه بر پايۀ عدّه جدا مى شود همان كه براى شوهرش حلال نمى شود تا آن كه با شوهر ديگرى ازدواج كند؟
حضرت فرمود: آرى. گفتم: عدّه اش چه اندازه است؟ حضرت فرمود: اين است كه زايمان كند سپس براى خواستگاران حلال مى شود.»
180-40134-(5) از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را طلاق مى دهد در حالى كه آبستن است سؤال شد حضرت فرمود: او را طلاق مى دهد. گفتم: به او رجوع مى كند؟ حضرت فرمود: آرى به او رجوع مى كند. گفتم: او پس از رجوع تصميم گرفته كه طلاق بدهد؟ حضرت فرمود: نه، تا زايمان كند.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر طلاق سنّت حمل كرده است.
181-40135-(6) تهذيب 70/8: استبصار 298/3: الحسين بن سعيد عن أحمد بن محمّد عن جميل بن درّاج تهذيب 128/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 81/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر عن جميل عن اسماعيل الجعفى عن أبى جعفر عليه السلام فقيه 329/3: روى زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال طلاق الحامل واحدة (وأجلها أن تضع حملها - يب 70) فاذا و ضعت ما فى بطنها فقد بانت منه كافى 81/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن عبداللّه بن جبلة و جعفر بن سماعة عن جميل عن اسماعيل الجعفى عن أبى جعفر عليه السلام قال طلاق الحبلىٰ (و ذكر مثله).
182-40136-(7) تهذيب 71/8: استبصار 298/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن حمّاد بن عثمان عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال طلاق الحلبى واحدة (و - يب) ان شاء راجعها قبل أن تضع، فان و ضعت قبل أن يراجعها فقد بانت منه، و هو خاطب من الخطّاب.
183-40137-(8) تهذيب 71/8: استبصار 298/3: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى تهذيب 128/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 82/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد، و علىّ بن ابراهيم عن أبيه جميعاً عن عثمان بن عيسى عن سماعة (بن مهران - يب 71 - صا) قال: سألته عن طلاق الحبلى فقال واحدة، و أجلها أن تضع حملها.
184-40138-(9) كافى 81/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل بن بزيع عن محمّد بن الفضيل تهذيب 70/8: استبصار 298/3: الحسين بن سعيد عن محمّد بن الفضيل(1)عن (ابى الصباح - كا) الكنانى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المقنع 116: طلاق الحامل و احدة و عدّتها أقرب الأجلين.
185-40139-(10) كافى 81/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن فضّال عن ابن بكير كافى 81/6: (حميد بن زياد - معلّق) عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن عبداللّه بن جبلة و صفوان بن يحيى عن ابن بكير تهذيب 70/8: استبصار 298/3: الحسين بن سعيد عن صفوان بن يحيى عن عبداللّه بن بكير عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الحبلى تطلّق تطليقة واحدة.
1) . الفضل - خ يب.
181-40135-(6) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق زن باردار يك طلاق است و سرآمد آن زايمان كردن است و چون زن زاييد از مرد جدا مى شود.»
182-40136-(7) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق زن آبستن يك طلاق است و اگر مرد خواست پيش از آن كه زايمان كند به او رجوع مى كند و اگر پيش از رجوع زايمان كند از مرد جدا مى شود و مرد يكى از خواستگاران است.»
183-40137-(8) سماعه گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ طلاق زن آبستن پرسيدم حضرت فرمود: يكى است و سرآمد آن اين است كه زايمان كند.»
184-40138-(9) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق زن حامله يك طلاق است و عدّه اش نزديك ترين از دو سرآمد است. (سرآمد عدّه و سرآمد حمل).»
185-40139-(10) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن آبستن يك طلاق داده مى شود.»
186-40140-(11) تهذيب 128/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 82/6: ابى علىّ الاّشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و أبى العبّاس الرّزّاز عن أيّوب بن نوح جميعاً عن صفوان (بن يحيى - خ يب) عن ابن مسكان عن أبى بصير قال قال ابو عبداللّه عليه السلام طلاق الحبلى واحدة و أجلها ان تضع حملها(1) و هو أقرب الأجلين فقه الرّضا عليه السلام 244: نحوه.
وتقدّم فى باب (11) أنّه لا بأس بطلاق خمس على كلّ حال ما يدلّ على ذلك.
ويأتى
فى رواية اسحاق (7) من باب (18) انّ من طلّق ثانياً بغير رجعة لا يقع الطّلاق الثّانى قوله رجل طلّق امرأته ثمّ راجعها بشهود ثمّ طلّقها ثمّ بدا له فراجعها بشهود ثمّ طلّقها ثمّ راجعها بشهود تبين منه قال نعم قلت كلّ ذلك فى طهر واحد قال تبين منه قلت فان فعل ذلك بامرأة حامل أتبين منه قال عليه السلام ليس هذا مثل هذا. (قال الشيخ رحمه الله المعنى فى هذا الخبر انّه اذا طلّقها ثلاث تطليقات فى طهر واحد للسّنّة فانّها تبين منها بالثلاث على ما قدّمناه و ان لم يدخل بها و ذلك غير موجود فى الحامل لأنّ الحامل اذا راجعها لم يجز له أن يطلّقها تطليقة أخرىٰ للسّنّة حتّى تضع ما فى بطنها). و فى باب (8) انّ عدّة الحامل و ضع حملها من أبواب العِدَد ج 27 ما يناسب ذلك فراجع.
187-40141-(1)تهذيب 69/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 86/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن ابراهيم عن أبيه جميعاً عن فقيه 333/3: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن رجل تزوّج امرأةً سرّاً من أهلها(2)و هى فى منزل أهلها(3)و قد أراد أن يطلّقها و ليس يصل اليها فيعلم طمثها(4)اذا طمثت و لا يعلم بطهرها(5)اذا طهرت (قال - كا - يب) فقال هذا مثل الغائب عن أهله يطلّقها بالأهلّة و الشّهور(6)
186-40140-(11) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق زن آبستن يك طلاق است و سرآمد آن زايمان اوست و آن نزديكترين دو سرآمد است.»
ارجاعات
گذشت:
در باب يازدهم روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
مى آيد:
در روايت هفتم از باب هجدهم اين گفته كه: «مردى همسرش را طلاق داد آنگاه با حضور شاهدان به او رجوع كرد سپس او را طلاق داد آنگاه تصميم گرفت و با حضور شهود به او رجوع كرد سپس او را طلاق داد آنگاه با حضور شاهدان به او رجوع كرد آيا اين زن از آن مرد جدا مى شود؟ حضرت فرمود: آرى. گفتم: همه اينها در يك طهر بوده است؟ حضرت فرمود: از او جدا مى شود. گفتم:
اگر اين كار را با زن حامله بكند آيا زن حامله از او جدا مى شود؟ حضرت فرمود: اين مثل آن نيست.»
شيخ طوسى قدس سره گويد: «منظور در اين روايت آن است كه اگر زن را در يك طهر سه طلاق سنّت داد زن از مرد سه طلاقه مى شود آن گونه كه قبلاً گفتيم گر چه با زن مباشرت جنسى نكند و اين در زن حامله نمى شود چون زن حامله هنگامى كه مرد به او رجوع كند براى او جايز نيست كه طلاق ديگرى براى سنّت بدهد تا اينكه زايمان نمايد.»
و در باب هشتم از باب هاى عدّه ها مناسب آن مراجعه كنيد.
باب 15 طلاق زوجه اى كه شوهر از پاك بودن او بى خبر است
187-40141-(1) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه با زنى در نهان از خانوادۀ زن ازدواج مى كند و آن زن در منزل خانواده اش است و هم اكنون مرد قصد دارد كه او را طلاق بدهد و دسترسى به زن ندارد تا بداند كه چه زمانى حيض است و چه زمانى پاك است، پرسيدم حضرت فرمود: اين مثل مردى است كه از خانمش غايب است او را با هلال و ماه طلاق مى دهد.
قلت أ رأيت ان كان يصل إليها (فى - فقيه) الأحيان و (الأحيان - كا - يب) لا يصل إليها(1) فيعلم حالها كيف يطلّقها؟ فقال إذا مضى له(2) شهر لايصل إليها - \فيه - كا - يب) يطلّقها اذا نظر إلى غرّة الشّهر الآخر بشهود و يكتب الشّهر الّذى يطلّقها فيه و يشهد على طلاقها رجلين فاذا مضى ثلاثة أشهر فقد بانت منه و هو خاطب من الخطّاب و عليه نفقتها فى تلك الثّلاثة الأشهر الّتى تعتدّ فيها.
188-40142-(2) كافى 97/6: محمّد بن يحيى عن عبداللّه بن جعفر عن الحسن بن عليّ بن كيسان قال كتبت إلى الرّجل عليه السلام أسأله عن رجل له امرأة من نساء هؤلاء العامّة و أراد أن يطلّقها و قد كتمت حيضها و طهرها مخافة الطّلاق فكتب عليه السلام يعتزلها ثلاثة أشهر و يطلّقها.
189-40143-(1)كافى 97/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد عن البرقىّ عن داود ابن ابي يزيد العطّار تهذيب 69/8: الحسين بن سعيد عن داود ابن أبى يزيد العطّار عن بعض أصحابنا عن أبي عبداللّه عليه السلام قال: سألته(2)عن المرأة (الّتى - يب) يستراب بها (ومثلها)(3)تحمل و مثلها لا تحمل و لا تحيض و قد واقعها زوجها كيف يطلّقها (إذا أراد طلاقها - كا) قال ليمسك(4)عنها ثلاثة أشهر ثمّ يطلّقها.
190-40144-(5)تهذيب 68/8: أحمد بن محمّد بن عيسى عن اسماعيل بن سعد الأشعرىّ قال:
سألت الرّضا عليه السلام عن المسترابة من المحيض كيف تطلّق قال عليه السلام تطلّق بالشّهور.
ويأتى فى رواية محمّد بن حكيم (4) من باب (7) ما ورد فى عدّة من طلّقها زوجها ثمّ ادّعت حبلاً من ابواب العِدَد ج 27 قوله و قال أيضاً فى الّتى كانت تطمث ثمّ يرتفع طمثها سنة كيف تطلّق قال تطلّق بالشّهور فقال لى بعض من قال اذا أراد ان يطلّقها و هى لا تحيض
گفتم: اگر گاه به او دسترسى و گاه دسترسى ندارد تا حال زن را بداند در اين صورت چگونه او را طلاق مى دهد؟ حضرت فرمود: هنگامى كه يك ماه بر مرد بگذرد كه در آن ماه دسترسى نداشته باشد او را هنگامى كه هلال شب اوّل ماه بعدى را ببيند با حضور شاهدان طلاق مى دهد و ماهى را كه در آن زن را طلاق مى دهد مى نويسد و دو مرد را بر طلاق زن شاهد مى گيرد و چون سه ماه گذشت زن از او جدا شده است و مرد يكى از خواستگاران است و بر مرد نفقه زن در آن سه ماهى كه در آن عدّه نگه مى دارد واجب است.»
188-40142-(2) حسن بن على بن كيسان گويد: «در نامه اى به امام عليه السلام از او دربارۀ مردى كه همسرى سنّى دارد و مى خواهد او را طلاق دهد ليكن زن، حيض و طهرش را از ترس طلاق كتمان كرده است، پرسيدم. امام عليه السلام در پاسخ مرقوم فرمودند: سه ماه با وى مباشرت جنسى نكند آنگاه او را طلاق دهد.»
باب 16 طلاق زوجه اى كه حيض نمى شود
189-40143-(1) بعضى از ياران مان گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه مورد شك است حيض نمى شود با اينكه در سن زنانى است كه بايد حيض شوند ولى او حامله نمى شود و حيض نمى شود و شوهرش با او مباشرت جنسى كرده است، پرسيدم كه چگونه او را طلاق مى دهد؟ حضرت فرمود: سه ماه با او مباشرت جنسى نمى كند آنگاه او را طلاق مى دهد.»
190-40144-(2) اسماعيل بن سعد اشعرى گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ زنى كه حيض نمى شود، پرسيدم كه چگونه طلاق داده مى شود؟ حضرت فرمود: با ماه ها طلاق داده مى شود.»
ارجاعات
مى آيد:
در روايت چهارم از باب هفتم از باب هاى عدّه ها اين گفته كه: «حضرت نيز دربارۀ زنى كه حيض مى شود سپس يك سال حيض نمى شود كه چگونه طلاق داده مى شود فرمود: با ماه ها طلاق داده مى شود. بعضى به من گفتند: هنگامى كه مى خواهد او را طلاق دهد در حالى كه زن حيض نمى شود
وقد كان يطأها استبرأها بأن تمسك عنها ثلاثة أشهر من الوقت الّذى تبين فيه المطلّقة المستقيمة الطّمث الخ فلاحظ.
قال اللّه تعالى فى سورة الطّلاق (65):1-2: «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ رَبَّكُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِينَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لاٰ تَدْرِي لَعَلَّ اَللّٰهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِكَ أَمْراً * فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَ أَقِيمُوا اَلشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كٰانَ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ وَ مَنْ يَتَّقِ اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً».
191-40145-(1) تهذيب 54/8: استبصار 287/3: الحسين بن سعيد عن صفوان عن ابن مسكان عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال من طلّق ثلاثاً فى مجلس فليس بشىء (و - يب) من خالف (كتاب اللّه - يب) ردّ إلى كتاب اللّه، و ذكر طلاق ابن عمر قال الشيخ رحمه الله فى يب يحتمل أن يكون المراد به اذا طلّقها و هى حائض و الّذى يكشف عن ذلك الخبر الّذى قدّمناه عن أبى بصير راوى هذا الحديث و حديث أبى أيّوب الخزّاز المفصّلين، و انّ من طلّق ثلاثاً فى الحيض لا يقع شىء من ذلك (الى ان قال) و يدّل عليه ايضاً قوله ثمّ ذكر حديث ابن عمر لانّ ابن عمر انّما كان طلّق امرأته فى الحيض فلو لا انّ المراد به ما ذكرناه من انّ الطّلاق و اقع فى حال الحيض لما كان لذكر ابن عمر وجه فى هذا المكان.
192-40146-(2) قرب الاسناد 61: حدّثنى السّندىّ بن محمّد قال حدّثنى صفوان بن مهران الجمّال عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سمعته يقول: و جاء رجل فسأله فقال انّى طلّقت امرأتى ثلاثاً فى مجلس فقال ليس بشىء ثمّ قال أما تقرأ كتاب اللّه تعالى «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ
و با او مباشرت جنسى مى كرده است او را استبراء مى كند (يعنى مطمئن مى شود كه از مباشرت جنسى با وى او را حامله نكرده است) به اين شكل كه سه ماه از او خوددارى مى كند از همان وقتى كه زن مطلّقه اى كه حيض شدن او درست است از مرد جدا مى شود...» ملاحظه كنيد.
باب 17 حكم سه طلاق در يك مجلس
خداوند تعالى مى فرمايد:
اى پيامبر! هر زمان خواستيد زنان را طلاق دهيد، در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق گوييد و حساب عدّه را نگه داريد و از (مخالفت فرمان) خدايى كه پروردگار شماست بپرهيزيد، نه شما آنها را از خانه هايشان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند مگر آن كه كار زشت آشكارى انجام دهند؛ اين حدود (و مرزهاى) خداست و هر كس از حدود الهى تجاوز كند به خويشتن ستم كرده تو نمى دانى شايد خداوند بعد از اين، وضع تازه اى (براى اصلاح) فراهم كند.
و چون عدّۀ آنها سرآمد يا آنها را به طرز شايسته اى نگه داريد يا به طرز شايسته اى از آنان جدا شويد و دو مرد عادل از خودتان را گواه گيريد و شهادت را براى خدا برپا داريد؛ اين چيزى است كه مؤمنان به خدا و روز قيامت به آن اندازه داده مى شوند و هر كس تقواى الهى پيشه كند، خداوند راه نجاتى براى او فراهم مى كند.(1)
191-40145-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس در يك مجلس سه طلاق دهد تأثيرى ندارد و هر كس با كتاب خدا مخالفت ورزد به كتاب خدا بازگردانده مى شود و حضرت طلاق پسر عمر را ذكر كرد.»
شيخ طوسى قدس سره در تهذيب فرمود: «احتمال مى رود منظور از اين روايت زمانى باشد كه زن را در حال حيض طلاق دهد و آنچه كه پرده از اين معنى بر مى دارد همان روايتى است كه قبلاً از ابو بصير راوى همين حديث آورديم و نيز روايت ايوب خزّاز كه هر دو روايت تفصيل مى دادند و كسى كه در حال حيض سه طلاق دهد هيچكدام واقع نمى شود... تا آن كه گويد: و بر اين منظور نيز اين گفته دلالت دارد كه سپس حضرت روايت پسر عمر را ذكر كرد چون پسر عمر همسرش را در حال حيض طلاق داده بود بنابراين اگر منظور از روايت آنچه ما گفتيم كه طلاق در حال حيض بوده است نباشد وجهى براى ذكر پسر عمر در اينجا نبود.»
192-40146-(2) صفوان بن مهران جمّال گويد: «از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود و مردى آمد و از حضرت پرسيد و گفت: من همسرم را سه بار در يك مجلس طلاق دادم حضرت فرمود: تأثيرى ندارد.
سپس حضرت فرمود: آيا كتاب خداوند تعالى را نمى خوانى: «اى پيامبر! هر زمان خواستيد زنان را
1) . طلاق 1/65 و 2.
فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ رَبَّكُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِينَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لاٰ تَدْرِي لَعَلَّ اَللّٰهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِكَ أَمْراً» ثمّ قال كلّما خالف كتاب اللّه و السّنّة فهو يردّ إلى كتاب اللّه و السّنّة.
193-40147-(1)تهذيب 56/8: استبصار 289/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن معاوية بن حكيم عن مثنّى الحنّاط عن الحسن(2)بن زياد الصّيقل قال قال أبو عبداللّه عليه السلام لا تشهد لمن طلّق ثلاثاً فى مجلس واحد (حمله الشّيخ رحمه الله على و قوعه فى حال الحيض أو حال السّكر أو حال الاكراه).
194-40148-(4) مستدرك 301/15: الحسين بن حمدان الحضينىّ فى كتابه عن محمّد بن اسماعيل و علىّ بن عبداللّه الحسنيّين عن محمّد بن نصير عن محمّد ابن فرات عن محمّد بن مفضّل عن المفضّل بن عمر عن الصادق عليه السلام فى حديث طويل قال عليه السلام و بيّن الطّلاق عزّ ذكره فقال «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ رَبَّكُمْ» و لو كانت المطلّقة تبين بثلاث تطليقات يجمعها كلمة واحدة أو أكثر منها أو أقلّ لما قال اللّه تعالى ذكره «وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ» - إلى قوله - «لَعَلَّ اَللّٰهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِكَ أَمْراً».
195-40149-(5) مستدرك 302/15: الشّيخ المفيد فى السمائل الصّاغانيّة: و العلماء بالآثار متّفقون على أنّ الطّلاق الثّلاث كان على عهد رسول اللّه صلى الله عليه و آله و طول أيّام أبى بكر و قدراً من أيّام عمر بن الخطّاب واحدة حتّى رأى عمر أن يجعله ثلاثاً و تبين به المراة بما حرص على ذلك قال انّما لم أجره(3)على السّنّة مخافة أن يتتابع فيه السكران، و الرّواية مشهورة عن عبداللّه بن عبّاس أنّه كان يفتى فى الطّلاق الثّلاث فى الوقت الواحد بأنّها واحدة، و يقول ألا تعجبون من قوم يحلّون المرأة و هى تحرم عليه و يحرّمونها على آخر و هى و اللّه تحلّ له، فقيل من هؤلاء(3) يا ابن عبّاس فقال هؤلاء الّذين يبينون المرأة من الرّجل اذا طلّقها ثلاثاً بفم واحد و يحرّمونها عليه، و الرواية مشهورة عن أمير المؤمنين عليه السلام و كان يقول «وايّاكم و المطلّقات
طلاق دهيد، در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق گوييد و حساب عدّه را نگه داريد و از (مخالفت فرمان) خدايى كه پروردگار شماست بپرهيزيد، نه شما آنها را از خانه هاى شان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند مگر آن كه كار زشت آشكارى انجام دهند؛ اين حدود (و مرزهاى) خداست و هر كس از حدود الهى تجاوز كند به خويشتن ستم كرده تو نمى دانى شايد خداوند بعد از اين، وضع تازه اى (براى اصلاح) فراهم كند.» سپس حضرت فرمود: هر چه كه مخالفت كتاب خدا و سنّت باشد به كتاب خدا و سنّت بازگردانده مى شود.»
193-40147-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «براى كسى كه سه طلاق در يك مجلس مى دهد شهادت نده.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر مورد وقوع طلاق در حال حيض و يا حال مستى و يا حالت اكراه حمل كرده است (تا هيچ طلاقى صورت نگرفته باشد و گر نه يك طلاق ثابت مى شود و مى بايست شهادت دهد)
194-40148-(4) امام صادق عليه السلام در روايتى طولانى فرمود: «و خداوند عزّ ذكره طلاق را بيان كرد و فرمود: «اى پيامبر! هر زمان خواستيد زنان را طلاق دهيد، در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق گوييد و حساب عدّه را نگه دارند و از (مخالفت فرمان) خدايى كه پروردگار شماست بپرهيزيد» اگر زنى با يك صيغۀ طلاق يا بيشتر و يا كمتر كه در آن به سه طلاق تصريح شود سه طلاقه مى شد و از مرد جدا مى گشت. خداوند تعالى ذكره نمى فرمود كه: «و حساب عدّه را نگه داريد» تا آن فرموده خداوند عز و جل كه: «شايد خداوند بعد از اين وضع تازه اى (براى اصلاح) فراهم كند»
195-40149-(5) عالمان به روايات بر اين اتّفاق دارند كه سه طلاقه در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله و در طول ايّام ابوبكر و در مقدارى از ايّام عمر بن خطّاب يكى بود تا اين كه نظر عمر اين شد كه آن را سه تا قرار دهد و زن به واسطۀ آن از مرد جدا شود و اين به دليل حرصى بود كه عمر در اين زمينه داشت. عمر گفت: تنها من طلاق را بر پايۀ سنّت جارى نساختم از ترس اينكه مست پى در پى طلاق دهد.
و اين روايت از ابن عبّاس مشهور است كه در مورد سه طلاقه در يك زمان فتوى مى داد كه يك طلاق است و مى گفت: آيا تعجّب نمى كنيد از گروهى كه زن را حلال مى دانند در حالى كه بر مرد حرام است و آن را بر ديگرى حرام مى دانند در حالى كه به خدا سوگند براى او حلال است؟ سؤال شد: اى ابن عباس! اينان كيانند؟ گفت: اينان كسانى اند كه زن را از مرد جدا مى كنند هنگامى كه مرد زن را با يك دهان سه طلاق داد و او را بر مرد حرام مى دانند.
و باز اين روايت از امير مؤمنان على عليه السلام مشهور است كه حضرت پيوسته مى فرمود: «بپرهيزيد از زنانى كه در يك مجلس سه طلاق داده شده اند اينان شوهر دارند.»
ثلاثاً فى مجلس واحد فانّهنّ ذوات بعول» - إلى أن قال - قال الشّيخ الناصب و كيف يمنعون من وقوع الطّلاق الثّلاث فى و قتواحد و الخبر ثابت عن النّبىّ صلى الله عليه و آله أنّه قال لعمر و قد سأله عن طلاق ابنه لامرأته و هى حائض و كان قد طلّقها واحدة فقال له مره فليراجعها حتّى تحيض و تطهر ثمّ ان شاء طلّقها و ان شاء أمسكها، فقال له عمر يا رسول اللّه أ رأيت لو طلّقها ثلاثاً أكانت(1)تبين منه؟ فقال له النّبىّ صلى الله عليه و آله كان يكون قد عصى ربّه و بانت امرأته و هذا حكم من النّبىّ صلى الله عليه و آله بخلاف ما ادَّعَتْهُ هذه الفرقة الشّاذّة فى الطّلاق و من لم يعرف السّنّة و الأحكام فقد ضلّ عن الاسلام، قال الشّيخ رحمه الله فيقال له هذا حديث لا يثبت عند نقّاد الأخبار و لم يروه إلّا الضّعفاء من النّاس، و الثّابت فى حديث ابن عمر أنّه طلّق امرأته ثلاثاً و هى حائض فذكر ذلك عمر للنبىّ صلى الله عليه و آله فقال ليس بشىء مره فليمسكها حتّى تحيض و تطهر فان شاء أمسكها و ان شاء طلّقها، فأمّا ما ورد بغير هذا المعنى من الحديث عن ابن عمر فهو موضوع - إلى أن قال - مع أنّ أصحاب الحديث قد رووا عن أبى جعفر محمّد بن علىّ بن الحسين عليهم السلام ما لم يتنازعوا فى صحّة سنده و أنّه قال لنافع: أنت الّذى تزعم أنّ ابن عمر طلّق امرأته واحدةً و هى حائض فردّها رسول اللّه صلى الله عليه و آله؟ فقال له نافع نعم فقال أبو جعفر عليه السلام كذبت و اللّه الّذى لا إله غيره أنا سمعت عبداللّه بن عمر يقول طلّقت امرأتى ثلاثاً و هى حائض ثمّ حزنت عليها فسألت أبى أن يذكر للنّبىّ صلى الله عليه و آله فذكره له فقال امرأته فليمسكها حتّى تحيض و تطهر ثمّ ان شاء أمسكها من بعد و ان شاء طلّقها.
196-40150-(6) الخرائج و الجرائح 642/2: منها: أنّ هارون بن خارجة قال كان رجل من أصحابنا (الى أن قال) قلت انّى ابتليت فطلّقت أهلى ثلاثاً فى دفعة فسألت أصحابنا فقالوا ليس بشىء و أنّ المرأة قالت لا أرضى حتّى تسأل أبا عبداللّه عليه السلام فقال ارجع إلى أهلك فليس عليك شىء.
197-40151-(7) العوالى 371/3: روى عروة(2)عن قتادة قال كان الطّلاق فى صدر الاسلام بغير عدد، و كان الرّجل يطلّق امرأته ماشاء من واحد إلى عشر (ويراجعها فى العدّة - ك) فنزل قوله تعالى «اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسٰانٍ».
تا آن كه گويد: شيخ ناصبى گفت: چگونه از تحقّق سه طلاق در يك زمان منع مى كنند با اينكه روايت از پيامبر صلى الله عليه و آله ثابت است كه حضرت به عمر كه از پيامبر دربارۀ طلاق همسر حايض پسرش پرسيده بود در حالى كه او را يك طلاق داده بود فرمود: به پسرت دستور ده كه به همسرش رجوع كند تا او حيض شود و پاك گردد آنگاه اگر خواست او را طلاق دهد و اگر خواست او را نگه دارد.
عمر به او گفت: اى رسول خدا! نظر شما چيست اگر او را سه طلاق دهد آيا همسرش از او جدا مى شود؟ پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: در اين صورت معصيت خدا كرده ولى همسرش از او جدا مى شود.
و اين حكمى است از پيامبر صلى الله عليه و آله بر خلاف آنچه كه اين گروه اندك دربارۀ طلاق ادّعا مى كنند و هر كس كه سنّت و احكام مرا نشناسد از اسلام گمراه مى شود.»
شيخ مفيد قدس سره گويد: «به آن شيخ ناصبى گفته مى شود كه اين روايت نزد ناقدان روايات ثابت نيست و جز مردمى ضعيف اين روايت را نقل نكرده اند و آنچه در مورد روايت پسر عمر ثابت است اين است كه او همسرش را در حال حيض سه بار طلاق داد و عمر اين جريان را براى پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اين طلاق اثرى ندارد به او دستور ده كه همسرش را نگه دارد تا حيض گردد و پاك شود پس اگر خواست او را نگه دارد و اگر خواست او را طلاق دهد.
و امّا آنچه كه از حديث پسر عمر با اين مفاد نيست آن جعلى است... تا آن كه گويد: به علاوه كه ياران حديث از امام باقر عليه السلام روايتى را نقل كرده اند كه در صحّت سند آن نزاعى نيست و اينكه حضرت به نافع فرمود: تو مى گويى كه پسر عمر همسرش را در حال حيض يك طلاق داد و رسول خدا همسرش را بازگرداند؟ نافع به حضرت گفت: آرى. امام باقر عليه السلام فرمود: به خدايى كه جز او خدايى نيست دروغ گفته اى من از عبداللّٰه بن عمر شنيدم كه مى گفت: همسرم را در حال حيض سه طلاق دادم سپس بر او اندوهگين شدم از پدرم پرسيدم كه اين جريان را براى پيامبر صلى الله عليه و آله ذكر كند او هم براى پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: حضرت فرمود: همسر اوست او را نگه دارد تا حيض شود و پاك گردد آنگاه اگر خواست او را بعداً نگه دارد و اگر خواست طلاق دهد.»
196-40150-(6) هارون بن خارجه گويد: «مردى از ياران مان... تا آن كه گويد: گفتم: من مبتلى شده ام و همسرم را در يك بار سه طلاق داده ام و از ياران مان پرسيده ام همه گفتند: تأثيرى ندارد و زن گفته است كه راضى نمى شوم تا از امام صادق عليه السلام بپرسى حضرت فرمود: به نزد همسرت برو بر تو چيزى نيست.»
197-40151-(7) قتاده گفت كه طلاق در ابتداى اسلام بدون عدّه بود و مرد همسرش را هر اندازه كه مى خواست از يك تا ده طلاق مى داد و در عدّه به او رجوع مى كرد پس از آن فرموده خداوند متعال نازل گشت كه: «طلاق (طلاقى كه رجوع و بازگشت دارد،) دو مرتبه است (و پس از دو طلاق) بايد يا به طور شايسته همسر خود را نگهدارى كند (و آشتى نمايد) يا با نيكى او را رها سازد»
198-40152-(8) نوادر أحمد بن محمّد 107: عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته (أى أباعبداللّه عليه السلام) عن رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس واحد فقيل له إنّها واحدة فقال لها أنتِ امرأتى فقالت لا أرجع اليك أبداً فقال عليه السلام لا يحلّ لأحد أن يتزوّجها غيره.
199-40153-(9) تهذيب 55/8: استبصار 288/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال من طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس (واحد - صا) و هى حائض فليس بشىء، و قد ردّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله طلاق عبداللّه بن عمر إذ طلّق امرأته ثلاثاً و هى حائض فأبطل رسول اللّه صلى الله عليه و آله ذلك الطّلاق، و قال كلّ شىء خالف كتاب اللّه (والسّنّة - ئل) فهو ردّ إلى كتاب اللّه و قال لا طلاق إلّا فى عدّة.
200-40154-(10) المقنع 120: و من طلّق امرأته (ثلاثاً - ك) فى مجلس واحد و هى حائض فليس طلاقه بشىء.
201-40155-(11) تهذيب 55/8: استبصار 288/3: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة بن مهران قال: سألته (أى أبا عبداللّه عليه السلام) عن رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس واحد فقال انّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله ردّ على عبداللّه بن عمر امرأته طلّقها ثلاثاً و هى حائض، فأبطل رسول اللّه صلى الله عليه و آله ذلك الطّلاق، و قال كلّ شىء خالف كتاب اللّه و السّنّة ردّ الى كتاب اللّه و السّنّة.
202-40156-(12) فقيه 320/3: روى القاسم بن محمّد الجوهرىّ عن علىّ بن أبى حمزة قال قال أبو عبداللّه عليه السلام لا طلاق إلّا على السّنّة، انّ عبداللّه بن عمر طلّق ثلاثاً فى مجلس (واحد - خ) و امرأته حائض فردّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله طلاقه و قال ما خالف كتاب اللّه ردّ إلى كتاب اللّه.
203-40157-(13) العوالى 168/1: عن ابن عبّاس قال كان الطّلاق على عهد رسول اللّه صلى الله عليه و آله و أبى بكر و سنتين(1)من خلافة عمر الثّلاث واحدة فقال عمر بن الخطّاب يوماً انّ النّاس قد استعجلوا فى أمر كانت لهم فيه أنائة(2)فلو أمضيناه عليهم، فأمضاه(3)عليهم.
198-40152-(8) سماعه گويد: «از او (يعنى امام صادق عليه السلام) دربارۀ مردى كه همسرش را در يك مجلس سه طلاق داد پرسيدم كه به مرد گفته شده كه اين زن يك طلاقه است و مرد به زن گفته است كه تو همسر منى. زن گفته است من هرگز نزد تو نمى آيم حضرت فرمود: براى احدى غير از اين مرد جايز نيست كه با اين زن ازدواج كند.»
199-40153-(9) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس همسرش را در حال حيض در يك مجلس سه طلاق دهد تأثيرى ندارد.
رسول خدا صلى الله عليه و آله طلاق عبداللّٰه بن عمر را كه همسرش را در حال حيض سه طلاق داده بود، ردّ كرد رسول خدا صلى الله عليه و آله اين طلاق را باطل كرد و فرمود: هر چيزى كه مخالف كتاب خدا و سنّت است آن به كتاب خدا برگردانده مى شود و حضرت فرمود: طلاقى نيست مگر در عدّه.»
200-40154-(10) و هر كس همسرش را در يك مجلس در حال حيض سه طلاق دهد طلاقش تأثيرى ندارد.
201-40155-(11) سماعة بن مهران گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در يك مجلس سه طلاق داده است، پرسيدم حضرت فرمود: رسول خدا صلى الله عليه و آله بر عبداللّٰه بن عمر همسرش را كه در حال حيض سه طلاق داده بود بازگرداند و در نتيجه رسول خدا صلى الله عليه و آله اين طلاق را باطل گرداند و فرمود: هر چيزى كه مخالف كتاب خدا و سنّت باشد به كتاب خدا و سنّت بازگردانده مى شود.»
202-40156-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق نيست مگر بر پايۀ سنّت. عبداللّٰه بن عمر در يك مجلس در حالى كه همسرش حايض بود سه طلاق داد رسول خدا صلى الله عليه و آله طلاق او را مردود دانست و فرمود: هر چه كه خلاف كتاب خدا باشد به كتاب خدا بازگردانده مى شود.»
203-40157-(13) ابن عبّاس گويد: «طلاق در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله و ابوبكر و دو سال از خلافت عمر، سه طلاق يك طلاق بود. عمر بن خطّاب روزى گفت: مردم در مورد كارى كه در آن كار حقّ مهلت و درنگ دارند شتاب مى كنند پس خوب است كه ما شتاب را بر آنان امضا كنيم و آنگاه شتاب را بر آنان امضاء كرد.»
204-40158-(14) تهذيب 53/8: استبصار 286/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن الحسن عن أبى محمّد الوابشىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل ولّى (أمر - يب) امرأته رجلاً و أمره أن يطلّقها على السّنّة فطلّقها ثلاثاً فى مقعد واحد قال يردّ إلى السّنّة فاذا مضت ثلاثة أشهر أو ثلاثة قروء فقد بانت - بواحدة.
205-40159-(15) تهذيب 53/8: استبصار 286/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 71/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن جعفر بن سماعة و علىّ بن خالد(1)عن عبدالكريم بن عمرو (الخثعمىّ - يب - صا) عن عمرو بن البراء قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام انّ أصحابنا يقولون انّ الرّجل اذا طلّق امرأته(2)مرّةً أو مائة (مرّة - يب - كا) فانّما هى واحدة و قد كان يبلغنا عنك و عن آبائك عليهم السلام أنّهم كانوا يقولون اذا طلّق مرّة او مائة (مرّة - يب - كا) فانّما هى و احدة فقال هو كما بلغكم.
206-40160-(16) تهذيب 53/8: استبصار 286/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن عبداللّه بن زرارة عن محمّد ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن بكير بن أعين عن أبى جعفر عليه السلام قال ان طلّقها للعدّة أكثر من واحدة فليس الفضل على الواحدة بطلاق. (وتقدّم مثل هذا عن يب و كا فى باب (8) أنّه لا طلاق إلّا على السّنّة فى حديث بكير (48).
207-40161-(17) الدعائم 262/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال من طلّق امرأته للعدّة ثلاثاً فى مجلس واحد و أشهد فيه فهى طالق واحدة.
208-40162-(18) تهذيب 53/8: استبصار 286/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن ابراهيم عن جماعة من أصحابنا عن محمّد بن سعيد(3)الأموىّ قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق ثلاثاً فى مقعد واحد، قال فقال أمّا أنا فأراه قد لزمه و أمّا أبى فكان يرى ذلك واحدة.
209-40163-(19) العوالى 232/1: روىٰ ابن عبّاس قال طلّق ابن كنانة امرأته ثلاثاً فى مجلس واحد فحزن عليها حزناً شديداً فسأله رسول اللّه صلى الله عليه و آله كيف طلّقتها؟ فقال طلّقتها ثلاثاً فى مجلس و احد فقال صلى الله عليه و آله انّما تلك واحدة فراجعها ان شئت، فراجعها.
204-40158-(14) ابو محمّد وابشى از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه اختيار همسرش را به مردى واگذار كرده و به او دستور داده كه همسرش را بر سنّت طلاق دهد و او همسر اين مرد را در يك مجلس سه طلاق داده است، پرسيد حضرت فرمود: «به سنّت برگردانده مى شود و هنگامى كه سه ماه يا سه طهر بگذرد زن از مرد به يك بار طلاق داده مى شود و جدا مى گردد.»
205-40159-(15) عمرو بن براء گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: ياران ما مى گويند: مرد هنگامى كه همسرش را يك بار و يا صد بار طلاق دهد اين تنها يك بار محسوب مى شود و نيز از شما و پدران تان عليهم السلام به ما مى رسد كه آنان مى فرموده اند: زمانى كه يك بار يا صد بار طلاق دهد يك بار است حضرت فرمود:
همانگونه كه به شما رسيده است درست است.»
206-40160-(16) امام باقر عليه السلام فرمود: «اگر زن را براى عدّه (در زمان عدّه) بيش از يك طلاق، طلاق دهد افزون بر يكى طلاق نيست.»
و مشابه اين در باب هشتم در روايت چهل و هشتم گذشت.
207-40161-(17) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس همسرش را در زمان عدّه سه بار در يك مجلس طلاق دهد و در مورد آن شاهد گيرد آن همسر يك طلاقه است.»
208-40162-(18) محمّد بن سعيد اموى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه در يك مجلس سه طلاق داده است، پرسيدم. او گويد: حضرت فرمود: من نظرم اين است كه سه طلاق او را مى گيرد ولى پدرم نظرش يك طلاق بود.»
209-40163-(19) ابن عبّاس گويد: «ابن كنانه همسرش را در يك مجلس سه بار طلاق داد او نسبت به همسرش بسيار اندوهگين شد رسول خدا صلى الله عليه و آله از او پرسيد كه چگونه وى را طلاق داده اى؟ او گفت: در يك مجلس سه طلاق. حضرت فرمود: اين تنها يك طلاق محسوب مى شود بنابراين اگر مى خواهى به او رجوع كن و او هم به همسرش رجوع كرد.»
210-40164-(20) تهذيب 55/8: استبصار 288/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن اسماعيل بن عبدالخالق قال سمعت أبا الحسن عليه السلام و هو يقول طلّق عبداللّه بن عمر امرأته ثلاثاً فجعلها رسول اللّه صلى الله عليه و آله واحدة و ردّها(1)إلى الكتاب و السّنّة. قرب الاسناد 128:
محمّد بن خالد الطّيالسىّ عن اسماعيل بن عبدالخالق قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام يقول طلّق عبداللّه بن عمر (و ذكر مثله).
211-40165-(21) تهذيب 52/3: استبصار 285/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 71/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل (ابن درّاج - يب - صا) (عن زرارة - كا - يب) عن أحدهما عليهما السلام قال: سألته عن الّذى يطلّق فى حال طهر فى مجلس (واحد - صا) ثلاثاً قال هى واحدة.
212-40166-(22) كافى 70/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد و سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن جميل بن درّاج عن زرارة عن أحمدهما عليهما السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس واحد [أو اكثر] و هى طاهر قال هى واحدة.
213-40167-(23) تهذيب 53/8: استبصار 286/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن اسباط عن محمّد بن حمران عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام فى الّتى تطلّق فى حال طهر فى مجلس ثلاثاً قال هى واحدة.
214-40168-(24) تهذيب 52/8: استبصار 285/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 71/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و محمّد بن جعفر - أبو العبّاس(2)الرّزّاز - عن أيّوب بن نوح جميعاً عن صفوان (بن يحيى - صا) عن منصور بن حازم عن أبى بصير الأسدى(3)و محمّد بن علىّ الحلبىّ و عمر بن حنظلة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الطّلاق ثلاثاً فى غير عدّة، ان كانت على طهر فواحدة، و ان لم يكن على طهر فليس بشىء.
215-40169-(25) الدعائم 263/2: روينا عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال الطّلاق ثلاثاً ان كان على طهر كما تجب فهى واحدة و ان لم تكن على طهر فليس بشىء.
210-40164-(20) اسماعيل بن عبد الخالق گويد: «از امام ابو الحسن عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: عبداللّٰه بن عمر همسرش را سه طلاق داد ولى رسول خدا صلى الله عليه و آله آن را يك طلاقه قرار داد و به كتاب و سنّت برگرداند.»
211-40165-(21) زراره گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ كسى كه در حال طهر در يك مجلس سه طلاق مى دهد، پرسيدم حضرت فرمود: يكى محسوب مى شود.»
212-40166-(22) زراره گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در يك مجلس در حال طهر سه طلاق داده است پرسيدم حضرت فرمود: يك طلاقه است.»
213-40167-(23) زراره گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ زنى كه در حال طهر در يك مجلس سه طلاق داده مى شود، پرسيدم حضرت فرمود: اين زن يك طلاقه است.»
214-40168-(24) امام صادق عليه السلام فرمود: «سه طلاق در غير عدّه اگر در حال طهر باشد يك طلاق است و اگر در حال طهر نباشد بى اثر است.»
215-40169-(25) امام صادق عليه السلام فرمود: «سه طلاق اگر در حال طهر باشد آن گونه كه واجب است (چنين باشد) پس يك طلاق است و اگر در حال طهر نباشد بى تأثير است.»
216-40170-(26) تهذيب 54/8: استبصار 287/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أبى اسحاق عن ابن أبى عمير عن أبى أيّوب الخزّاز عن أبى عبداللّه عليه السلام قال كنت عنده فجاء رجل فسأله فقال رجل طلّق امرأته ثلاثاً قال بانت منه، قال فذهب ثمّ جاء (رجل - يب) آخر من أصحابنا فقال رجل طلّق امرأته ثلاثاً فقال تطليقة (واحدة - يب) و جاء آخر فقال رجل طلّق امرأته ثلاثاً فقال ليس بشىء ثمّ نظر الىّ فقال هو ما ترى قال قلت كيف هذا؟ قال فقال هذا يرىٰ أنّ من طلّق امرأته ثلاثاً حرمت عليه و أنا أرى أنّ من طلّق امرأته ثلاثاً على السّنّة فقد بانت منه، و رجل طلّق امرأته ثلاثاً و هى على طهر فانّما هى واحدة، و رجل طلّق امرأته ثلاثاً على غير طهر فليس بشىء.
217-40171-(27) تهذيب 56/8: استبصار 289/3: علىّ بن اسماعيل قال كتب عبداللّه بن محمّد إلى أبى الحسن عليه السلام - جعلت فداك - روى أصحابنا عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل يطلّق امرأته ثلاثاً بكلمة واحدة على طهر بغير جماع بشاهدين أنّه يلزمه تطليقة واحدة فكتب(1)بخطّه عليه السلام اُخطئ على أبى عبداللّه عليه السلام (أنّه - يب) لا يلزمه الطّلاق (و يب) يردّ إلى الكتاب و السّنّة ان شاء اللّه.
(قال الشّيخ رحمه الله فى صا - فأوّل ما فى هذه الرّواية أنّها شاذّة مخالفة لأخبار كثيرة قد قدّمناها، و ما هذا حكمه لا يعترض بمثله الأخبار الكثيرة و لو سلّم لا حتمل أن يكون متناولاً لمن كان سكراناً أو مجبراً على الطّلاق أو غير مريد لذلك لأنّ جميع ذلك يراعىٰ فى الطّلاق على ما بيّنّاه، و على هذا الوجه تتلائم الاخبار فتتّفق و لا يحتاج إلى حذف شىء منها).
218-40172-(28) تهذيب 54/8: استبصار 286/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن الحسن بن موسى الخشّاب عن غياث بن كلّوب بن فيهس البجلىّ عن اسحاق بن عمّار الصّيرفىّ عن جعفر عن أبيه أنّ عليّاً عليه السلام كان يقول اذا طلّق الرّجل المرأة قبل أن يدخل بها ثلاثاً فى كلمة واحدة فقد بانت منه و لا ميراث بينهما، و لا رجعة و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و ان قال هى طالق هى طالق هى طالق فقد بانت منه بالأولى و هو خاطب من الخطّاب ان شاءت نكحته نكاحاً جديداً، و ان شاءت لم تفعل. (حمله الشيخ رحمه الله على التّقيّة لموافقته للعامّة).
1) . فوقّع - يب.
216-40170-(26) ابو ايوب خزّاز گويد: «خدمت امام صادق عليه السلام بودم مردى آمد و از حضرت پرسيد او گفت:
مردى همسرش را سه طلاق داده است. حضرت فرمود: زن از مرد جدا مى شود. ابو ايّوب خزّاز گويد:
سپس مرد ديگرى از ياران مان آمد و گفت: مردى همسرش را سه طلاق داده است حضرت فرمود:
يك طلاق محسوب مى شود و مرد ديگرى آمد و گفت: مردى همسرش را سه طلاق داده است حضرت فرمود: بى تأثير است.
آنگاه حضرت به من نگاه كردند و فرمودند: همين است كه مى بينى.
ابو ايّوب گويد: گفتم: چگونه است اين؟ ابو ايّوب گويد: حضرت فرمود: اين فرد نظرش اين است كه هر كس همسرش را سه طلاق دهد همسرش بر او حرام مى گردد و من هم نظرم اين است كه هر كس همسرش را بر پايۀ سنّت سه طلاق دهد همسرش از او جدا مى گردد و مردى كه همسرش را در حال طهر سه طلاق داده است و اين تنها يك طلاق محسوب مى شود و مردى كه همسرش را در حال غير طهر (در حال حيض) سه طلاق داده است و اين بى اثر است.»
217-40171-(27) على بن اسماعيل گويد: «عبداللّٰه بن محمّد به امام ابو الحسن عليه السلام نوشت: فدايت شوم! ياران ما از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را با يك كلمه در طهر غير مواقعه با حضور دو شاهد سه طلاق مى دهد روايت كرده اند كه يك طلاق بر او لازم مى آيد. حضرت با خط خويش مرقوم فرمودند: به خطا بر امام صادق عليه السلام نسبت داده شده است طلاق بر او لازم نمى آيد، به كتاب و سنّت بازگردانده مى شود ان شاءاللّٰه.»
شيخ طوسى قدس سره در كتاب استبصار گويد: «نخستين چيزى كه در اين روايت است اين است كه اين روايت بر خلاف قواعد و مخالف روايات بسيارى است كه ما قبلاً آورديم و روايتى كه چنين باشد نمى تواند معارض روايات بسيار گردد و اگر پذيرفته هم شود احتمال مى رود كه مست و يا مجبور بر طلاق و يا كسى كه قصد طلاق نداشته را شامل شود چون همه اينها در طلاق در نظر گرفته مى شود آن گونه كه توضيح داديم و بنابراين وجه روايات با هم سازگار مى شود و يكى مى گردد و نيازى به حذف برخى از روايات نيست.»
218-40172-(28) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد زن را پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند با يك كلمه سه بار طلاق دهد زن از مرد جدا مى شود و ارث برى ميان شان نيست و نيز رجوع هم نيست و زن براى مرد حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند و اگر مرد بگويد زن طلاق داده شده است زن طلاق داده شده است زن طلاق داده شده است زن از مرد با كلمه اوّل جدا مى شود و مرد يكى از خواستگاران است اگر زن بخواهد با او ازدواج جديد مى كند و اگر بخواهد نمى كند.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را به دليل موافقت با اهل سنّت بر تقيّه حمل كرده است.
219-40173-(29) وسائل 70/22: سعد بن عبداللّه فى بصائر الدّرجات عن محمّد بن الحسين ابن أبى الخطّاب و الحسن بن موسى الخشّاب و محمّد بن عيسى بن عبيد عن على بن أسباط عن يونس عن بكّار ابن أبى بكر عن موسى بن أشيم قال كنت عند أبى عبداللّه عليه السلام اذ أتاه رجل فسأله عن رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مقعد، فقال أبو عبداللّه عليه السلام قد بانت منه بثلاث، ثمّ جاءه آخر فسأله عن تلك المسألة بعينها فقال ليس بطلاق، فأظلم علىّ البيت لما رأيت منه، فالتفت الىّ فقال يا ابن أشيم، انّ اللّه فوّض الملك الى سليمان فقال «هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسٰابٍ» وانّ اللّه فوّض إلى محمّد صلى الله عليه و آله أمر دينه فقال «وَ مٰا آتٰاكُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» فما كان مفوّضاً إلى محمّد صلى الله عليه و آله فقد فوّض إلينا.
220-40174-(30) وسائل 70/22: و عن يحيى بن زكريّا البصرىّ عن عدّة من أصحابنا عن موسى بن أشيم قال دخلت على أبى عبداللّه عليه السلام فسألته عن رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس فقال ليس بشىء فأنا فى مجلسى اذ دخل عليه رجل فسأله عن رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس فقال تردّ الثّلاث إلى واحدة، فقد وقعت واحدة و لا يردّ ما فوق الثّلاث الى الثّلاث، و لا إلى الواحد، فنحن كذلك اذ جاءه (رجل - خ) آخر فقال له ما تقول فى رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس؟ قال اذا طلّق الرّجل امرأته ثلاثاً بانت منه، فلم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، فأظلم علىّ البيت و تحيّرت من جوابه فى مجلس واحد بثلاثة أجوب مختلفة فى مسألة واحدة، فقال يا ابن أشيم أ شككت؟ ودّ الشيطان أنّك شككت، اذا طلّق الرّجل امرأته على غير طهر و لغير عدّة كما قال اللّٰه عزّ و جلّ ثلاثاً أو واحدة فليس طلاقه بطلاق، و اذا طلّق الرّجل امرأته ثلاثاً و هى على طهر من غير جماع بشاهدين عدلين فقد وقعت واحدة و بطلت الثنتان، و لا يردّ ما فوق الواحدة إلى الثّلاث، و لا إلى الواحدة، و اذا طلّق الرّجل امرأته ثلاثاً على العدّة كما أمر اللّه عزّ و جلّ فقد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، فلا تشكّنَّ يا ابن أشيم ففى كلّ و اللّه من ذلك الحقّ.
219-40173-(29) موسى بن اشيم گويد: «نزد امام صادق عليه السلام بودم كه مردى خدمت ايشان آمد و از حضرت درباره مردى كه همسرش را در يك مجلس سه طلاق داده پرسيد حضرت فرمود: زن از مرد به سه طلاق جدا مى شود. موسى بن اشيم گويد: اين را كه از حضرت ديدم خانه بر من تاريك شد حضرت به من توجه كرد فرمود: اى ابن اشيم! خداوند پادشاهى را به سليمان واگذار كرد و فرمود: «اين عطاى ماست، به هر كس مى خواهى (و صلاح مى بينى) بى حساب ببخش و از هر كس مى خواهى امساك كن» و خداوند به محمّد صلى الله عليه و آله امور دينش را واگذار كرد و فرمود: «آنچه را پيامبر براى شما آورده بگيريد (او را اطاعت كنيد) و از آنچه شما را نهى كرده خوددارى كنيد» پس هر چه كه به پيامبر صلى الله عليه و آله واگذار شده به ما نيز واگذار گرديده است.»
220-40174-(30) موسى بن اشيم گويد: «خدمت امام صادق عليه السلام رسيدم از حضرت دربارۀ مردى كه همسرش را در يك مجلس سه طلاق داده پرسيدم حضرت فرمود: اثرى ندارد. من نشسته بودم كه مردى نزد حضرت آمد و از حضرت دربارۀ مردى كه همسرش را در يك مجلس سه طلاق دهد پرسيد حضرت فرمود: سه طلاق به يك طلاق بازگردانده مى شود ما همينطور كه نشسته بوديم مردى ديگر آمد و به حضرت گفت: شما در مورد مردى كه همسرش را در يك مجلس سه طلاق داده است چه مى گوييد؟ حضرت فرمود: هنگامى كه مرد همسرش را سه طلاق دهد از او جدا مى شود و زن براى مرد حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند. خانه بر من تاريك شد و از پاسخگويى حضرت در يك مجلس به سه جواب گوناگون در يك مسأله متحيّر شدم حضرت فرمود: اى ابن اشيم! آيا شك كردى؟
شيطان دوست مى دارد كه تو شك كنى. هنگامى كه مرد همسرش را در غير حالت طهر و براى غير عدّه آنگونه كه خدا فرموده طلاق دهد سه تا يا يك طلاقش طلاق نيست و هنگامى كه مرد همسرش را سه طلاق دهد در حالى كه در طهر بدون مواقعه با حضور دو شاهد عادل است در اين صورت يك طلاق واقع مى شود و دو تا باطل مى گردد و طلاق هاى بيشتر از يك طلاق [يعنى طلاق دوّم و سوّم و بيشتر] نه سه طلاق به حساب مى آيند و نه يك طلاق.
و هنگامى كه مرد همسرش را در عدّه سه بار طلاق دهد آنگونه كه خداوند عز و جل امر كرده همسرش از او جدا مى شود و براى او حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند، پس اى ابن اشيم! شك مكن به خدا سوگند در هر كدام از آن حقّ است.»
221-40175-(31) الجعفريّات 113: باسناده عن جعفر بن محمّد قال أخبرنى أبى قال رفع الى أمير المؤمنين علىّ عليه السلام رجل قال لامرأته أنت طالق عدد العرفج(1)فقال علىّ عليه السلام: ثلاث عرفجات يكفيك من ذلك و فرّق بينه و بين امرأته.
222-40176-(32) كافى 125/8: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن اسماعيل ابن مهران عن محمّد بن منصور الخزاعى عن علىّ بن سويد و محمّد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن محمّد بن اسماعيل بن بزيع عن عمّه حمزة بن بزيع عن علىّ ابن سويد و الحسن بن محمّد عن محمّد بن أحمد النّهدىّ عن اسماعيل بن مهران عن محمّد بن منصور عن علىّ بن سويد قال كتبت إلى أبى الحسن موسى عليه السلام و هو فى الحبس كتاباً أسأله عن حاله و عن مسائل كثيرة فاحتبس الجواب علىّ أشهر ثمّ أجابنى بجواب هذه نسخته «بسم اللّه الرّحمن الرّحيم» (الى أن قال) و سألت عن أمّهات أولادهم و عن نكاحهم عن طلاقهم، فأمّا أمّهات أولادهم فهنّ عواهر إلى يوم القيامة، نكاح بغير ولىّ و طلاق فى غير عدّة، و أمّا من دخل فى دعوتنا فقد هدم ايمانه ضلاله و يقينه شكّه. الخبر.
223-40177-(33) تهذيب 59/8: استبصار 292/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن معاوية بن حكيم عن أبى مالك الحضرمى عن أبى العبّاس البقباق قال دخلت على أبى عبداللّه عليه السلام قال فقال لى إرْوِ عَنّى أنَّ من طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس واحد فقد بانت منه.
224-40178-(34) تهذيب 58/8: استبصار 291/3: الحسن بن محمّد بن سماعة عن جعفر بن سماعة (والحسن بن سماعة - صا) و الحسن بن عديس عن أبان عن عبدالرّحمن البصرىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت (له - يب) امرأة طلّقت على غير السّنّة قال تتزوّج هذه المرأة (و - يب) لا تترك بغير زوج.
225-40179-(35) تهذيب 58/8: استبصار 292/3: الحسن بن محمّد بن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان قال: سألته عن رجل طلّق امرأته لغير عدّة ثمّ أمسك عنها حتّى انقضت عدّتها هل يصل لى أن أتزوّجها قال نعم لا تترك المرأة بغير زوج.
1) . العرفج: شجر معروف ينبت فى السّهل الواحدة عرفجة - مجمع.
221-40175-(31) امام صادق عليه السلام فرمود: «پدرم به من خبر داد كه مردى را كه به همسرش گفته بود تو به عدد گياه عرفج(1)مطلّقه اى نزد امير مؤمنان عليه السلام آوردند حضرت فرمود: سه عرفج تو را در اين رابطه كافى است و ميان او و همسرش جدايى انداخت.»
222-40176-(32) على بن سويد گويد: «براى امام هفتم عليه السلام در زندان نامه اى نوشتم و از حضرت دربارۀ حال شان و نيز از مسائل بسيارى پرسيدم. چند ماه جواب نامه نيامد سپس حضرت جوابى دادند كه اين نوشته آن است: بسم اللّٰه الرّحمن الرّحيم... تا آن كه گويد: و تو دربارۀ امّ ولدهاى آنان و ازدواج شان و طلاق شان پرسيدى امّا ام ولدهايشان اينان زناكارند تا روز قيامت ازدواج بدون حضور ولىّ و طلاق در غير عدّه (اين درست نيست) و امّا كسى كه وارد دعوت ما شود (و دعوت ما را بپذيرد) پس ايمان او گمراهى اش را و يقين او شكش را از بين برده است...»
223-40177-(33) ابو العبّاس بقباق گويد: «خدمت امام صادق عليه السلام رسيدم حضرت به من فرمود: از من روايت كن كه هر كس همسرش را در يك مجلس سه طلاق دهد همسرش از او جدا شده است.»
224-40178-(34) عبد الرّحمن بصرى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: زنى كه بر غير سنّت طلاق داده شده است؟ حضرت فرمود: اين زن ازدواج مى كند. اين زن بدون شوهر رها نمى شود.
225-40179-(35) عبداللّٰه بن سنان گويد: «مردى همسرش را براى غير عدّه طلاق داد سپس از او خوددارى كرد تا عدّه اش گذشت آيا براى من جايز است كه با آن زن ازدواج كنم؟ حضرت فرمود: آرى زن بدون شوهر رها نمى شود.»
1) . گياه و درختى است كه در زمين نرم مى رويد.
226-40180-(36) تهذيب 58/8: استبصار 291/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الهيثم ابن أبى مسروق عن بعض أصحابنا قال ذكر عند الرّضا عليه السلام بعض العلويّين ممّن كان ينتقصه(1)فقال أمّا إنّه مقيم على حرام قلت - جعلت فداك - و كيف و هى امرأته قال لأنّه قد طلّقها قلت كيف طلّقها؟ قال طلّقها و ذاك(2)دينه فحرمت عليه.
227-40181-(37) تهذيب 57/8: استبصار 291/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن ابراهيم بن محمّد الهمدانى قال كتبت إلى أبى جعفر الثّانى عليه السلام مع بعض أصحابنا و أتانى الجواب بخطّه فهمت ما ذكرت من أمر ابنتك و وزجها(3)فأصلح اللّه لك ما تحبّ صلاحه فأمّا ما ذكرت من حِنثه بطلاقها غير مرّة فانظر رحمك اللّه فان كان ممّن يتولّانا و يقول بقولنا فلا طلاق عليه لأنّه لم يأت أمراً جهله، و ان كان ممّن لا يتولّانا و لا يقول بقولنا فاختلعها(4)منه فانّه إنّما نوىٰ الفراق بعينه.
228-40182-(38) تهذيب 59/8: استبصار 293/3: محمّد بن أحمد بن يحيى الأشعرىّ عن أحمد بن محمّد عن جعفر بن محمّد بن عبيداللّه (العلوى - صا) عن أبيه قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام عن تزويج المطلّقات ثلاثاً فقال لى انّ طلاقكم (الثلاث - العيون - العلل) لا يحلّ لغيركم و طلاقهم يحلّ لكم لأنّكم لا ترون الثّلاث(5)شيئاً و هم يوجبونها. تهذيب 469/7:
علىّ بن الحسن عن أحمد بن محمّد عن البرقى عن جعفر بن محمّد العلوىّ قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام (و ذكر مثله إلّا أنّه أسقط قوله و هم يوجبونها). العيون 85/2: العلل 511:
حدّثنا محمّد بن علىّ ماجيلويه قال حدّثنا محمّد بن يحيى العطّار عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن جعفر بن محمّد الأشعرىّ عن أبيه قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام (و ذكر مثله) فقيه 257/3: قال عليه السلام انّ طلاقكم الثّلاث (و ذكر مثله).
229-40183-(39) تهذيب 59/8: استبصار 292/3: علىّ بن الحسن بن فضّال(6)عن محمّد بن الوليد و العبّاس بن عامر عن يونس بن يعقوب عن عبدالأعلى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الرّجل يطلّق امرأته ثلاثاً قال ان كان مستخفّاً بالطّلاق ألزمته بذلك(7).
230-40184-(40) فقيه 257/3: قال أبو عبداللّه عليه السلام من كان يدين بدين قوم لزمته أحكامهم.
226-40180-(36) بعضى از ياران مان گويند: «از بعضى از علوييّن كه از حضرت عيب جويى مى كردند نزد امام ياد شد، حضرت فرمود: او پيوسته كار حرام انجام مى دهد. گفتم: فدايت شوم! چگونه با اينكه او همسرش است؟ حضرت فرمود: چون او همسرش را طلاق داده است. گفتم: چگونه طلاق داده است؟ حضرت فرمود: همسرش را طلاق داده و آن دين اوست پس همسرش بر او حرام شده است.»
227-40181-(37) ابراهيم بن محمّد همدانى گويد: «به امام جواد عليه السلام توسط بعضى از ياران مان نامه نوشتم جواب با خطّ حضرت برايم آمد كه: دانستم آنچه را كه دربارۀ دخترت و شوهرش گفته اى خداوند براى تو آن گونه كه تو مى خواهى سامان دهد و امّا آنچه را كه گفتى كه او سوگند به طلاقش را چند بار شكسته است پس دقّت كن خدايت رحمت كند اگر مرد از كسانى است كه ولايت ما را پذيرفته و هم نظر با ماست طلاق بر او ثابت نيست چون كارى نكرده كه آن را نداند ولى اگر از كسانى است كه ولايت ما را ندارد و هم عقيدۀ ما نيست پس آن دختر را از او بگير چون او مشخّصاً قصد جدايى داشته است.»
228-40182-(38) محمّد بن عبيداللّٰه گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ ازدواج دادن زنان سه طلاقه پرسيدم حضرت به من فرمود: سه طلاقۀ شما براى غير خودتان حلال نيست ولى سه طلاق آنان براى شما حلال است چون شما سه طلاق را بى اثر مى دانيد ولى آنان سه طلاق را پذيرفته اند.»
229-40183-(39) عبد الاعلى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را سه طلاق مى دهد، پرسيدم حضرت فرمود: اگر طلاق را سبك مى شمرد من او را ملزم به پذيرش سه طلاق مى كنم.»
230-40184-(40) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس كه دين مردمى را بپذيرد احكام آنان بر او ثابت مى شود.»
231-40185-(41) المعانى 263: العيون 310/1: حدّثني أبي رضى الله عنه قال حدّثنا الحسن(1)بن أحمد المالكي قال حدّثنا عبداللّه بن طاووس سنة احدىٰ و أربعين و مائتين قال قلت لأبى الحسن الرّضا عليه السلام انّ لي ابن أخ زوّجته ابنتي و هو يشرب الشّراب و يكثر ذكر الطّلاق فقال ان(2)كان من اخوانك فلا شيء عليه، و ان كان من هؤلاء فأبِنْها منه فانّه عنى الفراق، قال قلت - جعلت فداك - أ ليس روى عن أبي عبداللّه عليه السلام أنّه قال إيّاكم و المطلّقات ثلاثاً فى مجلس واحد فانّهنّ ذوات أزواج؟ فقال ذلك(3)(ممّن كان - العيون) من اخوانكم لا (ممّن كان - العيون) من هؤلاء لأنّه(4)من دان بدين قوم لزمته أحكامهم رجال الكشّىّ 604: وجدت فى كتاب محمّد بن الحسن بن بندار القميّ بخطّه حدّثنى الحسن بن أحمد المالكي قال حدّثنى عبداللّه بن طاووس فى سنة ثمان و ثلاثين و مأتين قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام و قلت له (و ذكر نحوه).
232-40186-(42) تهذيب 58/8: استبصار 292/3: الحسن بن محمّد بن سماعة عن عبداللّه بن جبلة قال حدّثنى غير واحد من أصحاب عليّ ابن أبى حمزة عن علىّ ابن أبي حمزة أنّه سأل أبا الحسن عليه السلام عن المطلّقة على غير السّنّة أ يتزوّجها الرّجل فقال ألزموهم من ذلك ما ألزموه أنفسهم و تزوّجوهنّ فلا بأس بذلك.
233-40187-(43) تهذيب 58/8: استبصار 292/3: قال الحسن (بن سماعة - صا) و سمعت جعفر بن سماعة و سئل عن امرأة طلّقت على غير السّنّة أ لي أن أتزوّجها؟ فقال نعم فقلت له أ ليس تعلم أنّ علىّ بن حنظلة روى إيّاكم و المطلّقات ثلاثاً على غير السّنّة فإنّهنّ ذوات أزواج؟ فقال يا بنىّ رواية علىّ ابن أبى حمزة أوسع على النّاس قلت و أىّ شىء روى علىّ ابن أبى حمزة قال روى (علىّ بن أبى حمزة - صا) عن أبى الحسن عليه السلام أنّه قال ألزموهم من ذلك ما ألزموه أنفسهم و تزوّجوهنّ فإنّه لا بأس (بذلك - يب).
234-40188-(44) كافى 423/5: محمّد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن عثمان ابن عيسى عن بعض أصحابنا عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال إيّاكم و ذوات الأزواج المطلّقات على غير السّنّة
231-40185-(41) عبداللّٰه بن طاوس گويد: «به حضرت رضا عليه السلام گفتم: من پسر برادرى دارم كه دخترم را به ازدواج او در آورده ام و او شراب مى خورد و زياد از طلاق ياد مى كند حضرت فرمود: اگر از برادرانت (شيعه) است اشكال ندارد ولى اگر از اينان (اهل سنّت) است پس دخترت را از او جدا ساز چون او قصد جدايى كرده است.
عبداللّٰه بن طاوس گويد: گفتم: آيا از امام صادق عليه السلام روايت نشده است كه حضرت فرمود: از زنانى كه در يك مجلس سه طلاقه شده اند بپرهيزيد چرا كه اينان شوهر دارند؟ حضرت فرمود: اين در مورد كسانى است كه از برادران شما باشند نه از اينان چون هر كس كه دين گروهى را پذيرفت احكام آنان بر او اثبات مى شود.»
232-40186-(42) علىّ بن ابى حمزه از امام كاظم عليه السلام دربارۀ زنى كه بر غير سنّت طلاق داده شده است پرسيد كه آيا مرد با او ازدواج مى كند؟ حضرت فرمود: «آنان را در اين رابطه به آنچه خودشان را بدان ملزم مى دانند الزام كنيد و با زنان مطلّقه بر غير سنّت ازدواج كنيد اين كار اشكال ندارد.»
233-40187-(43) حسن بن سماعه گويد: «از جعفر بن سماعه شنيدم كه دربارۀ زنى كه بر غير سنّت طلاق داده شده است، سؤال شد كه آيا من مى توانم كه با آن زن ازدواج كنم؟
او گفت: آرى. به او گفتم: آيا نمى دانى كه علىّ بن حنظله روايت كرده: از زنانى كه بر غير سنّت سه طلاقه شده اند بپرهيزيد چون اينان شوهر دارند.
او فرمود: اى فرزندم! روايت على بن ابى حمزه براى مردم گشايش بيشترى دارد. گفتم: على بن ابى حمزه از امام هفتم عليه السلام روايت كرده كه در اين رابطه آنان را به آنچه خويش را بدان ملزم مى دانند، الزام كنيد و با اين زنان ازدواج كنيد چرا كه اشكالى ندارد.»
234-40188-(44) امام صادق عليه السلام فرمود: «پرهيز كنيد از زنان شوهردارى كه بر خلاف سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله طلاق
قال قلت له فرجل طلّق امرأته من هؤلاء و لى بها حاجة قال فتلقاه بعد ما طلّقها و انقضت عدّتها عند صاحبها فتقول له طلّقت فلانة فاذا قال نعم فقد صار تطليقة على طهر فدعها من حين طلّقها تلك التّطليقة حتّى تنقضى عدّتها ثمّ تزوّجها فقد صارت تطليقة بائنة. نوادر أحمد بن محمّد 107: عثمان بن عيسى عن بعض أصحابه عن أبى عبداللّه عليه السلام نحوه.
235-40189-(45) تهذيب 56/8: استبصار 289/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أحمد بن الحسن عن أبيه عن جعفر بن محمّد عن علىّ بن الحسن بن رباط عن موسى بن بكر تهذيب 470/7: محمّد بن يعقوب عن كافى 424/5: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن موسى بن بكر عن علىّ بن حنظلة(1)عن أبى عبداللّه عليه السلام قال إيّاك(2)و المطّلقات ثلاثاً فى مجلس (واحد - يب - صا - فقيه) فانّهنّ ذوات أزواج فقيه 257/3:
قال عليه السلام ايّاكم و تزويج المطلّقات (و ذكر مثله). نوادر أحمد بن محمّد 107: النضر عن موسى بن بكر عن أبى عبداللّه عليه السلام مثله.
236-40190-(46) تهذيب 56/8: استبصار 289/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن الحسين عن محمّد ابن ابى عمير عن حفص بن البخترى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال ايّاكم و المطلّقات ثلاثاً فانّهنّ ذوات أزواج.
237-40191-(47) مستدرك 303/15: ابوالقاسم الكوفى فى كتاب الاستغاثة روينا عن أمير المؤمنين علىّ بن ابيطالب عليه السلام انّه قال: تَجَنَّبُوا تزويج المطلّقات ثلاثاً فى مجلس واحد فانّهنّ ذوات بعول.
238-40192-(48) العيون 124/2: بالاسناد المتقدّم فى باب (31) انّ جلد الميتة لا يطهر بالدّباغ من ابواب النّجاسات ج 2 عن الفضل بن شاذان عن علىّ بن موسى الرّضا عليهما السلام قال قال أمير المؤمنين عليه السلام اتّقوا تزويج المطلّقات ثلاثاً فى موضع واحد فانّهنّ ذوات أزواج. الخصال 607: بالاسناد المتقدّم فى الباب المذكور عن الأعمش عن جعفر بن محمّد عليهما السلام فى حديث شرايع الدّين مثله.
داده شده اند. راوى گويد: به حضرت گفتم: مردى همسرش را كه از اهل سنّت است طلاق داده و من به آن زن نيازمندم حضرت فرمود: با آن مرد پس از طلاق همسرش و گذشتن عدّۀ همسر نزد شوهرش ملاقات مى كنى و به او مى گويى: آيا همسرت را طلاق داده اى؟ هنگامى كه در پاسخ تو گفت آرى اين يك طلاق در حال پاكى زن محسوب مى شود پس از اين طلاق زن را از زمان طلاق واگذار تا عدّه اش سپرى گردد آنگاه با آن زن ازدواج كن چرا كه با طلاق از مرد جدا شده است (و يك طلاقه شده است).»
235-40189-(45) امام صادق عليه السلام خطاب به على بن حنظله فرمود: «از زنانى كه در يك مجلس سه طلاقه شده اند بپرهيز چرا كه آنان شوهر دارند.»
236-40190-(46) امام صادق عليه السلام فرمود: «از زنان سه طلاقه بپرهيزيد چرا كه آنان شوهر دارند.»
237-40191-(47) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «از ازدواج با زنانى كه در يك مجلس سه طلاق داده شده اند، بپرهيزيد چرا كه اينان شوهر دارند.»
238-40192-(48) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «از ازدواج دادن زنانى كه در يك جا سه طلاق داده شده اند بپرهيزيد چرا كه اينان صاحبان شوهرند.»
239-40193-(49) الدعائم 263/2: عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله: انّه نهى عن المطلّقات ثلاثاً لغير العدّة و قال إنّهنّ ذوات أزواج.
240-40194-(50) تهذيب 59/8: استبصار 293/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن الحسين عن محمّد ابن أبى عمير عن حفص بن البخترى عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل طلّق امرأته ثلاثاً فأراد رجل أن يتزوّجها كيف يصنع؟ قال يأتيه فيقول طلّقت فلانة فاذا قال نعم تركها ثلاثة أشهر ثمّ خطبها إلى نفسها(1).
241-40195-(51) الدعائم 263/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّ رجلاً من أصحابه سأله عن رجل من العامّة طلّق امرأته لغير عدّة و ذكر أنّه رغب فى تزويجها قال انظر اذا رأيته فقل له طلّقت فلانة اذا علمت أنّها طاهرة فى طهر لم يمسّها فيه، فاذا قال نعم فقد صارت تطليقةً فدعها حتّى تنقضى عدّتها من ذلك الوقت ثمّ تزوّجها ان شئت فقد بانت منه بتطليقة بائن، و ليكن معك رجلان حين تسأله ليكون الطّلاق بشاهدين.
242-40196-(52) تهذيب 470/7: أحمد بن محمّد بن عيسى عن العبّاس بن موسى الورّاق عن ابن أبى عمير عن فقيه 257/3: حفص بن البخترى عن اسحاق بن عمّار (عن أبى عبداللّه عليه السلام - فقيه) فى الرّجل يريد تزويج المرأة و قد طلّقت ثلاثاً كيف يصنع فيها؟ قال يَدَعها حتّى (تحيض و فقيه) تطهر ثمّ يأتى زوجها و معه رجلان فيقول (له - فقيه) قد طلّقت فلانة؟ فاذا قال نعمت تركها ثلاثة أشهر ثمّ خطبها إلى نفسه(2).
243-40197-(53) كافى 424/5: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حفص بن البخترى عن اسحاق بن عمّار عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل طلّق امرأته ثلاثاً فأراد رجل أن يتزوّجها كيف يصنع؟ قال يَدَعها حتّى تحيض و تطهر ثمّ يأتيه و معه رجلان شاهدان فيقول أ طلّقت فلانة (و ذكر مثل ما فى يب).
244-40198-(54) المقنع 101: و لا تتزوّج بالمطلّقات ثلاثاً فى مجلس واحد فانهنّ ذوات أزواج فان كنت لا بدّ فاعلاً فدَعها حتّى تطهر ثمّ ائت زوجها و معك رجلان فقل له قد طلّقت فلانة فاذا قال نعم فاتركها ثلاثة أشهر ثمّ اخطبها إلى نفسك.
239-40193-(49) رسول خدا صلى الله عليه و آله از ازدواج زنانى كه بدون نگه داشتن عدّه سه طلاقه شده اند نهى فرمود و فرمود: «اينان شوهر دارند.»
240-40194-(50) حفص بن بخترى از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را سه طلاق داد و مردى مى خواهد با آن زن ازدواج كند چه كند و چگونه عمل كند پرسيد، حضرت فرمود: «به سراغ آن مرد طلاق دهنده مى رود و مى گويد: تو فلان زن را طلاق داده اى چون او گفت آرى سه ماه زن را وا مى گذارد پس از آن از او براى خويش خواستگارى مى كند.»
241-40195-(51) مردى از ياران امام صادق عليه السلام از حضرت دربارۀ مردى سنّى كه همسرش را در غير عدّه طلاق داده است، پرسيد و گفت كه مى خواهد با اين زن ازدواج كند. حضرت فرمود: «دقت كن هنگامى كه آن مرد سنّى را مى بينى به او بگو تو فلان زن را طلاق داده اى؟ البته زمانى كه مى دانى آن زن در حال طهرى است كه مرد در آن طهر با او مباشرت جنسى نكرده باشد پس چون مرد گفت آرى، اين يك طلاق مى شود پس زن را واگذار تا عدّه اش از آن زمان بگذرد سپس اگر خواستى با آن زن ازدواج كن آن زن از مرد با طلاق بائن جدا شده است و بايد كه همراه تو دو مرد باشد هنگامى كه از او سؤال مى كنى تا طلاق در حضور دو شاهد باشد.»
242-40196-(52) اسحاق بن عمّار از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه مى خواهد با زنى ازدواج كند كه سه طلاق داده شده است چگونه در اين مورد عمل كند پرسيد، حضرت فرمود: «اين زن را وا مى گذارد تا حيض شود و پاك شود سپس به سراغ شوهر آن زن مى رود در حالى كه دو مرد همراه دارد و به او مى گويد: آيا فلان زن را طلاق داده اى؟ هنگامى كه آن مرد گفت: آرى آن زن را سه ماه وا مى گذارد پس از آن از او براى خويش خواستگارى مى كند.»
243-40197-(53) اسحاق بن عمّار گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در يك مجلس سه طلاق داده است و مرد ديگرى مى خواهد با آن زن ازدواج كند؛ پرسيدم اين مرد چه كار كند پرسيدم كه حضرت پاسخ داد: صبر كند تا آن زن حيض شود و سپس پاك گردد آنگاه و در معيّت دو شاهد عادل نزد شوهر آن زن مى رود و از او مى پرسد آيا همسرت را طلاق داده اى؟»
و مانند همان روايت را در من لايحضره الفقيه ذكر كرده است.
244-40198-(54) و با زنانى كه سه بار در يك مجلس طلاق داده شده اند ازدواج مكن چرا كه آنان شوهر دارند و اگر چاره اى از انجام آن ندارى پس زن را بگذار تا پاك شود سپس به سراغ شوهرش برو در حالى كه دو مرد همراه تو هستند به او بگو فلان زن را طلاق داده اى؟ هنگامى كه گفت آرى پس آن زن را سه ماه رها بگذار. پس از آن از او براى خويش خواستگارى كن.
245-40199-(55) كافى 423/5: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن تهذيب 470/7: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن محمّد ابن أبى حمزة عن شعيب الحدّاد قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام رجل من مواليك يقرئك السلام و قد أراد أن يتزوّج امرأة و قد وافقته و أعجبه بعض شأنها و قد كان لها زوج فطلّقها ثلاثاً على غير السّنّة و قد كره أن يقدم على تزويجها حتّى يستأمرك فتكون أنت تأمره فقال أبو عبداللّه عليه السلام هو الفرج و أمر الفرج شديد و منه يكون الولد و نحن نحتاط فلا يتزوّجها.
246-40200-(56) نوادر أحمد بن محمّد 108: القاسم عن أبان عن عبدالرّحمن ابن أبى عبداللّه قال:
سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن امرأة طلّقت على غير السّنّة ما تقول فى تزويجها قال عليه السلام تزوّج و لا تترك.
وتقدّم فى
رواية اسماعيل (54) من باب (1) كراهة اليمين الصادقة من أبواب الأيمان ج 24 قوله إنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله ردّ طلاق ابن عمر و قد طلّق امرأته ثلاثاً و هى حائض فلم يَرَ ذلك رسول اللّه صلى الله عليه و آله شيئاً. ولاحظ رواية أبى بصير (5) من باب (8) انّه لا طلاق إلّا على السّنّة من أبواب الطلاق ج 27.
وفى رواية سماعة (23) من هذا الباب قوله أنتِ طالق عدد نجوم السّماء فقال عليه السلام ويحك أ ما تقرء سورة الطّلاق قلت بلى قال فاقرء فقرأت «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ» قال عليه السلام أ ترىٰ هاهنا نجوم السّماء قلت لا قلت فرجل قال لامرأته أنت طالق ثلاثاً قال تردّ إلى كتاب اللّه تعالى...
وفى رواية ابن مسلم (25) قوله عليه السلام من طلّق ثلاثاً فى مجلس على غير طهر لم يكن شيئاً،.
و قوله عليه السلام إنّ ابن عمر طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس واحد و هى حائض فأمره النّبىّ صلى الله عليه و آله ان ينكحها و لا يعتدّ بالطّلاق.
وفى رواية الحلبى (38) قوله فالرّجل يطلّق ثلاثاً فى مقعد قال عليه السلام يردّ إلى السّنّة. وفى رواية سعيد (40) و علىّ بن جعفر (42) والدعائم (43) و زرارة (44) و الدعائم (45) و (46) الواردة فى طلاق ابن عمر زوجته ثلاثاً فى مجلس واحد ما يناسب ذلك.
وفى رواية بكير (48) قوله عليه السلام فان طلّقها للعدّة اكثر من واحد فليس الفضل على الواحدة بطلاق. وفى رواية الدعائم (51) مايدلّ على ذلك.
وفى رواية اسحاق (52) قوله رجل يطلّق امرأته فى طهر من غير جماع ثمّ يراجعها من يومه ثمّ يطلّقها تبين
245-40199-(55) شعيب حدّاد گويد: «خدمت امام صادق عليه السلام گفتم: مردى از دوستان تان به شما سلام مى رساند او مى خواهد با زنى كه با او سازگار است و شيفته بعضى از خصوصيّات اوست ازدواج كند ولى اين زن قبلاً شوهرى داشته كه او را بر خلاف سنّت سه طلاق داده است و اين مرد خوش ندارد كه پيش از مشورت با شما اقدام به ازدواج با او كند تا آن كه شما دستور ازدواج با او را بدهيد؟ امام صادق عليه السلام فرمود: پاى ازدواج و مباشرت جنسى در ميان است و كار ازدواج و مباشرت جنسى سخت است و از آن فرزند پديد مى آيد و ما در اين گونه موارد احتياط مى كنيم بنابراين آن مرد با آن زن ازدواج نكند.»
246-40200-(56) عبد الرحمن بن ابى عبداللّٰه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه بر غير سنّت طلاق داده شده است پرسيدم كه نظر شما دربارۀ شوهر دادن وى چيست؟ حضرت فرمود: شوهر داده مى شود و رها نمى ماند.»
ارجاعات
گذشت:
در روايات پنجاه و چهارم از باب يكم از باب هاى سوگندها اين گفته كه: «رسول خدا صلى الله عليه و آله طلاق پسر عمر را رد كرد در حالى كه وى همسرش را در حال حيض سه طلاق داده بود پس رسول خدا صلى الله عليه و آله اين طلاق را بى اثر ديد.»
و بنگر به روايت پنجم از باب هشتم از باب هاى طلاق.
و در روايت بيست و سوّم از همين باب اين گفته كه: «تو به عدد ستاره هاى آسمان طلاق داده شده اى؟ حضرت فرمود: واى بر تو! آيا سورۀ طلاق را نمى خوانى؟ گفتم: آرى. حضرت فرمود: پس بخوان خواندم: «در زمان عّده (كه از عادت ماهانه پاك شدند)، آنها را طلاق گوييد و حساب عدّه را نگه داريد» حضرت فرمود: آيا در اينجا (در اين آيۀ طلاق) ستارگان آسمان را مى بينى؟ گفتم: نه. گفتم: پس مردى كه به همسرش گفته است تو سه طلاقه اى؟ حضرت فرمود: به كتاب خداى متعال بازگردانده مى شود.»
و در روايت بيست و پنجم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هر كس در يك مجلس در حال غير طهر سه بار طلاق دهد تأثيرى ندارد.»
و فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «پسر عمر همسرش را در يك مجلس در حال حيض سه طلاقه كرد پيامبر صلى الله عليه و آله به او دستور داد كه با همسرش ازدواج كند و به طلاق اعتنايى نكند.»
و در روايت سى و هشتم اين گفته كه: «پس مرد در يك مجلس سه طلاق مى دهد؟ حضرت فرمود: به سنّت بازگردانده مى شود.»
و در روايت چهل، چهل و دو، چهل و سه، چهل و چهار، چهل و پنج و چهل و ششم مناسب اين مفاد.
و در روايت چهل و هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن را براى عدّه بيش از يك بار طلاق دهد فزونى بر يك طلاق نيست.» و در روايت پنجاه و يكم آنچه بر آن دلالت مى كند.
و در روايت پنجاه و دوّم اين گفته كه: «مردى همسرش را در طهر غير مواقعه طلاقى مى دهد سپس در همان روز به او رجوع مى كند پس از آن او را طلاق مى دهد آن زن از مرد با سه طلاق
منه بثلاث تطليقات فى طهر واحد فقال عليه السلام خالف السّنّة الخ.
ويأتى فى الباب التالى ما يناسب ذلك فراجع.
وفى رواية زرارة (16) من باب (19) حكم من خيّر زوجه و جعل أمرها بيدها قوله أصلحك اللّه فان طلّقت نفسها ثلاثاً قبل أن يتفرّقا من مجلسهما قال عليه السلام لا يكون اكثر من واحدة و هو أحقّ برجعتها.
وفى رواية شهاب (3) من باب (22) عدم جواز طلاق المجنون قوله فان جهل فطلّقها ثلاثاً فى مقعد قال عليه السلام يردّ إلى السّنّة.
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (1):230: «فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِمٰا أَنْ يَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ يُبَيِّنُهٰا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ».
247-40201-(2)تهذيب 43/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 75/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن غير واحد عن أبان عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام فى الرّجل يطلّق امرأته تطليقةً، ثمّ يَدَعها حتّى تمضى ثلاثة أشهر إلّا يوماً، ثمّ يراجعها فى مجلس، ثمّ يطلّقها(1)، ثمّ فعل ذلك فى آخر الثّلاثة الأشهر أيضاً، قال فقال اذا تخلّل(2) الرجعة اعتدّت بالتّطليقة الأخيرة، و اذا طلّق بغير رجعة لم يكن له طلاق.
248-40202-(2) تهذيب 81/8: استبصار 283/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته تطليقةً على طهر، ثمّ أمسكها فى منزله حتّى حاضت حيضتين و طهرت، ثمّ طلّقها تطليقتين(3)على طهر قال هذه اذا حاضت ثلاث حيض من يوم طلّقها التّطليقة الاولىٰ فقد حلّت للرّجال(4)و لكن كيف أصنع أو أقول هذا، و فى كتاب علىّ (بن أبى طالب - يب) عليه السلام انّ امرأة أتت رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقالت
در يك طهر جدا مى شود؟ حضرت فرمود: مخالفت با سنّت كرده است.»
مى آيد:
در باب بعدى مناسب آن مراجعه كنيد.
و در روايت شانزدهم از باب نوزدهم اين گفته كه: «خداوند امورتان را سامان دهد! اگر زن خودش را پيش از آن كه زن و مرد از مجلس شان پراكنده شوند، طلاق دهد؟ حضرت فرمود: بيش از يك طلاق نمى شود و مرد به رجوع به زن سزاوارتر است.»
و در روايت سوّم از باب بيست و دوّم اين گفته كه: «اگر نداند و زن را در يك مجلس سه طلاق دهد؟ حضرت فرمود: به سنّت بازگردانده مى شود.»
باب 18 طلاق دوم بدون رجوع از طلاق اول يا با رجوع ولى بدون مباشرت يا با مباشرت
خداوند تعالى مى فرمايد:
اگر (همسر دوّم) او را طلاق داد، گناهى ندارند كه بازگشت كنند (و با يكديگر ازدواج نمايند) اگر اميد داشته باشند كه حدود الهى را محترم مى شمرند و اينها حدود الهى است كه خدا آن را براى گروهى كه آگاهند بيان مى نمايد.(1)
247-40201-(1) زراره از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام در مورد مردى كه همسرش را يك طلاق مى دهد سپس او را وا مى گذارد تا سه ماه يك روز كم بگذرد آنگاه در مجلس به او رجوع مى كند سپس او را طلاق مى دهد آنگاه در پايان سه ماه غير اين كار را مى كند پرسيد، زراره گويد: حضرت فرمود:
هنگامى كه رجوع فاصله شود براى طلاق اخير عدّه نگه دارد و هنگامى كه بدون رجوع طلاق دهد براى او طلاقى نيست.»
248-40202-(2) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را يك طلاق در حال طهر داده و سپس او را در منزلش نگه داشته تا آن كه دوباره حيض شده و پاك گرديده است آنگاه او را دو طلاق در حال طهر داده است، پرسيدم حضرت فرمود: اين زن زمانى كه سه حيض ببيند از آن روز كه مرد او را طلاق اوّل داده است او براى مردان حلال مى شود ولى چه كنم و چگونه اين را بگويم در حالى كه در كتاب على عليه السلام است كه زنى خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت: اى رسول خدا! دربارۀ خودم نظرتان را بگوييد. حضرت به او فرمود: در چه موردى نظر بدهم؟ زن گفت: همسرم مرا طلاق
1) . بقره 230/2.
يا رسول اللّه أفتنى فى نفسى فقال لها فيما أفتيك؟ قالت انّ زوجى طلّقنى و أنا طاهر، ثمّ أمسكنى لا يمسّنى، حتّى اذا طمثت و طهرت طلّقنى تطليقة أخرىٰ ثمّ أمسكنى لا يمسّنى إلّا أنّه يستخدمنى و يرى شعرى و نحرى(1)و جسدى، لها رسول اللّه صلى الله عليه و آله أيّتها المرأة، لا تتزوّجى حتّى تحيضى ثلاث حيض مستأنفات، فانّ الثّلاث حيض(2)الّتى حضتيها(3)و أنتِ فى منزله انّما حضتيها و أنت فى حبالها.
249-40203-(3) تهذيب 45/8: استبصار 281/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد بن محمّد عن جميل بن درّاج عن عبدالحميد بن عوّاض(4)ومحمّد بن مسلم قالا: سألنا أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته و أشهد على رجعتها(5)و لم يجامع ثمّ طلّق فى طهر آخر على السّنّة أتثبت التّطليقة الثّانية بغير جماع؟ قال نعم، اذا هو أشهد على الرّجعة و لم يجامع كانت التّطليقة ثانية (ثابتة - خ).
250-40204-(4) تهذيب 45/8: استبصار 281/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سألت الرّضا عليه السلام عن رجل طلّق امرأته بشاهدين ثمّ راجعها(6)و لم يجامعها بعد الرّجعة حتّى طهرت من حيضها، ثمّ طلّقها على طهر بشاهدين، أ تقع عليها التّطليقة الثّانية و قد راجعها و لم يجامعها؟ قال نعم. قرب الاسناد 366: أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سألت الرّضا عليه السلام عن رجل طلّق امرأته (و ذكر نحوه).
251-40205-(5) تهذيب 45/8: استبصار 281/3: محمّد بن الحسن الصفّار عن محمّد بن عيسى عن أبى علىّ بن راشد قال: سألته مشافهةً(7)عن رجل طلّق امرأته بشاهدين على طهر، ثمّ سافر و أشهد على رجعتها، فلمّا قدم طلّقها من غير جماع، أ يجوز ذلك له؟ قال (نعم - يب) قد جاز طلاقها. قال الشّيخ رحمه الله لانّه ليس فيها انّ له ان يطلّق امرأته أىّ تطليقة لانّ عندنا انّه ليس له أن يطلّقها تطليقة أخرىٰ للعدّة فأمّا ان يطلّقها طلاق السّنّة فانّ ذلك جايز و الّذى يدلّ على هذا التفصيل ما رواه أحمد بن محمّد بن عيسى الخ (أى الرّواية الّتى بعدها فى يب).
داده در حالى كه من پاك بوده ام سپس مرا نگه داشته و با من مباشرت جنسى نكرده است تا آن كه من حيض شدم و پاك گرديدم سپس مرا يك طلاق ديگر داده است آنگاه مرا نگه داشته و با من مباشرت جنسى نمى كند و تنها مرا به كار مى گيرد و مو و گردن و بدنم را مى بيند تا آن كه حيض مى شوم و براى بار سوّم پاك مى گردم آنگاه مرا طلاق سوّم مى دهد.
امام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: اى زن! ازدواج نمى كنى تا سه بار از نو حيض شوى چرا كه سه حيضى كه تو در منزل او شده اى تو در حالى كه در بند ازدواج با او بوده اى حيض شده اى.»
249-40203-(3) عبد الحميد بن عوّاض و محمّد بن مسلم گويند: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق داده و بر رجوع به همسرش شاهد گرفته و با او مباشرت جنسى نكرده سپس او را در طهر ديگرى بر پايۀ سنّت طلاق داده پرسيديم كه آيا طلاق دوّم بدون مباشرت جنسى ثابت مى شود؟ حضرت فرمود: آرى هنگامى كه مرد بر رجوعش شاهد گيرد و مباشرت جنسى نكند طلاق دوّم ثابت است.»
250-40204-(4) احمد بن محمّد بن ابى نصر گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را با دو شاهد طلاق داده است سپس به او رجوع كرده ولى پس از رجوع با او مباشرت جنسى نكرده است تا آن كه زن از حيضش پاك شده است آنگاه او را در حال طهر با دو شاهد طلاق داده است، پرسيدم كه آيا طلاق دوّم بر او واقع مى شود با اينكه به او رجوع كرده ولى با او مباشرت جنسى نكرده است؟ حضرت فرمود: آرى.»
251-40205-(5) ابو على بن راشد گويد: «از او مشافهّه دربارۀ مردى كه همسرش را در حال طهر با دو شاهد طلاق داده است سپس به مسافرت رفته و بر رجوعش شاهد گرفته است و چون بازگشته بدون مباشرت جنسى او را طلاق داده است پرسيدم كه آيا اين براى او جايز است؟ حضرت فرمود: آرى طلاق آن زن جايز و نافذ است.»
شيخ طوسى قدس سره گويد: «در روايت نيست كه مرد حق دارد كه چه نوع طلاقى بدهد چون در نزد ما حق ندارد كه طلاق ديگرى براى عدّه بدهد ولى اينكه او را طلاق سنّت بدهد جايز است.»
و آنچه كه بر اين تفصيل دلالت مى كند روايتى است كه احمد بن محمّد بن عيسى روايت كرده است... (همان روايتى كه بعد از اين روايت در كتاب تهذيب آمده است)
252-40206-(6) تهذيب 46/8: استبصار 284/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين عن صفوان عن شعيب الحدّاد عن معلّى (بن خنيس - يب) عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الّذى يطلّق، ثمّ يراجع، ثمّ يطلّق فلا يكون فيما بين الطّلاق و الطّلاق جماع، فتلك تحلّ له قبل أن تزوّج زوجاً غيره، و الّتى لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره هى الّتى تجامع فيما بين الطّلاق و الطّلاق.
253-40207-(7) تهذيب 92/8: استبصار 282/3: علىّ بن الحسن (بن فضّال - صا) عن محمّد بن خالد عن سيف بن عميرة عن اسحاق بن عمّار عن أبى الحسن عليه السلام قال قلت له رجل طلّق امرأته، ثمّ راجعها بشهود، ثمّ طلّقها، ثمّ بدا له فراجعها بشهود، ثمّ طلّقها ثمّ راجعها(1)بشهود تبين منه؟ قال نعم قلت كلّ ذلك فى طهر واحد قال تبين منه قلت فان فعل ذلك بامرأة حامل أتبين منه قال ليس هذا مثل هذا. (حمله الشّيخ رحمه الله على انّه لا يجوز طلاق الحامل للسّنّة مرّة ثانية حتّى تضع و ان كان يجوز للعدّة).
254-40208-(8) تهذيب 44/8: استبصار 280/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 73/6: (علىّ - كا - يب) (ابن ابراهيم - صا) عن أبيه، و محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن ابن أبى عمير عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال قال أبو عبداللّه عليه السلام فى الرّجل يطلّق امرأته له أن يراجع(2)و قال لا يطلّق(3)التطليقة الاُخرىٰ حتّى يمسّها.
255-40209-(9) الدعائم 288/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال من طلّق امرأته ثمّ راجعها ثمّ طلّقها قبل أن يمسّها لم يقع عليها الطّلاق الآخر.
256-40210-(10) كافى 74/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان و محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان عن صفوان عن إسحاق بن عمّار عن أبى ابراهيم عليه السلام قال:
سألته عن رجل يطلّق امرأته فى طهر من غير جماع ثمّ يراجعها فى يومه ذلك ثمّ يطلّقها تبين منه بثلاث تطليقات فى طهر واحد فقال خالف السّنّة، قلت فليس ينبغى له اذا هو راجعها أن يطلّقها إلّا فى طهر فقال نعم، قلت حتّى يجامع؟ قال نعم.
252-40206-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «كسى كه طلاق مى دهد سپس رجوع مى كند آنگاه طلاق مى دهد و بين طلاق اوّل و طلاق دوّم مباشرت جنسى نيست اين زن براى شوهرش پيش از آن كه با شوهرى ديگر ازدواج كند حلال مى شود و زنى كه براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند آن زنى است كه در بين دو طلاق با او مباشرت جنسى شود.»
253-40207-(7) اسحاق بن عمار گويد: «به امام هفتم عليه السلام گفتم: مردى همسرش را طلاق داده است سپس همراه با شاهدان به او رجوع كرده آنگاه او را طلاق داده است سپس نظرش تغيير كرد و با حضور شاهدان به او رجوع نمود آنگاه او را طلاق داده و سپس با حضور شاهدان به او رجوع كرده است پرسيدم آيا زن از مرد جدا مى شود؟ حضرت فرمود: آرى. گفتم: همۀ اينها در يك طهر بوده است؟ حضرت فرمود: زن از مرد جدا مى شود. گفتم: اگر مرد اين كار را با زن حامله اى بكند آيا زن از مرد جدا مى شود؟ حضرت فرمود: اين مثل آن نيست.»
شيخ قدس سره اين روايت را بر اين حمل كرده كه طلاق زن باردار بر پايۀ سنّت در بار دوّم جايز نيست تا آن كه زايمان كند گر چه طلاق عدّه جايز است.
254-40208-(8) امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را طلاق مى دهد فرمود: «مرد مى تواند رجوع كند و حضرت فرمود: مرد طلاق دوّم را نمى دهد تا با زن مباشرت جنسى كند.»
255-40209-(9) امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «هر كس همسرش را طلاق دهد سپس به او رجوع كند آنگاه او را طلاق دهد پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند طلاق دوّم بر او واقع نمى شود.»
256-40210-(10) اسحاق بن عمّار گويد: «از امام هفتم عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در طهر غير مواقعه طلاق مى دهد سپس در همان روز به او رجوع مى كند سپس او را طلاق مى دهد، پرسيدم كه آيا زن از مرد در يك طهر سه طلاقه مى شود؟ حضرت فرمود: با سنّت مخالفت كرده است.
گفتم: پس براى مرد شايسته نيست هنگامى كه به زن رجوع مى كند او را طلاق دهد مگر در حال طهر و پاكى؟ حضرت فرمود: آرى. گفتم: تا مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: آرى.»
257-40211-(11) كافى 74/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن صفوان عن ابن مسكان عن اسحاق بن عمّار عن أبى الحسن عليه السلام قال الرّجعة الجماع، و إلّا فانّما هى واحدة وسائل 142/22:
محمّد بن الحسن باسناده عن محمّد بن يعقوب (مثله).
258-40212-(12) مستدرك 332/15: كتاب حسين بن عثمان بن شريك عن اسحاق ابن عمّار عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يطلّق التّطليقة الثّالثة حتّى يمسّها.
259-40213-(13) تهذيب 44/8: استبصار 280/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 73/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى نصر عن عبدالكريم عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المراجعة (هى - خ كا) (فى - يب صا) الجماع و إلّا فانّما هى واحدة.
260-40214-(14) تهذيب 46/8: استبصار 284/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن البرقىّ عن عبداللّه بن المغيرة عن شعيب الحدّاد - أظنّه - عن أبى عبداللّه عليه السلام، أو عن المعلّى بن خنيس عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل يطلّق امرأته تطليقة، ثمّ يطلّقها الثّانية قبل أن يراجع، فقال أبو عبداللّه عليه السلام لا يقع الطّلاق الثّانى حتّى يراجع و يجامع.
261-40215-(15) فقه الرضا عليه السلام 242: فاذا أراد أن يطلّقها ثانيةً لم يجز ذلك إلّا بعد الدّخول بها، فان دخل بها و أراد طلاقها تربّص بها حتّى تحيض و تطهر، ثمّ يطلّقها فى قُبُل عدّتها بشاهدين عدلين، فان أراد مراجعتها راجعها.
262-40216-(16) تهذيب 44/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 74/6: علىّ (بن إبراهيم - يب) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن ابن اذينة عن (ابن - يب) بكير قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول إذا طلّق الرّجل امرأته و أشهد شاهدين عدلين فى قُبُلِ عدّتها فليس له ان يطلّقها (بعد ذلك - فقيه) حتّى تنقضى عدّتها إلّا ان يراجعها. فقيه 321/3: روى بكير بن أعين عن أبي جعفر عليه السلام (مثله إلّا أنّ فيه أو يراجعها).
وتقدّم فى
رواية أبى بصير (5) من باب (8) انّه لا طلاق إلّا على السّنّة قوله عليه السلام ثمّ يراجعها و يواقعها ثمّ ينتظر بها الطّهر فاذا حاضت و طهرت أشهد شاهدين على تطليقة اُخرىٰ ثمّ يراجعها و يواقعها.
و قوله عليه السلام فان طلّقها واحدة على طهر بشهود ثمّ انتظر بها
257-40211-(11) امام هفتم عليه السلام فرمود: «رجوع به زن همان مباشرت جنسى است و گر نه طلاق تنها يكى است. (طلاق دوّم بدون رجوع همراه با مباشرت جنسى طلاق محسوب نمى شود).»
258-40212-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق سوّم داده نمى شود تا با زن مباشرت جنسى كند.»
259-40213-(13) امام صادق عليه السلام فرمود: «رجوع همان مباشرت جنسى است و گر نه طلاق يكى محسوب مى شود (و طلاق دوّم كه بدون مباشرت جنسى بوده است طلاق نيست.)»
260-40214-(14) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را يك طلاق مى دهد سپس او را پيش از رجوع به او براى بار دوّم طلاق مى دهد، روايت است كه حضرت فرمود: «طلاق دوّم واقع نمى شود تا مرد رجوع و مباشرت جنسى كند.»
261-40215-(15) فقه الرضا عليه السلام: «و چون مرد مى خواهد كه زن را بار دوّم طلاق دهد اين طلاق جايز نيست مگر پس از مباشرت جنسى با زن پس اگر با زن مباشرت جنسى كرد و خواست او را طلاق دهد منتظر مى ماند تا زن حيض شود و پاك گردد سپس او را در ابتداى عدّۀ زن با حضور دو شاهد عادل طلاق مى دهد و اگر خواست به او رجوع كند به او رجوع مى كند.»
262-40216-(16) ابن بكير گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: هنگامى كه مرد همسرش را طلاق مى دهد و دو شاهد عادل در ابتداى عدّۀ زن مى گيرد ديگر حق ندارد كه پس از آن وى را طلاق دهد تا آن كه عدّۀ زن بگذرد مگر اين كه به زن رجوع كند.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت پنجم از باب هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «سپس به زن رجوع مى كند و با او مباشرت جنسى مى نمايد آنگاه منتظر مى ماند تا زن پاك گردد پس زمانى كه حيض شد و پاك گرديد دو شاهد عادل بر طلاق ديگر مى گيرد سپس به زن رجوع مى كند و با او مباشرت جنسى مى نمايد.»
و فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر او را در حال طهر همراه شاهدان يك طلاق دهد سپس منتظر
حتّى تحيض و تطهر ثمّ طلّقها قبل أن يراجعها لم يكن طلاق الثّانية طلاقاً لانّه طلّق طالقاً.
وفى الرّضوى (18) قوله عليه السلام فاذا أراد أن يطلّقها (بعد الرّجعة) ثانية لم يجز ذلك إلّا بعد الدّخول بها.
وفى رواية الدعائم (20) قوله عليه السلام و يشهد على رجعتها شاهدين و يواقعها.
وفى رواية اسحاق (52) قوله قلت فليس ينبغى له اذا هو راجعها أن يطلّقها إلّا فى طهر آخر قال نعم قلت حتّى يجامع قال نعم. وفى كثير من أحاديث باب (17) انّ من طلّق ثلاثاً فى مجلس واحد مع الشّرائط تقع واحدة ما يدلّ على ذلك فراجع.
ويأتى فى باب (42) جواز الرجوع إلى المطلّقة فى العدّة الرجعيّة و انّ الرّجعة بغير جماع تكون رجعة ما يناسب ذلك.
قال اللّه تعالى فى سورة الاحزاب (33):28-29: «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا وَ زِينَتَهٰا فَتَعٰالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرِّحْكُنَّ سَرٰاحاً جَمِيلاً * وَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ فَإِنَّ اَللّٰهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنٰاتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً».
263-40217-(1) كافى 136/6: محمّد ابن أبى عبداللّه عن معاوية بن حكيم عن صفوان و علىّ بن الحسن بن رباط عن أبى أيّوب الخزّاز عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن الخيار فقال و ما هو و ما ذاك انّما ذاك شىء كان لرسول اللّه صلى الله عليه و آله.
264-40218-(2) كافى 139/6: حميد بن زياد عن الحسن ابن سماعة عن عبداللّه بن جبلة عن يعقوب بن سالم عن محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل اذا خيّر امرأته فقال انّما الخيرة لنا ليس لأحد، و انّما خيّر رسول اللّه صلى الله عليه و آله لمكان عائشة فاخترن اللّه و رسوله و لم يكن لهنّ أن يخترن غير رسول اللّه صلى الله عليه و آله.
بماند تا زن حيض شود و پاك گردد سپس پيش از رجوع به زن او را طلاق بدهد طلاق دوّم طلاق نيست چون او زن مطلّقه را طلاق داده است.»
و در روايت هجدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مى خواهد زن را پس از رجوع مجدداً براى بار دوّم طلاق دهد اين طلاق جايز نيست مگر پس از مباشرت جنسى با زن.»
و در روايت پنجاه و دوم اين گفته كه: «گفتم: پس براى او شايسته نيست هنگامى كه به زن رجوع مى كند او را طلاق بدهد مگر در حال طهر ديگر؟ حضرت فرمود: آرى. گفتم: تا مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: آرى.»
و در بسيارى از روايات باب هفدهم چيزى كه بر اين مفاد دلالت مى كند مراجعه كنيد.
مى آيد:
در باب چهل و دوّم مناسب اين مفاد.
باب 19 دادن اختيار جدايى يا ادامه زندگى از طرف شوهر به زن
خداوند تعالى مى فرمايد:
اى پيامبر! به همسرانت بگو: اگر شما زندگى در زرق و برق آن را مى خواهيد بياييد با هديه اى شما را بهره مند ساخته و به نيكويى رها سازم.
و اگر شما خدا و پيامبرش و سراى آخرت را مى خواهيد، خداوند براى نيكوكاران شما پاداش عظيمى آماده ساخته است.(1)
263-40217-(1) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ واگذاردن اختيار زندگى يا طلاق به دست زن از سوى مرد پرسيدم حضرت فرمود: آن چيست و چه معنى دارد؟ تنها اين واگذارى از ويژگى هاى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بود.»
264-40218-(2) محمّد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را مخيّر سازد پرسيدم حضرت فرمود: مخيّر سازى همسر ويژۀ ماست و براى احدى از ديگران نيست و تنها پيامبر خدا به جهت عايشه همسران خويش را مخيّر ساخت و آنان خدا و رسول او را برگزيدند و نمى توانستند غير رسول خدا را اختيار كنند.»
1) . احزاب 28/33 و 29.
265-40219-(1)تهذيب 88/8: استبصار 312/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 136/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد بن زياد و ابن رباط عن أبى أيّوب الخزّاز عن محمّد بن مسلم قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام انّى سمعت أباك يقول انّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله خيّر نسائه فاخترن اللّه و رسوله فلم يُمْسِكْهُنَّ على طلاق(2)، و لو اخترن أنفسهنّ لَبِنّ فقال انّ هذا حديث كان يرويه أبى عن عائشة، و ما للنّاس و الخيار(3)انّما هذا شىء خصّ اللّه عزّ و جلّ به رسوله صلى الله عليه و آله.
266-40220-(4)فقيه 336/3: روى محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال قال ما للنّساء و التّخيير انّما ذلك شىء خصّ اللّه به نبيّه صلى الله عليه و آله. المقنع 117: روى ما للنّاس و التّخيير (و ذكر مثله).
267-40221-(5)تهذيب 87/8: استبصار 312/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 137/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن ابن رباط عن عيص بن القاسم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل خيّر امرأته فاختارت نفسها بانت منه قال لا، انّما هذا شىء كان لرسول اللّه صلى الله عليه و آله خاصّةً أمر بذلك ففعل و لو اخترن أنفسهنّ لطلّقهنّ(3) و هو قول اللّه عزّ و جلّ «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا وَ زِينَتَهٰا فَتَعٰالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرِّحْكُنَّ سَرٰاحاً جَمِيلاً» (يب - صا - قال الحسن بن سماعة و بهذا الحديث(4) نأخذ فى الخيار).
268-40222-(6) تفسير علىّ بن ابراهيم 192/2: و اما قوله «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا وَ زِينَتَهٰا فَتَعٰالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرِّحْكُنَّ سَرٰاحاً جَمِيلاً * وَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ فَإِنَّ اَللّٰهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنٰاتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً» فانّه كان سبب نزولها أنّه لمّا رجع رسول اللّه صلى الله عليه و آله من غزاة خيبر و أصاب كنز آل أبى الحقيق قلن أزواجه أعطنا ما أصبت فقال لهنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله قسّمته بين المسلمين على ما أمر اللّه فغضبن من ذلك و قلن لعلّك ترى أنّك ان طلّقتَنا أن لا نجد الأكفاء(5) من قومنا يتزوّجونا، فأنف
265-40219-(3) محمّد بن مسلم گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: از پدرتان شنيدم كه مى فرمود: رسول خدا صلى الله عليه و آله زنان خويش را مخيّر ساخت (اختيار زندگى كردن با پيامبر و يا جدا شدن از پيامبر را به آنان سپرد) و آنان خدا و پيامبر را انتخاب كردند (و بر ازدواج با پيامبر باقى ماندند) پس پيامبر آنان را با اينكه مطلّقه باشند نگه نداشت و اگر خويش را بر مى گزيدند از پيامبر جدا مى شدند.
حضرت افزود: اين حديثى است كه پدرم از عايشه روايت مى كند و مردم را با تخيير و واگذارى زندگى و طلاق به همسر چه كار؟ اين چيزى است كه خداوند عز و جل رسولش را بدان ويژه ساخت.»
266-40220-(4) محمّد بن مسلم از امام صادق عليه السلام روايت كرده است. او گويد: حضرت فرمود: «زنان را با تخيير چه كار؟ اين چيزى است كه خداوند پيامبرش را بدان ويژه ساخته است.»
267-40221-(5) عيص بن قاسم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در انتخاب زندگى يا طلاق مخيّر سازد و زن، خودش را انتخاب كند (نه شوهرش را) پرسيدم كه آيا زن از شوهرش جدا مى شود؟
حضرت فرمود: نه اين تخيير ويژۀ رسول خدا بود كه از سوى خداوند مأمور شد تا همسران خويش را مخيّر سازد و اين كار را پيامبر انجام داد و اگر زنان پيامبر جدايى خويش را بر مى گزيدند پيامبر آنان را طلاق مى داد و اين همان فرموده خداوند عز و جل است كه: «اى پيامبر! به همسرانت بگو: اگر شما زندگى و زرق و برق آن را مى خواهيد بياييد با هديه اى شما را بهره مند ساخته و به نيكويى رها سازم.»
268-40222-(6) و امّا فرموده خداوند عز و جل: «اى پيامبر! به همسرانت بگو: اگر شما زندگى و زرق و برق آن را مى خواهيد بياييد با هديه اى شما را بهره مند ساخته و به نيكويى رها سازم.
و اگر شما خدا و پيامبرش و سراى آخرت را مى خواهيد، خداوند براى نيكوكاران شما پاداش عظيمى آماده ساخته است.»
سبب نزول اين آيه آن است كه چون رسول خدا صلى الله عليه و آله از جنگ خيبر برگشت و به گنج آل ابى الحقيق دست يافت زنان پيامبر گفتند آنچه را كه به دست آورده اى به ما بده. رسول خدا صلى الله عليه و آله به آنان گفت: من آن گنج را طبق دستور خدا ميان مسلمانان تقسيم كردم. آنان از اين كار پيامبر به خشم آمدند و گفتند: شايد تو فكر مى كنى كه اگر ما را طلاق دهى ما همتايانى از قوم خودمان كه با ما
اللّه(1)لرسوله، فأمره أن يعتزلهنّ فاعتزلهنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله فى مشربة امّ ابراهيم تسعةً و عشرين يوماً حتّى حضن و طهرن ثمّ أنزل اللّه هذه الآية و هى آية التّخيير فقال «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِكَ» - إلى قوله - «أَجْراً عَظِيماً» فقامت امّ سلمة و هى أوّل من قامت و قالت قد اخترت اللّه و رسوله فقمن كلّهنّ فعانقنه و قلن مثل ذلك، فأنزل اللّه عزّ و جلّ «تُرْجِي مَنْ تَشٰاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشٰاءُ» - الآية - قال الصادق عليه السلام من آوىٰ فقد نكح و من أرجى فقد طلّق.
269-40223-(7) الدعائم 267/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه سئل عن الخيار فقال انّ زينب قالت لرسول اللّه صلى الله عليه و آله ألا تعدل و أنت رسول اللّه، و قال حفصة لو طلّقتَنا لوجدنا فى قومنا أكفاء فأنف اللّه لرسوله صلى الله عليه و آله فاحتبس الوحى عنه عشرين يوماً ثمّ أنزل اللّه عزّ و جلّ «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا وَ زِينَتَهٰا فَتَعٰالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرِّحْكُنَّ سَرٰاحاً جَمِيلاً * وَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ فَإِنَّ اَللّٰهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنٰاتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً» واعتزلهنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله تسعاً و عشرين ليلةً فى مشربة امّ ابراهيم ثمّ دعاهنّ فخيّرهنّ فاخترنه و لو اخترن أنفسهنّ لكانت لهنّ واحدةً بائنةً.
270-40224-(8) فقه الرّضا عليه السلام 244: و أمّا المخيّر(2)فأصل ذلك أنّ اللّه تعالى أنف لنبيّه صلى الله عليه و آله من مقالة(3)قالها بعض نسائه أيرى محمّد صلى الله عليه و آله أنّه لو طلّقنا لم نجد(4)أكفاء من قريش يتزوّجونا، فأمر اللّه نبيّه صلى الله عليه و آله أن يعتزل نسائه تسعةً و عشرين يوماً فاعتزلهنّ فى مشربة امّ ابراهيم، ثمّ نزلت هذه الآية «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا وَ زِينَتَهٰا» - إلى قوله - «وَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ» - إلى آخر الآية فاخترن اللّه و رسوله، فلم يقع طلاق.. مستدرك 310/15: السّيّد المرتضى فى أجوبة المسائل الثّانية من الموصل و قد ذكر أبو الحسن على بن الحسين بن بابويه القمّىّ أنّ أصل التّخيير هو أنّ اللّه تعالى أنف لنبيّه صلى الله عليه و آله (و ذكر نحوه إلّا أنّه أسقط قوله فى - مشربة امّ ابراهيم).
ازدواج كنند پيدا نمى كنيم خداوند براى رسولش ناراحت شد و به او دستور داد كه از آنان كناره گيرى كند و رسول خدا صلى الله عليه و آله در مشربه ام ابراهيم بيست و نه روز از آنان كناره گرفت تا آنان حيض شدند و پاك گرديدند سپس خداوند اين آيه را كه آيۀ تخيير است نازل كرد و فرمود: «اى پيامبر! به همسرانت بگو:...» تا فرموده خداوند: «پاداش عظيمى آماده ساخته است.»
ام سلمه برخاست و او اوّلين زنى بود كه برخاست و گفت من خدا و رسولش را اختيار كردم و پس از آن همه زنان پيامبر برخاستند و پيامبر را در آغوش گرفتند و مشابه سخن ام سلمه را گفتند.
خداوند عز و جل اين آيه را نازل كرد: «(موعد) هر يك از آنان [\همسرانت] را بخواهى مى توانى به تأخير اندازى و هر كدام را بخواهى نزد خود جاى دهى.»
امام صادق عليه السلام فرمود: هر كس را كه پيامبر جاى دهد يعنى او را بر زوجيّت ابقا كرده است و هر كس را به تأخير اندازد يعنى او را طلاق دهد.»
269-40223-(7) از امام صادق عليه السلام دربارۀ اختيار (و واگذارى زندگى و طلاق به زنان) سؤال شد حضرت فرمود:
«زينب به رسول خدا صلى الله عليه و آله گفت: چرا با اينكه رسول خدايى عدالت نمى كنى و حفصه گفت: اگر مرا طلاق دهى ما در ميان قوم مان همتايانى پيدا مى كنيم. خداوند به خاطر رسولش ناراحت شد و وحى از رسول خدا بيست روز باز داشته شد سپس خداوند عز و جل نازل فرمود كه: «اى پيامبر! به همسرانت بگو:
اگر شما زندگى و زرق و برق آن را مى خواهيد بياييد با هديه اى شما را بهره مند ساخته و به نيكويى رها سازم و اگر شما خدا و پيامبرش و سراى آخرت را مى خواهيد، خداوند براى نيكوكاران شما پاداش عظيمى آماده ساخته است.»
و پيامبر بيست و نه شب در مشربه امّ ابراهيم از زنان كناره گيرى كرد سپس آنان را خواست و مخيّرشان ساخت آنان رسول خدا را اختيار كردند و اگر خودشان را اختيار مى كردند يك طلاق بائن براى شان محسوب مى شد.»
270-40224-(8) فقه الرضا عليه السلام: «و امّا كسى كه اختيار مى دهد (و مخيّر مى سازد) پس ريشۀ آن اين است كه خداوند متعال از گفته اى كه برخى از زنان پيامبر صلى الله عليه و آله گفته بودند براى پيامبرش كراهت داشت. گفته بودند كه آيا محمّد صلى الله عليه و آله فكر مى كند كه اگر ما را طلاق دهد ما همتايانى از قريش براى خودمان پيدا نمى كنيم كه با ما ازدواج كنند؟ خداوند به پيامبرش دستور داد كه از زنانش بيست و نه روز فاصله گيرد و رسول خدا در مشربه امّ ابراهيم از زنان كناره گرفت سپس اين آيه نازل گشت كه: «اى پيامبر! به همسرانت بگو: اگر شما زندگى و زرق و برق آن را مى خواهيد...» تا فرموده خداوند عز و جل كه: «و اگر شما خدا و پيامبرش و سراى آخرت را مى خواهيد»
تا آخر آيه پس زنان، خدا و رسولش را اختيار كردند و طلاق واقع نشد.»
271-40225-(9) تهذيب 88/8: استبصار 313/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 137/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن فضّال عن مروان(1)بن مسلم عن بعض أصحابنا عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له ما تقول فى رجل جعل أمر امرأته بيدها؟ قال فقال و َلَّى الأمرَ مَن ليس أهله و خالف السّنّة و لم يجز النّكاح.
272-40226-(10) تهذيب 88/8: استبصار 313/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد و أحمد ابنى الحسن عن علىّ بن يعقوب عن مروان بن مسلم عن ابراهيم بن محرز قال: سأل أبا جعفر عليه السلام(2)رجل و أنا عنده فقال رجل قال لامرأته أمرك بيدك، قال أنّى يكون هذا و اللّه تعالى يقول «اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَى اَلنِّسٰاءِ» ليس هذا بشىء. (وما دلّ على جواز الخيار و و قوع الطّلاق من الرّوايات مع اختلاف مضامينها حمله الشّيخ على ضرب من التّقية لأنّ الخيار موافق لمذاهب العامّة و الرّوايات الدّالة على وقوع الطّلاق متضادّة الأحكام).
273-40227-(11) تهذيب 90/8: استبصار 313/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن جعفر بن محمّد بن حكيم عن جميل بن درّاج عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام قال اذا اختارت نفسها فهى تطليقة بائنة و هو خاطب من الخطّاب، و ان اختارت زوجها فلا شىء.
274-40228-(12) الدعائم 268/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال انّه اذا خيّر الرّجل امرأته فلها الخيار مادامت فى مجلسها، و لا يكون ذلك إلّا وهى طاهرة فى طهر لم يمسّها فيه، فان اختارته فليس بشىء، و ان اختارت نفسها فى واحدة بائنة، و هو خاطب من الخطّاب، تزوّجه نفسها ان شاءت من يومها، و ليس ذلك لغيره حتّى تنقضى عدّتها، فان قامت من مكانها أو قام اليها فوضع يده عليها أو قبّلها قبل أن تتكلّم فليس بشىء إلّا أن تجيب فى المكان.
275-40229-(13) تهذيب 90/8: استبصار 314/3: الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب عن حمران قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول المخيّرة تبين من ساعتها من غير طلاق و لا ميراث بينهما لأنّ العصمة(3)(بينهما - صا) قد بانت (منها - يب) ساعة كان ذلك منها و من الزّوج.
271-40225-(9) شخصى از شيعيان گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: نظر شما دربارۀ مردى كه اختيار همسرش را به دست او واگذار كرده چيست؟
حضرت فرمود: اختيار را به دست كسى داده است كه شايستۀ اين اختيار نيست و با سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله مخالفت كرده است و اين ازدواج صحيح نيست.»
272-40226-(10) ابراهيم بن محرز گويد: «در محضر امام باقر عليه السلام بودم كه مردى از حضرت پرسيد و گفت:
مردى به همسرش گفته است اختيارت در دست تو باشد حضرت فرمود: چگونه اين مى شود؟ با اينكه خداوند متعال مى فرمايد: «مردان، سرپرست و نگهبان زنانند» اين واگذارى بى اثر است.»
شيخ طوسى قدس سره رواياتى را كه با اختلاف مفادشان بر جواز تخيير و واگذارى اختيار به زن و نيز تحقّق طلاق دلالت دارد بر نوعى از تقيه حمل كرده است چون تخيير موافق مذاهب اهل سنّت است و رواياتى كه بر وقوع طلاق دلالت مى كند احكام متضادى را دارد.
273-40227-(11) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «هنگامى كه زن خويش را انتخاب كند زن طلاق بائن داده شده است و مرد از خواستگاران است ولى اگر زن شوهرش را انتخاب كند طلاقى در كار نيست.»
274-40228-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را مخيّر سازد براى همسر اختيار است مادامى كه در مجلسش هست و اين اعمال اختيار نمى شود مگر در حالى كه زن پاك باشد در طهرى كه مرد در آن طهر با زن مباشرت جنسى نكرده باشد در اين صورت اگر زن، مرد را اختيار كرد كه طلاق واقع نمى شود ولى اگر خودش را اختيار كرد يك طلاق بائن است و مرد از خواستگاران محسوب مى شود و زن خودش را همان روز به ازدواج او در مى آورد اگر بخواهد و اين حق ازدواج براى غير اين مرد نيست تا آن كه عدّۀ زن بگذرد پس اگر زن از جايش برخيزد و يا به سوى مرد برود و دستش را روى مرد بگذارد يا مرد، زن را پيش از آن كه حرف بزند ببوسد ديگر تأثيرى ندارد مگر اينكه زن در همان جا جواب دهد.»
275-40229-(13) حمران گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: زنى كه اختيار به او واگذار شده همان ساعت بدون طلاق جدا مى شود و ارث برى ميان شان نيست چون پيوند زناشويى از او جدا شده است در همان ساعت كه تخيير و واگذارى از زن و شوهر سرزده است.»
276-40230-(14) تهذيب 90/8: استبصار 314/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن عمرو بن عثمان عن الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب عن يزيد الكناسى عن أبى جعفر عليه السلام قال لا ترث المخيّرة من زوجها شيئاً فى عدّتها لأنّ العصمة قد انقطعت فيما بينها و بين زوجها من ساعتها، فلا رجعة له عليها و لا ميراث بينهما.
277-40231-(15) تهذيب 89/8: استبصار 313/3: علىّ بن الحسن (بن فضّال - يب) عن محمّد و أحمد ابنى الحسن عن أبيهما عن القاسم بن العروة(1)عن عبداللّه بن بكير عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له رجل خيّر امرأته قال انّما الخيار لهما(2)ما داما فى مجلسهما، فاذا تفرّقا فلا خيار لهما(3).
278-40232-(16) تهذيب 90/8: استبصار 314/3: علىّ بن الحسن عن علىّ بن أسباط عن ابن رئاب(4)عن عمر بن اذينة عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له رجل خيّر امرأته فقال انّما الخيار لها ما داما فى مجلسهما فاذا تفرّقا فلا خيار لها(5)فقلت (له - يب) - أصلحك اللّه - فان طلّقت نفسها ثلاثاً قبل أن يتفرّقا من مجلسهما؟ قال لا يكون أكثر من واحدة، و هو أحقّ برجعتها قبل أن تنقضى عدّتها (و - صا) قدْ خيّر رسول اللّه صلى الله عليه و آله نسائه فاخترنه، فكان ذلك طلاقاً قال فقلت له لو اخترن أنفسهنّ (لَبِنّ - صا - خ يب) قال فقال لى ما ظنّك برسول اللّه صلى الله عليه و آله لو اخترن أنفسهنّ أكان يمسكهنّ؟
279-40233-(17) مستدرك 309/15: كتاب محمّد بن المثنّى الحضرمى عن جعفر ابن محمّد بن شريح عن ذريح المحاربى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل خيّر امرأته فاختارت نفسها قال هى تطليقة بائن فهو أحق برجعتها، و ان اختارت زوجها فليس بشىء و ذكر عند ذلك رسول اللّه صلى الله عليه و آله و تخيّره نسائه.
280-40234-(18) فقيه 335/3: روى (عمر - خ) بن اذينة عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال اذا خيّرها أو جعل أمرها بيدها فى غير قُبُلِ عدّتها من غير أن يشهد شاهدين فليس بشىء، و ان خيّرها أو(6)جعل أمرها بيدها بشهادة شاهدين فى قبل عدّتها فهى بالخيار مالم يتفرّقا، فان اختارت نفسها فهى واحدة و هو أحقّ برجعتها، و ان اختارت زوجها فليس بطلاق.
276-40230-(14) امام باقر عليه السلام فرمود: «زنى كه اختيار به او واگذار شده از شوهرش در عدّه اش چيزى ارث نمى برد چون پيوند زناشويى ميان آن زن و شوهرش همان ساعت بريده مى شود و در نتيجه نه مرد حقّ رجوع به زن را دارد و نه ارثى ميان شان خواهد بود.»
277-40231-(15) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: مردى همسرش را مخيّر ساخته است؟ حضرت فرمود:
تنها حق انتخاب براى زن و مرد است تا در همان مجلس شان هستند ولى هنگامى كه پراكنده شدند ديگر اختيارى براى آنان نيست.»
278-40232-(16) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: مردى همسرش را مخيّر كرده است؟ حضرت فرمود: تنها اختيار براى زن مادامى كه اين دو در مجلس شان هستند ثابت است ولى هنگامى كه پراكنده شوند ديگر براى زن اختيارى نيست. گفتم: خداوند امورتان را سامان بخشد! اگر زن خودش را سه بار پيش از آن كه هر دو از مجلس شان جدا شوند، طلاق دهد؟ حضرت فرمود: بيش از يك طلاق تحقّق پيدا نمى كند و مرد به رجوع به زن پيش از گذشتن عدّه اش سزاوارتر است و رسول خدا صلى الله عليه و آله زنانش را مخيّر ساخت و آنان حضرت را اختيار كردند و اين طلاق بود.
زراره گويد: به حضرت گفتم: اگر زنان پيامبر صلى الله عليه و آله خودشان را اختيار مى كردند؟ زراره گويد: حضرت به من فرمود: گمانت به رسول خدا صلى الله عليه و آله چيست؟ اگر آنان خودشان را انتخاب مى كردند آيا پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را نگه مى داشت؟»
279-40233-(17) ذريح محاربى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را مخيّر ساخت و همسرش خودش را برگزيد، پرسيدم حضرت فرمود: آن زن يك طلاق بائن است و مرد به رجوع به زن سزاوارتر است ولى اگر زن شوهرش را برگزيد اين تخيير اثرى ندارد و حضرت در اين هنگام از رسول خدا صلى الله عليه و آله و واگذارى اختيار به زنانش ياد كرد.»
280-40234-(18) امام باقر عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد زن را مخيّر سازد و يا اختيارش را به دستش بسپارد البتّه نه در ابتداى عدّه اش و نيز بدون اينكه دو شاهد بگيرد اين مخيّر سازى اثرى ندارد.
و اگر زن را مخيّر سازد و يا اختيارش را به دستش بدهد با حضور دو شاهد در ابتداى عدّه اش پس زن اختيار دارد مادامى كه اين دو از هم جدا نشوند در نتيجه اگر زن خودش را برگزيند پس يك طلاقه
مستدرك 311/15: السيّد المرتضىٰ فى أجوبة المسائل الثّانية من الموصل عن عمرو بن اذينة عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام (نحوه).
281-40235-(19) فقيه 335/3: روى الحسن بن محبوب عن جميل بن صالح عن الفضيل بن يسار قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل قال لامرأته قد جعلت الخيار اليك، فاختارت نفسها قبل أن يقوم، قال يجوز ذلك عليه. قلت فلها متعة؟ قال نعم. قلت فلها ميراث ان مات الزّوج قبل أن تنقضى عدّتها؟ قال نعم، و ان ماتت هى و رثها الزّوج
282-40236-(20) تهذيب 90/8: استبصار 313/3: علىّ بن الحسن (بن فضّال - يب) عن يعقوب بن يزيد عن ابن أبى عمير عن جميل عن زرارة و محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال لا خيار إلّا على طهر من غير جماع بشهود.
283-40237-(21) فقيه 335/3: روى الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل يخيّر امرأته أو أباها أو أخاها أو وليّها فقال كلّهم بمنزلةٍ واحدة اذا رضيت.
وتقدّم
فى رواية الحسن بن زياد (6) من باب (4) الصيغ الّتى تقع بها الطّلاق قوله الطّلاق ان يقول الرّجل لامرأته اختارى فان اختارت نفسها فقد بانت منه و هو خاطب من الخطّاب.
(حمله الشّيخ رحمه الله على التّقيّة).
وفى رواية حمران (2) من باب (10) انّه هل يشترط فى صحّة الطّلاق معرفة الشّاهدين للرّجل و المرأة قوله عليه السلام لا يكون خلع و لا تخيير و لا مباراة إلّا على طهر من المرأة من غير جماع و شاهدين يعرفان الرّجل و يريان المرأة و يحضران التّخيير و اقرار المرأة انّها على طهر من غير جماع من يوم خيّرها،.
و قوله و انّما يقع عليها الطّلاق اذا اختارت نفسها قبل ان تقوم و قوله عليه السلام و الطّلاق و التّخيير من قِبَل الرّجل.
284-40238-(1) كافى 124/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 76/8: استبصار 303/3: أحمد بن محمّد (بن عيسى - صا) عن محمّد بن اسماعيل عن محمّد ابن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال ليس طلاق الصّبىّ بشىء. (حمله الشّيخ رحمه الله على من لا يعقل و لا يحسن الطّلاق).
است و مرد به رجوع به زن سزاوارتر است ولى اگر شوهرش را برگزيند پس طلاق نيست.»
281-40235-(19) فضيل بن يسار گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش مى گويد: اختيار را به تو دادم و زن پيش از آن كه مرد برخيزد خودش را برگزيند پرسيدم حضرت فرمود: اين بر مرد جايز است. گفتم: براى زن بهره مندى است؟ (بايد چيزى به او داد؟) حضرت فرمود: آرى. گفتم: اگر شوهر پيش از اين كه عدّۀ زن بگذرد، بميرد زن حق ارث برى دارد؟ حضرت فرمود: آرى و اگر زن بميرد شوهر از او ارث مى برد.»
282-40236-(20) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «مخيّرسازى تأثيرى ندارد مگر در حال طهر بدون مباشرت جنسى و همراه با شاهدان.»
283-40237-(21) حلبى از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش و يا پدر همسرش و يا برادر همسرش و يا ولىّ و يا سرپرست همسرش را مخيّر مى سازد، روايت كرده كه حضرت فرمود: «همه به يك منزلت هستند اگر زن رضايت دهد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت ششم از باب چهارم اين گفته كه: «طلاق اين است كه مرد به همسرش بگويد انتخاب كن (اختيار با تو) پس اگر خودش را انتخاب كرد از مرد جدا مى شود و مرد يكى از خواستگاران است.» شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر تقيّه حمل كرده است.
و در روايت دوّم از باب دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «خلع، تخيير و مبارات نمى شود مگر در حالت طهر زن بدون جماع و با حضور دو شاهدى كه مرد را بشناسند و زن را ببينند و شاهدان هنگام مخيّر سازى (و واگذارى اختيار به زن از سوى مرد) و نيز هنگام اقرار زن بر اينكه از روزى كه زن را مخيّر كرده در حال طهر غير مواقعه است، حاضر باشند.» و نيز اين گفته كه: «تنها طلاق بر زن ثابت مى شود هنگامى كه خودش را برگزيند پيش از آن كه خيزد.» و نيز فرموده امام معصوم عليه السلام كه:
«طلاق و مخيّر سازى از سوى مرد است.»
باب 20 حكم طلاق بچّه
284-40238-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق دادن بچّۀ (غير بالغ) درست نيست.»
285-40239-(1)كافى 124/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن عبداللّه بن جبلّة عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يجوز طلاق الصّبىّ و لا السّكران.
286-40240-(2)كافى 126/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن النّوفلى عن السّكونى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال كلّ طلاق جائز إلّا طلاق المَعْتوه أو الصّبىّ أو مبرسم أو مجنون أو مكره.
287-40241-(4) تهذيب 76/8: استبصار 303/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 124/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد (و يب - صا) عن محمّد بن الحسين عن عدّة من أصحابنا(3)عن ابن بكير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال ([لا] - كا)(2) يجوز طلاق الغلام اذا كان قد عقل و وصيّته و صدقته و ان لم يحتلم. كافى - محمّد ابن يحيى عن أحمد بن محمّد و محمّد ابن الحسين جميعاً عن ابن فضّال عن ابن بكير عن أبى عبداللّه عليه السلام مثله.
288-40242-(5) قرب الاسناد 104: الحسن بن ظريف عن ابن علوان عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن علىّ عليه السلام قال لا يجوز طلاق الغلام حتّى يحتلم.
289-40243-(6) تهذيب 76/8: الاستبصار 303/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 124/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد و على بن ابراهيم عن أبيه جميعاً عن عثمان بن عيسى عن سماعة استبصار 303/3: فقيه 325/3: زرعة عن سماعة قال: سألته عن طلاق الغلام (و - يب - صا - فقيه) لم يحتلم و صدقته، فقال اذا (هو - يب - صا - خ) طلّق للسّنّة و وضع الصّدقة فى موضعها و حقّها فلا بأس و هو جائز.
290-40244-(7) فقه الرضا عليه السلام 243: و الغلام اذا طلّق للسّنّة فطلاقه جائز.
291-40245-(8) تهذيب 75/8: استبصار 302/3: محمّد بن يعقوب عن محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد (ومحمّد بن الحسين جميعاً - يب) عن ابن فضّال عن ابن بكير عن أبى عبداللّه عليه السلام كافى 124/6: على بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن بعض رجاله عن أبى عبداللّه عليه السلام قال يجوز(3) طلاق الصّبىّ اذا بلغ عشر سنين.
وتقدّم فى غير واحد من احاديث باب (12) اشتراط التّكليف بالبلوغ من ابواب
285-40239-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق دادن بچّه و شخص مست جايز نيست.»
286-40240-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر طلاقى جايز است مگر طلاق كم عقل، بچّه، كسى كه بيمارى برسام(1)(التهاب پردۀ بين كبد و قلب) دارد، ديوانه و كسى كه اكراه بر طلاق شود.»
287-40241-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق دادن بچه اگر به عقل و فهم رسيده باشد جايز است و نيز وصيّت او و صدقه دادنش گر چه هنوز بالغ نشده باشد.»
288-40242-(5) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «طلاق دادن بچّه (غير بالغ) جايز نيست تا اينكه محتلم شود (\بالغ گردد).»
289-40243-(6) سماعه گويد: «از امام عليه السلام دربارۀ طلاق دادن پسر نابالغ و صدقه دادنش پرسيدم حضرت فرمود: اگر مطابق سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله طلاق دهد و صدقه را نيز درست در جاى شايسته و حق بدهد اشكالى ندارد و طلاقش جايز است.»
290-40244-(7) فقه الرضا عليه السلام: «و بچّه اگر بر پايۀ سنّت طلاق دهد طلاقش جايز است.»
291-40245-(8) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق دادن بچّه زمانى كه ده ساله باشد جايز است.»
ارجاعات
گذشت:
در بيش از يك روايت از روايات باب دوازدهم از باب هاى مقدّمات چيزى كه دلالت كند بر اينكه بچّه پيش از آن كه پانزده ساله شود كارى كه مى كند نافذ و درست است.
1) . اين بيمار هذيان مى گويد و نمى فهمد كه چه مى گويد.
المقدّمات ج 1 ما يدلّ على انّ الغلام جاز أمره قبل ان يبلغ خمس عشرة سنة و لاحظ باب (11) اشتراط البلوغ و العقل فى جواز البيع من ابوابه ج 22.
وفى رواية ابن مسلم (1) من باب (11) حكم صدقة من بلغ عشر سنين من أبواب الوقوف ج 24 قوله عليه السلام يجوز طلاق الغلام اذا كان قد عقل و صدقته و وصيّته و ان لم يحتلم.
وفى رواية ابن سنان (6) من باب (73) حكم وصيّة من لم يبلغ من أبواب الوصيّة ج 24 قوله عليه السلام اذا أتت عليه ثلاث عشر سنة جاز أمره إلّا أن يكون سفيهاً أو ضعيفاً.
وفى رواية يزيد (10) من باب (51) انّ الولاية على الصّغير ذكراً كان أو انثىٰ لأبيه من ابواب التّزويج ج 25 قوله عليه السلام فان طلّقها فى تلك الحال و لم يكن ادرك أ يجوز طلاقه قال ان كان مسّها فى الفرح فانّ طلاقها جائز عليها و عليه و ان لم يمسّها فى الفرج و لم يلذّ منها و لم تلذّ منه فانّها تعزل عنه و تصير إلى أهلها فلا يراها و لا تقربه حتّى يدرك فيسئل و يقال له انّك كنت طلّقت امرأتك فلانة فان هو أقرّ بذلك و اجاز الطّلاق كانت تطليقة بائنة و كان خاطباً من الخطّاب.
ويأتى فى رواية الرّاوندى (4) من باب (22) عدم جواز طلاق المجنون قوله عليه السلام و لا يجوز طلاق صبىّ حتّى يحتلم.
وفى رواية الدعائم (11) نحوه.
وفى رواية زكريّا (3) من باب (23) انّ السّكران لا يجوز طلاقه قوله سألت الرّضا عليه السلام عن طلاق السّكران و الصّبىّ فقال عليه السلام لا يجوز.
وفى رواية الحلبى (3) من باب (51) حكم ميراث الصّغيرين اذا زوّجهما وليّان من ابواب الميراث ج 29 قوله أ يجوز طلاقه و هو ابن عشر سنين قال فقال عليه السلام و امّا طلاقه فينبغى أن تحبس عليه امرأته حتّى يدرك فيعلم انّه كان قد طلّق فان أقرّ بذلك و أمضاه فهى واحدة بائنة و هو خاطب من الخطّاب و ان انكر ذلك و ابىٰ ان يمضيه فهى امرأته.
292-40246-(1) كافى 132/7: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن فضّال عن القاسم بن عروة عن ابن بكير عن عبيد بن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الصّبىّ يُزوَّج الصّبيّة هل يتوارثان قال اذا كان أبواهما اللّذان زوّجاهما فنعم، قلت أ يجوز طلاق الأب؟
و بنگر به باب يازدهم از باب هاى بيع.
و در روايت يكم از باب يازدهم از باب هاى وقف ها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق دادن بچّه اگر به فهم و عقل رسيده باشد و نيز صدقه دادن و وصيّت كردنش جايز است گرچه محتلم (\بالغ) نشده باشد.»
و در روايت ششم از باب هفتاد و سوّم از باب هاى وصيّت فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه بر بچّه سيزده سال بگذرد كار او جايز و نافذ است مگر اينكه كم خرد (\سفيه) و ضعيف باشد.»
و در روايت دهم از باب پنجاه و يكم از باب هاى تزويج فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن را در آن حال طلاق دهد و هنوز به درك و عقل نرسيده باشد آيا طلاقش جايز است؟ حضرت فرمود: اگر با او مباشرت جنسى كرده است طلاقش بر زن و بر خودش جايز و نافذ است ولى اگر با او مباشرت جنسى نكرده و او از زن و زن از او لذّت نبرده است در اين صورت زن از بچّه كناره گيرى مى كند و به نزد خانواده اش مى رود و به بچّه نزديك نمى شود تا بچّه بالغ گردد پس از او سؤال مى شود به او گفته مى شود كه تو فلان همسرت را طلاق دادى پس اگر طلاق را پذيرفت و آن را اجازه كرد يك طلاق بائن است و او يكى از خواستگاران.»
مى آيد:
در روايت چهارم از باب بيست و دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق بچّه جايز نيست تا آنكه محتلم شود.»
و در روايت يازدهم مانند آن.
و در روايت سوّم از باب بيست و سوّم اين گفته كه: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ طلاق دادن مست و بچّه پرسيدم حضرت فرمود: جايز نيست.»
و در روايت سوّم از باب پنجاه و يكم از باب هاى ميراث اين گفته كه: «آيا طلاق او در حالى كه ده ساله است جايز است؟ او گويد: حضرت فرمود: و امّا طلاق او پس شايسته است كه همسرش به پاى او بنشيند تا بالغ شود و بداند كه قبلاً طلاق داده پس اگر طلاق را پذيرفت و آن را امضاء كرد پس زن يك طلاق بائن دارد و مرد از خواستگاران است ولى اگر بچّه آن را انكار كرد و از اينكه آن را امضاء كند امتناع ورزيد پس آن زن همسر اوست.»
باب 21 حكم طلاق همسر پسر توسط پدر
292-40246-(1) عبيد بن زراره گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ پسر بچّه پرسيدم كه دختر بچّه اى به ازدواج
قال لا. نوادر أحمد ابن محمّد 136: صفوان عن العلاء عن محمّد عن احدهما عليهما السلام نحوه.
فقيه 227/4: روى النّضر بن سويد عن القاسم بن سليمان عن عبيد بن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه سأله عن الصّبىّ و ذكر مثله إلى قوله فنعم (و زاد) قال القاسم بن سليمان فاذا كان ابواهما حيّين فنعم. نوادر أحمد بن محمّد 135: النّضر عن القاسم بن سليمان عن عبيد بن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الصّبىّ يتزوّج الصّبيّة هل يتوارثان فقال ان كان ابواهما اللّذان زوّجاهما حيّين فنعم قلنا فهل يجوز طلاق الأب قال لا.
293-40247-(2) تهذيب 382/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن العبّاس بن عامر عن أبى المعزا حميد بن المثنّىٰ عن أبى العبّاس و عبيد بن زياد عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الصّبىّ تزوّج الصّبيّة قال يتوارثان اذا كان أبواهما زوّجاهما قلت يجوز طلاق الأب قال لا.
294-40248-(3) المستدرك 306/15: ابن أبى جمهور فى درر اللّئالى عن النّبىّ صلى الله عليه و آله أنّه قال الطّلاق بيد من أخذ بالسّاق.
وتقدّم
فى رواية ابن مسلم (2) من باب (51) انّ الولاية على الصّغير لأبيه من أبواب التّزويج ج 25 قوله فهل يجوز طلاق الأب على ابنه فى حال صِغَره قال عليه السلام لا.
295-40249-(1)كافى 125/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 75/8: استبصار 302/3: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن محمّد ابن أبى حمزة عن أبى خالد القمّاط قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام الرّجل الأحمق الذّاهب العقل يجوز طلاق وليّه عليه؟ قال و لم يلا يطلّق هو؟ قلت لا يؤمن ان هو(1) طلّق أن يقول غداً لم أطلّق، أو لا يحسن أن يطلّق، قال ما أرىٰ وليّه إلّا بمنزلة السّلطان.
1) . ان طلّق هو - كا.
با او در مى آيد آيا از هم ارث مى برند؟ حضرت فرمود: اگر آنان كه آن دو را به زن و شوهرى هم داده اند پدران آنها بوده اند، آرى. گفتم: آيا طلاق پدر صحيح است؟ فرمود: نه.»
293-40247-(2) از امام صادق عليه السلام در مورد پسر بچّه اى كه با دختر بچّه اى ازدواج كرده است، روايت است كه حضرت فرمود: «اين دو از هم ارث مى برند اگر پدران شان اين دو را با هم تزويج داده باشند. گفتم:
طلاق دادن پدر جايز است؟ حضرت فرمود: نه.»
294-40248-(3) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «طلاق در دست كسى است كه ساق را به دست گرفته است. (كنايه از اينكه به عقد او درآمده است.)»
ارجاعات
گذشت:
در روايت دوّم از باب پنجاه و يكم از باب هاى تزويج اين گفته كه: «آيا طلاق دادن پدر بر پسرش در حال خردسالى اش نافذ است؟ حضرت فرمود: نه.»
باب 22 حكم طلاق مجنون، كم خرد، بيمار برسام گرفته، خوابيده، سفيه و...
295-40249-(1) ابو خالد قمّاط گويد: «از امام صادق عليه السلام پرسيدم: مرد احمقى كه عقل ندارد آيا ولىّ او مى تواند از طرف او طلاق دهد؟
حضرت فرمود: چرا خودش طلاق نمى دهد؟ گفتم: چون اطمينانى به او نداريم كه پس از طلاق بگويد من طلاق نداده ام و يا اصلاً نمى داند كه چگونه طلاق دهد.
حضرت فرمود: ولىّ و سرپرست او در نظر من به منزلۀ حاكم است.»
296-40250-(1)كافى 126/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن محمّد ابن الحسين عن محمّد بن سنان عن أبى خالد القمّاط عن أبى عبداللّه عليه السلام فى طلاق المَعْتُوه(2)قال يطلّق عنه وليّه فانّى أراه بمنزلة الامام.
297-40251-(3)كافى 125/6: علىّ بن إبراهيم عن ابيه و محمّد بن يحيى عن أحمد ابن محمّد عن ابن محبوب عن الحسن بن صالح عن شهاب بن عبد ربّه قال قال أبو عبداللّه عليه السلام المعتوه الّذى لا يحسنْ ان يطلّق (يُطَّلِقُ - خ) عنه وليّه على السّنّة قلت فان جهل فطلّقها ثلاثاً فى مقعد قال يردّ إلى السّنّة فاذا مضت ثلاثة أشهر أو ثلاثة قروء فقد بانت منه بواحدة.
298-40252-(4)البحار 159/104: نوارد الرّاوندى باسناده عن موسى بن جعفر عن آبائه عليهم السلام قال علىّ عليه السلام طلاق النّائم ليس بشىء حتّى يستيقظ و لا يجوز طلاق معتوه و لا مبرسم(2) و لا صاحب هذيان و لا صاحب لوثة(3) لا مكره و لا صبىّ حتّى يحتلم. الجعفريّات 112: باسناده عن علىّ عليه السلام مثله.
299-40253-(5) كافى 125/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبد الجبّار و أبو العبّاس الرّزّاز عن أيّوب بن نوح و حميد بن زياد عن ابن سماعة و محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن فقيه 326/3: صفوان (بن يحيى - فقيه) عن أبى خالد القمّاط قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام رجل يعرف رأيه مرّة و ينكره اخرى يجوز طلاق وليّه عليه قال ما له هو لا يطلّق (قال - فقيه) قلت لا يعرف حدّ الطّلاق، و لا يؤمن عليه ان طلّق اليوم أن يقول غداً لم أطلّق قال ما أراه إلّا بمنزلة الامام - يعنى الولىّ -.
300-40254-(6) كافى 125/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر عن عبدالكريم عن الحلبى قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن طلاق المعتوه الذاهب العقل أ يجوز (طلاقه - كا) قال لا، و عن المرأة اذا كانت كذلك أ يجوز بيعها و صدقتها(4) قال لا. تهذيب 75/8:
1) . البرسام: علّة معروفة يهذى فيها - الهذيان: كلام غير معقول.
2) . المعتوه: المدهوش من غير مسّ جنون - المعتوه و المخفوق: المجنون و قيل المعتوه: الناقص العقل - المعتوه هوالمجنون المصاب بعقله. اللسان 512/13.
3) . صاحب قوية خ ك - و الظاهر أنّه مصحّف و صحيحه ما فى البحار - اللّوثة الجنون و ضعف العقل. تقوية - جعفريّات - خ ك.
4) . أو صدقتها - كا.
296-40250-(2) ابو خالد قمّاط از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق دادن شخص بى خرد (كم عقل) روايت كرده كه حضرت فرمود: «ولىّ و سرپرست او از طرف او طلاق مى دهد چون او را به منزلۀ امام مى دانم.»
297-40251-(3) شهاب بن عبد ربّه گويد: «امام صادق عليه السلام فرمود: مرد بى عقلى كه نمى تواند طلاق دهد ولىّ و سرپرست او از طرف او مطابق سنّت طلاق دهد. پرسيدم: اگر او هم نداند و در يك مجلس سه طلاق دهد چگونه است؟
حضرت فرمود: سه طلاق او به سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله بازگردانده مى شود به اين شكل كه پس از گذشت سه ماه يا سه طهر از مرد يك طلاقه شود.»
298-40252-(4) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «طلاق دادن شخصى كه خوابيده بى اثر است تا بيدار شود و طلاق دادن كم خرد و كسى كه بيمارى برسام دارد و نمى داند كه چه مى گويد و كسى كه هذيان مى گويد و ديوانه و ضعيف العقل و كسى كه مكره است و بچّه تا آن كه محتلم گردد، جايز نيست.»
299-40253-(5) ابو خالد قمّاط گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى است كه گاهى مى داند چه نظر داده و مى پذيرد و گاهى آن را نمى پذيرد آيا ولىّ و سرپرست او مى تواند همسر اين مرد را طلاق دهد؟
حضرت فرمود: چرا خودش طلاق نمى دهد؟
گفتم: با احكام طلاق آشنا نيست و مورد اعتماد نيست كه اگر امروز طلاق داد فردا بگويد طلاق نداده ام. حضرت فرمود: ولىّ و سرپرست او در نظر من به منزلۀ حاكم است.»
300-40254-(6) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق احمقى كه عقلش از دست رفته پرسيدم كه آيا طلاقش نافذ است؟ حضرت فرمود: نه و نيز دربارۀ زنى كه چنين باشد آيا فروش و صدقۀ او نافذ است حضرت فرمود: نه.»
استبصار 302/3: فقيه 326/3: عبدالكريم بن عمرو(1)عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال:
سألته عن طلاق المعتوه الزّائل العقل (و ذكر مثله).
301-40255-(7) المقنع 119: و المعتوه اذا أراد الطّلاق طلّق عنه وليّه.
302-40256-(8) تهذيب 75/8: استبصار 302/3: فقيه 326/3: حمّاد (بن عيسى - فقيه) عن شعيب(2) عن أبى بصير عن أبى عبداللّه أنّه سئل عن المعتوه (أ - يب) يجوز طلاقه فقال ما هو فقلت الأحمق الذّاهب العقل(2)فقال نعم. (قال الشّيخ رحمه الله فالوجه فى هذا الخبر احد شيئين أحدهما أن يكون محمولاً على ناقص العقل لا فاقده بالكليّة، و الوجه الثّانى أن نحمله على أنّه يجوز ذلك اذا تولّىٰ عنه وليّه دون ان يتولّاه هو بنفسه).
303-40257-(9) تهذيب 73/8: الحسين بن سعيد عن صفوان عن عبداللّه عن الحلبى(3)قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن طلاق السّكران و عتقه فقال لا يجوز، قال و سألته عن طلاق المعتوه فقال و ما هو؟ قلت الأحمق الذّاهب العقل قال لا يجوز، قلت فالمرأة كذلك يجوز بيعها و شراؤها؟ قال لا.
304-40258-(10) تهذيب 73/8: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم و البرقى عن اسحاق بن جرير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن السّكران يطلّق أو يعتق أو يتزوّج أ يجوز ذلك له و هو على حاله؟ قال لايجوز له.
305-40259-(11) الدعائم 268/2: عن جعفر بن محمّد عليه السلام انّه قال: لا يجوز طلاق المجنون المختبل العقل و لا طلاق السّكران الّذى لا يعقل و لا طلاق النّائم و ان لفظ به اذا كان نائماً لا يعقل و لا طلاق المكره الّذى يكره على الطّلاق و لا طلاق الصّبىّ قبل ان يحتلم.
وتقدّم فى غير واحد من احاديث باب (11) اشتراط التّكليف بالبلوغ من ابواب المقدّمات (ج 1) ما يدلّ على انّ السّفيه و الضّعيف لا يجوز أمره.
وفى رواية محمّد بن الفضيل (4)من باب (17) جواز مشى المحرم تحت ظلّ المحمل من ابواب ما يجب اجتنابه على المحرم (ج 13) قوله عليه السلام يا ابا يوسف انّ الدّين ليس بالقياس
301-40255-(7) و احمقى كه عقلش از بين رفته هنگامى كه بخواهد طلاق دهد ولىّ و سرپرستش از سوى او طلاق مى دهد.
302-40256-(8) از امام صادق عليه السلام دربارۀ معتوه سؤال شد كه آيا طلاقش جايز است؟ حضرت فرمود: «معتوه كيست؟ گفتم: احمق بى عقل. حضرت فرمود: آرى.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «توجيه اين روايت يكى از دو احتمال است: 1 - اينكه روايت بر ناقص العقل حمل شود نه كسى كه كلاً فاقد عقل است 2 - اينكه روايت بر اين معنى حمل شود كه طلاقش جايز است اگر ولىّ و سرپرست او به عهده گيرد نه اينكه خودش عهده دار طلاق گردد.»
303-40257-(9) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق دادن شخص مست و آزادسازى او پرسيدم حضرت فرمود: جايز نيست.
او گويد: و باز از حضرت دربارۀ طلاق معتوه پرسيدم حضرت فرمود: معتوه كيست؟ گفتم: احمق بى عقل. حضرت فرمود: جايز نيست. گفتم: زن نيز چنين است (يعنى احمق بى عقل است) خريد و فروشش جايز است؟ حضرت فرمود: نه.»
304-40258-(10) اسحاق بن جرير گويد: «از امام صادق دربارۀ مست پرسيدم كه آيا طلاق مى دهد، آزاد مى كند، ازدواج مى نمايد آيا او با اين حال اين كارها برايش جايز است؟ حضرت فرمود: براى او جايز نيست.»
305-40259-(11) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق ديوانه اى كه عقلش فاسد شده است و طلاق مستى كه نمى فهمد و طلاق شخص خوابيده گر چه در حال خواب كه نمى فهمد به طلاق تلفظ كند و طلاق مكرهى كه بر طلاق اكراه شده است و طلاق بچّه پيش از آنكه محتلم (و بالغ) شود جايز نيست.»
ارجاعات
گذشت:
در بيش از يك روايت از روايات باب يازدهم از باب هاى مقدمات چيزى كه دلالت مى كند كه سفيه (كم عقل) و ضعيف (ضعيف العقل) تصرّفش نافذ نيست.
كقياسك و قياس أصحابك انّ اللّه عزّ و جلّ أمر فى كتابه بالطّلاق و أكّد فيه بشاهدين و لم يرضَ بهما إلّا عدلين و أمر فى كتابه بالتّزويج و اهمله بلا شهود فأتيتم بشاهدين فيما أبطل اللّه و ابطلتم الشّاهدين فيما أكّد اللّه عزّ و جلّ و أجزتم طلاق المجنون و السّكران.
وفى رواية معمّر (1) من باب (16) انّ الموله و المدلّه و المعتوه ليس عتقه بعتق من أبوابه (ج 24) قولهما عليهما السلام انّ الموله ليس له طلاق،.
وفى رواية الفضل (1) من باب (9) انّ من زوّج ابنه الصّغير و ضمن المهر فالمهر على الأب من أبواب المهور (ج 26) قوله الرّجل يزوّج ابنه و هو صغير قال عليه السلام لا بأس قلت يجوز طلاق الأب قال لا.
وفى رواية السّكونى (3) من باب (20) حكم طلاق الصّبىّ من أبواب الطّلاق ج 27 قوله عليه السلام كلّ طلاق جايز إلّا طلاق المعتوه او مبرسم او مجنون.
ويأتى
فى رواية زكريّا (3) من باب (23) انّ السّكران لا يجوز طلاقه قوله سألت الرّضا عليه السلام عن طلاق المعتوه و المغلوب على عقله فقال عليه السلام لا يجوز.
306-40260-(1) كافى 126/4: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبي عمير عن حمّاد عن الحلبي كافى 126/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد ابن سنان عن ابن مسكان عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن طلاق السّكران فقال لا يجوز و لا كرامة.
307-40261-(2) كافى 126/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال ليس طلاق السّكران بشىء.
308-40262-(3) تهذيب 73/8: أحمد بن محمّد عن محمّد بن سهل عن زكريّا بن آدم قال: سألت الرّضا عليه السلام عن طلاق السّكران و الصّبىّ و المعتوه و المغلوب على عقله و من لم يتزوّج بعدُ فقال عليه السلام لا يجوز.
و در روايت دوّم از باب هفدهم از باب هاى محرّمات مُحْرِم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اى ابو يوسف! دين قياسى نيست به سان قياسى كه تو و يارانت دارى خداوند عز و جل در كتابش دستور طلاق داده و در مورد آن با دو شاهد محكم كارى كرده است و جز به دو شاهد عادل رضايت نداده است و در كتابش دستور ازدواج داده و آن را بدون حضور شاهدان مهمل نهاده است ولى شما در آنجايى كه خداوند دو شاهد را باطل كرده، دو شاهد آورديد و دو شاهد را در آنجا كه خداوند عز و جل تاكيد كرده باطل دانستيد و نيز طلاق ديوانه و مست را اجازه داديد.»
و در روايت يكم از باب شانزدهم از باب هاى آزادسازى برده فرموده دو امام عليهما السلام كه: «والهى كه عقلش كار نمى كند طلاق ندارد (نمى تواند طلاق دهد)»
و در روايت يكم از باب نهم از باب هاى مهرها اين گفته كه: «مرد براى فرزند كوچكش (نابالغ) همسر مى گيرد؟ حضرت فرمود: اشكال ندارد. گفتم: طلاق پدر جايز است؟ فرمود: نه.»
و در روايت سوّم از باب بيستم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هر طلاقى جايز است مگر طلاق احمق بى عقل و يا كسى كه بيمارى برسام (\التهاب پردۀ بين كبد و قلب) دارد (و هذيان مى گويد) و يا ديوانه.»
مى آيد:
در روايت سوّم از باب بيست و سوّم اين گفته كه: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ طلاق دادن احمق بى عقل و كسى كه عقلش از كار افتاده، پرسيدم حضرت فرمود: جايز نيست.»
باب 23 حكم طلاق مست
306-40260-(1) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق دادن مرد مست پرسيدم حضرت فرمود: طلاق او جايز و نافذ نيست و ارزشى ندارد.»
307-40261-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق دادن مرد مست اعتبارى ندارد.»
308-40262-(3) زكريا بن آدم گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ طلاق مست و بچّه و كم عقل و كسى كه عقلش از كار افتاده و كسى كه هنوز ازدواج نكرده، پرسيدم حضرت فرمود: جايز نيست.»
309-40263-(4) المقنع 114: و لا يقع الطّلاق باكراه و لا اجبار و لا على سكر إلّا أن يكون الرّجل مريداً للطّلاق(1). فقه الرّضا عليه السلام 241: (مثله إلى قوله و لا على سكر).
وتقدّم
في رواية محمّد بن الفضيل (2) من باب (17) جواز مشى المحرم تحت ظلّ المحمل من أبواب ما يجب اجتنابه على المحرم ج 13 قوله عليه السلام لأبى يوسف إنّ اللّه تعالى أمر فى كتابه بالطّلاق و أكّد فيه بشاهدين و لم يرض بهما إلّا عدلين و أمر فى كتابه بالتّزويج و أهمله بلا شهود فأتيتم بشاهدين فيما أبطل اللّه تعالى و أبطلتم شاهدين فيما أكّد اللّه عزّ و جلّ و أجزتم طلاق المجنون و السّكران.
وفى رواية الحلبي (2) من باب (17) أنّ السّكران لا يجوز عتقه من أبواب العتق ج 24 قوله سألته عن طلاق السّكران فقال عليه السلام لا يجوز.
وفى رواية الحلبى (3) مثله.
وفى رواية أبى بصير (2) من باب (20) حكم طلاق الصّبىّ من أبواب الطلاق ج 27 قوله عليه السلام لا يجوز طلاق الصّبىّ و لا السّكران.
وفى رواية الحلبى (9) من باب (22) عدم جواز طلاق المجنون قوله سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن طلاق السّكران فقال عليه السلام لايجوز.
و فى رواية اسحاق (10) قوله سألته عليه السلام عن السّكران يطلّق (الى ان قال عليه السلام) لا يجوز.
وفى رواية الدعائم (11) قوله عليه السلام و لا يجوز طلاق السّكران.
310-40264-(1)كافى 127/6: علىّ عن أبيه عن أبي عمير عن عمر بن أذينة عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن طلاق المكره و عتقه فقال ليس طلاقه بطلاق و لا عتقه بعتق فقلت انّى رجل تاجر أمرّ بالعشّار و معى مال فقال غيّبه ما استطعت و ضعه مواضعه، فقلت و ان حلّفنى بالطّلاق و العتاق فقال احلف له ثمّ أخذ تمرة فحفن(2)بها من زبد كان قدّامه فقال ما ابالى حلفت لهم بالطّلاق و العتاق أو أكلتها(3).
309-40263-(4) طلاق با اكراه و اجبار و در حال مستى واقع نمى شود مگر اينكه مرد قصد و ارادۀ طلاق داشته باشد.
ارجاعات
گذشت:
در روايت دوّم از باب هفدهم از باب هاى محرّمات مُحْرِم فرموده امام عليه السلام به ابو يوسف كه:
«خداوند در كتابش دستور طلاق داده است و در آن با دو شاهد محكم كارى كرده است و جز به دو شاهد عادل رضايت نداده است ولى در كتابش دستور ازدواج داده و آن را بدون شاهد رها كرده است امّا شما در موردى كه خداوند باطل كرده دو شاهد مى آوريد و دو شاهد را در موردى كه خداوند محكم كارى كرده باطل مى دانيد و طلاق ديوانه و مست را اجازه مى دهيد.»
و در روايت دوّم از باب هفدهم از باب هاى آزادسازى برده اين گفته كه: «از امام معصوم عليه السلام دربارۀ طلاق مست پرسيدم حضرت فرمود: جايز نيست.»
و در روايت سوّم مانند آن.
و در روايت دوّم از باب بيستم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق پسر بچّه و مست جايز نيست.»
و در روايت نهم از باب بيست و دوّم اين گفته كه: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق مست پرسيدم حضرت فرمود: جايز نيست.»
و در روايت دهم اين گفته كه: «از امام معصوم عليه السلام دربارۀ مستى كه طلاق مى دهد پرسيدم... تا آن كه گويد: جايز نيست.»
و در روايت يازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق مست جايز نيست.»
باب 24 طلاق مكره و مضطر
310-40264-(1) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ كسى كه به طلاق دادن همسرش يا آزاد كردن برده اش مجبور و اكراه شده است، پرسيدم حضرت فرمود: نه طلاق او طلاق است و نه آزادسازى او آزادسازى است.
گفتم: من تاجرم و با اموالم با مأمور ماليات حكومت برخورد مى كنم. حضرت فرمود: تا مى توانى مالت را پنهان ساز و در جاى مطمئن بگذار.
پرسيدم: اگر چه (براى اطمينان از اين كه مالى را به همراه ندارم) از من هم بخواهند تا به طلاق همسر و آزادى برده سوگند بخورم به اين شكل كه اگر من مالى همراه دارم همسرم مطلّقه باشد و بردگانم آزاد. حضرت فرمود: براى مأمور ماليات سوگند بخور. آنگاه حضرت خرمايى برداشت و آن را در سرشيرى كه جلويشان بود زد و فرمود: براى من فرقى نمى كند كه سوگند اجبارى به طلاق همسر و آزادى برده، بخورم يا اين لقمه را بخورم.»
311-40265-(1)كافى 127/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن محبوب تهذيب 74/8:
علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن على عن الحسن بن محبوب عن يحيى بن عبداللّه بن الحسن عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سمعته يقول: لا يجوز طلاق فى استكراه و لا يجوز عتق فى استكراه ولايجوز يمين فى قطيعة رحم و لا فى شىء من معصية اللّه فمن حلف أو حلّف فى شىء(2)من هذا و فعله فلا شىء عليه قال و انّما الطّلاق ما اريد به الطّلاق من غير استكراه و لا اضرار على العدّة و السّنّة(2) على طهر بغير جماع و شاهدين فمن خالف هذا فليس طلاقه و لا يمينه بشىء يردّ إلى كتاب اللّه عزّ و جلّ.
312-40266-(3) كافى 126/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن بعض أصحابه عن ابن أبى عمير أو غيره عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سمعته يقول: لو أنّ رجلاً مسلماً مرّ بقوم ليسوا بسلطان فقهروه حتّى يتخوّف على نفسه أن يعتق أو يطلّق ففعل لم يكن عليه شىء.
313-40267-(4) العوالى 232/1: عن النّبىّ صلى الله عليه و آله قال لا طلاق و لا عتاق فى إغلاق - و الاغلاق الاكراه -.
314-40268-(5) تهذيب 51/8: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن الرّبيع الأقرع عن هشام بن سالم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا طلاق إلّا لمن أراد الطّلاق. وفيه - علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن عبداللّه بن زرارة عن محمّد ابن أبى عمير عن هشام بن سالم عن أبى عبداللّه مثله. تهذيب 51/8: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أخويه عن أبيهما عن عبداللّه بن بكير عن زرارة عن عبدالواحد بن المختار الأنصارىّ قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول لا طلاق إلّا لمن أراد الطّلاق. كافى 62/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن فضّال عن ابن بكير عن زرارة عن اليسع عن أبى عبداللّه عليه السلام و عن عبدالواحد بن المختار عن أبى جعفر عليه السلام أنّهما قالا (و ذكر مثله).
315-40269-(6) كافى 62/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن بعض أصحابه عن ابن بكير عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال لا طلاق إلّا ما اريد به الطّلاق.
311-40265-(2) يحيى بن عبداللّٰه بن حسن گويد: «شنيده ام امام صادق عليه السلام مى فرمود: طلاقى كه در حال اكراه و ناخواسته صورت گيرد صحيح نيست و نيز آزاد سازى برده هم در حال اكراه صحيح نيست و سوگند خوردن بر قطع رحم خويشاوندى و همچنين در مورد هر گناهى نيز نادرست است و هر كس در اين موارد سوگند بخورد و يا به اجبار او را سوگند دهند و او سوگند بخورد چيزى بر او نيست (و سوگند او بى اثر است)
حضرت افزود: و تنها طلاقى درست است كه بدون اكراه و اضرار بر پايۀ عدّه و سنّت در طهر غير مواقعه و با حضور دو شاهد، بدان اراده طلاق كند پس هر كس با اين شرايط مخالفت كند طلاق او و سوگندش بى اثر است و به كتاب خدا بازگردانده مى شود.»
312-40266-(3) عبداللّٰه بن سنان گويد: «شنيدم امام صادق عليه السلام مى فرمود: اگر مرد مسلمانى با گروهى كه حاكم نيستند ولى او را به گونه اى مقهور سازند كه بر خويش بترسد و مجبور سازند كه آزاد سازد و طلاق دهد و او هم چنين كند چيزى بر او نيست (نه آزاد سازى برده و نه طلاق هيچكدام واقع نمى شود)».
313-40267-(4) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «طلاق زن و آزاد سازى برده در حال اغلاق، طلاق و آزاد سازى نيست و اغلاق همان اكراه است.»
314-40268-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق نيست مگر براى كسى كه قصد طلاق كند.»
315-40269-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق نيست مگر طلاقى كه بدان ارادۀ طلاق شود.»
316-40270-(7) فقه الرّضا عليه السلام 241: فلا يجوز للشاهدين أن يشهدا على رجل طلّق امرأته إلّا على اقرار منه و منها أنّها طاهرة من غير جماع و يكون مريداً للطلاق.
317-40271-(8) كافى 127/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن عبيس بن هشام و صالح بن خالد عن منصور بن يونس قال: سألت العبد الصّالح عليه السلام - و هو بالعريض - فقلت له - جعلت فداك - انّى قد تزوّجت امرأةً و كانت تُحِبُّنى، فتزوّجت عليها ابنة خالى و قد كان لى من المرأة ولد، فرجعت إلى بغداد فطلّقتها واحدةً، ثمّ راجعتها، ثمّ طلّقتها الثّانية، ثمّ راجعتها، ثمّ خرجت من عندها اُريد سفرى هذا حتّى اذا كنت بالكوفة أردت النّظر إلى ابنة خالى فقالت اختى و خالتى لا تنظر اليها و اللّه أبداً حتّى تطلّق فلانة، فقلت و يحكم، و اللّه مالى إلى طلاقها سبيل، فقال لى هو من شأنك ليس لك إلى طلاقها سبيل، فقلت - جعلت فداك - انّه كانت لى منها بنت و كانت ببغداد و كانت هذه بالكوفة و خرجت من عندها قبل ذلك بأربع فأبوا علىّ إلّا تطليقها ثلاثاً، و لا و اللّه - جعلت فداك - ما أردت اللّه، و ما أردت إلّا أن اداريهم عن نفسى و قد امتلأ قلبى من ذلك - جعلت فداك - فمكث طويلاً مطرقاً(1) ثمّ رفع رأسه الىّ و هو متبسّم قال أمّا ما بينك و بين اللّه عزّ و جلّ فليس بشىء و لكن اذا قدّموك إلى السّلطان أبانها منك.
وتقدّم
فى رواية السّكونى (3) من باب (20) حكم طلاق الصّبىّ قوله عليه السلام كلّ طلاق جايز إلّا طلاق المعتوه او مكره.
وفى رواية الرّاوندى (4) من باب (22) عدم جواز طلاق المجنون قوله عليه السلام و لا يجوز طلاق معتوه و لا مكره.
وفى رواية الدعائم (11) قوله عليه السلام و لا يجوز طلاق المكره الّذى يكره على الطّلاق.
318-40272-(1)تهذيب 77/8: استبصار 304/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 122/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن فضّال عن فقيه 354/3: ابن بكير عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال ليس للمريض أن يطلّق (امرأته - فقيه) و له أن يتزوّج.
1) . أطرق الرّجل أى ارخى عينيه ينظر إلى الارض - اذا سكت فلم يتكلّم - اللسان.
316-40270-(7) فقه الرضا عليه السلام: «براى دو شاهد جايز نيست كه بر مردى كه همسرش را طلاق داده شهادت دهند مگر بر پايۀ اقرارى كه مرد مى كند و يكى از آن شرايط اين است كه زن در حالت پاكى است بدون اينكه با او مباشرت جنسى شده باشد و مرد قصد طلاق كرده باشد.»
317-40271-(8) منصور بن يونس گويد: «از عبدصالح (امام كاظم) عليه السلام در عريض پرسيدم و به حضرت گفتم:
فدايت شوم! من با زنى ازدواج كرده ام و او به من علاقه داشت آنگاه با داشتن وى با دختر دايى ام ازدواج نمودم در حالى كه از آن زن فرزند داشتم بعد از آن به بغداد بازگشتم و زن اوّل را يك بار طلاق دادم آنگاه در عدّه به او رجوع كردم و سپس براى بار دوّم او را طلاق دادم و سپس به او رجوع كردم آنگاه براى همين سفرم از او جدا شدم. به كوفه كه رسيدم خواستم تا ديدارى با دختر دايى ام داشته باشم ولى خواهر و خاله ام گفتند به خدا سوگند تا تو زن اوّل را طلاق ندهى هرگز او را نخواهى ديد.
گفتم: واى بر شما! به خدا سوگند من راهى به طلاق آن زن ندارم (و نمى توانم او را طلاق دهم) حضرت به من فرمود: طلاق در اختيار توست تو راهى به طلاق دادن آن زن ندارى؟ گفتم: فدايت شوم! من از آن زن دخترى دارم و او در بغداد است و اين همسرم در كوفه و چهار روز پيش از نزد وى بيرون آمده ام ولى آنان از من نپذيرفتند مگر اينكه آن زن را سه طلاقه كنم به خدا سوگند! فدايت شوم من خدا را اراده نكردم و قصد نكردم مگر اينكه با آنان دربارۀ خودم مدارا كنم و دلم در اين رابطه پر شده بود فدايت شوم! حضرت طولانى سر به زير افكند سپس سرش را به سوى من برداشت در حالى كه متبسّم بود و فرمود: امّا بين خود و خدايت چيزى نيست ولى اگر آنان تو را نزد حاكم ببرند او آن را از تو جدا مى كند.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت سوّم از باب بيستم فرموده معصوم عليه السلام كه: «هر طلاقى جايز است مگر طلاق احمق بى عقل و يا مُكْرِه [\كسى كه به اكراه او را به طلاق وادار كرده اند]»
و در روايت چهارم از باب بيست و دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق احمق بى عقل و مكره جايز نيست.»
و در روايت يازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «جايز نيست طلاق مُكرهى كه بر طلاق اكراه مى شود.»
باب 25 حكم طلاق مريض
318-40272-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «بيمار نمى تواند همسرش را طلاق دهد ولى مى تواند ازدواج كند.»
