منابع فقه شیعه - ترجمه جامع احادیث الشیعه حضرت آیه الله العظمی سید حسین بروجردی جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : بروجردی، حسين، ۱۲۵۳ - ۱۳۴۰.

عنوان قراردادی : جامع احاديث الشيعه .فارسی .برگزيده

عنوان و نام پديدآور : منابع فقه شيعه: ترجمه جامع احاديث الشيعه حضرت آيه الله العظمی سيد حسين بروجردی رحمه الله/ مترجمان احمد اسماعيل تبار، احمدرضا حسينی، محمدحسين مهوری.

مشخصات نشر : تهران: فرهنگ سبز ، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : 35ج

شابک : دوره: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۴۵-۴ ؛ ۱۵۰۰۰۰ريال: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۶۳-۸

وضعيت فهرست نويسی : فاپا

يادداشت : ص.ع. لاتينی شده: .... Sources of shi'ite jurisprudence

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

موضوع : احاديث احكام

موضوع : معاملات (فقه) -- احاديث

شناسه افزوده : اسماعيل تبار، احمد، ۱۳۴۳ -، مترجم

شناسه افزوده : حسينی، احمدرضا، ۱۳۴۲ - ، مترجم

شناسه افزوده : مهوری، محمدحسين، ۱۳۴۰ - ، مترجم

رده بندی كنگره : BP۱۳۶/۹ /ب۴ج۲۰۴۲۱۱۷ ۱۳۸۸

رده بندی ديويی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره كتابشناسی ملی : ۱۷۹۵۱۱۰

تنظیم متن دیجیتال: میثم حیدری

اشاره

بسم الله الرحمن الرحيم

قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله:

«إنّى تٰارِكٌ فيٖكُمُ الثَّقَلَيْن كِتٰابَ اللّٰهِ وَعِتْرَتىٖ أهْلَ بَيْتىٖ‌.»

اصول كافى، شيخ كلينى (متوفى 329 ق)؛ 294/1

مسند احمد بن حنبل (متوفى 241 ق)؛ 14/3، 366/4-367

منابع فقه شیعه

ترجمه

جامع الاحادیث الشیعه

حضرت آیة الله سید حسین بروجردی رحمت الله علیه

جلد 2

طهارت (1)

مترجمان

احمد اسماعیل تبار ، سید احمدرضا حسینی و محمد حسین مهوری

سرشناسه : بروجردي، حسين، ۱۲۵۳ - ۱۳۴۰.

عنوان قراردادي : جامع احاديث الشيعه .فارسي .برگزيده

عنوان و نام پديدآور : منابع فقه شيعه: ترجمه جامع احاديث الشيعه حضرت آيه الله العظمي سيد حسين بروجردي رحمه الله/ مترجمان احمد اسماعيل تبار، احمدرضا حسيني، محمدحسين مهوري.

مشخصات نشر : تهران: فرهنگ سبز ، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهري : 35ج

شابك : دوره: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۴۵-۴ ؛ ۱۵۰۰۰۰ريال: ۹۷۸-۹۶۴-۹۹۰۶-۶۳-۸

وضعيت فهرست نويسي : فاپا

يادداشت : ص.ع. لاتيني شده: .... Sources of shi'ite jurisprudence

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

موضوع : احاديث احكام

موضوع : معاملات (فقه) -- احاديث

شناسه افزوده : اسماعيل تبار، احمد، ۱۳۴۳ -، مترجم

شناسه افزوده : حسيني، احمدرضا، ۱۳۴۲ - ، مترجم

شناسه افزوده : مهوري، محمدحسين، ۱۳۴۰ - ، مترجم

رده بندي كنگره : BP۱۳۶/۹ /ب۴ج۲۰۴۲۱۱۷ ۱۳۸۸

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۱۲

شماره كتابشناسي ملي : ۱۷۹۵۱۱۰

سخن ناشر

نشر فرهنگ جهت باورسازى مردم در جوامع انسانى ضرورت انكارناپذيرى دارد. سيّال بودن فهم انسان همواره در جريان تاريخ، همراه با تكميل معارف قديمى و فرا گرفتن مفاهيم جديد جارى است و هرگز معارف انسانى و دستاوردهاى نوين آن در حوزۀ علوم رياضى، تجربى و علوم انسانى متوقف نيست. مهم ترين بخش معارف انسان ها به مفاهيم بايدها و نبايدها برمى گردد، مفاهيمى كه اعتبارى هستند و به اعتباركنندۀ اين مفاهيم بستگى دارند. مسلمانان بايدها ونبايدها را به كلام خداى بزرگ و سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و جانشينان او مربوط مى دانند و شيعيان، جانشينان پيامبر صلى الله عليه و آله را خاندان معصوم عليهم السلام آن فرستادۀ الهى مى دانند.

انتشارات فرهنگ سبز سعى دارد با ترجمۀ كلام امامان شيعه كه جانشينان معصوم آن رسول الهى هستند، قدمى در جهت نشر فرهنگ اسلام بر پايۀ انديشه هاى اهل بيت عليهم السلام بردارد. تبليغ و ترويج فرهنگ اسلام از طريق نشر آموزه هاى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و جانشينان معصومش به منظور مواد انديشه و تحليل فكرى مردم از وظايف انتشارات است. اميد آن كه نشر فرهنگ سبز در انجام اين وظيفه موفق و مقبول باشد.

انتشارات فرهنگ سبز

اعداد و نشانه هاى اختصارى

كا... الكافى

فقيه... من لايحضره الفقيه

يب... التهذيب

صا... الاستبصار

ئل... وسائل الشيعه

ك... مستدرك الوسائل

الدعائم... دعائم الاسلام

المعانى... معانى الاخبار

البصائر... بصائر الدرجات

م... مترجم

خ... نسخه (كتاب) خطى

ظ... ظاهراً

مجمع... مجمع البيان

آت... مرآت العقول

خ ل... نسخه بدل

ط... طبع

ج... جلد

ن... نگاه كنيد - علامتى است كه بعد از حديثى كه نياز به توضيح دارد گذاشته مى شود.

معلق - الى هنا... حذف آن قسمت از سند لاحق كه با حديث سابق مشترك است.

بهذا الاسناد... عدم تكرار سند روايت لاحق در صورتى كه با روايت سابق بطور كلى يا در صدر سند مشترك باشد

صحَّ‌... صحيح است

1... شماره تعداد احاديث روايت شده از جلد اول

(1)... شماره مربوط به روايت هر باب

1... شماره مربوط به تعداد روايات در اين جلد

مقدمه مترجم

دانش فقه، علم به احكام الهى

امتياز انسان بر ساير موجودات نعمت الهى خرد است كه موطن علم و معرفت است و معرفت انسان از دانستن و فهميدن حاصل مى شود. دانستن علوم واقعى از واقعيت هاى هستى و علوم اعتبارى از اعتبارهاى معتبران است كه انسان را آگاه به واقعيت هاى هستى و اعتبارهاى معتبران مى سازد. علم به اعتبارها براى چگونه زيستن فردى و اجتماعى انسان است تا ساختار اجتماعى و خانوادگى خود را بسازد و براساس آن نظام اجتماعى و خانوادگى خود را سامان بخشد.

اعتبار هر معنايى ابتدا از اراده مريدى نشأت مى گيرد تا به معنايى در ذهن تعلق گيرد و سپس آن را اظهار و ابراز نمايد و در نهايت با تصور مخاطب، معلوم اعتبارى دانسته شود.

در محاورات و گفتگوهاى جوامع انسانى جهت نقل معانى به اذهان مخاطبان حسب وضع الفاظ به دو معناى ظاهر كلام و مراد متكلم مى رسيم كه معناى ظاهر حسب وضع الفاظ و معناى مراد حسب علم به قرائن و موارد ديگرى قابل معرفت است. احكام الهى گزاره هاى اعتبارى و معناى مراد خداوند خالق جهانيان است كه تفسير و كشف آن معانى مراد تنها از حاملان علوم الهى ممكن و ميسر است. گزاره هاى اعتبارى الهى خواه در قالب گزاره انشايى و ايجادى صادر شود يا اينكه در قالب گزاره خبرى و اطلاع رسانى بيان شود زير مجموعه معناى اعتبارى است و معناى اعتبارى فقهى براساس اراده خداوند بر پايه علم او به مصالح و مفاسد افعال يا اشياء، انشاء و اظهار مى شود؛ بنابراين حكم الهى همان اراده تشريعى خداوند است كه بيان وضعيت يا انشاء معنايى را مى كند؛ در نتيجه اراده تشريعى

خداوند حكم تكليفى يا وضعى را در پى دارد همانطورى كه اراده تكوينى خداوند، خلق موجود مادى يا غيرمادى را در پى دارد.

مراحل حكم الهى

احكام الهى همانند قوانين موضوعه در عرف داراى مراحل سه گانه از قانونگذارى و ابتداى مسئوليت تا انحلال مسئوليت است. تحليل هر يك از اين مراحل در دانش اصول كاربردهاى فراوانى جهت درك صحيح استنباط احكام فقهى و استخراج آنها از منابع فقه دارد. مرحله اول حكم الهى مرحله جعل يا همان قانونگذارى الهى است كه خداوند خالق حكيم متعال با دانش الهى از مصالح و مفاسد اشياء و فعل ها و ترك فعل ها اراده تشريعى خود جهت بيان وضعى يا جواز يا طلب يا منع فعلى را ابراز مى كند و مخاطبان احكام الهى با رجوع به منابع فقه از احكام ابراز شده اطلاع و آگاهى پيدا مى كنند. انسان موظف است با تحصيل علم و رجوع به منابع فقه از احكام الهى آگاه شود تا حقوق و تكاليف خود را در قبال خالق متعال و فرد و جامعه بشناسد. مرحله دوم حكم الهى مرحله مجعول يا همان مسئوليت مكلف است كه در اين مرحله، حكم ابراز شده در منابع فقه حسب تمام بودن موضوع حكم نسبت به مكلف موجب فعليت حكم بر مكلف و مسئوليت او مى شود و شخص مكلف موظف است تا تكاليف خود را در قبال خداوند يا فرد و جامعه اى كه در آن زندگى مى كند، انجام دهد. موضوع حكم عبارت است از شرايط شرعى موجود و موانع شرعى مفقود، كه سبب تحقق مسئوليت مكلف برپايه حكم وضعى مانند پاك يا نجس شدن، مالك شدن و... يا حكم تكليفى مانند وجوب نماز يا حرمت ربا مى شود و شخص مكلف نمى تواند نسبت به حكم الهى كه در منابع فقه ابراز شده است بى تفاوت و بى اطلاع باشد. مرحله سوم حكم الهى مرحله انحلال مسئوليت است كه شخص مكلف با انجام يا ترك آن حسب مورد در احكام تكليفى حكم الهى را رعايت مى كند و خود را از مسئوليت در قبال آنها رها مى سازد و به اصطلاح حكم اجراء و امتثال شده توسط مكلف مجزى از مسئوليت اوست. با تحقق اين مرحله مكلف پيروى و عبوديت خود را

در قبال معبود متعال واحد انجام داده است و به لحاظ آن حكم انجام شده، تكليف و مسئوليتى ندارد و يا اين كه شرايط امتثال به پايان مى رسد و يا قواطعى موجب قطع مسئوليت مكلف و تبديل آن به مسئوليت جديد مى شود. تشخيص مراحل سه گانه قانونگذارى احكام الهى از دانش به مصالح و مفاسد اشياء و فعل ها و ترك فعل ها يا انجام و اجزاء در علم اصول مباحث گسترده و عميقى را به خود اختصاص مى دهد كه تمام آن ها حول محور حكم الهى است.

متعلق حكم الهى

حكم الهى تشريع خداوند است. اراده تشريعى خداوند در عرض اراده تكوينى به معلومى در علم الهى تعلق مى گيرد تا حكم الهى انشاء شود همانطورى كه اراده تكوينى به معلومى در علم الهى تعلق مى گيرد تا مخلوق و پديده اى را ايجاد كند. اراده تكوينى، خلق ايجاد مى كند و اراده تشريعى، حكم صادر مى كند. متعلق حكم الهى، محكوم به است؛ همان معلوم و معناى اصلى كه مراد اراده شارع قرار گرفته است. شناخت متعلق احكام الهى به انسان كمك مى كند تا مطلوب و مراد اصلى اراده تشريعى خداوند را بشناسد و در نهايت فعل يا ترك فعل خود را در زندگى فردى، خانوادگى و اجتماعى بر پايه آن احكام قرار دهد. متعلق احكام الهى بر پايه علم الهى از شناخت مصالح و مفاسد خداوند در قبال انسان استوار است. خداوند، قادر و عالم و متعال است و از همه خوبى ها، بدى ها، زشتى ها، زيبايى ها، پاكى ها و پليدى ها آگاه است و انسان را از طريق خطاب احكام شرعى فرمان مى دهد تا در نهايت انسان معروف و طيبات را از منكر و خبيثات بشناسد و زندگى فردى و اجتماعى خود را مطابق مرادهاى متعال خدا در جهت عمل به معروف و ترك منكر تنظيم نمايد.

موضوع حكم الهى

انشاء و جعل حكم الهى از طريق كتاب و سنت درباره هر شخصى ابراز و اظهار مى شود اما

فعليت حكم ابراز شده و مسئوليت آفرينى آن بر شخص به عنوان مكلف متوقف بر وجود آن شرايط و فقدان موانعى است كه شارع در قانونگذارى الهى اعتبار مى كند؛ بنابراين كليه شرايطى كه بايد باشد و موانعى كه بايد نباشد تا حكم بر مكلف منجز شود و او را مسئول بداند، موضوع حكم ناميده مى شود در نتيجه موضوعيت شرط و مانع تنها از سوى شارع اعتبار و جعل مى شود و شناخت موضوع حكم از ادله احكام به منظور تنجز حكم بر مكلف حائز اهميت است چنانچه شرط مورد نظر شارع فراهم نشود يا اينكه مانع مورد نظر شارع برطرف نشود گرچه حكم جعل شده باشد ولى موجب مسئوليت مكلف نمى شود زيرا موضوع حكم كه از شرايط و موانع تشكيل مى شود براى مسئوليت آفرينى حكم بر مكلف تأمين نشده است. شرايط همانند بلوغ، عقل، قدرت و... و موانع همانند جنون، عادت ماهانه، جنابت و... در تنجز حكم بر مكلف موثر و دخيل است.