319-40273-(1)تهذيب 77/8: استبصار 304/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 123/6: علىّ عن أبيه عن تهذيب 454/7-473: استبصار 192/3: (الحسن - يب ج 7 - صا 192) ابن محبوب عن (علىّ - خ - يب صا) ابن رئاب عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام قال (ليس - يب - كا - صا 192) للمريض أن يطلّق و له أن يتزوّج فان (هو - كا) تزوّج و دخل(2)بها فهو جائز(2) و ان لم يدخل بها حتّى مات فى مرضه فنكاحه باطل (ولا مهر لها - كا يب 77 و 473 - صا) و لا ميراث (لها - يب 454).
320-40274-(3)تهذيب 77/8: استبصار 303/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 122/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن عبداللّه بن جبلة (عبداللّه(3) - يب - صا) ابن بكير عن عبيد بن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يجوز طلاق المريض(4)و يجوز نكاحه.
321-40275-(4) تهذيب 77/8: استبصار 303/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 121/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن فقيه 353/3: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن (عبداللّه - صا) ابن بكير عن عبيد بن زرارة قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن المريض (أ - كا - صا) (له أن - كا - يب - صا) يطلّق امرأته فى تلك الحال(5)قال لا، و لكن له أن يتزوّج ان شاء، فان (شاء، صا) دخل بها و رثته، و ان - لم يدخل بها فنكاحه باطل.
322-40276-(5) المقنع 109: و اذا تزوّج الرّجل فى مرضه و دخل بها و رثته، و ان لم يدخل بها لم ترثه و نكاحه باطل.
323-40277-(6)كافى 122/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 78/8: استبصار 307/3: الحسين بن سعيد عن أخيه الحسن عن زرعة (بن محمّد - كا - يب) عن سماعة قال:
سألته عليه السلام عن رجل طلّق امرأته و هو مريض قال ترثه ما دامت فى عدّتها، و ان طلّقها فى حال اضرار فهى ترثه إلى سنة فان زاد على السّنة (فى عدّتها - فقيه) يوم واحد(6) لم ترثه و تعتدّ (منه - كا - يب) أربعة أشهر و عشراً عدّة المتوفى عنها زوجها فقيه 354/3: و فى رواية زرعة عن سماعة قال: سألته عن رجل طلّق امرأته و ذكر مثله إلى قوله لم ترثه
319-40273-(2) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «بيمار نمى تواند همسرش را طلاق دهد ولى مى تواند ازدواج كند پس اگر ازدواج كرد و با آن زن مباشرت جنسى نمود اين ازدواج نافذ است ولى اگر مباشرت جنسى نكرد تا آن كه در همان بيمارى مُرد، ازدواج او باطل است و زن، مهر و ارث ندارد.»
320-40274-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق بيمار جايز نيست ولى ازدواجش جايز است.»
321-40275-(4) عبيد بن زراره گويد: «از امام صادق عليه السلام پرسيدم: آيا بيمار مى تواند در حال مريضى خود همسرش را طلاق دهد؟ حضرت فرمود: نه ولى اگر بخواهد مى تواند در آن حال ازدواج كند پس اگر با زن مباشرت جنسى كرد زن از او ارث مى برد ولى اگر با او مباشرت جنسى نكرد ازدواجش باطل است.»
322-40276-(5) هنگامى كه مرد در بيمارى اش ازدواج كند و با زن مباشرت جنسى نمايد زن از او ارث مى برد ولى اگر با او مباشرت جنسى نكند زن از او ارث نمى برد و ازدواجش باطل است.
323-40277-(6) سماعه گويد: «از امام عليه السلام دربارۀ مردى كه در حال بيمارى همسرش را طلاق داده است پرسيدم حضرت فرمود: زن از آن مرد تا زمانى كه در عدّه است ارث مى برد و اگر مرد به هدف زيان رسانى به زن او را در حال بيمارى طلاق داده است تا يك سال زن از مرد ارث مى برد و اگر يك روز
مستدرك 334/15: السّيّد المرتضى فى أجوبة المسائل الثّالثة الواردة من الموصل عن زرعة عن سماعة قال: سألته عليه السلام عن رجل (و ذكر نحو ما فى فقيه).
324-40278-(1)كافى 122/6: حميد بن زياد عن استبصار 305/3: الحسن بن محمّد (عن - كا) ابن سماعة تهذيب 78/8: محمّد بن يعقوب عن أبى علىّ الأشعرىّ عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن ابن رباط(2)عن ابن مسكان عن أبى العبّاس عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له رجل طلّق امرأته - و هو مريض - تطليقة، و قد كان طلّقها قبل ذلك تطليقتين؟ قال فانّها ترثه اذا كان فى مرضه، قال قلت و ما حدّ المرض؟ قال لا يزال مريضاً حتّى يموت و ان طال ذلك إلى سنة(3).
325-40279-(8) كافى 12/6-134/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن فقيه 228/4: ابن أبى عمير تهذيب 385/9: الحسين بن سعيد عن أبن أبى عمير عن جميل (بن درّاج - كا - فقيه) عن أبى العبّاس عن أبى عبداللّه عليه السلام قال اذا طلّق الرّجل المرأة فى مرضه و رثته ما دام فى مرضه ذلك، و ان انقضت عدّتها إلّا أن يصحّ منه (قال - كا) قلت (له - كا ج 7) فان طال به المرض قال (ترثه - فقيه) ما بينه و بين سنة.
326-40280-(9) كافى 134/7: الحسين بن محمّد عن معلّىٰ بن محمّد عن بعض أصحابنا عن أبان بن عثمان تهذيب 386/9: الحسين بن سعيد عن فضالة عن أبان بن عثمان عن الحلبىّ، و أبى بصير و أبى العبّاس جميعاً عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال ترثه و لا يرثها اذا انقضت العدّة.
327-40281-(10) تهذيب 79/8: استبصار 306/3: محمّد بن علىّ بن محبوب (عن أحمد بن محمّد - صا) عن الحسين بن سعيد عن علىّ بن النّعمان عن فقيه 353/3: (عبداللّه - فقيه) ابن مسكان عن أبى العبّاس(4)قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته و هو مريض، قال ترثه فى مرضه ما بينه(5)و بين سنة ان مات فى(6)مرضه ذلك، و تعتدّ من يوم طلّقها عدّة المطلّقة، ثمّ تتزوّج اذا انقضت عدّتها و ترثه ما بينها(7)و بين سنة ان مات فى مرضه ذلك، فان مات بعد ما تمضى سنة لم يكن لها(7) ميراث (حمله الشّيخ رحمه الله على ما لم تتزوّج)
از سال بگذرد ديگر آن زن ارث نمى برد و بايد كه زن پس از مرگ شوهر چهار ماه و ده روز عدّه وفات بگيرد.»
324-40278-(7) ابو العبّاس گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه در حال بيمارى، همسرش را يك بار طلاق داده است و پيش از اين طلاق نيز او را دو بار ديگر طلاق داده است، پرسيدم حضرت فرمود:
آن زن از آن مرد ارث مى برد در صورتى كه مرد در همان بيمارى بماند و بميرد.
ابو العبّاس گويد: پرسيدم: حدّ اين بيمارى چيست؟ حضرت فرمود: اينكه پيوسته بيمار باشد تا بميرد گر چه يك سال طول كشد (يعنى يك سال پس از طلاق همان بيمارى ادامه يابد و سپس به مرگ منتهى گردد)»
325-40279-(8) ابو العبّاس گويد: «امام صادق عليه السلام فرمود: زمانى كه مرد در بيمارى همسر خويش را طلاق دهد همسرش از او ارث مى برد مادامى كه مرد در همان مرض باشد گر چه عدّۀ زن تمام شود مگر اينكه مرد از بيمارى (كه طلاق در آن واقع شده است) سلامت يابد.
ابو العبّاس گويد: پرسيدم: اگر بيمارى او طول كشد باز زن ارث مى برد؟ حضرت فرمود: تا يك سال اگر بيمارى طول كشد زن ارث مى برد.»
326-40280-(9) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن از مرد ارث مى برد و مرد از زن ارث نمى برد هنگامى كه عدّه بگذرد.»
327-40281-(10) ابو العبّاس گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در حالى كه بيمار است طلاق مى دهد، پرسيدم حضرت فرمود: زن از مرد در بيمارى مرد تا يك سال اگر در همان بيمارى مرد بميرد ارث مى برد و از روزى كه مرد او را طلاق داده، عدّۀ زن مطلّقه مى گيرد سپس هنگامى كه عدّه اش تمام شد ازدواج مى كند و از مرد تا فاصلۀ يكسال اگر مرد در همان بيمارى بميرد ارث مى برد ولى اگر مرد پس از گذشت يكسال بميرد زن ارث ندارد.»
مستدرك 334/15: السّيّد المرتضى فى أجوبة المسائل الثّالثة الواردة من الموصل عن عبداللّه بن مسكان عن الفضل بن عبدالملك البقباق قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام (و ذكر نحوه).
328-40282-(11) كافى 122/6: حميد بن زياد عن أحمد بن محمّد عن محسن عن معاوية بن وهب تهذيب 78/8: استبصار 305/3: محمّد بن يعقوب عن أبى علىّ الأشعرىّ عن أحمد بن محسن(1)عن معاوية بن وهب عن عبيد بن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته و هو مريض حتّى مضى لذلك سنة، قال ترثه اذا كان فى مرضه الّذى طلّقها (فيه - يب) و لم يصحّ بين(2)ذلك.
329-40283-(12) تهذيب 80/8: استبصار 307/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أخويه عن أبيهما عن عبداللّه بن بكير عن عبيد بن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل امرأته تطليقتين، ثمّ يطلّقها الثّالثة و هو مريض فهى ترثه.
330-40284-(13) تهذيب 385/9: الحسين بن سعيد عن فضالة عن العلاء عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال اذا طلّق الرّجل امرأته تطليقتين ثمّ طلّقها الثّالثة و هو مريض فهى ترثه.
331-40285-(14) تهذيب 80/8: استبصار 307/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن أسباط عن علاء بن رزين عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن الرّجل يطلّق امرأته تطليقتين ثمّ يطلّقها (تطليقة - خ يب) ثالثة(3)و هو مريض قال هى ترثه.
332-40286-(15) كافى 123/6-134/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن أبان (بن عثمان - كا ج 6) عن رجل عن أبى عبداللّه عليه السلام (أنّه قال - كا ج 6) فى رجل طلّق (امرأته - كا) تطليقتين فى صحة ثمّ طلّق (التّطليقة - كا ج 6) الثّالثة و هو مريض (قال - كا ج 7) (انّها - كا ج 6 - فقيه) ترثه ما دام فى مرضه و ان كان إلى سنة فقيه 353/3: فى رواية ابن أبى عمير عن أبان أنّ ابا عبداللّه عليه السلام قال فى رجل (و ذكر مثله) مستدرك 334/15: السّيّد المرتضى فى اجوبة المسائل الثّالثة الواردة من الموصل عن ابن أبى عمير عن أبان إنّ أبا عبداللّه عليه السلام قال فى رجل (و ذكر مثل ما فى فقيه).
شيخ طوسى قدس سره روايت را بر موردى حمل كرده كه زن ازدواج نكرده است.
328-40282-(11) عبيد بن زراره گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه در حال بيمارى، همسر خويش را طلاق داده است و يكسال هم از طلاق او گذشته است، پرسيدم.
حضرت فرمود: در صورتى كه مرد در همان بيمارى كه طلاق در آن واقع شده بميرد و از آن بيمارى بهبودى نيافته باشد، زن از مرد ارث مى برد.»
329-40283-(12) از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را دو طلاق مى دهد سپس او را در حالى كه مريض است طلاق سوّم مى دهد روايت است كه زن از مرد ارث مى برد.
330-40284-(13) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «هنگامى كه مرد همسرش را دو طلاق بدهد سپس او را براى بار سوّم در حال بيمارى طلاق دهد زن از مرد ارث مى برد.»
331-40285-(14) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را دو طلاق مى دهد سپس او را در حالى كه مريض است طلاق سوّم مى دهد، پرسيدم حضرت فرمود: زن از مرد ارث مى برد.»
332-40286-(15) امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در حال سلامت و تندرستى دو طلاق داد آنگاه در حال بيمارى بار سوّم نيز او را طلاق داد، فرمود: «آن زن از مرد تا زمانى كه مرد در همان بيمارى است ارث مى برد گر چه بيمارى يك سال طول كشد.»
333-40287-(16) تهذيب 78/8: استبصار 305/3: علىّ بن الحسن عن أخويه عن أبيهما عن القاسم بن عروة عن عبداللّه بن بكير عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل يطلّق امرأته فى مرضه قال ترثه ما دام فى مرضه و ان انقضت عدّتها.
334-40288-(17) تهذيب 80/8: استبصار 307/3: الحسين بن سعيد عن صفوان عن يحيى الأرزق(1)عن عبدالرّحمن عن موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن رجل يطلّق(2)امرأته آخر طلاقها؟ قال نعم يتوارثان فى العدّة.
335-40289-(18) تهذيب 94/8: استبصار 290/3: علىّ بن الحسن عن محمّد و أحمد ابنى الحسن عن أبيهما عن عبداللّه بن بكير عن يحيى الأرزق عن أبى الحسن عليه السلام قال المطلّقة ثلاثاً ترث و تورث ما دامت فى عدّتها. (قال الشّيخ رحمه الله فى صا: فهذا الخبر يحتمل وجهين: أحدهما أن يكون المراد به أنّ من طلّق كذلك فانّه يقع بها واحدة، و تثبت الموارثة بينهما مادامت فى العدّة، و الوجه الثانى أن يكون مخصوصاً بالمريض لأنّ المريض متى طلّق فانّه تثبت الموارثة بينهما و ان كانت التّطليق بائنة).
336-40290-(19) تهذيب 77/8: استبصار 304/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 121/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن فقيه 353/3: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن ربيع الأصمّ عن أبى عبيدة الحذّاء و مالك بن عطيّة (عن أبى الورد - كا - يب - صا) كلاهما(3)عن أبى جعفر عليه السلام(4)قال اذا طلّق الرّجل امرأته تطليقةً فى مرضه ثمّ مَكَث فى مرضه حتّى انقضت عدّتها (ثمّ مات فى ذلك المرض بعد انقضاء العدّة - فقيه) فانّها ترثه ما لم تتزوّج، فان(5)كانت تزوّجت بعد انقضاء العدّة فانّها لا ترثه. مستدرك 334/15:
السّيّد المرتضى فى أجوبة المسائل الثّالثة الواردة من الموصل عن الحسن بن محبوب مثل ما فى فقيه سنداً و متناً إلى قوله - فانّها ترثه، إلّا أنّه أسقط قوله - ثمّ مكث فى مرضه).
333-40287-(16) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در بيمارى اش طلاق مى دهد روايت است كه حضرت فرمود: «زن از مرد ارث مى برد مادامى كه مرد در بيمارى است گر چه عدّۀ زن بگذرد.»
334-40288-(17) عبد الرحمن گويد: «از حضرت امام كاظم عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را آخرين طلاق مى دهد، پرسيدم حضرت فرمود: آرى اين دو در عدّه از هم ارث مى برند.»
335-40289-(18) امام كاظم عليه السلام فرمود: «زنى كه سه بار طلاق داده شده است ارث مى برد و از او ارث برده مى شود مادامى كه در عدّه اش هست.»
شيخ طوسى قدس سره در كتاب استبصار مى گويد: «اين روايت دو احتمال دارد:
1 - اين كه منظور از آن، اين است كه هر كس چنين طلاق دهد با اين يك طلاق واقع مى شود و ارث برى ميان زن و مرد تا زن در عدّه است ثابت است.
2 - اينكه اين ويژۀ مرد بيمار باشد چون بيمار هر زمان كه طلاق دهد ارث برى ميان شان ثابت است گر چه طلاق بائن باشد.»
336-40290-(19) امام باقر عليه السلام فرمود: «اگر مردى در حال بيمارى، همسرش را طلاق دهد و زن عدّه اش در زمان بيمارى مرد پايان پذيرد اين زن تا زمانى كه ازدواج مجدّد نكرده است از آن مرد ارث مى برد ولى اگر پس از عدّه، ازدواج مجدّد كند ديگر از آن مرد ارث نمى برد.»
337-40291-(20) تهذيب 78/8: استبصار 305/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 122/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار، و الرّزّاز عن أيّوب بن نوح، و محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان، و حميد بن زياد عن ابن سماعة كلّهم عن صفوان عن عبدالرّحمن بن الحجّاج عمّن حدّثه عن أبى عبداللّه عليه السلام (قال - يب - صا) فى رجل طلّق امرأته و هو مريض قال ان مات فى مرضه و لم تتزوّج ورثته، و ان كانت قد تزوّجت فقد رضيت بالّذى صنع، لا ميراث لها. تهذيب 386/9: محمّد بن يعقوب عن محمّد بن اسماعيل كافى 134/7: أبو على الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار، و محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان (جميعاً - كا) عن صفوان بن يحيى عن عبدالرّحمن بن الحجّاج عمّن حدّثه عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل المريض يطلّق امرأته و هو مريض، قال ان مات فى مرضه (ذلك - كا) و هى مقيمة عليه لم تتزوّج و رثته، و ان كانت - قد تزوّجت فقد رضيت الّذى صنع و لا(1)ميراث لها.
338-40292-(21) الدعائم 268/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال: اذا طلّق الرّجل امرأته و هو مريض و كان صحيح العقل فطلاقه جائز، و ان مات أو ماتت قبل أن تنقضى عدّتها توارثا، و ان انقضت عدّتها و هو مريض ثمّ مات من مرضه ذلك بعد أن انقضت عدّتها فهى ترثه ما لم تتزوّج.
339-40293-(22) الجعفريّات 111: باسناده عن علىّ عليه السلام قال قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله فى رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مرض فقال صلى الله عليه و آله ترثه ما دامت فى العدّة و لا يرثها.
340-40294-(23) تهذيب 79/8: استبصار 304/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 123/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ أنّه سئل عن الرّجل يحضره الموت فيطلّق امرأته هل يجوز طلاقه(2)قال نعم و ان مات ورثته(3)و ان ماتت لم يرثها فقيه 354/3 - 228/4: روى حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام (قال - ج 4) (أنّه - ج 3) سئل عن الرّجل (و ذكر مثله). (قال الشّيخ رحمه الله قوله عليه السلام و ان ماتت لم يرثها يعنى اذا خرجت من عدّتها).
ويأتى فى باب (53) ثبوت التّوارث بين الزّوجين فى العدّة الرّجعيّة من ابواب الميراث ج 29 ما يناسب ذلك.
337-40291-(20) امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه در حال بيمارى همسرش را طلاق داده است فرمود: «اگر آن مرد در آن بيمارى بميرد و آن زن شوهر نكرده باشد آن زن از او ارث مى برد ولى اگر زن شوهر كرده است ديگر حق ارث ندارد او به آن چه مرد انجام داده تن داده است.»
338-40292-(21) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را در حال بيمارى طلاق دهد و عقلش سالم باشد طلاقش جايز است و اگر مرد، مُرد يا زن مُرد پيش از آن كه عدّۀ زن بگذرد از هم ارث مى برند ولى اگر عدّۀ زن تمام شد در حالى كه مرد بيمار است سپس مرد از همان بيمارى مُرد پس از آن كه عدّۀ زن تمام شده است زن از مرد ارث مى برد تا زمانى كه زن ازدواج نكرده باشد.»
339-40293-(22) رسول خدا صلى الله عليه و آله در مورد مردى كه همسرش را در بيمارى سه طلاق داد فرمود: «زن از مرد ارث مى برد مادامى كه زن در عدّه است و مرد از زن ارث نمى برد.»
340-40294-(23) حلبى گويد: «از امام عليه السلام دربارۀ مردى كه در حال احتضار است و همسر خويش را طلاق مى دهد، سؤال شد كه آيا طلاق او صحيح است؟ حضرت فرمود: آرى ولى اگر مرد بميرد زن از او ارث مى برد و امّا اگر زن بميرد مرد از او ارث نمى برد.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «فرموده امام معصوم عليه السلام كه اگر زن بميرد مرد از او ارث نمى برد منظور زمانى است كه زن از عدّه اش بيرون آمده است.»
ارجاعات
مى آيد:
در باب پنجاه و سوّم از باب هاى ميراث مناسب اين مفاد.
341-40295-(1) الجعفريّات 111: باسناده عن علىّ عليه السلام قال من أسرر الطّلاق و أسرر الاستثناء معه فلا بأس و ان أعلن الطّلاق و أسرّ الاستثناء فى نفسه أجزناه(1) بالعلانية و ألقينا السرّ مستدرك 315/15: رواه السّيّد فضل اللّه فى نوادره باسناده المعتبر عن موسى بن جعفر عن آبائه عليهم السلام مثله.
342-40296-(1)الدعائم 269/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال من استثنى فى الطّلاق فليس طلاقه بطلاق اذا اظهر الاستثناء(2)، و ان أظهر الطّلاق و أسرّ الاستثناء أخذ بالعلانية.
343-40297-(1) الجعفريّات 111: باسناده عن علىّ عليه السلام فى رجل كانت له امرأتان أحداهما تسمّى جميلة و الاخرى جمارة فمرّت جميلة فى ثياب جمارة فظنّ أنّها جمارة فقال اذهبى فأنتِ طالق ثلاثاً، فقال طلّقت جمارة بالاسم و طلّقت جميلة بالاشارة مستدرك 315/15: و رواه السّيّد فضل اللّه فى نوادره باسناده المعتبر عن موسى بن جعفر عن آبائه عليهم السلام مثله.
344-40298-(2)الجعفريّات 112: باسناده عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن جدّه أنّ عليّاً عليه السلام أتاه رجل فقال انّى رأيت فى المنام كأنّى طلّقت امرأتى ثلاثاً فقال له ان ذلك من الشّيطان لن تحرم عليك امرأتك انّما الطّلاق فى اليقظة و ليس الطّلاق فى المنام.
باب 26 حكم طلاق با استثنا ان شاء اللّٰه
341-40295-(1) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «كسى كه صيغۀ طلاق را آهسته و پنهانى بگويد و كلمۀ ان شاء اللّٰه را نيز همراه آن آهسته بگويد اشكالى در آن نيست ولى اگر صيغۀ طلاق را با صداى آشكار و قابل شنود بگويد و ان شاء اللّٰه را در دلش آرام بگويد، ما طلاق را جايز و انجام شده مى دانيم و ان شاء اللّٰه را كه در دل گفته ناديده و غير معتبر مى دانيم.»
341-40296-(1) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هر كس در مورد طلاق استثنا بزند طلاق او طلاق نيست البته اگر آشكارا استثناء بزند ولى اگر طلاق را آشكار سازد و استثناء را در نهانش بگويد ما او را به آشكارش اخذ مى كنيم.»
باب 27 حكم اشتباه در مورد طلاق
343-40297-(1) از امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه دو زن دارد يكى به نام جميله و ديگرى به نام جماره. جميله در لباس جماره گذر مى كند مرد گمان مى كند كه او جماره است و مى گويد برو كه تو سه طلاقه اى روايت است كه حضرت فرمود: «جماره با نام طلاق داده شده و جميله با اشاره.»
باب 28 حكم طلاق در خواب
344-40298-(1) مردى خدمت امير مؤمنان على عليه السلام آمد و گفت: من در خواب ديده ام كه گويا همسرم را سه طلاقه كرده ام. حضرت به او فرمود: «اين خواب از شيطان است همسرت به تو حرام نمى شود تنها طلاق در بيدارى است و طلاق در حال خواب نيست.»
345-40299-(1) الجعفريّات 111: باسناده عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن جدّه أنّ عليّاً عليه السلام قال فى رجل قال لامرأته أنت طالق نصف تطليقة قال هى واحدة و ليس فى الطّلاق كسر(1)مستدرك 315/15: و رواه السّيّد فضل اللّه فى نوادره باسناده المعتبر عن موسى بن جعفر عن آبائه عليهم السلام مثله.
346-40300-(2) الدعائم 268/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال الطّلاق لا يتجزّأ اذا قال الرّجل لامرأته على ما يجب من الطّلاق أنتِ طالق نصف تطليقة، أو ثلثاً، أو ربعاً، أو ما أشبه هذا فهى واحدة.
347-40301-(1)كافى 169/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن أبى أيّوب الخزّاز عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له الرّجل يزوّج أمته من رجل حرّ ثمّ يريد أن ينزعها منه و يأخذ منه نصف الصّداق فقال ان كان الّذى زوّجها منه يبصر ما أنتم عليه و يدين به فله أن ينزعها منه و يأخذ منه نصف الصّداق لأنّه قد تقدّم من ذلك على معرفة أنّ ذلك للمولى و ان كان الزّوج لا يعرف هذا و هو من جمهور النّاس يعامله المولى على ما يعامل به مثله فقد تقدّم على معرفة ذلك منه.
وتقدّم فى أحاديث باب (55) انّ المَولىٰ اذا زوّج أمته بعبده أو بغيره هل يكون التّفريق أو الطّلاق بيد المولىٰ أو بيد العبد من ابواب نكاح العبيد ج 26 ما يناسب الباب.
وفى رواية أبى بصير (8) من باب (57) انّ من اشترى أمة أو بعضها و لها زوج كان له فسخ العقد قوله رجل أنكح أمته حرّاً أو عبد قوم آخرين فقال ليس له أن ينزعها منه. و لاحظ ساير احاديث الباب فانّ لها مناسبة بالمقام. و لاحظ الباب التّالى فانّ فيه ما يناسب الباب.
1) . الكسر جمعه كسور: العدد الّذى يكون اقلّ من واحد كالثُّلثِ و الرُّبع.
باب 29 حكم نيم طلاق
345-40299-(1) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه به همسرش گفته است تو نيمه مطلّقه اى فرمود:
«آن زن يك طلاقه است و در طلاق كمتر از يك طلاق نيست.»
346-40300-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق تجزيه نمى شود هنگامى كه مرد به همسرش با شرايطى كه طلاق دارد بگويد تو مطلّقه اى نيمه يا ثلث و يا ربع و يا مانند آن، اين زن يك طلاقه است.»
باب 30 طلاق در اختيار شوهر آزاد
347-40301-(1) محمّد بن مسلم گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: مردى كنيز خود را به ازدواج مردى حرّ (\آزاد) در مى آورد سپس مى خواهد كنيز را از او بگيرد و نيمى از مهر را نيز. حضرت فرمود: اگر مرد آزادى كه شوهر كنيز شده شيعه است رأى شما را دارد مى تواند زن و نصف مهر را از او بگيرد زيرا او از پيش مى دانسته كه اين حق مولاى كنيز است ولى اگر شوهر، شيعه نيست و از اهل سنّت است مولا بايد بر پايۀ مذهبش با او عمل كند چون شوهر از پيش بر چنين باورى بوده است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايات باب پنجاه و پنجم از باب هاى نكاح بردگان مناسب اين باب.
و در روايت هشتم از باب پنجاه و هفتم اين گفته كه: «مردى كنيزش را به ازدواج مرد آزادى در آورد و يا بردۀ گروهى ديگر حضرت فرمود: او حق ندارد كه كنيز را از آن مرد بگيرد.»
و بنگر به ديگر روايات اين باب چرا كه با مقام مناسب است.
و باز به باب بعدى بنگريد؛ چرا كه در آن مناسب اين باب هست.
348-40302-(1)كافى 168/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد ابن أبى حمزة عن علىّ بن يقطين عن العبد الصالح عليه السلام قال: سألته عن رجل تزوّج غلامه جارية حرّة فقال الطّلاق بيد الغلام، قال و سألته عن رجل زوّج أمته رجلاً حرّاً فقال الطّلاق بيد الحرّ و سألته عن رجل زوّج غلامه جاريته فقال الطّلاق بيد المولىٰ، و سألته عن رجل اشترى جاريةً و لها زوج عبد فقال بيعها طلاقها كافى 168/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه ابن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل يزوّج غلامه جارية حرّة فقال الطّلاق بيد الغلام فان تزوّجها بغير اذن مولاه فالطّلاق بيد المولىٰ.
349-40303-(2) كافى 168/6: محمّد عن أحمد عن ابن محبوب عن جميل بن صالح عن أبى بصير قال: سألت أبا جعفر عليه السلام(1) عن الرّجل يأذن لعبده أن يتزوّج الحرّة أو أمة قوم، الطّلاق إلى السّيّد أو إلى العبد؟ قال الطّلاق إلى العبد.
وتقدّم فى احاديث باب (54) كيفيّة تفريق الرّجل بين عبده و أمته اذا أراد و طأها من أبواب نكاح العبيد (ج 26) و باب (55) انّ المولىٰ اذا زوّج أمته بعبده أو بغيره هل يكون التّفريق أو الطّلاق بيد المولىٰ أو بيد العبد ما يدلّ على ذلك. و لاحظ الباب التّالى.
قال اللّه تعالى فى سورة النحل (16):75: «ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لاٰ يَقْدِرُ عَلىٰ شَيْءٍ وَ مَنْ رَزَقْنٰاهُ مِنّٰا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يَعْلَمُونَ».
1) . أبا عبداللّه عليه السلام - ئل.
باب 31 حكم طلاق شوهر برده
348-40302-(1)علىّ بن يقطين گويد: «از امام كاظم عليه السلام دربارۀ مردى كه غلامش با دخترى آزاد ازدواج كرده، پرسيدم حضرت فرمود: طلاق در اختيار غلام است.
على بن يقطين گويد: و نيز دربارۀ مردى كه كنيز خودش را به ازدواج مردى آزاد در آورده پرسيدم حضرت فرمود: طلاق در اختيار مرد آزاد است.
على بن يقطين گويد: و نيز دربارۀ مردى كه كنيزش را به ازدواج غلامش درآورده، پرسيدم حضرت فرمود: طلاق در اختيار مولى است.
و نيز دربارۀ حكم مردى كه كنيزى خريده كه داراى شوهر برده اى است، پرسيدم حضرت فرمود:
فروش كنيز همان طلاق اوست.»
349-40303-(1) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام پرسيدم: مردى به غلام خويش اجازه مى دهد كه با زنى آزاد يا كنيز ديگرى ازدواج كند آيا طلاق اين زن به دست مولا است يا برده؟ حضرت فرمود: طلاق در اختيار برده است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايات باب پنجاه و چهارم از باب هاى نكاح بردگان و باب پنجاه و پنجم روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و بنگر به باب بعدى.
باب 32 اجازه مولى و طلاق برده
خداوند تعالى مى فرمايد:
خداوند مثالى زده: بردۀ مملوكى كه قادر بر هيچ چيز نيست و شخص (آزاد و با ايمانى) كه از جانب خود، رزقى نيكو به او بخشيده ايم و او پنهان و آشكار از آن، انفاق مى كند آيا آنها يكسانند؟! ستايش مخصوص خداست ولى اكثر آنها نمى دانند.(1)
1) . نحل 75/16.
350-40304-(1) تهذيب 338/7: استبصار 206/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن العبّاس بن معروف عن حمّاد بن عيسى عن حريز عن ابن اذينة عن بكير بن أعين و بريد بن معاوية (العجلى - صا) عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام أنّهما قالا فى العبد المملوك ليس له طلاق إلّا بأذن مولاه.
351-40305-(2) تهذيب 347/7: استبصار 214/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن فقيه 350/3: ابن اذينة عن زرارة عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام قالا المملوك لا يجوز طلاقه و لا نكاحه إلّا بإذن سيّده قلت فانّ السّيّد كان زوّجه، بيد من الطّلاق؟ قال بيد السّيّد «ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لاٰ يَقْدِرُ عَلىٰ شَيْءٍ» (فشىء الطّلاق)(1)تفسير العيّاشي 265/(2): عن زرارة عن أبى جعفر و عن أبى عبداللّه عليهما السلام قالا (و ذكر مثله إلّا أنّ فيه أفشىء بدل فشىء).
352-40306-(3) الدعائم 299/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام أنّهما قالا المملوك لا يجوز طلاقه و لا نكاحه إلّا بإذن سيّده و ان زوّجه السّيّد جاز و قال (اللّه - خ) تعالى «ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لاٰ يَقْدِرُ عَلىٰ شَيْءٍ» قال: و الطّلاق و النّكاح شيء.
و لاحظ باب (23) انّ المولىٰ إذا قال للعبد الذي تزوّج بغير اذنه طلّق فقد أجاز النكاح من أبواب نكاح العبيد - ج 26 -.
353-40307-(1)كافى 148/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن عثمان بن عيسى عن سماعة تهذيب 479/7: الحسين بن سعيد عن الحسن عن زرعة عن سماعة قال: سألته عن المفقود فقال ان علمت أنّه في أرض فهي منتظرة له أبداً حتّى يأتيها موته أو يأتيها طلاقه(2)وان لم تعلم أين هو من الأرض (كلّها - كا) و لم يأتها منه كتاب و لا خبر فانّها تأتى الامام فيأمرها أن تنتظر أربع سنين فيطلب فى الأرض
350-40304-(1) امام باقر و امام صادق عليهما السلام در مورد بردۀ مملوك فرمودند: «براى او طلاق نيست مگر با اجازۀ اربابش (حقّ طلاق ندارد)»
351-40305-(2) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «برده، طلاق دادن او و ازدواج كردنش جايز نيست مگر با اجازۀ اربابش. گفتم: اگر ارباب براى او همسر گرفته است طلاق در اختيار كيست؟ حضرت فرمود: در اختيار ارباب است. «خداوند مثالى زده: بردۀ مملوكى را كه قادر بر هيچ چيز نيست» چيز، همان طلاق است.»
352-40306-(3) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «برده، طلاق و ازدواجش جايز نيست مگر با اجازۀ مولايش و اگر مولايش براى او همسر گرفته جايز است و خداوند متعال فرمود:
«خداوند مثالى زده: بردۀ مملوكى را كه قادر بر هيچ چيز نيست» حضرت فرمود: طلاق و ازدواج چيز است.»
ارجاعات
بنگر به باب بيست و سوّم از باب هاى نكاح بردگان.
باب 33 حكم زوجه مرد مفقود
353-40307-(1) سماعه گويد: «از امام عليه السلام دربارۀ مردى كه مفقود شده است، پرسيدم، حضرت فرمود: اگر همسرش بداند كه او در منطقه اى زنده است بايد كه تا ابد در انتظار آن مرد بماند تا زمانى كه خبر مرگ آن مرد و يا خبر طلاق خويش به او برسد ولى اگر نداند كه در چه سرزمينى است و خبر و نامه اى از او به دستش نرسد آن زن نزد امام مى رود و امام به او دستور مى دهد كه چهار سال در حال انتظار بماند آنگاه امام به جستجوى آن مرد مى پردازد اگر نشانى از او نيافت تا آن كه چهار سال تمام شد حاكم به زن دستور مى دهد كه چهار ماه و ده روز عدّه وفات نگه دارد پس از آن ازدواج زن بر
فان لم يوجد له أثر(1)حتّى تمضى الأربع سنين أمرها أن تعتدّ أربعة أشهر و عشراً، ثمّ تحلّ للرّجال(2)فان قدم زوجها بعد ما تنقضى عدّتها فليس له عليها رجعة، و ان قدم و هى فى عدّتها أربعة أشهر و عشراً فهو أملك برجعتها.
354-40308-(2) كافى 147/6: علىّ عن أبيه عن ابن أبى عمير تهذيب 479/7: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن فقيه 354/3: (عمر - كا - فقيه) ابن اذينة عن بريد بن معاوية قال:
سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن المفقود كيف يصنع بامرأته(3)قال ما سكتت(4)(عنه - كا - فقيه) و صبرت يخلّى(5)عنها، و ان هى رفعت أمرها إلى الوالى(6)أجلّها أربع سنين، ثمّ يكتب إلى الصّقع(7)الّذى فقد فيه فيسئل عنه، فان خبّر عنه بحياة(8)صبرت و ان لم يخبر عنه بشىء(9)حتّى تمضى أربع سنين دُعى ولّى الزّوج المفقود فقيل له (هل - كا - فقيه) للمفقود مال؟ فان كان له مال انفق (عليها - كا - فقيه) حتّى يعلم حياته من موته، و ان لم يكن له مال قيل للولىّ أنفق عليها، فان فعل (لها - خ يب) فلا سبيل لها (الى - كا - فقيه) أن تتزوّج (ما أنفق عليها - يب - فقيه) و ان لم ينفق(10)عليها أجبره الوالى على أن يطلّق تطليقةً فى استقبال العدّة و هى طاهرة فيصير طلاق الولىّ طلاق الزّوج(11)فان جاء زوجها (من - كا) قبل أن تنقضى عدّتها من يوم طلّقها الولىّ، فبدا له أن يراجعها فهى امرأته، و هى عنده على تطليقتين، و ان انقضت العدّة قبل أن يجيىء أو(12)يراجع فقد حلّت للأزواج و لا سبيل للأوّل عليها.
355-40309-(3) الدعائم 238/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال: يخلّى عن امرأة المفقود ما سكتت فان هى رفعت أمرها (و ذكر نحوه باختلاف و زاد - و ان قال الولىّ أنا انفق عليها لم يجبر على ان يطلّقها و ان لم يكن له ولىّ طلّقها السّلطان، قيل له يا ابن رسول اللّه، أ رأيت أن قالت المرأة أنا اُريد ما تريد النّساء و لا استطيع أن أصبر؟ قال ليس لها ذلك، و لا كرامة اذا أنفق عليها وليّه).
356-40310-(4) كافى 148/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن اسماعيل
1) . له خبر - يب.
2) . للأزواج - يب.
3) . كيف تصنع امرأته - يب.
4) . سكنت - خ فقيه.
5) . فخلّ - يب - فقيه.
6) . إلى السّلطان - يب.
7) . الناحية من البلاد و الجهة.
8) . بحياته - خ - فقيه.
9) . فان أبى أن ينفق - يب - خ فقيه.
10) . فان أبى أن ينفق - يب - خ فقيه.
11) . طلاقاً للزّوج - يب.
12) . و يراجع - فقيه.
مردان حلال است و اگر شوهرش پس از آن كه عدّه اش تمام شده است از راه برسد نمى تواند به زن رجوع كند ولى اگر در زمان عدّۀ زن كه چهار ماه و ده روز است برسد او مى تواند به زن رجوع كند.»
354-40308-(2) بريد بن معاويه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مرد مفقود پرسيدم كه با همسر او چه بايد كرد؟ حضرت فرمود: تا زمانى كه همسر ساكت است و صبر مى كند كارى به او ندارد ولى اگر اين مشكل را نزد حاكم برد حاكم مدّت چهار سال را براى او معيّن مى كند و آنگاه به منطقه اى كه آن مرد در آنجا مفقود شده است نامه مى نويسد و از حال او جويا مى شود اگر خبر زنده بودن آن مرد رسيد زن بايد باز صبر كند اگر خبرى از او نيامد تا آن كه چهار سال تمام شد ولىّ و سرپرست مرد مفقود را احضار مى كند و از او مى پرسد آيا مفقود مالى دارد؟ اگر مالى داشت تا زمانى كه زنده و مرده بودن آن مرد معلوم شود از آن مال مخارج آن زن را مى پردازد و اگر مالى نداشت از ولىّ و سرپرست مفقود مى خواهد تا مخارج زن را تامين كند اگر ولىّ و سرپرست چنين كرد زن نمى تواند ازدواج مجدّد كند و اگر مخارج او را به عهده نگرفت حاكم او را مجبور مى سازد تا با توجه به عدّه و در حال طهر و پاكى، آن زن را يك بار طلاق دهد در اين صورت طلاق ولىّ، حكم طلاق شوهر را دارد و اگر شوهر آن زن پيش از پايان عدّۀ زن - كه مبدأش روزى است كه وى طلاق داده شده است - بازگشت و خواست تا به همسرش رجوع كند آن زن همسر او محسوب مى شود و آن زن با دو طلاق باقيمانده همسر آن مرد خواهد بود ولى اگر عدّه پيش از آمدن مرد مفقود يا پس از آمدن و پيش از رجوع تمام شد آن زن بر مردان ديگر حلال است كه با او ازدواج كند و شوهر اوّل راه و سلطه اى بر اين زن ندارد.»
355-40309-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «همسر مردى كه مفقود شده است به حال خود آزاد گذاشته مى شود تا زمانى كه سكوت كرده و شكايتى ندارد ولى اگر جريان خود را نزد حاكم برد... و در اينجا مشابه روايت پيشين را با اختلاف آورده و افزوده است: و اگر ولىّ و سرپرست مرد مفقود گفت: من مخارج اين زن را مى پردازم در اين صورت ولىّ و سرپرست مجبور به طلاق دادن آن زن نمى شود و در صورتى كه مرد، مفقود و سرپرستى ندارد حاكم زن را طلاق مى دهد.
به حضرت گفته شد: اى فرزند رسول خدا! نظر شما چيست اگر زن بگويد من آنچه را كه زنان مى خواهند، مى خواهم و نمى توانم صبر كنم (شوهر مى خواهم) حضرت فرمود: اين حق را ندارد و حرمتى هم ندارد البته در صورتى كه ولىّ و سرپرست مرد مفقود مخارج زن را بپردازد.»
356-40310-(4) ابو الصباح كنانى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش چهار سال از نزد او پنهان شده است و مخارج او را نداده است و معلوم نيست كه آيا زنده است يا مرده، پرسيدم كه آيا ولىّ و سرپرست آن مرد مفقود را مجبور مى كنند تا زن را طلاق دهد؟
عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانى عن أبى عبداللّه عليه السلام فى امرأة غاب عنها زوجها أربع سنين و لم ينفق عليها و لا يدرى أحىّ هو أم ميّت، أيجبر وليّه على أن يطلّقها؟ قال نعم، و ان لم يكن له ولىّ طلّقها السّلطان، قلت فان قال الولىّ أنا أنفق عليها؟ قال فلا يجبر على طلاقها، قال قلت أ رأيت ان قالت أنا اُريد مثل ما تريد النّساء و لا أصبر و لا أقعد كما أنا؟ قال ليس لها ذلك و لا كرامة اذا أنفق عليها.
357-40311-(5) المقنع 119: و اعلم أنّ المفقود اذا رفعت امرأته أمرها إلى الوالى فأجلها أربع سنين ثمّ يكتب إلى الصّقع الّذى فقد فيه فيسئل عنه فان أخبر عنه بحياة صبرت، و ان لم يخبر عنه بحياة و لا موت حتّى تمضى أربع سنين دعى ولىّ الزّوج المفقود فقيل له هل للمفقود مال؟ فان كان له مال أنفق عليها حتّى تعلم حياته من موته، فان لم يكن له مال قيل للولىّ أنفق عليها، فان فعل فلا سبيل لها إلى أن تتزوّج ما أنفق عليها، ان أبى أن ينفق عليها أجبره الوالى على أن يطلّقها تطليقة فى استقبال العدّة و هى طاهرة فيصير طلاق الولىّ طلاق الزّوج، و ان لم يكن لها ولىّ طلّقها السّلطان، فان جاء زوجها قبل أن تنقضى عدّتها من يوم طلّقها الوالى فبدا له أن يراجعها فهى امرأته و هى عنده على تطليقتين، فان انتقضت عدّتها قبل أن يجيىء الزّوج فقد حلّت للأزواج، و لا سبيل للأوّل عليها، و عدّتها أربعة أشهر و عشرة أيّام.
358-40312-(6) كافى 147/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه سئل عن المفقود فقال المفقود اذا مضى له أربع سنين بعث الوالى أو يكتب إلى النّاحية الّتى هو غائب فيها، فان لم يوجد له أثر أمر الوالى وليّه أن ينفق عليها فما أنفق عليها فهى امرأته، قال قلت فانّها تقول فانّى اُريد ما تريد النّساء، قال ليس ذلك لها و لا كرامة، فان لم ينفق عليها وليّه أو و كيله أمره أن يطلّقها، فكان ذلك عليها طلاقاً و اجباً.
359-40313-(7) فقيه 355/3: و فى رواية اُخرىٰ أنّه ان لم يكن للزّوج ولىّ طلّقها الوالى و يشهد شاهدين عدلين فيكون طلاق الوالى طلاق الزوج و تعتدّ أربعة أشهر و عشراً ثمّ تتزوّج ان شاءت.
360-40314-(8) الدعائم 238/2: روّينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليه السلام أنّه قال اذا علم مكان المفقود لم تنكح امرأته.
حضرت فرمود: آرى و اگر ولىّ و سرپرست نداشته باشد حاكم آن زن را طلاق مى دهد. ابو الصباح گويد:
پرسيدم: اگر ولىّ و سرپرست قبول كند كه مخارج زن را بپردازد چگونه است؟ حضرت فرمود: در اين فرض، ولىّ و سرپرست مجبور به طلاق نمى شود.
ابو الصباح گويد: پرسيدم نظر شما چيست؟ اگر زن بگويد من همان را كه زنان مى خواهند و تحمّل ندارم و اينگونه كه هستم نمى مانم (شوهر مى خواهم) حضرت فرمود: اگر ولىّ و سرپرست نفقۀ او را بپردازد زن چنين حقّى ندارد و حرمت و احترامى ندارد.»
357-40311-(5) بدان كه مردى كه مفقود شده اگر همسرش جريان خود را نزد حاكم ببرد در اين صورت سرآمد زن چهار سال است سپس به همان ناحيه اى كه مرد در آنجا مفقود گشته نامه نوشته مى شود و درباره اين مرد مفقود تحقيق و بررسى مى شود پس اگر خبر زندگى او رسيد زن صبر مى كند ولى اگر خبر زنده بودن و مرگ او نرسيد تا آنكه چهار سال گذشت در اين صورت از ولىّ و سرپرست شوهر مفقود خواسته مى شود و به او گفته مى شود كه آيا مفقود، مالى دارد؟ پس اگر مالى داشت آن مال به مصرف مخارج اين زن رسانده مى شود تا مرگ و حيات مفقود معلوم گردد ولى اگر مالى نداشت به ولىّ و سرپرست مفقود گفته مى شود كه تو مخارج زن را تأمين كن اگر او چنين كرد زن مادامى كه مخارجش داده مى شود حقّ ازدواج ندارد ولى اگر ولى و سرپرست مرد مفقود از پرداخت نفقه و مخارج زن امتناع ورزيد در اين صورت حاكم او را مجبور مى سازد تا زن را در ابتداى عدّه در حالى كه پاك است يك طلاق دهد و طلاق ولىّ و سرپرست در حكم طلاق شوهر مفقود است و اگر مرد مفقود(1)ولىّ و سرپرستى ندارد حاكم، زن را طلاق مى دهد پس اگر شوهر مفقود زن پيش از تمام شدن عدّۀ زن از آن روزى كه حاكم او را طلاق داده است آمد و خواست كه به همسرش رجوع كند او زن وى محسوب مى شود و آن نزد اين مرد با دو طلاق باقيمانده خواهد ماند.
ولى اگر عدّۀ زن پيش از آن كه شوهر بيايد پايان پذيرفت زن براى شوهران حلال است و شوهر اوّل سلطه اى بر او ندارد و عدّۀ اين زن چهار ماه و ده روز است (عدّۀ وفات)»
358-40312-(6) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه مفقود شده است سؤال شد حضرت فرمود: هنگامى كه چهار سال بر مرد مفقود بگذرد حاكم، كسى يا نامه اى را به منطقه اى كه آن مرد در آن جا مفقود شده است مى نويسد پس از آن اگر نشانى از آن مرد پيدا نشد حاكم به ولىّ و سرپرست مرد دستور مى دهد كه نفقۀ زن را پرداخت كند و تا زمانى كه مخارج زن را مى پردازد آن زن همسر همان مرد مفقود است.
حلبى گويد: به امام عليه السلام گفتم: آن زن مى گويد: من چيزى را كه زنان خواهان آن هستند مى خواهم. حضرت فرمود: چنين حقى براى زن نيست و حرمت و احترامى ندارد امّا اگر ولىّ و سرپرست مرد مفقود يا وكيل و نمايندۀ او مخارج زن را تأمين نكرد حاكم، ولىّ را مأمور مى سازد تا آن زن را طلاق دهد و اين طلاق بر زن ثابت مى شود.»
359-40313-(7) و در روايت ديگرى است: «اگر براى شوهر ولىّ و سرپرستى نباشد حاكم، زن را طلاق مى دهد و دو شاهد عادل مى گيرد و طلاق حاكم طلاق شوهر محسوب مى شود و زن چهار ماه و ده روز عدّه نگه مى دارد سپس اگر خواست ازدواج مى نمايد.»
360-40314-(8) امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «هنگامى كه جايگاه مرد مفقود معلوم باشد با همسر او كسى نمى تواند ازدواج كند.»
1) . در متن آمده «لها» كه ظاهراً درست نيست مگر با توجيه.
361-40315-(9) تهذيب 478/7: محمّد بن علىّ بن محبوب عن بنان بن محمّد عن أبيه عن ابن المغيرة عن السّكونى عن جعفر عن أبيه عليهما السلام انّ عليّاً عليه السلام قال فى المفقود لا تتزوّج امرأته حتّى يبلغها موته، أو طلاق أو لحوق بأهل الشّرك. الجعفريّات 109: باسناده عن علىّ بن أبى طالب عليه السلام أنّه قضى فى المفقود (و ذكر نحوه).
362-40316-(10) الإختصاص 17: عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المفقود ينتظر أهله أربع سنين فان عاد و إلّا تزوّجت، فان قدم زوجها خيّرت فان اختارت الأوّل اعتدّت من الثّانى و رجعت إلى الأوّل، و ان اختارت الثّانى فهو زوجها.
363-40317-(11) المناقب 365/2: روى (عن الصحابة) من اختلافهم: فى امرأة المفقود فذكروا انّ عليّاً عليه السلام حكم بأنّها لا تتزوّج حتّى يجيىء نعى(1)موته و قال هى امرأة ابتليت فلتصبر و قال عمر تتربّص أربع سنين ثمّ يطلّقها ولىّ زوجها ثمّ تتربّص أربعة أشهر و عشراً ثمّ رجع إلى قول علىّ عليه السلام.
364-40318-(12) مستدرك 336/15: كتاب سليم بن قيس الهلالى عن أمير المؤمنين عليه السلام عند ذكر بدع عمر قال و قضيّته فى المفقود أنّ أجل امرأته أربع سنين ثمّ تتزوّج فان جاء زوجها خيّر بين امرأته و بين الصّداق، فاستحسنه النّاس و اتّخذوه سنّة، و قبلوه عنه جهلاً و قلّة علم بكتاب اللّه و سنّة نبيّة صلى الله عليه و آله.
365-40319-(13) الاختصاص 109: يعقوب بن يزيد البغدادى عن محمّد ابن أبى عمير قال قال أبو حنيفة لأبى جعفر مؤمن الطّاق ما تقول فى الطّلاق الثّلاث؟ قال أ علىٰ خلاف الكتاب و السّنّة؟ قال نعم، قال أبو جعفر لا يجوز ذلك قال أبو حنيفة و لم لا يجوز ذلك؟ قال لأنّ التّزويج عقد، عُقِدَ بالطّاعة و لا يحلّ بالمعصية، و اذا لم يجز التّزويج بجهة المعصية لم يجز الطّلاق بجهة المعصية، و فى اجازة ذلك طعن على اللّه عزّ و جلّ فيما أمر به و على رسوله فيما سنّ لأنّه اذا كان العمل بخلافهما فلا معنى لهما، و فى قولنا من شذّ عنهما ردّ اليهما و هو صاغر(2)، قال أبو حنيفة قد جوّز العلماء ذلك قال أبو جعفر بئس العلماء الذين جوّزوا للعبد العمل بالمعصية استعمال سنّة الشّيطان فى دين اللّه و لا عالم أكبر من الكتاب و السّنّة،
361-40315-(9) امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ مرد مفقود فرمود: «با همسر او كسى ازدواج نمى كند تا خبر مرگ او و يا طلاق و يا پناهندگى اش به مشركان به او برسد.»
362-40316-(10) امام صادق عليه السلام فرمود: «مرد مفقود، همسرش چهار سال در انتظار مى ماند پس اگر مرد برگشت كه ازدواج شان ادامه مى يابد و گرنه زن ازدواج مى كند و اگر شوهرش آمد زن مخيّر است اگر شوهر اوّل را برگزيد براى شوهر دوّم عدّه نگه مى دارد و به شوهر اوّل باز مى گردد و اگر شوهر دوّم را برگزيد او شوهرش محسوب مى شود.»
363-40317-(11) از اختلاف صحابه دربارۀ همسر مرد مفقود روايت شده است. گفته اند: امير مؤمنان على عليه السلام حكم دادند كه همسر مرد مفقود ازدواج نمى كند تا خبر مرگ شوهرش بيايد و حضرت فرمود: وى همسر اوست او مبتلى شده بايد صبر كند ولى عمر گفت: زن چهار سال صبر مى كند سپس ولىّ و سرپرست شوهرش او را طلاق مى دهد پس از آن چهار ماه و ده روز عدّه نگه مى دارد ولى بعداً عمر به گفتۀ امير مؤمنان عليه السلام بازگشت.»
364-40318-(12) و حكم عمر در مورد مرد مفقود اين بود كه چهار سال به همسرش مهلت داده مى شود سپس ازدواج مى كند پس اگر بعداً شوهرش آمد شوهر را بين همسرش و يا گرفتن مهر مخيّر مى كنند و مردم اين حكم عمر را پسنديدند و آن را سنّت خويش كردند و از روى جهالت و اطلاع كم از قرآن و سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله آن را پذيرفتند.
365-40319-(13) محمّد بن ابى عمر گويد: «ابو حنيفه به ابو جعفر مومن الطاق گفت: تو دربارۀ سه طلاقه چه مى گويى؟ مومن الطاق گفت: آيا بر خلاف قرآن و سنت؟ گفت: آرى. مومن الطاق گفت: آن جايز نيست. ابو حنيفه گفت: چرا جايز نباشد؟ مومن الطاق گفت: چون ازدواج عقد و پيوندى است كه با طاعت (اطاعت خدا) بسته شده است و با معصيت گشوده نمى شود (و طلاق شكل نمى گيرد) و چون ازدواج به شكل معصيت تحقق نمى يابد طلاق هم از راه معصيت جايز نيست و تحقّق نمى يابد و اگر اين را اجازه دهيم اين طعنى است بر خداوند عز و جل در مورد دستورى كه داده و نيز طعنى است بر رسول خدا در مورد سنّتى كه نهاده است چون اگر ما به مخالفت خدا و رسول عمل كنيم حقيقتى ندارد و ما معتقديم كه هر كس از خدا و رسول خدا منحرف گردد با خوارى به خدا و رسولش بازگردانده مى شود.
ابو حنيفه گفت: عالمان اين را تجويز كرده اند؟ ابو جعفر مومن الطاق گفت: عالمانى كه براى بنده عمل به معصيت و به كارگيرى سنّت شيطان را در دين خدا تجويز كنند بد عالمانى هستند و عالمى بالاتر از كتاب و سنّت نيست.
چگونه است كه براى بنده جايز مى دانيد كه بين سه طلاق را كه خداوند از هم جدا ساخته در يك وقت جمع كند ولى براى او جايز نمى شمريد كه نمازهاى پنجگانه اى را كه خداوند از هم جدا كرده و تفريق نموده يك جا جمع نمايد؟
و در تجويز سه طلاق در يك جا تعطيل كردن كتاب و از بين بردن سنّت است با اينكه خداوند عز و جل فرموده است: «و هر كس از حدود الهى تجاوز كند به خويشتن ستم كرده است» او با جدا سازى نماز از حدود الهى تجاوز كرده است.
فلم تجوّزون للعبد الجمع بين ما فرّق اللّه من الطّلاق الثّلاث فى وقت واحد، و لا تجوّزون له الجمع بين ما فرّق اللّه من الصّلوات الخمس و فى تجويز ذلك تعطيل الكتاب و هدم السّنّة، و قد قال اللّه عزّ و جلّ «وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ» المتعدّى لحدود اللّه بافراقه ما تقول، يا أبا حنيفة فى رجل طلّق امرأته على سنّة الشّيطان أ يجوز له ذلك الطّلاق؟ قال أبو حنيفة خالف السّنّة و بانت منه امرأته و عصى ربّه، قال أبو جعفر فهو كما قلنا اذا خالف سنّة اللّه عمل بسنّة الشّيطان، و من أمضى سنّته فهو على ملّته، ليس له فى دين اللّه نصيب، قال أبو حنيفة هذا عمر بن الخطّاب، و هو من أفضل أئمة المسلمين، قال انّ اللّه جلّ ثناءه جعل لكم فى الطّلاق أناة فاستعجلتموه، و أجزنا لكم ما استعجلتموه. قال أبو جعفر انّ عمر كان لايعرف أحكام الدّين. قال أبوحنيفة و كيف ذلك؟ قال أبو جعفر ما أقول فيه ما تنكره أمّأ أوّل ذلك فانّه قال لا يصلّى الجنب حتّى يَجد الماء و لو سَنَة و الأمّة على خلاف ذلك، و أتاه أبو كيف(1)العائذى فقال يا أمير المؤمنين انّى غبت، فقدمت، و قد تزوّجت امرأتى، فقال ان كان قد دخل بها فهو أحقّ بها، و ان لم يكن دخل بها فأنت أولى بها، و هذا حكم لا يُعرف، و الأمّة على خلافه و قضى فى رجل غاب عن أهله أربع سنين أنّها تتزوّج ان شاءت و الأمّة على خلاف ذلك أنّها لا تتزوّج أبداً حتّى تقوم البيّنة أنّه مات او كفر أو طلّقها. و انّه قتل سبعة نفر من أهل اليمن برجل واحد و قال لو لا ما عليه اهل صنعاء لقتلتهم به و الأمّة على خلافه و اُتى بامرأة حبلىٰ شهدوا عليها بالفاحشة فأمر برجمها فقال له علىّ عليه السلام ان كان لك السّبيل عليها فما سبيلك على ما فى بطنها فقال لو لا على لهلك عمر و اتى بمجنونة و قد زنت فأمر برجمها فقال له علىّ عليه السلام أما علمت انّ القلم قد رفع عنها حتّى تصحّ فقال لو لا على لهلك عمر و انّه لم يدر الكلالة(2)فسأل النّبىّ صلى الله عليه و آله عنها فأخبره بها فلم يفهم عنه فسأل ابنته حفصة ان تسأل النّبىّ صلى الله عليه و آله عن الكلالة فسألته فقال لها أبوك أمرك بهذا قالت نعم فقال صلى الله عليه و آله لها انّ أباك لايفهمها حتّى يموت فمن لم يعرف الكلالة كيف يعرف احكام الدّين.
1) . ابو كنف عابدى - خ.
2) . الكلالة قيل هم الوارثون الّذين ليس فيهم ولد و لا والد فهو و اقع على الميّت و على الوارث بهذا الشّرط و قيل الاب والابن طرفان للرّجل فاذا مات و لم يخلفهما فقد مات عن ذهاب طرفيه و سمّى ذهاب الطّرفين كلالة، مجمع و قيل فى اعرابه انّ كلالة صفة رجل أى من لا ولد له و لا والد. اللّسان.
اى ابو حنيفه! چه مى گويى دربارۀ مردى كه همسرش را بر پايۀ سنّت شيطان طلاق دهد آيا اين طلاق براى او جايز است؟ ابو حنيفه گفت: با سنّت مخالفت كرده ولى زنش از او جدا مى شود و معصيت خدا نموده است.
ابو جعفر مومن الطاق گفت: اين همان است كه ما گفتيم هنگامى كه با سنّت خدا مخالفت كند به سنّت شيطان عمل مى كند و هر كس سنّت شيطان را امضاء كند بر آيين شيطان است و بهره اى از دين خدا ندارد.
ابو حنيفه گفت: اين عمر بن خطاب است و او از برترين امامان مسلمانان است. او گفت: خداوند در طلاق براى شما تأخير و مهلتى قرار داده ولى شما نسبت به آن شتاب داريد و ما براى شما آنچه را كه شتاب داريد اجازه داديم.
ابو جعفر مومن الطاق گفت: عمر احكام دين را نمى شناسد.
ابو حنيفه گفت: چگونه؟ ابو جعفر مومن الطاق گفت: من در اين باره چيزى نمى گويم كه تو ندانى (يعنى روشن است كه عمر با احكام دين آشنا نبود).
اولين مورد اين است كه عمر گفت: شخص جنب تا آب پيدا كند نماز نمى خواند گر چه يك سال طول كشد با اينكه امّت بر خلاف او هستند (و بايد چنين شخصى تيمم كند).
و نيز ابو كيف عائذى نزد عمر آمد و گفت: اى امير مؤمنان! من نبوده ام، از سفر آمده ام همسرم ازدواج كرده است.
عمر گفت: اگر شوهر دوّم با زن مباشرت جنسى كرده او به زن سزاوارتر است ولى اگر مباشرت جنسى نكرده تو به آن زن سزاوارترى و اين حكمى است كه كسى آن را نمى شناسد (و درست نيست) و امّت بر خلاف آن است.
و باز عمر در مورد مردى كه از همسرش چهار سال غايب گرديده حكم داد كه زن اگر بخواهد ازدواج مى كند با اينكه امّت بر خلاف اين حكم است آن زن هرگز ازدواج نمى كند تا شاهدان شهادت دهند كه آن مرد مرده و يا كافر گشته و يا همسرش را طلاق داده است.
و نيز عمر هفت نفر از اهل يمن را در برابر يك نفر كشت و گفت: اگر نبود آنچه كه اهل صفاء بر آنند هر آينه همه را در برابر آن يك نفر مى كشت با اينكه امّت بر خلاف آن است.
و باز زنى باردار را نزد عمر آوردند و شاهدان به زناى وى شهادت دادند عمر دستور سنگسار كردن وى را صادر ساخت امير مؤمنان عليه السلام فرمود: اگر تو سلطه اى بر زن داشته باشى ولى بر فرزند در شكم او سلطه اى ندارى و عمر گفت: اگر على نبود عمر هلاك شده بود و باز زن ديوانه اى را آوردند كه زنا داده است عمر دستور سنگسار كردنش را صادر كرد على عليه السلام به او فرمود: آيا نمى دانى كه قلم تكليف از ديوانه تا زمانى كه سالم شود برداشته شده است و عمر گفت: اگر على نبود عمر هلاك شده بود.
و باز عمر معناى كلاله را نمى دانست از پيامبر صلى الله عليه و آله دربارۀ آن پرسيد. پيامبر به او خبر داد ولى عمر از بيان پيامبر نفهميد پس از آن از دخترش حفصه خواست تا از پيامبر صلى الله عليه و آله دربارۀ كلاله بپرسد او هم پرسيد پيامبر به او فرمود: پدرت به تو دستور داده كه بپرسى؟ او گفت: آرى. پيامبر به حفصه فرمود: پدرت معناى كلاله را نمى فهمد تا بميرد.
پس كسى كه معناى كلاله را نمى داند چگونه احكام دين را مى شناسد؟»
366-40320-(14) الجعفريّات 116: حديث المفقود من غير حديث أهل البيت عليهم السلام أخبرنا أبو محمّد عبداللّه بن محمّد بن عثمان قال أخبرنا محمّد بن الأشعث من كتابه قال حدّثنى عيسى بن ابراهيم الغافقى قال سمعت حجّاج بن سلمان الأعسْى يحدّث عن اللّيث بن سعد عن ابن شهاب عن قبيضة(1)بن ذويب قال: كنت عند عبدالملك بن مروان قال لى عبدالملك تحفظ حديث المفقود الّذى فقد فى زمان عمر بن الخطّاب قال قلت عندى من يحفظ قال و كان ابن شهاب نازلاً عند قبيضة(2)بن ذويب قال قبيضة(3)لابن شهاب تحفظ حديث المفقود الّذى فقد فى زمان عمر بن الخطّاب و إلّا رَوَّيتك ايّاه قال نعم أنا أحفظه فأتى به إلى عبدالملك بن مروان فقال حدّثنى حديث المفقود قال ابن شهاب حدّثنى سعيد بن المسيّب انّ رجلاً فقد فى زمان عمر بن الخطّاب فجائت امرأته إلى عمر بن الخطّاب فضرب لها أجلاً أربع سنين و أربعة أشهر، فلمّا انقضت عدّتها تزوّجت فلمّا ان كانت ليلة دخولها على زوجها جاء زوجها المفقود له انّ امرأتك قد تزوّجت و هى تدخل اللّيلة على زوجها فأتى عمر بن الخطّاب فقال له يا أمير المؤمنين امرأتى. قال كيف كان قصّتك؟ قال يا أمير المؤمنين امرأتى قال ليس عليها فوت(4)، أخبرنى بقصّتك قال يا أمير المؤمنين خرجت من اللّيل عرياناً اذا أنا اريد حاجة فجاءت ريح فلّفتنى فلم يمكن من نفسى شيئاً، فصرت عند قوم يظهرون لى باللّيل و لا أراهم بالنّهار فأقمت عندهم هذه السّنين و هذه الأشهر حتّى غزاهم قوم من الجنّ المسلمين، فقتلوا منهم و سبوا، فكنت فيمن سبى، فسألونى قصّتى، فأخبرتهم، فقالوا هذا كان عملهم أعداء اللّه و أنت أخونا المسلم ان شئت فأقم عندنا و ان شئت رددنا إلى أهلك، قال قلت تردّونى إلى أهلى أحبّ الىّ، فنظروا إلى واحد منهم أعور سمح العوار، فقالوا تردّ هذا إلى أهله، قال و أين منزله؟ قال انّ عهدى بحرّ(5)المدينة. أنا مشرك، أنت ان شئت أنزلت الجدّة(6)، قال قلت نعم أنزلنى الجدّة، قال فجاءُوا بى فقالوا لى لا تسأله عن عواره، قال
1) . قبيصة - ك.
2) . قبيصة - ك.
3) . قبيصة - ك.
4) . أى ذهاب.
5) . بحرّة - خ ك هكذا فى الأصل.
6) . الجُدة: الجدَّةُ: ساحل البحر و جُدَّة اسم موضع قريب من مكّة مشتقّ منه - اللسان، ج 3، ص 108 - قوله تعالى جُدَدٌ بِيضٌ جُدَدُ الجبال بضمّ الجيم طرائفها واحدتها جُدّة الجُدّ بالضّم و التشديد شاطئ النهر و كذا الجدّة و قيل به سمّيت الجدّة جدّة اعنى بمدينة الّتى عند مكّة - مجمع.
366-40320-(14) روايت مرد مفقود از طريق غير اهل بيت عليهم السلام:
قبيضة بن ذويب گويد: «نزد عبدالملك بن مروان بودم او به من گفت: جريان مرد مفقودى را كه در زمان عمر بن خطاب مفقود شده بود در خاطر دارى؟
قبيضه گويد: گفتم: نزد من كسى است كه به خاطر دارد ابن شهاب نزد قبيضه بود (و او به خاطر داشت).
قبيضه به ابن شهاب گفت: داستان مرد مفقودى كه در زمان عمر بن خطاب مفقود شده بود را به خاطر دارى و گرنه من برايت روايت كنم او گفت: آرى من در خاطرم دارم.
قبيضه او را نزد عبد الملك بن مروان برد و گفت: جريان مرد مفقود را براى مان بگو.
ابن شهاب گفت: سعيد بن مسيّب برايم گفت كه مردى در زمان عمر بن خطاب مفقود شد همسرش نزد عمر آمد. عمر مدّت چهار سال و چهار ماه را براى او معيّن كرد و چون عدّۀ آن زن تمام شد زن ازدواج نمود هنگامى كه شب زفاف اين زن رسيد همسر مفقودش از راه آمد. به او گفته شد:
همسرت ازدواج كرده و امشب نزد شوهرش مى رود. او نزد عمر بن خطاب آمد و به او گفت: اى امير مؤمنان! همسرم را دريابيد. عمر گفت: قصّۀ تو چيست؟ گفت: اى امير مؤمنان! همسرم (همسرم را دريابيد). عمر گفت: از دست نمى رود قصّه ات را برايم بگو. گفت: اى امير مؤمنان! من شب برهنه بيرون آمدم چون كارى داشتم بادى آمد و مرا پيچيد و اختيار از من گرفت و نزد گروهى رفتم كه در شب برايم آشكار مى شدند ولى در روز آنها را نمى ديدم اين چند سال و چند ماه را نزد آنان ماندم تا آن كه گروهى از جنّيان مسلمان با آنان جنگيدند و از آنان كشتند و اسير گرفتند و من در اسيران بودم جريان مرا پرسيدند و من به آنان گفتم. آنان گفتند كه اين دشمنان خدا اين كارشان بوده و تو برادر مسلمان مايى اگر مى خواهى نزد ما بمان و اگر مى خواهى تو را به خانواده ات باز گردانيم.
او گويد: گفتم: مرا به خانواده ام برگردانيد بيشتر دوست دارم. آنان به يك نفر از خودشان كه يك چشمش معيوب و نابينا بود و... نگاه كردند و گفتند: تو اين را به خانواده اش بر مى گردانى؟ او گفت:
منزلش كجاست؟ او گفت: من در زمانى كه مشرك بودم در حرّۀ مدينه بودم و با آنجا آشنايم اگر بخواهى تو را به جدّه مى برم. او گويد: گفتم: آرى مرا به جدّه ببر.
او گويد: مرا آوردند و گفتند: از او دربارۀ اين عيب چشمش مپرس. او گويد: مرا بر دوش سوار كرد و بالا برد تا در جدّه فرود آورد.
فحملنى و استعلانى(1) حتّى أنزلنى الجدّة، قال فقلت له اقرأ أخواننا السّلام، و قل لهم جزاكم اللّه خيراً و جزاك خيراً، قال فقال لى ألك حاجة قال قلت نعم أسألك عن عورتك فضحك و قال قد ظننت أنّهم حين خلوا بك قالوا لك لا تسأله عن عوره، لِمَ و أنا أخوك المسلم؟ قال كنّا سبعة نسترق السّمع، فصعدنا ليلة، فسمعنا خطّ القلم، قال فعرضت لنا شهب من نار، فرمى كل واحد منها نفسه، فوقعت فى بحر الأندلس أسفل جبل فوقعت علىّ فذهبت، فهذه قصّتى يا أمير المؤمنين امرأتى قال ان شئت صداقها، و ان شئت رددناها اليك، قال ردّها علىّ فردّها عليه.
367-40321-(1) تهذيب 92/8: و سأل علىّ بن جعفر أخاه موسى بن جعفر عليهما السلام عن يهودىّ أو نصرانىّ طلّق تطليقة، ثمّ أسلم هو و امرأته ما حالهما؟ قال ينكحها نكاحاً جديداً، قلت فان طلّقها بعد اسلامه تطليقةً أو تطليقتين، هل تعتدّ بما كان طلّقها قبل اسلامها؟ قال لا تعتدّ بذلك.
وتقدّم
فى رواية عمّار (1)من باب (70) حكم اباق العبد من أبواب نكاح العبيد ج 26 قوله عليه السلام لانّ إباق العبد طلاق امرأته و هو بمنزلة المرتدّ عن الاسلام.
وفى رواية السّرائر (2) قوله انّ العبد أبق تطلّق زوجته من اجل اباقه قال نعم.
ويأتى
فى رواية عمّار (2) من باب (2) أنّ المرتدّ عن فطرة دمه مباح من أبواب حدّ المحارب و المرتدّ ج 31 قوله عليه السلام و امرأته باينة منه يوم ارتدّ.
وفى رواية محمّدبن مسلم (3) قوله عليه السلام فلا توبة للمرتدّ و قد وجب قتله و بانت منه امرأته.
وفى رواية مسمع (6) من باب (4) انّ المرتدّ عن ملّة يستتاب ثلاثة أيّام قوله عليه السلام المرتدّ (عن الاسلام - خ) تعزل عنه إمرأته.
وفى رواية السكونى (7) و الجعفريّات (8) مثله.
1) . لايبعد أن يكون صحيحه - و استعلابى.
او گويد: من به او گفتم: به برادرانم سلام برسان و به آنان بگو خداوند جزاى خير به شما دهد و نيز به تو.
او گويد: به من گفت: آيا كارى دارى؟ او گويد: گفتم: آرى از تو دربارۀ اين عيبت مى پرسم. او خنديد و گفت:
گمان بردم كه آنان همان زمان كه با تو خلوت كردند به تو گفتند كه از او دربارۀ عيب و نابينايى چشمش مپرس چرا با اين كه من برادر مسلمان توام؟ او گفت: ما هفت نفر بوديم كه به استراق سمع مى رفتيم (براى گوش دادن اخبار عالم بالا) يك شب بالا رفتيم. كشيده شدن قلم را شنيديم او گويد: شهاب هاى آتشين به سمت ما آمد هر كدام از ما خودش را پرت كرد و من در درياى اندلس در پايين كوهى افتادم. شهاب بر من افتاد و يكى از دو چشمم از بين رفت اين جريان من است. اى امير مؤمنان! همسرم را برايم دريابيد. عمر گفت: اگر بخواهى مهرش را به تو مى دهيم و اگر بخواهى او را به تو باز مى گردانيم. او گفت: همسرم را برگردانيد و عمر همسرش را به او بازگرداند.»
باب 34 حكم طلاق مرد مشرك و زن مشرك
367-40321-(1) علىّ بن جعفر از برادرش موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ يهودى و مسيحى كه يك طلاق داد سپس او و همسرش مسلمان شدند وضعيّت اينان چگونه است پرسيد، حضرت فرمود: «او با همسرش ازدواج جديد مى كند.
پرسيدم: اگر پس از اسلام آوردن مجدّداً همسرش را يك طلاق و يا دو طلاق بدهد آيا به طلاقى كه پيش از اسلام آوردن داده است اعتنا بكند؟ حضرت فرمود: به آن طلاق اعتنا نمى كند (و آن به حساب نمى آيد)».
باب 35 حكم زوج مرد مرتد
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب هفتادم از باب هاى نكاح بردگان فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «فرار برده در حكم طلاق دادن همسرش مى باشد و بردۀ فرارى به سان مردى است كه از اسلام برگردد.»
و در روايت دوّم اين گفته كه: «بردۀ فرارى همسرش به خاطر فرارش مطلّقه مى شود؟ حضرت فرمود: آرى.»
مى آيد:
در روايت دوّم از باب دوّم از باب هاى حدّ محارب و مرتد فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «همسرش همان روز كه مَرد مرتد شود از او جدا مى شود.»
و در روايت سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «مرتد توبه ندارد و قتلش واجب است و همسرش از او جدا مى شود.»
و در روايت ششم از باب چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «مرتد همسرش از او بركنار مى شود.»
و در روايت هفتم و هشتم مانند آن.
368-40322-(1)كافى 129/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبد الجبّار و الرّزّاز عن أيّوب بن نوح و حميد بن زياد عن ابن سماعة تهذيب 38/8: استبصار 278/3: الحسن (بن محمّد - صا) ابن سماعة (جميعاً - كا) عن صفوان بن يحيى عن سعيد الأعرج عن أبي عبداللّه عليه السلام قال:
سألته عن رجل جعل أمر امرأته إلى رجل فقال اشهدوا أنّي (قد - يب - صا - خ كا) جعلت أمر فلانة إلى فلان (فيطلّقها - يب - خ صا كا خ) أ يجوز ذلك للرّجل(1) قال نعم. كافى 129/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 39/8: استبصار 278/3:
الحسين بن سعيد (وأبو علىّ الأشعريّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن محمّد بن اسماعيل جميعاً - كا) عن عليّ بن النّعمان عن سعيد الأعرج عن أبي عبداللّه عليه السلام فى رجل يجعل أمر امرأته (و ذكر مثله).
369-40323-(2)تهذيب 39/8: استبصار 279/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 130/6: الحسين(2) بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن(3)بن عليّ و حميد بن زياد عن ابن سماعة عن جعفر بن سماعة جميعاً عن حمّاد(4)بن عثمان عن زرارة عن أبي عبداللّه عليه السلام (أنّه - كا) قال لا تجوز الوكالة فى الطّلاق (كا - قال الحسن بن سماعة و بهذا الحديث نأخذ). (حمله الشّيخ رحمه الله على أنّه اذا كان الرّجل حاضراً فى البلد لم يصحّ توكيله فى الطّلاق و حمل ما يجوّز الوكالة على ما إذا كان غائباً).
370-40324-(3) تهذيب 39/8: استبصار 279/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 129/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن النّوفلي عن السّكونى عن أبي عبداللّه عليه السلام قال قال أمير المؤمنين عليه السلام
باب 36 وكالت در طلاق
368-40322-(1) سعيد اعرج گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه اختيار طلاق همسر خويش را به مرد ديگرى واگذار كرده است و گفته كه گواه باشيد كه من اختيار آن زن را به اين مرد داده ام پرسيدم كه آيا اين توكيل براى مرد جايز است؟ حضرت فرمود: آرى.»
369-40323-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «وكالت در طلاق جايز نيست.
حسن بن سماعه گويد: ما به اين روايت اخذ مى كنيم.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر موردى كه مرد در شهر حاضر است حمل كرده است. توكيل اين مرد در طلاق صحيح نيست و ديگر روايات را بر موردى كه مرد غايب است، حمل كرده است.
370-40324-(3) امير مؤمنان عليه السلام در مورد مردى كه طلاق همسرش را به دو مرد واگذار كرده و يكى از آن دو
فى رجل جعل طلاق امرأته بيد رجلين فطلّق أحدهما و أبىٰ الآخر فأبىٰ أمير المؤمنين عليه السلام(1)أن يجيز ذلك حتّى يجتمعا جميعاً على طلاق(1)تهذيب 39/8: استبصار 279/3:
محمّد بن يعقوب عن كافى 129/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن محمّد بن الحسن بن شمّون عن عبداللّه بن عبدالرّحمن عن مسمع عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل جعل طلاق امرأته (و ذكر مثله و زاد فى كا - و روى أنّه لا تجوز الوكالة فى الطّلاق).
371-40325-(2)كافى 129/6: محمّد عن أحمد بن محمّد عن ابن فضّال تهذيب 39/8: استبصار 278/3: الحسن(3)بن علىّ بن فضّال تهذيب 214/6: محمّد ابن علىّ بن محبوب عن يعقوب بن يزيد عن ابن فضّال عن فقيه 48/3: (عبداللّه - يب 214 - فقيه) ابن مسكان عن أبى هلال الرّازى قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام رجل وكّل رجلاً بطلاق امرأته اذا حاضت و طهرت و خرج الرّجل فبدا له فأشهد(4) أنّه قد أبطل ما كان أمره به و أنّه قد بدا له فى ذلك قال فليعلم أهله و ليعلم الوكيل.
وتقدّم
فى رواية محمّد بن عيسى (4)من باب (77) وضع الطين من قبر الحسين عليه السلام فيما بين المتاع من أبواب زيارة المعصومين عليهم السلام (ج 15) قوله و أمرنى عليه السلام أن اطلّقها عنه و أمتّعها بهذا المال.
وفى بعض احاديث باب (1) جواز الوكالة فى النّكاح و الطّلاق من ابواب الوكالة (ج 24) ما يناسب الباب. وفى احاديث باب (6) ما ورد فى بعث الحكمين المصلحين من اهل الزّوجين عند خوف الشّقاق من ابواب القسم و النّشوز (ج 26) ما يدلّ على ذلك.
وفى رواية الوابشى (14) من باب (17) انّ من طلّق ثلاثاً فى مجلس واحد تقع واحدة قوله رجل ولّى أمر امرأته رجلاً و أمره ان يطلّقها على السّنّة فطلّقها ثلاثاً فى مقعد واحد قال عليه السلام يردّ اى السّنّة.
طلاق داده و ديگرى طلاق نداده است فرمود: ايشان امتناع ورزيد از اين كه اين طلاق را نافذ و تمام بداند تا آن كه هر دو بر طلاق اتّفاق كنند.»
371-40325-(4) ابو هلال رازى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى مرد ديگرى را وكيل كرده تا همسرش را پس از يك حيض و در زمان پاكى طلاق دهد آنگاه براى سفر از شهر بيرون رفته است پس از آن تغيير راى برايش پديد آمد و لذا شاهد گرفت كه توكيل خويش را باطل كرده و از تصميم خود برگشته است.
حضرت فرمود: - در اين مورد - بايد همسر خويش و وكيل را از تصميم جديدش باخبر سازد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب هفتاد و هفتم از باب هاى زيارت معصومان عليه السلام اين گفته كه: «حضرت به من دستور داد كه همسرشان را از سوى ايشان طلاق دهم و با اين مال او را بهره مند سازم.»
و در برخى از روايات باب يكم از باب هاى وكالت مناسب اين باب.
و در روايات باب ششم از باب قسم و نشوز روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و در روايت چهاردهم از باب هفدهم اين گفته كه: «مرد اختيار همسرش را به مردى داد و به او امر كرد كه زنش را بر پايۀ سنّت طلاق دهد او هم آن زن را در يك مجلس سه طلاق داد.
حضرت فرمود: به سنّت پيامبر بازگردانده مى شود.»
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (1):229-230: «اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسٰانٍ وَ لاٰ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاّٰ أَنْ يَخٰافٰا أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِمٰا فِيمَا اِفْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ * فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِمٰا أَنْ يَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ يُبَيِّنُهٰا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ».
372-40326-(2)تهذيب 91/8: استبصار 290/3: الصفّار عن محمّد بن الحسين عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن أبى الحسن عليه السلام قال: سأله رجل و أنا حاضر عن رجل طلّق امرأته ثلاثاً فى مجلس واحد قال فقال لى أبو الحسن عليه السلام من طلّق امرأته ثلاثاً للسّنّة فقد بانت منه، قال ثمّ التفت الىّ فقال (يا - يب) فلان لا يحسن(1) أن تقول(2) مثل هذا.
373-40327-(2) كافى 76/6: (محمّد بن جعفر الرّزّاز عن أيّوب بن نوح، و أبو علىّ الأشعرى عن محمّد بن عبدالجبّار، و محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان، و حميد بن زياد عن ابن سماعة كلّهم - معلّق) عن صفوان عن ابن مسكان عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام فى المطلّقة التّطليقة الثّالثة لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و يذوق عُسيلتها(3).
374-40328-(3) كافى 76/6: (بهذا الاسناد - معلّق) عن تهذيب 33/8: استبصار 274/3: صفوان عن موسى بن بكر(4)عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام فى الرّجل يطلّق امرأته تطليقة ثمّ يراجعها بعد انقضاء عدّتها فاذا طلّقها الثّالثة(5)لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره فاذا تزوّجها غيره
1) . أن يقول - صا.
2) . لا تحسن - يب - لا تجسر - خ يب.
3) . الْعُسَيْلَة: ماء الرجل و النّطفة و قال الازهرى العسيلة فى هذا الحديث كناية عن حلاوة الجماع الّذى تكون بتغييب الحشفة فى فرج المرأة و لا يكون ذواق العسيلتين معاً إلّا بالتّغييب و ان لم ينزلا و أنّث العسيلة لأنّه شبّهها بقطعة من العسل و يقال عَسَلْتُ من طعامه عَسَلاً أى ذقت - اللسان 445/11.
4) . عن ابن بكير - يب - صا.
5) . ثلاثاً - يب - ثلاثة - صا.
باب 37 اثر سه بار طلاق دادن
خداوند تعالى مى فرمايد:
طلاق، (طلاقى كه رجوع و بازگشت دارد) دو مرتبه است (و پس از دو طلاق) بايد يا به طور شايسته همسر خود را نگهدارى كند (و آشتى نمايد) يا با نيكى او را رها سازد و براى شما حلال نيست كه چيزى از آنچه به آنها داده ايد، پس بگيريد مگر اينكه (دو همسر) بترسند كه حدود الهى را برپا ندارند در اين حال اگر بترسيد كه حدود الهى را رعايت نكنند گناهى بر آنها نيست كه زن، فديه و عوضى بپردازد تا شوهر او را طلاق دهد اينها حدود الهى است، از آن تجاوز نكنيد و هر كس از حدد الهى تجاوز كند ستمكار است.
و اگر (بعد از دو طلاق و رجوع، بار ديگر، شوهر) او را طلاق داد بعد از آن، زن بر او حلال نخواهد بود مگر اينكه همسر ديگرى انتخاب كند كه اگر (همسر دوّم) او را طلاق گفت، گناهى ندارند كه بازگشت كنند (و با يكديگر ازدواج نمايند) اگر اميد داشته باشند كه حدود الهى را محترم مى شمارند واين ها حدود الهى است كه خدا آن را براى گروهى كه آگاهند، بيان مى نمايد.(1)
372-40326-(1) احمد بن محمّد بن ابى نصر گويد: «من حاضر بودم كه مردى از امام هفتم عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را سه بار در يك مجلس طلاق داده است، پرسيد.
او گويد: حضرت به من فرمود: هر كس همسرش را بر پايۀ سنّت سه بار طلاق دهد همسرش از او جدا مى شود.
او گويد: سپس حضرت به من توجّهى كرد و گفت: اى فلان! نيكو نيست كه تو اينگونه بگويى.»
373-40327-(2) از امام صادق عليه السلام در مورد زنى كه براى بار سوّم طلاق داده شده است، روايت است كه: «وى براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند و آن شوهر دوّم شيرينى زن را بچشد.
(يعنى با او مباشرت جنسى كند)»
374-40328-(3) از امام باقر عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را يك طلاق مى دهد سپس به او پس از انقضاى عدّه اش رجوع مى كند روايت است كه: «اگر براى بار سوّم او را طلاق داد ديگر اين زن بر شوهرش حلال نمى شود تا آن كه با شوهر ديگرى ازدواج كند و اگر شوهر ديگرى با او ازدواج كرد ولى با او
1) . بقره 229/2 و 230.
ولم يدخل بها و طلّقها أو مات عنها لم تحلّ لزوجها الأوّل حتّى يذوق الآخر عسيلتها.
375-40329-(4) تهذيب 71/8: استبصار 299/3: الحسين بن سعيد عن صفوان بن يحيى عن اسحاق بن عمّار قال قلت لأبى إبراهيم عليه السلام الحامل يطلّقها زوجها ثمّ يراجعها (ثمّ يطلّقها ثمّ يراجعها - فقيه صا) ثمّ يطلّقها الثّالثة فقال تبين منه(1)و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره. فقيه 331/3: سئل الصادق عليه السلام عن المرأة الحامل (و ذكر مثله). (حملها الشّيخ رحمه الله على طلاق العدّة). المقنع 116: سئل الصادق عليه السلام عن المرأة الحامل يطلّقها و ذكر نحوه.
376-40330-(5) تهذيب 66/8: استبصار 297/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب عن طربال قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته تطليقةً قبل أن يدخل بها و أشهد على ذلك و أعلمها قال قد بانت منه ساعة طلّقها و هو خاطب من الخطّاب، قلت فان تزوّجها ثمّ طلّقها تطليقةً اُخرىٰ قبل أن يدخل بها؟ قال قد بانت منه ساعة طلّقها قلت فان تزوّجها من ساعته أيضاً ثمّ طلّقها تطليقة؟ قال قد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره.
377-40331-(6) تهذيب 65/8: استبصار 297/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن سيف (بن عميرة - صا) عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام فى امرأة طلّقها زوجها ثلاثاً قبل أن يدخل بها قال لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره.
378-40332-(7) تهذيب 66/8: استبصار 298/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن اسماعيل بن بزيع عن الرّضا عليهما السلام قال البكر اذا طلّقت ثلاث مرّات و تزوّجت من غير نكاح فقد بانت و لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره.
379-40333-(8) تهذيب 30/8: استبصار 271/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 77/6: حميد بن زياد عن (الحسن - صا) ابن سماعة عن محمّد بن زياد و صفوان عن رفاعة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته حتّى بانت منه و انقضت عدّتها، ثمّ تزوّجت زوجاً آخر فطلّقها أيضاً، ثمّ تزوّجها(2)زوجها الأوّل أ يهدم(3)ذلك الطّلاق الأوّل؟ قال نعم قال ابن سماعة و كان ابن بكير يقول المطلّقة اذا طلّقها زوجها ثمّ تركها حتّى تبين ثمّ تزوّجها فانّما هى
مباشرت جنسى نكرد و او را طلاق داد و يا مُرد اين زن براى شوهر اوّلش حلال نمى شود تا ديگرى شيرينى او را بچشد. (يعنى با او مباشرت جنسى كند).»
375-40329-(4) اسحاق بن عمّار گويد: «به امام هفتم عليه السلام گفتم: زن باردار شوهرش او را طلاق مى دهد سپس به او رجوع مى كند سپس او را طلاق مى دهد آنگاه به او رجوع مى كند سپس او را براى بار سوّم طلاق مى دهد. حضرت فرمود: زن از مرد جدا مى شود و براى مرد حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند.»
376-40330-(5) طربال گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را پيش از مباشرت جنسى با وى يك بار طلاق داده و بر اين طلاق شاهد گرفته و زن را با خبر از طلاق كرده، پرسيدم. حضرت فرمود: اين زن همان ساعت كه مرد او را طلاق داده از وى جدا شده است و مرد يكى از خواستگاران است.
گفتم: حال اگر مرد مجدّداً با زن ازدواج كند و سپس او را پيش از مباشرت جنسى با وى يك طلاق ديگر دهد؟ حضرت فرمود: اين زن همان ساعت كه مرد او را طلاق داد از او جدا شده است.
گفتم: اگر مرد مجدّداً همان ساعت با زن ازدواج كند سپس او را يك طلاق ديگر دهد؟ حضرت فرمود:
اين زن از مرد جدا شده است و براى او حلال نيست تا با شوهر ديگرى ازدواج كند.»
377-40331-(6) از امام صادق عليه السلام در مورد زنى كه شوهرش وى را سه بار پيش از مباشرت جنسى با او طلاق داده است، روايت است كه حضرت فرمود: «اين زن براى شوهرش حلال نمى شود تا آن كه با شوهر ديگرى ازدواج كند.»
378-40332-(7) حضرت رضا عليه السلام فرمود: «باكره اگر سه بار طلاق داده شود و بدون مباشرت جنسى ازدواج كند از شوهرش جدا مى شود براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند.»
379-40333-(8) رفاعه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق داده سپس زن از او جدا شده است و عدّۀ زن تمام گشته آنگاه زن با شوهر ديگرى ازدواج كرده و او نيز زن را طلاق داده است پس از آن شوهر اوّل با زن ازدواج كرده است، پرسيدم كه آيا اين (ازدواج مجدّد) طلاق را از بين مى برد؟ حضرت فرمود: آرى.
حسن بن سماعه گويد: ابن بكير مى گفت: زن مطلّقه هنگامى كه شوهرش او را طلاق دهد سپس او را رها كند تا جدا گردد پس از آن مرد با آن زن ازدواج كند تنها آن زن نزد مرد با يك طلاق جديد خواهد بود (يعنى تنها همان طلاقى كه جديداً داده شده است به حساب مى آيد).
عنده على طلاق مستأنف، قال ابن سماعة و ذكر الحسين بن هاشم أنّه سأل ابن بكير عنها فأجابه بهذا الجواب فقال له سمعت فى هذا شيئاً؟ فقال رواية رفاعة، فقال انّ رفاعة روى أنّه اذا دخل بينهما زوج فقال زوج و غير زوج عندى سواء فقلت سمعت فى هذا شيئاً؟ فقال لا، هذا ممّا رزق اللّه عزّ و جلّ من الرّأى قال ابن سماعة و ليس نأخذ بقول ابن بكير فانّ الرّواية اذا كان بينهما زوج.
380-40334-(9) تهذيب 35/8: استبصار 276/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن أحمد بن محمّد عن الحسن بن محبوب عن عبداللّه بن بكير عن زرارة بن أعين قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول الطّلاق الّذى يحبّه اللّه تعالى و الّذى يطلّق الفقيه و هو العدل بين المرأة و الرّجل أن يطلّقها فى استقبال الطّهر بشهادة شاهدين و ارادة من القلب ثمّ يتركها حتّى تمضىٰ ثلاثة قروء، فاذا رأت الدّم فى أوّل قطرة من الثّالثة و هى آخر القروء لأنّ الأقرأ هى الأطهار فقد بانت منه و هى أملك بنفسها، فان شاءت تزوّجته و حلّت له (بلا زوج - يب) فان فعل هذا بها مائة مرّة هدم ماقبله و حلّت (بلازوج - يب)(1)و ان راجعها قبل أن تملك نفسها ثمّ طلّقها ثلاث مرّات يراجعها و يطلّقها، لم تحلّ له إلّا بزوج. (قال الشّيخ رحمه الله فهذه الرّواية آكد شبهة من جميع ما تقدّم من الرّوايات لانّها لا تحتمل شيئاً ممّا قلناه لكونها مصرّحة خالية من و جوه الاحتمال إلّا أنّ طريقها عبداللّه بن بكير و قد قدّمنا من الأخبار ما تضمّن أنّه قال حين سئل عن هذه المسألة هذا ممّا رزق اللّه من الرّأى و لو كان سمع ذلك من زرارة لكان يقول حين سأله حسين بن هاشم و غيره عن ذلك و انّه هل عندك فى ذلك شىء؟ كان يقول نعم رواية زرارة و لا يقول نعم رواية رفاعة الخ فراجع - و قال فى الوافى كيف يطعن هو (اى الشّيخ رحمه الله فى ابن بكير و هو الّذى و ثّقه فى فهرسته (الى أن قال) و ينبغى ان يحمل على التّقيّة).
381-40335-(10) تهذيب 30/8: استبصار 272/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن سيف بن عميرة عن عبداللّه بن سنان قال اذا طلّق الرّجل فليطلّق على طهر بغير جماع بشهود، فان تزوّجها بعد ذلك فهى عنده على ثلاث و بطلت التّطليقة الاولى، و ان طلّقها
1) . للأزواج - صا.
ابن سماعه گويد: حسين بن هاشم گفته كه در اين باره از ابن بكير پرسيده و ابن بكير همين پاسخ را به او داده است پس از آن حسين بن هاشم به او گفته كه در اين باره چيزى شنيده اى؟ (يعنى روايتى از معصومان شنيده اى) او گفته كه روايت رفاعه را شنيده ام او افزوده كه رفاعه روايت كرده كه اين يك طلاقه بودن زمانى كه ميان اين زن و مرد شوهرى وارد شود (و پس از طلاق اوّل، زن با مرد ديگرى ازدواج كند) و ابن بكير گفته شوهر كردن و شوهر نكردن نزد من يكسان است. من گفتم: در اين باره (دربارۀ تصميم) روايتى شنيده اى؟ گفت: نه اين نظريه اى است كه خداوند عنايت كرده است.
ابن سماعه گفت: ما به سخن ابن بكير اخذ نمى كنيم چون روايت در صورتى است كه ميان زن و مرد شوهرى باشد (شوهرى فاصله شود)»
380-40334-(9) زرارة بن اعين گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: طلاقى كه خدا آن را دوست مى دارد و همان كه فقيه طلاق مى دهد و بين زن و مرد عدالت است اين است كه مرد در ابتداى طهر با شهادت دو شاهد و قصد قلبى زن را طلاق دهد سپس او را واگذارد تا سه طهر بگذرد و چون اولين قطرۀ خون سوّم را كه آخرين سه قرء است ديد - چون قرءها همان طهرها هستند - زن از مرد جدا مى شود و او نسبت به خويش مالك تر است اگر بخواهد با مرد ازدواج مى كند و مرد براى او حلال است و اگر مرد اين كار را با زن صد بار انجام دهد گذشته را از بين مى برد و زن حلال است ولى اگر مرد به زن رجوع كند پيش از آن كه زن مالك خويش شود سپس او را طلاق دهد و سه بار اين كار را بكند به او رجوع كند و او را طلاق دهد ديگر آن زن بدون شوهر (جديد) بر اين مرد حلال نمى شود.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «اين روايت زراره شبهه ناك تر از همه رواياتى است كه گذشت چون هيچكدام از توجيه هايى را كه ما گفتيم، بر نمى تابد چون اين روايت زراره صراحت دارد و احتمالات در آن راه ندارد تنها اين نكته هست كه در سند اين روايت عبداللّٰه بن بكير است و ما قبلاً روايتى را آورديم كه هنگامى كه از ابن بكير دربارۀ اين مسأله سؤال شده او گفت اين نظريه اى است كه خداوند به من عنايت كرده است و اگر از زراره اين روايت را شنيده بود به هنگامى كه حسين بن هاشم و ديگران از او در اين باره مى پرسيدند كه آيا در اين باره روايتى دارى؟ مى گفت: آرى روايت زراره (همين روايت) و نمى گفت روايت رفاعه... مراجعه كنيد.»
مرحوم فيض كاشانى در كتاب وافى مى گويد: «چگونه شيخ طوسى قدس سره بد ابن بكير را مى گويد (چون ظاهر كلام شيخ طوسى اين است كه ابن بكير از زراره در حقيقت اين روايت را نداشته است) با اينكه خود شيخ در فهرستش او را توثيق مى كند... تا آن كه گويد: و شايسته است كه اين روايت بر تقيّه حمل گردد.»
381-40335-(10) عبداللّٰه بن سنان گويد: «هنگامى كه مرد همسرش را طلاق مى دهد بايد كه در حال طهر و پاكى بدون ا ينكه مباشرت جنسى كرده باشد و با حضور شاهدان باشد و اگر مرد پس از آن با اين زن ازدواج كرد اين زن نزد مرد با سه طلاق باقيمانده است و طلاق اوّل باطل مى شود و نيز اگر مرد، زن را دو طلاق داد سپس از او دست نگه داشت (و به او رجوع نكرد) تا حيض دوّم گذشت زن از مرد با
اثنتين ثمّ كفّ عنها حتّى تمضى الحيضة الثانية بانت منه بثنتين و هو خاطب من الخطّاب فان تزوّجها بعد ذلك فهى عنده على ثلاث تطليقات و بطلت الاثنتان، فان طلّقها ثلاث تطليقات على العدّة لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره. (قال الشيخ رحمه الله فى صا - فأوّل ما فى هذه الرواية أنّها موقوفة غير مسندة لأنّ عبداللّه بن سنان لم يسندها إلى أحد من الأئمّة عليهم السلام، و اذا كان الأمر على ذلك جاز ان يكون قد قال ذلك برأيه كما قال عبداللّه بن بكير أو يكون عبداللّه بن سنان قد أخذه من عبداللّه بن بكير و أفتىٰ به كما سمعه، و اذا احتمل ذلك لم يعترض بها على ما تقدّم من الرّوايات. غير أنّ هذا الخبر رواه(1)محمّد بن الحسن الصّفار عن أحمد بن محمّد ابن عيسى عن أبى الحسن(2)عن سيف بن عميرة عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام مثله (قال الشيخ رحمه الله فجاءت هذه الرّواية مسندة و الوجه فيها أن تحمل على أنّ الّذى يسئل أنّه تزوّج بامرأة بعد انقضاء عدّتها يكون انّما تزوّجها بعد أن كان قد تزوّجها زوج آخر فدخل بها ثمّ فارقها بموت أو بطلاق، لأنّ الزّوج على هذا الوصف يهدم ما تقدّم من الطّلاق، واحدةً كانت أو اثنتين أو ثلاثاً).
382-40336-(11) كافى 78/6: تهذيب 30/8: استبصار 271/3: محمّد بن أبى عبداللّه عن معاوية بن حكيم عن عبداللّه بن المغيرة قال: سألت عبداللّه بن بكير عن رجل طلّق امرأته واحدةً، ثمّ تركها حتّى بانت (منه - كا - يب) ثمّ تزوّجها قال هى معه كما كانت فى التّزويج، قال قلت (له - كا) فانّ رواية رفاعة اذا كان بينهما زوج فقال لى عبداللّه هذا زوج (و - كا - يب) هذا ممّا رزق اللّه من الرّأى - كافى: و متى ما طلّقها واحدةً فبانت [منه] ثمّ تزوّجها زوج آخر ثمّ طلّقها زوجها فتزوّجها الأوّل، فهى عنده مستقبلة كما كانت قال فقلت لعبد اللّه هذا برواية من؟ فقال هذا ممّا رزق اللّه، قال معاوية بن حكيم روى أصحابنا عن رفاعة بن موسى أنّ الزّوج يهدم الطّلاق الأوّل، فان تزوّجها (الأوّل - خ) فهى عنده مستقبلة فقال أبو عبداللّه عليه السلام يهدم الثّلاث ولايهدم الواحدة و الثّنتين و رواية رفاعة عن أبي عبداللّه عليه السلام هو الّذى احتجّ به ابن بكير.
دو طلاق جدا مى شود و مرد يكى از خواستگاران است و اگر مرد با اين زن بعد از آن ازدواج كند زن نزد مرد با سه طلاق (باقيمانده) است و دو طلاق باطل مى شود و اگر مرد زن را سه طلاق بر پايۀ عدّه داد زن براى مرد حلال نمى شود تا زن با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
شيخ طوسى قدس سره در كتاب استبصار فرمود: «نخستين اشكال اين روايت آن است كه اين روايت موقوف است و مستند نيست چون عبداللّٰه بن سنان اين روايت را به احدى از امامان عليهم السلام اسناد نداده است و هنگامى كه چنين است ممكن است كه اين سخن را به رأى خويش گفته باشد آن گونه كه عبداللّٰه بن بكير گفت و يا اينكه عبداللّٰه بن سنان از عبداللّٰه بن بكير اين نظر را گرفته باشد و آنگونه كه شنيده بدان فتوى داده باشد و چون اين احتمال در آن مى رود ديگر اين روايت در برابر روايات پيشين نمى تواند قرار گيرد.
تنها اين نكته است كه همين روايت را محمّد بن حسن صفّار از احمد بن محمّد بن عيسى و او از ابى الحسن و او از سيف بن عميره و او از عبداللّٰه بن سنان و او از امام صادق عليه السلام روايت كرده است.
شيخ طوسى قدس سره گويد: پس اين روايت با سند و مسند نيز آمده است و توجيه آن اين است كه اين روايت بر موردى حمل شود كه سؤال از اينكه شوهر با زن پس از گذشت عدّه اش ازدواج كند تنها در صورتى است كه شوهر ديگرى با آن زن ازدواج كرده و يا مباشرت جنسى نموده و با مرگ يا طلاق از اين زن جدا شده (و سپس شوهر اوّل با زن مجدّداً ازدواج كرده است) چون در اين شكل شوهر دوّم طلاق گذشته را از بين مى برد يك طلاق يا دو طلاق و يا سه طلاق باشد (فرقى نمى كند)»
382-40336-(11) عبداللّٰه بن مغيره گويد: «از عبداللّٰه بن بكير دربارۀ مردى كه همسرش را يك طلاق داده است سپس او را رها كرده تا زن از او جدا شده است پس از آن با وى ازدواج نموده است، پرسيدم.
عبداللّٰه بن بكير گفت: اين زن با مرد است آن گونه كه در ازدواج بود.
عبداللّٰه بن مغيره گويد: به عبداللّٰه بن بكير گفتم: روايت رفاعه در صورتى است كه ميان شان شوهرى (فاصله) باشد. عبداللّٰه بن بكير به من گفت: اين شوهر است. اين نظرى است كه خدا عنايت كرده است.
و هر زمان زن را يك طلاق دهد و زن از مرد جدا شود سپس شوهرى ديگر با او ازدواج كند آنگاه او اين زن را طلاق دهد و شوهر اوّل با او ازدواج كند پس اين زن نزد شوهر اوّل از نو شروع مى كند آن گونه كه اوّل بود.
عبداللّٰه بن مغيره گويد: به عبداللّٰه بن بكير گفتم: اين طبق روايت چه كسى است؟ او گفت: اين عنايتى است كه خدا كرده.
معاوية بن حكيم گويد: ياران ما از رفاعة بن موسى روايت كرده اند كه شوهر طلاق اوّل را از بين مى برد و در نتيجه اگر شوهر اوّل مجدّداً با زن ازدواج كند زن نزد او از نو آغاز مى كند. امام صادق عليه السلام فرمود: سه طلاق را از بين مى برد ولى يك طلاق و دو طلاق را از بين نمى برد.
و روايت رفاعه از امام صادق عليه السلام همان است كه ابن بكير به آن احتجاج كرده است.»
383-40337-(12) تهذيب 29/8: استبصار 270/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 77/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عبداللّه بن المغيرة عن شعيب الحدّاد(1)عن معلّى بن خنيس عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل(2)طلّق امرأته ثمّ لم يراجعها(3)حتّى حاضت (ثمّ تزوّجها ثمّ طلّقها فتركها حتّى حاضت ثلاث حيضٍ - يب صا) من غير أن يراجعها - يعنى يمسّها - قال له أن يتزوّجها أبداً ما لم يراجع و يمسّ(4)(قال الشيخ رحمه الله يحتمل أن يكون المراد به إذا كانت قد تزوّجت زوجاً آخر ثمّ فارقها بموت أو طلاق). كافى 77/6: حميد بن زياد عن عبيداللّه بن أحمد عن ابن أبى عمير عن عبداللّه بن المغيرة عن شعيب الحدّاد عن المعلّى بن خنيس عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل طلّق امرأته ثمّ لم يراجعها حتّى حاضت ثلاث حيض ثمّ تزوّجها ثمّ طلّقها فتركها حتّى حاضت ثلاث حيض ثمّ تزوّجها ثمّ طلّقها من غير أن يراجعها ثمّ تركها حتّى حاضت ثلاث حيض قال: له ان يتزوّجها أبداً ما لم يراجع و يمسّ، و كان ابن بكير و أصحابه يقولون هذا فأخبرني عبداللّه بن المغيرة قال قلت له من أين قلت هذا قال قلته من قِبَل رواية رفاعة روى عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه يهدم ما مضى قال قلت له فانّ رفاعة انّما قال طلّقها ثمّ تزوّجها رجل ثمّ طلّقها ثمّ تزوّجها الأوّل أنّ ذلك يهدم الطّلاق الأوّل.
384-40338-(13) تهذيب 65/8: استبصار 297/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن يعقوب عن محمّد ابن أبى عمير عن جميل تهذيب 65/8: استبصار 297/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن جعفر بن محمّد بن حكيم عن جميل بن درّاج عن محمّد ابن مسلم (وحمّاد بن عثمان عن الحلبىّ - يب خ صا - خ) عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل طلّق امرأته ثمّ تركها حتّى انقضت عدّتها ثمّ تزوّجها ثمّ طلّقها من غير أن يدخل بها (ثمّ تزوّجها ثمّ طلّقها من قبل أن يدخل بها - صا - خ) حتّى فعل ذلك بها ثلاثاً قال لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره. تفسير العيّاشى 119/1: محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام (مثل ما فى يب).
383-40337-(12) از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را طلاق داد سپس به او رجوع نكرد تا زن سه حيض شد آنگاه با او ازدواج كرد سپس او را طلاق داد و رها كرد تا سه حيض شد بدون اينكه به زن رجوع كند يعنى با او مباشرت جنسى كند، روايت است كه حضرت فرمود: «مرد مى تواند هميشه با او ازدواج كند مادامى كه رجوع و مباشرت جنسى نداشته باشد.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «احتمال مى رود كه منظور از اين روايت زمانى است كه زن با شوهر ديگرى ازدواج كند سپس با مرگ و يا طلاق از او جدا شود.»
384-40338-(13) امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را طلاق داد سپس او را رها كرد تا عدّه اش گذشت آنگاه با او ازدواج كرد و سپس او را بدون اينكه با او مباشرت جنسى كند طلاق داد سپس با او ازدواج كرد و آنگاه پيش از مباشرت جنسى با وى او را طلاق داد تا اينكه اين كار را سه بار با او كرد، فرمود: «اين زن براى اين مرد حلال نمى شود تا با شوهر ديگر ازدواج كند.»
385-40339-(14) نوادر أحمد بن محمّد 111: النضر بن سويد عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول من طلّق ثلاثاً و لم يراجع حتّى تبين فلا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، فاذا تزوّجت زوجاً و دخل بها حلّت لزوجها الأوّل.
386-40340-(15) تهذيب 28/8: استبصار 270/3: الحسين بن سعيد عن حمّاد بن عيسى عن عمر بن اذينة عن زرارة و بكير ابنى أعين و محمّد بن مسلم و بريد بن معاوية العجلى و الفضيل بن يسار و اسماعيل الأزرق و معمّر بن يحيى بن سام(1)كلّهم سمعه من أبى جعفر عليه السلام و مِن ابنه بعد أبيه عليهما السلام بصفة(2)ما قالوا و ان لم أحفظ حروفه غير أنّه لم يسقط جمل معناه أنّ الطّلاق الّذى أمر اللّه تعالى به فى كتابه و سنّة نبيّه صلى الله عليه و آله أنّه اذا حاضت المرأة و طهرت من حيضها أشهد رجلين عدلين قبل أن يجامعها على تطليقة، ثمّ هو أحقّ برجعتها مالم تمض (لها - يب) ثلاثة قروء، فان راجعها كانت عنده على تطليقتين، و ان مضت ثلاثة قروء قبل أن يراجعها فهى أملك بنفسها، فان أراد أن يخطبها مع الخطّاب خطبها، فان تزوّجها كانت (هى - صا) عنده على تطليقتين و ما خلا هذا فليس بطلاق.
387-40341-(16) كافى 76/6: محمّد بن جعفر الرّزّاز عن أيّوب بن نوح، و أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان و حميد بن زياد تهذيب 33/8: استبصار 274/3: محمّد بن يعقوب عن حميد بن زياد عن ابن سماعة (كلّهم - كا) عن صفوان عن ابن مسكان عن أبى بصير قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام المرأة الّتى لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره قال هى الّتى تطلّق، ثمّ تراجع ثمّ تطلّق ثمّ تراجع ثمّ تطلّق الثّالثة فهى الّتى لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره (و - كا - يب) يذوق عسيلتها.
388-40342-(17) تفسير العيّاشى 116/1: عن ابى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المرأة الّتى لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره الّتى تطلّق ثمّ تراجع(3)ثمّ تطلّق ثمّ تراجع ثمّ تطلّق الثّالثة فلا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره أنّ اللّه جلّ و عزّ يقول «اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسٰانٍ» والتّسريح هو التّطليقة الثّالثة.
385-40339-(14) محمّد بن قيس گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: هر كس سه طلاق دهد و رجوع نكند تا زن جدا شود آن زن براى او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و هنگامى كه با شوهرى ازدواج كرد و آن شوهر با او مباشرت جنسى نمود اين زن براى شوهر اوّلش حلال مى شود.»
386-40340-(15) حسين بن سعيد از حماد بن عيسى و او از عمر بن اذينه و عمر بن اذينه از زراره و بكير - كه هر دو از فرزندان اعين هستند - و از محمّد بن مسلم و بريد بن معاويه عجلى و فضيل بن يسار و اسماعيل ازرق و معمّر بن يحيى بن سام روايت كرده اند كه همه از امام باقر عليه السلام و از فرزند ايشان پس از او (منظور حضرت صادق عليه السلام است) همان را كه گفته اند شنيده اند گر چه من عين حروف (و لفظ) سخن آنان را به خاطر نسپرده ام ولى منظور آنان از بين نرفته است و آن اين است كه: «طلاقى كه خداوند تعالى در كتابش و سنت پيامبرش بدان امر كرده آن است كه هنگامى كه زن حيض شود و از حيضش پاك گردد دو مرد عادل را پيش از مباشرت جنسى با او بر طلاق شاهد گيرد سپس مرد به رجوع به زن مادامى كه سه طهر از زن نگذشته باشد سزاوارتر است. پس اگر به او رجوع كرد زن نزد او با دو طلاق باقيمانده مى ماند ولى اگر سه طهر گذشت پيش از آن كه مرد به زن رجوع كند زن اختيار خود را دارد و مرد اگر خواست مى تواند همراه خواستگاران از وى خواستگارى كند و اگر مرد با زن ازدواج كرد زن نزد مرد با دو طلاق مى باشد و غير از اين طلاق نيست.»
387-40341-(16) ابوبصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: زنى كه براى شوهرش حلال نمى گردد تا با شوهرى ديگر ازدواج كند (كيست؟) حضرت فرمود: او همان زنى است كه طلاق داده مى شود آنگاه به او رجوع مى شود پس طلاق داده مى شود آنگاه به او رجوع مى شود سپس براى بار سوم طلاق داده مى شود اين همان زنى است كه براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و شوهر دوم شيرينى او را بچشد (يعنى با او مباشرت جنسى كند)»
388-40342-(17) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه براى شوهرش حلال نيست تا با شوهرى ديگر ازدواج كند همان است كه طلاق داده مى شود آنگاه به او رجوع مى شود سپس طلاق داده مى شود آنگاه به او رجوع مى شود سپس براى بار سوّم طلاق داده مى شود وى براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند خداوند عز و جل مى فرمايد: «طلاق، (طلاقى كه رجوع و بازگشت دارد) دو مرتبه است (و پس از دو طلاق) بايد يا به طور شايسته همسر خود را نگهدارى كند (و آشتى نمايد) يا با نيكى او را رها سازد» و رها سازى همان طلاق سوّم است.»
389-40343-(18) تفسير العيّاشى 116/1: عن ابى بصير عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ اللّه يقول «اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسٰانٍ» [قال] التّسريح بالإحسان التّطليقة الثّالثة.
390-40344-(19) تفسير العيّاشى 116/1: عن سماعة بن مهران قال: سألته عن المرأة الّتى لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره قال هى الّتى تطلّق ثمّ تراجع ثمّ تطلّق ثمّ تراجع ثمّ تطلّق الثّالثة فهى الّتى لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره و تذوق عسيلته و يذوق عسيلتها و هو قول اللّه «اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسٰانٍ» التّسريح بالأحسان التّطليقة الثّالثة.
391-40345-(20) الدعائم 297/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام أنّهما قالا اذا طلّق الرّجل امرأته ثلاثاً للعدّة لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و يدخل بها و يذوق عسيلتها و تذوق عسيلته.
392-40346-(21) كافى 428/5: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال فى رجل نكح امرأة و هى فى عدّتها قال يفرّق بينهما ثمّ تقضى عدّتها، فان كان دخل بها فلها المهر بما استحلّ من فرجها و يفرّق بينهما، و ان لم يكن دخل بها فلا شىء لها قال و سألته عن الّذى يطلّق ثمّ يراجع، ثمّ يطلّق ثمّ يراجع ثمّ يطلّق قال لا تحلّ له (أبداً - يب) حتّى تنكح زوجاً غيره فيتزوّجها رجل آخر، فيطلّقها على السّنّة، ثمّ ترجع إلى زوجها الأوّل فيطلّقها ثلاث مرّات على السّنّة فتنكح زوجاً غيره، فيطلّقها ثمّ ترجع إلى زوجها الاوّل فيطلّقها ثلاث مرّات على السّنّة (ثمّ تنكح - كا) فتلك الّتى لاتحلّ له أبداً و الملاعنة لا تحلّ له أبداً تهذيب 311/7: محمّد بن يعقوب عن محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الّذى يطلّق و ذكر مثله. الخصال 421: حدّثنا محمّد بن الحسن بن أحمد بن الوليد رضى الله عنه قال حدّثنا محمّد بن الحسن الصّفّار عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن خالد البرقىّ عن القاسم بن محمّد الجوهرىّ عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الّتى تطلّق ثمّ تراجع ثمّ تطلّق قال لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و الّتى يطلّقها الرّجل ثلاثاً فيتزوّجها رجل آخر (و ذكر نحوه).
389-40343-(18) امام باقر عليه السلام فرمود: «خداوند عز و جل مى فرمايد: «طلاق، (طلاقى كه رجوع و بازگشت دارد) دو مرتبه است (و پس از دو طلاق) بايد يا به طور شايسته همسر خود را نگهدارى كند (و آشتى نمايد) يا با نيكى او را رها سازد» حضرت فرمود: رها سازى با نيكى همان طلاق سوّم دادن است.»
390-40344-(19) سماعة بن مهران گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ زنى كه براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند، پرسيدم. حضرت فرمود: او همان زنى است كه طلاق داده مى شود آنگاه به او رجوع مى شود سپس طلاق داده مى شود آنگاه به او رجوع مى شود سپس براى بار سوّم طلاق داده مى شود اين همان زنى است كه براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و زن شيرينى مرد و مرد شيرينى زن را بچشد و اين فرموده خداوند عز و جل است كه: «طلاق، (طلاقى كه رجوع و بازگشت دارد) دو مرتبه است (و پس از دو طلاق) بايد يا به طور شايسته همسر خود را نگهدارى كند (و آشتى نمايد) يا با نيكى او را رها سازد» به نيكى رها سازى همان طلاق سوّم دادن است.»
391-40345-(20) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «هنگامى كه مرد همسرش را سه بار براى عدّه طلاق دهد او براى مرد حلال نمى شود مگر اينكه با شوهرى ديگر ازدواج كند و آن شوهر با او مباشرت جنسى كند و شيرينى زن را بچشد و زن شيرينى مرد را بچشد.»
392-40346-(21) امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه با زنى در عدّه اش ازدواج كند فرمود: «اين دو از هم جدا مى شوند و زن عدّه اش را تمام كند و اگر در عدّه با او مباشرت جنسى كرده است بايد كه مهر را در برابر اين مباشرت جنسى به زن بپردازد و اين دو (براى هميشه) از هم جدا مى شوند ولى اگر در عدّه با او مباشرت جنسى نكرده است زن حق مهر ندارد.
ابو بصير گويد: از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق مى دهد سپس رجوع مى كند مجدّداً طلاق مى دهد و باز رجوع مى كند براى بار سوّم نيز طلاق مى دهد، پرسيدم. حضرت فرمود:
اين زن تا زمانى كه شوهر ديگرى نكند بر آن مرد حرام است بايد مرد ديگرى با او ازدواج كند و پس از آن بر طبق سنّت او را طلاق دهد تا آن زن بتواند با شوهر اوّل ازدواج كند. حضرت افزود: اگر اين سه طلاق به همين شكل سه بار انجام گيرد آن زن بر شوهرش حرام ابدى مى شود و زنى هم كه با لعان از شوهر جدا شده است ديگر براى او حلال نمى شود.»
393-40347-(22) تهذيب 41/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 75/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب عن أبى بصير قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن الطّلاق الّذى لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره فقال أخبرك بما صنعت أنا بامرأة كانت عندى فأردت(1)أن أطلّقها فتركتها حتّى إذا طمثت و طهرت (ثمّ - خ يب) طلّقتها من غير جماع، و أشهدت على ذلك شاهدين، ثمّ تركتها حتّى إذا كادت(2)أن تنقضي عدّتها راجعتها و دخلت بها و تركتها حتّىٰ (إذا - كا) طمثت و طهرت (ثمّ - خ يب) طلّقتها على طهر من غير جماع بشاهدين، ثمّ تركتها حتّى إذا كان(3)قبل أن تنقضي عدّتها راجعتها و دخلت بها (وتركتها - خ يب) حتّى إذا طمثت و طهرت طلّقتها على طهر بغير جماع بشهود و انّما فعلت ذلك بها لأنّه(4)لم يكن لى بها حاجة. تفسير العيّاشي 118/1: عن أبى بصير سألت أبا جعفر عليه السلام (و ذكر نحوه و زاد فيه - بعد قوله و دخلت بها (ومسستها).
394-40348-(23) تفسير العيّاشى 118/1: عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الطّلاق الّذى لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره قال هو الّذى يطلّق ثمّ يراجع و الرّجعة هو الجماع ثمّ يطلّق ثمّ يراجع ثمّ يطلّق الثّالثة فلا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، و قال الرّجعة الجماع و إلّا فهى واحدة.
395-40349-(24) كافى 76/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر و حميد بن زياد عن ابن سماعة عن جعفر بن سماعة و علىّ بن خالد عن عبدالكريم عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له المرأة الّتى لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره، قال هى الّتى تطلّق ثمّ تراجع ثمّ تطلّق ثمّ تراجع تمّ تطلّق فهى الّتى لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و قال الرّجعة بالجماع و إلّا فانّما هى واحدة.
396-40350-(25) تفسير العيّاشى 117/1: عن عبداللّه بن فضالة عن العبد الصّالح عليه السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته عند قرئها تطليقة، ثمّ لم يراجعها ثمّ طلّقها عند قرئها الثّالثة فبانت منه أله أن يراجعها؟ قال نعم قلت قبل أن تتزوّج زوجاً غيره؟ قال نعم قلت له فرجل طلّق امرأته تطليقة ثمّ راجعها ثمّ طلّقها ثمّ راجعها ثمّ طلّقها قال لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره.
393-40347-(22) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ طلاقى كه زن براى مرد حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند، پرسيدم، حضرت فرمود: تو را با خبر سازم از كارى كه با زنى كه نزد من بود كردم تصميم گرفتم كه او را طلاق بدهم او را رها كردم تا زمانى كه حيض شد و پاك گرديد سپس او را بى آنكه مباشرت جنسى كنم طلاق دادم و بر اين طلاق دو شاهد گرفتم سپس او را رها كردم تا آن زمان كه نزديك بود عدّه اش تمام شود به او رجوع كردم و با او مباشرت جنسى نمودم و او را واگذاردم تا حيض شود و پاك گردد سپس او را در طهر غير مواقعه با دو شاهد طلاق دادم آنگاه او را وانهادم تا زمانى كه پيش از پايان يافتن عدّه بود به او رجوع كردم و با او مباشرت جنسى نمودم تا آن كه حيض شد و پاك گرديد سپس او را در طهر غير مواقعه با حضور شاهدان طلاق دادم و تنها اين كار را با او كردم چون من با او كارى و به او نيازى نداشتم.»
394-40348-(23) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاقى كه زن براى مرد حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند، پرسيدم حضرت فرمود: او همان مردى است كه طلاق مى دهد مجدّداً رجوع مى كند و رجوع همان مباشرت جنسى است سپس طلاق مى دهد مجدّداً رجوع مى كند باز طلاق سوّم را مى دهد اين زن ديگر براى آن فرد حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و حضرت فرمود: رجوع همان مباشرت جنسى است و گرنه يك طلاق محسوب مى شود.»
395-40349-(24) ابو بصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: زنى كه براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند (كيست؟) حضرت فرمود: آن همان زنى است كه طلاق داده مى شود سپس به او رجوع مى شود مجدّداً طلاق داده مى شود آنگاه به او رجوع مى شود مجدّداً طلاق داده مى شود اين همان زنى است كه براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و حضرت فرمود:
رجوع با مباشرت جنسى است و گرنه تنها يك طلاق محسوب مى شود.»
396-40350-(25) عبداللّٰه بن فضاله گويد: «از عبد صالح (حضرت موسى بن جعفر عليه السلام) دربارۀ مردى كه همسرش را در حال طهرش يك طلاق داد سپس به او رجوع نكرد آنگاه در طهر سوّمش مجدّداً او را طلاق داد و زن از مرد جدا شد، پرسيدم كه آيا مرد مى تواند به همسرش رجوع كند؟ حضرت فرمود: آرى.
گفتم: پيش از آن كه زن با شوهرى ديگر ازدواج كند؟ حضرت فرمود: آرى.
به حضرت گفتم: مردى همسرش را يك طلاق داده است سپس به او رجوع كرده و آنگاه او را طلاق داده مجدّداً به او رجوع كرده و باز او را طلاق داده است. حضرت فرمود: اين زن براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
397-40351-(26) تفسير العيّاشى 118/1: عن عمر بن حنظلة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال إذا قال الرّجل لامرأته أنتِ طالقة ثمّ راجعها ثمّ قال أنتِ طالقة ثمّ راجعها ثمّ قال أنتِ طالقة لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره فان طلّقها و لم يشهد فهو يتزوّجها إذا شاء.
398-40352-(27) تفسير العيّاشى 116/1: قال (أبو بصير) قال أبو عبداللّه عليه السلام فى قوله تعالى «فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ» هى هاهنا التّطليقة الثّالثة، فان طلّقها الأخير فلا جناح عليهما أن يتراجعا بتزويج جديد.
399-40353-(28) العلل 506: حدّثنا علىّ بن أحمد رحمه الله قال حدّثنا محمّد ابن أبى عبداللّه عن محمّد بن اسماعيل عن علىّ بن العبّاس قال حدّثنا فقيه 324/3: القاسم بن الرّبيع الصحّاف عن محمّد بن سنان العيون 95/2: باسانيده المتقدّمة فى باب كيفيّة الوضوء ج 2 عن محمّد بن سنان أنّ (أبا الحسن(1)- فقيه - العلل) علىّ بن موسى الرّضا عليهما السلام كتب اليه (فيما كتب - فقيه - العلل) من(2)جواب مسائله (و - العيون) علّة الطّلاق ثلاثاً لما فيه من المهلة فيما بين الواحدة إلى الثّلاث لرغبة تحدث أو سكون غضب(3)ان كان و ليكون ذلك تخويفاً و تأديباً للنّساء و زجراً لهنّ عن معصية أزواجهنّ فاستحقّت المرأة الفرقة و المباينة لدخلولها فيما لا ينبغى من ترك طاعة(4)زوجها، و علّة تحريم المرأة بعد تسع تطليقات فلا تحلّ له (أبداً - العلل - العيون) عقوبة لئلّا يستخفّ(5)(الرجل - خ فقيه) بالطّلاق و لا تستضعف(6)المرأة، و ليكون ناظراً فى اموره متيقّظاً معتبراً، و ليكون يأساً لهما(7)من الاجتماع بعد تسع تطليقات (العلل و العيون: و علّة طلاق المملوك اثنتين لأنّ طلاق الأمة على النّصف و جعله(8)اثنتين احتياطاً لكمال الفرائض و كذلك فى الفرق فى العدّة للمتوفّىٰ عنها زوجها.)
400-40354-(29) العلل 507: العيون 85/2: حدّثنا محمّد بن إبراهيم بن اسحاق الطالقانى رضى الله عنه قال حدّثنا أحمد بن محمّد (بن سعيد - العيون) الهمدانى عن فقيه 324/3: علىّ بن الحسن بن علىّ بن فضّال عن أبيه قال: سألت الرّضا عليه السلام عن العلّة الّتى من أجلها لا تحلّ المطلّقة للعدّة
397-40351-(26) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد به همسرش بگويد تو مطلّقه اى سپس به او رجوع كند مجدّداً بگويد تو مطلّقه اى سپس به او رجوع كند مجدّداً بگويد تو مطلّقه اى اين زن براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند پس اگر زن را طلاق داد ولى شاهد نگرفت هر زمان كه بخواهد مى تواند با او ازدواج كند.»
398-40352-(27) امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند متعال: «و اگر (بعد از دو طلاق و رجوع، بار ديگر، شوهر) او را طلاق داد بعد از آن، زن بر او حلال نخواهد بود مگر اينكه همسر ديگرى انتخاب كند» فرمود: «در اينجا منظور طلاق سوّم است و اگر مرد اين طلاق آخرى را بدهد بر اين دو گناهى نيست كه با ازدواج جديد به هم رجوع كنند.»
399-40353-(28) حضرت رضا عليه السلام در پاسخ به سؤالات محمّد بن سنان نوشته اند: «... و علّت سه طلاق آن است كه در آن بين يك تا سه مهلت است تا تمايلى پديد آيد يا غضبى آرام گيرد و فرو نشيند اگر غضبى در كار بوده و تا اين كه زنان را بترساند و ادب كند و آنان را از معصيت و مخالفت با شوهران شان باز دارد و زن سزاوار طلاق و جدايى گردد چرا كه در ترك اطاعت از شوهرش وارد گشته است و اين شايسته نيست و علّت حرام شدن زن پس از نه طلاق كه كيفرش اين است كه زن بر مرد حرام ابدى مى شود اين است تا كه مرد طلاق را سبك نگيرد و زن را ضعيف نشمرد و تا در كارهايش بينا، بيدار و با توجّه و آينده نگر باشد و تا ديگر پس از نه طلاق از اجتماع با هم مأيوس باشند.
و علّت طلاق برده كه دو طلاق است: چون طلاق كنيز نصف (طلاق زن آزاد) است و خداوند آن را دو طلاق قرار داد براى تحفّظ در جهت كمال فرايض الهى و نيز براى اينكه در عدّه با زنى كه شوهرش مرده است متفاوت باشد.»
400-40354-(29) حسن بن على بن فضال گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ علّتى كه به خاطر آن زنى كه براى عدّه طلاق داده شده، براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند، پرسيدم حضرت فرمود: تنها دو بار طلاق اجازه داده شده است و خداوند عز و جل فرمود: «طلاق، (طلاقى كه رجوع و بازگشت دارد) دو مرتبه است (و پس از دو طلاق) بايد يا به طور شايسته همسر خود را نگهدارى كند (و آشتى نمايد) يا با نيكى او را رها سازد» منظور در طلاق سوّم است و چون مرد به طلاق سوّم
لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره فقال انّ اللّه عزّ و جلّ انّما أذن فى الطّلاق مرّتين فقال عزّ و جلّ «اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسٰانٍ» - يعنى - فى التّطليقة الثّالثة، و لدخوله فيما كرّه اللّه عزّ و جلّ (له - العيون - فقيه) من الطّلاق الثّالث حرّمها (اللّه - العيون) عليه فلا تحلّ له (من بعد - العيون) حتّى تنكح زوجاً غيره لئلّا يوقع النّاس الاستخفاف بالطّلاق و لا يضارّوا(1) النّساء (فقيه - و المطلّقة للعدّة اذا رأت أوّل قطرة من الدّم الثّالث بانت من زوجها و لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره).
401-40355-(30) فقه الرضا عليه السلام 242: و اراد أن يطلّقها الثّالثة طلّقها و قد بانت منه ساعة طلّقها و لا تحلّ للأزواج حتّى تستوفى قروئها و لا تحلّ له(1)حتّى تنكح زوجاً غيره و روى أنّها لا تحلّ له أبداً اذا طلّقها طلاق السّنّة على ما و صفناه.
402-40356-(32) وفيه 246: فاذا راجعها فحاضت ثمّ طهرت و طلّقها الثّالثة بشاهدين فقد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و عليها استقبال العدّة التّطليقة الثّالثة (الى أن قال) و ان نكحت زوجاً غيره ثمّ طلّقها أو مات عنها فراجعها الأوّل ثمّ طلّقها طلاق العدّة ثمّ نكحت زوجاً غيره ثمّ راجعها الأوّل و طلّقها طلاق العدّة الثّالثة لم تحلّ له أبداً.
403-40358-(33) المقنع 115: فاذا خرجت من حيضها طلّقها الثّالثة بغير جماع و يشهد على ذلك فاذا فعل ذلك فقد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره.
404-40359-(34) تهذيب 93/8: استبصار 282/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد و أحمد ابنى الحسن عن أبيهما عن عبداللّه بن بكير عن أبى كهمس(2)- و اسمه هيثم بن عبيد - عن رجل من أهل و اسط من أصحابنا قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام انّ عمّى طلّق امرأته ثلاثاً فى كلّ طهر تطليقةً قال مره فليراجعها. (قال الشّيخ رحمه الله فى يب - هذا الخبر محمول على أنّه اذا طلّقها ثلاث تطليقات فى كلّ طهر تطليقة من غير مراجعة لأنّ مع المراجعة يقع الطّلاق).
وتقدّم
فى رواية إبراهيم (3)من باب (1) ما ورد فى الكتاب و السّنّة من تحريم نكاح الأمهات و البنات... من ابواب ما يحرم بالنّسب ج 25 قوله عليه السلام سئل أبى عليه السلام عمّا حرّم اللّه عزّ و جلّ من الفروج (الى أن قال) و تزويج الرّجل امرأة قد طلّقها للعدّة تسع تطليقات.
كه خداوند آن را برايش خوش ندارد اقدام كرده، خداوند زن را بر او حرام مى سازد لذا آن زن بر او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند اين بدان جهت است تا استخفاف به طلاق در مردم واقع نشود و به زنان ضرر نرسانند و زنى كه براى عدّه طلاق داده شده است هنگامى كه اولين قطره از خون سوّم را ببيند از شوهرش جدا مى شود و براى او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
401-40355-(30) فقه الرضا عليه السلام: «و بخواهد زن را براى بار سوّم طلاق دهد زن را طلاق مى دهد در حالى كه همان ساعتى كه طلاق داده از او جدا مى شود و آن زن براى شوهران حلال نيست تا همه طهرهايش را كامل كند و براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و روايت شده كه اين زن براى شوهرش حلال نمى شود هنگامى كه شوهرش او را به طلاق سنّت طلاق دهد آنگونه كه ما گفتيم.»
402-40356-(32) (1)و در فقه الرضا عليه السلام آمده: «هنگامى كه مرد به زن رجوع كرد و زن حيض شد و سپس پاك گرديد و مرد او را براى بار سوّم با حضور دو شاهد طلاق داد زن از مرد جدا مى شود و براى او حلال نمى شود تا آن كه با شوهرى ديگر ازدواج كند و بر زن است كه به هنگام طلاق سوّم از او عدّه نگه دارد... تا آن كه گويد: و اگر زن با شوهرى ديگر ازدواج كرد سپس شوهر دوّم او را طلاق داد و يا مُرد و شوهر اوّل به زن مراجعه كرد و سپس او را طلاق عدّه داد مجدّداً زن با شوهر ديگرى ازدواج كرد و باز شوهر اوّل به او رجوع كرد و او را براى بار سوّم طلاق عده داد ديگر اين زن براى اين مرد حرام ابدى مى شود.»
403-40358-(33) هنگامى كه زن از حيضش بيرون آيد مرد او را براى بار سوّم بدون مباشرت جنسى طلاق مى دهد و بر اين طلاق شاهد مى گيرد و چون چنين كند زن از مرد جدا مى شود و تا با شوهرى ديگر ازدواج نكند بر اين مرد حلال نمى شود.
404-40359-(34) راوى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: عمويم همسرش را سه طلاق داده در هر طهر يك طلاق، حضرت فرمود: به او بگو به همسرش رجوع كند.»
شيخ طوسى قدس سره در تهذيب گويد: «اين روايت بر موردى حمل مى شود كه مرد همسرش را سه طلاق دهد در هر طهر يك طلاق بدون رجوع چون با رجوع طلاق واقع مى شود.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب يكم از باب هاى محرّمات نسبى فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «از پدرم دربارۀ زنانى كه خداوند حرام كرده سؤال شد... تا آن كه گويد: و ازدواج مرد با زنى كه او را براى عدّه (در زمان عدّه) نُه طلاق داده است.»
1) . شماره 31 در متن اصلى كتاب موجود نيست. احتمالاً اشتباه در شماره گذارى بوده است.
وفى احاديث باب (7) حكم من تزوج المرأة فى عدّتها من ابواب ما يحرم بالتزويج ج 25 خصوصا رواية اديم (1) مايدلّ على ذلك و فى احاديث باب (29) انّ من طلّق امرأته الحرّة ثلاثاً فلا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره ما يدلّ على ذلك فراجع.
وفى رواية زرارة (1) من باب (24) انّ من تمتّع بالمرأة الواحدة مرّات كثيرة لا تحرم عليه من ابواب المتعة ج 26 قوله و تزوّجت (المتعة) ثلاثة أزواج يحلّ للأوّل ان يتزوّجها قال نعم كم شاء ليس هذه مثل الحرّة هذه مستأجرة و هى بمنزلة الاماء.
وفى رواية ابن سنان (4) من باب (8) انّه لا طلاق إلّا على السّنّة من أبواب الطّلاق ج 27 قوله عليه السلام فان طلّقها الثّالثة فلا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره.
وفى رواية الدعائم (20) قوله عليه السلام فإذا فعل ذلك (أى طلّقها ثلاثاً) فقد بانت منه بثلاث تطليقات و لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره.
وفى مرسلة الهداية (33) قوله عليه السلام فإذا طلّقها الثّالثة فلا تحلّ له من بعدُ حتّى تنكح زوجاً غيره الخ.
وفى رواية ابن شاذان (55) قوله عليه السلام و إذا طلّقت المرأة للعدّة ثلاث مرّات لم تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره.
وفى أحاديث باب (14) حكم طلاق الحامل ما يدلّ على ذلك.
وفى رواية موسى بن أشيم (30) من باب (17) انّ من طلّق ثلاثاً فى مجلس واحد تقع واحدة قوله عليه السلام و إذا طلّق الرجل امرأته ثلاثاً على العدّة كما أمر اللّه عزّ و جلّ فقد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره.
ويأتى فى باب (38) انّه يشترط فى المحللّ ان يكون بالغاً و باب (39) انّ المطلّقة ثلاثاً ان تزوّجها عبد حلّت لزوجها الأوّل و باب (40) انّ المطلّقة ثلاثاً اذا ادّعت انّها تزوّجت و حلّلت نفسها لزوجها هل تصدّق أم لا و باب (41) انّ المطلّقة إذا بانت ثمّ تزوّجه رجل آخر ثمّ طلّقها فتزوّجها زوجها الأوّل انهدم طلاقها و باب (47) انّ الأمة إذا طلّقت مرّتين حرمت على المطلّق حتّى تنكح زوجاً غيره و باب (48) انّ الأمة إذا طلّقها زوجها تطليقتين ثمّ اشتراها لم تحلّ له و طؤها حتّى تنكح زوجاً غيره و باب (50) انّ الأمة إذا طلّقت تطليقتين ثمّ أعتقت لاتحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره ما يناسب ذلك.
وفى رواية علىّ بن جعفر (18) من باب (4) انّ المطلّقة إذا دخلت فى الحيضة الثّالثة
و در روايات باب هفتم از باب هاى محرّمات ازدواج به ويژه روايت يكم چيزى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و در روايات باب بيست و نهم روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند مراجعه كنيد.
و در روايت يكم از باب بيست و چهارم از باب هاى ازدواج موقّت اين گفته كه: «زن متعه سه شوهر كرده آيا براى شوهر اوّل جايز است كه با او ازدواج كند حضرت فرمود: آرى هر چقدر كه بخواهد، زن متعه مثل زن آزاد نيست اين زن اجاره شده و به سان كنيزان است.»
و در روايت چهارم از باب هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن را براى بار سوّم طلاق دهد آن زن براى او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
و در روايت بيستم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه اين كار را انجام دهد (يعنى زن را سه بار طلاق دهد) زن از او با سه طلاق جدا مى شود و براى او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
و در روايت سى و سوم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه زن را طلاق سوّم دهد آن زن براى او بعداً حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج مى كند...»
و در روايت پنجاه و پنجم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه زن را براى عدّه سه بار طلاق مى دهد براى شوهرش حلال نيست تا با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
و در روايات باب چهاردهم روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
و در روايت سى ام از باب هفدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد همسرش را سه بار بر پايۀ عدّه آن گونه كه خداوند عز و جل امر كرده طلاق دهد زن از او جدا مى شود و براى او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
مى آيد:
در باب سى و هشتم، سى و نهم، چهلم، چهل و يكم، چهل و هفتم، چهل و هشتم و پنجاهم مناسب آن.
و در روايت هجدهم از باب چهارم از باب هاى عدّه ها اين گفته كه: «مرد يك طلاق يا دو طلاق
انقضت عدّتها من أبواب العِدَد ج 27 قوله الرّجل يطلّق تطليقة او اثنتين ثمّ يتركها حتّى تنقضى عدّتها ما حالها قال اذا تركها على انّه لا يريدها بانت منه و لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و ان تركها على أنّه يريد مراجعتها ثمّ مضى لذلك سنة فهو أحقّ برجعتها.
وفى رواية عمّار (19) نحوه. (وقال الشّيخ رحمه الله فهذان الخبران (اى رواية عمّار و علىّ بن جعفر) متروكان بالاجماع).
وفى رواية جابر (16) من باب (55) انّ أعتى النّاس من قتل غير قاتله من ابواب القصاص ج 31 قوله صلى الله عليه و آله لعن اللّه المحلّل و المحلّل له(1).
(38) باب انّه يشترط فى المحلّل أن يكون بالغاً و لا يكون مجبوباً(1)ولا خصيّاً(2)و أن يكون العقد دائماً لا متعة و ان يدخل بها ويذوق عُسَيلتها و تذوق عُسَيلته
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (2):230: «فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ».
405-40360-(3)تهذيب 33/8: استبصار 274/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 76/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن علىّ بن أسباط عن علىّ بن الفضل الواسطى قال كتبت إلى الرّضا عليه السلام رجل طلّق امرأته الطّلاق(4)الّذى لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره فتزوّجها غلام لم يحتلم قال لا، حتّى يبلغ فكتبت(5)اليه ما حدّ البلوغ فقال ما أوجب على المؤمنين(6)الحدود.
406-40361-(2) الدعائم 297/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال من طلّق امرأته ثلاثاً فتزوّجت مجبوباً - يعنى مصطلم الأحليل -(7)أو غلاماً لم يحتلم لم يجز للأوّل ان مات عنها أو طلّقها الثانى أن ينكحها حتّى تتزوّج من يحلّها له على ما ينبغى.
1) . المجبوب: مقطوع الذّكر. الخصىّ الّذى قد استوصل ذكره و خصياه - اللسان.
2) . الخصى: الّذى يشتكى خصاه. الخصىّ ج خِصيَة و خِصيان: الّذى سلّت خصيتاه و نزعتا - المنجد.
3) . هذا يناسب الباب ان كان المراد الذى يطلّق امراته ثلاثاً فيتزوّجها رجل آخر و يطلّقها بعد الوطأ لتحلّ لزوجها الاوّل و إلّا فلا.
4) . بالطّلاق - صا.
5) . و كتبت - يب - صا.
6) . على المؤمن - صا.
7) . الاحليل يقع على ذكر الرّجل و فرج المرأة.
مى دهد سپس زن را وا مى گذارد تا عدّه اش تمام گردد وضعيّت اين چگونه است؟ حضرت فرمود:
هنگامى كه او را واگذارد بر اين پايه كه او را نخواهد او از مرد جدا مى شود و براى او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و اگر او را رها سازد بر اين پايه كه به او رجوع كند و سپس يكسال بر آن بگذرد مرد به رجوع به زن سزاوارتر است.»
و در روايت نوزدهم مانند آن شيخ طوسى قدس سره فرمود: «اين دو روايت (روايت عمّار و روايت على بن جعفر) مورد عمل نيستند به اجماع عالمان.»
و در روايت شانزدهم از باب پنجاه و پنجم از باب هاى قصاص فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «خداوند محلّل و محلّل له را لعنت كرده است.»
باب 38 شرايط محلِّل(1)و تحليل
خداوند تعالى مى فرمايد:
و اگر (بعد از دو طلاق و رجوع، بار ديگر، شوهر) او را طلاق داد، بعد از آن، زن بر او حلال نخواهد بود، مگر اين كه همسر ديگرى انتخاب كند.(2)
405-40360-(1) على بن فضل واسطى گويد: «براى حضرت رضا عليه السلام نوشتم: مردى همسرش را طلاقى داده كه همسرش براى او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند پسر بچّه اى كه بالغ نشده است با اين زن ازدواج كرده است (آيا اين ازدواج كافى است تا بتواند زن پس از طلاق با شوهر اوّل ازدواج كند؟)
حضرت فرمود: نه تا آن كه بچّه بالغ شود. براى حضرت نوشتم: حدّ بلوغ چيست؟ حضرت فرمود:
آنچه كه حدّ را بر مؤمنان ثابت و واجب مى سازد.»
406-40361-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس سه بار همسرش را طلاق دهد و همسرش با مردى كه آلتش قطع شده يا پسر بچّه اى كه محتلم نشده ازدواج كرده است براى شوهر اوّل جايز نيست اگر شوهر دوّم بميرد يا زن را طلاق دهد با زن ازدواج كند تا آن كه زن با كسى ازدواج كند كه او را بر مرد اوّل حلال سازد آن گونه كه شايسته است.»
407-40362-(1)تهذيب 475/7-34/8: استبصار 275/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن الحسين(2)عن صفوان (بن يحيى - يب ج 7) عن محمّد ابن مضارب(3)قال: سألت الرّضا عليه السلام عن الخصىّ يحلّل قال لا يحلّل.
408-40363-(4)كافى 425/5: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن حريز عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته ثلاثاً ثمّ تمتّع فيها(3) رجل آخر هل تحلّ للأوّل قال لا. نوادر أحمد بن محمّد 111: حمّاد بن عيسى عن حريز عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام (و ذكر نحوه).
409-40364-(5)الدعائم 297/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال من طلّق امرأته فتزوّجت تزويج متعة لم يُحلّها ذلك له.
410-40365-(6) تهذيب 34/8: استبصار 275/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أيّوب ابن نوح عن صفوان بن يحيى عن عبداللّه بن مسكان عن الحسن الصّيقل عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له رجل طلّق امرأته طلاقاً لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره فتزوّجها رجل متعة أ تحلّ للأوّل قال لا لأنّ اللّه تعالى يقول «فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا» والمتعة ليس فيها طلاق.
411-40366-(7) كافى 425/5: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن عبدالكريم عن الحسن الصّيقل قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجلٍ طلّق امرأته طلاقاً(4)لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و يزوّجها(5) رجل متعة أ يحلّ له أن ينكحها قال لا حتّى تدخل فى مثل ما خرجت منه.
412-40367-(8) نوادر أحمد بن محمّد 113: عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته ثمّ أنّها تزوّجت رجلاً متعةً أنّهما افترقا هل يحلّ لزوجها الأوّل أن يراجعها، قال لا حتّى تدخل فى مثل الّذى خرجت منه.
407-40362-(3) محمّد بن مضارب گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ كسى كه تخم او كشيده شده است پرسيدم كه آيا محلّل واقع مى شود؟ حضرت فرمود: او محلّل نمى شود.»
408-40363-(4) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ مردى كه همسرش را سه طلاق داده است آنگاه مرد ديگرى با آن زن ازدواج موقّت كرده است پرسيدم كه آيا شوهر اوّل (پس از ازدواج موقّت جديد) مى تواند با آن زن ازدواج كند؟ حضرت فرمود: نه.»
409-40364-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «كسى كه همسرش را طلاق دهد و همسرش ازدواج موقّت كند اين ازدواج موّقت او را براى شوهرش حلال نمى سازد.»
410-40365-(6) حسن صيقل گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى همسرش را طلاقى داده كه براى او حلال نمى شود تا اينكه با شوهرى ديگر ازدواج كند مردى او را به ازدواج موقّت مى گيرد آيا اين زن براى شوهر اوّل حلال مى شود؟ حضرت فرمود: نه چون خداوند متعال مى فرمايد: «و اگر (بعد از دو طلاق و رجوع، بار ديگر شوهر) او را طلاق داد، بعد از آن، زن بر او حلال نخواهد بود مگر اين كه همسر ديگرى انتخاب كند كه اگر (همسر دوّم) او را طلاق گفت» و ازدواج موقّت در آن طلاق نيست.»
411-40366-(7) حسن صيقل گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاقى داده است (سه طلاقه) كه تا آن زن با مرد ديگرى ازدواج نكند، نمى تواند شوهر اوّل را بگيرد پرسيدم كه اگر مردى با اين زن ازدواج موقّت كند ازدواج براى شوهر اوّل جايز مى شود؟ حضرت فرمود: نه تا آن زمان كه زن در ازدواجى وارد شود كه از آن خارج شده بود (يعنى ازدواج دائم كند)»
412-40367-(8) سماعه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق داد سپس آن زن با مردى ازدواج موقّت كرد پس از آن از هم جدا شدند اين براى شوهر اوّل حلال است كه به زن رجوع كند؟ حضرت فرمود: نه تا آن كه زن در ازدواجى وارد شود كه از آن خارج شده بود (در ازدواج دائم)»
413-40368-(9) تفسير العيّاشى 118/1: عن الحسن بن زياد قال: سألته عن رجل طلّق امرأته فتزوّجت بالمتعة أتحلّ لزوجها الأوّل قال لا لا تحلّ له حتّى تدخل فى مثل الّذى خرجت من عنده و ذلك قوله تعالى «فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا» والمتعة ليس فيها طلاق. مستدرك 329/1(5): كتاب درست ابن أبى منصور عن ابن مسكان عن الحسن بن زياد الصّيقل عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له امرأة طلّقها رجل ثلاثاً (و ذكر نحوه باختلاف يسير).
414-40369-(10) تهذيب 34/8: استبصار 275/3: علىّ بن الحسن بن فضّال (فضل - خ ل يب) عن محمّد بن عبداللّه بن زرارة عن ابن أبى عمير عن هشام بن سالم عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل تزوّج امرأةً ثمّ طلّقها فبانت ثمّ تزوّجها رجل آخر متعةً هل تحلّ لزوجها الأوّل قال لا حتّى تدخل فيما خرجت منه.
415-40370-(11) نوادر أحمد بن محمّد 113: ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّة سئل عن الرّجل يطلّق امرأته على السّنّة فيتمتّع منها رجل أتحلّ لزوجها الأوّل قال لا حتّى تدخل فى مثل الّذى خرجت منه.
416-40371-(12) نوادر أحمد بن محمّد 112: زرعة عن سماعة قال: سألته عن رجل طلّق امرأته فتزوّجها رجل آخر و لم يصل اليها حتّى طلّقها تحلّ للأوّل قال لا حتّى يذوق عُسَيْلَتَها.
417-40372-(13) المجازات النّبويّة 388: و من ذلك قوله عليه الصلاة و السلام و قد سئل عن رجل كانت تحته امرأة فطلّقها ثلاثاً فتزوّجت بعده رجلاً فطلّقها قبل أن يدخل بها هل تحلّ لزوجها الأوّل؟ فقال عليه الصلاة و السلام لا حتّى يكون الآخر قد ذاق من عُسَيلَتِها و ذاقت من عُسَيلَتِهِ.
418-40373-(14) العوالى 144/2: قال النّبىّ صلى الله عليه و آله لزوجة رفاعة لمّا حلّلها عبد الرّحمن بن الزّبير فقالت انّ له هدبة كهدبة(1)الثوب تريدين أن ترجعى إلى رفاعة؟ لا حتّى تذوقين عُسيلته و يذوق عسيلتك.
1) . انّ له هرية كهرية الثور - ك. الهُدْب و الهُدُب الواحدة هُدْبَة ج اهداب: شعر اشفار العينين، خَمْلُ الثّوب و طُرَّته.
413-40368-(9) حسن بن زياد گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق داده و آن همسر ازدواج موقّت كرده، پرسيدم كه آيا وى براى شوهر اوّلش حلال مى شود؟ حضرت فرمود: نه براى شوهر اوّل حلال نمى شود تا در مشابه همان كه از آن بيرون رفته، داخل شود (يعنى ازدواج دائم كند) و اين فرموده خداوند متعال است: «اگر (بعد از دو طلاق و رجوع، بار ديگر شوهر) او را طلاق داد، بعد از آن، زن بر او حلال نخواهد شد مگر اين كه همسر ديگرى انتخاب كند، كه اگر (همسر دوّم) او را طلاق گفت» و ازدواج موقّت، در آن طلاق نيست.»
414-40369-(10) هشام بن سالم از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه با زنى ازدواج كرد سپس وى را طلاق داد آن زن جدا شد پس از آن مردى ديگر آن زن را به ازدواج موقّت گرفت، پرسيد كه آيا آن زن براى شوهر اوّلش حلال مى شود؟ حضرت فرمود: «نه تا آن زن در آنچه كه از آن خارج شده، وارد گردد (يعنى ازدواج دائم كند)»
415-40370-(11) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را بر پايۀ سنّت طلاق مى دهد و مردى از او بهره مند مى گردد (با او ازدواج موقّت مى كند) سؤال شد كه آيا آن زن بر شوهر اوّلش حلال مى شود؟ حضرت فرمود: «نه تا آن زن در مشابه آنچه كه از آن بيرون رفته وارد شود (يعنى ازدواج دائم كند)»
416-40371-(12) سماعه گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق داد و مرد ديگرى با او ازدواج كرد ولى با او مباشرت جنسى نكرد تا آن كه وى را طلاق داد، پرسيدم كه آيا اين زن براى شوهر اوّل حلال مى گردد؟ حضرت فرمود: نه تا آن كه شيرينى اين زن را بچشد. (يعنى با او مباشرت جنسى كند)»
417-40372-(13) و از حضرت رسول صلى الله عليه و آله دربارۀ مردى كه همسرى دارد و او را سه بار طلاق داده و آن زن پس از اين شوهر با مردى ازدواج كرده و آن مرد اين زن را پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند طلاق داده است، سؤال شد كه آيا براى شوهر اوّلش حلال مى گردد؟ حضرت فرمود: «نه تا آن كه شوهر دوّم از شيرينى او بچشد و وى نيز از شيرينى شوهر دوّم بچشد. (مباشرت جنسى صورت گيرد)»
418-40373-(14) پيامبر صلى الله عليه و آله به همسر رفاعه هنگامى كه عبد الرحمن بن زبير مى خواست محلِّل او قرار گيرد و همسر رفاعه گفت كه عبد الرحمن بن زبير بدنش مانند لباس پشمينه پشمالو است، فرمود:
«مى خواهى كه به نزد رفاعه برگردى؟ نه (نمى شود) تا تو شيرينى عبد الرحمن بن زبير و او نيز شيرينى تو را بچشد.»
419-40374-(15) الدعائم 297/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قضى فى رجل طلّق امرأته فندم و ندمت فأصلحا أمرهما بينهما على أن تتزوّج رجلاً يحلّها له قال لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره نكاح غبطة(1) من غير مواطاة و يجامعها ثمّ ان طلّقها أو مات عنها و اعتدّت تزوّجت الأوّل ان شاء و شاءت.
420-40375-(16) الدعائم 296/2: روّينا عن جعفر بن محمد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليهما السلام أنّه قال من طلّق امرأته ثلاثاً - يعنى - على ما ينبغى من الطّلاق لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره، فقيل له هل يحلّها النّكاح دون المسيس(2) فأخرج ذراعاً أشعر ثمّ قال لا حتّى يهزّها به.
وتقدّم
فى رواية أبى بصير (1)من باب (37) انّ الحرّة اذا طلّقت ثلاثاً حرمت على زوجها قوله فى المطلّقة التّطليقة الثّالثة لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و يذوق عُسَيلَتَها.
وفى رواية زرارة (3) قوله عليه السلام لم تحلّ لزوجها الأوّل حتّى يذوق الآخر عُسيلتها.
وفى رواية أبى بصير (16) قوله عليه السلام ثمّ تطلّق الثّالثة فهى الّتى لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره و يذوق عُسيلتها.
وفى رواية سماعة (19) قوله ثمّ تطلّقها الثّالثة فهى الّتى لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره و تذوق عسيلته و يذوق عسيلتها.
وفى رواية الدعائم (20) قوله عليه السلام اذا طلّق الرّجل امرأته ثلاثاً للعدّة لم تحلّ له حتى تنكح زوجاً غيره و يدخل بها و يذوق عسيلتها و تذوق عسيلته.
ويأتى
فى رواية عمّار (4) من باب (41) انّ المطلّقة اذا بانت ثمّ تزوّجها رجل آخر انهدم طلاقها قوله رجل طلّق امرأته تطليقتين للعدّة ثمّ تزوّجت متعة هل تحلّ لزوجها الأوّل بعد ذلك قال لا حتّى تزوّج بثانٍ (بتاتاً - خ).
421-40376-(2)كافى 425/5: (عدّة من أصحابنا - معلّق) عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد
419-40374-(15) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را طلاق داد و پشيمان شد و زن نيز پشيمان گشت و اين دو با هم سازش كردند كه زن با مردى ازدواج كند كه (در سايه ازدواج) اين زن را براى مرد اوّل حلال سازد، داورى كرد فرمود: «آن زن براى مرد اوّل حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج دائم كند بدون تبانى و مرد با زن مباشرت جنسى كند سپس اگر مرد زن را طلاق داد و يا مُرد و زن عدّه نگه داشت در اين صورت با شوهر اوّل ازدواج مى كند البته اگر مرد و زن بخواهند.»
420-40375-(16) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هر كس سه بار همسرش را طلاق دهد (منظور آن گونه كه شايسته است) آن زن بر او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند. به حضرت گفته شد: آيا ازدواج بدون مباشرت جنسى او را حلال مى سازد؟ حضرت ساق مويين دست را بيرون آورد و سپس فرمود: نه تا آن كه زن را با آن تكان دهد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت دوّم از باب سى و هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام در مورد زنى كه طلاق سوّم داده شده است كه:
«آن زن براى مرد حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و آن شوهر دوّم شيرينى زن را بچشد. (يعنى با او مباشرت جنسى كند)»
و در روايت سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن بر شوهر اوّلش حلال نمى شود تا شوهرى ديگر شيرينى او را بچشد.»
و در روايت شانزدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «سپس زن براى بار سوّم طلاق داده مى شود و وى همان زنى است كه براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و وى شيرينى زن را بچشد.»
و در روايت نوزدهم اين گفته كه: «سپس زن را براى بار سوّم طلاق مى دهى و اين همان زنى است كه براى شوهرش حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند و شيرينى او را بچشد و مرد نيز شيرينى زن را بچشد.»
و در روايت بيستم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه مرد همسرش را سه بار در زمان عدّه طلاق دهد زن براى او حلال نمى شود تا با شوهر ديگرى ازدواج كند و آن شوهر با او مباشرت جنسى كند و شيرينى زن را بچشد و زن شيرينى او را بچشد.»
مى آيد:
در روايت چهارم از باب چهل و يكم اين گفته كه: «مردى همسرش را دو طلاق در زمان عدّه داده است سپس زن ازدواج موقّت كرده آيا آن زن براى شوهر اوّلش پس از آن حلال نمى شود؟ حضرت فرمود: نه تا با شوهر دوّمى ازدواج كند.»
باب 39 محلل بودن برده
421-40376-(1) اسحاق بن عمّار گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاقى داده است كه
ابن أبى نصر عن المثنّى عن اسحاق بن عمّار قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته طلاقاً لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره فتزوّجها عبد ثمّ طلّقها هل يهدم الطّلاق قال نعم لقول اللّه عزّ و جلّ فى كتابه «حَتّٰى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ» و قال هو أحد الأزواج. نوادر أحمد بن محمّد 112: أحمد بن محمّد عن المثنّى عن اسحاق بن عمّار (نحوه و أسقط قوله - ثمّ طلّقها) تفسير العيّاشى 119/(1): عن اسحاق بن عمّار (نحوه).
422-40377-(2) الدعائم 297/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه سئل عن الرّجل يطلّق امرأته ثلاثاً فتتزوّج عبداً ثمّ يطلّقها هل تحلّ للأوّل قال نعم يقول اللّه عزّ و جلّ «حَتّٰى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ» والعبد زوج.
و تقدّم ما يدلّ على ذلك فى الابواب المتقدّمة بالعموم و الاطلاق.
423-40378-(1)تهذيب 34/8: استبصار 275/3: الحسين بن سعيد عن حمّاد عن أبى عبداللّه عليه السلام فى(1) رجل طلّق امرأته ثلاثاً فبانت منه فأراد مراجعتها فقال لها انّى اريد أن اراجعك(2)فتزوّجى زوجاً غيرى فقالت له قد تزوّجت زوجاً غيرك و حلّلت لك نفسى أيصدّق قولها و يراجعها و كيف يصنع قال اذا كانت المرأة ثقة صدّقت فى قولها.
وتقدّم فى باب (64) حكم ما لو تزوّج رجل امرأة فادّعى آخر انّه تزوّجها و أنكرت من ابواب التّزويج ج 25 و باب (65) انّ المرأة اذا قالت لا زوج لى تصدّق و لا يجب التفتيش و باب (66) حكم ما لو تزوّج رجل امرأة فقالت أنا حبلىٰ او اختك من الرّضاعة او على غير عدّة ما يناسب الباب فراجع.
ويأتى فى باب (13) انّ المرأة اذا ادّعت انقضاء العدّة مع الإمكان قُبل قولها من ابواب العِدَد ج 27 مايناسب ذلك.
تا آن زن با مرد ديگرى ازدواج نكند نمى تواند شوهر اوّل او را بگيرد (سه طلاق) پرسيدم كه اگر برده اى با آن زن ازدواج كند آنگاه او را طلاق دهد آيا اين ازدواج با برده اثر سه طلاق را از بين مى برد؟ (محلّل مى شود)
حضرت فرمود: آرى چون خداوند در قرآن فرموده است: «مگر اين كه همسر ديگرى انتخاب كند» و حضرت فرمود: اين برده يكى از شوهران است.»
422-40377-(2) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را سه طلاق مى دهد و با برده اى ازدواج مى كند و سپس برده او را طلاق مى دهد سؤال شد كه آيا اين زن براى شوهر اوّل حلال مى شود؟ حضرت فرمود: «آرى خداوند عز و جل مى فرمايد: «مگر اين كه همسر ديگرى انتخاب كند و برده همسر است.»
ارجاعات
گذشت:
در باب هاى پيشين رواياتى كه با عموم و اطلاقش بر اين مفاد دلالت مى كرد.
باب 40 حكم ادعاى زن سه طلاقه مبنى بر اينكه با محلل نكاح كرده است
423-40378-(1) از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را سه طلاق داده و همسرش از او جدا شده و مرد مى خواهد كه به او رجوع كند (و با او ازدواج نمايد) به زن مى گويد: من مى خواهم كه به تو رجوع كنم برو با همسرى ديگر ازدواج كن و زن به او مى گويد من با شوهرى ديگر ازدواج كردم و خودم را بر تو حلال نمودم، سؤال شد كه آيا گفتۀ زن را مى پذيرد و به او رجوع مى كند و چه مى كند؟ حضرت فرمود: «هنگامى كه زن مورد اعتماد باشد گفته اش پذيرفته مى شود.»
ارجاعات
گذشت:
در باب شصت و چهارم از باب هاى ازدواج و باب شصت و پنجم و شصت و ششم مناسب اين باب مراجعه كنيد.
مى آيد:
در باب سيزدهم از باب هاى عدّه ها مناسب آن.
424-40379-(1)نوادر أحمد بن محمد 113: فضالة و القاسم عن رفاعة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال:
سألته عن المطلّقة تبين ثمّ تزوّج رجلاً غيره قال انهدم الطّلاق.
425-40380-(2) تهذيب 31/8: استبصار 272/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن البرقى عن القاسم بن محمّد الجوهرى عن رفاعة بن موسى قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام رجل طلّق امرأته تطليقةً واحدةً فتبين منه ثمّ يتزوّجها آخر فيطلّقها على السّنّة فتبين منه ثمّ يتزوّجها الأوّل على كم هى عنده؟ قال على غير شىء ثمّ قال يا رفاعة كيف اذا طلّقها ثلاثاً ثمّ تزوّجها ثانيةً استقبل الطّلاق فاذا طلّقها واحدة كانت على اثنتين.
426-40381-(3) نوادر أحمد بن محمّد 112: القاسم عن رفاعة قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام (و ذكر نحوه إلّا أنّه أسقط قوله - فتبين منه - بعد قوله على السّنّة).
427-40382-(4) تهذيب 34/8: استبصار 275/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن البرقى عن عبداللّه بن المغيرة عن عمرو بن ثابت عن عبداللّه بن عقيل ابن أبى طالب قال اختلف رجلان فى قضية علىّ عليه السلام و عمر فى امرأة طلّقها زوجها تطليقةً أو اثنتين فتزوّجها آخر فطلّقها أو مات عنها فلمّا انقضت عدّتها تزوّجها الأوّل، فقال عمر هى على ما بقى من الطّلاق و قال (أمير المؤمنين - يب) علىّ عليه السلام سبحان اللّه أيهدم ثلاثاً ولايهدم واحدةً.
428-40383-(5) تهذيب 33/8: استبصار 274/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن أحمد بن الحسن عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار السّاباطىّ قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته تطليقتين للعدّة ثمّ تزوّجت متعة هل تحلّ لزوجها الأوّل بعد ذلك قال لا حتّى تتزوّج بثان(1).
1) . تزوّج بتاتاً - يب.
باب 41 حكم طلاق اول زن كه سپس با مرد ديگرى ازدواج كند و دوباره با شوهر اول نكاح كند
424-40379-(1) رفاعه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن مطلّقه اى كه جدا مى شود سپس با مرد ديگرى ازدواج مى كند، پرسيدم، حضرت فرمود: طلاق (گذشته) از بين مى رود.»
425-40380-(2) رفاعة بن موسى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى همسرش را يك طلاق داده است و زن از مرد جدا شده است سپس مرد ديگرى با او ازدواج مى كند و مرد زن را بر پايۀ سنّت طلاق مى دهد و زن از مرد جدا مى گردد سپس مرد اوّل با زن ازدواج مى كند، اين زن نزد مرد با چند طلاق هست؟ حضرت فرمود: با هيچ طلاق سپس حضرت فرمود: اى رفاعه! چگونه است هنگامى كه زن را سه بار طلاق مى دهد سپس مجدّداً با او ازدواج مى كند (اگر طلاق دهد) از نو شروع كرده و هنگامى كه او را يك طلاق بدهد بر دو طلاق است؟»
426-40381-(3) در نوادر احمد بن محمد مانند آنچه در قبل آمده است.
427-40382-(4) عبداللّٰه بن عقيل بن ابى طالب گويد: «دو نفر دربارۀ داورى امير مؤمنان على عليه السلام و عمر در مورد زنى كه شوهرش او را يك طلاق و يا دو طلاق داد و مرد ديگرى با آن زن ازدواج كرد و آن مرد زن را طلاق داد يا مُرد و چون عدّه اش پايان يافت شوهر اوّل با زن ازدواج كرد، اختلاف كردند، عمر گفت: اين زن با همان طلاقى است كه باقيمانده است و امير مؤمنان على عليه السلام گويد: سبحان اللّٰه! آيا سه طلاق را از بين مى برد ولى يك طلاق را از بين نمى برد؟»
428-40383-(5) عمّار ساباطى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را دو طلاق در زمان عدّه داده است و سپس زن ازدواج موقّت كرده، پرسيدم كه آيا اين زن براى شوهر اوّلش بعد از اين حلال مى گردد؟ حضرت فرمود: نه تا آن كه با شوهر دوّم ازدواج (دائم) كند.»
429-40384-(1)كافى 426/5: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن مهزيار قال كتب عبداللّه بن محمّد إلى أبى الحسن عليه السلام روى بعض أصحابنا عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل يطلّق امرأته على الكتاب و السّنّة فتبين منه بواحدة فتزوّج زوجاً غيره فيموت عنها أو يطلّقها فترجع إلى زوجها الأوّل أنّها تكون (عنده - كا - يب) على تطليقتين و واحدة قد مضت فكتب(2)عليه السلام (بخطّه - كا) صدقوا و روى بعضهم أنّها تكون عنده على ثلاث مستقبلات و أنّ تلك الّتى طلّقها ليست بشىء لأنّها قد تزوّجت زوجاً غيره فكتب(3)بخطّه لا تهذيب 32/8: استبصار 273/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن على بن أحمد عن عبداللّه بن محمّد قال قلت له روى عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل يطلّق (و ذكر مثله الى قوله صدقوا) -.
(حمله الشّيخ رحمه الله على أن يكون الزّوج الثّانى لم يكن دخل بها أو يكون تزوّج بها متعة او يكون غير بالغ).
430-40385-(4)نوادر أحمد بن محمّد 112: النّضر عن عاصم عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته تطليقةً ثمّ نكحت بعده رجلاً غيره ثمّ طلّقها فنكحت زوجها الأوّل فقال هى (عنده - ئل) على تطليقة.
431-40386-(8) كافى 426/5: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير تهذيب 32/8: استبصار 273/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته(5)عن رجل طلّق امرأته تطليقةً واحدةً ثمّ تركها حتّى انقضت(6)عدّتها ثمّ تزوّجها رجل غيره ثمّ أنّ الرّجل مات(7)أو طلّقها فراجعها (زوجها - يب - صا) الأوّل قال هى عنده(6) على تطليقتين باقيتين.
432-40387-(9) نوادر أحمد بن محمّد 113: ابن أبى عمير عن حمّاد بن عثمان(7) عن الحلبىّ عن أبى عبد اللّه عليه السلام (مثل ما فى يب و أسقط قوله - ثمّ تركها ثمّ قال) ابن أبى عمير عن رفاعة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال هى عندى على ثلاث.
429-40384-(6) علىّ بن مهزيار گويد: «عبداللّٰه بن محمّد براى امام هادى عليه السلام نوشت: بعضى از ياران مان از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را بر طبق كتاب و سنّت طلاق مى دهد و آن زن با يك طلاق از مرد جدا مى شود و آنگاه با مرد ديگرى ازدواج مى كند و مرد دوّم مى ميرد و يا زن را طلاق مى دهد و زن به شوهر اوّلش باز مى گردد، روايت كرده اند كه زن نزد مرد با دو طلاق (باقيمانده) و يك طلاق كه گذشته؛ مى ماند. حضرت با خط خويش مرقوم فرمود كه:
راست گفته اند.
و برخى روايت كرده اند كه زن نزد مرد با سه طلاق كه در پيش رو دارد مى ماند و اينكه طلاقى كه مرد داده به حساب نمى آيد چون زن با مرد ديگرى ازدواج كرده است، حضرت با خط خويش مرقوم فرمود: نه.»
شيخ طوسى عليه السلام اين روايت را بر اين حمل كرد كه شوهر دوّم با زن مباشرت جنسى نكرده و يا زن با او ازدواج موقّت كرده و يا شوهر دوّم بالغ نبوده است.
430-40385-(7) محمد بن قيس گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را يك طلاق داده و سپس زن با مرد ديگرى ازدواج كرده و آنگاه آن مرد وى را طلاق داده و او با شوهر اوّلش ازدواج نموده است، پرسيدم حضرت فرمود: اين زن نزد شوهرش با يك طلاق است.»
431-40386-(8) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را يك بار طلاق داده است و او را رها كرده و پس از پايان عدّه مرد ديگرى با آن زن ازدواج كرده است آنگاه شوهر دوّم مُرد و يا زن را طلاق داده است و شوهر اوّل مجدّداً با زن ازدواج كرده است پرسيدم، حضرت فرمود: اين زن پس از ازدواج با شوهر اوّل دو طلاق باقى دارد.»
432-40387-(9) كتاب نوادر احمد بن محمّد از امام صادق عليه السلام مشابه روايت تهذيب را نقل كرده و اين فرموده امام را كه او را رها كرده، انداخته است سپس گويد: «ابن ابى عمير از رفاعه از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه حضرت فرمود: آن زن نزد مرد با سه طلاق است.»
433-40388-(10) تهذيب 32/8: استبصار 273/3: الحسين بن سعيد عن صفوان عن منصور عن أبى عبداللّه عليه السلام فى امرأة طلّقها زوجها واحدةً أو اثنتين ثمّ تركها حتّى تمضى عدّتها فتزوّجها غيره فيموت أو يطلّقها(1)فتزوّجها(2)الأوّل قال (قال - يب) هى عنده على ما بقى من الطّلاق - و عنه عن ابن مسكان عن محمّد الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام مثله.
434-40389-(11) تهذيب 32/8: استبصار 273/3: الحسين بن سعيد عن صفوان عن موسى بن بكر عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام أنّ عليّاً عليه السلام كان يقول فى رجل يطلّق امرأته تطليقة (واحدة - ئل) ثمّ يتزوّجها بعد زوج أنّها عنده على ما بقى من طلاقها. (وتقدّم وجهه من الشّيخ).
435-40390-(12) الدعائم 299/2: عن علىّ و أبى عبداللّه و أبى جعفر عليهم السلام أنّهم قالوا اذا طلّق الرّجل امرأته تطليقةً أو تطليقتين ثمّ تركها حتّى انقضت عدّتها فتزوّجت زوجاً غيره فمات عنها أو طلّقها و اعتدّت و تزوّجها الزّوج الأوّل فهى عنده على ما بقى من الطّلاق و لا يهدم ذلك ما مضى من طلاقه.
436-40391-(13) نوادر أحمد بن محمّد 114: الحسن بن محبوب عن اسحاق ابن حريز(3)عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سأله بعض أصحابنا و أنا حاضر عن رجل طلّق امرأته تطليقةً واحدةً ثمّ تركها حتّى بانت منه [فتزوّجها رجل و لم يدخل بها] ثمّ تزوّجها الزّوج الأوّل، قال فقال نكاح جديد [وطلاق جديد] و ليس التّطليقة الاولى بشىء هى عنده على ثلاث تطليقات متّبعات [قال] و ان كان الأخير لم يدخل بها ثمّ تزوّجها الأوّل فهى عنده على تطليقة ماضية و بقيت اثنتان.
وتقدّم فى رواية عبداللّه بن المغيرة (11) من باب (37) انّ الحرّة اذا طلّقت ثلاثاً حرمت على زوجها ما يناسب ذلك فراجع.
433-40388-(10) منصور از امام صادق عليه السلام در مورد زنى كه يك بار يا دو بار شوهرش او را طلاق داده و سپس او را رها كرده تا عدّه اش تمام شده و مرد ديگرى با او ازدواج كرده آنگاه آن مرد مى ميرد و يا زن را طلاق مى دهد و شوهر اوّل با زن ازدواج مى كند، روايت كرده كه حضرت فرمود: اين زن نزد شوهر با طلاقى است كه باقيمانده است.»
434-40389-(11) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را يك طلاق مى دهد سپس شوهر با او ازدواج مى كند، مى فرمود: «اين زن نزد شوهرش با همان طلاقى است كه باقيمانده است.»
435-40390-(12) امير مؤمنان عليه السلام و امام صادق عليه السلام و امام باقر عليه السلام فرمودند: «هنگامى كه مرد همسرش را يك طلاق يا دو طلاق مى دهد و سپس او را وا مى گذارد تا عدّه اش پايان گيرد و پس از آن زن با شوهرى ديگر ازدواج مى كند و آن شوهر مى ميرد و يا زن را طلاق مى دهد و زن عدّه نگه مى دارد و شوهر اوّل با او ازدواج مى كند، زن نزد شوهرش بر همان طلاقى است كه باقيمانده است و اين ازدواج با شوهر جديد طلاق گذشته اش را از بين نمى برد.»