اقسام حكم الهى (تكليفى، وضعى)

حكم الهى اراده تشريعى خداوند است كه حسب متعلق آن به دو قسم وضعى و تكليفى جعل و اعتبار مى شود و انسان از طريق كتاب خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله با آن احكام آشنا مى شود. حكم وضعى عبارت است از اراده تشريعى الهى كه اوضاعى را اعتبار مى كند مانند ولى قرار دادن، مالك قرار دادن، زوج قرار دادن، فرزند قرار دادن، داماد قرار دادن و... اما حكم تكليفى عبارت است از اراده تشريعى الهى كه شارع درباره فعل يا ترك فعل مكلفين به ترخيص يا غيرترخيص اعتبار مى كند و غيرترخيص به دو معنى طلب و منع فعل تقسيم مى شود و هر يك از طلب فعل به دو نوع الزامى و رجحانى و منع فعل به دو نوع الزامى و رجحانى تقسيم مى شود؛ بنابراين احكام تكليفى حسب طلب الزامى به وجوب و طلب رجحانى به استحباب، ترخيص به اباحه، منع الزامى به حرمت و منع رجحانى به كراهت و در نتيجه به پنج حكم تكليفى تقسيم مى شوند؛ بنابراين گزاره هاى اعتبارى فقهى كه از منابع فقه دانسته و استنباط مى شود در ابتدا مخاطب را به دو حكم وضعى يا تكليفى

دلالت مى كند و سپس هر يك از احكام وضعى و تكليفى حسب متعلق اراده تشريعى به اقسام ديگرى تقسيم مى شوند.

طهارت و نجاست، احكام وضعى

طهارت (پاك قرار دادن شرعى)، مطهرّيت (پاك كننده قرار دادن شرعى) و نجاست (پلشتى قرار دادن شرعى) از احكام وضعى فقهى است كه خداوند در متعلق اراده تشريعى خود آنها را اراده مى كند. خداوند حكيم، عالم، قادر و خالق از تمام اوصاف اشياء آگاه است و به نفع و ضرر ارتباط انسان با آن اشياء به خوبى واقف است بر همين اساس بعضى از اشياء را نجس قرار داده است تا انسان در زندگى فردى، اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى خود از آنها اجتناب داشته باشد و چنانچه در اثر تماس با آن اشياء حسب شرايط، نجاست ملاقات كننده پيش آيد اشياء ديگرى را جهت پاك كننده شرعى آنها وضع كرده است تا اشياء متنجس (نجس شده) را از ديدگاه شرع پاك كنند. توجه داشته باشيم كه احكام وضعى طهارت (پاك قرار دادن شرعى) و نجاست (پلشتى قرار دادن شرعى) از معانى اعتبارى هستند كه براساس علم خالق متعال و در اثر اراده تشريعى الهى و ابراز آنها از طريق منابع فقه دانسته مى شوند.

مفهوم انتزاعى از احكام

پيامد دانستن معانى اعتبارى پاك قرار دادن شرعى و پلشتى قرار دادن شرعى اشياء عقل انسان به فعل و تعقل مى پردازد و گزاره هاى علمى و اعتبارى الهى طاهريت، مطهريت، نجسيت و منجسيت را برداشت و انتزاع مى كند چنين مفاهيمى، عقلى انتزاعى هستند كه با معناى اعتبارى شرعى متباين مى باشند زيرا اين مفاهيم علمى نيستند بلكه عقل با تعقل به معرفت آنها مى رسد و آنها مفاهيم عقلى هستند در نتيجه مُدْرَك عقل، مُعْتَبَر شرع نيست بلكه مدرك عقل، مفهومى است كه عقل در پى دانستن معلومى آن را درك كرده است اما معتبر شرع، معلومى است كه شارع آن را اعتبار و ابراز كرده است.

احكام وضعى و حالت هاى انسان

علاوه بر طهارت و نجاست، حالت هايى براى انسان رخ مى دهد كه حسب آن حالت ها، خداوند خالق حكيم احكامى را براى انسان وضع مى كند. براى مردان و زنان با خروج منى يا انجام مباشرت جنسى حكم وضعى جنب را اعتبار مى كند و به اصطلاح فقهى مرد يا زن را جنب قرار مى دهد همانطورى كه زنان را در ايام عادت ماهانه حائض قرار مى دهد يا اينكه بعد از زايمان نفساء قرار مى دهد يا اينكه در بعضى حالت ها زنان را مستحاضه قرار مى دهد همه اين موارد از احكام وضعى است كه خداوند بيان وضعيت براى شخص مى كند تا احكام و آثار فقهى ديگرى را براى آن شخص مقرر نمايد.

از حالت هاى متعالى انسان طهارت حاصل از وضو و غسل است؛ گرچه عمل به وضو و غسل مشمول حكم تكليفى استحباب و در بعضى موارد وجوب مى شود اما حاصل عمليات وضو و غسل طهارت باطنى است كه انسان، واجد آن حالت به لحاظ هر يك از وضو و غسل مى شود و با حدوث پديده هايى حسب علم و اعتبار خداوند چنين پاكى ها و طهارت ها از بين مى رود. بيان چنين وضعيت ها و حالت ها از سوى پروردگار تنها با اعتبار و ابراز الهى حسب مورد، ممكن و پذيرفته است.

رابطه احكام

حكم الهى همان اراده تشريعى الهى است كه با معانى اعتبارى حسب گزاره خبرى يا انشايى به انسان ها ابلاغ مى شود. معناى اعتبار شرعى با معناى خبر الهى، متباين است و هيچ وجه اشتراكى با يكديگر ندارند و همه احكام الهى خواه تكليفى يا وضعى از معانى اعتبارى هستند كه با سياق هاى گوناگونى در قالب الفاظ يا از طريق غيرالفاظ ابلاغ و ابراز مى شوند اما همواره بين احكام وضعى و تكليفى رابطه اى جهت مسئوليت مكلف وجود دارد كه هر يك از دو حكم وضعى و تكليفى ممكن است موضوع يكديگر قرار گيرند.

گاهى ممكن است حكم تكليفى موضوع فعليت حكم وضعى بر مكلف شود مانند حكم

تكليفى جواز حيازت مباحات كه موجب فعليت حكم وضعى مالك شدن شخص بر شىء مباح حيازت شده، مى شود يا اينكه حكم وضعى زوج شدن موجب فعليت حكم تكليفى وجوب نفقه زوج به زوجه مى شود. چنين رابطه اى بين احكام حسب اينكه ممكن است يك حكم موضوع حكم ديگرى در جهت مسئوليت مكلف شوند حائز اهميت است و مكلف مى بايست در موضوع شناسى احكام بدان توجه داشته باشد.

منابع فقه

كتاب خدا و سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله دو منبع اصلى گزاره هاى اعتبارى و احكام فقهى هستند كه ساير منابع مى بايست به اين دو، مستند شوند اما مهم ترين و اصلى ترين منبع فقه قرآن كلام خداست كه هيچ ترديدى در سند آيات نورانى آن كتاب الهى نيست و ساير منابع فقه به آن منبع سنجيده مى شود. شمارى از آيات قرآن كه به احكام الهى مى پردازد آيات الاحكام ناميده مى شود كه در ابتداى هر مبحث كتاب منابع فقه شيعه با ترجمه آورده شده است بر همين اساس در ساير مجلدات آيات الاحكام هر مبحث فقهى در آغاز ابواب آن مبحث بيان شده است.

بعد از قرآن كلام خدا، روايات كاشف از سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله دومين منبع اصلى احكام فقهى است كه ساير منابع مانند اجماع، شهرت و عرف به همين منبع اصلى برمى گردد و سرانجام چنين ادعا مى شود كه سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله به عنوان يك گزاره اعتبارى دلالت بر چنين حكم فقهى مى كند اما به لحاظ گزاره هاى عقلى گرچه عقل توليد گزاره علمى در واقعيات و اعتباريات نمى كند اما عقل در گزاره مستقل و غيرمستقل حسب تمام بودن مقدمات معرفتى بر است ها و نيست ها (خبرى) يا بايدها و نبايدها (انشائى) حسب مورد نظرى يا علمى، كشف مى كند كه منبع قانونمندى فقهى مى شود چنين معرفت عقلى موجب ارشادى شدن شمارى از احكام مى شود زيرا دلالت عقلى مقدم بر دلالت علمى گزاره هاى اعتبارى شرعى در ذهن انسان تحقق پيدا كرده است پس منبع بودن عقل به معناى توليد معرفت علمى اعتبارى شرعى نيست بلكه معارف علمى اعتبارى تنها از طريق قرآن يا از

طريق روايات معصوم عليهم السلام در احكام وضعى و تكليفى دانسته مى شود لكن عقل با دلالت هاى مستقل و غيرمستقل كه در حوزه معرفت است ها و نيست ها و بايدها و نبايدها دارد در راهنمايى انسان به مراد شارع مقدم بر اعتبارهاى شارع قرار مى گيرد و چنين كشف هايى موجب مسئوليت انسان در قبال خالق متعال و احتجاج او در قبال انسان مى شود اما اجماع در فقه شيعه همانند فقه سنى منبع احكام فقهى نيست بلكه اجماعى از ديدگاه فقه شيعه منبع احكام فقهى است كه كاشف از اعتبار معصوم عليهم السلام در خصوص حكم فقهى باشد. اگر به هر دليلى، اجماع چنين كشفى نداشته باشد فاقد ارزش فقهى در جهت منبع بودن براى احكام فقهى است زيرا اجماع ديدگاه چند فقيه با توجه به وجود منبع ديگر احكام فقهى فاقد ارزش در كشف اعتبار الهى است.

بنابراين هر منبعى كه در فقه ادعا شود بايد از نظر علمى در نهايت به اعتبار الهى در خصوص حكم وضعى يا تكليفى برگردد و در غير اين صورت هيچ كانون و منبع اعتباركننده ديگرى نمى تواند به جاى سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله اعتبار شرعى كند تا مخاطبان از آن اعتبار حكم فقهى را بدانند و پيروى كنند.

منابع و سندهاى روايات

اشاره

منابع روايى كه در مجلدهاى دوم و سوم جامع احاديث الشيعه اثر جاودان حضرت آيت اللّٰه العظمى حاج سيد حسين طباطبايى بروجردى مورد استناد و جمع آورى قرار گرفته است به دو حكم وضعى فقهى طهارت و نجاست اختصاص دارد. از آنجايى كه فقه شيعه از آيات كلام خدا و روايات سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله نشأت گرفته و تكامل يافته است بنابراين شناخت آيات احكام و منابع دست اول روايات براى دانستن و فهميدن فقه ضرورى است. مجموعه منابع فقه شيعه، از آيات و روايات مرتبط با مباحث فقهى تدوين شده است و روايات از منابع معتبر و دست اول قرن دوم هجرى به بعد تدوين شده است به طورى كه روايات بدون تقطيع بلكه به طور كامل همراه با سندهاى راويان آنها نوشته شده

است و ارجاع براى رواياتى كه در چند مبحث فقهى كاربرد دارند بيان شده است. جامع احاديث شيعه كه قريب به دويست منبع از قرن دوم هجرى تاكنون دارد جامع ترين منبع آيات احكام و روايات فقهى است كه در تاريخ مجامع روائى شيعه تدوين شده است.

سندهاى اين روايات به طور كامل بيان شده است و سلسله اسناد بيان شده از مقام معصوم عليه السلام تا نويسنده كتاب حديث زمينه مباحث تاريخى و رجالى را فراهم مى آورد به طورى كه تمام ناقلان حديث و گزاره اعتبارى معصومين عليهم السلام مورد شناسايى قرار مى گيرند و اعتبار سند روايات تأييد مى شود.

اسامى تمام منابع مجلدهاى سى و يك گانه جامع احاديث الشيعه طى قرون متوالى در پايان همين مجلد آورده شده است و منابع همين مجلد كه از قرآن مجيد آغاز مى شود به شرح ذيل است:

قرن اول

1 - قرآن كريم

قرن دوم

2 - صحيفة الامام رضا عليه السلام. منسوب به امام رضا عليه السلام (؟ -؟)

3 - توحيد المفضل. مفضل بن عمر جعفى. (؟ - 160 ق)

قرن سوم

4 - تفسير العسكرى. منسوب به امام حسن عسكرى عليه السلام (؟ -؟)

5 - المناقب. نصر بن مزاحم. (120-212 ق)

6 - المحاسن. احمد بن محمد بن خالد برقى. (؟ - 274 يا 280 ق)

7 - بصائرالدرجات. محمد بن حسن بن فروخ صفار. (؟ - 290 ق)

8 - المناقب. حسين بن سعيد اهوازى. (؟ -؟)

قرن چهارم

9 - كتاب التفسير. محمد بن مسعود عياشى. (؟ - حدود 320 ق)

10 - تفسيرالقمى. ابوالحسن على بن ابراهيم قمى. (؟ - 329 ق)

11 - الكافى. محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى. (؟ - 329 ق)

12 - رجال الكشى. ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزيز كشّى. (؟ - حدود 340 ق)

13 - اثبات الوصية. على بن حسين مسعودى. (؟ - 346 ق)

14 - الاستغاثة. على بن احمد كوفى. (؟ - 352 ق)

15 - دعائم الاسلام. نعمان بن محمد تميمى. (259-363 ق)

16 - من لايحضره الفقيه. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

17 - علل الشرائع. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

18 - الهداية. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

19 - معانى الاخبار. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

20 - الخصال. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

21 - المقنع. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

22 - عيون اخبارالرضا. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

23 - كمال الدين و تمام النعمة. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

24 - الامالى. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

25 - التوحيد. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

26 - ثواب الاعمال. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

27 - المجالس. شيخ صدوق. (306 يا 307-381 ق)

28 - تحف العقول. ابن شعبه. (؟ -؟)

29 - الجعفريات. محمد بن محمد اشعث. (؟ -؟)

30 - قرب الاسناد. عبداللّٰه بن جعفر حميرى. (؟ -؟)

قرن پنجم

31 - نهج البلاغه. سيد رضى. (359-406 ق)

32 - المقنعة. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)

33 - الامالى. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)

34 - الارشاد. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)