436-40391-(13) اسحاق بن حريز گويد: «من حاضر بودم كه بعضى از ياران مان از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را يك طلاق مى دهد و او را رها مى كند تا زن از او جدا شود و مرد ديگرى با او ازدواج كند ولى با او مباشرت جنسى نمى كند سپس شوهر اوّل با زن ازدواج مى كند، پرسيد، حضرت فرمود: ازدواج جديد و طلاق جديد است و طلاق اوّل به حساب نمى آيد اين زن نزد مرد با سه طلاق پيوسته خواهد بود. حضرت فرمود: ولى اگر شوهر دوّم با او مباشرت جنسى نكرده باشد و بعد از شوهر اوّل با او ازدواج كند زن نزد شوهر اوّل با يك طلاق گذشته و دو طلاق باقيمانده است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يازدهم از باب سى و هفتم مناسب آن مراجعه كنيد.
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (2):228: «وَ اَلْمُطَلَّقٰاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ فِي أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذٰلِكَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ اَلَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اَللّٰهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ».
437-40392-(1) تهذيب 44/8: استبصار 281/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن الحسين عن ابن أبى نصر عن جميل عن عبد الحميد الطّائي عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له: الرّجعة بغير جماع تكون رجعة؟ قال نعم.
438-40393-(2) تهذيب 45/8: استبصار 281/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن الحسين عن ابن أبي نصر عن حمّاد بن عثمان عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن الرّجعة (و ذكر مثله).
قال الشّيخ رحمه الله فهذان الحديثان لا ينافيان ما قدّمناه من انّ المواقعة شرط فى الرّجعة لمن أراد الطّلاق لأنّه ليس فيهما أنّه تكون رجعة من غير جماع و يجوز بعد ذلك له الطّلاق و نحن انّما اعتبرنا المواقعة لمن أراد ان يطلّق تطليقة اُخرىٰ.
439-40394-(3) المقنع 115: و اعلم أنّ أدنىٰ المراجعة أن ينكر الطّلاق أو يقبّلها.
و لاحظ باب (18) انّ من طلّق ثانياً بغير رجعة لا يقع الطلاق الثانى و باب (43) انّه لا بأس للزّوج ان لم يشهد على الرّجعة و باب (45) انّ انكار الطّلاق فى العدّة رجعة و باب (46) حكم ما لو ادّعى الزّوج بعد العدّة الرّجعة فانّه يستفاد من أحاديثها أنّ الرّجعة تتحقّق بغير جماع.
باب 42 رجوع در طلاق رجعى
خداوند تعالى مى فرمايد:
زنان مطلّقه بايد تا سه مرتبه عادت ماهانه ديدن (و پاك شدن) انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند) و اگر به خدا و روز بازپسين ايمان دارند، براى آنها حلال نيست كه آنچه را خدا در رحم هاى شان آفريده، كتمان كنند و همسران شان براى بازگرداندن آنها (به زندگى زناشويى) در اين مدّت (از ديگران) سزاوارترند؛ اين در صورتى است كه (به راستى) خواهان اصلاح باشند و براى زنان همانند وظايفى كه بر دوش آنهاست حقوق شايسته اى قرار داده شده و مردان بر آنان برترى دارند و خداوند توانا و حكيم است.(1)
437-40392-(1) عبد الحميد طايى گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: رجوع بدون مباشرت جنسى رجوع است؟ حضرت فرمود: آرى.»
438-40393-(2) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ رجوع پرسيدم و مانند روايت پيشين را ذكر كرده است.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «اين دو روايت با رواياتى كه قبلاً آورده ايم مبنى بر اينكه آميزش، شرط در رجوع است براى كسى كه مى خواهد (مجدّداً) طلاق دهد، منافات ندارد چون در اين دو روايت نيست كه رجوع بدون مباشرت جنسى مى شود و پس از آن طلاق جايز است و ما مباشرت جنسى را براى كسى كه مى خواهد طلاق ديگرى بدهد معتبر مى دانيم.»
439-40394-(3) بدان كه كمترين رجوع آن است كه مرد طلاق را انكار كند و يا زن را ببوسد.
ارجاعات
بنگر به باب هجدهم، چهل و سوّم، چهل و پنجم و چهل و ششم چون از رواياتش به دست مى آيد كه رجوع بدون مباشرت جنسى تحقّق مى يابد.
1) . بقره 228/2.
440-40395-(1) تهذيب 42/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 72/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الّذى يراجع و لم يشهد قال يشهد أحبّ إلىّ و لا أرى بالّذى صنع بأساً.
441-40396-(2) تهذيب 42/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 73/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن (عمر - كا) ابن اذينة عن زرارة و محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ الطّلاق لا يكون بغير شهود و انّ الرّجعة بغير شهود رجعة و لكن ليشهد بعد فهو أفضل.
442-40397-(3) كافى 73/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن العلا عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته واحدةً قال هو أملك برجعتها ما لم تنقضِ العدّة قلت فان لم يشهد على رجعتها قال فليشهد قلت فان غفل عن ذلك قال فليشهد حين يذكر و انّما جعل الشهود لمكان الميراث.
443-40398-(4) كافى 73/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن بعض أصحابه عن أبان عن محمّد بن مسلم قال سئل ابو جعفر عليه السلام عن رجل طلّق امرأته واحدة ثمّ راجعها قبل أن تنقضى عدّتها و لم يشهد على رجعتها قال هى امرأته ما لم تنقض عدّتها و قد كان ينبغى له أن يشهد على رجعتها فان جهل ذلك فليشهد حين علم و لا أرى بالّذى صنع بأساً و إنّ كثيراً من النّاس لو أرادوا البيّنة على نكاحهم اليوم لم يجدوا أحداً يثبت الشّهادة على ما كان من أمرهما و لا أرى بالّذى صنع بأساً و ان يشهد فهو أحسن.
444-40399-(5) الدعائم 295/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال ينبغى للرّجل اذا طلّق فأراد أن يراجعها أن يشهد على الرّجعة كما أشهد على الطّلاق فان أغفل ذلك وجهله و راجعها و لم يشهد فلا إثم عليه و انّما جعل الشّهود فى الرّجعة لمكان الإنكار و السّلطان و المواريث أن يقال قد طلّقها و لم يراجعها و ان راجعها و لم يشهد فليشهد إذا ذكر ذلك أو علمه و اذا أشهد
باب 43 شاهد براى رجوع در طلاق رجعى
440-40395-(1) حلبى از امام صادق عليه السلام در مورد كسى كه به همسرش (در عدّه) رجوع مى كند ولى شاهد نگرفته است روايت كرده است كه حضرت فرمود: «اينكه شاهد بگيرد نزد من محبوب تر است و من به كارى كه انجام داده ايرادى نمى بينم (اينكه شاهد نگرفته اشكالى ندارد.)»
441-40396-(2) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق بدون شاهدان نمى شود ولى رجوع بدون شاهدان رجوع است ولى شاهد بگيرد كه شاهد گرفتن بهتر است.»
442-40397-(3) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ مردى كه همسرش را يك طلاق داده است پرسيدم حضرت فرمود: او به رجوع به زن تا زمانى كه عدّه نگذشته است سلطۀ بيشترى دارد.
پرسيدم: اگر مرد بر رجوعش شاهد نگرفته است؟ حضرت فرمود: شاهد بگيرد. گفتم: اگر از شاهد گرفتن غافل شده است؟ حضرت فرمود: هر زمان كه به يادش آمد شاهد گيرد و تنها شاهد گرفتن براى ارث برى است.»
443-40398-(4) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را يك طلاق داده سپس به وى رجوع كرده پيش از آن كه عدّۀ زن تمام شود ولى بر رجوعش شاهد نگرفته است، سؤال شد حضرت فرمود: او همسر مرد محسوب مى شود مادامى كه عدّه اش نگذشته باشد و براى مرد شايسته بود كه بر رجوعش شاهد بگيرد و اگر نمى دانسته هر زمان كه دانست شاهد گيرد و من به كارى كه كرده ايرادى نمى بينم و بسيارى از مردم اگر بخواهند امروز بر ازدواج شان شاهد بگيرند كسى را نمى يابند كه بر ازدواج گذشته شان شاهد بياورد و من ايرادى به كارى كه كرده نمى بينم ولى اينكه شاهد بگيرد بهتر است.»
444-40399-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «براى مرد شايسته است كه چون طلاق مى دهد و مى خواهد به همسرش رجوع كند بر رجوعش شاهد گيرد آن گونه كه بر طلاق شاهد گرفته است و اگر از اين جهت غفلت كند و نداند كه بايد شاهد گيرد و به زن رجوع كند و شاهد نگيرد گناهى بر او نيست و تنها شاهد گرفتن در رجوع به دليل انكار، سلطان و ارث برى است كه گفته شود طلاق داده ولى رجوع نكرده است و در صورتى كه رجوع كند و شاهد نگيرد بايد كه هر زمان به يادش آمد يا دانست شاهد گيرد و
على رجعتها قبل أن تنقضى عدّتها فهى امرأته علمت ذلك أو لم تعلم و اذا وطئها قبل انقضاء عدّتها فقد راجعها و ان لم يلفظ بالرّجعة و لم يشهد عليها فليشهد اذا ذكر و علم.
445-40400-(6) تهذيب 42/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 73/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن على بن الحكم عن موسى بن بكرعن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال يشهد رجلين اذا طلّق و اذا راجع(1) فان جعل فغشيها فليشهد(2) الآن على ما صنع و هى امرأته فان(3) كان لم يشهد حين طلّق فليس طلاقه بشىء.
وتقدّم
فى رواية ابن مسلم (1)من باب (8) انّه لا طلاق إلّا على السّنّة قوله عليه السلام و ان أراد ان يراجعها أشهد على رجعتها.
وفى رواية الحسن بن زياد (6) قوله عليه السلام و ان هو أشهد على رجعتها قبل ان يخلو أجلها فهى عنده على تطليقتين ما ضيتين.
وفى رواية زرارة (12) قوله عليه السلام فاذا أراد أن يراجعها اشهد على المراجعة.
وفى رواية علىّ بن جعفر (145) قوله عليه السلام فان بدا له أن يراجعها قبل ان تبين اشهد على رجعتها.
وفى رواية المقنع (16) قوله و يشهد على رجعتها و يواقعها.
وفى الرضوى (18) قوله عليه السلام و تجوز المراجعة بغير شهود كما يجوز التّزويج و انّما تكره المراجعة بغير شهود من جهة الحدود و المواريث و السّلطان. ولاحظ باب (46) حكم ما لو ادّعى الزّوج بعد العدّة الرّجعة فانّ فيه مايناسب ذلك.
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (2):231: «وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاٰ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آيٰاتِ اَللّٰهِ هُزُواً».
446-40401-(3)فقيه 323/3: و روى البزنطىّ عن عبدالكريم بن عمرو عن الحسن بن زياد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا ينبغى للرّجل أن يطلّق امرأته ثمّ يراجعها و ليس له فيها حاجة ثمّ يطلّقها فهذا الضّرار الّذى نهى اللّه تعالى عنه إلّا أن يطلّق ثمّ يراجع و هو ينوى الإمساك.
هنگامى كه بر رجوعش شاهد گيرد پيش از آن كه عدّه اش بگذرد آن همسر اوست چه زن بداند و چه نداند و هنگامى كه با زن پيش از عدّه اش مباشرت جنسى كند اين در حقيقت رجوع به زن است گرچه لفظ رجعت را بر زبان جارى نكرده باشد و بر آن شاهد نگيرد بايد هر زمان كه به يادش آمد و دانست شاهد گيرد.»
445-40400-(6) امام باقر عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد طلاق مى دهد و هنگامى كه رجوع مى كند دو مرد را شاهد مى گيرد و اگر نمى دانست و با زن مباشرت جنسى كرد هم اكنون بر آنچه كرده (رجوع) شاهد گيرد و زن همسر اوست ولى اگر به هنگام طلاق شاهد نگرفته است طلاقش اثرى ندارد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت سوّم از باب هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر مى خواهد به همسرش رجوع كند بر رجوع به همسرش شاهد گيرد.»
و در روايت ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر بر رجوعش پيش از آنكه سرآمد (عدّۀ) زن بگذرد شاهد گرفت پس زن نزد مرد با دو طلاق گذشته خواهد بود.»
و در روايت دوازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر مى خواهد به زن رجوع كند بر رجوع شاهد گيرد.»
و در روايت چهاردهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر تصميم گرفت كه به زن رجوع كند پيش از آن كه زن از او جدا شود بر رجوعش شاهد گيرد.»
و در روايت شانزدهم اين گفته كه: «بر رجوعش شاهد مى گيرد و با زن مباشرت جنسى مى كند.»
و در روايت هجدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «رجوع بدون شاهدان جايز است آنگونه كه ازدواج و تنها رجوع بدون شاهدان به جهت حدود، ارث و پادشاه كراهت دارد.»
و بنگر به باب چهل و ششم چرا كه در آن مناسب اين مفاد هست.
باب 44 كراهت رجوع بدون قصد نگهدارى
خداوند تعالى مى فرمايد:
و هنگامى كه زنان را طلاق داديد و به پايان عدّۀ خود رسيدند يا به طور شايسته آنها را نگه داريد (و آشتى كنيد) و يا به طور پسنديده اى آنها را رها سازيد و آنها را به خاطر زيان رساندن نگه نداريد تا (به حقوق شان) تجاوز كنيد و كسى كه چنين كند، به خويشتن ستم كرده است و (با اين كارها) آيات خدا را به استهزاء نگيريد.(1)
446-40401-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «شايسته نيست براى مرد كه همسرش را طلاق دهد سپس به او رجوع كند در حالى كه كارى به آن زن ندارد سپس او را طلاق دهد اين ضرررسانى است كه خداوند متعال از آن نهى كرده است مگر اينكه طلاق دهد سپس رجوع كند در حالى كه قصد نگهدارى زن را دارد.»
1) . بقره 231/2.
447-40402-(1)تفسير العيّاشى 119/1: عن زرارة و حمران ابنى أعين و محمّد بن مسلم عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام قالوا سألناهما عن قوله تعالى «وَ لاٰ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا» فقالا هو الرّجل يطلّق المرأة تطليقةً واحدةً ثمّ يَدَعها حتّى اذا كان آخر عدّتها راجعها ثمّ يطلّقها أخرى فيتركها مثل ذلك (فنهاه عن - ظ) ذلك(1)
448-40403-(3) فقيه 323/3: روى المفضّل بن صالح عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ «وَ لاٰ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا» قال الرّجل يطلّق حتّى اذا كادت أن يخلو أجلها راجعها ثمّ طلّقها يفعل ذلك ثلاث مرّات فنهى اللّه عزّ و جلّ عن ذلك. تفسير العيّاشى 119/(1): عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته (و ذكره نحوه).
449-40404-(4) الدعائم 294/2: عن علىّ و جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّهما قالا فى قول اللّه تعالى «وَ لاٰ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ» قالا هو الرّجل يريد أن يطلّق امرأته فيطلّقها واحدة ثمّ يدعها حتّى اذا كاد أن يخلو أجلها راجعها و ليس له بها حاجة ثمّ يطلّقها كذلك و يراجعها حتّى اذا كاد(2) أجلها أن يخلو و لا حاجة له بها إلّا ليطوّل العدّة عليها و يضرّ فى ذلك بها فنهى اللّه عزّ و جلّ عن ذلك.
وتقدّم
فى رواية زرارة (4) من باب (10) انّ من كانت له نخلة فى حائط الغير و فيه عياله و أبىٰ أن يستأذن من ابواب إحياء الموات ج 23 قوله صلى الله عليه و آله انّك رجل مضارّ و لا ضرر و لا ضرار على مؤمن قال ثمّ أمر بها رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقلعت ثمّ رمى بها إليه.
وفى رواية الدعائم (2)من باب (15) حكم الجدار إذا كان بين الدارين و سقط من أبواب الصلح ج 23 قوله صلى الله عليه و آله لا ضرر و لا إضرار فان هدمه كلّف أن يبنيه.
وفى رواية عقبة (13) من باب (1) ما ورد فى من له الشّفعة من أبوابها ج 24 قوله عليه السلام قضى صلى الله عليه و آله بالشفعة بين الشركاء فى الأرضين و المساكن و قال لا ضرر و لا ضرار.
447-40402-(2) زرارة بن اعين و حمران بن اعين و محمّد بن مسلم گويند: «از امام باقر و امام صادق عليهما السلام دربارۀ فرموده خداوند متعال كه: «و آنها را به خاطر زيان رساندن نگه نداريد تا (به حقوق شان) تجاوز كنيد.» پرسيدم كه فرمودند: «اين همان مردى است كه زن را يك طلاق مى دهد سپس او را وا مى نهد تا آن زمان كه پايان عدّه زن شود به او رجوع كند سپس او را بار ديگر طلاق دهد و مشابه گذشته او را وانهد خداوند او را از اين كار نهى كرده است.»
448-40403-(3) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «و آنها را به خاطر زيان رساندن نگه نداريد تا (به حقوق شان) تجاوز كنيد» پرسيدم حضرت فرمود: مرد طلاق مى دهد تا زمانى كه نزديك است سرآمد (عدّۀ) زن بگذرد به زن رجوع مى كند سپس او را طلاق مى دهد اين كار را سه بار انجام مى دهد خداوند عز و جل از اين كار نهى كرده است.»
449-40404-(4) امير مؤمنان على عليه السلام و امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند متعال كه: «و آنها را به خاطر زيان رساندن نگه نداريد تا (به حقوق شان) تجاوز كنيد و كسى كه چنين كند به خويشتن ستم كرده است» فرمودند: «اين همان مرد است كه مى خواهد همسرش را طلاق دهد او را يك بار طلاق مى دهد سپس او را مى گذارد تا آن زمان كه نزديك است سرآمد (عدّۀ) زن بگذرد به او رجوع مى كند در حالى كه به او كارى ندارد سپس او را مجدّداً طلاق مى دهد و در زمانى كه نزديك است سرآمد زن بگذرد به او رجوع مى كند با اينكه كارى با زن ندارد تنها براى اينكه عدّه را بر زن طولانى سازد و در اين مورد به زن آسيبى برساند خداوند عز و جل او را از اين كار نهى كرده است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت چهارم از باب دهم از باب هاى احياى موات فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «تو مردى ضرر رسان هستى و ضرر و آسيب رسانى به مومن نيست. راوى گويد: سپس رسول خدا دستور داد درخت خرما كنده شد و به سوى آن كس پرت شد.»
و در روايت يكم از باب پانزدهم از باب هاى صلح فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «ضرر و ضرر زدن نيست اگر آن را خراب كند موظّف مى شود كه آن را بسازد.»
و در روايت سيزدهم از باب يكم از باب هاى شفعه فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و رسول خدا به وجود حق شفعه ميان كسانى كه در زمين شريك هستند حكم داد و فرمود: ضرر و ضرر رسانى نيست.»
.
450-40405-(1) تهذيب 42/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 74/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن أبى ولّاد الحنّاط عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن امرأة ادّعت على زوجها أنّه طلّقها تطليقة طلاقٍ العدّة طلاقاً صحيحاً - يعنى على طهر من غير جماع - و أشهد لها شهوداً على ذلك ثمّ أنكر الزّوج بعد ذلك فقال ان كان انكاره(1) الطّلاق قبل انقضاء العدّة فانّ إنكاره للطّلاق رجعة لها و ان كان إنكاره(1)الطّلاق بعد انقضاء العدّة فانّ على الامام أن يفرّق بينهما بعد شهادة الشهود بعد أن(2)يَستحلِف أنّ إنكاره للطّلاق بعد انقضاء العدّة (وهو خاطب من الخطّاب - كا).
451-40406-(2) فقه الرّضا عليه السلام 242: و أدنىٰ المراجعة أن يُقَبِّلها أو ينكر الطّلاق، فيكون إنكاره للطّلاق مراجعةً. المقنع 115: و اعلم أنّ أدنىٰ المراجعة أن ينكر الطّلاق أو يقبّلها.
452-40407-(3)تهذيب 43/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 74/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد (عن محمّد - كا) بن خالد عن سعد بن سعد(4)عن المرزبان قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام عن رجل قال لامرأته اعتدّى فقد خلّيت سبيلك ثمّ أشهد على رجعتها بعد ذلك بأيّام ثمّ غاب عنها قبل أن يجامعها حتّى مضت لذلك أشهر بعد العدّة(5)أو أكثر فكيف تأمره قال اذا أشهد على رجعته فهى زوجته.
باب 45 حكم انكار طلاق بعد از طلاق رجعى
450-40405-(1) ابو ولّاد حنّاط گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه ادّعا مى كند كه شوهرش وى را به طلاق عدّه طلاق صحيح يك بار طلاق داده است (منظورش اين است كه در طهر غير مواقعه بوده) شوهرش بر طلاق شاهدانى گرفته است سپس شوهر پس از اين انكار مى كند، پرسيدم حضرت فرمود: اگر انكار طلاق پيش از انقضاى عدّه است اين انكار مرد رجوع به زن محسوب مى شود ولى اگر انكار طلاق پس از انقضاى عدّه است در اين صورت امام زن و مرد را پس از شهادت دادن شاهدان و پس از سوگند دادن بر اينكه انكار طلاق توسّط مرد پس از انقضاى عدّه بوده است، از هم جدا مى سازد و مرد يكى از خواستگاران است.»
451-40406-(2) فقه الرضا عليه السلام: «كمترين رجوع اين است كه مرد زن را ببوسد و يا طلاق را انكار كند كه انكار طلاق توسّط مرد رجوع محسوب مى شود.»
باب 46 حكم ادعاى رجوع
452-40407-(1) مرزبان گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش گفت: عدّه نگه دار من راهت را باز گذاشته ام (و تو را طلاق داده ام)، سپس بر رجوعش چند روز بعد شاهد گرفت و آنگاه مرد از زن پيش از مباشرت جنسى با وى غايب گشت تا آن كه چند ماه پس از عدّه و يا بيشتر گذشت شما چه دستورى به او مى دهيد، پرسيدم حضرت فرمود: اگر بر رجوعش شاهد گرفته باشد آن زن همسر وى محسوب مى شود.»
453-40408-(2) كافى 80/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن الحسن بن صالح قال: سألت جعفر بن محمّد عليهما السلام عن رجل طلّق امرأته و هو غائب فى بلدة اخرى و أشهد على طلاقها رجلين ثمّ أنّه راجعها قبل انقضاء العدّة و لم يشهد على الرّجعة ثمّ أنّه قدم عليها بعد انقضاء العدّة و قد تزوّجت رجلاً فأرسل اليها انّى قد كنت راجعتك قبل انقضاء العدة و لم أشهد قال فقال لا سبيل له عليها لأنّه قد أقرّ بالطّلاق و ادّعى الرّجعة بغير بيّنة فلا سبيل له عليها و لذلك ينبغى لمن طلّق أن يشهدو لمن راجع أن يشهد على الرّجعة كما أشهد على الطّلاق و ان كان قد أدركها قبل ان تزوّج كان خطاباً من الخطّاب.
454-40409-(3) الدعائم 295/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال اذا طلّق الرّجل امرأته ثمّ راجعها فهو أحقّ بها أعلمها بذلك أو لم يعلمها فان أظهر الطّلاق و أسرّ الرّجعة و غاب فلمّا رجع و جدها قد تزوّجت فلا سبيل له عليها من أجل أنّه أظهر طلاقها و أسرّ رجعتها.
455-40410-(4) تهذيب 44/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أبى الجوزاء عن الحسين عن عمرو بن خالد عن زيد بن على عن آبائه عن علىّ عليهم السلام فى رجل أظهر طلاق امرأته و أشهد عليه و أسرّ رجعتها ثمّ خرج فلمّا رجع و جدها قد تزوّجت قال لا حقّ له عليها من أجل أنّه أسرّ رجعتها و أظهر طلاقها.
456-40411-(5) تهذيب 43/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 75/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن ابى نجران عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام أنّه قال فى رجل طلّق امرأته و أشهد شاهدين ثمّ أشهد على رجعتها سرّاً منها و استكتم ذلك الشّهود فلم تعلم المرأة بالرّجعة حتّى انقضت عدّتها قال تخيّر المرأة فان شاءت زوّجها و ان شاءت غير ذلك و ان تزوّجت قبل أن تعلم بالرّجعة الّتى أشهد عليها زوجها فليس للّذى طلّقها عليها سبيل و زجها الأخير أحقّ بها.
457-40412-(6) كافى 80/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن اسماعيل بن مرّار عن يونس عن ابن مسكان عن سليمان بن خالد قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته و هو غائب و أشهد على طلاقها ثمّ قد فأقام مع المرأة أشهراً لم يعلمها بطلاقها ثمّ انّ المرأة ادّعت الحبل فقال الرّجل قد طلّقتك و أشهدت على طلاقك قال يلزم(1)الولد و لا يقبل قوله.
1) . يلزمه - خ.
453-40408-(2) حسن بن صالح گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق مى دهد در حالى كه خود در شهر ديگرى است و بر طلاق همسرش دو مرد را شاهد مى گيرد سپس به همسرش پيش از پايان عدّه رجوع مى كند ولى بر رجوعش شاهد نمى گيرد آنگاه مرد پس از انقضاى عده نزد زن مى رود در حالى كه زن با مردى ازدواج كرده است مرد نزد زن كس مى فرستد كه من پيش از انقضاى عدّه به تو رجوع كرده ام ولى شاهد نگرفته ام پرسيدم.
راوى گويد: حضرت فرمود: مرد سلطه اى بر زن ندارد چون طلاق را پذيرفته و هم اكنون بدون بينه ادّعاى رجوع دارد سلطه اى براى مرد بر زن نيست.
و روى همين جهت شايسته است براى كسى كه طلاق مى دهد اينكه شاهد بگيرد و نيز براى كسى كه رجوع مى كند، اينكه بر رجوعش شاهد گيرد آنگونه كه بر طلاق شاهد گرفته است و اگر مرد به زن پيش از آنكه زن به ازدواج كسى در آيد، برسد مرد يكى از خواستگاران محسوب مى شود.»
454-40409-(3) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را طلاق دهد سپس به او رجوع كند او به همسرش سزاوارتر است چه او را از رجوعش با خبر كرده باشد يا باخبر نكرده باشد ولى اگر طلاق را آشكار كرده باشد ولى رجوعش را نهان و به سفر رفته باشد چون بازگردد ببيند كه زن ازدواج كرده ديگر سلطه اى براى مرد بر زن نيست چون طلاق را آشكارا انجام داده و رجوع را نهان انجام داده است.»
455-40410-(4) از امير مؤمنان عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را آشكارا طلاق داده و بر آن شاهد گرفته است و در نهان به او رجوع كرده است سپس به سفر رفت چون برگشته ديده كه زن ازدواج كرده است، روايت است كه حضرت فرمود: «براى مرد حقى بر زن نيست چون رجوعش را پنهان داشته و طلاق را آشكار ساخته است.»
456-40411-(5) امام باقر عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را طلاق داد و دو شاهد گرفت سپس بر رجوع به زن در نهان از زن شاهد گرفت و شاهدان كتمان كردند و زن از رجوع باخبر نشد تا آن كه عدّه اش تمام گشت فرمود: «زن مخيّر است اگر بخواهد همسرش را و اگر بخواهد غير او را و اگر زن پيش از آن كه از رجوعى كه شوهرش بر آن شاهد گرفته باخبر شود، ازدواج كند براى مردى كه او را طلاق داده سلطه اى بر او نيست و شوهر اخير به زن سزاوارتر است.»
457-40412-(6) سليمان بن خالد گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق داد در حالى كه مرد در سفر است و بر طلاق شاهد گرفت سپس از سفر آمد و با زن چند ماه بود و او را از طلاق باخبر ساخت سپس زن ادعا كرد كه آبستن است و مرد گفت: من تو را طلاق داده ام و بر طلاقت شاهد گرفته ام، پرسيدم حضرت فرمود: فرزند براى اوست و گفته اش پذيرفته نمى شود.»
458-40413-(7) مستدرك 343/15: كتاب سليم بن قيس الهلالىّ عن امير المؤمنين عليه السلام فى سياق ذكره بدع الثانى قال عليه السلام و أعجب من ذلك أن أبا كنف العبدى أتاه فقال انّى طلّقت امرأتى و أنا غائب فوصل اليها الطّلاق ثمّ راجعتها و هى فى عدّتها فكتبت اليها فلم يصل الكتاب اليها حتّى تزوّجت فكتب له ان كان هذا الّذى تزوّجها قد دخل بها فهى امرأته و ان كان لم يدخل بها فهى امرأتك فكتب له ذلك و أنا شاهد لم يشاورنى و لم يسألنى يرى استغنائه عنّى بعلمه فأردت أن أنهاه ثمّ قلت ما ابالى ان أفضحه اللّه(1) ثمّ لم يعبه النّاس على ذلك بل استحسنوه و اتّخذوه سنّةً و رأوه صواباً.
459-40414-(1)كافى 169/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن طلاق الأمة فقال تطليقتان.
460-40415-(2)كافى 170/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن ابن علىّ عن أبان بن عثمان عن أبى اسامة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قال عمر على المنبر ما تقولون يا أصحاب محمّد فى تطليق الأمة فلم يجبه أحد فقال ما تقول يا صاحب البرد المعافرىّ(2) - يعنى أمير المؤمنين عليه السلام - فأ شار بيده تطليقتان.
461-40416-(3)أمالى الطوسىّ 575: حدّثنا الشّيخ أبو جعفر محمّد بن الحسن بن علىّ بن الحسن الطوسىّ (قدّس اللّه روحه) قال أخبرنا جماعة عن أبى المفضّل قال حدّثنا صالح بن أحمد ابن أبى مقاتل القيراطىّ و محمّد بن القاسم بن زكريّا المحاربى قال حدّثنا أبو طاهر محمّد بن تسنيم الحضرمىّ الورّاق قال حدّثنا جعفر بن محمّد بن حكيم الخثعمى عن إبراهيم بن عبدالحميد عن رقبة بن مصقلة بن عبداللّه بن خوتعة بن صبرة العبدى عن أبيه عن جدّه عبداللّه بن خوتعة(3) قال قدمنا و فد عبدالقيس فى أمارة عمر بن الخطّاب فسأله رجلان منّا
458-40413-(7) امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «و شگفت انگيزتر از آن اين است كه ابا كنف عبدى نزد عمر آمد و گفت: من همسرم را در حالى كه در سفر بودم طلاق دادم طلاقم به او رسيد سپس در حالى كه در عدّه بود به او رجوع كردم و برايش نامه نوشتم ولى نامه و نوشته ام به او نرسيد تا آن كه او ازدواج كرد.
عمر برايش نوشت: اگر مردى كه با زن ازدواج كرده با او مباشرت جنسى نموده اين زن همسر وى محسوب مى شود ولى اگر با او مباشرت جنسى نكرده است زن همسر توست. عمر اين حكم را براى او نوشت و من شاهد بودم از من نظر نخواست و از من نپرسيد و خيال مى كرد كه از من بى نياز است من خواستم او را نهى كنم سپس گفتم: چه باكى بر من است خداوند او را رسوا كرده است پس از آن مردم اين حكم را بر او خورده نگرفتند بلكه آن را نيكو شمردند و آن را سنّت دانستند و حق پنداشتند.»
باب 47 حكم دوبار طلاق دادن كنيز
459-40414-(1) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق كنيز پرسيدم حضرت فرمود: دو طلاق است.»
460-40415-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «عمر بر فراز منبر گفت: اى اصحاب محمّد! نظر شما دربارۀ طلاق دادن كنيز چيست؟ كسى به او پاسخ نداد. پس گفت: اى كسى كه بُرد معافرى دارى! (بردى يمنى منسوب به قبيله اى در يمن) (منظورش امير مؤمنان على عليه السلام بود) حضرت با دستش اشاره داد كه دو طلاق است.»
461-40416-(3) عبداللّٰه بن خوتعه گويد: «ما در زمان امارت عمر بن خطاب به عنوان نمايندگان قبيلۀ عبد القيس آمده بوديم دو نفر از ما دربارۀ طلاق كنيز از عمر پرسيد عمر همراه آن دو برخاست و گفت:
برويد. عمر نزد جمعى كه حلقه زده بودند و در ميان شان مردى بود كه جلوى سرش مو نداشت، آمد و
عن طلاق الأمة فقام معهما قال انطلقا فجاء إلى حلقة فيها رجل أصلع فقال يا أصلح ما طلاق الأمة قال فأشار له با صبعيه هكذا - يعنى اثنتين - قال فالتفت عمر الى الرّجلين فقال طلاقها اثنتان فقال له أحدهما سبحان اللّه جئناك و أنت أمير المؤمنين فسألناك فجئت إلى رجل فواللّه ما كلّمك فقال له عمر و يلك أتدرى من هذا، هذا علىّ بن أبى طالب سمعت النّبىّ صلى الله عليه و آله يقول لو أنّ السّموات و الأرض و ضعتا فى كفّة و وضع ايمان علىّ فى كفّة لرجّح اِيمان علىّ. أمالى ابن الطوسىّ 238: أخبرنا الشّيخ الأجلّ المفيد أبو علىّ الحسن بن محمّد بن الحسن بن علىّ الطوسىّ رحمه الله قال حدّثنا الشّيخ السعيد الوالد أبو جعفر محمّد بن الحسن بن علىّ الطوسى رضى الله عنه قال أخبرنا محمّد بن محمّد قال أخبرنى أبوالحسن علىّ بن خالد المراغىّ قال أخبرنا أبوبكر محمّد بن الحسين بن الصالح العدل السبيعىّ بحلب قال حدّثنا محمّد بن علىّ بن زيد بن اسماعيل الهمدانى قال حدّثنا محمّد بن تسنيم الورّاق قال حدّثنا جعفر بن محمّد الخثعمىّ عن إبراهيم بن عبدالحميد عن رقبة بن مصقلة بن عبداللّه بن خونعة العبدى عن أبيه عن جدّه قال أتى عمر بن الخطّاب رجلان يسألان عن طلاق الأمة (و ذكر نحوه باختصار).
المناقب 370/2: فى غريب الحديث عن أبى عبيد قال (قال - ك) أبو صبرة جاء رجلان إلى عمر فقالا له ما ترى فى طلاق الأمة؟ فقام إلى حلقة فيها رجل أصلع (و ذكر نحوه باختلاف يسير). وفيه - و رواه مصقلة بن عبداللّه العبدى:
انا روّينا فى الحديث خبراً *** يعرفه سائر من كان روى
انّ ابن خطّاب أتاه رجل *** فقال كم عدّة تطليق الاماء
فقال يا حيدركم تطليقة *** للأمة اذكره فأومى المرتضى
بأصبعيه فثنى الوجه إلى *** سائله قال اثنتان و انثنى
قال له تعرف هذا قال لا *** قال له هذا علىّ ذوالعلا
462-40417-(4) كافى 170/6: علىّ بن إبراهيم عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قضى أمير المؤمنين عليه السلام فى أمة طلّقها زوجها تطليقتين ثمّ وقع عليها فجلده.
تهذيب 84/4: استبصار 309/3: الحسين بن سعيد عن صفوان عن عبداللّه عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قضى علىّ عليه السلام (و ذكر مثله).
گفت: اى مردى كه جلوى سرت مو ندارد! طلاق كنيز چيست؟ او با دو انگشتش اينگونه اشاره داد كه دوتاست. راوى گويد: عمر به آن دو مرد توجه كرد و گفت: طلاق كنيز دوتاست. يكى از آن دو مرد به عمر گفت: سبحان اللّٰه! تو امير المؤمنينى و ما نزد تو آمده ايم و از تو مى پرسيم تو نزد مردى مى روى و به خدا سوگند او با تو سخن نگفت. عمر به او گفت: واى بر تو! آيا مى دانى اين چه كسى است؟ اين على بن ابى طالب است از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: اگر آسمان ها و زمين در يك كفّۀ ترازو قرار داده شود و ايمان على صلى الله عليه و آله در كفّه اى ديگر، ايمان على عليه السلام برترى دارد.»
462-40417-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «امير مؤمنان على عليه السلام در مورد كنيزى كه شوهرش او را دو طلاق داد و سپس با او مباشرت جنسى كرد، داورى نمود و شوهر را تازيانه زد.»
463-40418-(5) تهذيب 134/8: استبصار 335/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 167/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن اذينة عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن حرّ تحته أمة أو عبد تحته حرّة كم(1)طلاقها و كم عدّتها فقال السّنّة فى النّساء فى الطّلاق فان كانت حرّة فطلاقها ثلاث(2)و عدّتها ثلاثة اقراء و ان كان حرّ(3)تحته أمة فطلاقها تطليقتان و عدّتها قرءان.
464-40419-(6) كافى 167/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و الرّزّاز عن أيّوب بن نوح عن صفوان بن يحيى عن عيص بن القاسم قال انّ ابن شبرمة قال الطّلاق للرّجل فقال أبوعبداللّه عليه السلام الطّلاق للنّساء و تبيان ذلك أنّ العبد يكون تحته الحرّة فيكون تطليقها ثلاثاً و يكون الحرّ تحته الأمة فيكون طلاقها تطليقتين.
465-40420-(7) الدعائم 300/2: عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهم السلام أنّهم قالوا الطّلاق و العدّة بالنّساء فاذا كانت الحرّة تحت حرّ أو عبد فطلاقها ثلاث تطليقات و ان كانت أمة تحت حرٍّ أو عبد فطلاقها تطليقتان تبين بالثّانية كما تبين الحرّة بالثّالثة.
466-40421-(8) قرب الاسناد 15: محمّد بن عيسى و الحسن بن ظريف و علىّ بن اسماعيل كلّهم عن حمّاد بن عيسى قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام كم يطلّق العبد الأمة قال قال أبى قال علىّ عليه السلام تطليقتين قال و قلت له كم عدّة الأمة من العبد قال قال أبى قال علىّ عليه السلام شهرين أو حيضتين قال و قلت له جعلت فداك - اذا كانت الحرّة تحت العبد قال قال أبى قال علىّ عليه السلام الطّلاق و العدّة بالنّساء.
467-40422-(9) فقيه 351/3: روى حمّاد بن عيسى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له اذا كانت الحرّة تحت العبد كم يطلّقها(4)فقال قال علىّ عليه السلام الطّلاق و العدّة بالنّساء.
468-40423-(10) كافى 167/6: علىّ عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قال أمير المؤمنين عليه السلام اذا كانت الحرّة تحت العبد فالطّلاق و العدّة بالنّساء - يعنى - تطليقها ثلاثاً و تعتدّ ثلاث حيض.
463-40418-(5) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام پرسيدم: مرد آزادى كه با كنيزى ازدواج كرده يا بنده اى كه با زن آزادى ازدواج نموده، طلاق و عدّۀ هر كدام از اين زنان چقدر است؟
حضرت فرمود: همان چه كه در مورد زنان در طلاق سنّت است پس اگر زن آزاد باشد طلاقش سه تاست و عدّه اش سه طهر است و اگر آزادى است كه همسرش كنيز است طلاق آن كنيز دو طلاق و عدّه اش دو طهر است.»
464-40419-(6) عيص بن قاسم گويد: «ابن شبرمه گفت: طلاق براى مرد است (يعنى در طلاق، مرد منظور است) ولى امام صادق عليه السلام فرمود: طلاق براى زنان است (يعنى در طلاق، زن منظور است) و شاهد آن اين است كه برده، زنى آزاد دارد طلاق اين زن آزاد سه تاست و مرد آزاد زنى كنيز دارد طلاق اين كنيز دو طلاق است.»
465-40420-(7) امير مؤمنان على و امام باقر و امام صادق عليهم السلام فرمودند: «طلاق و عدّه با توجّه به زنان معيّن مى شود اگر زن آزادى همسر مرد آزادى و يا برده اى باشد طلاق آن زن سه طلاق است و اگر كنيزى همسر مرد آزاد يا برده اى باشد طلاق كنيز دو طلاق است و اين كنيز با طلاق دوّم از شوهرش جدا مى شود آن گونه كه زن آزاد با طلاق سوّم جدا مى شود.»
466-40421-(8) حمّاد بن عيسى گويد: «از امام صادق عليه السلام پرسيدم: چند بار برده، كنيز را طلاق مى دهد؟ حضرت فرمود: پدر فرمود: كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: دو بار طلاق.
حمّاد بن عيسى گويد: به حضرت گفتم: عدّۀ كنيز از برده چه اندازه است؟ حضرت فرمود: پدرم فرمود: كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: دو ماه يا دو حيض شدن.
حمّاد بن عيسى گويد: به حضرت گفتم: فدايت شوم! اگر زن آزاد همسر برده اى باشد؟ حضرت فرمود: پدرم فرمود: كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود: طلاق و عدّه به حساب زنان است. (سه بار حضرت اين جمله را تكرار كرد)»
467-40422-(9) حماد بن عيسى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: هنگامى كه زن آزاد همسر برده اى باشد چه اندازه برده مى تواند اين زن آزاد را طلاق دهد؟ حضرت فرمود: امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: طلاق و عدّه به لحاظ زنان است.»
468-40423-(10) امام صادق عليه السلام فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام فرمود: هر گاه زنى آزاد همسر برده اى باشد طلاق و عدّه به لحاظ زنان است. منظور اين است كه طلاق زن آزاد سه تا و عده اش سه حيض است.»
469-40424-(11) الجعفريّات 114: باسناده عن جعفر بن محمّد عن أبيه عليهما السلام قال الطّلاق بالرّجال و العدّة بالنّساء، الحرّة تكون تحت المملوك فعدّتها عدّة حرّة و طلاقها طلاق حرّة اذا كانت حرّةً.
470-40425-(12) فقيه 351/3: روى محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال اذا كان الرّجل حرّاً و امرأته أمة فطلاقها تطليقتان و اذا كان الرّجل عبداً و هى حرّة فطلاقها ثلاث تطليقات.
471-40426-(13) كافى 167/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر عن داود بن سرحان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال طلاق الحرّ اذا كان عنده أمة تطليقتان و طلاق الحرّة اذا كانت تحت المملوك ثلاث.
472-40427-(14) تهذيب 83/8: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين بن سعيد (عن صفوان - ئل) عن العلاء عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال طلاق المرأة اذا كانت عند مملوك ثلاث تطليقات و اذا كانت مملوكة تحت حرّ فتطليقتان.
473-40428-(15) تهذيب 83/8: أحمد بن محمّد بن عيسى عن ابن أبى عمير عن فقيه 351/3:
حمّاد (بن عثمان - فقيه) عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام تهذيب 83/8: الحسين بن سعيد عن صفوان عن عبداللّه عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال طلاق الحرّة اذا كانت تحت العبد ثلاث تطليقات و طلاق الأمة اذا كانت تحت الحرّ تطليقتان.
474-40429-(16) كافى 167/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال طلاق المملوك للحرّة ثلاث تطليقات و طلاق الحرّ للأمة تطليقتان.
475-40430-(17) الدعائم 288/2: عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهم السلام أنّهم قالوا تعتدّ الحرّة من زوجها العبد فى الطّلاق و الوفاة كما تعتدّ من الحرّ و كذلك يطلّقها ثلاثاً كما يطلّق الحرّ و تعتدّ الأمة من زوجها الحرّ و العبد فى الطّلاق و الوفاة عدّة الأمة و هى نصف عدّة الحرّة فى الوفاة شهران و خمسة أيّام و فى الطّلاق و ان(1)كانت تحيض حيضتان لأنّ الحيض لا يتجزّأ و ان كانت ممّن لا تحيض فأجلها شهر و نصف قال جعفر بن محمّد عليهما السلام فان عتقت من قبل أن تنقضى عدّتها أكملت العدّة.
1) . الظاهر أن الواو زائد.
469-40424-(11) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق به لحاظ مردان و عدّه به لحاظ زنان است. زن آزاد كه همسر برده اى است عدّه اش عدّۀ زن آزاد و طلاقش طلاق زن آزاد است اگر زن آزاد باشد.»
470-40425-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد، آزاد و زنش كنيز باشد طلاق كنيز دو طلاق است و هنگامى كه مرد، برده و زن، آزاد باشد طلاق زن سه طلاق است.»
471-40426-(13) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق دادن مرد آزاد اگر كنيزى همسر اوست دو طلاق است و طلاق زن آزاد اگر همسر برده اى است سه طلاق است.»
472-40427-(14) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق زن هنگامى كه همسر برده اى است سه طلاق است و هنگامى كه كنيزى همسر مرد آزادى است دو طلاق است.»
473-40428-(15) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق زن آزاد اگر همسر برده اى است سه طلاق است و طلاق كنيز اگر همسر مرد آزادى است دو طلاق است.»
474-40429-(16) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق دادن برده، زن آزاد را سه طلاق است و طلاق مرد آزاد، برده را دو طلاق است.»
475-40430-(17) امير مؤمنان على و امام باقر و امام صادق عليهم السلام فرمودند: «زن آزاد از شوهر برده اش در مورد طلاق و وفات، عدّه نگه مى دارد همانگونه كه از مرد آزاد عدّه نگه مى دارد.
و نيز برده، زن آزاد را سه بار طلاق مى دهد آنگونه كه مرد آزاد.
و كنيز از شوهر آزاد و برده اش در مورد طلاق و وفات، عدّه كنيز را نگه مى دارد و آن نيمى از عدّۀ زن آزاد است در وفات دو ماه و پنج روز و در طلاق اگر حيض مى شود پس دو حيض چون حيض تجزيه بردار نيست و اگر از زنانى است كه حيض نمى شود پس سرآمدش يك ماه و ده روز است.
امام صادق عليه السلام فرمود: اگر كنيز پيش از آنكه عدّه اش پايان پذيرد آزاد شد عدّه را كامل مى كند.»
476-40431-(18) قرب الاسناد 16: محمّد بن عيسى عن حمّاد بن عيسى قال قال أبو عبداللّه عليه السلام تطلّق الحرّة ثلاثاً و تعتدّ ثلاثاً.
وتقدّم فى احاديث باب (37) انّ الحرّة اذا طلّقت ثلاثاً حرمت على زوجها ما يناسب ذلك باطلاقها خصوصاً رواية محمّد بن سنان (28).
ويأتى فى باب (48) انّ الأمة اذا طلّقها زوجها تطليقتين ثمّ اشتراها لم تحلّ له وطئها حتّى تنكح زوجاً غيره، و باب (49) انّ الأمة اذا طلّقت تطليقتين ثمّ و طأها مولاها لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره و باب (50) انّ الأمة اذا طلّقت تطليقتين ثمّ اعتقت لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره و باب (51) انّ من زوّج عبده أمته ثمّ عزلها عنه مرّتين لا تحلّ له إلّا بنكاح من زوج آخر ما يدلّ على ذلك.
وفى رواية أبى بصير (7) من باب (15) حكم عدّة الأمة المتوفّىٰ عنها زوجها من ابواب العِدد ج 27 قوله سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن طلاق الأمة فقال تطليقتان.
وفى رواية ابن قيس (1) من باب (24) انّ عدّة الامة من الطلاق قرءان قوله عليه السلام طلاق العبد للأمة تطليقتان.
وفى رواية محمد بن فضيل (2) قوله عليه السلام طلاق الامة تطليقتان.
وفى رواية عاصم (3) من باب (16) حكم من غشى امرأته بعد العدّة من ابواب حدّ الزّنا ج 30 قوله قضى أمير المؤمنين عليه السلام فى مملوكٍ طلّق امرأته تطليقتين ثمّ جامعها بعدُ فأمر رجلاً يضربهما و يفرّق بينهما.
477-40432-(1)كافى 173/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن بعض أصحابه عن ابن أبى نجران و ابن أبى عمير عن عبداللّه بن سنان تهذيب 83/8: استبصار 309/3: الحسين بن سعيد عن النضر بن سويد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال فى رجل(1) كانت تحته أمة فطلّقها (تطليقتين - صا) على السّنّة ثمّ(2)بانت (منه - كا - يب) ثمّ اشتراها بعد ذلك قبل
476-40431-(18) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن آزاد سه بار طلاق داده مى شود و سه (طهر) عدّه نگه مى دارد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايات باب سى و هفتم روايتى كه با طلاقش مناسب اين مفاد است به ويژه روايت بيست و هشتم.
مى آيد:
در باب چهل و هشتم، چهل و نهم، پنجاهم و پنجاه و يكم رواياتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
و در روايت هفتم از باب پانزدهم از باب هاى عدّه ها اين گفته كه: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق كنيز پرسيدم حضرت فرمود: دو طلاق است.»
و در روايت يكم از باب بيست و چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق برده دو طلاق است.»
و در روايت دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق كنيز دو طلاق است.»
و در روايت سوّم از باب شانزدهم از باب هاى حدّ زنا اين گفته كه: «امير مؤمنان عليه السلام دربارۀ برده اى كه دو بار همسرش را طلاق داده است سپس بعد از آن با او مباشرت جنسى كرده است، حكم داد.
حضرت به مردى دستور داد كه اين دو را بزند و از هم جدا سازد.»
باب 48 حكم ازدواج با كنيزى كه دوبار طلاق داده شد
477-40432-(1) امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرى كنيز دارد اين مرد، كنيز را بر پايۀ سنّت طلاق داده و سپس كنيز از او جدا شده آنگاه بعداً كنيز را پيش از آن كه با شوهرى ديگر ازدواج كند، خريدارى
أن تنكح زوجاً غيره قال (أ ليس - يب - صا) قد قضى أمير المؤمنين عليه السلام(1)فى هذا(2)أحلّتها آية و حرّمتها (آية - كا) اخرى و أنا ناهٍ(3)عنها نفسى و ولدى.
478-40433-(2) الدعائم 298/2: عن علىّ عليه السلام أنّه سئل عن رجل تزوّج أمةً فطلّقها طلاقاً لا تحلّ له إلّا بعد زوج ثمّ اشتراها هل يحلّ له أن يطأها بملك اليمين قال عليه السلام أحلّتها آية و حرّمتها آية اخرىٰ فأمّا الّتى حرّمتها فقوله تعالى «فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ» وأمّا الّتى أحلّتها فقوله «أَوْ مٰا مَلَكَتْ أَيْمٰانُكُمْ» وأنا أكره ذلك و أنهى عنه نفسى و ولدى.
479-40434-(3) وفيه 298/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه سئل عن رجل تزوّج أمة فطلّقها طلاقاً لا تحلّ له إلّا بعد زوج ثمّ اشتراها هل يحلّ له أن يطأها بملك اليمين قال أ ليس قد قضى علىّ عليه السلام فيها فقال احلّتها آية و حرّمتها آية و أنا أنهى عنه نفسى و ولدى (فقد بيّن أنّه اذا نهى عنها نفسه و ولده أنّها لا تحلّ لمن اشتراها أن يطأها حتّى تنكح زوجاً غيره و تدخل فى مثل ما خرجت منه و له أن يستخدمها فان كان قد طلّقها طلاقاً له بعد ذلك أن يراجعها من غير أن تنكح زوجاً غيره فله أن يطأها).
480-40435-(4) تهذيب 84/8: استبصار 309/3: أحمد بن محمد بن عيسى عن أبى عبداللّه البرقى عن الربعى عن بريد (بن معاوية - صا) العجلى عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الأمة يطلّقها تطليقتين ثمّ يشتريها قال لا حتّى تنكح زوجاً غيره.
481-40436-(5) تهذيب 85/8: استبصار 310/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 174/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن على عن أبان بن عثمان عن بريد العجلى عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال فى رجل تحته أمة فطلّقها تطليقتين ثمّ اشتراها بعد قال لا يصلح له أن ينكحها حتّى تتزوّج زوجاً غيره (و - كا) حتّى يدخل (بها - كا) فى مثل ما خرجت منه.
482-40437-(6) كافى 173/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد و على بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن عثمان بن عيسى تهذيب 85/8: استبصار 310/3: محمّد ابن يعقوب عن علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن رجل تزوّج امرأة مملوكة ثمّ طلّقها ثمّ اشتراها بعد هل تحلّ له (بعد ذلك - صا) قال لا حتّى تنكح زوجاً غيره.
كرده، فرمود: «امير مؤمنان على عليه السلام در اين مورد داورى كرد كه آيه اى از قرآن اين كنيز را حلال مى داند و آيه اى ديگر آن را حرام و من خودم و فرزندانم را از آن باز مى دارم.»
478-40433-(2) از امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ مردى كه با كنيزى ازدواج كرد و او را طلاق داده طلاقى كه آن كنيز براى اين مرد حلال نمى شود مگر پس از شوهر (ازدواج با شوهرى ديگر) سپس آن مرد كنيز را خريدارى كرده، سؤال شد كه آيا براى اين مرد حلال است كه با ملك يمين (به عنوان مالكيّت) با كنيز مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: آيه اى از قرآن اين كنيز را حلال مى كند و آيۀ ديگرى آن را حرام مى داند امّا آيه اى كه آن را حرام مى كند فرموده خداوند متعال است كه: «بعد از آن، زن او حلال نخواهد بود مگر اينكه همسر ديگرى انتخاب كند.» و امّا آيه اى كه اين كنيز را حلال مى سازد پس فرموده خداوند عز و جل است كه: «و يا از زنانى كه مالك آنهاييد استفاده كنيد» و من اين كار را كراهت دارم و خودم و فرزندانم را از اين كار منع مى كنم.»
479-40434-(3) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه با كنيزى ازدواج كرد و او را طلاقى داد كه آن كنيز براى اين مرد حلال نمى شود مگر پس ازشوهرى آنگاه اين مرد آن كنيز را خريد، سؤال شد كه آيا براى اين مرد حلال است كه با آن كنيز چون مالك اوست ازدواج كند؟ حضرت فرمود: «آيا امير مؤمنان على عليه السلام در مورد اين كنيز داورى نكرده است و فرموده كه: آيه اى او را حلال و آيه اى او را حرام كرده است و من خود و فرزندانم را از آن باز مى دارم.
او بيان كرده هنگامى كه خود و فرزندانش را از آن باز مى دارد براى كسى كه كنيز را خريده حلال نمى شود كه با او مباشرت جنسى كند تا آن كه كنيز شوهرى ديگر كند و در مشابه ازدواجى كه از آن بيرون آمده داخل گردد (مجدّداً ازدواج كند) ولى مرد مى تواند اين كنيز را به كار گيرد و در صورتى كه شوهر او را طلاقى داده كه حقّ رجوع به زن داشته بى آن كه لازم باشد با شوهرى ديگر ازدواج كند در اين صورت مى تواند با او مباشرت جنسى كند.»
480-40435-(4) از امام صادق عليه السلام در مورد كنيزى كه شوهرش دو بار او را طلاق مى دهد سپس او را مى خرد روايت است كه فرمود: «نه (نمى تواند با او مباشرت جنسى كند) تا كنيز با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
481-40436-(5) امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرى كنيز دارد او را دو بار طلاق مى دهد بعداً او را مى خرد فرمود: «براى او درست نيست با او مباشرت جنسى كند تا اينكه كنيز با شوهرى ديگر ازدواج كند و تا اينكه شوهر دوّم در مشابه ازدواجى كه كنيز از آن بيرون آمده با او مباشرت جنسى كند.»
482-40437-(6) سماعه گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ مردى كه با همسرى برده ازدواج كرده سپس او را طلاق داده آنگاه او را بعداً خريدارى كرده، پرسيدم كه آيا آن كنيز براى او حلال مى شود؟ حضرت فرمود: نه تا آن كه با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
483-40438-(7) تهذيب 84/8: استبصار 309/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 173/6: علىّ (بن إبراهيم - يب - صا) عن أبيه عن ابن أبى عميرعن حمّاد عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال:
سألته عن رجل حرّ كانت تحته أمة فطلّقها (طلاقاً - كا) بائناً ثمّ اشتراها هل يحلّ له أن يطأها قال لا (كا - قال ابن أبى عمير و فى حديث آخر حلّ له فرجها من أجل شرائها و الحرّ و العبد فى ذلك سواء).
484-40439-(8) تهذيب 85/8: استبصار 310/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين بن سعيد عن صفوان عن عبداللّه عن أبى بصير قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام رجل كانت تحته أمة فطلّقها طلاقاً بائناً(1) ثمّ اشتراها بعد قال يحلّ له فرجها من أجل شرائها و الحرّ و العبد فى هذه المنزلة سواء. (قال الشّيخ رحمه الله قوله عليه السلام طلّقها طلاقاً بائناً يحتمل أن يكون تطليقة واحدة و تكون قد خرجت من العدّة فصارت بائنة منه و يحتمل أيضاً أن يكون طلّقها تطليقة واحدة على طريق المبارات فتصير تطليقة بائنة الخ.)
وتقدّم فى الباب المتقدّم و ذيله ما يدلّ على ذلك فلاحظ.
485-40440-(1)تهذيب 84/8: استبصار 309/3: أحمد بن محمد بن عيسى عن محمّد بن عيسى عن ابن أبى عمير يرفعه(2)عن عبيد بن زرارة عن عبدالملك بن أعين قال: سألته (أى أبا عبداللّه عليه السلام) عن رجل زوّج جاريته رجلاً فمكثت معه ماشاء اللّه ثمّ طلّقها و رجعت(3)إلى مولاها فوطأها أ تحلّ لزوجها(4)اذا أراد أن يراجعها قال لا حتّى تنكح زوجاً غيره.
486-40441-(2) تهذيب 87/8: استبصار 312/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن سنان عن العلاء عن(5)فضيل عن أحدهما عليهما السلام قال: سألته عن رجل زوّج عبده أمته ثمّ طلّقها
483-40438-(7) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى آزاد كه همسرى كنيز دارد و او را طلاق بائن داده است سپس او را خريدارى كرده، پرسيدم كه آيا براى مرد حلال است كه با كنيز مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: نه.»
در كافى آمده: «ابن ابى عمير گويد: و در روايتى ديگر آمده كه مباشرت جنسى با او به دليل اينكه او را خريدارى كرده حلال است و آزاد و برده در اين جهت يكسانند.»
484-40439-(8) ابو بصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى كنيزى همسر دارد او را طلاق بائن داده است سپس او را بعداً خريدارى كرده است. حضرت فرمود: مباشرت جنسى با او به دليل خريدارى او بر مرد حلال است و آزاد و برده منزلتى يكسان دارد.»
شيخ قدس سره فرمود: «فرموده امام معصوم عليه السلام كه او را طلاق بائن داده احتمال دارد كه يك طلاق داده باشد و از عدّه بيرون رفته باشد و در اين صورت كنيز از او جدا شده است و بائن است و نيز احتمال مى رود كه او را يك طلاق داده البته طلاق مبارات و در اين صورت نيز كنيز از او طلاق بائن پيدا مى كند...»
ارجاعات
گذشت:
در باب پيشين و پايان آن باب روايتى كه بر اين مفاد دلالت كند ملاحظه كنيد.
باب 49 حكم مباشرت جنسى با مولىٰ براى تحليل كنيز
485-40440-(1) عبد الملك بن اعين گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه كنيزش را به ازدواج مردى در آورده و كنيز با آن مرد مدّت زيادى مانده است سپس آن مرد كنيز را طلاق داده و كنيز به نزد مولايش بازگشته است و مولايش با او مباشرت جنسى كرده است، پرسيدم كه آيا اين كنيز براى شوهرش حلال مى شود هنگامى كه شوهرش بخواهد به او رجوع كند؟ حضرت فرمود: نه تا با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
486-40441-(2) فضيل گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ مردى كه كنيزش را به برده اش تزويج كرده سپس او را دو طلاق داده است، پرسيدم كه آيا اين مرد مى تواند به آن كنيز رجوع كند اگر مولاى
تطليقتين أيراجعها ان أراد مولاها قال لا قلت أفرأيت(1) إن و طأها مولاها أ يحلّ للعبد أن يراجعها قال لاحتّى تزوّج(2) زوجاً غيره و يدخل بها فيكون نكاحاً مثل نكاح الأوّل و ان كان (قد - يب) طلّقها واحدةً فأراد مولاها راجعها.
487-40442-(3) نوادر أحمد بن محمّد 114: ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبيّ قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل يزوّج جاريته رجلاً فتمكث عنده ما شاء اللّه ثمّ طلّقها فرجعت إلى مولاها أ يحلّ لزوجها الأوّل أن يراجعها قال لا حتّى تنكح زوجاً غيره.
وتقدّم فى باب (47) انّ الأمة إذا طلّقت مرّتين حرمت على المطلّق حتّى تنكح زوجاً غيره و اشاراته ما يدلّ على ذلك.
488-40443-(1)تهذيب 87/8: استبصار 312/3: محمّد بن عليّ بن محبوب عن أحمد بن محمّد عن الحسين عن ابن أبى عمير و فضالة عن القاسم عن رفاعة قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن العبد و الأمة يطلّقها تطليقتين ثمّ يعتقان جميعاً هل يراجعها قال لاحتّى تنكح زوجاً غيره فتبين منه.
489-40444-(2)تهذيب 86/8: استبصار 311/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين بن سعيد عن صفوان عن العلا عن محمّد (بن مسلم - يب) عن أبى جعفر عليه السلام قال المملوك إذا كانت تحته مملوكة فطلّقها ثمّ أعتقها صاحبها كانت عنده على واحدة.
490-40445-(3)تهذيب 86/8: استبصار 311/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن أبى المعزا عن الحلبىّ فقيه 352/3: حمّاد عن الحلبىّ قال قال أبو عبداللّه عليه السلام فى العبد تكون تحته الأمة فطلّقها تطليقة ثمّ اعتقا(3) جميعاً كانت عنده على تطليقة واحدة. تهذيب 86/8: أحمد بن
كنيز بخواهد؟ حضرت فرمود: نه. گفتم: نظر شما چيست اگر مولاى كنيز با كنيز مباشرت جنسى كند آيا براى برده حلال است كه به كنيز رجوع كند؟ حضرت فرمود: نه تا آن كه كنيز با شوهرى ديگر ازدواج كند و شوهر دوّم با او مباشرت جنسى نمايد و ازدواج مانند ازدواج قبل تحقّق يابد ولى اگر كنيز را يك بار طلاق داده است و مولاى كنيز بخواهد، مرد مى تواند به كنيز رجوع كند.»
487-40442-(3) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام پرسيدم: مردى كنيزش را به ازدواج مردى در آورد و كنيز نزد آن مرد مدّتى ماند سپس مرد كنيز را طلاق داد و كنيز به اربابش بازگشت آيا براى شوهر اوّل حلال است كه به كنيز رجوع كند؟ حضرت فرمود: نه تا آن كه كنيز با شوهرى ديگر ازدواج كند.»
ارجاعات
گذشت:
در باب چهل و هفتم و پايان آن باب روايتى كه بر اين عنوان دلالت دارد.
باب 50 حكم كنيزى كه دوبار طلاق گرفته و آزاد شود
488-40443-(1) رفاعه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ برده و كنيز كه برده، كنيز را دو بار طلاق مى دهد سپس هر دو با هم آزاد مى شوند پرسيدم كه آيا برده به كنيز رجوع مى كند؟ حضرت فرمود: نه تا آن كه كنيز با شوهرى ديگر ازدواج كند و از او جدا شود.»
489-40444-(2) امام باقر عليه السلام فرمود: «برده اگر كنيزى همسر او باشد و او را طلاق دهد سپس مالك كنيز او را آزاد سازد اين كنيز نزد برده با يك طلاق خواهد بود.»
490-40445-(3) امام صادق عليه السلام در مورد برده كه همسرى كنيز دارد و او را يك بار طلاق داده سپس با هم آزاد شده اند فرمود: «كنيز نزد برده با يك طلاق خواهد بود.»
محمّد بن عيسى عن محمّد بن عيسى عن ابن أبى عمير عن أبان بن عثمان عن منصور عن هشام بن سالم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال ذكر أنّ العبد اذا كانت تحته الأمة (و ذكر مثله) المقنع 121: و العبد اذا كانت تحته أمة (و ذكر نحوه).
491-40446-(4) تهذيب 87/8: استبصار 311/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن ابن أبى نجران عن صفوان بن يحيى عن العيص قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن مملوك طلّق امرأته ثمّ اعتقا جميعاً هل يحلّ له مراجعتها قبل أن تزوّج غيره قال نعم. (حمله الشّيخ رحمه الله على انّه اذا كان طلّقها تطليقةً واحدةً).
وتقدّم فى باب (47) انّ الأمة اذا طلّقت مرّتين حرمت على المطلّق و ذيله ما يناسب ذلك.
492-40447-(1)تهذيب 86/8: استبصار 311/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أبى عبداللّه الرّازىّ عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن أحمد بن زياد عن أبى الحسن عليه السلام قال: سألته عن الرّجل يزوّج عبده أمته ثمّ يبدو للرّجل فى أمته فيعزلها عن عبده ثمّ يستبرئها(1) و يواقعها ثمّ يردّها على(2)عبده ثمّ يبدو له بعد فيعزلها عن عبده أيكون عزل السّيّد الجارية عن زوجها مرّتين طلاقاً لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره أم لا فكتب عليه السلام لا تحلّ له إلّا بنكاح. قال الشيخ رحمه الله فى التهذيبين قوله عليه السلام لا تحلّ له إلّا بنكاح - يعنى - من زوج آخر ينكحها ثمّ يطلّقها أو يموت عنها فتحلّ له عند ذلك).
ولاحظ باب (54) كيفيّة تقريق الرّجل بين عبده و امته من ابواب نكاح العبدى و باب (55) انّ المولى اذا زوّج امته بعبده أو بغيره هل يكون التّفريق او الطّلاق بيد المولى أو العبد.
وتقدّم فى باب (47) انّ الأمة اذا طلّقت مرّتين حرمت على المطلّق و ذيله من ابواب الطّلاق مايناسب ذلك.
491-40446-(4) عيص گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ برده اى كه همسرش را طلاق داده سپس هر دو آزاد شده اند پرسيدم كه آيا براى برده حلال است كه به كنيزش پيش از آن كه كنيز با ديگرى ازدواج كند، رجوع كند حضرت فرمود: آرى.» (شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر موردى حمل كرده كه كنيز را يك طلاق داده است)
ارجاعات
گذشت:
در باب چهل و هفتم و ذيل اين باب روايتى كه با اين مفاد مناسب است.
باب 51 دوبار گرفتن مولى كنيز را از برده اى كه دوبار به او تزويج كرده بود
492-40447-(1) احمد بن زياد گويد: «از حضرت ابوالحسن عليه السلام دربارۀ مردى كه كنيزش را به ازدواج برده اش در مى آورد سپس تصميمش دربارۀ كنيزش تغيير مى كند و او را از برده اش بركنار مى سازد و سپس كنيز را استبراء مى كند و با او مباشرت جنسى مى نمايد سپس او را به برده اش باز مى گرداند آنگاه مجدّداً تصميمش عوض مى شود و كنيز را از برده اش بركنار مى سازد، پرسيدم كه آيا بركنار كردن ارباب كنيز را دو بار از شوهرش در حكم طلاقى است كه كنيز براى شوهر حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند يا نه؟ حضرت مرقوم فرمود: اين كنيز براى برده حلال نمى شود مگر با ازدواج.»
شيخ طوسى قدس سره در كتاب استبصار و تهذيب فرمود: «فرموده امام معصوم عليه السلام كه كنيز براى برده حلال نمى شود مگر با ازدواج، منظور ازدواج با شوهرى ديگر است شوهر دوّم با او ازدواج مى كند سپس او را طلاق مى دهد و يا شوهر دوّم مى ميرد در اين صورت كنيز براى شوهر اوّل در اين هنگام حلال مى شود.»
ارجاعات
بنگر:
به باب پنجاه و چهارم از باب هاى نكاح بردگان و باب پنجاه و پنجم.
گذشت:
در باب چهل و هفتم از باب هاى طلاق مناسب اين مفاد.
قال اللّه تعالى تبارك و تعالى فى سورة الأحزاب (33):49: «يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نَكَحْتُمُ اَلْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمٰا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهٰا فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَرٰاحاً جَمِيلاً».
493-40448-(1) تهذيب 64/8: استبصار 296/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 83/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن بعض أصحابنا عن أحدهما عليهما السلام انّه قال اذا طلّقت المرأة الّتى لم يُدْخل بها بانت بتطليقة واحدة.
494-40449-(2) كافى 84/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن العلا بن رزين عن محمّد بن مسلم عن احدهما عليهما السلام قال العدّة من الماء.
495-40450-(3) كافى 84/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن أبى أيّوب و علىّ بن رئاب عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام فى رجل تزوّج امرأةً بكراً ثمّ طلّقها قبل أن يدخل بها ثلاث تطليقات كلّ شهر تطليقة قال بانت منه فى التّطليقة الأولى و اثنتان فضل
فصل هفدهم باب هاى عدّه ها و اينكه چه زنى عدّه دارد و چه زنى عدّه ندارد و بيان احكام عدّه ها و آنچه مرتبط به آن است
باب 1 حكم عدّه زن مطلقه قبل از مباشرت
خداوند تعالى مى فرمايد:
اى كسانى كه ايمان آورده ايد هنگامى كه با زنان با ايمان ازدواج كرديد و آنان را قبل از مباشرت جنسى طلاق داديد، عدّه اى براى شما بر آنان نيست كه بخواهيد حساب آنها را نگاه داريد؛ آنها را با هديۀ مناسبى بهره مند سازيد و به طرز نيكويى رهايشان كنيد.(1)
493-40448-(1) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «هنگامى كه زنى كه با او مباشرت جنسى نشده است طلاق داده شود با يك طلاق جدا مى شود.»
494-40449-(2) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «عدّه به جهت آب (منى مرد كه وارد رحم زن شده است) مى باشد.»
495-40450-(3) از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام در مورد مردى كه با زنى باكره ازدواج كرد سپس وى را پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند طلاق داد، سه طلاق هر ماه يك طلاق، روايت است كه حضرت فرمود: «اين زن از مرد در طلاق اوّل جدا مى شود و دوتاى ديگر اضافى است و اين مرد خواستگارى است كه با زن ازدواج مى كند هر زمان كه زن بخواهد و نيز با مهرى جديد.
1) . احزاب 49/33.
وهو خاطب يتزوّجها متى شاءت و شاء بمهر جديد قيل له فله أن يراجعها اذا طلّقها تطليقة قبل أن تمضى ثلاثة اشهر قال لا انّما كان يكون له أن يراجعها لو كان دخل بها أوّلاً فأمّا قبل أن يدخل بها فلا رجعة له عليها قد بانت منه [من] ساعة طلّقها.
496-40451-(1)كافى 84/6: أبو العبّاس الرّزّاز عن أيّوب بن نوح و حميد بن زياد عن ابن سماعة عن صفوان عن ابن مسكان عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال اذا طلّق الرّجل امرأته قبل أن يدخل بها تطليقةً واحدةً فقد بانت منه و تزوّج من ساعتها ان شاءت.
497-40452-(2)تهذيب 64/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 83/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و (عن - يب) علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نصر عن عبدالكريم عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الرّجل اذا طلّق امرأته و لم يدخل بها فقال (اذا طلّقها و لم يدخل بها - يب) قد(3)بانت منه و تزوّج(4)ان شاءت من ساعتها.
498-40453-(5)تهذيب 65/8: استبصار 296/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 84/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن الحسن بن علىّ بن عبداللّه عن عبيس(6)بن هشام عن ثابت ابن شريح عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال اذا تزوّج الرّجل المرأة فطلّقها(4) قبل أن يدخل بها فليس عليها عدّة و تزوّج من(5) شاءت من ساعتها و تبينها تطليقة(6) واحدة كافى - حميد بن زياد عن ابن سماعة عن صالح بن خالد و عبيس بن هشام عن ثابت بن شريح عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام مثله.
499-40454-(7) فقه الرضا عليه السلام 242: و كلّ من طلّق امرأته من قبل أن يدخل بها فلا عدّة عليها منه فان كان سمّى لها صداقاً فلها نصف الصّداق.
500-40455-(8) فقه الرضا عليه السلام 246: ثلاث لا عدّة عليهنّ الّتى لم يدخل بها زوجها و الّتى لم تبلغ مبلغ النّساء و الّتى قد يئست من الحيض.
وتقدّم
فى رواية الكناسى (10) من باب (51) انّ الولاية على الصغير لأبيه من أبواب التّزويج ج 25 قوله عليه السلام فان هو (أى من لم يدخل بأهله) أقرّ بذلك و أجاز الطّلاق كانت
به حضرت گفته شد: مرد مى تواند به زن رجوع كند اگر او را طلاق داده است پيش از آن كه سه ماه بگذرد؟ حضرت فرمود: نه تنها مرد حق رجوع به زن را دارد در صورتى كه با زن در ابتدا مباشرت جنسى كرده باشد ولى پيش از مباشرت جنسى با وى حق رجوع به زن را ندارد و زن از همان ساعتى كه مرد او را طلاق مى دهد از مرد جدا مى شود.»
496-40451-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را پيش از مباشرت جنسى با وى يك طلاق مى دهد همسرش از او جدا مى شود و اگر بخواهد همسرش همان ساعت ازدواج مى كند (و عدّه ندارد)»
497-40452-(5) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق مى دهد و با او مباشرت جنسى نكرده است، پرسيدم حضرت فرمود: هنگامى كه وى را طلاق مى دهد و با او مباشرت جنسى نكرده است زن از او جدا مى شود و اگر بخواهد همان ساعت ازدواج مى كند.»
498-40453-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد با زن ازدواج كند و او را پيش از مباشرت جنسى با وى طلاق دهد، بر زن عدّه نيست و همان ساعت با هر كس كه بخواهد ازدواج مى كند و يك طلاق او را جدا مى سازد.»
499-40454-(7) فقه الرضا عليه السلام: «و هر كس كه همسرش را پيش از آن كه با وى مباشرت جنسى كند طلاق دهد بر زن عدّه اى از مرد نيست و اگر مرد براى زن مهرى مشخّص كرده نيمى از مهر براى زن است.»
500-40455-(8) فقه الرضا عليه السلام: «سه زن عده اى بر آنان نيست: 1 - زنى كه همسرش با او مباشرت جنسى نكرده است، 2 - زنى كه به بلوغ زنانه نرسيده (و هنوز حيض نشده است)، 3 - زنى كه از حيض يائسه شده است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت دهم از باب پنجاه و يكم از باب هاى ازدواج فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر مردى كه با همسرش مباشرت جنسى نكرده به طلاق اقرار كند و طلاق را امضاء كند طلاقش بائن است.»
تطليقة بائنة.
وفى رواية أبى عبيدة (10) من باب (1) عيوب المرأة المجوّزة للفسخ من أبواب العيوب و التّدليس ج 26 قوله عليه السلام و ان لم يكن دخل بها فلا عدّة عليها.
وفى رواية أبى حمزة (1) من باب (6) حكم ما لو ادّعت المرأة عَنَن زوجها قوله عليه السلام و اعطيت (أى غير المدخول بها) نصف الصّداق و لا عدّة عليها.
وفى رواية الحلبى (1) من باب (17) انّ المهر يجب بالدّخول من ابواب المهور ج 26 قوله عليه السلام اذا التقى الختانان وجب المهر و العدّة.
وفى رواية ابن سنان (2) قوله عليه السلام اذا ادخله وجب الغسل و المهر و العدّة.
وفى رواية الحلبى (10) قوله عليه السلام اذا اغلق باباً و أرخىٰ ستراً وجب المهر و العدّة.
وفى رواية أبى بصير (1) من باب (20) حكم ما لو خلا الرّجل بالمرأة و تصادقا على عدم الوطى قوله فيرخى عليه و عليها السّتر و يغلق الباب ثمّ يطلّقها فتسأل المرأة هل أتاكِ فتقول ما أتانى و يسأل هو هل أتيتها فيقول لم آتها فقال عليه السلام لا يصدّقان و ذلك أنّها تريد أن تدفع العدّة عن نفسها و يريد هو ان يدفع المهر.
وفى رواية اسحاق (3) قوله فيغلق باباً و يرخى ستراً عليها و يزعم انّه لم يمسّها و تصدّقه هى بذلك عليها عدّة قال لا قلت فانّه شىء دون شىء قال ان أخرج الماء اعتدّت.
وفى رواية أبى بصير (1) من باب (21) انّ الرّجل اذا طلّق امرأته قبل الدّخول و فرض لها مهراً فلها نصفه قوله عليه السلام اذا طلّق الرّجل امرأته قبل أن يدخل بها فقد بانت منه و تتزوّج ان شاءت من ساعتها.
وفى رواية المقنع (2) قوله فليس عليها (أى غير المدخول بها) عدّة و تتزوّج من ساعتها.
وفى رواية الحلبى (3) قوله عليه السلام اذا طلّق الرّجل امرأته قبل أن يدخل بها فليس عليها عدّة تزوّج من ساعتها ان شاءت.
وفى رواية زرارة (6) قوله رجل تزوّج امرأة لم يدخل بها قال عليه السلام ان هلكت أو هلك او طلّقها فلها النّصف و عليها العدّة كاملة و لها الميراث.
وفى رواية زرارة (1) من باب (30) حكم من تزوّج جارية لم تدرك او تزوّج رتقاء قوله عليه السلام فان كنّ كما دخلن عليه فانّ لها نصف الصّداق و لا عدّة عليهنّ منه.
وفى رواية الدعائم (5) من باب (32) انّه اذا مات أحد الزّوجين قبل الدّخول من غير تقدير المهر فلا مهر لها قوله أو طلّقها قبل ان يدخل بها قال عليه السلام ان طلّقها فليس لها صداق و لها المتعة و لا عدّة عليها.
وفى رواية أبى الصّباح (10) من باب (34) انّ من طلّق امرأته
و در روايت دهم از باب يكم از باب هاى عيوب و تدليس فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر با زن مباشرت جنسى نكرده عدّه اى بر زن نيست.»
و در روايت يكم از باب ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «به زنى كه با او مباشرت جنسى نشده نيمى از مهر داده مى شود و عدّه اى بر او نيست.»
و در روايت يكم از باب هفدهم از باب هاى مهرها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه دو ختنه گاه با هم برخورد كرد مهر و عدّه ثابت مى شود.»
و در روايت دوم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه آلت خود را داخل كرد غسل و مهر و عدّه ثابت مى شود.»
و در روايت دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه درى را بست و پرده اى انداخت مهر و عده ثابت مى شود.»
و در روايت يكم از باب بيستم اين گفته كه: «بر خود و همسرش پرده انداخته مى شود و در بسته مى شود سپس او را طلاق مى دهد و از زن پرسيده مى شود كه آيا با تو مباشرت جنسى كرد؟ زن مى گويد: با من مباشرت جنسى نكرد و از مرد سؤال مى شود كه به سراغ زن رفتى؟ او مى گويد: من سراغ زن نرفتم (و با او مباشرت جنسى نداشتم). حضرت فرمود: سخن زن و مرد پذيرفته نمى شود و اين بدان جهت است كه زن مى خواهد عدّه نگه داشتن را از خود دور سازد و مرد مى خواهد مهر را.»
و در روايت سوّم اين گفته كه: «درى را مى بندد و پرده اى بر زن مى افكند و مى گويد با او مباشرت جنسى نكرده و زن نيز مرد را بر اين گفته تصديق مى كند آيا بر زن عدّه هست؟ حضرت فرمود: نه. گفتم: آن چيزى است كمتر از چيزى (به حدّ اعلاى مباشرت جنسى نرسيده است) حضرت فرمود: اگر مرد آب را انزال كرده زن عدّه نگه مى دارد.»
و در روايت يكم از باب بيست و يكم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد همسرش را پيش از آن كه با وى مباشرت جنسى كند طلاق دهد همسرش از او جدا مى شود و اگر بخواهد همان ساعت ازدواج مى كند.»
و در روايت دوّم اين گفته كه: «بر زنى كه با او مباشرت جنسى نشده است عدّه نيست و همان ساعت ازدواج مى كند.»
و در روايت سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد همسرش را پيش از مباشرت جنسى با وى طلاق مى دهد بر زن عدّه نيست و زن اگر بخواهد همان ساعت ازدواج مى كند.»
و در روايت ششم اين گفته كه: «مردى با زنى ازدواج كرد ولى با او مباشرت جنسى نكرده است حضرت فرمود: اگر زن يا مرد بميرد و يا زن را طلاق دهد براى زن نيمى از مهر هست و بر زن عدّۀ كامل است و نيز براى زن ارث است.»
و در روايت يكم از باب سى ام فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زنان همان گونه باشند كه بر مرد داخل شده اند در اين صورت براى آنان نيمى از مهر است و عدّه اى بر آنان از جهت مرد نيست.»
و در روايت پنجم از باب سى و دوّم اين گفته كه: «يا او را پيش از مباشرت جنسى طلاق دهد؟ حضرت فرمود: اگر او را طلاق دهد براى زن مهر نيست و براى او بهره مند شدن (از اموال مرد) مى باشد و عدّه اى نيز بر زن نيست.»
قبل الدّخول و لم يسمّ لها مهراً يمتّعها قوله و ليس لها (أى غير المدخول بها) عدّة تتزوّج من شاءت من ساعتها. و لاحظ باب (11) انّه لا بأس بطلاق خمس على كلّ حالٍ من ابواب الطّلاق ج 27.
ويأتى فى الباب التّالى ما يناسب ذلك فراجع.
وفى رواية محمّد بن عمر (12) من باب (14) انّ عدّة الوفاة اربعة اشهر و عشرة أيّام من ابواب العِدَد ج 27 قوله رجل تزوّج امرأة فطلّقها قبل أن يدخل بها قال عليه السلام لا عدّة عليها.
وفى رواية عبيد بن زرارة (13) قوله رجل طلّق امرأته قبل أن يدخل بها أعليها عدّة قال لا.
قال اللّه تعالى فى سورة الطّلاق (65):4: «وَ اَللاّٰئِي يَئِسْنَ مِنَ اَلْمَحِيضِ مِنْ نِسٰائِكُمْ إِنِ اِرْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ وَ اَللاّٰئِي لَمْ يَحِضْنَ وَ أُولاٰتُ اَلْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَ مَنْ يَتَّقِ اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً».
501-40456-(1)تهذيب 66/8: روى الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن حمّاد بن عثمان قال:
سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن الّتى قد يئست من المحيض، و الّتى لا تحيض مثلها قال ليس عليها عدّة.
502-40457-(2) تهذيب 66/8: الحسين بن سعيد عن علىّ بن حديد عن جميل بن درّاج عن بعض أصحابنا عن أحدهما عليهما السلام فى الرّجل يطلّق الصبيّة الّتى لم تبلغ فلا تحمل مثلها قال ليس عليها عدّة و ان دخل بها.
503-40458-(3) كافى 84/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن بعض أصحابنا عن أحدهما عليهما السلام فى الرّجل يطلّق الصّبيّة الّتى لم تبلغ و لا تحمل مثلها و قد كان دخل بها و المرأة الّتى قد يئست من المحيض و ارتفع حيضها(1) فلا تلد مثلها قال ليس
1) . طمثها - فقيه.
و در روايت دهم از باب سى و چهارم اين گفته كه: «براى زنى كه با او مباشرت جنسى نشده است عدّه نيست وى با هر كس كه بخواهد همان ساعت (ساعت طلاق) ازدواج مى كند.»
و بنگر به باب يازدهم از باب هاى طلاق.
مى آيد:
در باب بعدى مناسب آن مراجعه كنيد.
و در روايت دوازدهم از باب چهاردهم از باب هاى عدّه ها اين گفته كه: «مردى با زنى ازدواج كرد و او را پيش از آن كه با وى مباشرت جنسى كند طلاق داد حضرت فرمود: بر زن عدّه اى نيست.»
و در روايت سيزدهم اين گفته كه: «مردى همسرش را پيش از مباشرت جنسى با او طلاق داد آيا بر زن عدّه است؟ حضرت فرمود: نه.»
باب 2 عده زن نابالغ و يائسه
خداوند تعالى مى فرمايد:
و آن گروه از زنان شما كه از عادت ماهانه مأيوسند، اگر در وضع آنها (از نظر باردارى) شك كنيد، عدّۀ آنان سه ماه است و همچنين آنها كه هيچگاه حيض نديده اند و عدّۀ زنان باردار اين است كه وضع حمل كنند و هر كس تقواى الهى پيشه كند، خداوند كارش را بر او آسان مى سازد.(1)
501-40456-(1) حمّاد بن عثمان گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه يائسه شده است و نيز زنى كه مشابه او حيض نمى شود (هنوز به حدّ حيض نرسيده است) پرسيدم حضرت فرمود: بر او عدّه نيست.»
502-40457-(2) از امام باقر و امام صادق عليهما السلام در مورد مردى كه دختر نابالغى را كه مشابه او حامله نمى شود را طلاق مى دهد، روايت است كه حضرت فرمود: «بر او عدّه نيست گر چه مرد با او مباشرت جنسى
كرده باشد.»
503-40458-(3) از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام در مورد مردى كه دخترى را كه بالغ نشده و مشابه او حامله نمى شود را طلاق مى دهد، در حالى كه با او مباشرت جنسى كرده است و نيز در مورد زنى كه يائسه
1) . طلاق 4/65.
عليهما عدّة (وان دخل بهما - كا) كافى محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن حديد عن جميل ابن درّاج عن بعض أصحابنا مثله فقيه 331/3: و فى رواية جميل أنّه قال فى الرّجل (و ذكر مثله) السرائر 476: و من ذلك ما استطرفناه من كتاب جميل بن درّاج قال جميل عن بعض أصحابنا عن أحدهما عليهما السلام فى الرّجل (و ذكر نحو ما فى كا).
504-40459-(4) تهذيب 138/8: استبصار 337/3: محمّد بن يعقوب عن محمّد بن يحيى عن علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن محبوب عن حمّاد بن عثمان عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام كافى 85/6: على بن إبراهيم عن أبيه عن ابن محبوب عن حمّاد بن عثمان عمّن رواه عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الصّبيّة الّتى لا تحيض مثلها و الّتى قد يئست من المحيض قال عليه السلام ليس عليهما عدّة و ان دخل بهما.
505-40460-(5) تهذيب 67/8 و 137: استبصار 337/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 85/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نجران عن صفوان عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال قال أبو عبداللّه عليه السلام ثلاث يتزوّجهن على كلّ حال الّتى لم تحض و مثلها لا تحيض قال قلت و ما حدّها قال اذا أتىٰ لها أقلّ من تسع سنين و الّتى لم يدخل بها و الّتى قد يئست من المحيض (ومثلها لا تحيض - يب - صا) (قال - يب 67) قلت و ما حدّها قال اذا كان لها خمسون سنة.
506-40461-(6) تهذيب 469/7: علىّ بن الحسن عن محمّد بن الحسين ابن أبى الخطّاب عن صفوان عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام يقول ثلاث يتزوّجن على كلّ حال الّتى (قد خ) يئست من المحيض و مثلها لا تحيض قلت و متى تكون كذلك(1)قال اذا بلغت ستّين سنة فقد يئست من المحيض و مثلها لا تحيض و الّتى لم تحض(2)و مثلها لا تحيض قلت و متى تكون كذلك قال ما لم(3)تبلغ تسع سنين فانّها لا تحيض و مثلها لا تحيض و الّتى لم يدخل بها.
507-40462-(7) تهذيب 67/8: الحسين بن سعيد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر كافى 85/6: بعض أصحابنا عن أحمد بن محمّد عن صفوان (بن يحيى - يب) عن فقيه 331/3: محمّد بن حكيم
شده و حيض نمى شود و مشابه او فرزند نمى آورد، روايت است كه حضرت فرمود: «بر اين دو عدّه نيست گر چه مرد با اين دو مباشرت جنسى كرده باشد.»
504-40459-(4) از امام صادق عليه السلام در مورد دخترى كه مشابه او حيض نمى شود و زنى كه يائسه شده است، روايت است كه فرمود: «بر اين دو عدّه نيست گر چه با اين دو مباشرت جنسى كند.»
505-40460-(5) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «امام صادق عليه السلام فرمود: سه زن هستند كه در هر حال با آنها ازدواج مى شود: زنى كه حيض نشده و مشابه او حيض نمى شود.
عبد الرحمن بن حجّاج گويد: اين زن در چه حدّى است؟ حضرت فرمود: هنگامى كه كمتر از نه سال باشد و نيز زنى كه با او مباشرت جنسى نشده است و زنى كه يائسه است و مشابه او حيض نمى شود. گفتم: حدّ اين زن چيست؟ حضرت فرمود: هنگامى كه پنجاه سال دارد.»
506-40461-(6) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: با سه زن در هر حال ازدواج مى شود: زنى كه يائسه شده است و مشابه او حيض نمى شود.
گفتم: اين چه زمانى مى شود؟ حضرت فرمود: زمانى كه زن به شصت سالگى برسد يائسه مى شود و مشابه او حيض نمى شود و نيز زنى كه حيض نشده و مشابه او حيض نمى شود. گفتم: و چه زمانى چنين مى شود؟ حضرت فرمود: مادامى كه به نُه سال نرسد چنين زنى حيض نمى شود و مشابه او حيض نمى شود و نيز زنى كه با او مباشرت جنسى نشده است.»
507-40462-(7) محمّد بن مسلم گويد: «شنيدم كه امام باقر عليه السلام در مورد زنى كه يائسه شده است و شوهرش او را طلاق مى دهد مى فرمود: از شوهرش جدا مى شود و عدّه بر او نيست.»
(الخثعمى - يب) عن محمّد بن مسلم قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول فى (المرأة - كا) الّتى قد يئست من(1)المحيض (يطلّقها زوجها - يب - فقيه) قال (قد - يب) بانت منه و لا عدّة عليها كافى 85/6: و قد روى أيضاً أنّ عليهنّ العدّة اذا دخل بهنّ.
508-40463-(8) تهذيب 138/8: استبصار 338/3: محمّد بن يعقوب عن أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و الرّزّاز جميعاً و حميد بن زياد عن ابن سماعة عن صفوان تهذيب 67/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 85/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و الرّزّاز عن أيّوب بن نوح و حميد بن زياد عن ابن سماعة جميعاً عن صفوان عن محمّد بن حكيم عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال الّتى لا تحبل مثلها لا عدّة عليها.
509-40464-(9) تهذيب 138/8: أحمد بن محمّد عن الحسن بن محبوب عن ابن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى الجارية الّتى لم تدرك الحيض قال يطلّقها زوجها بالشّهور(2)قيل فان طلّقها تطليقة ثمّ مضى شهر ثمّ حاضت فى الشّهر الثّانى قال فقال اذا حاضت بعد ما طلّقها بشهر القت ذلك الشّهر و استأنفت العدّة بالحيض فان مضى لها بعد ما طلّقها شهران ثمّ حاضت فى الثّالث تمّت عدّتها بالشّهور فاذا مضى لها ثلاثة أشهر فقد بانت منه و هو خاطب من الخطّاب و هى ترثه و يرثها ماكانت فى العدّة.
510-40465-(10) كافى 85/6: حميد بن زياد عن تهذيب 138/8: استبصار 338/3: ابن سماعة عن عبداللّه بن جبلة عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير قال عدّة الّتى لم تبلغ المحيض ثلاثة أشهر و الّتى قد قعدت عن المحيض ثلاثة أشهر. (كافى - و كان ابن سماعة يأخذ بها و يقول انّ ذلك فى الاماء لا يستبرئن اذا لم يكن بلغن المحيض، فأمّا الحرائر فحكمهنّ فى القرآن يقول اللّه عزّ و جلّ «وَ اَللاّٰئِي يَئِسْنَ مِنَ اَلْمَحِيضِ مِنْ نِسٰائِكُمْ إِنِ اِرْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ وَ اَللاّٰئِي لَمْ يَحِضْنَ». و كان معاوية بن حكيم يقول ليس عليهنّ عدّة و ما احتجّ به ابن سماعة فانّما قال اللّه عزّ و جلّ «إِنِ اِرْتَبْتُمْ» و انّما ذلك اذا وقعت الرّيبة بأن قد يئسن أو لم يئسن فأمّا اذا جازت الحدّ و ارتفع الشّكّ بأنّها قد يئست أو لم تكن الجارية بلغت الحدّ فليس عليهنّ عدّة). (حمله الشّيخ رحمه الله على من يكون مثلها تحيض).
در كافى آمده است: «و نيز روايت شده است كه بر اين زنان عدّه است اگر مرد با آنان مباشرت جنسى كرده است.»
508-40463-(8) امام باقر عليه السلام فرمود: «زنى كه مشابه وى آبستن نمى شود عدّه اى بر او نيست.»
509-40464-(9) امام صادق عليه السلام دربارۀ دخترى كه هنوز به حيض نرسيده است، فرمود: «شوهرش او را بر پايۀ ماه ها طلاق مى دهد. سؤال شد: اگر شوهرش او را يك بار طلاق مى دهد سپس يك ماه گذشت و آنگاه در ماه دوّم حيض شد؟
حضرت فرمود: هنگامى كه يك ماه پس از طلاق حيض شود آن ماه را به حساب نمى آورد و عدّه را از نو با حيض شروع مى كند ولى اگر دو ماه از طلاق گذشت آنگاه در ماه سوّم حيض شد عدّه اش با ماه ها تمام مى شود و چون سه ماه بر زن بگذرد از مرد جدا مى شود و مرد يكى از خواستگاران است و زن از مرد و مرد از زن تا زمانى كه زن در عدّه است، ارث مى برد.»
510-40465-(10) ابو بصير گويد: «عدّۀ زنى كه هنوز به حيض شدن نرسيده است سه ماه است و زنى كه از حيض شدن افتاده است (يائسه) سه ماه است.
و ابن سماعه به اين روايت اخذ مى كرد و مى گفت: عدّه در مورد كنيزان عدم استبراء(1)است اگر به مرحلۀ حيض شدن نرسيده اند.
و امّا زنان آزاد پس حكم شان در قرآن است. خداوند عز و جل مى فرمايد: «و آن گروه از زنان شما كه از عادت ماهانه مأيوسند، اگر در وضع آنها (از نظر باردارى) شك كنيد، عدّۀ آنان سه ماه است و همچنين آنها هيچگاه حيض نديده اند»
و معاوية بن حكيم مى گويد: بر آنان (اين زنان نامبرده) عدّه نيست و آنچه را كه ابن سماعه به آن احتجاج كرده اين است كه تنها خداوند عز و جل فرموده: «اگر در وضع آنها (از نظر باردارى) شك كنيد» و تنها اين زمانى است كه شك پديد آيد كه آيا يائسه شده اند يا يائسه نشده اند و امّا اگر از حدّ بگذرد و شك برداشته شود به اين كه قطعاً يائسه شده باشد و يا دختر به حدّ حيض نرسيده باشد در اين صورت بر آنان عدّه نيست.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر زنى حمل كرده كه مشابه او حيض مى شود.
1) . استبراء، اطمينان از پاكسازى رحم.
511-40466-(11) تهذيب 67/8: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسن بن محبوب عن أبان بن تغلب عن الحلبىّ فقيه 331/3: و روى الحسن بن محبوب عن أبان بن عثمان عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة المرأة الّتى لا تحيض و المستحاضة الّتى لا تطهر و الجارية الّتى قد يئست (ولم تدرك الحيض - يب) ثلاثة أشهر و عدة الّتى (لا - يب) يستقيم حيضها ثلاث حيض (يب - متى(1)ما حاضتها فقد حلّت للأزواج). (حمله الشّيخ رحمه الله على المسترابة الّتى مثلها تحيض).
512-40467-(12) تهذيب 139/8: سعد عن محمّد بن بندار عن ماجيلويه عن محمّد بن علىّ الصيرفى قال حدّثنا يزيد بن اسحاق شعر قال حدّثنا هارون بن حمزة الغنوى الصيرفى قال:
سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن جارية حدثة(2) طلّقت و لم تحض بعد فمضى لها شهران ثمّ حاضت أتعتدّ بالشّهرين قال نعم و تكمل عدّتها شهراً فقلت أ تكمل عدّتها بحيضة قال لا بل بشهر مضى(2)آخر عدّتها على ما مضى(4) عليه أوّلها.
وتقدّم فى باب (11) حدّ يأس المرأة من المحيض و أنّها قبل البلوغ لا تحيض من أبواب الحيض ج 2 مايدلّ على ذيل الباب. وفى باب (3)سقوط الاستبراء عمّن اشترى جارية صغيرة لم تبلغ و كذا الّتى يئست من المحيض من ابواب نكاح العبيد ج 26 ما يدلّ على ذلك.
و لاحظ باب (11) أنّه لا بأس بطلاق خمس على كلّ حال من ابواب الطّلاق ج 27.
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (4):228: «وَ اَلْمُطَلَّقٰاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ فِي أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذٰلِكَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ اَلَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اَللّٰهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ».
511-40466-(11) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه حيض نمى شود و زن مستحاضه اى كه پاك نمى شود و دخترى كه يائسه است و حيض نشده سه ماه است و عدّۀ زنى كه حيضش مستقيم است سه حيض است هر زمان كه اين زن سه حيض را ببيند براى شوهران حلال مى شود.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر زن مسترابه اى كه مشابه او حيض مى شود حمل كرده است.
512-40467-(12) هارون بن حمزه غنوى صيرفى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ دختر نو سال كه طلاق داده شده و هنوز حيض نشده است و دو ماه بر او گذشته و سپس حيض شده پرسيدم كه آيا با دو ماه، عدّه نگه مى دارد؟ حضرت فرمود: آرى و عدّه اش را با يك ماه (ديگر) كامل مى كند.
گفتم: آيا عدّه اش با يك حيض شدن كامل مى شود؟ حضرت فرمود: نه بلكه با يك ماه پايان عدّه اش بر همان شكل كه آغاز عدّه اش گذشت، مى گذرد. (يعنى عدّۀ او بر پايۀ سه ماه است نه سه طهر)»
ارجاعات
گذشت:
در باب يازدهم از باب هاى حيض روايتى كه بر ذيل باب دلالت مى كند.
و در باب چهارم از باب هاى نكاح بردگان روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و بنگر به باب يازدهم از باب هاى طلاق.
باب 3 عده زن مطلقه داراى عادت ماهانه كه مباشرت داشته است
خداوند تعالى مى فرمايد:
زنان مطلّقه بايد تا سه مرتبه عادت ماهانه ديدن (و پاك شدن) انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند) و اگر به خدا و روز باز پسين ايمان دارند، براى آنها حلال نيست كه آنچه را خدا در رحم هاى شان آفريده كتمان كنند و همسران شان براى بازگرداندن آنها (به زندگى زناشويى) در اين مدّت (از ديگران) سزاوارترند اين در صورتى است كه (به راستى) خواهان اصلاح باشند و براى زنان، همانند وظايفى كه بر دوش آنهاست، حقوق شايسته اى قرار داده شده و مردان بر آنان برترى دارند و خداوند توانا و حكيم است.(1)
1) . بقره 228/2.
513-40468-(1)تهذيب 116/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 90/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر عن داود بن سرحان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّه المطلّقة ثلاثة قروء أو ثلاثة أشهر إن لم (تكن - كا) تحض. كافى - حميد عن ابن سماعة عن جعفر بن سماعة عن داود بن سرحان عن أبى عبداللّه عليه السلام مثله.
514-40469-(2)مستدرك 352/15: جعفر بن أحمد القمىّ فى كتاب الغايات عن محمّد بن سليمان الدّيلمىّ عن أبى جعفر عليه السلام أنّه قال (فى حديث) و أمّا عدّة المطلّقة ثلاثة قروء، فاستبراء الرّحم من الولد.
515-40470-(3) الدعائم 286/2: عن علىّ و جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّهما قالا عدّة المطلّقة الّتى تحيض و يستبين(1) حيضها ثلاثة قروء.
516-40471-(4) تفسير العيّاشى 115/1: قال ابن مسكان عن أبى بصير قال العدّة الّتى(2) تحيض و تستقيم حيضها ثلاثة أقراء و هى ثلاث حيض.
517-40472-(5) تهذيب 117/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 90/6: علىّ عن أبيه عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال المطلّقة تعتدّ فى بيتها و لا ينبغى لها أن تخرج حتّى تنقضى عدّتها و عدّتها ثلاثة قروء أو ثلاثة أشهر إلّا أن تكون تحيض.
518-40473-(6) تفسير علىّ بن ابراهيم 78/1: و العدّة على اثنين و عشرين وجهاً فالمطلّقة تعتدّ ثلاثة اقرء و القرء هو اجتماع الدّم فى الرّحم و العدّة الثّانية اذا لم تحض فثلاثة أشهر بيض و اذا كانت تحيض فى الشّهر الأقلّ أو الأكثر و طلّقت ثمّ حاضت قبل أن ياتى لها ثلاثة أشهر حيضه واحدة فلا تبين من زوجها إلّا بالحيض و ان مضى ثلاثة أشهر لها و لم تحض فانّها تبين بالأشهر البيض فان حاضت قبل أن يمضى لها ثلاثة أشهر فانّها تبين بالدّم و المطلّقة الّتى ليس للزّوج عليها رجعة فلا تبين حتّى تطهر من الدّم الثّالث و المطلّقة الحامل لا تبين حتّى تضع ما فى بطنها فان طلّقها اليوم و وضعت فى الغد فقد بانت و المتوفّى عنها زوجها و هى الحامل تعتدّ بأبعد الأجلين فان و ضعت قبل أن يمضى لها أربعة أشهر و عشراً فلتتمّ
513-40468-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زن مطلّقه سه قرء (طهر) يا سه ماه است اگر زن حيض نمى شود.»
514-40469-(2) امام باقر عليه السلام در روايتى فرمود: «و امّا عدّۀ زن مطلّقه سه قرء (طهر) است پس پاك كردن رحم از فرزند است.»
515-40470-(3) امير مؤمنان على عليه السلام و امام صادق عليه السلام فرمودند: «عدّۀ زن مطلّقه اى كه حيض مى شود و حيضش آشكار (و مستقيم) است سه قرء (طهر) است.»
516-40471-(4) ابو بصير گويد: «عدّۀ زنى كه حيض مى شود و حيضش مستقيم است سه قرء است و سه قرء، سه حيض است.»
517-40472-(5) امام باقر عليه السلام فرمود: «زن مطلّقه در خانه اش عدّه نگه مى دارد و براى وى شايسته نيست كه تا گذشت عدّه اش از خانه بيرون آيد و عدّه اش سه قرء يا سه ماه است مگر اينكه حيض بشود.»
518-40473-(6) عدّه، بيست و دو گونه دارد: زن مطلّقه سه قرء (پاكى) عدّه نگه مى دارد و قرء همان جمع شدن خون در رحم است و عدّۀ دوّم هنگامى است كه زن مطلّقه حيض نشود كه سه ماه است و هنگامى كه زن در ماه حيض مى شود كم يا زياد و طلاق داده شود سپس پيش از آن كه سه ماه بر او بگذرد يك بار حيض شود او از شوهرش جز با حيض جدا نمى شود ولى اگر سه ماه بر او بگذرد و حيض نشود او با ماه ها از شوهرش جدا مى شود و اگر پيش از آن كه سه ماه بر او بگذرد حيض شود با خون جدا مى شود و زن مطلّقه اى كه شوهرش حقّ رجوع به او را ندارد او از شوهرش جدا نمى شود تا از خون سوم پاك گردد و زن مطلّقه حامله جدا نمى شود تا زايمان كند و اگر شوهرش او را امروز طلاق دهد و او فردا وضع حمل كند او از شوهرش جدا مى شود و زنى كه حامله است و شوهرش مرده است او دورترين مدّت را عدّه نگه مى دارد و اگر پيش از آن كه چهار ماه و ده روز بر او بگذرد زايمان كرد بايد كه چهار ماه و ده روز را كامل كند و اگر چهار ماه و ده روز بر او بگذرد و زايمان نكرده باشد عدّه اش زايمان كردن است و زن مطلّقه اى كه شوهرش از او غايب است او از روزى كه شوهرش او را طلاق داده عدّه نگه مى دارد زمانى كه دو شاهد عادل نزد زن شهادت دهند كه شوهرش وى را در روز مشخّصى طلاق داده است از آن روز عدّه نگه مى دارد ولى اگر كسى نزد وى شهادت ندهد و زن نداند كه چه روزى شوهرش او را طلاق داده از روزى كه جز طلاق به او برسد عدّه نگه مى دارد و نيز زنى كه شوهرش در سفر فوت كرده است او نيز از روزى كه خبر وفات شوهرش به او مى رسد، عدّه نگه مى دارد و زنى كه شوهرش با او مباشرت جنسى نكرده سپس او را طلاق داده است بر اين زن نيز عدّه نيست و اگر شوهر چنين زنى بميرد و با زن مباشرت جنسى نكرده باشد زن چهار ماه و ده روز عدّه نگه مى دارد.
أربعة أشهر و عشراً فان مضى لها أربعة أشهر و عشراً فلم تضع فعدّتها ان تضع و المطلّقة و زوجها غائب عنها تعتدّ من يوم طلّقها اذا شهد عندها شاهدان عدلان انّه طلّقها فى يوم معروف تعتدّ من ذلك اليوم فان لم يشهد عندها أحد و لم تعلم أىّ يوم طلّقها تعتدّ من يوم يبلغها و المتوفّى عنها زوجها و هو غائب تعتدّ من يوم يبلغها و الّتى لم يدخل بها زوجها ثمّ طلّقها فلا عدّة عليها فان مات عنها و لم يدخل بها تعتدّ أربعة أشهر و عشراً و العدّة على الرّجال أيضاً ان كان له أربعة نسوة و طلّق إحديٰهنّ لم يحلّ له أن يتزوّج حتّى تعتدّ الّتى طلّقها فاذا أراد ان يتزوّج اخت امرأته لم تحلّ له حتّى يطلّق امرأته و تعتدّ ثمّ يتزوّج اختها و المتوفىٰ عنها زوجها تعتدّ حيث شاءت و المطلّقة الّتى ليس للزّوج عليها رجعة تعتدّ حيث شاءت و لا تبيت عن بيتها و الّتى للزّوج عليها رجعة لا تعتدّ إلّا فى بيت زوجها و تراه و يراها مادامت فى العدّة و عدّة الأمة إذا كانت تحت الحرّ شهران و خمسة أيّام و عدّة المتعة خمسة و أربعون يوماً و عدّة السّبى استبراء الرّحم فهذه و جوه العدّة.
519-40474-(1)كافى 98/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن الحسن بن محبوب تهذيب 119/8:
استبصار 322/2: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسن بن محبوب عن هشام بن سالم عن عمّار السّاباطىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سئل (أبو عبداللّه عليه السلام - يب - صا) عن رجل(2)عنده امرأة شابّة و هى تحيض (فى - يب - صا) كلّ شهرين أو ثلاثة أشهر حيضة واحدة كيف يطلّقها زوجها فقال أمرها(3)شديد (هذه - يب - صا) تطلّق طلاق السّنّة تطليقة واحدة على طهر من غير جماع بشهود ثمّ تترك حتّى تحيض ثلاث حيض متى حاضت(4)(فاذا حاضت ثلاثاً - كا) فقد انقضت عدّتها قيل له(5)و ان(6)مضت سنة و لم تحض فيها ثلاث حيض قال (اذا مضت سنة و لم تحض ثلاث حيض - كا) يتربّص بها بعد السّنة ثلاثة أشهر ثمّ (قد - كا - يب) انقضت عدّتها قيل(7)فان مات أو ماتت(7) فقال أيّهما(8)مات ورث(9)صاحبه ما بينه و بين خمسة عشر شهراً.
و عدّه بر مردان نيز هست، اگر مردى چهار زن دارد و يكى از آنان را طلاق دهد براى او جايز نيست ازدواج كند تا زنى كه طلاقش داده عدّه را سپرى كند و مرد هنگامى كه مى خواهد خواهر زنش را بگيرد براى او جايز نيست تا آن كه همسرش را طلاق دهد و همسرش عدّه نگه دارد آنگاه مرد با خواهر زنش ازدواج كند و زنى كه شوهرش وفات كرده هر گونه كه بخواهد عدّه نگه مى دارد و زن مطلّقه اى كه شوهرش حقّ رجوع به وى را ندارد هر گونه كه بخواهد عدّه نگه مى دارد ولى شب را بيرون از خانه اش سپرى نمى سازد و زنى كه شوهرش حقّ رجوع به او را دارد عدّه نگه نمى دارد مگر در خانۀ شوهرش و زن مرد را و مرد، زن را تا زن در عدّه است مى بيند و عدّۀ كنيز اگر همسر آزادى باشد دو ماه و ده روز است و عدّۀ متعه (زنى كه به ازدواج مردى در آمده) چهل و پنج روز است و عدّۀ اسير، پاك سازى رحم او (و اطمينان از پاك بودن رحمش از نطفۀ مرد پيشين) است. اين، گونه هاى عدّۀ است.
519-40474-(7) عمّار ساباطى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه زنى جوان دارد كه در هر دو ماه يا سه ماه يك بار حيض مى شود، سؤال شد كه چگونه شوهرش او را طلاق مى دهد؟
حضرت فرمود: كار چنين زنى سخت است. اين زن بر پايۀ سنّت در طهر غير مواقعه با حضور شاهدان يك طلاق داده مى شود آنگاه زن به حال خود واگذارده مى شود تا سه بار هر زمان كه شد حيض شود و چون سه بار حيض شد عدّۀ زن تمام مى گردد.
به حضرت گفته شد: اگر يك سال بگذرد و در اين سال سه بار حيض نشود؟ حضرت فرمود: در چنين فرضى اين زن پس از يك سال سه ماه مى ماند آنگاه عدّه اش تمام مى گردد. سؤال شد: اگر مرد يا زن بميرد؟ حضرت فرمود: هر كدام بميرد ديگرى تا فاصلۀ پانزده ماه ارث مى برد.»
520-40475-(8) تهذيب 119/8: استبصار 323/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن ابن محبوب عن مالك بن عطيّة عن سورة بن كليب قال سئل أبو عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته تطليقةً على طهر من غير جماع بشهود طلاق السّنّة و هى ممّن تحيض فمضى ثلاثة أشهر فلم تحض إلّا حيضةً(1)واحدة ثمّ ارتفعت حيضتها حتّى مضت ثلاثة أشهر أخرى و لم تدر ما رفع حيضها(2)قال ان كانت شابّة مستقيمة الطّمث فلم تطمث فى ثلاثة أشهر الّا حيضة ثمّ ارتفع طمثها فلا تدرى ما رفعها فانّها تتربّص تسعة أشهر من يوم طلّقها ثمّ تعتدّ بعد ذلك ثلاثة أشهر ثمّ تتزوّج ان شاءت.
521-40476-(9) تهذيب 120/8: استبصار 324/3: أحمد بن محمّد عن الحسن بن محبوب عن أبى مريم عن أبى عبداللّه عليه السلام عن الرّجل كيف يطلّق امرأته و هى تحيض فى كلّ ثلاثة أشهر حيضة واحدة قال يطلّقها تطليقةً واحدةً فى غرّة الشّهر فاذا انقضت ثلاثة أشهر من يوم طلّقها فقد بانت منه و هو خاطب من الخطّاب (حمله الشّيخ رحمه الله على امرأة كانت لها عادة بأن تحيض كلّ شهر حيضةً فينبغى أن تعمل على عادتها فتكون فى مدّة ثلاثة أشهر ثلاثة حيض).
522-40477-(10) المقنع 116: المرأة اذا فسد حيضها فلا تحيض إلّا فى الأشهر أو السنين، تطلّق لغرّة الشّهور و تعتدّ كما تعتدّ الّتى قد يئست من المحيض.
523-40478-(11) كافى 99/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 119/8: استبصار 323/3: أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن فقيه 332/3: العلاء عن محمّد ابن مسلم عن أحدهما عليهما السلام (أنّه - كا - يب - فقيه) قال فى الّتى تحيض (فى - كا - يب - صا) كلّ ثلاثة أشهر مرّة أو فى ستّة (أشهر(3)يب - (أو - كا - يب - صا) (فى - كا - صا) (سبعة أشهر - كا - يب - صا) و المستحاضة (و - يب - صا - فقيه) الّتى لم تبلغ (المحيض(4)يب - صا) و الّتى تحيض مرّة و يرتفع (حيضها - فقيه) مرّة و الّتى لاتطمع فى الولد و الّتى قد ارتفع حيضها و زعمت أنّها لم تيأس و الّتى ترى الصّفرة من حيض ليس بمستقيم فذكر أنّ عدّة هؤلاء كلّهنّ ثلاثة أشهر.
520-40475-(8) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در طهر غير مواقعه همراه با حضور شاهدان يك طلاق سنّت داده است و زن از كسانى است كه حيض مى شود ولى سه ماه گذشت و تنها يك بار حيض شد سپس حيضش برداشته شد تا سه ماه ديگر گذشت و نمى داند كه چه اندازه حيضش برداشته مى شود (يعنى نمى داند زمان بعدى چه موقع خواهد بود) پرسيدم، حضرت فرمود: «اگر اين زن جوانى است كه عادتش نظم و ترتيب دارد و هر سه ماه يك بار عادت مى شود و سپس حيضش برداشته شد و نمى داند كه چه زمانى برداشته مى شود چنين زنى نُه ماه از روزى كه شوهرش وى را طلاق داده عدّه نگه مى دارد سپس بعد از آن سه ماه عدّه نگه مى دارد آنگاه اگر خواست ازدواج مى كند.»
521-40476-(9) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مرد كه چگونه همسرش را طلاق مى دهد در حالى كه همسرش در هر سه ماه يك بار حيض مى شود، روايت است كه فرمود: «يك بار او را در اوّل ماه طلاق مى دهد و چون سه ماه از روزى كه او را طلاق داده گذشت آن زن از مرد جدا مى شود و مرد يكى از خواستگاران است.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر زنى حمل كرده كه عادت دارد كه در هر ماه يك بار حيض شود پس شايسته است كه اين زن طبق عادتش عمل كند و در طول سه ماه سه حيض مى شود.
522-40477-(10) زن هنگامى كه حيض او خراب و فاسد شود و در نتيجه جز در چند ماه و يا چند سال حيض نشود اين زن در ابتداى ماه ها طلاق داده مى شود و عدّه نگه مى دارد آنگونه كه زن يائسه عدّه نگه مى دارد.
523-40478-(11) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «در مورد زنى كه هر سه ماه يك بار يا در هر شش ماه يا هفت ماه يك بار خون مى بيند و نيز زن مستحاضه اى كه به حدّ خون حيض ديدن نرسيده است و زنى كه يك بار حيض مى شود و يك بار حيضش برداشته مى شود و نيز زنى كه اميد فرزند ندارد و نيز زنى كه حيضش برداشته شده و مى گويد كه هنوز يائسه نشده است و زنى كه زردى حيض را مى بيند كه آن حيض درست نيست، ياد آور شده كه عدّۀ همۀ اين زنان سه ماه است.»
524-40479-(12) كافى 99/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 120/8: استبصار 323/3: الحسين بن سعيد عن حمّاد بن عيسى عن شعيب عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال فى المرأة يطلّقها زوجها و هى تحيض كلّ ثلاثة أشهر حيضة فقال اذا(1)انقضت ثلاثة أشهر انقضت عدّتها يحسب لها لكلّ(2)شهر حيضة.
525-40480-(13) تهذيب 121/8: استبصار 325/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 99/6:
محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن إسماعيل عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح (الكنانىّ - كا - يب) عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الّتى تحيض كلّ ثلاثة أشهر مرّة كيف تعتدّ فقال تنتظر مثل قرئها الّتى(3)كانت تحيض فيه فى الاستقامة فلتعتدّ ثلاثة(4)قروء ثمّ لتزوّج(5)إن شاءت فقيه 332/3: سأل أبوالصّباح الكنانىّ أبا عبداللّه عليه السلام عن الّتى تحيض فى كلّ ثلاث سنين مرّة كيف تعتدّ قال تنظر(6)(و ذكر مثله).
526-40481-(14) كافى 100/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن موسى بن بكر عن زرارة قال اذا نظرت فلم تجد الأقراء إلّا ثلاثة أشهر فاذا كانت لا يستقيم لها حيض تحيض فى الشّهر مراراً فانّ عدّتها عدّة المستحاضة ثلاثة أشهر و اذا كانت تحيض حيضاً مستقيماً فهو فى كلّ شهر حيضة بين كلّ حيضتين شهر و ذلك القرء. تفسير العيّاشى 115/1: فى رواية(7)ربيعة الرّأى و لا سبيل له عليها و انّما القرء ما بين الحيضتين و ليس لها أن تتزوّج حتّى تغتسل من الحيضة الثّالثة فانّك اذا نظرت فى ذلك لم تجد الأقراء إلّا ثلثة أشهر فاذا كانت لا تستقيم ممّا تحيض فى الشّهر مراراً و فى الشّهر مرّة كان عدّتها عدّة المستحاضة ثلاثة أشهر و ان كانت تحيض حيضاً مستقيماً فهو فى كلّ شهر حيضة بين كلّ حيضة شهر و ذلك القرء.
524-40479-(12) امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش وى را طلاق مى دهد و او در هر سه ماه يك بار حيض مى شود فرمود: «هنگامى كه سه ماه گذشت عدّۀ اين زن سپرى شده است براى اين زن هر ماه يك حيض محسوب مى شود.»
525-40480-(13) ابو الصباح كنانى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه در هر سه ماه يك بار خون حيض مى بيند پرسيدم كه چگونه عدّه نگه دارد؟ حضرت فرمود: به عدد روزهايى كه در زمان منظم بودن عادتش حيض مى ديده منتظر مى ماند و بدين گونه سه حيض عدّه مى گيرد آنگاه اگر بخواهد مى تواند مجدّداً ازدواج كند.»
526-40481-(14) زراره گويد: «اگر بنگرى أقراء (سه قرء) را نمى يابى مگر سه ماه، پس اگر حيض زن منظّم نيست و در يك ماه بارها حيض مى شود در اين صورت عدّۀ زن عدّۀ زن مستحاضه است يعنى سه ماه ولى اگر زن منظّم حيض مى شود پس او در هر ماه يك حيض مى شود و بين هر دو حيض فاصله است و آن قرء (طهر) است.»
527-40482-(15) تهذيب 118/8: استبصار 324/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 100/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن الحسن بن علىّ بن فضّال عن ابن بكير عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام قال أىّ الأمرين سبق إليها فقد انقضت عدّتها: إن مرّت ثلاثة أشهر لاترى فيها دماً فقد انقضت عدّتها و ان مرّت ثلاثة أقرأ فقد انقضت عدّتها.
528-40483-(16) تهذيب 118/8: استبصار 324/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 98/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج فقيه 332/3: روى ابن أبى عمير و البزنطىّ جميعاً عن جميل عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال أمران أيّهما سبق (إليها - فقيه) بانت (منه(1)- كا) المطلّقة المسترابة (الّتى - فقيه) تستريب الحيض، ان مرّت بها ثلاثة أشهر بيض ليس فيها دم بانت به(2)و ان مرّت بها ثلاث حيض ليس بين الحيضتين ثلاثة أشهر بانت بالحيض.
قال ابن أبى عمير قال جميل (بن درّاج - فقيه) و تفسير ذلك إن مرّت بها ثلاثة أشهر إلّا يوماً فحاضت ثمّ مرّت بها ثلاثة أشهر إلّا يوماً فحاضت ثمّ مرّت بها ثلاثة أشهر إلّا يوماً فحاضت فهذه تعتدّ بالحيض على هذا الوجه و لا تعتدّ بالشّهور و إن(3)مرّت (بها - كا - فقيه) ثلاثة أشهر بيض لم تحض فيها فقد بانت (منه - يب). الخصال 47: حدّثنا أبى رضى الله عنه قال حدّثنا سعد بن عبداللّه قال حدّثنى أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر البزنطىّ عن جميل عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال أمران أيّهما سبق إليها (و ذكر نحو ما فى الفقيه إلّا أنّه أسقط تفسير جميل عن ابن أبى عمير).
529-40484-(17) تهذيب 68/8: الحسين بن سعيد عن ابن محبوب عن جميل بن درّاج عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال سمعته يقول: أمران أيّهما سبق إلى المتسرابة انقضت به عدّتها إن مرّت بها ثلاثة أشهر بيض ليس فيها دم بالشّهور و إن مرّت بها ثلاثة حيض ليس بين الحيضتين ثلاثة أشهر انقضت عدّتها بالحيض و تفسير جميل قال إن مرّت بها ثلاثة أشهر إلّا يوماً ثمّ حاضت ثمّ مرّت بها ثلاثة أشهر إلّا يوماً فحاضت قال هذه تعتدّ بالحيض على هذا الوجه و لا تعتدّ بالشّهور و ان مرّت بها ثلاثة أشهر بيض لم تحض فيها بانت بالشّهور.
527-40482-(15) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «هر كدام از دو امر كه زودتر برسد عدّۀ زن تمام مى شود، اگر سه ماه بگذرد كه در آن سه ماه خون نبيند عدّه اش سپرى گرديده است و نيز اگر سه طهر بگذرد عدّه اش سپرى شده است.»
528-40483-(16) امام باقر عليه السلام فرمود: «هر كدام از دو امر كه زودتر برسد زن مطلّقۀ مسترابه اى كه در حيض شك دارد از مرد جدا مى شود اگر اين زن سه ماه بر او بگذرد كه در آن سه ماه خون نبيند زن از مرد از جهت گذشت سه ماه جدا مى شود ولى اگر سه حيض بر او بگذرد كه ميان دو حيض سه ماه نباشد او با حيض از مرد جدا مى گردد.»
ابن ابى عمير گويد: «جميل بن دراج در تفسير اين سخن گفت: اگر سه ماه يك روز كم بر زن بگذرد و حيض شود و پس از آن نيز سه ماه يك روز كم بگذرد و حيض شود و براى بار سوّم نيز سه ماه يك روز كم بر او بگذرد و سپس حيض شود بايد بر مبناى حيض عدّه نگه دارد نه بر پايۀ سه ماه بدون حيض و اگر سه ماه بر او بگذرد كه در آن سه ماه حيض نشود زن از شوهر جدا مى شود.»
529-40484-(17) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: هر كدام از دو امر كه زودتر به زن مسترابه برسد عدّه اش بدان تمام گردد اگر سه ماه بر او بگذرد بى آن كه خون در آن سه ماه باشد عدّۀ زن با ماه ها مى گذرد ولى اگر سه حيض بر او بگذرد كه ميان دو حيض سه ماه نباشد عدّه اش با حيض مى گذرد.»
و تفسير جميل بن دراج اين است، او گويد: «اگر سه ماه جز يك روز بر او بگذرد و سپس حيض شود سپس سه ماه جز يك روز بر او بگذرد و حيض شود. جميل گويد: اين زن با حيض اينگونه عدّه نگه مى دارد و با ماه ها عدّه نگه نمى دارد ولى اگر سه ماه كه در آن حيض نشود بر او بگذرد او با ماه ها از شوهرش جدا مى شود.»
530-40485-(18) تهذيب 130/8: سعد عن إبراهيم بن مهزيار عن أخيه عن ابن أبى عمير عن محمّد بن حكيم قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن امرأة يرتفع حيضها قال ارتفاع الطّمث ضربان فساد من حيض أو ارتفاع من حمل فأيّهما كان فقد حلّت للأزواج اذا و ضعت أو مرّت بها ثلاثة أشهر بيض ليس فيها دم.
531-40486-(19) تهذيب 118/8: استبصار 325/3 و 332: محمّد بن يعقوب عن كافى 100/6:
علىّ (بن إبراهيم - صا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد (بن عثمان - كا) عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة المرأة الّتى لا تحيض و المستحاضة الّتى لا تطهر ثلاثة أشهر و عدّة الّتى تحيض و يستقيم حيضها ثلاثة قروء قال (و - كا - يب) سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ «إِنِ اِرْتَبْتُمْ» ما الرّيبة فقال ما زاد على شهر فهو ريبة فلتعتدّ ثلاثة أشهر و لتترك الحيض و ما كان فى الشّهر لم تزد(1)فى الحيض عليه(2)ثلاث حيض فعدّتها ثلاث حيض(3)(حمله الشّيخ رحمه الله على أنّه اذا أمكن المستحاضة معرفة أيّام حيضها فعليها ان تعتدّ بالاقراء الّتى هى الأطهار و ان لم يمكنها ذلك تعتدّ بثلاثة أشهر).
كافى 75/3: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ «إِنِ اِرْتَبْتُمْ» فقال ما جاز الشّهر فهو ريبة فقيه 331/(3): روى الحسن بن محبوب عن أبان بن عثمان عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة المرأة الّتى لا تحيض و المستحاضة الّتى لا تطهر و الجارية الّتى قد يئست ثلاثة أشهر و عدّة الّتى يستقيم حيضها ثلاث حيض.
532-40487-(20) تهذيب 117/8: استبصار 332/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 99/6: (عدّة من أصحابنا - معلّق فى كا) عن سهل بن زياد (و - صا) عن أحمد (بن محمّد - صا) عن عبدالكريم عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة (الّتى لم تحض و كا - يب) المستحاضة الّتى لا تطهر ثلاثة أشهر و عدّة الّتى تحيض و يستقيم حيضها ثلاثة قروء و القرء(4)جمع الدّم بين الحيضتين.
530-40485-(18) محمّد بن حكيم گويد: «از حضرت ابوالحسن عليه السلام دربارۀ زنى كه حيضش برداشته شده پرسيدم حضرت فرمود: برداشته شدن حيض دو گونه است: 1 - يك همان كه به خاطر فساد حيض است و 2 - همان كه به خاطر باردارى است هر كدام كه باشد براى شوهران هنگامى كه اين زن زايمان كند يا سه ماه بر او بگذرد كه در آن خون نباشد، حلال مى گردد.»
531-40486-(19) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه حيض نمى شود و زن مستحاضه اى كه از خون پاك نمى شود سه ماه است و عدّۀ زنى كه حيض مى بيند و حيضش منظّم است سه بار خون ديدن است.
راوى گويد: و از حضرت دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «اگر در وضع آنها (از نظر باردارى) شك كنيد» پرسيدم كه منظور از شك (ريبه) چيست؟ حضرت فرمود: اگر زن پاك بودن از خونش بيش از يك ماه طول بكشد بايد كه سه ماه عدّه بگيرد و عدّه گرفتن بر پايۀ حيض را رها كند و آن زن كه در هر ماه يك بار خون مى بيند و در سه حيض متوالى بر فاصلۀ بين دو خونش افزوده نشود عدّه اش سه حيض است.»
شيخ طوسى قدس سره روايت را بر اينكه اگر زن مستحاضه مى تواند ايّام حيضش را بشناسد و مشخّص كند در اين صورت بر اوست كه با قرءها كه همان طهرهاست عدّه بگيرد ولى اگر نمى تواند ايام حيضش را مشخّص كند با سه ماه عدّه بگيرد.
532-40487-(20) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه حيض نمى بيند و زن مستحاضه اى كه از خون پاك نمى شود سه ماه است و عدّۀ زنى كه حيض مى بيند و حيضش منظم است (و عادت دارد) سه قرء است و قرء جمع شدن خون در بين دو حيض است (يعنى سه بار خون ديدن كه دو بار طهارت از خون را به مدّت بيش از ده روز در ميان داشته باشد)»
533-40488-(21) تهذيب 68/8: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسن بن علىّ بن فضّال عن أحمد بن عائذ عن محمّد بن حكيم قال: سألت أبا الحسن عليه السلام فقلت المرأة الّتى لا تحيض مثلها و لم تحض كم تعتدّ قال ثلاثة أشهر قلت فانّها ارتابت قال تعتدّ آخر الأجلين تعتدّ تسعة أشهر قلت فانّها ارتابت قال ليس عليها ارتياب لأنّ اللّه عزّ و جلّ جعل للحبل و قتاً فليس بعده ارتياب.
534-40489-(22) تهذيب 117/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 99/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن فقيه 331/3: أحمد بن محمّد ابن أبى نصر البزنطىّ عن عبدا الكريم (بن عمرو - فقيه) عن محمّد بن حكيم عن عبد صالح عليه السلام(1)قال قلت له - صلوات اللّه عليه - الجارية الشّابّة الّتى لا تحيض و مثلها تحمل(2)طلّقها زوجها قال عدّتها ثلاثة أشهر.
535-40490-(23) المقنع 116: و الّتى قد يئست من الحيض أو لم تحض و هو على وجهين ان كان مثلها لا تحيض فلا عدّة عليها و ان كان مثلها تحيض فعليها العدّة ثلاثة أشهر. فقه الرّضا عليه السلام 244: فأمّا الّتى لم تحض أو قد يئست من الحيض فعلى وجهين (و ذكر مثله).
536-40491-(24) كافى 99/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى نصر عن داود بن الحصين عن أبى العبّاس قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته بعد ما ولدت و طهرت و هى امرأة لا ترى دماً مادامت ترضع ما عدّتها قال ثلاثة أشهر.
537-40492-(25) تهذيب 121/8: استبصار 326/3: أحمد بن محمّد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن المثنّىٰ عن زرارة قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن الّتى لا تحيض إلّا فى ثلاث سنين أو أربع(3)سنين فقال تعتدّ ثلاثة أشهر ثمّ تتزوّج ان شاءت فقيه 332/3: روى البزنطىّ عن المثنّى عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الّتى لا تحيض (و ذكر مثله).
538-40493-(26) تهذيب 122/8: استبصار 326/3: سعد (بن عبداللّه - صا) عن أيّوب بن نوح عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح قال سئل أبو عبداللّه عليه السلام عن الّتى لا تحيض كلّ ثلاث سنين إلّا مرّة واحدة كيف تعتدّ قال تنتظر مثل قروئها الّتى كانت تحيض فى استقامتها
533-40488-(21) محمّد بن حكيم گويد: «از امام ابوالحسن عليه السلام (امام كاظم عليه السلام) پرسيدم و گفتم: زنى كه مشابه وى حيض نمى شود و حيض نشده است چه اندازه عدّه نگه مى دارد؟ حضرت فرمود: سه ماه. گفتم:
اين زن شك كرده است؟ حضرت فرمود: دومين سرآمد را عده نگه مى دارد، نُه ماه عدّه مى گيرد.
گفتم: باز زن شك دارد؟ حضرت فرمود: شكى بر زن نيست چون خداى متعال براى باردارى زمانى قرار داده كه پس از آن شكى نيست.»
534-40489-(22) محمّد بن حكيم گويد: «به بنده صالح (امام موسى بن جعفر عليه السلام) گفتم: دختر جوانى كه حيض نمى بيند و همگنان او باردار مى شوند شوهرش وى را طلاق داده است. حضرت فرمود: عدّۀ او سه ماه است.»
535-40490-(23) زنى كه يائسه است يا هنوز حيض نشده و اين دو گونه است: اگر مشابه او حيض نمى شود عدّه اى بر او نيست ولى اگر مشابه او حيض مى شود بر او سه ماه عدّه است.
536-40491-(24) ابو العبّاس گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه زنش را پس از فرزند آوردن و پاك شدن از خون نفاس، طلاق مى دهد در حالى كه همسرش از زنانى است كه در ايّام شير دادن، حيض نمى بيند، پرسيدم كه عدّۀ او چيست؟ حضرت فرمود: سه ماه.»
537-40492-(25) زراره گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه جز در سه سال يا چهار سال حيض نمى بيند پرسيدم حضرت فرمود: سه ماه عدّه مى گيرد سپس اگر خواست ازدواج مى كند.»
538-40493-(26) ابو الصباح گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه تنها در هر سه سال يك بار حيض مى شود سؤال شد كه چگونه عدّه مى گيرد؟ حضرت فرمود: به اندازه سه طهرش كه در حال سلامت حيض
ولتعتدّ بثلاثة(1)قروءٍ ثمّ لتتزوّج(2)ان شاءت - سعد (بن عبداللّه - صا) عن ايّوب بن نوح عن صفوان عن ابن مسكان عن محمّد (بن علىّ - يب) الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام مثله(3).
539-40494-(27) تهذيب 121/8: استبصار 326/3: سعد (بن عبداللّه - صا) عن محمّد بن ژعيسى عن يونس عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الّتى لا تحيض إلّا فى ثلاث سنين أو أكثر من ذلك قال فقال مثل قروئها الّتى كانت تحيض فى استقامتها و لتعتدّ ثلاثة قروءٍ و تتزوّج ان شاءت.
540-40495-(28) تهذيب 122/8: استبصار 326/3: أحمد بن محمّد عن ابن أبى نجران عن يزيد بن اسحاق شعر عن هارون بن حمزة الغنوىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى المرأة الّتى لا تحيض إلّا فى ثلاث سنين أو أربع سنين أو خمس سنين قال تنتظر مثل قروئها الّتى كانت تحيض فلتعتدّ ثمّ تتزوّج ان شاءت.
541-40496-(29) مجمع البيان 306/5: (فى قوله تعالى) «وَ اَللاّٰئِي يَئِسْنَ مِنَ اَلْمَحِيضِ مِنْ نِسٰائِكُمْ - فلا يحضن - إِنِ اِرْتَبْتُمْ» فلا تدرون لِكَبر ارتفع حيضهنّ أم لعارض «فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ» و هنّ اللّواتى أمثالهنّ يحضن لأنّهنّ لو كنّ فى سنّ من لاتحيض لم يكن للارتياب معنى و هذا هو المروىّ عن أئمّتنا عليهم السلام و قيل معناه ان شككتم فلم تدروا أدَمُهُنَّ دم حيض أو استحاضة فعدّتهنّ ثلاثة أشهر، عن مجاهد و الزهرىّ و ابن زيد.
542-40497-(30) الدعائم 288/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه سئل عن قول اللّه عزّ و جلّ «وَ اَللاّٰئِي يَئِسْنَ مِنَ اَلْمَحِيضِ مِنْ نِسٰائِكُمْ إِنِ اِرْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ» قال الرّيبة ما زاد على شهر فان مضى لها شهر و لم تحض و كانت فى حال من يئست من المحيض اعتدّت بالشّهور فان عاد عليها الحيض قبل أن تنقضى عدّتها كان عليها أن تعتدّ بالأقراء و تستأنف العدّة و ان حاضت حيضةً أو حيضتين ثمّ صارت من المؤيسات استأنفت العدّة بالشّهور و ان طلّق رجل امرأته تطليقة أو تطليقتين ثمّ مات استقبلت العدّة من يوم موته و اعتدّت عدّة المتوقّىٰ عنها زوجها لأنّها قد دخلت فى حكمٍ ثانٍ قبل أن تخرج من الحكم الّذى كانت فيه.
مى بيند منتظر مى ماند و با سه طهر عدّه نگه مى دارد سپس اگر خواست ازدواج مى كند.»
539-40494-(27) از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه حيض نمى بيند مگر در سه سال و يا بيش از سه سال روايت است كه حضرت فرمود: «به مدّت قرءهايى (سه قرء) كه در حال سلامتش حيض مى شود و سه قرء عدّه نگه دارد و اگر خواست ازدواج مى كند.»
540-40495-(28) امام صادق عليه السلام در مورد زنى كه حيض نمى شود مگر در سه سال يا چهار سال و يا پنج سال فرمود: «اين زن به مدّت زمان قرءهايى كه حيض مى شد منتظر مى ماند و بايد عدّه نگه دارد سپس اگر خواست ازدواج مى كند.»
541-40496-(29) دربارۀ فرموده خداوند متعال: «و آن گروه از زنان شما كه از عادت ماهانه مأيوسند (و حيض نمى شوند) اگر در وضع آنها شك كنيد» و ندانيد كه آيا به دليل كهولت حيض شان برداشته شده يا به دليل پديده اى ديگر، عدّۀ آنان سه ماه است و اينان زنانى هستند كه همگنان شان حيض مى شوند چون اگر اينان در سنّ زنانى بودند كه حيض نمى شدند براى شك معنايى نبود و اين از امامان ما عليهم السلام روايت شده است.
و گفته شده كه معناى آيه اين است كه اگر شك كرديد و ندانستيد كه خون آنان خون حيض است يا استحاضه پس عدّۀ آنان سه ماه است اين نظر از مجاهد و زهرى و ابن زيد روايت شده است.
542-40497-(30) از امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «و آن گروه از زنان شما كه از عادت ماهانه مأيوسند، اگر در وضع آنها (از نظر باردارى) شك كنيد عدّۀ آنان سه ماه است» سوال شد، حضرت فرمود: «شك همان است كه براى خون ديدن بيش از يك ماه بگذرد كه اگر يك ماه بر زن گذشت و حيض نشد و حالت زنان يائسه را داشت با ماه ها عدّه مى گيرد و اگر حيض بر او بازگشت پيش از آن كه عدّه اش بگذرد بر اوست كه با قرءها عدّه نگه دارد و از نو عده بگيرد ولى اگر يك بار يا دو بار حيض شد سپس از زنان يائسه گرديد عدّه را با ماه ها از نو مى گيرد.
و اگر مردى همسرش را يك بار يا دو بار طلاق داد سپس مُرد زن، عدّه را از روز مرگ شوهرش از نو مى گيرد و عدّۀ زنى را مى گيرد كه شوهرش وفات كرده است چون اين زن پيش از آن كه از حكم نخستين كه در آن بود بيرون آيد به حكم دوّمى وارد شده است.»
543-40498-(31) الدعائم 287/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال عدّة الّتى قد يئست من المحيض و الّتى لم تحض فى الطّلاق ثلاثة أشهر.
544-40499-(32) تهذيب 123/8: استبصار 330/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 89/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن الحجّال عن ثعلبة عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام(1)قال الأقراء هى الأطهار. تفسير العيّاشى 115/1: قال زرارة قال أبو جعفر عليه السلام الأقراء هى الأطهار و قال القرء مابين الحيضتين.
545-40500-(33) تهذيب 122/8: استبصار 330/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 89/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير و عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر (جميعاً - كا - يب) عن جميل بن درّاج (عن زرارة - يب - كا) عن أبى جعفر عليه السلام تهذيب 123/8: استبصار 330/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 89/6: علىّ عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال القرء (هو - كا) ما بين الحيضتين.
تفسير العيّاشى 114/1: عن محمّد بن مسلم و عن زرارة قالا قال أبو جعفر عليه السلام (و ذكر مثله).
546-40501-(34) تهذيب 123/8: استبصار 327/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 88/6: حميد عن (الحسن - يب - صا) (بن محمّد - صا) ابن سماعة عن صفوان عن موسى بن بكر عن زرارة قال قلت لأبى جعفر عليه السلام(2)إنّى سمعت ربيعة الرّأى يقول اذا رأت الدّم من الحيضة الثّالثة (فقد - صا) بانت منه و إنّما القرء ما بين الحيضتين و زعم أنّه إنّما أخذ ذلك برأيه فقال أبو جعفر عليه السلام كذب لعمرى ما قال ذلك برأيه و لكنّه أخذ (ه - كا - صا) عن علىّ عليه السلام قال قلت (له - كا - صا) و ما قال فيها علىّ عليه السلام قال كان يقول اذا رأت الدّم من الحيضة الثّالثة فقد انقضت عدّتها و لا سبيل له عليها و إنّما القرء مابين الحيضتين و ليس لها أن تتزوّج حتّى تغتسل من الحيضة الثّالثة (حمله الشّيخ رحمه الله على الكراهة).
547-40502-(35) كافى 89/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر ابن أذينة عن زرارة قال (قلت لأبى عبداللّه عليه السلام - ئل) سمعت ربيعة الرّأى يقول من رأيى أنّ الأقراء الّتى
543-40498-(31) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه يائسه شده است و نيز زنى كه حيض نديده در مورد طلاق سه ماه است.»
544-40499-(32) امام باقر عليه السلام فرمود: «قرءها همان طهرهاست.»
در تفسير عياشى آمده است: «امام باقر عليه السلام فرمود: قرءها همان طهرهاست و نيز فرمود: قرء فاصله بين دو حيض شدن است (يعنى طهر).»
545-40500-(33) امام باقر عليه السلام فرمود: «قرء همان فاصلۀ بين دو حيض شدن است.»
546-40501-(34) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: شنيدم كه ربيعة الرأى مى گويد: هنگامى كه زن خون حيض سوّم را ديد از مرد جدا مى شود و تنها قرء فاصلۀ بين دو حيض شدن است و او مى گويد كه اين سخن را با نظر خويش مى گويد، امام باقر عليه السلام فرمود: او دروغ گفته است به جانم سوگند كه او با فكر خويش اين سخن را نگفته است و بلكه آن را از امير مؤمنان على عليه السلام گرفته است.
زراره گويد: گفتم: امير مؤمنان على عليه السلام در اين مورد چه فرموده است؟ حضرت فرمود: امير مؤمنان على عليه السلام مى فرمود: هنگامى كه زن خون حيض سوّم را مى بيند عدّه اش تمام گشته و سلطه اى براى مرد بر او نيست و تنها قرء فاصلۀ بين دو حيض شدن است و حقّ زن نيست كه ازدواج كند تا آن كه از حيض سوّم غسل نمايد.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر كراهت حمل كرده است.
547-40502-(35) زراره گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: از ربيعة الرأى شنيدم كه مى گويد: نظر من اين است كه قرءهايى كه خداوند در قرآن ذكر كرده تنها همان طهر است كه در فاصله دو حيض شدن است
سمّى اللّه عزّ و جلّ فى القرآن انّما هو الطّهر فيما بين الحيضتين فقال كذب لم يقله برأيه و لكنّه إنّما بلغه عن علىّ صلوات اللّه و سلامه عليه فقلت - أصلحك اللّه - أكان علىّ عليه السلام يقول ذلك فقال نعم إنّما القرء الطّهر يقرى فيه الدّم فيجمعه فاذا جاء المحيض دفقه(1)تفسير العيّاشى 114/1: عن زرارة قال سمعت ربيعة الرّأى و هو يقول انّ من رأيى أنّ الأقراء الّتى سمّىٰ اللّه فى القرآن إنّما هى الطّهر فيما بين الحيضتين و ليس بالحيض قال فدخلت على أبى جعفر عليه السلام فحدّثته بما قال ربيعة فقال كذب (و ذكر نحوه إلى قوله دفقه) مجمع البيان 326/1: روى أصحابنا عن زرارة قال سمعت ربيعة الرّأى يقول انّ من رأيى و ذكر نحو ما فى تفسير العيّاشى. تفسير العيّاشى 115/1: قال أحمد بن محمّد القرء هو الطّهر (و ذكر نحو ما فى كا و أسقط قوله - فيجمعه).
548-40503-(36) فقه الرّضا عليه السلام 245: و القرء البياض بين الحيضتين و هو اجتماع الدّم فى الرّحم فاذا بلغ تمام حدّ القرء دفعته فكان الدّفق الأوّل الحيض.
549-40504-(37) الدعائم 296/2: عن علىّ و أبى عبداللّه و أبى جعفر عليهم السلام أنّهم قالوا القرء الطّهر ما بين الحيضتين فاذا رأت المطلّقة الدّم من الحيضة الثالثة فقد بانت منه و لا رجعة للمطلّق عليها.
550-40505-(38) تهذيب 126/8: استبصار 330/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة الّتى تحيض و يستقيم حيضها ثلاثة أقراء و هى ثلاث حيض.
2-550-40506-(39) تهذيب 126/8: استبصار 330/3: سعد بن عبداللّه عن أيّوب بن نوح عن صفوان عن عبداللّه بن مسكان عن أبى بصير قال عدّة الّتى تحيض (و ذكرمثله). (حملهما الشّيخ رحمه الله على أحد وجهين أحدهما التّقيّة لأنّهما تضمّنا تفسير الأقراء بالحيض و الأقراء عندنا هى الأطهار و الوجه الآخر ان يكون إنّما عبّر بذلك عن ثلاث حيض من حيث أنّها لا تبين إلّا عند رؤية الدّم من الحيضة الثّالثة و ليس فيه أنّها تستوفى الحيضة الثّالثة)
تفسير العيّاشى 115/1: قال ابن مسكان عن أبى بصير (نحوه).
1) . دفعه - خ كا.
حضرت فرمود: او دروغ گفته است اين سخن را به فكر خويش نگفته و تنها از امير مؤمنان على عليه السلام به او رسيده است.
گفتم: خداوند امورتان را سامان بخشد! آيا امير مؤمنان على عليه السلام اين سخن را مى فرمود؟ حضرت فرمود: آرى همانا قرء همان طهر است كه خون در آن زمان جمع مى شود و در حال طهر خون را جمع مى كند و چون زمان حيض مى رسد آن را دفع مى كند.»
548-40503-(36) فقه الرضا عليه السلام: «و قرء پاكى بين دو حيض شدن است و آن جمع شدن خون در رحم است و چون به نهايت حدّ جمع كرد رحم آن را دفع مى كند و بيرون ريختن اوّل حيض است.»
549-40504-(37) امير مؤمنان و امام صادق و امام باقر عليهم السلام فرمودند: «قرء همان طهر و فاصلۀ بين دو حيض شدن است و زن مطلّقه چون خون حيض سوّم را ديد از مرد جدا مى گردد و مرد طلاق دهنده حقّ رجوع به زن را ندارد.»
550-40505-(38) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه حيض مى شود و حيض او منظّم است سه قرء است و آن همان سه حيض است.»
2-550-40506-(39) مشابه همين روايت نيز آمده است.
شيخ طوسى قدس سره اين دو روايت را بر يكى از اين دو وجه حمل كرده است:
«1 - تقيّه چون اين دو روايت اقراء را به حيض تفسير كرده با اينكه اقراء نزد ما همان طهرهاست.
2 - اينكه حضرت اقراء را همان حيض ها گرفته است از اين جهت كه زن از شوهرش در طلاق جدا نمى شود مگر به هنگام ديدن خون از حيض سوم و در روايت نيست كه بايد حيض سوم را كامل كند.»
551-40506-(40) قرب الاسناد 253: عبداللّه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن المطلّقة كم عدّتها قال ثلاث حِيَض، تعتدّ (من - البحار) أوّل تطليقة.
البحار 289/10: ما وصل إلينا من أخبار علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام (مثله).
وتقدّم
فى الرضوى (13) من باب (4) انّ اقلّ الحيض ثلاثة من أبوابه ج 2 قوله عليه السلام و الحدّ بين الحيضتين القرء و هو عشرة ايّام بيض.
و فى رواية الجعفريّات (7) من باب (36) انّه لا يصحّ بيع الولاء و لاهِبَته و لا اشتراطه من ابواب العتق ج 24 قوله عليه السلام اعتدّى ثلاث حيض.
و فى رواية دعائم (8) مثله.
وفى رواية سماعة (2) من باب (36) حكم من تزوّج حرّة على أمة و بالعكس من ابواب التّزويج ج 25 قوله فذهابها إلى أهلها طلاقها قال عليه السلام نعم اذا خرجت من منزله اعتدّت ثلاثة أشهر أو ثلاثة قروء ثمّ تتزوّج ان شاءت.
وفى رواية الحلبى (8) و ابن مسلم (9) من باب (7) حكم من تزوّج المرأة فى عدّتها من ابواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 قوله عليه السلام و استقبلت عدّة أخرىٰ من الآخر ثلاثة قروء.
وفى كثير من احاديث باب (8) انّه لا طلاق إلّا على سنّة أو عدّة من ابواب الطّلاق ج 27 ما يدلّ على ذلك.
و فى رواية الوابشى (14) من باب (17) انّ من طلّق ثلاثاً فى مجلس و احد تقع واحدة قوله عليه السلام فاذا مضت ثلاثة أشهر أو ثلاثة قروء فقد بانت - بواحدة.
وفى رواية حفص (50) قوله عليه السلام تركها ثلاثة أشهر ثمّ خطبها إلى نفسها. وفى رواية ابن مسلم (2) من باب (18) انّ من طلّق ثانياً بغير رجعة لا يقع الطّلاق الثّانى قوله صلى الله عليه و آله أيّتها المرأة لا تتزوّجى حتّىٰ تحيضى ثلاث حيض مستأنفات.
وفى رواية شهاب (3) من باب (22) عدم جواز طلاق المجنون قوله عليه السلام فاذا مضت ثلاثة أشهر أو ثلاثة قروء فقد بانت منه بواحدة.
وفى رواية زرارة (9) من باب (37) انّ الحرّة اذا طلّقت ثلاثاً حرمت على زوجها قوله عليه السلام ثمّ يتركها حتّىٰ تمضى ثلاثة قروء فاذا رأت الدّم فى أوّل قطرة من الثّالثة و هى آخر القروء لأنّ الأقراء هى الأطهار فقد بانت منه.
و فى رواية معلّىٰ بن خنيس (12) قوله رجل طلّق امرأته ثمّ لم يراجعها حتّىٰ حاضت حِيَض ثمّ تزوّجها الخ.
وفى رواية معمّر بن يحيى (15) قوله عليه السلام هو أحقّ برجعتها ما لم تمض
551-40506-(40) على بن جعفر گويد: «از برادرم موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ زن مطلّقه پرسيدم كه عدّه اش چه اندازه است؟ حضرت فرمود: سه حيض و از ابتداى طلاق حساب مى كند.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت سيزدهم از باب چهارم از باب هاى حيض فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «حدّ بين دو حيض شدن همان قرء است كه ده روز پاكى است.»
و در روايت هفتم از باب سى و ششم از باب هاى عتق فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «سه حيض عدّه نگه دار.»
و در روايت هشتم مانند آن.
و در روايت دوّم از باب سى و ششم از باب هاى ازدواج اين گفته كه: «رفتن زن به نزد خانواده اش طلاق وى محسوب مى شود؟ حضرت فرمود: آرى زمانى كه زن از منزلش بيرون مى رود سه ماه يا سه قرء (طهر) عدّه نگه مى دارد سپس اگر بخواهد ازدواج مى كند.»
و در روايت هشتم و نهم از باب هفتم از باب هاى زنانى كه با ازدواج حرام مى شوند فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و عدّۀ ديگرى براى شوهر ديگر سه قرء از نو نگه مى دارد.»
و در بسيارى از روايات باب هشتم از باب هاى طلاق رواياتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
و در روايت چهاردهم از باب هفدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه سه ماه يا سه قرء (طهر) بگذرد زن از مرد با يك طلاق جدا مى گردد.»
و در روايت پنجاهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن را سه ماه وا مى گذارد سپس او را براى خود خواستگارى مى كند.»
و در روايت دوم از باب هجدهم فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «اى زن! ازدواج مكن تا سه بار از نو حيض شوى.»
و در روايت سوّم از باب بيست و دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه سه ماه يا سه قرء (طهر) بگذرد زن از مرد با يك طلاق جدا مى گردد.»
و در روايت نهم از باب سى و هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «سپس زن را رها مى كند تا سه قرء (طهر) بگذرد و چون قطرۀ اوّل خون را از حيض سوّم كه آخر قرءهاست (چون قرءها همان طهرهاست) ديد زن از مرد جدا مى گردد.»
و در روايت دوازدهم اين گفته كه: «مردى همسرش را طلاق داد سپس به او رجوع نكرد تا زن سه بار حيض شد آنگاه با آن زن ازدواج كرد...»
لها ثلاثة قروء.
وفى رواية زرارة (5) من باب (47) أنّ الأمة اذا طلّقت مرّتين حرمت على المطلّق قوله عليه السلام فان كانت حرّة فطلاقها ثلاث و عدّتها ثلاثة اقراء.
وفى رواية حمّاد (8) قوله اذا كانت الحرّة تحت العبد قال قال أبى قال علىّ عليه السلام الطّلاق و العدّة بالنّساء ثلاثاً.
وفى رواية حمّاد (9) قوله عليه السلام الطّلاق و العدّة بالنّساء.
وفى رواية حمّاد (10) قوله عليه السلام اذا كانت الحرّة تحت العبد فالطّلاق و العدّة بالنّساء يعنى تطليقها ثلاثاً و تعتدّ ثلاث حِيَض.
وفى رواية حمّاد (18) قوله عليه السلام تطلّق الحرّة ثلاثاً و تعتدّ ثلاثاً.
وفى رواية ابن سنان (9) من باب (2) انّه لا عدّة على المرأة الّتى قد يئست من المحيض من ابواب العِدَد ج 27 قوله عليه السلام فاذا مضى لها ثلاثة أشهر فقد بانت منه.
ويأتى فى احاديث الباب التّالى ما يدلّ على ذلك
وفى رواية ابن مسلم (3) من باب (9) انّ الغايب اذا طلّق امرأته اعتدّت من يوم طلّقت فيه قوله عليه السلام فاذا مضى ثلاثة اقراء من ذلك اليوم فقد انقضت عدّتها.
وفى رواية أبى العبّاس و الحلبى (5) من باب (10) انّ المطلّقة الرّجعيّة تعتدّ فى بيت زوجها قوله لا ينبغى للمطلّقة أن تخرج إلّا بإذن زوجها حتّى تنقضى عدّتها بثلاثة قروء أو ثلاثة أشهر ان لم تحض.
وفى رواية محمّد بن سليمان (1) من باب (14) انّ عدّة الوفاة أربعة أشهر و عشرة ايّام قوله عليه السلام امّا عدّة المطلّقة ثلاثة قروء فلاستبراء الرّحم من الولد.
وفى رواية زرارة (1) من باب (22) انّ المرأة اذا بلغها موت زوجها فتزوّجت ثمّ جاء ففارقها أجزأها عدّة واحدة قوله كم تعتدّ للنّاس قال عليه السلام ثلاثة قروء الخ.
(و لا حظ
رواية الحلبىّ (1) من باب (15) انّ الأمة إذا غشيها سيّدها ثمّ أعتقها فعدّتها ثلاث حيض من أبواب نكاح العبيد ج 26 فانّ فيها قوله يعتق (الرّجل) سُرِّيّته أ يصلح له ان يتزوّجها بغير عدّة قال نعم قلت فغيره قال لا حتّى تعتدّ ثلاثة أشهر.).
وفى رواية حمران (1) من باب (28) انّ المشركة إذا أسلمت و كان لها زوج فعدّتها عدّة الحرّة من أبواب العِدَد ج 27 قوله عليه السلام عدّة الحرّة المطلّقة ثلاثة أشهر أو ثلاثة قروء.
وفى رواية زرارة (2) من باب (31) انّ عدّة المتعة قرء ان قوله عليه السلام و عدّة المطلّقة ثلاثة أشهر.
وفى رواية هشام (1) من باب (32) انّ الأمة إذا طلّقت ثمّ أعتقت فى العدّة تعتدّ عدّة الحرّة قوله عليه السلام تعتدّ بثلاث حيض.
و در روايت پانزدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «مرد به رجوع به زن سزاوارتر است مادامى كه سه قرء (طهر) بر زن نگذشته باشد.»
و در روايت پنجم از باب چهل و هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن آزاد باشد طلاقش سه تاست و عدّه اش سه قرء (طهر) است.»
و در روايت هشتم اين گفته كه: «زمانى كه زن آزاد همسر برده باشد؟ حضرت فرمود: پدرم فرمود كه امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: طلاق و عدّه با در نظر گرفتن زنان است سه بار.»
و در روايت دهم فرموده معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه زن آزاد همسر برده اى باشد طلاق و عده نگه داشتن او همانند زنان است يعنى با سه بار طلاق حرام موبّد مى شود و عده نگه داشتن او سعه اى است.»
و در روايت نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق عدّه با در نظر گرفتن زنان است.»
و در روايت هجدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن آزاد سه بار طلاق داده مى شود و سه (طهر) و يا ماه عدّه نگه مى دارد.»
و در روايت نهم از باب دوّم از باب هاى عدّه ها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه سه ماه بر زن بگذرد زن از مرد جدا مى گردد.»
مى آيد:
در روايات باب بعدى روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
و در روايت سوّم از باب نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه از آن روز سه طهر بگذرد عدّه اش تمام شده است.»
و در روايت پنجم از باب دهم اين گفته كه: «براى زن مطلّقه شايسته نيست كه از منزل بيرون رود مگر با اجازۀ شوهرش تا آن كه عدّه اش با سه طهر يا سه ماه اگر حيض نمى شود، بگذرد.»
و در روايت يكم از باب چهاردهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «امّا عدّۀ زن مطلّقه سه قرء است و براى پاك سازى رحم از فرزند است. (براى اطمينان از عدم باردارى زن است)»
و در روايت يكم از باب بيست و دوّم اين گفته كه: «زن چه اندازه براى مردم عدّه نگه مى دارد؟ حضرت فرمود: سه قرء (طهر)....»
و در روايت يكم از باب پانزدهم از باب هاى نكاح بردگان اين گفته كه: «مرد، كنيزش را آزاد مى سازد آيا براى او درست است كه با او بدون عدّه ازدواج كند؟
حضرت فرمود: آرى.
گفتم: غير اين مرد (آيا مى تواند با آن كنيز بدون عدّه ازدواج كند؟) حضرت فرمود: نه تا آن كه سه ماه عدّه نگه دارد.»
و در روايت يكم از باب بيست و هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدّۀ زن مطلّقه سه ماه يا سه قرء (طهر) است.»
و در روايت دوّم از باب سى و يكم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدّۀ زن مطلّقه سه ماه است.»
و در روايت يكم از باب سى و دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن سه حيض عدّه نگه مى دارد.»
وفى رواية زرارة (6) من باب (8) أنّ عدّة المختلعة كعدّة المطلّقة من أبواب الخلع ج 27 قوله عليه السلام عدّة المختلعة خمسة و أربعون يوماً. (حملها الشّيخ رحمه الله على الأمة أو على أنّها تحيض فى هذه المدّة ثلاث حيض)
و فى رواية بريد (1) من باب (5) انّ المرأة ليس لها على المؤْلى قول و لا حقّ من أبواب الإيلاء ج 27 قوله عليه السلام و هو أحقّ برجعتها ما لم تمض ثلاثة قروء.
وفى رواية بريد (2) نحوه.
وفى رواية عبدالأعلىٰ (8) من باب (53) ثبوت التّوارث بين الزّوجين فى العدّة الرّجعيّة من أبواب الميراث ج 29 قوله عليه السلام و هى تعتدّ منه ثلاثة أشهر أو ثلاثة قروء.
552-40507-(1)تهذيب 123/8: استبصار 327/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 86/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له - أصلحك اللّه - رجل طلّق امرأته على طهر من غير جماع بشهادة عدلين فقال اذا دخلت فى الحيضة الثّالثة فقد انقضت عدّتها و حلّت للأزواج قلت له - أصلحك اللّه - إنّ أهل العراق يروون عن علىّ صلوات اللّه و سلامه عليه أنّه قال هو أحقّ(1) برجعتها ما لم تغتسل من الحيضة الثّالثة فقال (فقد - كا) كذبوا. مجمع البيان 326/1: روى أصحابنا عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام (فى حديث) قلت اصلحك اللّه رجل طلّق امرأته طاهرة من غير جماع (و ذكر نحوه).
553-40508-(2)كافى 87/6: علىّ عن أبيه عن ابن أبى عمير عن ابن بكير و جميل ابن درّاج و عمر بن أذينة(2) عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المطلّقة تبين عند أوّل قطرة من الحيضة الثّالثة قال قلت بلغنى أنّ ربيعة الرّأى قال من رأيىٖ أنّها تبين عند أوّل قطرة فقال كذب ما هو من رأيه إنّما هو شىء بلغه عن علىّ عليه السلام. تفسير العيّاشى 115/1: عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام (مثله إلى قوله الثّالثة).
و در روايت ششم از باب هشتم از باب هاى خلع فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدّۀ زنى كه طلاق خلع گرفته چهل و پنج روز است.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر كنيز يا بر كسى كه در اين مدّت سه حيض مى بيند حمل كرده است.
و در روايت يكم از باب پنجم از باب هاى ايلاء فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «آن مرد به رجوع به زن مادامى كه سه قرء (طهر) نگذشته است، سزاوارتر است.»
و در روايت دوّم مانند آن.
و در روايت هشتم از باب پنجاه و سوّم از باب هاى ميراث فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن از مرد سه ماه يا سه قرء (طهر) عدّه نگه مى دارد.»
باب 4 پايان عدّه زن مطلقه
552-40507-(1) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: خداوند امورتان را سامان بخشد! مردى است كه همسرش را در طهر غير مواقعه با حضور دو عادل طلاق داده است. حضرت فرمود: هنگامى كه زن در حيض سوّم وارد شود عدّه اش تمام گشته و براى شوهران حلال شده است. به امام گفتم: خداوند امورتان را سامان دهد! اهل عراق از امير مؤمنان على عليه السلام روايت مى كنند كه مرد به رجوع به زن سزاوارتر است مادامى كه زن از حيض غسل نكرده باشد؟ حضرت فرمود: دروغ مى گويند.»
553-40508-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن مطلّقه به هنگام اولين قطره از حيض سوّم از شوهرش جدا مى شود؟ زراره گويد: گفتم: به من رسيده كه ربيعة الرأى گويد: اين نظر من است كه زن به هنگام اوّلين قطره جدا مى گردد. حضرت فرمود: دروغ گفته است اين نظر او نيست اين چيزى است كه از امير مؤمنان على عليه السلام به او رسيده است.»
554-40509-(1)كافى 87/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن عبداللّه بن جبلة عن جميل بن درّاج و صفوان بن يحيى عن ابن بكير و جعفر بن سماعة عن ابن بكير، و جميل كلّهم عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال أوّل دم رأته من الحيضة الثّالثة فقد بانت منه - حميد بن زياد عن ابن سماعة عن صفوان عن ابن مسكان عن زرارة مثله.
555-40510-(2)كافى 87/6: علىّ عن أبيه عن ابن أبى عمير و عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر جميعاً عن جميل بن درّاج عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال المطلّقة اذا رأت الدّم من الحيضة الثّالثة فقد بانت منه.
556-40511-(5) كافى 87/6: (حميد بن زياد عن ابن سماعة - معلّق) عن صفوان عن ابن بكير عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال سمعته يقول: المطلّقة تبين عند أوّل قطرة من الدّم فى القرء الأخير.
557-40512-(6) المقنع 115: فاذا رأت أوّل قطرة من دم ثالث فقد بانت منه و حلّت للزّواج و هو خاطب من الخطّاب.
558-40513-(7) تهذيب 124/8: استبصار 328/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 88/6: الحسين(3)بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن أبان بن عثمان عن عبدالرحمن ابن أبى عبداللّه قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن المرأة اذا طلّقها زوجها متى تكون (هى - كا) أملك بنفسها فقال اذا رأت الدّم من الحيضة الثّالثة فهى أملك بنفسها قلت فان عجّل الدّم عليها قبل أيّام قرئها فقال اذا كان الدّم قبل عشرة(4)أيّام فهو أملك بها و هو من الحيضة الّتى طهرت منها و ان كان الدّم بعد العشرة (الأيّام - كا) فهو من الحيضة الثّالثة و هى(3) أملك بنفسها تفسير العيّاشى 115/1: عن عبدالرّحمن ابن أبى عبداللّه عن أبى عبداللّه عليه السلام (نحوه إلى قوله فهى أملك بنفسها).
559-40514-(8) تهذيب 124/8: استبصار 328/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 88/6: محمّد بن يحيى عن محمّد بن الحسين(4) عن بعض أصحابه أظنّه محمّد بن عبداللّه بن هلال أو علىّ بن الحكم
554-40509-(3) امام باقر عليه السلام فرمود: «نخستين قطره اى كه زن از حيض سوم ديد از مرد جدا مى شود.»
555-40510-(4) امام باقر عليه السلام فرمود: «زن مطلّقه هنگامى كه خون از حيض سوم ببيند از مرد جدا مى شود.»
556-40511-(5) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: زن مطلّقه به هنگام نخستين قطره از خون در قرء اخير از مرد جدا مى شود.»
557-40512-(6) زمانى كه زن نخستين قطره از خون سوم را ديد از مرد جدا مى گردد و براى ازدواج حلال مى شود و مرد يكى از خواستگاران است.
558-40513-(7) عبد الرحمن بن ابى عبداللّٰه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن زمانى كه شوهرش وى را طلاق مى دهد پرسيدم كه چه زمانى زن بر خويش سلطه مى يابد؟ حضرت فرمود: هنگامى كه زن خون را از حيض سوم ديد وى مالك خويش مى شود.
گفتم: اگر پيش از آن كه روزهاى پاكى اش سپرى شود زودتر خون ببيند؟ حضرت فرمود:
اگر پيش از ده روز خون ديد مرد اختيار زن را دارد و اين خون از حيضى است كه از آن پاك شده بود ولى اگر خون پس از ده روز (پاكى) بود اين خون از حيض سوّم است و زن مالك خويش است.»
559-40514-(8) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق مى دهد پرسيدم چه زمانى زن از مرد جدا مى شود؟ حضرت فرمود: هنگامى كه خون حيض سوم آشكار مى شود زن مالك خويش مى گردد.
عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن الرّجل يطلّق امرأته متى تبين منه قال حين يطلع الدّم من الحيضة الثّالثة تملك نفسها قلت أن تتزوّج فى تلك الحال قال نعم و لكن لا تمكّن (الزّوج - يب) (من - كا - يب) نفسها حتّى تطهر من الدّم. تفسير العيّاشى 115/1: عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا جعفر عليه السلام (و ذكر نحوه إلى قوله الثّالثة).
560-40515-(9) فقه الرّضا عليه السلام 245: فان تركها و لم يراجعها حتّى تخرج الثّلاثة الأقراء فقد بانت منه فى أوّل قطرة من دم الحيضة الثّالثة و هو أحق برجعتها إلى أن تطهر فان طهرت فهو خاطب من الخطّاب ان شاءت زوّجته نفسها تزويجاً جديداً و إلّا فلا فان تزوّجها بعد الخروج من العدّة تزويجاً جديداً فهى عنده على إثنتين.
561-40516-(10) تهذيب 123/8: استبصار 327/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 87/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبد الجبّار عن صفوان عن اسحاق بن عمّار عن اسماعيل الجعفىّ عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له رجل طلّق امرأته قال هو أحقّ برجعتها ما لم تقع فى الدّم من الحيضة الثالثة.
562-40517-(11) كافى 87/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن عبداللّه بن جبلة عن اسحاق بن عمّار عن اساعيل الجعفىّ عن أبى جعفر عليه السلام فى الرّجل يطلّق امرأته فقال هو أحقّ برجعتها ما لم تقع فى الدّم الثّالث.
563-40518-(12) تهذيب 123/8: استبصار 327/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 87/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبد الجبّار عن صفوان عن ابن مسكان عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام قال المطلّقة ترث و تورث حتّى ترى الدّم الثالث فاذا رأته فقد انقطع.
564-40519-(13) تهذيب 125/8: استبصار 329/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن الحسن بن الجهم عن عبداللّه بن ميمون عن أبى عبداللّه عن أبيه عليهما السلام قال قال علىّ عليه السلام اذا طلّق الرّجل المرأة فهو أحقّ بها ما لم تغتسل من الثّالثة. (يمكن اين يحمل على التّقيّة كما حمله الشّيخ رحمه الله).
گفتم: زن مى تواند كه در آن حال ازدواج كند؟ حضرت فرمود: آرى ولى خودش را در اختيار شوهر قرار ندهد تا از خون پاك گردد.»
560-40515-(9) فقه الرضا عليه السلام: «اگر زنان را رها كند و به او مراجعه ننمايد تا آن كه سه قرء (طهر) بگذرد زن از مرد در اولين قطره از خون حيض سوم جدا مى گردد و مرد به رجوع به زن تا آن كه زن پاك گردد سزاوارتر است ولى اگر زن پاك شد مرد يكى از خواستگاران است اگر زن بخواهد با او ازدواج جديد مى كند و اگر نخواهد، نه و اگر مرد با زن پس از خروج از عدّه ازدواج جديد كند زن نزد او بر دو طلاق (باقيمانده) است.»
561-40516-(10) اسماعيل جعفى گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: مردى همسرش را طلاق داده است حضرت فرمود: او به رجوع به زن تا هنگامى كه زن در خون حيض سوم قرار نگرفته، سزاوارتر است.»
562-40517-(11) از امام باقر عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را طلاق مى دهد، روايت است كه فرمود: «مرد به رجوع به زن سزاوارتر است مادامى كه زن در خون سوم قرار نگرفته است.»
563-40518-(12) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «زن مطلّقه ارث مى برد و از او ارث برده مى شود تا آن كه خون سوّم را ببيند و چون خون سوّم را ببيند از مرد جدا مى گردد.»
564-40519-(13) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد زن را طلاق مى دهد او به رجوع به زن سزاوارتر است تا هنگامى كه زن از حيض سوّم غسل نكرده است.»
ممكن است اين روايت بر تقيّه حمل شود آنگونه كه شيخ طوسى قدس سره روايت را حمل كرده است.
.
565-40520-(14) تهذيب 127/8: استبصار 331/3: سعد (بن عبداللّه - صا) عن أيّوب بن نوح عن صفوان (بن يحيى - صا) عن عبداللّه بن مسكان عن الحسن بن زياد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال هى ترث و تورث ما كان له الرّجعة بين(1)التّطليقتين الأوّلتين حتّى تغتسل. (حمله الشّيخ رحمه الله على التّقيّة).
566-40521-(15) تهذيب 127/8: استبصار 331/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسن بن محبوب عن أبى أيّوب الخزّاز عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام فى الرّجل يطلّق امرأته تطليقةً على طهر من غير جماع يَدَعها حتّى تدخل فى قرئها الثّالث و يحضر غسلها ثمّ يراجعها و يشهد على رجعتها قال هو أملك بها ما لم تحلّ لها الصّلاة. (حمله الشيخ رحمه الله على التّقيّة).
567-40522-(16) تهذيب 126/8: استبصار 331/3: سعد بن عبداللّه عن محمّد بن الحسين عن جعفر بن بشير عن رفاعة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن المطلّقة حين تحيض لصاحبها عليهارجعة قال نعم حتّى تطهر. (حمله الشّيخ رحمه الله على الحيضة الاولىٰ و الثّانية دون الثّالثة - يعنى - أنّ له الرّجوع فى الحيض كما له الرّجوع فى الطّهر).
568-40523-(17) تهذيب 125/8: استبصار 329/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أيّوب بن نوح عن صفوان بن يحيى عن اسحاق بن عمّار عمّن حدّثه عن أبى عبداللّه عليه السلام قال جاءت امرأة إلى عمر تسأله عن طلاقها قال اذهبى إلى هذا فاسأليه - يعنى - عليّاً عليه السلام فقالت لعلىّ عليه السلام انّ زوجى طلّقنى قال غسلت فرجك (قال - صا) فرجعت إلى عمر فقالت أرسلتنى إلى رجل يلعب قال (قال - صا) فردّها اليه مرّتين (فى - يب) كلّ ذلك ترجع فتقول(2)يلعب قال فقال لها انطلقى اليه فانّه أعلمنا قال فقال لها علىّ عليه السلام غسلت فرجك قالت لا قال فزوجك أحقّ ببضعك ما لم تغسلى فرجك. (حملها الشّيخ رحمه الله على التّقيّة أو على وجه اضافة المذهب اليهم فيكون قول أبى عبداللّه عليه السلام قال على عليه السلام انّ هؤلاء يقولون كذلك لا أنّه يكون مخبراً فى الحقيقة عن مذهب أمير المؤمنين عليه السلام).
565-40520-(14) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن ارث مى برد و از او ارث برده مى شود مادامى كه براى مرد در بين دو طلاق اوّل حق رجوع است تا آن كه زن غسل كند.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر تقيّه حمل كرده است.
566-40521-(15) از امام باقر عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را يك طلاق در طهر غير مواقعه مى دهد سپس او را وا مى گذارد تا در قرء (طهر) سوّم وارد شود و زمان غسل او فرا رسد سپس به زن رجوع مى كند و بر رجوعش شاهد مى گيرد، روايت است كه حضرت فرمود: «مرد سزاوارتر به زن است (و بر او سلطه دارد) مادامى كه نماز براى او جايز نيست.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر تقيّه حمل كرده است.
567-40522-(16) رفاعه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن مطلّقه هنگامى كه حيض مى شود پرسيدم كه آيا شوهرش حق رجوع به او را دارد؟ حضرت فرمود: آرى تا آن كه زن پاك شود.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر حيض اوّل و دوّم نه حيض سوّم حمل كرده است يعنى مرد حق رجوع در زمان حيض را دارد آن گونه كه حقّ رجوع در حال پاكى را دارد.
568-40523-(17) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى نزد عمر آمد و از او دربارۀ طلاقش پرسيد عمر گفت: از او (منظورش على عليه السلام است) بپرس. آن زن به حضرت على عليه السلام گفت: شوهرم مرا طلاق داده است.
حضرت فرمود: فرج خود را شسته اى؟ آن زن به نزد عمر بازگشت و گفت: تو مرا به سوى مردى فرستادى كه شوخى مى كند؟ حضرت فرمود: عمر آن زن را دوباره نزد حضرت فرستاد. در هر بار زن باز مى گشت و مى گفت: او شوخى مى كند. حضرت فرمود: عمر به زن گفت: به او رجوع كن او از همۀ ما عالم تر است. حضرت فرمود: امير مؤمنان على عليه السلام به زن گفت: فرج خود را شسته اى؟ او گفت: نه. حضرت فرمود: پس شوهرت به مباشرت جنسى با تو مادامى كه فرج خود را نشسته اى سزاوارتر است.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر تقيّه و يا بر اين كه اين نظر را به اهل سنّت نسبت دهيم حمل كرده است كه در نتيجه فرموده امام صادق عليه السلام كه مى فرمايد: على عليه السلام فرمود، معنايش اين است كه اينان (اهل سنّت) اينگونه مى گويند نه اين كه حضرت حقيقتا از نظر امير مؤمنان عليه السلام به ما خبر دهد.