35 - الاختصاص. محمد بن محمد بن نعمان مفيد. (336-413 ق)

36 - الامالى. شيخ طوسى. (385-460 ق)

37 - تهذيب الاحكام. شيخ طوسى. (385-460 ق)

38 - الاستبصار. شيخ طوسى. (385-460 ق)

39 - الخلاف. شيخ طوسى. (385-460 ق)

40 - الغيبة. شيخ طوسى. (385-460 ق)

41 - المبسوط. شيخ طوسى. (385-460 ق)

42 - مصباح المتهجد. شيخ طوسى. (385-460 ق)

43 - كنزالفوائد. ابوالفتح كراجكى. (؟ - 499 ق)

قرن ششم

44 - مجمع البيان. فضل بن حسن طبرسى. (حدود 469-548 ق)

45 - مكارم الاخلاق. حسن بن فضل طبرسى. (؟ - 548 ق)

46 - مناقب آل ابيطالب عليهم السلام. ابن شهرآشوب. (489-588 ق)

47 - السرائر. محمد بن ادريس. (543-598 ق)

48 - جامع الاخبار. تاج الدين شعيرى. (؟ -؟)

49 - الاحتجاج. احمد بن على طبرسى. (؟ -؟)

قرن هفتم

50 - اللهوف (الملهوف). سيد على بن طاووس. (589-644 ق)

51 - فلاح السائل. سيد على بن طاووس. (589-644 ق)

52 - المعتبر. محقق حلى. (602-672 ق)

53 - كشف الغمّة. على بن عيسى اربلى. (؟ - 693 ق)

قرن هشتم

54 - مختلف الشيعة. حسن بن يوسف بن مطهر اسدى. (648-726 ق)

55 - المدارك. حسن بن يوسف بن مطهر اسدى. (648-726 ق)

56 - تذكرة الفقهاء. حسن بن يوسف بن مطهر اسدى. (648-726 ق)

57 - الذكرى (ذكرى الشيعه فى احكام الشريعه). شهيد اول. (734-786 ق)

قرن نهم

58 - ارشاد القلوب. حسن بن ابى الحسن ديلمى. (؟ - 841 ق)

قرن دهم

59 - عوالى اللئالى. محمد بن على بن ابراهيم احسائى. (حدود 840 - زنده در 902 ق)

60 - شرح النفلية. شهيد ثانى. (911-966 ق)

قرن دوازدهم

61 - وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة. محمد بن حسن بن محمد حر عاملى.

(1033-1104 ق)

62 - مدينة معاجز. سيد هاشم بحرانى. (حدود 1050-1107 يا 1109 ق)

63 - بحارالانوار. محمدباقر مجلسى. (1037-1111 ق)

قرن چهاردهم

64 - مستدرك الوسائل. ميرزا حسين نورى طبرسى. (1254-1320 ق)

آشنايى با مؤلفان منابع جامع احاديث الشيعه، جلد 2

قرن دوم

1 - مفضل بن عمر جعفى (؟ - 160 ق)

وى از فقهاى بزرگ و موثق، از اصحاب خاص امام صادق عليه السلام و متصدى برخى از امور از جانب ايشان بود. او همان است كه امام صادق عليه السلام توحيد را برايش بيان داشت و او سخنان امام را در كتابش كه به توحيد مفضل معروف شده است، جمع كرده است.

مفضل كه بنا بر روايات از علوم ائمه آگاهى داشته و مورد توجه خاص امام صادق عليه السلام بوده، به نمايندگى از آن حضرت به كارهاى شيعيان رسيدگى مى كرد و در منازعات مالى ايشان براى رفع اختلاف به وكالت از آن حضرت مى پرداخت. وى همچنين مباشر كارهاى مالى امام كاظم عليه السلام بود و آن حضرت خود، شخصاً پرداخت هاى مالى شيعيان را نمى پذيرفت.

در مورد وى بين رجالى هاى شيعه اختلاف است. نجاشى در ارتباط با وى مى گويد:

«او در نقل روايت مضطرب است.» ابن غضائرى گويد: «المفضل بن عمر الجعفى ابوعبداللّٰه، ضعيف متهافت، مرتفع القول، خطابى، و قد زيد عليه شىء كثير و حمل الغلاة فى حديثه حملاً عظيماً ولا يجوزان يكتب حديثه، و روى عن ابى عبداللّٰه و ابى الحسن عليهما السلام».

اما آيت اللّٰه العظمى خويى در معجم رجال الحديث، وى را جليل و ثقه مى داند.

مهمترين كتاب او توحيد مفضل درباره خداشناسى است كه براى آن اسامى ديگرى نيز ذكر شده است. نجاشى آن را كتاب فكّر، كتاب فى بدء الخلق والحث على الاعتبار ناميده است. نامگذارى به فكّر شايد به اين دليل باشد كه در آن عبارت «فكّر يا مفضل» تكرار شده است. بعضى هم آن را كنز الحقايق و المعارف ناميده اند.

از تأليفات وى:

1 - التوحيد

2 - يوم و ليلة

قرن سوم

2 - نصر بن مزاحم (120-212 ق)

ابوالفضل نصربن مزاحم بن سيار منقرى. تاريخ نگار توانا و راوى موثق شيعه.

در كوفه زاده شد و روزگار خود را در بغداد سپرى كرد و در محضر اساتيد آن دوره، سفيان ثورى، شعبة بن حجاج، حبيب بن حسان، عبدالعزيز بن سياه و... دانش آموخت.

خطيب بغدادى در تاريخ بغداد، وى را به عنوان يكى از شخصيت هاى علمى بغداد نام برده است. وى در بغداد درگذشت. تأليفات او بسيار است كه چند نمونه آورده شد.

از تأليفات وى:

1 - وقعة صفين

2 - وثاقت و اعتبار

3 - المناقب

4 - مقتل حسين بن على عليه السلام و...

3 - برقى (؟ - 274 يا 280 ق)

ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد بن عبدالرحمن بن محمد بن على. عالم و محدث شيعه، اصالتاً كوفى بود و نياكانش در آن ديار زندگى مى كردند و چون يوسف بن على والى عراق محمد بن على جد اعلاى برقى را كه از هواداران زيد بن على بن حسين عليه السلام بود، دستگير و به شهادت رساند، به ناچار عبدالرحمن و پسرش خالد به ايران گريختند و در برقه رود قم (ظاهرا رودخانه بيرقون) جايگير شدند.

از زادروز وى اطلاعى در دست نيست اما احتمالا در قم زاده شده است. وى عصر چند تن از ائمۀ اطهار عليهم السلام را درك كرده و از ايشان حديث آورده است.

شيخ طوسى وى را در شمار ياران امام جواد و هادى عليهما السلام قرار داده بنابراين مى توان گفت نخستين استادان وى، ايشان بودند.

چون از احاديث مرسل و ضعيف روايت مى كرد، چندى مورد طعن فقها قرار گرفت كه

يكى از آنها شيخ، رييس و فقيه قم احمد بن عيسى بود كه وى را از قم راند و پس از مدتى پشيمان شد و پوزش خواست و وى را بازگرداند.

شاگردانى كه در محضرش بودند: محمد بن حسن صفار، على بن حسين سعدآبادى، محمد بن جعفر بن بطه، على بن ابراهيم قمى، سعد بن عبداللّٰه اشعرى و...

وى تأليفات بسيارى داشته كه بيشتر آنها را نيز به المحاسن نامگذارى مى كرده و در حقيقت مجموعه اى از علوم قرآنى، حديث و فقه بوده و گزاف نيست كه آن را دايرة المعارف بدانيم كه تنها يك سوم آن باقى مانده است.

برقى در قم درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - المحاسن

2 - الرجال

4 - محمد بن حسن بن فروخ صفار (؟ - 290 ق)

از ياران باوفاى امام حسن عسكرى عليه السلام و چهره اى سرشناس و محدثى توانمند.

وى را مى توان از بزرگان روايت شيعه در قرن سوم هجرى دانست. در آن زمان كه خفقان و ظلم بنى عباس همه جاگير و امام حسن عسكرى عليه السلام در منطقۀ نظامى تحت نظارت و مراقبت بود، محمد بن حسن بن صفار از طريق نوشتن نامه هاى خصوصى و به شكل مخفيانه، خود را به حضرت امام عليه السلام نزديك كرد و بدين ترتيب شيعيان را از نور وجود ايشان عليه السلام بهره مند ساخت.

وى در قم يكى از چهره هاى نامور شيعه بود كه با حفظ و نقل روايت، خدمت بزرگى به جهان تشيع كرد و بزرگانى چون كلينى، شيخ طوسى، علامه حلّى و... دربارۀ او بسيار گفته و نگاشته اند. از جمله استادان وى مى توان به ابراهيم بن اسحاق، احمد بن ابى عبداللّٰه برقى، احمد بن حسن بن على بن فضال و... اشاره كرد. راوى جميع كتب و روايات وى، شاگردش محمد بن حسن بن وليد است. محمد بن حسن صفار در شهر قم به خاك سپرده شده است.

از تأليفات وى:

1 - كتاب الصلوة

2 - كتاب الوضوء

3 - كتاب الجنائز

4 - كتاب الصيام

5 - كتاب الحج

6 - كتاب النكاح

7 - كتاب الطلاق

8 - كتاب المزار

9 - كتاب الردّ على الغلاه

10 - بصائر الدرجات

11 - المؤمن و...

5 - حسين بن سعيد اهوازى (؟ -؟)

ابومحمد حسين بن سعيد بن حماد بن مهران اهوازى، فقيه و محدث شيعى ايرانى.

وى در كوفه زاده شد و اصالتاً ايرانى بود. براى تعالى و نشر تعاليم اسلام و معارف خاندان رسول خدا صلى الله عليه و آله همراه با برادر خود حسن بن سعيد به اهواز رهسپار شد و براى اعتلاى اسلام و شيعه بسيار كوشيد. پس از درگذشت برادرش، از آنجا به قم رفت و در خانۀ حسن بن ابان جاى گرفت و دانشمندان و شخصيت هاى بسيارى از وى روايت شنيدند.

روايات وى، در بسيارى از نام آورترين كتب شيعه چون: كافى، تهذيب، استبصار، من لا يحضره الفقيه، وسائل الشيعه و... نقل و به آن استناد شده است.

از جمله اساتيد وى محمد بن ابى عمير، احمد بن محمد بن ابى نصر بزنطى، صفوان بن يحيى و... و از شاگردان ايشان احمد بن ابى عبداللّٰه برقى، على بن مهزيار اهوازى، حسن بن محمود و... بودند. به گفتۀ شيخ طوسى، وى و برادرش از اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادى عليهم السلام بودند.

وى در قم درگذشت.

تأليفات وى و برادرش بيش از 30 جلد است كه برخى آورده شد.

از تأليفات وى (و برادرش):

1 - المناقب

2 - كتاب الزيارات

3 - كتاب التقية

4 - الرد على الغلاه

5 - المثالب

6 - الزهد

7 - المؤمن و...

قرن چهارم

6 - محمد بن مسعود عياشى (؟ - حدود 320 ق)

ابونصر محمد بن مسعود بن محمد بن عياشى سلَمى سمرقندى كوفى معروف به عياشى، از بزرگان فقهاى شيعۀ اماميه و نظريه پردازان انديشور اسلامى و يگانۀ روزگار خود در علوم گوناگون، فاضل، مفسر، محدث و اديب بود.

وى در 260 ق به عراق وارد شد و در آغاز از اهل سنت بود اما با مطالعۀ دقيق بر فقه جعفرى به تشيع روى آورد و از سرآمدان روزگار خود شد و تمام دارايى خود را صرف و وقف تشيع كرد.

7 - على بن ابراهيم قمى (؟ - 329 ق)

شيخ ابوالحسن على بن ابراهيم بن هاشم قمى مشهور به شيخ اقدم از بزرگان و موثقين حديث و فقه، از مفسران بزرگ شيعه در قرن سوم و چهارم هجرى. او فرزند ابراهيم بن هاشم قمى از علما و مشايخ بزرگ شيعه است و زمان دو امام معصوم (امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام) را درك كرده است. وى تا سال 307 قمرى زنده بود. محمد بن يعقوب

كلينى از على بن ابراهيم روايت كرده است، وى اولين كسى است كه احاديث كوفيين را در قم رواج داد. او در اواسط عمر و يا به نقل بعضى ها در اواخر عمر نابينا شد.

از تأليفات وى:

1 - التفسير

2 - الناسخ و المنسوخ

3 - قرب الاسناد

4 - الشرائع

5 - الحيض

6 - التوحيد و الشرك

7 - المغازى

8 - الانبياء و...

8 - شيخ كلينى (؟ - 329 ق)

ابوجعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى، فقيه، محدث بزرگ شيعه، يكى از مؤلّفان كتب اربعه.

وى در دهى از كلين (فشافويه) در 38 كيلومترى رى و در خانه اى روشن به نور محبت و معرفت اهل بيت عليهم السلام زاده شد. پدر وى يعقوب بن اسحاق، آموزش فرزند خود كلينى را از همان دوران كودكى برعهده گرفت و به علم و عمل آراست. آرامگاه پدر وى در روستاى كلين - نزديك حسن آباد شهررى - مدتهاست كه زيارتگاه شيعيان است.

دايى وى علّان كه خود محدث و دانشمند بزرگى بود، پس از پدر استادى كلينى را بر عهده گرفت و در تربيت وى نقش بسزايى داشت. علّان در سفر حج و در راه زيارت خانۀ خدا به شهادت رسيد. پس از گذراندن نوجوانى، كلينى براى كسب دانش به رى رهسپار شد و آنجا با انديشه ها و نظرات فرقه هايى چون اسماعيليه و مذاهبى چون شافعى، حنفى و شيعى مستقيما آشنا شد. در آنجا بود كه ضمن تحصيل پى برد حركت هايى، تشيع را از مسير خود منحرف كرده و درمان آن را بازگشت به فرموده هاى مبارك اهل بيت عليهم السلام

دانست. اين شروعى بود براى ثبت و ضبط احاديث حضرات معصومين عليهم السلام كه در اين راستا ابوالحسن محمد بن اسدى كوفى نخستين استاد او در فراگيرى احاديث بود.

دورۀ كلينى را بايد «دورۀ حديث» ناميد زيرا آغازگر جنبشى براى يافتن، شنيدن و نگاشتن احاديث و روايات شده بود.

وى براى گردآورى احاديث و روايات به قم رهسپار شد و در محضر استاد با فضل و دانش احمد بن محمد بن عيسى اشعرى و پس از آن شاگرد امام حسن عسكرى عليه السلام، احمد بن ادريس قمى معروف به «معلم» شاگردى كرد و استاد گرانقدر عبداللّٰه بن جعفر حميرى صاحب قرب الاسناد را نيز درك كرد و بهره برد و از آنجا به كوفه رفت و آنجا نيز به كسب دانش پرداخت.

وى در امانت، عدالت، تقوا، فضيلت، حفظ و ضبط احاديث آنچنان سرآمد روزگار خود شد كه شيعه و سنى در اخذ فتوا به وى مراجعه مى كردند و به اندازه اى مورد وثوق هر دو مذهب بود كه «ثقة الاسلام» و «شيخ المشايخ» لقب گرفت.

كلينى نخستين محدثى است كه در ميان اماميه به گردآورى و نظم و ترتيب احاديث شيعه پرداخت. پيش از اقدام وى، تنها اصول اربعمأه وجود داشت و شيعه بدان ها رجوع مى كردند كه با اثر خود، كافى (اصول، فروع و روضه) نقش و ردپاى شيعه را زيباتر و استوارتر كرد.

شاگردانى كه در نزد وى آموختند، ابن ابى رافع، احمد بن احمد كاتب كوفى، جعفر بن محمد قولويه قمى، محمد بن ابراهيم نعمانى معروف به ابن زينب و... بودند.

وى در سال «تناثر نجوم» سالى كه ستارگان فرو ريخت، درگذشت. دانشمند نامى بغداد ابوقيراط بر جنازۀ اين محدث بزرگ شيعه نماز گزارد و در «باب كوفۀ» بغداد به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - كافى

2 - كتاب رجال

3 - رد بر قرامطه

4 - رسائل ائمه عليهم السلام

5 - تعبير الرؤيا (تفسيرالرؤيا)

9 - كشّى (؟ - حدود 340 ق)

ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزيز كشّى، فقيه، رجالى و عالم بزرگ شيعه.

انتساب كشّى به منطقۀ «كش» از نواحى سمرقند برمى گردد. نجاشى وى را ثقه و مورد اعتماد مى داند و مى گويد: «از ضعفا بسيار روايت كرده است.» وى از ملازمان عياشى بود.

در خانۀ عياشى كه كشتزار اهل دانش بود، فارغ التحصيل شد. كشّى، آگاه به اخبار و رجال و بسيار گرانمايه و از دوستان صميمى شيخ كلينى بود و تقريبا استادان و شاگردان آن دو بزرگوار يكى بودند.

اساتيد وى محمد بن مسعود عياشى سمرقندى، محمد بن قولويه قمى، ابواسحاق ابراهيم بن نصير كشى (برادرش) و... بودند.

شاگردانى كه در نزد وى آموختند: جعفر بن محمد بن قولويه قمى صاحب كتاب كامل الزيارات، هارون بن موسى تلعكبرى، ابواحمد حيدر بن محمد بن نعيم سمرقندى.

از خاكجاى وى اطلاعى در دست نيست.

از تأليفات وى:

1 - الرجال يا معرفة الناقلين عن الائمة الصادقين

10 - على بن حسين مسعودى (؟ - 346 ق)

على بن حسين مسعودى تاريخ نويس، جغرافى دان، دانشمند و جهانگرد بغدادى. نام كامل وى ابوالحسن على بن حسين مسعودى معتزلى شافعى است. نسب وى به عبداللّٰه بن مسعود يكى از ياران برجسته پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى رسد. وى در بغداد ديده به جهان گشود و تعاليم را در زادگاه خود فرا گرفت. در نوجوانى راه سفر و جهانگردى پيشه گرفت. در اين جهانگردى دور و دراز و پر رنج در آن گاه كه سفر بر روى چهارپايان از قبيل اسب، الاغ،

استر و شتر بود وى از بعضى از سرزمين هاى شناخته شده دوران خود ديدن مى كند.

سرانجام در سفرى كه به مصر داشته در شهر فسطاط مصر دار فانى را بدرود مى گويد و در همانجا به خاك سپرده مى شود. مسعودى تأليفات گوناگونى داشته است كه متأسفانه بيشتر آنها گم و يا نابوده شده است. يكى از مهم ترين اين تأليفات كتابى به نام اخبار الزمان و من اباده الحدثان بوده است. اين كتاب در 30 مجلد بوده كه متأسفانه در حال حاضر فقط يك جلد از آن باقى مانده است.

از تأليفات وى:

1 - مروج الذهب

2 - التنبيه والاشراف

3 - ذخائر العلوم و ما كان فى سالف الدهور

4 - الرسائل والاستذكار لما فى مر فى سالف الاعصار

5 - التاريخ فى اخبار الامم من العرب و العجم

6 - خزائن الملك وسر العالمين

7 - القضايا والتجارب

8 - المقالات فى اصول الديانات

9 - الاستبصار فى الائمة

10 - السياحة المدنية فى السياسة والاجتماع

11 - اخبار الخوارج

12 - البيان فى اسماء الائمة

13 - الابانة فى اصول الديانة

14 - المسائل و العلل فى المذاهب والملل

15 - سر الحياة

16 - كتاب الاوسط

17 - اخبار الزمان

11 - على بن احمد كوفى (؟ - 352 ق)

ابوالقاسم على بن احمد كوفى يا علوى، فقيه، متكلم، اصولى و توانا در علوم گوناگون.

در آغاز، كارش بر طريقى مستقيم بود و كتاب محكمى را تأليف كرد كه از آن جمله مى توان كتاب الاوصياء و كتاب در فقه را نام برد. سپس حال و مذهب وى تغيير كرد و به سوى غلوّ پيش رفت.

پسر وى ابومحمد، تأليفات وى را گردآورى كرد. احمد كوفى در «كرمى» منطقه اى در فسا نزديك شيراز درگذشت.

از تأليفات وى:

1 - الانبياء

2 - الابتداء

3 - فساد قول البراهمه

4 - الآداب و مكارم الاخلاق

5 - الاستدلال فى طلب الحق و...

12 - نعمان بن محمد تميمى (259-363 ق)

ابوحنيفه نعمان بن محمد بن منصور بن احمد بن حيون تميمى مغربى، دانشمند بزرگ اسماعيليه.

در مغرب زاده شد. در آغاز، پيرو مذهب مالكى بود ولى تغيير مذهب داد و شيعۀ اسماعيليه شد. او از بنيانگذاران مذهب اسماعيليه و قانونگذار آن بود. به بسيارى از خلفاى فاطمى خدمت كرد (المهدى باللّٰه، القائم بامراللّٰه، المنصور باللّٰه) و در دوران فخرالدين خليفۀ چهارم به مقام قاضى القضات و داعى الدعات رسيد. مؤلفان شيعه به او «ابوحنيفۀ شيعى» مى گويند.

از تأليفات وى:

1 - دعائم الاسلام

2 - شرح الاخبار

3 - اساس التاويل

4 - افتتاح الدعوه

5 - مفاتيح النعمه

6 - الايضاح

7 - الينبوع

8 - المجالس و المسائرات

13 - شيخ صدوق (306 يا 307-381 ق)

ابوجعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى، معروف به شيخ صدوق. فقيه گرانقدر و محدث دانشور بزرگ شيعه و از دنباله روان شيخ كلينى.

وى در خانواده اى اهل تقوا و دانش در قم زاده شد. پدر وى، على بن حسين بن بابويه قمى معروف به ابن بابويه، از برجسته ترين علما و فقهاى بزرگ زمان خود بود و شيخ صدوق نخست در دامان پر مهر پدر كسب فيض كرد. شيخ صدوق به خراسان و بغداد سفر كرد و پايان زندگانى خود را در رى گذراند. شيخ طوسى دربارۀ وى مى گويد: «وى دانشمندى جليل القدر و حافظ احاديث بود. از احوال رجال، كاملا آگاه و در سلسلۀ احاديث، نقادى عالى مقام به شمار مى آمد. بين بزرگان قم از نظر حفظ احاديث و كثرت معلومات مانند نداشت و در حدود سيصد اثر از خود به جاى گذاشته است».

استادانى كه شيخ صدوق در نزد آنها كسب فيض كرد، عبارتند از: پدرش ابن بابويه، حمزة بن محمد بن احمد بن جعفر بن محمد بن زيد بن على عليه السلام، ابومحمد قاسم بن محمد استرآبادى، محمد بن حسن بن احمد بن وليد و...

شاگردان وى نيز برادرش حسين بن على بن موسى بن بابويه قمى، شيخ مفيد، ابن غضائرى، شيخ ابوالبركات، ابوالقاسم على بن محمد بن على خزاز و... بودند.

خاكجاى شيخ صدوق - اين عالم بزرگ شيعه - در رى، زيارتگاه عام و خاص است.

از تأليفات وى:

1 - من لايحضره الفقيه (دومين كتاب از كتب اربعۀ حديث شيعه)

2 - مدينة العلم

3 - كمال الدين و تمام النعمة

4 - الخصال

5 - التوحيد

6 - الامالى

7 - المقنع فى الفقه و...

14 - ابن شعبه (؟ -؟)

ابومحمد حسن بن على بن حسين بن شعبه حرانى، معروف به ابن شعبه، محدث، فقيه، رجالى و از شيوخ بزرگ علماى اماميه.

وى در حران - يكى از روستاهاى اطراف شهر حلب در سوريه - زاده شد. در حلب كه يكى از شهرهاى بزرگ و مهم علمى شام بود، پرآوازه و از چهره هاى درخشان جهان اسلام به ويژه تشيع شد.

استاد وى ابوعلى محمد بن همام بغدادى و از مهم ترين شاگردان وى كه از پرفروغ ترين ستاره هاى جهان تشيع گرديد، شيخ مفيد بود.

علامه مجلسى دربارۀ وى مى گويد: «كتاب ايشان - تحف العقول - بهترين شاهد بر فضل و دانش و عظمت شأن ايشان مى باشد».

خاكجاى وى آشكار نيست.

از تأليفات وى:

1 - تحف العقول عن آل الرسول

2 - التمحيص

15 - محمد بن محمد اشعث (؟ -؟)

ابوعلى محمد بن محمد اشعث كوفى، راوى ثقۀ شيعه.

وى در كوفه شهر شيعيان، دوستداران خاندان حضرت على عليه السلام و راويان بزرگ شيعه زاده شد. به مصر رفت و در محضر موسى بن اسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام شاگردى كرد و در همانجا بود كه به نگاشتن روايات از طريق موسى بن اسماعيل و نياكان پاك آن بزرگواران پرداخت.

نجاشى در رجال مى گويد: «وى كتابى در احكام حج دارد» كه تاكنون يافته نشده است. مرحوم حاجى نورى در خاتمه مستدرك نقل مى كند كه تلعكبرى مى گويد: «پدرم از ابوعلى محمد بن محمد اشعث براى من در سال 313 هجرى اجازه گرفته بود.»

تأليف وى:

1 - الجعفريات (الاشعثيات).

16 - عبداللّٰه بن جعفر حميرى (؟ -؟)

ابوالعباس عبداللّٰه بن جعفر بن حسين بن مالك بن جامع حميرى قمى، راوى و فقيه برجستۀ شيعه در قرن چهارم هجرى.

نجاشى درباره ايشان معتقد است: «وى بزرگِ علماى قم و شخصيت برجسته آنها كه در سال 290 و اندى از قم به شهر كوفه رفتند. بزرگان علماى كوفه از حميرى اخبار و روايات ائمه را زياد شنيده اند و كتاب هاى زيادى تصنيف كردند.» شيخ طوسى در رجال، ايشان را از اصحاب امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام مى داند.

وى با امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام نامه نگارى داشت و پس از ايشان از طريق محمد بن عثمان عمرى با امام عصر (عج) مرتبط بود.

درباره رحلت و محل دفن او اطلاع دقيقى در دست نيست اما به نظر مى رسد وى در قم از دنيا رفته و در كنار بارگاه حضرت معصومه عليها السلام مدفون شده باشد.

از تأليفات وى:

1 - قرب الاسناد

2 - العظمة و التوحيد

3 - الامامة

4 - الاستطاعة و المعرفة

5 - الطب

6 - فضل العرب

7 - مسائل ابى محمد و توقيعات

8 - كتاب الدلائل

9 - الغيبة و الحيرة

قرن پنجم

17 - سيد رضى (359-406 ق)

ابوالحسن محمد بن حسين موسوى، معروف به سيد رضى و شريف رضى، از بزرگان علماى شيعه، بلغا، شاعران نامدار و اشراف بغداد.

در بغداد زاده شد. نسب او از پدر به امام موسى كاظم عليه السلام و از طرف مادر به امام زين العابدين عليه السلام مى رسد. در زمان پدر خود ابواحمد، نقابت طالبيان بغداد، سرپرستى همۀ آنان، قضاوت در مظالم و اميرى حاجيان را در حالى كه هفده سال بيش نداشت، بر عهده گرفت.

چندى بهاءالدوله بويه وى را به عنوان جانشين خود در بغداد برگزيد و لقب «الشريف الجليل» را به وى خلعت داد. چندى پس از آن، لقب «الرضى ذوالحسبين» و پس از آن «الشريف الاجل» را به وى پيشكش كرد.

روزگار سيد رضى با فرمانروايى آل بويه و مقارن با دورۀ سوم خلافت عباسيان است كه به اين دوره از لحاظ تاريخى - فرهنگى «عصر زرين» مى گويند و از جهت تاريخ ادبيات عرب، عصر شاعران سه گانه: متنبى، سيد رضى و ابوالعلاء معرى است. به

سيد رضى لقب «اشعرالطالبيين» يعنى شاعرترين طالبيان نيز داده اند.

استادانى كه وى در علوم گوناگون آن روزگار نزدشان شاگردى كرد و بهره ها برد، عبارتند از: ابواسحاق ابراهيم بن احمد طبرى فقيه مالكى، ابوعلى فارسى نحوى، قاضى سيرافى، ابوالحسن قاضى عبدالجبار معتزلى، ابويحيى عبدالرحيم فارقى خطيب مصرى مشهور به ابن نباته، شيخ مفيد و...