569-40524-(18) تهذيب 82/8: استبصار 331/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن بنان بن محمّد عن موسى بن القاسم عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن الرّجل يطلّق تطليقةً أو اثنتين ثمّ يتركها حتّى تنقضى عدّتها ما حالها قال اذا تركها على أنّه لا يريدها بانت منه و لم تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و ان تركها على أنّه يريد مراجعتها ثمّ مضى لذلك سنة فهو أحقّ برجعتها. قرب الاسناد 253: عبداللّه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ ابن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام (نحوه).
570-40525-(19) تهذيب 82/8: استبصار 332/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن الحسن بن علىّ عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار (السّاباطىّ - صا) عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه سئل عن رجل طلّق امرأته تطليقتين للعدّه ثمّ تركها حتّى مضى قرؤها قال اذا(1)(كان - يب) تركها على أن لا يراجعها فقد بانت منه و لا تحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره و ان كان رأيه أن يراجعها ثمّ تركها ستّة أشهر فلا بأس أن يراجعها(2)(يب - و عن رجل جمع أربع نسوة فطلّق واحدة فهل يحلّ له أن يتزوّج أخرى مكان الّتى طلّق قال لا يحلّ له أن يتزوّج أخرى حتّى يعتدّ مثل عدّتها و ان كان الّتى طلّقها أمة اعتدّت نصف العدّة لأنّ عدّة الأمة نصف العدّة خمسة و أربعون يوماً سئل عن المرأة اذا اعتدّت هل يحلّ لها أن تختضب فى العدّة قال عليه السلام لها أن تدّهن و تكتحل و تمتشط و تصبغ و تلبس الصّبغ و تختضب بالحنّاء و تصنع ما شاءت لغير زينة من زوج و عن المرأة يموت عنها زوجها هل يحلّ لها أن تخرج من منزلها فى عدّتها قال نعم و تختضب و تدّهن و تكتحل و تمتشط و تصبغ و تلبس الصّبغ و تصنع ماشاءت لغير زينة من زوج).
وتقدّم فى كثير من احاديث باب (4) انّ أقلّ الحيض ثلاثة و اكثره عشرة و انّ المرأة اذا رأت الدّم قبل العشرة فهو من الحيضة الاولىٰ و اذا رأت بعدها فهو من الحيضة الثّانية من ابواب الحيض ج 2 ما يدلّ على ذلك فراجع. وفى باب (3) انّ المطلّقة اذا كانت مستقيمة
569-40524-(18) على بن جعفر گويد: «از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه يك طلاق و يا دو طلاق داده است سپس زن را رها مى كند تا عدّه اش تمام شود، پرسيدم وضعيّت اين زن چگونه است؟
حضرت فرمود: هنگامى كه مرد، زن را رها سازد بر اين پايه كه او را نمى خواهد زن از وى جدا مى گردد و براى او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند ولى اگر او را رها كند با اين نيت كه مى خواهد به او رجوع كند و سپس يك سال بر آن بگذرد مرد به رجوع به زن سزاوارتر است.»
570-40525-(19) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را دو طلاق عدّه داده است سپس او را رها كرده تا آن كه قرء (طهر) هاى او گذشته است، سؤال شد. حضرت فرمود: «هنگامى كه مرد، زن را رها سازد مبنى بر اينكه به او رجوع نكند زن از او جدا شده و براى او حلال نمى شود تا با شوهرى ديگر ازدواج كند ولى اگر نظرش باشد كه به او رجوع كند سپس او را شش ماه رها سازد اشكالى ندارد كه به او رجوع كند.
و باز دربارۀ مردى كه چهار زن را جمع كرد و يكى را طلاق داده، سؤال شد كه آيا براى مرد حلال است كه با زن ديگرى به جاى زنى كه طلاق داده ازدواج كند؟ حضرت فرمود: براى مرد حلال نيست كه با زن ديگرى ازدواج نمايد تا آن كه به سان عدّۀ زن عدّه نگه دارد و اگر زنى را كه طلاق داده كنيز باشد نيمى از عدّه را نگه دارد چون عدّۀ كنيز نيمى از عدّه است چهل و پنج روز.
و باز از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن، هنگامى كه عدّه نگه دارد سؤال شد كه آيا براى آن زن حلال است كه در زمان عدّه خضاب كند؟ حضرت فرمود: حق اوست كه روغن مالى كند، سرمه بكشد، شانه بزند، رنگ بزند، لباس رنگين بپوشد، با حنا خضاب كند و هر كارى كه مى خواهد بكند امّا نه براى زينت و باز دربارۀ زنى كه شوهرش مى ميرد سؤال شد كه آيا براى زن حلال است كه از منزلش در زمان عدّه اش بيرون رود؟ حضرت فرمود: آرى و نيز خضاب مى كند، روغن مالى مى نمايد، سرمه مى كشد، شانه مى زند، رنگ مى زند، لباس رنگين مى پوشد و هر چه بخواهد براى غير زينت انجام مى دهد.»
ارجاعات
گذشت:
در بسيارى از روايات باب چهارم از باب هاى حيض روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و در باب سوّم از باب هاى عدّه ها روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
الحيض فعدّتها ثلاثة قروء من ابواب العِدَد ج 27 مايدلّ على ذلك.
ويأتى فى الباب التّالى ما يناسب ذلك. وفى باب (53) ثبوت التّوارث بين الزّوجين فى العدّة الرّجعيّة من ابواب الميراث ج 29 ما يستفاد منه ذلك فراجع.
571-40526-(1)تهذيب 127/8: استبصار 332/3: علىّ بن الحسن (بن فضّال - صا) عن جعفر بن محمّد بن حكيم عن جميل عن بعض أصحابنا عن أحدهما عليهما السلام قال تعتدّ المستحاضة بالدّم إذا كان فى أيّام حيضها أو بالشّهور إن سبقت اليها فإن اشتبه فلم تعرف أيّام حيضها (من غيرها - يب) فانّ ذلك لا يخفى، لأنّ دم الحيض دم عبيط(1) حارّ و دم الاستحاضة دم أصفر بارد.
572-40527-(2)فقيه 333/3: و سأل أبا عبداللّه عليه السلام محمّد بن مسلم عن عدّة المستحاضة فقال تنظر(2) قدر أقرائها (فتزيد يوماً - فقيه) أو تنقص يوماً فان لم تحض فلتنظر إلى بعض نسائها فلتعتدّ بأقرائها. تهذيب 121/8: و سأل محمّد بن مسلم عن عدّة المستحاضة (و ذكر مثله).
573-40528-(3) الدعائم 287/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال فى المستحاضة المطلّقة تعتدّ بأيّام حيضها فان اشتبه عليها فبالشّهور.
وتقدّم فى باب (4) انّ أقلّ الحيض ثلاثة و أكثره عشرة من ابواب الحيض ج 2 و باب (5) حكم المبتدئة و المضطربة مايناسب ذلك. وفى احاديث باب (16) انّ المسترابة المدخول بها اذا أراد زوجها ان يطلّقها يمسك عنها ثلاثة أشهر من ابواب الطّلاق ج 27 مايدلّ على ذيل الباب. وفى باب (3) انّ المطلّقة المدخول بها اذا كانت مستقيمة الحيض فعدّتها ثلاثة قروء و الّا ثلاثة أشهر من أبواب العِدَد ج 27 ما يدلّ على ذلك.
مى آيد:
درباب بعدى مناسب آن.
و در باب پنجاه و سوّم از باب هاى ميراث روايتى كه از آن همين مفاد به دست مى آيد مراجعه كنيد.
باب 5 عدّه زن مستحاضه
571-40526-(1) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «زن مستحاضه با ديدن خون حيض عدّه نگه مى دارد در صورتى كه در همان ايامى كه عادت ماهانه اش بوده ديده شود و اگر پيش از ايام عادتش خون حيض ببيند با ماه ها [كه سه ماه است] عدّه نگه مى دارد و اگر ايام عادت خود را نداند و مطلب بر او مشتبه شود كه آيا خون حيض است يا غير آن [بايد به علامت ها و نشانه هاى خون بنگرد] زيرا تشخيص آن مشكل و پنهان نيست چرا كه خون حيض، خونى تازه و گرم است و خون استحاضه زرد و سرد است.»
572-40527-(2) محمّد بن مسلم از امام صادق عليهما السلام دربارۀ عدّۀ زن مستحاضه پرسيد، حضرت فرمود: «به اندازۀ قرءهايش (طهرهايش) و يك روز زياد و يا يك روز كم مى كنند ولى اگر حيض نمى شود بايد به بعضى از زنان هم سنّ و سال خويش بنگرد و با قرءهاى آنان عدّه نگه دارد.»
573-40528-(3) امام صادق عليهما السلام در مورد زن مستحاضه اى كه مطلّقه است فرمود: «او با ايّام حيضش عدّه نگه مى دارد و اگر ايام حيض بر او مشتبه گردد پس با ماه ها. (سه ماه)»
ارجاعات
گذشت:
در باب چهارم از باب هاى حيض و باب پنجم مناسب آن.
و در روايات باب شانزدهم از باب هاى طلاق روايتى كه بر ذيل باب دلالت مى كند.
و در باب سوّم از باب هاى عدّه ها روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
574-40529-(1) تهذيب 121/8: استبصار 325/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 100/6:
محمّد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن يزيد بن اسحاق (شَعِر - كا - صا) عن هارون بن حمزة عن أبى عبداللّه عليه السلام فى امرأة طلّقت و قد طعنت فى السّنّ(1) فحاضت حيضةً واحدةً ثمّ ارتفع حيضها فقال تعتدّ بالحيضة و شهرين مستقبلين فانّها قد يئست من المحيض.
575-40530-(1)تهذيب 129/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 101/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و محمّد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن ابن أبى عمير عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال سمعت أبا إبراهيم عليه السلام يقول إذا طلّق الرّجل امرأته فادّعت حبلاً(2)انتظر(3)(بها - يب) تسعة أشهر فان ولدت و إلّا اعتدّت ثلاثة أشهر ثمّ قد بانت منه فقيه 330/3: قال (عبدالرّحمن بن الحجّاج) و سمعت أبا إبراهيم عليه السلام يقول إذا طلّق (و ذكر مثله).
576-40531-(2) تهذيب 129/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 101/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد ابن أبى حمزة عن محمّد بن حكيم عن أبى الحسن عليه السلام قال قلت له المرأة الشابّة الّتى تحيض مثلها يطلّقها زوجها فيرتفع طمثها(4)كم عدّتها قال ثلاثة أشهر قلت فانّها ادّعت الحبل بعد ثلاثة أشهر قال عدّتها تسعة أشهر قلت فانّها ادّعت الحبل بعد تسعة أشهر قال انّما الحبل تسعة أشهر قلت تزوّج(5)قال تحتاط بثلاثة أشهر قلت فانّها ادّعت (الحبل - يب) بعد ثلاثة أشهر قال لا ريبة عليها تزوّج ان شاءت.
باب 6 عدّه زنى كه يائسه شد
574-40529-(1) امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه طلاق داده شده و پير گشته به گونه اى كه بعد از طلاق تنها يك بار خون مى بيند و ديگر خون نمى بيند فرمود: «با همان يك حيض و دو ماه بعد از آن عدّه نگه مى دارد زيرا او ديگر يائسه شده است.»
باب 7 عدّه زن مطلقه مدّعى باردارى
575-40530-(1) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «از امام هفتم عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: هنگامى كه مرد همسرش را طلاق مى دهد و همسرش ادّعاى باردارى دارد نُه ماه منتظر همسرش مى ماند پس اگر فرزندى آورد كه هيچ و گرنه سه ماه زن عدّه نگه مى دارد سپس زن از مرد جدا شده است.»
576-40531-(2) محمّد بن حكيم گويد: «به امام هفتم عليه السلام گفتم: زن جوانى كه همگنانش حيض مى گردند شوهرش او را طلاق مى دهد و عادت ماهانه از او برداشته مى شود (و خون نمى بيند) عدّۀ اين زن چيست؟ حضرت فرمود: سه ماه.
گفتم: فدايت شوم! اين زن پس از سه ماه ازدواج كرد و پس از آن كه نزد شوهر جديدش رفت برايش روشن شد كه باردار است؟
حضرت فرمود: چنين چيزى بعيد است اى محمّد بن حكيم! خون نديدن دو گونه است: يا حيض بينى زن فاسد شده است كه در چنين صورتى مردان بر او حلال مى شوند (منظور پس از گذشت سه ماه) و چنين زنى باردار نيست و يا اينكه زن باردار است كه آن هم در طول سه ماه روشن مى شود چون خداوند اين سه ماه را زمانى قرار داده كه باردارى در آن آشكار مى گردد.
محمّد بن حكيم گويد: به حضرت گفتم: اين زن شك كرده است (منظور در باردارى اش)؟ حضرت فرمود: عدّۀ چنين زنى نُه ماه است.
گفتم: اين زن پس از نُه ماه باز شك دارد؟ حضرت فرمود: تنها دوران باردارى نُه ماه است.
گفتم: پس ازدواج كند؟ حضرت فرمود: سه ماه ديگر نيز احتياط كند.
گفتم: او پس از سه ماه باز شك دارد (و احتمال مى دهد كه باردار باشد) حضرت فرمود: ديگر جاى هيچ ترديدى نيست ازدواج كند.»
577-40532-(1)تهذيب 129/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 102/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة و أبي(2)علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان عن محمّد بن حكيم عن العبد الصّالح عليه السلام قال قلت له المرأة الشّابّة الّتى تحيض مثلها يطلّقها زوجها فيرتفع طمثها ما عدّتها قال ثلاثة أشهر قلت - جعلت فداك - فانّها تزوّجت بعد ثلاثة أشهر فتبين بها(3)بعد ما دخلت على زوجها أنّها حامل قال هيهات من ذلك يا ابن حكيم رفع الطّمث ضربان:
إمّا فساد من حيضة فقد حلّ لها الأزواج و ليس بحامل و إمّا حامل فهو يستبين(3) فى ثلاثة أشهر لأنّ اللّه تعالى قد جعله وقتاً يستبين فيه الحمل قال قلت (له - يب) فانّها ارتابت قال عدّتها تسعة أشهر قلت فإنّها ارتابت بعد تسعة أشهر قال إنّما الحمل تسعة أشهر قلت فتزوّج قال تحتاط بثلاثة أشهر قلت فانّها ارتابت بعد ثلاثة أشهر قال ليس عليها ريبة تتزوّج(4).
578-40533-(4) كافى 102/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن محمّد بن عيسى عن يونس عن محمّد بن حكيم عن أبى عبداللّه أو أبى الحسن عليهما السلام قال قلت له رجل طلّق امرأته فلمّا مضت ثلاثة أشهر ادّعت حبلاً قال ينتظر بها تسعة أشهر قال قلت فانّها ادّعت بعد ذلك حبلاً قال هيهات هيهات انّما يرتفع الطّمث من ضربين: إمّا حبل بيّن و إمّا فساد من الطّمث و لكنّها تحتاط بثلاثة أشهر بعدُ و قال أيضاً فى الّتى كانت تطمث ثمّ يرتفع طمثها سنة كيف تطلّق قال تطلّق بالشّهور(5)فقال لى بعض من قال: إذا أراد أن يطلّقها و هى لا تحيض و قد كان يطؤها استبرأها بأن يمسك عنها ثلاثة أشهر من الوقت الذى تبين فيه المطلّقة المستقيمة الطّمث فان ظهر بها حبل و إلّا طلّقها تطليقةً بشاهدين فان تركها ثلاثة أشهر فقد بانت بواحدة و إذا أراد أن يطلّقها ثلاث تطليقات تركها شهراً ثمّ راجعها ثمّ طلّقها ثانية ثمّ أمسك عنها ثلاثة أشهر يستبرئها فان ظهر بها حبل فليس له أن يطلّقها إلّا واحدةً.
577-40532-(3) محمّد بن حكيم گويد: «به امام صادق و يا امام كاظم عليهما السلام گفتم: زنى پس از گذشت سه ماه از طلاق خويش مدّعى باردارى است تكليف چيست؟ حضرت فرمود: براى ازدواج با او نُه ماه انتظار بكشد. گفتم: آن زن پس از گذشت نُه ماه همچنان مدعى باردارى و آبستنى است چه بايد كرد؟ حضرت فرمود: بسيار بعيد است تنها خون نديدن زن به دو دليل مى شود يا به دليل باردارى آشكار است و يا به دليل بيمارى در حيض شدن و چنين زنى تا سه ماه صبر كند.
578-40533-(4) و نيز آن حضرت دربارۀ زنى كه خون مى ديده است سپس يك سال خون نديده است چگونه او طلاق داده مى شود، فرمود: «با ماه ها طلاق داده مى شود (يعنى سه ماه عدّه نگه مى دارد).
و بعضى به من گفتند: هنگامى كه مرد مى خواهد زن را طلاق دهد و زن حيض نمى شود و مرد با زن مباشرت جنسى كرده است بايد كه زن را استبراء كند (يعنى اطمينان نمايد كه رحم زن از وجود فرزند پاك است) به اين شكل كه سه ماه از اين زن امساك كند به اندازۀ همان زمانى كه در آن زمان زن مطلّقه اى كه حيض منظّم دارد از شوهرش جدا مى شود پس اگر آبستنى زن آشكار گرديد [كه بايد تا زمان تولّد فرزندش عدّه نگه دارد] و گرنه او را با حضور دو شاهد يك طلاق مى دهد پس اگر سه ماه او را رها كرد پس، آن زن يك طلاقه مى شود و هنگامى كه بخواهد او را سه طلاقه كند يك ماه او را رها مى كند سپس به او رجوع مى كند آنگاه او را مجدّداً طلاق مى دهد سپس سه ماه از او خوددارى مى كند و او را استبراء مى نمايد پس اگر آبستنى او آشكار شد پس حق ندارد كه او را جز يك طلاق بدهد.»
579-40534-(5) تهذيب 129/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 101/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن أبان عن ابن حكيم عن أبى إبراهيم أو أبيه عليهما السلام(1) أنّه قال فى المطلّقة يطلّقها زوجها فتقول أنا حبلىٰ فتمكث سنةً قال ان جاءت به لأكثر من سنة لم تصدّق و لو ساعة(2) واحدة (فى دعواها - كا).
قال اللّه تعالى فى سورة الطّلاق (65):4: «وَ أُولاٰتُ اَلْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَ مَنْ يَتَّقِ اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً».
580-40534-(1)فقيه 329/3: روى زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال طلاق الحامل واحدة فاذا وضعتما فى بطنها فقد بانت منه.
581-40535-(2)مستدرك 351/15: السّيّد المرتضىٰ فى أجوبة المسائل الثّالثة الواردة من الموصل عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام (مثله و زاد) و قال تعالى «وَ أُولاٰتُ اَلْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ» فاذا طلّقها الرّجل و وضعت من يومها أو من غد فقد انقضى أجلها و جاز لها أن تتزوّج و لكن لا يدخل بها حتّى تطهر و الحبلىٰ المطلّقة تعتدّ بأقرب الأجلين أن تمضى لها ثلاثة أشهر قبل أن تضع فقد انقضت عدّتها منه و لكن لا تتزوّج حتّى تضع فإن و ضعت ما فى بطنها قبل انقضاء ثلاثة أشهر فقد انقضى أجلها الخبر.
582-40536-(3) كافى 82/6: (حميد بن زياد - معلّق) عن جعفر بن سماعة عن صفوان عن موسى بن بكر عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال إذا طلّقت المرأة و هى حامل فأجلها أن تضع حملها و ان و ضعت من ساعتها.
579-40534-(5) امام صادق و يا امام كاظم عليهما السلام دربارۀ زن مطلّقه اى كه شوهرش وى را طلاق مى دهد و او مدّعى باردارى است و يك سال درنگ مى كند، فرمود: «اگر در بيش از يك سال فرزند بياورد ادعايش پذيرفته نمى شود گر چه يك ساعت باشد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت هجدهم از باب دوازدهم از باب هاى احكام فرزندان چيزى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
باب 8 عدّه زن مطلقه حامله
خداوند تعالى مى فرمايد:
و عدّۀ زنان باردار اين است كه وضع حمل كنند و هر كس تقواى الهى پيشه سازد خداوند كارش را بر او آسان مى كند.(1)
580-40534-(1) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق زن حامله يك طلاق است و هنگامى كه فرزند در شكم را زاييد زن از مرد جدا شده است.»
581-40535-(2) زراره از امام باقر عليه السلام مشابه روايت پيشين را روايت كرده و افزوده است خداوند عز و جل فرمود:
«و عدّۀ زنان باردار اين است كه وضع حمل كنند» و هنگامى كه مرد زن حامله را طلاق داد و همان روز يا فردايش زايمان كرد عدّۀ وى پايان يافته است و زن مى تواند ازدواج كند ولى مرد با او مباشرت جنسى نمى كند تا آن كه پاك گردد.
و زن آبستنى كه طلاق داده شده نزديكترين دو عدّه را عدّه نگه مى دارد، اينكه سه ماه بر او بگذرد پيش از آن كه زايمان كند عدّه اش براى مرد تمام شده است ولى ازدواج نمى كند تا زايمان نمايد و اگر فرزند در شكم را پيش از گذشت سه ماه زايمان كند عدّه اش پايان يافته است...»
582-40536-(3) امام باقر عليه السلام فرمود: «هنگامى كه زن در حال حاملگى طلاق داده شود سرآمد عدّه اش آن است كه فرزند خود را زايمان كند گر چه همان ساعت وضع حمل نمايد.»
1) . طلاق 4/65.
583-40537-(4) المقنع 116: و اعلم أنّ اولات الأحمال أجلهنّ أن يضعن حملهنّ و هو أقرب الأجلين و إذا و ضعت أو أسقطت يوم طلّقها أو بعده متى ما كان فقد بانت منه و حلّت للزّواج(1)فقه الرضا عليه السلام 244: و طلاق الحامل فهو واحد و أجلها ان تضع ما فى بطنها و هو أقرب الأجلين فاذا وضعت أو أسقطت (و ذكر مثله).
584-40538-(5) الدعائم 265/2: روينا عن علىّ و أبى عبداللّه و أبى جعفر عليهم السلام أنّهم قالوا (فى حديث) و طلاق الحبلى واحدة و هو أحقّ برجعتها ما لم تضع ما فى بطنها فان وضعت فقد بانت عنه و هو خاطب من الخطّاب.
585-40539-(6) تفسير العيّاشى 115/1: عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام فى قوله «وَ اَلْمُطَلَّقٰاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ فِي أَرْحٰامِهِنَّ» يعنى لا يحلّ لها أن تكتم الحمل اذا طلّقت و هى حبلى و الزّوج لا يعلم بالحمل فلا يحلّ لها أن تكتم حملها و هو أحقّ بها فى ذلك الحمل ما لم تضع.
586-40540-(7) مجمع البيان 307/5: (قوله تعالى) «وَ أُولاٰتُ اَلْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ» قال ابن عبّاس هى فى المطلّقات خاصّة و هو المروىّ عن أئمّتنا عليهما السلام.
587-40541-(8) تهذيب 473/7: استبصار 191/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن بعض أصحابنا عن عبداللّه بن القاسم تهذيب 454/7: الحسن بن محبوب عن جميل عن البرقىّ عن عبداللّه بن القاسم عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام تهذيب 21/10:
كافى 193/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن فقيه 19/4: حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّ علياً عليه السلام(2)ضرب رجلاً تزوّج(3)امرأة فى نفاسها (قبل أن تطهّر - يب 21 - كا - فقيه) الحدّ. (احتمل الشّيخ رحمه الله أن يكون انّما اقام عليه لأنّه واقعها قبل خروجها من دم النّفاس)
المقنع 145: ضرب أمير المؤمنين عليه السلام رجلاً (و ذكر مثل ما فى فقيه).
تفسير علىّ بن إبراهيم 374/2: قال الصّادق عليه السلام المطلّقة الحامل أجلها أن تضع ما فى بطنها إن وضعت يوم طلّقها (زوجها - خ) تتزوّج اذا طهرت و إن لم تضع ما فى بطنها إلى تسعة أشهر لم تبرء إلى أن تضع.
583-40537-(4) بدان كه زنان حامله، سرآمد عدّۀ آنان اين است كه وضع حمل كنند و اين نزديكترين دو سرآمد است و هنگامى كه زايمان كند و يا ساقط كند در همان روزى كه مرد او را طلاق داده يا بعد از آن هر زمان كه باشد زن از مرد جدا مى شود و براى ازدواج حلال مى شود.
584-40538-(5) از امير مؤمنان على عليه السلام و امام صادق عليه السلام و امام باقر عليه السلام روايت شده است كه فرمودند: «و طلاق زن آبستن يكى است و مرد به رجوع به زن سزاوارتر است مادامى كه فرزند در شكمش را نزاييده است ولى اگر زاييد زن از مرد جدا شده است و مرد يكى از خواستگاران است.»
585-40539-(6) از امام صادق عليه السلام درباره فرموده خداوند عز و جل: «زنان مطلّقه، بايد تا سه مرتبه عادت ماهانه ديدن (و پاك شدن) انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند) و اگر به خدا و روز بازپسين ايمان دارند، براى آنها حلال نيست كه آنچه را خدا در رحم هاى شان آفريده، كتمان كنند.» روايت است كه: «منظور اين است كه براى زن مطلّقه حلال نيست كه باردارى اش را پنهان سازد در صورتى كه در حال باردارى طلاق داده مى شود و شوهر آگاه از باردارى او نيست بنابراين بر زن حلال نيست كه باردارى خود را مكتوم دارد و مرد در اين مدّت باردارى تا زمانى كه زن وضع حمل نكرده به زن سزاوارتر است.»
586-40540-(7) فرموده خداوند متعال: «و عدّۀ زنان باردار اين است كه وضع حمل كنند» ابن عباس گويد:
«اين آيه تنها در مورد زنان مطلّقه است و اين از امامان ما عليهم السلام نيز روايت شده است.»
587-40541-(8) امير مؤمنان على عليه السلام به مردى كه با زنى در حال نفاسش ازدواج كرده بود حدّ زد.
شيخ طوسى قدس سره احتمال داده كه حضرت بر او حدّ را جارى كرد چون او با زن پيش از تمام شدن ايّام نفاسش مباشرت جنسى كرده است.
.
588-40542-(9) تهذيب 128/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 82/6: حميد بن زياد عن (الحسن - يب) ابن سماعة عن الحسين بن هاشم و محمّد بن زياد عن عبدالرّحمن بن الحجّاج عن أبى الحسن عليه السلام قال: سألته عن الحبلىٰ اذا طلّقها زوجها فوضعت سقطاً(1)(قد - فقيه) تمّ أو لم يتمّ او وضعته مضغة(2)(اتنقضى بذلك عدّتها - فقيه) قال كلّ شىء وضعته يستبين أنّه حمل تمّ أو لم يتمّ فقد انقضت (به - فقيه) عدّتها و ان كانت مضغة فقيه 330/3: سأل عبدالرّحمن بن الحجّاج أبا إبراهيم عليه السلام عن الحبلىٰ يطلّقها زوجها فتضع سقطاً (و ذكرمثله).
589-40543-(10) الدعائم 286/2: عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهم السلام أنّهم قالوا (فى حديث) فأمّا المطلّقة الحامل فأجلها كما قال اللّه عزّ و جلّ «أنْ تَضَعَ حَمْلَهٰا» و كلّ شىء وضعته ممّا يستبين أنّه حمل تمّ أو لم يتمّ فقد انقضت به عدّتها.
590-40544-(11) تهذيب 73/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 82/6: حميد بن زياد عن (الحسن بن محمّد - يب) ابن سماعة عن جعفر بن سماعة عن علىّ بن عمران الشفا(3)عن ربعىّ بن عبداللّه عن عبدالرّحمن ابن أبى عبداللّه البصرىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته و هى حبلى و كان فى بطنها اثنان فوضعت واحداً و بقى واحد (قال - كا) فقال تبين بالأوّل و لا تحلّ للأزواج حتّى تضع ما فى بطنها.
591-40545-(12) مجمع البيان 307/5: فان كانت المرأة حاملاً باثنين و وضعت واحداً لم تحلّ للأزواج حتّى تضع جميع الحمل لقوله تعالى «أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ» و روى أصحابنا انّها (أى الحبلى المطلّقة) إذا وضعت واحداً انقطعت عصمتها من الزّوج و لا يجوز لها أن تعقد على نفسها لغيرها حتّى تضع الآخر.
592-40546-(13) الدعائم 286/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال فى المرأة يكون فى بطنها ولدان لا تنقضى عدّتها إلّا بالولد الآخر منهما.
593-40547-(14) تهذيب 474/7 و 489: فقيه 261/3: (روىٰ - فقيه يب 474) (محمّد - يب 474) ابن أبى عمير عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن المرأة تضع أ يحلّ (لها - يب 489) أن تتزوّج قبل أن تطهر قال نعم و ليس لزوجها ان يدخل بها حتّى تطهر.
588-40542-(9) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ زن آبستن زمانى كه شوهرش او را طلاق دهد و بچّه اى را سقط كرده چه كامل شده باشد يا كامل نشده باشد يا يك قطعه گوشت را بزايد، پرسيدم كه آيا با اين وضع حمل عدّه اش تمام مى شود؟
حضرت فرمود: هر چيزى را بزايد كه روشن باشد جنين در شكم بوده است چه كامل باشد يا نباشد عدّۀ زن با آن پايان مى پذيرد گر چه قطعه گوشتى باشد.»
589-40543-(10) امير مؤمنان على و امام باقر و امام صادق عليهم السلام در روايتى فرمودند: «امّا زن مطلّقه اى كه حامله است پايان مدّت عدّه اش آن گونه است كه خداى عز و جل فرمود: «كه وضع حمل كند» و هر چيزى كه زن بزايد كه روشن باشد جنين در شكم بوده چه كامل باشد يا نباشد با وضع آن عدّه اش تمام مى گردد.»
590-40544-(11) عبد الرحمن ابن ابى عبداللّٰه بصرى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را كه آبستن است و در شكمش دو فرزنداست طلاق داده است و همسرش يكى از بچّه ها را زاييده و يكى مانده است، پرسيدم حضرت فرمود: زن با وضع حمل اوّل از مرد جدا مى شود ولى براى شوهران حلال نمى شود تا آنچه را كه در شكم دارد بزايد.»
591-40545-(12) اگر زن به دو فرزند حامله باشد و يكى را وضع حمل كند براى مردان حلال نمى شود تا همۀ فرزندان در شكم را وضع حمل كند به خاطر فرموده خداوند متعال: «كه وضع حمل كنند.»
و ياران ما روايت كرده اند زن آبستنى كه طلاق داده شده هنگامى كه يكى از دو حمل خود را زايمان كند پيوند او با شوهرش گسسته مى شود ولى براى زن جايز نيست كه خويش را به ازدواج ديگرى در آورد تا آن كه فرزند دومش را نيز وضع حمل كند.
592-40546-(13) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد زنى كه در شكمش دو فرزند است فرمود: «عدّۀ اين زن پايان نمى پذيرد مگر با زايمان فرزند دوّم.»
593-40547-(14) عبداللّٰه بن سنان گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه وضع حمل مى كند پرسيدم كه آيا مى تواند پيش از آن كه پاك شود ازدواج كند؟ حضرت فرمود: آرى ولى شوهرش حقّ ندارد كه با او مباشرت جنسى كند تا زن پاك شود.»
594-40548-(15) استبصار 191/3: محمّد بن أحمد بن يحيى بإسناده عن عبداللّه بن سنان و روىٰ تهذيب 468/7: (محمّد بن الحسن - صا) الصّفّار عن محمّد بن عيسى (بن عبيد - يب) عن يونس بن عبدالرّحمن عن ابن أذينة و ابن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام فى المرأة تضع أ يحلّ لها أن تتزوّج(1) قبل أن تطهر قال عليه السلام إذا و ضعت تزوّجت(2) و ليس لزوجها أن يدخل بها حتّى تطهر.
595-40549-(16) تهذيب 473/7: استبصار 191/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن العبّاس بن معروف عن النّوفلىّ عن اليعقوبىّ عن عيسى بن عبداللّه الهاشمىّ عن أبيه عن جدّه قال قال علىّ عليه السلام لا بأس أن يتزوّجها فى نفاسها و لكن لا يجامعها حتّى تطهر من دم النّفاس.
وتقدّم فى باب (30) عدم جواز وطئ النّفساء حتّى تطهر من دم النّفاس من ابواب الحيض ج 2 ما يدلّ على بعض المقصود.
وفى رواية محمّد بن قيس (1)من باب (21) حرمة الجمع بين الأختين من ابواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 قوله فأمره عليه السلام أن يفارق الأخيرة حتّى تضع أختها المطلّقة ولدها ثمّ يخطبها.
وفى رواية زرارة (5) قوله رجل طلّق امرأته و هى حبلىٰ أيتزوّج اختها قبل أن تضع قال لا يتزوّجها حتّى يخلو أجلها.
وفى روايتى الحلبى (2 و 3) من باب (53) أقلّ مدّة الرّضاع من ابواب أحكام الاولاد ج 26 قوله عليه السلام الحبلىٰ المطلّقة ينفق عليها حتّى تضع حملها.
وفى رواية أبى بصير (4) مثله.
وفى رواية أبى الصّباح (2)من باب (58) حضانة الولد قوله عليه السلام اذا طلّق الرّجل امرأته و هى حبلىٰ أنفق عليها حتّى تضع حملها.
وفى رواية ابن سنان (1) من باب (2) أنّ نفقة الحبلىٰ على زوجها حتّى تضع حملها من ابواب النّفقات ج 26 قوله الرّجل يطلّق امرأته و هى حبلىٰ قال أجلها أن تضع حملها.
وفى رواية محمّد بن قيس (2) قوله عليه السلام الحامل أجلها أن تضع حملها.
وفى رواية الدّعائم (3) قوله عليه السلام اذا طلّق الرّجل امرأته و هى حبلىٰ أنفق عليها حتّى تضع.
وفى رواية يزيد (4) من باب (14) حكم طلاق الحامل من أبواب الطّلاق ج 27 قوله عليه السلام عدّتها أن تضع ما فى بطنها ثمّ قد حلّت للأزواج.
594-40548-(15) از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه وضع حمل مى كند سؤال شد كه آيا اين زن مى تواند ازدواج كند پيش از آن كه پاك گردد؟ حضرت فرمود: «آرى ولى شوهرش حق ندارد كه با او مباشرت جنسى كند تا زن پاك شود.»
595-40549-(16) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «اشكالى ندارد كه مرد با زن در زمان نفاسش ازدواج كند ولى با او مباشرت جنسى نمى كند تا آن كه از خون نفاس پاك گردد.»
ارجاعات
گذشت:
در باب سى ام از باب هاى حيض روايتى كه بر برخى از مقصود دلالت دارد.
و در روايت يكم از باب بيست و يكم از باب هاى زنانى كه با ازدواج حرام مى شوند اين گفته كه:
«حضرت به او دستور داد كه از زن اخير جدا شود تا خواهر مطلّقه اش فرزندش را زايمان كند سپس از او خواستگارى نمايد.»
و در روايت پنجم اين گفته كه: «مردى همسر آبستنش را طلاق داد آيا مى تواند پيش از وضع حمل او با خواهرش ازدواج كند؟ حضرت فرمود: با او ازدواج نمى كند تا عدّه اش بگذرد.»
و در روايت دوّم و سوّم از باب پنجاه و سوّم از باب هاى احكام فرزندان فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن آبستن كه طلاق داده شده مخارجش داده مى شود تا وضع حمل كند.»
و در روايت چهارم مانند آن.
و در روايت دوّم از باب پنجاه و هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه مرد همسرش را كه آبستن است طلاق دهد مخارجش را مى دهد تا آن كه وضع حمل كند.»
و در روايت يكم از باب دوّم از باب هاى نفقه ها اين گفته كه: «مرد همسر آبستنش را طلاق مى دهد. حضرت فرمود: پايان عدّه اش اين است كه وضع حمل كند.»
و در روايت دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن حامله عدّه اش وضع حمل اوست.»
و در روايت سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد، همسر آبستنش را طلاق دهد مخارج او را مى پردازد تا زمانى كه وضع حمل كند.»
و در روايت چهارم از باب چهاردهم از باب هاى طلاق فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدّۀ آن زن اين است كه وضع حمل كند سپس او براى شوهران حلال شده است.»
.
وفى رواية منصور (5) قوله فانّه بدا له بعد ما راجعها أن يطلّقها قال عليه السلام لا حتّى تضع.
وفى رواية الجعفى و زرارة (6) قوله عليه السلام طلاق الحامل واحدة و أجلها أن تضع حملها.
وفى رواية الحلبى (7) قوله عليه السلام فان وضعت (الحبلى) قبل أن يراجعها فقد بانت منه.
وفى رواية سماعة (8) قوله عليه السلام و أجلها (أى الحبلىٰ) ان تضع حملها.
وفى رواية الكنانى (9) قوله عليه السلام و عدّتها (أى الحبلىٰ) أقرب الأجلين.
وفى رواية أبى بصير (11) قوله عليه السلام و أجلها أن تضع حملها و هو أقرب الأجلين. وفى باب (7) ماورد فى عدّة من طلّقها زوجها ثمّ ادّعت حملاً من أبواب العِدَد ج 27 مايناسب ذلك.
ويأتى
فى رواية الحلبى (27) من باب (14) انّ عدّة الوفاة أربعة أشهر و عشرة أيّام قوله عليه السلام ان كانت حبلىٰ فأجلها أن تضع حملها.
و لاحظ باب (16) انّ عدّة الحامل من الوفاة أبعد الأجلين من الوضع و أربعة أشهر و عشرٍ.
596-40550-(1)تهذيب 161/8: استبصار 353/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 110/6: علىّ (بن إبراهيم - يب - صا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن اذينة عن زرارة و محمّد بن مسلم و بريد بن معاوية عن أبى جعفر عليه السلام أنّه قال فى الغائب اذا طلّق امرأته أنّها(1) تعتدّ من اليوم الّذى طلّقها.
597-40551-(2) الدعائم 288/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال تعتدّ المطلّقة من اليوم الّذى تطلّق فيه و ذلك أنّ الطّلاق انّما يكون فى قبل العدّة.
1) . فانّها - يب.
و در روايت پنجم اين گفته كه: «مرد پس از رجوع به زن تصميم گرفت كه زن را طلاق دهد حضرت فرمود: نه تا آن كه زن وضع حمل كند.»
و در روايت ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق زن حامله يكى است و پايان عدّه اش اين است وضع حمل كند.»
و در روايت هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن آبستن پيش از رجوع مرد به او وضع حمل كند از مرد جدا شده است.»
و در روايت هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «پايان عدّه زن آبستن اين است كه وضع حمل كند.»
و در روايت نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدّۀ زن آبستن نزديكترين از دو سرآمد است.»
و در روايت يازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «سرآمد عدّۀ آن زن اين است كه وضع حمل كند و اين نزديكترين از دو سرآمد است.»
و در باب هفتم از باب هاى عدّه ها مناسب آن.
مى آيد:
در روايت بيست و هفتم از باب چهاردهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن آبستن باشد عدّه اش اين است كه وضع حمل كند.»
و بنگر به باب شانزدهم.
باب 9 عدّه زنى كه شوهرش دور از او در سفر طلاق مى دهد
596-40550-(1) امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه در سفر است هنگامى كه همسرش را طلاق مى دهد، فرمود:
«اين زن از روزى كه مرد او را طلاق داده است عدّه نگه مى دارد.»
597-40551-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن مطلّقه از روزى كه زن در آن روز طلاق داده مى شود عدّه نگه مى دارد. اين بدان جهت است كه طلاق پيش از عدّه است و پس از طلاق، زمان عدّه شروع مى شود.»
598-40552-(3) تهذيب 162/8: استبصار 353/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 111/6: محمّد (بن يحيى - يب) عن أحمد بن محمّد(1)عن على بن الحكم عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم قال قال أبو جعفر عليه السلام اذا طلّق الرّجل (امرأته - يب) و هو غائب فليشهد على ذلك فاذا مضى(2)ثلاثة أقرأ من ذلك اليوم فقد انقضت عدّتها. (قال محمّد بن الحسن و هذا الحكم انّما يجوز لها اذا قام لها البيّنة على أنّه طلّقها فى يوم بعينه فان لم تقم البيّنة على اليوم الّذى طلّقها فيه فلتعتدّ من يوم يبلغها.)
599-40553-(4) كافى 111/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن على بن الحكم عن موسى بن بكر الواسطىّ عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال اذا طلّق الرّجل امرأته و هو غائب فقامت البيّنة على ذلك فعدّتها من يوم طلّق.
600-40554-(5) تهذيب 162/8: استبصار 354/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 111/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر عن المثنّى (الحنّاط - يب - صا) عن زرارة قال:
سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته و هو غائب (عنها - كا) متى تعتدّ قال اذا قامت لها بيّنة أنّها طلّقت فى يوم (معلوم - كا - يب) و شهر معلوم فلتعتدّ من يوم طلّقت و ان لم تحفظ فى أىّ يوم و أىّ شهر فلتعتدّ من (أىّ - صا) يوم يبلغها.
601-40555-(6) الدعائم 287/2: قال جعفر بن محمّد عليهما السلام و المطلّقة يطلّقها زوجها و هو غائب ان علمت يوم الّذى طلّقها فيه اعتدّت منه و ان لم تعلم اعتدّت من يوم يبلغها الخبر لأنّ المتوفّى عنها زوجها عليها احداد فلا تعتدّ من يوم مات زوجها و انّما تعتدّ من اليوم الّذى يبلغها خبره لأنّها تستقبل الاحداد و المطلّقة لا احداد عليها فان علمت باليوم الّذى طلّقها فيه اعتدّت منه و إن لم تعلم اعتدّت من اليوم الذى يبلغها فيه الخبر فإن طلّقها قبل أن يدخل بها فقد بانت منه و تتزوّج ان شاءت من ساعتها قال اللّه عزّ و جلّ «ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمٰا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهٰا».
598-40552-(3) امام باقر عليه السلام فرمود: «اگر مردى كه در سفر است (و از همسرش غايب است) زنش را طلاق دهد بايد بر اين طلاق شاهد گيرد و هنگامى كه سه طهر از آن روز گذشت عدّۀ زن تمام گشته است.»
محمّد بن حسن طوسى قدس سره فرمود: «اين حكم تنها براى زن در صورتى جايز است كه بيّنه نزد او شهادت دهد كه شوهرش او را در روز معيّنى طلاق داده است ولى اگر بيّنه (دو شاهد) بر روزى كه مرد او را در آن روز طلاق داده شهادت ندهد بايد از روزى كه خبر طلاق به او مى رسد عدّه نگه دارد.»
599-40553-(4) امام باقر عليه السلام فرمود: «اگر مردى كه در مسافرت است همسرش را طلاق دهد و بيّنه (دو شاهد) بر اين طلاق شهادت دهد عدّۀ زن از روزى است كه مرد طلاق داده است.»
600-40554-(5) زراره گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسر خويش را در حالى كه در مسافرت است و نزد همسرش نيست طلاق مى دهد، پرسيدم كه از چه زمانى عدّه نگه مى دارد؟
حضرت فرمود: اگر براى آن زن دو شاهد عادل گواهى داد كه او در روز مشخّص و ماه معيّن طلاق داده شده است بايد آن زن از روزى كه طلاق داده شده است عدّه نگه دارد و اگر نداند در چه روز و چه ماهى طلاق داده شده است بايد از روزى كه خبر طلاق به او مى رسد عدّه نگه دارد.»
601-40555-(6) امام جعفر صادق عليه السلام فرمود: «زن مطلّقه كه شوهرش در حالى كه در سفر است او را طلاق مى دهد اگر اين زن روزى را كه مرد او را در آن روز طلاق داده بداند از همان روز عدّه نگه مى دارد ولى اگر نداند، از روزى كه خبر طلاق به او رسيده است عدّه نگه مى دارد چون زنى كه شوهرش وفات كرده بايد زينت كردن را ترك كند (و لباس سياه بپوشد) لذا از روزى كه شوهرش مرده عدّه نگه نمى دارد و تنها از روزى كه خبر فوت شوهرش به او رسيده عدّه مى گيرد چون بايد زينت را ترك كند ولى زن مطلّقه ترك زينت بر او نيست پس اگر فهميد چه روزى شوهرش او را در آن روز طلاق داده از همان روز عدّه مى گيرد ولى اگر نفهميد از همان روزى كه خبر طلاق به او مى رسد عدّه مى گيرد.
و اگر مرد همسرش را پيش از مباشرت جنسى با وى طلاق دهد همسرش از او جدا مى شود و اگر بخواهد همان ساعت ازدواج مى كند، خداوند عز و جل فرمود: «... و آنان را كه قبل از مباشرت جنسى طلاق داديد عدّه اى براى شما بر آنها نيست كه بخواهيد حساب آن را نگه داريد.»
602-40556-(7) تهذيب 162/8: استبصار 354/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 110/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الرّجل يطلّق امرأته و هو غائب عنها من أىّ يوم تعتدّ فقال ان أقامت(1)لها بيّنة عدل (على - يب) أنّها طلّقت فى يوم معلوم (وتيقّنت - كا) فلتعتدّ من يوم طلّقت و ان لم تحفظ فى أىّ يوم و (فى - كا) أىّ شهر فلتعتدّ من يوم يبلغها.
603-40557-(8) كافى 111/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال اذا طلّق الرّجل و هو غائب فقامت لها البيّنة أنّه طلّقها فى شهر كذا و كذا اعتدّت من اليوم الّذى كان من زوجها فيه الطّلاق و ان لم تحفظ ذلك اليوم اعتدّت من يوم علمت.
604-40558-(9) قرب الاسناد 362: أحمد بن محمّد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن الرّضا عليه السلام قال: سأله صفوان و أنا حاضر عن رجل طلّق امرأته و هو غائب فمضت أشهر فقال اذا قامت البيّنة أنّه قد طلّقها منذ كذا و كذا و كانت عدّتها قد انقضت حلّت للأزواج قلت و المتوفّى عنها زوجها فقال هذه ليست مثل تلك هذه تعتدّ من يوم يبلغها الخبر لأنّ عليها أن تحدّ.
605-40559-(10) تهذيب 164/8: استبصار 355/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن أبى أيّوب الخزّاز عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال اذا طلّق الرّجل المرأة و هو غائب فلا تعلم إلّا بعد ذلك بسنة أو أكثر أو أقلّ فاذا علمت تزوّجت و لم تعتدّ و المتوفّى عنها زوجها و هو غائب تعتدّ من يوم يبلغها و لو كان قد مات قبل ذلك بسنة او سنتين.
606-40560-(11) كافى 111/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نصر عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام قال قال فى المطلّقة اذا قامت البيّنة أنّه قد طلّقها منذ كذا و كذا فكانت عدّتها قد انقضت فقد بانت.
607-40561-(12) العلل 509: أبى رحمه الله عن سعد بن عبداللّه عن أحمد بن محمّد ابن عيسى عن أحمد بن محمّد بن أبى نصر عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام نحوه و زاد و المتوفّى عنها زوجها تعتدّ حين يبلغها الخبر لأنّها تريد أن تحدّ له.
1) . قامت - يب - صا.
602-40556-(7) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه از همسرش دور است (در سفر است) و او را طلاق مى دهد، پرسيدم كه از چه روزى آن زن عدّه نگه مى دارد؟ حضرت فرمود: اگر براى زن دو شاهد عادل گواهى دهند كه آن زن در روز معيّنى طلاق داده شده است و زن هم تعيين كند بايد از همان روزى كه طلاق داده شده است عدّه نگه دارد ولى اگر نداند كه در چه روز و ماهى طلاق داده شده است بايد از روزى كه به او خبر مى رسد عدّه نگه دارد.»
603-40557-(8) امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر مردى در حالى كه در سفر است همسرش را طلاق دهد و دو شاهد براى زن گواهى دهد كه همسرش او را در فلان ماه طلاق داده است آن زن بايد از روزى كه شوهرش او را طلاق داده است عدّه نگه دارد ولى اگر روزش مشخّص نشود بايد از روزى كه آگاه مى شود عدّه بگيرد.»
604-40558-(9) احمد بن محمّد بن ابى نصر گويد: «من حاضر بودم كه صفوان از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را در حالى طلاق داد كه در سفر بوده نزد همسرش نبود و چند ماه گذشت، پرسيد. حضرت فرمود: اگر بيّنه قائم شود كه مرد زن را از فلان زمان طلاق داده و روى اين حساب عدّۀ زن گذشته باشد زن براى شوهران حلال گشته است.
گفتم: و زنى كه شوهرش فوت كرده او هم چنين است؟ حضرت فرمود: اين مثل آن نيست اين از روزى كه خبر به او مى رسد عدّه نگه مى دارد چون اين زن شوهر مرده بايد ترك زينت كند (و در سوگ باشد)»
605-40559-(10) امام باقر عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد در حال سفر (كه نزد همسرش نيست) زن را طلاق دهد و زن از اين موضوع باخبر نشود مگر پس از يك سال يا بيشتر و يا كمتر در اين صورت زمانى كه زن بفهمد، ازدواج مى كند و عدّه نگه نمى دارد ولى زنى كه شوهرش در سفر بوده است اين زن از روزى كه خبر فوت شوهرش به او مى رسد عدّه نگه مى دارد گر چه شوهرش پيش از آن به يك سال يا دو سال مرده باشد.»
606-40560-(11) امام رضا عليه السلام در مورد زنى كه طلاق داده شده است فرمود: «اگر دو شاهد عادل شهادت دهند كه مرد اين زن را از فلان روز طلاق داده است و روى اين حساب عدّۀ زن گذشته باشد زن از مرد جدا شده است.»
607-40561-(12) احمد بن ابى نصر از حضرت رضا عليه السلام مشابه روايت پيشين را روايت كرده و افزوده كه: «زن شوهر مرده از زمانى كه خبر مرگ شوهرش برايش مى آيد عدّه نگه مى دارد چون اين زن مى خواهد براى شوهرش ترك زينت كند (و در سوگ بنشيند).»
608-40562-(13) كافى 11/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 162/8: استبصار 354/3: الحسين بن سعيد عن حمّاد بن عيسى عن شعيب بن يعقوب عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه سئل عن المطلّقة يطلّقها زوجها و لا تعلم إلّا بعد سنة فقال ان جاء شاهدا عدل فلا تعتدّ و إلّا فلتعتدّ من يوم يبلغها.
وتقدّم
فى رواية ابن مسلم (1) من باب (12) ما ورد فى طلاق الغايب من ابواب الطّلاق ج 27 قوله عليه السلام و تعتدّ امرأته من يوم طلّقها.
ويأتى
فى رواية ابن مسلم (15) من باب (14) أنّ عدّة الوفاة أربعة أشهر و عشرة أيّام من ابواب العِدَد ج 27 قوله اذا طلّق الرّجل امرأته و هو غايب عنها فليشهد عند ذلك فاذا مضى ثلاثة أشهر فقد انقضت عدّتها.
وفى رواية الحسن بن زياد (25) قوله المطلّقة يطلّقها زوجها و لا تعلم إلّا بعد سنة و المتوفّىٰ عنها زوجها و لا تعلم بموته إلّا بعد سنة قال عليه السلام ان جاء شاهدان عدلان فلا تعتدّان و إلّا تعتدّان. (حمله الشّيخ رحمه الله على الوَهَم من الرّاوى او على التّقيّة).
قال اللّه تعالى فى سورة الطّلاق (65):1 و 6: «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ رَبَّكُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِينَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لاٰ تَدْرِي لَعَلَّ اَللّٰهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِكَ أَمْراً».
«أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَ إِنْ كُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتّٰى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرىٰ».
608-40562-(13) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش او را طلاق مى دهد و بعد از يك سال از طلاق باخبر مى شود، سوال شد.
حضرت فرمود: اگر دو شاهد عادل گواهى دهند ديگر لازم نيست اين زن عدّه نگه دارد و گرنه بايد از روزى كه خبر طلاق به او مى رسد عدّه بگيرد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب دوازدهم از باب هاى طلاق فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «همسرش از روزى كه مرد او را طلاق داده عدّه نگه مى دارد.»
مى آيد:
در روايت پانزدهم از باب چهاردهم از باب هاى عدّه ها اين گفته كه: «زمانى كه مرد در حالى كه از همسرش دور است (و در سفر است) او را طلاق دهد بايد كه شاهد بگيرد و هنگامى كه سه ماه گذشت عدّۀ زن گذشته است.»
و در روايت بيست و پنجم اين گفته كه: «زن مطلّقه شوهرش را طلاق مى دهد و او باخبر نمى شود مگر پس از يك سال و نيز زنى كه شوهرش مُرد و از مرگش باخبر نمى شود مگر پس از يك سال. حضرت فرمود:
اگر دو شاهد عادل بيايند اين دو زن عدّه نگه نمى دارند و گرنه عدّه نگه مى دارند.»
شيخ قدس سره اين روايت را بر اينكه راوى اشتباه كرده و يا بر تقيّه حمل كرده است بيان مى كند.
باب 10 احكام مطلقه رجعيه
خداوند تعالى مى فرمايد:
اى پيامبر! هر زمان خواستيد زنان را طلاق دهيد، در زمان عدّه (كه از عادت ماهانه پاك شدند) آنها را طلاق گوييد و حساب عدّه را نگه داريد و از (مخالفت فرمان) خدايى كه پروردگار شماست بپرهيزيد؛ نه شما آنها را از خانه هايشان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند مگر آن كه كار زشت آشكار انجام دهند؛ اين حدود (و مرزهاى) خداست و هر كس از حدود الهى تجاوز كند به خويشتن ستم كرده؛ تو نمى دانى شايد خداوند بعد از اين، وضع تازه اى (براى اصلاح) فراهم كند.(1)
آنها (\زنان مطلّقه) را هر جا كه خودتان سكونت داريد و در توانايى شماست سكونت دهيد و به آنها زيان نرسانيد تا آنها را در تنگنا قرار دهيد (و مجبور به ترك منزل شوند) و اگر باردار باشند، نفقۀ آنها را بپردازيد تا وضع حمل كنند و اگر براى شما (فرزند را) شير مى دهند، پاداش آنها را بپردازيد و (دربارۀ شير دادن فرزند) به طور شايسته با يكديگر مشاوره كنيد؛ اگر به توافق نرسيديد، زن ديگرى او را شير خواهد داد.(2)
609-40563-(1)كافى 91/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن ابن رباط عن اسحاق بن عمّار عن أبى الحسن عليه السلام قال: سألته عن المطلّقة أين تعتدّ فقال فى بيت زوجها.
610-40564-(2)تهذيب 130/8: استبصار 333/3-353: محمّد بن يعقوب عن كافى 90/6:
علىّ (بن إبراهيم - كا - صا) عن أبيه عن عثمان بن عيسى عن سماعة (بن مهران - كا - يب - صا 353) قال: سألته عن المطلّقة أين تعتدّ قال (تعتدّ - يب) فى بيتها لا تخرج و ان أرادت زيارةً خرجت بعد نصف اللّيل و لا تخرج نهاراً و ليس لها أن تحجّ حتّى تنقضى عدّتها (قال - يب) و سألته عن المتوفّى عنها زوجها (أ كا - صا) كذلك هى قال نعم و تحجّ ان شاءت. فقيه 322/3: سأل سماعة أبا عبداللّه عليه السلام عن المطلّقة أين تعتدّ قال فى بيتها لا تخرج فان أرادت زيارة خرجت بعد(1) نصف اللّيل و رجعت بعد(2) نصف اللّيل و لا تخرج نهاراً (و ذكر مثله إلى قوله - عدّتها).
611-40565-(3) كافى 91/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال تعتدّ المطلّقة فى بيتها و لا ينبغى لزوجها اخراجها و لا تخرج هى.
612-40566-(4) تهذيب 132/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 91/6: حميد (بن زياد - كا) عن ابن سماعة عن وهيب بن حفص عن أبى بصير عن أحدهما عليهما السلام فى المطلّقة أين تعتدّ فقال فى بيتها اذا كان طلاقاً له عليها رجعة ليس له أن يخرجها و لا لها أن تخرج حتّى تنقضى عدّتها.
كافى عنه عن عبداللّه بن جبلة عن علىّ ابن أبى حمزة و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير مثله.
613-40567-(5) كافى 91/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن خالد و الحسين بن سعيد(1) عن القاسم بن عروة عن أبى العبّاس قال لا ينبغى للمطلّقة أن تخرج إلّا بإذن زوجها حتّى تنقضى عدّتها بثلاثة قروء أو ثلاثة أشهر إن لم تحض. تهذيب 116/8-130:
استبصار 333/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 89/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا ينبغى (و ذكر مثله).
609-40563-(1) اسحاق بن عمّار گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام پرسيدم زن مطلّقه عدّۀ طلاق را در كجا بايد بگذراند؟
پاسخ فرمود: در خانۀ شوهرش.»
610-40564-(2) سماعه گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ زن مطلّقه پرسيدم كه كجا عدّه نگه مى دارد؟ امام فرمود: در خانه اش و از خانه بيرون نمى رود و اگر قصد زيارتى دارد پس از نيمۀ شب خارج مى شود و روز از خانه بيرون نمى رود و زن مطلّقه براى حج نمى رود تا عدّه اش تمام گردد.
سماعه گويد: و از امام عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش فوت كرده پرسيدم كه آيا او هم همين گونه است؟ حضرت فرمود: آرى ولى اگر بخواهد مى تواند به حجّ برود.»
611-40565-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن مطلّقه عدّۀ خويش را در خانه اش مى گذراند و براى شوهرش شايسته نيست كه او را در مدّت عدّه از خانه اش بيرون كند و خود نيز نبايد بيرون رود.»
612-40566-(4) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام پرسيدند: زن مطلّقه در كجا عدّه اش را مى گذراند؟ پاسخ فرمود: اگر طلاق به گونه اى است كه شوهر حقّ رجوع به او را دارد بايد در خانه خودش (خانۀ شوهر) به سر برد و شوهر نمى تواند او را از خانه بيرون كند و خود زن نيز نمى تواند خارج شود تا عدّه اش سرآيد.»
613-40567-(5) ابو العباس گويد: «شايسته نيست كه زن مطلّقه جز با اجازه شوهرش بيرون رود تا آن كه با گذشت سه طهر يا سه ماه اگر حيض نمى بيند، عدّه اش به سرآيد.»
614-40568-(6) كافى 123/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يضارّ الرّجل امرأته اذا طلّقها فيضيّق عليها حتّى تنتقل قبل أن تنقضى عدّتها فانّ اللّه عزّ و جلّ قد نهى عن ذلك فقال «وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ» - محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام مثله.
615-40569-(7) الدعائم 286/2: عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهم السلام أنّهم قالوا المطلّقة لا تعتدّ إلّا فى بيت زوجها و لا تخرج منه حتّى يخلوا أجلها.
616-40570-(8) تهذيب 132/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 90/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن سعد ابن أبى خلف قال: سألت أبا الحسن موسى (بن جعفر - كا) عليه السلام عن شىء من الطّلاق فقال اذ طلّق الرّجل امرأته طلاقاً لا يملك فيه الرّجعة فقد بانت منه ساعة طلّقها و ملكت نفسها و لا سبيل له عليها و تعتدّ(1)حيث شاءت و لا نفقة لها (عليه - يب) قال قلت أ ليس اللّه عزّ و جلّ يقول «لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ» قال فقال انّما عنى بذلك الّتى تطلّق تطليقةً بعد تطليقة فتلك الّتى لا تُخرج و لا تخرج حتّى تطلّق الثّالثة فاذا طلّقت الثّالثة فقد بانت منه و لا نفقة لها و المرأة الّتى يطلّقها الرّجل تطليقةً ثمّ يَدَعها حتّى يخلو أجلها فهذه أيضاً تقعد(2)فى منزل زوجها و لها النّفقة و السّكنى حتّى تنقضى عدّتها.
617-40571-(9) مجمع البيان 308/5: و يجب السّكنىٰ و النّفقة للمطلّقة الرّجعيّة بلا خلاف فأمّا المبتوتة(3)ففيها خلاف فذهب أهل العراق إلى أنّ لها السّكنى و النّفقة معاً و روى ذلك عن عمر بن الخطّاب و ابن مسعود و ذهب الشّافعى إلى أنّ لها السّكنى بلا نفقة و ذهب الحسن و أبو ثور إلى أنّه لاسكنى لها و لانفقة و هوالمروىّ عن أئمّة الهدى عليهم السلام و ذهب اليه أصحابنا.
618-40572-(10) قرب الاسناد 254: عبداللّه بن الحسن العلوى عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهم السلام قال: سألته عن المطلّقة لها نفقة علىٰ زوجها حتّى تنقضى عدّتها قال نعم.
البحار 282/10: ما وصل الينا من أخبار علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام (مثله).
614-40568-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «مرد نبايد به همسرش زيان برساند و پس از طلاق بر همسرش سخت بگيرد تا او مجبور شود كه پيش از پايان عدّه از خانه شوهر بيرون رود چون خداوند عز و جل از اين ضرررسانى به زن نهى فرموده است: «و به آنها زيان نرسانيد تا آنها را در تنگنا قرار دهيد.»
615-40569-(7) امير مؤمنان على عليه السلام و امام باقر و امام صادق عليهم السلام فرمودند: «زن مطلّقه جز در خانۀ شوهرش عدّه نگه نمى دارد و از آن خانه بيرون نمى رود تا مدّت عدّه بگذرد.»
616-40570-(8) سعد بن ابى خلف گويد: «از امام هفتم عليه السلام دربارۀ طلاق پرسيدم حضرت فرمود: اگر مرد همسر خويش را به گونه اى طلاق دهد كه مالك رجوع به همسر نباشد همسر در همان زمان طلاق دادن از او جدا مى شود و مالك خويش مى شود و مرد هيچ تسلّطى بر او ندارد و بايد كه زن هر جا كه مى خواهد عدّه نگه دارد و نفقۀ زن واجب نيست.
سعد گويد: پرسيدم: آيا خداوند عز و جل نمى فرمايد: «نه شما آنها را از خانه هايشان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند» او گويد: حضرت فرمود: تنها منظور خداوند در اين آيه زنى است كه چند بار طلاق داده مى شود اين زنى است كه از خانه بيرون نمى رود و اخراج نمى شود تا طلاق سوّم داده شود و آن زمان كه طلاق سوّم داده شد از مرد جدا مى شود و ديگر نفقه ندارد و زنى كه مرد او را يك طلاق مى دهد و او را رها مى سازد تا مدّتش سپرى شود اين نيز در خانۀ شوهرش مى ماند و نفقه و حق مسكن دارد تا عدّه اش بگذرد.»
617-40571-(9) و مسكن و نفقه براى زن مطلّقه رجعى لازم است بدون اينكه كسى مخالف باشد و امّا زنى كه طلاق بائن داده شده است پس در آن اختلاف است عراقى ها گويند كه حق مسكن و نفقه با هم براى زن است.»
عمر بن خطّاب و ابن مسعود اين نظر را روايت كرده اند و شافعى گويد: «براى زن حق سكنى است بدون حقّ نفقه و حسن و ابو ثور مى گويند كه زن نه حقّ سكنى دارد و نه نفقه و اين نظر از امامان هدايت عليهم السلام روايت شده و ياران ما بر آن نظرند.»
618-40572-(10) على بن جعفر گويد: «از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ زن مطلّقه پرسيدم كه آيا تا گذشت عدّه اش حق نفقه بر شوهرش دارد؟ حضرت فرمود: آرى.»
619-40573-(11) الدعائم 289/2: قال علىّ عليه السلام للمطلّقة نفقتها بالمعروف من سعة زوجها فى عدّتها فاذا حلّ أجلها فمتاع بالمعروف حقّاً على المتّقين فالمطلّقة لها السّكنى و النّفقة مادامت فى عدّتها كانت حاملاً أو غير حامل مادامت للزّوج عليها رجعة.
620-40574-(12) تهذيب 131/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 97/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن بعض أصحابه عن الرّضا عليه السلام فى قول اللّه عزّ و جلّ «لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِينَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ» قال أذاها لأهل الرّجل و سوء خلقها.
621-40575-(13) مجمع البيان 304/5: روى علىّ بن أسباط عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام قال الفاحشة أن تؤذى أهل زوجها و تسبّهم.
622-40576-(14) تهذيب 132/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 97/6: بعض أصحابنا عن علىّ بن الحسن التّيملى(1)عن على بن أسباط عن محمّد بن على بن جعفر قال: سأل المأمون الرّضا عليه السلام عن قول اللّه عزّ و جلّ «لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِينَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ» قال يعنى بالفاحشة المبيّنة أن تؤذى أهل زوجها فاذا فعلت فان شاء أن يخرجها(2)من قبل أن تنقضى عدّتها فعل.
623-40577-(15) مجمع البيان 304/5: فى قوله تعالى «لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِينَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ» فقيل انّها الزّناء فتخرج لاقامة الحدّ عليها عن الحسن و مجاهد و الشعبى و ابن زيد و قيل هى البذاء على أهلها فيحلّ لهم اخراجها عن ابن عبّاس و هو المروىّ عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام.
624-40578-(16) فقيه 322/3: سئل الصادق عليه السلام عن قول اللّه عزّ و جلّ «وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ رَبَّكُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِينَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ» قال إلّا تزنى فتخرج و يقام عليها الحدّ.
625-40579-(17) فقيه 322: و كتب محمّد بن الحسن الصّفار رضى الله عنه إلى أبى محمّد الحسن بن علىّ عليهما السلام فى امرأة طلّقها زوجها و لم يجرِ عليها النّفقة للعدّة و هى محتاجة هل يجوز لها أن تخرج و تبيت عن منزلها للعمل و الحاجة فوقّع عليه السلام لا بأس بذلك اذا علم اللّه الصّحّة منها.
619-40573-(11) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «براى زن مطلّقه حق نفقه به طور متعارف به اندازۀ گشايشى كه شوهرش دارد در زمان عدّه مى باشد و چون سرآمد عدّه فرا رسيد او را به طور متعارف بهره مند مى سازند و اين بهره مند سازى بر اهل تقوى ثابت است پس زن مطلّقه حقّ مسكن و حقّ نفقه دارد مادامى كه در عدّه اش به سر مى برد چه حامله باشد يا غير حامله مادامى كه شوهر حقّ رجوع به زن را دارد.»
620-40574-(12) از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «نه شما آنها را از خانه هايشان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند مگر آن كه كار زشت آشكارى انجام دهند» روايت است كه حضرت فرمود: «منظور آزارى است كه زن براى خويشان مرد دارد و نيز بدخلقى او.»
621-40575-(13) حضرت رضا عليه السلام فرمود: «كار زشت آن است كه زن به خويشان شوهرش آزار رساند و به آنان دشنام دهد.»
622-40576-(14) مأمون از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «نه شما آنها را از خانه هايشان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند مگر آن كه كار زشت آشكارى انجام دهند» سؤال كرد حضرت فرمود: «منظور از كار زشت آشكار آن است كه خانوادۀ شوهرش را آزار دهد اگر زن مطلّقه چنين كند پس اگر مرد بخواهد كه او را پيش از آن كه عدّه اش بگذرد بيرون كند چنين كند.»
623-40577-(15) دربارۀ فرموده خداوند متعال كه: «نه شما آنها را از خانه هايشان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند مگر آن كه كار زشت آشكارى انجام دهند» گفته شده كه آن كار زشت آشكار زنا است كه در اين صورت زن را براى اقامۀ حدّ الهى بر او بيرون مى برند. اين تفسير از حسن، مجاهد، شعبى و ابن زيد نقل شده است و گفته شده كه اين كار زشت آشكار همان بد زبانى زن با اهل خويش است كه در اين صورت براى اهل، بيرون كردن زن حلال مى شود اين تفسير از ابن عباس نقل شده و نيز همين تفسير از امام باقر و امام صادق عليهما السلام روايت گرديده است.
624-40578-(16) از امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «و از (مخالفت فرمان) خدايى كه پروردگار شماست بپرهيزيد؛ نه شما آنها را از خانه هايشان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند مگر آن كه كار زشت آشكارى انجام دهند» سوال شد، حضرت فرمود: «مگر اينكه زنا كنند كه در اين صورت او را بيرون مى برند و حدّ بر او جارى مى گردد.»
625-40579-(17) محمّد بن حسن صفّار رضى الله عنه براى امام حسن عسكرى عليه السلام در مورد زنى كه شوهرش او را طلاق داده و نفقه زمان عدّه را به او نداده است در حالى كه زن نيازمند است، نوشت كه آيا زن مى تواند از خانه بيرون رود و شب را بيرون از خانه اش براى كار و نيازى كه دارد بماند؟ حضرت مرقوم فرمود: «اين بيرون رفتن اشكال ندارد هنگامى كه خداوند درستى را از زن بداند.»
626-40580-(18) تفسير علىّ بن إبراهيم 374/2: قال علىّ بن إبراهيم فى قوله تعالى «وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ رَبَّكُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاٰ يَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِينَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ» قال لا يحلّ لرجل أن يخرج امرأته اذا طلّقها و كان له عليها رجعة من بيته و هى أيضاً لا يحلّ لها أن تخرج من بيته إلّا أن يأتين بفاحشة مبيّنة و معنى الفاحشة أن تزنى أو تشرف(1) على الرّجال و من الفاحشة أيضاً السّلاطة(2) على زوجها فان فعلت شيئاً من ذلك حلّ له أن يخرجها.
وتقدّم فى باب (3) أنّه يجب على المرأة أن تحجّ حَجّة الاسلام و ان لم يأذن لها زوجها من ابواب وجوب الحجّ ج 12 و باب (5) حكم حجّ المطلّقة فى العدّة مايدلّ على ذلك.
وفى رواية سعد بن عبداللّه (18) من باب (17) حكم تزويج الزّانية من ابواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 قوله قلت اخبرنى عن الفاحشة المبيّنة الّتى اذا فعلت المرأة ذلك يجوز لبعلها أن يخرجها من بيته قال تلك الفاحشة السّحق و ليست بالزّناء لأنّها اذا زنت يقام عليها الحدّ و ليس لمن أراد تزويجها أن يمتنع من العقد عليها لأجل الحدّ الّذى أقيم عليها و أمّا اذا ساحقت فيجب عليها الرّجم و الرّجم هو الخزى و من أمر اللّه تعالى برجمها فقد اخزاها ليس لأحد أن يقربها. وفى باب (1)انّ نفقة المطلّقة الحبلىٰ على زوجها من أبواب النّفقات ج 26 ما يدلّ على انّ نفقة المطلّقة المعتدّة على زوجها.
وفى رواية زرارة (2) من باب (8) أنّه لا طلاق إلّا على سنّة من ابواب الطلاق ج 27 قوله عليه السلام و عليه نفقتها و السّكنىٰ مادامت فى عدّتها.
وفى مرسلة فقيه (7) قوله عليه السلام و على المطلّق للسّنّة نفقة المرأة و السّكنىٰ مادامت فى عدّتها. وفى رواية عبدالرّحمن (2)من باب (15) انّ من لا يعلم بطهر زوجه يطلّقها بالأهلّة قوله عليه السلام و عليه نفقتها فى تلك الثّلاثة الأشهر الّتى تعتدّ فيها.
وفى رواية محمّد بن قيس (5) من باب (3) انّ عدّة المطلّقة المدخول بها اذا كانت مستقيمة الحيض ثلاثة قروء من ابواب العِدَد ج 27 قوله عليه السلام المطلّقة تعتدّ فى بيتها و لا ينبغى لها أن تخرج حتّى تنقضى عدّتها.
ويأتى
فى رواية ابن أبى يعفور (1) من باب (17) انّ المرأة فى عدّة الوفاة لا تكتحل قوله عليه السلام و تحجّ (المتوفّىٰ عنها زوجها) و ان كانت فى عدّتها.
626-40580-(18) علىّ بن ابراهيم دربارۀ فرموده خداوند متعال كه: «از (مخالفت فرمان) خدايى كه پروردگار شماست بپرهيزيد؛ نه شما آنها را از خانه هايشان بيرون كنيد و نه آنها (در دوران عدّه) بيرون روند مگر آن كه كار زشت آشكارى انجام دهند؛ اين حدود (و مرزهاى) خداست» گفت: براى مرد حلال نيست كه اگر همسرش را طلاق مى دهد در حالى كه مى تواند به او رجوع كند (طلاق رجعى) او را از خانه اش بيرون سازد و زن نيز برايش حلال نيست كه از خانۀ مرد بيرون رود مگر اينكه كار زشت آشكارى انجام دهند و معناى كار زشت اين است كه زنا كند يا به مردان نگاه كند و به آنان نزديك شود و نيز از كار زشت محسوب مى شود بدزبانى نسبت به شوهر كه اگر يكى از اين كارها را انجام دهد شوهر مى تواند او را اخراج كند.»
ارجاعات
گذشت:
در باب سوّم از باب هاى وجوب حجّ و باب پنجم روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
و در روايت هجدهم از باب هفدهم از باب هاى زنانى كه با ازدواج حرام مى شوند اين گفته كه:
«گفتم: دربارۀ كار زشت آشكارى كه اگر زن انجام دهد شوهرش مى تواند او را از خانه اش بيرون كند بگوييد.
حضرت فرمود: آن كار زشت مساحقه است و زنا نيست چون زن هنگامى كه زنا كند حد بر او جارى مى شود و كسى كه مى خواهد با او ازدواج كند حقّ ندارد كه به خاطر حدّى كه بر او اقامه شده از ازدواج با او امتناع ورزد ولى زمانى كه زن مساحقه كند سنگسار بر او واجب مى گردد و سنگسار همان رسوايى است و هر كس را كه خداوند دستور سنگسار كردن او را دهد او را رسوا ساخته و احدى حقّ ندارد به او نزديك گردد.»
و در باب دوّم از باب هاى نفقه ها روايتى كه دلالت مى كند كه نفقۀ زن مطلّقه اى كه عدّه نگه مى دارد بر شوهرش است.
و در روايت دوّم از باب هشتم از باب هاى طلاق فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و بر مرد، نفقه زن و مسكن زن است مادامى كه زن در عدّه اش به سر مى برد.»
و در روايت هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بر مردى كه طلاق سنّت مى دهد نفقۀ زن و سكناى زن است مادامى كه زن در عدّه اش به سر مى برد.»
و در روايت يكم از باب پانزدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بر مرد است نفقۀ زن در سه ماهى كه در آن سه ماه عدّه نگه مى دارد.»
و در روايت پنجم از باب سوّم از باب هاى عدّه ها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن مطلّقه در خانه اش عدّه مى گيرد و براى او شايسته نيست كه از خانه بيرون رود تا آن كه عدّه اش بگذرد.»
مى آيد:
در روايت يكم از باب هفدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زنى كه شوهرش مرده است به حجّ مى رود گر چه در عدّه اش باشد.»
627-40581-(1)تهذيب 131/8-158: استبصار 351/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 92/6:
محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمد بن خالد عن القاسم بن عروة عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المطلّقة تكتحل و تحتضب و تطيّب و تلبس ما شاءت من الثّياب لأنّ اللّه تعالى يقول «لَعَلَّ اَللّٰهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِكَ أَمْراً» لعلّها (أن - كا - يب) تقع فى نفسه فيراجعها.
628-40582-(2)قرب الاسناد 253: عبداللّه بن الحسن العلوى عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن المطلّقة لها أن تكتحل و تختضب أو تلبس ثوباً مصبوغاً قال لا بأس اذا فعلته من غير سوءٍ.
629-40583-(3)الدعائم 292/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال و الاحداد انّما يكون على المتوفّىٰ عنها زوجها و لا يحلّ للمرأة أن تحدّ(1) على غير زوج فوق ثلاثة أيّام و لا احداد فى طلاق و المطلّقة تكتحل و تطيّب و تختضب و تلبس ما شاءت و تتعرّض لزوجها ما كانت له عليها رجعة و ليس عليها احداد و انّما الاحداد على المتوفّى عنها زوجها.
630-40584-(4) كافى 91/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال المطلّقة تشوّفت(2) لزوجها ما كانت له عليها رجعة و لا يستأذن عليها.
631-40585-(5) الدعائم 295/2: قال أبو جعفر عليه السلام و تتشرّف(3) المطلّقة لزوجها و تتعرّض له ما كانت له عليها رجعة.
632-40586-(6) تهذيب 131/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 91/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن وهيب بن حفص عن أبى بصير عن أحدهما عليهما السلام فى المطلّقة تعتدّ فى بيتها و تظهر له زينتها لعلّ اللّه يحدث بعد ذلك أمراً.
باب 11 آرايش كردن مطلقه رجعيه
627-40581-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن مطلّقه سرمه مى كشد، خضاب مى كند، بوى خوش مى زند و هر لباس كه بخواهد مى پوشد چون خداوند بزرگ مى فرمايد: «شايد خداوند بعد از اين، وضع تازه اى (براى اصلاح) فراهم كند» شايد زن جايى در نفس و جان شوهر بيابد و شوهر به زندگى مشترك با او برگردد.»
628-40582-(2) علىّ بن جعفر گويد: «از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ زن مطلّقه پرسيدم كه آيا حق دارد سرمه بكشد، خضاب كند و يا لباس رنگينى به تن كند؟ حضرت فرمود: اشكالى ندارد اگر اين كار را بدون بدى انجام دهد.»
629-40583-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «و ترك زينت (و در سوگ مرد نشستن) تنها بر زنى است كه شوهرش مرده است و براى زن حلال نيست كه بيش از سه روز بر غير شوهرش عزا بگيرد و در طلاق به سوگ نشستن و ترك زينت نيست و زن مطلّقه سرمه مى كشد، بوى خوش به كار مى برد، خضاب مى كند و هر لباسى كه بخواهد مى پوشد و تا زمانى كه شوهرش حقّ رجوع به او را دارد خودش را در معرض شوهرش قرار مى دهد و بر او ترك زينت نيست و تنها ترك زينت (و در سوگ بودن) بر زنى است كه شوهرش مرده است.»
630-40584-(4) امام باقر عليه السلام فرمود: «زن مطلّقه تا زمانى كه شوهرش حقّ رجوع به او را دارد خويش را براى شوهر زينت مى كند و شوهر براى ورود به نزد وى اجازه نمى خواهد.»
631-40585-(5) امام باقر عليه السلام فرمود: «و زن مطلّقه به شوهرش نگاه مى كند و خودش را در معرض ديد او قرار مى دهد مادامى كه شوهرش حقّ رجوع به او را دارد.»
632-40586-(6) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ زن مطلّقه فرمودند: «در خانه اش عدّه مى گيرد و زينت خويش را براى شوهرش آشكار مى سازد چه بسا كه خداوند در اين بين محبّتى دوباره پديد آورد.»
633-40587-(7) تهذيب 160/8: استبصار 351/3: محمّد بن يعقوب عن عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن محمّد بن الحسن بن شمّون عن عبداللّه بن عبدالرّحمن عن مسمع بن عبدالملك عن أبى عبداللّه عليه السلام عن علىّ عليه السلام قال المطلّقة تحدّ كما تحدّ المتوفّى عنها زوجها (و - يب) لا تكتحل و لا تطيّب و لا تختضب و لا تمتشط(1) -. قال الشّيخ رحمه الله فهذا الخبر محمول على أنّه اذا كانت المطلّقة بائنة يستحبّ لها الحداد.
وتقدّم
فى رواية عمّار (19) من باب (4) انّ المطلّقة اذا دخلت فى الحيضة الثّالثة فقد انقضت عدّتها من ابواب العِدَد ج 27 قوله هل يحلّ لها ان تختضب فى العدّد قال عليه السلام لها ان تدّهن و تكتحل و تمتشط و تصبغ و تلبس الصَّبِغ و تختضب بالحنّاء و تصنع ما شاءت لغير زينة من زوج.
وفى رواية صفوان (9) من باب (9) انّ الغايب اذا طلّق امرأته اعتدّت من يوم طلّقت فيه قوله هذه (أى المتوفّىٰ عنها زوجها) ليست مثل تلك (الى المطلّقة) هذه (إى المتوفّىٰ عنها) تعتدّ من يوم يبلغها الخبر لأنّ عليها ان تحدّ.
ويأتى فى رواية زرارة (23) من باب (14) انّ عدّة الوفاة أربعة أشهر و عشراً قوله عليه السلام و ليس عليها فى الطّلاق ان تحدّ.
و لاحظ باب (17) انّ المرأة فى عدّة الوفاة لاتكتحل.
634-40588-(1)الدعائم 295/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال اذا طلّق الرّجل امرأته لم يستأذن عليها ما كانت له عليها رجعة و ان طلّقها طلاقاً لا يملك فيه الرّجعة لم يلج(2)عليها فى عدّتها و لا بعد أن تنقضى عدّتها إلّا بإذن.
ولاحظ باب (10) انّ المطلّقة الرّجعيّة تعتدّ فى بيت زوجها من ابواب العِدَد ج 27 و باب (11) انّ المطلّقة الرّجعيّة لها أن تتزيّن لزوجها و تظهر له زينتها.
633-40587-(7) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «زن مطلّقه زينت را ترك مى كند آنگونه كه زن شوهر مرده و سرمه نمى كشد، عطر استعمال نمى كند، خضاب نمى نمايد و شانه نمى زند.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «اين روايت بر موردى حمل مى شود كه زن، مطلّقۀ بائن باشد در اين صورت ترك زينت بر او مستحب است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت نوزدهم از باب چهارم از باب هاى عدّه ها اين گفته كه: «آيا براى زن حلال است كه در زمان عدّه خضاب كند؟ حضرت فرمود: زن مى تواند روغن مالى كند، سرمه بكشد، شانه بزند، رنگ كند، لباس بپوشد، با حنا خضاب كند و هر كارى كه مى خواهد بكند بدون اينكه خود را براى غير از شوهر سابقش زينت كند.»
و در روايت نهم از باب نهم اين گفته كه: «اين زنى كه شوهرش مرده مثل زن مطلّقه نيست زنى كه شوهرش مرده از روزى كه خبر مرگ شوهرش به او مى رسد عدّه مى گيرد چون اين زن بايد ترك زينت كند (و در سوگ شوهرش بنشيند)»
مى آيد:
در روايت بيست و سوم از باب چهاردهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «در مورد طلاق بر زن نيست كه ترك زينت كند (و در سوگ بنشيند)».
و بنگر به باب هفدهم.
باب 12 حكم مرد طلاق رجعى دهنده
634-40588-(1) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را طلاق مى دهد براى ورود به نزد او مادامى كه حقّ رجوع به او را دارد، اجازه نمى گيرد ولى اگر او را به گونه اى طلاق دهد كه در آن حقّ رجوع ندارد نمى تواند در زمان عدّه و نه پس از گذشت عدّه بدون اجازه بر او وارد شود.»
ارجاعات
بنگر به باب دهم از باب هاى عدّه ها و باب يازدهم.
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (2):228: «وَ اَلْمُطَلَّقٰاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ فِي أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ».
635-40589-(1) تهذيب 165/8: استبصار 356/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 101/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال العدّة و الحيض للنّساء اذا ادّعت صدّقت. تهذيب 398/1: أحمد بن محمّد عن الحسين بن سعيد عن جميل بن درّاج عن زرارة قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول العدّة و الحيض إلى النّساء.
636-40590-(2) الدّعائم 296/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال أقلّ الحيض ثلاثة أيّام و أقلّ الطّهر عشر ليال و العدّة و الحيض إلى النّساء اذا قلن صدّقن اذا أتين بما يشبه و هذا أقلّ ما يشبه.
637-40591-(3) مجمع البيان 326/1: «وَ لاٰ يَحِلُّ لَهُنَّ» أى للمطلّقات اللّاتى تجب عليهنّ العدّة «أَنْ يَكْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ فِي أَرْحٰامِهِنَّ» قيل أراد به الحيض عن إبراهيم و عكرمة و قيل أراد به الحبل عن ابن عبّاس و قتادة و قيل أراد الحيض و الحبل عن ابن عمر و الحسن و هو المروىّ عن الصادق عليه السلام قال قد فوّض اللّه إلى النّساء ثلاثة أشياء الحيض و الطهر و الحمل.
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (2):234: «وَ اَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوٰاجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْكُمْ فِيمٰا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ».
638-40592-(1) تهذيب 143/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 113/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن الحسين بن سيف عن محمّد بن سليمان عن أبى جعفر الثّانى عليه السلام قال قلت له - جعلت فداك - كيف صارت عدّة المطلّقة ثلاث حيض أو ثلاثة أشهر و صارت عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها
باب 13 ادعاى زن در پايان يافتن عدّه
خداوند تعالى مى فرمايد:
زنان مطلّقه، بايد تا سه مرتبه عادت ماهانه ديدن (و پاك شدن) انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند) و اگر به خدا و روز بازپسين ايمان دارند، براى آنها حلال نيست كه آنچه را كه خدا در رحم هاى شان آفريده كتمان كنند.(1)
635-40589-(1) امام باقر عليه السلام فرمود: «زنان در ادّعاى حيض و عدّه، تصديق مى شوند.»
636-40590-(2)امام صادق عليه السلام فرمود: «كمترين حيض، سه روز و كمترين طهر، دو شب است و اثبات عدّه و حيض به زنان واگذار شده است هنگامى كه درباره حيض و عده ادعاى معقولى داشته باشند تصديق مى شوند و اين كمترين چيزى است كه از آنان پذيرفته مى شود.»
637-40591-(3) «و براى آنان حلال نيست» يعنى براى زنان مطلّقه اى كه عدّه بر آنان واجب است. «كه آنچه را خدا در رحم هاى شان آفريده، كتمان كنند.»
گفته شده كه خداوند از «آنچه را خدا در رحمهايشان آفريده» حيض را منظور دارد.
اين از ابراهيم و عكرمه نقل شده و گفته شده كه منظور از آن آبستنى است. اين از ابن عباس و قتاده روايت شده و گفته شده كه منظور حيض و آبستنى است. اين از ابن عمر و حسن روايت شده و همين از امام صادق عليه السلام روايت شده است حضرت فرمود: «خداوند سه چيز را به زنان واگذار كرده است: حيض، پاكى و باردارى.»
باب 14 عدّه زن بيوه
خداوند تعالى مى فرمايد:
و كسانى كه از شما مى ميرند و همسرانى باقى مى گذارند، بايد چهار ماه و ده روز، انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند) و هنگامى كه به پايان مدّت شان رسيدند، گناهى بر شما نيست كه هر چه مى خواهند دربارۀ خودشان به طور شايسته انجام دهند (و با مرد دلخواه خود ازدواج كنند) و خدا به آنچه انجام مى دهيد، آگاه است.(2)
638-40592-(1) محمّد بن سليمان گويد: «از امام جواد عليه السلام پرسيدم: فدايت شوم! چگونه عدّۀ زن مطلّقه سه حيض و يا سه ماه شود ولى عدّۀ زنى كه شوهرش مرده است چهار ماه و ده روز شد؟
أربعة أشهر و عشراً فقال امّا عدّة المطلّقة ثلاثة قروء فلإستبراء الرّحم من الولد و أمّا عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها فانّ اللّه عزّ و جلّ شرط للنّساء شرطاً و شرط عليهنّ شرطاً فلم يحابهنّ(1)فيما شرط لهنّ و لم يجُر فيما اشترط(2)عليهنّ (أمّا ما - يب) شرط لهنّ فى الايلاء أربعة أشهر اذ يقول (اللّه عزّ و جلّ - كا) «لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ» فلم يجوّز(3)لأحد أكثر من أربعة أشهر فى الايلاء لعلمه تبارك و تعالى أنّه غاية صبر المرأة من(4)الرّجل و أمّا ما شرط عليهنّ فانّه أمرها ان تعتدّ إذا مات (عنها - كا) زوجها أربعة أشهر و عشراً فأخذ منها له عند موته ما أخذ لها منه فى حياته عند ايلائه قال اللّه تبارك و تعالى «يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً»(5)و لم يذكر العشرة الأيّام فى العدّة إلّا مع الأربعة أشهر و علم انّ غاية صبر المرأة الأربعة أشهر فى ترك الجماع فمِن ثَمّ أوجبه عليها و لها.
العلل 507: أبى رحمه الله قال حدّثنا سعد بن عبداللّه عن أحمد بن محمّد بن خالد البرقى عن محمّد بن خالد عن محمّد بن سليمان الدّيلمىّ عن أبى الهيثم قال: سألت أبا الحسن الثّانى عليه السلام كيف صارت عدّة المطلّقة ثلاث حيض (و ذكر نحوه) المحاسن 302: البرقى عن أبيه و علىّ بن عيسى الأنصارىّ عن محمّد بن سليمان الدّيلمىّ عن أبى خالد الهيثم الفارسى عن أبى الحسن الثّانى (فى حديث) نحوه.
تفسير العيّاشى 122/1: عن محمّد بن مسلم(6)عن أبى جعفر الباقر عليه السلام قال قلت له جعلت فداك كيف صارت عدّة المطلّقة ثلاث حيضات (و ذكر نحوه إلى قوله أخذ لها منه فى حياته) مستدرك 363/15: رواه جعفر بن أحمد القمىّ فى كتاب الغايات عن محمّد بن سليمان الدّيلمىّ عن أبى جعفر عليه السلام مثله إلّا أنّه زاد بعد قوله كثر من أربعة أشهر فى الايلاء الخ و زاد فى آخره (عند ايلائه و لم يذكر العشرة الأيّام فى العدد إلّا مع الأربعة الاشهر.)
مستدرك 364/15: روى ابو سمينة محمّد بن علىّ الزيّات عن ابن اسلم عن رجل عن الرّضا عليه السلام مثل ذلك و زاد فى الحديث فقال علم اللّه انّ غاية صبر المرأة أربعة أشهر فى ترك الجماع ثمّ أوجبه لها و عليها.
حضرت فرمود: امّا اين كه عدّۀ زن مطلّقه سه حيض است براى اين است كه معلوم شود در رحم زن فرزندى نيست ولى عدّۀ زنى كه شوهرش مرده است براى اين است كه خداوند به نفع زنان شرايطى قرار داده است و آنان را به شرايطى نيز ملزم كرده است نه در شرطى كه به نفع آنان كرده چيزى اضافه به آنان داده و نه در شرطى كه آنان را بدان ملزم ساخته است به آنان ستمى روا داشته است.
آنگاه امام مى افزايد: خداوند براى زنان در ايلاء چهار ماه قرار داده است آنجا كه مى فرمايد:
«كسانى كه زنان خود را ايلاء مى نمايند [\سوگند مى خورند كه با آنها مباشرت جنسى نكنند] حق دارند چهار ماه انتظار بكشند.» خداوند براى هيچ كس در ايلاء بيش از چهار ماه اجازۀ ترك همبسترى نداده است چون مى داند كه چهار ماه حداكثر زمانى است كه زن مى تواند بدون مرد بماند و امّا شرطى كه خداوند زنان را به آن ملزم ساخته است اين است كه به زن دستور داده است كه پس از مرگ شوهر خويش چهار ماه و ده روز عدّه نگه دارد بنابراين خداوند تبارك و تعالى از زن به هنگام مرگ شوهر چيزى را التزام گرفته است كه همان را براى زن در زمان حيات شوهر به هنگام ايلاء او قرار داده بود خداوند فرموده است: «بايد چهار ماه و ده روز انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند)» و خداوند اين ده روز را در عدّه جز در كنار چهار ماه قرار نداده است و مى داند كه نهايت صبر زنان بر ترك همبسترى چهار ماه است از اين رو چهار ماه صبر كردن را بر زن - در عدّه - واجب كرد و نيز به نفع زن و عليه زن واجب كرد.»
639-40592-(1)العلل 508: اخبرنى علىّ بن حاتم قال أخبرنا القاسم بن محمّد عن حمدان بن الحسين عن الحسين بن الوليد عن محمّد بن بكير عن عبداللّه بن سنان قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام لاىّ علّة صار عدّة المطلّقة ثلاثة أشهر و عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها أربعة أشهر و عشراً قال لأنّ حرقة المطلّقة تسكن فى ثلاثة أشهر و حرقة المتوفّىٰ عنها زوجها لا تسكن إلّا (بعد - ئل) أربعة أشهر و عشراً(2).
640-40593-(3)قرب الاسناد 255: عبداللّه بن الحسن العلوىّ عن جدّه على بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن المتوفّى عنها زوجها كم عدّتها قال أربعة أشهر و عشراً.
641-40594-(4)فقه الرّضا عليه السلام 246: على المتوفّىٰ عنها زوجها عدّة أربعة أشهر و عشرة أيّام.
642-40595-(5)تفسير العيّاشى 121/1: عن أبى بكر الحضرمىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لمّا نزلت هذه الآية «وَ اَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوٰاجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً» جئن النّساء يخاصمن رسول اللّه صلى الله عليه و آله و قلن لا نصبر قال لهنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله كانت احديكنّ اذا مات زوجها أخذت بعرة فألقتها خلفها فى دويرها(2) فى خدرها(3) ثمّ قعدت فاذا كان مثل ذلك اليوم من الحول أخذتها ففتّتها(4) ثمّ اكتحلت بها ثمّ تزوّجت فوضع اللّه عنكنّ ثمانية أشهر.
643-40597-(6)تفسير العيّاشى 122/1: عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن قوله «مَتٰاعاً إِلَى اَلْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرٰاجٍ» قال منسوخة نسختها «يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً» و نسختها آية الميراث. وفيه 129/(1): عن ابن أبى عمير عن معاوية قال: سألته عن قول اللّه (و ذكر مثله).
644-40598-(7) تفسير العيّاشى 129/1: عن أبى بصير قال: سألته عن قول اللّه «وَ اَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِيَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَى اَلْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرٰاجٍ»(5) قال هى منسوخة قلت و كيف كانت قال كان الرّجل اذا مات أنفق على امرأته من صلب المال حولاً ثمّ أخرجت بلا ميراث ثمّ نسختها آية الرُّبع و الثُّمن(6) فالمرأة ينفق عليها من نصيبها.
639-40593-(2) عبداللّٰه بن سنان گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: براى چه علّتى عدّۀ زن مطلّقه سه ماه و عدّۀ زنى كه شوهرش مرده چهار ماه و ده روز شد؟ حضرت فرمود: چون سوز و گداز زن مطلّقه در سه ماه آرام مى گيرد ولى سوز و گداز و اندوه زنى كه شوهرش مرده آرام نمى گيرد مگر پس از چهار ماه و ده روز.»
640-40594-(3) علىّ بن جعفر گويد: «از برادرم حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش مرده پرسيدم كه چه اندازه عدّۀ اوست؟ حضرت فرمود: چهار ماه و ده روز.»
641-40595-(4) فقه الرضا عليه السلام: «بر زنى كه شوهرش مرده چهار ماه و ده روز عدّه است.»
642-40596-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «چون اين آيه نازل شد كه: «كسانى كه از شما مى ميرند و همسرانى باقى مى گذارند، بايد چهار ماه و ده روز، انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند»، زنان آمدند و با رسول خدا بحث كردند و گفتند: ما صبر نمى كنيم، رسول خدا صلى الله عليه و آله به آنان فرمود: فردى از شما هنگامى كه شوهرش مى مرد پشكلى مى گرفت و آن را در خانه اش در همان پرده اش پشت سرش مى انداخت سپس در خانه مى نشست و چون سال بعد همان روز مى شد آن پشكل را مى گرفت و خورد مى كرد سپس با آن سرمه مى كرد آنگاه شوهر مى كرد پس خداوند هشت ماه را از شما برداشته است.»
643-40597-(6) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «كه تا يك سال، آنها را (با پرداختن هزينه زندگى) بهره مند سازند به شرط اينكه آنها (از خانۀ شوهر) بيرون نروند (و اقدام به ازدواج نكنند).» پرسيدم، حضرت فرمود: اين آيه نسخ شده و آيۀ «بايد چهار ماه و ده روز، انتظار بكشند» آن را نسخ كرده و اين آيه را آيۀ ارث، نسخ نموده است.»
644-40598-(7) ابو بصير گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «كسانى كه از شما در آستانۀ مرگ قرار مى گيرند و همسرانى باقى مى گذارند، بايد براى همسران خود وصيّت كنند كه تا يك سال آنها را (با پرداختن هزينه زندگى) بهره مند سازند به شرط اين كه آنها (از خانه شوهر) بيرون نروند (و اقدام به ازدواج نكنند).» پرسيدم، حضرت فرمود: اين آيه نسخ شده است. گفتم:
چگونه بوده است؟ حضرت فرمود: مرد هنگامى كه مى مرد يك سال از اصل دارايى مرد بر همسرش هزينه مى شد پس از آن زن بدون ارث از منزل بيرون مى شد سپس آيۀ يك چهارم و يك هشتم (آيۀ ارث برى همسران(1)اين آيه را نسخ كرد پس از آن از بهرۀ ارثى زن بر او هزينه مى شود.»
1) . نساء 12/4.
645-40599-(8) وسائل 237/22: علىّ بن الحسين المرتضى فى رسالة المحكم و المتشابه نقلاً من تفسير النّعمانى باسناده الآتى عن علىّ عليه السلام فى بيان النّاسخ و المنسوخ قال و من ذلك انّ العدّة كانت فى الجاهليّة على المرأة سنة كاملة و كان اذا مات الرّجل ألقت المرأة خلف ظهرها شيئاً بعرة أو ما يجرى مجراها و قالت البعل أهون علىّ من هذه و لا أكتحل و لا أمتشط و لا أتطيّب و لا أتزوّج سنة فكانوا لا يخرجونها من بيتها بل يجرون عليها من تركة زوجها سنة فأنزل اللّه فى أوّل الاسلام «وَ اَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِيَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَى اَلْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرٰاجٍ» فلمّا قوى الاسلام أنزل اللّه تعالى «وَ اَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوٰاجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْكُمْ» إلى آخر الآية.
646-40600-(9) تفسير علىّ بن إبراهيم 6/1: فأمّا النّاسخ و المنسوخ فانّ عدّة النّساء كانت فى الجاهليّة اذا مات الرّجل تعتدّ امرأته سنة فلمّا بعث رسول اللّه صلى الله عليه و آله لم ينقلهم عن ذلك و تركهم على عاداتهم و أنزل اللّه عزّ و جلّ بذلك قرآناً فقال «وَ اَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِيَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَى اَلْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرٰاجٍ» فكانت العدّة حولاً فلمّا قوى الاسلام انزل اللّه «وَ اَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوٰاجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً» فنسخت قوله «مَتٰاعاً إِلَى اَلْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرٰاجٍ».
647-40601-(10) الدعائم 285/2: عن علىّ انّه سئل عن المتوفّىٰ عنها زوجها من قبل أن يدخل بها هل عليها عدّة قال نعم عليها العدّة و لها الميراث كاملاً و تعتدّ أربعة أشهر و عشراً عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها المدخول بها صغيرة كانت لم تبلغ أو كبيرة قد بلغت كانت تحيض او لا تحيض.
648-40602-(11) المقنع 120: و المتوفّىٰ عنها زوجها الّتى لم يدخل بها إن كان فرض لها صداقاً فلها صداقها الّذى فرض لها و لها الميراث و عدّتها أربعة أشهر و عشراً كعدّة الّتى دخل بها.
649-40603-(12) تهذيب 144/8: استبصار 339/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن محمّد بن عمر السّاباطىّ قال: سألت الرّضا عليه السلام عن رجل تزوّج امرأة فطلّقها قبل أن يدخل بها قال لا عدّة عليها و سألته عن المتوفّىٰ عنها زوجها (من - يب) قبل أن يدخل بها قال لا عدّة عليهما هما سواء
645-40599-(8) امام على عليه السلام در بيان ناسخ و منسوخ فرمود: «و از همين ناسخ و منسوخ است كه عدّه بر زن در زمان جاهليّت يك سال كامل بود و اينگونه بود كه چون مرد مى مرد زن چيزى را پشت سرد خود مى انداخت پشكل يا چيزى در اين حدّ و مى گفت: شوهر بر من از اين سبك تر است و من سرمه نمى كنم، شانه نمى زنم، خودم را خوشبو نمى كنم، يك سال ازدواج نمى كنم و او را از خانه اش بيرون نمى كردند و بلكه از اموالى كه از شوهر مانده بود يك سال هزينۀ او مى كردند. پس از آن خداوند در آغاز اسلام اين آيه را نازل كرد: «كسانى كه از شما در آستانۀ مرگ قرار مى گيرند و همسرانى از خود بجا مى گذارند بايد براى همسران خود وصيّت كنند كه تا يك سال آنها را (با پرداختن هزينۀ زندگى) بهره مند سازند به شرط اين كه آنها (از خانۀ شوهر) بيرون نروند.» و چون اسلام قدرت گرفت خداوند متعال اين آيه را نازل كرد: «كسانى كه از شما مى ميرند و همسرانى باقى مى گذارند، بايد چهار ماه و ده روز انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند) و هنگامى كه به پايان مدّت شان رسيدند، گناهى بر شما نيست كه...»
646-40600-(9) امّا ناسخ و منسوخ: «عدّۀ زنان در زمان جاهليّت اينگونه بود كه چون مرد مى مُرد همسرش يك سال عدّه نگه مى داشت و چون رسول خدا صلى الله عليه و آله برانگيخته شد آنان را از اين رسم جدا نكرده و بلكه بر همان عادت شان آنان را وانهاد و خداوند عز و جل آيۀ قرآنى در اين مورد نازل كرد كه: «كسانى كه از شما در آستانۀ مرگ قرار مى گيرند و همسرانى از خود به جا مى گذارند بايد براى همسران خود وصيّت كنند كه تا يك سال آنها را (با پرداختن هزينۀ زندگى) بهره مند سازند به شرط اين كه آنها (از خانۀ شوهر) بيرون نروند» در نتيجه عدّه، يك سال شد و چون اسلام پا گرفت خداوند نازل كرد كه: «كسانى كه از شما مى ميرند و همسرانى باقى مى گذارند، بايد چهار ماه و ده روز انتظار بكشند (و عدّه نگه دارند)» و اين آيه نسخ كرد فرموده خداوند عز و جل را كه: «تا يك سال آنها را (با پرداختن هزينۀ زندگى) بهره مند سازند.»
647-40601-(10) از امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش وفات كرده پيش از آن كه با زن مباشرت جنسى كند سؤال شد كه آيا بر زن عدّه هست؟ حضرت فرمود: «آرى بر زن عدّه است و براى او ارث كامل است و چهار ماه و ده روز عدّه نگه مى دارد عدّۀ زنى كه شوهرش مرده و با او مباشرت جنسى كرده است چه زن نابالغ باشد يا بزرگ و بالغ، حيض بشود و يا نشود.»
648-40602-(11) زنى كه شوهرش مرده و با او مباشرت جنسى نشده است اگر شوهر براى او مهرى معيّن كرده است مهرى كه برايش معيّن شده براى اوست و نيز ارث مى برد و عدّه اش چهار ماه و ده روز است به سان عدّۀ زنى كه با او مباشرت جنسى شده باشد.»
649-40603-(12) محمّد بن عمر ساباطى گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ مردى كه با زنى ازدواج كرد و او را طلاق داد پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند پرسيدم حضرت فرمود: بر اين زن عدّه نيست و از حضرت دربارۀ زنى كه شوهرش مرده است پيش از آن كه با زن مباشرت جنسى كند، پرسيدم حضرت فرمود: بر اين دو عدّه نيست هر دو مساوى اند.»
650-40604-(13) تهذيب 144/8: استبصار 339/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن داود بن الحصين عن عبيد بن زرارة قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل طلّق امرأته قبل أن يدخل بها أ عليها عدّة قال لا قلت له المتوفّىٰ عنها زوجها قبل أن يدخل بها أ عليها عدّة قال أمسك عن هذا. (قال الشّيخ رحمه الله فى يب فهذان الخبران لا يعارضان الأخبار الّتى قدّمناها لانّ الخبر الأخير ليس فيه تصريح بأنّه قال لا عدّة عليها بل قال أمسك عن هذا ولايمتنع أنْ يقول عليه السلام ذلك لبعض ما يراه فى الحال من المصلحة و لو كان فيه تصريح بان لا عدّة عليها مثل الخبر الأوّل لما جاز العدول عن الأخبار المتقدّمة مع موافقتها لظاهر القرآن إلى الخبرين الأخير الشاذّين لأنّ ما هذا حكمه لا يجوز العمل عليه).
651-40605-(14) كافى 112/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام فى الرّجل يموت و تحته امرأة و هو غائب قال تعتدّ من يوم يبلغها وفاته.
652-40606-(15) تهذيب 61/8: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن أبى أيّوب عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال اذا طلّق الرّجل امرأته و هو غائب عنها فليشهد عند ذلك فاذا مضى ثلاثة أشهر فقد انقضت عدّتها و المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ اذا بلغها.
653-40607-(16) كافى 112/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نصر عن رفاعة قال:
سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن المتوفّىٰ عنها زوجها و هو غائب متى تعتدّ فقال يوم يبلغها و ذكر أنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال انّ احداكنّ كانت تمكث الحول اذا توفّى زوجها و هو غائب ثمّ ترمى ببعرة(1)وراءها.
654-40607-(17) تهذيب 143/8: استبصار 339/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 119/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فقيه 328/3: قضى أمير المؤمنين عليه السلام فى المتوفّىٰ(2)عنها زوجها و لم يمسّها قال لا تنكح حتّى تعتدّ أربعة أشهر و عشراً(3)عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها (فقيه - و المطلّقة تعتدّ من يوم طلّقها
650-40604-(13) عبيد بن زراره گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند طلاق داد، پرسيدم كه آيا بر زن عدّه است؟ حضرت فرمود: نه. به حضرت گفتم:
زنى كه شوهرش مُرد پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند آيا بر آن زن عدّه است؟ حضرت فرمود:
از اين سؤال خوددارى كن.»
شيخ طوسى قدس سره در تهذيب فرمود: «اين دو روايت با رواياتى كه قبلاً آورديم معارضه نمى كند چون روايت اخير در آن تصريح به اينكه عدّه اى بر زن نيست، وجود ندارد بلكه حضرت فرمود: از اين خوددارى كن و اشكالى ندارد كه حضرت به دليل مصلحتى كه مى بيند اينگونه بگويد و تازه اگر در روايت تصريح به عدم عدّه بود آن گونه كه در خبر اول چنين است باز عدول از روايات پيشين به اين دو خبر خلاف قاعده با توجه به موافقت شان با ظاهر آن قرآن جايز نبود چرا كه خبرى كه اينگونه است عمل به آن جايز نيست.»
651-40605-(14) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ مردى كه به دور از همسرش مى ميرد پرسيدم حضرت فرمود: آن زن از روزى كه خبر مرگ شوهرش به او مى رسد بايد عدّۀ وفات نگه دارد.»
652-40606-(15) امام باقر عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را طلاق دهد در حالى كه از همسرش دور است (و در سفر است) بايد به هنگام طلاق شاهد گيرد و چون سه ماه بگذرد عدّه اش گذشته است و زنى كه شوهرش مرده است هنگامى كه خبر مرگ شوهرش به او برسد عدّه مى گيرد.»
653-40607-(16) رفاعه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش به دور از او مى ميرد، پرسيدم كه از چه زمانى بايد عدّۀ وفات نگه دارد؟
حضرت فرمود: از روزى كه خبر مرگ شوهر به او مى رسد.
حضرت افزود: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله خطاب به زنان فرمود: در جاهليّت اگر زنى شوهرش به دور از او مى مرد يك سال در مرگ شوهر مى ماند آنگاه پشكلى را پشت سر مى انداخت.»
654-40607-(17) امير مؤمنان عليه السلام در مورد زنى كه شوهرش مرده و مرد با زن مباشرت جنسى نكرده بود، داورى كرد حضرت فرمود: «اين زن ازدواج نمى كند تا آن كه چهار ماه و ده روز به سان عدّۀ
زوجها و المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ من يوم يبلغها الخبر لأنّ هذه تحدّ و المطلّقة لا تحدّ) تفسير العيّاشى 122/1: عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سمعته يقول: فى امرأة توفّى عنها زوجها لم يمسّها (و ذكر مثل ما فى كا).
655-40608-(18) الدعائم 287/2: عن علىّ و عن أبى عبداللّه و أبى جعفر عليهم السلام أنّهم قالوا عدّة المغيبة(1)تأتيها و فاة زوجها من يوم يأتيها خبره.
656-40609-(19) تهذيب 163/8: استبصار 355/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 112/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن زرارة و محمّد ابن مسلم وبريد بن معاوية عن أبى جعفر عليه السلام أنّه قال فى الغائب عنها زوجها اذا توفّى قال المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ من يوم يأتيها الخبر لأنّها تحدّ عليه(2).
657-40610-(20) تهذيب 163/8: استبصار 354/3: محمّدبن يعقوب عن كافى 113/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نصر عن أبى الحسن الرّضا عليه السلام قال المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ حين يبلغها لأنّها تريد أن تحدّ عليه(3).
658-40612-(21) كافى 112/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبد الجبّار و أبو العبّاس الرّزّاز عن أيّوب بن نوح جميعاً عن صفوان عن ابن مسكان عن الحسن بن زياد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى المرأة اذا بلغها نعى زوجها قال تعتدّ من يوم يبلغها انّها تريد أن تحدّ له.
659-40613-(22) تهذيب 163/8: استبصار 354/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 112/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن موسى بن بكر عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال ان مات عنها زوجها (يعنى - كا - صا) و هو غائب فقامت البيّنة على موته فعدّتها من يوم يأتيها الخبر أربعة أشهر و عشراً لأنّ عليها أن تحدّ عليه فى الموت أربعة أشهر و عشراً فتمسك عن الكحل و الطّيب و الإصباغ.
660-40614-(23) تهذيب 150/8: بهذا الاسناد عن زرارة كافى 114/6: بهذا الاسناد عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها آخر الأجلين لأنّ عليها أن تحدّ أربعة أشهر و عشراً و ليس عليها فى الطّلاق أن تحدّ.
زنى كه شوهرش مرده عدّه نگه دارد و زنى كه مطلّقه است از روزى كه شوهرش او را طلاق داده عدّه نگه مى دارد و زنى كه شوهرش مرده است از روزى كه خبر مرگ به او مى رسد عدّه نگه مى دارد چون اين زن شوهر مرده ترك زينت مى كند (و در سوگ مى نشيند) ولى زن مطلّقه ترك زينت (و سوگ) ندارد.»
655-40608-(18) امير مؤمنان و امام صادق و امام باقر عليهم السلام فرمودند: «عدّۀ زنى كه شوهرش از او دور است و خبر فوت شوهرش براى او مى آيد از روزى است كه خبر فوت شوهر برايش مى آيد.»
656-40609-(19) امام باقر عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش از او دور است (و در سفر است) هنگامى كه شوهرش بميرد، فرمود: «زنى كه شوهرش مرده است از روزى كه خبر مرگ شوهر براى او مى آيد عدّه مى گيرد چون اين زن بر شوهرش (به سوگ مى نشيند و) ترك زينت مى كند.»
657-40610-(20) حضرت رضا عليه السلام فرمود: «زنى كه شوهرش مرده است هنگامى كه خبر مرگ شوهر به او مى رسد عدّه نگه مى دارد چون مى خواهد براى شوهرش به سوگ بنشيند.»
658-40611-(21) امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه خبر مرگ شوهرش به او مى رسد فرمود: «آن زن بايد از روزى كه خبر به او مى رسد عدّه بگيرد چون مى خواهد براى شوهرش به سوگ بنشيند (اندوهگين باشد، لباس ماتم بپوشد و آرايش و زينت را ترك كند)»
659-40612-(22) امام باقر عليه السلام فرمود: «اگر زنى شوهرش دور از او بميرد و دو شاهد عادل بر مرگ او شهادت دهند عدّۀ زن از روزى كه خبر مرگ شوهر به او مى رسد تا مدّت چهار ماه و ده روز است چرا كه بر زن لازم است در مرگ شوهر براى او چهار ماه و ده روز عزادارى كند و از سرمه، عطر و خضاب خويشتن دارى كند.»
660-40613-(23) امام باقر عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه شوهرش مرده است دورترين زمان از دو زمان وضع حمل و پايان چهار ماه و ده روز است چرا كه بايد زن چهار ماه و ده روز عزادارى كند ولى در طلاق عزادارى بر او نيست.»
661-40615-(24) تهذيب 163/8: استبصار 355/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 112/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الّتى يموت عنها زوجها و هو غائب فعدّتها من يوم يبلغها ان قامت البيّنة أو لم تقم.
662-40615-(25) تهذيب 164/8: استبصار 355/3: (محمّد بن الحسن - يب) الصّفار عن محمّد بن الحسين ابن أبى الخطّاب عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن عبدالكريم عن الحسين بن زياد(1)قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن المطلّقة يطلّقها زوجها و لا تعلم(2)إلّا بعد سنة و المتوفّىٰ عنها زوجها فلا تعلم بموته إلّا بعد سنةٍ قال ان جاء شاهدان عدلان فلا تعتدّان و إلّا تعتدّان - . حملهما (أى هذه الرواية و رواية الحلبىّ الآتية) الشّيخ رحمه الله على أنّه يجوز أن يكون الرّاوى و هم فسمع حكم المطلّقة فظنّه أنّه حكم المتوفّىٰ عنها زوجها على انّ الخبرين شاذّان نادران.
663-40616-(26) تهذيب 165/8: استبصار 356/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن عبدالجبّار عن سيف بن عميرة عن منصور (بن حازم - يب) قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام يقول فى المرأة يموت زوجها أو يطلّقها و هو غائب قال ان كان مسيرة أيّام فمن يوم يموت زوجها تعتدّ و ان كن من بعد فمن يوم يأتيها الخبر لأنّها لابدّ من ان تحدّ له.
664-40617-(27) تهذيب 164/8: استبصار 355/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن صفوان عن عبداللّه(3)عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت امرأة بلغها نعى زوجهابعد سنة أو نحو ذلك قال فقال ان كانت حبلىٰ فأجلها أن تضع حملها و ان(4)كانت ليست بحبلىٰ(5)فقد مضت عدّتها اذا قامت لها البيّنة انّه مات فى يوم كذا و كذا و ان لم يكن لها بيّنة فلتعتدّ من يوم سمعت.
665-40618-(28) تهذيب 469/7: علىّ بن الحسن عن السّندىّ بن محمّد البزّاز الكوفى عن أبى البخترى وهب بن وهب عن جعفر عن أبيه عليه السلام أنّ عليّاً عليه السلام سئل عن المتوفّىٰ عنها زوجها اذا
661-40614-(24) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه شوهر او به دور از او مى ميرد عدّه اش از روزى است كه خبر مرگ به او مى رسد خواه دو شاهد عادل - بر مرگ او پيش از آن - شهادت دهند يا ندهند.»
662-40615-(25) حسين بن زياد گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن مطلّقه كه شوهرش او را طلاق مى دهد و او نمى فهمد مگر پس از يك سال و نيز زنى كه شوهرش مرده است و زن از مرگ شوهرش باخبر نمى شود مگر پس از يك سال، پرسيدم حضرت فرمود: اگر دو شاهد عادل بيايند اين دو عدّه نمى گيرند و گرنه عدّه مى گيرند.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت و روايت بعدى را بر اين حمل كرده كه ممكن است راوى اشتباه كرده و حكم زن مطلّقه را شنيده و خيال كرده كه آن حكم زن شوهر مرده هم هست به علاوه كه دو روايت شاذ و نادر و بر خلاف قواعد هستند.
663-40616-(26) منصور بن حازم گويد: «از امام صادق عليه السلام شنيدم كه دربارۀ زنى كه شوهرش مى ميرد و يا شوهرش در حالى كه دور است او را طلاق مى دهد مى فرمود: اگر فاصله مسير چند روز است از روزى كه شوهرش مى ميرد عدّه مى گيرد ولى اگر بيش از اين مدّت است از روزى كه خبر مرگ او مى آيد چون اين زن بايد براى مرد به سوگ بنشيند.»
664-40617-(27) حلبى گويد: «گفتم: زنى خبر مرگ شوهرش پس از يك سال يا مانند آن به او رسيد حضرت صادق عليه السلام فرمود: اگر زن آبستن است پس سرآمد او اين است كه وضع حمل كند ولى اگر آبستن نيست عدّه اش گذشته اگر دو شاهد نزد او شهادت دهند كه از فلان روز مرده است و اگر دو شاهد ندارد بايد از روزى كه شنيده عدّه نگه دارد.»
665-40618-(28) از امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش مرده است زمانى كه خبر مرگ به او برسد در حالى كه عدّه اش گذشته است سؤال شد كه آيا به سوگ نشستن بر او واجب مى شود؟ حضرت فرمود:
بلغها ذلك و قد انقضت عدّتها فالحداد يجب عليها فقال علىّ عليه السلام اذا لم يبلغها حتّى تنقضى عدّتها فقد ذهب ذلك كلّه و تنكح من أحبّت. قرب الاسناد 143: السّندىّ بن محمّد البزّاز عن أبى البخترى عن جعفر عن أبيه (نحوه).
وتقدّم
فى رواية الحلبى (19) من باب (18) حكم تغسيل الرّجل المرأة و بالعكس من ابواب غسل الميّت ج 3 قوله عليه السلام و المرأة تغسل زوجها لأنّه اذا مات كانت فى عدّة منه.
وفى رواية زرارة (47) قوله عليه السلام تغسله امرأته لأنّها منه فى عدّة.
وفى رواية زرارة (1) من باب (30) حكم من تزوّج جارية لم تدرك او رتقاء من ابواب المهور ج 26 قوله عليه السلام و عليهنّ (اى من مات زوجها) العدّة أربعة أشهر و عشراً.
وفى رواية ابن مسلم (1) من باب (31) انّه لو مات أحد الزّوجين قبل الدّخول هل يثبت المهر كلّه او نصفه قوله الرّجل يموت و تحته امرأة لم يدخل بها عليه السلام عليها العدّة كاملة.
وفى رواية عبدالرّحمن (2) قوله و على المتوفّىٰ عنها زوجها و لم يدخل بها العدّة.
وفى رواية الحلبى (3) و أبى العبّاس (4) و عبيد بن زراة (5) نحوه.
وفى رواية عبيد (6) قوله و هى (أى المتوفّىٰ عنها زوجها) ترثه قلت و العدّة قال عليه السلام كفّ عن هذا.
وفى رواية سليمان بن خالد (12) قوله عليه السلام و عليها العدّة و لها الميراث و عدّتها أربعة أشهر و عشراً.
وفى رواية الحلبى (14) قوله عليه السلام و لها الميراث و عدّتها أربعة أشهر و عشراً كعدّة الّتى دخل بها و ان لم يكن فرض لها مهراً فلا مهر لها و عليها العدّة.
وفى رواية ابن حازم (15) قوله فيموت عنها قبل ان يدخل بها قال لها صداقها كاملاً و ترثه و تعتدّ أربعة أشهر و عشراً كعدّة المتوفّىٰ عنها زوجها.
وفى رواية سماعة (6) من باب (25) حكم طلاق المريض من ابواب الطلاق ج 27 قوله عليه السلام و تعتدّ (أى من طلّقها زوجها فى حال اضرار) منه أربعة أشهر و عشراً عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها.
وفى رواية سماعة (1) من باب (33) حكم طلاق زوجة المفقود قوله فان لم يوجد له اثر حتّى تمضى الأربع سنين أمرها أن تعتدّ أربعة أشهر و عشراً ثمّ تحلّ للأزواج.
وفى رواية المقنع (5) قوله و عدّتها (اى زوجة المفقود) أربعة أشهر و عشرة أيّام.
وفى مرسلة الصدوق (7) قوله عليه السلام و تعتدّ (اى زوجة المفقود) أربعة أشهر و عشراً ثمّ تتزوّج ان شاءت.
«هنگامى كه خبر مرگ شوهر به او نرسد تا عدّه اى بگذرد همۀ عدّه گذشته و با هر كس كه بخواهد ازدواج مى كند.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت نوزدهم از باب هجدهم از باب هاى غسل ميّت فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن شوهرش را غسل مى دهد چون هنگامى كه شوهر مى ميرد زن در عدّۀ اوست.»
و در روايت چهل و هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «همسرش او را مى شويد چون زن در عدّۀ مرد است.»
و در روايت يكم از باب سى ام از باب هاى مهرها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بر زنانى كه شوهرشان مرده است چهار ماه و ده روز عدّه است.»
و در روايت يكم از باب سى و يكم اين گفته كه: «مرد مى ميرد و همسرى دارد كه با او مباشرت جنسى نكرده است حضرت فرمود: بر زن عدّۀ كامل است.»
و در روايت دوّم اين گفته كه: «بر زنى كه شوهرش مرده و مرد با او مباشرت جنسى نكرده است عدّه است.»
و در روايت سوّم، چهارم و پنجم مانند آن.
و در روايت ششم اين گفته كه: «زن شوهر مرده از مرد ارث مى برد. گفتم: عدّه اش؟ حضرت فرمود: از اين دست بازگير. (اين سوال را مپرس)»
و در روايت دوازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بر زن عدّه است و براى او ارث است و عدّه اش چهار ماه و ده روز است.»
و در روايت چهاردهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «براى زن ارث است و عدّه اش چهار ماه و ده روز است مانند عدّۀ زنى كه مرد با او مباشرت جنسى كرده است ولى اگر براى زن مهرى معيّن نكرده است پس مهر براى زن نيست و بايد كه عدّه نگه دارد.»
و در روايت پانزدهم اين گفته كه: «مردى مى ميرد پيش از آن كه با زن مباشرت جنسى كند حضرت فرمود:
زن مهر كامل دارد و از مرد ارث مى برد و چهار ماه و ده روز به سان عدّۀ زنى كه شوهرش مرده است عدّه نگه مى دارد.»
و در روايت ششم از باب بيست و پنجم از باب هاى طلاق فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «كسى كه شوهرش او را در حالى كه مى خواهد به او آزار(1)رساند طلاق دهد وى چهار ماه و ده روز عدّه نگه مى دارد عدّۀ زنى كه شوهرش مرده است.»
و در روايت يكم از باب سى و سوّم اين گفته كه: «اگر اثرى از مرد يافت نشود تا آن كه چهار سال بگذرد او بايد چهار ماه و ده روز عدّه بگيرد سپس براى شوهران حلال مى گردد.»
و در روايت پنجم اين گفته كه: «عدّۀ زنى كه شوهرش مفقود شده چهار ماه و ده روز است.»
و در روايت هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زنى كه شوهرش مفقود شده چهار ماه و ده روز عدّه مى گيرد سپس اگر خواست ازدواج مى كند.»
1) . منظور اين است كه شوهر در حال مريضى است و مى خواهد همسرش را از ارث محروم سازد و به او ضرر وآزار رساند لذا او را طلاق مى دهد.
.
وفى رواية الدعائم (6) من باب (9) انّ الغايب اذا طلّق امرأته اعتدّت من يوم طلّقت فيه من ابواب العِدَد ج 27 قوله لأنّ المتوفّىٰ عنها زوجها عليها احداد فلا تعتدّ من يوم مات زوجها و انّما تعتدّ من اليوم الّذى يبلغها خبره لأنّها تستقبل الاحداد.
وفى رواية ابن أبى نصر (9) قوله عليه السلام و المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ من يوم يبلغها الخبر لأنّ عليها ان تحدّ.
وفى رواية ابن مسلم (10) قوله عليه السلام و المتوفّىٰ عنها زوجها و هو غايب تعتدّ من يوم بلغها و لو كان قد مات قبل ذلك بسنة او سنتين.
وفى رواية ابن أبى نصر (12) قوله عليه السلام (والمتوفّىٰ عنها زوجها) تعتدّ حين يبلغها الخبر لأنّها تريد ان تحدّ له.
ولاحظ باب (15) حكم عدّة الأمة المتوفّىٰ عنها زوجها أو سيّدها.
ويأتى
فى رواية زرارة (7) من باب (17) انّ المرأة فى عدّة الوفاة لا تكتحل قوله عليه السلام و لا تزيّن حتّى تنقضى عدّتها أربعة أشهر و عشرة أيّام.
وفى رواية الواسطى (12) قوله عليه السلام تحدّ المرأة على زوجها أربعة أشهر و عشراً.
وفى رواية العوالى (13) قوله صلى الله عليه و آله لا يحلّ لامرأة تؤمن باللّه و اليوم الآخر ان تحدّ لميّت اكثر من ثلاثة ايّام إلّا على زوج أربعة أشهر و عشرة ايّام. وفى اكثر احاديث باب (16) انّ عدّة الحامل من الوفاة ابعد الأجلين و باب (18) انّ المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ فى بيت زوجها ما يدلّ على ذلك.
وفى رواية جميل (2) من باب (20) انّ الزّوج اذا مات فى العدّة الرّجعيّة تعتدّ الزّوجة عدّة الوفاة قوله عليه السلام تعتدّ بأبعد الأجلين أربعة أشهر و عشراً.
وفى رواية داود (7) من باب (25) انّ الأمة اذا غشيها سيّدها ثمّ اعتقها فعدّتها ثلاث حيض قوله عليه السلام المدبّرة اذا مات مولاها انّ عدّتها أربعة أشهر و عشراً.
وفى رواية عبدالرّحمن (1) من باب (31) انّ عدّة المتعة قرءان قوله عليه السلام تعتدّ (أى المتعة الّتى توفّى عنها زوجها) أربعة أشهر و عشراً. وفى رواية زرارة (2) نحوه.
وفى رواية هشام (1) من باب (32) انّ الأمة اذا اعتقت فى العدّة الرّجعيّة تعتدّ عدّة الحرّة قوله عليه السلام فان مات عنها زوجها ثمّ اعتقت قبل ان تنقضى عدّتها فانّ عدّتها أربعة أشهر و عشراً.
وفى رواية ابن مسلم (1) من باب (52) ثبوت التّوارث بين الزّوجين اذا مات احدهما قبل الدّخول من ابواب الميراث ج 29 قوله عليه السلام و عليها العدّة أربعة أشهر و عشراً.
و در روايت ششم از باب نهم از باب هاى عدّه ها اين گفته كه: «چون زنى كه شوهرش مرده است بايد به سوگ بنشيند و لباس ماتم به تن كند لذا از روزى كه شوهرش مرده عدّه را حساب نمى كند و تنها از روزى كه خبر مرگ شوهرش به او رسيده عدّه را حساب مى كند چون اين زن با سوگ و عزا شروع مى كند.»
و در روايت نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زنى كه شوهرش مرده از روزى كه خبر مرگ شوهرش به او مى رسد عدّه نگه مى دارد چون بر اين زن لباس ماتم پوشيدن و به سوگ نشستن واجب است.»
و در روايت دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زنى كه شوهرش مرده در حالى كه شوهر دور از زن و در سفر بوده است اين زن از روزى كه خبر مرگ شوهر به او مى رسد عدّه مى گيرد گر چه شوهر يك سال يا دو سال پيش از آن مرده باشد.»
و در روايت دوازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زنى كه شوهرش مرده از زمانى كه خبر مرگ شوهر برايش مى آيد عدّه نگه مى دارد چون مى خواهد كه براى شوهرش به عزا بنشيند.»
و بنگر به باب پانزدهم.
مى آيد:
در روايت هفتم از باب هفدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن زينت نمى كند تا عدّه اش كه چهار ماه و ده روز است بگذرد.»
و در روايت دوازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن چهار ماه و ده روز براى شوهرش لباس عزا به تن مى كند (و در سوگ مى نشيند).»
و در روايت سيزدهم فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «براى زنى كه به خدا و روز قيامت ايمان دارد حلال نيست كه براى مرده اى بيش از سه روز سوگوارى كند مگر بر شوهرش چهار ماه و ده روز.»
و در بيشتر روايات باب شانزدهم و هجدهم بر اين مفاد دلالت است.
و در روايت دوّم از باب بيستم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن دورترين از دو مدّت را عدّه مى گيرد همان چهار ماه و ده روز را.»
و در روايت هفتم از باب بيست و پنجم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «كنيزى كه براى پس از مرگ اربابش آزاد شده است هنگامى كه مولايش بميرد عدّه اش چهار ماه و ده روز است.»
و در روايت يكم از باب سى و يكم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن متعه اى كه شوهرش مرده چهار ماه و ده روز عدّه مى گيرد.»
و در روايت دوّم مانند آن.
و در روايت يكم از باب سى و دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر شوهر زن مُرد سپس زن آزاد گرديد پيش از آن كه عدّه اش بگذرد در اين صورت عدّه اش چهار ماه و ده روز است.»
و در روايت يكم از باب پنجاه و دوّم از باب هاى ارث فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بر زن چهار ماه و ده روز عدّه است.»
وفى
رواية يزيد (12) من باب (29) انّ من زنى و ادّعى الجهالة من ابواب حدّ الزّنا ج 30 قوله عليه السلام و ان كانت تزوّجت فى عدّة من بعد موت زوجها من قبل انقضاء الأربعة أشهر و العشرة أيّام فلا رجم عليها و عليها ضرب مائة جلدة.
666-40619-(1)تهذيب 153/8: استبصار 347/3: علىّ بن الحسن عن أحمد و محمّد ابنى الحسن عن علىّ بن يعقوب(1) عن مروان بن مسلم عن أيّوب بن الحرّ عن سليمان بن خالد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة المملوكة المتوفّىٰ عنها زوجها أربعة أشهر و عشراً.
667-40620-(2)كافى 172/6: (محمّد عن أحمد - معلّق) عن تهذيب 153/8: استبصار 348/3:
(الحسن - يب - صا - فقيه) ابن محبوب عن وهب بن عبد ربّه عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل كانت له أمّ ولد فزوّجها من رجل فأولدها غلاماً ثمّ انّ الرّجل مات فرجعت إلى سيّدها أله أن يطؤها قال تعتدّ من الزّوج (الميّت - صا) أربعة أشهر و عشرة(2) (أيّام - كا - صا) ثمّ يطؤها بالملك بغير نكاح.
668-40621-(3) فقيه 246/4: بهذا الاسناد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل كانت له اُمّ ولد فمات ولدها منه فزوّجها من رجل فأولدها ثمّ انّ الرّجل مات فرجعت إلى سيّدها فله ان يطؤها قبل ان يتزوّج بها قال لا يطؤها حتّى تعتدّ من الزّوج الميّت أربعة أشهر و عشرة أيّام ثمّ يطؤها بالملك من غير نكاح قلت فولدها من الزّوج قال ان كان ترك مالاً اشترى منه بالقيمة فأعتق و ورّث قلت فان لم يَدَع مالاً قال هو مع أمّه كهيئتها.
669-40622-(4) تهذيب 153/8: استبصار 347/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 170/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن ابن محبوب عن ابن رئاب و عبداللّه بن بكير عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ
و در روايت دوازدهم از باب بيست و نهم از باب هاى حدّ زنا فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن در عدّه پس از مرگ شوهر و پيش از گذشتن چهار ماه و ده روز ازدواج كند سنگسار بر او نيست و بر او حدّ تازيانه است.»
باب 15 عدّۀ كنيز بيوه و زوجه مرتد
666-40619-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ كنيزى كه شوهرش مرده است چهار ماه و ده روز است.»
667-40620-(2) وهب بن عبد ربّه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه كنيز امّ ولدى دارد (كنيزى كه از آن فرزند دار شده است) آن كنيز را به ازدواج مردى در مى آورد و آن مرد از كنيز، پسرى پيدا مى كند پس از آن مرد مى ميرد و كنيز به اربابش بر مى گردد آيا اربابش مى تواند با او مباشرت جنسى كند پرسيدم، حضرت فرمود: آن كنيز چهار ماه و ده روز براى شوهر مرده اش عدّه مى گيرد آنگاه اربابش بر پايۀ اينكه مالك اوست بدون ازدواج با او مباشرت جنسى مى كند.»
668-40621-(3) راوى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه كنيز امّ ولدى دارد و فرزندى كه از او دارد مُرد و آنگاه كنيز را به ازدواج مردى در آورد و آن مرد نيز از كنيز فرزند آورد سپس مرد مُرد و كنيز به اربابش بازگشت، پرسيدم كه آيا اربابش مى تواند پيش از آن كه با كنيز ازدواج كند با او مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: با او مباشرت جنسى نمى كند تا او براى شوهر مرده اش چهار ماه و ده روز عدّه نگه دارد سپس اين ارباب بر پايۀ اينكه مالك است بدون ازدواج با او مباشرت جنسى مى كند.
گفتم: بچّه اى كه اين كنيز از شوهرش دارد (آيا باعث آزادى كنيز نمى شود)؟ حضرت فرمود: اگر اين شوهر مالى پس از خويش به جا گذاشته است با آن مال اين فرزند به قيمت خريدارى مى شود و آزاد مى گردد و اموال مرد به ارث به او داده مى شود.
گفتم: اگر مرد مالى پس از خويش نگذاشته است؟ حضرت فرمود: اين فرزند همراه مادر مى ماند و به سان مادر است.»
669-40622-(4) امام باقر عليه السلام فرمود: «كنيز و زن آزاد هر دو هنگامى كه شوهرشان بميرد در عدّه مانند هم هستند مگر اينكه زن آزاد به سوگ مى نشيند ولى كنيز سوگ و عزا ندارد.»
الأمة و الحرّة كلتيهما اذا مات عنهما(1)زوجهما(2)سواء فى العدّة(3)إلّا أنّ الحرّة تحدّ و الأمة لا تحدّ. (قال الشيخ رحمه الله فى صا - فالوجه فى هذين الخبرين (أى هذا الخبر و خبر سليمان بن خالد المتقدّم) أن نحملهما على أنّ الأمة إذا كانت اُمّ ولد لمولاها أو زوّجها من غيره و مات عنها الزوج عليها العدّة أربعة أشهر و عشراً و إذا لم تكن أمّ ولد كانت عدّتها نصف عدّة الحرّة).
670-40623-(5) تهذيب 155/8: استبصار 349/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 171/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان عن اسحاق بن عمّار قال: سألت أبا إبراهيم عليه السلام عن الأمة يموت (عنها - صا) سيّدها قال تعتدّ عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها - كافى تهذيب قلت فانّ رجلاً تزوّجها قبل أن تنقضى عدّتها قال يفارقها ثمّ يتزوّجها نكاحاً جديداً بعد انقضاء عدّتها(4)قلت فأين ما بلغنا عن أبيك فى الرّجل اذا تزوّج المرأة فى عدّتها لم تحلّ له أبداً قال هذا جاهل.
671-40624-(6) المقنع 121: و عدّة الأمة اذا توفّى عنها زوجها أربعة أشهر و عشراً و روى شهران و خمسة أيّام.
672-40625-(7) تهذيب 154/8: استبصار 346/3: الحسين بن سعيد عن القاسم عن علىّ عن أبى بصير قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن طلاق الأمة فقال تطليقتان و قال قال أبو عبداللّۀ عليه السلام عدّة الأمة الّتى يتوفّىٰ عنها زوجها شهران و خمسة أيّام و عدّة الأمة المطلّقة شهر و نصف.
673-40626-(8) تهذيب 154/8: استبصار 346/3: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة (بن مهران - يب) قال: سألته عن الأمة يتوفّى عنها زوجها فقال عدّتها شهران و خمسة أيّام و قال عدّة الأمة الّتى لا تحيض خمسة و أربعون يوماً.
674-40627-(9) تهذيب 154/8: استبصار 346/3: علىّ بن اسماعيل عن ابن أبى عمير (عن حمّاد - صا) عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة الأمة اذا توفّى عنها زوجها شهران و خمسة ايّام و عدّة (الأمة - يب) المطلّقة الّتى لا تحيض شهر و نصف.
شيخ طوسى قدس سره در كتاب استبصار گويد: «توجيه اين دو روايت (روايت پيشين و روايت سليمان بن خالد كه قبلاً گذشت) اين است كه هر دو را بر موردى حمل كنيم كه كنيز امّ ولد براى اربابش باشد و يا اربابش او را به ازدواج مرد ديگرى در آورده و شوهر كنيز مرده است بر چنين كنيزى چهار ماه و ده روز عدّه است ولى اگر كنيز امّ ولد نباشد عدّه اش نيمى از عدّۀ زن آزاد است.»
670-40623-(5) اسحاق بن عمّار گويد: «از امام هفتم عليه السلام دربارۀ كنيز كه اربابش مى ميرد پرسيدم حضرت فرمود: وى عدّۀ زنى را مى گيرد كه شوهرش مرده است.»
در كافى و تهذيب اين فزونى هست كه: «گفتم: مردى با اين كنيز پيش از سپرى شدن عدّه اش ازدواج مى كند. حضرت فرمود: از او جدا مى شود سپس بعد از گذشت عدّه اش از نو با او ازدواج مى كند.
گفتم: پس آنچه كه از پدرتان براى ما آمده كه مرد هنگامى كه با زنى در عدّه اش ازدواج كند آن زن بر او حرام ابدى مى گردد، چه مى شود؟ حضرت فرمود: اين جاهل است.»
671-40624-(6) عدّۀ كنيز هنگامى كه شوهرش بميرد چهار ماه و ده روز است و روايت شده كه دو ماه و پنج روز.
672-40625-(7) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ طلاق كنيز پرسيدم حضرت فرمود: دو طلاق است و ابو بصير گويد: حضرت فرمود: عدّۀ كنيزى كه شوهرش بميرد دو ماه و پنج روز است و عدّۀ كنيزى كه طلاق داده شده يك ماه و نيم است.»
673-40626-(8) سماعة بن مهران گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ كنيزى كه شوهرش مى ميرد پرسيدم حضرت فرمود: عدّۀ آن دو ماه و پنج روز است و حضرت فرمود: عدّۀ كنيزى كه حيض نمى شود چهل و پنج روز است.»
674-40627-(9) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ كنيز هنگامى كه شوهرش بميرد دو ماه و پنج روز است و عدّۀ كنيز مطلّقه اى كه حيض نمى شود يك ماه و نيم است.»
675-40629-(10) تهذيب 154/8: استبصار 347/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير و أحمد بن محمّد عن جميل بن درّاج عن محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الأمة اذا توفّى عنها زوجها فعدّتها شهران و خمسة ايّام.
676-40630-(11) تهذيب 154/8: استبصار 347/3: الحسين بن سعيد عن النضر بن سويد عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال سمعته يقول: طلاق العبد للأمة تطليقتان و أجلها حيضتان ان كانت تحيض و ان كانت لا تحيض فأجلها شهر و نصف فان(1)مات عنها زوجها فأجلها نصف أجل الحرّة شهران و خمسة أيّام.
677-40631-(12) الدّعائم 316/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال اذا زوّج الرّجل اُمّ ولده فولدت فولدها بمنزلتها يخدم المولىٰ و يعتق بعتقها اذا مات سيّدها و ان كان أبوه حرّاً فمات اشترى الولد من ميراثه منه و ورّث ما بقى و اذا زوّج الرّجل اُمّ ولده فمات عنها الزّوج أو طلّقها رجعت إلى سيّدها و تعتدّ من الوفاة شهرين و خمسة أيّام و من الطّلاق حيضتين ان كانت تحيض فان كانت ممّن لا تحيض فشهر و نصف ثمّ للمولىٰ أن يطأها ان شاء بالملك بلا نكاح.
678-40632-(13) فقه الرضا عليه السلام 246: و على الأمة المتوفّىٰ عنها زوجها عدّة شهرين و خمسة أيّام و على المتعة مثل ذلك.
679-40633-(14) تهذيب 156/8: استبصار 348/3: (محمّد بن الحسن - يب) الصّفّار عن محمّد بن عيسى عن علىّ بن الحكم عن زرعة عن سماعة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن عدّة الأمة الّتى يتوفّىٰ عنها زوجها قال شهر و نصف - قال الشّيخ رحمه الله فهذا حديث قد و هم الرّاوى فى نقله لأنّه ليس يمتنع أن يكون قد سمع ذلك فى المطلّقة فاشتبه عليه الأمر فرواه فى المتوفّىٰ عنها زوجها.
وتقدّم
فى رواية الدعائم (17) من باب (47) انّ الأمة اذا طلّقت مرّتين حرمت على المطلّق من ابواب الطّلاق ج 27 قوله عليه السلام و تعتدّ الأمة من زوجها الحرّ و العبد فى الطّلاق و الوفاة عدّة الأمة و هى نصف عدّة الحرّة فى الوفاة شهران و خمسة ايّام. وفى احاديث الباب المتقدّم مايدلّ على ذلك فلاحظ.
1) . و ان - صا.
675-40628-(10) امام صادق عليه السلام فرمود: «كنيز هنگامى كه شوهرش فوت كند عدّه اش دو ماه و پنج روز است.»
676-40629-(11) محمّد بن قيس گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: طلاق دادن كنيز توسط برده، دو طلاق است و مدّت عدّه اش دو حيض است اگر كنيز حيض مى شود ولى اگر حيض نمى شود مدّت عدّه اش يك ماه و نيم است پس اگر شوهر كنيز مُرد پس عدّۀ كنيز نيمى از عدّۀ زن آزاد يعنى دو ماه و پنج روز است.»
677-40630-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد كنيز امّ ولد خود را به مردى تزويج كند و كنيز فرزنددار شود فرزند وى به سان خود كنيز است در خدمت اربابش هست و با آزاد شدن كنيز فرزند وى نيز آزاد مى شود البته اگر ارباب كنيز بميرد و اگر پدر فرزند، آزاد باشد و بميرد فرزند با ارثى كه از پدر مى برد خريدارى مى شود و باقيمانده ارث پدر به او مى رسد.
و هنگامى كه مرد كنيز ام ولد خود را به ازدواج مردى در آورد و شوهر آن كنيز بميرد و يا كنيز را طلاق دهد كنيز به اربابش باز مى گردد و دو ماه و پنج روز عدّه وفات مى گيرد و براى طلاق دو حيض عدّه مى گيرد اگر كنيز حيض مى شود و اگر حيض نمى شود پس يك ماه و نيم، پس از آن ارباب مى تواند اگر خواست بر پايۀ ملكيّتى كه دارد با كنيز مباشرت جنسى كند بى آنكه با او ازدواج نمايد.»
678-40631-(13) فقه الرضا عليه السلام: «و بر كنيزى كه شوهرش مرده دو ماه و پنج روز عدّه است و بر زن متعه اى نيز مشابه همين است.»
679-40632-(14) سماعه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ عدّۀ كنيزى كه شوهرش بميرد پرسيدم حضرت فرمود: يك ماه و نيم است.»
شيخ طوسى قدس سره گويد: «اين روايتى است كه راوى در نقلش اشتباه كرده است چون ممكن است اين را دربارۀ زن مطلّقه شنيده ولى بر او مشتبه شده است و آن را دربارۀ زنى كه شوهرش مرده روايت كرده است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت هفدهم از باب چهل و هفتم از باب هاى طلاق فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن براى شوهر آزاد و برده اش در طلاق و وفات عدّۀ كنيز مى گيرد و آن نيمى از عدّه زن آزاد است در عدّۀ وفات دو ماه و پنج روز.»
و در بيشتر روايات باب پيشين چيزى است كه بر اين مفاد دلالت مى كند ملاحظه كنيد.
ويأتى فى
رواية سليمان بن خالد (4) من باب (24) انّ عدّة الأمة من الطّلاق قرءان قوله عليه السلام انّ عليّاً عليه السلام قال فى أمّهات الاولاد لا يتزوّجن حتّى يعتددن أربعة أشهر و عشراً و هنّ اماء.
وفى احاديث باب (25) انّ الأمة اذا غشيها سيّدها ثمّ اعتقها فعدّتها ثلاث حيض ما يدلّ على وجوب عدّة الحرّة من الطّلاق على الأمة اذا و طأها سيّدها ثمّ اعتقها و كذا فى باب (27) حكم عدّة الذّمّيّة و باب (33) انّ عدّة المدبّرة الموطوئة أربعة أشهر و عشراً ما يدلّ على ذلك.
وفى رواية الحضرمى (10) من باب (6) حكم ميراث المرتدّ من ابواب الميراث ج 29 قوله عليه السلام اذا ارتدّ الرجل المسلم عن الاسلام بانت منه امرأته كما تبين المطلّقة ثلاثاً و تعتدّ المطلّقة فان رجع إلى الاسلام و تاب قبل ان تزوّج فهو خاطب و لا عدّة عليها (منه - يب) له و انّما عليها العدّة لغيره و ان قتل او مات قبل انقضاء العدّة اعتدّت منه عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها.
وفى رواية عمّار (2) من باب (2) انّ المرتدّ عن فطرة دمه مباح من ابواب حدّ المحارب ج 31 قوله عليه السلام و تعتدّ امرأته عدّة المتوفّى عنها زوجها.
680-40634-(1) تهذيب 150/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 114/6: علىّ (بن إبراهيم - كا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام انّه قال: فى المتوفّىٰ عنها زوجها تنقضى عدّتها آخر الأجلين.
681-40635-(2) كافى 114/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الحبلىٰ المتوفّىٰ عنها زوجها عدّتها آخر الأجلين.
682-40636-(3) تهذيب 150/8: محمّد بن يعقوب عن علىّ بن إبراهيم عن أبيه و عدّة من اصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد عن ثعمان بن عيسى كافى 113/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال قال
مى آيد:
در روايت چهارم از باب بيست و چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ كنيزان امّ ولد فرمود: اينان ازدواج نمى كنند تا چهار ماه و ده روز عدّه نگه دارند و اينان كنيزانند.»
و در روايات باب بيست و پنجم روايتى كه بر وجوب عدّه اى كه زن آزاد براى طلاق مى گيرد بر كنيز اگر اربابش با او مباشرت جنسى كرده و سپس او را آزاد نموده است دلالت مى كند.
و نيز در باب بيست و هفتم و سى و سوّم روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
و در روايت دهم از باب ششم از باب هاى ميراث فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد مسلمان از اسلام برگردد (مرتدّ شود) همسرش از او جدا مى شود آن گونه كه زن سه طلاقه و زن از اين مرد عدّه مى گيرد آنگونه كه زن مطلّقه عدّه مى گيرد و اگر مرد به اسلام بازگشت و پيش از آن كه زن ازدواج كند توبه كرد پس مرد خواستگار است و عدّه اى بر زن براى مرد نيست و تنها بايد عدّه براى ديگرى بگيرد پس اگر مرد كشته شد يا پيش از انقضاى عدّه مُرد زن از او عدّه مى گيرد عدّۀ زنى كه شوهرش مرده است.»
و در روايت دوّم از باب دوّم از باب هاى حدّ محارب فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «همسرش عدّۀ زنى كه شوهرش مرده است مى گيرد.»
باب 16 عده زن بيوه حامله
680-40633-(1) امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش مرده است، فرمود: «عدّۀ او در پايان طولانى ترين دو زمان تمام مى شود. (اين در صورتى است كه زن، حامله باشد و طولانى ترين يك وضع حمل و چهار ماه و ده روز عدّۀ اوست.)»
681-40634-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زن باردارى كه شوهرش بميرد طولانى ترين زمان از مدّت وضع حمل و چهار ماه و ده روز است.»
682-40635-(3) سماعه گويد: «امام عليه السلام فرمود: زن باردارى كه شوهرش بميرد پايان عدّۀ او از ميان دو زمان - وضع حمل و چهار ماه و ده روز - آنكه طولانى تر است مى باشد.
المتوفّىٰ عنها زوجها الحامل أجلها آخر الأجلين اذا(1)كانت حبلىٰ فتمّت (لها - كا) أربعة أشهر و عشراً و لم تضع (فانّ - كا) عدّتها(2)إلى أن تضع و ان كانت تضع حملها قبل ان تَتِمَّ (لها - كا) أربعة أشهر و عشراً تعتدّ بعد ما تضع تمام أربعة أشهر و عشراً و ذلك أبعد الأجلين.
683-40637-(3)مستدرك 364/15: السّيّد المرتضىٰ فى أجوبة المسائل الثّالثة(4)من الموصل عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام أنّه قال فى حديث و الحبلىٰ المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ بأبعد الأجلين ان و ضعت قبل أن تمضى أربعة أشهر و عشرة أيّام لم تنقضِ عدّتها حتّى تمضى أربعة أشهر و عشرة ايّام فان مضت لها أربعة أشهر و عشرة ايّام قبل ان تضع لم تنقضِ حتّى تضع الحمل.
684-40638-(5)كافى 114/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن فقيه 330/3: محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال قضى أمير المؤمنين عليه السلام فى امرأة توفّى عنها زوجها و هى حبلىٰ فولدت قبل ان تنقضى أربعة أشهر و عشر(4) فتزوّجت فقضى ان يخلّى عنها ثمّ لا يخطبها حتّى ينقضى آخر الأجلين فان شاء أولياء المرأة أنكحوها و ان شاؤا أمسكوها فان أمسكوها ردّوا عليه ما له.
685-40639-(6) تهذيب 474/7: استبصار 191/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أبى جعفر عن أبيه عن عبداللّه بن الفضل الهاشمى عن بعض مشيخته قال قال أبو عبداللّه عليه السلام قضى أمير المؤمنين عليه السلام فى امرأة توفّى (عنها - صا) زوجها و هى حبلىٰ فولدت قبل ان تمضى أربعة أشهر و عشراً و تزوّجت قبل أن تكمل الأربعة الأشهر العشر فقضى(5) اَنْ يطلّقها ثمّ لا يخطبها حتّى يمضى آخر الأجلين فان شاء موالى المرأة أنكحوها و ان شاؤا أمسكوها و ردّوا عليه ماله.
686-40640-(7) كافى 114/6: (حميد بن زياد - معلّق) عن ابن سماعة عن صفوان بن يحيى عن ابن مسكان عن محمّد بن مسلم قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام المرأة الحبلى المتوفّىٰ عنها زوجها تضع و تزوّج قبل أن تخلو أربعة أشهر و عشر قال ان كان زوجها الّذى تزوّجها دخل بها فرّق بينهما و اعتدّت ما بقى من عدّتها الأولى و عدّة أخرى من الأخير و ان لم يكن دخل بها فرّق بينهما و اعتدّت ما بقى من عدّتها و هو خاطب من الخطّاب - وعنه عن جعفر بن سماعة
اگر زن آبستن است و چهار ماه و ده روز بر او گذشت و هنوز وضع حمل نكرده است عدّۀ او در اين صورت تا زمانى است كه وضع حمل كند و اگر پيش از پايان چهار ماه و ده روز وضع حمل كرد بايد كه بعد از اين وضع تا پايان چهار ماه و ده روز عدّه نگه دارد.
و اين معناى آن است كه عدّۀ زن باردارى كه شوهرش مرده است دورترين و طولانى ترين دو زمان است.»
683-40636-(4) امام باقر عليه السلام در روايتى فرمود: «زن آبستن كه شوهرش مرده است طولانى ترين دو مدّت را عدّه نگه مى دارد اگر پيش از گذشت چهار ماه و ده روز وضع حمل كند عدّه اش تمام نمى گردد تا چهار ماه و ده روز بگذرد و اگر چهار ماه و ده روز بر او بگذرد پيش از آن كه وضع حمل كند عدّه اش سپرى نمى گردد تا وضع حمل كند.»
684-40637-(5) امام باقر عليه السلام فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام در مورد زنى كه شوهرش مرده و او آبستن است و پيش از گذشت چهار ماه و ده روز فرزند آورده (زاييده است) و ازدواج كرده داورى كرد حضرت حكم داد كه زن را طلاق دهد سپس از او خواستگارى نكند تا پايان دو مدّت در اين صورت اگر اولياى زن بخواهند او را ازدواج دهند و اگر بخواهند او را نگه مى دارند و اگر او را نگه داشتند مال او را به او باز دهند.»
685-40638-(6) عبدالله بن فضل هاشمى از بعضى از اساتيدش نقل مى كند كه امام صادق عليه السلام فرمود:
«حضرت على عليه السلام درباره زنى كه شوهرش فوت كرد و حامله بود قبل از آنكه چهار ماه و ده روز او بگذرد زايمان كرد و سپس قبل از گذشت چهار ماه و ده روز ازدواج كرد حكم كرد كه شوهر او را طلاق بدهد سپس از او خواستگارى نكند تا اينكه طولانى ترين مدت از وضع حمل و چهار ماه و ده روز سپرى شود در اين صورت چنانچه اولياى زن بخواهند او را شوهر مى دهند و اگر بخواهند او را نگه مى دارند و اموال او را به او مى سپارند.»
686-40639-(7) محمّد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن باردارى كه شوهرش مرده است و او پيش از گذشت چهار ماه و ده روز وضع حمل كند و با شوهر جديد ازدواج مى كند، پرسيدم. حضرت فرمود: اگر شوهر دوّم با او مباشرت جنسى كرده است آن دو را از هم جدا مى كنند و آن زن بايد باقيماندۀ عدّۀ شوهر اوّل را تمام كند و براى شوهر دوّم عدّه اى ديگر بگيرد و اگر شوهر دوّم با او
وعلىّ بن خالد العاقولى عن كرّام عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام مثله.
(وتقدّم نحو هذا فى رواية ابن مسلم (9) عن كا و يب و صا - فى بابا (7) حكم من تزوّج المرأة فى عدّتها من ابواب ما يحرم بالتزويج ج 25.)
687-40641-(8) الدعائم 286/2: عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهم السلام انّهم قالوا فى الحامل المتوفّىٰ عنها زوجها: تعتدّ أبعد الأجلين و ان وضعت قبل أربعة أشهر و عشر تربّصت حتّى تنقضى أربعة أشهر و عشر فان مضت لها أربعة أشهر و عشر قبل ان تضع تربّصت حتّى تضع.
وتقدّم
فى رواية الدعائم (5) من باب (7) حكم من تزوّج المرأة فى عدّتها من ابواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 قوله و تزوّجت قبل ان تمضى الأربعة الأشهر و العشرة قال عليه السلام يفرّق بينهما و لا يخطبها حتّى ينقضى آخر الأجلين.
وفى رواية الحلبى (8) قوله و تزوّج قبل أن تمضى لها أربعة أشهر و عشر فقال عليه السلام ان كان دخل بها فرّق بينهما.
وفى رواية ابن مسلم (10) نحوه.
وفى رواية علىّ بن جعفر (14) قوله امرأة توفّى زوجها و هى حامل فوضعت و تزوّجت قبل ان تمضى أربعة أشهر و عشراً ماحالها قال عليه السلام لو كان دخل بها زوجها فرّق بينهما.
ولاحظ باب (14) انّ عدّة الوفاة أربعة أشهر و عشراً من أبواب العِدَد ج 27 فانّ فيه ما يناسب ذلك.
ويأتى
فى رواية جميل (8) من باب (25) انّ الأمة اذا غشيها سيّدها ثمّ اعتقها فعدّتها ثلاث حيض قوله عليه السلام و ان كانت حبلىٰ اعتدّت بأبعد الأجلين.
688-40640-(1) تهذيب 159/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 116/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن محمّد بن اسماعيل عن أبان عن ابن أبى يعفور عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن المتوفّىٰ عنها زوجها فقال لا تكتحل للزّينة و لا تطيّب و لا تلبس ثوباً مصبوغاً و لا تبيت عن بيتها و تقضى الحقوق و تمتشط بغِسلة و تحجّ و ان كانت فى عدّتها.
مباشرت جنسى نكرده است از هم جدا مى شوند و باقيمانده عدّۀ شوهر اوّل را تمام مى كند - و در هر صورت پس از پايان عدّه - شوهر دوّم همانند ديگران مى تواند خواستگارى كند.»
687-40640-(8) امير مؤمنان و امام باقر و امام صادق عليهم السلام دربارۀ زن باردارى كه شوهرش مرده فرمودند:
«طولانى ترين دو مدّت را عدّه مى گيرد و اگر پيش از چهار ماه و ده روز زايمان كرد در انتظار مى ماند تا چهار ماه و ده روز بگذرد و اگر چهار ماه و ده روز گذشت پيش از آن كه زايمان كند در انتظار مى ماند تا زايمان كند.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت پنجم از باب هفتم از باب هاى زنانى كه با ازدواج حرام مى شوند اين گفته كه: «زن پيش از گذشتن چهار ماه و ده روز ازدواج كرد حضرت فرمود: اين دو از هم جدا مى شوند و مرد از زن خواستگارى نمى كند تا آخرين از دو مدّت بگذرد.»
و در روايت هشتم اين گفته كه: «اگر پيش از گذشت چهار ماه و ده روز بر زن ازدواج كرد؟ حضرت فرمود: اگر مرد با زن مباشرت جنسى كرده از هم جدا مى شوند.»
و در روايت دهم مانند آن.
و در روايت چهاردهم اين گفته كه: «زنى حامله شوهرش مُرد پس زايمان كرد و پيش از آن كه چهار ماه و ده روز بگذرد ازدواج كرد وضعيّت اين زن چگونه است؟ حضرت فرمود: اگر شوهرش با او مباشرت جنسى كرده از هم جدا مى شوند.»
و بنگر به باب چهاردهم از باب هاى عدّه ها چرا كه در آن باب مناسب اين مفاد هست.
مى آيد:
در روايت هشتم از باب بيست و پنجم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن آبستن است طولانى ترين دو مدّت - از وضع حمل و چهار ماه و ده روز - را عدّه مى گيرد.»
باب 17 حكم زن در عده وفات
688-40641-(1) ابن ابى يعفور گويد: «از امام صادق عليه السلام\دربارۀ زنى كه شوهرش مرده است، پرسيدم حضرت فرمود: براى آرايش سرمه نكشد، بوى خوش استعمال نكند، لباس رنگى نپوشد و در غير خانه اش شب نماند و حقوق ديگران را ادا كند. (گر چه مستلزم بيرون رفتن از خانه باشد) و موى سرش را همراه با گياهان خوشبو شانه زند و به حجّ خانه خدا برود گر چه در عدّه باشد.»
689-40642-(1)تهذيب 159/8: استبصار 353/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 116/6: حميد (بن زياد - يب - صا) عن ابن سماعة عن ابن رباط عن ابن مسكان عن أبى العبّاس قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام المتوفّىٰ عنها زوجها قال لا تكتحل للزّينة(2)و لا تطيّب و لا تلبس ثوباً مصبوغاً و لا تخرج نهاراً و لا تبيت عن بيتها (قال - صا) قلت أ رأيت إن أرادت ان تخرج الىٰ حقّ كيف تصنع قال تخرج بعد نصف اللّيل و ترجع عشاءً.
690-40643-(3) الدعائم 291/2: روينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليهم السلام انّه قال نهى رسول اللّه صلى الله عليه و آله الحادَّ أن تمتشط او تكتحل او تختضب او تتزيّن حتّى تنقضى عدّتها و نهى ان تخرج من بيتها نهاراً و لا تبيت عن بيتها فان عرض لها حقّ خرجت بعد زوال اللّيل و رجعت عند المساء و لا تبيت عن بيتها حتّى تنقضى عدّتها.
691-40644-(4) كافى 117/6: علىّ ابن إبراهيم عن أبيه عن ابن محبوب عن علىّ بن رئاب عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن المرأة يتوفّىٰ عنها زوجها و تكون فى عدّتها أتخرج فى حقّ فقال انّ بعض نساء النّبىّ صلى الله عليه و آله سألته فقالت انّ فلانة توفّى عنها زوجها فتخرج فى حقّ ينوبها(2) فقال لها رسول اللّه صلى الله عليه و آله افّ لكنّ قد كنتنّ من قبل أن أبعث فيكنّ و انّ المرأة منكنّ اذا توفّى عنها زوجها أخذت بعرة فرمت بها خلف ظهرها ثمّ قالت لا أمتشط و لا أكتحل و لا أختضب حولاً كاملاً و انّما أمَر تُكُنّ بأربعة أشهر و عشراً ثمع لا تصبرن لا تمتشط و لا تكتحل و لا تختضب و لا تخرج من بيتها نهاراً و لا تبيت عن بيتها فقالت يا رسول اللّه فكيف تصنع إن عرض لها حقّ فقال تخرج بعد زوال اللّيل و ترجع عند المساء فتكون لم تبت عن بيتها قلت له فتحجّ قال نعم الدعائم 285/2: روينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عن أمير المؤمنين عليهم السلام انّ بعض أزواج رسول اللّه صلى الله عليه و آله سألته (و ذكر نحوه).
692-40645-(5) الدعائم 291/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال لا تلبس الحادّ ثياباً مصبغةً و لا تكتحل و لا تطيّب و لا تزيّن حتّى تنقضى عدّتها و لا بأس ان تلبس ثوباً مصبوغاً بسواد.
693-40646-(6) الدعائم 291/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال الحادّ لا تطيّب و لا تلبس ثوباً مصبوغاً و لا تبيت فى غير بيتها.
689-40642-(2) ابو العبّاس گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: زنى كه شوهرش مرده است حكمش چيست؟ حضرت فرمود: نبايد براى آرايش سرمه بكشد و نبايد بوى خوش به كار برد و لباس رنگى نپوشد و روز از خانه بيرون نرود و شب بيرون از خانۀ خود نخوابد.
ابو العبّاس گويد: پرسيدم: اگر خواست براى اداى حقّى از خانه بيرون رود چه كند؟ حضرت فرمود:
پس از نيمۀ شب از منزل بيرون مى رود و شب بر مى گردد.»
690-40643-(3) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «رسول خدا عليه السلام زنى را كه در سوگ مرگ شوهر است از اينكه شانه بزند يا سرمه بكشد، يا خضاب كند، يا زينت كند نهى كردند تا آن كه عدّه اش بگذرد و حضرت نيز از اينكه زن شوهر مرده روز از خانه اش بيرون آيد نهى كردند و اين زن نبايد شب را بيرون از خانه سپرى كند و اگر اداى حقّى برايش پيش آمد پس از نيمه شب بيرون رود و شب بازگردد و شب را بيرون از خانه سپرى نكند تا آن كه عدّه اش بگذرد.»
691-40644-(4) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش مى ميرد و زن در عدّه اش مى باشد پرسيدم كه آيا زن مى تواند براى اداى حقى از خانه بيرون رود؟ حضرت فرمود: برخى از زنان پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد و گفت فلان زن شوهرش مرده است آيا براى اداى حقّى كه برايش پيش آمد بيرون برود؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله به زن فرمود: اف بر شما باد! شما پيش از آن كه من در ميان شما به پيامبرى مبعوث شوم زنى از شما هنگامى كه شوهرش مى مرد پشكلى مى گرفت و آن را پشت سرش مى انداخت و مى گفت: يك سال كامل شانه نمى زنم، سرمه نمى كشم و خضاب نمى كنم و من تنها به شما چهار ماه و ده روز دستور دادم ولى تحمل و صبر نداريد كه شانه نزند، سرمه نكشد، خضاب نكند و از خانه اش در روز بيرون نرود و شب را بيرون از خانه سپرى نكند.
همسر پيامبر پرسيد: اين زن چه كند اگر اداى حقّى برايش پيش آمد؟ حضرت در پاسخ فرمود: اين زن پس از نيمۀ شب از منزل بيرون مى رود و تا شب باقى است به منزل باز مى گردد تا شب را بيرون از خانه خويش نمانده باشد.
ابو بصير گويد: پرسيدم: آيا چنين زنى مى تواند به حجّ برود؟ حضرت فرمود: آرى.»
692-40645-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه در سوگ شوهر نشسته لباس رنگى نپوشد، سرمه نكشد، عطر نزند و خويش را نيارايد تا عدّه اش سپرى گردد و اشكال ندارد كه لباسى كه رنگ سياه شده بپوشد.»
693-40646-(6) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «زنى كه پس از مرگ شوهرش به سوگ نشسته عطر نزند، لباس رنگى نپوشد و در غير خانه اش شب را سپرى نسازد.»
694-40647-(7) كافى 117/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن خالد عن القاسم بن عروة عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المتوفّى عنها زوجها ليس لها ان تطيّب و لا تزيّن حتّى تنقضى عدّتها أربعة أشهر و عشرة أيّام.
695-40648-(8) الدعائم 292/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال فى المتوفّىٰ عنها زوجها لا تلبس ثوباً مصبوغاً و لا تمسّ شيئاً من الطّيب و لا تمشط و ان احتاجت إلى ان تمتشط فلتمشط و لكن لا تمتشط بطيب و لا تكتحل إلّا ان يصيبها مرض فى عينها فتكتحل.
696-40649-(9) الجعفريّات 210: باسناده عن علىّ بن الحسين عليهما السلام قال حدّثنا اسماء بنت عميس قالت أتانى رسول اللّه صلى الله عليه و آله حين جاء نعى جعفر بن أبى طالب فعزّانى فقال عزمت عليك يا أسماء لمّا كحلت عينيك و صفرت ذراعيك و ذلك بعد ما جاء نعى جعفر بثلاثة ايّام و ذلك أنّه نظر إلى (ما فى - خ) عينى من أثر البكاء فتخوّف على بصرى ان تذهب فأمرنى بالكحل و أمرنى ان اصفّر ذراعى من شقاق(1)كان بذراعى.
697-40650-(10) الدعائم 291/2: عن الحسين بن علىّ عليهما السلام انّه قال: قالت أسماء بنت عميس لمّا جاء نعى جعفر بن أبى طالب نظر رسول اللّه صلى الله عليه و آله إلى ما بعينى من أثر البكاء فخاف على بصرى ان يذهب و نظر إلى ذراعَىّ قد تشقّقتا فعزّانى عن جعفر و قال عزمت عليك يا أسماء إلّا اكتحلت و صفّرت ذراعيك.
698-40651-(11) تهذيب 160/8: سعد عن محمّد بن ابى الصّهبان عن الحسن ابن علىّ بن فضّال عن عبداللّه بن بكير عن محمّد بن مسلم قال ليس لأحد ان يحدّ أكثر من ثلاث إلّا المرأة على زوجها حتّى تنقضى عدّتها.
699-40652-(12) تهذيب 161/8: أحمد بن محمّد بن عيسى عن أبى يحيى الواسطى عن بعض أصحابنا عن أبى عبداللّه عليه السلام قال يحدّ الحميم(2)على حميمه ثلاثاً و المرأة على زوجها أربعة أشهر و عشراً.
694-40647-(7) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه شوهرش مرده است حقّ ندارد بوى خوش به كار گيرد و خود را زينت كند تا اينكه عدّۀ او كه چهار ماه و ده روز است پايان پذيرد.»
695-40648-(8) امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش وفات كرده فرمود: «او لباس رنگين نپوشد، عطر استعمال نكند، شانه نزند و اگر نياز به شانه زدن پيدا كرد شانه بزند ولى با عطر شانه نزند و سرمه نكشد مگر اينكه بيمارى چشمى پيدا كند كه در اين صورت سرمه مى كشد.»
696-40649-(9) اسماء بنت عميس گويد: «رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگامى كه خبر مرگ جعفر بن ابى طالب رسيد نزد من آمد و به من تسليت گفت. حضرت فرمود: بر تو الزام مى كنم اى اسماء كه به دو چشمت سرمه بكشى و دو ساق دستت را زرد كنى (با روغن چرب كنى) و اين پس از سه روز از آمدن خبر مرگ جعفر بن ابى طالب (شوهرم) بود و به اين دليل بود كه حضرت اثر گريه را در چشمم ديد و ترسيد كه چشمم از بين برود پس دستور سرمه به من داد و به من دستور زرد كردن (چرب كردن با روغن) ساق دستم را داد به دليل ترك خوردن پوست ساق دستم.»
697-40650-(10) امام حسين عليه السلام فرمود: «اسماء بنت عميس گفت: چون خبر مرگ جعفر بن ابى طالب آمد رسول خدا صلى الله عليه و آله نگاه شان به اثر گريه در چشمم افتاد و بر چشمم ترسيدند كه از بين برود و به دو ساق دستم نگاه كردند كه پوست آن ترك ترك خورده بود حضرت در ارتباط با مرگ جعفر به من تسليت گفتند و فرمودند: اى اسماء! بر تو الزام مى كنم كه سرمه بكشى و دو ساق دستت را زرد كنى (با روغن چرب كنى)»
698-40651-(11) محمّد بن مسلم گويد: «براى احدى جايز نيست كه بيش از سه روز سوگوارى كند مگر زن براى شوهرش تا آن كه عدّه اش سپرى گردد.»
699-40652-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «خويشاوند بر خويشاوندش سه روز سوگوارى مى كند و زن بر شوهرش چهار ماه و ده روز.»
700-40653-(13) العوالى 286/2: قال النّبىّ صلى الله عليه و آله لا يحلّ لا مرأة تؤمن باللّه و اليوم الآخر ان تحدّ لميّت أكثر من ثلاثة أيّام إلّا على زوج أربعة أشهر و عشرة أيّام.
701-40654-(14) فقيه 328/3: سأل عمّار السّاباطىّ أبا عبداللّه عليه السلام عن المرأة يموت عنها زوجها هل يحلّ لها أن تخرج من منزلها فى عدّتها قال نعم و تختضب و تدّهن و تكتحل و تمتشط و تصبغ و تلبس المصبغ و تصنع ما شاءت بغير زينة لزوج. وفى خبر آخر قال لا بأس أن تحجّ المتوفّىٰ عنها زوجها و هى فى عدّتها و تنتقل من منزل إلى منزل آخر.
وتقدّم فى باب (17) أنّه ليس لأحد أن يحدّ أكثر من ثلاثة أيّام من أبواب التعزية ج 3 ما يناسب الباب وفى
رواية الحلبىّ (15) من باب (5) حكم حجّ المطلّقة فى العدّة من أبواب و جوب الحجّ ج 12 قوله عليه السلام و لا تكتحل (أى المتوفّىٰ عنها زوجها) و لا تطيّب.
وفى رواية ابن أبى نصر (12) من باب (9) انّ الغايب إذا طلّق امرأته اعتدّت من يوم طلّقت فيه من أبواب العِدَد ج 27 قوله عليه السلام و المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ حين يبلغها الخبر لأنّها تريد أن تحدّ له.
وفى رواية مسمع (7) من باب (11) انّ المطلّقة رجعيّاً لها ان تتزيّن لزوجها قوله عليه السلام المطلّقة تحدّ كما تحدّ المتوفّىٰ عنها زوجها و لا تكتحل و لا تطيّب و لا تختضب و لا تمتشط.
وفى رواية زرارة (4) من باب (15) حكم عدّة الأمة المتوفّىٰ عنها زوجها قوله عليه السلام انّ الحرّة تحدّ و الأمة لا تحدّ.
ويأتى
فى رواية عبداللّه بن سليمان (4) من الباب التّالى قوله عليه السلام و لا تكتحل (أى المتوفّىٰ عنها زوجها) و لا تلبس حليّاً.
وفى رواية زرارة (1) من باب (27) حكم عدّة الذمّيّة قوله عليه السلام إلّا أنّ الحرّة تحدّ و الأمة لا تحدّ.
وفى رواية عبدالرحمن (1) من باب (31) انّ عدّة المتعة قرءان قوله فتحدّ (المتعة) فقال عليه السلام نعم إذا مكثت عنده أيّاماً فعليها العدّة و تحدّ و أمّا إذا كانت عنده يوماً أو يومين أو ساعة من النّهار فقد و جبت العدّة كملاً و لا تحدّ.
700-40653-(13) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «براى زنى كه به خدا و روز قيامت ايمان دارد حلال نيست كه براى مرده اى بيش از سه روز سوگوارى و عزادارى كند مگر بر شوهر چهار ماه و ده روز.»
701-40654-(14) عمّار ساباطى از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن كه شوهرش مى ميرد پرسيد كه آيا براى زن حلال است كه از منزلش در زمان عدّه اش بيرون رود؟ حضرت فرمود: «آرى و نيز خضاب مى كند، روغن مالى مى كند، سرمه مى كشد، شانه مى زند، رنگ مى كند، لباس رنگى مى پوشد و هر چه بخواهد مى كند بدون اينكه براى شوهرى خودش را زينت كند.»
و در روايت ديگر آمده كه فرمود: «اشكال ندارد زنى كه شوهرش مرده در حالى كه در عدّه اش هست به حج برود و نيز از منزلى به منزل ديگر برود.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت هفدهم از باب هاى تعزيه مناسب اين باب.
در روايت پانزدهم از باب پنجم از باب هاى وجوب حجّ فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن شوهر مرده سرمه نكشد و بوى خوش نزند.»
و در روايت دوازدهم از باب نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن شوهر مرده هنگامى كه خبر مرگ شوهر به او مى رسد عدّه مى گيرد چون مى خواهد كه براى شوهرش به سوگ بنشيند.»
و در روايت هفتم از باب يازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن مطلّقه به سوگ مى نشيند آنگونه كه زن شوهر مرده و سرمه نمى كشد، بوى خوش نمى زند، خضاب نمى كند و شانه نمى زند.»
و در روايت چهارم از باب پانزدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن آزاد به سوگ مى نشيند ولى كنيز به سوگ نمى نشيند.»
مى آيد:
در روايت چهارم از باب بعدى فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن شوهر مرده سرمه نمى كشد و زيور نمى پوشد.»
و در روايت يكم از باب بيست و هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «مگر زن آزاد، به سوگ مى نشيند ولى كنيز به سوگ نمى نشيند.»
و در روايت يكم از باب سى و يكم اين گفته كه: «زن صيغه اى به سوگ مى نشيند؟ حضرت فرمود: هنگامى كه چند روز نزد شوهر بماند بايد كه عدّه بگيرد و به سوگ بنشيند ولى اگر يك روز يا دو روز يا ساعتى از روز را نزد شوهر باشد عدّه كامل واجب است ولى به سوگ نمى نشيند.»
702-40655-(1)كافى 115/6: محمّد بن يحيى و غيره عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن تهذيب 161/8: استبصار 352/3: الحسين بن سعيدعن النّضر بن سويد عن هشام بن سالم عن سليمان بن خالد قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن امرأة توفّى (عنها - يب - صا) زوجها أين تعتدّ فى بيت زوجها (تعتدّ - كا) أو حيث شاءت قال (بلىٰ(1) - كا) حيث شاءت ثمّ قال انّ عليّاً عليه السلام لمّا مات(2)عمر أتى امّ كلثوم فأخذ بيدها فانطلق بها إلى بيته.