وى بسيار بذل الجود و باتقوا بود. به سپاس دانش اندوزى اش جهت پرداخت زكات دانش خود، مدرسه اى نزديك خانۀ خود در كوى كرخ بغداد تأسيس كرد و آن را «دارالعلم» ناميد كه افزون بر تالارهاى تدريس، سخنرانى و جلسات، اتاق هايى براى زندگى دانشجويان فراهم آمده بود و كتابخانۀ بزرگى داشت كه ارزشمندترين و بهترين منابع و مراجع عربى و اسلامى در آن نگهدارى مى شد و شخصاً خود مديريت آن را بر عهده داشت.

شاگردان نام آورى كه در نزد وى آموختند، از جمله: فقيه عاليقدر ابوزيد كبايكى، ابوعبداللّٰه شيخ محمد حلوانى، ابوعبداللّٰه شيخ جعفر دوريستى، ابوالحسن بندار قاضى و...

بودند.

وى در محلۀ كرخ بغداد در سن 47 سالگى در سراى خود درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد. به قولى، برادر مهتر وى سيد مرتضى چندى بعد وى را به كاظمين برد و در جوار نياى شريفش امام موسى كاظم عليه السلام به خاك سپرد.

از تأليفات وى:

1 - نهج البلاغه

2 - تلخيص البيان فى مجازات القرآن

3 - مجازات الآثار النبوية

4 - حقايق التاويل فى متشابه التنزيل

5 - خصائص الائمة

6 - ديوان اشعار

18 - شيخ مفيد (336-413 ق)

محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شيخ مفيد. عالم، فقيه، متكلم و محدث نامى شيعه.

وى در حوالى بغداد زاده شد. پس از بلوغ و رشد فكرى، رهسپار بغداد شد و در آنجا در محضر استادان بنام و دانشمندان بزرگ آن روزگار از جمله شيخ صدوق، ابوغالب زرارى، ابن جنيد اسكافى و... به آموختن دانش، كلام، فقه و اصول پرداخت. ابن نديم در الفهرست از وى به عنوان «ابن المعلم» ياد مى كند. سرآمد شاگردان وى سيد مرتضى، سيد رضى، شيخ طوسى، نجاشى، ابوالفتح كراجكى و... بودند. شيخ طوسى درباره وى مى گويد: «وى از متكلمان اماميه است. در روزگار خود، رياست و مرجعيت شيعه به او ختم مى گردد. حافظۀ خوب و ذهنى دقيق داشت. در پاسخ به پرسش ها، حاضر جواب بود. بيش از 200 جلد كتاب خرد و كلان دارد».

ابن حجر عسقلانى نيز مى گويد: «وى بسيار عابد، زاهد، اهل خشوع و تهجد بود و مداومت بر علم و دانش داشت». عماد حنبلى (يكى از دانشمندان اهل سنت) مى گويد:

«بزرگى از بزرگان اماميه و رييس بخش فقه، كلام و مباحثه بود. موقعيت شايان توجهى در تشكيلات دولت آل بويه داشت. وى صدقۀ فراوان مى داد.»

استادانى كه وى در محضر آنها درس آموخت، عبارتند از: ابن قولويه قمى (ابوالقاسم جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن قولويه قمى)، شيخ صدوق، ابن جنيد اسكافى و....

شيخ مفيد پس از 75 سال عمر مفيد، در بغداد و در حرم مطهر امام جواد عليه السلام نزديك قبر استادش ابن قولويه قمى به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - المقنعة

2 - الفرائض الشرعيّة

3 - الامالى

4 - الارشاد و...

19 - شيخ طوسى (385-460 ق)

ابوجعفر محمد بن حسن طوسى، معروف به «شيخ الطايفه». فقيه، اصولى، محدث، مفسر، متكلم و عالم الرجال بسيار درخشان و بزرگ جهان اسلام به ويژه تشيع. وى در خراسان زاده شد. خاندان شيخ تا چند نسل همه از علما و فقها بوده اند. در 23 سالگى به بغداد كوچ كرد و تا پايان عمر در عراق ماند و پس از استادش سيد مرتضى علم الهدى، رياست علمى و فتوايى شيعه به او منتقل شد.

شيخ بزرگوار مدت پنج سال نزد استاد نحرير شيخ مفيد شاگردى كرد و چند سالى هم در نزد سيد مرتضى درس آموخت. به علت آشوب و هرج و مرج آن روزگار بغداد، وى از آنجا كوچ و به نجف اشرف رهسپار شد و در آنجا جاى گرفت و خود حسن اتفاقى شد تا در آنجا حوزۀ علميۀ نجف را بنيان گذارد.

پس از درگذشت سيد مرتضى علم الهدى، رهبرى و پرچمدارى شيعه به وى رسيد و آن چنان آوازۀ علم، ورع، زهد و تقواى وى در دور و نزديك پيچيده شده بود كه القائم بامراللّٰه خليفۀ عباسى با همكارى آل بويه از وى براى تدريس كلام در مركز خلافت دعوت كردند كه با فروپاشى آل بويه، وى از آنجا به نجف اشرف عزيمت كرد و تا پايان عمر خود در همانجا بود و در همان خاك پاك، دفن شد.

از تأليفات وى:

1 - الاستبصار

2 - تهذيب الاحكام

3 - النهاية

4 - المبسوط

5 - الخلاف

6 - التبيان و...

20 - ابوالفتح كراجكى (؟ - 499 ق)

شيخ ابوالفتح محمد بن على كراجكى طرابلسى، فقيه، اصولى، رياضيدان، ستاره شناس، اديب، مسلط به علوم حديث، فلسفه، كلام، نحو، اخلاق، تاريخ، رجال، تفسير و پزشكى.

وى در محضر استادان بزرگوارى چون شيخ مفيد، سيد مرتضى علم الهدى، شيخ طوسى و... شاگردى كرد و از هر كدام توشه و بهره اى گرفت. سفرهاى بسيارى به كشورهاى مختلف از جمله فلسطين، سوريه، لبنان، مصر، بغداد و همچنين شهرهاى دور و نزديك خود داشت. با مباحثات و تأليفات خود كه نزديك به 80 اثر مى شود بررسى اماميه را بر همگان آشكار كرد. وى در لبنان و شهر صور درگذشت.

از تأليفات وى:

1 - كنز الفوائد

2 - روضة العابدين و نزهة الزاهدين

3 - الرسالة الناصريه

4 - معدن الجواهر و...

قرن ششم

21 - فضل بن حسن طبرسى (حدود 469-548 ق)

امام سعيد ابوالفضل بن حسن طبرسى، مفسر، فقيه، محدث، عالم به حساب، جبر، مقابله و نحو. ملقب به امين الدين يا امين الاسلام.

گويند وى در مشهد سناباد طوس متوطن بوده است. در 523 ق در سبزوار جايگير شد و به تعليم و تصنيف پرداخت. از جمله شاگردان وى مى توان به حسن بن فضل طبرسى (پسرش)، ابن شهرآشوب، شيخ منتجب الدين، قطب الدين راوندى، شاذان بن جبرئيل قمى و... اشاره كرد. وى از شيخ ابوعلى پسر شيخ طوسى و شيخ عبدالجبار، قاضى رازى كه در رى فقيه اماميه بوده، روايت نموده و صحيفة الرضا عليه السلام از جمله مرويات اوست.

فرزند وى (حسن بن فضل طبرسى) و فرزندزادگانش همگى از اكابر روزگار و فقهاى بزرگوار بودند. وى در سبزوار درگذشت و پيكر پاكش را به مشهد مقدس منتقل كردند و در جوار حرم حضرت ثامن الائمه عليه السلام به خاك سپردند.

از تأليفات وى:

1 - مجمع البيان (تفسير سترگ شيعى)

2 - الوسيط (يا تفسير جوامع الجامع)

3 - الآداب الدينية للخزانة المعينية

4 - تفسير الكافى الشافى

5 - نثر اللئالى

6 - اسرار الامامه

7 - اعلام الورى باعلام الهدى و...

22 - حسن بن فضل طبرسى (؟ - 548 ق)

ابونصر رضى الدين حسن بن فضل طبرسى، عالم اخلاق و فقيه وارستۀ شيعه در قرن ششم هجرى. پدرش فضل بن حسن صاحب كتاب مستطاب تفسير مجمع البيان و فرزندش على بن حسن طبرسى صاحب متمم كتاب مشكاة الانوار فى غرر الاخبار.

تأليف وى:

1 - مكارم الاخلاق

23 - ابن شهر آشوب (489-588 ق)

رشيدالدين محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى، فقيه، مفسر و محدث بزرگ شيعه.

وى در خطۀ زيباى مازندران زاده شد. او در دوره اى زندگى مى كرد كه در بلاد اسلامى علم، شكوفا و دانش، رونق چشمگيرى گرفته بود.

صلاح الدين خليل صفدى صاحب الوافى بالوفيات دربارۀ وى چنين مى گويد: «وى

يكى از بزرگان شيعه است كه بيشتر قرآن را در هشت سالگى حفظ كرد و در اصول شيعه به حد اعلاى خود رسيد به طورى كه از شهرهاى مختلف براى درك محضر او به بغداد هجرت مى كردند... وى زيبارو، راست گفتار، خوش مشرب، با علم گسترده و بسيار اهل خشوع، عبادت و شب زنده دار بود و هميشه باطهارت و وضو به سر مى برد.»

از جمله نام آورترين اساتيدى كه وى در نزد آنها شاگردى كرده است، مى توان: جاراللّٰه زمخشرى، ابوعبداللّٰه نطنزى مؤلف كتاب الخصائص العلويه، سيد عبدالواحد آمدى، شيخ طبرسى صاحب احتجاج، قطب راوندى، فضل بن حسن طبرسى، شيخ ابوالفتوح رازى و... را نام برد.

وى در حالى كه 99 سال از زندگانى پربارش را سپرى كرده بود، در شهر حلب سوريه به جانان پيوست و پيكرش را در كنار كوه جوشن به خاك سپردند.

از تأليفات وى:

1 - مناقب آل ابى طالب عليهم السلام

2 - مثالب النواصب

3 - المخزون المكنون فى عيون الفنون

4 - المائدة العائدة (الفائدة)

5 - المثال فى الامثال و...

24 - محمد بن ادريس (543-598 ق)

ابوعبداللّٰه محمد بن احمد ادريس عجلى حلّى، از فحول علما و فقهاى شيعه.

وى در شهر حلّه زاده شد. شيخ طوسى، نياى مادرى وى به شمار مى آيد. وى به حريت فكر معروف است.

ابن داود در رجال خود مى گويد: «ابن ادريس، پيشواى فقهاى حلّه، متقن در علوم و داراى تصنيفات بسيار است».

شهيد اول نيز او را با عبارات: شيخ، امام، علامه، شيخ العلماء و رييس مذهب ستوده است.

استادان وى كه در محضرشان آموخت، عبارتند از: دايى وى (ابو على طوسى)، شيخ عماد محمد بن ابى القاسم طبرى، حسن بن رطبه سوارى و...

شاگردانش، شيخ نجيب الدين بن نما حلّى، شمس الدين فخار بن سعد موسوى و... بودند.

ابن ادريس - عالم بزرگوار جهان تشيع - در شهر حلّه جان به جان آفرين تسليم كرد و در همانجا به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - السرائر الحاوى لتحرير الفتاوى

2 - كتاب التعليقات

3 - خلاصة الاستدلال و...

25 - تاج الدين شعيرى (؟ -؟)

تاج الدين محمد بن محمد بن حيدر شعيرى، عالم و فقيه بزرگ شيعه در قرن ششم هجرى.

وى در شهر بيهق براى آموختن و فراگرفتن دانش آن روزگار، به منزل حاكم، رييس و امام مجدالحكام ابومنصور على بن عبداللّٰه زيادى مى رفت و بهره ها مى برد و همچنين در محضر فضل اللّٰه بن على راوندى درس مى گرفت. از شاگردان ايشان مى توان به شيخ منتجب الدين از علماى قرن ششم هجرى و صاحب كتاب الفهرست اشاره كرد.

تأليف وى:

1 - جامع الاخبار

26 - احمد بن على طبرسى (؟ -؟)

ابو منصور احمد بن على بن ابيطالب طبرسى، عالم، فاضل، فقيه، متكلم و نسابۀ بزرگ شيعه در قرن ششم هجرى.

منسوب به طبريش (معرب تفرش) منطقه اى نزديك قم. استاد وى ابوجعفر مهدى بن ابى حرب حسينى و شاگردان وى شيخ منتجب الدين و ابن شهر آشوب مازندرانى بودند.

از تأليفات وى:

1 - الاحتجاج على اهل اللجاج

2 - تاريخ الائمه عليهم السلام

3 - فضائل الزهراء عليها السلام

4 - مفاخر الطالبية

5 - الكافى فى الفقه

قرن هفتم

27 - سيد على بن طاووس (589-644 ق)

سيد رضى الدين على بن موسى بن جعفر بن طاووس، فقيه نام آور، اديب گرانقدر و شاعرى چيره دست، از نوادگان امام حسن مجتبى و امام سجاد عليهما السلام.

وى در شهر حلّه زاده شد و در همانجا هم تحصيلات ابتدايى خود را گذراند. موضوع تأليفات وى بيشتر در خصوص ادعيه و زيارات است. چندى نقابت علويان را پذيرفت تا بتواند به امور شيعيان بپردازد.

وى در 75 سالگى درگذشت و در حرم اميرالمومنين عليه السلام به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - المهمات و التتمات (10 جلد كه هر كدام با عنوان مستقل چاپ شده است: فلاح السائل، زهره للربيع، جمال الاسبوع، اقبال الاعمال و...).

2 - كشف المحجه لثمرة المهجه

3 - مصباح الزائر و جناح المسافر

4 - اللهوف على قتلى الطفوف

5 - مهج الدعوات و منهج العنايات

6 - فرج المهموم

7 - الاستخارات و...

28 - محقق حلّى (602-672 ق)

ابوالقاسم جعفر بن حسن يحيى بن حسين سعيد هذلى حلّى، ملقب به نجم الدين و معروف به محقق حلّى.

فقيه گرانمايه، محدث ارجمند، اديب، شاعر، منشى و عالم اماميه و مرجع تقليد شيعه در دورۀ خود.