703-40656-(2) تهذيب 160/8: استبصار 353/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 116/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن العلاء بن رزين عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال: سألته عن المتوفّىٰ عنها زوجها أين تعتدّ قال حيث شاءت و لا تبيت عن بيتها - حمله الشّيخ رحمه الله على الاستحباب.
704-40657-(3) تهذيب 161/8: استبصار 352/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 115/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان و معاوية بن عمّار عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن المرأة المتوفّىٰ عنها زوجها (أ - كا) تعتدّ فى بيتها أو حيث شاءت قال بل حيث شاءت انّ عليّاً عليه السلام لمّا توفّى عمر أتى (الى - صا) اُمّ كلثوم فانطلق بها إلى بيته.
705-40658-(4) كافى 116/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ أو غيره عن أبان بن عثمان عن عبداللّه بن سليمان قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن المتوفّىٰ عنها زوجها أ تخرج إلى بيت أبيها و أمّها من بيتها ان شاءت فتعتدّ فقال ان شاءت ان تعتدّ فى بيت زوجها اعتدّت و ان شاءت اعتدّت فى أهلها و لا تكتحل و لا تلبس حليّاً.
706-40658-(5) الدعائم 286/2: عن علىّ و عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهم السلام انّهم قالوا المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ حيث شاءت فى بيت زوجها أو فى غيره و تلزم الموضع الّذى تعتدّ فيه على ما ينبغى.
باب 18 مكان سپرى كردن عده زن بيوه
702-40655-(1) سليمان بن خالد گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش مرده است، پرسيدم كه كجا عدّه وفات را نگه مى دارد؟ آيا در خانه شوهر يا هر جايى كه بخواهد؟ حضرت فرمود: هر جا كه بخواهد.
آنگاه حضرت افزود: امير مؤمنان عليه السلام پس از مرگ عمر پيش دخترش ام كلثوم رفت دست او را گرفت و او را به خانه خود برد.»
703-40656-(2) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ زنى كه شوهرش بميرد پرسيدم كجا عدّه نگه مى دارد؟
حضرت فرمود: هر جا كه بخواهد ولى شب را بيرون از خانه خويش سپرى نمى كند.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر استحباب حمل كرده است.
704-40657-(3) عبداللّٰه بن سنان و معاوية بن عمّار گويند: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش مرده است پرسيدم كه آيا آن زن در خانۀ خويش عدّۀ وفات نگه مى دارد يا هر جايى كه بخواهد؟ حضرت فرمود: هر جا كه بخواهد. آنگاه امام افزود: امير مؤمنان عليه السلام پس از مرگ عمر نزد ام كلثوم رفت و او را به منزل خويش برد.»
705-40658-(4) عبداللّٰه بن سليمان گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش مرده است پرسيدم كه آيا مى تواند به خانۀ پدر و مادرش برود و زمان عدّه را در آنجا بماند؟
حضرت فرمود: اگر خواست در خانۀ شوهرش عدّه مى گيرد و اگر خواست در ميان خانوادۀ خويش و سرمه نكشد و زيور نپوشد.»
706-40659-(5) امير مؤمنان، امام باقر و امام صادق عليهم السلام فرمودند: «زنى كه شوهرش مرده هر جا كه بخواهد عدّه نگه مى دارد در خانۀ شوهرش يا جايى ديگر و به گونه اى شايسته ملازم همان جايى كه در آن عدّه مى گيرد، مى ماند.»
707-40659-(6) الجعفريّات 109: باسناده عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن جدّه عليهم السلام انّ عليّاً عليه السلام نقل ابنته امّ كلثوم فى عدّتها حيث مات زوجها عمر بن الخطّاب لأنّها كانت فى دار الامارة.
708-40660-(7) فقيه 328/3: كتب محمّد بن الحسن الصّفّار إلى أبى محمّد الحسن بن علىّ عليهما السلام فى امرأة مات عنها زوجها و هى فى عدّة منه و هى محتاجة لا تجد من ينفق عليها و هى تعمل للنّاس هل يجوز لها أن تخرج و تعمل و تبيت عن منزلها للعمل و الحاجة فى عدّتها قال فوقّع عليه السلام لا بأس بذلك ان شاء اللّه.
709-40661-(8) تهذيب 160/8: استبصار 352/2: محمّد بن يعقوب عن كافى 116/6: محمّد (بن يحيى - صا) عن أحمد بن محمّد عن الحسين عن(1) محمّد بن عيسى عن يونس عن رجل عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن المتوفّىٰ عنها زوجها (أ كا) تعتدّ فى بيت تمكث فيه شهراً أو أقلّ من شهر أو أكثر ثمّ تتحوّل منه إلى غيره فتمكث(1)فى المنزل الّذى تحوّلت اليه مثل ما مكثت فى المنزل الّذى تحوّلت منه (و - صا) كذا صنيعها حتّى تنقضى عدّتها قال يجوز ذلك لها و لا بأس.
710-40663-(9) كافى 117/6: حميد عن ابن سماعة عن محمّد بن أبى حمزة عن أبى أيّوب عن محمّد بن مسلم قال جاءت امرأة إلى أبى عبداللّه عليه السلام تستفتيه فى المبيت فى غير بيتها و قد مات زوجها فقال انّ أهل الجاهليّة كان اذا مات زوج المرأة أحدّت عليه امرأته اثنى عشر شهراً فلمّا بعث اللّه محمّداً صلى الله عليه و آله رحم ضعفهنّ فجعل عدّتهنّ أربعة أشهر و عشراً و أنتنّ لا تصبرن على هذا.
ولاحظ باب (10) أنّ المطلّقة الرّجعيّة تعتدّ فى بيت زوجها فانّ فيه ما يناسب الباب ويأتى فى الباب التّالى ما يدلّ على ذلك.
711-40664-(2)كتاب الغيبة للطّوسى 230: مسائل محمّد بن عبداللّه بن جعفر الحميرى بسم اللّه
707-40660-(6) امير مؤمنان على عليه السلام دخترش امّ كلثوم را در عدّه اش آن زمان كه شوهرش عمر بن خطاب مُرد منتقل كرد چون امّ كلثوم در دار الاماره بود.
708-40661-(7) محمّد بن حسن صفّار براى امام حسن عسگرى عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش مرده و او در عدّۀ شوهر است و نيازمند است و كسى را نمى يابد كه مخارج او را بدهد و او براى مردم كار مى كند، نوشت كه آيا اين زن مى تواند بيرون رود و كار كند و براى كار و نيازى كه دارد در عدّه اش شب را بيرون از منزلش بماند؟ محمّد بن حسن صفار گويد: حضرت نوشت: اين كار اشكالى ندارد ان شاء اللّٰه.»
709-40662-(8) راوى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش مرده پرسيدم كه آيا در يك خانه يك ماه يا كمتر و يا بيشتر بماند و عدّه نگه دارد سپس از آن خانه به خانۀ ديگرى برود و در منزل جديد همان اندازه كه در منزل قبلى بود بماند و اين چنين عمل كند تا عدّه اش سپرى گردد؟ حضرت فرمود:
اين كار براى او جايز است و اشكال ندارد.»
710-40663-(9) محمّد بن مسلم گويد: «زنى كه شوهرش مرده بود خدمت امام صادق عليه السلام رسيد و از آن حضرت دربارۀ بيرون ماندن از منزل خويش در شب پرسيد.
حضرت فرمود: مردم در جاهليّت چنين بودند كه اگر زنى شوهرش مى مرد آن زن دوازده ماه براى شوهر خويش ماتم مى گرفت و چون خداوند پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را مبعوث كرد به ناتوانى زنان ترحّم نمود و عدّۀ آنان را چهار ماه و ده روز قرار داد ولى شما اين چهار ماه و ده روز را هم تحمل نمى كنيد.»
ارجاعات
و بنگر به باب دهم چرا كه در آن روايت مناسب اين باب است.
مى آيد:
در باب بعدى روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
باب 19 حقوق زن بيوه
711-40664-(1) سوال هاى محمّد بن عبداللّٰه بن جعفر حميرى: «بسم اللّٰه الرّحمن الرّحيم خداوند بقاى شما را
الرّحمن الرّحيم أطال اللّه بقائك (الى ان قال) أنا محتاج إلى أشياء تسأل لى عنها (الى أن قال) و عن المرأة يموت زوجها هل يجوز أن تخرج فى جنازته أم لا. التّوقيع: تخرج فى جنازته و هل يجوز لها و هى فى عدّتها ان تزور قبر زوجها أم لا التّوقيع: تزور قبر زوجها و لا تبيت عن بيتها و هل يجوز لها ان تخرج فى قضاء حقّ يلزمها أم لا تبرح(1) من بيتها و هى فى عدّتها. التّوقيع: اذا كان حقّ خرجت و قضته و اذا كانت حاجة لم يكن لها من ينظر فيها خرجت لها حتّى تقضى و لا تبيت عن منزلها. الاحتجاج للطّبرسى 302/2: و ممّا خرجٍ عن صاحب الزّمان صلوات اللّه عليه من جوابات المسائل الفقهيّة أيضاً ما سأله عنها محمّد بن عبداللّه بن جعفر الحميرى فيما كتب اليه و هو بسم اللّه الرّحمن الرّحيم أطال اللّه بقاءك (و ذكر نحوه).
712-40665-(2) الارشاد للمفيد 197: لمّا مات الحسن بن الحسن رضى الله عنه ضربت زوجته فاطمة بنت الحسين بن علىّ عليهما السلام على قبره فسطاطاً(2) و كانت تقوم اللّيل و تصوم النّهار و كانت تشبه بالحور العين لجمالها فلمّا كان رأس السّنة قالت لمواليها اذا أظلم اللّيل فقوّضوا(3) هذا الفسطاط فلمّا أظلم اللّيل سمعتْ قائلاً يقول هل وجدوا ما فقدوا فأجابه آخر بل يئسوا فانقلبوا.
وتقدّم فى باب (1)أنّه يجب على المرأة ان تحجّ حجّة الاسلام و ان لم يأذن لها زوجها و لا يجوز لها ان تحجّ تطوّعاً الّا باذنه من ابواب وجوب الحجّ ج 12 و باب (5) حكم حجّ المطلّقة فى العدّة و المتوفّىٰ عنها زوجها ما يدلّ على ذلك
وفى رواية سماعة (2)من باب (10) انّ المطلّقة الرّجعيّة تعتدّ فى بيت زوجها من ابواب العِدَد ج 27 قوله عليه السلام تعتدّ (المطلّقة) فى بيتها لا تخرج و ان أرادت زيارة خرجت بعد نصف اللّيل و لا تخرج نهاراً و ليس لها ان تحجّ حتّى تنقضى عدّتها قال و سألته عن المتوفّىٰ عنها زوجها أ كذلك فى قال نعم و تحجّ ان شاءت.
وفى رواية ابن أبى يعفور (3)من باب (17) انّ المرأة فى عدّة الوفاة لا تكتحل و لا تختضب قوله عليه السلام و لا تبيت عن بيتها و تقضى الحقوق و تحجّ و ان كانت فى عدّتها.
طولانى بدارد... تا آن كه گويد: من نيازمند امورى هستم كه شما دربارۀ آنها برايم بپرسيد... تا آن كه گويد: و نيز دربارۀ زن كه شوهرش مى ميرد آيا جايز است كه براى تشييع جنازۀ او بيرون رود يا نه؟ نوشتۀ حضرت: زن در تشييع جنازۀ شوهر بيرون مى رود.
و آيا براى زنى كه در عدۀ شوهر است جايز است كه به زيارت قبر شوهرش برود يا نه؟
جواب دست خطّ حضرت: زن در عدّۀ وفات شوهر به زيارت قبر شوهرش مى رود ولى شب را بيرون از خانه اش نمى ماند.
و آيا براى اين زن جايز است كه براى انجام حقّى كه بر او لازم است بيرون رود يا در حالى كه در عدّه است از خانه اش جدا نمى شود؟
جواب حضرت: هنگامى كه حقّى باشد بيرون مى رود و آن را ادا مى كند و هنگامى كه كارى دارد و كسى را ندارد كه به آن كار رسيدگى كند خودش براى آن كار بيرون مى رود تا انجام دهد ولى بيرون از منزلش شب را نمى ماند.»
712-40665-(2) چون حسن بن حسن مُرد همسرش فاطمه دختر امام حسين عليه السلام بر قبر او خيمه اى زد و شب را به پا مى خاست و روز را روزه مى گرفت و آن قدر زيبا بود كه شبيه حور العين بود چون سر سال شد به نزديكان و وابستگانش گفت: هنگامى كه شب تاريك شد اين خيمه را خراب كنيد (جمع كنيد) چون شب تاريك شد شنيد كه گوينده اى مى گويد: آيا آنچه را كه از دست داده بودند يافتند و ديگرى در جواب آن گوينده گفت: مأيوس شدند و برگشتند.
ارجاعات
گذشت:
در باب سوّم از باب هاى وجوب حج و باب پنجم روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
و در روايت دوّم از باب دهم از باب هاى عدّه ها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن مطلّقه در خانه اش عدّه مى گيرد و بيرون نمى رود و اگر قصد زيارتى دارد پس از نيمۀ شب بيرون مى رود و روز بيرون نمى رود و حق ندارد كه به حج برود تا عدّه اش سپرى گردد.»
راوى گويد: «و از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ زن شوهر مرده پرسيدم كه آيا او هم چنين است؟ حضرت فرمود: آرى ولى اگر خواست حج مى رود.»
و در روايت يكم از باب هفدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «شب را بيرون از خانه اش نمى ماند و حقوق (كارهاى لازم) را انجام مى دهد و به حج مى رود گر چه در عدّه اش باشد.»
وفى رواية أبى العبّاس (2) قوله عليه السلام و لا تخرج نهاراً و لا تبيت عن بيتها قلت أ رأيت ان أرادت ان تخرج إلى حقّ كيف تصنع قال عليه السلام تخرج بعد نصف اللّيل و ترجع عشاءً.
وفى رواية الدعائم (3) نحوه.
و لاحظ ساير احاديث الباب و باب (18) انّ المتوفّىٰ عنها زوجها تعتدّ فى بيت زوجها فانّ فيه ما يناسب الباب.
713-40666-(1)تهذيب 149/8: استبصار 343/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 121/6: محمّد بن يحيى عن عبداللّه بن محمّد بن عيسى عن ابن أبى عمير عن هشام بن سالم عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل كانت تحته امرأة فطلّقها ثمّ مات عنها قبل أن تنقضى عدّتها قال تعتدّ أبعد الأجلين عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها.
714-40667-(2) تهذيب 149/8: استبصار 344/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 120/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن بعض أصحابنا عن أحدهما عليهما السلام فى رجل طلّق امرأته طلاقاً يملك (فيه - كا - يب) الرّجعة ثمّ مات عنها (زوجها - صا) قال تعتدّ بأبعد(1) الأجلين أربعة أشهر و عشراً.
715-40668-(3) فقيه 353/3: فى رواية سماعة قال: سألته عن رجل طلّق امرأته ثمّ انّه مات قبل ان تنقضى عدّتها قال تعتدّ عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها و لها الميراث.
716-40669-(4) الدعائم 286/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال فى المرأة يطلّقها الرّجل تطليقة أو تطليقتين ثمّ يموت عنها زوجها قال تعتدّ عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها أربعة أشهر و عشراً و ترثه.
717-40670-(5) الهداية 72: قال الصادق عليه السلام اذا طلّق الرّجل امرأته ثمّ مات عنها قبل أن تنقضى عدّتها ورثته و عليها العدّة أربعة أشهر و عشرة ايّام فان طلّقها و هى حبلىٰ ثمّ مات عنها و رثته
1) . ابعد - يب - صا.
و در روايت دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و روز بيرون نمى رود و شب را از خانه اش بيرون نمى ماند.
گفتم: نظر شما چيست اگر بخواهد براى انجام كار حقّى بيرون رود آن زمان چه كند؟ حضرت فرمود: پس از نيمۀ شب بيرون رود و شب برگردد.»
و در روايت سوّم مانند آن.
و بنگر به ديگر روايات اين باب و باب هجدهم چرا كه در آن مناسب اين باب است.
باب 20 حكم عدّه زن مطلقه رجعى كه شوهرش بميرد
713-40666-(1) هشام بن سالم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرى دارد و او را طلاق داده و سپس قبل از تمام شدن عدّه اش شوهرش مرده است، پرسيدم حضرت فرمود: زن بايد طولانى ترين دو عدّه را كه عدّۀ زن شوهر مرده است، نگه دارد.»
714-40667-(2) يكى از ياران مان از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق مى دهد به گونه اى كه مى تواند رجوع كند آنگاه پس از طلاق مرد مى ميرد پرسيد، حضرت فرمود: آن زن بايد طولانى ترين دو عدّه را كه چهار ماه و ده روز است عدّه نگه دارد (منظور عدّه وفات است).»
715-40668-(3) سماعه گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق داده سپس مرد مُرده پيش از آن كه عدّۀ زن سپرى گردد پرسيدم، حضرت فرمود: عدّۀ زنى كه شوهرش مرده را نگه مى دارد و ارث براى زن ثابت است.»
716-40669-(4) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد زنى كه مرد او را يك طلاق و يا دو طلاق مى دهد سپس شوهرش مى ميرد، فرمود: «اين زن عدّۀ زنى را كه شوهرش مرده است نگه مى دارد چهار ماه و ده روز و زن از مرد ارث مى برد.»
717-40670-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «زمانى كه مرد همسرش را طلاق مى دهد سپس مرد پيش از گذشت
و اعتدّت بأبعد الأجلين إن وضعت ما فى بطنها قبل أن تمضى أربعة أشهر و عشرة أيّام لم تنقضِ عدّتها حتّى تنقضى أربعة أشهر و عشرة أيّام فان مضى أربعة أشهر و عشرة أيّام و لم تضع ما فى بطنها لم تنقضِ عدّتها حتّى تضع ما فى بطنها.
718-40671-(1)تهذيب 79/8: استبصار 306/3: علىّ بن اسماعيل الميثمى عن حمّاد عن عبداللّه بن المغيرة عن ابن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل طلّق امرأته ثمّ توفّى (عنها - يب) و هى فى عدّتها انّها ترثه و تعتدّ عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها و ان توفّيت و هى في عدّتها (فانّه - يب) يرثها و كلّ واحد منهما يرث من دية صاحبه لو قتل ما لم يقتل أحدهما الآخر.
719-40672-(7) تهذيب 149/8: استبصار 344/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 120/6: حميد بن زياد عن (الحسن - صا) ابن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قضى أمير المؤمنين عليه السلام فى رجل طلّق امرأته ثمّ توفّى (عنها - يب) و هى فى عدّتها قال ترثه و ان توفّيث و هى فى عدّتها فانّه يرثها و كلّ واحد منهما يرث من دية صاحبه ما لم يقتل أحدهما(2)الآخر و زاد (فيه - كا) محمّد ابن أبى حمزة و تعتدّ عدّد المتوفّى عنها زوجها قال الحسن بن سماعة (و - كا) هذا الكلام سقط من كتاب ابن زياد و لا أظنّه إلّا وقد رواه.
720-40673-(8) تهذيب 149/8: استبصار 343/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 121/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نجران و(3)أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن عاصم بن حميد تهذيب 381/9: علىّ بن الحسن بن فضّال عن عبدالرّحمن ابن أبى نجران و سندى بن محمّد عن عاصم بن حميد الحنّاط تهذيب 79/8: استبصار 306/3: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد و أحمد بن محمّد عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال (سمعته يقول - يب ج 8 كا - صا) أيّما امرأة طلّقت ثمّ توفّى(4)عنها زوجها قبل أن تنقضى عدّتها (ولم تحرم عليه - كا - يب ج 8 - صا) فانّها ترثه ثمّ تعتدّ عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها و ان توفّيت(5)و هى فى عدّتها (ولم تحرم عليه فانّه - كا - يب ج 8 - صا) يرثها(6)(يب 79 و 381 - صا 306 و ان قتل ورثت (هى - يب 381) من ديته و ان قتلت و رث من ديتها ما لم يقتل أحدهما الآخر(6).
عدّۀ زن مى ميرد، زن از مرد ارث مى برد و زن بايد چهار ماه و ده روز عدّه بگيرد پس اگر مرد، زن را در حالى كه آبستن است طلاق داد سپس مرد مُرد زن از مرد ارث مى برد و زن طولانى ترين دو مدّت را عدّه مى گيرد اگر پيش از گذشت چهار ماه و ده روز وضع حمل كند عدّه اش پايان نمى پذيرد تا چهار ماه و ده روز بگذرد پس اگر چهار ماه و ده روز بگذرد و وضع حمل نكند عدّه اش تمام نمى شود تا وضع حمل كند.»
718-40671-(6) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق داد سپس مُرد در حالى كه در عدّۀ طلاق مرد است روايت است كه: «زن از مرد ارث مى برد و عدّۀ زنى كه شوهرش مرده است را نگه مى دارد واگر زن مُرد در حالى كه در عدّه است مرد از او ارث مى برد و هر كدام از اين دو از ديه ديگرى ارث مى برد اگر كشته شده باشد مادامى كه يكديگر را نكشته باشند.»
719-40672-(7) امام صادق عليه السلام فرمود: «امير مؤمنان عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را طلاق داد سپس مَرد مُرد در حالى كه زن در عدّۀ طلاق است، حكم داد. حضرت فرمود: زن از مرد ارث مى برد و اگر زن در زمانى كه در عدّه است بميرد شوهر از او ارث مى برد و هر كدام از اين زن و مرد از ديۀ ديگرى ارث مى برد به شرط اينكه قاتل او نباشد.»
كلينى گويد: «محمّد بن ابى حمزه افزوده است: چنين زنى بايد عدّۀ وفات بگيرد.»
حسن بن سماعه گويد: «اين سخن از كتاب حميد بن زياد حذف شده است و گمان من اين است كه او اين سخن را روايت كرده است.»
720-40673-(8) محمّد بن قيس گويد: «شنيدم امام باقر عليه السلام مى فرمود: هر زنى كه طلاق داده شده و پيش از تمام نشدن عدّه شوهرش بميرد آن زن از شوهرش ارث مى برد و عدّۀ وفات نگه مى دارد و اگر زن در ايّام عدّۀ طلاق بميرد شوهرش از او ارث مى برد.
و اگر مرد كشته شود زن از ديۀ او ارث مى برد و اگر زن كشته شود مرد از ديۀ او ارث مى برد مادامى كه يكى از اين دو ديگرى را نكشته باشد.»
721-40674-(9) تهذيب 80/8: استبصار 307/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن أخويه عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال (قضى - يب) فى المرأة اذا طلّقها ثمّ توفّى عنها زوجها و هى فى عدّة منه ما لم تحرم عليه فانّها ترثه و يرثها مادامت فى الدّم من حيضتها الثانية(1) فى التّطليقتين الاوّلتين فان طلّقها ثلاثاً فانّها لا ترث من زوجها و لا يرث منها و ان قتلت و رث من ديتها و ان قتل و رثت من ديته مالم يقتل أحدهما صاحبه.
722-40675-(10) كافى 120/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن بعض أصحابنا فى المطلّقة البائنة اذا توفّى عنها و هى فى عدّتها قال تعتدّ بأبعد الأجلين.
وتقدّم فى باب (25) حكم طلاق المريض من ابواب الطّلاق ج 27 ما يناسب ذلك ويأتى
فى رواية ابن مسلم (7) من باب (53) ثبوت التّوارث بين الزّوجين فى العدّة الرّجعيّة من أبواب الميراث ج 29 قوله ثمّ توفّى عنها زوجها و هى فى عدّتها قال عليه السلام ترثه ثمّ تعتدّ عدّة المتوفّى عنها زوجها و لا حظ ساير احاديث الباب.
723-40676-(1)تهذيب 489/7: استبصار 190/3: علىّ بن الحسن بن فضّال عن محمّد بن خالد الأصمّ عن عبداللّه بن بكير عن أبى جعفر عليه السلام قال اذا نعى رجل إلى أهله أو أخبروها انّه قد طلّقها فاعتدّت ثمّ تزوّجت فجاء زوجها بعدُ فانّ الأوّل أحقّ بها من هذا الآخر دخل بها الأوّل او لم يدخل بها و ليس للآخر ان يتزوّجها أبداً و لها المهر من الآخر بما استحلّ من فرجها.. حملها الشّيخ رحمه الله على من علم انّ لها زوجاً باقياً و أقدم مع ذلك على التّزويج. المقنع 119: و اذا نعى الرّجل (و ذكر نحوه).
724-40677-(2) كافى 149/6: محمّد عن أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن العلاء و أبى أيّوب عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن رجلين شهدا على رجل غائب عند
1) . الثّالثة - خ يب.
721-40674-(9) امام باقر عليه السلام در مورد زن هنگامى كه شوهرش او را طلاق دهد پس از آن در حالى كه زن در عدۀ شوهر است و بر شوهر حرام نشده است شوهرش بميرد فرمود: «اين زن از شوهرش ارث مى برد و مرد نيز از او ارث مى برد مادامى كه زن در طلاق اوّل و دوّم در خون حيض دوّم است پس اگر مرد زن را سه طلاق داد زن ديگر از شوهرش ارث نمى برد و شوهرش نيز از او ارث نمى برد و اگر زن كشته شود مرد از ديۀ زن ارث مى برد واگر مرد كشته شود زن از ديۀ مرد ارث مى برد مادامى كه يكديگر را نكشته باشند.»
722-40675-(10) جميل بن درّاج از بعضى از ياران ما در مورد زن مطلّقه بائنه زمانى كه شوهرش بميرد و زن در عدّه باشد روايت كرده كه گفت: «زن طولانى ترين دو عدّه را عدّه مى گيرد.»
ارجاعات
گذشت:
در باب بيست و پنجم از باب هاى طلاق مناسب آن.
مى آيد:
در روايت هفتم از باب پنجاه و سوّم از باب هاى ميراث اين گفته كه: «سپس شوهرش مى ميرد در حالى كه زن در عدّه است حضرت فرمود: زن از او ارث مى برد و عدّۀ زنى را نگه مى دارد كه شوهرش مرده است.»
و بنگر به ديگر روايات اين باب.
باب 21 حكم ازدواج و مباشرت جنسى با زن شوهردار
723-40676-(1) امام باقر عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مردى خبر مرگش براى خانواده اش مى آيد يا به خانواده اش خبر مى دهند كه او را طلاق داده است و آن زن عدّه مى گيرد و سپس ازدواج مى كند پس از آن شوهرش بعداً مى آيد در اين صورت شوهر اوّل به زن سزاوارتر از اين شوهر دوّم است چه شوهر اوّل با زن مباشرت جنسى كرده باشد يا نكرده باشد و شوهر دوّم ديگر نمى تواند اين زن را بگيرد و زن حقّ مهر بر شوهر دوّم دارد چون با او مباشرت جنسى كرده است.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر موردى حمل كرده كه مرد مى داند اين زن شوهر دارد و با اين حال اقدام به ازدواج با او كرده است.
724-40677-(2) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ زنى كه دو مرد نزد او شهادت دادند كه شوهر
امرأة انّه طلّقها فاعتدّت المرأة و تزوّجت ثمّ انّ الزّوج الغائب قدم فزعم(1) انّه لم يطلّقها و أكذب نفسه أحد الشّاهدين فقال لا سبيل للأخير عليه و يؤخذ الصّداق من الّذى شهد فيردّ على الأخير و الأوّل أملك بها و تعتدّ من الأخير و لا يقربها الأوّل حتّى تنقضى عدّتها.
725-40678-(3) المقنع 119: و اذا شهد شاهدان عند امرأة بأنّ زوجها طلّقها فتزوّجت ثمّ جاء زوجها ضربا الحدّ و ضمنا الصداق و اعتدّت المرأة و رجعت إلى زوجها الأوّل (وروى نحوه عن كافى و فقيه فى باب (6) حكم من تزوّج بامرأة ذات بعل من ابواب ما يحرم بالتزويج ج 25.)
726-40679-(4) الدعائم 516/2: عن أبى جعفر محمّد بن علىّ عليه السلام انّه قال: فى شاهدين شهدا على رجل انّه طلّق امرأته و هو غائب فقضى القاضى بشهادتهما و اعتدّت المرأة و تزوّجت فرجع أحد الشّاهدين قال يفرّق بينها و بين الزّوج الثّانى و تعتدّ مه و ترجع إلى زوجها الأوّل و لها الصّداق من الثّانى ان كان دخل بها و يرجع به على الشّاهد.
وتقدّم فى باب (6) حكم من تزوّج بامرأة ذات بعل من ابواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 و باب (7) حكم من تزوّج امرأة فى عدّتها ما يدلّ على ذلك. ويأتى فى الباب التّالى ما يناسب ذلك.
727-40680-(1)كافى 150/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن فقيه 356/3: موسى بن بكر عن زرارة قال: سألت أبا جعفر عليه السلام(2)عن امرأة نعى اليها زوجها فاعتدّت و تزوّجت فجاء زوجها الأوّل ففارقها و فارقها(3)الآخر كم تعتدّ للنّاس(4)فقال ثلاثة قروء و انّما تستبرء رحمها بثلاثة قروء تحلّها(5)للنّاس كلّهم قال زرارة و ذلك انّ اناساً قالوا تعتدّ عدّتين من كلّ واحد عدّة فأبىٰ ذلك أبو جعفر عليه السلام (و - يب - فقيه) قال تعتدّ ثلاثة قروء
غايبش او را طلاق داده است و آن زن عدّه نگه داشت و پس از عدّه ازدواج كرد آنگاه شوهر غايب آمد و گفت كه او را طلاق نداده است و يكى از دو شاهد نيز اعتراف به دروغ بودن شهادت گذشتۀ خويش كرده پرسيدم. حضرت فرمود: شوهر دوّم حقّى بر آن زن ندارد و مهر را از كسى كه شهادت داده است مى گيرند و به شوهر دوّم مى دهند و شوهر اوّل نسبت به آن زن سزاوارتر است و بايد آن زن براى شوهر دوّم عدّه نگه دارد و تا زمانى كه عدّه اش تمام نشده است شوهر اوّل به او نزديك نشود.»
725-40678-(3) هنگامى كه دو شاهد نزد زنى شهادت دهند كه شوهرش او را طلاق داده و زن ازدواج كند سپس شوهر بيايد، اين دو شاهد حدّ مى خورند و ضامن مهر زن هستند و زن (براى مرد دوّم) عدّه مى گيرد و به شوهر اوّل خود باز مى گردد.
726-40679-(4) امام باقر عليه السلام دربارۀ دو شاهد كه بر مردى شهادت دادند كه او همسرش را در حالى كه غايب است طلاق داده است و قاضى طبق شهادت آن دو حكم داده و زن عدّه گرفته و ازدواج كرده است و يكى از دو شاهد از شهادت خود بازگشته، فرمود: «اين زن از شوهر دوّم جدا مى شود و از او عدّه مى گيرد و به شوهر اوّلش باز مى گردد و زن حقّ مهر از شوهر دوّم را دارد اگر مرد با او مباشرت جنسى كرده است و شوهر دوّم مهر را از شاهد مى گيرد.»
ارجاعات
گذشت:
در باب ششم از باب هاى زنانى كه با ازدواج حرام مى شوند و باب هفتم رواياتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
مى آيد:
در باب بعدى مناسب اين باب.
باب 22 حكم زنى كه خبر فوت شوهر يا طلاق او برسد و ازدواج كند سپس معلوم شود خبر درست نبوده است
727-40680-(1) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ زنى كه خبر مرگ شوهرش به او رسيد و او عدّه گرفت و بعد از عدّه ازدواج كرد آنگاه شوهر اوّل آمد و از او جدا شد و شوهر دوّم نيز او را طلاق داد، پرسيدم كه اين زن چه اندازه براى ازدواج عدّه مى گيرد؟ حضرت فرمود: سه طهر عدّه نگه مى دارد و بى ترديد رحم زن با سه طهر از وجود نطفه مرد پاك مى شود و اين عدّه، زن را بر هر كسى كه از مردم بخواهد با او ازدواج كند حلال مى سازد.
فتحلّ للرّجال تهذيب 489/7: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن الحكم عن موسى بن بكر عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته (و ذكر مثله)
728-40681-(2) المقنع 120: فان(1) نعى إلى امرأة زوجها فاعتدّت و تزوّجت ثمّ قدم زوجها فطلّقها و طلّقها الأخير فانّها تعتدّ عدّة واحدة ثلاثة قروء.
729-40682-(3) كافى 151/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن اسماعيل بن مرّار عن يونس عن بعض أصحابه فى امرأة نعى اليها زوجها فتزوّجت ثمّ قدم زوجها الأوّل فطلّقها و طلّقها الآخر قال:
فقال إبراهيم النّخعى عليها ان تعتدّ عدّتين فحملها زرارة إلى أبى جعفر عليه السلام فقال عليها عدّة واحدة.
وتقدّم فى باب (6) حكم من تزوّج بامرأة ذات بعل من ابواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 و باب (7) حكم من تزوّج المرأة فى عدّتها و الباب المتقدّم ما يناسب ذلك.
730-40683-(1)كافى 151/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن ابيه جميعاً عن فقيه 268/3: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن جميل بن صالح عن أبى عبيدة (الحذّاء - فقيه) قال سئل أبوجعفر عليه السلام عن خصىّ تزوّج امرأة (وفرض لها صداقاً - كا) و هى تعلم انّه خصىّ فقال جائز فقيل (له - فقيه) انّه مكث معها ما شاء اللّه ثمّ طلّقها هل عليها عدّة قال نعم أ ليس قد لذّ منها و لذّت منه قيل له فهل كان عليها فيما (كان - كا) يكون منه و منها غسل قال (فقال - كا) ان كانت اذا كان ذلك منه أمْنَتْ فانّ عليها غسلاً قيل له فله أن يرجع (عليها - كا) بشىء من صداقها(2)إذا طلّقها فقال لا.
وتقدّم
فى رواية ابن أبى نصر (15) من باب (17) انّ المهر يجب بالدّخول من أبواب المهور ج 26 قوله خصىّ تزوّج امرأة على ألف درهم ثمّ طلّقها بعد ما دخل بها قال عليه السلام لها الألف الّذى أخذت منه و لا عدّة عليها.
زراره گويد: انگيزۀ سؤال من اين بود كه گروهى (از اهل سنّت) معتقد بودند كه در اين صورت زن بايد دو عدّه نگه دارد براى هر مردى يك عدّه و امام باقر عليه السلام اين را نپذيرفت و فرمود: سه طهر عدّه نگه دارد آنگاه بر همۀ مردان حلال مى شود (كه هر كس بخواهد مى تواند با او ازدواج كند)»
728-40681-(2) اگر خبر مرگ شوهرى را براى زن بياورند و زن عدّه بگيرد و پس از عدّه ازدواج كند سپس شوهرش بيايد و او را طلاق دهد و شوهر دوّم نيز او را طلاق دهد اين زن يك عدّه نگه مى دارد يعنى سه طهر.
729-40682-(3) يونس از بعضى از يارانش در مورد زنى كه خبر مرگ شوهرش را براى او آورده اند و او ازدواج كرده سپس شوهر اوّل آمده و او را طلاق داده و شوهر دوّم نيز او را طلاق داده است روايت كرده كه او گويد: «ابراهيم نخعى گويد: بر زن آن است كه دو عدّه بگيرد و زراره اين گفته را براى امام باقر عليه السلام برد و حضرت فرمود: بر زن يك عدّه است.»
ارجاعات
گذشت:
در باب ششم از باب هاى زنانى كه با ازدواج حرام مى شوند.
و باب هفتم و باب پيشين مناسب آن.
باب 23 حكم عده زن مطلقه از شوهر خواجه
730-40683-(1) ابو عبيده حذّاء گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مرد خواجه اى كه با زنى ازدواج كرد و برايش مهرى معيّن ساخت با اين كه زن مى داند مرد خواجه است، سوال شد. حضرت فرمود: اين ازدواج جايز است.
به امام گفته شده: اين مرد با همسرش مدّتى زندگى كرد آنگاه او را طلاق داد آيا زن بايد عدّه نگه دارد؟
امام فرمود: آرى مگر نه اين است كه مرد و زن هر كدام از ديگرى لذّت برده است؟ از امام سؤال شد: آيا بر زن لازم است به جهت لذّتى كه از هم برده اند غسل كند؟ حضرت فرمود: اگر به هنگام لذّت برى مرد، از زن منى خارج شده باشد بر زن غسل واجب مى شود.
از امام سؤال شد: اگر اين مرد همسرش را طلاق دهد مى تواند بخشى از مهر را از زن باز پس گيرد؟ حضرت فرمود: نه.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت پانزدهم از باب هفدهم اين گفته كه: «خواجه اى با زنى با مهر هزار درهم ازدواج كرد سپس زن را پس از مباشرت جنسى با وى طلاق داد. حضرت فرمود: براى زن است هزار درهمى كه از مرد گرفته و عدّه بر زن نيست.»
731-40684-(1)كافى 169/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس عن أبى جعفر عليه السلام قال سمعته يقول: طلاق العبد للأمة تطليقتان و أجلها حيضتان إن كانت تحيض و إن كانت لا تحيض فأجلها شهر و نصف.
732-40685-(2)تهذيب 135/8: استبصار 335/3: الحسين بن سعيد عن محمّد بن فضيل عن أبى الحسن الماضى عليه السلام قال طلاق الأمة تطليقتان و عدّتها حيضتان فان(1) كانت قد قعدت عن المحيض فعدّتها شهر و نصف.
733-40686-(3) كافى 170/6: محمّد بن يحيى و غيره عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين بن سعيد عن فضالة بن أيّوب عن القاسم بن بريد عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال عدّة الأمة حيضتان و قال إذا لم تكن تحيض فنصف عدّة الحرّة.
734-40687-(4) تهذيب 153/8: استبصار 348/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 170/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن النّعمان عن ابن مسكان عن سليمان بن خالد قال:
سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن الأمة اذا طلّقت ما عدّتها قال حيضتان أو شهران (حتّى تحيض - كا) قلت فان توفّى عنها زوجها فقال انّ عليّاً عليه السلام قال فى أمّهات الأولاد (لا - يب - صا)(2)يتزوّجن حتّى يعتددن أربعة أشهر و عشراً و هنّ إماء.
735-40688-(5) فقيه 351/3: فى رواية سماعة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة الأمة الّتى لا تحيض خمس و أربعون ليلة يعنى إذا طلّقت.
736-40689-(6) فقه الرّضا عليه السلام 246: و على الأمة المطلّقة عدّة خمسة و أربعين يوماً.
737-40690-(7) المقنع 121: و عدّة الأمة المطلّقة الّتى لا تحيض شهر و نصف.
738-40691-(8) تهذيب 135/8: استبصار 335/3: أحمد بن محمّد عن الحسن بن علىّ بن فضّال عن مفضّل بن صالح عن ليث بن البخترى المرادىّ قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام كم تعتدّ الأمة
باب 24 عده كنيز مطلقه
731-40684-(1) محمّد بن قيس گويد: «شنيدم امام باقر عليه السلام مى فرمود: طلاق دادن كنيز از سوى برده اى كه شوهر اوست دو طلاق و عدّه اش در صورتى كه حيض مى شود دو حيض و گرنه يك ماه و نيم است.»
732-40685-(2) امام هفتم عليه السلام فرمود: «طلاق كنيز دو طلاق است و عدّه اش دو حيض است و اگر از حيض شدن افتاده است عدّه اش يك ماه و نيم است.»
733-40686-(3) امام باقر عليه السلام فرمود: «عدّۀ طلاق كنيزان دو حيض است و حضرت فرمود: اگر كنيز حيض نبيند عدّه اش نصف عدّۀ زن آزاد است.»
734-40687-(4) سليمان بن خالد گويد: «از امام صادق عليه السلام پرسيدم: كنيزى كه طلاق داده شده عدّه اش چگونه است؟ حضرت فرمود: به اندازۀ دو حيض يا دو ماه است. گفتم: اگر شوهرش بميرد؟ حضرت فرمود: امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ كنيزان صاحب فرزند فرمود: پس از آن كه چهار ماه و ده روز در حال كنيزى عدّه بگيرند مى توانند ازدواج كنند.»
735-40688-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ كنيزى كه حيض نمى شود چهل و پنج شب است.»
منظور زمانى است كه طلاق داده شود. (عدّۀ طلاق)
736-40689-(6) فقه الرضا عليه السلام: «و بر كنيز مطلّقه چهل و پنج روز عدّه است.»
737-40690-(7) و عدّۀ كنيز مطلّقه اى كه حيض نمى شود يك ماه و نيم است.
738-40691-(8) ليث بن بخترى مرادى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: چه اندازه كنيز براى آب مرد برده اش عدّه مى گيرد؟ حضرت فرمود: يك حيض شدن.»
من ماء العبد قال حيضة. (حمله الشّيخ رحمه الله على انّ الاعتبار بالقرء الّذى هو الطهر و إذا كان كذلك فبحيضة واحدة يحصل قرءان، القرء الّذى طلّقها فيه و القرء الّذى بعد الحيضة).
وتقدّم فى باب (18) وجوب العدّة على المتمتّع بها من أبواب المتعة ج 26 ما يدلّ على ذلك.
و فى رواية زرارة (5) من باب (47) انّ الأمة إذا طلّقت مرّتين حرمت على المطلّق حتّى تنكح زوجاً غيره من أبواب الطّلاق ج 27 قوله عليه السلام فطلاق الأمة تطليقتان و عدّتها قرءان.
وفى رواية عمّار (19) من باب (4) انّ المطلّقة إذا دخلت فى الحيضة الثالثة فقد انقضت عدّتها من أبواب العِدَد ج 27 قوله عليه السلام و ان كان الّتى طلّقها أمة اعتدّت نصف العدّة لأنّ عدّة الأمة نصف العدّة خمسة و أربعون يوماً. ويأتى فى الباب التالى مايناسب ذلك خصوصاً رواية الحلبى (4)
وفى رواية زرارة (1) من باب (27) حكم عدّة الذّمّية قوله عليه السلام عدّتها (اى النّصرانيّة) عدّة الأمة حيضتان أو خمسة و أربعون يوماً قبل ان تسلم. و لاحظ باب (31) انّ عدّة المتعة قرءان فانّ فيه ما يناسب ذلك.
739-40692-(1)تهذيب 155/8: استبصار 349/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 171/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن موسى بن بكر عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام فى الأمة اذا غشيها سيّدها ثمّ أعتقها فانّ عدّتها ثلاث حيض فان مات عنها فأربعة أشهر و عشر(1).
740-40693-(2)كافى 172/6: محمّد بن يحيى عن تهذيب 156/8: استبصار 348/3: أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال:
سألته عن رجل أعتق وليدته(2) عند الموت فقال عدّتها عدّة الحرّة المتوفّىٰ عنها زوجها اربعة أشهر و عشر(3)قال و سألته عن رجل أعتق و ليدته و هو حىّ و قد كان يطأها فقال عدّتها عدّة الحرّة المطلّقة ثلاثة قروء.
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر اين حمل كرد كه ملاك قرء اى است كه همان طهر است و چون چنين باشد با يك حيض دو قرء (طهر) حاصل مى شود طهرى كه مرد زن را در آن طلاق داده و طهرى كه پس از حيض اوّل است.
ارجاعات
گذشت:
در باب هجدهم از باب هاى ازدواج موقّت روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و در روايت پنجم از باب چهل و هفتم از باب هاى طلاق فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق كنيز دو طلاق و عدّه اش دو طهر است.»
و در روايت نوزدهم از باب چهارم از باب هاى عدّه ها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زنى را كه طلاق داده كنيز است نيمى از عدّه را عدّه مى گيرد چون عدّۀ كنيز نيمى از عدّه است يعنى چهل و پنج روز.»
مى آيد:
در باب بعدى مناسب اين مفاد به ويژه روايت چهارم.
و در روايت يكم از باب بيست و هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدّۀ زن مسيحى عدّۀ كنيز يعنى دو حيض و يا چهل و پنج روز است پيش از آن كه اسلام بياورد.»
و بنگر به باب سى و يكم چرا كه در آن مناسب اين مفاد است.
باب 25 عده كنيز بيوه
739-40692-(1) از امام باقر عليه السلام دربارۀ كنيز زمانى كه مولايش با او مباشرت جنسى كند آنگاه وى را آزاد سازد روايت است كه: «عدّۀ كنيز سه حيض است و اگر مولايش بميرد چهار ماه و ده روز است.»
740-40693-(2) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه كنيزش را به هنگام مرگ آزاد كرده است، پرسيدم حضرت فرمود: عدّۀ كنيز عدّۀ زن آزادى است كه شوهرش مرده است چهار ماه و ده روز.
ابو بصير گويد: و از حضرت دربارۀ مردى كه در حال حياتش كنيزش را آزاد ساخته است و با كنيز مباشرت جنسى مى كرده است پرسيدم حضرت فرمود: عدّۀ كنيز عدۀ زن آزادى است كه طلاق داده شده است سه طهر.»
741-40694-(1)تهذيب 156/8: استبصار 349/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 171/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له الرّجل(1) تكون تحته السُّرِّيّة فيعتقها فقال لا يصلح لها أن تنكح حتّى تنقضى (عدّتها - كا - يب) ثلاثة أشهر و ان توفّى عنها مولاها فعدّتها أربعة أشهر و عشر(2).
742-40694-(3)كافى 171/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى رجل كانت له أمة فوطأها ثمّ اعتقها و قد حاضت عنده حيضة بعد ما وطأها قال تعتدّ بحيضتين قال ابن أبى عمير و فى حديث آخر تعتدّ بثلاث حيض.
743-40695-(4)الدعائم 288/2: عن علىّ و أبى عبداللّه عليهما السلام انّهما قالا امّ الولد اذا مات عنها سيّدها تعتدّ عدّة المتوفّىٰ عنها زوجها و ان أعتقها اعتدّت عدّة المطلّقة.
744-40696-(6) كافى 172/6: (محمّد عن أحمد - معلّق) عن ابن محبوب عن سعدان بن مسلم عن أبى بصير قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام الرّجل تكون عنده السُّرّيّة له و قد ولدت منه و قد مات و لدها ثمّ يعتقها قال لا يحلّ لها ان تتزوّج حتّى تنقضى عدّتها ثلاثة أشهر.
745-40697-(7) كافى 172/6: محمّد عن أحمد عن تهذيب 483/7-156/8: استبصار 349/3:
(الحسن - يب - صا) ابن محبوب عن داود الرّقّى عن أبى عبداللّه عليه السلام - فى المدبّرة(3) اذا مات (عنها - يب ج 7) مولاها (قال فقال أبو عبداللّه عليه السلام - يب ج 7) (انّ - كا - صا - يب ج 8) عدّتها أربعة أشهر و عشراً(4) من يوم يموت سيّدها اذا كان سيّدها يطأها قيل له فالرّجل يعتق مملوكته قبل موته بساعة او بيوم ثمّ يموت قال فقال هذه تعتدّ بثلاث(5) حيض أو ثلاثة قروء من يوم أعتقها سيّدها.
746-40698-(8) كافى 172/6: علىّ عن أبيه عن ابن ابى عمير عن جميل بن درّاج عن بعض أصحابه قال فى رجل أعتق امّ ولده ثمّ توفّى عنها قبل أن تنقضى عدّتها قال تعتدّ بأربعة أشهر و ان كانت حبلىٰ اعتدّت بأبعد الأجلين.
وتقدّم فى رواية الحلبى (5)و زرارة من باب (15) انّ من اعتق سُرّيّته جاز له تزويجها
741-40694-(3) حلبى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى كنيزى دارد او را آزاد مى سازد حضرت فرمود:
كنيز آزاد شده صلاحيّت ازدواج ندارد تا آن كه عدّه اش سه ماه بگذرد و اگر شوهرش بميرد عدّه اش چهار ماه و ده روز است.»
742-40695-(4) امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه كنيزى دارد و با او مباشرت جنسى كرده است سپس او را آزاد سازد در حالى كه كنيز نزد او پس از مباشرت جنسى يك بار حيض شده است، فرمود: «اين كنيز دو حيض عدّه نگه مى دارد.»
ابن ابى عمير گويد: «و در روايت ديگرى آمده كه سه حيض عدّه مى گيرد.»
743-40696-(5) امير مؤمنان و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «كنيز ام ولد (كه از مولايش فرزند دارد) هنگامى كه مولايش بميرد عدّۀ زنى را كه شوهرش مرده، نگه مى دارد و اگر كنيز را آزاد سازد عدّۀ زن مطلّقه را مى گيرد.»
744-40697-(6) ابو بصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى كنيزى دارد كه از او فرزند آورده و فرزند مرده است سپس آن مرد كنيز را آزاد مى سازد. حضرت فرمود: براى كنيز جايز نيست كه ازدواج كند تا آن كه سه ماه عدّه اش بگذرد.»
745-40698-(7) از امام صادق عليه السلام دربارۀ كنيزى كه مولايش او را براى بعد از مرگش آزاد ساخته است، اگر مولايش بميرد، روايت است كه: «عدّۀ اين كنيز چهار ماه و ده روز از زمانى است كه مولايش بميرد البته اگر مولايش با او مباشرت جنسى مى كرده است.
به امام گفته شد: مردى كنيزش را يك ساعت يا يك روز پيش از مرگش آزاد مى سازد سپس مى ميرد حضرت فرمود: اين كنيز سه حيض يا سه طهر از روزى كه مولايش او را آزاد ساخته عدّه مى گيرد.»
746-40699-(8) بعضى از ياران جميل بن دراج در مورد مردى كه كنيز امّ ولدش را آزاد كرد سپس مَرد پيش از آن كه عدّۀ زن سپرى گردد، مُرد فرمود: «زن چهار ماه و ده روز عدّه مى گيرد و اگر آبستن است طولانى ترين دو عدّه را نگه مى دارد. (عدّۀ حمل و عدّۀ وفات)»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب پانزدهم از باب هاى نكاح بردگان مناسب اين مفاد.
بغير عدّة من ابواب نكاح العبيد ج 26 ما يناسب ذلك
و فى رواية أبى بصير (2) قوله عليه السلام و ان أرادت ان تتزوّج من غيره فلها مثل عدّة الحرّة.
747-40700-(1)مستدرك 372/15: الشّيخ المفيد فى رسالة المتعة عن الحسن عن الصّادق عليه السلام فى المرأة الفاجرة هل يحلّ تزويجها قال نعم اذا هو اجتنبها حتّى تنقضى عدّتها باستبراء رحمها من ماء الفجور فله أن يتزوّجها بعد ان يقف على توبتها.
748-40701-(2) الدعائم 130/1: عن علىّ و عن أبى جعفر عليهما السلام(1) انّهما قالا فى الجارية اذا فجرت تستبرأ. وفيه عن علىّ عليه السلام أنّ عمر سأله عن امرأة وقع عليها أعلاج(2) اغتصبوها على نفسها فقال لا حدّ على مستكرهة و لكن ضعها على يدى عدل من المسلمين حتّى تستبرء بحيضه ثمّ أعِدْها على زوجها ففعل ذلك عمر.
وتقدّم فى احاديث باب (10) استبراء الأمة عند البيع من ابواب بيع العبيد ج 23 ما يدلّ على ذلك
وفى رواية اسحاق (7) من باب (16) انّ من زنى بامرأة لم تحرم عليه من أبواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 قوله الرّجل يفجر بالمرأة ثمّ يبدو له فى تزويجها هل يحلّ له ذلك قال عليه السلام نعم إذا هو اجتنبها حتّى تنقضى عدّتها باستبراء رحمها من ماء الفجور فله أن يتزوّجها و انّما يجوز له ان يتزوّجها بعد أن يقف على توبتها. ولاحظ ساير أحاديث الباب.
وفى رواية تحف العقول (2)من باب (18) ماورد فى سؤال الإمام أبى جعفر الجواد عليه السلام عن يحيى بن أكثم من أبواب نكاح العبيد ج 26 قوله يا أبا جعفر ما تقول فى رجل نكح امرأة على زناء أ يحلّ أن يتزوّجها فقال عليه السلام يَدَعها حتّى يستبرئها من نطفته و نطفة غيره إذ لا يؤمن منها أن تكون قد أحدثت مع غيره حدثاً كما أحدثت معه ثمّ يتزوّج بها إذا أراد الخ.
و در روايت دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن خواست كه با غير اين مرد ازدواج كند بايد مانند عدّۀ زن آزاد عدّه بگيرد.»
باب 26 عدّه زن زناكار
747-40700-(1) از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن زناكار سؤال شد كه آيا ازدواج با او حلال است؟ حضرت فرمود:
«آرى هنگامى كه مرد از زن فاصله گيرد تا زن با پاكسازى رحمش از آب زنا عدّه اش را سپرى سازد در اين هنگام براى مرد است كه با زن ازدواج كند پس از آن كه مرد واقف بر توبه زن شود.»
748-40701-(2) امير مؤمنان على عليه السلام و امام باقر عليه السلام در مورد كنيزى كه زنا كرده است فرمودند: «استبراء مى كند (يعنى رحمش را به مدّت عدّه از آب زنا پاك نگه مى دارد.)»
باز از امير مؤمنان عليه السلام آمده است كه عمر از ايشان دربارۀ زنى كه چند مرد كافر بر او افتادند و با عدم رضايت او با او مباشرت جنسى كردند، پرسيد حضرت فرمود: «بر زنى كه مجبور شده حدّى نيست ولى او را به دست عادلى از مسلمانان بسپار تا با يك حيض شدن استبراء شود (رحمش پاك گردد) سپس او را به شوهرش بازگردان و عمر چنين كرد.»
ارجاعات
در روايات باب دهم از باب هاى فروش بردگان روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
و در روايت هفتم از باب شانزدهم از باب هاى زنانى كه با ازدواج حرام مى شوند اين گفته كه:
«مرد با زن زنا مى كند سپس تصميم به ازدواج با او مى گيرد آيا اين ازدواج براى او جايز است؟ حضرت فرمود: آرى اگر مرد از زن اجتناب كند تا زن عدّه اش را با پاك كردن رحمش از آب زنا سپرى سازد مرد مى تواند با زن ازدواج كند و تنها براى مرد جايز است ازدواج با اين زن پس از آن كه بداند زن توبه كرده است.»
و بنگر به ديگر روايات باب.
و در روايت دوّم از باب هجدهم از باب هاى ازدواج بردگان اين گفته كه: «اى امام باقر! نظر شما دربارۀ مردى كه با زنى به زنا ازدواج كرده چيست آيا حلال است كه با آن زن ازدواج كند؟ حضرت فرمود: آن زن را رها مى سازد تا از نطفۀ او و نطفۀ غير او پاك گردد زيرا ايمن از اين نيست كه با ديگرى هم زنا كرده باشد آنگونه كه با او كرده است پس از آن اگر خواست با او ازدواج مى كند...»
وفى رواية الحلبى (1) من باب (17) انّ المهر يجب بالدّخول من أبواب المهور ج 26 قوله عليه السلام إذا التقى الختانان وجب المهر و العدّة.
وفى رواية ابن سنان (2) قوله عليه السلام إذا أدخله وجب الغسل و المهر و العدّة.
وفى رواية الحلبىّ (10) قوله عليه السلام إذا أغلق باباً و أرخى ستراً وجب المهر و العدّة. (وتدلّ على ذلك الرّوايات الدّالّة على انّ لزوم العدّه لإستبراء الرّحم من الحمل).
749-40702-(1)كافى 174/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن محبوب عن ابن رئاب عن ابن بكير(1)عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن نصرانيّة كانت تحت نصرانىّ فطلّقها هل عليها عدّة مثل عدّة المسلمة فقال لا لأنّ أهل الكتاب مماليك للإمام أ لا ترىٰ أنّهم يؤدّونهم(2)الجزية كما يؤدّى العبد الضّريبة الى مولاه قال و من أسلم منهم فهو حرّ تطرح عنه الجزية قلت فما عدّتها إن أراد المسلم أن يتزوّجها قال عدّتها عدّة الأمة حيضتان أو خمسة و أربعون يوماً قبل أن تسلم قال قلت له فان أسلمت بعد ما طلّقها فقال اذا أسلمت بعد ما طلّقها فانّ عدّتها عدّة المسلمة قلت فان مات عنها و هى نصرانيّة و هو نصرانىّ فأراد رجل من المسلمين(3)أن يتزوّجها قال لا يتزوّجها المسلم حتّى تعتدّ من النّصرانىّ أربعة أشهر و عشراً عدّة المسلمة المتوفّىٰ عنها زوجها قلت له كيف جعلت عدّتها اذا طلّقت(4)عدّة الأمة و جعلت عدّتها اذا مات (عنها زوجها - كا) عدّة الحرّة المسلمة و أنت تذكر أنّهم مماليك الامام(5)فقال ليس عدّتها فى الطّلاق مثل(6)عدّتها اذا توفّى عنها زوجها ثمّ قال انّ الأمة و الحرّة كلتيهما اذا مات عنهما زوجهما ساء فى العدّة إلّا أنّ الحرّة تحدّ و الأمة لا تحدّ. تهذيب 478/7: الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب و ابن بكير عن زرارة قال
و در روايت يكم از باب هفدهم از باب هاى مهرها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه دو ختنه گاه با هم ملاقات كند مهر و عدّه واجب مى شود.»
و در روايت دوم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه آلت خود را در آلت زن داخل كند غسل، مهر و عدّه واجب مى شود.»
و در روايت دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه در را ببندد و پرده بيندازد مهر و عدّه واجب مى شود.»
(و بر همين مفاد دلالت دارد رواياتى كه بر لزوم عدّه پاكسازى رحم از جنين دلالت مى كند.)
باب 27 عدّۀ زن ذمّى
749-40702-(1) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام پرسيدم: اگر مرد مسيحى همسر مسيحى خود را طلاق دهد عدّه اش همانند عدّۀ زن مسلمان است؟ حضرت فرمود: خير، چون اهل كتاب، مملوك و بردۀ امامند مگر نمى بينى كه آنان بايد جزيه بپردازند، همان گونه كه بنده به مولايش ماليات مى پردازد.
همچنين حضرت فرمود: هر كدام از آنان كه مسلمان شود، آزاد است و جزيه از او برداشته مى شود.
گفتم: اگر مسلمانى بخواهد با آن زن مسيحى ازدواج كند عدّه اش چگونه است؟ فرمود: تا پيش از آن كه مسلمان شود، عدّۀ كنيز يعنى دو حيض يا چهل و پنج روز است.
گفتم: اگر پس از طلاق مسلمان شد چه؟ حضرت فرمود: هر گاه بعد از طلاق مسلمان شد عدّه اش همانند عدّۀ زن مسلمان است.
گفتم: اگر شوهرش در وقت همسرى با او بميرد و در آن هنگام هر دو مسيحى باشند پس مرد مسلمان بخواهد با او ازدواج كند، چه؟ حضرت فرمود: مرد مسلمان قبل از سرآمدن عدّه اش نسبت به شوهر مسيحى وى، بر پايۀ عدّۀ وفات زن مسلمانى كه شوهرش مرده است يعنى چهار ماه و ده روز نمى تواند او را به همسرى خويش درآورد.
سألت أبا جعفر عليه السلام عن نصرانيّة كانت تحت نصرانىّ فطلّقها هل عليها عدّة مثل عدّة المسلمة قال لا لأنّ أهل الكتاب هم مماليك للإمام أماترى أنّهم يؤدّون الجزية كما يؤدّى العبد الضّريبة إلى مواليه قال و من أسلم منهم فهو حرّ تطرح عنه الجزية قلت له فان أسلمت بعد ما طلّقهافما عدّتها إن أراد المسلم أن يتزوّجها قال إن أسلمت بعدما طلّقها كانت عدّتها عدّة المسلمة قلت فان مات (و ذكر مثله إلى قوله اذا توفّى عنها زوجها).
750-40703-(2) تهذيب 91/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 175/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن (الحسن - يب) ابن محبوب تهذيب 158/8: روى محمّد بن علىّ بن محبوب عن العبّاس بن معروف عن ابن محبوب عن يعقوب السّرّاج قال: سألت(1) أبا عبداللّه عليه السلام عن النّصرانيّة(2) مات عنها زوجها و هو نصرانىّ ما عدّتها قال عدّة الحرّة المسلمة أربعة أشهر و عشر(3).
751-40704-(1)كافى 176/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 91/8: ابن محبوب عن علىّ بن رئاب عن حمران عن أبى جعفر عليه السلام فى امّ ولد لنصرانىّ أسلمت أ يتزوّجها المسلم قال نعم و عدّتها من النّصرانى اذا أسلمت عدّة الحرّة المطلّقة ثلاثة أشهر أو ثلاثة قروء فاذا(2)انقضت عدّتها فليتزوّجها ان شاءت.
752-40705-(3)كافى 175/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن اسماعيل بن مرّار عن يونس قال عدّة العلجة(4)اذا أسلمت عدّة المطلّقة اذا أرادت أن تتزوّج غيره.
وتقدّم فى باب (5)حكم ما لو أسلم أحد الزّوجين من ابواب مناكحة الكفّار ج 25 ما يناسب ذلك.
به امام گفتم: چگونه به هنگام طلاق عدّه اش عدّۀ كنيز و به هنگام وفات شوهرش عدّه اش عدّۀ زن آزاد مسلمان قرار داده شده است در حالى كه شما يادآورى مى فرمايى كه اهل كتاب مملوك و بردۀ امامند؟
حضرت در پاسخ فرمود: عدّه اش در طلاق مانند عدّه اش به هنگام وفات شوهر نيست آنگاه افزود: كنيز و زن آزاد از نظر عدّه به هنگام وفات شوهر (در عدّۀ وفات) يكسانند با اين تفاوت كه زن آزاد - در اين زمان - به سوگ مى نشيند و كنيز به سوگ نمى نشيند.»
750-40703-(2) يعقوب سرّاج گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى مسيحى كه شوهر مسيحى اش مرده است پرسيدم كه عدّه اين زن چيست؟ حضرت فرمود: عدّۀ زن آزاد مسلمان يعنى چهار ماه و ده روز.»
باب 28 عدّه زن مشرك كه مسلمان شود
751-40704-(1) حمران از امام باقر عليه السلام در مورد كنيز ام ولد يك مرد مسيحى كه كنيز اسلام آورده پرسيد كه آيا مرد مسلمان مى تواند با آن كنيز ازدواج كند؟ حضرت فرمود: آرى و عدّه اى كه اين زن به هنگام مسلمان شدن براى مرد مسيحى مى گيرد عدّۀ زن آزاد مطلّقه است يعنى سه ماه يا سه طهر و اگر عدّه اش سپرى گرديد آن مرد با اين زن ازدواج كند اگر زن خواست.»
752-40705-(2) يونس گويد: «عدّۀ زن كافر هنگامى كه مسلمان شود عدّۀ زن مطلّقه است آن هنگام كه بخواهد با ديگرى ازدواج كند.»
ارجاعات
گذشت:
در باب سوّم از باب هاى ازدواج كافران مناسب آن.
753-40706-(1) تهذيب 63/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 80/6: علىّ عن أبيه عن أحمد بن محمّد عن حمّاد بن عثمان قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام ما تقول فى رجل له أربع نسوة طلّق واحدة منهنّ و هو غائب عنهنّ متى يجوز له أن يتزوّج قال بعد تسعة أشهر و فيها أجلان فساد الحيض و فساد الحمل.
وتقدّم فى احاديث باب (2) أنّ من كان له أربع نسوة فطلّق احداهنّ رجعيّاً فلا يجوز له تزويج أخرىٰ حتّى تنقضى عدّتها من ابواب عَدَد ما يحلّ تزويجه و ما لا يحلّ ج 25 مايدلّ على ذلك.
754-40707-(1)كافى 432/5: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة تهذيب 287/7: استبصار 171/3: الحسين بن سعيد عن القاسم عن علىّ عن أبى إبراهيم عليه السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته أ يتزوّج أختها قال لا حتّى تنقضى عدّتها (كا - قال و سألته عن رجل ملك اُختين أيطأهما جميعاً قال يطأ احداهما و اذا و طأ الثّانية (فقد - يب) حرمت عليه الأولىٰ الّتى و طأ(1) حتّى تموت الثّانية او يفارقها و ليس له أن يبيع الثّانية من أجل الأولىٰ ليرجع إليها إلّا أن يبيع لحاجة أو يتصدّق بها أو تموت) كافى تهذيب قال و سألته عن رجل كانت له امرأة فهلكت أيتزوّج أختها فقال من ساعته إن أحبّ - حمل الشّيخ رحمه الله صدره على طلاق رجعى. (لا يخفى انّ ما اسقطه التّهذيب هنا أورده بالسّند الّذى نقلناه عن الكافى فى يب ص 290 ج 7 فراجع.)
1) . وطأها - يب 290.
باب 29 ازدواج مرد غايبى كه يكى از چهار زن خود را طلاق مى دهد
753-40706-(1) حماد بن عثمان گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: نظر شما دربارۀ مردى كه چهار زن دارد و يكى از آنها را طلاق داده و خودش از آنان غايب است (و در سفر است و نزد آنان نيست) چيست؟ چه زمانى مى تواند ازدواج كند؟ حضرت فرمود: پس از نُه ماه، زيرا با سپرى شدن نُه ماه هر دو مدتى كه براى عدّه است - يعنى سه بار عادت شدن و وضع حمل - سپرى مى شود و در آن دو سرآمد است فساد حيض شدن و فساد حمل.»
ارجاعات
گذشت:
در روايات باب دوّم از باب هاى آنچه ازدواج با آنان حلال و آنچه كه حرام است روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
باب 30 ازدواج با خواهر زن بعد از طلاق زن
754-40707-(1) على بن ابى حمزه گويد: «از امام كاظم عليه السلام دربارۀ مردى كه زنش را طلاق داده است پرسيدم كه آيا مى تواند با خواهر او ازدواج كند؟
حضرت پاسخ داد: تا پايان عدّه اش نمى تواند.
و نيز از آن حضرت دربارۀ مردى كه مالك دو كنيز خواهر است پرسيدم كه آيا مى تواند با هر دو مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: با يكى از آن دو مى تواند مباشرت جنسى كند و اگر با دوّمى هم مباشرت جنسى كند اوّلى تا مرگ دوّمى يا جدا شدن مالك، از دوّمى (خروج دوّمى از ملك مالك) بر مالك حرام خواهد بود.
امام افزود: و مالك نمى تواند دوّمى را براى بازگشت و مباشرت جنسى با اوّلى بفروشد اما اگر دوّمى را به دليل نياز بفروشد يا آن كه او را صدقه دهد يا بميرد مى تواند با اوّلى مباشرت جنسى كند.
و نيز از آن حضرت دربارۀ مردى كه همسرش بميرد پرسيد كه آيا مى تواند با خواهر او ازدواج كند؟ حضرت فرمود: از همان ساعت مرگ مى تواند اگر دوست داشته باشد.»
شيخ طوسى قدس سره روايت اول را بر طلاق رجعى حمل كرده است.
755-40708-(1)تهذيب 137/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 144/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن محبوب عن ابن رئاب عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل اختلعت منه امرأته أ يحلّ له أن يخطب أختها من قبل أن تنقضى عدّة المختلعة قال نعم قد برئت عصمتها(2)منه و ليس له عليها رجعة.
756-40709-(3)نوادر أحمد بن محمّد 122: أحمد بن محمّد عن جميل بن درّاج عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال اذا اختلعت المرأة من زوجها فلا بأس أن يتزوّج أختها و هى فى العدّة.
757-40710-(4)نوادر أحمد بن محمّد 122: أحمد بن محمّد عن المثنّى عن زرارة و عبدالكريم عن أبى بصير و المفضّل بن صالح عن أبى أسامة جميعاً عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المختلعة اذا اختلعت من زوجها و لم يكن له عليها رجعة حلّ له أن يتزوّج أختها فى عدّتها.
758-40711-(5) تهذيب 286/7: استبصار 169/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 432/5: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل طلّق امرأته أو اختلعت أو بانت(2) أ له أن يتزوّج بأختها (قال - كا - يب) فقال اذا برأت(3) عصمتها و لم يكن(4) له عليها رجعة فله أن يخطب أختها كافى - قال و سئل عن رجل كانت عنده اختان مملوكتان فوطأ إحداهما ثمّ و طأ الأخرىٰ قال اذا و طأ الأخرى فقد حرمت عليه حتّى تموت الأخرى قلت أ رأيت إن باعها أتحلّ له الأولىٰ قال ان كان يبيعها لحاجة و لا يخطر على قلبه من الأخرى شىء فلا أرىٰ بذلك بأساً و ان كان انّما يبيعها ليرجع إلى الاولىٰ فلا و لا كرامة. المقنع 117: و حلّت (المختلعة) للزّواج بعد انقضاء عدّتها و حلّ له أن يتزوّج أختها من ساعته فقه الرّضا عليه السلام 244 - نحوه.
وتقدّم فى باب (21) حرمة الجمع بين الأختين دواماً و متعة من أبواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 ما يدلّ على ذلك.
755-40708-(2) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش از او طلاق خلع گرفته است پرسيدم كه آيا براى مرد جايز است كه پيش از پايان عدّه همسرش از خواهر او خواستگارى كند؟ حضرت فرمود: آرى چون پيوند آن زن از شوهرش جدا شده است و مرد نمى تواند به آن زن رجوع كند.»
756-40709-(3) امام باقر عليه السلام فرمود: «هنگامى كه زن از شوهرش طلاق خلع گيرد اشكال ندارد كه شوهرش در حالى كه زن در عدّه است با خواهر زنش ازدواج كند.»
757-40710-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه طلاق خلع گرفته هنگامى كه از شوهرش طلاق خلع بگيرد و شوهرش حقّ رجوع به او را نداشته باشد براى شوهرش حلال است كه با خواهر اين زن در عدّۀ اين زن ازدواج كند.»
758-40711-(5) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را طلاق دهد (كه مرد حقّ رجوع دارد) يا همسر او طلاق خلع بگيرد (و مرد حقّ رجوع ندارد) و يا زن از مرد جدا شود (چه با طلاق رجعى ولى پس از گذشت عدّه و چه با طلاق بائن) پرسيدم كه آيا مى تواند با خواهر آن زن ازدواج كند؟
حضرت پاسخ داد: هنگامى كه پيوند ازدواج آن زن قطع شود و مرد حقّ رجوع به زن را نداشته باشد مى تواند خواهر او را خواستگارى كند.
حلبى گويد: از آن حضرت دربارۀ مردى كه مالك دو كنيز خواهر است پس از مباشرت جنسى با يكى با ديگرى نيز مباشرت جنسى مى كند، سؤال شد.
حضرت فرمود: هنگامى كه با دوّمى مباشرت جنسى كند اوّلى تا مرگ دوّمى بر او حرام مى شود.
پرسيدم: اگر دوّمى را بفروشد آيا مباشرت جنسى با اوّلى براى او حلال مى شود؟
حضرت فرمود: اگر دوّمى را به دليل نياز مى فروشد و در دلش هواى مباشرت جنسى اوّلى را اصلاً ندارد مباشرت جنسى با اوّلى اشكال ندارد ولى اگر دوّمى را تنها براى اين مى فروشد كه با اوّلى مباشرت جنسى كند اوّلى براى او حلال نمى شود و اين مرد احترامى ندارد.»
ارجاعات
گذشت:
در باب بيست و يكم از باب هاى زنانى كه با ازدواج حرام مى شوند روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
759-40712-(1)تهذيب 157/8: استبصار 350/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن على بن اسماعيل عن فقيه 296/3: صفوان عن عبد الرّحمن بن الحجّاج قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن المرأة يتزوّجها الرّجل متعة ثمّ يتوفّى عنها (زوجها - يب - صا) هل عليها العدّة فقال(1) تعتدّ أربعة أشهر و عشراً فاذا انقضت(2)ايّامها و هو حىّ فحيضة و نصف(3)مثل ما يجب على الأمة قال قلت فتحدّ قال (فقال - يب - صا) نعم (و - فقيه) اذا مكثت عنده (ايّاماً فعليها العدّة و تحدّ و (امّا - يب) اذا كانت عنده - يب صا) يوماً أو يومين أو ساعة من النّهار فقد و جبت العدّة (كملاً(4)- يب) و لا تحدّ.
760-40713-(2) تهذيب 157/8: استبصار 350/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن ابن أبى عمير عن فقيه 296/3: عمر بن اذينة عن زرارة قال: سألت أبا جعفر عليه السلام ما عدّة المتعة(5)اذا مات عنها الّذى تمتّع بها قال اربعة اشهر و عشراً قال ثمّ قال يا زرارة كلّ النّكاح(6)اذا مات (عنها - فقيه) الزّوج فعلى المرأة حُرَّةً كانت أو أمَةً أو على اىّ وجهٍ كان النّكاح منه متعة او تزويجاً أو ملك يمينٍ فالعدّةُ اربعة اشهر و عشراً و عدَّة المطلَّقة ثلاثة اشهر و الأمة المطلّقة عليها نصف ما على الحرّة و كذلك المتعة(7)عليها مثل ما على الأمة.
761-40713-(3) تهذيب 157/8: استبصار 351/3: الصّفّار عن الحسن بن علىّ عن أحمد بن هلال عن الحسن بن علىّ بن يقطين عن أخيه الحسين عن (أبيه - يب) علىّ ابن يقطين عن أبى الحسن عليه السلام قال عدّة المرأة اذا تمتّع بها فمات(8)عنها زوجها خمسة و أربعون يوماً. (قال الشّيخ رحمه الله فى صا فهذا الخبر ضعيف جدّاً لأنّ راويه أحمد ابن هلال و هو ضعيف جدّاً و يحتمل مع ذلك أن يكون وهماً(9)اذا احسنّا الظّنّ به فكانّه سمع ذلك فى المتمتع بها اذا انقضت ايّامها فرواه اذا توفّى عنها زوجها).
باب 31 عدّه زن متعه (ازدواج موقت)
759-40712-(1) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه مردى با او ازدواج موقت مى كند سپس مرد مى ميرد آيا بر زن عدّه است، پرسيدم حضرت فرمود: چهار ماه و ده روز عدّه مى گيرد پس هنگامى كه ايام ازدواج موقت گذشت در حالى كه مرد زنده است پس يك حيض و نيم، آن اندازه كه بر كنيز واجب است.
عبد الرحمن بن حجّاج گويد: گفتم: او در سوگ شوهرش مى نشيند. حضرت فرمود: آرى. هنگامى كه زن متعه نزد شوهرش چند روز بماند بايد عدّه بگيرد و در سوگ بنشيند ولى اگر يك روز يا دو روز يا يك ساعت از روز نزد شوهر باشد عدّه واجب است ولى در سوگ نمى نشيند.»
760-40713-(2) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام پرسيدم: عدّۀ زن متعه چيست اگر شوهرى كه با او ازدواج موقت دارد بميرد؟ حضرت فرمود: چهار ماه و ده روز.
زراره گويد: سپس حضرت فرمود: اى زراره! در هر ازدواجى كه شوهر بميرد بر زن چه آزاد باشد يا كنيز و بر هر شكلى كه ازدواج باشد متعه باشد يا ازدواج دائم و يا ملك يمين (خريد كنيز) پس عدّۀ آن چهار ماه و ده روز است و عدّۀ زن مطلّقه سه ماه است و كنيز مطلّقه نصف عدّۀ زن آزاد بر او است و نيز بر زن متعه مشابه آنچه بر كنيز است.»
761-40714-(3) امام هفتم عليه السلام فرمود: «عدّۀ زن هنگامى كه به ازدواج موقّت در آيد و شوهرش بميرد چهل و پنج روز است.»
شيخ طوسى قدس سره در كتاب استبصار فرمود: «اين خبر جداً ضعيف است چون راوى آن احمد بن هلال است و وى ضعيف است و احتمال مى رود كه اشتباهى صورت گرفته باشد اگر ما به او خوش بين باشيم گويا كه او اين روايت را در مورد زن متعه اى شنيده كه روزهاى ازدواج موقّتش گذشته است و او اينگونه (به اشتباه) روايت كرده كه شوهرش مرده است.»
762-40714-(4) تهذيب 158/8: استبصار 351/3: علىّ بن الحسن الطاطرى قال حدّثنى عبيداللّه بن علىّ بن أبى شعبة الحلبىّ عن أبيه عن رجل عن ابى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل تزوّج امرأة متعة ثمّ مات عنها ما عدّتها قال خمسة و ستّون يوماً. (حمله الشّيخ رحمه الله على كون المتمتع بها أمة).
وتقدّم
فى رواية محمّد بن مسلم (3) من باب (3) ما ورد فى أنّ المتعة ليست من الأربع من أبواب المتعة ج 26 قوله عليه السلام عدّة المتعة خمس و أربعون ليلة.
وفى رواية اسماعيل بن فضل (8) قوله عليه السلام و عدّة المتعة حيضتان و ان كانت لا تحيض فخمسة و أربعون يوماً. وفى احاديث باب (18) وجوب العدّة على المتمتّع بها من أبواب المتعة - ج 26 - ما يدلّ على ذلك فراجع. وفى باب (14) انّ عدّة الوفاة أربعة أشهر و عشرة ايّام من ابواب العِدَد ج 27 ما يدلّ على ذلك.
ويأتى
فى رواية ابن مسلم (2) من باب (55) حكم التّوارث بين الزّوجين فى المتعة من ابواب الميراث ج 29 قوله عليه السلام و عدّة المتعة خمس و أربعون يوماً.
763-40716-(1)فقيه 352/3: روى ابن أبى عمير عن جميل عن(1) هشام بن سالم عن أبى عبداللّه عليه السلام فى أمة طلّقت ثمّ أعتقت قبل أن تنقضى عدّتها قال تعتدّ بثلاث حيض فان مات عنها زوجها ثمّ أعتقت قبل أن تنقضى عدّتها فانّ عدّتها أربعة أشهر و عشراً.
764-40717-(2) تهذيب 135/8: استبصار 335/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن جميل عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الأمة كانت تحت رجل فطلّقها ثمّ أعتقت قال تعتدّ عدّة الحرّة. حمله الشّيخ رحمه الله على العدّة الرّجعيّة.
1) . و فقيه ط قديم - ئل.
762-40715-(4) راوى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه با زنى ازدواج موقّت كرده سپس مرد فوت كرده پرسيدم كه عدّۀ زن چيست؟ حضرت فرمود: شصت و پنج روز.»
شيخ قدس سره اين روايت را بر موردى حمل كرده كه زن متعه كنيز بوده است.
ارجاعات
گذشت:
در روايت سوّم از باب سوّم از باب هاى ازدواج موقّت فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدّۀ زن متعه چهل و پنج روز است.»
و در روايت هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدّۀ زن متعه دو حيض است و اگر حيض نمى شود چهل و پنج روز است.»
و در روايات باب هجدهم از باب هاى ازدواج موقّت و اشارات آن روايتى است كه بر اين مفاد دلالت مى كند مراجعه كنيد.
و در باب چهاردهم از باب هاى عدّه ها روايتى است كه بر اين مفاد دلالت دارد.
مى آيد:
در روايت دوم از باب پنجاه و پنجم از باب هاى ميراث فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدّۀ زن متعه چهل و پنج روز است.»
باب 32 عدّه كنيز مطلقه كه آزاد شود
763-40716-(1) از امام صادق عليه السلام در مورد كنيزى كه طلاق داده شده سپس آزاد شده پيش از آن كه عدّه اش سپرى گردد، روايت است كه حضرت فرمود: «سه حيض عدّه مى گيرد و اگر شوهرش بميرد سپس آزاد گردد پيش از سپرى شدن عدّه اش در اين صورت عدّه اش چهار ماه و ده روز است.»
764-40717-(2) از امام صادق عليه السلام در مورد كنيزى كه همسر مردى بوده و مرد او را طلاق داده و سپس كنيز آزاد شده است، روايت است كه فرمود: «وى عدّۀ زن آزاد را نگه مى دارد.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر عدّۀ زنى كه طلاق رجعى داده شده، حمل نموده است.
765-40718-(3) تهذيب 135/8: استبصار 336/3: أحمد بن محمّد عن الحسن بن محبوب عن أبى أيّوب الخزّاز عن مهزم(1)عن أبى عبداللّه عليه السلام فى أمة تحت حرّ طلّقها على طهر بغير جماع تطليقة ثمّ أعتقت بعد ما طلّقها بثلاثين يوماً و لم تنقضِ عدّتها فقال اذا أعتقت قبل أن تنقضى عدّتها اعتدّت عدّة الحرّة من اليوم الّذى طلّقها (فيه - يب) و له عليها الرّجعة قبل انقضاء العدّة فان طلّقها تطليقتين واحدة بعد واحدة ثمّ أعتقت قبل انقضاء عدّتها فلا رجعة له عليها و عدّتها عدّة الأمة.
766-40719-(4) تهذيب 135/8: استبصار 335/3: الحسين بن سعيد عن فقيه 351/3: فضالة عن القاسم بن بريد(2)عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال اذا طلّق الحرّ المملوكة فاعتدّت بعض عدّتها منه ثمّ أعتقت فانّها تعتدّ عدّة المملوكة.
وتقدّم فى باب (14) انّ عدّة الوفاة أربعة أشهر و عشرة ايّام و باب (15) حكم عدّة الأمة المتوفّىٰ عنها زوجها أو سيّدها ما يدلّ على ذلك. وفى رواية داود (7) من باب (25) انّ الأمة اذا غشيها سيّدها ثمّ أعتقها فعدّتها ثلاثا حيض قوله عليه السلام المدبّرة اذا مات مولاها انّ عدّتها أربعة أشهر و عشراً من يوم يموت سيّدها اذا كان سيّدها يطأها.
765-40718-(3) از امام صادق عليه السلام دربارۀ كنيزى كه همسر مرد آزادى است كه او را در طهر غير مواقعه يك طلاق داده آنگاه كنيز پس از سى روز بعد از طلاق در حالى كه هنوز عدّه اش تمام نشده آزاد گرديده است، روايت است كه حضرت فرمود: «هنگامى كه پيش از سپرى شدن عدّه اش آزاد گردد عدّۀ زن آزاد را از روزى كه او را طلاق داده، نگه مى دارد و مرد مى تواند پيش از گذشت عدّه به او رجوع كند پس اگر او را دو طلاق داد يكى پس از ديگرى و آنگاه پيش از پايان عدّه آزاد شد ديگر حقّ رجوع به زن را ندارد و عدّۀ او عدّۀ كنيز است.»
766-40719-(4) امام باقر عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد آزاد كنيز را طلاق دهد و كنيز پاره اى از عدّه اش را نگه دارد آنگاه آزاد شود در اين صورت عدّۀ كنيز را نگه مى دارد.»
باب 33 عدّه كنيز مدبّر
ارجاعات
گذشت:
در باب چهاردهم و پانزدهم رواياتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و در روايت هفتم از باب بيست و پنجم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «كنيز مدّبره (كنيزى كه براى پس از مرگ اربابش آزاد شده است) هنگامى كه مولايش بميرد عدّه اش چهار ماه و ده روز از روزى است كه مولايش بميرد البته اگر مولايش با او مباشرت جنسى مى كرده است.»
كتاب خلع و مبارات و باب هاى آن
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (1):229: «اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسٰانٍ وَ لاٰ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاّٰ أَنْ يَخٰافٰا أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِمٰا فِيمَا اِفْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ».
767-40720-(2)تهذيب 95/8: استبصار 315/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 139/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يحلّ خلعها حتّى تقول لزوجها و اللّه لا أبرّ لك قسماً و لا أطيع لك أمراً و لا أغتسل لك من جنابة و لأوطئنّ فراشك (من تكرهه - يب) و لآذننّ(1) عليك بغير اذنك و قد كان النّاس (عنده - فقيه) يرخّصون فيما دون هذا فاذا قالت المرأة ذلك لزوجها حلّ له ما أخذ منها و كانت عنده على تطليقتين باقيتين و كان الخلع تطليقة و قال(2) يكون الكلام من عندها و قال لو كان الأمر الينا لم نجز طلاقاً(3)إلّا للعدّة. فقيه 338/3: فى رواية حمّاد عن الحلبى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة المختلعة عدّة المطلّقة و خلعها طلاقها و هى تجزى من غير أن يسمّى طلاقاً و المختلعة لا يحلّ خلعها (و ذكر مثله إلى قوله من عندها (ثم قال) يعنى من غير ان يعلّم).
فصل هجدهم باب هاى طلاق خلع و مبارات
باب 1 خلع صحيح و آثار آن
خداوند تعالى مى فرمايد:
طلاق، (طلاقى كه رجوع و بازگشت دارد) دو مرتبه است (و پس از دو طلاق) بايد يا به طور شايسته همسر خود را نگهدارى كند (و آشتى نمايد) يا با نيكى او را رها سازد و براى شما حلال نيست كه چيزى از آنچه به آنها داده ايد، پس بگيريد مگر اين كه (دو همسر) بترسند كه حدود الهى را بر پا ندارند. در اين حال اگر بترسيد كه حدود الهى را رعايت نكنند، گناهى بر آنها نيست كه زن، فديه و عوضى بپردازد تا شوهر او را طلاق دهد اينها حدود الهى است؛ از آن تجاوز نكنيد و هركس از حدود الهى تجاوز كند، ستمكار است.(1)
767-40720-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق خلع همسر جايز نيست تا آن كه زن به شوهر خويش بگويد:
به خدا سوگند به هيچ يك از سوگندهايى كه برايت مى خورم پاى بند نخواهم بود و دستورات را اطاعت نمى كنم و براى تو غسل جنابت نمى كنم و ديگرى را به بسترت مى آورم و بدون اجازۀ تو ديگرى را به خانه راه مى دهم در حالى كه مردم (اهل سنّت) در كمتر از اين مقدار ناخشنودى و كراهت طلاق خلع را جايز مى دانند امام فرمود: زمانى كه زن اين جملات را به شوهر خويش بگويد براى شوهر چيزى را كه در برابر طلاق دادن زن مى گيرد، حلال مى شود و زن (پس از اين طلاق) با دو طلاق نزد مرد مى ماند و اين طلاق خلع يك طلاق محسوب مى شود.
و حضرت افزود: اين سخن بايد از سوى زن مطرح شود و افزود: اگر حكومت با ما بود ما تنها طلاق را بر پايۀ عدّه اجازه مى داديم.»
1) . بقره 229/2.
768-40721-(1)كافى 140/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و عدّة من أصحابنا تهذيب 95/8: استبصار 315/3: محمّد بن يعقوب عن عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد (جميعاً - كا) عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن المختلعة فقال(2)لا يحلّ لزوجها أن يخلعها حتّى تقول لا اُبرّلك قسماً و لا اُقيم حدود اللّه فيك و لا أغتسل لك من جنابة و لاُوطئنّ فراشك و لأدخلنّ بيتك من تكره(2) من غير أن تعلم هذا و لا يتكلّمونهم(3)و تكون(4)هى الّتى تقول ذلك فاذا هى اختلعت فهى بائِن و له ان يأخذ من مالها ما قدر عليه و ليس له أن يأخذ من المبارئة كلّ الّذى اعطاها.
769-40722-(3) تهذيب 96/8: استبصار 316/3: محمد بن يعقوب عن كافى 140/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن اسماعيل عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال اذا خلع الرّجل امرأته فهى واحدة بائنة و هو خاطب من الخطّاب و لا يحلّ له أن يخلعها حتّى تكون هى الّتى تطلب ذلك منه من غير أن يضرّ بها و حتّى تقول لا أبرّ لك قسماً و لا أغتسل لك من جنابة و لأدخلنّ بيتك من تكره(5)و لأوطئنّ فراشك و لا أقيم حدود اللّه (فيك - يب) فاذا كان هذا منها فقد طاب له ما أخذ منها.
770-40723-(4) تهذيب 96/8: استبصار 316/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 141/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد بن أبى نصر عن عبدالكريم عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال ليس(6)يحلّ (له - صا) خلعها حتّى تقول لزوجها ثمّ ذكر مثل ما ذكر اصحابه(7)(ثمّ - كا - صا) قال أبو عبداللّه عليه السلام (و - كا - يب) قد كان يرخّص للنّساء فيما هو دون هذا فاذا قالت لزوجها (ذلك - كا - يب) حلّ (له - يب) خلعها و حلّ لزوجها ما أخذ منها و كانت على تطليقتين باقيتين و كان(8)الخلع تطليقة و لا يكون الكلام إلّا من عندها ثمّ قال لو كان الأمر الينا لم يكن الطّلاق إلّا للعدّة.
768-40721-(2) سماعه گويد: «از امام عليه السلام دربارۀ زنى كه از شوهرش مى خواهد كه او را طلاق خلع دهد پرسيدم حضرت فرمود: براى شوهرش جايز نيست كه او را طلاق خلع دهد تا اينكه زن بگويد به هيچ سوگند و پيمان تو وفادار نخواهم ماند (و از تو به هيچ وجه اطاعت نمى كنم) و حدود الهى را دربارۀ تو به پا نمى دارم و براى تو غسل جنابت نمى كنم و پاى ديگران را به منزل تو مى گشايم و به خانه ات كسى را مى آورم كه تو دوست ندارى.
امام افزود: اين سخنان را زن بايد بدون آنكه كسى به او آموخته باشد بگويد و خويشان و نزديكان نبايد با او سخن گفته باشند و بايد زن خودش اين سخنان را بگويد در اين صورت اگر طلاق خلع داده شد از مرد جدا مى شود و مرد آن مقدار كه بتواند از مال زن مى گيرد ولى در طلاق مبارات مرد نمى تواند تمامى مهرى را كه داده از زن باز پس گيرد.»
769-40722-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر مرد همسرش را طلاق خلع داد همسرش با يك طلاق از او جدا مى شود و مرد در رديف ديگر خواستگاران قرار مى گيرد و براى مرد جايز نيست كه زن را طلاق خلع دهد - به اين معنى كه در برابر طلاق از او چيزى بگيرد - مگر اينكه زن خودش طلاق خلع را از مرد بخواهد بدون آن كه مرد به زن ضررى برساند و زن خودش خطاب به مرد بگويد: به هيچ سوگند و پيمانى براى تو وفا نمى كنم و براى تو غسل جنابت نمى كنم و به خانه ات كسى را مى آورم كه او را دوست ندارى و يا پاى ديگران را به حريم تو مى گشايم و حدود الهى را رعايت نمى كنم اگر چنين چيزى از ناحيۀ زن گفته شد براى مرد گواراست آنچه را كه از زن - در برابر طلاق او - مى ستاند.»
770-40723-(4) ابو بصير روايت مى كند كه امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق خلع جايز نيست مگر اين كه زن به همسرش بگويد، سپس ابو بصير همان جملاتى را كه زن مى گويد و ديگر راويان در اين مورد نقل كرده اند ذكر نمود آنگاه امام صادق عليه السلام فرمود: و چنين بود كه طلاق خلع براى زنان در كمتر از اين جملاتى كه زن بگويد نيز تجويز مى شد و آن هنگام كه زن به شوهرش اين جملات را بگويد جايز است شوهر او را طلاق دهد و نيز براى شوهر آنچه را كه در برابر طلاق از زن بگيرد حلال است و اين طلاق خلع يك طلاق محسوب مى شود و زن همچنان با دو طلاق ديگر مى ماند و بايد كه اين سخنان از خود زن صادر شود. سپس امام افزود: اگر حكومت با ما بود تنها طلاق بر پايۀ عدّه واقع مى شد.»
771-40724-(5) تفسير العيّاشى 117/1: عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن المختلعة كيف يكون خلعها فقال لا يحلّ خلعها حتّى تقول و اللّه لا أبرّ لك قسماً و لا أطيع لك أمراً و لأوطينّ فراشك و لأدخلنّ عليك بغير اذنك فاذا هى قالت ذلك حلّ خلعها و حلّ له ما أخذ منها من مهرها و ما زاد و هو قول اللّه عزّ و جلّ «فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِمٰا فِيمَا اِفْتَدَتْ بِهِ» و اذا فعل ذلك فقد بانت منه بتطليقة و هى أملك نفسها إن شاءت نكحته و إن شاءت فلافان نكحته فهى عنده على ثنتين(1).
772-40725-(6) الدعائم 269/2: روينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه انّ عليّاً عليه السلام قال الخلع جائز اذا و ضعه الرّجل على موضعه و ذلك ان تقول له امرأته انّى أخاف أن لا أقيم حدود اللّه فيك فانا(2)أعطيتك كذا و كذا فيقول هو و أنا أخاف ايضاً أن لا أقيم حدود اللّه فيك فما تراضيا عليه من ذلك جاز لهما قال جعفر بن محمّد عليهما السلام اذا قالت المرأة لزوجها لا أطيع لك أمراً و لا أبرّ لك قسماً و لا أغتسل من جنابة و لأوطئنّ فراشك و لأدخلنّ عليك بغير اذنك أو تقول من القول ما تتعدّى فيه مثل هذا مفسّراً أو مجملاً أوتقول لا أقيم حدود اللّه فيك جاز له أن يخلعها على ما تراضيا عليه ممّا أعطاها و غيره يأخذ منها من ذلك ما اتّفقا عليه و يخلعها و الخلع تطليقة بائنة و ليس له عليها رجعة إلّا أن يتّفقا على عقد نكاح مستقبل فتكون عنده على مابقى من الطّلاق و ذلك لقول اللّه عزّ و جلّ «وَ لاٰ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاّٰ أَنْ يَخٰافٰا أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِمٰا فِيمَا اِفْتَدَتْ بِهِ».
773-40726-(7) تهذيب 96/8: استبصار 316/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ ابن الحكم عن زرعة (بن محمّد - يب) عن سماعة بن مهران قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام لا يجوز للرّجل أن يأخذ من المختلعة(3)حتّى تتكلّم بهذا الكلام كلّه فقال اذا قالت له لا أطيع اللّه فيك حلّ له أن يأخذ منها ما و جد.
771-40724-(5) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه طلاق خلع داده شده (در برابر پرداخت پولى طلاق داده شده است) پرسيدم كه چگونه طلاق خلع زن خواهد بود؟ حضرت فرمود: طلاق خلع زن درست نيست تا آن كه زن بگويد به خدا سوگند به هيچ سوگندى كه برايت بخورم پاى بند نخواهم بود و هيچ دستورى از تو را اطاعت نمى كنم و ديگرى را به بسترت مى آورم و بدون اجازه ات ديگرى را بر تو وارد مى سازم.
و هنگامى كه زن چنين بگويد طلاق خلع او حلال مى شود (مى توان در برابر گرفتن عوضى او را طلاق داد) و براى مرد هر چه از مهر زن بگيرد حلال مى گردد و نيز اضافه بر مهر هر چه بگيرد و اين فرموده خداوند عز و جل است كه: «گناهى بر آنها نيست كه زن، فديه و عوضى بپردازد.» چون مرد چنين كند (طلاق دهد) زن از مرد با يك طلاق جدا مى گردد و زن اختيار خود را دارد اگر بخواهد با او ازدواج مى كند و اگر بخواهد ازدواج نمى كند واگر با او ازدواج كرد اين زن با دو طلاق (باقيمانده) نزد مرد مى ماند.»
772-40725-(6) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «طلاق خلع جايز است اگر مرد طلاق را در جايگاه خودش قرار دهد و توضيح آن اين است كه زن به مرد مى گويد: من مى ترسم كه حدود الهى را دربارۀ تو به پا ندارم (و رعايت نكنم) و در نتيجه من اين اندازه به تو مى پردازم. مرد هم مى گويد من هم مى ترسم كه حدود الهى را در مورد تو رعايت نكنم در اين صورت هر چه را كه اين دو بر آن توافق كنند برايشان جايز است.
امام صادق عليه السلام فرمود: هنگامى كه زن به شوهرش بگويد: دستورت را اطاعت نمى كنم و سوگندى را برايت عملى نمى سازم و غسل جنابت نمى كنم و پاى كسى را به بسترت باز مى كنم و بدون اجازه ات ديگرى را بر تو وارد مى سازم و يا گفته اى بگويد كه در آن فراتر از حق برود مشابه اين جمله با تفسير و توضيح يا كوتاه و در بسته و به اجمال و يا بگويد: من حدود الهى را دربارۀ تو رعايت نمى كنم در اين صورت براى مرد جايز است كه زن را بر پايۀ آنچه از مهر كه به او داده يا غير مهر كه بر آن توافق كرده اند، طلاق دهد و مرد از زن هر چه راكه با هم توافق كرده اند مى گيرد و او را طلاق خلع مى دهد و خلع يك طلاق بائن است و براى مرد حق رجوع نيست مگر اينكه هر دو بر عقد ازدواج نو توافق كنند و در اين صورت زن نزد مرد با طلاقى كه باقى مانده مى ماند و اين به دليل فرموده خداوند عز و جل است كه: «و براى شما حلال نيست كه چيزى از آنچه به آنها داده ايد، پس بگيريد مگر اين كه (دو همسر) بترسند كه حدود الهى را بر پا ندارند. در اين حال اگر بترسند كه حدود الهى را رعايت نكنند، گناهى بر آنها نيست كه زن، فديه و عوضى بپردازد تا شوهر او را طلاق دهد»
773-40726-(7) سماعة بن مهران گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: براى مرد جايز نيست كه از زنى كه در برابر پرداخت عوضى از شوهرش طلاق گرفته چيزى بگيرد تا آن كه زن اين سخن را به طور كامل بگويد.
حضرت فرمود: هنگامى كه زن به مرد بگويد من از خدا در مورد تو اطاعت نمى كنم در اين صورت براى مرد حلال است كه از زن هرچه بيابد بگيرد.»
774-40727-(8) كافى 141/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير تهذيب 97/8: استبصار 316/3: الحسين بن سعيد عن محمّد ابن أبى عُمير عن جميل (بن درّاج - يب - صا) عن محمّد بن مسلم فقيه 339/3: فى رواية محمّد بن حمران عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال اذا قالت المرأة لزوجها جملة لا أطيع لك أمراً مفسّراً أو غير مفسّر(1)حلّ له ما أخذ(2)منها و ليس له عليها رجعة كافى 141/6 حميد عن ابن سماعة عن عبداللّه بن جبلة عن جميل عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال اذا قالت المرأة و اللّه لا أطيع (و ذكر مثل ما فى كا).
775-40728-(9) تهذيب 95/8: استبصار 315/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 140/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن أبى أيّوب عن محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المختلعة (هى - يب) الّتى تقول لزوجها اخلعنى(3)و أنا أعطيك ما أخذت منك و قال لا يحلّ له أن يأخذ منها شيئاً حتّى تقول و اللّه لا أبرّ لك قسماً و لا أطيع لك أمراً و لآذننّ(4)فى بيتك بغير إذنك و لأوطئنّ فراشك غيرك فاذا فعلت ذلك من غير أن يعلّمها حلّ له ما أخذ منها و كانت تطليقة بغير طلاق يتبعها فكانت(5)بائناً بذلك و كان خاطباً من الخطّاب.
776-40729-(10) المقنع 117: و أمّا الخلع فلا يكون إلّا من قبل المرأة و هى أن تقول لزوجها لا أبرّ لك قسماً و لا أطيع لك أمراً و لا أغتسل لك من جنابة و لأوطينّ فراشك غيرك و لأدخلنّ بيتك من تكرهه و لا أقيم حدود اللّه فاذا قالت هذا لزوجها فقد حلّ له ما أخذ منها و ان كان اكثر ممّا أعطاها من الصّداق و قد بانت منه و حلّت للزّواج بعد انقضاء عدّتها فقه الرّضا عليه السلام 244:
و امّا الخلع و ذكر نحوه.
777-40730-(11) فقيه 338/3: روى علىّ بن النّعمان عن يعقوب بن شعيب عن أبى عبداللّه عليه السلام انّه قال فى الخلع اذا قال له لا أغتسل لك من جنابة و لا أبرّ لك قسماً و لأوطئنّ فراشك من تكرهه فاذا قالت له هذا حلّ له أن يخلعها و حلّ له ما أخذ منها.
774-40727-(8) امام باقر عليه السلام فرمود: «هنگامى كه زن به شوهرش اين جمله را كه من از تو هيچ دستورى را اطاعت نمى كنم بگويد چه با توضيح و چه بى توضيح براى مرد هر چه را كه از زن بگيرد جايز است و حقّ رجوع به زن را ندارد.»
775-40728-(9) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه طلاق خلع مى گيرد زنى است كه به شوهرش مى گويد مرا رها ساز من به تو باز پس مى گردانم هر آنچه را كه از تو گرفته ام.
امام افزود: و شوهر نمى تواند از همسرش چيزى دريافت كند مگر آن كه زن بگويد: به خدا سوگند به هيچ عهد و سوگندى براى تو وفا نمى كنم و از تو هيچ فرمان نمى برم و بدون اجازۀ تو به ديگران اجازه ورود به خانه ات را مى دهم و پاى ديگران را به حريم تو مى گشايم و هنگامى كه زن اين سخنان را بدون آن كه كسى به او بياموزد گفت براى مرد جايز است آنچه را كه از زن - در برابر طلاق - بگيرد و اين خود يك طلاق محسوب مى شود بى آن كه نيازمند انشاء طلاق با لفظ طلاق باشد و زن با اين طلاق از مرد جدا مى شود (و مرد حق رجوع ندارد) و مرد در رديف ديگر خواستگاران مى تواند از او خواستگارى كند.»
776-40729-(10) و امّا طلاق خلع پس نمى باشد مگر از سوى زن و آن اين است كه زن به شوهرش بگويد: به هيچ سوگندى براى تو وفا نمى كنم و هيچ دستورت را اطاعت نمى كنم و براى تو غسل جنابت نمى كنم و ديگران را بر بسترت مى آورم و هر كس را كه خوش ندارى بر خانه ات وارد مى سازم و حدود الهى را رعايت نمى كنم و چون زن اين جملات را براى شوهرش گفت براى شوهر حلال است هر چه را كه از زن بگيرد گرچه بيش از مهرى باشد كه به زن داده است و زن از مرد جدا مى شود و براى ازدواج با ديگران پس از گذشت عدّه اش حلال مى گردد.
777-40730-(11) امام صادق عليه السلام در مورد طلاق خلع فرمود: «زمانى كه زن به مرد بگويد كه براى تو غسل جنابت نمى كنم و به سوگندى برايت وفا نمى كنم و كسى را كه خوش ندارى بر بسترت مى آورم در چنين صورتى براى مرد حلال است كه زن را طلاق خلع بدهد و براى او حلال است هر چه را كه از زن بگيرد.»
778-40731-(12) فقه الرّضا عليه السلام 245: فاذا نشزت المرأة كنشوز الرّجل فهو الخلع اذا كان من المرأة و حدها فهو أن لا تطيعه و هو ما قال اللّه تعالى «وَ اَللاّٰتِي تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اُهْجُرُوهُنَّ فِي اَلْمَضٰاجِعِ وَ اِضْرِبُوهُنَّ».
779-40732-(13) العوالى 392/3: روى عن يحيى بن سعيد عن عمرة بنت عبدالرّحمن انّ حبيبة بنت سهل أخبرتها (انّها - خ) كانت عند ثابت بن قيس بن شماس و انّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله خرج إلى صلوة الصبح فوجد حبيبة بنت سهل عند بابه فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله من هذه فقالت أنا حبيبة بنت سهل لا أنا و لا ثابت فلمّا جاء ثابت قال له رسول اللّه صلى الله عليه و آله هذه حبيبة قد ذكرت ماشاء اللّه أن يذكر فقالت حبيبة يا رسول اللّه كلّما أعطانى عندى فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله لثابت خذ منها فأخذ منها و جلست هى فى أهلها.
780-40733-(14) وفيه و فى رواية اُخرىٰ أنّ حبيبة بنت سهل كانت تحت قيس بن ثابت و كان يحبّها و تكرهه و كان أصدقها حديقة بين يدى النّبىّ صلى الله عليه و آله فقال لها النّبىّ صلى الله عليه و آله تعطيه الحديقة الّتى أصدقك إيّاها فقالت و أزيده فخلعها قيس على الحديقة فلمّا تمّ الخلع قال لها النّبىّ صلى الله عليه و آله اعتدّى ثمّ التفت إلى أصحابه فقال هى واحدة.
781-40734-(15) العوالى 393/3: و فى الحديث انّ النّبىّ صلى الله عليه و آله لم يأمر(1)ثابت بن قيس بلفظ الطّلاق حين خالع زوجته حبيبة بين يديه و قال لها اعتدّى ثمّ التفت إلى أصحابه و قال هى واحدة.
782-40735-(16) العوالى 144/2: روى انّ جميلة بنت عبداللّه بن أبىّ كانت تحت ثابت بن قيس بن شماس فكانت تبغضه و يحبّها فأتت رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقالت يا رسول اللّه لا أنا و (لا - ك) ثابت و لا يجمع رأسى و رأسه شىء و اللّه ما أعيب عليه فى دين و لا خلق و لكنّى أكره الكفر فى الإسلام ما أطيعه(2)بعضاً انّى رفعت جانب الخبأ فرأيته (و - ك) قد أقبل فى عدّة فاذا هو أشدّهم سواداً و أقصرهم قامة و أقبحهم وجهاً فنزلت آية الخلع و كان قد أصدقها حديقة فقال ثابت يا رسول اللّه فلتردّ علىّ الحديقة قال فما تقولين قالت نعم و أزيده قال لا الحديقة فقط فقال لثابت خذ منها ما أعطيتها و خلّ (عن - خ) سبيلها فاختلعت منه بها و هو أوّل خلع وقع فى الإسلام.
778-40731-(12) فقه الرضا عليه السلام: «زمانى كه زن ناشزه(1)گردد به سان نشوز مرد اين همان خلع است اگر تنها از زن باشد آن است كه زن از مرد اطاعت نكند و اين همان است كه خداوند متعال فرمود: «و زنانى را كه از سركشى و مخالفت شان بيم داريد، پند و اندرز دهيد (و اگر مؤثر واقع نشد) در بستر از آنها دورى كنيد (و اگر راهى جز شدّت عمل نبود) آنها را تنبيه كنيد»
779-40732-(13) رسول خدا صلى الله عليه و آله براى نماز صبح بيرون آمد ديد كه حبيبه دختر سهل بر لب در خانه اش ايستاده است رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «اين كيست؟ او گفت: من حبيبه دختر سهل هستم نه من و نه ثابت. چون ثابت آمد رسول خدا به او فرمود: اين حبيبه كه گفت آنچه خدا خواست گفته شود. حبيبه گفت: اى رسول خدا! هر چه را كه به من داده نزد من است. رسول خدا به ثابت فرمود: از وى بگير، او گرفت و حبيبه در ميان خانواده اش نشست (از منزل شوهر به ميان خانواده اش رفت).»
780-40733-(14) و در روايت ديگرى آمده كه: «حبيبه دختر سهل همسر قيس بن ثابت بود و قيس او را دوست مى داشت و حبيبه از وى بدش مى آمد و قيس باغى را پيش پيامبر صلى الله عليه و آله به وى به عنوان مهر داده بود. پيامبر به حبيبه گفت: همان باغى را كه به مهر به تو داده به او مى دهى؟ حبيبه گفت: اضافه بر آن هم به او مى دهم. قيس او را در برابر باغ، طلاق خلع داد و چون طلاق خلع كامل گشت پيامبر صلى الله عليه و آله به حبيبه گفت: عدّه نگه دار، سپس به يارانش رو كرد و فرمود: اين يك طلاق.»
781-40734-(15) در روايت است كه: «پيامبر صلى الله عليه و آله به ثابت بن قيس دستور تلفّظ به طلاق را نداد آن زمان كه همسرش حبيبه را در برابر پيامبر طلاق خلع داد و حضرت به حبيبه گفت: عدّه نگه دار آنگاه به يارانش رو كرد و فرمود: اين يك طلاق.»
782-40735-(16) روايت شده كه جميله دختر عبداللّٰه بن أبىّ همسر ثابت بن قيس بن شماس بود زن از شوهر بدش مى آمد ولى شوهر همسرش را دوست داشت زن نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت: اى رسول خدا! نه من و نه ثابت سر من و سر او را چيزى در خود جا نمى دهد به خدا سوگند من عيبى بر او در دين و خلق نمى گيرم ولى من دوست ندارم كه پس از مسلمان شدن [بر اثر مخالفت با او] كافر شوم. من به خاطر نفرتى كه از او دارم از او فرمانبردارى نمى كنم من كنار خيمه را بالا زدم ديدم كه دو همراه با گروهى مى آيد و او از همه سياه تر و از همه كوتاه تر و از همه زشت روتر است در اينجا بود كه آيۀ طلاق خلع نازل شد و ثابت باغى را به جميله مهر داده بود. ثابت گفت: اى رسول خدا! بايد كه باغ را به من بازگرداند. حضرت به جميله خطاب كرد و فرمود: تو چه مى گويى؟ جميله گفت: باشد به او اضافه هم مى دهم. حضرت فرمود: نه همان باغ فقط. پس حضرت به ثابت فرمود: آنچه را كه به او داده اى از او بگير و آزادش ساز و جميله با پرداخت باغ از ثابت طلاق خلع گرفت و اين نخستين طلاق خلعى بود كه در اسلام واقع گرديد.»
1) . نشوز يعنى مخالفت و تن ندادن به حقوق همسر چه از مرد باشد و چه از زن.
ويأتى فى الباب التّالى و ما يتلوه ما يناسب ذلك فراجع.
وفى رواية زرارة (6) من باب (3) انّ المختلعة لا تبين حتّى تتبع بالطّلاق قوله عليه السلام لا يكون الخلع حتّى تقول لا أطيع لك أمراً و لا أبرّ لك قسماً و لا أقيم لك حدّاً فخذ منّى و طلّقنى فاذا قالت ذلك فقد حلّ له أن يخلعها بما تراضيا عليه.
وفى رواية ابن سنان (8) من باب (6) انّ طلاق المختلعة بائن قوله عليه السلام الخلع لا يكون إلّا أن تقول المرأة لزوجها لا أبرّ لك قسماً و لأخرجنّ بغير اذنك و لأوطئنّ فراشك غيرك و لا أغتسل لك من جنابة أو تقول لا أطيع لك أمراً أو تطلّقنى فاذا قالت ذلك فقد حلّ له أن يأخذ منها جميع ما أعطاها.
783-40736-(1)تهذيب 101/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 142/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال المبارأة يؤخذ منها دون الصّداق و المختلعة يؤخذ منها ما شاء(1) أو ما تراضيا عليه من صداق او اكثر و انّما صارت المبارأة يؤخذ منها دون المهر و المختلعة يوخذ منها ما شاء لأنّ المختلعة تتعدّى(2)فى الكلام و تتكلّم(3)بما لا يحلّ لها.
784-40737-(2) الدعائم 270/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام انّه قال: اذا جاء النّشوز من قبل المرأة و لم يجئ من قبل الرّجل فقد حلّ للزّوج أن يأخذ منها ما اتّفقا عليه و ان جاء النّشوز من قبلهما جميعاً فأبغض كلّ واحد منهما صاحبه فلا يأخذ منها إلّا دون ما أعطاها.
785-40738-(3) الجعفريّات 108 و 113: باسناده عن علىّ عليه السلام قال اذا جاء النّشوز من قبل المرأة و لم يجئ من قبل الرّجل(4)فقد حلّ للزّوج أن يأخذ (منها - خ 113) كلّ شىء ساقه اليها الجعفريّات 113: قال على بن أبى طالب عليه السلام و أمّا المبارأة فاذا جاء النّشوز من قبل الرّجل
ارجاعات
مى آيد:
در باب بعدى و پس از آن به آنچه مناسب آن است مراجعه كنيد.
و در روايت ششم از باب سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق خلع نمى شود تا زن بگويد دستورت را اطاعت نمى كنم و به سوگندى برايت وفا نمى كنم و حدّى را برايت رعايت نمى كنم. از من بگير و مرا طلاق بده و چون چنين گويد براى مرد جايز است كه زن را در برابر هر چه كه بر آن توافق كنند، طلاق دهد.»
و در روايت هشتم از باب ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق خلع تحقّق پيدا نمى كند مگر اينكه زن به شوهرش بگويد به هيچ سوگندى برايت وفا نمى كنم و بدون اجازۀ تو بيرون مى روم و ديگران را بر بسترت وارد مى كنم و براى تو غسل جنابت نمى كنم يا مى گويد: از تو دستورى را اطاعت نمى كنم يا آن كه مرا طلاق دهى و چون چنين گويد: براى او حلال است كه از زن همۀ آنچه را كه به او داده بگيرد (همۀ مهر را).»
باب 2 توافق در خلع و مبارات
783-40736-(1) امام باقر عليه السلام فرمود: «زنى كه طلاق مبارات داده شده از او كمتر از مهر گرفته مى شود و زنى كه طلاق خلع داده شده از او هر چه كه مرد بخواهد يا هر چه را كه زن و مرد بر آن توافق كنند مى گيرد به اندازۀ مهر يا بيشتر.
و تنها زنى كه طلاق مبارات داده شده از او كمتر از مهر گرفته مى شود و زنى كه طلاق خلع داده شده از او هر چه مرد بخواهد گرفته مى شود؛ چون زنى كه طلاق خلع داده شده در سخن تجاوز مى كند و سخنى كه حلال نيست مى گويد.»
784-40737-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «زمانى كه نشوز (مخالفت) از سوى زن بيايد و از سوى مرد نباشد براى شوهر جايز است كه از زن هر چه را كه بر آن اتّفاق كرده اند بگيرد و اگر نشوز (مخالفت) از سوى هر دو باهم باشد و هر كدام از اين دو ديگرى را دشمن بدارد مرد از زن نمى گيرد مگر كمتر از آنچه را كه به زن داده است.»
785-40738-(3) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «زمانى كه نشوز و مخالفت از سوى زن باشد و از سوى مرد نباشد براى شوهر جايز است كه هر چيزى كه به زن داده است بگيرد.»
و المرأة و أبغض كلّ واحد منهما صاحبه و أراد الفرقة تبرئ المرأة الزّوج ممّا عليه و يبرئ الرّجل المرأة ممّا ساقه اليها عن المهر فيفترقان على تلك الحال و هى تطليقة ثانية(1) اذا افترقا.
786-40739-(4) تهذيب 101/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 143/6: ابى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان و أبو العبّاس محمّد بن جعفر عن أيّوب بن نوح و حميد بن زياد عن ابن سماعة جميعاً عن صفوان عن ابن مسكان عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المبارأة تقول المرأة لزوجها لك ما عليك و اتركنى او تجعل له من قبلها شيئاً فيتركها إلّا انّه يقول فان ارتجعت فى شىء فانا أملك ببضعك و لا(1)يحلّ لزوجها أن يأخذ منها إلّا المهر فما دونه.
787-40740-(5) كافى 142/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن حمّاد عن حريز عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن امرأة قالت لزوجها لك كذا و كذا و خلّ سبيلى فقال هذه المبارأة و رواه فى الوسائل عن الشّيخ ايضاً..
وتقدّم
فى رواية عمر بن يزيد (27) من باب (1) عدم انعقاد النّكاح لغير رسول اللّه صلى الله عليه و آله إلّا بمهر من ابواب المهور ج 26 قوله عليه السلام أ لا ترى أنّها اذا أمهرها مهراً ثمّ اختلعت كان له أن يأخذ المهر كاملاً فما زاد على مهر السّنّة فانّما هو نحل كما أخبرتك. وفى احاديث الباب المتقدّم ما يدلّ على ذلك. ويأتى
فى رواية ابن سنان (8) من باب (6) انّ طلاق المختلعة بائن قوله عليه السلام فاذا قالت ذلك فقد حلّ له أن يأخذ منها جميع ما أعطاها و كلّ ما قدر عليه ممّا تعطيه من مالها.
788-40741-(2)كافى 141/6: حميد بن زياد عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن جعفر بن سماعة انّ جميلاً شهد بعض أصحابنا و قد أراد أن يخلع ابنته من بعض اصحابنا فقال جميل للرّجل ما تقول رضيت بهذا الّذى أخذت و تركتها فقال نعم فقال لهم جميل قوموا فقالوا يا أبا على
786-40739-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق مبارات اين است كه زن به همسرش مى گويد: آنچه به من بدهكارى مال خودت باشد و در برابر، آن مرا رها كن يا آن كه زن از سوى خود چيزى به شوهر خويش بدهد و مرد او را رها سازد و البته مرد هم مى گويد: اگر در مالى كه به من مى دهى رجوع كنى همسرى با تو در اختيار من باشد.
امام افزود: در طلاق مبارات براى شوهر جايز نيست كه از همسرش جز به اندازۀ مهر يا كمتر، بگيرد.»
787-40740-(5) محمّد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه به شوهرش گفته اين مبلغ براى تو، مرا آزاد ساز (طلاقم بده) پرسيدم حضرت فرمود: اين مبارات است (طلاق مبارات)»
ارجاعات
گذشت:
در اين روايت بيست و هفتم از باب يكم از باب هاى مهرها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «آيا نمى بينى كه اگر مهرى به زن بدهد و سپس زن از شوهرش طلاق خلع بخواهد مرد مى تواند كه مهر و بيش از مهر السنه را بگيرد چون آن بخشش است همانگونه كه به تو گفتم.»
و در روايات باب پيشين روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
مى آيد:
در روايت هشتم از باب ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «چون زن چنين گويد براى مرد جايز است كه از زن آنچه را كه به او داده، بگيرد و هر چه را كه بر آن قدرت يابد از آنچه كه زن به او مى دهد.»
باب 3 طلاق مرد بعد از توافق خلع
788-40741-(1) جعفر بن سماعه گويد: «جميل شاهد بعضى از ياران مان بود كه مى خواست دخترش را از بعضى از ياران مان خلع كند. جميل به آن مرد گفت: نظر تو چيست آيا به آنچه گرفته اى راضى شده اى و زن را رها كرده اى؟ آن مرد گفت: آرى.
ليس تريد يتبعها الطّلاق قال لا قال و كان جعفر بن سماعة يقول يتبعها الطّلاق فى العدّة و يحتجّ برواية موسى بن بكر عن العبد الصّالح عليه السلام قال قال علىّ عليه السلام المختلعة يتبعها الطّلاق ما دامت فى العدّة(1).
789-40742-(2)تهذيب 97/8: استبصار 317/3: (علىّ بن - صا) الحسن بن علىّ (بن فضّال - يب) عن علىّ بن الحكم و إبراهيم بن أبى بكر ابن أبى سمّال(2) عن موسى بن بكر عن أبى الحسن الأوّل عليه السلام قال المختلعة و ذكر مثله.
(قال الشيخ رحمه الله بعد ذكر هذه الرّواية استدلّ من ذهب من أصحابنا المتقدّمين على صحّة ما ذهبنا إليه بقول أبى عبداللّه عليه السلام لو كان الأمر الينا لم نجز إلّا طلاق السّنّة).
790-40743-(3)تهذيب 99/8: استبصار 318/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن ابن أبى عمير عن سليمان بن خالد قال قلت أ رأيت ان هو طلّقها بعد ما خلعها أ يجوز عليها قال و َلِمَ يطلّقها و قد كفاه الخلع و لو كان الأمر الينا لم نجز طلاقاً.
791-40744-(4)كافى 143/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد ابن اسماعيل قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام عن المرأة تبارئ زوجها أو تختلع منه بشاهدين على طهر من غير جماع هل تبين منه فقال اذا كان ذلك على ما ذكرت فنعم قال قلت قد روى لنا انّها لا تبين منه حتّى يتبعها الطّلاق قال فليس ذلك اذا خلع فقلت تبين منه قال نعم.
792-40745-(5)تهذيب 98/8: استبصار 318/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن اسماعيل بن بزيع قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام عن المرأة تبارئ زوجها أو تختلع منه بشهادة شاهدين على طهر من غير جماع هل تبين منه بذلك أو هى امرأته ما لم يتبعها بالطّلاق فقال تبين منه و إن شاءت(3) ان يردّ إليها ما أخذ منها و تكون امرأته فعلت(4) فقلت(5) انّه قد روى (لنا - يب) انّها لا تبين (منه - يب) حتّى يتبعها بالطّلاق قال ليس ذلك إذا(6)خلع فقلت تبين منه قال نعم - حمله الشيخ رحمه الله على التّقيّة.
راوى گويد: جعفر بن سماعه مى گفت: بايد در پى خلع، طلاق در زمان عدّه بيايد و به روايت موسى بن بكر از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام احتجاج و استدلال مى كرد.
راوى گويد: حضرت على عليه السلام مى فرمود: زنى كه درخواست خلع از شوهرش مى كند تا در عدّه است بايد در پى خلع طلاق داده شود.»
789-40742-(2) موسى بن بكر از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام روايت كرده كه حضرت فرمود: «زنى كه طلاق خلع مى گيرد... و مانند روايت پيشين را ذكر كرده است.»
شيخ طوسى قدس سره پس از ذكر اين روايت گويد: «ياران پيشين ما بر صحّت نظرى كه ما پذيرفته ايم به فرموده امام صادق عليه السلام استدلال كرده اند كه اگر حكومت با ما بود ما جز طلاق سنّت را اجازه نمى كرديم.»
790-40743-(3) سليمان بن خالد گويد: «گفتم: آيا جايز است مردى همسرش را بعد از طلاق خلع دوباره طلاق دهد؟ امام عليه السلام فرمود: چرا دوباره طلاق دهد، همان طلاق خلع كافى است. اگر اختيار در دست ما بود ما طلاق دوّم را اجازه نمى داديم.»
791-40744-(4) محمّد بن اسماعيل گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ زن كه با دو شاهد در طهر غير مواقعه درخواست طلاق مبارات و يا طلاق خلع از همسرش مى كند پرسيدم كه آيا اين زن از همسرش جدا مى شود؟ حضرت فرمود: اگر اين به گونه اى باشد كه تو گفتى آرى. گفتم: براى ما روايت شده كه اين زن از شوهرش جدا نمى شود تا آن كه طلاق در پى آن باشد (طلاق داده شود). حضرت فرمود: اين نيست در هنگامى كه مرد زن را خلع كند. گفتم: زن از مرد جدا مى شود؟ حضرت فرمود: آرى.»
792-40745-(5) محمّد بن اسماعيل بن بزيع گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ زنى كه با حضور دو شاهد در طهر غير مواقعه درخواست طلاق مبارات و يا خلع از شوهرش مى كند، پرسيدم كه آيا زن از اين مرد با اين كار جدا مى شود يا اينكه وى زن او محسوب مى شود تا زمانى كه طلاق داده نشده؟ حضرت فرمود: آن زن از اين شوهرش جدا مى شود و اگر بخواهد مرد هر چه را كه از او گرفته به او برگرداند و زن همسر مرد باشد چنين كند.
گفتم: براى ما روايت شده كه اين زن از شوهرش جدا نمى شود تا پس از آن طلاق داده شود.
حضرت فرمود: اگر مرد زن را خلع كند اينگونه نيست. گفتم: زن از مرد جدا مى شود؟ حضرت فرمود: آرى.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر تقيّه حمل كرده است.
793-40746-(6) تهذيب 98/8: استبصار 318/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن اسماعيل (بن بزيع - صا) عن صفوان عن موسى (بن بكر - صا) عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال لا يكون الخلع حتّى تقول لا أطيع لك أمراً و لا أبرّ لك قسماً و لا أقيم لك حدّاً فخذ منّى و طلّقنى فاذا قالت ذلك فقد حلّ له أن يخلعها بما تراضيا عليه من قليل أو كثير و لا يكون ذلك إلّا عند سلطان فاذا فعلت ذلك فهى أملك بنفسها من غير أن يسمّى طلاقاً.
794-40747-(7) قرب الاسناد 154: السّندي بن محمّد البزّاز عن أبى البخترى عن جعفر بن محمّد عن أبيه عليهما السلام انّ عليّاً عليه السلام كان يقول فى المختلعة انّها تطليقة واحدة.
وتقدّم فى باب (1) انّه متى يصحّ الخلع من أبوابه ج 27 ما يناسب الباب فراجع.
ويأتى فى باب (5) انّ الخلع أو المبارأة لا يكون إلّا على طهر ما يناسب ذلك
وفى رواية ابن سنان (8) من باب (6) انّ طلاق المختلعة بائن قوله عليه السلام فاذا تراضيا على ذلك طلّقها على طهر بشهود فقد بانت منه بواحدة.
وفى رواية ابن سنان (1) من باب (8) انّ عدّة المختلعة كعدّة المطلّقة قوله عليه السلام و خلعها طلاقها.
وفى رواية أبى بصير (4) مثله.
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (2):229: «وَ لاٰ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاّٰ أَنْ يَخٰافٰا أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ يُقِيمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِمٰا فِيمَا اِفْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ».
795-40748-(1)العقاب 336: باسناده المتقدّم فى باب (6) تأكّد استحباب عيادة المريض ج 3 عن أبى هريرة و ابن عبّاس قالا خطبنا رسول اللّه صلى الله عليه و آله قبل وفاته (الى أن قال) و من أضرّ بامرأة حتّى تفتدى منه نفسها لم يرضَ اللّه تعالى له بعقوبة دون النّار لانّ اللّه تعالى يغضب للمرأة كما يغضب لليتيم (الى أن قال) و ايّما امرأة اختلعت(1) من زوجها لم تزل فى لعنة اللّه
1) . اهزئت - خ.
793-40746-(6) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق خلع نمى شود تا آن كه زن بگويد: دستور تو را اطاعت نمى كنم و به سوگندى كه برايت بخورم وفا نمى كنم و حدّى را برايت به پا نمى دارم پس از من بگير و مرا طلاق بده و چون زن چنين بگويد براى مرد حلال است كه او را در برابر مال كم يا زيادى كه بر آن توافق كرده اند خلع كند و اين تنها نزد حاكم بايد باشد و چون زن چنين كرد او اختيار خويش را دارد بدون اينكه طلاقى را نام ببرد.»
794-40747-(7) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد زنى كه طلاق خلع گرفته مى فرمود: «اين يك طلاق است.»
ارجاعات
گذشت:
در باب يكم از باب هاى طلاق خلع مناسب اين باب مراجعه كنيد.
مى آيد:
در باب پنجم مناسب آن.
و در روايت هشتم از باب ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه هر دو بر اين توافق كنند مرد زن را در حال طهر همراه با شاهدان طلاق مى دهد و زن از مرد يك بار جدا مى شود.»
و در روايت يكم از باب هشتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «خلع زن همان طلاق اوست.»
و در روايت چهارم مانند آن.
باب 4 حرمت ضرر رسانى به زوجه
خداوند تعالى مى فرمايد:
و براى شما حلال نيست كه چيزى از آن چه به آنها داده ايد، پس بگيريد مگر اين كه (دو همسر) بترسند كه حدود الهى را برپا ندارند.
در اين حال اگر بترسيد كه حدود الهى را رعايت نكنند، گناهى بر آنها نيست كه زن، فديه و عوضى بپردازد تا شوهر او را طلاق دهد اينها حدود الهى است؛ از آن تجاوز نكنيد و هر كس از حدود الهى تجاوز كند، ستمكار است.(1)
795-40748-(1) ابو هريره و ابن عباس گويند: «رسول خدا صلى الله عليه و آله پيش از وفاتش براى مان خطبه خواند... تا آن كه گويد: و هر كس كه به زنى ضرر رسانى كند تا زن خودش را از دست مرد خلاص كند خداوند متعال به كيفرى جز آتش براى او راضى نمى شود چون خداوند متعال براى حمايت از زن غضب مى كند آن گونه كه
1) . بقره 229/2.
وملائكته و رسله و النّاس أجمعين حتّى اذا نزل بها ملك الموت قال لها أبشرى بالنّار و اذا كان يوم القيامة قيل لها ادخلى النّار مع الداخلين ألا و انّ اللّه تعالى و رسوله بريئان من المختلعات بغير حقّ ألا و انّ اللّه عزّ و جلّ و رسوله بريئان ممّن أضرّ بامرأة حتّى تختلع منه البحار 164/104: اعلام الدين عن النّبىّ صلى الله عليه و آله قال ايّما امرأة اختلعت من زوجها (و ذكر نحوه بتقديم و تأخير).
796-40749-(2) الدعائم 270/2: عن جعفر بن محمّد عليه السلام انّه قال: الخلع ان يتداعىٰ الزّوجان إلى الفرقة على غير ضرر من الزّوج بامرأته على ان تعطيه شيئاً من بعض ما أعطاها أو تضع عنه شيئاً ممّا لها عليه فتبرئه منه به أو على غير ذلك و ذلك إذا لم تتعدّ فى القول و لا يحلّ له أن يأخذ منها إلّا دون ما أعطاها و ان تعدّت فى القول و افتدتْ منه من غير ضرر منه لها بما أعطاها و فوق ما أعطاها فذلك جائز.
وتقدّم
فى رواية ثوبان (17) من باب (1) انّ اللّه تعالى يبغض الطّلاق من أبوابه ج 27 قوله أيّما امرأة سألت زوجها الطّلاق من غير بأس فحرام عليها رائحة الجنّة (و رواه فى العوالى و روضة الواعظين و مجمع البيان أيضاً).
وفى رواية أبى الصّباح (3) من باب (1) انّه متى يصحّ الخلع من أبوابه ج 27 قوله عليه السلام و لا يحلّ له أن يخلعها حتّى تكون هى الّتى تطلب ذلك منه من غير أن يضرّبها.
797-40750-(1) تهذيب 100/8: علىّ بن الحسن عن أخويه عن أبيهما عن محمّد بن عبداللّه عن عبداللّه بن بكير عن محمّد بن مسلم و أبى بصير قال قال أبو عبداللّه عليه السلام لا اختلاع إلّا على طهر من غير جماع.
798-40751-(2) تهذيب 100/8 و 102: استبصار 317/3 و 319: علىّ بن الحسن (بن فضّال - صا 319) عن أحمد بن الحسن عن محمّد بن عبداللّه عن علىّ بن حديد عن بعض أصحابنا
در حمايت از يتيم غضب مى كند... تا آن كه گويد: و هر زنى كه از شوهرش طلاق خلع بگيرد پيوسته در لعنت خدا و رسول او و همۀ مردم است تا آن كه فرشتۀ مرگ بر او فرود آيد و به او بگويد كه بشارت باد بر تو به آتش و هنگامى كه روز قيامت شود به آن زن گفته مى شود همراه با ديگران كه وارد آتش مى شوند به آتش درآ.»
آگاه باش كه خداوند متعال و رسول او از زنانى كه به ناحق طلاق خلع مى گيرند بيزارند آگاه باش كه خداوند عز و جل و رسولش از هر كس كه به زنى آزار و ضرر رساند تا او از وى تقاضاى طلاق خلع كند بيزارند.»
796-40749-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق خلع اين است كه زن و مرد يكديگر را بدون اينكه مرد به زنش آزارى برساند به جدايى بخوانند بر اين پايه كه زن برخى از آنچه را كه به او داده به او بدهد و يا زن از حقّى كه بر مرد دارد چيزى را از دوش مرد بردارد و با اين كار مرد را از آن برى الذمه سازد و يا به گونه اى ديگر و اين در صورتى است كه زن در گفتار تجاوزى نكند و براى مرد حلال نيست كه از زن جز كمتر از آنچه را كه به او داده بگيرد و اگر زن در گفتار از حدّ تجاوز كند و بى آن كه مرد، آزارى براى او داشته باشد براى خود به او فديه دهد و بالاتر از آنچه مرد به او داده به مرد بدهد اين جايز است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت هفدهم از باب يكم از باب هاى طلاق اين گفته كه: «هر زنى كه از شوهرش بدون جهت طلاق بخواهد بر آن زن بوى بهشت حرام است.»
و در روايت سوّم از باب يكم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «براى مرد حلال نيست كه زن را خلع كند تا آن كه خود زن اين خلع را از مرد بخواهد بدون اينكه مرد به او آزارى برساند.»
باب 5 شرايط خلع و مبارات
797-40750-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «خلعى نيست مگر اينكه زن در طهر غير مواقعه باشد.»
798-40751-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «خلع يك طلاق بائن است و رجوع ندارد و زراره گويد: خلع نمى شود
عن أبى عبداللّه عليه السلام و عن زرارة و محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الخلع(1)تطليقة بائنة و ليس لها(2)رجعة (و - خ) قال زرارة لا يكون إلّا على مثل(3)موضع الطّلاق إمّا طاهراً و إمّا حاملاً بشهود.
799-40752-(3) كافى 143/6: محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان و أبو علىّ الأشعرى عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام هل يكون خلع أو مبارأة إلّا بطهر فقال لا يكون إلّا بطهر.
800-40753-(4) الدعائم 270/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال لا يكون الخلع و المبارأة إلّا فى طهر من غير جماع كما يكون الطّلاق و التّخيير و بشهادة شاهدين (عدلين - ك).
801-40754-(5) كافى 143/6: (محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان و أبو علىّ الأشعري عن محمّد بن عبدالجبّار جميعاً عن - معلّق) صفوان عن عبداللّه بن مسكان عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام و صفوان عن عنبسة بن مصعب عن سماعة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يكون طلاق و لا تخيير و لا مبارأة إلّا على طهر من غير جماع بشهود.
802-40755-(6) كافى 143/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن العلاء عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال قال لا طلاق و لا خلع و لا مبارأة و لا خيار إلّا على طهر من غيرجماع.
803-40756-(7) تهذيب 102/8: علىّ بن الحسن عن يعقوب بن يزيد عن محمّد ابن أبى عمير عن جميل عن زرارة و محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال لا مبارأة إلّا على طهر من غير جماع بشهود.
وتقدّم فى
رواية الحسن بن زياد (6) من باب (4) الصيغ الّتى يقع بها الطّلاق من أبوابه ج 27 قوله عليه السلام و لا يكون طلاق و لا خلع و لا مبارأة و لا تخيير إلّا على طهر من غير جماع بشهادة شاهدين. و فى أحاديث باب (8) انّه لا طلاق إلّا على السّنّة ما يدلّ على ذلك فراجع.
مگر در مشابه همان موردى كه طلاق قرار مى گيرد يا بايد زن پاك باشد و يا حامله و بايد كه همراه با شاهدان باشد.»
799-40752-(3) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «از امام صادق عليه السلام پرسيدم: آيا خلع و مبارات جز با پاكى مى شود؟ حضرت فرمود: جز با پاكى نمى شود.»
800-40753-(4) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «خلع و مبارات جز در طهر غير مواقعه نمى شود همان گونه كه طلاق و تخيير (مخيّر سازى زن در اينكه بماند يا برود) اين چنين است و بايد كه همراه با دو شاهد باشد.»
801-40754-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق و تخيير و مبارات جز در طهر غير مواقعه همراه با شاهدان نمى شود.»
802-40755-(6) امام باقر عليه السلام فرمود: «طلاق، خلع، مبارات و خيار (واگذارى زندگى و جدايى به زن از سوى مرد) نيست مگر در طهر غير مواقعه.»
803-40756-(7) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «طلاق مبارات جز در طهر غير مواقعه با حضور شاهدان تحقّق نمى يابد.»
ارجاعات
گذشت:
و در روايت ششم از باب چهارم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «طلاق، خلع، مبارات و تخيير تحقّق نمى يابد مگر در طهر غير مواقعه و با حضور شاهدان.»
در روايات باب هشتم از باب هاى طلاق روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد مراجعه كنيد.
وفى رواية حمران (2) من باب (10) انّه هل يشترط فى صحّة الطّلاق معرفة الشّاهدين للرّجل و المرأة قوله عليه السلام لا يكون خلع و لا تخيير و لا مبارأة إلّا على طهر من المرأة من غير جماع و شاهدين يعرفان الرّجل و يريان المرأة.
وفى رواية ابن بزيع (5) من باب (3) انّ المختلعة لا تبين حتّى تتبع بالطّلاق من ابواب الخلع ج 27 قوله المرأة تبارئ زوجها أو تختلع منه بشهادة شاهدين على طهر من غير جماع هل تبين منه بذلك او هى امرأته ما لم يتبعها بالطّلاق فقال عليه السلام تبين منه.
ويأتى
فى رواية ابن سنان (8) من باب (6) انّ طلاق المختلعة بائن قوله عليه السلام لا خلع و لا مبارأة و لا تخيير إلّا على طهر من غير جماع بشهادة شاهدين عدلين.
وفى رواية علىّ بن جعفر (1) من باب (11) انّ من خاف ان يأخذ السّلطان منه ما أخذه من المبارأة فليشهد عليها قوله عليه السلام فليشهد شهوداً على مبارأته ايّاها.
804-40757-(1) كافى 141/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل عن محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الخلع و المبارأة تطليقة بائن و هو خاطب من الخطّاب.
805-40758-(2) الدعائم 288/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام انّه قال: الخلع تطليقة بائنة و تعتدّ المختلعة فى بيتها كما تعتدّ المطلّقة إلّا انّه لا رجعة له عليها إلّا برضاها فان اتّفقا على الرّجعة عَقَدا نكاحاً مستقبلاً.
806-40759-(3) كافى 144/6: حميد عن الحسن عن جعفر بن سماعة عن داود ابن سرحان عن أبى عبداللّه عليه السلام فى المختلعة قال عدّتها عدّة المطلّقة و تعتدّ فى بيتها و المختلعة بمنزلة المبارئة.
807-40760-(4) كافى 141/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن بعض اصحابه عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى المختلعة انّها لا تحلّ له حتّى تتوب من قولها الّذى قالت له عند الخلع.
و در روايت دوّم از باب دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «خلع، تخيير و مبارات نمى شود مگر در طهر غير مواقعه و با دو شاهد كه مرد را بشناسند و زن را ببينند.»
و در روايت پنجم از باب سوّم از باب هاى خلع اين گفته كه: «زن درخواست مبارات با شوهرش و يا خلع از شوهرش را با دو شاهد در طهر غير مواقعه مى كند آيا با صرف اين كار از شوهرش جدا مى شود يا اينكه همسر او محسوب مى شود مادامى كه طلاق در پى نداشته باشد؟ حضرت فرمود: زن از مرد جدا مى شود.»
مى آيد:
در روايت هشتم از باب ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «خلع، مبارات و تخيير نيست مگر در طهر غير مواقعه با حضور دو شاهد عادل.»
و در روايت يكم از باب يازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بايد شاهدان بر اينكه مرد زن را مبارات كرده شهادت دهند.»
باب 6 طلاق خلع و مبارات بائن است
804-40757-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق خلع و مبارات يك طلاق بائن محسوب مى شود و مرد همانند ساير خواستگاران مجدّداً مى تواند خواستگارى كند.»
805-40758-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق خلع يك طلاق بائن است و زنى كه خلع شده در خانه اش عدّه نگه مى دارد آن گونه كه زن مطلّقه عدّه نگه مى دارد با اين تفاوت كه مرد حق رجوع به زن را ندارد مگر با رضايت زن واگر بر رجوع توافق كردند ازدواج نو مى بندند.»
806-40759-(3) امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه طلاق خلع گرفته است فرمود: «عدّۀ وى همانند عدّۀ زن مطلّقه است و بايد كه در خانۀ خويش عدّه نگه دارد.
امام افزود: زنى كه طلاق خلع گرفته است همانند زنى است كه با شوهر خويش مبارات كرده است.»
807-40760-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه طلاق خلع گرفته براى شوهرش حلال نمى شود مگر آن كه از آنچه به شوهرش در هنگام خلع گفته توبه كند.»
808-40761-(5) تهذيب 100/8: علىّ بن الحسن عن العبّاس بن عامر عن ابان بن عثمان عن فضل أبى العبّاس عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المختلعة ان رجعت فى شىء من الصّلح يقول لأرجعنّ فى بضعك(1).
809-40762-(6) المقنع 117: و قد بانت (المختلعة) منه و حلّت للزّواج بعد انقضاء عدّتها و حلّ له أن يتزوّج أختها من ساعته و يقول ان رجعتِ فى شىء ممّا و هبتنيه فأنا أملك ببضعكِ فان هو راجعها ردّ عليها ما أخذ منها و هى على تطليقتين و كان الخلع له تطليقة واحدة و عدّتها عدّة المطلّقة و لا تخرج من بيتها حتّى تنقضى عدّتها و اذا طلّقها فليس لها متعة و لا سكنىٰ و لا نفقة و أمّا المبارأة فهى أن تقول المرأة لزوجها طلّقنى و لك ما لى عليك فيتركها إلّا انّه يقول على انّكِ ان رجعتِ علىّ بشىء ممّا و هبته لى فأنا أملك ببضعكِ.
810-40763-(7) فقه الرّضا عليه السلام 244: و أمّا المبارأة فهو ان تقول لزوجها طلّقنى و لك ما عليك فيقول لها على انّكِ ان رجعتِ فى شىء ممّا و هبته لى فأنا أملك ببضعك فيطلّقها على هذا.
811-40764-(8) تفسير علىّ بن إبراهيم 75: حدّثنى أبى عن ابن أبى عمير عن ابن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الخلع لا يكون إلّا ان تقول المرأة زوجها لا أبرّ لك قسماً و لأخرجنّ بغير اذنك و لأوطينَّ فراشك غيرك و لا أغتسل لك من جنابة أو تقول لا أطيع لك أمراً أو تطلّقنى فاذا قالت ذلك فقد حلّ له أن يأخذ منها جميع ما أعطاها و كلّ ما قدر عليه ممّا تعطيه من مالها فاذا تراضيا على ذلك طلّقها على طهر بشهود فقد بانت منه بواحدة و هو خاطب من الخطّاب فان شائت تزوّجته و ان شائت لم تفعل فان تزوّجها فهى عنده على اثنتين باقيتين و ينبغى له ان يشترط عليهاكما اشترط صاحب المبارئة ان ارتجعتِ فى شىء ممّا أعطيتِنى فأنا أملك ببضعكِ و قال لا خلع و لا مبارأة و لا تخيير إلّا على طهر من غير جماع بشهادة شاهدين عدلين و المختلعة إذا تزوّجت زوجاً آخر ثمّ طلّقها تحلّ للأوّل أن يتزوّج بها و قال لا رجعة للزّوج على المختلعة و لا المبارئة إلّا أن يبدو للمرأة فيردّ عليها ما أخذ منها.
1) . البضع: النكاح عن ابن السّكّيت. و المباضعة: المجامعة و البضع مهر المرأة. و البضع: الطّلاق. و البضع: ملك الولىّ للمرأة - اللسان. و قد اختلف النّاس فى البضع فقال قوم هو الفرج و قال قوم هو الجماع و قد قيل هو عقد النّكاح - اللسان 14/8.
808-40761-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه طلاق خلع گرفته است اگر از مصالحه اى كه با شوهر كرده رجوع كند مرد هم مى گويد من به زناشويى با تو رجوع مى كنم.»
809-40762-(6) در المقنع روايت شده است كه: «زنى كه طلاق خلع گرفته از شوهرش جدا مى شود و براى ازدواج با ديگران پس از گذشت عدّه اش حلال مى گردد و براى اين مرد حلال است كه خواهر آن زن را همان دم بگيرد و مرد خطاب به زن مى گويد: در مورد چيزى كه به من بخشيده اى رجوع كنى مباشرت جنسى با تو اختيارش با من است و در صورتى كه مرد به زن رجوع كند هر چه را كه از زن گرفته به او باز گرداند و زن در اين صورت با دو طلاق باقيمانده است و خلع يك طلاق براى او محسوب مى شود و عدّۀ چنين زنى عدّۀ زن مطلّقه است.
و اين زن از خانه اش بيرون نمى رود تا عدّه اش بگذرد و هنگامى كه مرد اين زن را طلاق دهد براى اين زن بهره مندى از اموال مرد نيست و نيز سكنى و نفقه نيست و امّا مبارات اين است كه زن به شوهرش بگويد مرا طلاق بده و همۀ حقوقم را به تو مى دهم و مرد او را رها مى كند و تنها به زن مى گويد كه اگر تو در مورد آنچه كه به من بخشيده اى رجوع كنى مباشرت جنسى با تو در اختيار من باشد.»
810-40763-(7) فقه الرضا عليه السلام: «مبارات اين است كه زن به شوهرش بگويد تو مرا طلاق ده و همۀ حقوقى كه بر تو است براى تو باشد و مرد هم به زن بگويد با اين شرط كه اگر تو نسبت به چيزى كه از آنچه به من بخشيده اى رجوع كنى مباشرت جنسى با تو براى من باشد و او را بر اين پايه طلاق دهد.»
811-40764-(8) امام صادق عليه السلام فرمود: «خلع تحقّق پيدا نمى كند مگر اينكه زن به شوهرش بگويد من به سوگندى براى تو وفادار نمى مانم و بدون اذن تو از خانه بيرون مى روم و ديگرى را بر بستر تو مى آورم و براى تو از جنابت غسل نمى كنم و يا بگويد كه: دستورى براى تو اطاعت نمى كنم مگر اينكه مرا طلاق دهى و چون زن چنين گويد براى اين مرد حلال است كه هر چه را به زن داده از او بگيرد و نيز بگيرد هر اندازه كه بتواند زن از مالش به او بدهد و چون بر اين كار توافق كردند مرد زن را در طهر همراه شاهدان طلاق مى دهد و زن به يك طلاق از مرد جدا مى شود و مرد يك خواستگار از خواستگاران است پس اگر زن خواست با او ازدواج مى كند و اگر خواست ازدواج نمى كند و زن نزد مرد با دو طلاق باقيمانده است.
و براى مرد شايسته است آنگونه كه صاحب مبارات (زنى كه مبارات كرده) شرط كرده بود، با زن اين شرط بنمايد كه اگر در مورد چيزى از بخششت رجوع كنى مباشرت جنسى با تو در اختيار من باشد.
و حضرت فرمود: خلع، مبارات و تخيير تحقّق نمى يابد مگر در طهر غير مواقعه همراه شهادت دو شاهد عادل.
و زنى كه طلاق خلع گرفته اگر با شوهرى ديگر ازدواج كند سپس شوهر دوّم او را طلاق دهد براى شوهر اوّل حلال مى شود كه با او ازدواج كند.
و حضرت فرمود: شوهر حقّ رجوع به همسر خلع شده اش را ندارد و نيز به همسرش كه طلاق مبارات گرفته است مگر اينكه زن تصميم جديدى بگيرد و هر چه را كه مرد از زن گرفته به او برگرداند.»
وتقدم فى باب (21) حرمة الجمع بين الأختين من أبواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 ما يناسب ذلك. وفى
رواية حمران (2) من باب (10) هل يشترط فى صحّة الطّلاق معرفة الشّاهدين من أبواب الطّلاق ج 27 قوله عليه السلام و أمّا الخلع و المبارأة فانّه يلزمها إذا أشهدت على نفسها بالرّضا فيما بينها و بين زوجها (إلى أن قال عليه السلام) و كانت تطليقة بائنة لا رجعة له عليها.
وفى باب (30) أنّ من طلّق زوجته رجعيّاً لم يجز له تزويج أختها من أبواب العِدَد ج 27 ما يدلّ على ذلك فراجع. وفى
رواية أبى الصّباح (3) من باب (1) أنّه متى يصحّ الخلع من أبواب الخلع ج 27 قوله عليه السلام إذا خلع الرّجل امرأته فهى واحدة بائنة و هو خاطب من الخطّاب.
وفى رواية أبى بصير (5) قوله عليه السلام و إذا فعل ذلك فقد بانت منه بتطليقة و هى (أى المختلعة) أملك بنفسها.
ويأتى
فى رواية يزيد (9) من باب (53) ثبوت التّوارث بين الزّوجين فى العدّة الرّجعيّة من أبواب الميراث ج 29 قوله عليه السلام لا ترث المختلعة و المخيرّة و المبارئة و المستأمرة (إلى أن قال عليه السلام) لأنّ العصمة قد انقطعت فيما بينهنّ و بين أزواجهنّ من ساعتهنّ فلا رجعة لأزواجهنّ.
وفى رواية محمّد بن قاسم (10) قوله عليه السلام لا ترث المختلعة و لا المبارأة و لا المستأمرة فى طلاقها من الزّوج (الى أن قال) لانّ العصمة قد انقطعت منهنّ و منه.
812-40764-(1) كافى 144/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ (عن أبى عبداللّه عليه السلام - ئل) قال المختلعة لا تمتّع.
813-40765-(2) كافى 144/6: عدة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد عن عبدالكريم عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا تمتّع المختلعة.
814-40766-(3) فقيه 339/3: سئل (أى أبو عبداللّه عليه السلام) عن المختلعة أ لها متعة فقال لا.
ارجاعات
گذشت:
در باب بيست و يكم از باب هاى طلاق فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و امّا خلع و مبارات براى زن ثابت مى شود زمانى كه زن عليه خويش به رضايت بين خود و شوهرش گواهى دهد... تا آن كه گويد:
و آن يك طلاق بائن است كه مرد حقّ رجوع به زن را ندارد.»
و در روايت دوم از باب دهم فرموده معصوم عليه السلام كه: «طلاق خلع و مبارات نياز به شهادت شهود مبنى بر رضايت زن و شوهر بر طلاق از يكديگر دارند و چنين طلاقى بائن است كه هيچ رجوعى به زوجه براى زوج نيست.»
و در باب سى ام از باب هاى عدّه ها روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد مراجعه كنيد.
و در روايت سوّم از باب يكم از باب هاى خلع فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد همسرش را طلاق خلع دهد آن يك طلاق بائن محسوب مى شود، مرد يكى از خواستگاران است.»
و در روايت پنجم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد چنين كند زن از مرد با يك طلاق جدا مى شود و زن مختلعه اختيار خويش را دارد.»
مى آيد:
در روايت نهم از باب پنجاه و سوّم از باب هاى ميراث فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن مختلعه و زنى كه اختيار طلاقش به او واگذار شده و زنى كه طلاق مبارات گرفته و زنى كه اختيار طلاقش را از شوهر گرفته ارث نمى برد... تا آن كه گويد: چون پيوند بين اين زنان و شوهرشان همان ساعت قطع شده است و شوهران شان حقّ رجوع ندارند.»
و در روايت دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زنى كه طلاق خلع گرفته و زنى كه طلاق مبارات گرفته و زنى كه اختيار طلاق را از شوهر گرفته ارث نمى برد... تا آن كه گويد: چون پيوند ميان آنان و شوهر قطع شده است.»
باب 7 اثر مالى طلاق خلع بر زوجه
812-40765-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه طلاق خلع گرفته بهره مند از مال نمى شود.» (مالى كه به زن مطلّقه از سوى شوهر داده مى شود به زنى كه طلاق خلع گرفته داده نمى شود.)
813-40766-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه طلاق خلع گرفته است بهره مند از مال نمى شود.» (مالى كه به زن مطلّقه از سوى شوهر داده مى شد به زنى كه طلاق خلع گرفته داده نمى شود.)
814-40767-(3) از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه طلاق خلع گرفته سؤال شد كه آيا وى از اموال مرد بهره مند مى شود؟ حضرت فرمود: «نه.»
815-40767-(4) كافى 144/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن البرقىّ عن أبى(1) البخترى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قال أمير المؤمنين عليه السلام لكلّ مطلّقة متعة إلّا المختلعة فانّها اشترت نفسها.
816-40768-(5) الجعفريّات 113: باسناده عن علىّ بن الحسين عن أبيه أنّ عليّاً عليه السلام كان يقول لكلّ مطلّقة متعة إلّا المختلعة.
وتقدّم
فى رواية ابن علوان (26) من باب (35) أنّ من طلّق امرأته قبل الدّخول و لم يسمّ لها مهراً يمتّعها من ابواب المهور ج 26 قوله عليه السلام لكلّ مطلّقه متعة إلّا المختلعة.
وفى رواية ابن سنان (1) من الباب التّالى قوله هل تمتّع (المختلعة) بشىء قال عليه السلام لا.
817-40770-(1)كافى 144/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة المختلعة عدّة المطلّقة و خلعها طلاقها قال و سألته هل تمتّع بشىء قال لا.
818-40771-(2)تهذيب 136/8: استبصار 336/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 144/6: حميد (بن زياد - صا) عن (الحسن عن جعفر بن سماعة)(2) عن داود بن سرحان عن أبى عبداللّه عليه السلام فى المختلعة قال عدّتها عدّة المطلّقة و تعتدّ بيتها و المختلعة بمنزلة المبارئة.
819-40772-(3) تهذيب 136/8: استبصار 336/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 144/6:
الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ (الوشّاء - كا) عن أبان عن زرارة قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن عدّة المختلعة كم هى قال عدّة المطلّقة و لتعتدّ فى بيتها و المبارئة بمنزلة المختلعة.
820-40773-(4) كافى 144/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن عبدالكريم عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة المختلعة مثل عدّة المطلّقة و خلعها طلاقها.
815-40768-(4) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هر زن مطلّقه اى حقّ دارد كه از سوى شوهر از مالى بهره مند گردد مگر زنى كه طلاق خلع گرفته است، چرا كه اين زن خويش را خريدارى كرده است.»
816-40769-(5) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هر زن مطلّقه اى از اموال مرد بهره مند مى شود (استحباباً چيزى به او داده مى شود) جز زنى كه طلاق خلع گرفته است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت بيست و ششم از باب سى و پنجم از باب هاى مهرها فرموده امام معصوم عليه السلام كه:
«براى هر زن مطلّقه بهره مندى از اموال مرد است مگر زنى كه طلاق خلع داده شده است.»
و در روايت يكم از باب بعدى اين گفته كه: «آيا زنى كه طلاق خلع گرفته از اموال مرد بهره مند مى شود؟ حضرت فرمود: نه.»
باب 8 عده در طلاق خلع و مبارات
817-40770-(1) عبداللّٰه بن سنان گويد: «امام صادق عليه السلام فرمود: عدّۀ زنى كه طلاق خلع گرفته همانند عدّۀ زن مطلّقه است و خلع زن طلاق محسوب مى شود.
عبداللّٰه بن سنان گويد: پرسيدم آيا به زنى كه طلاق خلع گرفته است از سوى شوهر مالى داده مى شود؟ حضرت فرمود: نه.»
818-40771-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه طلاق خلع گرفته است همانند عدّۀ زن مطلّقه است و بايد كه در خانۀ خويش عدّه نگه دارد.
امام افزود: زنى كه طلاق خلع گرفته است همانند زنى است كه با شوهر خويش مبارات كرده است. (طلاق مبارات گرفته است)»
819-40772-(3) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام پرسيدم: زنى كه طلاق خلع گرفته است عدّه اش چه اندازه است؟ حضرت فرمود: همانند عدّۀ زن مطلّقه است و بايد كه در خانه اش عدّه نگه دارد.
امام افزود: و زنى كه با شوهرش مبارات كرده است همانند زنى است كه طلاق خلع گرفته است.»
820-40773-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه طلاق خلع گرفته به سان عدّۀ زن مطلّقه است و خلع وى طلاق او محسوب مى شود.»
821-40774-(5) تهذيب 136/8: استبصار 337/3: سعد بن عبداللّه عن محمّد بن عيسى عن يونس عن ابن مسكان عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال عدّة المبارئة و المختلعة و المخيّرة عدّة المطلّقة و يعتددن فى بيوت أزواجهنّ.
822-40775-(6) تهذيب 136/8: استبصار 337/3: الحسن بن محبوب عن ابن بكير عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام انّه قال: عدّة المختلعة خمسة و أربعون يوماً -. قال الشّيخ رحمه الله فهذا الخبر يحتمل وجهين احدهما انّه اذا كانت المختلعة امة و هى ممّن لا تحيض و مثلها تحيض و الوجه الآخر أن يكون الخبر مخصوصاً بامرأة من عادتها ان تحيض فى هذه المدّة ثلاث حيض.
وتقدّم
فى رواية الحلبى (1) من باب (1) انّه متى يصحّ الخلع قوله عليه السلام لو كان الأمر الينا لم نجز طلاقاً إلّا للعدّة.
وفى رواية الحلبى على نقل الفقيه قوله عليه السلام عدّة المختلعة عدّة المطلّقة.
وفى رواية موسى بن بكر (2) من باب (3) انّ المختلعة لا تبين حتّى تتبع بالطّلاق قوله عليه السلام المختلعة يتبعها الطّلاق ما دام فى العدّة. و لاحظ باب (6) انّ طلاق المختلعة بائن فانّ فيه ما يناسب ذلك.
823-40776-(1) فقيه 339/3: سأل أبا عبداللّه عليه السلام رفاعة بن موسى عن المختلعة أ لها سكنىٰ و نفقة؟ فقال لا سكنىٰ لها و لا نفقة.
824-40777-(2) كافى 144/6: حميد بن زياد عن الحسن عن محمّد بن زياد و صفوان عن رفاعة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المختلعة لا سكنىٰ لها و لا نفقة.
825-40778-(3) الدعائم 290/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام انّه قال: المطلّقة البائن ليس لها نفقة و لا سكنىٰ.
وتقدّم فى باب (2) انّ نفقة المطلّقة الحبلىٰ على زوجها حتّى تضع حملها من أبواب النّفقات ج 26، و باب (10) انّ المطلّقة الرّجعيّة تعتدّ فى بيت زوجها من أبواب العِدَد ج 27 ما يدلّ على ذلك.
وفى رواية ابن سرحان (2) من باب (8) انّ عدّة المختلعة و المبارئة كعدّة
821-40774-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه طلاق خلع و يا طلاق مبارات گرفته و يا زنى كه اختيار طلاق از سوى مرد به او واگذار شده است عدّۀ زن مطلّقه است و اينان در خانه هاى شوهران شان عدّه مى گيرند.»
822-40775-(6) امام باقر عليه السلام فرمود: «عدّۀ زنى كه طلاق خلع گرفته چهل و پنج روز است.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «اين روايت دو احتمال دارد: 1 - هنگامى كه زنى كه طلاق خلع گرفته كنيز باشد و حيض نشود با اينكه مشابه او حيض مى شود. 2 - احتمال ديگر اين است كه روايت ويژۀ زنى باشد كه عادتش اين است كه در اين مدّت (چهل و پنج روز) سه حيض مى شود.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب يكم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر حكومت با ما بود ما جز طلاق در عدّه را اجازه نمى داديم.»
و در روايت حلبى به نقل من لايحضره الفقيه فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «عدۀ زنى كه طلاق خلع گرفته عدّۀ زن مطلّقه است.»
و در روايت دوّم از باب سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زنى كه طلاق خلع گرفته تا در عدّه است بايد طلاق داده شود.»
و بنگر به باب ششم به آنچه مناسب آن است.
باب 9 زن مختلعه حق سكنى و نفقه ندارد
823-40776-(1) رفاعة بن موسى دربارۀ زن مختلعه از امام صادق عليه السلام پرسيد: آيا براى او حقّ مسكن و نفقه هست؟ حضرت فرمود: «حقّ سكنى و نفقه ندارد.»
824-40777-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه از شوهرش طلاق خلع گرفته است حقّ سكنى و نفقه ندارد.»
825-40778-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه طلاق بائن داده شده است حقّ نفقه و مسكن ندارد.»
ارجاعات
گذشت:
در باب دوّم از باب هاى نفقه ها و در باب دهم از باب هاى عدّه ها روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
المطلّقة من ابواب الخلع ج 27 قوله عليه السلام و تعتدّ المختلعة فى بيتها.
وفى رواية (3) مثله.
826-40779-(1)تهذيب 101/8: علىّ بن الحسن عن عثمان بن عيسى عن سماعة بن مهران عن أبى عبداللّه و أبى الحسن عليهما السلام قال: سألته عن المبارأة كيف هى قال يكون للمرأة على زوجها شىء من صداقها(1) أو من غيره و يكون قد أعطاها بعضه و يكره كلّ واحد منهما (صاحبه - يب) فتقول المرأة (لزوجها - كا) ما أخذت منك فهو لى و ما بقى عليك فهو لك و أبارئك فيقول لها الرّجل فان أنتِ رجعتِ فى شىء ممّا تركتِ فأنا أحقّ ببُضعك كافى 142/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد جميعاً عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن المبارأة (و ذكر مثله).
827-40780-(2) كافى 143/6: حميد بن زياد عن ابن سماعة عن محمّد بن زياد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المبارأة تقول لزوجها لك ما عليك و بارئنى و يتركها قال قلت فيقول لها فان ارتجعتِ فى شىء فأنا أملك ببُضعكِ قال نعم.
828-40781-(3) فقيه 336/3: روى حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المبارأة ان تقول المرأة لزوجها لك ما عليك و اتركنى فتركها إلّا انّه يقول لها إن ارتجعتِ فى شىء منه فأنا أملك ببُضعكِ.
829-40782-(4) فقيه 336/3: و روى انّه لا ينبغى له أن يأخذ منها أكثر من مهرها بل يأخذ منها دون مهرها و المبارأة لا رجعة لزوجها عليها.
830-40783-(5) تهذيب 101/8: علىّ بن الحسن عن جعفر بن محمّد بن حكيم عن جميل بن درّاج عن اسماعيل الجعفى عن احدهما عليهما السلام قال المبارأة تطليقة بائنة و ليس فيها رجعة.
1) . صداق - كا.
و در روايت دوّم از باب هشتم از باب هاى خلع فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن مختلعه در خانه اش عدّه مى گيرد.»
و در روايت سوّم مانند آن.
باب 10 حكم رجوع زن در طلاق مبارات
826-40779-(1) سماعة بن مهران گويد: «از امام صادق و امام كاظم عليهما السلام دربارۀ طلاق مبارات پرسيدم كه چگونه است؟ حضرت فرمود: زن مبلغى از مهر يا غير مهر از شوهر خويش طلب دارد و بخشى را نيز شوهر به او داده است و هر كدام از زن و شوهر از زندگى با ديگرى تنفّر دارد و زن به شوهر خويش مى گويد: آنچه را از تو تا كنون گرفته ام مال من باشد و آنچه بر ذمّۀ تو طلب دارم مال تو باشد و از تو جدا مى شوم. مرد در پاسخ زن مى گويد: و اگر تو در آنچه براى من واگذاشتى رجوع كنى من به همسرى با تو سزاوارترم.»
827-40780-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «زنى كه طلاق مبارات مى گيرد به شوهرش مى گويد هر حقّى كه بر تو دارم براى تو باشد و با جدايى من از تو موافقت كن و مرد او را رها مى سازد.
عبداللّٰه بن سنان گويد: گفتم: مرد به زن مى گويد: اگر در مورد چيزى (كه به من بخشيده اى) رجوع كنى من به مباشرت جنسى با تو سزاوارترم؟ حضرت فرمود: آرى.»
828-40781-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق مبارات اين است كه زن به شوهرش بگويد هر حقّى كه بر تو دارم براى تو باشد و مرا رها ساز او هم زن را رها كند تنها به او بگويد: اگر در چيزى از آنچه گفتى رجوع كنى من به مباشرت جنسى با تو سزاوارتر باشم.»
829-40782-(4) روايت شده كه: «براى مرد شايسته نيست كه از زن بيش از مهرش بگيرد بلكه كمتر از مهرش را از او مى گيرد و زنى كه طلاق مبارات گرفته شوهر حقّ رجوع به او را ندارد.»
830-40783-(5) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «طلاق مبارات يك طلاق بائن است و در طلاق مبارات رجوع نيست.»
831-40784-(6) تهذيب 102/8: إستبصار 319/3: علىّ بن الحسن (بن فضّال - صا) عن عمرو بن عثمان عن الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب عن حمران قال سمعت أبا جعفر عليه السلام (يتحدّث - يب) قال(1)المبارأة تبين من ساعتها من غير طلاق و لا ميراث بينهما لانّ العصمة منهما قد بانت ساعة كان ذلك منها و من الزّوج.
832-40785-(7) تهذيب 101/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 142/6: استبصار 319/3: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد (بن عيسى - صا) عن محمّد بن اسماعيل عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانى قال قال أبو عبداللّه عليه السلام ان بارأت امرأة(2) زوجها فهى واحدة و هو خاطب من الخطّاب.
833-40786-(8) تهذيب 102/8: استبصار 319/3: على بن الحسن (بن فضّال - صا) عن جعفر بن محمّد بن حكيم عن جميل بن درّاج عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المبارأة تكون(3) من غير ان يتبعها الطّلاق. (حمله الشّيخ رحمه الله على انّه تكون مباراة اذا طلبت و قالت ذلك القول بالقول دون الحكم و ان كان العقد بعد ثابتاً و لو كان صريحاً بالفرقة لكنّا نحمله على ضرب من التّقيّة.)
وتقدّم
فى رواية حمران (2)من باب (10) انّه هل يشترط فى صحّة الطّلاق معرفة الشّاهدين للرّجل و المرأة من ابواب الطلاق ج 27 قوله عليه السلام و امّا الخلع و المبارأة فانّه يلزمها (الى ان قال) و كانت تطليقة بائنة لا رجعة له عليها. وفى احاديث باب (2) انّ المختلعة يوخذ منها ما تراضيا عليه و المبارئة لا يؤخذ منها اكثر من المهر من ابواب الخلع ج 27 ما يناسب ذلك.
وفى رواية ابن بزيع (5) من باب (3)انّ المختلعة لا تبين حتّى تتبع بالطّلاق قوله عليه السلام المرأة تبارئ زوجها (الى أن قال عليه السلام) و ان شاءت أن يردّ اليها ما أخذ منها و تكون امرأته فعلت.
ولاحظ ساير احاديث الباب فانّ لها مناسبة بالمقام. و فى احاديث باب (6) انّ طلاق المختلعة بائن لا رجعة فيه ما يدلّ على ذلك.
831-40784-(6) حمران گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: زنى كه طلاق مبارات گرفته در دم بدون طلاق از شوهرش جدا مى شود و ارث برى ميان شان نيست چون پيوند همسرى اين دو همان ساعتى كه مبارات از زن و شوهر سر زند جدا مى شود.»
832-40785-(7) امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر زنى با شوهر خويش مبارات كند اين خود يك طلاق محسوب مى شود و مرد پس از آن در رديف ديگر خواستگاران قرار مى گيرد (حقّ رجوع ندارد)»
833-40786-(8) امام صادق عليه السلام فرمود: «مبارات تحقّق پيدا مى كند بدون اينكه طلاق در پى آن باشد.»
شيخ قدس سره اين روايت را بر آن حمل كرده كه مبارات زمانى تحقق پيدا مى كند كه زن درخواست كند و اين گفته را بگويد ولى حكمى صادر نشود و گر چه پيوند زناشويى هنوز ثابت باشد و گر چه گفته صريح در جدايى باشد ولى ما اين را بر نوعى از تقيه حمل مى كنيم.
ارجاعات
گذشت:
در روايت دوّم از باب دهم از باب هاى طلاق فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «امّا خلع و مبارات بر زن ثابت مى شود كه... تا آن كه گويد: و آن يك طلاق بائن است كه مرد حقّ رجوع به زن را ندارد.»
و در روايات باب دوّم از باب هاى طلاق خلع مناسب اين باب.
و در روايت پنجم از باب سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن با شوهرش توافق بر جدايى مى كند با بخشش چيزى به او... تا اينكه گويد: و اگر زن بخواهد كه مرد آنچه را از او گرفته به او برگرداند و او همسر آن مرد باشد چنين كند.»
و بنگر به روايات باب؛ چرا كه مناسبت با مقام دارد.
و در روايات باب ششم روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
ويأتى
فى رواية يزيد (9) من باب (53) ثبوت التّوارث بين الزّوجين فى العدّة الرّجعيّة من أبواب الميراث ج 29 قوله عليه السلام لأنّ العصمة قد انقطعت فيما بينهنّ (أى بين المختلعة و المخيّرة و المبارئة و المستأمرة) و بين أزواجهنّ من ساعتهنّ فلا رجعة لأزواجهنّ.
وفى رواية محمّد بن القاسم (10) نحوه.
834-40787-(1) قرب الاسناد 255: عبداللّه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن امرأة بارأت زوجها على انّ له الّذى لها عليه ثمّ بلغها أنّ سلطاناً اذا رفع ذلك إليه و كان ذلك بغير علم منه أبى و ردّ عليها ما أخذ منها كيف يصنع قال فليشهد عليها شهوداً على مبارأة ايّاها انّه قد دفع إليها الّذى لها و لا شىء لها قبله. (ويمكن ان يستدلّ على ذلك بما تقدّم من العموم و الاطلاق.)
مى آيد:
در روايت نهم از باب پنجاه و سوّم از باب هاى ميراث فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «چون پيوند ازدواج ميان اين زنان (منظور زن مختلعه، مخيّره و زنى كه با شوهرش مبارات كرده و زنى كه اختيار خودش را از شوهرش گرفته) و ميان شوهران شان در آن دم قطع شده است پس حقّ رجوعى براى شوهران شان نيست.»
و در روايت دهم مانند آن.
باب 11 شهادت بر توافق مبارات
834-40787-(1) على بن جعفر گويد: «از برادرم موسى بن جعفر عليه السلام پرسيدم: زنى كه با شوهرش مبارات كرده با اين شرط كه تمام حقوق او بر مرد براى مرد باشد سپس به آن زن خبر رسيد كه حاكمى اگر اين جريان را نزد او ببرند و اين كار بدون علم او صورت گرفته باشد امتناع مى كند و هر چه را كه از زن گرفته به او باز مى گرداند، چه مى كند؟
حضرت فرمود: بايد اين مرد شاهدانى بگيرد كه اين زن را طلاق مبارات داده و هر چه را كه براى زن بوده به او بازگردانده و چيزى زن از او طلب ندارد.»
و ممكن است بر مفاد اين باب به عموم و اطلاقى كه قبلاً گذشته است استدلال جست.
كتاب ظهار و باب هاى آن
قال اللّه تعالى فى سورة المجادلة (58):1-4: «قَدْ سَمِعَ اَللّٰهُ قَوْلَ اَلَّتِي تُجٰادِلُكَ فِي زَوْجِهٰا وَ تَشْتَكِي إِلَى اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ يَسْمَعُ تَحٰاوُرَكُمٰا إِنَّ اَللّٰهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ * اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسٰائِهِمْ مٰا هُنَّ أُمَّهٰاتِهِمْ إِنْ أُمَّهٰاتُهُمْ إِلاَّ اَللاّٰئِي وَلَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَراً مِنَ اَلْقَوْلِ وَ زُوراً وَ إِنَّ اَللّٰهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ * وَ اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا ذٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ * فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ شَهْرَيْنِ مُتَتٰابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعٰامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً ذٰلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ وَ لِلْكٰافِرِينَ عَذٰابٌ أَلِيمٌ».
835-40788-(1)كافى 152/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن محبوب عن أبى ولّاد الحنّاط عن حمران(1) عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ أمير المؤمنين عليه السلام قال انّ امرأة من المسلمين أتت رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقالت يا رسول اللّه انّ فلاناً زوجى قد نثرت(2)له بطنى و أعنته على دنياه و آخرته فلم يَرَمنّى مكروهاً و أنا أشكوه إلى اللّه عزّ و جلّ و اليك قال ممّا تشتكينه قالت له انّه قال لى اليوم أنت علىّ حرام كظهر أمّى و قد أخرجنى من منزلى فانظر فى أمرى فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله ما انزل اللّه علىّ كتاباً أقضى به بينك و بين زوجك و أنا اكره أن أكون من المتكلّفين فجعلت تبكى و تشتكى ما بها إلى اللّه و الى رسوله و انصرفت فسمع اللّه عزّ و جلّ محاورتها
فصل نوزدهم باب هاى ظهار
باب 1 انعقاد ظهار
خداوند تعالى مى فرمايد:
خداوند سخن آن زن را كه دربارۀ همسرش با تو گفتگو مى كرد و به خداوند شكايت مى نمود شنيد (و تقاضاى او را اجابت كرد) خداوند گفتگوى شما را با هم (و اصرار آن زن را دربارۀ حلّ مشكلش) مى شنيد؛ به يقين خداوند شنوا و بيناست.
كسانى كه از شما نسبت به زنان شان ظهار مى كنند (و مى گويند: تو نسبت به من به منزلۀ مادرم هستى) آنان هرگز مادرشان نيستند مادران شان تنها كسانى اند كه آنها را به دنيا آورده اند آنها سخنى ناپسند و باطل مى گويند و به يقين خداوند بخشنده و آمرزنده است.
و كسانى كه نسبت به زنان خود ظهار مى كنند سپس از گفتۀ خود باز مى گردند بايد پيش از مباشرت جنسى با يكديگر، برده اى را آزاد كنند اين چيزى است كه به آن اندرز داده مى شويد و خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است.
و كسى كه توانايى (آزاد كردن برده اى) نداشته باشد، دو ماه پياپى قبل از مباشرت جنسى با يكديگر، روزه بگيرد و كسى كه اين را هم نتواند، شصت مسكين را اطعام كند؛ اين براى آن است كه به خدا و پيامبرش ايمان بياوريد؛ اينها مرزهاى الهى است و براى كافران، عذاب دردناكى است.(1)
835-40788-(1) امام باقر عليه السلام فرمود: «امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: زنى از مسلمانان خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيد و گفت: اى رسول خدا! شوهرم فلانى برايش بسيار فرزند آوردم و او را بر دنيا و آخرتش يارى كردم او از من بدى نديده و من شكايت او را نزد خدا و نزد شما مى برم.
حضرت فرمود: چه شكايتى از او دارى؟ او به حضرت فرمود: شوهرم امروز به من گفت: تو بر من حرامى به سان حرمت مادرم و او مرا از منزلم بيرون كرده است شما به كارم رسيدگى كنيد.
1) . مجادله 4/58-1.
لرسوله صلى الله عليه و آله فى زوجها و ما شكت إليه فأنزل اللّه عزّ و جلّ بذلك قرآناً بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ «قَدْ سَمِعَ اَللّٰهُ قَوْلَ اَلَّتِي تُجٰادِلُكَ فِي زَوْجِهٰا وَ تَشْتَكِي إِلَى اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ يَسْمَعُ تَحٰاوُرَكُمٰا» (يعنى محاورتها لرسول اللّه صلى الله عليه و آله فى زوجها) «إِنَّ اَللّٰهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ * اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسٰائِهِمْ مٰا هُنَّ أُمَّهٰاتِهِمْ إِنْ أُمَّهٰاتُهُمْ إِلاَّ اَللاّٰئِي وَلَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَراً مِنَ اَلْقَوْلِ وَ زُوراً وَ إِنَّ اَللّٰهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ» فبعث رسول اللّه صلى الله عليه و آله إلى المرأة فأتته فقال لها جيئينى بزوجك فأتته فقال له أقلت لامرأتك هذه أنت علىّ حرام كظهر امّى قال قد قلت لها ذلك.
فقال له رسول اللّه صلى الله عليه و آله قد أنزل اللّه عزّ و جلّ فيك و فى إمرأتك قرآناً فقرأ عليه ما أنزل اللّه من قوله «قَدْ سَمِعَ اَللّٰهُ قَوْلَ اَلَّتِي تُجٰادِلُكَ فِي زَوْجِهٰا - إلى قوله - إِنَّ اَللّٰهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ» فضمّ إمرأتك إليك فانّك قد قلت منكراً من القول و زوراً قد عفا اللّه عنك و غفر لك فلا تعد فانصرف الرّجل و هو نادم على ما قال لامرأته و كرّه اللّه ذلك للمؤمنين بعد فأنزل اللّه عزّ و جلّ «وَ اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا» يعنى لما قال الرّجل الأوّل لامرأته أنت علىّ حرام كظهر اُمّى قال فمن قالها بعد ما عفى اللّه و غفر للرّجل الأوّل فانّ عليه تحرير رقبة من قبل أن يتماسّا (يعنى مجامعتها) ذٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ شَهْرَيْنِ مُتَتٰابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعٰامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً» فجعل اللّه عقوبة من ظاهر بعد النّهى هذا و قال «ذٰلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ» فجعل اللّه عزّ و جلّ هذا حدّ الظّهار قال حمران قال أبو جعفر عليه السلام و لا يكون ظهار فى يمين و لا فى إضرار و لا فى غضب و لا يكون ظهار إلّا على طهر بغير جماع بشهادة شاهدين مسلمين. تفسير علىّ بن إبراهيم 353/(2): حدّثنا علىّ بن الحسين قال حدّثنا محمّد بن أبى عبداللّه عن الحسن بن محبوب عن أبى ولّاد عن حمران عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ امرأة من المسلمات أتت النّبىّ صلى الله عليه و آله (و ذكر نحوه).
836-40789-(2) فقيه 340/3: روى محمّد بن أبى عمير عن أبان و غيره عن أبى عبداللّه عليه السلام قال كان رجل على عهد رسول اللّه صلى الله عليه و آله يقال له أوس بن الصّامت و كان تحته امرأة يقال لها خولة بنت المنذر فقال لها ذات يوم أنت علىّ كظهر أمّى ثمّ ندم من ساعته و قال لها أيّتها المرأة ما أظنّك
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند بر من (در اين مورد) كتابى فرو نفرستاده كه بدان بين تو و شوهرت قضاوت كنم و من خوش ندارم كه از كسانى باشم كه خودش براى خودش تكليف مى سازد.
آن زن شروع به گريه كرد و از مشكل خود به خدا و رسولش شكوه مى كرد وبازگشت.
خداوند عز و جل گفتگوى اين زن را با رسولش دربارۀ شوهرش و شكايتش را به خدا شنيد و در اين باره قرآن نازل كرد كه: «بسم اللّٰه الرحمن الرحيم خداوند سخن آن زن را كه دربارۀ همسرش با تو گفتگو مى كرد و به خداوند شكايت مى نمود را شنيد (و تقاضاى او را اجابت كرد) خداوند گفتگوى شما را با هم (و اصرار آن زن را دربارۀ حلّ مشكلش) مى شنيد» منظور گفتگوى زن با رسول خدا دربارۀ شوهرش مى باشد «به يقين خداوند شنوا و بيناست. كسانى از شما كه نسبت به زنان شان ظهار مى كنند (و مى گويند: تو نسبت به من به منزلۀ مادرم هستى) آنان هرگز مادرشان نيستند مادران شان كسانى اند كه آنها را به دنيا آورده اند آنها سخنى ناپسند و باطل مى گويند و به يقين خداوند بخشنده و آمرزنده است.»
رسول خدا صلى الله عليه و آله نزد زن فرستاد و زن خدمت رسول خدا آمد، حضرت به او فرمود: همسرت را نزد من بياور.
زن شوهرش را آورد، حضرت به شوهر فرمود: آيا به همسرت گفته اى كه تو بر من حرامى به سان حرمت مادرم؟ مرد گفت: آرى اين جمله را به همسرم گفته ام.
رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: خداوند عز و جل دربارۀ تو و زن تو آيات قرآنى فرو فرستاده است و حضرت اين آيات كه خداوند بر او نازل كرده بود بر مرد خواند «خداوند سخن آن زن را كه دربارۀ همسرش با تو گفتگو مى كرد...» تا اين فرموده خداوند عز و جل كه: «به يقين خداوند بخشنده و آمرزنده است.»
همسرت را نزد خود بگير چرا كه تو گفتۀ زشت و ناحقّى را گفته اى خداوند از تو عفو كرد و تو را آمرزيد پس تكرار مكن. مرد بازگشت و از سخنى كه به زنش گفته بود پشيمان بود و خداوند اين كار را بعد از اين براى مؤمنان خوش نداشت خداوند عز و جل نازل كرد: «و كسانى كه نسبت به زنان خود ظهار مى كنند سپس از گفتۀ خود باز مى گردند.»
منظور اين است كه چون مرد اوّل به زنش گفت تو بر من همچون مادرم حرام هستى حضرت فرمود: هر كس اين جمله را پس از آن كه خداوند براى مرد اوّل عفو كرد و آمرزيد بگويد پس بر اوست كه يك بنده پيش از مباشرت جنسى آزاد سازد اين پند به شما داده مى شود و خداوند به هر چه مى كنيد آگاه است.
«و كسى كه توانايى (آزاد كردن برده اى) نداشته باشد، دو ماه پياپى قبل از مباشرت جنسى با يكديگر، روزه بگيرد و كسى كه اين را هم نتواند، شصت مسكين را اطعام كند»
خداوند عز و جل اين را كيفر كسى قرار داد كه پس از نهى الهى ظهار كند و فرمود: «اين براى آن است كه به خدا و رسولش ايمان بياوريد و اين ها مرزهاى الهى است.»
پس خداوند عز و جل اين را حدّ ظهار قرار داد.
حمران گويد: امام باقر عليه السلام فرمود: و ظهار با سوگند و در حال آزار رسانى و در حال غضب تحقّق نمى يابد و نيز جز در حال طهر غير مواقعه و با حضور دو شاهد مسلمان تحقّق نمى يابد.»
836-40789-(2) مردى در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله به نام اوس بن صامت بود وى همسرى به نام خوله دختر منذر داشت يك روز به همسرش گفت تو به سان مادرم براى من هستى (يعنى بر من حرام هستى) و بلافاصله پشيمان شد و به زن گفت: اى زن! من فكر نمى كنم مگر اين كه تو بر من حرام گشته اى. زن نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و
إلّا و قد حرمت علىّ فجائت إلى رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقالت يا رسول اللّه انّ زوجى قال لى أنت علىّ كظهر أمّى و كان هذا القول فيما مضى يحرّم المرأة على زوجها فقال لها رسول اللّه صلى الله عليه و آله ايّتها المرأة ما أظنّك إلّا وقد حرمت عليه فرفعت المرأة يدها إلى السّماء فقال أشكو إليك فراق زوجى فأنزل اللّه عزّ و جلّ يا محمّد:
«قَدْ سَمِعَ اَللّٰهُ قَوْلَ اَلَّتِي تُجٰادِلُكَ فِي زَوْجِهٰا وَ تَشْتَكِي إِلَى اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ يَسْمَعُ تَحٰاوُرَكُمٰا إِنَّ اَللّٰهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ * اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسٰائِهِمْ مٰا هُنَّ أُمَّهٰاتِهِمْ إِنْ أُمَّهٰاتُهُمْ إِلاَّ اَللاّٰئِي وَلَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَراً مِنَ اَلْقَوْلِ وَ زُوراً وَ إِنَّ اَللّٰهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ» ثمّ أنزل اللّه عزّ و جلّ الكفّارة فى ذلك فقال «وَ اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا ذٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ * فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ شَهْرَيْنِ مُتَتٰابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعٰامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً».
837-40790-(3) وسائل 305/22: علىّ بن الحسين المرتضى فى رسالة (المحكم و المتشابه) نقلاً من كتاب تفسير النّعمانى (باسناده المتقدّم فى باب وجوب استقبال القبلة فى الصلوة ج 5 عن علىّ عليه السلام) قال و أمّا المظاهرة فى كتاب اللّه فانّ العرب كانت اذا ظاهر رجل منهم من امرأته حرمت عليه إلى آخر الأبد فلمّا هاجر رسول اللّه صلى الله عليه و آله كان بالمدينة رجل من الأنصار يقال له أوس بن الصامت و كان أوّل رجل ظاهر فى الاسلام فجرى بينه و بين امرأته كلام فقال لها أنتِ علىّ كظهر أمّى ثمّ إنّه ندم على ما كان منه و قال و يحك إنّا كنّا فى الجاهليّة تحرم علينا الأزواج فى مثل هذا قبل الإسلام فلو أتيت رسول اللّه صلى الله عليه و آله تسأليه عن ذلك فجاءت المرأة إلى رسول اللّه صلى الله عليه و آله فأخبرته فقال لها ما أظنّك إلّا وقد حرمت عليه إلى آخر الأبد فجزعت و بكت و قالت أشكو إلى اللّه فراق زوجى فأنزل اللّه عزّ و جلّ: «قَدْ سَمِعَ اَللّٰهُ قَوْلَ اَلَّتِي تُجٰادِلُكَ فِي زَوْجِهٰا - إلى قوله - وَ اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ» الآية.
فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله قولى لأوس زوجك يعتق نسمة فقالت و أنّىٰ له نسمة و اللّه ماله خادم غيرى قال فيصوم شهرين متتابعين قالت انّه شيخ كبير لا يقدر على الصّيام قال فمريه فليتصدّق على ستّين مسكيناً فقالت و أنّىٰ له الصّدقة فواللّه ما بين لابتيها أحوج منّا قال
گفت: اى رسول خدا! همسرم به من گفت: تو بر من به سان مادرم هستى و اين چنين گفته اى در گذشته زن را بر شوهرش حرام مى كرد رسول خدا صلى الله عليه و آله به زن فرمود: اى زن گمان نمى كنم مگر اينكه تو بر او حرام شده باشى زن دستش را به آسمان برداشت و گفت: خدايا! به تو از جدايى شوهرم شكايت مى كنم خداوند نازل فرمود: اى محمّد! «خداوند سخن آن زن را كه دربارۀ همسرش با تو گفتگو مى كرد و به خداوند شكايت مى نمود شنيد (و تقاضاى او را اجابت كرد)؛ خداوند گفتگوى شما را با هم (و اصرار آن زن را دربارۀ حلّ مشكلش) مى شنيد؛ به يقين خداوند شنوا و بيناست. كسانى از شما كه نسبت به زنان شان ظهار مى كنند (و مى گويند: تو نسبت به من به منزلۀ مادرم هستى) آنان هرگز مادرشان نيستند مادران شان تنها كسانى اند كه آنها را به دنيا آورده اند آنها سخنى ناپسند و باطل مى گويند و به يقين خداوند بخشنده و آمرزنده است.»
سپس خداوند كفاره را در اين مورد نازل كرد و فرمود: «كسانى كه نسبت به زنان خود ظهار مى كنند سپس از گفتۀ خود باز مى گردند بايد پيش از مباشرت جنسى با يكديگر، برده اى را آزاد كنند اين چيزى است كه به آن اندرز داده مى شويد و خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است و كسى كه توانايى (آزاد كردن برده اى) نداشته باشد، دو ماه پياپى قبل از مباشرت جنسى با يكديگر، روزه بگيرد و كسى كه اين را هم نتواند، شصت مسكين را اطعام كند.»
837-40790-(3) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «و امّا ظهار در كتاب خدا: عرب هنگامى كه مردى از آنان زنش را ظهار مى كرد زن بر او تا ابد حرام مى گشت و چون رسول خدا صلى الله عليه و آله هجرت كرد مردى از انصار در مدينه به نام اوس بن صامت بود وى نخستين مردى بود كه در اسلام ظهار كرد و بين او و همسرش سخنى ردّ و بدل شده بود و او به همسرش گفت: تو بر من چون مادرم حرام هستى سپس از آنچه كه از او سرزده بود پشيمان شد و گفت: واى بر تو اى زن! ما در جاهليّت پيش از اسلام با چنين جمله اى زنان بر ما حرام مى شدند كاش تو خدمت رسول خدا بروى و از او در اين باره بپرسى. آن زن خدمت رسول خدا آمد و گزارش جريان را به ايشان داد حضرت فرمود: من گمان نمى كنم مگر اينكه تو بر او تا ابد حرام گردى. زن بى تابى كرد و گريست و گفت: من به خداوند از جدايى همسرم شكايت مى برم.
خداوند عز و جل نازل كرد كه: «خداوند سخن آن زن را كه دربارۀ همسرش با تو گفتگو مى كرد و به خداوند شكايت مى نمود شنيد...» تا اين فرموده خداوند كه: «و كسانى كه نسبت به زنان خود ظهار مى كنند.»
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اى زن! به همسرت اوس بگو كه يك بنده آزاد سازد. زن گفت: او برده اى ندارد به خدا جز من خدمتكارى براى او نيست. حضرت فرمود: پس دو ماه پى در پى روزه گيرد. زن گفت: او پيرمرد كهنسالى است كه قدرت بر روزه گرفتن را ندارد. حضرت فرمود: به او دستور ده كه به شصت مسكين صدقه بدهد. زن گفت: چگونه مى تواند صدقه بدهد؟ به خدا سوگند در مدينه محتاج تر
فقولى له فليمض إلى أمّ المنذر فليأخذ منها شطر و َسَق(1)تمر فليتصدّق به على ستّين مسكيناً. الحديث.
838-40791-(2)العوالى 397/3: روت(3)خولة بنت مالك بن ثعلبة قالت تظاهر منّى زوجى أوس بن الصامت فأتيت النّبىّ صلى الله عليه و آله فشكوت إليه ذلك فجعل رسول اللّه صلى الله عليه و آله يجادلنى فى زوجى أوس و يقول اتّقى اللّه فانّه ابن عمّك فما برحت حتّى نزلت الآية «قَدْ سَمِعَ اَللّٰهُ قَوْلَ اَلَّتِي تُجٰادِلُكَ فِي زَوْجِهٰا» الآيات فقال النّبىّ صلى الله عليه و آله يعتق رقبة فقلت لا يجد فقال يصوم شهرين متتابعين فقلت انّه شيخ كبير ما به من صيام فقال يطعم ستّين مسكيناً فقلت ما له من شىء فأتى بعرق(4)من تمر فقلت أضمّ اليه عرقاً آخر و أتصدّق به عنه فقال أحسنت تصدّقى به على ستّين مسكيناً و ارجعى إلى ابن عمّك.
839-40792-(5)العوالى 145/2: روى انّ خولة بنت ثعلبة امرأة أوس بن الصّامت أخى عبادة جاءت إلى رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقالت انّ أوساً تزوّجنى و أنا شابّة مرغوب فىّ فلمّا علا سنّى و نثرت بطنى جعلنى اليه كأمّه و انّ لى صبية صغاراً ضممتهم اليه ضاعوا و ان ضممتهم الىّ جاعوا فقال ما عندى فى أمرك شىء و روى انّه صلى الله عليه و آله قال لها حرمت عليه فقالت يا رسول اللّه ما ذكر طلاقاً و انّما هو أبو أولادى و أحبّ النّاس إلىّ فقال حرمت عليه فقالت أشكو إلى اللّه فاقتى و وحدتى فكلّما قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله حرمت عليه هتفت(4) و شكت إلى اللّه فنزلت آيات الظهار فطلبه رسول اللّه صلى الله عليه و آله و خيّره بين الطّلاق و إمساكها فاختار امساكها فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله كفّر بعتق رقبة فقال و اللّه ما لى غيرها و أشار إلى رقبته فقال له صم شهرين متتابعين فقال لا طاقة لى بذلك فقال أطعم ستّين مسكيناً فقال ما بين لابتيها أشدّ مسكنة منّى فأمر له النّبىّ صلى الله عليه و آله بشىء من مال الصّدقة و أمره أن يطعمه فى كفّارته فشكى خصاصة(5) حاله و انّه أشد فاقة و ضرورة ممّن أمر بدفعه إليه فضحك النّبىّ صلى الله عليه و آله و أمره بالإستغفار و أباح له العود اليها.
1) . الوَسَق مكيلة معلومة و قيل هو حمل بعير و هو ستّون صاعاً بصاع النّبىّ صلى الله عليه و آله.
2) . و الهتف و الهتاف: الصوت الجافى العالى و قيل الصّوت الشّديد هتف به أى صاح به.
3) . روى عن - ك.
4) . العَرَق بفتحتين السّفيفة المنسوجة من الخوص قبل أن يجعل منها زنبيل و سمّى الزنبيل عرقاً - مجمع.
5) . اى الحاجة و الفقر و سوء الحال.
از ما نيست. حضرت فرمود: به او بگو كه نزد امّ منذر برود و از او مقدارى وسق خرما(1)بگيرد و آن را به شصت مسكين صدقه دهد...»
838-40791-(4) خوله دختر مالك بن ثعلبه گويد: «همسرم اوس بن صامت مرا ظهار كرد نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدم و از اين جريان به او شكوه كردم رسول خدا صلى الله عليه و آله با من در مورد شوهرم اوس مجادله مى كردند و مى گفتند كه از خدا بترس او پسر عموى توست من نرفته بودم كه آيه نازل گشت: «خداوند سخن آن زن را كه دربارۀ همسرش با تو گفتگو مى كرد... شنيد.»
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: او بايد بنده اى آزاد سازد. گفتم: نمى يابد. حضرت فرمود: دو ماه پى در پى روزه بگيرد. گفتم: او پيرمردى است كه روزه ندارد. حضرت فرمود: شصت مسكين را طعام دهد. گفتم: او چيزى ندارد. حضرت در ظرفى از شاخه هاى درخت خرما، خرما آورد. گفتم: ظرف ديگرى با آن همراه مى سازم و همه را از سوى شوهرم صدقه مى دهم. حضرت فرمود: آفرين اين را به شصت مسكين صدقه بده و نزد پسر عمويت (شوهرت) برو.»
839-40792-(5) روايت شده كه خوله دختر ثعلبه و همسر او اوس بن صامت برادر عباده نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمدند و گفت: «اوس مرا در حالى كه جوان بودم و خواستگار داشتم به ازدواج خويش در آورد و چون سن من بالا آمد و فرزندانى برايش آوردم مرا براى خود به سان مادرش قرار داد (با من ظهار كرد) و من بچّه هاى خردسالى دارم كه اگر آنان را نزد او بگذارم از بين مى روند و اگر نزد خويش بياورم گرسنه مى مانند.
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: من در اين خصوص چيزى نزدم نيست و نيز روايت شده كه حضرت به زن گفت: تو بر مرد حرام گشته اى.
زن گفت: اى رسول خدا! از طلاق نام نبرده و او پدر فرزندان من و محبوبترين فرد نزد من است.
حضرت فرمود: تو بر او حرام گشته اى. زن گفت: به خدا از فقر و تنهايى ام شكايت مى كنم و هر بار كه رسول خدا فرمود: تو بر او حرام شده اى او فرياد كشيد و به خدا شكوه كرد در اين زمان آيات ظهار نازل گشت. رسول خدا صلى الله عليه و آله شوهر را طلبيد و او را بين طلاق و نگهدارى زن مخيّر ساخت و او نگهداشتن زن را برگزيد رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: با آزاد سازى بنده كفاره بده. او گفت: به خدا سوگند! جز اين بنده را ندارم و به گردن خويش اشاره كرد. حضرت به او فرمود: دو ماه پيوسته روزه بگير. او گفت:
من توان اين كار را ندارم. حضرت فرمود: شصت فقير را طعام بده. او گفت: بين اين دو كوه مدينه فقيرتر از من نيست. پيامبر صلى الله عليه و آله از اموال صدقه چيزى را دستور داد كه به او بدهند و به او امر كرد كه آن را در مورد كفاره اش اطعام كند او از فقر و بدحالى خود به پيامبر صلى الله عليه و آله شكوه كرد و اينكه نياز و اضطرار او از كسانى كه پيامبر دستور داده كه اين مال را به آنان بدهد بيشتر است.
پيامبر صلى الله عليه و آله خنديد و دستور استغفار به او داد و به او اجازه داد كه مجدّداً به سراغ همسرش برود.»
1) . وسق كيل و پيمانۀ معلومى است و گفته مى شود كه بار يك شتر يعنى شصت من است.
840-40793-(1)العوالى 397/3: روى سليمان بن يسار عن سلمة بن صخر قال كنت رجلاً أصيب من النّساء ما لا يصيب غيرى فلمّا دخل رمضان خفت ان أصيبها فيتتابع بى حتّى أصبح فتظاهرت منها حتّى ينسلخ(2)رمضان فبينا هى تخدمنى ذات ليلة اذا انكشف شىء منها فما لبثت ان نزوت(3)عليها فلمّا أصبحت أتيت قومى فذكرت لهم ذلك و سألتهم أن يمشوا معى إلى النّبىّ صلى الله عليه و آله فقالوا لا و اللّه فأتيت النّبىّ صلى الله عليه و آله و ذكرت له ذلك فقال أعتق رقبة فقلت و الّذى بعثك بالحقّ نبيّاً ما أملك رقبة غيرها و ضربت بيدى على صفحة رقبتى فقال صم شهرين فقلت هل أصبت ما أصبت إلّا من الصّيام فقال أطعم ستّين مسكيناً فقلت و الّذى بعثك بالحقّ نبيّاً لقد بتنا و حشين(4)ما لنا من طعام فقال اذهب إلى صدقة بنى زريق فليدفع إليك و سقاً من تمر فأطعم ستّين مسكيناً و كُلْ أنت و عيالك الباقى قال فرجعت إلى قومى فقلت ما و جدت عندكم إلّا الضّيق و سوء الرأى و وجدت عند رسول اللّه صلى الله عليه و آله السّعة و حسن الخلق و قد أمرنى بصدقتكم.
841-40794-(5)تهذيب 9/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 155/6: على بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام الرّجل يقول لامرأته أنتِ علىّ كظهر عمّته أو خالته قال هو الظّهار (قال - كا) و سألناه(6)عن الظّهار متى يقع على صاحبه (فيه - فقيه) الكفّارة فقال اذا أراد أن يواقع امرأته قلت فان طلّقها قبل أن يواقعها أعليه كفّارة قال لا، سقطت الكفّارة عنه قلت فان صا (بعضاً - كا - يب) فمرض فأفطر أيستقبل أم(7)يتمّ ما بقى عليه فقال إن صام شهراً فمرض(6) استقبل و ان زاد على الشّهر (الآخر - كا - يب) يوماً أو يومين بنى على ما بقى(7) قال و قال الحرّة و المملوكة(8)سواء غير انّ على المملوك نصف ما على الحرّ من الكفّارة و ليس عليه عتق و لا صدقة انّما عليه صيام شهر. فقيه 343/3: سأل أبا عبداللّه عليه السلام جميل بن درّاج عن الظّهار متى يقع (و ذكر مثله إلى قوله ما على الحرّ من الكفّارة).
840-40793-(6) سلمة بن صخر گويد: «مردى بودم كه بسيار از زنان كام مى گرفتم آن گونه كه ديگران چنين نبودند چون ماه رمضان شد ترسيدم كه با آنان مباشرت جنسى كنم و پى در پى شود تا صبح لذا زنم را ظهار كردم تا ماه رمضان تمام شود پس در حالى كه آن زن شبى خدمتكارى مرا مى كرد برخى از بدنش برايم نمايان گشت و بدون درنگ پريدم و با او مباشرت جنسى كردم صبح كه شد نزد قومم رفتم و جريان را براى شان گفتم و از آنان درخواست كردم كه همراهم نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بيايند آنان سوگند خوردند كه نه ما نمى آييم. من خودم به خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيدم و جريان را برايشان بازگو كردم حضرت فرمود: يك بنده آزاد ساز. گفتم: سوگند به آن كس كه تو را به حق به پيامبرى بر انگيخت من غير از اين بنده را مالك نيستم و با دستم به گردنم زدم حضرت فرمود: دو ماه روزه بگير. گفتم: آيا من جز به خاطر روزه به اين بلا گرفتار شدم؟ حضرت فرمود: شصت فقير را غذا بده. گفتم: سوگند به آن كس كه تو را به حق به پيامبرى بر انگيخت ما شب را گرسنه خوابيديم و غذايى نداشتيم. حضرت فرمود: برو به سراغ صدقۀ بنى زريق، يك پيمانه خرما به تو داده مى شود و شصت مسكين را اطعام كن و خود و عيالت باقيمانده را بخور. او گويد: نزد قومم رفتم و گفتم: من نزد شما جز تنگى و بدرأيى نديدم و نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله گشايش و حسن اخلاق را ديدم و او به من دستور داد كه از صدقۀ شما بگيرم.»
841-40794-(7) جميل بن درّاج گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى به همسرش مى گويد كه تو بر من همانند عمّه و يا خاله ام حرام هستى. حضرت فرمود: اين ظهار است.
جميل گويد: از حضرت پرسيدم: كفّارۀ ظهار چه زمانى بر گردن ظهار كننده واجب مى شود؟
حضرت فرمود: آن گاه كه مى خواهد با همسرش مباشرت جنسى كند.
گفتم: اگر پيش از مباشرت جنسى او را طلاق دهد كفّارۀ ظهار بر عهدۀ اوست؟
حضرت فرمود: نه، كفّاره از او ساقط مى شود.
پرسيدم: اگر جهت كفّاره، چند روز روزه بگيرد آن گاه مريض شود و روزه نگيرد آيا پس از بهبودى روزه را از سر بگيرد يا روزهاى باقيمانده را تمام كند؟ حضرت فرمود: اگر يك ماه روزه گرفته باشد و آنگاه مريض شده باشد روزه را از سر بگيرد و اگر يك روز يا دو روز از ماه دوّم را نيز روزه گرفته باشد بنا را بر اتمام بقيّه مى گذارد.
حضرت افزود: در اين حكم بين زن آزاد و كنيز تفاوتى نيست جز اين كه كفّارۀ ظهار براى برده نصف كفّارۀ ظهار مرد آزاد است و تنها يك ماه روزه بر عهدۀ اوست و آزاد سازى برده و صدقه بر او نيست.»
842-40795-(8) فقيه 346/3: و فى رواية السّكونىّ قال قال أمير المؤمنين عليهما السلام إذا قالت المرأة زوجى علىّ كظهر أمّى فلا كفّارة عليها(1).
(ويأتى مثل ذلك فى رواية السكونى (5) من باب (12) حكم المظاهر إذا جامع قبل أن يكفّر إلّا أنّ فيه زوجى علىّ حرام كظهر أمّى).
843-40796-(9) فقه الرّضا عليه السلام 236: و ايّاك أن تظاهر امرأتك فانّ اللّه عيّر قوماً فقال «اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسٰائِهِمْ مٰا هُنَّ أُمَّهٰاتِهِمْ إِنْ أُمَّهٰاتُهُمْ إِلاَّ اَللاّٰئِي وَلَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَراً مِنَ اَلْقَوْلِ وَ زُوراً» فان ظاهرت فهو على وجهين فاذا قال الرّجل لامرأته أنتِ علىّ كظهر أمّى و سكت فعليه الكفّارة من قبل أن يجامع فان جامعت من قبل أن تكفّر لزمتك كفّارة من قبل أن يجامع فان جامعت أخرىٰ فان قال هى عليه كظهر أمّه ان فعل كذا و كذا أو فعلت كذا و كذا فليس عليه كفّارة حتّى يفعل ذلك الشّىء و يجامع إلى أن يفعل فان فعل لزمه الكفّارة و لا يجامع حتّى يكفّر يمينه.
844-40797-(10) الدعائم 275/2: عن علىّ و عن الأئمّة عليهم السلام انّهم قالوا الظّهار من كلّ ذات محرم أمّ أو أخت أو عمّة أو خالة أو ما هو فى مثل حالهنّ من ذوات المحارم إذا قال لامرأته أنتِ علىّ كظهر أمّى أو أختى أو عمّتى أو خالتى فهذا هو الظّهار.
845-40798-(11) تهذيب 10/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 157/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان عن سيف التّمّار قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام (انّ - يب) الرّجل يقول لامرأته أنت علىّ كظهر أختى أو عمّتى أو خالتى قال فقال انّما ذكر اللّه الأمّهات و انّ هذا لحرام.
846-40799-(12) فقه الرّضا عليه السلام 271: فامّا الظّهار ان يقول الرّجل لامرأته أو ما ملكت يمينه هى عليه كظهر أمّه أو كظهر أخته أو خالته أو عمّته أو دايته(2)فاذا فعل ذلك وجب عليه للّفظ ماقد فسّرناه فى باب الظّهار.
847-40800-(13) كافى 161/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن صالح بن سعيد عن يونس عن بعض رجاله عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل قال لامرأته أنتِ علىّ كظهر أمّى أو كَيَدِها أو كبطنها أو كفرجها أو كنفسها أو ككعبها أيكون ذلك الظّهار و هل يلزمه فيه ما يلزم المظاهر
842-40795-(8) امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «هنگامى كه زن بگويد شوهرم بر من به سان مادرم حرام باشد بر زن كفّاره اى ثابت نيست و مشابه اين روايت سكونى، روايت پنجم در باب دوازدهم مى آيد. تنها در آن روايت آمده كه شوهرم بر من حرام است به سان مادرم.»
843-40796-(9) فقه الرضا عليه السلام: «و بپرهيز از اين كه همسرت را ظهار كنى چون خداوند گروهى را براى ظهار كردن سرزنش نموده است و فرموده: «كسانى از شما كه نسبت به زنان شان ظهار مى كنند (و مى گويند: تو نسبت به من به منزلۀ مادرم هستى) آنان هرگز مادرشان نيستند مادران شان تنها كسانى اند كه آنها را به دنيا آورده اند آنها سخنى ناپسند و باطل مى گويند و به يقين خداوند بخشنده و مهربان است.»
و اگر ظهار كردى آن دو گونه است: زمانى كه مرد به همسرش مى گويد تو بر من به سان مادرم حرام هستى و سكوت مى كند پيش از مباشرت جنسى بر او كفّاره است پس اگر پيش از دادن كفّاره مباشرت جنسى كند كفّارۀ ديگرى بر او لازم مى شود پس اگر بگويد همسرش به سان مادرش بر او حرام است اگر چنين و چنان كند يا اگر چنين و چنان كرده باشد در اين صورت بر او كفّاره نيست تا آن كه آن كار را بكند و با همسرش مباشرت جنسى مى كند تا آن كار را بكند اگر آن كار را كرد كفّاره بر او لازم است و مباشرت جنسى نمى كند تا آن كه كفّارۀ سوگندش را بدهد.»
844-40797-(10) امير مؤمنان عليه السلام و امامان عليهم السلام فرمودند: «ظهار از هر محرمى است مادر يا خواهر يا عمّه يا خاله و يا كسان ديگرى از محارم كه مانند اينان باشند هنگامى كه مرد به همسرش بگويد تو نسبت به من به سان مادرم يا خواهرم يا عمّه ام يا خاله ام حرام هستى اين همان ظهار است.»
845-40798-(11) سيف تمّار گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى به همسرش مى گويد: تو براى من همانند پشت خواهر يا عمه يا خاله ام (حرام) هستى.
امام در پاسخ فرمود: خداوند در قرآن تنها نام مادران را آورده است و بى ترديد همسر به پشت خواهر، عمّه و خاله نيز، حرام است.»
846-40799-(12) فقه الرضا عليه السلام: «ظهار اين است كه مرد به همسرش يا كنيزش بگويد كه او برايش مانند پشت مادرش يا پشت خواهرش يا خاله اش يا عمّه اش يا دايه اش (حرام) است و چون چنين كند ظهار به خاطر همين لفظى كه ما در باب ظهار تفسير كرديم ثابت مى گردد.»
847-40800-(13) راوى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش گفت: تو بر من به سان پشت مادرم يا دست مادرم يا شكم مادرم يا فرج مادرم يا خود مادرم و يا قوزك پاى مادرم هستى، پرسيدم آيا اين ظهار مى شود و آيا در اين مورد همان كه بر ظهار كننده واجب است بر او واجب مى شود؟ حضرت فرمود: ظهار كننده هنگامى كه همسرش را ظهار كند و بگويد كه همسرش به سان پشت
فقال المظاهر اذا ظاهر من امرأته فقال هى كظهر أمّه أو كيدها أو كرجلها أو كشعرها أو كشىء منها ينوى بذلك التّحريم فقد لزمه الكّفارة فى كلّ قليل منها أو كثير و كذلك اذا هو قال كبعض ذوات المحارم فقد لزمته الكفّارة.
848-40801-(14) تهذيب 10/8: محمّد بن علىّ بن محبوب عن سهل بن زياد عن غياث عن محمّد بن سليمان عن أبيه عن سدير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له الرّجل يقول لامرأته أنت علىّ كشعر أمىّ أو ككفّها أو كبطنها أو كرجلها قال ما عنى ان أراد به الظّهار فهو الظّهار.
849-40802-(15) تهذيب 9/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 153/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن ابن بكير عن (عبيد بن - كا) زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا طلاق إلّا ما اريد به الطّلاق و لا ظهار إلّا ما اريد به الظّهار.
850-40803-(16) كافى 158/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن أحمد بن الحسن تهذيب 11/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن الحسن (بن علىّ بن فضّال - يب) عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار بن موسى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الظّهار الواجب قال الّذى يريد به الرّجل الظّهار بعينه فقيه 345/3: سأل عمّار السّاباطىّ أبا عبداللّه عليه السلام عن الظّهار (و ذكر مثله).
851-40804-(17) المقنع 119: روى فى رجل قال لامرأته هى عليه كظهر أمّه أنّه ليس عليه شىء اذا لم يرد به التّحريم.
وتقدّم فى باب (13) وجوب النّيّة فى العبادات الواجبة و انّه لا عمل الّا بالنّيّة من ابواب المقدّمات ج 1 ما يدلّ على ذلك. وفى رواية إبراهيم (1) من باب (1) ما ورد فى الكتاب و السّنّة من تحريم نكاح عمّا حرّم اللّه عزّ و جلّ من الفروج (الى أن قال) و المظاهر قبل ان يكفّر.
وفى رواية الرّيّان (1) من باب (18) ما ورد فى سؤال الامام أبى جعفر عليه السلام عن يحيى بن أكثم من ابواب نكاح العبيد ج 26 قوله عليه السلام فلمّا كان وقت المغرب ظاهر منها فحرمت عليه فلمّا كان وقت العشاء الآخر كفّر عن الظّهار فحلّت له.
وفى رواية تحلف العقول (2) قوله عليه السلام فظاهر منها فحرمت عليه فكفّر الظّهار فحلّت له.
ويأتى فى الباب التّالى و ما يتلوه و باب (4) انّ الظّهار ضربان و الأبواب الآتية المربوطة
مادرش يا دست مادرش يا پاى مادرش يا موى مادرش و يا عضوى از مادرش است و با اين گفته قصد حرام سازى همسرش را بر خود داشته باشد كفّاره بر او لازم مى شود در كم و يا زياد آن و همينطور است اگر بگويد همسرم به سان يكى از محارمش است باز كفّاره بر او لازم شود.»
848-40801-(14) سدير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مرد به همسرش مى گويد: تو بر من به سان موى مادرم يا دست مادرم يا شكم مادرم يا پاى مادرم هستى. حضرت فرمود: چه قصد كرده اگر از اين گفته ظهار را قصد كرده است اين همان ظهار است.»
849-40802-(15) امام صادق عليه السلام فرمود: «طلاق نيست مگر آنچه كه قصد طلاق بدان شود و ظهار نيست مگر آنچه كه بدان ظهار قصد شود.»
850-40803-(16) عمّار بن موسى گويد: «از امام صادق عليه السلام در مورد ظهار واجب پرسيدم حضرت فرمود: همان است كه مرد از آن مشخّصاً قصد ظهار كند.»
851-40804-(17) دربارۀ مردى كه به همسرش بگويد كه همسرش بر او به سان پشت مادرش است روايت شده كه اگر قصد حرام سازى بر خود نداشته باشد چيزى (كفّاره اى) بر او نيست.
ارجاعات
گذشت:
در باب سيزدهم از باب هاى مقدّمات روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و در روايت يكم از باب يكم از باب هاى محرّمات با نسب اين گفته كه: «از پدرم دربارۀ زنانى كه خداوند عز و جل حرام كرده است سوال شد:... تا آن كه گويد: مباشرت جنسى ظهار كننده پيش از آن كه كفّاره دهد با همسرش حرام است.»
و در روايت يكم از باب هجدهم از باب هاى نكاح بردگان فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «چون وقت مغرب شد همسرش را ظهار كرد و همسرش بر او حرام شد و چون وقت عشاء شد كفّارۀ ظهار را داد و همسرش بر او حلال گشت.»
و در روايت دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «همسرش را ظهار كرد و بر مرد حرام شد و مرد كفّارۀ ظهار داد و زن بر او حلال گشت.»
مى آيد:
در باب بعدى و باب پس از آن و باب چهارم و باب هاى آينده كه مربوط به ظهار است روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
بالظّهار مايدلّ على ذلك.
وفى رواية سماعة (2) من باب (1) انّ كفّارة الظّهار هى عتق رقبة أو صيام شهرين أو اطعام ستّين مسكيناً من ابواب الكفّارات ج 27 قوله رجل قال لامرأته أنتِ علىّ كظهر أمّى قال عليه السلام عليه عتق رقبة أو اطعام ستّين مسكيناً أو صيام شهرين متتابعين. وفى باب (2) انّ عتق الطّفل يجزى فى كفّارة الظّهار و باب (3) انّ عتق أمّ الولد يجزى فى كفّارة الظّهار ما يناسب ذلك.
852-40805-(1)تهذيب 10/8: استبصار 258/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد ابن الحسين عن فقيه 345/3: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن أبى ولّاد عن (حمزة بن - صا) حمران عن أبى جعفر عليه السلام قال لا يكون ظهار فى يمين و لا فى إضرار و لا فى غضب و لا يكون ظهار إلّا على طهر بغير جماع بشهادة شاهدين(1) مسلمين.
853-40806-(2) كافى 154/6: (محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد - معلّق) عن تهذيب 13/8:
استبصار 261/3: ابن فضّال عمّن أخبره عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يكون الظّهار إلّا على مثل موضع الطّلاق فقيه 340/3: قال (أبو عبداللّه) عليه السلام و لا يكون الظّهار إلّا على موضع الطّلاق.
854-40807-(3) الدعائم 275/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال و لا يكون ظهار فى غير طهر بغير جماع.
855-40808-(4) الدعائم 276/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام انّه قال: لا ظهار إلّا فى طهر من غير مسيس بشهادة شاهدين فى غير يمين كما يكون الطّلاق فما عدا هذا أو شيئاً منه فليس بظهار.
856-40809-(5) كافى 153/6: علىّ عن أبيه عن عن تهذيب 9/8: فقيه 340/3: (الحسن - يب فقيه) ابن محبوب عن (علىّ - فقيه) ابن رئاب عن زرارة قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن الظّهار فقال هو من كلّ ذى محرم (من - خ فقيه) اُمّ أو أخت أو عمّة أو خالة و لا يكون الظّهار فى
1) . رجلين - فقيه.
و در روايت دوّم از باب يكم از باب هاى كفّارات اين گفته كه: «مردى به همسرش گفت: تو بر من به سان پشت مادرم هستى. حضرت فرمود: بر اوست آزاد سازى برده يا اطعام شصت مسكين و يا روزۀ دو ماه پياپى.»
و در باب دوّم و باب سوّم مناسب اين مفاد.
باب 2 شرايط انعقاد ظهار
852-40805-(1) امام باقر عليه السلام فرمود: «با سوگند و با آزاد رسانى و در حال غضب ظهار نمى شود و ظهار تنها در حال طهر غير مواقعه و با حضور دو شاهد مسلمان تحقّق مى يابد.»
853-40806-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «ظهار تنها در موردى كه طلاق محقّق مى شود، واقع مى شود.»
854-40807-(3) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «ظهار در غير طهر غير مواقعه نمى شود.»
855-40808-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «ظهار جز در طهر غير مواقعه با حضور دو شاهد و نيز در غير سوگند نمى شود همانگونه كه طلاق مى باشد و هر ظهارى كه اينگونه نباشد يا برخى از شرايط را نداشته باشد ظهار نيست.»
856-40809-(5) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ ظهار پرسيدم حضرت فرمود: ظهار با تشبيه همسر به هر زن محرمى مانند مادر، خواهر، عمّه و خاله واقع مى شود.
امام افزود: ظهارى كه به جاى سوگند به كار گرفته مى شود ظهار محسوب نمى شود.
يمين قلت فكيف (يكون(1)كا - فقيه) قال يقول الرّجل لامرأته و هى طاهرة من(2)غير جماع أنت علىّ حرام مثل ظهر امّى او اختى و هو يريد بذلك الظّهار استبصار 258/3: الحسن بن محبوب عن ابن رئاب عن زرارة قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن الظّهار فقال لا يكون الظّهار فى يمين (و ذكر مثله).
857-40810-(3)الدّعائم 276/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام انّه قال: و لا يكون الظّهار بيمين و انّما الظّهار أن يقول الرّجل لامرأته و هى طاهر من غير جماع أنت علىّ كظهر اُمّى أو يقول اشهدوا علىّ انّها كظهر امّى و لا يقول ان فعلت كذا و كذا فأنت علىّ كظهر اُمّى و سأله رجل فقال يابن رسول اللّه انّى قلت لامرأتى أنت علىّ كظهر امّى ان خرجت من باب الحجرة فخرجت فقال ليس عليك شىء قال الرّجل انّى أقوى على ان أكفّر رقبة أو رقبتين فقال ليس عليك شىء قويت أو لم تقو اذا حلفت بالظّهار فليس ذلك بظهار انّما الظّهار ان تقول لامرأتك و هى طاهر فى طهر لم تمسّها فيه بحضرة شاهدين أو بحضرة شهود اشهدوا انّها علىّ كظهر امّى و لا تقول ان فعلت كذا و كذا.
858-40811-(7) تهذيب 11/8: استبصار 258/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسن بن علىّ بن فضّال عن عطيّة بن رستم قال: سألت الرّضا عليه السلام عن رجل يظاهر(4)من امرأته قال ان كان فى يمين فلا شىء عليه.
859-40812-(8) كافى 154/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن أبى نجران عن(5)ابن أبى عمير عن عبداللّه بن المغيرة و غيره قال تزوّج حمزة بن حمران ابنة بكير فلمّا كان فى اللّيلة الّتى ادخل بها عليه قلن له النّساء أنت لا تبالى الطّلاق و ليس هو عندك بشىء و ليس ندخلها عليك حتّى تظاهر من امّهات اولادك قال ففعل فذكر ذلك لأبى عبداللّه عليه السلام فأمره ان يقربهنّ.
860-40813-(9) كافى 154/6: أبو علىّ الأشعرى عن محمّد بن عبدالجبّار و أبو العبّاس الرّزّاز عن ايّوب بن نوح جميعاً عن صفوان عن ابن أبى عمير عن عبداللّه بن المغيرة قال تزوّج حمزة بن حمران ابنة(6)بكير فلمّا أراد أن يدخل بها قال(6) (له النّساء - كا) لسنا ندخلها عليك
زراره گويد: پرسيدم: ظهار چگونه مى شود؟ حضرت فرمود: مرد به همسرش در حالى كه همسرش پاك است و با او مباشرت جنسى نشده مى گويد، تو بر من حرامى به سان پشت مادرم يا خواهرم و منظورش از اين گفتار ظهار باشد.»
857-40810-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «ظهار با سوگند نمى شود (سوگند به ظهار، ظهار نيست) و تنها ظهار اين است كه مرد به همسرش در حال طهر غير مواقعه بگويد: تو بر من به سان پشت مادرم هستى و يا بگويد گواهم باشيد كه همسرم به سان پشت مادرم هست و نگويد اگر چنين و چنان كردم تو بر من به سان پشت مادرم هستى.
و مردى از حضرت پرسيد وگفت: اى فرزند رسول خدا! من به همسرم گفتم: تو بر من به سان پشت مادرم هستى اگر از در اتاق بيرون روى و او بيرون رفت حضرت فرمود: بر تو چيزى نيست.
مرد گفت: من مى توانم يك بنده يا دو بنده كفّاره دهم (و آزاد سازم)؟ حضرت فرمود: بر تو چيزى نيست بتوانى يا نتوانى هنگامى كه سوگند ظهار بخورى اين ظهار نمى شود تنها ظهار اين است كه به همسرت در طهر غير مواقعه با حضور دو شاهد يا شاهدان بگويى گواهم باشيد كه او بر من به سان پشت مادرم است و نمى گويى اگر چنين و چنان كردم.»
858-40811-(7) عطّية بن رستم گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار مى كند پرسيدم حضرت فرمود: اگر ظهار در سوگند باشد چيزى (كفّاره اى) بر او نيست.»
859-40812-(8) حمزة بن حمران دختر بكير را به همسرى گرفت چون شب زفاف شد كه دختر را نزد وى آوردند زنان به او گفتند تو از طلاق دادن باكى ندارى و طلاق براى تو آسان است و ما اين دختر را نزد تو نمى آوريم تا آن كه كنيزان امّ ولدت را ظهار كنى.
حمزة بن حمران اين كار را كرد آنگاه ماجرا را براى امام صادق عليه السلام نقل كرد حضرت به او دستور داد تا با كنيزان امّ ولد خويش مباشرت جنسى كند.»
860-40813-(9) عبداللّٰه بن مغيره گويد: «حمزه پسر حمران با دختر بكير ازدواج كرد و چون خواست با او عروسى كند زنان به او گفتند: ما دختر بكير را به حجلۀ تو در نمى آوريم مگر آن كه قبلاً براى مان
حتّى(1)تحلف لنا و لسنا نرضى (منك - يب - صا) ان تحلف (لنا - يب - صا) بالعتق لانّك لا تراه شيئاً و لكن احلف لنا بالظّهار(2)(وظاهر من - كا) امّهات أولادك و جواريك فظاهر منهنّ ثمّ ذكر(3)ذلك لأبى عبداللّه عليه السلام فقال ليس عليك شىء ارجع(4)اليهنّ تهذيب 11/8:
استبصار 258/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين عن صفوان و ابن أبى عمير عن ابن المغيرة عن ابن بكير قال تزوّج حمزة بن حمران (و ذكر مثله).
861-40814-(10) تهذيب 10/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن البرقىّ عن فقيه 345/3: عبداللّه بن بكير عن (حمزة بن - يب) حمران قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام رجل قال لأمته أنت علىّ كظهر امّى يريد ان يرضى بذلك امرأته قال يأتيها (و - فقيه) ليس (عليها و لا - فقيه) عليه شىء. استبصار 264/3: الحسين بن سعيد عن الحسن بن عليّ بن فضّال عن ابن بكير عن حمزة بن حمران قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل جعل جاريته عليه كظهر أمّه فقال يأتيها و ليس عليه شىء(5).
862-40815-(11) كافى 155/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان عن أبى الحسن عليه السلام قال: سألته عن الرّجل يصلّى الصّلوة أو يتوضّأ فيشكّ فيها بعد ذلك فيقول ان أعدت الصّلوة أو أعدت الوضوء فامرأته عليه كظهر أمّه و يحلف على ذلك بالطّلاق فقال هذا من خطوات الشّيطان ليس على شىء.
863-40816-(12) قرب الإسناد 304: محمّد بن الحسين عن محمّد بن سنان قال (قال - خ) كتب معي عطيّة المدائني إلى أبي الحسن الأوّل عليه السلام يسأله قال قلت امرأتى طالق على السّنّة ان أعدت الصّلوة فأعدت الصّلوة ثمّ قلت امرأتى طالق على الكتاب و السّنّة ان أعدت الصّلوة فأعدت ثمّ قلت امرأتى طالق طلاق آل محمّد عليهم السلام على السّنّة ان أعدت الصّلوة(6)فأعدت قال فلمّا رأيت استخفافى بذلك قلت امرأتى علىّ كظهر اُمّي ان أعدت الصّلوة فأعدت ثمّ قلت امرأتى علىّ كظهر اُمّى ان أعدت الصّلوة فأعدت ثمّ قلت امرأتى علىّ كظهر اُمّى ان أعدت
سوگند ياد كنى آنان افزودند: ما به سوگند بر آزادى بردگان تن نخواهيم داد چرا كه از ديدگاه تو اين سوگند تأثيرى ندارد ولى براى ما سوگند ظهار ياد كن و همۀ كنيزان چه امّ ولد و چه غير امّ ولد را ظهار كن. حمزه نيز آنان را ظهار كرد و سپس ماجرا را براى امام صادق عليه السلام نقل كرد امام عليه السلام به او فرمود: چيزى بر تو نيست، نزد كنيزان برو.»
861-40814-(10) حمران گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى به كنيزش گفت: تو بر من مثل پشت مادرم هستى نظرش اين است كه اين گفته همسرش را خشنود سازد حضرت فرمود: با زنش مباشرت جنسى مى كند نه بر زن و نه بر مرد چيزى (كفّاره اى) نيست.»
862-40815-(11) صفوان گويد: «از امام كاظم عليه السلام دربارۀ مردى كه پس از نماز يا وضو يا هنگام نماز يا وضو شك مى كند و - براى مبارزه با شيطان و وسوسۀ خود - چنين مى گويد: اگر نماز يا وضويش را اعاده كند همسرش بر او همانند پشت مادرش حرام باشد و نيز سوگند ياد مى كند كه - اگر چنين كند - همسرش مطلّقه باشد، پرسيدم حضرت فرمود: اين از گام هاى شيطان است و چيزى بر اين شخص نيست.»
863-40816-(12) محمّد بن سنان گويد: «عطيّۀ مدائنى همراه من نامه اى براى امام هفتم عليه السلام نوشت و از حضرت سؤال كرد كه: گفته ام همسرم بر پايۀ سنّت مطلّقه باشد اگر نماز را اعاده كنم و نمازم را اعاده كردم مجدّداً گفتم همسرم بر پايۀ كتاب و سنّت مطلّقه باشد اگر نمازم را اعاده كنم و نمار را اعاده كردم سپس گفتم: همسرم به طلاقى كه مورد پذيرش آل محمّد است بر پايۀ سنّت مطلّقه باشداگر نماز را اعاده كنم واعاده كردم.
عطيّه در ادامه گويد: چون ديدم كه اينها را سبك مى گيرم (و طلاق موجب ترك اعادۀ نماز نمى شود) گفتم: همسرم بر من به سان پشت مادرم باشد اگر نماز را اعاده كنم كه باز اعاده كردم سپس گفتم: همسرم بر من به سان پشت مادرم باشد اگر نماز را اعاده كنم كه باز اعاده كردم و چند سال است كه از خانمم فاصله گرفته ام.
الصلوة فأعدت و قد اعتزلت أهلى منذ سنين قال فقال أبو الحسن (الأوّل - خ) عليه السلام الأهل أهله و لا شىء عليه انّما هذا و شبهه(1)من خطوات الشّيطان.
864-40817-(13) كافى 157/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن مهزيار قال كتب عبداللّه بن محمّد إلى أبى الحسن عليه السلام جعلت فداك انّ بعض مواليك يزعم انّ الرّجل إذا تكلّم بالظّهار و جبت عليه الكفّارة حنث أو لم يحنث و يقول حنثه (كلامه - يب كا) بالظّهار و انّما جعلت (عليه - كا) الكفّارة عقوبة لكلامه و بعضهم يزعم انّ الكفّارة لا تلزمه(2)حتّى يحنث فى الشّىء الّذى حلف عليه فان حنث و جبت عليه الكفّارة و إلّا فلا كفّارة عليه فوقّع(3)عليه السلام (بخطّه - كا) لا تجب الكفّارة حتّى يجب الحنث تهذيب 12/8: استبصار 259/3: روى أحمد بن محمّد بن عيسى عن علىّ بن أحمد بن عن عبداللّه بن محمّد قال قلت له انّ بعضٍ مواليك (و ذكر مثله). (حمله الشّيخ رحمه الله على انّ معناه إذا كان الظّهار معلّقاً بشرط فاذا حصل الشّرط و جبت الكفّارة و ان لم يحصل فلا كفّارة عليه).
865-40818-(14) كافى 160/6: محمّد ابن أبى عبداللّه الكوفىّ عن معاوية بن حكيم عن صفوان عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام يقول إذا حلف الرّجل بالظّهار فحنث فعليه الكفّارة قبل أن يواقع و ان كان منه الظّهار فى غير يمين فانّما عليه الكفّارة بعد ما يواقع قال معاوية و ليس يصحّ هذا على جهة النّظر و الأثر فى غير هذا الأثر أن يكون الظّهار لأنّ أصحابنا رووا انّ الأيمان لا يكون إلّا باللّه و كذلك نزل بها القرآن.
866-40819-(15) تهذيب 10/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن أبى عبداللّه البرقىّ عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر كافى 158/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن ابن أبى نصر عن الرّضا عليه السلام قال الظّهار لا يقع على الغضب.
وتقدّم فى باب (22) حكم تحريم الزّوجة و الجارية من أبواب الأيمان (ج 24) ما يدلّ على ذلك.
و لاحظ باب (4) الصيغ الّتى يقع بها الطّلاق من ابوابه ج 27. ويأتى فى باب (4) أنّ الظّهار ضربان ما يناسب ذلك.
محمد بن سنان گويد: امام هفتم عليه السلام (در پاسخ به سوال عطيّه) فرمود: خانمش همچنان خانم اوست و بر او چيزى نيست اين و مانندش از گام هاى شيطان است.»
864-40817-(13) على بن مهزيار گويد: «عبداللّٰه بن محمّد براى امام ابو الحسن عليه السلام نوشت: فدايت شوم! برخى از مواليان شما گمان دارند كه اگر مردى ظهار را بر زبان جارى كند كفّاره بر او واجب مى شود خواه سوگندش را بشكند يا نشكند او معتقد است كه تكلّم به ظهار خود در حكم شكستن سوگند است و كفّاره كيفر همين سخن اوست ولى بعضى بر اين باورند كه كفّاره بر ظهار كننده واجب نمى شود تا آن كه در موردى كه براى آن سوگندخورده سوگندش را بشكند كه اگر سوگندش را شكست كفّاره بر او لازم مى آيد و گرنه كفّاره اى بر او نيست.
امام عليه السلام در پاسخ با خط خويش مرقوم فرمودند: كفاره واجب نمى شود تا آن كه سوگندش را بشكند.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر اين حمل كرده كه معنايش اين باشد كه اگر ظهار معلّق بر شرطى باشد چون شرط حاصل شود كفّاره ثابت مى شود ولى اگر شرط حاصل نشود كفّاره بر او نيست.
865-40818-(14) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: هنگامى كه مرد سوگند ظهار بخورد و سوگندش را بشكند بر اوست پيش از آن كه مباشرت جنسى كند كفّاره بدهد ولى اگر ظهار او در غير مورد سوگند باشد بر اوست كه پس از مباشرت جنسى كفّاره بدهد.
معاوية بن حكيم گويد: اين گفته نظراً و نيز با توجه با روايات ديگر درست نيست كه ظهار تحقّق يابد چون ياران ما روايت كرده اند كه سوگند تنها بايد به خدا خورد و قرآن نيز بدان نازل گشته است.»
866-40819-(15) حضرت رضا عليه السلام فرمود: «ظهار با غضب واقع نمى شود.»
ارجاعات
گذشت:
در باب بيست و دوّم از باب هاى سوگند روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و بنگر به باب چهارم از باب هاى طلاق.
مى آيد:
در باب چهارم روايتى كه مناسب اين مفاد است.
867-40819-(1) فقيه 301/3: روى الحسن بن محبوب عن عبداللّه بن سنان قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل قال لأمّه كلّ امرأة أتزوّجها فهى علىّ مثلك حرام قال ليس هذا بشىء.
868-40820-(1)كافى 158/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن فقيه 340/3: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن جميل بن صالح عن الفضيل بن يسار قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل مملك(1) ظاهر من امرأته فقال (لى - كا) لا يكون ظهار و لا (يكون - فقيه) ايلاء(2) حتّى يدخل بها تهذيب 21/8: الحسن بن محبوب عن جميل بن درّاج عن فضيل بن يسار قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل مملوك ظاهر من امرأته قال لا يلزمه و قال لى لا يكون ايلاء و لا ظهار حتّى يدخل بها.
869-40821-(3) الدّعائم 275/2: عن جعفر بن محمّد عليه السلام: انّه سئل عن رجل ظاهر من امرأته قبل أن يدخل بها قال لا يكون ظهار و لا إيلاء حتّى يدخل بها.
870-40822-(4) تهذيب 21/8: الحسين بن سعيد عن صفوان عن حريز عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر أو عن أبى عبداللّه عليهما السلام قال فى المرأة الّتى لم يدخل بها زوجها قال لا يقع عليها ايلاء و لا ظهار.
871-40823-(2)كافى 160/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و محمّد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان عن ابن أبى عمير تهذيب 12/8: استبصار 260/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين (بن سعيد - صا) عن صفوان عن ابن أبى عمير عن عبدالرّحمن بن الحجّاج عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الظّهار ضربان(3)احدهما فيه الكفّارة قبل المواقعة و الآخر بعد (ها(4)- كا)
باب 3 ظهار پيش از ازدواج و مباشرت
867-40820-(1) عبداللّٰه بن سنان گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه به مادرش گفته: هر زنى كه با وى ازدواج كنم او به مانند تو بر من حرام باشد، پرسيدم.
حضرت فرمود: اين گفته تأثيرى ندارد.»
868-40821-(2) فضيل بن يسار گويد: «دربارۀ مردى كه ازدواج كرده و همسرش را ظهار نموده است از امام صادق عليه السلام پرسيدم حضرت فرمود: ظهار تحقّق نمى يابد و نيز سوگند تحقّق نمى يابد تا با زن مباشرت جنسى كند. (ظهار و سوگند پس از ازدواج و قبل از مباشرت جنسى و دخول تأثيرى ندارد.)»
869-40822-(3) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند ظهار كرده است، سؤال شد حضرت فرمود: «ظهار و ايلاء نمى شود تا با همسر مباشرت جنسى كند.»
870-40823-(4) امام باقر عليه السلام و يا امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش با او مباشرت جنسى نكرده است فرمودند: «ايلاء و ظهار بر او واقع نمى شود.»
باب 4 ظهار مشروط و غير مشروط
871-40824-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «ظهار دو نوع است: قسم اوّل در آن پيش از مباشرت جنسى كفّاره است و قسم ديگر پس از مباشرت جنسى (در آن كفّاره است) امّا ظهار كننده اى كه پيش از مباشرت جنسى كفّاره مى دهد او همان است كه مى گويد: تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى و
فالّذى يكفّر قبل المواقعة(1)(فهو - يب - صا) الّذى يقول أنت علىّ كظهر امّى و لا يقول ان فعلت بكِ كذا و كذا و الّذى يكفّر بعد المواقعة هو الّذى يقول أنتِ علىّ كظهر امّى ان قربتك.
872-40824-(2) تهذيب 13/8: استبصار 260/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال الظّهار على ضربين فى احدهما الكفّارة اذا قال أنت علىّ كظهر امّى و لا يقول أنت علىّ كظهر امّى ان قربتك.
873-40825-(3) نوادر أحمد بن محمّد بن عيسى 67: ابن أبى عمير عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال:
المظاهر اذا قال لإمرأته أنت علىّ كظهر امّى و لا يقول ان فعلت كذا و كذا فعليه كفّارة قبل ان يواقع و ان قال أنت علىّ كظهر امّى ان قربتك كفّر بعد مايقربها.
874-40826-(4) الدعائم 276/2: و قد جاءت رواية عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام هكذا قال صاحب الحديث عن احدهما انّه قال الظّهار على وجهين احدهما فيه الكفّارة قبل أن يواقع و الآخر فهى الكفّارة بعد ان يواقع فالّذى فيه الكفّارة بعد ان يواقع قوله أنت علىّ كظهر امّى ان قربتك فيكفّر بعد ان يقربها و الثّانى قوله أنت علىّ كظهر امّى و لا يقول ان فعلت كذا و كذا.
875-40827-(5) تهذيب 15/8: استبصار 260/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن موسى بن عمر عن عبدالرّحمن بن أبى نجران قال: سأل صفوان بن يحيى عبدالرّحمن بن الحجّاج و أنا حاضر عن الظّهار قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام يقول اذا قال الرّجل لامرأته أنت علىّ كظهر امّى لزمه الظّهار قال لها: دخلت أو لم تدخلى خرجت او لم تخرجى او لم يقل لها شيئاً فقد لزمه الظّهار.
876-40828-(6) المقنع 118: و اذا ظاهر الرّجل من امرأته فقال هى عليه كظهر امّه و سكت فعليه الكفّارة من قبل أن يجامع فان جامع من قبل أن يكفّر لزمته كفّارة اُخرىٰ فان قال هى عليه كظهر امّه ان فعل كذا و كذا أو فعلت كذا و كذا فليس عليه شىء حتّى يفعل ذلك الشّىء و يجامع فتلزمه الكفّارة الهداية 71: الظّهار على وجهين احدهما ان يقول الرّجل للمرأة هى عليه كظهر أمّه و يسكت فعليه الكفّارة (و ذكر نحوه و زاد) اذا فعل ما حلف عليه. فقه الرّضا عليه السلام 236: فان ظاهرت فهو على وجهين فاذا قال الرّجل لامرأته أنت علىّ كظهر امّى و سكت (و ذكر نحوه و زاد) و لا يجامع حتّى يكفّر يمينه.
1) . ان يواقع - يب - صا.
نمى گويد اگر با تو چنين و چنان كنم و ظهار كننده اى كه پس از مباشرت جنسى كفّاره مى دهد او همان است كه مى گويد تو بر من به سان پشت مادرم هستى اگر به تو نزديك شوم.»
872-40825-(2) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «ظهار بر دو قسم است: در يكى از آن دو كفّاره است اگر بگويد تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى و نمى گويد تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى اگر با تو مباشرت جنسى كنم.»
873-40826-(3) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «ظهار كننده هنگامى كه به همسرش بگويد تو بر من به سان پشت مادرم هستى و نگويد اگر چنين و چنان كنى پس بر او پيش از مباشرت جنسى كفّاره است و اگر بگويد تو بر من به سان پشت مادرم هستى اگر به تو نزديك شوم پس از مباشرت جنسى با زن كفّاره مى دهد.»
874-40827-(4) در روايتى از امام باقر و امام صادق عليهما السلام آمده است: «روايتگر از يكى از اين دو امام عليه السلام چنين گويد كه امام عليه السلام فرمود: ظهار دو گونه است: يكى در آن پيش از اينكه مباشرت جنسى كند كفّاره است و ديگرى در آن پس از اينكه مباشرت جنسى كند كفّاره است امّا ظهارى كه در آن پس از مباشرت جنسى كفّاره است اين گفته است كه: تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى اگر با تو مباشرت جنسى كنم در اين صورت اگر با او مباشرت جنسى كند بايد كفّاره بدهد و دوّمى اين گفته است كه: تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى و نمى گويد كه اگر چنين و چنان كنم.»
875-40828-(5) عبد الرحمن بن ابى نجران گويد: «صفوان بن يحيى از عبد الرحمن بن حجّاج در حالى كه من هم بودم دربارۀ ظهار پرسيد او گفت: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: هنگامى كه مرد به همسرش بگويد تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى ظهار بر او لازم آيد خواه به او بگويد بيايى يا نيايى، بروى يا نروى، در هر حال تو نسبت به من مانند پشت مادرم هستى يا اين جمله ها را نگويد، ظهار برايش ثابت و لازم شود.»
876-40829-(6) زمانى كه مرد همسرش را ظهار كند و بگويد كه وى بر او به سان پشت مادرش (حرام) است و ساكت گردد (و چيز ديگرى اضافه نگويد) بر او پيش از آن كه مباشرت جنسى كند كفّاره است پس اگر مباشرت جنسى كند پيش از آن كه كفّاره دهد كفّارۀ ديگرى بر او لازم شود.
پس اگر بگويد كه وى بر او به سان پشت مادرش (حرام) است اگر چنين و چنان كند يا اگر زن چنين و چنان كند در اين صورت بر مرد چيزى نيست تا آن كار را انجام دهد و مباشرت جنسى كند كه در اين صورت كفّاره بر او لازم آيد.
877-40829-(7) فقه الرّضا عليه السلام 270: فان حلف بالظّهار و هو يريد اليمين فعليه للفظ اليمين عتق رقبة أو صيام شهرين متتابعين أو اطعام ستّين مسكيناً و قد روى انّ الثلاثة عليه عقوبة على مكروه أمّه و ذوى رحمه بمثل هذا.
878-40830-(8) كافى 159/6: بو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و الرّزّاز عن أيّوب بن نوح جميعاً عن صفوان قال حدّثنا أبو عيينة عن زرارة قال قلت لأبى جعفر عليه السلام انّى ظاهرت من امّ ولد لى ثمّ واقعت عليها ثمّ كفّرت فقال هكذا يصنع الرّجل الفقيه اذا و اقع كفّر.
879-40831-(9) كافى 159/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير تهذيب 20/8: استبصار 267/3 علىّ بن اسماعيل عن ابن أبى عمير عن (عمر - كا) ابن اذينة عن زرارة قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام رجل ظاهر ثمّ و اقع قبل أن يكفّر فقال لى أو ليس هكذا يفعل الفقيه.
880-40833-(10) تهذيب 13/8: استبصار 261/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 154/6: (محمّد بن يحيى عن - كا - يب) أحمد بن محمّد عن ابن فضّال عن ابن بكير عن رجل من اصحابنا عن رجل قال قلت لأبى الحسن عليه السلام إنّى قلت لامرأتى أنت علىّ كظهر أمّى إن خرجت من باب الحجرة فخرجت فقال (لى - يب) ليس عليك شىء فقلت انّى قوىّ(1)على أن اُكفّر فقال ليس عليك شىء فقلت انّى قوىّ(2)على أن اُكفّر رقبة (أ - صا) و رقبتين فقال ليس عليك شىء قويت أو لم تقو. فقيه 344/3: فى رواية الحسن بن علىّ بن فضّال انّ رجلاً قال قلت لأبى الحسن عليه السلام (و ذكر مثله). (وتقدّم نحوه فى رواية الدعائم (6) من باب (2) انّه لا يكون ظهار فى يمين.)
881-40834-(11) كافى 158/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن القاسم بن محمّد الزّيّات تهذيب 13/8: استبصار 260/3: محمّد بن أحمد بن يحيى(3)عن أبى سعيد الآدمى عن القاسم بن محمّد الزّيّات قال قلت لأبى الحسن (الرّضا - يب - صا) عليه السلام انّى ظاهرت من إمرأتى فقال (لى - يب - صا) كيف قلت قال قلت أنت علىّ كظهر امّى إن فعلت كذا و كذا فقال (لى - يب - صا) لا شىء عليك و لا تعد.
877-40830-(7) فقه الرضا عليه السلام: «پس اگر به ظهار سوگند بخورد و قصد داشته باشد پس بر اوست كه به خاطر لفظ سوگند يك بنده را آزاد سازد يا دو ماه پيوسته روزه بگيرد و يا شصت مسكين را اطعام كند و روايت شده كه هر سه كيفر اوست براى اينكه مادر و خويشاوندش را با اين سخن ناراحت كرده است.»
878-40831-(8) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: من كنيز امّ ولدم را ظهار كرده ام سپس با او مباشرت جنسى نموده ام پس از آن كفّاره داده ام حضرت فرمود: مرد فقيه اين چنين انجام مى دهد هنگامى كه مباشرت جنسى مى كند كفّاره مى دهد.»
879-40832-(9) زراره گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مرد ظهار كرده سپس پيش از دادن كفّاره مباشرت جنسى نموده است حضرت به من فرمود: مگر آدم دين شناس چنين نمى كند؟»
880-40833-(10) شخصى به امام كاظم عليه السلام گفت: من به همسرم گفتم اگر از در اتاق بيرون روى برايم به منزلۀ پشت مادرم (حرام) هستى و او هم بيرون رفت. حضرت فرمود: «چيزى بر تو نيست - ظهارى واقع نشده است تا كفّارهاش بر تو واجب باشد. - آن شخص گويد: به امام گفتم: من بر پرداخت كفّاره توانايى دارم.
حضرت فرمود: بر تو چيزى نيست.
باز گفتم: من مى توانم يك برده يا دو برده كفّاره بدهم.
حضرت فرمود: چيزى بر تو نيست بتوانى يا نتوانى.»
881-40834-(11) قاسم بن محمّد زيّات گويد: «به امام ابو الحسن الرضا عليه السلام گفتم: من همسرم را ظهار كرده ام. حضرت به من فرمود: چگونه گفته اى؟ او گويد: گفته ام: تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى اگر چنين و چنان كنم. حضرت به من فرمود: چيزى بر تو نيست ولى بار ديگر اين كار را مكن.»
882-40835-(12) تهذيب 12/8: استبصار 259/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن عبدالرّحمن ابن أبى نجران عن حمّاد عن حريز عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الظّهار ظهاران فأحدهما أن يقول أنت علىّ كظهر أمّى ثمّ يسكت فذلك الّذى يكفّر (ه - يب) قبل أن يواقع فاذا قال أنت علىّ كظهر أمّى إن فعلت كذا و كذا ففعل حنث فعليه الكفّارة حين يحنث.
883-40836-(13) تهذيب 14/8: استبصار 262/3: أحمد بن محمد بن عيسى عن الحسين بن سعيد عن صفوان عن سعيد الأعرج عن موسى بن جعفر عليهما السلام فى رجل ظاهر من امرأته فوفى قال ليس عليه شىء.
وتقدّم فى باب (2) أنّه لا يكون ظهار فى يمين ما يناسب ذلك.
884-40837-(1) فقيه 345/3: قال الصّادق عليه السلام لا يقع ظهار على(1) طلاق و لا طلاق على(1)ظهار.
885-40838-(1) فقيه 344/3: فى رواية السّكونى قال قال علىّ عليه السلام فى رجل آلىٰ من امرأته و ظاهر فى كلمة واحدة قال عليه كفّارة واحدة. الجعفريّات 115: باسناده عن علىّ عليه السلام نحوه إلّا أنّ فيه فى ساعة واحدة. الدعائم 277/2: قد روينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه عليهم السلام انّ عليّاً عليه السلام سئل عن رجل قد آلىٰ (و ذكر نحوه إلّا أنّ فيه فى ساعة واحدة.)
886-40839-(2)كافى 156/6: أبوعلىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و الرّزّاز عن أيوّب بن نوح
882-40835-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «ظهار دو گونه است: يكى اين است كه مرد مى گويد: تو بر من به سان پشت مادرم هستى پس از آن ساكت مى شود و چيز ديگرى نمى گويد اين همان ظهارى است كه مرد بايد پيش از آن كه مباشرت جنسى كند كفّاره بدهد ولى اگر بگويد تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى اگر چنين و چنان كنم و آن را انجام دهد و مخالفت كند در اين صورت بر او كفّاره است هنگامى كه مخالفت مى كند.»
883-40836-(13) حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كند و بدان پاى بند بماند (وفا كند) فرمود: «چيزى بر او نيست.»
ارجاعات
گذشت:
در باب دوّم مناسب آن.
باب 5 ظهار بعد طلاق و طلاق بعد ظهار
884-40837-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «ظهار بر روى طلاق واقع نمى شود و طلاق بر روى ظهار واقع نمى شود.»
باب 6 انشاء ظهار و ايلاء با يك جمله
885-40838-(1) امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ مردى كه در يك جمله همسرش را ايلاء و ظهار كند فرمود:
«يك كفّاره بر او هست.»
باب 7 مورد ظهار
886-40839-(1) اسحاق بن عمّار گويد: «از امام كاظم عليه السلام دربارۀ مردى كه كنيزش را ظهار مى كند، پرسيدم.
عن صفوان بن يحيى تهذيب 24/8: استبصار 264/3: الحسين بن سعيد عن صفوان عن اسحاق بن عمّار قال: سألت أبا إبراهيم عليه السلام عن الرّجل يظاهر من جاريته فقال الحرّة و الأمة فى هذا(1)سواء فقيه 346/3: سأل اسحاق بن عمّار أبا إبراهيم عليه السلام عن الرّجل (و ذكر مثله).
887-40840-(2)تهذيب 24/8: استبصار 264/3: (علىّ - صا) ابن اسماعيل (الميثمىّ - صا) عن فضالة عن ابن أبى يعفور قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل ظاهر من جاريته فقال(2) هى مثل ظهار الحرّة.
888-40841-(3)تهذيب 232/4: علىّ بن الحسن بن فضّال عن علىّ بن اسباط عن علابن رزين القلّا عن محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الظّهار عن الحرّة و الأمة قال نعم قال فان ظاهر فى شعبان و لم يجد ما يعتق قال ينتظر حتّى يصوم رمضان ثمّ يصوم شهرين متتابعين و إن ظاهر و هو مسافر أفطر حتّى يقدم و إن صام فأصاب مالاً يملك فليقض الّذى ابتدء فيه.
889-40842-(4) قرب الاسناد 363: أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال:
سألت الرّضا عليه السلام عن الرّجل يؤلى من أمته فقال لا كيف يؤلى و ليس لها طلاق قلت يظاهر منها فقال كان جعفر عليه السلام يقول يقع على الحرّة و الأمة الظّهار.
890-40843-(5) تهذيب 21/8: استبصار 263/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 157/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حفص بن البخترى عن أبى عبداللّه أو(3) أبى الحسن عليهما السلام فى رجل كان له عشر جوارٍ فظاهر منهنّ كلّهنّ جميعاً بكلام واحد فقال عليه عشر كفّارات.
891-40844-(6) الدعائم 276/2: قال جعفر بن محمّد عليهما السلام و الظّهار فى الأمة كالظّهار فى الحرّة يعنى اذا كانت زوجة فأمّا من ظاهر من أمته فليس ذلك بظهار.
892-40845-(7) تهذيب 24/8: استبصار 264/3: الحسين بن سعيد عن الحسن بن علىّ بن فضّال عن ابن بكير عن حمزة بن حمران قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل جعل جاريته عليه كظهر أمّه فقال يأتيها و ليس عليه شىء - حمله الشّيخ رحمه الله على انّه اذا كان قد أخلّ بشرائط الظّهار.
حضرت فرمود: زن آزاد و كنيز در اين جهت يكسان هستند.»
887-40840-(2) ابن ابى يعفور گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه كنيزش را ظهار مى كند، پرسيدم.
حضرت فرمود: ظهار كنيز به مانند ظهار زن آزاد است.»
888-40841-(3) محمّد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ ظهار زن آزاد و كنيز پرسيدم. حضرت فرمود:
آرى. راوى گفت: اگر در ماه شعبان ظهار كند و برده اى نيابد كه آزاد سازد؟
حضرت فرمود: منتظر مى ماند تا ماه رمضان را روزه بگيرد سپس دو ماه پيوسته روزه مى گيرد و اگر در حالى كه در سفر است ظهار كند روزه نمى گيرد تا از سفر بيايد و اگر [چند روزى روزه بگيرد و به دو ماه متوالى نرسد] پس مالى به دست آورد كه مى تواند برده اى بخرد وآزاد كند پس بايد همان روزه هايى را كه آغاز كرده به پايان برساند [و دو ماه متوالى روزه بگيرد و نمى تواند از روزه گرفتن دست بردارد و به عوض آن برده اى آزاد كند يا شصت مسكين اطعام نمايد.]
889-40842-(4) احمد بن محمّد بن ابى نصر گويد: «از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ مردى كه كنيزش را ايلاء مى كند پرسيدم حضرت فرمود: نمى شود چگونه ايلاء مى كند با اينكه طلاق ندارد؟ گفتم: كنيزش را ظهار مى كند. حضرت فرمود: امام صادق عليه السلام فرمود: ظهار بر زن آزاد و كنيز واقع مى شود.»
890-40843-(5) امام صادق يا امام كاظم عليهما السلام دربارۀ مردى كه ده كنيز دارد و همه را با يك جمله ظهار مى كند، فرمود: «بر او كفّاره واجب است.»
891-40844-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «ظهار كنيز به مانند ظهار زن آزاد است منظور زمانى است كه كنيز همسر مرد باشد ولى كسى كه كنيزش را ظهار كند اين ظهار نيست.»
892-40845-(7) حمزة بن حمران گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه كنيزش را بر من به سان پشت مادرش (حرام) قرار داده است، پرسيدم حضرت فرمود: با كنيزش مباشرت جنسى مى كند و چيزى بر او نيست.»
شيخ طوسى قدس سره روايت را بر موردى حمل كرده كه به شرايط ظهار اخلال برساند.
893-40846-(8) الجعفريّات 115: باسناده عن علىّ عليه السلام انّه قال من شاء باهلته ليس فى الأمة ظهار فى الأمة ظهار لأنّ اللّه عزّ و جلّ يقول و َالَّذينَ يُظاهرونَ (مِنكُم - دعائم) منْ نِسائِهِم و الأمة ليست(1) بزوجة الدعائم 276/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال ليس بين الحرّ و أمته ظهار و من شاء باهلته أن ليس فى الأمة (و ذكر مثله).
وتقدّم فى رواية عبداللّه بن المغيرة (9) من باب (2) انّه لايكون ظهار فى يمين قوله احلف لنا بظهار أمّهات أولادك و جواريك فظاهر منهنّ ثمّ ذكر ذلك لأبى عبداللّه عليه السلام فقال ليس عليك شىء.
وفى رواية زرارة (8) من باب (4) انّ الظّهار ضربان مشروط و غير مشروط قوله انّى ظاهرت من أمّ ولد لى ثمّ واقعت عليها ثمّ كفّرت فقال هكذا يصنع الرّجل الفقيه اذا و اقع كفّر.
ويأتى فى الباب التّالى ما يناسب ذلك.
وفى رواية صفوان (1) من باب (11) حكم من ظاهر من نساءٍ متعدّدة قوله رجل ظاهر من امرأته و جاريته ما عليه قال عليه السلام لكلّ واحدة منهما كفّارة عتق رقبة أو صيام شهرين أو اطعام ستّين مسكيناً.
894-40847-(1)كافى 156/6: محمّد عن أحمد عن ابن أبى نجران تهذيب 24/8: الحسين بن سعيد عن عبدالرحمن ابن ابى نجران عن محمّد بن حمران قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن المملوك أعليه ظهار فقال (عليه - كا - فقيه) نصف ما على الحرّ (من - فقيه) صوم شهر و ليس عليه كفّارة من صدقة و لاعتق. فقيه 346/3: سأل محمّد بن حمران أبا عبداللّه عليه السلام عن المملوك (و ذكر مثله) نوادر أحمد بن محمّد 65: ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج و محمّد بن حمران عن أبى عبداللّه عليه السلام فى المملوك يظاهر قال عليه نصف ما على الحرّ و ذكر مثله.
895-40848-(2) كافى 156/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن محبوب عن أبى حمزة الثّمالى عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن المملوك أعليه ظهار فقال نصف ما على الحرّ من الصّوم و ليس عليه كفّارة صدقة و لا عتق.
1) . و ليس الامة - الدعائم.
893-40846-(8) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هر كس بخواهد من با او مباهله مى كنم در كنيز ظهار نيست چون خداوند عز و جل مى فرمايد: «كسانى از شما كه نسبت به زنان شان ظهار مى كنند» و كنيز همسر نيست.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت نهم از باب دوّم اين گفته كه: «به ظهار كنيزان امّ ولدت و كنيزانت براى ما سوگند بخور. او آنان را ظهار كرد سپس اين جريان را براى امام صادق عليه السلام ذكر نمود حضرت فرمود: بر تو چيزى نيست.»
و در روايت هشتم از باب چهارم اين گفته كه: «من كنيز امّ ولدم را ظهار كردم سپس با او مباشرت جنسى كردم سپس كفّاره دادم حضرت فرمود: مرد فقيه اين چنين مى كند هنگامى كه مباشرت جنسى كند كفّاره مى دهد.»
مى آيد:
در باب بعدى مناسب آن و در روايت يكم از باب يازدهم اين گفته كه: «مردى همسر و كنيزش را ظهار مى كند چه تكليفى دارد؟ حضرت فرمود: براى هر يك از اين دو كفّارۀ آزاد سازى برده است و يا روزۀ دو ماه و يا اطعام شصت مسكين.»
باب 8 كفاره ظهار بر برده
894-40847-(1) محمّد بن حمران گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ برده پرسيدم كه آيا بر او ظهار است؟ حضرت فرمود: نصف آنچه كه بر آزاد است روزۀ يك ماه و بر او كفّاره نيست صدقه يا آزادسازى برده.»
895-40848-(2) ابو حمزه ثمالى گويد: «از امام باقر عليه السلام پرسيدم: آيا بر برده نيز كفّارۀ ظهار هست؟ حضرت فرمود: نصف روزه اى كه بر آزاد است به عهدۀ او مى آيد ليكن كفّارۀ اطعام و آزادسازى برده بر او نيست.»
896-40849-(3) الدعائم 279/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام انّهما قالا فى الظّهار الحرّ و المملوك فيه سواء غير انّ على المملوك نصف ما على الحرّ، قال أبو عبداللّه عليه السلام فى الصّوم:
يصوم شهراً و ليس عليه عتق و لا كفّارة لأنّ مال المملوك لمولاه فليس له أن يعتق و لا أن يتصدّق من مال مولاه إلّا أن يأذن له مولاه فى ذلك و يتطوّع له من ماله فانّ ذلك يجزئ عنه.
897-40850-(4) فقه الرّضا عليه السلام 271: ان حلف المملوك أو ظاهر فليس عليه إلّا الصّوم فقط و هو شهران متتابعان.
وتقدّم
فى رواية جميل (7) من باب (1) ماورد فى الظّهار قوله الحرّة و المملوكة سواء غير أنّ على المملوك نصف ما على الحرّ من الكفّارة و ليس عليه عتق و لا صدقة انّما عليه صيام شهر.
898-40851-(1)تهذيب 6/8 و 24: استبصار 255/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن وهيب(1) بن حفص عن أبى بصير قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل ظاهر من امرأته قال ان أتاها فعليه عتق رقبة أو صيام شهرين متتابعين أو اطعام ستّين مسكيناً و إلّا ترك ثلاثة أشهر فان فاء و إلّا (أ - خ) و قف حتّى يسئل أ لك(2)حاجة فى امرأتك أو تطلّقها فان فاء فليس عليه شىء و هى امرأته و ان طلّق واحدة فهو أملك برجعتها.
899-40852-(2) تهذيب 17/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 156/6: محمّد بن يحيى عن أحمدبن محمّد عن علىّ بن الحكم عن العلا عن محمّد بن مسلم عن احدهما عليهما السلام قال: سألته عن رجل ظاهر من امرأته خمس مرّات أو أكثر فقال قال علىّ عليه السلام مكان كلّ مرّة كفّارة قال و سألته عن رجل ظاهر من امرأته ثمّ طلّقها قبل أن يواقعها عليه كفّارة قال لا (و - يب) قال
896-40849-(3) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «آزاد و برده در مورد ظهار يكسان هستند الّا اينكه بر برده است نيمى از آنچه بر آزاد است.
امام صادق عليه السلام در مورد روزه فرمود: يك ماه روزه مى گيرد ولى بر او آزاد سازى برده و كفّاره نيست چون مال برده براى مولايش است و او حق ندارد كه از مال مولايش آزاد كند و يا صدقه بدهد مگر اينكه مولايش به او اجازه دهد و از مالش به دلخواه بدهد چون اين از او كفايت مى كند.»
897-40850-(4) فقه الرضا عليه السلام: «اگر برده سوگند ياد كند يا ظهار كند بر او نيست مگر روزه و اين دو ماه پى در پى است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت هفتم از باب يكم اين گفته كه: «زن آزاد و زن برده يكسان است تنها بر برده نيمى از كفّاره اى است كه بر آزاد است و بر او آزاد سازى و صدقه نيست تنها بر او روزۀ يك ماه است.»
باب 9 احكام بعد از ظهار
898-40851-(1) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كرده است، پرسيدم حضرت فرمود: اگر با او مباشرت جنسى كند پس بر اوست آزاد سازى برده يا روزه دو ماه پيوسته و يا اطعام شصت مسكين و گرنه سه ماه وانهاده مى شود پس اگر بازگشت كه هيچ و گرنه از او سؤال مى شود كه آيا نيازى به همسرت دارى يا او را طلاق مى دهى پس اگر بازگشت پس بر او چيزى نيست و او همسرش خواهد بود ولى اگر يك طلاق داد پس او به رجوع به زن سزاوارتر است.»
899-40852-(2) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ مردى كه همسرش را پنج بار و يا بيشتر ظهار كرده است، پرسيدم.
امام عليه السلام در پاسخ فرمود: امير مؤمنان على عليه السلام فرموده است: براى هر بار ظهار يك كفّاره بايد بدهد.
محمّد بن مسلم گويد: از امام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كند آنگاه پيش از مباشرت جنسى او را طلاق دهد پرسيدم كه آيا بر او كفّاره واجب است؟
حضرت فرمود: نه.
محمّد بن مسلم گويد: پرسيدم: آيا در تحقّق ظهار بين زن آزاد و كنيز مساوات است؟ حضرت فرمود: آرى.
و سألته عن الظّهار على الحرّة و الأمة فقال نعم قيل فان ظاهر فى شعبان و لم يجد ما يعتق قال ينتظر حتّى يصوم شهر رمضان ثمّ يصوم شهرين متتابعين و ان ظاهر و هو مسافر انتظر حتّى يقدم فان صام فاصاب مالاً فليمض الّذى ابتدء فيه(1)تهذيب 322/8: الحسين بن سعيد عن فضالة و الحسين(2)عن صفوان عن العلا عن محمّد بن مسلم عن احدهما عليهما السلام فى الرّجل يظاهر فى شعبان و لم يجد ما يعتق قال ينتظر حتّى يصوم شهرين متتابعين و ان ظاهر (و ذكر مثله).
نوادر أحمد بن محمّد 64: صفوان بن يحيى و فضالة بن أيّوب عن العلا بن رزين عن محمّد بن مسلم عن احدهما عليهما السلام فى الّذى يظاهر فى شعبان (و ذكر نحو ما فى كا) - حمّاد عن حريز عن محمّد بن مسلم عنهما عليهما السلام مثله.
900-40853-(3) كافى 161/6: (محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن - معلّق) ابن محبوب عن العلاء عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن رجل ظاهر من امرأته ثمّ طلّقها قبل أن يواقعها فبانت منه أعليه كفّارة قال لا.
901-40854-(4) كافى 158/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل و ابن بكير و حمّاد بن عثمان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المظاهر اذا طلّق سقطت عنه الكفّارة.
902-40855-(5) كافى 159/6: أبو علىّ الأشعرى عن محمّد بن عبدالجبّار أو غيره عن الحسن بن علىّ عن علىّ بن عقبة عن موسى بن أكيل النّميرى عن بعض أصحابنا عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل ظاهر ثمّ طلّق قال سقطت عنه الكفّارة اذا طلّق قبل أن يعاود المجامعة قيل فانّه راجعها قال ان كان انّما طلّقها لإسقاط الكفّارة عنه ثمّ راجعها فالكفّارة لازمة له أبداً اذا عاود المجامعة و ان كان طلّقها و هو لا ينوى شيئاً من ذلك فلا بأس أن يراجع و لا كفّارة عليه.
903-40856-(6) فقه الرّضا عليه السلام 236: فان طلّقها سقطت عنه الكفّارة فان راجعها لزمته فان تركها حتّى يمضى أجلها و تزوّجها رجل آخر ثمّ طلّقها و أراد الأوّل أن يتزوّجها لم يلزمه الكفّارة.
از امام سؤال شد: اگر كسى در ماه شعبان ظهار كند و برده اى نيابد تا آزاد سازد؟ حضرت فرمود:
پس از روزۀ ماه رمضان دو ماه متوالى روزه مى گيرد و نيز اگر در سفر ظهار كند پس از بازگشت روزه مى گيرد و اگر در بين روزه گرفتن به مالى دست يابد (كه بتواند عتق يا طعام كند) بايد آنچه (روزه) را كه آغاز كرده است ادامه دهد.»
900-40853-(3) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كرد سپس او را طلاق داد پيش از آن كه با همسرش مباشرت جنسى كند و همسرش از او جدا شد، پرسيدم كه آيا بر او كفّاره هست؟ حضرت فرمود: نه.»
901-40854-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «كسى كه زنش را ظهار كرده اگر او را طلاق دهد كفّاره از او ساقط مى شود.»
902-40855-(5) امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه ظهار كرد سپس طلاق داد فرمود: «اگر پيش از آن كه مجدداً مباشرت جنسى كند او را طلاق دهد كفّاره از او ساقط گردد.
گفته شد: اين مرد به زن (پس از طلاق) رجوع كرد حضرت فرمود: اگر تنها او را براى اسقاط كفّاره از خودش طلاق داده است و سپس به او رجوع كرده در اين صورت كفّاره بر او لازم است هنگامى كه به مباشرت جنسى برگردد ولى اگر او را طلاق داده و قصد اسقاط كفّاره و رجوع نداشته اشكال ندارد كه رجوع كند و كفّاره اى بر او نيست.»
903-40856-(6) فقه الرضا عليه السلام: «اگر همسرش را طلاق دهد كفّاره از او ساقط گردد پس اگر به وى رجوع كند كفّاره بر او لازم شود باز اگر او را رها سازد تا مدتش سپرى گردد و مرد ديگرى با او ازدواج كند سپس او هم زن را طلاق دهد و مرد اوّل بخواهد كه با او ازدواج كند كفّاره بر او لازم نمى شود.»
904-40857-(1)كافى 161/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً عن تهذيب 16/8: (الحسن - يب) ابن محبوب عن ابى أيّوب الخزّاز عن يزيد الكنّاسى قال:
سألت أبا جعفر عليه السلام عن رجل ظاهر من امرأته ثمّ طلّقها تطليقة فقال اذا (هو - فقيه) طلّقها تطليقة فقد بطل الظّهار و هدم الطّلاق الظّهار (قال - كا يب) فقلت (له - يب) فله أن يراجعها قال نعم هى امرأته (قال - يب) فان راجعها وجب عليه ما يجب على المظاهر من قبل ان يتماسّا قلت فان تركها حتّى يخلو(2)أجلها و تملك نفسها ثمّ تزوّجها(3)بعد (ذلك - كا فقيه) هل يلزمه الظّهار قبل أن يمسّها(4)قال لا قد بانت منه و ملكت نفسها قلت فإن ظاهر منها فلم يمسّها(5)و تركها لا يمسّها إلّا انّه يراها متجرّدة من غير أن يمسّها هل يلزمه (فى ذلك - كا فقيه) شىء قال هى امرأته و ليس يحرم(6)عليه مجامعتها و لكن يجب عليه ما يجب على المظاهر قبل أن يجامعها و هى امرأته قلت فان رفعته إلى السّلطان فقالت (انّ - فقيه) هذا زوجى (و - كا) قد ظاهر منّى و قد أمسكنى لا يمسّنى مخافة أن يجب عليه ما يجب على المظاهر (قال - كايب) فقال ليس (يجب - يب فقيه) عليه أن يجبر (ه - فقيه) على العتق و الصّيام و الاطعام اذا لم يكن له ما يعتق و لم يقو على الصّيام و لم(7)يجد ما يتصدّق به (قال(7) - كا) فان(8)كان يقدر على أن يعتق فانّ على الامام أن يجبره على العتق و الصّدقة من قبل أن يمسّها و من بعد ما(9)يمسّها فقيه 342/3: روى ابن محبوب عن أبى أيّوب الخزّاز عن بريد بن معاوية قال: سألت أبا جعفر عليه السلام (و ذكر مثله).
905-40858-(8) الدعائم 278/2: عن أبى جعفر عليه السلام: انّه سئل عن رجل ظاهر من امرأته ثمّ طلّقها تطليقة قال اذا طلّقها بطل الظّهار قيل لأبى عبداللّه عليه السلام فان ظاهر منها ثمّ طلّقها واحدة ثمّ راجعها ما حاله قال هى امرأته و يجب عليه ما يجب على المظاهر قبل أن يمسّها اذا أراد أن يواقعها كفّر ثمّ واقعها قيل فان تركها حتّى يخلو أجلها و تملك نفسها ثمّ خطبها و تزوّجها بعد ذلك هل تلزمه كفّارة الظّهار قبل أن يمسّها قال لا لأنّها قد بانت منه و ملكت نفسها و هذا نكاح مجدّد.
904-40857-(7) يزيد كناسى گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كرد سپس او را يك طلاق داد، پرسيدم.
حضرت فرمود: هنگامى كه وى را يك طلاق داد ظهار باطل گشته و طلاق، ظهار را از بين برده است. او گويد: به حضرت گفتم: آيا مى تواند (پس از طلاق) به همسرش رجوع كند؟ حضرت فرمود:
آرى او همسر وى است اگر به وى رجوع كرد پيش از مباشرت جنسى آنچه بر ظهار كننده واجب مى شود بر او واجب است. گفتم: اگر او را رها كند تا سرآمد (عدّۀ) او بگذرد و زن مالك خويش شود سپس مرد با او ازدواج كند آيا ظهار او را لازم مى آيد (و كفّاره بر او واجب مى شود) پيش از آن كه با وى مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: نه آن زن از مرد جدا شده و مالك خويش گشته است.
گفتم: اگر زن را ظهار كند و با او مباشرت جنسى نكند و او را رها سازد و با او مباشرت جنسى نكند تنها او را برهنه ببيند بى آن كه با او مباشرت جنسى كند آيا در اين مورد هم چيزى (كفّاره) بر او لازم مى شود؟ حضرت فرمود: اين زن اوست و مباشرت جنسى با او بر او حرام نيست و تنها آنچه بر ظهار كننده واجب است بر او واجب است پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند و آن زن همسر اوست.
گفتم: اگر زن مرد را نزد حاكم بُرد و گفت: اين شوهر من است كه مرا ظهار كرده و مرا نگه داشته و با من مباشرت جنسى نمى كند از ترس اينكه مبادا آنچه بر ظهار كننده واجب مى شود بر او واجب گردد؟
حضرت فرمود: بر حاكم نيست كه اين مرد را بر آزاد سازى برده و روزه و اطعام مجبور سازد هنگامى كه چيزى ندارد كه آزاد سازد و توان روزه نيز ندارد و چيزى را كه صدقه دهد نمى يابد ولى اگر مى تواند آزاد سازد در اين صورت بر امام است كه او را بر عتق و صدقه مجبور سازد پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند و بعد از آن كه با او مباشرت جنسى مى كند.»
905-40858-(8) از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كرد سپس او را يك طلاق داد، سوال شد.
حضرت فرمود: «هنگامى كه او را طلاق دهد ظهار باطل گردد.
به امام صادق عليه السلام گفته شد: اگر مرد همسرش را ظهار كند سپس او را يك طلاق بدهد پس از آن به او رجوع كند؟ حضرت فرمود: آن زن همسر اوست و بر او واجب مى شود آنچه بر ظهار كننده واجب است پيش از آن كه با زن مباشرت جنسى كند. هنگامى كه مى خواهد با او مباشرت جنسى كند كفّاره مى دهد سپس با او مباشرت جنسى مى كند. سؤال شد: اگر او را رها سازد تا سرآمد (عدّۀ) او بگذرد و زن مالك خويش شود سپس او را خواستگارى كند و پس از آن با او ازدواج كند، آيا كفّارۀ ظهار پيش از مباشرت جنسى با او بر مرد واجب مى شود؟
حضرت فرمود: نه چون زن از مرد جدا شده است و مالك خويش گشته است و اين ازدواج جديد است.»
906-40859-(9) تهذيب 18/8: استبصار 265/3: الحسين بن سعيد عن أبى المغرا(1) عن الحلبيّقال:
سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن الرّجل يظاهر من امرأته ثمّ يريد أن يتمّ على طلاقها قال ليس عليه كفّارة قلت إن أراد أن يمسّها قال لا يمسّها حتّى يكفّر قلت فان فعل فعليه شىء قال (إى - يب) و اللّه انّه لآثم ظالم قلت عليه كفّارة غير الأولىٰ قال نعم يعتق أيضاً رقبة.
907-40860-(10) تهذيب 18/8: أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد بن عيسى عن أبان عن عبدالرّحمن ابن أبى عبداللّه والحسن بن زياد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال إذا طلّق المظاهر ثمّ راجع فعليه الكفّارة.
908-40861-(11) الدعائم 278/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام: انّه سئل عن الظّهار متى تقع على صاحبه الكفّارة قال اذا أراد أن يواقع امرأته قيل فان طلّقها قبل أن يواقعها أ عليه كفّارة قال لا قد سقطت عنه الكفّارة.
909-40862-(12) مجمع البيان 247/5: و امّا ماذهب إليه أئمّة الهدى من آل محمّد عليهم السلام فهو انّ المراد بالعود ارادة الوطأ و نقض القول الّذى قاله فإنّ الوطأ لا يجوز له إلّا بعد الكفّارة و لا يبطل حكم قوله الأوّل إلّا بعد الكفّارة.
910-40863-(13) تهذيب 17/8: سأل علىّ بن جعفر أخاه موسى بن جعفر عليهما السلام عن رجل ظاهر من امرأته ثمّ طلّقها بعد ذلك بشهر أو شهرين فتزوّجت ثمّ طلّقها الّذى تزوّجها فراجعها الأوّل هل عليه فيها الكفّارة للظّهار الأوّل قال نعم عتق رقبة أو صيام أو صدقة - حمله الشّيخ رحمه الله على التّقيّة لانّه مذهب قوم من المخالفين.
وتقدّم
فى رواية زرارة (2) من باب (8) انّ المعتكف يحرم عليه الجماع من ابواب الاعتكاف (ج 11) قوله عليه السلام اذا فعل المعتكف الجماع فعليه مثل ما على المظاهر.
وفى رواية الجعفريّات (3) قوله المعتكف اذا وطأ اهله و هو معتكف فعليه كفّارة الظّهار.
وفى رواية أبى ولّاد (7) قوله عليه السلام عليها (أى المعتكفة الّتى جامعها زوجها) ما على المظاهر. وفى احاديث باب (1)ماورد فى الظّهار من أبوابه ج 27 مايدلّ على ذلك.
1) . المعزا - خ.
906-40859-(9) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار مى كند و مى خواهد كه با طلاق كار را تمام كند، پرسيدم.
حضرت فرمود: بر او كفّاره نيست.
گفتم: اگر بخواهد با او مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: با او مباشرت جنسى نمى كند تا كفّاره بدهد.
گفتم: پس اگر انجام دهد (مباشرت جنسى كند) بر او چيزى هست؟ حضرت فرمود: به خدا سوگند او گناهكار و ظالم است.
گفتم: كفّاره اى غير از كفّارۀ اوّل بر او هست؟ حضرت فرمود: آرى يك بنده نيز آزاد مى كند.»
907-40860-(10) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه ظهار كننده طلاق دهد سپس رجوع كند بر او كفّاره ثابت است.»
908-40861-(11) از امام صادق عليه السلام دربارۀ ظهار سؤال شد كه چه زمانى بر ظهار كننده كفّاره قرار مى گيرد، حضرت فرمود: «هنگامى كه مى خواهد با همسرش مباشرت جنسى كند.
سؤال شد: پس اگر زن را پيش از آن كه با او مباشرت جنسى كند طلاق دهد آيا بر او كفّاره ثابت است؟
حضرت فرمود: نه، كفّاره از او ساقط است.»
909-40862-(12) و امّا آنچه كه امامان هدايت از آل محمّد عليهم السلام بدان معتقدند اين است كه منظور از موعود (بازگشت كه در آيه آمده است) قصد مباشرت جنسى و شكستن گفته اش مى باشد چون مباشرت جنسى جز پس از پرداخت كفّاره براى او جايز نيست و اثر گفتۀ اوّلش جز پس از دادن كفّاره باطل نمى گردد.
910-40863-(13) على بن جعفر از برادرش موسى بن جعفر عليهما السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كرد سپس او را پس از يك ماه يا دو ماه طلاق داد و آن زن ازدواج كرد پس از آن مردى كه با او ازدواج كرده بود وى را طلاق داد و شوهر اوّل به او رجوع كرد، پرسيد كه آيا بر اين مرد در مورد اين زن كفّاره براى ظهار اوّل ثابت است؟ حضرت فرمود: «آرى آزاد سازى برده يا روزه و يا صدقه.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر تقيّه حمل كرده است چون مفاد روايت نظر گروهى از مخالفان است.
ارجاعات
گذشت:
در روايت دوّم از باب هشتم از باب هاى اعتكاف فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه شخص معتكف مباشرت جنسى كند بر اوست مشابه آنچه بر شخص ظهاركننده است.»
و در روايت سوّم اين گفته كه: «شخص معتكف هنگامى كه با خانمش در حال اعتكاف مباشرت جنسى كند بر او كفّاره ظهار ثابت است.»
و در روايت هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بر زن معتكفى كه شوهرش با او مباشرت جنسى كند همان است كه بر ظهار كننده ثابت است.»
و در روايات باب يكم از باب هاى ظهار روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
وفى رواية حفص (5) من باب (7) انّ الظّهار يقع من الحرّة و الأمة قوله فى رجل كان له عشر جوارٍ فظاهر منهنّ جميعاً بكلام واحد فقال عليه السلام عليه عشر كفّارات.
ويأتى فى الباب التّالى و ما يتلوه و ساير الابواب الآتية المربوطة بالظّهار ما يدلّ على ذلك.
911-40864-(1)تهذيب 22/8: الحسين بن سعيد عن صفوان عن العلا عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن رجل ظاهر من امرأته خمس مرّات أو أكثر (ماعليه - يب) قال عليه مكان كلّ مرّة كفّارة - و عنه عن محمّد بن عيسى عن ابن أبى عمير عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام مثله استبصار 262/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير مثله سنداً و متناً.
912-40865-(2) تهذيب 18/8: استبصار 265/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 156/6: علىّ (بن إبراهيم - يب صا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن فقيه 343/3: حمّاد عن الحلبىّ قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل ظاهر من امرأته ثلاث مرّات قال يكفّر ثلاث مرّات قلت فان واقع قبل أن يكفّر قال يستغفراللّه و يمسك حتّى يكفّر نوادر أحمد بن محمّد 65: محمّد ابن أبى عمير مثله سنداً و متناً.
913-40866-(3) الدعائم 275/2: عن علىّ عليه السلام انّه قضى فيمن ظاهر من امرأته ثلاث مرّات انّ عليه ثلاث كفّارات و عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام انّهما قالا مثل ذلك و قال علىّ عليه السلام انّما ذلك إذا ظاهر الرّجل من امرأته فى مجالس شتّىٰ و ان كان فى أمر واحد فعليه كفّارات شتّىٰ و ان ظاهر منها مراراً فى مجلس واحد فكفّارته واحدة.
914-40867-(4) تهذيب 22/8: استبصار 262/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد ابن أبى عمير عن عبداللّه بن المغيرة عن جميل(1) عن أبى عبداللّه عليه السلام فيمن ظاهر من امرأته خمس عشرة مرّة قال عليه خمس عشرة كفّارة.
1) . رجل - يب.
و در روايت پنجم از باب هفتم اين گفته كه: «در مورد مردى كه ده كنيز دارد و آن مرد همه را با يك جمله ظهار كند حضرت فرمود: بر او ده كفّاره ثابت است.»
مى آيد:
در باب بعدى و باب پس از آن و باب هاى بعدى كه مربوط به ظهار است رواياتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
باب 10 احكام ظهار متعدد
911-40864-(1) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را پنج بار ظهار كرده پرسيدم كه چه تكليفى بر اوست؟
حضرت فرمود: در برابر هر بار يك كفّاره بر او ثابت است.»
912-40865-(2) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را سه بار ظهار كرده پرسيدم حضرت فرمود: سه بار كفاره مى دهد.
گفتم: اگر پيش از آن كه كفّاره دهد مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: از خداوند استغفار مى كند و تا پرداخت كفّاره از مباشرت جنسى خوددارى مى كند.»
913-40866-(3) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه سه بار همسرش را ظهار كرده حكم داد كه بر او سه كفّاره ثابت است و از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت است كه مشابه همين را فرمودند و امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «تنها اين در صورتى است كه مرد همسرش را در نشست هاى گوناگون ظهار كرده باشد گر چه در يك موضوع باشد در اين هنگام است كه چند كفّاره بر او ثابت است ولى اگر همسرش را چند بار در يك مجلس و نشست ظهار كرده باشد كفّاره اش يكى است.»
914-40867-(4) امام صادق عليه السلام دربارۀ كسى كه همسرش را پانزده بار ظهار كرده فرمود: «بر او پانزده كفّاره است.»
915-40868-(5) تهذيب 22/8: استبصار 263/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن محمّد بن سنان عن أبى الجارود زياد بن منذر قال: سأل أبو الورد أبا جعفر عليه السلام و أنا عنده عن رجل قال لامرأته أنت علىّ كظهر أمّى مائة مرّة فقال أبو جعفر عليه السلام يطيق لكلّ مرّة عتق نسمة قال لا قال فيطيق إطعام ستّين مسكيناً مائة مرّة قال لا قال فيطيق صيام شهرين متتابعين مائة مرّة قال لا قال يفرّق بينهما. فقيه 345/3: روى زياد بن المنذر عن أبى الدّرداء انّه سئل أبو جعفر عليه السلام و انا عنده (و ذكر مثله).
916-40869-(6) تهذيب 23/8: استبصار 263/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن الحسن ابن أبى الخطّاب عن ابن أبى نصر عن عبدالرّحمن بن الحجّاج عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل ظاهر من امرأته أربع مرّات فى مجلس واحد قال عليه كفّارة واحدة -. حمله الشّيخ رحمه الله على انّ المراد انّ عليه كفّارة فى الجنس دون أن يكون المراد به انّ عليه كفّارة واحدة عن المرّات الكثيرة.
وتقدّم
فى رواية محمّد بن مسلم (2) من باب (9) انّ من ظاهر امرأته و أراد أن يأتيها فعليه الكفّارة قوله رجل ظاهر من امرأته خمس مرّات أو أكثر فقال قال علىّ عليه السلام مكان كلّ مرّة كفّارة.
917-40870-(1) كافى 158/6: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبد الجبّار عن صفوان قال: سأل الحسين بن مهران أبا الحسن الرّضا عليه السلام عن رجل ظاهر من أربع نسوة فقال يكفّر لكلّ واحدة منهنّ كفّارة و سأله عن رجل ظاهر من امرأته و جاريته ما عليه قال عليه لكلّ واحدة منهما كفّارة عتق رقبة أو صيام شهرين متتابعين أو اطعام ستّين مسكيناً.
918-40871-(2) الدعائم 275/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام انّه قال: من ظاهر من أربع نسوة فأربع كفّارات يعنى عليه السلام أن يفرد كلّ واحدة منهنّ بالظّهار لأنّا قد روّينا عن علىّ عليه السلام انّه سئل عن رجل ظاهر من أربع نسوة فى مجلس واحد يعنى بلفظ واحد قال كفّارته واحدة.
915-40868-(5) ابو جارود زياد بن منذر گويد: «من نزد امام باقر عليه السلام بودم كه ابو الورد از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش گفت: تو بر من مثل پشت مادرم (حرام) هستى صد بار پرسيد.
حضرت فرمود: مى تواند براى هر بار بنده اى آزاد سازد؟
ابو الورد گفت: نه.
حضرت فرمود: مى تواند شصت فقير را صد بار اطعام كند؟
ابو الورد گفت: نه.
حضرت فرمود: مى تواند دو ماه پيوسته صد بار روز بگيرد؟
ابو الورد گفت: نه.
حضرت فرمود: اين دو از هم جدا مى شوند.»
916-40869-(6) امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه چهار بار همسرش را در يك مجلس ظهار كرد فرمود: «بر او يك كفاره است.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر اين حمل كرده كه كفّاره اى كه بر او هست از يك جنس است نه اينكه منظور اين باشد كه تنها يك كفّاره براى موارد بسيار بر او باشد.
ارجاعات
گذشت:
در روايت دوّم از باب نهم اين گفته كه: «مردى پنج بار يا بيشتر همسرش را ظهار كرد حضرت على عليه السلام فرمود: براى هر بار يك كفّاره است.»
باب 11 حكم ظهار زنان متعدد
917-40870-(1) حسين بن مهران از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ مردى كه چهار زن را ظهار كرده، پرسيد. حضرت فرمود: «براى هر كدام از زنان يك كفاره مى دهد.
و باز حضرت دربارۀ مردى كه همسرش و كنيزش را ظهار كرده پرسيد كه بر او چيست؟ حضرت فرمود:
براى هر كدام از اين دو يك كفاره است آزادسازى برده يا روزۀ دو ماه پيوسته و يا اطعام شصت مسكين.»
918-40871-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس چهار زن را ظهار كند پس چهار كفّاره ثابت است. منظور اين است كه هر كدام از زنان را جداگانه ظهار كند چون ما از امير مؤمنان على عليه السلام روايت شنيده ايم كه از حضرت دربارۀ كسى كه چهار زن را در يك مجلس با يك جمله ظهار كند سوال شد حضرت فرمود:
كفّاره اش يكى است.»
919-40872-(3) تهذيب 21/8: استبصار 263/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد ابن يحيى الخزّاز عن غياث بن إبراهيم عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام فى رجل ظاهر من أربع نسوة قال عليه كفّارة واحدة. فقيه 345/3: فى رواية ابن فضّال عن غياث عن جعفر بن محمّد عن أبيه عليهما السلام قال قال علىّ عليه السلام فى رجل (و ذكر مثله). - حمله الشّيخ رحمه الله على انّ عليه كفّارة واحدة فى الجنس.
وتقدّم
فى رواية حفص (5) من باب (7) انّ الظّهار يقع من الحرّة و الأمة قوله رجل كان له عشر جوارٍ فظاهر منهنّ كلّهنّ جميعاً بكلام واحد فقال عليه عشر كفّارات.
920-40873-(1)تهذيب 18/8: استبصار 265/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 157/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن (عمر - كا) ابن اذينة عن زرارة و غير واحد عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام انّه قال: اذا واقع المرّة الثّانية قبل أن يكفّر فعليه كفّارة اُخرىٰ (قال - كا) ليس فى هذا اختلاف(1).
921-40874-(2)تهذيب 20/8: ابن اسماعيل عن ابن أبى عمير عن حفص بن البخترى عن أبى بصير قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام متى تجب الكفّارة على المظاهر قال اذا أراد أن يواقع قال قلت فان واقع قبل أن يكفّر قال فقال عليه كفّارة اُخرىٰ المقنع 119: فان واقعها (و ذكره نحوه).
922-40875-(3)تهذيب 14/8 و 18: استبصار 262/3 و 265: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين (بن سعيد - يب 18 صا 265) عن صفوان(2) عن ابن مسكان عن الحسن الصّيقل عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له رجل ظاهر من امرأته فلم يف قال عليه الكفّارة من قبل ان يتماسّا قلت فانّه(3) أتاها قبل أن يكفّر قال بئس ما صنع قلت عليه شىء قال أساء و ظلم قلت فيلزمه شىء قال (عتق - يب 18 صا 265) رقبة أيضاً.
919-40872-(3) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه چهار زن را ظهار كرد، فرمود: «بر او يك كفاره ثابت است.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر اين مبنى حمل كرده كه بر او كفاره اى كه از يك جنس باشد واجب است.
ارجاعات
گذشت:
در روايت پنجم از باب هفتم اين گفته كه: «مردى ده كنيز داشت و همه را با يك جمله ظهار كرد حضرت فرمود: بر او ده كفّاره است.»
باب 12 حكم مباشرت جنسى قبل از پرداخت كفاره ظهار
920-40873-(1) ابو بصير گويد: «امام صادق عليه السلام فرمود: كسى كه همسرش را ظهار كرده اگر پيش از پرداخت كفّاره با همسرش براى بار دوّم مباشرت جنسى كند (براى مباشرت جنسى مجدّد) كفّارۀ ديگرى بر عهدۀ او مى آيد و فرمود: در اين حكم اختلاف نيست.»
921-40874-(2) ابو بصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: چه زمانى كفّاره بر شخص ظهار كننده واجب مى شود؟ حضرت فرمود: هنگامى كه مى خواهد مباشرت جنسى كند.
او گويد: گفتم: اگر پيش از پرداخت كفّاره مباشرت جنسى كند؟
او گويد: حضرت فرمود: بر او يك كفّارۀ ديگر ثابت است.»
922-40875-(3) حسن صيقل گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى همسرش را ظهار كرد ولى وفا نكرد (و ظهار را شكست) حضرت فرمود: پيش از آن كه مباشرت جنسى كند بر او كفّاره ثابت است. گفتم: اين مرد پيش از دادن كفاره با زن مباشرت جنسى كرده است. حضرت فرمود: بدكارى كرده است: گفتم:
چيزى بر اوست؟ حضرت فرمود: بد كرده و ستم نموده است. گفتم: چيزى بر او لازم است؟ حضرت فرمود: آزاد سازى برده نيز.»
923-40876-(1)كافى 160/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن فقيه 342/3: أبان عن الحسن الصّيقل قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن الرّجل يظاهر من امرأته قال فليكفّر(2)قلت فانّه و اقع (من - فقيه) قبل أن يكفّر قال (فقد - فقيه) أتى حدّاً من حدود اللّه عزّ و جلّ و ليستغفر(3)اللّه و ليكفّ حتّى يكفّر.
924-40877-(4)كافى 159/6: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن النّوفلى عن السّكونى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قال أمير المؤمنين عليه السلام اذا قالت المرأة زوجى علىّ حرام كظهر امّى فلا كفّارة عليها قال و جاء رجل من الأنصار من بنى النّجّار إلى رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقال انّى ظاهرت من امرأتى فواقعتها قبل أن أكفّر فقال و ما حملك على ذلك قال لمّا ظاهرت رأيت بريق(5)خلخالها و بياض ساقها فى القمر فواقعتها قبل أن اكفّر فقال له اعتزلها حتّى تكفّر و أمره بكفّارة واحدة و ان يستغفراللّه تهذيب 19/8: استبصار 266/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن أحمد العلوىّ عن عبداللّه بن الحسن عن جدّه عن(4) علىّ بن جعفر عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليه السلام قال أتى رجل من الأنصار من بنى النّجّار رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقال انّى ظاهرت من امرأتى فواقعتها قبل أن اكفّر قال و ما حملك على ذلك قال رأيت بريق خلخالها و بياض ساقيها(5) فى القمر فواقعتها فقال النّبىّ صلى الله عليه و آله لا تقربها حتّى تكفّر و أمره بكفّارة الظّهار (وان يستغفر اللّه - يب).
925-40878-(6) الدعائم 277/2: عن علىّ و أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهم السلام انّهم قالوا فى المظاهر لا يقرب شيئاً حتّى يكفّر فاذا أراد أن يعود إلى امرأته الّتى ظاهر منها كفّر.
926-40879-(7) الدعائم 278/2: سئل جعفر بن محمّد عليهما السلام عن المظاهر يواقع امرأته الّتى ظاهر منها قبل أن يكفّر قال ليس هكذا يفعل الفقيه قيل فان فعل قال أتى حدّاً من حدود اللّه عزّ و جلّ و عليه إثم عظيم قيل أفعليه الكفّارة غير الاولىٰ قال يستغفر اللّه و يتوب اليه و يمسك عنها و لا يقربها حتّى يكفّر.
923-40876-(4) حسن صيقل گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار مى كند پرسيدم حضرت فرمود: بايد كفّاره بدهد. گفتم: او پيش از پرداخت كفّاره مباشرت جنسى مى كند. حضرت فرمود: حدّى از حدود الهى را مرتكب شده است و بايد استغفار كند و از مباشرت جنسى خوددارى كند تا كفّاره بدهد.»
924-40877-(5) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هنگامى كه زن بگويد: همسرم بر من حرام است به سان پشت مادرم در اين صورت كفّاره بر زن نيست.
حضرت فرمود: مردى از انصار بنى نجار خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت: من همسرم را ظهار كردم و پيش از دادن كفاره با او مباشرت جنسى نمودم. حضرت فرمود: چه چيزى تو را به اين كار واداشت؟ او گفت: چون ظهار كردم برق خلخال او و نيز سفيدى ساق پايش را در نور ماه ديدم لذا با او پيش از آن كه كفاره بدهم مباشرت جنسى كردم حضرت به او فرمود: از آن زن كناره گيرى كن تا كفاره را بدهى و حضرت به او دستور پرداخت يك كفاره را داد و اينكه از خدا استغفار كند.»
925-40878-(6) امير مؤمنان على عليه السلام و امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه ظهار مى كند فرمودند:
«به چيزى نزديك نشود تا كفّاره بدهد و چون قصد مى كند كه به زنى كه وى را ظهار كرده برگردد بايد كفّاره دهد.»
926-40879-(7) از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه ظهار مى كند سؤال شد كه آيا با همسرش كه او را ظهار كرده پيش از دادن كفّاره مباشرت جنسى كند؟ حضرت فرمود: «فقيه چنين نمى كند. سؤال شد: اگر كرد؟ حضرت فرمود: حدّى از حدود الهى را مرتكب شده و بر او گناه بزرگى است. سؤال شد: آيا بر او غير از كفّارۀ اوّل، كفّاره هست؟ حضرت فرمود: از خداوند طلب مغفرت كند و به سوى او بازگردد و از زن خوددارى كند و با وى نزديكى نكند تا كفّاره بدهد.»
927-40880-(8) فقه الرضا عليه السلام 236: فاذا قال الرّجل لامرأته أنت علىّ كظهر امّى و سكت فعليه الكفّارة من قبل أن يجامع فان جامعت من قبل أن تكفّر لزمتك كفّارة أخرىٰ الهداية 71:
الظّهار على وجهين احدهما ان يقول الرّجل للمرأة هى عليه كظهر أمّه و يسكت فعليه الكفّارة من قبل أن يجامع فان جامع من قبل أن يكفّر لزمه كفّارة أخرىٰ.
928-40881-(9) تهذيب 19/8: استبصار 266/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن الحسين(1) عن ابن أبى عمير تهذيب 11/8: استبصار 259/3: الحسين ابن سعيد عن ابن أبى عمير تهذيب 11/8: استبصار 259/3: الحسين ابن سعيد عن ابن أبى عمير عن محمّد ابن أبى حمزة عن حريز عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال الظّهار لا يقع إلّا على الحنث فاذا حنث فليس له أن يواقعها حتّى يكفّر فان جهل و فعل كان عليه(2) كفّارة واحدة.
929-40882-(10) تهذيب 20/8: استبصار 266/2: أحمد بن محمّد بن عيسى (عن الحسين بن سعيد - يب) عن صفوان بن يحيى عن موسى عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام انّ الرّجل اذا ظاهر من امرأته ثمّ غشيها قبل أن يكفّر فانّما عليه كفّارة واحدة و يكفّ عنها حتّى يكفّر.
وتقدّم فى باب (4) انّ الظّهار ضربان مشروط و غير مشروط ما يمكن أن يناسب الباب.
وفى رواية الحلبى (9) من باب (9) انّ من ظاهر امرأته و أراد أن يأتيها فعليه الكفّارة قوله عليه السلام لا يمسّها حتّى يكفّر قلت فان فعل فعليه شىء قال (إى - خ) و اللّه انّه لآثم ظالم قلت عليه كفّارة غير الاولىٰ قال نعم يعتق أيضاً رقبة.
وفى رواية الحلبى (1)من باب (10) أنّ من ظاهر من امرأته مرّاتٍ عديدة فعليه مكان كلّ مرّة كفّارة قوله رجل ظاهر من امرأته ثلاث مرّات قال عليه السلام يكفّر ثلاث مرّات قلت فان و اقع قبل أن يكفّر قال عليه السلام يستغفر اللّه و يمسك حتّى يكفّر.
930-40883-(2)الدعائم 278/2: عن أبى جعفر محمّد بن علىّ عليهما السلام: انّه سئل عن رجل ظاهر من
927-40880-(8) فقه الرضا عليه السلام: «هنگامى كه مرد به همسرش بگويد تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى و سكوت كند (و چيز ديگرى نگويد) بر او كفّاره است پيش از آن كه مباشرت جنسى كند.
پس اگر پيش از پرداخت كفّاره مباشرت جنسى كند كفّارۀ ديگرى بر او لازم مى آيد.»
928-40881-(9) امام باقر عليه السلام فرمود: «ظهار جز بر گناه واقع نمى شود و هر كس اين گناه را انجام دهد حق مباشرت جنسى با زن را ندارد تا آن كه كفّاره بدهد پس اگر ندانست و انجام داد بر او يك كفّاره است.»
929-40882-(10) از امام باقر عليه السلام روايت است كه: «مرد هنگامى كه همسرش را ظهار كند سپس با او مباشرت جنسى نمايد پيش از آن كه كفّاره را بپردازد تنها بر او يك كفّاره ثابت است و خود را از او باز مى گيرد تا كفّاره بدهد.»
ارجاعات
گذشت:
در باب چهارم روايتى كه ممكن است مناسب اين باب باشد.
و در روايت نهم از باب نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «با زن ظهار شده مباشرت جنسى نمى كند تا كفّاره بدهد. گفتم: اگر مرد مباشرت جنسى كرد بر او چيزى هست؟ حضرت فرمود: آرى به خدا سوگند او گناهكار و ستمگر است. گفتم: بر او غير از كفّارۀ اوّل، باز كفّاره اى هست؟ حضرت فرمود: آرى مجدداً برده اى آزاد مى سازد.»
و در روايت دوّم از باب دهم اين گفته كه: «مردى همسرش را سه بار ظهار كرد حضرت فرمود:
سه بار كفّاره مى دهد. گفتم: اگر پيش از كفّاره مباشرت جنسى كرد؟ حضرت فرمود: استغفار مى كند و تا پرداخت كفّاره خوددارى مى كند.»
باب 13 شكايت عليه ظهار مرد به قاضى و حكم آن
930-40883-(1) از امام باقر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كرده و با او مباشرت جنسى نكرده تنها او
امرأته فلم يقربها إلّا انّه تركها و هو يراها متجرّدة من غير أن يمسّها هل يلزم فى ذلك شىء قال هى امرأته و ليس يحرم عليه شىء إلّا مجامعتها يعنى حتّى يكفّر قيل له فان رافعته إلى السّلطان فقالت هذا زوجى قد ظاهر منّى و قد أمسكنى لا يمسّنى مخافة أن يجب عليه ما يجب على المظاهر فقال ليس يجبره(1) على العتق و الصّيام و الطّعام اذا لم يكن له ما يعتق و لم يقو على أن يصوم و لم يجد ما يطعم و ان كان يقدر على أن يعتق كان على الإمام أن يجبره على العتق و على الصّدقة إن كان عنده ما يتصدّق و لم يجد العتق و قال لا أستطيع الصّوم يفعل ذلك به قبل أن يمسّها و من بعد أن مسّها(1)إن لم يكن كفّر قبل المسيس.
وتقدّم
فى رواية حمران (2)من باب (1) ما ورد فى الظهار من ابوابه ج 27 قوله صلى الله عليه و آله قد انزل اللّه عزّ و جلّ فيك و فى امرأتك قرآناً فقرء عليه ما انزل اللّه من قوله «قَدْ سَمِعَ اَللّٰهُ قَوْلَ اَلَّتِي تُجٰادِلُكَ فِي زَوْجِهٰا» الآية. فضمّ امرأتك اليك فإنّك قد قلت منكراً من القول و زوراً فقد عفا اللّه عنك و غفر لك فلا تعد فانصرف الرجل و هو نادم على ما قال لامرأته.
وفى رواية خولة (5) قوله فطلبه رسول اللّه صلى الله عليه و آله و خيّره بين الطّلاق و امساكها فاختار امساكها فقال صلى الله عليه و آله كفّر بعتق رقبة فقال و اللّه ما لى غيرها و أشار إلى رقبته فقال له صم شهرين متتابعين فقال لا طاقة لى بذلك فقال أطعم ستّين مسكيناً فقال ما بين لابيتها أشدّ مسكنة منّى فأمر له النّبىّ صلى الله عليه و آله بشىء من مال الصّدقة و أمره أن يطعمه فى كفّارته فشكى خصاصة حاله و انّه أشدّ فاقة و ضرورة ممّن أمر بدفعه اليه فضحك النّبىّ صلى الله عليه و آله و أمره بالاستغفار و أباح له العود اليها.
وفى رواية سلمة بن صخر (6) قوله فتظاهرت منها حتّى ينسلخ رمضان فبينا هى تخدمنى ذات ليلة اذا انكشف شىء منها فما لبثت ان نزوت عليها فلمّا أصبحت أتيت قومى فذكرت لهم ذلك و سألتهم أن يمشوا معى إلى النّبىّ صلى الله عليه و آله فقالوا لا و اللّه فأتيت النّبىّ صلى الله عليه و آله فذكرت له ذلك فقال أعتق رقبة فقلت و الّذى بعثك بالحقّ نبيّاً ما أملك رقبة غيرها و ضربت بيدى على صفحة رقبتى الخ.
را رها نموده در حالى كه او را برهنه نگاه مى كند بدون اينكه با او مباشرت جنسى كند سؤال شد كه آيا در اين مورد چيزى بر او لازم مى شود؟ حضرت فرمود: «آن زن همسر اوست و تنها مباشرت جنسى با او بر مرد حرام است (منظور حضرت تا پرداخت كفّاره است.)
از حضرت سؤال شد: اگر زن شكايت مرد را نزد حاكم ببرد و بگويد اين شوهرم مرا ظهار كرده و مرا نگه داشته ولى از ترس اينكه بر او واجب شود آنچه كه در مرد ظهار كننده واجب مى شود، با من مباشرت جنسى نمى كند؟
حضرت فرمود: حاكم حق ندارد او را بر آزاد سازى برده و روزه گرفتن و اطعام دادن مجبور كند اگر مرد برده اى كه آزاد سازد ندارد و توان روزه گرفتن را ندارد و چيزى نيابد كه اطعام كند ولى اگر قدرت بر آزاد سازى برده را دارد بر امام است كه او را بر آزاد سازى برده اجبار كند و نيز بر صدقه دادن مجبور سازد اگر چيزى دارد كه صدقه بدهد ولى برده اى كه آزاد سازد نمى يابد و بگويد كه قدرت روزه را ندارم.
اين كار را حاكم با مرد ظهار كننده پيش از مباشرت جنسى با زن و نيز پس از مباشرت جنسى با زن انجام مى دهد البته اگر پيش از مباشرت جنسى كفّاره نداده باشد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب يكم از باب هاى ظهار فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله كه: «خداوند عز و جل در مورد تو و همسرت آيه اى از قرآن فرو فرستاد حضرت آنچه را كه خداوند فرو فرستاده بود بر او خواند كه: «خداوند سخن آن زن را كه دربارۀ همسرش با تو گفتگو مى كرد... شنيد...» پس همسرت را نزد خويش بگير چرا كه سخنى ناپسند و باطل گفته اى و خداوند از تو گذشت و تو را آمرزيد ولى دوباره اين كار را انجام نده. آن مرد بازگشت در حالى كه به گفته اى كه به همسرش گفته بود پشيمان بود.»
و در روايت پنجم اين گفته كه: «رسول خدا صلى الله عليه و آله آن مرد را طلبيد و او را بين طلاق و نگهدارى آن زن مخيّر ساخت و او نگهدارى زن را برگزيد. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: با آزاد سازى يك برده كفّاره بده. او گفت: به خدا سوگند من جز اين ندارم و اشاره به گردن خود كرد. حضرت به او فرمود: دو ماه پى در پى روزه بگير او گفت: توان اين كار را ندارم. حضرت فرمود: شصت مسكين را اطعام كن او گفت: بين دو كوه مدينه (در اين شهر) از من فقيرتر نيست. پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد كه از اموال صدقه چيزى به او بدهند و به او دستور داد كه آن را در مورد كفّاره اش اطعام كند. او از وضع بد و ندارى خود به رسول خدا شكوه كرد و اينكه خودش نيازمندتر از كسانى است كه حضرت دستور داده آن مال را به آنها بدهد. پيامبر صلى الله عليه و آله خنديد و دستور استغفار به او داد و به او اجازه داد كه به نزد همسرش بازگردد.»
و در روايت ششم اين گفته كه: «من او را ظهار كردم تا آن كه ماه رمضان گذشت. در يك شب كه او خدمتكارى مرا مى كرد جايى از بدن او برايم آشكار شد من بى درنگ با او مباشرت جنسى كردم چون صبح شد نزد قوم خودم آمدم و جريان را براى شان بازگفتم و از آنان خواستم كه همراهم نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بيايند. آنان گفتند: به خدا سوگند ما نمى آييم. خودم خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيدم جريان را براى حضرت گزارش كردم حضرت فرمود: برده اى آزاد ساز. گفتم:
سوگند به آن كس كه تو را به پيامبرى به حق برگزيد من جز اين برده اى را مالك نيستم و دستم را به گردنم زدم...»
ولاحظ ساير احاديث الباب
و فى رواية يزيد الكناسى (7) من باب (9) انّ من ظاهر امرأته و اراد أن يأتيها فعليه الكفّارة قوله قلت فان رفعته إلى السلطان فقالت انّ هذا زوجى قد ظاهر منّى و قد امسكنى لا يمسّنى مخافة ان يجب عليه ما يجب على المظاهر فقال ليس عليه ان يجبره على العتق و الصيام و الاطعام اذا لم يكن له ما يعتق و لم يقو على الصيام و لم يجد ما يتصدّق به فان كان يقدر على ان يعتق فإنّ على الامام ان يجبره على العتق و الصدقة من قبل أن يمسّها و من بعد ما يمسّها.
ويأتى فى الباب التّالى ما يناسب ذلك.
و نيز به ديگر روايات اين باب بنگر.
و در روايت هفتم از باب نهم اين گفته كه: «گفتم: اگر زن مرد را نزد حاكم ببرد و بگويد: اين همسرم مرا ظهار كرده و مرا نگه داشته ولى با من مباشرت جنسى نمى كند از ترس اينكه بر او واجب شود آنچه كه بر مرد ظهار كننده واجب مى شود. حضرت فرمود: حاكم حق ندارد مرد را بر آزاد سازى برده و روزه و اطعام مجبور كند در صورتى كه برده اى ندارد كه آزاد سازد و توان روزه گرفتن نيز ندارد و چيزى را كه صدقه ندهد نمى يابد ولى اگر بر آزاد سازى برده توان دارد در اين صورت بر امام است كه او را بر عتق و صدقه مجبور سازد پيش از آن كه مباشرت جنسى كند و بعد از آن كه مباشرت جنسى كند.
مى آيد:
در باب بعدى روايت مناسب اين باب.
كتاب ايلاء و باب هاى آن
قال اللّه تعالى فى سورة البقرة (1):226-227: «لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَ إِنْ عَزَمُوا اَلطَّلاٰقَ فَإِنَّ اَللّٰهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ».
931-40884-(2)تهذيب 2/8: استبصار 352/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 130/6: علىّ (بن إبراهيم - يب صا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن فقيه 339/3: حمّاد عن الحلبىّ قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن الرّجل يهجر امرأته من غير طلاق و لا يمين سنة لم يقرب(1) فراشها قال ليأت أهله و قال عليه السلام أيّما رجل آلىٰ من إمرأته و الايلاء أن يقول (الرّجل - يب) (لا - كا - صا) و اللّه لا أجامعك كذا و كذا و(2) يقول - كا - صا - يب) و اللّه لأغيظنّك ثمّ يغاضبها(3)فانّه يتربّص بها(4)أربعة أشهر ثمّ يؤخذ بعد الأربعة الأشهر فيوقف فان فاء و الايفاء(5)أن يصالح أهله فانّ اللّه غفور رحيم فان لم يفىء أجبر على الطّلاق(6)و لا يقع بينهما طلاق حتّى يوقف و ان كان أيضاً بعد (انقضاء - فقيه) الأربعة الأشهر (ثمّ - فقيه) يجبر على أن يفىء أو يطلّق. تفسير العيّاشى 113/1: عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال أيّما رجل (و ذكر نحوه إلى قوله حتّى
فصل بيستم ايلاء
باب 1 ماهيت ايلاء و حكم آن
خداوند تعالى مى فرمايد:
كسانى كه زنان خود را ايلاء مى كنند [\سوگند مى خورند كه با آنها مباشرت جنسى نكنند] حقّ دارند چهار ماه انتظار بكشند اگر بازگشت كنند، (چيزى بر آنها نيست) زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است و اگر تصميم به جدايى گرفتند (آن هم با شرايطش مانعى ندارد) به درستى كه خداوند شنوا و داناست.(1)
931-40884-(1) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه با همسرش قهر مى كند و يك سال بدون آن كه او را طلاق بدهد و يا سوگندى بر عدم مباشرت جنسى با او بخورد با او همبستر نمى شود، پرسيدم حضرت فرمود: بايد با همسرش مباشرت جنسى كند.
حضرت افزود: هر مردى كه همسرش را ايلاء كند و ايلاء اين است كه مرد بگويد به خدا سوگند با تو مباشرت جنسى نمى كنم و بگويد: به خدا سوگند تو را خشمگين خواهم ساخت و او را به خشم آورد چنين مردى چهار ماه با اين زن مهلت دارد و بعد از چهار ماه بازداشت مى كنند و او را مجبور مى كنند اگر از سوگند خويش بازگشت يعنى با همسرش صلح و آشتى كرد كه خداوند آمرزنده و مهربان است و اگر بازنگشت مجبور به طلاق مى شود و تا زمانى كه وادار نشده است طلاق واقع نمى شود و چنانچه چهارماه بگذرد مجبور به طلاق و يا بازگشت مى شود.»
1) . بقره 226/2 و 227.
يوقف ثمّ قال) و ان عزم الطّلاق فهى تطليقة (وفيه بعد قوله يغاضبها) و لأسوءنّك ثمّ يهجرها فلا يجامعها.
932-40885-(1)تهذيب 2/8: استبصار 253/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 131/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصير قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام يقول إذا آلىٰ الرّجل من امرأته و الايلاء(2)أن يقول و اللّه لا أجامعك كذا و كذا و(2) يقول و اللّه لأغيظنّك(3)ثمّ يغاضبها ثمّ يتربّص بها أربعة أشهر فان فاء و الايفاء أن يصالح أهله أو يطلّق عند ذلك و لا يقع بينهما طلاق حتّى يوقف و ان(4)كان (أيضاً - صا) بعد الأربعة الأشهر(5)(حبس - يب) حتّى يفىء أو يطلّق.
933-40886-(3) كافى 133/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حفص بن البخترى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال إذا غاضب الرّجل امرأته فلم يقربها من غير يمين أربعة أشهر فاستعدت(6)عليه فإمّا أن يفىء و إمّا أن يطلّق فان تركها من غير مغاضبة أو يمين فليس بمؤلٍ.
934-40887-(4) الدعائم 273/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام انّه قال: و اذا هجر الرّجل امرأته سنة أو أقلّ من ذلك أو اكثر من غير يمين فليس ذلك بايلاء و ليأتها.
935-40888-(5) فقه الرّضا عليه السلام 248: و اعلم يرحمك اللّه انّ الايلاء أن يحلف الرّجل أن لا يجامع امرأته فله إلى ان يذهب أربعة أشهر فان فاء بعد ذلك و هو أن يرجع الى الجماع فهى امرأته و عليه كفّارة اليمين و ان أبى أن يجامع بعد أربعة أشهر قيل له طلّق فإن فعل و إلّا حبس فى حظيرة من قصب و شدّد عليه فى المأكل و المشرب حتّى يطلّق.
936-40889-(6) تهذيب 6/8: استبصار 253/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد ابن عيسى عن القاسم بن عروة عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له رجل آلىٰ أن لا يقرب إمرأته ثلاثة أشهر قال فقال لا يكون إيلاء حتّى يحلف على أكثر من أربعة أشهر.
932-40885-(2) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: زمانى كه مرد همسرش را ايلاء كند و ايلاء اين است كه بگويد: به خدا سوگند با تو مباشرت جنسى نمى كنم و بگويد: به خدا سوگند تو را به خشم خواهم آورد و او را به خشم آورد چنين مردى چهار ماه با اين زن مهلت دارد يا برگردد يعنى با همسر خويش آشتى كند و يا او را طلاق دهد و پيش از آن كه او را وادار كنند طلاق واقع نمى شود گر چه پس از چهار ماه باشد تا آن كه برگردد يا طلاق دهد.»
933-40886-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را خشمگين سازد و بدون آن كه سوگند بخورد چهار ماه با او مباشرت جنسى نكند و زن به حاكم شكايت برد مرد بايد به زندگى برگردد و يا طلاق دهد ولى اگر مرد همسرش را بدون آن كه او را خشمگين سازد و سوگند بخورد رها كند آن مرد ايلاء نكرده است.»
934-40887-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد يك سال يا كمتر و يا بيشتر بدون اينكه سوگند خورده باشد با همسرش قهر كند اين ايلاء نيست و بايد با او مباشرت جنسى كند.»
935-40888-(5) فقه الرضا عليه السلام: «و بدان - خدايت رحمت كند - كه ايلاء آن است كه مرد سوگند ياد كند كه با همسرش مباشرت جنسى نكند او تا مدّت چهار ماه حق دارد پس اگر بعد از آن بازگشت يعنى به مباشرت جنسى با همسرش بازگشت پس آن زن همسر اوست و بر او كفّارۀ سوگند است ولى اگر امتناع كرد كه پس از چهار ماه با همسرش مباشرت جنسى كند به او گفته مى شود همسرت را طلاق بده اگر چنين كرد كه هيچ وگرنه در اتاقى از نى زندانى مى شود و در آب و غذا بر او سخت مى گيرند تا طلاق دهد.»
936-40889-(6) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: مردى سوگند خورده كه با همسرش سه ماه مباشرت جنسى نكند. زراره گويد: حضرت فرمود: ايلاء تحقّق نمى يابد تا آن كه مرد بر بيش از چهار ماه سوگند بخورد.»
937-40890-(7) الدعائم 274/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال: كلّ ايلاء دون الحدّ فليس بايلاء.
938-40891-(8) تهذيب 5/8: استبصار 254/3: أحمد بن محمّد عن محمّد بن سنان عن أبى الجارود أنّه سمع أبا جعفر عليه السلام يقول فى الايلاء يوقف بعد سنة فقلت بعد سنة فقال نعم يوقف هو(1)بعد سنة. (ذكر الشّيخ رحمه الله انّ هذا يدلّ بالخطاب على انّه لا يوقف قبل سنة و نحن ننصرف عن دليل الخطاب بدليل آخر و قد قدّمنا ما يقتضى الانصراف عن ظاهره).
939-40892-(9) تهذيب 8/8: محمّد بن علىّ بن محبوب عن صفوان عن عثمان ابن عيسى عن أبى الحسن عليه السلام انّه سأله عن رجل آلىٰ من إمرأته متى يفرّق بينهما فقال إذا مضت الأربعة أشهر وقف قلت له من يوقفه قال الامام قلت فان لم يوقف عشر سنين قال هى إمرأته.
940-40893-(10) قرب الإسناد 362: أحمد بن محمّد بن عيسى عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر البزنطى قال: سأل الرّضا عليه السلام صفوان و أنا حاضر عن الايلاء فقال انّما يوقف اذا قدّمته إلى السّلطان فيوقفه السّلطان أربعة أشهر ثمّ يقول له إمّا أن تُطلّق و إمّا أن تمسك.
941-40894-(11) تفسير العيّاشى 113/1: عن العبّاس بن هلال عن الرّضا عليه السلام قال ذكر لنا انّ أجل الايلاء أربعة أشهر بعد ما يأتيان السّلطان فاذا مضت الأربعة الأشهر فان شاء أمسك و ان شاء طلّق و الإمساك المسيس(2).
942-40895-(12) تفسير علىّ بن إبراهيم 73/1: حدّثنى أبى عن ابن مسكان(3)عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال الإيلاء هو أن يحلف الرّجل على امرأته ألّا يجامعها فان صبرت عليه فلها أن تصبر فان رفعته إلى الامام أنظره أربعة أشهر ثمّ يقول له بعد ذلك إمّا أن ترجع إلى المناكحة و إمّا أن تطلّق و إلّا حبستك أبداً.
943-40896-(13) الجعفريّات 115: باسناده عن جعفر بن محمّد عليهما السلام قال اخبرنى أبى انّ عليّاً عليه السلام كان يقول اذا آلىٰ الرّجل من امرأته فلا شىء عليه حتّى يمضى أربعة أشهر فان قامت المرأة تطلب إذا مضت الأربعة أشهر و قف فإمّا أن يفىء أو يطلّق مكانه و ان لم تقم المرأة تطلب حقّها فليس لك شىء ما لم تطلب.
937-40890-(7) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هر ايلايى كمتر از حد (چهار ماه) ايلاء نيست.»
938-40891-(8) ابو جارود از امام باقر عليه السلام شنيد كه دربارۀ ايلاء مى فرمود: «پس از يك سال بازداشت مى شود.
گفتم: پس از يك سال؟! حضرت فرمود: آرى او پس از يك سال بازداشت مى شود.»
شيخ طوسى قدس سره گويد: «اين با مفهوم دلالت دارد بر اينكه پيش از يك سال بازداشت نمى شود و ما از مفهوم با دليل ديگر منصرف مى شويم و قبلاً دليلى را كه اين انصراف از مفهوم را مى طلبيد، مقدّم داشتيم.»
939-40892-(9) عثمان بن عيسى از امام ابوالحسن عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ايلاء كرده، پرسيد كه چه زمانى اين دو از هم جدا مى شوند؟ حضرت فرمود: هنگامى كه چهار ماه بگذرد مرد بازداشت مى شود.
گفتم: چه كسى او را بازداشت مى كند؟ حضرت فرمود: امام. گفتم: اگر ده سال بازداشت نشود؟ حضرت فرمود: آن زن همسر او محسوب مى شود.»
940-40893-(10) احمد بن محمّد بن ابى نصر بزنطى گويد: «من حاضر بودم كه صفوان از حضرت رضا عليه السلام دربارۀ ايلاء پرسيد، حضرت فرمود: اين شخص تنها در صورتى بازداشت مى شود كه زن او را نزد حاكم ببرد و حاكم او را چهار ماه نگه مى دارد سپس به او مى گويد: يا طلاق دهد و يا نگه دارد.»
941-40894-(11) حضرت رضا عليه السلام براى مان بيان داشت كه سرآمد ايلاء چهار ماه پس از آن كه نزد حاكم بروند، هست و چون چهار ماه بگذرد پس اگر مرد خواست زن را نگه مى دارد و اگر خواست طلاق مى دهد و نگه داشتن همان مباشرت جنسى است.
942-40895-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «ايلاء آن است كه مرد سوگند ياد كند كه با همسرش مباشرت جنسى نكند در اين صورت اگر زن بر اين مرد صبر كرد كه هيچ ولى اگر او را نزد امام برد امام او را چهار ماه مهلت دهد سپس به او پس از آن مى گويد يا به مباشرت جنسى با همسرت بازگرد و يا طلاق بده و گرنه هميشه تو را زندانى مى كنم.»
943-40896-(13) امام صادق عليه السلام فرمود: «پدرم به من خبر داد كه امير مؤمنان على عليه السلام پيوسته مى فرمود:
هنگامى كه مرد همسرش را ايلاء كند چيزى بر او نيست تا آن كه چهار ماه بگذرد پس اگر زن به پا خاست و حقّ خويش را طلب كرد هنگامى كه چهار ماه بگذرد مرد بازداشت مى شود يا باز مى گردد و يا در جا طلاق مى دهد ولى اگر زن براى طلب خويش به پا نخاست چيزى براى تو(1)نيست تا زمانى كه او طلب نكرده است.»
1) . ظاهراً صحيح اين است كه چيزى براى او نيست و يا چيزى بر تو نيست. (دقّت شود)
944-40897-(14) مستدرك 405/15: كتاب جعفر بن محمّد بن شريح الحضرمى عن ذريح المحاربى فى حديث عن أبى عبداللّه عليه السلام انّه قال: لمّا سئل عن الايلاء لا بدّ أن يوقف و ان مضت أربعة أشهر و قال علىّ عليه السلام لابدّ أن يوقف و ان مضت خمسة أشهر.
945-40898-(15) تهذيب 5/8: استبصار 255/3: محمّد بن أحمد بن يحيى(1)عن بنان بن محمّد عن محسن بن أحمد عن يونس بن يعقوب عن أبى مريم(2)عن أبى عبداللّه عليه السلام عن رجل آلىٰ من امرأته قال يوقف قبل الأربعة أشهر و بعدها -. حمله الشّيخ رحمه الله على انّه يوقف لإلزام الحكم عليه فى المدّة و هو الأربعة أشهر دون أن يلزم ايقاع الطّلاق و أمّا بعد الأربعة أشهر فيوقف و يلزم الطّلاق.
946-40899-(16) مستدرك 408/15: كتاب جعفر بن محمّد بن شريح الحضرمى(3)عن ذريح المحاربى قال و ذكر أبو عبداللّه عليه السلام قال كان رجل تخيّر له امرأة فدخلت جميلة و ليس(4)للرّجل ولد و قد أطال صحبتها دهراً قال فبكت ذات يوم فقال لها زوجها ما يبكيك قالت أبكى لأنّى لا أرى لك ولداً و أرى للنّاس أولاداً قال اما انّه لم يمنعنى من ذلك إلّا إكرامك قالت فانّى قد أذنت لك فى التّزويج قال فتزوّج الرّجل و بنى(5)به قال فكسل عن الأولىٰ إلى الأخيرة فجزعت المرأة فقالت سحرت و فعل بك فقال الرّجل هى طالق إن أتيتها حتّى آتيك فلم يطق إتيانها قال فشرب اللبن شهراً فلم يصل فقال رجل عند ذلك هذا الإيلاء قال نعم و بعث إلى المدينة يسئل عن الإيلاء قال لابدّ أن يوقف و ان مضت أربعة أشهر قال أبو عبداللّه عليه السلام و قال علىّ عليه السلام لا بدّ أن يوقف و ان مضت خمسة أشهر قال قائل فان تراضيا قال نعم.
947-40900-(17) تهذيب 3/8: استبصار 253/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 132/6: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار (وأبى العبّاس محمّد بن جعفر عن أيّوب بن نوح و محمّد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان و حميد بن زياد عن إبن سماعة جميعاً - كا يب)
944-40897-(14) از امام صادق عليه السلام چون دربارۀ ايلاء سؤال شد فرمود: «بايد كه مرد بازداشت شود گر چه چهار ماه گذشته باشد و امير مؤمنان عليه السلام فرمود: بايد بازداشت شود گر چه پنج ماه گذشته باشد.»
945-40898-(15) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ايلاء كرده روايت است كه فرمود: «پيش از چهار ماه و پس از چهار ماه او را بازداشت مى كنند.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر اين حمل كرده كه براى الزام حكم بر او در مدّتى كه چهار ماه است بازداشت مى شود بدون اينكه او ملزَم به طلاق شود و امّا پس از چهار ماه بازداشت مى شود و ملزم به طلاق مى گردد.
946-40899-(16) ذريح محاربى از امام صادق عليه السلام روايت كرد كه فرمود: «مردى زنى را برايش گرفتند همسر زيبايى وارد شد مرد فرزند نداشت و سالها با اين زن زيست.
راوى گويد: روزى اين زن گريست شوهرش به وى گفت: چرا مى گريى؟ زن گفت: گريه ام براى اين است كه مى بينم تو فرزند ندارى و مردم فرزندانى دارند. مرد گفت: آگاه باش كه تنها تكريم تو مانع من بوده (و گرنه ازدواج مى كردم) زن گفت: من به تو اجازه دادم كه ازدواج كنى.
راوى گويد: آن مرد ازدواج كرد و با همسر جديد عروسى و مباشرت جنسى كرد.
راوى گويد: مرد متمايل به زن جديد شد و نسبت به زن اوّل سست گرديد آن زن ناراحت شد و بى تابى كرد.
او گفت: زن دوّم تو را سحر كرده و با تو كارى شده است.
مرد گفت: آن زن دوّم مطلّقه باشد اگر من پيش از مباشرت جنسى با تو با او مباشرت جنسى كنم ولى مرد نتوانست كه با زن اوّل مباشرت جنسى كند راوى گويد: مرد يك ماه شير خورد ولى باز نتوانست مباشرت جنسى كند مردى در اين هنگام گفت: اين ايلاء است. حضرت فرمود: آرى، آنگاه آن مرد كسى را به شهر مدينه فرستاد تا دربارۀ حكم ايلاء پرس و جو كنند حضرت فرمود: بايد مرد را نزد حاكم ببرند گر چه چهار ماه گذشته باشد.
امام صادق عليه السلام فرمود: حضرت على عليه السلام فرمود: بايد مرد را نزد حاكم ببرند گر چه پنج ماه گذشته باشد. گوينده اى گفت: گر چه اين دو با هم توافق كنند؟ حضرت فرمود: آرى.»
947-40900-(17) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ ايلاء پرسيدم كه ايلاء چيست؟ حضرت فرمود: ايلاء آن است كه مرد به همسرش بگويد: به خدا سوگند ديگر با تو مباشرت جنسى نمى كنم و بگويد: به خدا سوگند تو را خشمگين مى سازم چنين شخصى چهار ماه مهلت دارد آنگاه بازخواست مى شود و
عن صفوان عن ابن مسكان عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الإيلاء ما هو فقال هو أن يقول الرّجل لامرأته و اللّه لا أجامعك كذا و كذا و(1)يقول و اللّه لأغيظنّك(2)فيتربّص بها أربعة أشهر ثمّ يؤخذ فيوقف بعد (ذلك - يب) الأربعة الأشهر(3)فان فاء و هو أن يصالح أهله فانّ اللّه غفور رحيم و إن لم يفئ جبر(4)على أن يطلّق و لا يقع طلاق(5)فيما بينهما و لو كان (بعد - كا يب) الأربعة الأشهر(6)ما لم ترفعه إلى الإمام.
948-40901-(18) كافى 132/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد ابن اسماعيل عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانىّ قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل آلى من امرأته بعد ما دخل بها فقال اذا مضت أربعة أشهر و قف و ان كان بعد حين فان فاء فليس بشىء و هى امرأته و ان عزم الطّلاق فقد عزم و قال الإيلاء أن يقول الرّجل لامرأته و اللّه لأغيضنّك و لأسوءنّك ثمّ يهجرها و لا يجامعها حتّى تمضى أربعة أشهر فاذا مضت أربعة أشهر فقد وقع الايلاء و ينبغى للإمام أن يجبره على أن يفىء أو يطلّق فان فاء فانّ اللّه غفور رحيم و ان عزم الطّلاق فانّ اللّه سميع عليم و هو قول اللّه عزّ و جلّ فى كتابه.
949-40902-(19) تهذيب 8/8: استبصار 254/3: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن رجل آلىٰ من امرأته فقال الايلاء أن يقول الرّجل و اللّه لا أجامعك كذا و كذا فإنّه يتربّص أربعة أشهر فان فاء و الايفاء أن يصالح أهله فانّ اللّه غفور رحيم و ان لم يفىء بعد أربعة أشهر حتّى يصالح أهله أو يطلّق جبر(7)على ذلك و لا يقع طلاق فيما بينهما حتّى يوقف و ان كان بعد الأربعة أشهر فان أبىٰ فرّق بينهما الإمام.
950-40903-(20) الدعائم 273/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال: فى المؤلى اذا أوقف فلا ينبغى أن يجبره الامام على أن يفىء يعنى عليه السلام انّ الّذى ينبغى للحاكم ان يخيّره بين أن يفىء أو أن يطلّق فان لم يَفِءْ أو لم يطلّق أجبره الإمام على أن يفىء أو يطلّق و جعل الخيار فى ذلك إليه و لابدّ من أن يفىء أو يطلّق اذا اوقف بعد انقضاء الأربعة الأشهر.
پس از چهار ماه او را مجبور مى سازند اگر بازگشت به اين معنى كه با همسرش صلح و سازش كرد بى ترديد خداوند بخشنده و مهربان است ولى اگر بازنگشت مجبور به طلاق مى شود و طلاقى بين آنان واقع نمى شود مادامى كه زن شكايت به حاكم نكند هر چند بعد از چهار ماه باشد.»
948-40901-(18) ابو الصباح كنانى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه پس از مباشرت جنسى با همسرش او را ايلاء كند پرسيدم، حضرت فرمود: پس از گذشت چهار ماه هر چند يك لحظه بگذرد مرد را وادار مى سازند اگر بازگشت كه اشكالى ندارد و آن زن همسر او خواهد بود و اگر تصميم به طلاق گرفت كه نظر، نظر اوست.
حضرت افزود: ايلاء آن است كه مرد به همسرش بگويد به خدا سوگند تو را خشمگين مى سازم و تو را ناراحت مى كنم سپس با او قهر كند و مباشرت جنسى نكند تا آن كه چهار ماه بگذرد پس از چهار ماه ايلاء واقع مى شود.
و سزاوار است حاكم، مرد را بر بازگشت و يا طلاق مجبور سازد اگر مرد بازگشت كه خداوند آمرزنده و مهربان است و اگر تصميم به طلاق گرفت خداوند شنوا و دانا است و اين مفاد فرموده خداوند متعال در قرآن است.»
949-40902-(19) سماعه گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ مردى كه همسرش را ايلاء كرد پرسيدم حضرت فرمود: ايلاء آن است كه مرد مى گويد: به خدا سوگند با تو مباشرت جنسى نمى كنم چنين و چنان در اين صورت چهار ماه انتظار كشيده مى شود اگر بازگشت - و بازگشتن همان صلح و سازش با همسرش مى باشد - كه خداوند آمرزنده و مهربان است ولى اگر بعد از چهار ماه بازنگشت كه با همسرش صلح كند يا طلاق دهد بر اين امر مجبور مى شود و طلاقى بين اين دو تحقّق نمى يابد تا آنكه مرد بازداشت شود گر چه پس از چهار ماه باشد.
در اين صورت اگر امتناع ورزيد امام اين دو را از هم جدا مى سازد.»
950-40903-(20) امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ كسى كه ايلاء مى كند فرمود: «هنگامى كه بازداشت مى شود شايسته نيست كه امام او را بر بازگشت مجبور سازد منظور اين است كه آنچه براى حاكم شايسته است اين است كه ايلاء كننده را مخيّر سازد بين بازگشت و طلاق پس اگر بازنگشت يا طلاق نداد امام او را بر بازگشت يا طلاق مجبور مى سازد و اختيار را در اين زمينه به او مى سپارد و بايد برگردد يا طلاق دهد اگر پس از گذشت چهار ماه او را بازداشت كردند.»
951-40904-(21) المقنع 118: و الايلاء أن يقول الرّجل لامرأته و اللّه لأغيظنّكِ و َلأَشقّ عليك و َلأَسوءنّك و لا أقربك و لا أجامعك إلى كذا و كذا فيتربّص به أربعة أشهر فان فاء و هو أن يصالح أهله و يجامع فانّ اللّه غفور رحيم و ان طلّق فانّ اللّه سميع عليم و ان أبى أن يجامع قيل له طلّق فان فعل و إلّا حبس فى حظيرة(1) من قصب و شدّد عليه فى المأكل و المشرب حتّى يطلّق.
952-40905-(22) الدعائم 271/2: روّينا عن جعفر بن محمّد عن أبيه عن آبائه انّ عليّاً عليه السلام قال الإيلاء أن يقول الرّجل لامرأته و اللّه لأغيظنّك و اللّه لأسوأنّك ثمّ يهجرها فلا يجامعها حتّى تمضى أربعة أشهر فاذا مضت أربعة أشهر فانّه يوقف حتّى يفىء أو يطلّق.
وتقدّم فى باب (7) انّ اليمين لا تنعقد بغير اللّه و اسمائه الخاصّة من أبواب الأيمان ج 24 ما يناسب الباب فلاحظ وفى أحاديث باب (26) أنّ من يكون عنده المرأة الشّابّة فيمسك عنها أربعة أشهر كان آثماً من أبواب مباشرة النّساء ج 25 ما يناسب ذلك
وفى رواية محمّد بن سليمان (1) من باب (14) انّ عدّة الوفاة أربعة أشهر و عشراً من أبواب العِدَد ج 27 قوله عليه السلام أمّا ما شرط لهنّ فى الايلاء أربعة أشهر فلم يجوّز (يجز - خ ل) لأحد أكثر من أربعة أشهر فى الايلاء لعلمه تبارك و تعالى أنّه غاية صبر المرأة من الرّجل.
ويأتى فى باب (5) انّ المرأة ليس لها علَى المُؤْلى قول و لا حقّ فى الأربعة الأشهر ما يدلّ على ذلك فراجع.
953-40906-(1)كافى 134/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن ابن اُذينة قال لا أعلمه إلّا عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يكون مؤْلياً حتّى يدخل (بها - خ).
954-40907-(2) تهذيب 7/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 133/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن إسماعيل عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يقع الايلاء إلّا على امرأة قد دخل بها زوجها.
1) . الحظيرة: ما أحاط بالشىء و هى تكون من قصب و خشب - اللّسان.
951-40904-(21) ايلاء اين است كه مرد به همسرش بگويد به خدا سوگند تو را به خشم مى آورم و بر تو سخت مى گيرم و تو را ناراحت مى كنم و به تو نزديك نمى شوم و با تو مباشرت جنسى نمى كنم تا فلان مدّت. در اين صورت چهار ماه در انتظار اين مرد مى مانند پس اگر بازگشت يعنى با همسرش صلح و سازش كند و مباشرت جنسى نمايد در اين صورت خداوند آمرزنده و مهربان است ولى اگر طلاق دهد خداوند شنوا و آگاه است و اگر از مباشرت جنسى امتناع ورزد به او گفته مى شود طلاق بده اگر طلاق داد كه هيچ وگرنه در يك اتاقى از جنس نى او را زندانى مى كنند و بر او در خوراك و آب سخت مى گيرند تا طلاق دهد.
952-40905-(22) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «ايلاء آن است كه مرد به همسرش بگويد: به خدا سوگند تو را به خشم مى آورم به خدا سوگند تو را ناراحت مى كنم سپس با او قهر كند و با او مباشرت جنسى نكند تا چهار ماه بگذرد چون چهار ماه گذشت او را بازداشت مى كنند تا برگردد تا طلاق دهد.»
ارجاعات
گذشت:
در باب هفتم از باب هاى سوگند روايت مناسب اين باب ملاحظه كنيد.
و در روايات باب بيست و ششم از باب هاى مباشرت جنسى با زنان مناسب آن.
و در روايت يكم از باب چهاردهم از باب هاى عدّه ها فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «امّا شرطى كه به نفع زنان در ايلاء شده همان چهار ماه است خداوند به احدى بيش از چهار ماه در ايلاء اجازه نداده است چون مى داند كه اين چهار ماه نهايت صبر زن بر جدايى از مرد است.»
مى آيد:
در باب پنجم روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد مراجعه كنيد.
باب 2 ايلاء بعد از مباشرت جنسى
953-40906-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «مرد ايلاء كننده نيست تا آن كه با زن مباشرت جنسى كند (پس از عروسى ايلاء تحقّق مى يابد نه پيش از عروسى).»
954-40907-(2) ايلاء نمى شود مگر نسبت به زنى كه شوهرش با او مباشرت جنسى كرده است.
955-40908-(3) تهذيب 7/8: كافى 134/6: بهذا الاسناد عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سئل أمير المؤمنين عليه السلام عن رجل آلىٰ من امرأته و لم يدخل بها قال لا إيلاء حتّى يدخل بها فقال أ رأيت لو أنّ رجلاً حلف أن لا يبنى بأهله سنتين أو أكثر من ذلك أكان يكون ايلاء.
الدعائم 273/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال: لو أنّ رجلاً حلف ان لا يبتنى بامرئته سنتين لم يكن مؤْلياً.
956-40909-(4) كافى 134/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن عبدالكريم عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له الرّجل يؤْلى من امرأته قبل أن يدخل بها قال: لا يقع الإيلاء حتّى يدخل بها.
957-40910-(5) الدّعائم 273/2: عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام انّهما قالا و لا يقع ايلاء حتّى يدخل الرّجل بأهله و لا يقع على امرأة غير مدخول بها إيلاء.
وتقدّم فى باب (3) انّ الظّهار لا يقع قبل الدّخول من أبوابه ج 27 مايدلّ على ذلك.
958-40911-(1)تهذيب 7/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 132/6: علىّ عن أبيه عن النّوفلى عن السّكونىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال أتى رجل أمير المؤمنين عليه السلام فقال يا أمير المؤمنين انّ امرأتى أرضعت غلاماً و انّى قلت و اللّه لا أقربك حتّى تفطميه(1) فقال ليس فى الإصلاح إيلاء.
959-40912-(2)الجعفريات 115: باسناده عن علىّ عليه السلام انّ رجلاً أتاه فقال يا أمير المؤمنين انّ امرأتي و ضعت غلاماً و انّى قلت و اللّه لا أقربك حتّى تفطمينه(2) مخافة أن تحمل فتقلّه(3)فقال علىّ عليه السلام ليس فى الإصلاح إيلاء.
الدعائم 273/2: عن علىّ عليه السلام (نحوه إلّا انّه أسقط قوله (فتقلّه) ثمّ قال) قال جعفر بن محمّد عليهما السلام ليس هذا بايلاء و لا شىء عليه.
955-40908-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «از امير مؤمنان عليه السلام دربارۀ مردى كه پيش از مباشرت جنسى با همسرش او را ايلاء كرده است سؤال شد حضرت فرمود: تا زمانى كه با همسرش مباشرت جنسى نكند ايلاء محقّق نمى شود. حضرت افزود: نظر تو چيست اگر مردى سوگند بخورد كه با همسرش دو سال يا بيش از دو سال مباشرت جنسى نكند (از ابتداى ازدواج پيش از آميزش) آيا اين ايلاء مى شود؟»
956-40909-(4) ابو بصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى همسرش را پيش از آن كه با او مباشرت جنسى داشته باشد ايلاء مى كند.
حضرت فرمود: تا زمانى كه مرد با همسرش مباشرت جنسى نكرده است ايلاء واقع نمى شود.»
957-40910-(5) امام باقر و امام صادق عليهما السلام فرمودند: «ايلاء نمى شود تا آن كه مرد با همسرش مباشرت جنسى كند و ايلاء بر زنى كه هنوز با او مباشرت جنسى نشده است واقع نمى شود.»
ارجاعات
گذشت:
در باب سوّم روايتى كه بر اين مفاد دلالت كند.
باب 3 ايلاء به هنگام صلح و دوستى
958-40911-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «مردى نزد امير مؤمنان على عليه السلام آمد و گفت: اى امير مؤمنان! همسرم پسرى را شير مى دهد و من به او گفته ام به خدا سوگند با تو مباشرت جنسى نمى كنم تا او را از شير بگيرى.
حضرت فرمود: در جايى كه انسان هدفش اصلاح است ايلاء محقّق نمى شود.»
959-40912-(2) مردى خدمت امير مؤمنان على عليه السلام آمد و گفت: اى امير مؤمنان! همسرم پسرى زاييده و من گفته ام كه به خدا سوگند با تو مباشرت جنسى نمى كنم تا او را از شير بگيرى و اين كار را از ترس آن كرده ام كه مبادا آن بچه را بردارد و بر او بار سنگينى باشد. پس حضرت على عليه السلام فرمود: «در هنگام صلح و آشتى ايلاء تحقق نمى يابد [يعنى ايلاء همراه با قهر و خشم بر زن است].»
وتقدّم
فى رواية ابن أبى نصر (4) من باب (7) انّ الظّهار يقع من الحرّة و الأمة من أبواب الظّهار ج 27 قوله الرّجل يُؤْلى من أمته فقال عليه السلام لا كيف يؤلى و ليس لها طلاق.
960-40913-(1)كافى 131/6: علىّ عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن عمر بن أذينة عن بكير بن أعين و بريد بن معاوية عن أبى جعفر و أبى عبداللّه عليهما السلام انّهما قالا اذا آلىٰ الرّجل أن لا يقرب إمرأته فليس لها قول و لاحقّ فى الأربعة الأشهر و لا إثم عليه فى كفّه عنها فى الأربعة الأشهر فان مضت الأربعة الأشهر قبل أن يمسّها فسكتت و رضيت فهو فى حلّ و سعة فان رفعت أمرها قيل له إمّا أن تفىء فتمسّها و إمّا ان تطلّق و عزم الطّلاق أن يخلّى عنها فاذا حاضت و طهرت طلّقها و هو أحقّ برجعتها ما لم تمض ثلاثة قروء(1) فهذا الإيلاء الّذى أنزله اللّه تبارك و تعالى فى كتابه و سنّة رسول اللّه صلى الله عليه و آله.
961-40914-(2)تهذيب 3/8: استبصار 255/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 130/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن بريد بن معاوية قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام يقول فى الإيلاء اذا آلىٰ الرّجل أن لا يقرب إمرأته و لا يمسّها و لا يجمع(2) رأسه و رأسها فهو فى سعة ما لم تمض الأربعة الأشهر(3)فاذا مضت أربعة(4)أشهر (و - صا) و قف فإمّا أن يفىء فيمسّها و إمّا أن يعزم على الطّلاق فيخلّى عنها حتّى اذا حاضت و طهرت(5)من
باب 4 ايلاء كنيز واقع نمى شود
ارجاعات
گذشت:
در روايت چهارم از باب هفتم از باب هاى ظهار اين گفته كه: «مرد كنيزش را ايلاء مى كند حضرت فرمود: نه چگونه ايلاء مى كند با اينكه براى كنيز طلاق نيست.»
باب 5 حقوق زن طى چهار ماه بعد ايلاء
960-40913-(1) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «اگر مردى سوگند ياد كند كه با همسر خويش مباشرت جنسى نكند زن تا چهار ماه حقّ اعتراض ندارد و بر مرد هم گناهى بر ترك مباشرت جنسى در چهار ماه نيست و اگر چهار ماه بدون مباشرت جنسى گذشت و زن اعتراض نكرد و بدان راضى بود مرد آزاد و رهاست ولى اگر زن به حاكم شكايت كرد به مرد گفته مى شود يا از سوگند خود بر مى گردى و با همسرت مباشرت جنسى مى كنى و يا او را طلاق مى دهى و تصميم بر طلاق اين است كه از زن كناره گيرد و چون زن حيض شد و از حيض پاك گرديد او را طلاق دهد و مرد پس از طلاق تا زمانى كه سه طهر نگذشته است حقّ رجوع به زن را دارد.
امام افزود: اين همان ايلايى است كه خداوند تبارك و تعالى در قرآن و سنّت پيامبرش نازل گردانيده است.»
961-40914-(2) بريد بن معاويه گويد: «شنيدم امام صادق عليه السلام دربارۀ ايلاء مى فرمود: اگر مرد سوگند ياد كند كه به همسرش نزديك نشود و با او مباشرت جنسى نكند و در يك جا هم نباشند آن مرد تا چهار ماه آزاد است (مى تواند به سوگند خود پاى بند باشد) ولى چون چهار ماه گذشت او را مجبور مى كنند تا از سوگندى كه خورده برگردد و با زن مباشرت جنسى كند و يا تصميم به طلاق بگيرد و پس از آن از زن فاصله گيرد تا آن كه زن حيض شود و از حيض پاك گردد آنگاه او را پيش از آن كه با او مباشرت
حيضها طلّقها تطليقة قبل أن يجامعها بشهادة عدلين ثمّ هو أحقّ برجعتها ما لم تمض الثّلاثة الاقراء تفسير العيّاشى 113/1: عن بريد بن معاوية (نحوه) إلّا انّه زاد بعد قوله (فاذا مضت أربعة أشهر) قوله فهو فى حلّ ما سكتت عنه فاذا طلبت حقّها بعد الأربعة الأشهر.
962-40915-(3) الدعائم 272/2: عن علىّ عليه السلام أنّه أوقف عمر بن الحارث و قد آلىٰ من امرأته عند مضىّ أربعة أشهر فقال إمّا أن تفىء و إمّا أن تطلّق و قال عليه السلام اذا آلىٰ الرّجل من امرأته فلا شىء عليه حتّى تمضى أربعة أشهر فاذا مضت أربعة أشهر أوقف فإمّا أن يفىء و إمّا أن يطلّق مكانه و إن لم تقم المرأة تطلب بحقّها فليس بشىء و لا يقع الطّلاق و ان مضت أربعة أشهر حتّى يوقف إن طلبته المرأة و بعد ان يخيّر فى أن يفىء أو أن يطلّق و هو فى سعة ما لم يوقف و قال جعفر بن محمّد عليه السلام هى امرأته لا يفرّق بينهما حّى يوقف و ان أمسكها سنة و ليس للمرأة قول فى الأربعة الأشهر فان مضت الأربعة الأشهر قبل أن يمسّها فما سكتت و رضيت فهو فى حلّ و سعة فان رفعت أمرها إلى الوالى(1)قيل له إمّا أن تفىء و إمّا ان تطلّق و متى قامت المرأة بعد الأربعة الأشهر عليه أوقف لها و إن كان ذلك بعد حينٍ قال و الفىء الجماع و ان لم يقدر عليه لمرض أو علّة أو سفر فأقرّ بلسانه اكتفى بمقالته و إن كان يقدر على الجماع لم يجزه إلّا فى الفرج ألّا أن يحال بينه و بين الجماع فلا يجد إليه سبيلاً فاذا قال بلسانه عند ذلك انّه قد فاء و أشهد على ذلك جاز.
963-40916-(4) تهذيب 6/8: استبصار 257/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 133/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن حمّاد بن عثمان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى المؤلى إذا أبى أن يطلّق قال كان أمير المؤمنين عليه السلام يجعل له حظيرة(2)من قصب و يحبسه فيها و يمنعه (من - كا صا) الطّعام و الشّراب حتّى يطلّق. تفسير العيّاشى 114/1: عن صفوان عن بعض أصحابه عن أبى عبداللّه عليه السلام فى المؤلى (و ذكر مثله).
964-40917-(5) تهذيب 6/8: استبصار 257/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 133/6: الحسين بن محمّد عن حمدان القلانسى عن إسحاق بن بنان عن إبن بقّاح عن غياث ابن إبراهيم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال كان أمير المؤمنين عليه السلام إذا أبىٰ المؤْلى أن يطلّق جعل له حظيرة من قصب و أعطاه ربع قوته حتّى يطلّق.
جنسى كند با حضور دو شاهد عادل طلاق دهد و پس از طلاق تا زمانى كه سه طهر نگذشته باشد مرد مى تواند به زن خويش رجوع كند.»
962-40915-(3) عمر بن حارث همسرش را ايلاء كرد. امير مؤمنان عليه السلام وى را به هنگام گذشت چهار ماه بازخواست كرد حضرت فرمود: يا باز مى گردى و يا طلاق مى دهى.
و حضرت فرمود: هنگامى كه مرد همسرش را ايلاء كند بر او چيزى نيست تا چهار ماه بگذرد چون چهار ماه بگذرد از او بازخواست مى شود يا باز مى گردد و يا در همان جا طلاق مى دهد و اگر زن براى پى گيرى حقّش قيام نكند چيزى نيست و طلاق واقع نمى شود گر چه چهار ماه بگذرد تا آن كه اگر زن خواست مرد بازخواست شود و پس از آن كه مرد را مخيّر كردند كه يا برگردد و يا طلاق دهد و مرد در گشايش است تا زمانى كه او را نطلبيده و بازخواست نشده است.
و امام صادق عليه السلام فرمود: آن زن همسر اوست از هم جدا نمى شوند تا آن كه مرد بازداشت شود گر چه مرد يك سال زن را نگه دارد و زن در مدّت چهار ماه حرفى ندارد و اگر چهار ماه بگذرد پيش از آن كه مرد با زن مباشرت جنسى كند پس مادامى كه زن ساكت باشد و رضايت داشته باشد مرد در حلّيت و گشايش است ولى اگر زن جريان خويش را نزد والى ببرد به مرد گفته مى شود يا بر مى گردى و يا طلاق مى دهى و هر زمان كه زن پس از چهار ماه عليه مرد برخيزد مرد را براى زن بازداشت مى كنند گر چه اين پس از زمانى باشد حضرت فرمود: و بازگشت همان مباشرت جنسى است و اگر مرد به دليل كسالت يا علّت و يا سفرى نتواند با زن مباشرت جنسى كند ولى با زبان اعتراف كند به گفته مرد بسنده مى شود.
و اگر مرد بر مباشرت جنسى توان داشته باشد جز مباشرت جنسى در فرج او را كفايت نمى كند مگر اين كه مانعى براى مباشرت جنسى داشته و راه بدان نيابد در اين صورت اگر با زن بگويد كه بازگشته است و بر اين بازگشت شاهد بگيرد كافى و جايز است.»
963-40916-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «حضرت امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ايلاء كند و از طلاق دادن آن امتناع ورزد اينگونه عمل مى كرد كه براى او محلّى با نى مى ساخت و او را در آن زندانى مى كرد و تا زمانى كه طلاق دهد او را از آب و خوراك منع مى كرد.»