در حلّه زاده شد و نخست در نزد پدر خود حسن بن يحيى بن سعيد، مقدمات علوم روزگار را خواند و آن را پشت سر گذارد. پس از آن در نزد استادان آن دوره كه مشايخ وى در قرائت و روايت نيز بودند، بهره ها برد: نجيب الدين محمد بن جعفر بن ابوالبقاء هبه اللّٰه نما حلّى الربعى، سيد فخار بن معد موسوى، شيخ مفيدالدين محمد بن جهم حلّى و....

در سرودن شعر، بسيار چيره دست و در نگاشتن نثر، نوآفرين بود. نگاشته هايش در نهايت فصاحت، بلاغت و جزالت بود.

شاگردانى كه در نزدش درس آموختند، عبارتند از: حسن بن يوسف بن مطهر حلّى مشهور به علامه ذايع الصيت [=پرآوازه] حسن بن داود حلّى، سيد غياث الدين عبدالكريم صاحب فرحة الغرى، سيد جلال الدين محمد بن على بن طاووس، جلال الدين محمد بن محمد كوفى هاشمى، نجم الدين طمان بن احمد عاملى شامى و...

اعيان الشيعه و برخى كتب رجال، سال درگذشت وى را 676 ق گزارش كردند. وى در همان شهر حلّه درگذشت و به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - شرائع الاسلام فى مسائل الحلال و الحرام

2 - النافع (مختصر الشرائع)

3 - المعتبر فى شرح المختصر

4 - اصول الدين

5 - شرح نكت النهايه و...

29 - على بن عيسى اِربِلى (؟ - 693 ق)

ابوالحسن على بن عيسى بن ابى الفتح اربلى، سيره نويس، تاريخ نگار، شاعر، متكلم و عالم اماميۀ قرن هفتم هجرى.

وى در اِربِل يكى از شهرهاى شمال عراق زاده شد. پدرش حاكم اربل بود. فرزندان و نوه هاى وى همه از علما و ادباى زمان خود بودند.

فضل بن روزبهان عالم متعصب اهل تسنن دربارۀ وى مى گويد: «اماميه متفق اند كه على بن عيسى اربلى از بزرگ ترين علماى آنهاست و آثارش هيچگاه كهنه و پوسيده نمى شود. او قابل اعتماد و مورد وثوق در نقل است.»

وى در نزد اساتيد بنامى چون: سيد بن طاووس صاحب كتاب اقبال الاعمال، على بن فخار، ابن ساعى بغدادى و... شاگردى كرد و آموخت و شاگردانى را چون: علامه حلّى، شيخ رضى الدين (برادر علامه حلّى) و... تربيت كرد.

عيسى اربلى در بغداد درگذشت و در خانۀ مسكونى خود به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - كشف الغمة فى معرفة الائمة

2 - المقامات

3 - ديوان اشعار

4 - كتاب الطيف

قرن هشتم

30 - حسن بن يوسف بن مطهر اسدى (648-726 ق)

حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلى، فاضل، عالم، فقيه، محدث، متكلم، ماهر، جليل القدر در شهر حلّه به دنيا آمد. او در يك خانواده علمى و روحانى متولد شد.

ادبيات عرب و علوم مقدماتى و متداول عصر را در نزد پدر دانشمندش و ساير علماى بزرگ آن منطقه همچون محقق حلّى (دايى وى)، يحيى بن سعيد (پسرعموى مادرش)،

سيد احمد بن طاووس، ابن ميثم بحرانى و... آموخت. هنوز به بلوغ نرسيده بود كه از تحصيل علوم مقدماتى فراغت يافت و به مقام عالى اجتهاد نائل آمد. در زمان رشد وى، ايران در آتش بيداد دودمان چنگيزخان مغول مى سوخت.

وى در فقه، اصول، كلام، منطق، فلسفه، رجال و... كتاب نوشته است. در حدود صد كتاب از آثار ايشان شناخته شده است. از جمله اساتيد وى خواجه نصيرالدين طوسى، محقق حلى، شيخ سديدالدين يوسف (پدر وى) و... و از جمله شاگردان ايشان فرزند بزرگوارش فخرالدين محمد، قطب الدين رازى، شارح شمسيه، سيد احمد بن ابراهيم بن زهره و... بودند.

سرانجام پس از عمرى تلاش و كوشش در راه احياى شريعت، وى در يازدهم يا بيست و يكم محرم فوت كرد. آرامگاه او در نجف اشرف و در بارگاه ملكوتى اميرالمؤمنين على عليه السلام قرار دارد.

از تأليفات وى:

1 - مختلف الشيعه

2 - تذكرة الفقهاء

3 - منتهى المطلب

4 - المدارك

5 - تبصرة المتعلمين

6 - شرح التجريد و...

31 - شهيد اول (734-786 ق)

شيخ شمس الدين ابو عبداللّٰه محمد بن شيخ جمال لدين مكى، معروف به شهيد اول يا شهيد على الاطلاق. فقيه، عالم اماميه و از نوابغ اجتهاد.

وى در جزين از توابع جبل عامل زاده شد. نخست، نزد پدر و برخى از علماى جبل عامل به كسب دانش پرداخت و به دليل هوش سرشار و حافظۀ قوى، ديگر در آنجا تشنگى اش رفع نمى شد و اين شد كه در 16 سالگى عازم عراق گرديد.

نخست، در شهر حلّه، شاگردى فخرالمحققين فرزند علامه حلّى را كرد و پس از يك سال يعنى در سال 751 ق به دريافت اجازه نائل شد. از آن پس بود كه سفرهاى ديگر خود را به طور جدى براى كسب فيض بيشتر از علما آغاز كرد.

وى به مدرسۀ بزرگ كربلاى معلا و به حوزۀ درس سيد عميدالدين اعرجى حائرى، برادرش سيد ضياءالدين و سيد عالم الدين موسوى حائرى پيوست و بهره ها برد و از مشايخ ياد شده به دريافت اجازاتى نائل گرديد و در همانجا بود كه با تدريس و فتوا، آوازۀ بلندى يافت.

از آنجا راهى بغداد، مكه معظّمه، مدينه منوّره، فلسطين، شام و مصر شد و از علماى فريقين سنى و شيعى بهره مند گرديد و اجازات مفصلى را نيز به دست آورد.

در دمشق بود كه زانوى ادب و شاگردى در نزد حكيم متألّه قطب الدين رازى بويهى گذارد و از او فيض برد و بسيار آموخت.

وى با دلى متّقى و علمى ناب به زادگاه خود جزين برگشت و در آنجا مدرسۀ فقهى بنيان كرد و سپس با همتى والا، حوزۀ اين مدرسه را تا شام گسترش داد كه در آن نوآورى هاى فقهى به ظهور گذاشت. آوازۀ شهيد اول چنان در گوشه و كنار پيچيد كه سلطان على بن المؤيد حاكم خراسان و رهبر و زعيم روحى سربداران خراسان به سوى وى نامه اى مبنى بر در دست گرفتن حكومت سربداران فرستاد.

از اينجا بود كه زندگى سياسى شهيد اول آغاز مى شود و با توجه به اين كه وى از زادگاهش جزين به شام كوچ كرد و در آنجا جايگير شده بود و در سراى خود تدريس و مجلس بحث و مناظره را ترتيب مى داد، حكومت وقت به دقت وى را تحت نظر داشت.

نخستين كارى كه بر خود فريضه مى دانست، وحدت بين مسلمانان سنى و شيعه و برانداختن مغولان و حكومت جور بود و در اين راستا، از هيچ كوششى دريغ نمى ورزيد اما شاگرد وى محمد مالوشى از علماى كُرد شيعه با وى اختلاف نظر پيدا كرد و آن اين كه، صفات الهى را به حضرات معصومين عليهم السلام منسوب مى دانست كه شهيد اول وى را تكفير كرد و كار به كارزار و كشته شدن شيخ مالوشى كشيد. همين مسأله پس از چندى به دست و دسيسۀ جانشين شيخ مالوشى يعنى شيخ تقى الدين جبلّى خيامى و شهادت جمع كردن و

امضا نمودن بسيارى از شيعيان مرتد و اتباع مالوشيه، منجر به حكم تكفير وى از سوى قاضيان بيروت و صيدا و سرانجام قاضى شافعى شام، شيخ عباد بن جماعه گرديد و پس از آن كه به شهيد اول توبه ارائه شد و وى از آن سرباز زد، وى را در قلعۀ رحيۀ دمشق زندانى و پس از آن سر وى را قطع كردند و پيكرش را به دار آويختند و سنگسار كردند و سپس سوزاندند.

شاگردانى كه در نزد وى آموختند و رويۀ او را عملاً دنبال كردند، سه فرزند او، شيخ رضى الدين محمد، شيخ ضياءالدين على، شيخ ابومنصور الحسن و بسيارى ديگر مانند حسن بن سليمان حلّى صاحب مختصر البصائر و شيخ شمس الدين محمد بن عبدالعلى كركى عاملى و... بودند.

شهيد اول آثار گرانقدرى را از خود به يادگار گذاشت كه بالغ بر بيست عنوان مى شود.

از تأليفات وى:

1 - اللمعة الدمشقية

2 - غاية المراد فى شرح الارشاد

3 - البيان فى الفقه

4 - المزار

5 - الدرة الباهرة من الاصداف الطاهرة

6 - الدروس

7 - الذّكرى

8 - اربعون الشهيد و...

قرن نهم

32 - حسن بن ابى الحسن ديلمى (؟ - 841 ق)

ابو محمد حسن بن ابى الحسن محمد ديلمى فقيه، محدث، عالم به عرفان در قرن نهم هجرى. علماى بزرگ و همچنين صاحبان بحارالانوار و وسائل الشيعه از وى به عنوان موثق و معتمد ياد مى كنند و از كتاب هايش بهره مى برند.

از تأليفات وى:

1 - ارشاد القلوب الى الصواب

2 - اعلام الدين فى صفات المومنين

3 - غرر الاخبار و درر الآثار

4 - الاربعون حديثاً

قرن دهم

33 - ابن ابى جمهور اَحسائى (حدود 840 - زنده در 902 ق)

ابوجعفر محمد بن زيدالدين ابى الحسن على بن حسام الدين بن ابى جمهور. عالم، فقيه، محدث، متكلم و عارف بزرگ شيعه.

وى در احساء واقع در عربستان شرقى در كنار خليج فارس زاده شد و در همانجا به تحصيل علوم شرعى و ادبى پرداخت. پدر و نياى بزرگ وى ابراهيم، از علماى بزرگ احساء بودند و در چنين فضايى ابى جمهور پرورش يافت؛ پس مى توان گفت نخستين استاد وى پدرش بود.

وى كه گام هاى نخستين علوم را پشت سر گذاشته بود، برآن شد تا براى رسيدن به كمال سفر كند به همين خاطر به عراق رفت و در نجف جايگير شد و در نزد بزرگى چون، شيخ عبدالكريم فتال نيشابورى شاگردى كرد و درس آموخت. پس از چندى به خانۀ خدا رهسپار شد و حج گزارد و چندى در احساء ماند و سپس به كربلاى معلّى رفت و از آنجا به نجف اشرف بازگشت. پس از چندى به قصد زيارت ثامن الائمه به مشهد مقدس روانه شد و پس از ورود، سيد محسن رضوى كه از فضلاى بزرگوار مشهد بود به پيشواز وى رفت و در خانۀ خود مهمانش كرد و اين زمانى بود كه سيد محسن رضوى در نزد چنين استادى زانوى ادب بر زمين زد و شاگردى كرد.

ابن ابى جمهور به چيره دستى در مناظره معروف است و در يكى از همين مناظرات ميان خود و يك عالم اهل سنت هراتى بود كه طى سه جلسه سرانجام عالم هراتى شكست خورد و به درخواست شاگردان ابى جمهور، كتابى به نام مناظرة بين الغروى و الهروى كه

همه مربوط به همين مناظره بود، نگاشته شد.

ابن ابى جمهور پس از پانزده سال ماندن در مشهد مقدس، سفر دوم خود به خانۀ خدا را آغاز كرد و پس از گزاردن حج به نجف اشرف رفت و دو سال در آنجا بود و سپس به مشهد مقدس بازگشت و تا پايان روزگار خود در آنجا ماند و زندگى كرد.

استادانى كه وى در نزد آنها آموخت، پدر بزرگوارش شيخ زين الدين على احسائى، سيد شمس الدين محمد موسوى احسائى، شيح حسن بن عبدالكريم فتال غروى و شيخ على بن هلال جزائرى بودند.

شاگردانش نيز سيدمحسن رضوى، شيخ ربيعه جزائرى، سيد شرف الدين طالقانى، شيخ على كركى معروف به محقّق ثانى و... بودند.

چون ابن ابى جمهور در محبت اهل بيت عليهم السلام افراط كرد و مى كوشيد تا ميان عرفان، فلسفه و كلام را آشتى دهد و هماهنگى ايجاد كند، در ميان گروهى از علما و فقها جنجال برانگيز شده است! به هر روى در اين كه وى عالمى است عارف و شيعه، شك نيست. از خاكجاى وى اطلاعى در دست نيست.

از تأليفات وى:

1 - عوالى اللئالى [=غوالى اللئالى]

2 - الاقطاب الفقهية والوظايف الدينية على مذهب الامامية

3 - درر اللئالى

4 - زاد المسافرين فى اصول الدين

5 - المجلى و...

34 - شهيد ثانى (911-966 ق)

شيخ زين الدين بن على بن احمد عاملى جبعى، معروف به شهيد ثانى، فقيه نامدار و عالم بزرگوار شيعه.

وى در جبع از شهرهاى جبل عامل و در خانواده اى از اهل علم و فقاهت زاده شد.

در آغاز، تحصيلات مقدماتى را نزد پدر خود نورالدين على بن احمد گذراند. سپس به

شهر ميس كوچ كرد و در محضر شيخ على بن عبدالعالى ميسى به تحصيلات خود ادامه داد و كتاب هاى شرايع الاسلام محقق حلّى و ارشاد و قواعد علامه حلّى را در نزد او خواند.