964-40917-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر مرد ايلاء كننده از طلاق امتناع مى كرد امير مؤمنان عليه السلام براى او حصارى از نى مى كشيد و يك چهارم خوراكش را به او مى داد تا آن كه همسرش را طلاق دهد.»
965-40918-(6) فقيه 339/3: روى انّه إن فاء و هو أن يرجع إلى الجماع و إلّا حبس فى حظيرة من قصب و شدّد عليه فى المأكل و المشرب حتّى يطلّق.
966-40919-(7) المقنع 118: و إن أبى أن يجامع قيل له طلّق فان فعل و إلّا حبس (و ذكر مثله ثمّ قال) و روى انّه ان امتنع من الطّلاق ضربت عنقه لامتناعه على الامام المسلمين. فقه الرّضا عليه السلام 248: و ان أبىٰ أن يجامع بعد أربعة أشهر قيل له طلّق (و ذكر نحوه).
967-40920-(8) تفسير علىّ بن إبراهيم 73/1: روى عن أمير المؤمنين عليه السلام انّه بنى حظيرة من قصب و جعل فيها رجلاً آلىٰ من امرأته بعد أربعة أشهر و قال له إمّا (أن - ئل) ترجع إلى المناكحة أو أن تطلّق و إلّا أحرقت عليك الحظيرة.
968-40921-(9) تهذيب 6/8: استبصار 257/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد بن خالد عن خلف بن حمّاد كافى 133/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن محمّد بن خالد عن خلف بن حمّاد (فى حديث له - يب صا) يرفعه(1)إلى أبى عبداللّه عليه السلام فى المؤلى إمّا أن يفىء أو يطلّق فان فعل و إلّا ضربت عنقه.
969-40922-(10) فقيه 340/3: و قد روى انّه متى أمره إمام المسلمين بالطّلاق فامتنع ضربت عنقه لامتناعه على إمام المسلمين.
970-40923-(11) تهذيب 5/8: استبصار 256/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 132/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن أبان عن أبى مريم عن أبى جعفر عليه السلام قال المؤلى يوقف بعد الأربعة الأشهر(2)فان شاء امساك(3)بمعروف أو تسريح بإحسان فان عزم الطّلاق فهى واحدة و هو أملك برجعتها.
971-40924-(12) تهذيب 4/8: استبصار 256/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد ابن الحسين عن علىّ بن النّعمان عن سويد القلا عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل إذا آلىٰ من امرأته فمكث أربعة أشهر فلم يفئ(4)فهى تطليقة ثمّ يوقف(5)فان فاء فهى عنده (على - صا) تطليقتين و إن عزم فهى بائنة منه -. حمله الشّيخ رحمه الله على انّه اذا طلّق بعد الأربعة أشهر
965-40918-(6) روايت شده كه مرد ايلاء كننده اگر بازگشت و بازگشت اين است كه به مباشرت جنسى برگردد وگرنه در حصارى از نى زندانى شود و بر او در آب و خوراك سخت گرفته شود تا طلاق بدهد.
966-40919-(7) اگر مرد ايلاء كننده از اينكه مباشرت جنسى كند امتناع ورزد به او گفته مى شود طلاق بده پس اگر چنين كرد كه هيچ وگرنه زندانى مى شود (و مشابه روايت پيشين را ذكر كرده) سپس گويد: و روايت شده كه اگر از طلاق امتناع كرد گردن او زده مى شود چون بر امام مسلمانان امتناع ورزيده است.
967-40920-(8) از امير مؤمنان على عليه السلام روايت شده كه: «حضرت حصارى از نى ساخت و در آن مردى را كه پس از چهار ماه همسرش را ايلاء كرده بود قرار داد و به او فرمود: يا به مباشرت جنسى برمى گردى و يا طلاق مى دهى و گرنه اين حصار نى را بر تو آتش مى زنم.»
968-40921-(9) امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ايلاء مى كند فرمود: «بايد يا به زندگى مشترك برگردد و يا طلاق دهد و اگر چنين نكرد گردنش را مى زنم.»
969-40922-(10) روايت شده كه هر زمان امام مسلمانان به او دستور طلاق دهد و او امتناع كند گردنش زده مى شود چون بر امام مسلمانان امتناع ورزيده است.
970-40923-(11) امام باقر عليه السلام فرمود: «مرد ايلاء كننده پس از چهار ماه وادار مى شود اگر خواست همسرش را به نيكى نگه دارد و اگر خواست با نيكى او را طلاق دهد و اگر تصميم به طلاق گرفت يك طلاق واقع مى شود و مى تواند پس از طلاق به زن رجوع كند.»
971-40924-(12) ابو بصير از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ايلاء مى كند و چهار ماه مى ماند و باز نمى گردد روايت كرده كه: «اين يك طلاق است سپس مرد بازخواست مى شود پس اگر بازگشت پس زن نزد مرد با دو طلاق باقى مى ماند ولى اگر تصميم به طلاق گرفت پس، زن از مرد به طلاق بائن جدا مى شود.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر موردى حمل كرده كه اگر مرد پس از چهار ماه طلاق دهد يك
فهى تطليقة رجعيّة فان فاء يعنى راجعها كانت عنده على تطليقتين و ان عزم حتّى خرجت من العدّة صارت بائنة.
972-40925-(13) تهذيب 3/8: استبصار 256/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 131/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن منصور ابن حازم قال انّ المؤلى يجبر على أن يطلّق تطليقة بائنة. كافى وعن غير منصور انّه يطلّق تطليقة يملك الرّجعة فقال له بعض أصحابه انّ هذا منتقض فقال لا، الّتى تشكو فتقول، يجبرنى و يضرّنى و يمنعنى من الزّوج يجبر على أن يطلّقها تطليقة بائنة و الّتى تسكت و لا تشكو إن شاء يطلّقها تطليقة يملك الرّجعة. (قال الشّيخ رحمه الله يمكن حمل رواية منصور على من يرى الإمام اجباره على ان يطلّق تطليقة بائنة بأن يباريها ثمّ يطلّقها أو أن تكون الرّواية مختصّة بمن كانت عند الرّجل على تطليقة واحدة.)
973-40926-(14) تهذيب 4/8: استبصار 256/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد ابن محمّد عن(1) علىّ بن حديد عن جميل عن منصور بن حازم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المؤلى اذا وقف فلم يفئ طلّق تطليقة بائنة. رواه فى الوسائل عن الشّيخ باسناده عن محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد مثله. حمله الشّيخ رحمه الله على ما حمل عليه رواية منصور المتقدّمة.
974-40927-(15) الدّعائم 272/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال اذا أوقف المؤلى و عزم على الطّلاق خلّى عنها حّى تحيض أو تطهر فاذا طهرت طلّقها ثمّ هو أحقّ برجعتها ما لم تنقضِ ثلاثة قروء.
975-40928-(16) وفيه 273/2: و عن أبى عبداللّه عليه السلام مثل ذلك و قال يشهد شاهدى عدل على الطّلاق.
وتقدّم فى باب (13) أنّ المرأة اذا رفعت أمرها إلى الحاكم فعليه أن يجبر المظاهر على الكفّارة و الوطئ من ابواب الظّهار ج 27 و باب (1)انّ الإيلاء هو الحلف على ترك وطئ الزّوجة ما يدلّ على ذلك.
1) . و عن - ئل.
طلاق رجعى است و اگر برگردد يعنى به زن رجوع كند زن نزد او بر دو طلاق است و اگر تصميم به طلاق داشته باشد (طلاق ادامه يابد) تا زن از عدّه بيرون رود زن از مرد جدا مى شود.
972-40925-(13) منصور بن حازم گويد: «مردى كه همسرش را ايلاء كرده است مجبور مى شود كه همسرش را طلاق بائن دهد و از غير منصور بن حازم روايت است كه همسرش را طلاقى مى دهد كه مالك حق رجوع باشد. بعضى از ياران منصور به او گفتند اين متناقض است (در آن نقل طلاق بائن و در اين نقل طلاق رجعى آمده است) منصور گفت: نه زنى كه شكايت مى كند و مى گويد مرد مرا مجبور مى سازد و به من آسيب مى زند و از شوهر باز مى دارد در اين صورت مرد مجبور مى شود كه اين زن را يك طلاق بائن بدهد و زنى كه سكوت مى كند و شكايت نمى كند مرد اگر بخواهد مى تواند او را يك طلاق دهد كه حق رجوع داشته باشد (طلاق رجعى)»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «مى توان روايت منصور را بر كسى حمل كرد كه امام نظرش اجبار آن كس بر طلاق بائن است به اين كه با زن مبارات كند و سپس او را طلاق دهد و يا اينكه روايت ويژۀ كسى باشد كه با يك طلاق نزد مرد است.»
973-40926-(14) امام صادق عليه السلام فرمود: «مردى كه همسرش را ايلاء كرده است هنگامى كه بازداشت شود و برنگردد يك طلاق بائن دهد.»
974-40927-(15) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «مرد ايلاء كننده اگر بازخواست شود و تصميم به طلاق گيرد زن را رها مى سازد تا حيض گردد يا پاك شود و چون پاك شد او را طلاق دهد پس از آن مرد به رجوع به اين زن سزاوارتر است تا زمانى كه سه طهر نگذرد.»
975-40928-(16) از امام صادق عليه السلام مشابه اين روايت نقل شده است و حضرت فرمود: «دو شاهد عادل بر طلاق مى گيرد.»
ارجاعات
گذشت:
در باب سيزدهم از باب هاى ظهار و باب يكم روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
976-40929-(1)تهذيب 7/8: استبصار 254/3: الحسين بن سعيد عن صفوان عن العلا عن محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل آلىٰ من امرأته حتّى مضت أربعة أشهر قال يوقف فان عزم الطّلاق إعتدّت امرأته كما تعتدّ المطلّقة و ان(1) فاء فأمسك فلا بأس.
تفسير العيّاشى 113/1: عن أبى بصير فى رجل آلىٰ (و ذكر مثله إلّا انّه قال و إن أمسك فلا بأس).
977-40930-(2)تهذيب 7/8: استبصار 254/3: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الإيلاء فقال إذا مضت أربعة أشهر (و - صا) و قف فإمّا أن يطلّق و إمّا يفىء قلت فان طلّق تعتدّ عدّة المطلّقة قال نعم.
978-40931-(3)تهذيب 8/8: استبصار 254/3: الحسين بن سعيد عن القاسم عن فقيه 340/3:
أبان (ابن عثمان - فقيه) عن منصور قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل آلى من إمرأته فمرّت(2) (به - صا) أربعة أشهر قال يوقف فان عزم الطّلاق بانت منه و عليها عدّة المطلّقة و إلّا كفّر (عن - يب) يمينه و أمسكها تفسير العيّاشى 113/1: عن منصور بن حازم مثله.
979-40932-(4) تفسير العيّاشى 114/1: عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل اذا آلىٰ من امرأته فمضت أربعة أشهر و لم يفئ فهى مطلّقة ثمّ يوقف فان فاء فهى عنده على تطليقتين و ان عزم فهى بائنة منه.
980-40933-(5) وفيه 113/1: سئل أبو عبداللّه عليه السلام إذا بانت المرأة من الرّجل هل يخطبها مع الخطّاب قال يخطبها على تطليقتين و لا يقربها حتّى يكفّر يمينه.
981-40934-(6) الدعائم 273/2: عنه(3) عليه السلام انّه قال: إذا أفاء المؤلى فعليه الكفّارة.
باب 6 احكام طلاق يا رجوع به زن بعد ايلاء
976-40929-(1) محمّد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ايلاء كرد تا آن كه چهار ماه گذشت پرسيدم حضرت فرمود: بازداشت مى شود اگر قصد طلاق كرد (طلاق داد) همسرش عدّه مى گيرد آن گونه كه زن مطلّقه عدّه مى گيرد ولى اگر مرد بازگشت و همسرش را نگه داشت ديگر اشكالى نيست.»
977-40930-(2) عبداللّٰه بن سنان گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ ايلاء پرسيدم حضرت فرمود: هنگامى كه چهار ماه گذشت مرد بازداشت مى شود يا طلاق مى دهد و يا بر مى گردد. گفتم: اگر طلاق داد زن عدّۀ زن مطلّقه را مى گيرد؟ حضرت فرمود: آرى.»
978-40931-(3) منصور گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ايلاء كرد و چهار ماه بر آن گذشت پرسيدم حضرت فرمود: مرد بازداشت مى شود، اگر تصميم به طلاق گرفت زن از او جدا مى شود و بر زن عدّه زن مطلّقه است و گرنه براى سوگندش كفّاره مى دهد و زن را نگه مى دارد.»
979-40932-(4) از امام صادق عليه السلام روايت است كه: «اگر مرد همسرش را ايلاء كند و چهار ماه بگذرد و برنگردد زن مطلّقه است سپس مرد بازداشت مى شود پس اگر بازگشت كه زن نزد او با دو طلاق خواهد بود ولى اگر تصميم به طلاق گرفت زن از او جدا مى گردد.»
980-40933-(5) از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «اگر زن از مرد جدا شد آيا مرد همراه خواستگاران از او خواستگارى مى كند؟ حضرت فرمود: مرد از او خواستگارى مى كند با دو طلاق و به زن نزديك نمى شود تا كفّارۀ سوگندش را بدهد.»
981-40934-(6) امام معصوم عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد ايلاء كننده بازگردد بر او كفّاره است.»
وتقدّم
فى رواية بريد (1) من باب (5) انّ المرأة ليس لها على المُؤلى قول و لا حقّ قوله عليه السلام المُؤلى أحقّ برجعتها ما لم تمضِ ثلاثة قروء. وفى رواية بريد (2) نحوه. و لاحظ ساير احاديث الباب.
ويأتى فى باب (10) وجوب الكفّارة المخيّرة المرتّبة فى مخالفة اليمين من أبواب الكفّارات ج 27 مايناسب ذلك فراجع.
982-40935-(1) تهذيب 8/8: الصّفّار عن الحسن بن موسى الخشّاب عن غياث ابن كلّوب عن إسحاق بن عمّار عن جعفر عن أبيه انّ عليّاً عليه السلام سئل عن المرأة تزعم انّ زوجها لا يمسّها و يزعم انّه يمسّها قال يحلف ثمّ يترك. (- تحلف و تترك - خ ل).
983-40936-(2) الدعائم 274/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام انّه قال: فى فيئة المؤلى اذ قال الرّجل قد فعلت و أنكرت المرأة فالقول قول الرّجل و لا ايلاء.
وتقدّم فى باب (6) حكم ما لو ادّعت المرأة العَنَن و أنكر الزّوج من ابواب العيوب و التّدليس (ج 26) ما يدلّ على ذلك فراجع.
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب پنجم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «مرد ايلاء كننده به رجوع به زن سزاوارتر است مادامى كه سه طهر نگذرد.»
و در روايت دوّم مانند آن.
و بنگر به ديگر روايات باب.
مى آيد:
در باب دهم از باب هاى كفّارات رواياتى كه مناسب اين باب است مراجعه كنيد.
باب 7 اختلاف زوج و زوجه در انجام آميزش جنسى
982-40935-(1) از امير مؤمنان عليه السلام دربارۀ زنى كه مى گويد: شوهرش با او مباشرت جنسى نمى كند ولى شوهر مى گويد كه با او مباشرت جنسى مى كند سؤال شد، حضرت فرمود: «مرد سوگند مى خورد و رها مى شود.»
983-40936-(2) امام صادق عليه السلام دربارۀ بازگشت مرد ايلاء كننده فرمود: «هنگامى كه مرد بگويد انجام دادم ولى زن انكار كند ادعاى مرد پذيرفته است و ايلاء نيست.»
ارجاعات
گذشت:
در باب ششم از باب هاى عيوب و تدليس رواياتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند مراجعه كنيد.
قال اللّه تعالى فى سورة المجادلة (58):3-4: «وَ اَلَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا ذٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ * فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ شَهْرَيْنِ مُتَتٰابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعٰامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً ذٰلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ وَ لِلْكٰافِرِينَ عَذٰابٌ أَلِيمٌ».
984-40937-(1)تهذيب 15/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 158/6: (محمّد بن يحيى عن - كا) أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن معاوية بن وهب قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن الرّجل يقول لامرأته هى عليه كظهر اُمّه قال تحرير رقبة أو صيام شهرين متتابعين أو إطعام ستّين مسكيناً و الرّقبة يجزئ (عنه صبىّ(1) كا يب 15) ممّن ولد فى الإسلام تهذيب 321/8:
استبصار 58/4: الحسين بن سعيد عن الحسن عن علىّ بن النّعمان عن معاوية بن وهب قال:
سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن المظاهر قال عليه تحرير رقبة (و ذكر مثله) نوادر أحمد بن محمّد 66: الحسين عن علىّ بن النّعمان عن معاوية بن وهب نحوه.
1) . فيها الصّبىّ - يب 321.
فصل بيست و يكم باب هاى كفارات
باب 1 كفاره ظهار
خداوند تعالى مى فرمايد:
و كسانى كه نسبت به زنان خود ظهار مى كنند سپس از گفتۀ خود باز مى گردند بايد پيش از مباشرت جنسى با يكديگر، برده اى را آزاد كنند اين چيزى است كه به آن اندرز داده مى شويد و خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است.
و كسى كه توانايى (آزاد كردن برده اى) نداشته باشد دو ماه پياپى قبل از مباشرت جنسى با يكديگر، روزه بگيرد و كسى كه اين را هم نتواند، شصت مسكين را اطعام كند؛ اين براى آن است كه به خدا و پيامبرش ايمان بياوريد؛ اينها مرزهاى الهى است و براى كافران، عذاب دردناكى است.(1)
984-40937-(1) معاوية بن وهب گويد: «دربارۀ مردى كه به همسرش بگويد او نسبت به شوهر همانند پشت مادرش است، از امام صادق عليه السلام پرسيدم، حضرت فرمود: بايد يك برده آزاد سازد يا دو ماه پى در پى روزه بگيرد و يا شصت فقير را اطعام كند. در آزاد كردن برده بچّه اى كه در اسلام به دنيا آمده كافى است.»
1) . مجادله 3/58 و 4.
985-40938-(1)تهذيب 322/8: استبصار 58/4: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال: سألته عن رجل قال لامرأته أنت علىّ كظهر(2)أمّى قال (عليه - يب) عتق رقبة أو اطعام ستّين مسكيناً أو صيام شهرين متتابعين. نوادر أحمد بن محمّد 65: عثمان بن عيسى قال حدّثنى سماعة بن مهران (و ذكر نحوه).
986-40939-(3)فقه الرّضا عليه السلام 236: و ايّاك ان تظاهر امرأتك (إلى أن قال) و لا يجامع حتّى يكفّر يمينه و الكفّارة تحرير رقبة فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين فمن لم يستطع فاطعام ستّين مسكيناً لكلّ مسكين مدّ من طعام فإن لم يجد يتصدّق بما يطيق.
987-40940-(4)الدعائم 277/2: عن علىّ عليه السلام انّه قال: فى كفّارة الظّهار إذا كان عند المظاهر ما يعتق أعتق رقبة فإن لم يجد صام شهرين متتابعين فان لم يستطع أطعم ستّين مسكيناً.
988-40941-(5)تهذيب 15/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 155/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن عثمان بن عيسى تهذيب 321/8: استبصار 57/4:
الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن فقيه 344/3: سماعة عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سمعته(2) يقول جاء رجل إلى رسول اللّه صلى الله عليه و آله(3) فقال يا رسول اللّه (انّى - يب 321 صا) ظاهرت من امرأتى فقال اذهب فأعتق(4) رقبة قال ليس عندى (شىء - كا) قال (اذهب - كا يب 15 فقيه) فصم شهرين متتابعين قال لا أقوى(5) قال (اذهب - كا يب 15 فقيه) فأطعم ستّين مسكيناً قال ليس عندى (قال - كا يب صا) فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله أنا أتصدّق عنك (بها - يب 15) (قال - فقيه) (فأعطاه تمراً لإطعام(6)ستّين مسكيناً (و - خ) قال اذهب فتصدّق بها(7)كا - يب 321 صا فقيه) فقال و الّذى بعثك بالحقّ (نبيّاً - يب 15 - صا - فقيه) ما (أعلم - كا - يب 15 - فقيه) (انّ - فقيه) بين لابتيها(8)(أحداً - كا يب 15 فقيه) احوج اليه منّى و من
1) . عن أبى بصير قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام - يب 321 صا فقيه.
2) . مثل ظهر - صا النوادر.
3) . إلى النّبىّ - يب 321 صا فقيه.
4) . فقال اعتق - يب 321 صا.
5) . لا أقدر - يب 321 صا.
6) . ثمن اطعام - يب 321 - ثمن طعام - صا.
7) . بهذا - يب 321 صا - به فقيه.
8) . اللّابة: هى الحرّة بالفتح و التّشديد و هى أرض ذات احجار سود و الضّمير راجع إلى المدينة المشرّفة اذ هى بين حرّتين عظيمتين و المقصود ما أحاطت به الحرّتان - اللسان، ج 1، ص 746.
985-40938-(2) سماعه گويد: «از او (امام معصوم عليه السلام) دربارۀ مردى كه به همسرش گفت تو بر من به سان پشت مادرم (حرام) هستى پرسيدم، حضرت فرمود: آزاد سازى برده يا اطعام شصت فقير و يا روزۀ دو ماه پياپى بر او ثابت است.»
986-40939-(3) فقه الرضا عليه السلام: «و مبادا كه همسرت را ظهار كنى... تا آن كه گويد: و مباشرت جنسى نمى كند تا كفّارۀ سوگندش را بدهد و كفّارۀ آن آزاد سازى برده است و هر كس كه برده نيافت روزۀ دو ماه پيوسته و هر كس كه نتوانست پس اطعام شصت مسكين براى هر مسكين يك چارك گندم و اگر نيافت هر چه كه مى تواند صدقه مى دهد.»
987-40940-(4) امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ كفّارۀ ظهار فرمود: «هنگامى كه نزد ظهار كننده برده اى هست كه آزاد سازد برده اى آزاد كند واگر نيافت دو ماه پيوسته روزه بگيرد و اگر نتوانست شصت مسكين را اطعام دهد.»
988-40941-(5) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: مردى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت:
اى رسول خدا! من همسر خويش را ظهار كرده ام. حضرت فرمود: برو و برده اى را آزاد ساز آن مرد اظهار داشت چيزى ندارم. حضرت فرمود: دو ماه پى در پى روزه بگير. آن مرد گفت: نمى توانم.
حضرت فرمود: برو و شصت فقير را اطعام كن. آن مرد گفت: چنين مالى ندارم. پيامبر فرمود: من از سوى تو صدقه مى دهم آنگاه پيامبر خرمايى به اندازۀ شصت فقير به او داد و به او گفت برو و اين خرما را صدقه بده. آن مرد گفت: سوگند به آن كه تو را به حق برانگيخت من در ميان مدينه كسى را
عيالى قال(1) فاذهب فكل و أطعم عيالك. نوادر أحمد بن محمّد 66: عن سماعة ابن مهران عن أبى بصير قال سمعت أبا عبداللّه عليه السلام (و ذكر نحوه).
989-40942-(6) الدعائم 274/2: روّينا عن جعفر بن محمّد عليه السلام أنّه قال جاء رجل إلى النّبىّ صلى الله عليه و آله (و ذكر نحوه إلّا أنّ فيه خذ هذا البُرّ - بدل قوله (فأعطاه تمراً).
وتقدّم
فى رواية الزّهرى (1)من باب (1) ما ورد فى حصر و جوه الصّيام الواجب و غيره من ابواب بقيّة الصّوم الواجب ج 11 قوله عليه السلام و صيام شهرين متتابعين فى كفّارة الظّهار.
و فى الرضوى و المقنعة نحوه.
وفى رواية الدّعائم (4) من باب (3) وجوب صيام ثلاثة ايّام متتابعات فى كفّارة اليمين قوله عليه السلام صيام الظّهار شهران متتابعان.
وفى رواية الحلبى (6) قوله عليه السلام صيام كفّارة اليمين فى الظّهار شهران متتابعان.
وفى رواية ابن مسلم (7) قوله عليه السلام فان ظاهر فى شعبان و لم يجد ما يعتق قال ينتظر حتّى يصوم رمضان ثمّ يصوم شهرين متتابعين.
وفى كثير من احاديث باب (5) انّ من وجب عليه صيام شهرين متتابعين فصام ما يزيد على النّصف اجزأه أن يصوم الباقى منفصلاً مايدلّ على ذلك.
وفى رواية زرارة (2) من باب (8) انّ المعتكف يحرم عليه الجماع من ابواب الاعتكاف ج 11 قوله المعتكف يجامع أهله قال عليه السلام اذا فعل فعليه ما على المظاهر.
وفى رواية الجعفريّات (3) قوله عليه السلام المعتكف اذا وطأ أهله و هو معتكف فعليه كفّارة الظّهار.
وفى رواية ابى ولّاد (7) قوله عليه السلام فانّ على المعتكفة (الّتى جامعها زوجها) ما على المظاهر. وفى باب (1) ما ورد فى الظّهار من أبوابه ج 27 و باب (10) انّ من ظاهر من امرأته مرّاتٍ عديدة فعليه لكلّ مرّة كفّارة و باب (11) أنّ من ظاهر من نساء متعدّدة وجب عليه لكلّ واحدة كفّارة. و باب (12) حكم المظاهر اذا جامع قبل أن يكفّر ما يدلّ على ذلك.
ويأتى فى باب (8) انّ من عجز عن كفّارة الظّهار اجزأه صوم ثمانية عشر يوماً ما يدلّ على ذلك.
1) . فقال اذهب فكل - يب 321 فقيه - صا - قال فاذهب و كل - يب 15.
نيازمندتر از خويش و خانواده ام نمى شناسم حضرت فرمود: برو و خودت از اين خرما مصرف كن و به عيال خويش نيز بده.»
989-40942-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «مردى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و مانند روايت پيش را ذكر كرده تنها در آن آمده كه اين گندم را بگير به جاى اين جمله كه حضرت به او خرما داد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب يكم از باب هاى بقيّۀ روزه واجب فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «و روزۀ دو ماه پيوسته در كفّارۀ ظهار.»
و در روايت چهارم از باب سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «روزۀ ظهار دو ماه پيوسته است.»
و در روايت ششم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «روزۀ كفّارۀ سوگند در ظهار دو ماه پياپى است.»
و در روايت هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر در ماه شعبان ظهار كرد و برده اى نيافت كه آزاد سازد؟ حضرت فرمود: منتظر مى ماند تا ماه رمضان را روزه بگيرد پس از آن دو ماه پيوسته روزه بدارد.»
و در بسيارى از روايات باب پنجم رواياتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و در روايت دوّم از باب هشتم از باب هاى اعتكاف اين گفته كه: «شخص معتكف با همسرش مباشرت جنسى مى كند حضرت فرمود: اگر چنين كند بر او ثابت است آنچه كه بر ظهار كننده است.»
و در روايت سوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «شخص معتكف هنگامى كه در حال اعتكاف با همسرش مباشرت جنسى كند كفّارۀ ظهار بر او ثابت است.»
و در روايت هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بر زن معتكف كه شوهرش با او مباشرت جنسى كند همان است كه بر ظهار كننده است.»
و در باب يكم از باب هاى ظهار و باب دهم و يازدهم و نيز در باب دوازدهم رواياتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
مى آيد:
در باب هشتم روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
990-40943-(1)تهذيب 320/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن الحسين بن سعيد عن رجاله عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله كلّ عتق يجوز له المولود إلّا فى كفّارة القتل فانّ اللّه تعالى يقول «فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ» يعنى بذلك مقرّة(1) قد بلغت الحنث(2)و يجزى فى الظّهار صبىّ ممّن ولد فى الاسلام و فى كفّارة اليمين ثوب يوارى عورته و قال ثوبان.
991-40944-(2) كافى 462/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر و ابن أبى عمير جميعاً عن معمّر بن يحيى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الرّجل يظاهر من امرأته يجوز عتق المولود فى الكفّارة فقال كلّ العتق يجوز فيه المولود (و ذكر مثله إلى قوله قد بلغت الحنث).
992-40945-(3)نوادر أحمد بن محمّد 67: عن أبى بصير عن معمّر بن يحيى عن أبى عبداللّه عليه السلام قال:
سألته عن الرّجل (و ذكر مثله إلى قوله إلّا فى كفّارة القتل ثمّ قال) فانّه لا يجوز إلّا ما قد بلغ و أدرك قلت قول اللّه «فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ» قال عنى بذلك مقرّة. تفسير العيّاشى 263/(1):
عن معمّر بن يحيى قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام و ذكر نحوه.
993-40946-(4) قرب الاسناد 256: عبداللّه الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن الظّهار هل يجوز فيه عتق صبىّ قال اذا كان مولوداً ولد فى الاسلام أجزئه.
994-40947-(5) الدعائم 279/2: عن جعفر بن محمّد(3) عليهما السلام انّه قال: يجزئ فى الظّهار رقبة ما كانت صلّت و صامت او لم تصلّ و لم تصم صغيرة أو كبيرة.
باب 2 شرايط برده آزادشده در كفاره
990-40943-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: كودك براى هر آزاد سازى كفايت مى كند مگر در كفّارۀ قتل چون خداى متعال مى فرمايد: «يك بردۀ مؤمن را آزاد كند» منظور برده اى است كه امامت را پذيرفته باشد و به بلوغ رسيده باشد ولى در كفّارۀ ظهار بچّه اى كه در اسلام متولّد شده است كافى و نيز در كفّارۀ سوگند لباسى كه عورتش را بپوشاند و فرمود:
دو لباس.»
991-40944-(2) معمّر بن يحيى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار مى كند پرسيدم كه آيا آزاد سازى كودك براى كفّاره كفايت مى كند؟ حضرت فرمود: در مورد هر آزاد سازى كودك جايز است...» و مانند روايت پيشين را تا جملۀ به بلوغ رسيده باشد را ذكر كرده است.
992-40945-(3) معمّر بن يحيى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه... و مشابه روايت پيشين را ذكر كرده تا جملۀ مگر در كفّارۀ قتل سپس گويد: كه در كفّارۀ قتل جايز نيست مگر بردۀ بالغ. گفتم: فرموده خداوند عز و جل كه: «يك بردۀ مؤمن را آزاد كند» حضرت فرمود: منظور از آن برده اى است كه (امامت را) پذيرفته است.»
993-40946-(4) على بن جعفر گويد: «از برادرم حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ ظهار پرسيدم كه آيا در ظهار آزاد سازى كودك كافى است؟ حضرت فرمود: اگر كودكى باشد كه در اسلام متولّد شده كفايت مى كند.»
994-40947-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «در مورد ظهار يك برده كفايت مى كند هر چه باشد نماز خوانده و روزه گرفته باشد يا نماز نخوانده و روزه نگرفته باشد كوچك باشد يا بزرگ.»
995-40948-(6) تهذيب 236/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن فقيه 93/3: (محمّد بن عيسى - فقيه) العبيدى عن الفضل بن المبارك البصرىّ عن أبيه عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له جعلت فداك الرّجل يجب عليه عتق رقبة مؤمنة فلا يجدها كيف يصنع (قال - يب) فقال عليكم بالأطفال فأعتقوهم فان خرجت مؤمنةً فذاك و إلّا(1)لم يكن عليكم شىء.
996-40949-(7) فقيه 237/3: روى محمّد الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يجوز فى القتل إلّا رجل و يجوز فى الظّهار و كفّارة اليمين صبىّ. نوادر أحمد بن محمّد 62: عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام نحوه.
997-40950-(8) الدعائم 102/2: عن أبى جعفر محمّد بن علىّ عليهما السلام انّه قال: يجوز فى كفّارة اليمين عتق المولود و لا يجوز فى القتل إلّا من أقرّ بالتّوحيد.
998-40951-(9) الجعفريّات 120: باسناده عن علىّ عليه السلام قال لا تجزى فى كفّارة القتل إلّا رقبة قد صلّت و صامت و تجزى فى كفّارة الظّهار ما صلّت و لم تصم.
999-40952-(10) مستدرك 413/15: أحمد بن محمّد السّيّارىّ فى التّنزيل و التّحريف عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى قوله تعالى «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ» الآية. و الرّقبة المسلمة صغيرة كانت أو كبيرة.
1000-40953-(11) تهذيب 249/8: البزوفرىّ عن أحمد بن موسى النوفلىّ عن أحمد بن هلال عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام فى قول اللّه عزّ و جلّ «فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ» قال يعنى مقرّة(2)نوادر أحمد بن محمّد 6(2): ابن أبى عمير عن حمّاد بن عثمان عن الحلبىّ (مثله).
1001-40954-(12) تفسير العيّاشى 263/1: عن السّكونى عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام قال الرّقبة المؤمنة الّتى ذكرها اللّه اذا عقلت و النّسمة الّتى لا تعلم إلّا ما قلته و هى صغيرة.
1002-40955-(13) تفسير العيّاشى 263/1: عن كردويه الهمدانى عن أبى الحسن عليه السلام فى قول اللّه «فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ» * كيف تعرف المؤمنة قال على الفطرة.
995-40948-(6) پدر فضل بن مبارك بصرى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: فدايت شوم! مردى آزادسازى يك بردۀ مؤمن بر او واجب مى شود ولى آن را پيدا نمى كند چه كند؟ حضرت فرمود:
بر شما باد به كودكان! آنان را آزاد سازيد اگر با ايمان بالغ شد كه همان و گرنه بر شما چيزى نيست.»
996-40949-(7) امام صادق عليه السلام فرمود: «در مورد قتل جز يك مرد جايز نيست ولى در كفّارۀ ظهار و سوگند، كودك جايز است.»
997-40950-(8) امام باقر عليه السلام فرمود: «در مورد كفّارۀ سوگند آزاد سازى كودك جايز است ولى در مورد قتل جز برده اى كه توحيد را پذيرفته باشد جايز نيست.»
998-40951-(9) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «در مورد كفّارۀ قتل جز برده اى كه نماز خوانده و روزه گرفته باشد كافى نيست ولى در مورد كفّارۀ ظهار برده اى كه نماز خوانده ولى روزه نگرفته كافى است.»
999-40952-(10) امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «از غذاهايى كه غالباً به خانواده خود مى دهيد» تا پايان آيه فرمود: «و بردۀ مسلمان كوچك باشد يا بزرگ.»
1000-40953-(11) از امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «يك بردۀ مؤمن را آزاد كند» روايت است كه فرمود: «منظور برده اى است كه (توحيد و امامت را) پذيرفته باشد.»
1001-40954-(12) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «برده مؤمن كه خداوند ذكر كرده همان است كه عاقل باشد ولى نسمه (انسان) همان است كه نمى داند جز آنچه را كه تو به او گفته اى و او كوچك است.»
1002-40955-(13) از امام ابوالحسن عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «يك بردۀ مؤمن را آزاد كند» سؤال شد كه بردۀ مؤمن چگونه شناخته مى شود؟ حضرت فرمود: «بر پايۀ فطرت.»
وتقدّم
فى رواية معاوية بن وهب (1) من باب (1) انّ كفّارة الظّهار هى عتق رقبة أو صيام شهرين أو اطعام ستّين مسكيناً قوله عليه السلام و الرّقبة يجزئ عنه صبىّ ممّن ولد فى الاسلام. ويأتى
فى رواية زرارة (29) من باب (10) وجوب الكفّارة المخيرّة المرتّبة فى مخالفة اليمين قوله عليه السلام و يجوز فى عتق الكفّارة الولد.
1003-40955-(1) تهذيب 319/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن بنان بن محمّد عن أبيه عن ابن المغيرة عن السّكونى عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام قال امّ الولد تجزى فى الظّهار فقيه 346/3: و فى رواية السّكونى قال قال علىّ عليه السلام (و ذكر مثله).
1004-40956-(2) الجعفريّات 115: باسناده عن علىّ عليه السلام قال اليهودىّ و النّصرانىّ و امّ الولد يجوزون(1)فى كفّارة الظّهار و الصّغير و الكبير.
1005-40957-(3) الدعائم 279/2: قال علىّ عليه السلام اليهودىّ و النّصرانىّ و أمّ الولد يجزئون فى كفّارة الظّهار.
و يدلّ على ذلك عموم الاحاديث الواردة فى جواز عتق العبد و الأمة و اطلاقاتها فانّها أمة ما لم تعتق.
1006-40959-(1)تهذيب 230/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 196/6: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن أبى عبداللّه(2)عن أبيه عن أبى البخترىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام (قال - كا) إنّ أمير المؤمنين عليه السلام
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب يكم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «كودكى كه در اسلام متولّد شده است كفايت از برده مى كند.»
در روايت بيست و نهم از باب دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «در كفّارۀ عتق كودك جايز است.»
باب 3 عتق كنيز امّ ولد در كفّارۀ ظهار كفايت مى كند
1003-40956-(1) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «كنيز ام ولد در مورد ظهار كفايت مى كند.»
1004-40957-(2) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «يهودى و مسيحى و كنيز ام ولد در مورد كفارۀ ظهار جايز هستند و نيز كوچك و بزرگ.»
1005-40958-(3) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «يهودى و مسيحى و كنيز امّ ولد در كفارۀ ظهار كفايت مى كنند.»
و بر اين مفاد عموم و اطلاق رواياتى كه در جواز عتق برده و كنيز آمده دلالت مى كند چون كنيز امّ ولد تا آزاد نشده كنيز است.
باب 4 شرايط سلامتى برده مورد كفاره
1006-40959-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: در آزاد سازى (عتق) بردۀ كور و
قال لا يجوز فى العتاق الأعمىٰ (والأعور - فقيه) و المُقْعِد(1)و يجز و الأشلّ و الأعرج.
فقيه 85/3: روى أبو البخترىّ عن جعفر بن محمّد عن أبيه عليهما السلام انّ عليّاً عليه السلام قال لا يجوز (و ذكر مثله) قرب الاسناد 158: السّندىّ بن محمّد البزّاز عن أبى البخترىّ عن جعفر (مثل ما فى فقيه) المقنع 162: قال علىّ بن أبى طالب عليه السلام (و ذكر مثل ما فى فقيه).
1007-40960-(2)تهذيب 319/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن غياث بن إبراهيم عن جعفر بن محمّد عن أبيه عليهما السلام قال لا يجزى الأعمىٰ فى الرّقبة و يجزى ما كان منه مثل الأقطع و الأشلّ و الأعرج و الأعور و لا يجوز المقعد.
1008-40961-(3)تهذيب 324/8: محمّد بن الحسن الصّفّار عن إبراهيم بن هاشم عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام قال العبد الأعمىٰ و الأجذم(2) و المَعتوه(3) لا يجوز فى الكفّارات لأنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله أعتقهم.
1009-40962-(4) الجعفريّات 115: بإسناده عن علىّ عليه السلام قال لا يجوز فى الرّقبة الواجبة أعور و لا مجنون و لا كلّ ذى عيب فاسد. الدعائم 279/2: قال علىّ عليه السلام (و ذكر نحوه إلّا أنّه لم يذكر الأعور).
1010-40963-(5) قرب الاسناد 283: عبداللّه بن الحسن عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن رجل (جعل - خ) عليه عتق نسمة أ يجزئ عنه أن يعتق أعرج أو أشلّ قال اذا كان ممّن يباع أجزء عنه إلّا أن يكون وقّت على نفسه شيئاً فعليه ما وقّت وسائل 46/23: علىّ بن جعفر فى كتابه (مثله).
وتقدّم فى باب (19) انّ المملوك اذا عمى أو أقعد أو جُذم فقد عتق من ابواب العتق (ج 24) ما يدلّ على ذلك.
بردۀ يك چشم و بردۀ زمين گير جايز نيست ولى بردۀ فلج و لنگ جايز است.»
1007-40960-(2) امام باقر عليه السلام فرمود: «كور در مورد آزاد سازى برده كفايت نمى كند ولى برده اى كه دست و يا پا بريده باشد و نيز فلج و لنگ و يك چشم كفايت مى كند و زمين گير جايز نيست.»
1008-40961-(3) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «بردۀ كور، جذامى و كم عقل در كفّاره جايز نيست چون رسول خدا صلى الله عليه و آله اينها را آزاد ساخته است.»
1009-40962-(4) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «در مورد برده اى كه عتق او واجب است يك چشم و ديوانه و هر بنده اى كه عيب فاسدى دارد جايز نيست.»
1010-40963-(5) على بن جعفر گويد: «برادرم موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه عتق يك انسان بر او واجب است پرسيدم كه آيا از او كفايت مى كند كه برده اى لنگ و يا فلج را آزاد سازد؟ حضرت فرمود:
اگر آن برده فروخته مى شود از او كفايت مى كند مگراينكه بر خودش چيزى را معيّن كرده باشد كه در اين صورت همان را كه معيّن كرده بر اوست.»
ارجاعات
گذشت:
در باب نوزدهم از باب هاى عتق روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
1011-40964-(1) كافى 194/6: (محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه جميعاً - معلّق) عن تهذيب 231/8: (الحسن - يب) ابن محبوب عن إبراهيم الكرخىّ قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام إنّ هشام بن أدين(1) سألنى أن أسألك عن رجل جعل لعبده العتق إن حدث بسيّده حدث (الموت - كا) فمات السّيّد و عليه تحرير رقبة واجبة فى كفّارة أ يجزئ عن الميّت عتق البعد الّذى كان السّيّد جعل له العتق بعد موته فى تحرير الرّقبة الّتى كانت على الميّت فقال لا.
1012-40965-(1)تهذيب 248/8: البزوفرىّ عن أحمد بن إدريس عن أحمد بن محمّد عن ابن أبى عمير تهذيب 25/8: علىّ بن إسماعيل عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل جعل(2) لعبده العتق ان حدث به حدث و على الرّجل تحرير رقبة (واجبة - يب 248) فى كفّارة يمين أو ظهار أيجزئ عنه أن يعتق عبده ذلك فى تلك الرّقبة الواجبة (عليه - يب 248) قال لا.
1013-40966-(3) الدعائم 279/2: قال أبو عبداللّه عليه السلام لا يجوز فى كفّارة الظّهار مدبّر و لا مكاتب.
1014-40967-(4) وفيه 316/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال لا يجزئ عتق المدبّر من الرّقبة الواجبة.
وتقدّم
فى رواية ابن سنان (2)من باب (49) انّ من دبّر عبده أو أوصى بعتقه و عليه تحرير رقبة فى كفّارة لم يُجِز عنه ذلك من ابواب الوصيّة ج 24 قوله رجل جعل لعبده العتق ان حدث به الحدث فمات الرّجل و عليه تحرير رقبة واجبة فى كفّارة يمين أو ظهار أ يجزى عنه ان يعتق عنه فى تلك الرّقبة الواجبة عليه فقال لا.
باب 5 كفاره دادن برده مدبّر
1011-40964-(1) ابراهيم كرخى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: هشام بن أدين از من خواست تا از شما بپرسم مردى كه آزادى را براى برده اش قرار داده البته در صورتى كه مولايش بميرد و مولاى برده مُرد و بر اين مرد آزاد سازى يك برده در كفاره اى واجب شده است آيا آزادى اين برده - كه مولايش آزادى را براى او پس از مرگ خويش نهاده بود - از آزادى برده اى كه بر مولاى ميّت واجب بوده است كفايت مى كند؟ حضرت فرمود: نه.»
1012-40965-(2) حلبى از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه براى برده اش آزادى قرار داده اگر مُرد و بر اين مرد آزادى يك برده در كفّارۀ سوگند يا ظهار واجب بوده آيا از او كفايت مى كند كه اين برده را در موردى كه آزادى برده بر او واجب است، آزاد سازد؟ حضرت فرمود: نه.
1013-40966-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «در كفّارۀ ظهار بردۀ مدبّر (كه پس از مولايش آزاد است) و نيز برده مكاتب (كه با مولايش قرارداد آزادى خود را نوشته است) جايز نيست.»
1014-40967-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «آزاد سازى بردۀ مدبّر كفايت از آزاد سازى يك برده كه بر انسان واجب شده است نمى كند.»
ارجاعات
گذشت
در روايت يكم از باب چهل و نهم از باب هاى وصيّت اين گفته كه: «مردى، براى برده اش آزادى قرار داد در صورتى كه خودش بميرد و اين مَرد مُرد در حالى كه بر اين مرد آزاد سازى يك برده در كفّارۀ سوگند و يا ظهار واجب است آيا از او كفايت مى كند كه اين برده را در مورد آن برده اى كه بر او آزادسازى اش واجب است، آزاد سازد؟ حضرت فرمود: نه.»
.
1015-40968-(1) فقيه 345/3: روى أيّوب بن نوح عن صفوان عن ابن عيينة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال المظاهر اذا صام شهراً و صام من الشّهر الآخر يوماً فقد واصل فان شاء فليقضِ متفرّقاً و إن شاء فليعط لكلّ يوم مدّاً من طعام.
1016-40969-(2) الدعائم 280/2: عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال من صام فى كفّارة الظّهار شهراً فما دونه ثمّ أفطر لعلّة أو لغير علّة فقد هدم صومه و عليه أن يستقبل الصّوم من أوّله حتّى يصوم شهرين متتابعين فان صام شهراً و دخل فى الشّهر الثّانى ثمّ قطع صومه فانّما عليه أن يقضى ما بقى من الشّهرين لأنّه قد تابع بينهما.
1017-40970-(3) نوادر أحمد بن محمّد 48: عن رفاعة بن موسى قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل عليه صوم شهرين متتابعين فيصوم ثمّ يمرض هل يعتدّ به قال نعم أمر اللّه حبسه قلت امرأة نذرت صوم شهرين متتابعين قال تصومه و تستأنف أيّامها الّتى قعدت حتّى تتمّ الشّهرين قلت أ رأيت إن هى يئست عن المحيض هل تقضيه قال لا، يجزيها الأوّل.
(وتقدّم نحوه من تهذيب و استبصار فى باب (5) انّ من وجب عليه صيام شهرين متتابعين فصام ما يزيد على النّصف اجزأه أن يصوم الباقى منفصلاً من ابواب بقيّة الصّوم الواجب ج 11).
1018-40970-(4) نوادر أحمد بن محمّد 48: عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن امرأة جعلت عليها صوم شهرين متتابعين فتحيض قال تصوم ما حاضت فهو يجزيها.
(وتقدّم نحوه عن تهذيب فى باب (5) انّ من وجب عليه صيام شهرين متتابعين فصام ما يزيد على النّصف من ابواب بقيّة الصّوم الواجب ج 11).
وتقدّم فى باب (3) وجوب صيام ثلاثة ايّام متتابعات فى كفّارة اليمين من ابواب بقيّة الصّوم الواجب ج 11 ما يدلّ على ذلك.
وفى رواية ابن مسلم (7) من هذا الباب قوله
باب 6 شرايط دو ماه روزه گرفتن
1015-40968-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «مرد ظهار كننده اگر يك ماه روزه گرفت و از ماه بعدى يك روز روزه گرفت او دو ماه را پيوسته كرده است اگر خواست پراكنده (باقى ايّام را) روزه بگيرد و اگر خواست براى هر روز يك مُد گندم بدهد.»
1016-40969-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس در كفّارۀ ظهار يك ماه يا كمتر روزه بگيرد سپس به علّتى يا بدون علّت افطار كند روزه اش را از بين برده است و بر اوست كه از نو روزه اش را شروع كند تا دو ماه پياپى روزه بگيرد پس اگر يك ماه روزه گرفت و در ماه دوّم وارد شد سپس روزه اش را بريد تنها بر اوست كه باقيماندۀ دو ماه را روزه بگيرد چرا كه او دو ماه پى در پى كرده است.»
1017-40970-(3) رفاعة بن موسى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه روزه دو ماه پى در پى بر او واجب است و او روزه مى گيرد سپس بيمار مى شود، پرسيدم كه آيا آنچه را روزه گرفته حساب كند؟ حضرت فرمود: آرى دستور خدا او را بسته است. گفتم: زنى نذر روزۀ دو ماه پيوسته را كرده است؟ حضرت فرمود: روزه نذر را مى گيرد و روزهايى را كه قاعده مى شود (خون مى بيند) از نو مى گيرد تا دو ماه را كامل سازد.
گفتم: نظر شما چيست اگر اين زن يائسه شد آيا آن روزه را انجام دهد؟ حضرت فرمود: نه همان اوّل او را كفايت مى كند. (و لازم نيست مجدّداً دو ماه پيوسته را روزه بگيرد.)»
1018-40971-(4) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ زنى كه روزۀ دو ماه پى در پى را بر خود قرار داده است و او حيض مى شود، پرسيدم. حضرت فرمود: آن مقدار كه حيض مى شود را روزه مى گيرد اين او را كفايت مى كند.»
ارجاعات
گذشت:
در باب سوّم از باب هاى بقيّۀ روزه واجب روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
و در روايت هفتم از همين باب اين گفته كه: «اگر در حال سفر ظهار كند افطار مى كند (روزه نمى گيرد) تا از سفر برگردد.»
و ان ظاهر و هو مسافر أفطر حتّى يقدم. وفى باب (5) انّ من وجب عليه صيام شهرين متتابعين فصام ما يزيد على النّصف اجزأه الباقى منفصلاً ما يناسب ذلك.
وفى رواية جميل (7) من باب (1) ما ورد فى الظّهار من أبوابه ج 27 قوله فان صام بعضاً فمرض فأفطر أيستقبل ام يتمّ ما بقى عليه فقال عليه السلام ان صام شهراً فمرض استقبل و ان زاد على الشّهر يوماً أو يومين بنى على ما بقى.
وفى رواية ابن مسلم (2) من باب (9) انّ من ظاهر امرأته و أراد أن يأتيها فعليه الكفّارة قوله فان ظاهر فى شعبان و لم يجد ما يعتق قال عليه السلام ينتظر حتّى يصوم شهر رمضان ثمّ يصوم شهرين متتابعين و ان ظاهر و هو مسافر انتظر حتّى يقدم.
1019-40972-(1) قرب الإسناد 256: عبداللّه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ بن جعفر عن اخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن رجل صام من الظّهار ثمّ أفطر و قد بقى عليه يومان أو ثلاثة من صومه قال اذا صام شهراً ثمّ دخل فى الثّانى أجزئه الصّوم فليتمّ صومه و لا عتق عليه وسائل 366/22: و رواه علىّ ابن جعفر فى كتابه مثله.
1020-40973-(2) تهذيب 17/8: استبصار 268/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن محمّد ابن أبى عمير عن بعض أصحابنا عن الأحول عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام فى رجل صام شهراً من كفّارة الظّهار ثمّ وجد نسمة قال يعتقها و لا يعتدّ بالصّوم. (حمله الشّيخ رحمه الله على الاستحباب).
1021-40974-(3) الجعفريّات 115: باسناده عن علىّ عليه السلام فى رجل ظاهر من امرأته فلم يجد ما يعتق فصام ثمّ أيسر و هو فى الصّيام و لم يفرغ من صيامه قال يقطع الصّوم و يكفّر و إن كان فرغ من صيامه ثمّ أيسر ساعة خرج من صيامه فلا قضاء عليه و قد كفّر كفّارته.
1022-40975-(4) الدعائم 279/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال صيام الظّهار شهران متتابعان كما قال اللّه تعالى فان صام المظاهر فأصاب ما يعتق قبل أن ينقضى صيامه أعتق و انهدم الصّيام و ان فرغ من صيامه ثمّ أيسر ساعة خرج من الصّيام فقد قضى الواجب و لا شىء عليه.
و در باب پنجم روايت مناسب آن.
و در روايت هفتم از باب يكم از باب هاى ظهار اين گفته كه: «اگر برخى روزه را گرفت و بيمار گشت و افطار كرد (روزه نگرفت) آيا از نو شروع مى كند يا باقيمانده را تكميل مى كند؟ حضرت فرمود:
اگر يك ماه روزه گرفته و بيمار شده از نو شروع مى كند و اگر بيش از يك ماه يك روز يا دو روز روزه گرفته بر تكميل باقيمانده بنا مى گذارد.»
و در روايت دوّم از باب نهم اين گفته كه: «اگر در ماه شعبان ظهار كرد و برده اى كه آزاد سازد نيافت حضرت فرمود: منتظر مى ماند تا ماه رمضان را روزه بدارد سپس دو ماه پيوسته روزه مى گيرد ولى اگر در حال سفر ظهار كرد منتظر مى ماند تا از سفر بازگردد.»
باب 7 حكم تبديل كفاره روزه به آزادى برده
1019-40972-(1) على بن جعفر گويد: «از برادرم حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه براى ظهار روزه گرفته و سپس افطار كرده و دو روز يا سه روز از روزه اش (دو ماه پيوسته) مانده است، پرسيدم حضرت فرمود: هنگامى كه يك ماه روزه گرفت پس از آن وارد ماه دوّم شد روزه او را كفايت مى كند لذا روزه اش را تكميل كند و آزاد سازى برده بر او نيست.»
1020-40973-(2) از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام در مورد مردى كه يك ماه از كفّارۀ ظهار را روزه گرفت سپس انسان يافت، روايت است كه حضرت فرمودند: «آن انسان را آزاد مى سازد و روزه اش را به حساب نمى آورد.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر استحباب حمل كرده است.
1021-40974-(3) از امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كرد و برده اى نيافت كه آزاد سازد روزه گرفت سپس توانا شد در حالى كه در روزه است و از روزه فارغ نشده است، روايت است كه فرمود: «روزه را قطع مى كند و كفّاره مى دهد و اگر از روزه اش فارغ گشته سپس همان ساعت كه از روزه فارغ شده به آزاد سازى برده توانا شده در اين صورت انجام كفاره بر او نيست و او كفّاره اش را داده است.»
1022-40975-(4) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «روزه ظهار دو ماه پياپى است همان گونه كه خداوند متعال فرموده است بنابراين اگر ظهار كننده روزه گرفت پس از آن به برده اى كه آزاد سازد دست يافت پيش از آن كه روزه اش تمام گردد در اين صورت برده را آزاد مى سازد و روزه اش از بين رفته ولى اگر از روزه اش فارغ شده و همان دم كه از روزه بيرون آمده توانا گشته است در اين صورت واجب را انجام داده و چيزى بر او نيست.»
وتقدّم
فى رواية ابن مسلم (3) من باب (7) انّ الظّهار يقع من الحرّة و الأمة من أبواب الظهار ج 27 قوله عليه السلام و ان صام فأصاب مالاً يملك فليقض الّذى ابتدء فيه.
1023-40976-(1) تهذيب 23/8: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن الحسين عن وهب بن حفص النّخّاس عن أبى بصير قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل ظاهر من أمرأته فلم يجد ما يعتق و لا ما يتصدّق و لا يقوى على الصّيام قال يصوم ثمانية عشر يوماً لكلّ عشرة مساكين ثلاثة أيّام.
وتقدّم
فى رواية أبى بصير (1) من باب (6) حكم من كان عليه شهران متتابعان فلم يقدر على الصّيام من ابواب بقيّة الصّوم الواجب ج 11 قوله عليه السلام و من لا يقدر على صيام شهرين و لم يقدر على العتق و لم يقدر على الصّدقة فليصم ثمانية عشر يوماً عن كلّ عشرة مساكين ثلاثة أيّام.
وفى رواية سماعة (2) نحوه. وفى مرسلة مقنعة (3) قوله سئل عليه السلام عمّن وجب عليه صيام شهرين متتابعين فلم يقدر على صيامهما فقال عليه السلام يصوم ثمانية عشر يوماً ان قدر على ذلك.
1024-40977-(1)كافى 461/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه أن بعض أصحابه عن تهذيب 16/8 و 320:
استبصار 56/4: عاصم بن حميد عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال (كلّ - يب صا) من عجز عن الكفّارة الّتى تجب عليه (من - يب صا) صوم أو عتق أو صدقة فى يمين أو نذر أو قتل أو غير ذلك ممّا يجب على صاحبه فيه الكفّارة فالاستغفار(1) له كفّارة ما خلا يمين
1) . و الاستغفار - كا.
ارجاعات
گذشت:
در روايت سوّم از باب هفتم از باب هاى ظهار فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر روزه گرفت و به مالى كه مالك شود دست يافت بايد انجام دهد همان را كه بدان آغاز كرده است.»
باب 8 حكم عاجز از پرداخت كفاره ظهار
1023-40976-(1) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را ظهار كرد و به برده اى كه آزاد سازد دست نيافت و نيز به چيزى كه صدقه دهد و توان روزه را هم ندارد پرسيدم، حضرت فرمود:
هجده روز روزه مى گيرد در برابر هر ده فقير سه روز.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب ششم از باب هاى بقيّۀ روزه واجب فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «كسى كه بر روزۀ دو ماه و آزاد سازى برده و نيز بر صدقه قدرت و توان نداشته باشد بايد هجده روز را روزه بدارد در برابر هر ده فقير سه روز.»
و در روايت دوّم مانند آن.
و در روايت سوّم اين گفته كه: «از امام معصوم عليه السلام دربارۀ كسى كه روزۀ دو ماه پيوسته بر او واجب شده ولى او توان روزۀ دو ماه را ندارد، سؤال شد حضرت فرمود: هجده روز روزه مى گيرد البته اگر توان آن را داشته باشد.»
باب 9 حكم عاجز از پرداخت كفاره غير ظهار
1024-40977-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس از پرداخت كفّاره اى كه بر او واجب است ناتوان باشد روزه يا آزاد سازى برده يا صدقه در مورد سوگند يا نذر يا قتل يا غير آن از مواردى كه در آن كفّاره واجب مى شود در اين صورت استغفار، كفّارۀ اوست به استثناى سوگند ظهار كه آن به گونه ايست كه
الظّهار فانّه اذا لم يجد ما يكفّر (به - يب صا) حرم(1)عليه أن يجامعها و فرّق بينهما إلّا ان ترضى المرأة أن تكون معه(2)و لا يجامعها.
1025-40978-(2) تهذيب 320/8: استبصار 56/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 461/7: علىّ (بن إبراهيم - كا) عن أبيه عن صفوان بن يحيى عن إسحاق بن عمّار عن أبى عبداللّه عليه السلام (أنّ(3)- يب صا) الظّهار اذا عجز صاحبه عن الكفّارة فليستغفر ربّه و ينوى(4)أن لا يعود قبل أن يواقع ثمّ ليواقع و قد اجزأ ذلك عنه من(5) الكفّارة فاذا وجد السّبيل إلى ما يكفّر (به - يب صا) يوماً من الأيّام فليكفّر و إن تصدّق (بكفّه - يب) و أطعم(5)نفسه و عياله فانّه يجزئه اذا كان محتاجاً و إن لم يجد ذلك فليستغفر (اللّه - يب صا) ربّه و ينوى ألّا يعود فحسبه ذلك(6)و اللّه كفّارة.
1026-40979-(3) تهذيب 296/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 452/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن صفوان بن يحيى عن إسحاق بن عمّار عن أبى إبراهيم عليه السلام قال: سألته عن كفّارة اليمين فى قول اللّه(7)عزّ و جلّ «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ ثَلاٰثَةِ أَيّٰامٍ» ما حدّ من لم يجد و إنّ(9) الرّجل يسأل فى كفّه و هو يجد فقال إذا لم يكن عنده فضل عن قوت عياله فهو(10) ممّن لا يجد نوادر أحمد بن محمّد 57: صفوان بن يحيى و(8)إسحاق بن عمّار عن أبى إبراهيم عليه السلام (نحوه). وتفسير العيّاشى 338/(1): عن إسحاق بن عمّار عن أبى عبداللّه عليه السلام (نحوه و زاد) و قال الصّيام ثلاثة أيّام لا يفرّق بينهنّ.
وتقدّم فى كثير من احاديث باب (22) حكم الكفّارة على من أتىٰ امرأته حال الحيض من ابواب الحيض ج 2 مايدلّ على ذلك. وفى باب (9)انّ من ظاهر امرأته و أراد أن يأتيها فعليه الكفّارة من ابواب الظّهار ج 27 ما يناسب ذيل الباب.
وفى رواية زياد بن المنذر (10)من باب (11)انّ من ظاهر من امرأته مرّاتٍ عديدة فعليه مكان كلّ مرّة كفّارة قوله رجل قال لامرأته أنتِ علىّ كظهر أمّى مأة مرّة فقال عليه السلام يطيق لكلّ مرّة عتق نسمة قال لا قال فيطيق
اگر كفّاره نداشته باشد بر او حرام است كه با زن مباشرت جنسى كند و ميان اين دو جدايى انداخته مى شود مگر اينكه زن راضى باشد كه مرد با او باشد ولى با او مباشرت جنسى نكند.»
1025-40978-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «در ظهار اگر ظهار كننده از پرداخت كفّاره ناتوان شود، بايد پيش از مباشرت جنسى از پروردگارش استغفار كند و تصميم بگيرد كه ديگر ظهار نكند سپس مباشرت جنسى كند و اين استغفار براى او كفايت از كفاره مى كند و اگر بعدها روزى توانست كفاره دهد بايد كفاره دهد و باز اگر صدقه داد و خويش و عيال را اطعام نمود اين در صورتى كه خود نيازمند است كافى است و اگر اين را هم نيافت بايد استغفار كند و تصميم بگيرد كه ديگر ظهار نكند كه اين به خدا سوگند به جاى كفاره از او كفايت مى كند.»
1026-40979-(3) اسحاق بن عمّار گويد: «از امام هفتم عليه السلام دربارۀ كفّارۀ سوگند در مورد فرموده خداوند عز و جل:
«و هركس توانايى آن ندارد سه روز روزه بدارد.» پرسيدم كه اندازه نيافتن چيست با اينكه مرد گدايى مى كند و مى يابد حضرت فرمود: اگر افزون بر غذاى عيالش نداشته باشد او از كسانى است كه ندارد.»
ارجاعات
گذشت:
در بسيارى از روايات باب بيست و دوّم از باب هاى حيض كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و در باب نهم از باب ظهار روايتى كه مناسب ذيل اين باب است.
و در روايت پنجم از باب دهم اين گفته كه: «مردى به همسرش گفت: تو بر من به سان پشت مادرم صدبار (حرام) هستى حضرت فرمود: مى تواند براى هر بار انسانى آزاد سازد. راوى گفت: نه.
حضرت فرمود: مى تواند صد بار شصت فقير را اطعام دهد. راوى گفت: نه. حضرت فرمود: مى تواند دو
اطعام ستّين مسكيناً مأة مرّة قال لا قال فيطيق صيام شهرين متتابعين مأة مرّة قال لا قال يفرّق بينهما. ويأتى فى الباب التّالى ما يناسب ذلك فراجع.
قال اللّه تعالى فى سورة المائدة (5):89: «لاٰ يُؤٰاخِذُكُمُ اَللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمٰانِكُمْ وَ لٰكِنْ يُؤٰاخِذُكُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ اَلْأَيْمٰانَ فَكَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ ثَلاٰثَةِ أَيّٰامٍ ذٰلِكَ كَفّٰارَةُ أَيْمٰانِكُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ وَ اِحْفَظُوا أَيْمٰانَكُمْ كَذٰلِكَ يُبَيِّنُ اَللّٰهُ لَكُمْ آيٰاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ».
التّحريم (66):2: «قَدْ فَرَضَ اَللّٰهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمٰانِكُمْ وَ اَللّٰهُ مَوْلاٰكُمْ وَ هُوَ اَلْعَلِيمُ اَلْحَكِيمُ».
1027-40980-(1)تهذيب 295/8: استبصار 51/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 451/7: أبى علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار و محمّد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن صفوان (بن يحيى - كا) عن إبن مسكان عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام فى كفّارة اليمين يطعم (عنه - خ) عشرة مساكين لكلّ مسكين مدّ من حنطة أو مدّ من دقيق و حَفْنة(1) أو كسوتهم لكلّ انسان ثوبان أو عتق رقبة و هو فى ذلك بالخيار أىّ الثّلاثة صنع فان لم يقدر على واحدة من الثّلاثة فالصّيام (عليه - كا يب) ثلاثة أيّام. تفسير العيّاشى 338/1: عن الحلبىّ نحوه إلّا أنّ فيه لكلّ مسكين مدّين(2)مدّ من حنطة و مدّ من دقيق و حفنة. المقنع 137:
و اعلم أنّ كفّارة اليمين إطعام عشرة مساكين لكلّ مسكين مدّ أو كسوتهم لكلّ رجل ثوبان (و ذكر نحوه و زاد فى آخره قوله متواليات).
ماه پيوسته صد بار روزه بگيرد. راوى گفت: نه. حضرت فرمود: اين دو از هم جدا مى شوند.»
مى آيد:
در باب بعدى مناسب اين مفاد مراجعه كنيد.
باب 10 وجوب تخييرى و ترتيبى كفاره مخالفت با قسم
خداوند تعالى مى فرمايد:
خداوند شما را به خاطر سوگندهايى كه بدون توجّه ياد مى كنيد مؤاخذه نمى كند ولى در برابر سوگندهايى كه (از روى اراده) محكم كرده ايد مؤاخذه مى نمايد كفّاره اين گونه سوگندها، اطعام ده نفر مستمند از غذاهايى است كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد يا لباس پوشاندن بر آن ده نفر و يا آزاد كردن يك برده و هر كس كه نمى تواند بايد سه روز روزه بگيرد؛ اين كفّارۀ سوگندهاى شماست به هنگامى كه سوگند ياد مى كنيد (و مخالفت مى نماييد) و سوگندهاى خود را حفظ كنيد (و نشكنيد) خداوند آيات خود را اين چنين براى شما بيان مى كند، شايد شكر به جا آوريد.(1)
خداوند راه گشودن سوگندهايتان را (در اين موارد) تعيين نموده و خداوند مولاى شماست و او دانا و حكيم است.(2)
1027-40980-(1) از امام صادق عليه السلام در مورد كفّارۀ سوگند كه براى آن ده فقير اطعام مى شود براى هر فقير يك مُد گندم يا يك مُد آرد و دو كف پُر يا پوشاندن آنان به اين شكل كه براى هر انسانى دو لباس و يا آزاد سازى برده فرمود: «و او در اين مورد مختار است هر كدام را انجام دهد و اگر بر هيچ يك از اين سه قدرت نداشت پس سه روز روزه.»
1028-40981-(1)تهذيب 296/8: استبصار 52/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 452/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن أبى جميلة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى كفّارة اليمين عتق رقبة أو(2)إطعام عشرة مساكين مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ و الوسط الخلّ و الزّيت و أرفعه الخبز و اللّحم و الصّدقة مدّ مدّ من حنطة لكلّ مسكين و الكسوة ثوبان فمن لم يجد فعليه الصّيام يقول اللّه عزوجلّ «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ ثَلاٰثَةِ أَيّٰامٍ».
1029-40982-(3)كافى 452/7: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 295/8: استبصار 51/4: الحسين بن سعيد عن القاسم بن محمّد عن علىّ بن أبى حمزة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن كفّارة اليمين فقال عتق أو كسوة و الكسوة ثوبان أو إطعام عشرة مساكين أىّ ذلك فعل أجزء عنه فإن لم يجد فصيام ثلاثة أيّام متواليات و إطعام(2) عشرة مساكين مدّاً مدّاً.
نوادر أحمد بن محمّد 58: القاسم بن محمّد عن علىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام (مثله).
1030-40982-(4)كافى 453/7: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن أبى حمزة الثّمالىّ قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام فقيه 229/3: روى القاسم بن محمّد الجوهرىّ عن علىّ بن أبى حمزة قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عمّن قال و اللّه ثمّ لم يف (به - فقيه) فقال أبو عبداللّه عليه السلام كفّارته إطعام عشرة مساكين مدّاً مدّاً (من - كا) دقيق أو حنطة أو تحرير رقبة أو صيام ثلاثة أيّام متواليات(3) إذا لم يجد شيئاً (من ذا - كا) نوادر أحمد بن محمّد 57: القاسم بن محمّد عن علىّ ابن أبى حمزة قال: سألته (و ذكر نحوه إلّا أنّ فيه عشرة مساكين مدّاً من دقيق.
1031-40983-(5)تفسير العيّاشىّ 339/1: قال علىّ ابن أبى حمزة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فان لم يجد فصيام ثلاثة أيّام متواليات و إطعام عشرة مساكين مدّ مدّ.
1032-40984-(6) فقه الرّضا عليه السلام 270: فان حلف أن لا يقرب معصيةً أو حراماً ثمّ حنث فقد وجب عليه الكفّارة و الكفّارة إطعام عشرة مساكين أو كسوتهم(4) ثوبين لكلّ مسكين و المكفّر عن يمينه بالخيار (و - خ) إن كان موسراً أىّ ذلك شاء فعل و المعسر لا شىء عليه إلّا إطعام(5) عشرة مساكين أو صوم ثلاثة أيام ان أمكنه ذلك و الغنىّ و الفقير فى ذلك سواء.
1028-40981-(2) امام صادق عليه السلام دربارۀ كفّارۀ سوگند كه آزاد سازى برده و يا اطعام ده فقير با غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد و يا لباس پوشاندن بر آن ده نفر است فرمود: «غذاى غالب سركه و روغن زيتون است و بالاترين غذا نان و گوشت است و صدقه يك مُد يك مُد گندم براى هر مستمند و پوشش، همان دو جامه است و هر كس كه نداشته باشد بر او روزه است خداوند عز و جل مى فرمايد: «و هر كس كه نمى تواند بايد سه روز روزه بگيرد.»
1029-40982-(3) علىّ بن ابى حمزه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ كفّارۀ سوگند پرسيدم حضرت فرمود:
آزادسازى برده يا پوشاندن و پوشاندن دو لباس است و يا اطعام ده مستمند هر كدام را كه انجام دهد از اوكفايت مى كند و اگر نيافت پس روزۀ سه روز پى در پى و اطعام ده مستمند يك مُد است.»
1030-40983-(4) على بن ابى حمزه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ كسى كه بگويد به خدا سوگند سپس به آن سوگند پاى بند نباشد پرسيدم حضرت فرمود: كفّارۀ آن اطعام ده مستمند يك مُد يك مُد از آرد يا گندم است و يا آزاد سازى برده و يا روزۀ سه روز پياپى اگر چيزى نداشت.»
1031-40984-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر نيافت پس روزۀ سه روز پى در پى و يا اطعام ده مستمند يك مُد يك مُد.»
1032-40985-(6) فقه الرضا عليه السلام: «اگر شخص سوگند ياد كرد كه به كار معصيت و يا حرامى نزديك نشود سپس سوگندش را شكست بر او كفّاره واجب است و كفّاره اطعام ده مستمند و يا پوشاندن آنان براى هر مستمند دو لباس و كسى كه كفّارۀ سوگندش را مى دهد مختار است اگر مالدار است هر كدام را بخواهد انجام مى دهد ولى ندار چيزى بر او نيست مگر اطعام ده مستمند و يا روزۀ سه روز اگر برايش ممكن باشد و ثروتمند و فقير در اين جهت يكسانند.»
1033-40985-(7) تهذيب 299/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن حمزة عن أبى جعفر عليه السلام(1)قال سمعته يقول إنّ اللّه فوّض إلى النّاس فى كفّارة اليمين كما فوّض إلى الإمام فى المحارب أن يصنع ما شاء(2)و قال كلّ شىء فى القرآن - أو - فصاحبه فيه بالخيار تفسير العيّاشى 338/1: عن أبى حمزة عن أبى جعفر عليه السلام (مثله).
1034-40987-(8) كافى 454/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن إبراهيم بن عمر اليمانىّ عن أبى الخالد القمّاط انّه سمع أبا عبداللّه عليه السلام يقول من كان له ما يطعم فليس له ان يصوم يطعم عشرة مساكين مدّاً مدّاً فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيّام.
1035-40988-(9) تفسير العيّاشى 338/1: عن أبى خالد القمّاط انّه سمع أبا عبداللّه عليه السلام يقول فى كفّارة اليمين من كان له ما يطعم فليس له أن يصوم أطعم(3)عشرة مساكين مدّاً مدّاً فان لم يجد فصيام ثلاثة أيّام أو عتق رقبة أو كسوة و الكسوة ثوبان أو إطعام عشرة مساكين أىّ ذلك فعل اجزاء عنه. نوادر أحمد بن محمّد 60: عن إبراهيم بن عمر(4)انّه سمع (و ذكر مثله إلى قوله ثلاثة أيّام).
1036-40989-(10) تفسير العيّاشى 338/1: عن الزّهرىّ عن علىّ بن الحسين عليهما السلام قال صيام ثلاثة أيّام فى كفّارة اليمين واجب لمن لم يجد الإطعام قال اللّه تعالى «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ ثَلاٰثَةِ أَيّٰامٍ ذٰلِكَ كَفّٰارَةُ أَيْمٰانِكُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ» كلّ ذلك متتابع ليس بمتفرّق.
1037-40990-(11) كافى 453/7: محمّد بن يحيى عن تهذيب 298/8: استبصار 52/4: أحمد بن محمّد عن ابن فضّال عن ابن بكير عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن شىء من كفّارة اليمين (قال - صا) فقال يصوم ثلاثة أيّام قلت انّه ضعف عن الصّوم و عجز قال يتصدّق على عشرة مساكين قلت إنّه عجز عن ذلك قال فليستغفر اللّه عزّ و جلّ و لا يَعُد - كافى فإنّه أفضل الكفّارة و أقصاه و أدناه فليستغفر ربّه و يظهر توبة و ندامة.
1038-40991-(12) تفسير العيّاشى 339/1: عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال صيام ثلاثة أيّام فى كفّارة اليمين متتابعات لا يفصل بينهنّ قال و قال كلّ صيام يفرّق إلّا صيام ثلاثة أيّام فى كفّارة اليمين فانّ اللّه يقول فَصِيٰامُ ثَلاٰثَةِ أَيّٰامٍ متتابعات.
1033-40986-(7) حمزه گويد: «از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: خداوند در مورد كفّارۀ سوگند به مردم واگذار كرده آن گونه كه در مورد محارب به امام واگذار كرده كه هر چه مى خواهد انجام دهد و حضرت فرمود:
هر چه كه در قرآن واژۀ «يا» است كسى كه آيه به او متعلّق است در آن اختيار دارد.»
1034-40987-(8) ابو خالد قمّاط شنيد كه امام صادق عليه السلام مى فرمايد: «هر كس چيزى دارد كه اطعام كند ديگر حق ندارد كه روزه بگيرد او ده مستمند را يك مُد يك مُد اطعام مى كند و كسى كه نيابد سه روز روزه.»
1035-40988-(9) ابو خالد قمّاط شنيده كه امام صادق عليه السلام در مورد كفّارۀ سوگند مى فرمود: «هر كس چيزى دارد كه اطعام كند حقّ ندارد روزه بگيرد او ده مستمند را يك مُد يك مُد اطعام كند ولى اگر نداشت پس روزۀ سه روز و يا آزاد سازى برده و يا پوشش و پوشش، دو لباس است و يا اطعام ده مستمند هر كدام از اينها را انجام دهد از او كفايت مى كند.»
1036-40989-(10) امام سجاد عليه السلام فرمود: «سه روز روزه گرفتن در كفّارۀ سوگند براى كسى واجب است كه ندارد اطعام كند خداوند متعال فرمود: «بايد سه روز روزه بگيرد؛ اين كفّارۀ سوگندهاى شماست به هنگامى كه سوگند ياد مى كند (و مخالفت مى نماييد)» همۀ اين سه روز پى در پى است و پراكنده نيست.»
1037-40990-(11) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ چيزى از كفّارۀ سوگند پرسيدم حضرت فرمود: سه روز روزه مى گيرد. گفتم: اين شخص از روزه گرفتن ناتوان و عاجز است حضرت فرمود: به ده مستمند صدقه مى دهد. گفتم: او اين كار را هم نمى تواند. حضرت فرمود: پس بايد از خداوند استغفار كند و ديگر اين كار را نكند.»
1038-40991-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «روزه سه روز پياپى كه بين آنها فاصله نيفتد در كفّارۀ سوگند است.
راوى گويد: حضرت افزود: مى توان روزه را پراكنده گرفت مگر سه روز روزه گرفتن در كفّارۀ سوگند چون خداوند مى فرمايد: «سه روز روزه گرفتن پياپى.»
1039-40992-(13) وسائل 377/22: علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه قال: سألته عن كفّارة صوم اليمين أيصومها جميعاً أم يفرّ ق بينها قال يصومها جميعاً.
1040-40993-(14) تفسير العيّاشى 337/1: عن سماعة بن مهران عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن قول اللّه «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ» فى كفّارة اليمين قال ما يأكل أهل البيت يشبعهم يوم(1)و كان يعجبه مدّ لكلّ مسكين قلت «أَوْ كِسْوَتُهُمْ» قال ثوبين لكلّ رجل.
1041-40994-(15) تفسير العيّاشى 337/1: عن أبى بصير قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن قول اللّه «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ» قال قوت عيالك و القوت يومئذ مدّ قلت أوْكِسوَتُهُم قال ثوب.
1042-40995-(16) تهذيب 295/8: استبصار 51/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 452/7: علىّ بن إبراهيم عن ابيه عن ابن أبى نجران(2)عن عاصم بن حميد عن محمّد بن قيس قال قال أبو جعفر عليه السلام قال اللّه عزّ و جلّ لنبيّه صلى الله عليه و آله «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَكَ» (تَبْتَغِي مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِكَ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ - صا) «قَدْ فَرَضَ اَللّٰهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمٰانِكُمْ» فجعلها يميناً و كفّرها رسول اللّه صلى الله عليه و آله قلت بما(3)كفّر قال أطعم عشرة مساكين لكلّ مسكين مدّ قلت(4)فمن وجد الكسوة(5)قال ثوب يوارى (به - كا) عورته. نوادر أحمد بن محمّد 5(9): عن محمّد بن قيس قال أبو جعفر عليه السلام (و ذكر نحوه).
1043-40996-(17) نوادر أحمد بن محمّد 60: حمّاد بن عيسى عن ربعىّ قال قال محمّد بن مسلم لأبى جعفر عليه السلام فى كفّارة اليمين قال أطعم رسول اللّه صلى الله عليه و آله عشرة مساكين كلّ(6)مسكين مدّ من طعام فى أمر مارية و هو قول اللّه عزّ و جلّ «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَكَ» إلى آخره.
1044-40997-(18) تهذيب 297/8: استبصار 53/4: محمّد بن يعقوب(7)عن كافى 453/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام فى قول اللّه عزّ و جلّ «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ» قال هو كما يكون، إنّه يكون فى البيت من يأكل(8)
1039-40992-(13) علىّ بن جعفر گويد: «از برادرم حضرت موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ كفّارۀ روزۀ سوگند پرسيدم كه آيا آن را يك جا با هم مى گيرد يا مى تواند بين آنها فاصله بيندازد؟ حضرت فرمود: آن را با هم و يكجا مى گيرد.»
1040-40993-(14) سماعة بن مهران گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «از غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد و يا لباس پوشاندن بر آن ده نفر.» در مورد كفّارۀ سوگند، پرسيدم حضرت فرمود: آنچه خانواده مى خورد و آنان را يك روز سير مى سازد و حضرت خوشش مى آمد براى هر مستمند يك مُد.
گفتم: «يا لباس پوشاندن بر آن ده نفر» حضرت فرمود: دو لباس براى هر فرد.»
1041-40994-(15) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «از غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد.» پرسيدم حضرت فرمود: خوراك اهل و عيالت و آن خوراك امروز، يك مُد (750 گرم) است. گفتم: «يا لباس پوشاندن بر آن ده نفر» حضرت فرمود: جامه اى.»
1042-40995-(16) محمّد بن قيس گويد: «امام باقر عليه السلام فرمود: خداوند عز و جل به پيامبرش صلى الله عليه و آله فرمود: «اى پيامبر! چرا چيزى را كه خدا براى تو حلال كرده بخاطر رضايت همسرانت (بر خود) حرام مى كنى؟! و خداوند آمرزنده و مهربان است.» خداوند راه گشودن سوگندهايتان را (در اين گونه موارد) تعيين نمود.
خداوند آن را سوگند قرار داد و رسول خدا صلى الله عليه و آله كفّارۀ آن را پرداخت.
گفتم: چه چيزى را كفّاره داد؟ حضرت فرمود: ده مستمند را اطعام كرد بر هر مستمند يك مد.
گفتم: كسى كه مى تواند لباس بدهد؟ حضرت فرمود: يك جامه كه عورت او را بپوشاند.»
1043-40996-(17) محمّد بن مسلم به امام باقر عليه السلام در مورد كفّارۀ يمين گفت. حضرت فرمود: «رسول خدا صلى الله عليه و آله در جريان ماريه ده مستمند را اطعام كرد هر مستمندى يك مُد طعام و اين فرموده خداوند عز و جل است كه:
«اى پيامبر! چرا چيزى را كه خدا براى تو حلال كرده بخاطر رضايت همسرانت (بر خود) حرام مى كنى؟!» تا پايان آيه.»
1044-40997-(18) از امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «از غذاهايى كه غالباً به خانواده خود مى دهيد» روايت است كه حضرت فرمود: آن همانگونه است كه مى باشد در خانه گاه كسى است كه بيش از يك
اكثر من المدّ و منهم من يأكل اقلّ من المدّ (فبين ذلك كا يب) و إن شئت جعلت لهم أدماً(1)و الأدم أدناه الملح(2)و أوسطه (الخلّ و كا - يب) الزّيت و أرفعه اللحم نوادر أحمد بن محمّد 60:
حمّاد بن عيسى عن عبداللّه بن المغيرة عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام (نحوه).
1045-40998-(19) تفسير العيّاشى 337/1: عن ابن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى كفّارة اليمين يعطى كلّ مسكين مدّاً على قدر ما يقوت إنساناً من أهلك فى كلّ يوم و قال مدّ من حنطة يكون فيه طحنه و حطبه على كلّ مسكين أو كسوتهم ثوبين.
1046-40999-(20) نوادر أحمد بن محمّد 173: أبو عبداللّه عليه السلام (انّه قال ك) كفّارة اليمين إطعام عشرة مساكين لكلّ واحد(3)مدّ فيه طحنته و حطبته أو ثوب و فى رواية الحلبىّ مدّ و حَفنة أو ثوبين و ان أعتق مستضعفاً و قد وجب عليه العتق لم يكن به بأس.
1047-41000-(21) تفسير العيّاشى 336/1: عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال فى اليمين فى إطعام عشرة مساكين أ لا ترى أنّه يقول «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ ثَلاٰثَةِ أَيّٰامٍ» فلعلّ أهلك أن يكون قوتهم لكلّ انسان دون المدّ و لكن يحسب فى طحنه(4)و مائه و عجينه فاذا هو يجزى لكلّ انسان مدّ و أمّا كسوتهم فان و افقت به الشّتاء فكسوته و ان و افقت به الصّيف فكسوته لكلّ مسكين إزار ورداء و للمرأة ما يوارى ما يحرم منها إزار و خمار و درع و صوم ثلاثة أيّام و إن شئت أن تصوم إنّما الصّوم من جسدك ليس من مالك و لا غيره.
1048-41001-(22) نوادر أحمد بن محمّد 59: عن منصور بن حازم قال قال لى أبو عبداللّه عليه السلام أطعم فى كفّارة اليمين مدّاً لكلّ مسكين إلّا صدقة الفطر فانّه نصف صاع أو صاع من تمر.
1049-41002-(23) الدعائم 102/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام يجزئ فى كفّارة اليمين مدّ من طعام لكلّ مسكين.
1050-41003-(24) نوادر أحمد بن محمّد 58: الحسين بن سعيد عن أحمد بن عبداللّه عن أبان بن عثمان عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام فى كفّارة اليمين قال عشرة أمداد نقىّ طيّب لكلّ مسكين مدّ.
مد مى خورد و برخى كمتر از يك مد مى خورند ميانۀ اين دو (يعنى يك مد) و اگر بخواهى خورشى براى آنان قرار مى دهى و خورش، كمترين آن نمك است و ميانۀ آن روغن زيتون است و بالاترين آن گوشت است.»
1045-40998-(19) امام صادق عليه السلام دربارۀ كفّارۀ سوگند فرمود: «به هر فقير يك مد به اندازه اى كه خوراك يك نفر از خانواده ات در هر روز است، مى دهى.
و حضرت فرمود: يك مد گندم كه آرد كردن و خميرش در آن باشد براى هر فقير و يا پوشاندن دو لباس بر آنان.»
1046-40999-(20) امام صادق عليه السلام فرمود: «كفّارۀ سوگند اطعام ده مستمند كه براى هر كدام يك مد (750 گرم) كه در آن آرد و هيزمش (براى پختن نان) ملحوظ است و يا يك لباس.»
و در روايت حلبى آمده: «يك مد و دو مشت پُر و يا دو لباس و اگر انسان ضعيفى را آزاد سازد در صورتى كه عتق بر او واجب است اشكال ندارد.»
1047-41000-(21) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام در مورد سوگند دربارۀ اطعام ده مستمند فرمودند: «آيا نمى بينى كه خداوند عز و جل مى فرمايد: «از غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد يا لباس پوشاندن بر آن ده نفر و يا آزاد كردن يك برده و هر كس كه نمى تواند بايد سه روز روزه بگيرد.» و شايد خانوادۀ تو غذاى شان براى هر فرد كمتر از يك مد باشد و لكن با آرد كردن و آبش و خميرش حساب مى شود در اين صورت است كه براى هر فرد يك مد كفايت مى كند و امّا پوشاندن ده نفر پس اگر مصادف با زمستان است لباس زمستانى و اگر مصادف با تابستان شد لباس تابستانى براى هر مستمند يك شلوار و يك ردا و براى زن همان كه مواقع حرام زن را مى پوشاند شلوار، روسرى و پيراهن و روزۀ سه روز و اگر خواستى روزه مى گيرى روزه تنها مربوط به بدنت است و از مال تو يا چيز ديگرى نيست.»
1048-41001-(22) منصور بن حازم گويد: «امام صادق عليه السلام به من فرمود: در كفّارۀ سوگند براى هر مستمند يك مد بده مگر فطريّه كه آن نيم من و يا يك من خرماست.»
1049-41002-(23) از امام صادق عليه السلام روايت شده كه در كفّارۀ سوگند يك مد طعام براى هر مستمندى كفايت مى كند.
1050-41003-(24) از امام باقر در مورد كفّارۀ سوگند روايت است كه فرمود: «يك مد يك مد پاك شده و پاكيزه، براى هر مستمندى يك مد.»
1051-41004-(25) كافى 454/7: علىّ عن أبيه عن تهذيب 296/8: استبصار 52/4: (الحسن - يب) ابن محبوب عن أبى أيّوب عن أبى بصير قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن «أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ» فقال ما تقوّتون(1)به عيالكم من أوسط ذلك قلت و ما أوسط ذلك فقال الخلّ و الزّيت و التّمر و الخبز تشبعهم به مرّة واحدة قلت كسوتهم قال ثوب واحد.
1052-41005-(26) مستدرك 418/15: كتاب عاصم بن حميد الحنّاط عن أبى بصير قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن قول اللّه عزّ و جلّ «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ» قال قوت عيالك و القوت يومئذ مدّ - الخبر.
1053-41006-(27) تهذيب 297/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 453/7: علىّ (بن إبراهيم - كا) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن هشام بن الحكم عن أبى عبداللّه عليه السلام فى كفّارة اليمين مدّ (مدّ - كا) من حنطة و حفنة لتكون الحَفنة فى طحنه و حطبه. نوادر أحمد بن محمّد 61: عن هشام بن الحكم (نحو ما فى يب).
1054-41007-(28) نوادر أحمد بن محمّد 60: عن عبيد اللّه بن علىّ الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام فى كفّارة اليمين مدّ و حَفنة.
1055-41008-(29) تفسير العيّاشى 338/1: عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى كفّارة اليمين عتق رقبة أو إطعام عشرة مساكين من أوسط ما تطعمون أهليكم بالإدام و الوسط الخَلّ و الزّيت و أرفعه الخبز و اللّحم و الصّدقة مدّ مدّ لكلّ مسكين و الكسوة ثوبان فمن لم يجد فعليه الصّيام يقول اللّه «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ ثَلاٰثَةِ أَيّٰامٍ» ويصومهنّ متتابعات و يجوز فى عتق الكفّارة الولد و لا يجوز فى عتق القتل إلّا مقرّة بالتّوحيد.
1056-41009-(30) الدعائم 102/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال فى قول اللّه عزّ و جلّ «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ» قال من أوسط ما يأكل أهل البيت قال هو الخَلّ و الزّيت و الخبز و أرفع الطّعام الخبز و اللّحم و أقلّه الخبز و الملح.
1) . تعولون - صا - و العول قوت العيال.
1051-41004-(25) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ آيه «غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد» پرسيدم حضرت فرمود: آن اندازه كه خوراك عيالت قرار داده اى از همين غذاهايى كه غالباً به خانواده خود مى دهيد. پرسيدم: غذاهايى كه غالباً به خانواده مى دهيد چيست؟ حضرت فرمود: سركه، روغن زيتون، خرما و نان با اين غذا يك بار آنان را سير مى كنى. پرسيدم: پوشاندن آنان؟ حضرت فرمود:
يك لباس.»
1052-41005-(26) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «از غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد» پرسيدم حضرت فرمود: خوراك عيالت (خانواده ات) و خوراك عيال در آن روز يك مد بود...»
1053-41006-(27) از امام صادق عليه السلام دربارۀ كفارۀ سوگند روايت است كه: «يك مُد گندم و دو مشت پُر تا دو مشت پُر صرف آرد كردن و هيزم آن شود (يعنى پختن آن)»
1054-41007-(28) از امام صادق عليه السلام دربارۀ كفّارۀ سوگند روايت است كه: «يك مُد و دو مشت پُر.»
1055-41008-(29) امام صادق عليه السلام در مورد كفّارۀ سوگند فرمود: «آزاد سازى برده و يا اطعام ده مستمند از غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى خورانيد همراه با خورشت و غذاى غالب همان سركه و زيتون است و بالاتر از آن نان و گوشت است و صدقه يك مُد يك مُد براى هر مستمند و پوشش دو لباس است و هر كس نداشته باشد پس بر او روزه است خداوند عز و جل مى فرمايد: «و هر كس كه نمى تواند بايد سه روز روزه بگيرد» و اين سه روز را پياپى مى گيرد.
و در آزاد سازى كه كفّاره است فرزند جايز است ولى در آزاد سازى كه در قتل واجب است جايز نيست مگر برده اى كه به توحيد اقرار دارد.»
1056-41009-(30) امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل كه: «از غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد» فرمود: از غذاهاى حدّ وسطى كه خانواده مى خورند حضرت افزود: آن همان سركه، روغن زيتون و نان است و بالاترين غذا نان و گوشت است و كمترين آن نان و نمك است.»
1057-41010-(31) مستدرك 419/15: أحمد بن محمّد السّيّارىّ فى التّنزيل و التّحريف عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ» قال أعلاه الخبز و اللّحم و أوسطه الخبز و الزّيت و أقلّه الخبز و الملح الخبر.
1058-41011-(32) تهذيب 23/8: روى محمّد بن علىّ بن محبوب عن أحمد بن محمّد عن ابن أبى نصر عن عاصم بن حميد عن أبى بصير عن أحدهما عليهما السلام فى كفّارة الظّهار قال يتصدّق على ستّين مسكيناً ثلاثين صاعاً مدّين مدّين.
1059-41012-(33) تهذيب 296/8: استبصار 52/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 453/7: علىّ (بن إبراهيم - صا) عن أبيه عن (أحمد بن محمّد - كا يب) ابن أبى نصر و الحجّال عن ثعلبة بن ميمون عن معمّر بن عمر(1)قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عمّن وجبت عليه الكسوة فى كفّارة اليمين قال ثوب يوارى (به - كا) عورته. نوادر أحمد بن محمّد 61: عن معمّر بن عمر (نحوه).
1060-41013-(34) نوادر أحمد بن محمّد 58: النضر بن سويد عن عاصم بن حميد عن أبى بصير (يعنى المرادى - ئل) عن أبى جعفر عليه السلام قال: سألته عن قوله «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ [قال: قوت عيالك و القوت يومئذ مدّ قلت:] أَوْ كِسْوَتُهُمْ» قال ثوب.
1061-41014-(35) مستدرك 419/15: كتاب عاصم بن حميد الحنّاط عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام فى قوله تعالى «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ» - إلى أن قال - قلت أَوْ كِسْوَتُهُمْ قال ثوب.
1062-41015-(36) مستدرك 420/15: أحمد بن محمّد السّيّارىّ فى كتاب التّنزيل و التّحريف عن ابن أبى نجران عن عاصم بن حميد عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال فى قوله مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ الآية و الكسوة ثوب، الخبر.
1063-41016-(37) الدعائم 102/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال: فى قول اللّه «أَوْ كِسْوَتُهُمْ» قال ثوبان لكلّ انسان.
وتقدّم فى باب (3) وجوب صيام ثلاثة أيّام متتابعات فى كفّارة اليمين من أبواب بقيّة
1) . عثمان - يب صا.
1057-41010-(31) امام صادق عليه السلام فرمود: «از غذاهايى كه غالباً به خانواده خود مى دهيد» حضرت فرمود:
«بالاترين آن نان و گوشت است و ميانۀ آن نان و روغن زيتون و كمترين آن نان و نمك...»
1058-41011-(32) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام در مورد كفّارۀ ظهار فرمودند: «بر شصت فقير سى من صدقه مى دهد دو يك مُد دو ده سير (براى هر كس).»
1059-41012-(33) معمّر بن عمر گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ كسى كه بر او در كفّارۀ سوگند پوشاندن واجب است پرسيدم حضرت فرمود: يك لباس كه بدان عورت را بپوشاند.»
1060-41013-(34) ابو بصير گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «از غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد و يا پوشاندن آنان» پرسيدم حضرت فرمود: يك لباس.»
1061-41014-(35) ابو بصير از امام باقر عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند متعال كه: «از غذاهايى كه غالباً به خانوادۀ خود مى دهيد»... فرمود: «و پوشاندن همان يك لباس است...»
1062-41015-(36) امام صادق عليه السلام درباره فرموده خداوند عز و جل: «از غذاهايى كه غالباً به خانواده خود مى دهيد....» فرمود: «و پوشاندن، همان يك لباس است...»
1063-41016-(37) از امير مؤمنان على عليه السلام روايت است كه دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «يا پوشاندن آنان» فرمود:
«دو لباس براى هر فرد.»
ارجاعات
گذشت:
در باب سوّم از باب هاى ديگر روزه هاى واجب روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
الصّوم الواجب ج 11 ما يدلّ على ذلك.
وفى رواية علىّ بن جعفر (15) من باب (4) الصيغ الّتى يقع بها الطّلاق من أبواب الطّلاق ج 27 قوله بما يكفّر يمينه قال عليه السلام اطعام عشرة مساكين فقلت كم إطعام كلّ مسكين فقال مدّ مدّ قال و سألته عن هذه الآية «أَوْ كِسْوَتُهُمْ» للمساكين فقال ثوب يوارى به عورته. وفى الباب المتقدّم ما يناسب الباب.
1064-41017-(1) تهذيب 299/8: استبصار 44/4: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن فقيه 234/3: محمّد بن يحيى (الخزّاز - فقيه) عن طلحة بن زيد عن جعفر (بن محمّد - فقيه) عن أبيه عليهما السلام أنّ عليّاً عليه السلام كرّه أن يطعم الرّجل فى كفّارة اليمين قبل الحنث.
1065-41018-(2) تهذيب 299/8: استبصار 44/4: محمّد بن أحمد بن يحيى عن أبى جعفر عن أبيه عن وهب عن جعفر بن محمّد عن أبيه عليهما السلام أنّ علىّ بن أبى طالب عليه السلام قال اذا حنث الرّجل فليطعم عشرة مساكين و يطعم قبل أن يحنث -. حمله الشّيخ رحمه الله على التعقيّة لانّه موافق لمذهب العامّة.
و لاحظ الباب المتقدّم ففيه ما يناسب ذلك.
1066-41019-(1)كافى 454/7: محمّد بن يحيى عن تهذيب 297/8: استبصار 53/4: أحمد بن محمّد عن محمّد بن يحيى عن غياث (بن إبراهيم - كا) عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يجزى(1)إطعام الصّغير فى كفّارة اليمين و لكن صغيرين بكبير المقنع 136: لا يجوز إطعام الصّغير (و ذكر مثله).
1) . لايجوز - صا.
و در روايت پانزدهم از باب چهارم از باب هاى طلاق اين گفته كه: «چه كفّاره اى براى سوگندش مى دهد؟ حضرت فرمود: اطعام ده مستمند. گفتم: چه اندازه است اطعام هر مستمند؟ حضرت فرمود:
يك مد يك مد. راوى گويد: و باز از حضرت دربارۀ اين آيه پرسيدم كه: «يا آنان را بپوشاند» يعنى مستمندان را حضرت فرمود: يك لباس كه عورت را بپوشاند.»
و در باب پيشين مناسب اين باب.
باب 11 كفاره سوگند بعد از حنث سوگند
1064-41017-(1) امير مؤمنان على عليه السلام خوش نداشت كه مرد در كفّارۀ سوگند بيش از حنث سوگند اطعام كند.
1065-41018-(2) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «زمانى كه مرد حنث سوگند كند (سوگندش را بشكند) بايد به ده مستمند اطعام دهد و پيش از آن كه بشكند اطعام كند.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر تقيّه حمل كرده است چون با مذهب اهل سنّت موافق است.
و بنگر به باب پيشين و در آن روايت مناسب اين باب است.
باب 12 كفاره اطعام به كودكان و بزرگسالان
1066-41019-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «اطعام بچّه در كفّارۀ سوگند كافى نيست ولى دو بچّه برابر يك بزرگ محسوب مى شوند.»
1067-41020-(2) تهذيب 300/8: الصّفّار عن إبراهيم عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن جعفر عن أبيه عليه السلام أنّ عليّاً عليه السلام قال من أطعم فى كفّارة اليمين صغاراً و كباراً فليزوّد الصّغير بقدر ما أكل الكبير.
1068-41021-(3) تهذيب 297/8: استبصار 53/4: يونس بن عبد الرّحمن عن أبى الحسن عليه السلام قال:
سألته عن رجل عليه كفّارة إطعام عشرة مساكين أ يطعم(1) الكبار و الصّغار سواء و النّساء و الرّجال أو يفضّل الكبار على الصّغار و الرّجال على النّساء فقال كلّهم سواء و يتمّم إذا لم يقدر من المسلمين و عيالاتهم تمام العدّة الّتى تلزمه أهل الضّعف ممّن لا ينصب. حمله الشّيخ رحمه الله على ما لو اجتمع الصّغار مع الكبار.
وتقدّم
فى رواية الحلبى (18) من باب (10) وجوب الكفّارة المخيّرة المرتّبة فى مخالفة اليمين قوله عليه السلام فى قوله تعالى «مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ» هو كما يكون، إنّه يكون فى البيت من يأكل المدّ و منهم من يأكل أكثر من المدّ و منهم من يأكل أقلّ من المدّ فبين ذلك و ان شئت جعلت لهم أدماً و الأدم أدناه الملح و أوسطه الخَلّ و الزّيت و أرفعه اللّحم.
و لاحظ الباب التّالى فانّ فيه ما يمكن أن يناسب الباب.
1069-41022-(1)تهذيب 298/8: استبصار 53/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 453/7: علىّ (بن إبراهيم - كا) عن أبيه عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قال أمير المؤمنين عليه السلام إن لم يجد(2)فى الكفّارة إلّا الرّجل و الرّجلين فليكرّر(3)عليهم حتّى يستكمل(4)العشرة يعطيهم(5)اليوم ثمّ يعطيهم غداً المقنع 136: فان لم تجد فى الكفّارة إلّا رجلاً أو رجلين فكرّر عليهم حتّى يستكمل.
1067-41020-(2) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هر كس در كفّارۀ سوگند كوچك و بزرگ را اطعام كند بايد به كوچك به همان اندازه كه بزرگ مى خورد، بدهد.»
1068-41021-(3) يونس بن عبد الرحمن گويد: «از امام ابوالحسن عليه السلام دربارۀ مردى كه كفّارۀ اطعام ده فقير بر اوست، پرسيدم كه آيا بزرگ ها و كوچك ها را يكسان اطعام مى كند و نيز مردان و زنان را يا بزرگ ها را بر كوچك ها و مردان را بر زنان برترى مى داد؟ حضرت فرمود: همه يكسانند و اگر از مسلمانان و خانواده هايشان به تعدادى كه بر او لازم است نيابد مى تواند با مستضعفانى كه ناصبى نيستند آن تعداد را كامل كند.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر موردى حمل كرده كه كوچك ها همراه بزرگ ها هستند.
ارجاعات
گذشت:
در روايت هجدهم از باب دهم فرموده امام معصوم عليه السلام در مورد فرموده خداوند متعال كه: «از غذاهايى كه غالباً به خانواده هاى خود مى دهيد» اين همانگونه است كه مى باشد.
در خانه، كسى هست كه يك مُد مى خورد و برخى بيشتر مى خورند و برخى از آنان كمتر مى خورند ميانه اين منظور است و اگر خواستى خورشتى برايشان قرار مى دهى و خورشت نيز كمترينش نمك و ميانه اش سركه و زيتون و بالاترين آن گوشت است.»
و بنگر به باب بعدى چرا كه ممكن است در آن مناسب اين باب باشد.
باب 13 تعداد اشخاص استفاده كننده از كفاره اطعام
1069-41022-(1) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «اگر كفّاره جز يك نفر و يا دو نفر بيابد بايد بر آنان تكرار كند (مكرّر آنان را اطعام كند) تا ده تا را كامل كند امروز آنان را اطعام مى كند و نيز فردا.»
1070-41023-(2) تهذيب 298/8: استبصار 53/4: الحسين بن سعيد عن صفوان بن يحيى عن إسحاق بن عمّار قال: سألت أبا إبراهيم عليه السلام عن إطعام عشرة مساكين أو إطعام ستّين مسكيناً أيجمع ذلك لانسان واحد يعطاه قال لا و لكن يعطى إنساناً (إنساناً - يب) كما قال اللّه تعالى قلت فيعطيه الرّجل قرابته إن كانوا محتاجين قال نعم قلت فيعطيه ضعفاء(1) من غير أهل الولاية قال نعم و أهل الولاية أحبّ إلىّ. حمله الشّيخ رحمه الله على ما لو وجد الجماعة تفسير العيّاشى 336/1: عن إسحاق بن عمّار قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن إطعام عشرة مساكين (و ذكر نحوه). نوادر أحمد بن محمّد 59: عن إسحاق بن عمّار قال: سألت أبا إبراهيم عليه السلام (و ذكر مثل ما فى يب إلّا أنّه أسقط قوله قال قلت فيعطيه الرّجل قرابته اذا كانوا محتاجين قال نعم). تفسير العيّاشى 337/1: عن إبراهيم بن عبدالحميد عن أبى إبراهيم عليه السلام (نحوه إلّا أنّه زاد فيه بعد قوله الضّعفاء قوله (من النّساء).
1071-41024-(3) فقيه 237/3: سأل إسحاق بن عمّار أبا إبراهيم عليه السلام فقال يعطى ضعيفاً من غير أهل الولاية قال نعم و أهل الولاية أحبّ لى - يعنى فى الكفّارات -.
1072-41025-(4) الدّعائم 102/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه سئل هل يطعم المكفّر مسكيناً واحداً عشرة أيّام قال لا بل يطعم عشرة مساكين كما أمره اللّه قيل فيطعم الضّعفاء من غير أهل الولاية قال لا أهل الولاية أحبّ إلىّ إن و جدهم فان لم يجد منهم أحداً فالمستضعفين فان لم يجده إلّا ناصباً فلا يعطه و درهم تدفعه إلى مؤمن أفضل عنداللّه من ألف درهم تدفعها إلى غير مؤمن و قد قال اللّه عزّ و جلّ «لاٰ تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ يُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ».
1073-41026-(1)كافى 461/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سئل أمير المؤمنين عليه السلام هل يطعم المساكين فى كفّارة اليمين (من - العلل)
1) . الضّعفاء - صا.
1070-41023-(2) اسحاق بن عمّار گويد: «از امام هفتم عليه السلام دربارۀ اطعام ده فقير و يا اطعام شصت فقير پرسيدم كه آيا اين اطعام را مى تواند در يك نفر جمع كند و به او بدهد؟ حضرت فرمود: نه ولى به فرد فرد مى دهد آن گونه كه خداوند متعال فرموده است.
گفتم: مرد به خويشاوندانش اگر نيازمند باشد مى دهد؟ حضرت فرمود: آرى. گفتم: آيا به مستضعفان از شيعه هم مى دهد؟ حضرت فرمود: آرى ولى شيعه نزد من محبوب تر است.»
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر صورتى حمل كرده كه تعدادى را مى يابد (در اين صورت است كه پرداخت همه به يك نفر كافى نيست.)
1071-41024-(3) اسحاق بن عمّار از امام هفتم عليه السلام پرسيد. او گفت: آيا به مستضعفان غير شيعه هم مى دهد؟ حضرت فرمود: «آرى ولى شيعه نزد من محبوب تر است. (منظور در مورد پرداخت كفّاره است)»
1072-41025-(4) از امام صادق عليه السلام سؤال شد: آيا كفّاره دهنده يك فقير را ده روز اطعام مى كند؟ حضرت فرمود: «نه، بلكه ده فقير را اطعام مى كند آنگونه كه خداوند به او دستور داده است. سؤال شد: آيا به مستضعفان از غير شيعه مى دهد؟ حضرت فرمود: نه، شيعه نزد من محبوب تر است البته اگر به شيعه دسترسى داشته باشد ولى اگر شيعه نيافت به مستضعفان غير شيعه بدهد ولى اگر غير شيعه ناصبى بود به او ندهد و يك درهم كه به مؤمن مى دهى بالاتر از هزار درهم است كه به غير مؤمن بدهى و خداوند عز و جل فرموده است: «هيچ قومى را كه ايمان به خدا و روز رستاخيز دارند نمى يابى كه با دشمنان خدا و پيامبرش دوستى كند»
باب 14 گوشت قربانى و كفاره سوگند
1073-41026-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «از امير مؤمنان عليه السلام سؤال شد: آيا در كفّارۀ سوگند مى توان به فقيران
لحوم الأضاحى فقال لا لأنّه قربان(1) للّه العلل 438: حدّثنا علىّ بن أحمد بن محمّد رضى الله عنه قال حدّثنا محمّد ابن أبى عبداللّه الكوفىّ عن سهل بن زياد عن الحسين بن يزيد عن إسماعيل ابن أبى زياد عن جعفر بن محمّد عن أبيه عليهما السلام أنّ عليّاً عليه السلام سئل (و ذكر مثله).
قال اللّه تعالى فى سورة النّساء (4):92: «وَ مٰا كٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلىٰ أَهْلِهِ إِلاّٰ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ كٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثٰاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلىٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ شَهْرَيْنِ مُتَتٰابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اَللّٰهِ وَ كٰانَ اَللّٰهُ عَلِيماً حَكِيماً».
1074-41027-(1)كافى 276/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد جميعاً عن تهذيب 165/10: فقيه 69/4: (الحسن - يب فقيه) ابن محبوب عن عبداللّه بن سنان و ابن بكير عن أبى عبداللّه عليه السلام تهذيب 163/10: الحسن بن محبوب عن محمّد بن سنان و بكير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سئل عن المؤمن يقتل المؤمن متعمّداً أ له توبة فقال ان كان قتله لإيمانه فلا توبة له و إن كان قتله لغضب أو لسبب (شىء - كا يب 165 فقيه) من أمر الدّنيا فانّ توبته ان يقاد(2)منه و إن لم يكن علم به (أحد - يب 163 فقيه) انطلق إلى اولياء المقتول فأقرّ عندهم بقتل صاحبهم فان عفوا عنه فلم يقتلوه أعطاهم الدّية و أعتق نسمة و صام شهرين متتابعين و أطعم ستّين مسكيناً - كا يب 165 فقيه: توبة إلى اللّه عزّ و جلّ تفسير العيّاشى 267: عن ابن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته(3)عن المؤمن يقتل المؤمن متعمّداً له توبة قال (و ذكر مثل ما فى فقيه).
از گوشت قربانى ها داد؟ حضرت فرمود: نه چون آن قربانى براى خداست.»
باب 15 كفاره قتل عمد و خطا
خداوند تعالى مى فرمايد:
هيچ فرد با ايمانى مجاز نيست مؤمنى را به قتل برساند مگر اين كه (اين كار) از روى خطا و اشتباه باشد و اگر كسى مؤمنى را از روى خطا به قتل رساند، بايد يك بردۀ مؤمن را آزاد كند و خونبهايى به كسان او بدهد مگر اين كه آنها خونبها را ببخشند و اگر مقتول از گروهى باشد كه دشمن شما هستند (و كافرند) ولى مقتول با ايمان بوده (تنها) بايد يك بردۀ مؤمن را آزاد كند (و پرداختن خونبها به كافران لازم نيست) و اگر از گروهى باشد كه ميان شما و آنها پيمانى برقرار است بايد خونبهاى او را به كسان او بپردازد و يك بردۀ مؤمن (نيز) آزاد كند و آن كس كه نمى تواند (برده آزاد كند) بايد دو ماه پى در پى روزه بگيرد اين (يك نوع تخفيف و) توبه الهى است و خداوند، دانا و حكيم است.(1)
1074-41027-(1) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مؤمنى كه عمداً مؤمنى را بكشد سؤال شد كه آيا توبه دارد يا نه، حضرت فرمود: «اگر او را به خاطر ايمانش كشته است توبه براى او نيست و اگر او را براى خشم يا جهتى از امور دنيا بكشد توبه اش اين است كه از او قصاص شود و اگر كسى از كشتن وى مطلع نباشد نزد اولياى مقتول مى رود و نزد آنان به كشتن يارشان اقرار مى كند پس اگر از او عفو كردند و او را نكشتند به آنان ديه مى دهد و يك انسان آزاد مى كند و دو ماه پى در پى روزه مى گيرد و شصت فقير را اطعام مى كند تا به سوى خداوند عز و جل بازگردد و توبه كند.»
1) . نساء 92/4.
1075-41028-(1)كافى 276/7: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن تهذيب 323/8: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن (عبداللّه - كا) ابن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام: انّه سئل عن رجل (مؤمن - يب) قتل مؤمناً و هو يعلم انّه مؤمن غير أنّه حمله الغضب على (أنّه - يب) قتله هل له (من - يب) توبة اذا(2)أراد ذلك او لا توبة له فقال يقاد به(2)و ان لم يعلم (به - كا يب 162) انطلق إلى أولياءه فأعلمهم أنّه(3)قتله فان عفوا(4)عنه أعطاهم الدّية و أعتق رقبة(5)و صام شهرين متتابعين و تصدّق على ستّين مسكيناً تهذيب 162/10:
أحمد بن محمّد عن أبى جميلة عن أبى أسامة عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل قتل مؤمناً متعمّداً و هو يعرف أنّه مؤمن غير أنّه حمله الغضب على أن قتله هل له من توبة و ما توبته إن أراد أن يتوب أو لا توبة له قال (و ذكر مثله) نوادر أحمد بن محمّد 63: عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام (نحو ما فى يب 323).
1076-41029-(3) تهذيب 324/8: محمّد بن الحسن الصّفّار عن السّندىّ بن محمّد البزّاز عن صفوان بن يحيى عن منذر بن جيفر(6)عن أبى بكر الحضرمىّ قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام رجل قتل رجلاً متعمّداً قال جزاؤه جهنّم قال قلت هل له توبة قال نعم يصوم شهرين متتابعين و يطعم ستّين مسكيناً و يعتق رقبة و يؤدّى ديته قال قلت لا يقبلون منه الدّية قال يتزوّج إليهم ثمّ يجعلها صلة يصلحهم(7)بها قال قلت لا يقبلون منه و لا يزوّجونه قال يصرّها(8)صرراً ثمّ يرمى بها فى دارهم.
1077-41030-(4) تهذيب 162/10: الحسين بن سعيد عن فضالة بن أيّوب عن أبان بن عثمان عن إسماعيل الجعفىّ قال: قلت لأبى جعفر عليه السلام الرّجل يقتل الرّجل متعمّداً قال عليه ثلاث كفّارات يعتق رقبة و يصوم شهرين متتابعين و يطعم ستّين مسكيناً و قال أفتىٰ علىّ بن الحسين عليهما السلام بمثل ذلك. نوادر أحمد بن محمّد 61: فضالة بن أيّوب و القاسم بن محمّد عن أبان عن اسماعيل الجعفىّ عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له (و ذكر نحوه).
1075-41028-(2) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه مؤمنى را كشته با اينكه مى دانسته او مؤمن است و تنها خشم او را بر كشتن مؤمن وادار كرده است پرسيدم كه آيا اگر بخواهد توبه كند توبه دارد يا ندارد؟ حضرت فرمود: «از وى در برابر مؤمن قصاص مى شود و اگر از كشتن وى باخبر نيستند به سراغ اولياى مقتول مى رود و آنان را باخبر مى سازد كه وى قاتل آن مؤمن بوده است پس اگر از او عفو كردند ديه به آنان مى پردازد و برده اى آزاد مى سازد و دو ماه پيوسته روزه مى گيرد و به شصت فقير صدقه مى دهد.»
1076-41029-(3) ابوبكر حضرمى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى عمداً مردى را كشته است حضرت فرمود: جزاى او آتش جهنم است. راوى گويد: گفتم: آيا توبه دارد؟ حضرت فرمود: آرى دو ماه پيوسته روزه مى گيرد و شصت فقير را اطعام مى كند و برده اى آزاد مى سازد و ديۀ او را مى پردازد. راوى گويد:
گفتم: ديه از او نمى پذيرند. حضرت فرمود: از آنان زن مى گيرد و سپس ديه را صله اى قرار مى دهد كه كار آنان را با آن سامان مى دهد.
راوى گويد: گفتم: از او نمى پذيرند و به او زن نمى دهند. حضرت فرمود: ديه را در كيسه هايى مى كند سپس آن را در خانه آنان مى اندازد.»
1077-41030-(4) اسماعيل جعفى گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: مردى مردى را عمداً مى كشد حضرت فرمود:
بر او سه كفاره است برده اى را آزاد مى كند، دو ماه پى در پى روزه مى گيرد و شصت فقير را اطعام مى كند. حضرت فرمود: امام سجاد عليه السلام نيز مشابه همين نظر را دادند.»
1078-41031-(5) تفسير العيّاشى 267/1: عن سماعة قال قلت له قول اللّه تبارك و تعالى «وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِيهٰا وَ غَضِبَ اَللّٰهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ» قال: المتعمّد الّذى يقتله على دينه فذاك التّعمّد الّذى ذكر اللّه قال قلت فرجل جاء إلى رجل فضربه بسيفه حتّى قتله لغضب لا لعيب على دينه، قتله و هو يقول بقوله، قال ليس هذا الّذى ذكر فى الكتاب و لكن يقاد به والدّية إن قبلت قلت فله توبة قال نعم يعتق رقبة و يصوم شهرين متتابعين و يطعم ستّين مسكيناً و يتوب و يتضرّع فأرجوا أن يتاب عليه.
1079-41032-(6) تهذيب 322/8: يونس بن عبدالرّحمن عن عبداللّه بن سنان قال قال أبو عبداللّه عليه السلام كفّارة الدّم إذا قتل الرّجل مؤمناً متعمّداً فعليه أن يمكّن نفسه من أوليائه فان قتلوه فقد أدّى ما عليه إذا كان نادماً على ما كان منه عازماً على ترك العود و ان عفى عنه فعليه أن يعتق رقبة و يصوم شهرين متتابعين و يطعم ستّين مسكيناً و أن يندم على ما كان منه و يعزم على ترك العود و يستغفر اللّه أبداً ما بقى و إذا قتل خطأ أدّى ديته إلى أوليائه ثمّ أعتق رقبة فان لم يجد صام شهرين متتابعين فان لم يستطع أطعم ستّين مسكيناً مدّاً مدّاً و كذلك إذا وهبت له دية المقتول فالكفّارة عليه فيما بينه و بين ربّه لازمة.
1080-41033-(7) تفسير العيّاشى 266/1: عن الزّهرىّ عن علىّ بن الحسين عليه السلام قال صيام شهرين متتابعين من قتل خطأ لمن لم يجد العتق واجب قال اللّه تعالى «وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلىٰ أَهْلِهِ»... «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ شَهْرَيْنِ مُتَتٰابِعَيْنِ».
1081-41034-(8) الدعائم 413/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال كفّارة القتل عتق رقبة أو صوم شهرين متتابعين إذا لم يجد ما يعتق أو إطعام ستّين مسكيناً إن لم يستطع الصّوم.
1082-41035-(9) فقه الرّضا عليه السلام 271: من قتل مؤمناً خطأً فعليه عتق رقبة مؤمنة أو صوم شهرين متتابعين أو إطعام ستّين مسكيناً و دية مسلّمة إلى أهله فان لم يكن له مال أخذ من عاقلته.
وتقدّم فى باب (2) وجوب صيام شهرين متتابعين لكفّارة القتل من ابواب بقيّة الصّوم الواجب (ج 11) ما يدلّ على ذلك. ويأتى فى باب (2) حكم - من قتل مؤمناً لإيمانه و من قتله لغضب او سبب من ابواب القصاص ج 31 ما يدلّ على ذلك.
1078-41031-(5) سماعه گويد: «به او (امام معصوم عليه السلام) فرموده خداوند تبارك و تعالى را گفتم كه: «هر كس فرد با ايمانى را از روى عمد به قتل برساند، مجازات او دوزخ است، در حالى كه جاودانه در آن خواهد ماند و خداوند بر او غضب مى كند و او را از رحمتش دور مى سازد» حضرت فرمود: كسى كه عمداً مى كشد كسى است كه مؤمنى را براى دينش مى كشد اين عمدى كه خداوند فرموده است.
راوى گويد: گفتم: پس مردى كه به سراغ مردى برود و با شمشيرش به او بزند تا او را بكشد امّا به دليل خشم نه اينكه عيبى بر دينش داشته باشد، او را بكشد در حالى كه هم دين اوست (اين چگونه است؟) حضرت فرمود: اين، آن كسى نيست كه در قرآن ذكر شده است ولى از او قصاص مى شود و اگر پذيرفته شود ديه گرفته مى شود. گفتم: توبه دارد؟ حضرت فرمود: آرى يك برده آزاد مى كند و دو ماه پيوسته روزه مى گيرد و شصت فقير را اطعام مى كند و توبه و زارى مى كند اميدوارم كه خداوند توبه اش را بپذيرد.»
1079-41032-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «كفّارۀ خون در زمانى كه مرد مؤمنى را عمداً كشته باشد اين است كه بايد خودش را در اختيار اولياى مقتول قرار دهد پس اگر او را كشتند وظيفه اش را انجام داده است البته اگر بر كارى كه از او سرزده پشيمان باشد و قصد بر عدم بازگشت به آن را داشته باشد و اگر از او عفو شود بايد يك برده آزاد سازد و دو ماه پى در پى روزه گيرد و شصت فقير را اطعام دهد و بر كارى كه كرده پشيمان باشد و قصد بازگشت به آن كار را نداشته باشد و مادامى كه زنده است از خداوند آمرزش بخواهد ولى اگر به خطا كشته است، ديه اش را به اوليايش مى دهد سپس برده اى آزاد مى سازد پس اگر برده نيافت دو ماه پى در پى روزه مى گيرد و اگر نتوانست شصت فقير را يك مُد يك مُد اطعام مى كند و همينگونه است اگر ديۀ مقتول به او بخشيده شود در اين صورت بين او و خدايش كفاره بر او لازم است.»
1080-41033-(7) امام سجاد عليه السلام فرمود: «روزۀ دو ماه پياپى براى كسى كه قتل خطايى داشته و توان آزادسازى برده را ندارد واجب است.
خداوند متعال فرمود: «و اگر كسى مؤمنى را از روى خطا به قتل برساند، بايد يك بردۀ مؤمن را آزاد كند و خونبهايى به كسان او بدهد... و آن كس كه نمى تواند (برده آزاد كند) بايد دو ماه پى در پى روزه بگيرد.»
1081-41034-(8) امام صادق عليه السلام فرمود: «كفّارۀ قتل، آزاد سازى برده يا روزۀ دو ماه پياپى است اگر برده اى را كه آزاد كند نيابد و يا اطعام شصت فقير اگر توان روزه را نداشته باشد.»
1082-41035-(9) فقه الرضا عليه السلام: «هر كس مؤمنى را به خطا بكشد بايد برده اى مؤمن آزاد كند و يا دو ماه پياپى روزه بگيرد و يا شصت فقير را اطعام كند و ديه اى به خانوادۀ مقتول بدهد و اگر خودش مالى ندارد از خويشاوندان پدرى او گرفته مى شود.»
ارجاعات
گذشت:
در باب دوّم از باب هاى ديگر روزه هاى واجب روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
مى آيد:
در باب دوّم از باب هاى قصاص روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
1083-41036-(1) فقيه 234/3: روى طلحة بن زيد عن جعفر بن محمّد عن أبيه عليهما السلام فى إمرأته حبلى شربت دواءً فأسقطت قال تكفّر عنه.
ولاحظ باب (2) وجوب صيام شهرين متتابعين لكفّارة القتل من أبواب بقيّة الصّوم الواجب (ج 11) فانّه يمكن أن يستفاد من عموم احاديثه و اطلاقها ما يدلّ على ذلك.
ولاحظ باب (6) تحريم قتل الانسان ولده خشية املاق او للغيرة و قتل المرأة من ولدت من الزنا و تحريم شربها الدواء لطرح الحمل من ابواب القصاص ج 31 وباب (3) انّ المرأة اذا شربت دواءً فألقت ولدها فعليها دية تسلّمه إلى أبيه من ابواب الدّيات ج 31.
وتقدّم فى باب (2) وجوب صبام شهرين متتابعين لكفّارة القتل من أبواب بقيّة الصوم الواجب ج 11 وباب (15) انّ كفّارة قتل المؤمن عمداً عتق رقبة من ابواب الكفّارات ج 27 مايدلّ على ذلك بالعموم و الاطلاق ويأتى فى احاديث باب (33) حكم من قتل مملوكه من ابواب القتل و القصاص ج 31 ما يدلّ على ذلك بالتفصيل فراجع.
1084-41036-(1) تهذيب 246/9: فقيه 171/4: محمّد بن يعقوب (الكلينىّ - فقيه) رحمه الله عن كافى 55/7: حميد بن زياد عن الحسن (بن محمّد - كا - فقيه) بن سماعة عن عبداللّه بن جبلة و غيره عن إسحاق بن عمّار عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال أعتق أبو جعفر عليه السلام من غلمانه عند موته شرارهم و أمسك خيارهم فقلت (له - فقيه - يب 246) يا أبة تعتق هؤلاء
باب 16 كفاره سقط جنين
1083-41036-(1) امام باقر عليه السلام دربارۀ زن آبستنى كه دوايى خورده و ساقط كرده فرمود: «بايد براى سقط بچّه كفّاره بدهد.»
ارجاعات
بنگر به باب دوّم از باب هاى ديگر روزه هاى واجب چون ممكن است كه از عموم و يا اطلاق روايات اين باب مفادى كه بر اين باب دلالت كند، به دست آيد.
و بنگر به باب ششم از باب هاى قصاص.
و باب سوّم از باب هاى ديات.
باب 17 كفاره قتل عمدى برده
ارجاعات
گذشت:
در باب سوّم از باب هاى ديگر روزه هاى واجب.
و باب پانزدهم از باب هاى كفّارات روايتى كه با اطلاق و يا عموم بر اين مفاد دلالت دارد.
مى آيد:
در روايات باب سى و سوم از باب هاى قتل و قصاص روايتى كه به تفصيل بر اين مفاد دلالت دارد مراجعه كنيد.
باب 18 استحباب آزادى بنده مضروب
1084-41037-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «امام باقر عليه السلام به هنگام مرگ شان بردگان بد را آزاد ساخت و بردگان خوب را نگه داشت. به حضرت گفتم: اى پدر! اينان را آزاد مى سازى و آنان را نگه مى دارى؟
وتمسك هؤلاء فقال إنّهم قد أصابوا منّى ضرباً(1) فيكون هذا بهذا. تهذيب 232/9: محمّد بن يعقوب عن حميد بن زياد عن عبداللّه بن جبلة عن إسحاق بن عمّار (مثله سنداً و متناً).
1085-41038-(1)وسائل 401/22: الحسين بن سعيد فى كتاب الزّهد عن القاسم عن علىّ عن أبى بصير عن أبى جعفر عليه السلام قال انّ أبى ضرب غلاماً له واحدة بسوط و كان بعثه فى حاجة فأبطأ عليه فبكى الغلام و قال: اللّه، تبعثنى فى حاجتك ثمّ تضربنى قال فبكىٰ أبى و قال يا بنىّ اذهب إلى قبر رسول اللّه صلى الله عليه و آله فصلّ ركعتين و قل أللّهمّ اغفر لعلىّ بن الحسين خطيئته ثمّ قال للغلام اذهب فأنت حرّ فقلت كان العتق كفّارة للذّنب فسكت.
1086-41039-(3) مستدرك 427/15: أحمد بن محمّد السّيّارىّ فى كتاب القراآت روى أنّ علىّ بن الحسين عليهما السلام ضرب(2) غلاماً له ثمّ قال «قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لاٰ يَرْجُونَ أَيّٰامَ اَللّٰهِ» و وضع السّوط من يده فبكى الغلام فقال له لِمَ تبكى فقال لانّى عبدك ممّن أرجو أيّام اللّه فقال و أنت ترجو أيّام اللّه و لا أحبّ أن أملك من يرجو أيّام اللّه فأتِ قبر رسول اللّه صلى الله عليه و آله و قل أللّهمّ اغفر لعلىّ خطيئته و أنت حرّ لوجه اللّه.
1087-41040-(4) وسائل 401/22: الحسين بن سعيد فى كتاب الزّهد عن فضالة عن أبان عن عبداللّه بن طلحة عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّ رجلاًَ من بنى فهد كان يضرب عبداً له و العبد يقول أعوذ باللّه فلم يقلع عنه فقال أعوذ بمحمّد فأقلع الرّجل عنه الضّرب فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله يتعوّذ باللّه فلا تعيذه و يتعوّذ بمحمّد فتعيذه و اللّه أحقّ أن يجار عائذه من محمّد فقال الرّجل هو حرّ لوجه اللّه فقال و الّذى بعثنى بالحقّ نبيّاً لو لم تفعل لواقع وجهك حرّ النّار.
1088-41041-(5) العوالى 155/1: قال صلى الله عليه و آله من ضرب غلاماً له حدّاً لم يأته أو لطمه فإنّ كفّارته أن يعتقه.
1089-41042-(2)تهذيب 299/8: محمّد بن يعقوب عن محمّد ابن يحيى قال كتب محمّدبن الحسن إلى أبى محمّد عليه السلام رجل حلف بالبرائة من اللّه عزّ و جلّ و من رسوله صلى الله عليه و آله فحنث ما توبته
حضرت فرمود: من آنان را زده ام اين آزاد سازى در برابر آن كتكى كه خورده اند.»
1085-41038-(2) امام باقر عليه السلام فرمود: «پدرم برده اش را يك تازيانه زد. او را در پى كارى فرستاده بود وى كندى كرد. برده گريست و گفت: خدا را در نظر بگير، مرا در پى كارت مى فرستى آنگاه مرا مى زنى؟ امام باقر عليه السلام فرمود: پدرم گريست و فرمود: پسرم برو نزد قبر رسول خدا و دو ركعت نماز گزار و بگو:
خدايا! خداوندا! خطاى على بن حسين را بيامرز. سپس حضرت به برده فرمود: برو تو آزادى. گفتم:
آزاد سازى برده كفّارۀ گناه است؟ امام سكوت كرد.»
1086-41039-(3) روايت شده كه امام سجّاد عليه السلام برده اش را زد سپس گفت: «به مؤمنان بگو: كسانى را كه اميد به ايّام اللّٰه [\روز رستاخيز] ندارند مورد عفو قرار دهند» و تازيانه از دستش افتاد. برده گريست.
حضرت به او فرمود: «براى چه مى گريى؟ برده گفت: چون من، بنده تو از كسانى هستم كه اميد به ايّام اللّٰه دارم. حضرت فرمود: تو اميد به ايّام اللّٰه دارى و من دوست ندارم كه مالك كسى باشم كه به ايّام اللّٰه اميد دارد پس برو نزد قبر رسول خدا صلى الله عليه و آله و بگو: خداوندا! خطاى على را ببخش و تو براى خدا آزاد هستى.»
1087-41040-(4) از امام صادق عليه السلام روايت است كه: «مردى از بنى فهد برده اش را مى زد و برده مى گفت: به خدا پناه مى برم و آن مرد از برده دست نمى كشيد. برده گفت: به محمّد پناه مى برم آن مرد از او دست كشيد و او را نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله برد و فرمود: او به خدا پناه مى برد او را پناه نمى دهى و به محمّد پناه مى برد و تو او را پناه مى دهى در حالى كه خداوند سزاوارتر است به اينكه پناهنده اش پناه داده شود.
مرد گفت: اين برده براى خدا آزاد باشد. حضرت فرمود: به آن كسى كه مرا به حقّ پيامبرى برانگيخت اگر انجام نمى دادى (او را آزاد نمى كردى) گرماى آتش به چهره ات واقع مى شد.»
1088-41041-(5) رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «هر كس برده اش را حدّى بزند كه او نكرده يا به صورتش سيلى زند كفّاره اش اين است كه او را آزاد سازد.»
باب 19 كفاره حنث سوگند به برائت از خدا و رسولش
1089-41042-(1) محمّد بن حسن به امام حسن عسكرى عليه السلام نوشت: «مردى به برائت از خداوند عز و جل و رسول او سوگند خورده است و سوگندش را شكسته است توبه و كفّارۀ او چيست؟ حضرت مرقوم فرمود: ده مستمند را اطعام كند براى هر مستمند يك مُد و از خداوند عز و جل آمرزش بطلبد.»
وكفّارته فوقّع عليه السلام يطعم عشرة مساكين لكلّ مسكين مدّ و يستغفر اللّه عزّ و جلّ.
(وتقدّم مثل هذا عن كا و فقيه فى باب (5) تحريم البرائة من دين النبىّ صلى الله عليه و آله من أبواب الأيمان ج 24).
1090-41043-(2) المقنع 136: فان قال الرّجل ان كلّم ذا قرابة له فعليه المشى إلى بيت اللّه و كلّ ما يملكه فى سبيل اللّه و هو برىءٌ من دين محمّد صلى الله عليه و آله فإنّه يصوم ثلاثة أيّام و يتصدّق على عشرة مساكين.
(وتقدّم مثل هذا عن يب و صا فى رواية عمرو بن حريث من باب (3) أنّه لا ينعقد النّذر فى معصية من ابواب النّذر ج 24.)
1091-41044-(1)تهذيب 306/8: استبصار 55/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 456/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال ان قلت للّه علىّ ف (كفّارته - صا) كفّارة يمين. و رواه الصّدوق فى فقيه 230/3: عن الحلبىّ مثل ما فى كا يب.
1092-41045-(2)تهذيب 307/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 457/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن القاسم بن محمّد تهذيب 316/8: استبصار 54/4: الصّفّار عن علىّ ابن محمّد القاسانىّ(1)عن القاسم بن محمّد الاصبهانىّ(2) عن سليمان بن داود (المنقرىّ - يب 316 صا) عن حفص بن غياث عن أبى عبداللّه عليه السلام(3)قال: سألته عن كفّارة النّذر(4)فقال كفّارة النّذر(5)كفّارة اليمين و من نذر هدياً(6)فعليه ناقة يقلّدها(7)و يشعرها و يقف بها بعرفة و من نذر جزوراً فحيث شاء نحره.
مشابه اين روايت در باب پنجم از باب هاى سوگندها آمده است.
1090-41043-(2) اگر مرد بگويد: «اگر با خويشاوندش سخن گويد بر او باشد كه پياده به خانه خدا برود و هر چه دارد در راه خدا باشد و او از دين پيامبر بيزار باشد، در اين صورت سه روز روزه مى گيرد و به ده مستمند صدقه مى دهد.»
مشابه اين در روايت عمرو بن حريث از باب سوّم از باب هاى نذر آمده است.
باب 20 كفّارۀ نذر
1091-41044-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر بگويم براى خدا بر من باشد كفّاره اش كفّارۀ سوگند است.»
1092-41045-(2) حفص بن غياث گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ كفّارۀ نذر پرسيدم حضرت فرمود: كفّارۀ نذر كفّارۀ سوگند است و هر كس كه قربانى نذر كند بايد چيزى بر گردن شترى آويزان كند و بر او علامتى بزند و آن را در مشعر و عرفات همراه بياورد و هر كس شترى را نذر كند هر كجا كه بخواهد او را نحر مى كند.»
1093-41046-(1)العوالى 179/1: قال النّبىّ صلى الله عليه و آله: من نذر نذراً لم يسمّه فكفّارته كفّارة يمين، و من نذر نذراً فى معصية فكفّارته كفّاره يمين. و من نذر ما لا يطيقه فكفّارته كفّارة يمين، و من(2)نذر ما لا يطيقه فكيف له به.
1094-41047-(3)تهذيب 307/8: استبصار 55/4: محمّد بن يعقوب عن كافى 457/7: محمّد بن يحيى عن محمّد بن أحمد عن السّندىّ بن محمّد عن صفوان الجمّال عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له بأبى أنت و أمّى (انّى - كا) جعلت على نفسى مشياً إلى بيت اللّه (الحرام - يب) قال كفّر يمينك فانّما جعلت على نفسك يميناً و ما جعلته للّه ففِ به.
1095-41048-(4)كافى 457/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن تهذيب 306/8: استبصار 55/4:
(الحسن - يب صا) ابن محبوب عن جميل بن صالح عن أبى الحسن موسى عليه السلام أنّه قال كلّ من عجز عن(5)نذر نذره فكفّارته كفّارة يمين.
1096-41049-(6) تهذيب 314/8: استبصار 54/4: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن عبدالملك بن عمرو عن أبى عبداللّه عليه السلام قال من جعل للّه عليه أن لا يركب محرّماً (سمّاه - يب) فركبه قال و لا أعلم(3) إلّا قال فليعتق رقبة أو ليصم شهرين (متتابعين - ئل - النوادر) أو ليطعم ستّين مسكيناً. نوادر أحمد بن محمّد 45: عن عبدالملك بن عمرو عن أبى عبداللّه عليه السلام (و ذكر مثله).
1097-41050-(7) تهذيب 329/4: محمّد بن عيسى(4) عن علىّ و اسحاق ابنى سليمان بن داود عن إبراهيم بن محمّد قال كتب رجل إلى الفقيه عليه السلام يا مولاى نذرت أنّى متى فاتتنى صلاة اللّيل صُمتُ فى صبيحتها ففاته ذلك يصنع و هل له من ذلك مخرج و كم يجب عليه من الكفّارة فى صوم كلّ يوم تركه أن كفّر إن أراد ذلك قال فكتب عليه السلام يفرّق عن كلّ يوم مدّاً من طعام كفّارة.
1098-41051-(8) تهذيب 310/8: استبصار 55/4: محمّد بن أحمد (بن يحيى - صا) (عن أبى جعفر - يب) عن أبى الجوزاء عن الحسين بن علوان عن عمرو بن خالد عن أبى جعفر عليه السلام قال النّذر نذران فما كان للّه وفى به(5) و ما كان لغير اللّه فكفّارته كفّارة يمين.
1093-41046-(3) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «كسى كه نذرى بكند كه مشخص نكرده، كفّاره اش كفّارۀ سوگند است و هر كس در معصيت نذرى كرده كفّاره اش كفّارۀ سوگند است و هر كس كارى را نذر كند كه توان آن را ندارد كفّاره اش كفّارۀ سوگند است و هر كس كارى را كه توان ندارد نذر كند چگونه مى تواند انجام دهد؟»
1094-41047-(4) صفوان جمّال گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: پدر و مادرم به فدايت باد! من پياده رفتن تا بيت اللّٰه الحرام را بر خودم قرار داده ام (نذر كرده ام) حضرت فرمود: كفّارۀ سوگندت را بده چون تو سوگندى را بر خودت قرار داده اى و آنچه كه براى خدا قرار دهى بايد وفا كنى.»
1095-41048-(5) امام هفتم عليه السلام فرمود: «هر كس از وفاى به نذرى كه كرده عاجز باشد كفّاره اش كفّارۀ سوگند است.»
1096-41049-(6) عبد الملك بن عمرو از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه فرمود: «هر كس براى خدا بر خودش قرار دهد كه حرامى را مرتكب نشود (و آن را مشخص كند و نام برد) ولى بعداً مرتكب گردد، عبدالملك بن عمرو گويد: من اين را مى دانم كه حضرت فرمود: بايد يك برده آزاد سازد يا دو ماه پياپى روزه بگيرد و يا شصت فقير را اطعام كند.»
1097-41050-(7) ابراهيم بن محمّد گويد: «مردى براى فقيه عليه السلام نامه نوشت: اى مولايم! من نذر كرده ام كه هر زمان نماز شب از من فوت شود صبح آن روز روزه بگيرم و نوشت كه نماز شب از او فوت شده چه كند و آيا راهى در اين رابطه براى او هست و چه اندازه براى هر روزى كه روزه نگرفته كفّاره بر او واجب مى شود اگر بخواهد كفّاره دهد؟ ابراهيم بن محمّد گويد: حضرت مرقوم فرمود: براى هر روز يك مُد گندم به عنوان كفّاره توزيع مى كند.»
1098-41051-(8) امام باقر عليه السلام فرمود: «نذر دو گونه است: نذرى كه براى خداست بدان وفا كند و نذرى كه براى غير خداست كفّاره اش كفّارۀ سوگند است.»
1099-41052-(9) المقنع 137: و النّذر على وجهين (الى أن قال) فان خالف لزمته الكفّارة صيام شهرين متتابعين و روى كفّارة يمين الهداية 73: نحوه.
وتقدّم
فى رواية ابن مهزيار (2) من باب (11) حكم من جعل على نفسه أن يصوم كلّ جمعة أو كلّ يوم سبت من أبواب بقيّة الصّوم الواجب ج 11 قوله رجل نذر أنى يصوم يوماً بعينه فوقع ذلك اليوم على أهله ما عليه من الكفّارة فكتب اليه يصوم يوماً بدل يوم و تحرير رقبة مؤمنة.
وفى رواية ابن مهزيار (3) قوله نذرت أن أصوم كلّ يوم سبت فان أنا لم أصمه ما يلزمنى من الكفّارة (الى أن قال) و ان كنت افطرت من غير علّة فتصدّق بعدد كلّ يوم على سبعة مساكين. وفى باب (14) حكم من نذر أن يصوم يوماً بعينه فواقع فيه أهله ما يدلّ على ذلك فراجع. وفى باب (23) وجوب الوفاء بعهد اللّه و الكفّارة المخيّرة بخالفته من أبواب النّذر ج 24 ما يدلّ على ذلك فلاحظ.
1100-41053-(1) المقنع 16: و اذا وقع الرّجل على امرأته و هى حائض فانّ عليه أن يتصدّق على مسكين بقدر شَبَعه.
وتقدّم فى كثير من أحاديث باب (22) حكم الكفّارة على من أتى امرأته حال الحيض من أبوابه ج 2 ما يدلّ على ذلك.
1101-41054-(1) فقيه 108/3 و 237: قال الصّادق عليه السلام كفّارة عمل السّلطان قضاء حوائج الإخوان.
1102-41055-(2) مستدرك 428/15: الشّيخ المفيد فى الرّوضة عن عبدالرّحمن الهاشمىّ قال كتبت إلى أبى الحسن عليه السلام استأذنته فى عمل السّلطان فقال لا بأس به ما لم يغيّر حكماً و لم يبطل حدّاً و كفّارته قضاء حوائج إخوانكم.
1099-41052-(9) نذر بر دو گونه است... تا آن كه گويد: «پس اگر مخالفت كرد كفّاره بر او لازم گردد كه روزۀ دو ماه پياپى است و روايت شده كه كفّارۀ سوگند است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت دوّم از باب يازدهم از باب هاى ديگر روزه هاى واجب اين گفته كه: «مردى نذر كرده روز معيّنى را روزه بگيرد در آن روز با همسرش مباشرت جنسى كرد چه كفّاره اى بر او واجب است؟ حضرت براى او مرقوم فرمود: يك روز به جاى يك روز روزه مى گيرد و يك بردۀ مؤمن آزاد مى سازد.»
و در روايت سوّم اين گفته كه: «نذر كرده ام هر شنبه روزه بگيرم اگر من نگيرم چه كفّاره اى بر من لازم مى شود... تا آن كه گويد: و اگر بدون جهت افطار كنى به تعداد هر روز بر هفت مستمند صدقه بده.»
و در باب چهاردهم روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند، مراجعه كنيد.
و در باب بيست و سوّم از باب هاى نذر روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد، ملاحظه كنيد.
باب 21 كفّارۀ مباشرت جنسى با زن حايض
1100-41053-(1) هنگامى كه مرد با همسر حايضش مباشرت جنسى كند بر اوست كه به يك مستمند به اندازه اى كه سيرش كند صدقه بدهد.
ارجاعات
گذشت:
در بسيارى از روايات باب بيست و دوّم از باب هاى حيض مفادى كه بر اين معنى دلالت دارد.
باب 22 كفاره همكارى با دستگاه حاكم جائر براى انجام حوائج برادران ايمانى
1101-41054-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «كفّارۀ كار كردن براى حاكم جائر برآورده ساختن حاجت هاى برادران ايمانى است.»
1102-41055-(2) عبد الرحمن هاشمى گويد: «به امام ابوالحسن عليه السلام نامه نوشتم و از ايشان براى كار كردن براى دستگاه حاكم جائر اجازه گرفتم، حضرت فرمود: اشكالى ندارد مادامى كه حكم الهى را تغيير ندهد و حدّى را باطل نكند و كفّاره اش برآورده ساختن حاجت هاى برادران تان است.»
وتقدّم
فى رواية ابن رئاب (15) من باب (40) تحريم الولاية من قِبَل الجائر من ابواب ما يكتسب به (ج 22) قوله استأذن رجل أبا الحسن عليه السلام فى اعمال السّلطان فقال لا (الى أن قال) كفّارة اعمالكم الاحسان إلى اخوانكم.
وفى رواية الفضل (52) قوله عليه السلام و كفّارة عمل السّلطان قضاء حوائج اخوانكم. وفى كثير من احاديث هذا الباب ما يدلّ على جواز الدّخول فى اعمال السّلطان لأجل الإحسان إلى الاخوان.
1103-41056-(1) فقيه 237/3: قال الصّادق عليه السلام كفّارة الضّحك أن يقول اللّهمّ لا تمقتنى(1).
وتقدّم
فى رواية خالد (8) من باب (10) كراهة القهقهة من ابواب العِشرة ج 20 قوله عليه السلام اذا قهقهت فقل حين تفرغ اللّهمّ لا تمقتنى.
1104-41057-(1) كافى 198/8: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن النوّفلىّ عن السّكونىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله كفّارة الطّيرة(1)التّوكّل.
1105-41058-(2) كافى 197/8: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن عبداللّه بن المغيرة عن عمرو بن حريث(2)قال قال أبو عبداللّه عليه السلام الطّيرة على ما تجعلها إن هوّنتها تهوّنت و ان شدّدتها تشدّدت و ان لم تجعلها شيئاً لم تكن شيئاً.
1106-41059-(3)تهذيب 481/7: أحمد بن محمّد بن عيسى عن ابن أبى عمير عن رجل عن فقيه
ارجاعات
گذشت:
در روايت پانزدهم از باب چهلم از باب هاى كسب ها اين گفته كه: «مردى از امام ابو الحسن عليه السلام در مورد كارهاى دستگاه حاكم جائر اجازه گرفت حضرت فرمود: نه... تا آن كه گويد: كفّارۀ كارهاى تان نيكى كردن به برادران تان است.»
و در روايت پنجاه و دوّم فرموده معصوم عليه السلام كه: «كفّارۀ كار براى دستگاه حاكم جائر انجام حاجت هاى برادران تان است.»
و در بسيارى از روايات اين باب مفادى است كه بر جواز ورود به كارهاى دستگاه حاكم به خاطر نيكى كردن به برادران، دلالت دارد.
باب 23 كفّارۀ خنديدن
1103-41056-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «كفّارۀ خنديدن اين است كه بگويد: خداوندا! به من خشم مكن.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت هشتم از باب دهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه قهقهه مى زنى پس از آن بگو: خدايا به من خشم مكن.»
باب 24 كفّارۀ فال بد زدن
1104-41057-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: كفّارۀ فال بد زدن (به فال بد گرفتن) توكّل بر خداست.»
1105-41058-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «فال بد زدن (به فال بد گرفتن) بر همان پايه اى است كه تو آن را اقرار مى كنى. اگر آن را آسان بگيرى آسان مى شود و اگر سخت بگيرى سخت مى شود و اگر آن را چيزى نگيرى چيزى نخواهد بود.»
باب 25 كفاره ازدواج با زن شوهردار
1106-41059-(1) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه با زن شوهردار ازدواج مى كند روايت است كه حضرت
. 301/3: أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام فى الرّجل(1) يتزوّج المرأة(2) و لها زوج (فقال - فقيه) فاذا(3) لم يُرفع (خبره - فقيه) إلى الإمام فعليه أن يتصدّق بخمسة أصواع دقيقاً (فقيه - هذا بعد أن يفارقها).
1107-41060-(2) كافى 193/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن إسماعيل بن مرّار عن يونس عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن امرأة تزوّجها رجل فوجد لها زوجاً قال عليه الجلد و عليها الرّجم لأنّه قد تقدّم بغير علم و تقدّمت هى بعلم و كفّارته إن لم يتقدّم الى الإمام أن يتصدّق بخمسة أصوع دقيق.
1108-41061-(1)فقيه 238/3: قال الصّادق عليه السلام كفّارات المجالس أن تقول عند قيامك منها - سُبْحٰانَ رَبِّكَ رَبِّ اَلْعِزَّةِ عَمّٰا يَصِفُونَ وَ سَلاٰمٌ عَلَى اَلْمُرْسَلِينَ وَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِينَ.
1109-41062-(2)الجعفريّات 226: باسناده عن علىّ عليه السلام قال قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله من ختم مجلسه بهؤلاء الكلمات إن كان مسيئاً كنّ كفّارات الإساءة و ان كان محسناً ازداد إحساناً و هى سبحانك اللّهمّ و بحمدك أشهد أن لا إله إلّا أنت أستغفرك و أتُوب إليك.
1110-41063-(3)عوالى اللّئالى 26/2: روى سعيد بن جبير عن النّبىّ صلى الله عليه و آله قال اذا قمت من مجلسك تقول سبحانك اللّهمّ و بحمدك لا إله إلّا أنت اغفر لى و تب علىّ و قال إنّه كفّارة المجلس.
1111-41064-(4) منية المريد 99: انّ النّبىّ صلى الله عليه و آله كان اذا فرغ من حديثه و أراد أن يقوم من مجلسه يقول اللّهمّ اغفرلنا ما أخطأنا و ما تعمّدنا و ما أسررنا و ما أعلنّا و ما أنت أعلم به منّا أنت المقدّم و أنت المؤخّر لا اِله إلّا أنت.
فرمود: «اگر جريان او به نزد امام كشيده نشود بايد پنج من گندم صدقه دهد و اين پس از آن است كه از زن جدا شود و كناره گيرى كند.»
1107-41060-(2) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه مردى با او ازدواج كرده است و ديده كه آن زن شوهرى دارد، پرسيدم حضرت فرمود: مرد تازيانه دارد و زن سنگسار شدن چون مرد ندانسته اقدام كرده و زن دانسته و كفّارۀ مرد اگر پيش امام نرود اين است كه پنج من آرد صدقه بدهد.»
باب 26 كفّارۀ نشست ها
1108-41061-(1)امام صادق عليه السلام فرمود: «كفّاره هاى نشست ها اين است كه به هنگام برخاستن از مجلس بگويى: سبحان ربّك ربّ العزّة عمّا يصفون و سلام على المرسلين و الحمد للّٰه ربّ العالمين(1) (منزّه است پروردگار تو، پروردگار صاحب قدرت، از آنچه آنان توصيف مى كنند و سلام بر پيامبران و حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه پروردگار جهانيان است.)»
1109-41062-(2) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: هر كس مجلس خود را با اين كلمات پايان دهد اگر بد كرده باشد اين كلمات كفّارۀ بدى اوست و اگر نيكى كرده باشد به نيكى او افزوده گردد و كلمات اين است: سبحانك اللّهم و بحمدك اشهد ان لا اله الّا انت استغفرك و أتوب اليك (منزهى تو اى خدا و ستوده اى گواهى مى دهم كه جز تو خدايى نيست از تو استغفار مى كنم و به سوى تو بر مى گردم)»
1110-41063-(3) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «هنگامى كه از جايگاهت برمى خيزى مى گويى: منزّهى تو اى خدا و ستوده اى، جز تو خدايى نيست مرا ببخش و توبه ام را بپذير و حضرت فرمود: اين كفّارۀ مجلس است.»
1111-41064-(4) پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى كه از سخنش فارغ مى شد و مى خواست كه از جايش برخيزد مى فرمود:
«خدايا آنچه خطا و آنچه عمداً كرديم ببخش و آنچه پنهان داشتيم و آنچه آشكار ساختيم و آنچه تو بدان از ما آگاهترى تو جلو مى اندازى و تو عقب مى افكنى جز تو خدايى نيست.»
1) . صافات، آيات 180 و 181 و 182.
وتقدّم كفّارة شقّ الثّوب على الميّت و خدش الوجه و جزّ الشَّعر فى المصائب فى باب (8) حكم الصّياح و الصّراخ بالويل و العويل و وو من أبواب التّعزية ج 3 و كفّارة من نام عن العشاء الآخرة إلى نصف الليل فى باب (19) أفضل وقت العشاء من أبواب المواقيت ج 4، وكفّارة الافطار فى شهر رمضان فى باب (20) انّ من أفطر متعمّداً يوماً من شهر رمضان فعليه الإتمام و القضاء و عتق رقبة أو صيام شهرين متتابعين أو إطعام ستّين مسكيناً من أبواب من يجب عليه الصّوم ج 11 وكفّارة الجماع فى حال الاعتكاف فى باب (8) انّ المعتكف يحرم عليه الجماع من أبواب الاعتكاف ج 11 وكفّارة محرّمات الحرم فى أبواب بدؤ المشاعر و فضلها فى كتاب الحجّ ج 12 وكفّارات الاحرام فى أحاديث أبواب ما يجب اجتنابه على المحرم فى كتاب الحجّ ج 13 وكفّارة الخلل فى أفعال الحجّ فى أحاديث باب (23) انّه يستحبّ للرّجل و المرئة أن لا يخرجا من مكّة حتّى يشتريا بدرهم تمراً فيتصدّقا به من أبواب زيارة البيت ج 14 وكفارة الغيبة فى أحاديث باب (120) انّ كفّارة الاغتياب الاستغفار لصحابه من أبواب العِشرة ج 20.
وساير الكفّارات مذكورة فى الأبواب التناسبة لها فلا يحتاج إلى تكرارها و الاشارة اليها.
باب 27 ساير كفّارات
ارجاعات
گذشت:
كفّاره پاره كردن لباس براى مرده و زخمى كردن چهره و كندن مو در مصيبت ها در باب هشتم از ابواب تسليت گويى آمده است.
و نيز كفّارۀ كسى كه تا نيمه شب از خواندن نماز عشا خواب بماند در باب نوزدهم از باب هاى مواقيت آمده است.
و كفّارۀ افطار در ماه رمضان در باب بيستم از باب هاى كسانى كه روزه بر آنها واجب است آمده است.
و كفّارۀ مباشرت جنسى در حال اعتكاف در باب هشتم از باب هاى اعتكاف و كفّارۀ محرمات حرم الهى در باب هاى آغاز و فضيلت مشعرها آمده است.
و كفّاره هاى احرام در روايات باب هاى محرّمات محرّم آمده است.
و نيز كفّارۀ اخلال به افعال حج در روايات باب بيست و سوم از باب هاى واجبات حاجى.
و كفّارۀ غيبت در روايات باب صد و بيستم از باب هاى معاشرت.
و ديگر كفّاره ها در باب هاى مربوط ذكر شده اند و نيازى به تكرار و اشاره به آنها نيست.
كتاب لعان و باب هاى آن
قال اللّه تعالى فى سورة النّور (24):6-9: «وَ اَلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ اَلصّٰادِقِينَ * وَ اَلْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اَللّٰهِ عَلَيْهِ إِنْ كٰانَ مِنَ اَلْكٰاذِبِينَ * وَ يَدْرَؤُا عَنْهَا اَلْعَذٰابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ اَلْكٰاذِبِينَ * وَ اَلْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اَللّٰهِ عَلَيْهٰا إِنْ كٰانَ مِنَ اَلصّٰادِقِينَ».
1112-41065-(1)كافى 163/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن تهذيب 184/8: استبصار 370/3:
فقيه 349/3: (الحسن - يب صا فقيه) ابن محبوب عن عبدالرّحمن بن الحجّاج قال إنّ عبّاد(1) البصرىّ سأل أبا عبداللّه عليه السلام و أنا حاضر كيف يلاعن الرّجل المرأة فقال (أبو عبداللّه - كا يب صا) عليه السلام إنّ رجلاً من المسلمين أتى رسول اللّه صلى الله عليه و آله فقال يا رسول اللّه (أ رأيت - كا يب فقيه) لو أنّ رجلاً دخل منزله فوجد مع امرأته رجلاً يجامعها ما كان يصنع (فيهما - فقيه) قال فأعرض عنه رسول اللّه صلى الله عليه و آله فانصرف (ذلك - كا) الرّجل و كان ذلك الرّجل هو الّذى ابتلى بذلك من امرأته قال فنزل (عليه - كا) الوحى من عنداللّه عزّ و جلّ بالحكم فيهما(2)(قال - فقيه) فأرسل رسول اللّه صلى الله عليه و آله إلى ذلك الرّجل فدعاه فقال (له - كا صا) أنت الّذى رأيت مع امرأتك رجلاً فقال نعم فقال له انطلق فأتنى بامرأتك فانّ اللّه عزّ و جلّ قد أنزل (الحكم - كا يب فقيه) فيك و فيها (قال - كا فقيه) فأحرها زوجها فأوقفهما(3)رسول اللّه صلى الله عليه و آله ثمّ قال(4)للزّوج
فصل بيست و دوم باب هاى لعان
باب 1 ماهيت لعان و پاره اى از شرايط آن
خداوند تعالى مى فرمايد:
و كسانى كه زنان خود را (به زنا) متهم مى كنند و گواهانى جز خودشان ندارند، هر يك از آنها بايد چهار مرتبه به نام خدا شهادت دهد كه از راستگويان است و در پنجمين بار بگويد كه لعنت خدا بر او باد اگر از دروغگويان باشد آن زن نيز مى تواند كيفر (زنا) را از خود دور كند، به اين طريق كه چهار بار خدا را به شهادت بطلبد كه آن مرد (در اين نسبتى كه به او داده) از دروغگويان است و بار پنجم بگويد كه غضب خدا بر او باد اگر آن مرد از راستگويان باشد (و در اين صورت مجازات از هر دو برداشته شود).(1)
1112-41065-(1) عبد الرحمن بن حجّاج گويد: «من بودم كه عبّاد بصرى از امام صادق عليه السلام پرسيد: چگونه مرد زن را لعان مى كند؟ حضرت فرمود: مردى از مسلمانان خدمت رسول خدا آمد و گفت: اى رسول خدا! نظر شما چيست اگر مردى به خانه اش برود و مردى را ببيند كه با همسرش مباشرت جنسى مى كند او چه كند؟ حضرت صادق عليه السلام فرمود: رسول خدا از اين مرد رو گرداند و آن مرد رفت و آن مرد همان كسى بود كه اين مشكل در ارتباط با همسرش برايش پيش آمده بود.
حضرت صادق عليه السلام فرمود: پس از آن وحى از سوى خداوند عز و جل دربارۀ حكم اين مرد و زن آمد رسول خدا صلى الله عليه و آله كسى را نزد آن مرد فرستاد و او را طلبيد. رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: تو همانى كه با
همسرت مردى را ديده اى؟ او گفت: آرى. حضرت به او فرمود: برو و همسرت را نزد من بياور چرا كه خداوند عز و جل دربارۀ تو و او حكمى نازل كرده است. مرد همسرش را حاضر ساخت رسول خدا صلى الله عليه و آله هر دو را
1) . نور 6/24 تا 9.
إشهد أربع شهادات باللّه إنّك لَمن الصّادقين فيما رميتها به قال فشهد (قال - فقيه يب صا) (ثمّ قال له رسول اللّه صلى الله عليه و آله أمسك و وعظه - فقيه كا خ ل) ثمّ قال له اتّق اللّه فانّ لعنة اللّه شديدة ثمّ قال (له - كا يب صا) إشهد الخامسة انّ لعنة اللّه عليك ان كنت من الكاذبين قال فشهد ثمّ أمر(1)به فنحّى(2)ثمّ قال عليه السلام للمرأة إشهدى أربع شهادات باللّه إنّ زوجكِ لَمن الكاذبين فيما رماكِ به قال فشهدت (قال - فقيه) ثمّ قال لها أمسكى فوعظها ثمّ قال(3)لها اتّقى اللّه فانّ(4)غضب اللّه شديد ثمّ قال لها إشهدى الخامسة أنّ غضب اللّه عليك ان كان زوجك من(5)الصّادقين فيما رماكِ به قال فشهدت قال ففرّق بينهما و قال لهما لا تجتمعا(6)بنكاح أبداً بعد ما تلاعنتما.
1113-41066-(2) المحكم و المتشابه 72: (نقلا من تفسير النّعمانى باسناده المتقدّم فى باب وجوب استقبال القبلة فى الصّلوة ج 5 عن علىّ عليه السلام قال) إنّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله لمّا رجع من غزاة تبوك قام اليه عويمر بن الحارث العجلانىّ فقال يا رسول اللّه انّ امرأتى زنت بشريك بن السّمخاط فأعرض عنه فأعاد عليه القول فأعرض عنه فأعاد (عليه - خ) ثالثة فقام صلى الله عليه و آله و دخل فنزل اللّعان فخرج اليه فقال ائتنى بأهلك فقد أنزل اللّه فيكما قرآناً فمضى و أتى بأهله و أتى معها قومها و كانت فى شرف من الأنصار فوافوا(7)رسول اللّه صلى الله عليه و آله و هو يصلّى العصرفلمّا فرغ أقبل عليهما و قال لهما تقدّما إلى المنبر فلاعنا فتقدّم عويمر إلى المنبر فتلا عليهما رسول اللّه صلى الله عليه و آله آية اللّعان «وَ اَلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ اَلصّٰادِقِينَ» (فشهد باللّه أربع شهادات انّه لَمن الصّادقين و الخامسة «أَنَّ لَعْنَتَ(8)اَللّٰهِ عَلَيْهِ إِنْ كٰانَ مِنَ اَلْكٰاذِبِينَ» ثمّ شهدت باللّه أربع شهادات انّه لمن الكاذبين - ئل) فيما رماها به فقال لها رسول اللّه صلى الله عليه و آله و إلعنى نفسك بالخامسة فشهدت و قالت فى الخامسة «أَنَّ غَضَبَ اَللّٰهِ عَلَيْهٰا إِنْ كٰانَ مِنَ اَلصّٰادِقِينَ» فيما رمانى به فقال لهما رسول اللّه صلى الله عليه و آله اذهبا و لن يحلّ لكِ و لن تحلّى له أبداً فقال عويمر يا رسول اللّه فالّذى أعطيتها فقال له إن كنت صادقاً فهو لها بما استحللته من فرجها و ان كنت كاذباً فهو أبعد لك منه و فرّق بينهما.
به پا داشت سپس به شوهر فرمود: چهار بار شهادت همراه باسوگند به خدا بده كه تو راست مى گويى در اتّهامى كه به زن مى زنى امام فرمود: آن مرد شهادت همراه با سوگند به خدا داد سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله به مرد فرمود: دست نگه دار و حضرت آن مرد را موعظه كرد سپس رسول خدا به او فرمود: از خدا بترس چرا كه لعنت خدا سخت است سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به آن مرد فرمود: آن مرد شهادت همراه با سوگند به خدا داد پس از آن پيامبر دستور داد كه اين مرد را ببرند و آن مرد به گوشه اى برده شد.
سپس حضرت به زن فرمود: چهار بار شهادت همراه با سوگند به خدا بده كه شوهرت در اتّهامى كه به تو زده از دروغگويان است حضرت فرمود: او شهادت همراه با سوگند به خدا داد سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به آن زن گفت: دست نگه دار و آنگاه او را موعظه كرد سپس به زن فرمود: از خدا بترس چون غضب خدا سخت است آنگاه به او فرمود: براى بار پنجم شهادت همراه با سوگند به خدا بده كه غضب خدا بر تو باشد اگر شوهرت در اتّهامى كه به تو زده از راستگويان باشد.
امام صادق عليه السلام فرمود: زن شهادت همراه با سوگند به خدا داد.
حضرت فرمود: پس رسول خدا اين زن و مرد را از هم جدا كرد و به هر دو فرمود: پس از لعانى كه داشتيد ديگر تا ابد با هم نمى توانيد ازدواج كنيد.»
1113-41066-(2) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «چون رسول خدا صلى الله عليه و آله از جنگ تبوك بازگشت عويمر بن حارث عجلانى نزد رسول خدا برخاست و گفت: اى رسول خدا! همسرم به شريك بن سمخاط زنا داده است حضرت از او رو گرداند. عويمر مجدّداً سخنش را خدمت پيامبر گفت رسول خدا از او رو گرداند. او بار سوّم تكرار كرد حضرت رسول برخاست و به خانه رفت و لعان بر او نازل شد حضرت از خانه بيرون آمد و پيش عويمر رفت و گفت:
همسرت را نزد من بياور خداوند در مورد شما دو نفر آيات قرآن نازل فرموده است. او رفت و همسرش را آورد و طائفۀ همسرش نيز با همسرش آمدند و آن همسر از شرافتمندان انصار بود. همه خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيدند در حالى كه رسول خدا نماز عصر مى خواند چون از نماز فارغ شد به اين مرد و زن رو كرد و به آنان گفت: برو جلو كنار منبر و همديگر را لعان كنيد. عويمر كنار منبر رفت رسول خدا صلى الله عليه و آله آيۀ لعان را بر آن دو خواند «و كسانى كه زنان خود را (به زنا) متّهم مى كنند و گواهانى جز خودشان ندارند، هر يك از آنها بايد چهار مرتبه به نام خدا شهادت دهند كه از راستگويان است.»
عويمر چهار بار شهادت داد كه از راستگويان است.
و در پنجمين بار بگويد كه لعنت خدا بر او باد اگر از دروغگويان باشد سپس زن چهار بار همراه با سوگند شهادت داد كه مرد در اتّهامى كه مى زند از دروغگويان است رسول خدا صلى الله عليه و آله به زن فرمود: در شهادت پنجم خودت را لعن كن او شهادت داد و در شهادت پنجم گفت كه غضب خدا بر او باشد اگر مرد در اتّهامى كه به من زده است از راستگويان باشد.
رسول خدا صلى الله عليه و آله به اين دو فرمود: برويد كه آن مرد ديگر براى تو حلال نمى شود و تو نيز ديگر براى آن مرد حلال نمى شوى. عويمر گفت: اى رسول خدا! آنچه كه من به او داده ام (مهرى كه به او داده ام چه مى شود؟) رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: اگر راست بگويى مهر در برابر آميزشى كه با زن داشته اى براى اوست و اگر دروغ بگويى كه آن مهر براى تو دورتر است و حضرت اين دو را از هم جدا كرد.»
1114-41067-(1)تفسير علىّ بن إبراهيم 98/2: و أمّا قوله «وَ اَلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ» إلى قوله «إِنْ كٰانَ مِنَ اَلصّٰادِقِينَ» فانّها نزلت فى اللّعان و كان سبب ذلك انّه لمّا رجع رسول اللّه صلى الله عليه و آله من غزوة تبوك جاء اليه عويمر بن ساعدة العجلانىّ و كان من الأنصار فقال يا رسول اللّه انّ امرأتى زنى بها شريك بن السّمحا و هى منه حامل فأعرض عنه رسول اللّه صلى الله عليه و آله فأعاد عليه القول فأعرض عنه حتّى فعل ذلك أربع مرّات فدخل رسول اللّه صلى الله عليه و آله منزله فنزلت عليه آية اللّعان فخرج رسول اللّه صلى الله عليه و آله و صلّى بالنّاس العصر و قال لعويمر ائتنى بأهلك فقد أنزل اللّه فيكما قرآناً فجاء اليها فقال لها: رسول اللّه صلى الله عليه و آله يدعوكِ و كانت فى شرف من قومها بجاء معها جماعة فلمّا دخلت المسجد قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله لعويمر تقدّما الى المنبر و التعنا قال فكيف أصنع فقال تقدّم و قل أشهد باللّه إنّى اذاً لَمن الصادقين فيما رميتها به قال فتقدّم و قالها فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله أعِدْها فاعادها ثمّ قال أعدْها حتّى فعل ذلك أربع مرّات فقال له فى الخامسة عليك لعنة اللّه إن كنت من الكاذبين فيما رميتها به فقال و الخامسة انّ لعنة اللّه عليه ان كان من الكاذبين فيما رماها به ثمّ قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله انّ اللّعنة لموجبة ان كنت كاذباً ثمّ قال له تنحّ فتنحّى عنه ثمّ قال لزوجته تشهدين كما شهد و إلّا أقمْتُ عليك حدّ اللّه فنظرت فى و جوه قومها فقالت لا أسوّد هذه الوجوه فى هذه العشيّة فتقدّمت إلى المنبر و قالت أشهد باللّه انّ عويمر بن ساعدة من الكاذبين فيما رمانى به فقال لها رسول اللّه صلى الله عليه و آله أعيديها فأعادتها حتّى أعادتها أربع مرّات فقال لها رسول اللّه صلى الله عليه و آله العنى نفسك فى الخامسة إن كان من الصّادقين فيما رماكِ به فقالت فى الخامسة إنّ غضب اللّه عليها إن كان من الصّادقين فيما رمانى به فقال لها رسول اللّه صلى الله عليه و آله و يلك(2)و يلك انّها موجبة ان كنتِ كاذبة ثمّ قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله لزوجها اذهب فلا تحلّ لك أبداً قال يا رسول اللّه فما لى الذى أعطيتها قال إن كنت كاذباً فهو أبعد لك منه و إن كنت صادقاً فهو لها بما استحللت من فرجها ثمّ قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله إن جاءت بالولد أخمش(3)السّاقين و أخفش(3) العينين جعد قطط(4)فهو للأمر السّيّئ و إن جاءت به
1114-41067-(3) و امّا فرموده خداوند عز و جل: «و كسانى كه زنان خود را (به زنا) متّهم مى كنند» تا فرموده خداوند عز و جل: «اگر آن مرد از راستگويان باشد» اين آيات دربارۀ لعان نازل شده است و سبب نزول آن اين بود كه چون رسول خدا صلى الله عليه و آله از جنگ تبوك بازگشت عويمر بن ساعده عجلانى نزد رسول خدا آمد.
او از انصار بود و گفت: اى رسول خدا! شريك بن سمحا با زنم زنا كرده است و زنم از او حامله است.
رسول خدا صلى الله عليه و آله از او رو گرداند او مجدّداً همان سخن را بر رسول خدا تكرار كرد. رسول خدا باز از او رو گرداند تا آن كه اين كار را چهار بار كرد. رسول خدا به منزل رفت و آيۀ لعان بر او نازل شد رسول خدا بيرون آمد و نماز عصر را با مردم خواند و به عويمر گفت: همسرت را نزد من بياور چون خداوند دربارۀ شما دو نفر آياتى از قرآن نازل كرده است. عويمر نزد همسرش آمد و به او گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله تو را مى طلبد و همسر او در ميان طائفه اش شرافتمند بود دسته اى از طائفه با همسرش آمدند چون زن وارد مسجد شد رسول خدا صلى الله عليه و آله به عويمر گفت: شما دو نفر پيش منبر برويد و يكديگر را لعن كنيد.
عويمر گفت: چه كنم؟ رسول خدا فرمود: جلو برو و بگو: شهادت مى دهم همراه با سوگند به خدا كه من در اتّهامى كه به زن مى زنم از راستگويان هستم. عويمر جلو رفت و اين شهادت را داد. رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: آن را تكرار كن. او هم تكرار كرد سپس حضرت فرمود: آن شهادت را تكرار كن تا آن كه چهار بار شهادت داد. حضرت بار پنجم به او فرمود: لعنت خدا بر تو باشد اگر در اتّهامى كه به زن مى زنى از دروغگويان باشى خداوند فرموده است: «و بار پنجم بگويد كه لعنت خدا بر او باد اگر در اتّهامى كه به زن زده است از دروغگويان باشد» سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اين لعنت ثابت است اگر تو درغگو باشى آنگاه رسول خدا به او فرمود: كنارى برو و او كنارى رفت سپس رسول خدا به همسر او گفت تو مثل او شهادت مى دهى وگرنه حدّ الهى را بر تو اجرا مى كنم. زن به چهره طائفه اش نگريست و گفت: من اين چهره ها را در اين عصر سياه نمى كنم او نيز نزد منبر جلو رفت و گفت: گواهى مى دهم با سوگند به خدا كه عويمر بن ساعده در اتّهامى كه به من زده است از دروغگويان است. رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: اين گواهى را تكرار كن او تكرار كرد تا آن كه چهار بار تكرار كرد رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: در شهادت پنجم خودت را لعن كن اگر او در اتّهامى كه به تو زده از راستگويان باشد. او در بار پنجم گفت: غضب خدا بر او باشد اگر مرد در اتّهامى كه به من زده از راستگويان باشد. رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: واى بر تو! واى بر تو! اگر دروغ گو باشى شهادت و اين گواهى شوم ثابت مى شود.
سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله به شوهر زن فرمود: برو ديگر اين زن هرگز براى تو حلال نمى شود. عويمر گفت: اى رسول خدا! پس مالم كه به او داده ام چه مى شود؟ (مهر) حضرت فرمود: اگر دروغگو باشى آن براى تو دورتر است و اگر راستگو باشى آن در برابر آميزشى كه با او داشته اى براى اوست. سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اگر اين زن فرزندى آورد كه دو ساق پايش جراحت داشت و دو چشمش ضعيف
أشهل(1)أصهب(2)فهو لأبيه فيقال إنّها جاءت به على الأمر السّيّئ فهذه لا تحلّ لزوجها و إن جاءت بولد لا يرثه أبوه و ميراثه لأمّه و إن لم يكن له أمّ فلأخواله و إن قذفه أحد جلد حدّ القاذف.
1115-41068-(4) العوالى 411/3: روى فى الحديث أنّ هلال بن أميّة قذف زوجته بشريك بن شحمآء فقال النّبىّ صلى الله عليه و آله البيّنة و إلّا حدّ فى ظهرك فقال يا رسول اللّه يجد أحدنا مع امرأته رجلاً يلتمس البيّنة فجعل رسول اللّه صلى الله عليه و آله يقول البيّنة و إلّا فحدّ فى ظهرك فقال و الّذى بعثك بالحقّ إنّنى لصادق و سينزل اللّه ما يبرئ ظهرى من الجلد فنزل قوله تعالى «وَ اَلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ» الآية.
1116-41069-(5) وفيه: و فى حديث آخر أنّ عويم العجلانىّ و قيل عويمر أتى النّبىّ صلى الله عليه و آله فقال يا رسول اللّه أ رأيت الرّجل يجد مع امرأته رجلاً أيقتله فيقتلونه أم كيف يصنع فقال رسول اللّه صلى الله عليه و آله قد أنزل اللّه فيك و فى صاحبتك فاذهب فأتِ فجاء بها فتلاعنا و الآية نزلت فى قصّة هلال.
1117-41070-(6) العوالى 418/3: روى عكرمة عن ابن عبّاس أنّ النّبىّ صلى الله عليه و آله لمّا لاعن بين هلال بن أميّة و زوجته قال إن أتت به على نعت كذا فلا أراه إلّا وقد كذب عليها و ان أتت به على نعت كذا فما أراه إلّا من شريك السّمحاء(3)قال فأتت به على النّعت المكروه فقال النّبىّ صلى الله عليه و آله لو لا الأيمان لكان لى و لها شأن.
1118-41071-(7) فقه الرضا عليه السلام 248: و اللّعان أن يقوم الرّجل مستقبل القبلة فيحلف أربع مرّات باللّه انّه لمن الصّادقين فيما رماها به ثمّ يقول له الإمام اتّق اللّه فانّ لعنة اللّه شديدة ثمّ يقول الرّجل لعنة اللّه عليه إن كان من الكاذبين فيما رماها به ثمّ تقوم المرأة مستقبلة القبلة فتحلف أربع مرّات باللّه انّه لمن الكاذبين فيما رماها به ثمّ يقول الإمام اتّقى اللّه فانّ غضب اللّه شديد ثمّ تقول المرأة انّ غضب اللّه عليها إن كان من الصّادقين فيما رماها به ثمّ بينهما فلا تحلّ له أبداً.
بود و مويش به شدّت فر داشت پس فرزند براى همان كار زشت است (زنا) ولى اگر فرزندى آورد كه سياهى چشمش آميخته به آبى بود و مويش به سرخى مى زد او فرزند پدرش مى باشد و گفته مى شود زن آن فرزند را پس از زنا آورده است و اين زن براى شوهرش حلال نمى شود و اگر فرزند بياورد پدرش از او ارث نمى برد و ارثش براى مادرش است و اگر مادر نداشت براى دايى هايش و اگر كسى او را زنا زادگى كند بايد حدّ قذف بخورد.»