پس از آن به كرك نوح رهسپار شد و نحو و اصول را نزد سيد جعفر كركى فراگرفت و پس از سه سال اقامت در آنجا به دمشق سفر كرد و در محضر شيخ محمد بن مكى، پاره اى از كتب طب، حكمت و هيأت را آموخت. سپس به مصر رفت و در درس شانزده استاد برجسته به آموختن علوم عربى، اصول فقه، هندسه، معانى و بيان، عروض، منطق، تفسير و... همت گماشت. وى سفرهاى بسيارى در دوران زندگانى خود داشت كه يكى از آنها و مؤثرترين آن، سفر به روم شرقى قسطنطنيه بود. در آنجا بود كه پس از ارائه رساله اى به قاضى عسكر محمد بن محمد بن قاضى زادۀ رومى كه درباره ده علم بود، به اجازه و پيشنهاد وى به تدريس در «مدرسۀ نوريه» بعلبك مشغول شد و مديريت آنجا به او واگذار گرديد.

پس از جايگير شدن در بعلبك، در سايۀ آوازۀ علمى خود مرجعيت يافت و دانشمندان از دور دست ترين نقاط براى استفاده علمى نزد وى مى آمدند.

وى در اين شهر، تدريس جامع (تدريس پنج گانۀ جعفرى، حنفى، شافعى، مالكى، حنبلى) را آغاز كرد و در حقيقت فقه مقارن و عقايد تطبيقى را درس داد.

صاحب روضات الجنات آورده: «تاكنون در جمع دانشمندان بزرگ و برجستۀ شيعه كسى را به ياد ندارم كه از لحاظ شكوه شخصيت، سعۀ صدر، خوش فهمى، حسن سليقه، داشتن نظم و برنامۀ تحصيلى، كثرت اساتيد، ظرافت طبع، معنويت سخن و پختگى به پاى شهيد ثانى برسد... وى در ردۀ پس از معصومان عليهم السلام قرار دارد.» شهيد ثانى در رؤيايى صادقه، شهادت خود را چنين ديده: «در عالم رؤيا سيد مرتضى علم الهدى را ديدم كه مجلس ضيافتى تشكيل داده و علماى اماميه و شيعه در آن شركت داشتند. وقتى وارد مجلس شدم، سيد مرتضى از جا برخاست و به من تهنيت گفت و دستور داد در كنار استاد شهيد اول بنشينم.» شهيد ثانى به فتواى قاضى صيدا مبنى بر رافضى و شيعى بودن، به دستور حاكم تركان عثمانى سلطان سليم تحت پيگرد قرار گرفت تا وى را زنده به دربار بياورند اما وزير وى رستم پاشاكه مأمور دستگير كردن شهيد ثانى بود، وى را در

قسطنطنيه به شهادت رساند كه البته به همت سيد عبدالرحيم عباسى، رستم پاشا قصاص شد و به هلاكت رسيد و خون شهيد ثانى به هدر نرفت. پيكر شريف وى را پس از سه روز به دريا افكندند. تأليفات وى بى شمار است به طورى كه در امل الامل آمده كه از شهيد ثانى دو هزار مجلد كتاب به جاى مانده كه دويست جلد از آن به دست خط خود شهيد ثانى بوده است.

از تأليفات وى:

1 - منية المريد فى ادب المفيد و المستفيد

2 - روض الجنان فى شرح ارشاد الاذهان

3 - حقائق الايمان

4 - البداية فى علم الدراية

5 - الفوائد العلمية فى شرح النفلية

6 - مسالك الافهام

7 - الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية و...

قرن دوازدهم

35 - حرّ عاملى (1033-1104 ق)

محمد بن حسن بن على بن محمد بن حسين، معروف به شيخ حرّ عاملى و ملقب به شيخ الاسلام. فقيه، محدث، اديب، شاعر، ثقه و عالم بزرگ شيعه.

وى در روستاى مشغره در منطقۀ جبل عامل لبنان چشم به جهان گشود. منطقۀ جبل عامل به دست مبارك ابوذر غفارى شيعه شد و با جان و دل، محبت اهل بيت عليهم السلام را پذيرا گشت.

حرّ عاملى از نوادگان حر بن يزيد رياحى يار جانباز حسين بن على عليه السلام است و خانوادۀ او همه از بزرگان علم و معرفت شيعه بودند. وى سفرهاى متعددى به عتبات عاليات كرد و پس از آن به زيارت ثامن الائمه حضرت رضا عليه السلام مشرف شد و چندى در آنجا جاى گرفت و ماندگار شد.

از آنجا به خانۀ خدا و عتبات عاليات رفت و سپس به اصفهان رهسپار شد و به ديدار علامه مجلسى رسيد سپس علماى آن شهر ترتيب ديدار وى را با شاه سليمان صفوى دادند و شاه با شيخ حر عاملى و نفوذ، جذبه و تأثير وى در نزد علماى شيعه آشنا شد و چنين شد كه وقتى به مشهد مقدس بازگشت، از سوى شاه ايران به قاضى القضاتى منصوب و پس از چندى از علماى بزرگ آن ديار گشت.

شيخ حر عاملى از اندك كسانى است كه در سرودن شعر براى حضرات معصومين عليهم السلام با چيرگى و توانايى شگفت انگيز، از ديگران پيشى گرفته است و چكامه هاى (=قصايد) وى در ستايش آن بزرگواران بسيار است و بيست هزار بيت را شامل مى شود.

استادانى را كه وى در نزدشان شاگردى كرد، عبارتند از: پدر بزرگوارش حسن بن على، عمويش شيخ محمد بن على، نياى مادرى اش شيخ عبدالسلام بن محمد حر، دايى پدرش شيخ على بن محمود عاملى كه همه از روستاى مشغر بودند، شيخ زين الدين صاحب معالم و فرزند شهيد ثانى، شيخ حسين ظهيرى در روستاى جبع و در ديگر نقاط مانند: سيد ميرزا جزايرى نجفى، آقا حسين خوانسارى، سيد هاشم توبلى بحرانى و....

وى شاگردان بسيارى را نيز پرورش داد كه برخى از آنها عبارتند از: شيخ مصطفى بن عبدالواحد بن سيار حوبز، شيخ محمدرضا و حسن فرزندان شيخ مصطفى، مولى محمدتقى دهخوارقانى قزوينى و...

شيخ حر عاملى در 72 سالگى دارفانى را وداع گفت و در جوار حضرت امام رضا عليه السلام در كنار مدرسۀ ميرزا جعفر به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - تفصيل وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة

2 - الفصول المهمّه فى اصول الائمه

3 - ديوان شعر

4 - امل الامل و...

36 - سيد هاشم بحرانى (حدود 1050-1107 يا 1109 ق)

هاشم بن سليمان بن اسماعيل حسينى توبلى. محدث و مفسر امامى، او از نوادگان سيد مرتضى علم الهدى است و نسبش به واسطه وى به امام موسى بن جعفر عليه السلام مى رسد. بحرانى در خانواده اى روحانى در كتكان از قراى توبلى، حاكم نشين آن روز بحرين چشم به جهان گشود. ولادت او را در حدود سال 1050 ق دانسته اند. درباره اساتيد وى آگاهى چندانى در دست نيست و از ميان آنان تنها برخى از مشايخ اجازۀ او شناخته شده اند. در مشهد محضرعبدالعظيم بن عباس استرآبادى، عالم اخبارى از شاگردان شيخ بهايى را درك كرد و از او اجازه اى دريافت داشت. او در بحرين از موقعيت ممتازى برخوردار بود و به جز تأليف و تدريس، زعامت فقهى و مرجعيت دينى - اجتماعى را نيز برعهده داشت. از جمله شاگردان و راويان وى عبارتند از: حر عاملى، محمود بن عبدالسلام مَعنى بحرانى، على بن عبداللّٰه بن راشد مَقابى بحرانى و.... فرزندان او عيسى و محسن نيز اهل دانش بوده اند.

بحرانى را به سبب تتبع در اخبار معصومان عليهم السلام همسنگ علامه مجلسى خوانده اند. بحرانى در 1107 يا 1109 ق وفات يافت و پيكرش در توبلى در گورستان مشهور «ماتينى» به خاك سپرده شد. مقبره او بعدها زيارتگاه خاص و عام بوده است.

از تأليفات وى:

1 - البرهان فى تفسير القرآن

2 - ترتيب التهذيب

3 - حلية الابرار فى احوال محمد و آله الاطهار

4 - معالم الزلفى فى معارف النشأة الاولى و الاخرى و...

37 - مجلسى ثانى (1037-1111 ق)

محمد باقر بن محمد تقى بن مقصود، معروف به مجلسى ثانى، فقيه، محدث، رجالى و عالم عقلى بزرگ شيعه.

خاندان وى همگى از بزرگان علم و فضل بودند. پدر بزرگ وى، عالم نامدار ابونعيم اصفهانى صاحب حلية الاولياء و پدر وى، محمد تقى مجلسى معروف به مجلسى اول،

صاحب اجتهاد و كرامات بودند و محمدباقر مجلسى در چنين فضايى پرورش يافت و آموزش ديد.

علامه مجلسى در علوم مختلف اسلامى همچون تفسير، اصول و درايت، علوم عقلى مانند فلسفه، منطق، رياضيات، طب، نجوم، ادبيات و... سرآمد و چيره دست بود.

وى همپاى مدارج علمى، به مدارج معنوى و كمالات روحى نيز پرداخت و آن را ملاك معرفت دانست. اساتيد وى پدرش مجلسى اول و آقا حسين خوانسارى و مشايخ نقل وى مولانا محمد صالح مازندرانى، فيض كاشانى، سيد على خان مدنى و شيخ حر عاملى بودند. شاگردانى هم كه در نزد وى درس گرفتند و آموختند از جمله: سيد نعمت اللّٰه جزائرى، كمره اى اصفهانى، ماخورى بحرانى، محمد باقر بيابانكى و... بودند.

مجلسى لقب «علامه» را از بزرگانى چون وحيد بهبهانى، علامه بحرالعلوم و شيخ اعظم انصارى دريافت كرد و از سوى شاه سليمان صفوى به «شيخ الاسلام» اصفهان منصوب شد كه بالاترين منصب دينى و اجرايى در آن روزگار بود و وى شخصاً و مستقيماً اهتمام به ادارۀ امور شرعى مسلمانان مى كرد.

66 اثر از وى به يادگار مانده است كه 13 اثر به عربى و 53 اثر آن به فارسى است. اين عالم جليل القدر در مسجد عتيق اصفهان پس از 74 سال عمر پربار، به خاك سپرده شد.

از تأليفات وى:

1 - بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام

2 - مرآت العقول

3 - حق اليقين

4 - زاد المعاد

5 - عين الحياة و...

قرن چهاردهم

38 - محدث نورى (1254-1320 ق)

ميرزا حسين بن محمد تقى نورى طبرسى، محدث، رجالى بزرگ و فقيه شيعى.

وى در روستاى يالو از روستاهاى اطراف شهرستان نور زاده شد. هشت سال بيشتر نداشت كه سايۀ پدر بزرگوارش كه از علماى آن سامان بود، از سرش برچيده شد. در همان كودكى به آموختن فقه نزد استاد جليل القدر محمدعلى محلاتى مى رفت. در دورۀ جوانى به تهران رهسپار شد تا از علماى بزرگ آنجا مستفيض شود و اين شد كه در درس عالم نحرير، شيخ عبدالرحيم بروجردى حاضر شد و بهره ها برد و دختر همان استاد را نيز به ازدواج خود درآورد. در نوزده سالگى بود كه به عراق سفر كرد و براى كسب دانش چهار سال در حوزۀ علميۀ نجف اشرف ماند و آموخت و سپس به ايران بازگشت اما بيش از يك سال در آنجا نماند و دوباره به عراق برگشت و در كربلاى معلّى نزد شيخ عبدالحسين تهرانى شاگردى كرد و به دنبال وى دو سال نيز در كاظمين ماند.

در بيست و هشت سالگى به سفر حج و زيارت مدينه مشرف شد و پس از آن به نجف اشرف برگشت و در درس دانشمند فرزانه شيخ مرتضى انصارى حاضر شد و ديرى نپاييد كه آن عالم به ديار باقى شتافت و وى نيز به مشهد مقدس رهسپار شد و دو سال بعد باز به عراق بازگشت و در همان موقع استاد بزرگ خود شيخ عبدالحسين تهرانى را نيز از دست داد؛ همان كه به وى اجازۀ روايت داده بود.

محدث نورى از سرشناس ترين چهره هاى علمى شيعى است كه اخبار و روايات گوناگون را گرد آورد و احاديث مختلف را هماهنگ ساخت و آثار پراكنده را سامان بخشيد.

ايشان شاگرد برجسته اى (شيخ آقابزرگ طهرانى) را به جهان شيعه شناساند كه آقا بزرگ طهرانى در الذريعۀ خود، وى را «شيخنا» معرفى مى كند.

از تأليفات وى:

1 - مستدرك الوسائل

2 - نفس الرحمان

3 - دارالسلام

4 - جنّة المأوى و...

تشكر و اعتذار

اين بضاعت اندك بندۀ كمترين است كه خود را وام دار علوم اهل بيت عليهم السلام مى دانم و در اين جهاد علمى و مساعى جميل، لازم مى دانم از فضلا و سروران عزيزم حضرت حجت الاسلام والمسلمين سيد احمد رضا حسينى كه در امر ويراستارى و نظارت علمى، بنده را يارى كردند و حضرت حجت الاسلام والمسلمين محمدحسين مهورى كه در ترجمۀ اين مجلد سعى بليغ مبذول داشتند، نهايت سپاس و تشكر را كنم. همچنين از حجت الاسلام والمسلمين نظرعلى حسين آبادى كه در پژوهش و ويراستارى ادبى همكار بودند و آقاى على قربانى كه تايپ و صفحه آرايى و سركار خانم گلناز غريب زاده كه تدوين و تطبيق مطالب اين مجلد را انجام دادند، بسيار سپاسگزارم. بر خود لازم مى دانم از همۀ محدثان و فقيهانى كه در تدوين اين اثر جاودان شيعى، حضرت آية اللّٰه العظمى سيدحسين بروجردى را طى سال ها ممارست و مجاهدت علمى يارى كردند ياد و تقدير نمايم، به ويژه مرحوم حضرت آية اللّٰه حاج شيخ اسماعيل معزى ملايرى كه در ادامه و استمرار اين حركت فرهنگى مقاوم و نستوه به تعب نفس فراوان، كار را به اتمام رساندند.