1115-41068-(4) هلال بن اميه همسرش را قذف با شريك بن شحماء كرد پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «دو شاهد بياور و گرنه پشتت تازيانه مى خورد. او گفت: اى رسول خدا! فردى از ما مردى را با همسرش مى يابد آيا بايد به دنبال دو شاهد بگردد؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله پيوسته مى فرمود: دو شاهد و گرنه بايد بر پشتت حدّ زد او گفت: سوگند به آن كس كه تو را به حق برانگيخت من راستگو هستم و بزودى خداوند آيه اى فرو فرستد كه برائت پشتم را از تازيانه اعلام دارد و در اين هنگام بود كه فرموده خداوند متعال نازل گشت كه: «و كسانى كه زنان خود را (به زنا) متّهم مى كنند.»
1116-41069-(5) در حديث ديگرى است كه: «عويم عجلانى و گفته شد عويمر خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت:
اى رسول خدا! نظر شما چيست مردى، مردى را با همسرش مى بيند آيا او را بكشد و آنان او را نيز مى كشند بايد چه كند؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند در مورد تو و همسرت آيه نازل كرده برو و همسرت را بياور او همسرش را آورد و هر دو لعان كردند و آيۀ لعان در جريان هلال نازل شده بود.»
1117-41070-(6) ابن عباس گويد: «چون پيامبر صلى الله عليه و آله بين هلال بن اميّه و همسرش لعان را اجراء كرد فرمود: اگر همسرش فرزندش را با اين اوصاف بزايد قطعاً هلال بن اميّه بر او دروغ بسته است ولى اگر فرزندش را با اين اوصاف بياورد اين فرزند قطعاً از شريك سمحاء (كسى كه متهم به زناى با همسر هلال بن اميّه بود) است.
ابن عباس گويد: آن زن فرزندى با همان اوصاف بد (كه نشان دهندۀ زنا بود) آورد.
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اگر ايمان نبود برنامه اى براى آن زن داشتم.»
1118-41071-(7) فقه الرضا عليه السلام: «لعان اين است كه مرد رو به قبله بايستد و چهار بار به خدا سوگند بخورد كه در اتّهامى كه به زن مى زند از راستگويان است سپس امام به او بگويد از خدا بترس چون لعنت خدا سخت است آنگاه مرد بگويد لعنت خدا بر او باد اگر در اتّهامش به زن از دروغگويان باشد.
پس از آن زن رو به قبله مى ايستد و چهار بار به خدا سوگند مى خورد كه مرد در اتّهامى كه به او زده از دروغگويان است سپس امام مى گويد از خدا بترس چون غضب خدا سخت است آنگاه زن مى گويد: غضب خدا بر وى باد اگر مرد در اتّهامش به او از راستگويان باشد پس از آن امام اين دو را از هم جدا مى سازد و زن براى هميشه براى مرد حرام مى شود.»
1119-41072-(8) كافى 165/6: (علىّ عن أبيه - معلّق) عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر قال: سألت أبا الحسن الرّضا عليه السلام قلت له أصلحك اللّه كيف الملاعنة قال (فقال - كا) يعقد الإمام و يجعل ظهره إلى القبلة و يجعل الرّجل عن يمينه و المرأة (والصّبىّ - فقيه) عن يساره تهذيب 191/8: محمّد بن علىّ بن محبوب عن الخشّاب عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن أبى الحسن عليه السلام قال قلت أصلحك اللّه (و ذكر مثله) فقيه 346/3: سأل البزنطىّ أبا الحسن الرّضا عليه السلام فقال له أصلحك اللّه (و ذكر مثله).
1120-41073-(9) فقيه 347/3: و فى خبر آخر ثمّ يقوم الرّجل فيحلف أربع مرّات باللّه انّه لمن الصّادقين فيما رماها به ثمّ يقول الإمام له اتّق اللّه فانّ لعنة اللّه شديدة ثمّ يقول الرّجل لعنة اللّه عليه إن كان من الكاذبين فيما رماها به ثمّ تقوم المرأة فتحلف أربع مرّات باللّه انّه لمن الكاذبين فيما رماها به ثمّ يقول لها الإمام اتّقى اللّه فانّ غضب اللّه شديد ثمّ تقول المرأة غضب اللّه عليها إن كان من الصّادقين فيما رماها به فان نكلت(1)رُجمت و يكون الرّجم من و رائها و لا ترجم من وجهها لأنّ الضّرب و الرّجم لايصيبان الوجه يضربان على الجسد على الأعضاء كلّها و يتّقىٰ الوجه و الفرج و اذا كانت المرأة حبلى لم ترجم و اذا لم تنكل دُرئ(2)عنها الحدّ و هو الرّجم ثمّ يفرّق بينهما و لا تحلّ له أبداً فان دعا أحد ولدها ابن زانية جلد الحدّ فان ادّعى الرّجل الولد بعد الملاعنة نسب إليه ولده و لم ترجع إليه امرأته فان مات الأب ورثه الابن و إن مات الابن لم يرثه الأب و يكون ميراثه لأُمّه فان لم يكن له أمّ فميراثه لأخواله و لا يرثه أحد من قِبَل الأب و إذا قذف الرّجل امرأته و هى خرسآء فرّق بينهما و العبد اذا قذف امرأته تلاعنا كما يتلاعن الحرّان و يكون اللّعان بين الحرّ و الحرّة و بين المملوك و الحرّة و بين الحرّ و المملوكة و بين العبد و الأمة و بين المسلم و اليهوديّة و النّصرانيّة.
1121-41074-(10) كافى 165/6: محمّد بن يحيى عن العمركىّ بن علىّ عن علىّ بن جعفر تهذيب 191/8: محمّد بن علىّ بن محبوب عن بنان بن محمّد عن موسى بن القاسم عن علىّ بن جعفر عن أخيه أبى الحسن(3)عليه السلام قال: سألته عن رجل لاعن امرأته فحلف أربع شهادات باللّه
1119-41072-(8) احمد بن محمّد بن ابى نصر گويد: «از حضرت رضا عليه السلام پرسيدم و به حضرت گفتم: خداوند امورتان را سامان بخشد! لعان چگونه است؟ حضرت فرمود: امام پشت به قبله مى نشيند و مرد را در سمت راستش و زن را در سمت چپش قرار مى دهد.»
1120-41073-(9) در روايت ديگرى آمده: «سپس مرد مى ايستد و چهار بار به خدا سوگند ياد مى كند كه در اتّهامى كه به زن مى زند از راستگويان است پس از آن امام به او مى گويد: از خدا بترس چون لعنت خدا سخت است سپس مرد مى گويد لعنت خدا بر او باد اگر در اتهامش به زن از دروغگويان باشد آنگاه زن مى ايستد و چهار بار به خدا سوگند مى خورد كه مرد در اتّهامى كه به او زده از دروغگويان است سپس امام به زن مى گويد: از خدا بترس چرا كه غضب خدا سخت است آنگاه زن مى گويد كه غضب خدا بر وى باد اگر مرد در اتّهامى كه به او مى زند از راستگويان باشد.
پس اگر زن از خوردن سوگند امتناع كرد سنگسار مى شود و از پشت سر سنگسار مى شود و از سمت چهره اش سنگسار نمى شود چون زدن با تازيانه و سنگسار كردن به صورت نبايد بخورد، تازيانه و سنگ بايد به تن و اعضاى بدن بخورد و صورت و آلت محفوظ باشد واگر زن آبستن باشد سنگسار نمى شود ولى اگر زن از خوردن سوگند اباء نكرد و سوگند خورد حدّ، كه همان سنگسار شدن است از او دور مى گردد و سپس مرد و زن از هم جدا مى شوند و زن براى هميشه بر مرد حرام مى گردد.
و اگر كسى فرزند اين زن را زنازاده بخواند حدّ مى خورد و اگر مرد پس از لعان ادّعا كرد كه فرزند، فرزند اوست فرزندش به او منسوب مى شود ولى زن به او باز نمى گردد و اگر مرد مُرد پسر از او ارث مى برد و اگر پسر مُرد پدر از او ارث نمى برد و ارثش براى مادرش مى باشد و اگر مادر ندارد ارث او براى دايى ها و خاله هايش مى باشد و احدى از طرف پدر از او ارث نمى برد واگر مرد همسرش را قذف كرد در حالى كه همسرش لال است اين دو از هم جدا مى شوند.
و برده اگر همسرش را قذف كند بايد هر دو لعان كنند آنگونه كه زن و مرد آزاد لعان مى كردند و لعان بين مرد آزاد و زن آزاد و بين برده و زن آزاد و بين مرد آزاد و برده و بين برده و كنيز و بين مرد مسلمان و زن يهودى و مسيحى خواهد بود.»
1121-41074-(10) على بن جعفر گويد: «از برادرم موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه با همسرش لعان كرده و چهار شهادت با سوگند به خدا داده است ولى از سوگند و شهادت پنجم امتناع كرده، پرسيدم حضرت فرمود: اگر در مرحلۀ چهارم امتناع كند آن زن همسر وى محسوب مى شود و بايد مرد حد بخورد ولى اگر زن از خوردن سوگند و دادن شهادت در زمانى كه بايد سوگند بخورد امتناع ورزد مشابه همين حدّ بر او ثابت است.
ثمّ نكل فى(1)الخامسة قال ان نَكَل فى(2)الخامسة فهى امرأته و جلد(3)و ان نكلت المرأة عن ذلك اذا كانت اليمين عليها فعليها مثل ذلك - كافى قال و سألته عن الملاعنة قائماً يلاعن او قاعداً قال الملاعنة و ما أشبهها من قيام قال و سألته عن رجل طلّق امرأته قبل أن يدخل بها فادّعت أنّها حامل (ما حالها - قرب الاسناد) قال إن اقامت البيّنة على أنّه أرخىٰ(4)ستراً ثمّ أنكر الولد لاعنها ثمّ بانت منه و عليه المهر كملاً(5)وسائل 412/22: و رواه علىّ بن جعفر فى كتابه قرب الاسناد 254: عبداللّه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن رجل طلّق امرأته قبل ان يدخل بها (و ذكر مثله) قرب الاسناد 256: بهذا الاسناد قال: سألته عن رجل لاعن امرأته (و ذكر نحو ما فى كا إلى قوله من قيام).
1122-41075-(11) الدعائم 281/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال إذا قذف الرّجل امرأته فان هو رجع جلد الحدّ ثمانين و ردّت عليه امرأته و إن أقام على القذف لاعنها و الملاعنة أن يشهد بين يدى الإمام أربع شهادات باللّه انّه لمن الصّادقين و يقول أشهد باللّه أنّى رأيت رجلاً مكان مجلسى منها أو يقول أشهد باللّه انّ هذا الولد ليس منّى يقول ذلك أربع مرّات و يقول فى كلّ مرّة و انّى فى كلّ ما قلته لمن الصّادقين و الخامسة انّ لعنة اللّه عليه إن كان من الكاذبين يقول إن كنت من الكاذبين فى قولى هذا فعلىّ لعنة اللّه ثمّ تشهد هى كذلك أربع شهادات باللّه انّه لمن الكادبين فيما قذفها به و الخامسة انّ غضب اللّه عليها إن كان من الصّادقين و يؤمّن الإمام بعد فراغ كلّ واحد منهما من القول قال و السّنّة أن يجلس الإمام للمتلاعنين و يقيمهما بين يديه كلّ واحد منهما مستقبل القبلة.
1123-41076-(12) كافى 165/6: علىّ عن أبيه عن ابن أبى نصر عن جميل عن محمّد بن مسلم قال:
سألت أبا جعفر عليه السلام عن الملاعن و الملاعنة كيف يصنعان قال يجلس الإمام مستدبر القبلة فيقيمهما بين يديه مستقبل القبلة بحذائه و يبدء بالرّجل ثمّ المرأة و الّتى يجب عليها الرّجم ترجم من ورائها و لا يرجم من وجهها لأنّ الضّرب و الرّجم لا يصيبان الوجه يضربان على الجسد على الأعضاء كلّها.
على بن جعفر گويد: و از حضرت دربارۀ لعان پرسيدم كه آيا ايستاده لعان مى كند يا نشسته؟ حضرت فرمود: لعان و مشابه آن ايستاده انجام مى شود.
على بن جعفر گويد: باز از حضرت پرسيدم: دربارۀ مردى كه همسرش را پيش از مباشرت جنسى با وى طلاق داده است و زن مدّعى است كه حامله است حضرت فرمود: اگر زن دو شاهد اقامه كند كه مرد پرده افكنده و پس از آن فرزند را انكار مى كند در اين صورت مرد بايد با زن لعان كند و پس از لعان، زن از مرد جدا مى شود و مرد بايد مهر را به طور كامل بپردازد.»
1122-41075-(11) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را متّهم سازد پس اگر از اتّهامش بازگردد هشتاد تازيانه حدّ مى خورد و همسرش به او بازگردانده مى شود ولى اگر بر اتّهام زدنش بماند با زن لعان مى كند و لعان اين است كه مرد پيشگاه امام، چهار بار گواهى همراه با سوگند به خدا بدهد كه از راستگويان است و مى گويد: شهادت مى دهم همراه با سوگند به خدا كه من مردى را ديدم كه با زنم آن گونه كه من مى نشينم نشسته بود يا بگويد: شهادت مى دهم همراه سوگند به خدا كه اين فرزند از من نيست اين را چهار بار بگويد و در هر بار بگويد و من در هر آنچه گفتم از راستگويانم و در مرحلۀ پنجم بگويد كه لعنت خدا بر وى باد اگر از دروغگويان باشد بگويد: اگر در اين گفته ام از دروغگويان باشم لعنت خدا بر من باد پس از آن زن چهار گواهى مانند مرد همراه با سوگند به خدا بدهد كه مرد در اتّهامى كه به او زده از دروغگويان است و در بار پنجم بگويد: غضب خدا بر وى باد اگر مرد از راستگويان باشد و امام هم پس از فراغت هر كدام از زن و مرد از گفتار امين بگويد. حضرت فرمود: و سنّت اين است كه امام براى زن و مرد لعان گر بنشيند و اين دو را در پيش روى خويش ايستاده نگه دارد به گونه اى كه هر كدام آنها رو به قبله باشند.»
1123-41076-(12) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ زن و مرد لعان كننده پرسيدم كه چگونه عمل مى كنند؟ حضرت فرمود: امام پشت به قبله مى نشيند و اين دو را در برابر خود رو به قبله ايستاده نگه مى دارد و اوّل از مرد شروع مى كند و سپس زن و زنى كه سنگسار بر او واجب مى شود از پشت سنگسار مى شود و از سوى چهره اش سنگسار نمى شود چون تازيانه زدن و سنگسار كردن به چهره نبايد بخورد به تن زده مى شود و بر همۀ اعضاى بدن مى خورد.»
1124-41077-(13) نوادر أحمد بن محمّد 144: ابن مسكان عن أبى بصير قال: سألت الصّادق عليه السلام عن قول اللّه تعالى «وَ اَلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ» قال هو الرّجل يقذف امرأته فاذا أقرّ أنّه كذب عليها جلد الحدّ ثمانين و ردّت إليه امرأته و إن أبى إلّا أن يقض(1)لاعنها فيبدء هو فليشهد عليها بما قال لها أربع شهادات باللّه انّه لمن الصّادقين و فى الخامسة يلعن نفسه و يلعنه الإمام ان كان من الكاذبين فاذا أرادت أن تدرء عنها العذاب و العذاب الرّجم شهدت أربع شهادات باللّه انّه لمن الكاذبين و الخامسة يقولها الإمام(2)انّ غَضَبَ اللّه عليها إن كان من الصّادقين فان لم تفعل رجمت فان فعلت ردّت عنها الرّجم و فرّق بينهما و لم تحلّ له إلى يوم القيامة و من قذف و لدها منه فعليه الحدّ (ولا يرث من الولد - ك) و يرثه أخواله و يرث أمّه و ترثه (و - ظ) ان كذّب نفسه بعد اللّعان ردّ عليه الولد و لم تردّ المرأة.
1125-41078-(14) تهذيب 184/8: استبصار 370/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 162/6 - 121/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن المثنّىٰ (الحنّاط - كا ج 7) عن زرارة قال سئل أبو عبداللّه عليه السلام عن قول اللّه عزّ و جلّ «وَ اَلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ» قال هو القاذف الّذى يقذف امرأته فاذا قذفها ثمّ أقرّ أنّه(3)كذب عليها جلد الحدّ و ردّت إليه امرأته و إن أبى إلّا أن يمضى فيشهد(4)عليها أربع شهادات باللّه انّه لمن الصّادقين و الخامسة(5)يلعن(6)فيها نفسه ان كان من الكاذبين فان(7)أرادت أن تدفع(8)عن نفسها العذاب العذاب هو الرّجم شهدت(9)أربع شهادات باللّه انّه لمن الكاذبين و الخامسة انّ غضب اللّه عليها إن كان من الصّادقين فان لم تفعل رجمت و إن فعلت درأت عن نفسه الحدّ ثمّ لا تحلّ له إلى يوم القيامة - كا ج 6 يب صا: قلت أ رأيت إن فرّق بينهما و لها ولد فمات قال(10)ترثه أمّه و إن ماتت أمّه و رثه أخواله و من قال: إنّه ولد زنىً(11)جلد الحدّ قلت يردّ إليه الولد إذا أقرّ به قال لا و لا كرامة و لا يرث (الأب - صا) الابن و يرثه الابن.
1124-41077-(13) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند متعال: «و كسانى كه زنان خود را (به زنا) متّهم مى كنند و گواهانى جز خودشان ندارند هر يك از آنها بايد چهار مرتبه به نام خدا شهادت دهد.» پرسيدم حضرت فرمود: اين همان مرد است كه همسرش را متّهم مى كند پس زمانى كه مرد اقرار كرد كه به زن دروغ بسته است هشتاد تازيانه حدّ مى خورد و همسرش به او باز مى گردد و اگر امتناع كرد مگر اينكه بگذرد در اين صورت زن را لعان مى كند پس مرد آغاز مى كند و عليه زن به آنچه بر زن گفته چهار شهادت همراه با سوگند به خدا مى دهد كه از راستگويان است و در شهادت پنجم خودش را لعن مى كند و امام نيز او را لعن مى كند اگر از دروغگويان باشد و زن اگر بخواهد عذاب را كه همان سنگسار شدن است از خود دور سازد چهار شهادت همراه با سوگند به خدا مى دهد كه مرد از دروغگويان است و شهادت پنجم را امام مى گويد كه غضب خدا بر زن باشد اگر مرد از راستگويان باشد و اگر زن چنين نكرد سنگسار مى شود و اگر چنين كرد (شهادت داد) سنگسار شدن از او برداشته مى شود و زن و مرد از هم جدا مى شوند و زن براى مرد تا روز قيامت حرام مى گردد و هر مردى كه فرزند زن را از خود متّهم سازد حدّ بر او ثابت است و از فرزند ارث نمى برد و دايى هايش از فرزند ارث مى برند و مادرش از او ارث مى برد و اگر مرد پس از لعان خودش را تكذيب كرد فرزند به او بازگردانده مى شود ولى زن به او بازگردانده نمى شود.»
1125-41078-(14) زراره گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «و كسانى كه زنان خود را (به زنا) متّهم مى كنند و گواهانى جز خودشان ندارند.» سوال شد حضرت فرمود: اين همان قذف كننده است كه همسرش را متّهم مى سازد و چون او را متّهم سازد و سپس اعتراف كند كه به زن دروغ بسته است حدّ مى خورد و همسرش به او بازگردانده مى شود ولى اگر امتناع كند مگر از اينكه ادامه دهد و عليه زن چهار شهادت همراه با سوگند به خدا بدهد كه از راستگويان است و در دفعه پنجم خودش را لعن كند اگر از دروغگويان باشد پس اگر خواست كه از خودش عذاب را كه همان سنگسار شدن است بردارد چهار بار بايد همراه با سوگند به خدا شهادت دهد كه مرد از دروغگويان است و دفعه پنجم اينكه غضب خدا بر او باشد اگر مرد از راستگويان باشد پس اگر چنين شهادتى را نداد سنگسار مى شود و اگر شهادت داد حدّ را از خويش دور ساخته است و پس از آن براى مرد تا قيامت حلال نمى شود.
گفتم: نظر شما چيست اگر اين دو از هم جدا شدند و زن از مرد فرزندى دارد؟ حضرت فرمود:
مادرش از فرزند ارث مى برد و اگر مادر فرزند مُرد دايى ها و خاله هايش از او ارث مى برند و هر كس كه بگويد اين فرزند زنا زاده است حدّ مى خورد.
گفتم: اگر فرزند را بپذيرد فرزند به او بازگردانده مى شود؟ حضرت فرمود: نه و ارزشمند نيست و از پسر ارث نمى برد و پسر هم از او ارث نمى برد.»
1126-41079-(15) تهذيب 187/8: محمّد بن الحسن الصّفّار عن أحمد بن محمّد ابن عيسى عن ابن سنان عن العلا عن الفضيل قال: سألته عن رجل افترى على امرأته قال يلاعنها و إن أبىٰ أن يلاعنها جلد الحدّ و ردّت إليه امرأته و إن لاعنها فرّق بينهما و لا تحلّ له إلى يوم القيامة و الملاعنة أن يشهد عليها أربع شهادات باللّه انّى رأيتكِ تزنين و الخامسة يلعن نفسه إن كان من الكاذبين فان أقرّت رجمت و إن أرادت أن تدرء عن نفسها العذاب شهدت أربع باللّه انّه لمن الكاذبين و الخامسة آنّ غضب اللّه عليها إن كان من الصّادقين فان كان انتفى من ولدها ألحق بأخواله يرثونه و لا يرثهم إلّا أن يرث أمّه فان سمّاه أحد ولد زنا جلد الّذى يسمّيه الحدّ.
وتقدّم
فى رواية إبراهيم (1) من باب (1) ما ورد فى الكتاب و السّنّة من تحريم نكاح الامّهات من ابواب ما يحرم بالنّسب و الرّضاع ج 25 قوله عليه السلام و امّا الّتى (حرّمه رسول اللّه صلى الله عليه و آله) فى السّنّة تزويج الملاعنة بعد اللّعان.
وفى رواية اديم (1) من باب (7) حكم من تزوّج المرأة فى عدّتها من ابواب ما يحرم بالتّزويج ج 25 قوله عليه السلام و ان ترافعا إلى السّلطان تلاعنا و فرّق بينهما و لم تحلّ له أبداً.
وفى رواية أبى بصير (21) من باب (37) انّ الحرّة اذا طلّقت ثلاثاً حرمت على زوجها من ابواب الطلاق ج 27 قوله عليه السلام و الملاعنة لا تحلّ له ابداً.
ويأتى فى احاديث الابواب الآتية المربوطة باللّعان ما يدلّ على ذلك فراجع.
1127-41080-(1)تهذيب 192/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 162/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن تهذيب 186/8: استبصار 371/3: فقيه 346/3:
(أحمد بن محمّد - يب 186 - صا فقيه) ابن أبى نصر (البزنطىّ - يب 186 صا فقيه) عن عبدالكريم (بن عمرو - يب 186 صا فقيه) عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يقع اللّعان حتّى يدخل الرّجل بامرأته(1) - يب 186 صا فقيه - و لا يكون اللّعان إلّا بنفى الولد
1) . بأهله - كا يب 192.
1126-41079-(15) فضيل گويد: «از امام معصوم عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش افترا بسته است پرسيدم حضرت فرمود: با زن لعان مى كند و اگر از لعان امتناع ورزند حدّ مى خورد و همسرش به او بازگردانده مى شود و اگر با او لعان كند از هم جدا مى شوند و زن تا قيامت بر او حرام خواهد بود.
و لعان اين است كه مرد عليه همسرش چهار شهادت همراه با سوگند به خدا بدهد كه من ديدم تو زنا مى دهى و در شهادت پنجم خودش را لعن كند اگر از دروغگويان باشد.
پس اگر زن اقرار به زنا كرد سنگسار مى شود و اگر خواست عذاب حدّ را از خود دور سازد بايد چهار شهادت همراه با سوگند به خدا بدهد كه او از دروغگويان است و شهادت پنجم اينكه غضب خدا بر او باشد اگر مرد از راستگويان باشد.
و اگر مرد فرزندش را از خودش نفى كرد فرزند ملحق به دايى ها و خاله هايش مى شود و آنان از او ارث مى برند و او از آنان ارث نمى برد مگر اينكه از مادرش ارث مى برد و اگر فردى اين فرزند را ولد الزنا ناميد كسى كه او را ناميده حدّ مى خورد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب يكم از باب هاى محرّمات به نسب و رضاع فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «امّا زنى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در سنّت خويش آن را حرام ساخته است ازواج كردن با زنى كه لعان شده پس از لعان است.»
و در روايت يكم از باب هفتم از باب هاى محرّمات با ازدواج فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زنى كه لعان شده اگر شوهرش با او لعان كرده براى شوهر هرگز حلال نمى شود.»
و در روايت بيست و يكم از باب سى و هفتم از باب هاى طلاق فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زن لعان شده براى شوهرش حرام ابد مى شود.»
مى آيد:
در روايات باب هاى بعدى مرتبط با لعان روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند، مراجعه كنيد.
باب 2 لعان پس از مباشرت جنسى
1127-41080-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «لعان محقّق نمى شود تا آن كه مرد با همسرش مباشرت جنسى كند.»
الدعائم 283/2: عن جعفر ابن محمّد عليهما السلام أنّه قال لا يقع اللّعان بين الزّوجين حتّى يدخل الرّجل بامرأته.
1128-41081-(2) كافى 162/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ عن أبان عن محمّد بن مسلم عن أبى جعفر عليه السلام قال لا تكون الملاعنة و لا الايلاء إلّا بعد الدّخول.
1129-41082-(3) الدعائم 284/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه سئل عن رجل طلّق امرأته قبل أن يدخل بها فادّعت أنّها حاملة منه قال إن أقامت البيّنة أنّه أرخىٰ عليها ستراً ثمّ أنكر الولد لا عنها و بانت منه و عليه المهر كاملاً و كذلك اللّعان كلّه لايسقط عن الزّوج شيئاً من المهر إذا تمّ و افترقا أو لم يتمّ و بقيا على حالهما.
1130-41083-(4) كافى 211/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن بعض أصحابه قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام الرّجل يقذف امرأته قبل أن يدخل بها قال يضرب الحدّ و يخلّى بينه و بينها.
1131-41084-(5) الدعائم 283/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال إذا افترى الرّجل على امرأته فقال يا زانية فليس بينهما لعان حتّى يدّعى الرؤية أو ينتفى من الحمل أو الولد فإن قال لم أجدك عذراء فليس فيه لعان و إن قذفها قبل أن يدخل بها لم يلاعنها و يضرب الحدّ.
1132-41085-(6) تهذيب 196/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 211/7: علىّ بن إبراهيم عن محمّد بن عيسى بن عبيد عن تهذيب 76/10: يونس (بن عبدالرّحمن - يب 76) عن محمّد بن مضارب كافى 213/7: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الوشّاء عن أبان عن ابن مضارب عن أبى عبداللّه عليه السلام قال من قذف امرأته قبل أن يدخل بها جلد(1)الحدّ و هى امرأته.
1133-41086-(7) تهذيب 197/8: محمّد بن الحسن الصّفّار عن محمّد بن الحسين و موسى بن عمر عن جعفر بن بشير عن أبان عن محمّد بن مضارب قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام ما تقول فى رجل لاعن امرأته قبل أن يدخل بها قال لا يكون ملاعناً حتّى يدخل بها يضرب حدّاً و هى امرأته و يكون قاذفاً.
1) . ضرب - كا 213.
1128-41081-(2) امام باقر عليه السلام فرمود: «لعان و ايلاء تحقّق نمى يابد مگر پس از مباشرت جنسى با همسر.»
1129-41082-(3) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را پيش از مباشرت جنسى با وى طلاق دهد و همسرش ادعا كند كه از وى حامله است، روايت است كه فرمود: «اگر زن دو شاهد اقامه كند كه مرد بر او پرده افكنده (و با وى خلوت كرده است) سپس فرزند را انكار كرده مرد بايد با زن لعان كند و زن از مرد جدا شود و مرد بايد مهر را كامل بپردازد و همين گونه است لعان همه انواعش چيزى از مهر را از مرد ساقط نمى كند اگر لعان تحقّق يابد و زن و مرد از هم جدا شوند يا لعان تحقّق نيابد و اين دو بر حالت خويش بمانند (يعنى زن و شوهر باشند)»
1130-41083-(4) راوى گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مردى همسرش را پيش از مباشرت جنسى با وى متهم مى سازد حضرت فرمود: حدّ مى خورد و از هم جدا مى شوند.»
1131-41084-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد به همسرش افترا بندد و بگويد اى زنا كار، بين اين دو لعان ثابت نمى شود تا آن كه ادّعاى رؤيت كند يا جنين در شكم زن و يا فرزند (به دنيا آمده) را از خود نفى كند پس اگر مرد بگويد من تو را باكره نيافتم در آن لعان نيست و باز اگر زن را پيش از مباشرت جنسى با وى متّهم سازد زن را لعان نمى كند و حدّ مى خورد.»
1132-41085-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «هر كس همسرش را پيش از مباشرت جنسى با وى متّهم سازد حدّ تازيانه مى خورد و آن زن همسر او محسوب مى شود.»
1133-41086-(7) محمّد بن مضارب گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: دربارۀ مردى كه با همسرش پيش از مباشرت جنسى با وى لعان كند چه مى گوييد؟ حضرت فرمود: اين مرد تا مباشرت جنسى نكرده باشد لعان كننده نمى شود حدّ مى خورد و آن زن همسر وى محسوب مى شود و اين مرد قذف كننده (متّهم كننده) محسوب مى گردد.»
1134-41087-(8) تهذيب 78/10: الحسين بن سعيد عن النّضر عن عاصم عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل تزوّج امرأة غائبة لم يرها فقذفها قال يجلد.
وتقدّم
فى رواية علىّ بن جعفر (10) من الباب المتقدّم قوله رجل طلّق امرأته قبل أن يدخل بها فادّعت أنّها حامل قال إن أقامت البيّنة على انّه أرخىٰ ستراً ثمّ أنكر الولد لاعنها ثمّ بانت منه و عليه المهر كملاً. ويأتى فى الباب التّالى ما يناسب ذلك فراجع.
1135-41088-(1) تهذيب 185/8: استبصار 371/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 166/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن حديد عن جميل بن درّاج عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال لا يكون اللّعان إلّا بنفى ولد و قال إذا قذف الرّجل امرأته لاعنها.
1136-41089-(2) كافى 212/7: علىّ بن إبراهيم عن محمّد بن عيسى عن يونس عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام أنّه قال فى الرّجل يقذف امرأته يجلد ثمّ يخلىّ بينهما و لا يلاعنها حتّى يقول إنّه قد رأى من يفجر بها بين رجليها.
1137-41090-(3) تهذيب 186/8: استبصار 372/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 167/6: الحسين بن محمّد عن معلّى بن محمّد عن الحسن بن علىّ (الوشّاء - كا) عن أبان عن رجل عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يكون اللّعان حتّى يزعم أنّه قد عاين.
1138-41091-(4) نوادر أحمد بن محمّد 145: سماعة و أبو بصير قالا قال الصّادق عليه السلام لا يحدّ الزّانى حتّى يشهد عليه أربعة شهود على الجماع و الإيلاج و الإخراج كالميل فى المُكحُلة و لا يكون لعان حتّى يزعم أنّه عاين.
1139-41092-(5) تهذيب 186/8 و 193: استبصار 372/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 166/6 - 212/7: تهذيب 76/10: علىّ (بن إبراهيم - كا صا يب 186 و 76) عن أبيه عن حمّاد عن حريز عن محمّد بن مسلم قال: سألته عن الرّجل يفترى على امرأته قال يجلد ثمّ يخلّى بينهما و لا يلاعنها حتّى يقول أشهد أنّى رأيتكِ تفعلين كذا و كذا.
1134-41087-(8) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه با زنى كه در جاى ديگر است نديده ازدواج مى كند و او را متّهم مى سازد، پرسيدم حضرت فرمود: تازيانه مى خورد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت دهم از باب پيشين اين گفته كه: «مردى همسرش را پيش از مباشرت جنسى با وى طلاق داده است و همسرش مدّعى شده كه حامله است حضرت فرمود: اگر همسرش دو شاهد عادل اقامه سازد كه مرد پرده انداخته (و با زن خلوت كرده است) سپس مرد فرزند را انكار كرده در اين صورت مرد با زن بايد لعان كند و سپس زن از او جدا گردد و بر مرد مهر كامل است.»
مى آيد:
در باب بعدى مناسب اين مفاد، مراجعه كنيد.
باب 3 نفى ولد يا رؤيت زناى زوجه، متعلق لعان
1135-41088-(1) امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام فرمودند: «لعان تحقّق نمى يابد جز با نفى فرزند و حضرت افزود: هنگامى كه مرد همسرش را متّهم سازد بايد او را لعان كند.»
1136-41089-(2) امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را متّهم مى سازد فرمود: «آن مرد تازيانه مى خورد و سپس آزاد مى شود و نمى تواند زن را لعان كند تا آن كه بگويد خودش كسى را كه با زن در ميان دو پاى وى زنا مى كرده ديده است.»
1137-41090-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «لعان تحقّق نمى يابد تا آن كه مرد بگويد كه به چشم ديده است.»
1138-41091-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «زناكار حدّ نمى خورد تا آنكه چهار شاهد عليه او بر مباشرت جنسى، فرو كردن و بيرون آمدن به سان فرو كردن ميل سرمه در سرمه دان شهادت دهند و لعان تحقّق نمى يابد تا آن كه مرد بگويد كه به چشم ديده است.»
1139-41092-(5) محمّد بن مسلم گويد: «از امام معصوم عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش افترا مى زند پرسيدم حضرت فرمود: تازيانه مى خورد سپس هر دو آزاد مى شوند و مرد با زن لعان نمى كند تا آن كه بگويد:
من گواهى مى دهم كه ديدم تو چنين و چنان مى كنى.»
1140-41093-(6) تهذيب 192/8: محمّد بن علىّ بن محبوب عن فقيه 348/3: (الحسن بن علىّ - فقيه) الكوفىّ عن الحسن(1)بن يوسف(2)عن محمّد بن سليمان عن أبى جعفر الثّانى عليه السلام قال قلت له جعلت فداك كيف صار الرّجل اذا قذف امرأته كانت شهادته أربع شهادات باللّه و اذا قذفها غيره أب أو أخ أو ولد أو قريب(3)جلد الحدّ أو يقيم البيّنة على ما قال، فقال: قد سئل جعفر (بن محمّد - فقيه) عليه السلام عن ذلك فقال إنّ الزّوج اذا قذف امرأته فقال رأيتُ ذلك بعينى كانت شهادته أربع شهادات باللّه و اذا قال إنّه لم يره قيل له أقم البيّنة على ما قلت(4)و إلّا كان بمنزلة غيره و ذلك انّ اللّه تعالى جعل للزّوج مدخلاً (يدخله - فقيه) لم يجعله لغيره (من - فقيه) والد و لا ولد (و - فقيه) يدخله باللّيل و النّهار فجاز(5)(له - يب) أن يقول رأيت و لو قال غيره رأيت قيل له و ما أدخلك المدخل الّذى ترى هذا فيه و حدك، أنت متّهم فلابدّ من أن يقام عليك الحدّ الّذى أوجبه اللّه عليك.
1141-41094-(7) كافى 403/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن الحسين بن سيف عن محمّد بن سليمان عن أبى جعفر الثّانى عليه السلام قال قلت له كيف صار الزّوج اذا قذف امرأته كانت شهادته أربع شهادات باللّه و كيف لا يجوز ذلك لغيره و صار اذا قذفها غير الزّوج جلد الحدّ و لو كان ولداً أو أخاً فقال قد سئل [أبو] جعفر عليه السلام عن هذا فقال ألا ترى أنّه إذا قذف الزّوج امرأته قيل له و كيف علمت أنّها فاعلة فان قال رأيت ذلك منها بعينى كانت شهادته أربع شهادات باللّه و ذلك أنّه قد يجوز للرّجل أن يدخل المدخل فى الخلوة الّتى لا تصلح لغيره أن يدخلها و لا يشهدها ولد و لا والد فى اللّيل و النّهار فلذلك صارت شهادته أربع شهادات باللّه اذا قال رأيت ذلك بعينى و اذا قال إنّى لم أعائن صار قاذفاً فى حدّ غيره و ضرب الحدّ إلّا أن يقيم عليها البيّنة و إن زعم غير الزّوج اذا قذف و ادّعى أنّه رآه بعينه قيل له و كيف رأيت ذلك و ما أدخلك ذلك المدخل الّذى رأيت فيه هذا و حدك، أنت متّهم فى دعواك و ان كنت صادقاً فأنت فى حدّ التّهمة فلابدّ من أدبك بالحدّ الّذى أوجبه اللّه عليك قال و انّما صارت شهادة الزّوج أربع شهادت باللّه لمكان الأربعة شهداء مكان كلّ شاهد يمين العلل 545: حدّثنا
1140-41093-(6) محمّد بن سليمان گويد: «به امام جواد عليه السلام گفتم: فدايت شوم! چگونه است كه مرد اگر همسرش را متهم سازد گواهى اش چهار گواهى همراه با سوگند است ولى اگر غير مرد آن زن را متهم سازد پدر يا مادر يا فرزند يا خويشاوند هر كدام از اينان حدّ مى خورد يا آن كه بر گفته اش دو شاهد عادل بياورد؟
حضرت فرمود: از امام صادق عليه السلام در اين باره سؤال شد حضرت فرمود: شوهر زمانى كه همسرش را متهم مى سازد و مى گويد من اين را با چشمم ديدم گواهى او چهار گواهى همراه با سوگند به خداست ولى اگر بگويد كه نديده به او گفته مى شود بر گفته ات دو شاهد عادل بياور و گرنه او هم به سان ديگران است (يعنى حدّ مى خورد) توضيح اين مطلب آن است كه خداوند متعال براى شوهر راه ورود گذاشته كه اين ورود را براى ديگران قرار نداده است چه پدر و چه فرزند و شوهر است كه در شب و روز وارد مى شود پس شوهر مى تواند بگويد كه من ديده ام ولى اگر ديگرى بگويد ديده ام به او گفته مى شود كه چه چيزى به تو اجازه داد كه وارد شوى و تنهايى اين را در ورودت ببينى تو متّهم هستى بنابراين بايد بر تو حدّى كه خدا آن را بر تو واجب ساخته، پياده شود.»
1141-41094-(7) محمّد بن سليمان گويد: «به امام جواد عليه السلام گفتم: چگونه است كه شوهر هنگامى كه همسرش را متهم مى سازد شهادت او چهار شهادت همراه با سوگند به خداست و چگونه اين براى غير او جايز نيست و اگر غير شوهر زن را متّهم سازد حدّ تازيانه مى خورد گر چه فرزندان و يا برادر وى باشد؟
حضرت فرمود: از امام باقر عليه السلام در اين باره سؤال شد و فرمود: آيا نمى بينى هنگامى كه شوهر همسرش را متّهم سازد به او گفته مى شود چگونه فهميدى كه زناكار است؟ اگر بگويد من اين را با چشمم از همسرم ديدم شهادت او چهار شهادت همراه با سوگند به خدا خواهد بود و اين براى آن است كه مرد مى تواند در خلوتى كه براى غير او ورود جايز نيست و حتّى فرزند و پدر هم نمى توانند در شب و روز بر او وارد شوند، شوهر وارد شود روى همين جهت شهادت مرد چهار شهادت همراه با سوگند خوردن به خداست البته اگر بگويد كه با چشمم ديده ام ولى اگر بگويد با چشم نديده ام باز به سان ديگران قذف كننده محسوب مى شود و حدّ مى خورد مگر اينكه دو شاهد عادل عليه زن اقامه كند ولى اگر غير شوهر به هنگامى كه قذف مى كند بگويد و ادعا كند كه با چشمش ديده است به او گفته مى شود تو چگونه ديدى و چه كسى تو را در آن جايگاه وارد كرد كه بتوانى تنهايى اين كار را ببينى تو در ادّعايت متّهم هستى و اگر راست هم بگويى باز در حدّ تهمت و اتّهام هستى بنابراين بايد با حدّى كه خداوند بر تو واجب ساخته تو را ادب كرد.
الحسين بن أحمد عن محمّد بن علىّ الكوفىّ عن محمّد بن أسلم الجبلىّ عن بعض أصحابه قال: سألت الرّضا عليه السلام فقلت كيف صار الزّوج (و ذكر نحوه إلّا أنّ فيه: قال سئل جعفر بن محمّد و أسقط قوله بالحدّ) المحاسن 302: البرقىّ عن أبيه و علىّ بن عيسى الأنصارى عن محمّد بن سليمان الدّيلمىّ عن أبى خالد الهيثم الفارسىّ قال سئل أبو الحسن الثّانى عليه السلام كيف صار الزّوج (و ذكر نحوه إلّا أنّ فيه: قال قد سئل جعفر بن محمّد).
1142-41095-(8) الدعائم 281/2: عن جعفربن محمّد عليهما السلام أنّه قال اللّعال أن يقول الرّجل لامرأته عند الوالى إنّى رأيت رجلاً مكان مجلسى منها أو ينتفى من ولدها فيقول ليس هذا منّى فاذا فعل ذلك تلاعنا عند الوالى.
1143-41096-(9) الدعائم 281/2: روينا عن جعفر بن محمّد عن أبى عن آبائه عليهم السلام أنّ عليّا عليه السلام قال فى قول اللّه عزّوجل: «وَ اَلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ اَلصّٰادِقِينَ» الآية قال و من قذف امرأته فلا لعان بينه و بينها حتّى يدّعى الرّؤية فيقول رأيت رجلاً بين رجليها يزنى بها.
1144-41097-(10) فقه الرضا عليه السلام 248: أمّا اللّعان فهو أن يرمى الرّجل امرأته بالفجور و ينكر ولدها.
1145-41098-(11) تهذيب 183/8: محمّد بن علىّ بن محبوب عن علىّ بن السّندىّ عن صفوان عن إسحاق بن عمّار عن سعيد الأعرج عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له الرّجل يتزوّج المرأة و ليست بمأمونة تدّعى الحمل قال ليصبر لقول رسول اللّه صلى الله عليه و آله الولد للفراش و للعاهر(1)الحجر.
1146-41099-(12) العوالى 418/3: روى أنّ رجلاً أتى النبىّ صلى الله عليه و آله فقال يا رسول اللّه إنّ امرأتى أتت بولد أسود فقال هل لك من إبل فقال نعم فقال ما ألوانها قال حُمر فقال هل فيها من أروق(2)فقال نعم فقال أنّى ذلك قال لعلّ أن يكون عرقاً نزع قال و كذلك لعلّ أن يكون عرقاً نزع.
حضرت افزود: و تنها شهادت شوهر چهار شهادت همراه با سوگند شد به دليل اينكه به جاى چهار شاهد است به اين شكل كه به جاى هر شاهد يك سوگند.»
1142-41095-(8) امام صادق عليه السلام فرمود: «لعان اين است كه مرد به همسرش نزد والى بگويد كه من ديدم مردى همان گونه كه من با اين زن مى نشينم نشسته است و يا فرزندان را از خود نفى كند و بگويد اين فرزند از من نيست چون چنين كند بايد نزد والى يكديگر را لعان كنند.»
1143-41096-(9) امير مؤمنان على عليه السلام دربارۀ فرموده خداوند عز و جل: «و كسانى كه زنان خود را (به زنا) متّهم مى كنند و گواهانى جز خودشان ندارند، هر يك از آنها بايد چهار مرتبه به نام خدا شهادت دهند كه از راستگويان است» تا پايان آيه... فرمود: «هر كس همسرش را متّهم كند لعان بين او و همسرش تحقّق نمى يابد تا آن كه ادّعاى رؤيت كند و بگويد كه ديدم مردى را ميان دو پاى زن كه با او زنا مى كرد.»
1144-41097-(10) فقه الرضا عليه السلام: «امّا لعان اين است كه مرد همسرش را به زنا متّهم سازد و فرزند زن را انكار كند.»
1145-41098-(11) سعيد اعرج گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: مرد با زنى ازدواج مى كند زن مورد اعتماد نيست ادعاى آبستنى مى كند حضرت فرمود: بايد مرد صبر كند چون رسول خدا فرمود: فرزند براى بستر (صاحب بستر) است و براى زناكار سنگ است.»
1146-41099-(12) روايت شده كه: «مردى نزد پيامبر آمد و گفت: اى رسول خدا! همسرم فرزندى سياه آورده است. حضرت فرمود: آيا شتر دارى؟ گفت: آرى. حضرت فرمود: رنگ آنها چگونه است؟ او گفت:
سرخند. حضرت فرمود: آيا در ميان آنها گندم گون وجود دارد؟ گفت: آرى. حضرت فرمود: چگونه مى شود؟ او گفت: شايد رگى كنده شده است؟ حضرت فرمود: همينطور (در مورد فرزند تو) شايد رگى كنده شده باشد.»
1147-41100-(13) الدعائم 461/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال اذا قذف الرّجل امرأته فرفعته ضرب الحدّ إلّا ان يدّعى الرّؤية أو ينتفى من الحمل فيلاعن فان قال لها يا زانية أنا زنيت بك جلد حدّ القاذف و لم يجب عليه حدّ الزّانى حتّى يقَّربِهِ أربع مرّات أو تقوم عليه فيه البيّنة.
وتقدّم
فى رواية أبى بصير (1) من الباب المتقدّم قوله عليه السلام و لا يكون اللّعان إلّا بنفى الولد.
وفى رواية الدعائم (5) قوله عليه السلام فليس بينهما لعان حتّى يدّعى الرّؤية او ينتفى من الحمل أو الولد.
ويأتى فى الباب التّالى ما يناسب ذلك.
وفى رواية الحلبى (3) من باب (12) انّ من نكل قبل تمام اللّعان جلد الحدّ قوله عليه السلام اذا قذف الرّجل امرأته فانّه لا يلاعنها حتّى يقول رأيت بين رجليها رجلاً يزنى بها. وفى باب (13) انّ من لاعن امرأته ثمّ ادّعىٰ ولدها ردّ اليه الولد ما يدلّ على ذلك. وفى باب (13) حكم من قذف الولد و أُمّه من أبواب القذف و بيان حدّه (ج 30) ما يدلّ على ذلك.
1148-41101-(1)تهذيب 193/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 164/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ و محمّد بن مسلم عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل قذف امرأته و هى خرساء قال يفرّق بينهما.
1149-41102-(2)كافى 166/6: محمّد عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 310/7-193/8: فقيه 36/4: (الحسن - يب) ابن محبوب عن هشام بن سالم عن أبى بصير قال سئل أبو عبداللّه عليه السلام عن رجل قذف امرأته بالزّنا و هى خرسآء (أو - يب 310) صمّآء لا تسمع ما قال، فقال ان كان لها بيّنة فشهدوا(1) (لها - يب 310 فقيه) عند الإمام جلد (هُ - يب 310 فقيه) الحدّ و فرّق بينهما(2) ثمّ(3)لا تحلّ له أبداً و ان لم تكن (لها - يب فقيه) بيّنة فهى حرام عليه ما أقام معها و لا إثم عليها منه.
1147-41100-(13) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را قذف كند و او را نزد والى ببرد مرد حدّ مى خورد مگر اينكه ادّعاى رؤيت كند و يا فرزند در شكم را نفى كند كه در اين صورت لعان مى كند و اگر به زن بگويد اى زناكار من با تو زنا كرده ام حدّ قذف كننده بر او زده مى شود و حدّ زناكار بر او واجب نمى شود تا آن كه به آن چهار بار اقرار كند و يا دو شاهد عادل در اين مورد عليه او اقامه شود.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت يكم از باب پيشين فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «لعان جز با نفى ولد نمى شود.»
و در روايت پنجم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بين اين دو لعان نيست تا آن كه مرد ادعاى رؤيت كند و يا فرزند در شكم و يا فرزند زاييده شده را نفى كند.»
مى آيد:
در باب بعدى مناسب آن.
و در روايت سوّم از باب دوازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه مرد همسرش را متّهم سازد نمى تواند او را لعان كند تا آن كه بگويد من مردى را ميان دو پاى همسرم ديدم كه با او زنا مى كرد.»
و در باب سيزدهم روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
و در باب سيزدهم از باب هاى قذف و بيان حدّ آن روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
باب 4 حكم قذف زوجه كر و لال
1148-41101-(1) از امام صادق عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را كه لال بود متّهم ساخت، روايت است كه فرمود: «اين دو از هم جدا مى شوند.»
1149-41102-(2) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را كه لال و يا كر است و آنچه را كه مرد بگويد نمى شنود قذف كرد، سؤال شد حضرت فرمود: اگر زن دو شاهد عادل دارد و آنان براى زن نزد امام شهادت مى دهند (كه مرد او را قذف كرده است) امام او را حد مى زند و آنان را از هم جدا مى سازد و ديگر بر آن مرد براى هميشه حلال نيست ولى اگر دو شاهد عادل ندارد زن بر او حرام است مادامى كه مرد با او مانده و گناهى بر زن از اين جهت نيست.»
1150-41103-(3) الدعائم 283/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال الخرساء و الأخرس ليس بينهما لعان لأنّ اللّعان لا يكون إلّا باللّسان. و قال جعفر بن محمّد عليهما السلام اذا قذف الرّجل امرأته و هى خرساء فرّق بينهما.
1151-41104-(4) تهذيب 193/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 167/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نصر تهذيب 197/8: الصّفّار عن محمّد بن الحسين عن أحمد بن محمّد ابن أبى نصر عن أبى جميلة عن محمّد بن مروان عن أبى عبداللّه عليه السلام فى المرأة الخرسآء (يقذفها زوجها - يب 197) كيف يلاعنها (زوجها - كا يب 193) قال يفرّق بينهما و لا تحلّ له أبداً.
1152-41105-(5) كافى 166/6: (محمّد - معلّق) عن أحمد بن محمّد عن تهذيب 193/8: الحسن (ابن محبوب - يب) عن بعض أصحابه(1) عن أبى عبداللّه عليه السلام فى امرأة قذفت زوجها و هو أصمّ قال يفرّق بينها و بينه و لا تحلّ له أبداً.
وتقدّم فى باب (6) انّ الأخرس يطلّق بالكتابة و الاشارة و بما يفهم منه الطّلاق من ابواب الطّلاق (ج 27) ما يدلّ على ذلك. ويأتى
فى رواية ابن أبى زياد (15) من باب (7) ما ورد فى لعان الحرّ و المملوكة قوله عليه السلام و الخرساء ليس بينها و بين زوجها لعان انّما اللّعان باللسان.
وفى باب (7) انّ قاذف الملاعنة يحدّ من ابواب القذف و بيان حدّه (ج 30) مايناسب الباب.
1153-41106-(1)كافى 166/6: محمّد (بن يحيى) عن أحمد (بن محمّد) عن ابن محبوب تهذيب 472/7: محمّد بن الحسن الصّفّار عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن تهذيب 189/8:
الحسن بن محبوب عن العلاء بن رزين عن (عبداللّه - يب 472) ابن أبى يعفور (عن أبى عبداللّه عليه السلام - كا يب 472) قال لا يلاعن الرّجل المرأة الّتى يتمتّع بها.
ويأتى
فى رواية ابن سنان (17) من باب (7) ماورد فى لعان الحرّ و المملوكة قوله عليه السلام لا يلاعن الرّجل الحرّ الّتى يتمتّع بها.
1) . أصحابنا - يب.
1150-41103-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن لال و مرد لال ميان شان لعان نيست چون لعان جز با زبان نمى شود و امام صادق عليه السلام فرمود: زمانى كه مرد همسر لال خود را متّهم سازد از هم جدا مى شوند.»
1151-41104-(4) محمّد بن مروان از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن لالى كه شوهرش او را متّهم مى سازد پرسيد كه چگونه شوهر، زن را لعان مى كند حضرت فرمود: «اين دو از هم جدا مى شوند و زن براى مرد براى هميشه حرام مى گردد.»
1152-41105-(5) از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش او را قذف كرده و مرد كر است روايت است كه حضرت فرمود: «زن و مرد از هم جدا مى شوند و زن براى مرد حرام ابدى مى شود.»
ارجاعات
گذشت:
در باب ششم از باب هاى طلاق روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
مى آيد:
در روايت پانزدهم از باب هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «بين زن لال و شوهرش لعان نيست تنها لعان با زبان است.»
و در باب هفتم از باب هاى قذف و بيان حدّ آن مناسب اين باب.
باب 5 عدم ثبوت لعان بين شوهر و زوجه موقّت او
1153-41106-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «مرد با زنى كه متعۀ اوست لعان نمى كند.»
ارجاعات
مى آيد:
در روايت هفدهم از باب هفتم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «مرد لعان نمى كند با... تا آن جا كه گويد: و نه با زن متعه اش.»
1154-41107-(1)تهذيب 196/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 212/7: علىّ بن إبراهيم عن محمّد بن عيسى عن عبيد عن تهذيب 78/10: استبصار 377/3-231/4: يونس عن زرارة عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل قال لامرأته لم تأتنى عذراء قال ليس عليه شىء(1) لأنّ العُذرة تذهب بغير جماع. (قال محمّد ابن الحسن قوله عليه السلام ليس عليه شىء معناه ليس عليه حدّ تامّ و ان كان عليه تعزير)
العلل 500: أبى رحمه الله عن عبداللّه بن جعفر الحميرىّ(2)عن إبراهيم بن هاشم عن صفوان عن موسى بن بكر(3)عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام (نحوه).
1155-41108-(2) تهذيب 78/10: استبصار 231/4: الحسين بن سعيد عن فقيه 34/4: ابن محبوب عن حمّاد عن(4)زياد عن(5)سليمان (بن خالد - فقيه) عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل قال لامرأته بعد ما دخل بها(6)لم أجدكِ عذراء قال لا حدّ عليه.
1156-41109-(3) فقيه 35/4: و فى خبر آخر قال انّ العُذرة قد تستقط من غير جماع قد تذهب بالنكبة و العثرة و السّقطة.
1157-41110-(4) الدعائم 462/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال إذا قال الرّجل لامرأته لم أجدكِ عذراء فلا حدّ عليه لأنّ العُذرة تذهب من غير الوطئ قال جعفر بن محمّد عليهما السلام و يؤدّب يعنى إذا كان الامر على خلاف ما قال أو أراد به الشّتم و التّعريض مثل أن يكون ذلك فى شرّ جرى بينهما أو مراجعة كلام كان فيه تعريض (الظاهر انّ قوله يعنى اذا كان الأمر الخ من كلام المصنّف) المقنع 149: و اذا قال الرّجل لامرأته لم أجدكِ عذراء لم يكن عليه الحدّ.
1158-41111-(5) تهذيب 196/8: استبصار 377/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 212/7: علىّ بن إبراهيم عن محمّد بن عيسى بن عبيد عن تهذيب 77/10: يونس عن إسحاق بن عمّار عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام(7)فى رجل قال لامرأته لم أجدك عذراء قال يضرب قلت
باب 6 حكم ادعاى مرد مبنى بر باكره نبودن زوجه
1154-41107-(1) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش بگويد تو باكره پيش من نيامدى روايت است كه حضرت فرمود: «بر مرد چيزى نيست چون بكارت با غير مباشرت جنسى هم از بين مى رود.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «فرموده امام معصوم عليه السلام كه بر مرد چيزى نيست معنايش اين است كه حدّ كامل بر مرد ثابت نيست گر چه تعزير بر او ثابت است.»
1155-41108-(2) از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش پس از مباشرت جنسى با وى گفت: من تو را باكره نيافتم روايت است كه حضرت فرمود: «حدّى بر مرد نيست.»
1156-41109-(3) در روايت ديگرى آمده كه حضرت فرمود: «پردۀ بكارت بدون مباشرت جنسى نيز مى افتد گاهى با كج شدن، پا به سنگ گير كردن و افتادن از بين مى رود.»
1157-41110-(4) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد به همسرش بگويد تو را باكره نيافتم حدّ بر او ثابت نيست چون پردۀ بكارت بدون مباشرت جنسى نيز از بين مى رود. امام صادق عليه السلام فرمود: و بايد مرد ادب شود اگر واقع بر خلاف سخن اوست و يا مى خواهد با اين جمله زن را دشنام دهد و كنايه به زنا دادن بزند مثل اينكه اين سخن را در حالت بدى كه ميان شان پديد آمده و يا در پى سخنى كه در آن كنايه بوده است صادر گردد (ظاهراً از جمله اگر واقع بر خلاف سخن اوست به بعد سخن مؤلف دعائم الاسلام است و از حديث نيست.)»
1158-41111-(5) ابو بصير از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه به همسرش گفت تو را باكره نيافتم روايت كرد كه حضرت فرمود: «زده مى شود.
ابو بصير گويد: گفتم: او مجدّداً اين جمله را گفته است؟ حضرت فرمود: زده مى شود.
گفت: باز تكرار كرده است؟ حضرت فرمود: زده مى شود. چون نزديك است كه دست بكشد (و ديگر نگويد.)
فإنّه(1) عاد قال يضرب (قلت فانّه عاد قال يضرب - النوادر) فانّه يوشك(2) أن ينتهى كافى - تهذيب 196: استبصار قال يونس يضرب ضرب أدب ليس بضرب الحدود(1)لئلّا يؤذى امرأة مؤمنة بالتّعريض نوادر أحمد بن محمّد 149: عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام (نحوه ما فى يب 77).
1159-41112-(6) تهذيب 78/10: استبصار 232/4: أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن عبداللّه بن سنان قال قال أبو عبداللّه عليه السلام اذا قال الرّجل لامرأته لم أجدك عذراء و ليست له بيّنة يجلد الحدّ و يخلّى بينه و بينها (حمل الشّيخ رحمه الله الحدّ هنا على التعزير).
وتقدّم فى رواية الدّعائم (5) من باب (2) انّ اللّعان لا يقع إلّا بعد الدّخول قوله عليه السلام فان قال لم أجدكِ عذراء فليس فيه لعان ويأتى
فى رواية الحلبى (4) من باب (12) انّ من نكل قبل تمام اللّعان جلد الحدّ قوله عليه السلام اذا قال الرّجل لامرأته لم أجدكِ عذراء و ليس له بيّنة يجلد الحدّ و يخلّى بينه و بين امرأته.
1160-41113-(2)تهذيب 78/10: الحسين بن سعيد عن فضالة عن محمّد عن أحدهما عليهما السلام قال: سألته عن الحرّ يلاعن المملوكة قال نعم.
1161-41114-(3)تهذيب 188/8: استبصار 373/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن أحمد (بن محمّد - صا) عن الحسن بن محبوب عن فقيه 347/3: العلا عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا جعفر عليه السلام عن الحرّ يلاعن المملوكة قال نعم اذا كان مولاها الّذى زوّجها إيّاه.
يونس گفته است: اين زدن تأديبى است و زدن حدّى نيست تا زن با ايمان را با كنايه زدن آزار نرساند.»
1159-41112-(6) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد به همسرش بگويد تو را باكره نيافتم و مرد دو شاهد عادل نداشته باشد حدّ مى خورد و او را از همسرش جدا مى كنند.»
شيخ طوسى قدس سره حدّ را در اينجا بر تعزير حمل كرده است.
ارجاعات
گذشت:
در روايت پنجم از باب دوّم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر مرد گفت تو را باكره نيافتم در آن لعان نيست.»
مى آيد:
در روايت چهارم از باب دوازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «هنگامى كه مرد به همسرش بگويد تو را باكره نيافتم و دو شاهد عادل ندارد حد مى خورد و هر دو آزاد مى شوند.»
باب 7 لعان در غير زوجين مسلمان آزاد
1160-41113-(1) محمّد گويد: «از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ مرد آزاد پرسيدم كه آيا با كنيز لعان مى كند؟ حضرت فرمود: آرى.»
1161-41114-(2) محمّد بن مسلم گويد: «از امام باقر عليه السلام دربارۀ مرد آزاد پرسيدم كه آيا با كنيز لعان مى كند؟ حضرت فرمود: آرى اگر ارباب كنيز او را به ازدواج اين مرد درآورده باشد.»
1162-41115-(3) تهذيب 188/8: استبصار 373/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 164/6: علىّ (بن إبراهيم - كا يب) عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن أبى عبداللّه عليه السلام قال:
سألته عن الحرّ بينه و بين المملوكة لعان فقال نعم و بين المملوك و الحرّة و بين العبد و الأمة و بين المسلم و اليهودية النّصرانيّة و لا يتوارثان و لا يتوارث الحرّ و المملوكة.
1163-41116-(4) تهذيب 189/8: استبصار 374/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن أيّوب عن حمّاد عن حريز عن أبى عبداللّه عليه السلام فى العبد يلاعن الحرّة قال نعم اذا كان مولاه زوّجه إيّاها (و - يب) لاعنها بأمر مولاه كان ذلك (وقال ذلك - خ يب) و قال بين الحرّ و الأمة و المسلم و الذّميّة لعان. (احتمل الشّيخ رحمه الله ان يكون الخبر خرج مخرج التّقيّة.)
1164-41117-(5) الدعائم 283/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال اللّعان بين كلّ زوجين من حرّ أو مملوك و يلاعن الحرّ المملوكة أو المملوك الحرّة و العبد الأمة و عن علىّ عليه السلام مثل ذلك.
1165-41118-(6) تهذيب 188/8: استبصار 373/3: محمّد بن يعقوب عن كافى 166/6: محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن العلا عن محمّد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام أنّه سئل عن عبد قذف امرأته قال يتلاعن الحرّان(1).
1166-41119-(7) تهذيب 78/10: الحسين بن سعيد عن صفوان عن منصور بن حازم عن أبى عبداللّه عليه السلام فى عبد قذف امرأته و هى حرّة قال يتلاعنان فقلت أ بمنزلة الحرّ سواء؟ قال نعم.
1167-41120-(8) تهذيب 189/8: استبصار 374/3: أحمد بن محمّد بن عيسى (عن محمّد بن عيسى - يب) عن صفوان عن هشام (بن سالم - يب) عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن المرأة الحرّة يقذفها زوجها و هو مملوك و الحرّ يكون تحته الأمة(2)فيقذفها قال يلاعنها.
1168-41121-(9) تهذيب 189/8: استبصار 374/3: أحمد بن محمّد بن عيسى عن بعضهم عن أبى المعزا عن منصور بن حازم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال قلت له مملوك كان تحته حرّة فقذفها قال ما يقول فهيا أهل الكوفة قلت (يقولون - صا) يجلد قال لا و لكن يلاعنها كما يلاعن الحرّ.
1162-41115-(3) جميل بن درّاج گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مرد آزاد پرسيدم كه آيا بين او و كنيز لعان است؟ حضرت فرمود: آرى و نيز بين برده و زن آزاد و بين برده و كنيز و بين مرد مسلمان و زن يهودى و مسيحى لعان است و اين دو (كه لعان كرده اند) از هم ارث نمى برند و مرد آزاد و كنيز نيز ارث نمى برند.»
1163-41116-(4) حريز از امام صادق عليه السلام دربارۀ برده پرسيد كه آيا با زن آزاد لعان مى كند؟ حضرت فرمود:
«آرى اگر مولاى برده او را به ازدواج زن آزاد درآورده باشد و به دستور مولايش او را لعان كند و حضرت افزود: بين مرد آزاد و كنيز و مرد مسلمان و زن ذمّى لعان ثابت است.»
شيخ طوسى قدس سره احتمال داده كه اين خبر از روى تقيّه صادر شده باشد.
1164-41117-(5) امام صادق عليه السلام فرمود: «لعان، ميان هر زن و شوهرى است آزاد يا برده و مرد آزاد با كنيز و يا برده با زن آزاد و نيز برده با كنيز لعان مى كند.»
و از حضرت على عليه السلام مانند اين مفاد روايت شده است.
1165-41118-(6) از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ برده اى كه همسرش را متّهم ساخته است سؤال شد.
حضرت فرمود: «با هم لعان مى كنند آنگونه كه زن و مرد آزاد با هم لعان مى كنند.»
1166-41119-(7) از امام صادق عليه السلام دربارۀ برده اى كه همسرش را كه آزاد است متّهم كرده است، روايت است كه حضرت فرمود: «اين دو با هم لعان مى كنند. گفتم: آيا به سان آزاد يكسان هستند؟ حضرت فرمود: آرى.»
1167-41120-(8) هشام بن سالم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن آزاد كه شوهر برده اش او را متّهم مى سازد و نيز مرد آزاد كه كنيزى همسر اوست و او را متّهم مى كند پرسيدم حضرت فرمود: او را لعان مى كند.»
1168-41121-(9) منصور بن حازم گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: برده ايست كه همسرى آزاد دارد و آن برده او را متّهم كرده است حضرت پرسيد: مردم كوفه در اين باره چه مى گويند؟ گفتم: مى گويند تازيانه مى خورد. حضرت فرمود: نه ولى زن را لعان مى كند آن گونه كه مرد آزاد لعان مى كرد.»
1169-41122-(10) المقنع 120: و العبد اذا قذف امرأته تلاعنا كما يتلاعن الحرّ و يكون اللّعان بين الحرّة و المملوك و بين العبد و الأمة و بين المسلم و اليهوديّة و النّصرانيّة.
1170-41123-(11) نوادر أحمد بن محمّد 145: زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال المحصن يرجم و الّذى لم يحصن يجلد مائة و لا ينفى و الّذى قد أملك(1)[ولم يدخل بها] يجلد مائة و ينفى و يقع اللّعان بين الحرّ و المملوكة و اليهوديّة و النّصرانيّة و ان رجم يتوارثان.
1171-41124-(12) الدعائم 283/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال يلاعن المسلم امرأته الذّمّيّة اذا قذفها و هذا على ظاهر كتاب اللّه لانّه يقول «وَ اَلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ» و هذه زوجة.
1172-41125-(13) السرائر 481: نقلاً عن كتاب المشيخة تصنيف الحسن بن محبوب: أبو ولّاد الحنّاط قال سئل أبو عبداللّه عليه السلام عن نصرانيّة تحت مسلم زنت و جائت بولد فأنكره المسلم قال فقال يلاعنها قيل له فالولد ما يصنع به قال هو مع أُمّه فيفرّق بينهما و لا تحلّ له أبداً.
1173-41126-(14) تهذيب 189/8-476/7: استبصار 374/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن أحمد العلوىّ عن العمركىّ عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال:
سألته عن رجل مسلم تحته يهوديّة أو نصرانيّة أو أمة فأولدها(2)و قذفها هل(3)عليه لعان قال لا. (قال الشّيخ رحمه الله فالوجه فى هذا الخبر انّه لا لعان بينهما اذا كان قد أقرّ بالولد ثمّ نفاه بعد ذلك.)
قرب الاسناد 250: عبداللّه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ ابن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام (نحوه إلّا أنّه لم يذكر قوله (أو أمة) و قوله (فأولدها) وسائل 423/22:
و رواه علىّ بن جعفر فى كتابه إلّا أنّه قال نفى ولدها و قذفها.
1174-41127-(15) تهذيب 197/8: استبصار 375/3: محمّد بن الحسن الصّفّار عن إبراهيم بن هاشم عن الحسين بن يزيد النوفلى عن إسماعيل ابن أبى زياد عن جعفر عن أبيه أنّ عليّاً قال ليس بين خمس من النّساء(4)و بين أزواجهنّ ملاعنة اليهوديّة تكون تحت المسلم (فيقذفها - يب صا) و النّصرانيّة و الأمة تكون(5)تحت الحرّ فيقذفها(6)و الحرّة تكون تحت العبد فيقذفها
1169-41122-(10) برده اگر همسرش را متّهم كند يكديگر را لعان مى كنند آن گونه كه آزاد لعان مى كرد و لعان بين زن آزاد و برده و بين برده و كنيز و بين مرد مسلمان و زن يهودى و مسيحى ثابت است.
1170-41123-(11) امام باقر عليه السلام فرمود: «مرد محصن (مرد متاهلى كه زنا كرده) سنگسار مى شود و مردى كه محصن نيست صد تازيانه مى خورد ولى نفى بلد نمى شود و آن مردى كه ازدواج كرده ولى هنوز با همسرش مباشرت جنسى نكرده است صد تازيانه مى خورد و نفى بلد مى شود و لعان ميان مرد آزاد و كنيز و زن يهودى و مسيحى ثابت مى شود و اگر مرد سنگسار شود از هم ارث مى برند.»
1171-41124-(12) امام صادق عليه السلام فرمود: «مرد مسلمان همسر ذمى اش را اگر متّهم سازد لعان مى كند و اين بر پايۀ ظاهر قرآن است چون مى فرمايد: «و كسانى كه زنان خود را (به زنا) متّهم مى كنند» و اين زن ذمّى همسر محسوب مى شود.»
1172-41125-(13) ابولّاد حنّاط گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ زن مسيحى كه همسر مرد مسلمان است و زنا داده است و فرزندى آورده كه مرد مسلمان او را انكار مى كند، سؤال شد، ابولّاد گويد: حضرت فرمود:
مرد مسلمان، زن مسيحى را لعان مى كند.
از امام سؤال شد: با فرزند چه مى شود؟ حضرت فرمود: فرزند همراه مادرش است و پس از لعان مرد و زن از هم جدا مى شوند و ديگر آن زن بر اين مرد حلال نمى شود.»
1173-41126-(14) علىّ بن جعفر گويد: «از برادرم موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مرد مسلمانى كه همسرى يهودى و يا مسيحى و يا كنيز دارد و از او فرزند آورده است و آن زن را متّهم كرده است پرسيدم كه آيا لعان بر او هست؟ حضرت فرمود: نه.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «توجيه اين روايت آن است كه لعانى ميان اين دو نيست هنگامى كه فرزند را پذيرفته و سپس آن را نفى كرده است.»
1174-41127-(15) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «ميان پنج گروه از زنان و شوهران شان لعان نيست: زن يهودى كه همسر مرد مسلمان باشد و مرد مسلمان او را متّهم سازد و نيز زن مسيحى و يا كنيز كه همسر مرد آزاد باشد و مرد آزاد وى را متّهم كند و زن آزاد كه همسر برده اى باشد و برده او را متّهم كند و مردى كه در مورد قذفى حد خورده است چون خداوند متعال مى فرمايد: «و شهادت شان را هرگز نپذيريد» و زن لال بين او و شوهرش لعان نيست چون تنها لعان با زبان است.»
والمجلود فى القرية(1)لأنّ اللّه تعالى يقول «وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً» والخرساء ليس بينها و بين زوجها لعان انّما اللّعان باللّسان. (حمله الشّيخ رحمه الله على التّقيّة أو أنّ اللّعان لا يثبت بين هؤلاء بمجرّد القذف و إن كان ثابتاً بفنى الولد.)
الخصال 304: حدّثنا أبى رضى الله عنه قال حدّثنا سعد بن عبداللّه قال حدّثنى أحمد و عبداللّه ابنا محمّد بن عيسى عن العبّاس بن معروف عن الحسين بن يزيد النّوفلىّ عن علىّ بن داود اليعقوبىّ عن سليمان بن حفص البصرىّ عن أبى عبداللّه جعفر بن محمّد عن ابيه عن جدّه عليهم السلام أنّ عليّاً عليه السلام قال (و ذكر مثله).
الجعفريات 114: باسناده عن علىّ عليه السلام (نحوه).
1175-41128-(16) قرب الاسناد 87: الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام قال أربع ليس بينهم لعان ليس بين الحرّ و المملوكة لعان و لا بين الحرّة و المملوك لعان و لا بين المسلم و النّصرانيّة و اليهوديّة لعان.
1176-41129-(17) تهذيب 188/8: استبصار 373/3: فقيه 347/3: الحسن بن محبوب عن (عبداللّه - فقيه) بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال لا يلاعن (الرّجل - فقيه) الحرّ الأمة و لا الذّميّة و لا الّتى يتمتّع بها(2). قال الشّيخ رحمه الله فهذا الحديث يحتمل شيئين أحدهما أنّه لا يلاعن الرّجل الأمة اذا كان يطأها بملك اليمين و يكون قوله و لا الذّميّّة مثل ذلك اذا كانت أمة ذمّيّة و انّما فرّق بين قوله الأمة و الذّميّة لأنّه يكون المراد بقوله أمة اذا كانت مسلمة ثمّ بيّن بقوله و لا الذّمّيّة يعنى اذا كانت أمة ذمّيّة فهذا وجه قريب و الوجه الآخر أن يكون المراد بالخبر اذا كان تزوّج بأمة بغير اذن مولاها لأنّه اذا كان العقد بغير إذن مولاها فلا لعان بينهما و يكون الاولاد رقّاً لمولاها.
1177-41130-(18) الدعائم 283/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال لا لعان بين صبيّين حتّى يدركا و إن أدركا لم يتلاعنا فيما رمىٰ به امرأته و هما صغيران.
ويأتى
فى رواية الحلبى (3) من باب (12) انّ من نكل قبل تمام اللّعان جلد الحدّ قوله و سألته عن المرأة الحرّة يقذفها زوجها و هو مملوك قال عليه السلام يلاعنها الخ.
شيخ طوسى قدس سره اين روايت را بر تقيّه و يا بر اينكه لعان بين اين گروه ها به مجرّد قذف (اتّهام زدن) ثابت نمى شود گر چه بر اثر نفى ولد ثابت است، حمل كرده است.»
1175-41128-(16) امير مؤمنان على عليه السلام فرمود: «چهار دسته اند كه ميان آنان لعان نخواهد بود: بين مرد آزاد و كنيز لعان نيست و نيز بين زن آزاد و برده لعان نيست و نيز بين مرد مسلمان و زن مسيحى و يهودى لعان نيست.»
1176-41129-(17) امام صادق عليه السلام فرمود: «مرد آزاد، كنيز و نيز زن ذمّى و نيز زن متعه را لعان نمى كند.»
شيخ طوسى قدس سره فرمود: «در اين حديث دو احتمال مى رود: اول اينكه مرد كنيز را لعان نمى كند اين در صورتى است كه با كنيز از روى تملّك مباشرت جنسى كند (نه ازدواج) و جملۀ: و نيز زن ذمّى هم مشابه اين باشد يعنى زن ذمّى كنيز باشد و تنها كنيز را از زن ذمّى جدا كرد چون منظور از كنيز زمانى است كه مسلمان باشد و پس از آن با جملۀ: و نيز زن ذمّى موردى را بيان داشت كه زن كنيز ذمى باشد اين توجيه توجيهى نزديك به ذهن است.
و توجيه ديگر اينكه منظور از روايت زمانى باشد كه مرد يا كنيز بدون اجازه مولايش ازدواج كرده باشد چون هنگامى كه عقد بدون اجازۀ مولاى كنيز باشد لعان ميان مرد و چنين كنيزى نيست و فرزندان بردۀ مملوك، برده هاى مولاى كنيزند.»
1177-41130-(18) امام صادق عليه السلام فرمود: «ميان دو بچّۀ نابالغ (دختر و پسر) تا بالغ شوند لعان نيست و اگر بالغ هم شوند در مورد اتّهامى كه به زنش در حال نابالغى شان زده اند لعان نيست.»
ارجاعات
مى آيد:
در روايت سوّم از باب دوازدهم اين گفته كه: «از او دربارۀ زن آزاد كه شوهرش او را متّهم مى سازد در حالى كه شوهر برده است پرسيدم حضرت فرمود: با او لعان مى كند...»
.
1178-41131-(1) تهذيب 190/8: استبصار 375/3: أبو بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال كان أمير المؤمنين عليه السلام يلاعن فى كلّ حال إلّا أن تكون حاملاً. (قال الشّيخ رحمه الله معناه لا يقيم عليها الحدّ ان نكلت عن اليمين و ليس المراد به أنّه لم يكن يمضى بينهما اللّعان لأنّا قد بيّنّا فيما تقدّم أنّ فى حال الحبل يمضى اللّعان).
وتقدّم فى باب (1) كيفيّة اللّعان ما يدلّ على ذلك باطلاقه. ويأتى
فى رواية الدعائم (5) من باب (12) انّ من نكل قبل تمام اللّعان جلد الحدّ قوله عليه السلام و ان تلاعنا و كان قد نفى الولد أو الحمل ان كانت حاملاً أن يكون منه ثمّ ادّعاه بعد اللّعان فانّ الابن يرثه. وفى باب (11) انّ الزّنا يثبت بالاقرار من أبواب حدّ الزّناء ج 30 مايدلّ على انّ الحامل أخّر قتلها حتّى تضع حملها.
1179-41132-(1)أمالى الطّوسى 700: حدّثنا الشّيخ أبو جعفر محمّد بن الحسن بن علىّ بن الحسن الطوسى رحمه الله قال أخبرنا الحسين بن عبيداللّه بن إبراهيم قال حدّثنا أبو محمّد هارون بن موسى التّلعكبرىّ قال حدّثنا محمّد بن همّام بن سهيل قال حدّثنا عبداللّه بن جعفر الحميرىّ عن محمّد بن خالد الطّيالسى الخرّاز قال حدّثنا أبو العبّاس رزيق بن الزّبير الخلقانىّ قال قال أبو عبداللّه عليه السلام إذا تلاعَنَ اثنان فتباعد منهما فانّ ذلك المجلس(1) تنفر عنه الملائكة ثمّ قل أللّهمّ لا تجعل لها الىّ مساغاً(2)واجعلها برأس من يكايد(3)دينك و يضادّ وليّك و يسعى فى الارض فساداً.
باب 8 لعان در زوجه حامله
1178-41131-(1) امير مؤمنان عليه السلام در هر حال حكم به لعان مى داد مگر اينكه زن حامله باشد.
شيخ طوسى قدس سره گويد: «معناى اين روايت آن است كه حضرت بر زن حامله حدّ اجرا نمى كرد اگر از سوگند امتناع مى ورزيد و منظور اين نيست كه لعان را ميان مرد و زن حامله اجرا نمى كرد چون ما در گذشته توضيح داديم كه در حال آبستنى نيز لعان جارى مى شود.»
ارجاعات
گذشت:
در باب يكم روايتى كه به اطلاق بر اين مفاد دلالت دارد.
مى آيد:
در روايت پنجم از باب دوازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر اين دو لعان كنند در حالى كه مرد فرزند را نفى كند و يا آبستن بودن زن را از اينكه از مرد آبستن شده باشد نفى كند در صورتى كه آبستن باشد سپس بعد از لعان فرزند را از خود بداند در اين صورت پسر از او ارث مى برد.»
و در باب يازدهم از باب هاى حدّ زنا روايتى كه دلالت دارد زن حامله تا وضع حمل، كشتنش به تأخير مى افتد.
باب 9 استحباب دور بودن از زوجين در حال لعان
1179-41132-(1) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه دو نفر لعان مى كنند از آنان دورى كن زيرا فرشته ها از آن مجلس دورى مى كنند سپس بگو: خدايا! براى راهيابى لعان به من راهى مگذار و آن را بر سر كسى كه به دينت مكر مى كند و با ولىّ تو ضديّت دارد و در زمين فساد مى كند، در آور.»
1180-41133-(2) مستدرك 445/15: زيد النّرسىّ فى أصله عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سمعته يقول:
إيّاكم و مجالسة اللّعان فانّ الملائكة لتنفر عند اللّعان إلى أن قال فاذا سمعت اثنين يتلاعنان فقل أللّهمّ بديع السّموات و الأرض صلّ على محمّد و آل محمّد و لا تجعل ذلك إلينا و اصلاً و لاتجعل للعنك و سخطك و نقمتك إلى ولىّ الاسلام و أهله مساغاً أللّهمّ قدّس الاسلام و أهله تقديساً لا يسيغ(1) إليه سخطك و اجعل لعنك على الظّالمين الّذين ظلموا أهل دينك و حاربوا رسولك و وليّك و أعزّ الاسلام و أهله و زيّنهم بالتّقوىٰ و جنّبهم الرّدىٰ.
1181-41133-(1)تهذيب 190/8: أبو بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل قذف امرأته و هى فى قرية من القرى فقال السّلطان ما لى بهذا علم عليكم بالكوفة فجاءت إلى القاضى لتلاعن فماتت قبل أن يتلاعنا فقالوا هؤلاء لا ميراث لك فقال أبو عبداللّه عليه السلام إن قام رجل من أهلها مقامها فلاعنه فلا ميراث له و إن أبى أحد من أولياءها أن يقوم مقامها أخذ الميراث زوجها.
1182-41134-(2)تهذيب 194/8: محمّد بن أحمد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن أبى الجوزاء عن الحسين بن علوان فقيه 348/3: محمّد بن علىّ بن محبوب عن محمّد بن عيسى عن الحسين بن علوان عن عمرو بن خالد عن زيد بن علىّ (عن آبائه عليهم السلام عن علىّ عليه السلام - يب) - فى رجل قذف امرأته ثمّ خرج فجاء و قد توفّيت قال يخيّر واحدة(2) من ثنتين يقال له ان شئت ألزمت نفسك الذّنب فيقام عليك(3)الحدّ و تعطى الميراث و إن شئت أقررت فلاعنت أدنى قرابتها إليها و لا ميراث لك.
1183-41136-(3) الدعائم 284/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال إذا قذف الرّجل امرأته فلم يكن بينهما لعان حتّى مات أحدهما قال يرثه الآخر ميراثه منه حتّى يلاعنا فاذا تلاعنا فرّق بينهما و لم يرث أحدهما صاحبه.
1180-41133-(2) زيد نرسى گويد: «از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: بپرهيزيد از همنشينى با لعان (در مجلس لعان) چون فرشته ها به هنگام لعان دورى مى كنند... تا آن كه گويد: چون شنيدى كه دو نفر لعان مى كنند بگو: خداوندا! اى پديد آورندۀ آسمان ها و زمين! بر محمّد و آل محمّد درود فرست و اين لعان را به ما نرسان و لعن و خشم و غضب خودت را به ولىّ اسلام و اهل اسلام راه مده. خداوندا! اسلام و اهلش را تقديسى كن كه خشم تو بدان راه نيابد و لعن خود را بر ستمگران قرار ده آنان كه به اهل دينت ستم كردند و با رسول و وليّت جنگيدند و اسلام و اهل اسلام را عزّت بده و آنان را با تقوى و زينت ده و از پستى دور بدار.»
باب 10 حكم فوت زوجه قبل از لعان شوهر
1181-41134-(1) ابو بصير از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش در روستايى بوده و او را متّهم ساخته است حاكم گويد: من از اين موضوع باخبر نيستم بر شما باد به كوفه. آن زن نزد قاضى رفته تا لعان شود و پيش از آن كه يكديگر را لعان كنند زن مرده است اينان (اهل سنّت) گفته اند كه ارثى براى مرد نيست، سؤال كرد. امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر مرد از خانوادۀ زن به جاى زن بايستد و با مرد لعان كند براى مرد ارث نيست ولى اگر هيچ يك از اولياى زن به جاى زن نايستد شوهر زن ارثش را مى برد.»
1182-41135-(2) از امير مؤمنان على عليه السلام در مورد مردى كه همسرش را متّهم كرد سپس از شهر بيرون رفت و بازگشت در حالى كه همسرش مرده بود، روايت است كه فرمود: «اين مرد بين دو كار مخير است به او گفته مى شود اگر مى خواهى گناه را به گردن بگير و حد بر تو جارى گردد و ارث به تو داده شود و اگر خواستى بر همان اتّهام زنا بمان و با يكى از نزديكان زن لعان كن و ارث براى تو نيست.»
1183-41136-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را متّهم سازد و لعان ميان شان تحقّق نيابد تا آن كه يكى از آن دو بميرد در اين صورت ديگرى از ميّت ارث مى برد تا آن كه يكديگر را لعان كنند پس اگر لعان كردند از هم جدا مى شوند و يكى از ديگرى ارث نمى برد.»
ويأتى
فى رواية الدّعائم (3) من باب (14) انّ الرّجل ليس له ان يقرّ بأحد التّوأمين قوله عليه السلام و ان ماتت فقام رجل من أهلها مقامها فلاعنه فلا ميراث له و ان لم يقم أحد من اوليائها يلاعنه ورثها.
1184-41137-(1) كافى 160/7: تهذيب 338/9: أبو علىّ الأشعرىّ عن محمّد بن عبدالجبّار عن صفوان تهذيب 190/8: الحسين بن سعيد عن صفوان عن فقيه 236/4: موسى بن بكر عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام (قال - فقيه) انّ ميراث ولد الملاعنة لأمّه فان كانت أمّه ليست بحيّة فلأقرب النّاس إلى(1) أمّه أخواله - كافى محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن علىّ بن الحكم عن موسى ابن بكر عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام مثله.
1185-41138-(1)الدعائم 282/2: عن علىّ و عن جعفر(2) أنّهما قالا إذا تلاعن المتلاعنان عند الإمام فرّق بينهما و لم يجتمعا بنكاح أبداً و لا يحلّ لهما الاجتماع و ينسب الولد الّذى تلاعنا عليه إلى أمّه و أخواله و يكون أمره و شأنه إليهم و من قذفه وجب عليه الحدّ و ينقطع نسبه من الرّجل الّذى لاعن أمّه فلا يكون بينهما ميراث بحال من الأحوال و ترثه أُمّه و من تسبّب إليه بها.
1186-41139-(3) تهذيب 191/8: محمّد بن علىّ بن محبوب عن علىّ بن السّندىّ عن عثمان بن عيسى عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام عن المرأة يلاعنها زوجها و يفرّق بينهما إلى من ينسب ولدها قال إلى أمّه.
وتقدّم فى باب (2)كيفيّة اللّعان و باب (13) انّ من لاعن امرأته ثمّ ادّعى ولدها ردّ اليه الولد ما يناسب ذلك. ويأتى فى باب (67) انّ ميراث ولد الملاعنة لأمّه و لمن يتقرّب بها من ابواب الميراث ج 29 ما يدلّ على ذلك.
ارجاعات
مى آيد:
در روايت سوّم از باب چهاردهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر زن مُرد و مردى از خانواده اش به جاى او نشست و شوهر با آن مرد لعان كرد ميراثى براى شوهر نيست ولى اگر كسى از اولياى زن به جاى او ننشست تا شوهر با او لعان كند در اين صورت شوهر از زن ارث مى برد.»
باب 11 ارث فرزند لعان شده
1184-41137-(1) امام باقر عليه السلام فرمود: «ارث فرزند زن لعان شده براى مادر اوست ولى اگر مادرش زنده نباشد براى دايى ها و خاله هاى او كه نزديك ترين مردم به مادرش هستند، مى باشد.»
1185-41138-(2) امير مؤمنان على عليه السلام و امام باقر عليه السلام فرمودند: «هنگامى كه زن و مرد يكديگر را نزد امام لعان مى كنند از هم جدا مى شوند و ديگر تا ابد نمى توانند با هم ازدواج كنند و اجتماع زناشويى اين دو با يكديگر حلال نمى شود و فرزندى كه روى او لعان كرده اند به مادر، دايى ها و خاله هايش منسوب مى شود و كار اين فرزند با آنان است و هر كس كه اين فرزند را متّهم سازد حد بر او واجب است و نسب اين فرزند از مردى كه با مادر اين فرزند لعان كرده جدا مى گردد و بين اين دو در هيچ حالتى ارث برى نيست و مادر اين فرزند و هر كس كه به سبب مادر به فرزند برسد از اين فرزند ارث مى برد.»
1186-41139-(3) ابو بصير از امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه شوهرش با او لعان مى كند و اين دو از هم جدا مى شوند پرسيد كه فرزند اين زن به چه كسى منتسب مى شود؟ حضرت فرمود: «به مادرش.»
ارجاعات
گذشت:
در باب يكم و باب سيزدهم مناسب اين مفاد.
مى آيد:
در باب شصت و هفتم از باب هاى ميراث روايتى كه بر اين مفاد دلالت مى كند.
1187-41140-(1)كافى 212/7: علىّ بن إبراهيم عن أبيه و محمّد بن يحيى عن تهذيب 76/10:
أحمد بن محمّد (بن عيسى جميعاً - كا) عن كافى 163/3: (الحسن - كا 163 يب) ابن محبوب عن عباد بن صهيب عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل أوقفه الإمام للّعان(1) فشهد شهادتين ثمّ نكل و أكذب(2)نفسه قبل أن يفرغ من اللّعان قال يجلد حدّ القاذف(3)و لا يفرّق بينه و بين المرأة(4)تهذيب 191/8: الحسن بن محبوب عن عباد بن صهيب عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل أوقفه (و ذكر مثله) إلّا أنّ فيه - ثمّ نكمل عن نفسه قبل أن يفرغ أو أكذب نفسه من اللّعان.
1188-41141-(2) الدعائم 283/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال اذا نكل الرّجل فى الخامسة فهى امرأته و يجلد الحدّ و كذلك المرأة اذا نكلت فى الخامسة رجمت.
1189-41142-(3) تهذيب 187/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 163/6: علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال اذا قذف الرّجل امرأته فانّه لا يلاعنها حتّى يقول رأيت بين رجليها رجلاً يزنى بها قال و سئل عن الرّجل يقذف امرأته قال يلاعنها ثمّ يفرّق بينهما فلا تحلّ له أبداً فان أقرّ على نفسه قبل الملاعنة جلد حدّاً و هى امرأته (و - خ يب) قال و سألته عن المرأة الحرّة يقذفها زوجها و هو مملوك قال يلاعنها (ثمّ يفرّق بينهما فلا تحلّ له أبداً فان أقرّ على نفسه بعد الملاعنة جلد حدّاً و هى امرأته قال و سألته عن الحرّ تحته أمة فيقذفها قال يلاعنها - كا) قال و سألته عن الملاعنة الّتى يرميها زوجها و ينتفى من ولدها و يلاعنها (ويفارقها - كا يب صا) ثمّ يقول (زوجها - فقيه) بعد ذلك:
الولد ولدى و يكذّب نفسه فقال أمّا المرأة فلا ترجع إليه أبداً و أمّا الولد فانّى(5)أردّه إليه إذا
باب 12 حكم نكول از لعان قبل از تكميل آن
1187-41140-(1) امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه امام او را براى لعان به پا داشته و او دو شهادت داده سپس از دادن شهادت امتناع كرده و پيش از فراغ از لعان گفته كه دروغ مى گفته، فرمود: «اين مرد حدّ قذف كننده را مى خورد و بين او و زن جدايى انداخته نمى شود.»
1188-41141-(2) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد در بار پنجم از دادن شهادت خوددارى كند آن زن همسر او محسوب مى شود و بر مرد حدّ زده مى شود و همينگونه است زن هنگامى كه در بار پنجم از دادن شهادت خوددارى كند سنگسار مى گردد.»
1189-41142-(3) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه حضرت فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را متّهم مى كند او نمى تواند همسرش را لعان كند تا آن كه بگويد: مردى را ديدم كه در ميان دو پاى زن با او زنا مى كرد.
حلبى گويد: از امام عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را متّهم مى كند سؤال شد حضرت فرمود: او را لعان مى كند سپس از هم جدا مى شوند و زن براى هميشه براى مرد حرام مى شود و اگر مرد پيش از لعان عليه خود اقرار كند (بگويد كه دروغ گفته است) حد مى خورد و اين زن همسر او محسوب مى شود. حلبى گويد: و از امام عليه السلام دربارۀ زن آزاد كه شوهر برده اش او را متّهم مى سازد، پرسيدم حضرت فرمود: شوهر، زن آزاد را لعان مى كند سپس ميان شان جدايى انداخته مى شود و زن براى مرد حرام ابد مى شود و اگر مرد پس از لعان عليه خويش اعتراف كند (بگويد كه دروغ گفته) حد مى خورد و آن زن همسرش محسوب مى گردد.
حلبى گويد: و از امام عليه السلام دربارۀ مرد آزاد كه همسرى كنيز دارد و او را متّهم مى سازد، پرسيدم حضرت فرمود: با او لعان مى كند.
حلبى گويد: و از امام عليه السلام دربارۀ زنى كه لعان شده و شوهرش او را متّهم ساخته و فرزند زن را از خود ندانسته و زن را لعان كرده و از زن جدا شده سپس شوهرش بعداً مى گويد: فرزند فرزند من است و مى گويد كه دروغ مى گفته، پرسيدم، حضرت فرمود: امّا زن كه ديگر هرگز به او باز نمى گردد و امّا فرزند، من او را به مرد باز مى گردانم زمانى كه بگويد فرزند من است و فرزندش را در حالى كه ارث
ادّعاه و لا أدَع ولده و ليس له ميراث و يرث الابن الأب و لا يرث الأب الابن و يكون ميراثه الأخواله (فإن لم يدّعه أبوه فانّ أخواله يرثونه و لا يرثهم - يب صا كا) و إن دعاه أحد (يا - يب) ابن الزّانيّة(1) جلد الحدّ - و روى الشّيخ فى الاستبصار 372/3 و 373 و 376: صدره و السؤال الثّانى و الرّابع متفرّقة مثله. فقيه 235/4: روى حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن الملاعنة الّتى يرميها زوجها (و ذكر مثله).
1190-41143-(1)تهذيب 195/8: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال إذا قذف الرّجل امرأته فانّه لا يلاعنها حتّى يقول رأيت بين رجليها رجلاً يزنى بها و قال إذا قال الرّجل لامرأته لم أجدكِ عذراء و ليس له بيّنة يجلد الحدّ و يخلّى بينه و بين امرأته و قال كانت آية الرّجم فى القرآن: و الشّيخ و الشّيخة فارجموهما البتّة بما قضيا الشّهوة قال و سألته عن الملاعنة (و ذكر مثله)(2).
1191-41144-(5) الدعائم 282/2: عن علىّ عليه السلام أنّه قال فى المتلاعنين إن لم يلاعن الرّجل بعد أن رمى المرأة عند الوالى جلد الحدّ و إن لاعن و لم تلا عن المرأة رجمت و إن تلاعنا و كان قد نفى الولد أو الحمل إن كانت حاملاً أن يكون منه ثمّ ادّعاه بعد اللّعان فإنّ الابن(3)يرثه و لا يرث هو الابن بدعواه بعد أن لاعن عليه و نفاه و إن كان ذلك قبل اللّعان ضرب الحدّ و الحق(4) به الولد و كانت امرأته بحالها.
وتقدّم
فى رواية علىّ بن جعفر (10) من باب (4)كيفيّة اللّعان قوله عليه السلام ان نكل فى الخامسة فهى امرأته و جلد و ان نكلت المرأة عن ذلك إذا كانت اليمين عليها فعليها مثل ذلك.
وفى رواية الدعائم (11) قوله عليه السلام إذا قذف الرّجل امرأته فان هو رجع جلد الحدّ ثمانين و ردّت عليه امرأته.
وفى رواية زرارة (14) قوله عليه السلام فاذا قذفها ثمّ أقرّ أنّه كذب عليها جلد الحدّ و ردّت إليه امرأته.
وفى رواية الفضيل (15) قوله رجل إفترىٰ على امرأته يلاعنها فان أبى أن يلاعنها جلد الحدّ و ردّت اليه امرأته.
نداشته باشد رها نمى كنم فرزند از پدر ارث مى برد ولى پدر از فرزند ارث نمى برد و ارث فرزند براى دايى ها و خاله هايش مى باشد ولى اگر پدرش فرزند را از خود ندانست دايى ها و خاله هاى فرزند از او ارث مى برند ولى فرزند از آنها ارث نمى برد و اگر كسى اين فرزند را صدا زند كه اى پسر زن زناكار بايد آن كس حد بخورد.»
1190-41143-(4) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را متّهم سازد با او لعان نمى كند تا آن كه بگويد ديدم مرد را ميان دو پاى زن كه با او زنا مى كرد.
و حضرت فرمود: هنگامى كه مرد به همسرش بگويد: تو را باكره نيافتم و دو شاهد عادل نداشته باشد حد مى خورد و هر دو آزاد مى شوند.
و حضرت فرمود: آيه سنگسار در قرآن اين بود كه: «پيرمرد و پيرزن را قطعاً سنگسار كنيد چون شهوت جنسى را گذرانده اند.»
1191-41144-(5) امير مؤمنان على عليه السلام در مورد زن و مردى كه مى خواهند لعان كنند فرمود: «اگر مرد پس از متّهم سازى زن در نزد والى لعان نكرد حدّ مى خورد و اگر مرد لعان كرد ولى زن لعان نكرد زن سنگسار مى گردد و اگر هر دو لعان كردند و مرد فرزند يا حمل زن را اگر زن حامله است، نفى كرده بود كه از او باشد سپس بعد از لعان او را فرزند خويش دانست در اين صورت پسر از مرد ارث مى برد ولى مرد از پسرش به خاطر اينكه بعد از لعان او را فرزند خود دانسته ارث نمى برد ولى اگر پيش از لعان فرزند را بپذيرد حد مى خورد و فرزند به او ملحق مى شود و همسرش هم به حالت همسرى مى ماند.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت دهم از باب يكم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اگر در بار پنجم از دادن شهادت خوددارى كند پس آن زن همسر او خواهد بود و مرد تازيانه مى خورد ولى اگر زن از دادن شهادت پنجم خوددارى كند اگر بايد سوگند بخورد بر زن مشابه همين حدّ ثابت است.»
و در روايت يازدهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه مرد همسرش را متّهم سازد پس اگر مرد بازگردد مرد هشتاد تازيانه حدّ مى خورد و همسرش به او بازگردانده مى شود.»
و در روايت چهاردهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه مرد زن را متّهم كند سپس اعتراف كند كه به زن دروغ بسته است مرد حدّ مى خورد و همسرش به او بازگردانده مى شود.»
و در روايت پانزدهم اين گفته كه: «مردى بر همسرش افترا بسته حضرت فرمود: او را لعان مى كند ولى اگر از لعان او خوددارى كرد حد مى خورد و همسرش به او باز گردانده مى شود.»
ويأتى فى احاديث الباب التّالى ما يناسب ذلك فراجع. وفى أحاديث باب (67) انّ ميراث ولد الملاعنة لأمّه من ابواب الميراث ج 29 و باب (68) انّ الأب اذا أقرّ بالولد بعد اللّعان و رثه الولد ما يناسب الباب فراجع.
1192-41145-(1)تهذيب 192/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 164/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبى نصر تهذيب 77/10: سهل بن زياد عن ابن أبى نصر عن عبد الكريم تهذيب 195/8: الحسين بن سعيد عن أحمد بن محمّد عن عبدالكريم عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام فى رجل لاعن امرأته و هى حبلى ثمّ ادّعىٰ ولدها بعد ما و لدت و زعم أنّه منه قال يردّ(1) إليه الولد و لا يجلد(2)لأنّه قد مضى التّلاعن فقيه 348/3: و اذا لاعن الرّجل امرأته و هى حبلى (و ذكر مثله ثمّ قال) روى ذلك البزنطىّ عن عبد الكريم عن الحلبىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام.
.
1193-41146-(2) الدعائم 282/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال فى الملاعنة الّتى يقذفها زوجها و ينتفى من ولدها و يلاعنها و يفارقها ثمّ يقول بعد ذلك: الولد ولدى و يكذّب نفسه قال أمّا المرأة فلا ترجع إليه أبداً فأمّا الولد فانّه يردّ عليه إذا ادّعاه و لا يدع ولده و ليس له ميراث و يرث الابن الأب ولايرث الأب الابن و يكون ميراثه لأمّه و أخواله أو لمن تسبّب بأسبابهم و إن أكذب نفسه قبل أن يلاعن جلد الحدّ و كانت امرأته و الولد ولده فان قذفها و هى حامل لم تلاعنه حتّى تضع فان و ضعت و ادّعى الولد و كان قد نفاه فالولد ولده و المرأة إمرأته بحالها و يضرب حدّ القاذف.
مى آيد:
در روايات باب بعدى مناسب اين باب مراجعه كنيد.
و در روايات باب شصت و هفتم از باب هاى ارث.
و باب شصت و هشتم مناسب اين باب مراجعه كنيد.
باب 13 حكم فرزندى كه مادرش لعان شده ولى شوهر فرزند را از خود مى داند
1192-41145-(1) امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را كه آبستن بود لعان كرد سپس بعد از زايمان ادعاى فرزند كرد و گفت كه فرزند از اوست، فرمود: «فرزند به او بازگردانده مى شود و مرد تازيانه نمى خورد چون لعان گذشته است.»
1193-41146-(2) امام صادق عليه السلام دربارۀ زنى كه لعان شده و شوهرش او را متّهم ساخته و فرزند او را از خود نفى كرده و او را لعان كرده و از او جدا شده است و پس از آن مى گويد: فرزند فرزند من است و مى گويد كه قبلاً دروغ گفته است، فرمود: «امّا زن هرگز به مرد بر نمى گردد و امّا فرزند او به مرد بازگردانده مى شود اگر ادّعاى فرزند كند و فرزندش را بدون ارث برى رها نمى كند و فرزند از پدر ارث مى برد ولى پدر از پسر ارث نمى برد و ارث پسر براى مادر، دايى ها و خاله ها و يا خويشاوندانى است كه به وسيلۀ اينان به پسر مى رسند و اگر پيش از لعان بگويد كه دروغ گفته حدّ مى خورد و آن زن همسر او خواهد بود و فرزند فرزند او و اگر زن را در حالى كه باردار است متّهم سازد، تا وضع حمل او را لعان نمى كند پس اگر زن وضع حمل كرد و مرد گفت كه فرزند از اوست با اينكه قبلاً فرزند را از خود نفى كرده بود در اين صورت فرزند فرزند اوست و زن همسر او با همان حالت گذشته و مرد حدّ قذف كننده را مى خورد.»
1194-41146-(1)كافى 165/6: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد و علىّ بن إبراهيم عن أبيه و محمّد بن يحيى عن أحمد بن محمّد عن فقيه 237/4: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن علىّ بن رئاب كافى 161/7: عدّة من أصحابنا عن سهل بن زياد عن ابن محبوب عن علىّ بن رئاب تهذيب 190/8: استبصار 375/3: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن علىّ عن الحلبى قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام عن رجل لاعن امرأته و هى حبلى (و - يب) قد استبان حملها و أنكر ما فى بطنها)(2)فلمّا و ضعت(3)ادّعاه(3) و أقرّبه و زعم أنّه منه (قال - كا ج 6) فقال (أبو عبداللّه عليه السلام - فقيه) يردّ إليه(4)ولده و يرثه و لا يجلد لأنّ اللّعان (بينهما - يب) قد مضى.
1195-41147-(4) تهذيب 195/8: الحسين بن سعيد عن علىّ عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال:
سألته عن ابن الملاعنة من يرثه فقال أمّه و عَصَبة أمّه(5)قلت أ رأيت إن ادّعاه أبوه بعد ما قد لاعنها قال أردّه عليه من أجل أنّ الولد ليس له أحد يوارثه و لا تحلّ له أمّه إلى يوم القيامة.
1196-41148-(5) المقنع 120: فان ادّعى الرّجل بالولد بعد الملاعنة نسب إليه فان مات الأب ورثه الابن و ان مات الابن لم يرثه الأب و ميراثه لأمّه فان ماتت أمّه فميراثه لأخواله الهداية 72:
و ان أقرّ الرّجل بالولد بعد الملاعنة ضمّ إليه ولده و لم يرجع إليه امرأته و ان مات الاب ورثه الابن و ان مات الابن لم يرثه الأب.
1197-41149-(6)فقه الرّضا عليه السلام 249: و إن ادّعى الرّجل بعد الملاعنة أنّه ولده لحق به و نسب اليه.
1198-41150-(7) وفيه: و روى فى خبر آخر أنّه لا و لا كرامة له و لا غرو(6) أن لا يردّ إليه فان مات الأب ورثه الإبن و إن مات الابن لم يرثه أبوه.
1199-41151-(8) تهذيب 194/8: استبصار 376/3: الحسين بن سعيد عن محمّد بن الفضيل عن أبى الصّباح الكنانىّ عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن رجل لاعن امرأته و انتفى من ولدها ثمّ أكذب نفسه بعد الملاعنة و زعم أنّ الولد ولده هل يردّ عليه ولده قال لا و لا كرامة (و - صا) لا يردّ عليه و لا تحلّ له إلى يوم القيامة -. قال محمّد بن الحسن (فى يب) قوله عليه السلام لا يردّ عليه
1194-41147-(3) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را كه حامله است لعان كرده، حامله بودن زن آشكار است و مرد فرزند در شكم را انكار كرده (كه فرزند مرد باشد) و چون زن زايمان كرده مرد ادّعاى فرزند كرده و فرزند را پذيرفته است و گفته كه فرزند از اوست، پرسيدم حضرت فرمود: فرزند به او بازگردانده مى شود و از او ارث مى برد و مرد حدّ نمى خورد چون لعان گذشته است.»
1195-41148-(4) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ فرزند زنى كه لعان شده پرسيدم كه چه كسى از او ارث مى برد حضرت فرمود: مادر و خويشان مادرى اش.
گفتم: نظر شما چيست اگر پدرش پس از لعان مادر ادعاى فرزند كند؟ حضرت فرمود: فرزند را به او باز مى گردانم چون فرزند كسى را ندارد كه از او ارث برد و مادر براى مرد تا قيامت حرام خواهد بود.
(و حلال نمى شود)»
1196-41149-(5) اگر مرد پس از لعان، فرزند را بپذيرد فرزند به او منتسب مى گردد و اگر پدر بميرد فرزند از او ارث مى برد ولى اگر فرزند بميرد پدر از او ارث نمى برد و اگر مرد فرزند را بعد از لعان بپذيرد فرزند به او بازگردانده مى شود ولى زن به او بازگردانده نمى شود و اگر پدر بميرد پسر از او ارث مى برد و اگر پسر بميرد پدر از او ارث نمى برد.
1197-41150-(6) فقه الرضا عليه السلام: «و اگر مرد پس از لعان ادعا كند كه فرزند از اوست فرزند بايد به او ملحق گردد و منتسب شود.»
1198-41151-(7) فقه الرضا عليه السلام: «و در روايت ديگر آمده كه: نه و ارزشى ندارد و شگفت آور نيست كه به او بازگردانده نشود پس اگر پدر بميرد پسر از او ارث مى برد و اگر پسر بميرد پدر از او ارث نمى برد.»
1199-41152-(8) ابو الصباح كنانى گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را لعان كرده و فرزند او را از خود ندانسته سپس بعد از لعان گفته كه دروغ مى گفته و گفته كه فرزند فرزند اوست، پرسيدم كه آيا فرزندش به او بازگردانده مى شود؟ حضرت فرمود: نه و ارزشى ندارد و به او بازگردانده نمى شود و زن تا قيامت براى او حرام است.»
ولده يعنى أنّه لا يلحق به لحوقاً صحيحاً يرثه و يرثه أبوه و انّما يثبت نسبه على شرط أن يرث أباه و لا يرثه أبوه حسب ما قدّمناه و يزيد ذلك بياناً ما رواه الحسين ابن سعيد عن محمّد بن الفضيل عن أبى الحسن عليه السلام (والمراد الرواية العاشرة الآتية).
1200-41152-(9) تهذيب 196/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 211/7: علىّ بن إبراهيم عن محمّد بن عيسى بن عبيد عن تهذيب 76/10: يونس (بن عبدالرّحمن - يب 76) عن عبداللّه بن سنان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال اذا قذف الرّجل ثمّ أكذب نفسه جلد الحدّ و كانت امرأته و ان لم يكذّب (على - كا) نفسه تلاعنا و يفرّق بينهما.
1201-41153-(10) تهذيب 194/8: استبصار 376/3: الحسين بن سعيد عن محمّد ابن الفضيل عن أبى الحسن عليه السلام قال: سألته عن رجل لاعن امرأته و انتفى من ولدها ثمّ أكذب نفسه هل يردّ عليه ولده فقال إذا أكذب نفسه جلد الحدّ و ردّ عليه ابنه(1) و لا ترجع إليه(1)امرأته أبداً -. قال الشّيخ رحمه الله فى يب: قوله عليه السلام فى هذا الخبر و يجلد المراد به إذا أكذب نفسه قبل أن يمضى اللّعان فأمّا بعد مضيّة فليس عليه شىء و يلحق به الولد على ما قدّمناه.
وتقدّم
فى رواية علىّ بن إبراهيم (3) من باب (2)كيفيّة اللّعان قوله عليه السلام فهذه لا تحلّ لزوجها و ان جائت بولد لا يرثه أبوه و ميراثه لأمّه و ان لم يكن له امّ فلأخواله.
وفى مرسلة فقيه (9) قوله عليه السلام ثمّ يفرّق بينهما و لا تحلّ له أبداً (الى أن قال) فان ادّعى الرّجل الولد بعد الملاعنة نسب اليه ولده و لم ترجع اليه امرأته فان مات الأب و رثه الابن و ان مات الابن لم يرثه الأب و يكون ميراثه لأمّه فان لم يكن له أمّ فميراثه لأخواله و لا يرثه أحد من قِبَل الأب.
وفى رواية زرارة (14) قوله عليه السلام فاذا قذفها ثمّ أقرّ أنّه كذب عليها جلد الحدّ و ردّت اليه امرأته (الى أن قال) ترثه امّه و ان ماتت اُمّه و رثه أخواله (الى أن قال) يردّ اليه الولد اذا أقرّ به قال عليه السلام لا و لا كرامة و لا يرث الأب الابن و يرثه الابن.
شيخ طوسى قدس سره در كتاب تهذيب گويد: «فرموده امام معصوم عليه السلام كه فرزندش به او بازگردانده نمى شود اين معنى را دارد كه به طور صحيح و كامل به او ملحق نمى شود آن گونه كه او از پدر ارث ببرد و پدر از او ارث نبرد و تنها نسب او به اين شرط كه از پدرش ارث ببرد ولى پدر از او ارث نبرد، ثابت مى شود آنگونه كه قبلاً گفتيم و اين گفته را بيشتر توضيح مى دهد روايت امام ابو الحسن عليه السلام (و منظور روايت دهم است كه مى آيد)»
1200-41153-(9) امام صادق عليه السلام فرمود: «زمانى كه مرد همسرش را متّهم سازد سپس بگويد كه دروغ گفته حدّ مى خورد و آن زن همسرش خواهد بود ولى اگر خودش را تكذيب نكند يكديگر را لعان مى كنند و از هم جدا مى شوند.»
1201-41154-(10) محمّد بن فضيل گويد: «از امام ابوالحسن عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را لعان كرده و فرزندش را از خودش ندانسته و سپس خودش را تكذيب كرده پرسيدم كه آيا فرزندش به او بازگردانده مى شود؟ حضرت فرمود: هنگامى كه خودش را تكذيب كند حدّ مى خورد و فرزندش به او بازگردانده مى شود ولى همسرش هرگز به او بر نمى گردد.»
شيخ طوسى قدس سره در كتاب تهذيب گويد: «فرموده امام معصوم عليه السلام در اين روايت كه تازيانه مى خورد منظور از آن در زمانى است كه خودش را پيش از لعان تكذيب كند و امّا پس از گذشت لعان ديگر بر او چيزى ثابت نيست و طبق آنچه قبلاً گفتيم فرزند به او ملحق مى گردد.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت سوّم از باب يكم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «اين زن براى شوهرش حلال نمى شود و اگر فرزندى بياورد پدرش از او ارث نمى برد و ارث فرزند براى مادرش مى باشد و اگر مادر نداشته باشد براى دايى ها و خاله هايش.»
و در روايت نهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «سپس اين دو از هم جدا مى شوند و زن براى مرد حرام ابدى مى گردد... تا آن كه گويد: پس اگر مرد بعد از لعان ادعاى فرزند كرد فرزندش به او منسوب مى شود ولى همسرش به او باز نمى گردد پس اگر پدر مُرد پسر از او ارث مى برد واگر پسر مُرد پدر از او ارث نمى برد و ارث پسر براى مادرش مى باشد واگر مادر ندارد ارثش براى دايى ها و خاله هايش مى باشد و احدى از طرف پدر از او ارث نمى برد.»
و در روايت چهاردهم فرموده امام معصوم عليه السلام كه: «زمانى كه مرد، زن را متّهم كرد سپس اعتراف كرد كه به زن دروغ بسته است حد مى خورد و همسرش به او بازگردانده مى شود... تا آن كه گويد: مادر از پسر ارث مى برد و اگر مادرش مرده است دايى ها و خاله هايش از او ارث مى برند... تا آن كه گويد:
فرزند به پدر بازگردانده مى شود اگر پدر او را بپذيرد. امام عليه السلام فرمود: نه و ارزشى ندارد و پدر از پسر ارث نمى برد ولى پسر از او ارث مى برد.»
وفى رواية الفضيل (15) قوله و ان أبىٰ ان يلاعنها جلد الحدّ و ردّت اليه امرأته الخ.
و لاحظ باب (7) ما ورد فى لعان الحرّ و الزّوجة المملوكة. وفى كثير من احاديث الباب المتقدّم ما يدلّ على ذلك فراجع.
ويأتى فى باب (67) انّ ميراث ولد الملاعنة لأمّه و باب (68) انّ الأب اذا أقرّ بالولد بعد اللّعان و رثه الولد من ابواب الميراث ج 29 ما يدلّ على ذلك.
1202-41155-(1)قرب الاسناد 153: السّندىّ بن محمّد البزّاز قال حدّثنى أبو البخترىّ عن جعفر عن أبيه عليهما السلام انّه رفع إلى علىّ عليه السلام أمر امرأة ولدت جارية و غلاماً فى بطن و كان زوجها غائباً فأراد أن يقرّ بواحد و ينفى الآخر فقال ليس ذاك له إمّا يقرّبهما جميعاً و إمّا أن ينكرهما جميعاً.
1203-41156-(2)قرب الاسناد 255: عبداللّه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال: سألته عن رجل قذف امرأته ثمّ طلّقها فطلبت بعد الطّلاق قذفه إيّاها قال إن هو أقرّ جلد و ان كانت فى عدّته(1) لاعنها وسائل 427/22: رواه علىّ بن جعفر فى كتابه.
1204-41157-(3) الدعائم 283/2: عن جعفر بن محمّد عليهما السلام أنّه قال إذا قذف الرّجل امرأته ثمّ طلّقها فان هو أقرّ بالكذب جلد الحدّ و ان تمادىٰ(2) وكانت فى عدّتها لاعنها و إن ماتت فقام رجل من أهلها مقامها فلاعنه فلا ميراث له و إن لم يقم أحد من أولياءها يلاعنه و رثها.
و در روايت پانزدهم اين گفته كه: «اگر مرد از لعان زن خوددارى كرد حدّ مى خورد و همسرش به او بازگردانده مى شود...»
و بنگر به باب هفتم.
و در بسيارى از روايات باب پيشين كه بر اين مفاد دلالت دارد مراجعه كنيد.
مى آيد:
در باب شصت و هفتم و شصت و هشتم از باب هاى ارث روايتى كه بر اين مفاد دلالت دارد.
باب 14 حكم لعان درباره دو قلو
1202-41155-(1) امام باقر عليه السلام فرمود: «جريان زنى را كه در يك شكم دختر و پسرى (دو قلو) زاييده بود و شوهرش غايب بود، نزد امير مؤمنان عليه السلام آوردند مرد مى خواست يكى از فرزندان را بپذيرد و ديگرى را نفى كند حضرت فرمود: اين حق براى اوست يا بايد هر دو را با هم بپذيرد و يا هر دو را با هم انكار كند.»
1203-41156-(2) على بن جعفر گويد: «از برادرم موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را متّهم ساخت سپس او را طلاق داد زن پس از طلاق از اتّهامى كه مرد به او زده بود پى گيرى كرد، پرسيدم حضرت فرمود: اگر مرد اعتراف كند (كه دروغ گفته) تازيانه مى خورد و اگر زن در عدّه مرد باشد مرد او را لعان مى كند.»
1204-41157-(3) امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه مرد همسرش را متّهم كند سپس وى را طلاق دهد پس اگر مرد به دروغ خود اعتراف كند حدّ مى خورد و اگر مرد همچنان ادامه دهد و زن در عدّۀ مرد باشد مرد او را لعان مى كند و اگر زن مُرد مردى از خانواده اش به جاى او مى نشيند و مرد او را لعان مى كند در اين صورت ارثى براى مرد نيست ولى اگر كسى از اولياى زن به جاى او ننشست كه مرد او را لعان كند مرد از زن ارث مى برد.»
1205-41158-(1) تهذيب 282/6: استبصار 35/3: محمّد بن أحمد بن يحيى عن العبّاس بن معروف عن عباد بن كثير عن إبراهيم بن نعيم عن أبى عبداللّه عليه السلام قال: سألته عن أربعة شهدوا على امرأة بالزّنا أحدهم زوجها قال تجوز شهادتهم.
1206-41159-(1)فقيه 37/4: و قد روى انّ الزّوج أحد الشّهود.
1207-41160-(3) تهذيب 282/6-184/8: استبصار 36/3: أحمد بن محمّد بن عيسى (عن محمّد بن عيسى - يب 184 صا) عن إسماعيل بن(1) خراش عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام فى أربعة شهدوا على امرأة بالزّنا أحدهم زوجها قال يلاعن (الزّوج - يب) و يجلد الآخرون (قال الشّيخ رحمه الله فى يب 282 فالعمل على الخبر الأوّل أولىٰ لأنّه موافق لظاهر القرآن، قال اللّه تعالى «وَ اَلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ» فبيّن أنّه يجوز اللّعان إذا لم يكن للرّجل من الشّهود إلّا نفسه فأمّا اذا أتى بالشّهود الّذين يتمّ بهم أربعة فلا يجب عليه اللّعان).
1208-41161-(4) تهذيب 79/10: الحسين بن سعيد عن فقيه 37/4: (الحسن - فقيه) ابن محبوب عن نعيم بن إبراهيم عن أبى سيّار مسمع عن أبى عبداللّه عليه السلام فى أربعة شهدوا على امرأة بفجور(2)أحدهم زوجها قال يجلدون الثّلاثة و يلاعنها زوجها و يفرّق بينهما و لا تحلّ له أبداً.
1209-41162-(2)تهذيب 196/8: محمّد بن يعقوب عن كافى 212/7: تهذيب 77/10: محمّد بن يحيى عن محمّد بن الحسين عن صفوان عن شعيب عن أبى بصير عن أبى عبداللّه عليه السلام قال
باب 15 حكم شهادت چهار مرد درباره زناى زن كه يكى از آنها شوهر زن است
1205-41158-(1) ابراهيم بن نعيم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ چهار نفر كه عليه زنى به زنا شهادت دادند و يكى از آنان شوهر زن بود پرسيدم حضرت فرمود: شهادت شان نافذ است.»
1206-41159-(2) روايت شده كه شوهر يكى از شاهدان است.
1207-41160-(3) از امام باقر و يا امام صادق عليهما السلام دربارۀ چهار نفر كه عليه زنى شهادت به زنا دادند و يكى از آنان شوهر او بود، روايت است كه حضرت فرمود: «شوهر لعان مى كند و باقى شهود حدّ مى خورند.»
شيخ طوسى قدس سره گويد: «عمل به روايت اوّل سزاوارتر است چون آن موافق ظاهر قرآن است.
خداوند تعالى فرمود: «و كسانى كه زنان خود را (به زنا) متّهم مى كنند و گواهانى جز خودشان ندارند، هر يك از آنها بايد چهار مرتبه به نام خدا شهادت دهند» خداوند بيان كرده كه لعان در صورتى جايز است كه مرد شاهدى جز خود نداشته باشد ولى اگر شاهدانى دارد كه با آنان چهار شاهد را كامل مى سازد ديگر لعان بر او واجب نيست.»
1208-41161-(4) از امام صادق عليه السلام دربارۀ چهار شاهد كه عليه زنى به زنا شهادت دادند و يكى از آنان شوهر زن بود روايت است كه فرمود: «آن سه نفر حد مى خورند و شوهرش زن را لعان مى كند و اين زن و مرد از هم جدا مى شوند و زن براى مرد حلال نمى شود.»
باب 16 حكم قذف بعد از لعان
1209-41162-(1) ابو بصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى كه همسرش را متّهم كرد و هر دو يك ديگر
سألته عن رجل قذف امرأته فتلاعنا ثمّ قذفها بعد ما تفرّقا(1)أيضاً بالزّنا (أ - كا يب 77) عليه حدّ قال نعم عليه حدّ.
وتقدّم
فى رواية أبى بصير (5) من باب (6) حكم من قال لامرأته بعد ما دخل بها لم أجدكِ عذراء من أبواب اللّعان ج 27 قوله رجل قال لامرأته لم أجدكِ عذراءِ قال يضرب قلت فانّه عاد قال يضرب فانّه يوشك أن ينتهى.
قد تمّ بحمد اللّه الّذى لا يُجِنُّهُ البُطُون عن الظُهُور، و لا يَقْطَعُهُ الظهور عن البطون المجلّد السابع و العشرون أحمده على ما أظهره من آثار سلطانه، و جلال كبريائه، ما حيَّر مقل العُيُون من عجائب قدرته و ردَعَ خطرات هماهم النُّفوس عن عرفان كنه صفته، و أشهد أن لا اله إلّا اللّه شهادة إيمانٍ و إيقانٍ و إخلاصٍ و إذعانٍ، و أشهد أنّ محمّداً صلى الله عليه و آله عبده و رسوله أرسله و أعلام الهدى دارسة و مناهج الّدين طامسة، فأنزل عليه نوراً لا تطفأ مصابيحه و سراجاً لا يخبو تَوَقَّدُه و بحراً لا يدرك قعره فصدع بالحقّ و أمر بالقصد. أللّهمّ صلّ عليه و على آله لا سيّما الامام المهدىّ الحجّة بن الحسن العسكرىّ كأفضل ما صلّيت على أحد من خلقك قبله و أنت مصلٍّ على أحد بعهده و العن أعدائهم أعداء الدّين من الأوّلين و الآخرين أجمعين.
المحتاج إلى رحمة ربّه الغنىّ أبو محمّد عبدالمهدىّ اسماعيل بن قاسم بن الكاظم المعزّيّ الملايريّ عفا اللّه تعالىٰ عنه و عن آبائه و عن المؤمنين من سلف منهم و من غبر الى يوم الدّين.
1) . تفرّق - يب 77.
را لعان كردند سپس مجدّداً مرد، زن را پس از آن كه از هم جدا شدند متّهم ساخت، پرسيدم كه آيا بر مرد حدّ ثابت است حضرت فرمود: آرى بر او حدّ ثابت است.»
ارجاعات
گذشت:
در روايت پنجم از باب ششم اين گفته كه: «مردى به همسرش گفت: من تو را باكره نيافتم.
حضرت فرمود: او را مى زنند. گفتم: مجدّداً اين جمله را گفت، حضرت فرمود: او را مى زنند چون نزديك است كه از اين اتّهام زن دست كشد.»
قرن اول
قرآن كريم
الصحيفة السجادية. امام زين العابدين عليه السلام (38-94 ق)
قرن دوم
كتاب الصّفين. ابان بن تغلب (؟ - 141 ق)
الفضايل. ابان بن تغلب (؟ - 141 ق)
توحيد المفضّل. مفضل بن عمر جعفى (؟ - 160 ق)
الرسالة الذهبية. للرضا عليه السلام معروف به طب امام رضا عليه السلام (؟ -؟)
صحيفة الامام رضا عليه السلام. منسوب به امام رضا عليه السلام (؟ -؟)
الفقه، معروف به فقه الرضا عليه السلام. منسوب به امام رضا عليه السلام (؟ -؟)
اصل. زيد زراد (؟ -؟)
اصل. علاء بن رزين (؟ -؟)
اصل. عاصم بن حميد حناط (؟ -؟)
اصل. درست بن ابى منصور (؟ -؟)
اصل. جعفر بن محمد بن شريح حضرمى (؟ -؟)
قرن سوم
وقعة صفين. نصر بن مزاحم (120-212 ق)
المشيخة. حسن بن محبوب سراد (149-224 ق)
النوادر. حسن بن محبوب سراد (149-224 ق)
عيون الاخبار. ابن قتيبه دينورى (213-276 ق)
المحاسن. برقى (؟ - 274 يا 280 ق)
الغارات. ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى (؟ - 283 ق)
بصائر الدرجات. محمدبن حسن بن فروخ صفار (؟ - 290 ق)
المزار. محمدبن حسن بن فروخ صفار (؟ - 290 ق)
النوادر. احمد بن محمد بن عيسى اشعرى قمى (؟ - متوفى در عصر غيبت صغرى)
جامع الاحاديث النبوية. ابو محمد جعفر بن احمد بن على بن قمى (؟ -؟)
تفسير العسكرى. منسوب به امام حسن عسكرى عليه السلام (؟ -؟)
طريق النجاة. شيخ عزالدين حسن بن ناصر بن ابراهيم حداد عاملى (؟ -؟)
كتاب الزهد. حسين بن سعيد اهوازى (؟ -؟)
المؤمن. حسين بن سعيد اهوازى (؟ -؟)
كتاب الزيارات. حسين بن سعيد اهوازى (؟ -؟)
المناقب. حسين بن سعيد اهوازى (؟ -؟)
قرن چهارم
كتاب التاريخ. ابن اعثم كوفى (؟ - 314 ق)
الفتوح. ابن اعثم كوفى (؟ - 314 ق)
كتاب التفسير. محمد بن مسعود عياشى (؟ - حدود 320 ق)
تفسير القمى. ابوالحسن على بن ابراهيم قمى (؟ - 329 ق)
الكافى. شيخ كلينى (؟ - 329 ق)
كتاب التمحيص. محمد بن همام اسكافى (258-336 ق)
رجال الكشى. محمد بن عمر بن عبدالعزيز كشى (؟ - حدود 340 ق)
اثبات الوصية. على بن حسين مسعودى (؟ - 346 ق)
الاستغاثة. على بن احمد كوفى (؟ - 352 ق)
الابتداء. على بن احمد كوفى (؟ - 352 ق)
الانبياء. على بن احمد كوفى (؟ - 352 ق)
كتاب الاخلاق. ابن قاسم كوفى (؟ - \ 352 ق)
الايضاح. نعمان بن محمد تميمى (259-363 ق)
دعائم الاسلام. نعمان بن محمد تميمى (259-363 ق)
كامل الزيارات. جعفر بن محمد بن قولويه (؟ - 367 ق)
الغيبة. محمد بن ابراهيم نعمانى (؟ - 380 ق)
تفسير النعمانى. ابوعبداللّٰه محمد بن ابراهيم بن جعفر كاتب نعمانى (؟ - 380 ق)
علل الشرايع. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
عيون اخبار الرضا عليه السلام. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
كمال الدين وتمام النعمة. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
الهداية. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
الامالى. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
معانى الاخبار. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
التوحيد. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
الخصال. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
ثواب الاعمال. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
المقنع. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
من لا يحضره الفقيه. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
فضائل الاشهر الثلاثة. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
مصادقة الاخوان. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
فضائل الشيعه، صفات الشيعه. شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)
المانعات (الاعمال المانعة من دخول الجنة). جعفر بن احمد بن على قمى (؟ -؟)
العروس. جعفر بن احمد بن على قمى (؟ -؟)
تحف العقول. ابن شعبه (؟ -؟)
التمحيص. ابن شعبه (؟ -؟)
دلائل الامامة. ابوجعفر محمد بن جرير بن رستم طبرى (؟ -؟)
الجعفريات. محمد بن محمد اشعث (؟ -؟)
طب الائمه (طب النبى). عبدالله و حسين پسران بسطام (؟ -؟)
كتاب الدلائل. عبدالله بن جعفر حميرى (؟ -؟)
قرب الاسناد. عبدالله بن جعفر حميرى (؟ -؟)
تفسير فرات. فرات بن ابراهيم كوفى (؟ -؟)
المسلسلات. جعفر بن احمد بن على قمى (؟ -؟)
الغايات. جعفر بن احمد بن على قمى (؟ -؟)
قرن پنجم
نهج البلاغه. سيد رضى (359-406 ق)
المجازات النبوية. سيد رضى (359-406 ق)
كفاية الاثر. خزاز رازى (؟ - حدود 410 ق)
الارشاد. شيخ مفيد (336-413 ق)
الامالى. شيخ مفيد (336-413 ق)
الاختصاص. شيخ مفيد (336-413 ق)
الفرائض الشرعية. شيخ مفيد (336-413 ق)
المقنعة. شيخ مفيد (336-413 ق)
تنزيه الانبياء. سيد مرتضى (355-436 ق)
درر الفوائد. سيد مرتضى (355-436 ق)
المختصر. سيد مرتضى (355-436 ق)
رسالة المحكم والمتشابه. سيد مرتضى (355-436 ق)
انساب. احمد بن على نجاشى (372-450 ق)
رجال. احمد بن على نجاشى (372-450 ق)
الاستبصار. شيخ طوسى (385-460 ق)
التبيان. شيخ طوسى (385-460 ق)
اختيار معرفة الرجال معروف به رجال الكشى. شيخ طوسى (385-460 ق)
تهذيب الاحكام. شيخ طوسى (385-460 ق)
الامالى. شيخ طوسى (385-460 ق)
الخلاف. شيخ طوسى (385-460 ق)
الغيبة. شيخ طوسى (385-460 ق)
المبسوط. شيخ طوسى (385-460 ق)
النهاية. شيخ طوسى (385-460 ق)
مصباح المتهجد. شيخ طوسى (385-460 ق)
كنز الفوائد. ابوالفتح كراجكى (؟ - 499 ق)
قرن ششم
روضة الواعظين. ابن فتال نيشابورى (؟ - 508 ق)
تفسير الكشاف. جارالله زمخشرى (467-538 ق)
مجمع البيان. فضل بن حسن طبرسى (حدود 469-548 ق)
اعلام الورى باعلام الهدى. فضل بن حسن طبرسى (حدود 469-548 ق)
نثر اللآلى. فضل بن حسن طبرسى (حدود 469-548 ق)
الوسيط. فضل بن حسن طبرسى (حدود 469-548 ق)
مكارم الاخلاق. حسن بن فضل طبرسى (؟ - 548 ق)
غرر الحكم و درر الكلم. عبدالواحد بن محمد تميمى (510-550 ق)
تفسير روح الجنان. ابوالفتوح رازى (حدود 470 - نزديك به 554 ق)
الدعوات. سيد فضل الله راوندى (؟ - 570 ق)
النوادر. سيد فضل الله راوندى (؟ - 570 ق)
قصص الانبياء. سيد فضل الله راوندى (؟ - 570 ق)
لبّ اللّباب. سيد فضل الله راوندى (؟ - 570 ق)
فضل الحولقة. ابن عساكر (499-571 ق)
الخرائج و الجرائح. قطب الدين راوندى (؟ - 573 ق)
اسباب النزول. قطب الدين راوندى (؟ - 573 ق)
تهافت الفلاسفه. قطب الدين راوندى (؟ - 573 ق)
المناقب. ابن شاذان قمى (پس از 509-584 ق)
قضاء حقوق المؤمنين. ابوعلى بن طاهر صورى (؟ - 585 ق)
مناقب آل ابيطالب عليهم السلام. ابن شهر آشوب (489-588 ق)
السرائر. محمد بن ادريس (543-598 ق)
جامع الاخبار. تاج الدين شعيرى (؟ -؟)
الاحتجاج. احمد بن على طبرسى (؟ -؟)
قرن هفتم
اربعون حديثاً. محمد بن عبدالله بن زهره حسينى (اوايل قرن هفتم)
مشكاة الانوار فى غرر الاخبار. ابوالفضل على طبرسى (اوايل قرن هفتم)
تنبيه الخواطر. ورام بن ابى فراس (؟ - 605 ق)
اسدالغابه. ابن اثير (555-630 ق)
الكامل. ابن اثير (555-630 ق)
اللباب. ابن اثير (555-630 ق)
المختصر. ابن حاجب (570-646 ق)
مصباح الزائر. سيد على بن طاووس (589-664 ق)
الطرف من الانباء. سيد على بن طاووس (589-664 ق)
كشف المحجة. سيد على بن طاووس (589-664 ق)
اللهوف (الملهوف). سيد على بن طاووس (589-664 ق)
فلاح السائل. سيد على بن طاووس (589-664 ق)
مهج الدعوات. سيد على بن طاووس (589-664 ق)
فرج المهموم. سيد على بن طاووس (589-664 ق)
امان من اخطار الاسفار والازمان. سيد على بن طاووس (589-664 ق)
شرائع الاسلام. محقق حلى (602-672 ق)
المعتبر. محقق حلى (602-672 ق)
شرح نهج البلاغة. كمال الدين ميثم بن على بن ميثم بحرانى (؟ - 679 ق)
فرحة الغرى بصرحة الغرى. عبدالكريم بن طاووس (648-692 ق)
كشف الغمه. على بن عيسى اربلى (؟ - 693 ق)
بشارة المصطفى. عماد الدين طبرى (؟ - زنده در 698 ق)
قرن هشتم
المدارك. علامه حلّى (648-726 ق)
منتهى المطلب. علامه حلّى (648-726 ق)
مختلف الشيعه. علامه حلّى (648-726 ق)
تذكرة الفقهاء. علامه حلّى (648-726 ق)
الدرة الباهرة. شهيد اول (734-786 ق)
المزار. شهيد اول (734-786 ق)
الذكرى (ذكرى الشيعه فى احكام الشريعه). شهيد اول (734-786 ق)
اربعون الشهيد. شهيد اول (734-786 ق)
المجموع الرائق. سيد هبة الله موسوى (؟ -؟)
قرن نهم
التحصين. ابن فهد حلّى (757-841 ق)
عدة الداعى ونجاح الساعى. ابن فهد حلّى (757-841 ق)
اسرار الصلوة. ابن فهد حلّى (757-841 ق)
ارشاد القلوب. حسن بن ابى الحسن ديلمى (؟ - 841 ق)
اعلام الدين. حسن بن ابى الحسن ديلمى (؟ - 841 ق)
مختصر البصائر. حسن بن سليمان حلّى (802 -؟)
قرن دهم
غوالى اللئالى/عوالى اللئالى. ابن ابى جمهور احسائى (حدود 840 - زنده در 902 ق)
جنة الامان الواقية. ابراهيم بن على كفعمى (864-905 ق)
مختصر. ابراهيم بن على كفعمى (864-905 ق)
المصباح. ابراهيم بن على كفعمى (864-905 ق)
جامع المقاصد. محقق كركى (؟ - 937 تا 941 ق)
شرح اللمعة. شهيد ثانى (911-966 ق)
اسرار الصلوة. شهيد ثانى (911-966 ق)
شرح النفلية. شهيد ثانى (911-966 ق)
روض الجنان. شهيد ثانى (911-966 ق)
منية المريد. شهيد ثانى (911-966 ق)
مسكّن الفؤاد. شهيد ثانى (911-966 ق)
حديقة الشيعة. احمد بن محمد مقدس اردبيلى (؟ - 993 ق)
قرن يازدهم
مجمع البحرين. طريحى (979-1085 ق)
الوافى. محمد محسن فيض كاشانى (1007-1091 ق)
مجمع البحرين فى فضائل السبطين. سيد ولى الله رضوى (؟ -؟)
قرن دوازدهم
امل الامل. محمد بن حسن حرّ عاملى (1033-1104 ق)
وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة. محمد بن حسن حرّ عاملى (1033-1104 ق)
مدينة معاجز. سيد هاشم بحرانى (حدود 1050-1107 يا 1109 ق)
تفسير البرهان. سيد هاشم بحرانى (حدود 1050-1107 يا 1109 ق)
بحارالانوار. مجلسى ثانى (1037-1111 ق)
حق اليقين. مجلسى ثانى (1037-1111 ق)
مرآت العقول. مجلسى ثانى (1037-1111 ق)
قرن چهاردهم
مستدرك الوسائل. محدث نورى (1254-1320 ق)
جامع احاديث الشيعه. حاج سيدحسين بروجردى (1292-1380 ق)
سخن ناشر 5
مقدمه 7
منابع جلدهاى 25، 26 و 727
آشنايى با مؤلفان منابع جامع احاديث الشيعه مجلدهاى 25، 26 و 1227
1 - مفضل بن عمر جعفى (؟ - 160 ق) 12
2 - برقى (؟ - 274 يا 280 ق) 13
3 - ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى (؟ - 283 ق) 14
4 - محمد بن حسن بن فروخ صفار (؟ - 290 ق) 14
5 - عبدالله اشعرى قمى (؟ - متوفى در عصر غيبت صغرى) 16
6 - حسين بن سعيد اهوازى (؟ -؟) 16
7 - جعفر بن احمد بن على بن قمى (؟ -؟) 17
8 - محمد بن مسعود عياشى (؟ - حدود 320 ق) 18
9 - على بن ابراهيم قمى (؟ - 329 ق) 19
10 - شيخ كلينى (؟ - 329 ق) 20
11 - كشّى (؟ - حدود 340 ق) 22
12 - على بن حسين مسعودى (؟ - 346 ق) 22
13 - على بن احمد كوفى (؟ - 352 ق) 24
14 - نعمان بن محمد تميمى (259-363 ق) 24
15 - شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق) 25
16 - جعفر بن محمد بن قولويه قمى (؟ - 368 ق) 26
17 - محمد بن محمد اشعث (؟ -؟) 28
18 - عبداللّٰه بن جعفر حميرى (؟ -؟) 28
19 - عبدالله و حسين پسران بسطام (؟ -؟) 29
20 - ابن شعبه (؟ -؟) 29
21 - فرات بن ابراهيم كوفى (؟ -؟) 30
22 - سيد رضى (359-406 ق) 31
23 - شيخ مفيد (336-413 ق) 32
24 - سيد مرتضى (355-436 ق) 33
25 - احمد بن نجاشى (372-450 ق) 34
26 - شيخ طوسى (385-460 ق) 35
27 - ابوالفتح كراجكى (؟ - 499 ق) 36
28 - فتال نيشابورى (؟ - 508 ق) 37
29 - فضل بن حسن طبرسى (حدود 469-548 ق) 37
30 - حسن بن فضل طبرسى (؟ - 548 ق) 38
31 - عبدالواحد بن محمد تميمى آمُدى (510-550 ق) 38
32 - قطب الدين راوندى (؟ - 573 ق) 39
33 - ابن شهر آشوب (489-588 ق) 40
34 - محمد بن ادريس (543-598 ق) 41
35 - تاج الدين شعيرى (؟ -؟) 41
36 - احمد بن على طبرسى (؟ -؟) 42
37 - ابوالفضل على طبرسى (اوايل قرن هفتم) 42
38 - ورام بن ابى فراس (؟ - 605 ق) 43
39 - على بن عيسى اِربِلى (؟ - 693 ق) 43
40 - حسن بن يوسف بن مطهر اسدى (648-726 ق) 44
41 - ابن فهد حلّى (757-841 ق) 45
42 - ابن ابى جمهور اَحسائى (حدود 840 - زنده در 902 ق) 46
43 - شهيد ثانى (911-965 ق) 48
44 - حرّ عاملى (1033-1104 ق) 50
45 - سيد هاشم بحرانى (حدود 1050-1107 يا 1109 ق) 51
46 - مجلسى ثانى (1037-1111 ق) 52
47 - محدث نورى (1254-1320 ق) 53
48 - حاج سيد حسين بروجردى (1292-1380 ق) 54
تشكر و اعتذار 57
منابع و مآخذ تحقيق 58
كتاب الطّلاق
أبواب الطّلاق و أقسامه و أحكامه و شروطه و من بيده و مايناسبه 62
(1) باب ماورد فى انّ اللّه تبارك و تعالى يبغض الطّلاق و المطلاق و الذّوّاقة و الذّوّاق و لا بأس بطلاق سيّئة الخلق و غير الموافق و مَنْ تأتى بفاحشة مبيّنة 62
(2) باب انّ الطّلاق بعد النّكاح و لا يقع قبله و أنّ من قال لامرأته عند تزويجها ان تزوّج عليها أو تسرّىٰ أو هجرها فهى طالق لم يقع الطّلاق ان فعل ذلك 74
(3) باب انّ الطّلاق بيد الرّجل و لا طلاق حتّى يتكلّم به و يريده و لا يقع بالكتابة 82
(4) باب الصّيغ الّتى يقع بها الطّلاق و ما لا يقع بها و جواز تطليق امرأتين بصيغة واحدة 86
(5) باب انّ كلّ طلاق بكلّ لسان فهو طلاق 94
(6) باب انّ الأخرس يطلّق بالكتابة و الإشارة و بما يفهم منه الطّلاق و يعرف به من فعاله مع تحقّق الشّروط و لا يطلّق وليّه عنه 96
(7) باب انّ الطّلاق لا يقع بالحلف و لا اذا كان المعلّق بالشّرط 98
(8) باب انّه لا طلاق إلّا علىٰ سنّة او عدّة و لا طلاق إلّا علىٰ طهر من غير جماع ببيّنةٍ من الرّجال دون النّساء و علىٰ الوالى اجبار النّاس عليهما و استحباب اختيار طلاق السّنّة علىٰ غيرها 104
(9) باب انّه يشترط فى صحّة الطّلاق اجتماع الشّاهدين فى مجلس واحد فى سماع صيغة واحدة و لا يشترط ان يقول المطلّق للشّهود إشهدوا 152
(10) باب أنّه هل يشترط فى صحّة الطّلاق معرفة الشّاهدين للرّجل و المرأة ام لا 156
(11) باب انّه لا بأس بطلاق خمس على كلّ حال الغائب عنها زوجها و الّتى لم تحض الّتى لم يدخل بها زوجها و الحبلىٰ و الّتى يئست من المحيض 158
(12) باب ماورد فى طلاق الغايب 162
(13) باب ماورد فى انّ الغايب اذا قدم و أراد طلاق امرأته و كانت حائضاً لا يطلّقها حتّى تطهر 166
(14) باب حكم طلاق الحامل 166
(15) باب أنّ من لا يعلم بطهر زوجه يطلّقها بالأهلّة و الشّهور مثل الغايب 172
كتاب طلاق
فصل شانزدهم: طلاق، اقسام، احكام و شرطهاى آن 63
باب 1: دشمنى خداوند با طلاق و كسى كه زياد طلاق مى دهد و طلاق مى گيرد و طلاق زوجه بداخلاق و زناكار اشكالى ندارد 63
باب 2: وقوع طلاق پس از وقوع نكاح 75
باب 3: وقوع طلاق با اراده زوج 83
باب 4: صيغه هاى طلاق 87
باب 5: هر طلاقى با هر زبانى طلاق است 95
باب 6: طلاق شخص لال 97
باب 7: طلاق مشروط و با قسم 99
باب 8: شرايط انشاء طلاق 105
باب 9: شرط حضور دو شاهد هنگام انشاء صيغه طلاق 153
باب 10: شرط نبودن آشنايى شاهدان با زوج و زوجه 157
باب 11: طلاق زن هايى كه در هر حال جايز است 159
باب 12: طلاق زوج غايب 163
باب 13: طلاق زوج حائض 167
باب 14: طلاق زن باردار 167
باب 15: طلاق زوجه اى كه شوهر از پاك بودن او بى خبر است 173
(16) باب أنّ المسترابة المدخول بها إذا أراد زوجها أن يطلّقها يمسك عنها ثلاثة أشهر ثمّ يطلّقها 174
(17) باب أنّ من طلّق ثلاثاً فى مجلس واحد مع الشّرائط تقع واحدة و حكم تزويج المطلّقات على غير السّنّة و بيان ما يحلّ به تزويجهنّ 176
(18) باب انّ من طلّق ثانياً بغير رجعة لا يقع الطّلاق الثّانى و حكم من راجع فى العدّة و طلّق امرأته قبل ان يمسّها او بعد مايمسّها 204
(19) باب انّ من خيّر زوجته و جعل أمرها بيدها فاختارت نفسها هل تبين منه أم لا 212
(20) باب حكم طلاق الصّبىّ 222
(21) باب انّ الأب لا يجوز له ان يطلّق زوج ابنه 226
(22) باب عدم جواز طلاق المجنون و َالمَعْتُوه و المبرسم و النّائم و جواز طلاق ولىّ المجنون عنه و حكم طلاق السّفيه و الضّعيف 228
(23) باب أنّ السّكران لا يجوز طلاقه 234
(24) باب انّ طلاق المكره و المضطرّ و من لا يريد الطّلاق ليس بصحيح 236
(25) باب حكم طلاق المريض 240
(26) باب حكم من أعلن الطّلاق و أعلن الاستثناء و من أعلن الطّلاق و أسرّ الاستثناء 252
(27) باب حكم من كانت له امرأتان فقال لمن لايريد طلاقها أنت طالق بظنّ أنّها هى الّتى يريد طلاقها 252
(28) باب ما ورد فيمن راى فى المنام أنّه طلّق امرأته 252
(29) باب حكم من قال لإمرأته أنتِ طالق نصف تطليقة 254
(30) باب أنّ الطّلاق بيد الزّوج الحرّ اذا كانت زوجته أمة لا بيد مولاها 254
(31) باب انّ الطّلاق بيد العبد دون المولىٰ اذا كانت زوجته حرّة أو أمة لغير مولاه فان كانت أمة لمولاه فالطّلاق بيد المولىٰ 256
(32) باب أنّه لا يجوز للعبد أن يطلّق إلّا باذن مولاه 256
(33) باب حكم طلاق زوجة المفقود و عدّتها و تزويجها 258
(34) باب حكم طلاق المشرك و المشركة 270
(35) باب حكم زوجة المرتدّ و العبد الآبق 270
باب 16: طلاق زوجه اى كه حيض نمى شود 175
باب 17: حكم سه طلاق در يك مجلس 177
باب 18: طلاق دوم بدون رجوع از طلاق اول يا با رجوع ولى بدون مباشرت يا با مباشرت 205
باب 19: دادن اختيار جدايى يا ادامه زندگى از طرف شوهر به زن 213
باب 20: حكم طلاق بچّه 223
باب 21: حكم طلاق همسر پسر توسط پدر 227
باب 22: حكم طلاق مجنون، كم خرد، بيمار برسام گرفته، خوابيده، سفيه و... 229
باب 23: حكم طلاق مست 235
باب 24: طلاق مكره و مضطر 237
باب 25: حكم طلاق مريض 241
باب 26: حكم طلاق با استثنا ان شاء اللّٰه 253
باب 27: حكم اشتباه در مورد طلاق 253
باب 28: حكم طلاق در خواب 253
باب 29: حكم نيم طلاق 255
باب 30: طلاق در اختيار شوهر آزاد 255
باب 31: حكم طلاق شوهر برده 257
باب 32: اجازه مولى و طلاق برده 257
باب 33: حكم زوجه مرد مفقود 259
باب 34: حكم طلاق مرد مشرك و زن مشرك 271
باب 35: حكم زوج مرد مرتد 271
(36) باب انّه يجوز للرّجل ان يوكّل غيره ليطلّق امرأته و ان و كَّلَ اثنين فلا يصحّ الطّلاق حتّى يجتمعا عليه 272
(37) باب أنّ الحرّة اذا طلّقت ثلاثاً حرمت على زوجها حتّى تنكح زوجاً غيره و تحرم عليه فى التّاسعة مؤبّداً 276
(38) باب انّه يشترط فى المحلّل أن يكون بالغاً و لا يكون مجبوباً و لا خصيّاً و أن يكون العقد دائماً لا متعة و ان يدخل بها و يذوق عُسَيلتها و تذوق عُسَيلته 298
(39) باب انّ المطلّقة ثلاثاً ان تزوّجها عبد حلّت لزوجها الأوّل 304
(40) باب أنّ المطلّقة ثلاثاً اذا ادّعت أنّها تزوّجت و حلّلت نفسها لزوجها الأوّل هل تصدّق أم لا 306
(41) باب انّ المطلّقة اذا بانت ثمّ تزوّجها رجل آخر ثمّ طلّقها فتزوّجها زوجها الأولّ انهدم طلاقها 308
(42) باب جواز الرّجوع إلى المطلّقة فى العدّة الرّجعيّة و انّ الرّجعة بغير جماع رجعة 314
(43) باب أنّه لا بأس للزّوج إن لم يشهد على الرّجعة و لكنّ الأحسن و الأفضل ان يشهد 316
(44) باب كراهة الرّجعة بغير قصد الإمساك 318
(45) باب أنّ انكار الطّلاق فى العدّة و تقبيل المطلّقة رجعة و حكم انكاره بعد انقضاء العدّة 322
(46) باب حكم ما لو ادّعى الزّوج بعد العدّة الرّجعة أو بعد ما تزوّجت المطلّقة و حكم من أسرّ الرّجعة أو الطّلاق ثمّ ادّعاهما 322
(47) باب انّ الأمة اذا طلّقت مرّتين حرمت على المطلّق حتّى تنكح زوجاً غيره 326
(48) باب أنّ الأمة اذا طلّقها زوجها تطليقتين ثمّ اشتراها لم يحلّ له و طأها حتّى تنكح زوجاً غيره 334
(49) باب أنّ الأمة اذا طلّقت تطليقتين ثمّ و طأها مولاها لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره 338
(50) باب أنّ الأمة إذا طلّقت تطليقتين ثمّ أعتقت لا تحلّ لزوجها حتّى تنكح زوجاً غيره و أنّها إذا طلّقت ثمّ أعتقت أو أعتق زوجها أو أعتقا معاً كانت عنده على تطليقة واحدة 340
(51) باب انّ من زوّج عبده أمته ثمّ عزلها عنه مرّتين لا تحلّ له إلّا بنكاح من زوج آخر 342
أبواب العِدَد و من ليست عليها العدّة و من عليها و بيان احكامها و ما يتعلّق بها 344
(1) باب انّ المرأة اذا طلّقت قبل أن يدخل بها فلا عدّة عليها و تتزوّج من ساعتها ان شاءت 344
باب 36: وكالت در طلاق 273
باب 37: اثر سه بار طلاق دادن 277
باب 38: شرايط محلِّل و تحليل 299
باب 39: محلل بودن برده 305
باب 40: حكم ادعاى زن سه طلاقه مبنى بر اينكه با محلل نكاح كرده است 307
باب 41: حكم طلاق اول زن كه سپس با مرد ديگرى ازدواج كند و دوباره با شوهر اول نكاح كند 309
باب 42: رجوع در طلاق رجعى 315
باب 43: شاهد براى رجوع در طلاق رجعى 317
باب 44: كراهت رجوع بدون قصد نگهدارى 319
باب 45: حكم انكار طلاق بعد از طلاق رجعى 323
باب 46: حكم ادعاى رجوع 323
باب 47: حكم دوبار طلاق دادن كنيز 327
باب 48: حكم ازدواج با كنيزى كه دوبار طلاق داده شد 335
باب 49: حكم مباشرت جنسى با مولىٰ براى تحليل كنيز 339
باب 50: حكم كنيزى كه دوبار طلاق گرفته و آزاد شود 341
باب 51: دوبار گرفتن مولى كنيز را از برده اى كه دوبار به او تزويج كرده بود 343
فصل هفدهم: باب هاى عدّه ها 345
باب 1: حكم عدّه زن مطلقه قبل از مباشرت 345
(2) باب أنّه لا عدّة على المرأة الّتى قد يئست من المحيض و الّتى لم تبلغ و بيان حدّهما 350
(3) باب أنّ المطلّقة المدخول بها اذا كانت مستقيمة الحيض فعدّتها ثلاثة قروء و إلّا ثلاثة أشهر و أنّ الأقراء فى العدّة هى الأطهار 356
(4) باب انّ المطلّقة اذا دخلت فى الحيضة الثّالثة فقد انقضت عدّتها و هى أملك بنفسها و حكم ما لو تقدّم الحيض على العادة 382
(5) باب أنّ المستحاضة ترجع إلى عادتها و إلّا فإلى التّمييز فان لم يكن فإلى عادة نسائها فإن اختلفن اعتدّت بثلاثة أشهر 392
(6) باب أنّ المعتدّة بالأقراء إذا حاضت مرّةً ثمّ يئست من المحيض تعتدّ بالحيضة و شهرين 394
(7) باب ما ورد فى عدّة من طلّقها زوجها ثمّ ادّعت حبلاً 394
(8) باب أنّ عدّة الحامل و ضع حملها و إن كان فى بطنها إثنان تبين من زوجها بوضع الأوّل و إذا و ضعت ما فى بطنها جاز لها أن تتزوّج و ليس لزوجها أن يقربها حتّى تطهر 398
(9) باب أنّ الغايب إذا طلّق امرأته اعتدّت من يوم طلّقت فيه فإن لم تعلم متى طلّقها اعتدّت من يوم علمت و أنّ المرأة إذا لم تعلم بالطّلاق إلّا بعد انقضاء العدّة فلا عدّة عليها 406
(10) باب أنّ المطلّقة الرّجعيّة تعتدّ فى بيت زوجها و عليه نفقتها و سكناها و لا تخرج إلّا فى ضرورة و لا تخرَج إلّا أن تأتى بفاحشة مبيّنة و ان أرادت زيارة خرجت فى اللّيل و لها ان تحجّ و اجباً بغير اذن الزّوج 412
(11) باب انّ المطلّقة الرّجعيّة لها أن تتزيّن لزوجها و تظهر له زينتها 422
(12) باب انّ الرجل اذا طلّق امرأته لم يستأذن عليها ماكانت له عليها رجعة 424
(13) باب أنّ المرأة اذا ادّعت انقضاء العدّة مع الإمكان قبل قولها 426
(14) باب انّ عدّة الوفاة أربعة أشهر و عشراً للحرّة و ان لم يدخل بها و تعتدّ من يوم يبلغها و فات زوجها 426
(15) باب حكم عدّة الأمة المتوفّىٰ عنها زوجها أو سيّدها و حكم عدّة زوجة المرتدّ 444
(16) باب انّ عدّة الحامل من الوفاة أبعد الأجلين من الوضع و أربعة أشهر و عشرة أيّام 450
(17) باب انّ المرأة فى عدّة الوفاة لا تكتحل و لا تختضب و لا تلبس ثوباً مصبوغاً و لا تتزيّن و لا تطيّب 454
(18) باب أنّ المتوفّى عنها زوجها تعتدّ فى بيت زوجها أو حيث شاءت و تخرج و تعمل و تبيت فى غير بيت زوجها 462
باب 2: عده زن نابالغ و يائسه 351
باب 3: عده زن مطلقه داراى عادت ماهانه كه مباشرت داشته است 357
باب 4: پايان عدّه زن مطلقه 383
باب 5: عدّه زن مستحاضه 393
باب 6: عدّه زنى كه يائسه شد 395
باب 7: عدّه زن مطلقه مدّعى باردارى 395
باب 8: عدّه زن مطلقه حامله 399
باب 9: عدّه زنى كه شوهرش دور از او در سفر طلاق مى دهد 407
باب 10: احكام مطلقه رجعيه 413
باب 11: آرايش كردن مطلقه رجعيه 423
باب 12: حكم مرد طلاق رجعى دهنده 425
باب 13: ادعاى زن در پايان يافتن عدّه 427
باب 14: عدّه زن بيوه 427
باب 15: عدّۀ كنيز بيوه و زوجه مرتد 445
باب 16: عده زن بيوه حامله 451
باب 17: حكم زن در عده وفات 455
باب 18: مكان سپرى كردن عده زن بيوه 463
(19) باب جواز قضاء الحقوق للمرأة فى عدّة الوفاة و خروجها فى جنازة زوجها و لزيارة قبره و لحاجة لابدّ منها 464
(20) باب انّ الزّوج اذا مات فى العدّة الرّجعيّة تعتدّ الزّوجة عدّة الوفاة 468
(21) باب انّ من تزوّج امرأة لها زوج و دخل بها لزمه المهر و حرمت عليه أبداً و ترجع إلى الزّوج الأوّل بعد ان تعتدّ من الأخير 472
(22) باب أنّ المرأة اذا بلغها موت زوجها أو طلاقه فتزوّجت ثمّ جاء و ظهر انّه لم يطلّقها ففارقها الزّوجان اجزأها عدّة واحدة 474
(23) باب انّ الخصىّ اذا تزوّج امرأة و دخل بها ثمّ طلّقها هل عليها العدّة ام لا 476
(24) باب انّ عدّة الأمة من الطّلاق قرءان و إن كان زوجاً حرّاً، و إن كانت لا تحيض و هى فى سنّ من تحيض فخمسة و أربعون يوماً 478
(25) باب انّ الأمة اذا غشيها سيّدها ثمّ أعتقها فعدّتها ثلاث حيض فان مات عنها فأربعة أشهر و عشراً 480
(26) باب وجوب العدّة على الزّانية اذا أرادت أن تتزوّج الزّانى أو غيره لإستبراء رحمها 484
(27) باب حكم عدّة الذّمّيّة 486
(28) باب انّ المشركة اذا أسلمت و كان لها زوج فعدّتها عدّة الحرّة المطلّقة 488
(29) باب انّ الغايب اذا كان له أربع نسوة و طلّق واحدة منهنّ متى له أن يتزوّج 490
(30) باب انّ من طلّق زوجته رجعيّاً لم يجز له تزويج أختها حتّى تنقضى عدّتها و كذا المتعة اذا انقضت مدّتها و يجوز من الطّلاق البائن و من الوفاة 490
(31) باب انّ عدّة المتعة قرءان و ان كانت فى سنّ من تحيض و لا تحيض فخمسة و أربعون يوماً و اذا مات زوجها فى المدّة فأربعة أشهر و عشراً 494
(32) باب انّ الأمة اذا طلّقت ثمّ اعتقت فى العدّة الرّجعيّة تعتدّ عدّة الحرّة و ان أعتقت فى العدّة البائنة عدّتها عدّة الأمة 496
(33) باب انّ عدّة المدبّرة الموطواة أربعة أشهرٍ و عشرة ايّام من موت سيّدها 498
باب 19: حقوق زن بيوه 465
باب 20: حكم عدّه زن مطلقه رجعى كه شوهرش بميرد 469
باب 21: حكم ازدواج و مباشرت جنسى با زن شوهردار 473
باب 22: حكم زنى كه خبر فوت شوهر يا طلاق او برسد و ازدواج كند سپس معلوم شود خبر درست نبوده است 475
باب 23: حكم عده زن مطلقه از شوهر خواجه 477
باب 24: عده كنيز مطلقه 479
باب 25: عده كنيز بيوه 481
باب 26: عدّه زن زناكار 485
باب 27: عدّۀ زن ذمّى 487
باب 28: عدّه زن مشرك كه مسلمان شود 489
باب 29: ازدواج مرد غايبى كه يكى از چهار زن خود را طلاق مى دهد 491
باب 30: ازدواج با خواهر زن بعد از طلاق زن 491
باب 31: عدّه زن متعه (ازدواج موقت) 495
باب 32: عدّه كنيز مطلقه كه آزاد شود 497
باب 33: عدّه كنيز مدبّر 499
كتاب الخلع و المبارأة و أبوابهما
(1) باب أنّه متى يصحّ الخلع و متى يحلّ للزّوج أن يأخذ من المختلعة شيئاً 502
(2) باب انّ المختلعة يُؤخذ منها ما تراضيا عليه و المبارأة لا يؤخذ منها أكثر من المهر 512
(3) باب انّ المختلعة لا تبين حتّى تتبع بالطّلاق 514
(4) باب حرمة الاضرار بالزّوجة حتّى تفتدى منه نفسها و حرمة طلب المرأة الخلع من غير بأس 518
(5) باب أنّ الخلع أو المبارأة لا يكون إلّا على طهر من غير جماع بشهود 520
(6) باب انّ طلاق المختلعة بائن لا رجعة لزوجها إلّا أن ترجع المرأة فى البذل فيصير رجعيّاً و عليها العدّة و كذا المبارأة 524
(7) باب انّ المختلعة لا تمتّع بشىء 528
(8) باب انّ عدّة المختلعة و المبارئة كعدّة المطلّقة 530
(9) باب انّ المختلعة لا سكنىٰ لها و لا نفقة 532
(10) باب كيفيّة طلاق المبارأة و انّه لا رجعة فيه إلّا ان ترجع المرأة فى البذل و لا ميراث بينهما 534
(11) باب انّ من خاف أن يأخذ السّلطان منه ما أخذه من المبارأة و يردّه اليها فليشهد عليها شهوداً أن لا شىء لها قبله 538
كتاب الظّهار و أبوابه
(1) باب ما ورد فى الظّهار و ما يتحقّق به الظّهار و ما لا يتحقّق 542
(2) باب انّه لا يكون ظهار فى يمين و لا إضرار و لا فى غضب و لا فى إرضاء و لا يكون الّا على طهر بغير جماع بشهود 556
(3) باب انّ الظّهار لا يقع قبل التّزويج و قبل الدّخول 564
(4) باب انّ الظّهار ضربان مشروط و غير مشروط 564
(5) باب أنّه لا يقع ظهار على طلاق و لا طلاق على ظهار 570
كتاب خلع و مبارات و باب هاى آن
فصل هجدهم: باب هاى طلاق خلع و مبارات 503
باب 1: خلع صحيح و آثار آن 503
باب 2: توافق در خلع و مبارات 513
باب 3: طلاق مرد بعد از توافق خلع 515
باب 4: حرمت ضرر رسانى به زوجه 519
باب 5: شرايط خلع و مبارات 521
باب 6: طلاق خلع و مبارات بائن است 525
باب 7: اثر مالى طلاق خلع بر زوجه 529
باب 8: عده د ر طلاق خلع و مبارات 531
باب 9: زن مختلعه حق سكنى و نفقه ندارد 533
باب 10: حكم رجوع زن در طلاق مبارات 535
باب 11: شهادت بر توافق مبارات 539
كتاب ظهار و باب هاى آن
فصل نوزدهم: باب هاى ظهار 543
باب 1: انعقاد ظهار 543
باب 2: شرايط انعقاد ظهار 557
باب 3: ظهار پيش از ازدواج و مباشرت 565
باب 4: ظهار مشروط و غير مشروط 565
باب 5: ظهار بعد طلاق و طلاق بعد ظهار 571
(6) باب حكم من آلى من امرأته و ظاهر فى كلمة واحدة 570
(7) باب انّ الظّهار يقع من الحرّة و الأمة زوجة كانت أو مملوكة 570
(8) باب انّ المملوك ان ظاهر فليس عليه إلّا صوم شهر 574
(9) باب انّ من ظاهر امرأته و أراد أن يأتيها فعليه الكفّارة و إلّا ترك ثلاثة أشهر فان فاء و إلّا فيخيّره الحاكم على الطّلاق او التّكفير و المسّ و بيان جملة من أحكامه 576
(10) باب انّ من ظاهر من امرأته مرّات عديدة فعليه مكان كلّ مرّة كفّارة 584
(11) باب انّ من ظاهر من نساء متعدّدة وجب عليه لكلّ واحدة كفّارة و ان كان بلفظ واحد 586
(12) باب حكم المظاهر اذا جامع قبل أن يكفّر 588
(13) باب انّ المرأة اذا رفعت أمرها إلى الحاكم فعليه ان يجبر المظاهر على الكفّارة و الوطأ ان لم يطلّق مع قدرته لامع عجزه عن الكفّارة 592
كتاب الايلاء و أبوابه
(1) باب انّ الإيلاء هو الحلف على ترك وطئ الزّوجة أكثر من أربعة أشهر فان فاء و إلّا فيجبره الحاكم بعد مراجعة الزّوجة على الوطأ أو الطّلاق 600
(2) باب انّ الايلاء لا يقع إلّا بعد الدّخول 610
(3) باب أنّه ليس فى الإصلاح إيلاء 612
(4) باب أنّ الإيلاء لا يقع من الأمة 614
(5) باب انّ المرأة ليس لها على المولى قول و لا حقّ فى الأربعة الأشهر و لا إثم عليه فى كفّه عنها فاذا مضت المدّة فان رفعت المرأة أمرها إلى الحاكم فعليه ان يجبره على الطّلاق أو المسّ فان امتنع حبسه و شدّد عليه فى المأكل و المشرب فان أبىٰ فهل له قتله 614
(6) باب انّ المولى اذا طلّق فَعَلى الزّوجة العدّة و ان فاء فعليه الكفّارة عن يمينه 622
(7) باب حكم المرأة اذا ادّعت انّ الرّجل لا يجامعها و ادّعى الزّوج الجماع 624
باب 6: انشاء ظهار و ايلاء با يك جمله 571
باب 7: مورد ظهار 571
باب 8: كفاره ظهار بر برده 575
باب 9: احكام بعد از ظهار 577
باب 10: احكام ظهار متعدد 585
باب 11: حكم ظهار زنان متعدد 587
باب 12: حكم مباشرت جنسى قبل از پرداخت كفاره ظهار 589
باب 13: شكايت عليه ظهار مرد به قاضى و حكم آن 593
كتاب ايلاء و باب هاى آن
فصل بيستم: ايلاء 601
باب 1: ماهيت ايلاء و حكم آن 601
باب 2: ايلاء بعد از مباشرت جنسى 611
باب 3: ايلاء به هنگام صلح و دوستى 613
باب 4: ايلاء كنيز واقع نمى شود 615
باب 5: حقوق زن طى چهار ماه بعد ايلاء 615
باب 6: احكام طلاق يا رجوع به زن بعد ايلاء 623
باب 7: اختلاف زوج و زوجه در انجام آميزش جنسى 625
ابواب الكفّارات 626
(1) باب انّ كفّارة الظّهار هى عتق رقبة أو صيام شهرين متتابعين أو إطعام ستّين مسكيناً و جواز اعطاء كفّارة الظّهار و صوم رمضان على من لم يجد حتّى يطعم ستّين مسكيناً أو يأكل منها و يطعم عياله ان كانوا محتاجين 626
(2) باب انّ عتق الطّفل يجزى فى كفّارة الظّهار و اليمين و لا يجزى فى كفّارة القتل و المراد بالرّقبة المؤمنة هى المقرّة بالإمامة 632
(3) باب انّ عتق امّ الولد يجزى فى كفّارة الظّهار 636
(4) باب حكم عتق الأعمىٰ و المقعد و المجذوم و المَعْتوه و الأعور و الأشلّ و الأعرج و الأقطع فى الكفّارة 636
(5) باب أنّ من دبّر عبده ثمّ مات فانعتق لم يجزِه عن الكفّارة 640
(6) باب أنّ من كان عليه صوم شهرين متتابعين فصام شهراً و يوماً من الشّهر الآخر يجزيه فى التّتابع و لا يجزى أقلّ من ذلك و لا يجوز صوم الكفّارة فى السّفر و المرض 642
(7) باب حكم من شرع فى الصّوم ثمّ قدر على العتق 644
(8) باب أنّ من عجز كفّارة الظّهار أجزأه صوم ثمانية عشر يوماً 646
(9) باب أنّ من عجز عن الكفّارة أجزأه الاستغفار ما خلا كفّارة الظّهار و بيان حدّ العجز 646
(10) باب وجوب الكفّارة المخيّرة المرتّبة فى مخالفة اليمين و هى إطعام عشرة مساكين أو كسوتهم أو تحرير رقبة فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيّام متوالية فان عجز استغفر اللّه و بيان مقدار الكسوة و الإطعام 650
(11) باب أنّ الرّجل إذا حنث تجب عليه كفّارة اليمين 664
(12) باب أنّه لا يجزى إطعام الصّغار فى الكفّارة منفردين بل صغيرين بكبير و أنّ الصّغير و الكبير و الرّجل و المرأة فى الإعطاء سواء 664
(13) باب أنّ من لم يجد للكفّارة العدد المقرّر فليكرّر عليهم حتّى يستكمل العدد و من وجد العدد لم يجزه التّكرار على الأقلّ 666
(14) باب أنّ إطعام المساكين من لحوم الأضاحى لا يجزى عن كفّارة اليمين 668
فصل بيست و يكم: باب هاى كفارات 627
باب 1: كفاره ظهار 627
باب 2: شرايط برده آزادشده در كفاره 633
باب 3: عتق كنيز امّ ولد در كفّارۀ ظهار كفايت مى كند 637
باب 4: شرايط سلامتى برده مورد كفاره 637
باب 5: كفاره دادن برده مدبّر 641
باب 6: شرايط دو ماه روزه گرفتن 643
باب 7: حكم تبديل كفاره روزه به آزادى برده 645
باب 8: حكم عاجز از پرداخت كفاره ظهار 647
باب 9: حكم عاجز از پرداخت كفاره غير ظهار 647
باب 10: وجوب تخييرى و ترتيبى كفاره مخالفت با قسم 651
باب 11: كفاره سوگند بعد از حنث سوگند 665
باب 12: كفاره اطعام به كودكان و بزرگسالان 665
باب 13: تعداد اشخاص استفاده كننده از كفاره اطعام 667
باب 14: گوشت قربانى و كفاره سوگند 669
(15) باب أنّ كفّارة قتل المؤمن عمداً عتق رقبة و صيام شهرين و إطعام ستّين مسكيناً و خطأ عتق رقبة فان لم يجد فصيام شهرين فان لم يستطع فإطعام ستّين مسكيناً 670
(16) باب أنّ المرأة الحبلىٰ اذا شربت دواءً فأسقطت فعليها الكفّارة 676
(17) باب أنّ من قتل مملوكه متعمّداً فعليه كفّارة الجمع 676
(18) باب أنّه يستحبّ لمن ضرب عبده أن يعتقه 676
(19) باب ما ورد فى كفّارة من حلف بالبرائة من اللّه و رسوله فحنث 678
(20) باب كفّارة النّذر 680
(21) باب كفّارة وطئ الحائض 684
(22) باب أنّ كفّارة عمل السّلطان قضاء حوائج الإخوان 684
(23) باب كفّارة الضّحك 686
(24) باب أنّ كفّارة الطّيَرة التّوكّل 686
(25) باب كفّارة من تزّوج امرأة و لها زوج 686
(26) باب كفّارة المجالس 688
(27) باب بقيّة الكفّارات 690
كتاب اللّعان و أبوابه
(1) باب كيفيّة اللّعان و جملة من أحكامه 694
(2) باب أنّ اللّعان لا يقع إلّا بعد الدّخول و حكم من قذف امرأته قبل الدّخول 708
(3) باب أنّ اللّعان لا يكون إلّا بنفى الولد أو القذف مع دعوى المشاهدة 712
(4) باب حكم من قذف امرأته و هى الخرساء الصّمّاء و من قذفت زوجها و هو أصمّ 718
(5) باب عدم ثبوت اللّعان بين الزّوج و المتعة 720
(6) باب حكم من قال لامرأته بعد ما دخل بها لم أجدكِ عذراء 722
(7) باب ما ورد فى لعان الحرّ و الزّوجة المملوكة و المملوك و الحرّة و العبد و الأمة المسلم و اليهوديّة و النّصرانيّة و الذّميّة و بين الزّوجين الصّبيّين 724
باب 15: كفاره قتل عمد و خطا 671
باب 16: كفاره سقط جنين 677
باب 17: كفاره قتل عمدى برده 677
باب 18: استحباب آزادى بنده مضروب 677
باب 19: كفاره حنث سوگند به برائت از خدا و رسولش 679
باب 20: كفّارۀ نذر 681
باب 21: كفّارۀ مباشرت جنسى با زن حايض 685
باب 22: كفاره همكارى با دستگاه حاكم جائر براى انجام حوائج برادران ايمانى 685
باب 23: كفّارۀ خنديدن 687
باب 24: كفّارۀ فال بد زدن 687
باب 25: كفاره ازدواج با زن شوهردار 687
باب 26: كفّارۀ نشست ها 689
باب 27: ساير كفّارات 691
كتاب لعان و باب هاى آن
فصل بيست و دوم: باب هاى لعان 695
باب 1: ماهيت لعان و پاره اى از شرايط آن 695
باب 2: لعان پس از مباشرت جنسى 709
باب 3: نفى ولد يا رؤيت زناى زوجه، متعلق لعان 713
باب 4: حكم قذف زوجه كر و لال 719
باب 5: عدم ثبوت لعان بين شوهر و زوجه موقّت او 721
باب 6: حكم ادعاى مرد مبنى بر باكره نبودن زوجه 723
باب 7: لعان در غير زوجين مسلمان آزاد 725
(8) باب ثبوت اللّعان بين الحامل و زوجها إذا قذفها أو نفى ولدها لكن لا ترجم إن نكلت حتّى تضع 732
(9) باب استحباب التّباعد من المتلاعنين عند اللّعان 732
(10) باب حكم ما لو ماتت المرأة قبل اللّعان 734
(11) باب أنّ ميراث ولد الملاعنة لأُمّه أو من يتقرّب بها 736
(12) باب انّ من نكل قبل تمام اللّعان أو أكذب نفسه جلد الحدّ رجلاً كان أو أمرأة و لم يفرّق بينهما 738
(13) باب أنّ من لاعن امرأته ثمّ ادّعى ولدها ردّ إليه الولد و لا يجلد فيرثه الولد و لا يرثه بل ميراثه لأمّه و أخواله و لا ترجع المرأة اليه 742
(14) باب أنّ الرّجل ليس له أن يقرّ بأحد التّوأمين فله أن يقرّبهما أو ينكرهما و أنّ من قذف امرأته ثمّ طلّقها فان أقرّ بالكذب جلد و إن تمادىٰ و كانت فى عدّتها لاعنها 748
(15) باب أنّه لو شهد أربعة على امرأة بالزّنا أحدهم زوجها هل تجوز شهادتهم أم لا 750
(16) باب أنّ من قذف امرأته بعد اللّعان فعليه الحدّ و لا لعان 750
باب 8: لعان در زوجه حامله 733
باب 9: استحباب دور بودن از زوجين در حال لعان 733
باب 10: حكم فوت زوجه قبل از لعان شوهر 735
باب 11: ارث فرزند لعان شده 737
باب 12: حكم نكول از لعان قبل از تكميل آن 739
باب 13: حكم فرزندى كه مادرش لعان شده ولى شوهر فرزند را از خود مى داند 743
باب 14: حكم لعان درباره دو قلو 749
باب 15: حكم شهادت چهار مرد درباره زناى زن كه يكى از آنها شوهر زن است 751
باب 16: حكم قذف بعد از لعان 751
مآخذ و منابع جامع احاديث الشيعه 755.