اجر و پاداش همۀ عزيزان را به دعاى حضرت بقية اللّٰه الاعظم روحى له الفداء از آستان ربوبى حضرت عالميان مسالت دارم و اميد دارم آن خورشيد پنهان ولايت و هدايت، تلاش همۀ عزيزان را به ديدۀ منت، قبول فرمايند.

در پايان، از استادان عالى مقام علوم اسلامى و فرزانگان حوزه هاى علميه و فرهيختگان دانشگاه ها تقاضا دارم با ديدۀ عفو و ارشاد، خطاها و نقص ها را تذكر دهند تا در چاپ هاى بعدى از تذكرهاى عزيزان منتفع شويم و عذر اين كمترين را در ضعف و قصور ارائه بهتر آثار جاودان اهل بيت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله پذيرا باشند؛ چرا كه ان الهدية على قدر مهديها.

والسلام عليكم و رحمة اللّٰه و بركاته

احمد اسماعيل تبار

تهران - به تاريخ 1397/03/10

برابر با 15 رمضان 1439 ه‍. ق

منابع و مآخذ تحقيق

بسم اللّٰه الرّحمٰن الرّحيم

الحمد للّه ربّ العالمين والصّلاة والسّلام علىٰ خير خلقه وآله

الطّيّبين الطّاهرين ولعنة اللّٰه على أعدائهم أجمعين من الآن إلى يوم الدّين

كتاب الطّهارة

اشاره

كتاب طهارت

أبواب المياه

(1) باب انّ الماء طهور بأقسامه وان كان ماء البحر

قال اللّٰه تبارك وتعالىٰ فى سورة الفرقان (25):48: «وَ هُوَ اَلَّذِي أَرْسَلَ اَلرِّيٰاحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً».

الأنفال (8):11: «إِذْ يُغَشِّيكُمُ اَلنُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ اَلشَّيْطٰانِ وَ لِيَرْبِطَ عَلىٰ قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ اَلْأَقْدٰامَ‌».

النساء (4):43: «يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا اَلصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُكٰارىٰ حَتّٰى تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضىٰ أَوْ عَلىٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ اَلْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً».

المائدة (5):6: «يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَى اَلصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى اَلْمَرٰافِقِ وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى اَلْكَعْبَيْنِ وَ إِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضىٰ أَوْ عَلىٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ اَلْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ مِنْهُ مٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ‌».

باب هاى آب ها

باب 1 پاك كنندگى آب

خداوند تعالى مى فرمايد:

«و او كسى است كه بادها را مژده اى پيشاپيش رحمتش فرستاد و از آسمان آبى پاك و پاك كننده فرو فرستاديم.»⁽¹⁾

«به ياد آور زمانى را كه خداوند از جانب خود شما را در خواب سبكِ آرام بخشى فرو برد و از آسمان بر شما آبى فرو فرستاد تا پاك تان گرداند و پليدى شيطان را از شما بزدايد و براى اين كه قلب هاى تان را محكم و گام هاى تان را استوار گرداند.»⁽²⁾

«اى كسانى كه ايمان آورديد در حال مستى به نماز نزديك نشويد تا آنچه را مى گوييد بفهميد و در حال جنابت [به نماز نزديك نشويد] مگر در حال مسافرت تا غسل كنيد و اگر بيمار يا مسافر بوديد يا يكى از شما از قضاى حاجت آمد يا با زنان در تماس بوديد آنگاه آبى نيافتيد پس با خاك پاكيزه اى تيمم كنيد....»⁽³⁾

«اى كسانى كه ايمان آورديد هرگاه براى نماز به پاخاستيد، صورت ها و دستان تان را تا آرنج بشوييد و به سرهاى تان و پاهاى تان تا دو كعب دست بكشيد و اگر جنب بوديد طهارت كسب كنيد و اگر بيمار يا در مسافرت بوديد يا يكى از شما از قضاى حاجت آمد، يا با زنان در تماس بوديد آنگاه آبى نيافتيد پس با خاك پاكيزه اى تيمم كنيد....»⁽⁴⁾

1-1121-(1) تهذيب 215/1: اخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن علىّ بن ابراهيم بن هاشم كافى 1/3: حدّثنى علىّ بن ابراهيم بن هاشم عن أبيه عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله يُطَهّرُ ولا يُطَهَّرُ.

فقيه 6/1: قال الصّادق جعفر بن محمد عليه السلام الماء وذكر مثله. مستدرك 185/1: السّيّد فضل اللّٰه الرّاوندىّ فى النّوادر عن عبدالواحد بن اسماعيل الرّويانىّ عن محمد بن الحسن التّميمىّ عن سهل بن أحمد الدّيباجى عن محمد بن محمد بن الأشعث الجعفريات 11:

أخبرنا أبو على محمد بن محمد بن الأشعث الكوفى من كتابه سنة أربع عشرة وثلثمائة قال حدّثنى أبوالحسن موسى بن اسماعيل بن موسى بن جعفر بن محمد بن علىّ بن الحسين ابن علىّ بن أبيطالب عليهم السلام قال حدّثنا أبى عن أبيه عن جدّه (أبيه - ظ) جعفر ابن محمد عن أبيه عن جدّه (أبيه - ظ) علىّ بن الحسين عن أبيه عن علىّ بن أبيطالب عليهم السلام قال قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله وذكر مثله.

المحاسن 570: أحمد بن محمد بن خالد عن بعض أصحابنا رفعه عن ابن اخت الأوزاعى عن مسعدة بن اليسع عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قال علىّ عليه السلام وذكر مثله.

قال ورواه النّوفلىّ عن السّكونىّ عن أبى عبداللّٰه عن آبائه عليهم السلام عن النّبىّ صلى الله عليه و آله دعائم الإسلام 111/1: روّينا عن جعفر بن محمد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عليهم السلام عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله (مثله).

فى الوافى فى ذيل قوله صلى الله عليه و آله الماء يطهّر ولايطهّر هكذا - (بيان) انّما لا يُطَهَّر لأنّه ان غلب على النّجاسة حتّى استهلكت فيه طَهَّرَها ولم ينجس حتّى يحتاج إلى التّطهير وان غلبت عليه النّجاسة حتّى استهلك فيها صار فى حكم تلك النّجاسة ولم يقبل التّطهير إلّا بالاستهلاك فى الماء الطّاهر وحينئذٍ لم يبق منه شىء، يدلّ على ما قلناه ما يأتى من الأخبار

وما استفاض روايته عن النّبىّ صلى الله عليه و آله انّه قال خلق اللّٰه الماء طهوراً لا ينجّسه شىء إلّاما غيّر

1-(1) سكونى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «آب پاك مى كند ولى با چيز ديگرى پاك كرده نمى شود.»

اين حديث در كتاب من لا يحضره الفقيه از امام صادق عليه السلام روايت شده است و همچنين اسماعيل بن موسى بن جعفر عليه السلام از پدرش عليه السلام از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از جدش امام سجاد عليه السلام از پدرش از على عليه السلام از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و مسعدة بن يسع از امام صادق عليه السلام از على عليه السلام وسكونى از امام صادق عليه السلام از نياكانش از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت كرده اند و در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از پدرش از نياكانش عليه السلام از على عليه السلام از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز روايت شده است.

و در كتاب الوافى درباره توضيح اين گفتار پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كه فرمود: «آب پاك مى كند و پاك كرده نمى شود.» آمده است: «به اين دليل آب پاك نمى شود كه در صورت غلبه بر نجاست و استهلاك آن در خود آن را پاك مى كند و خودش نجس نمى شود تا به پاك كردن نياز داشته باشد و در صورت غلبه نجاست بر آب و استهلاك آن در نجاست در حكم آن نجاست مى گردد و بدون استهلاك در آب پاك، پاك نمى شود و در اين صورت چيزى از آن باقى نمى ماند.»

دليل سخن ما اخبار آينده و روايت مستفيضه نبوى است كه فرمود: «خداوند آب را پاك و پاك كننده آفريد آن را نجس نمى كند مگر چيزى كه رنگ يا مزه يا بوى آن را دگرگون كند.»

تحقيق اين بحث اين گونه است كه خداوندِ - پيراسته از هرگونه كاستى - با رحمت گسترده و منت و رأفت خويش نسبت به اين امتِ مورد رحمت قرار گرفته آب را پاك كننده نجاست ها و حدث هاى آنان قرار داد و از ميان مايعات اين ويژگى را به آب اختصاص داد كه هرچه را در آن قرار مى گيرد پاك مى كند و آن را به صفت خود تبديل مى كند و آن چيز مغلوب آب مى گردد هرچند عين نجاست باشد. پس همان گونه كه مشاهده مى كنى اندكى سركه يا شير كه در آب مى ريزد وصف آن از ميان مى رود و به وصف آب و طبيعت آن متصف مى گردد و احكام آب بر آن بار مى شود مگر در صورتى كه زياد باشد و بر آب غلبه كند به طورى كه

لونه أو طعمه أو ريحه و تحقيق المقام انّ اللّٰه سبحانه بفضل رحمته و منّته على هذه الأمّة المرحومة ورأفته بهم جعل الماء طهوراً لأقذارهم وأحداثهم بعد ان خصّ الماء من بين المايعات بان يطهّر كلّ ما يقع فيه ويقلبه إلى صفة نفسه وكان مغلوباً من جهته وان كان عين النّجاسة فكما ترىٰ الخلّ يقع فى الماء أو اللّبن يقع فيه وهو قليل تبطل صفته ويتّصف بصفة الماء وينطبع بطبعه ويحكم عليه بما يحكم على الماء إلّاإذا كثر وغلب على الماء بان يغلب لونه أو طعمه أو ريحه فكذلك النّجاسة فهذا هو المعيار وقد أشار إليه الشّارع حيث جوّز ازالتها به سواء كان قليلاً أو كثيراً فهو جدير بان يعوّل عليه فيندفع به الحرج وبه يظهر معنى كونه طهوراً إذ يغلب غيره فيطّهره وعلى هذا فنسبة مقدار من النجاسة إلى مقدار من الماء كنسبة مقدار أقلّ من تلك النجاسة إلى مقدار أقلّ من ذلك الماء ومقدار أكثر منها إلى مقدار أكثر منه فكلّما غلب الماء على النّجاسة فهو مطهّر لها بالاستحالة وكلّما غلب النجاسة عليه بغلبة أحد أوصافها فهو منفعل عنها خارج عن الطّهوريّة بها وبهذا المعنى بعينه مصرّح به فى عدّة الرّوايات كما ستقف عليه ولو كان معيار نجاسة الماء وطهارته نقصانه عن الكرّ وبلوغه إليه كما زعمته طائفة من أصحابنا لما جاز ازالة الخبث بالقليل منه بوجه من الوجوه من انّه جائز بالاتّفاق وذلك لأنّ كلّ جزء من أجزاء الماء الوارد على المحلّ النّجس إذا لاقاه كان متنجّساً بالملاقاة خارجاً عن الطّهوريّة فى أوّل آنات اللّقاء وما لم يلاقه لا يعقل ان يكون مطهّراً والفرق بين وروده على النّجاسة وورودها عليه مع انّه مخالف للنّصوص لا يجدى إذ الكلام فى ذلك الجزء الملاقى ولزوم تنجّسه والقدر المستعلى لكونه دون مبلغ الكرّيّة لايقوى على ان يعصمه بالاتّصال عن الانفعال فلو كانت الملاقاة مناط التّنجّس لزم تنجّس القدر الملاقى لا محالة فلا يحصل التّطهير أصلاً.

وامّا ما تكلّفه بعضهم من ارتكاب القول بالانفعال هنالك من بعد الانفصال عن المحلّ الحامل للنّجاسة فمن أبعد التّكلّفات ومن ذا الّذى يرتضى القول بنجاسة الملاقى للنّجاسة بعد مفارقته عنها وطهارته حال ملاقاته لها بل طهوريّته.

رنگ يا مزه يا بوى آن بر آب غالب شود، نجاست نيز به همين صورت است. پس ملاك همين است و شارع به آن اشاره كرده است زيرا ازاله نجاست را با آب اجازه داده است، خواه كم باشد يا زياد و اين مطلب شايستگى اعتماد به آن را داراست و مشكلات با آن برطرف مى شود و به سبب آن معناى پاك كنندگى آن روشن مى گردد زيرا بر غير خود غلبه مى كند و آن را پاك مى گرداند.

بنابراين نسبت مقدار آب همانند نسبت حداقل نجاست به حداقل از آب است و نسبت حداكثر نجاست به حداكثر آب. پس هرگاه آب بر نجاست غلبه كند، به دليل استحاله آن پاك كننده آن است وهرگاه نجاست بر آب غلبه كند به اين صورت كه يكى از ويژگى هاى نجاست بر آب غالب شود، آب از نجاست اثر مى پذيرد و از پاك كنندگى آن بيرون است و در تعدادى از روايات به طور مشخص به اين مطلب تصريح گرديده است چنانچه از آن آگاه خواهى شد واگر معيار نجاست و پاكى آب كر بودن و كمتر از كر بودن آن بود - چنانچه گروهى از علماى ما پنداشته اند - به هيچ صورتى ازاله نجاست با آب قليل ممكن نبود با اين كه به اتفاق عالمان آن ممكن است و عدم امكان ازاله نجاست با آب قليل بنابراين مبنى، به اين دليل است كه هر جزء از اجزاء آب با رسيدن به محل نجس در صورت ملاقات با آن در نخستين لحظه ملاقات متنجس مى شود و از پاك كنندگى خارج مى شود و آبى كه با آن ملاقات نكرده معقول نيست پاك كننده اش باشد وتفاوت گذاشتن ميان وارد شدن آب بر نجاست و وارد شدن نجاست بر آب - افزون بر آن كه مخالف با نصوص است - در اين بحث سودى ندارد زيرا سخن درباره جزء ملاقات كننده از آب و لزوم نجس شدن آن است و آب بالاتر از آن - به دليل كمتر بودن از كر - نمى تواند از راه اتصال از نجس شدن آن جلوگيرى كند. بنابراين اگر ملاقات، ملاك تنجس باشد ناچار مقدار آب ملاقات كننده نجس خواهد شد و اصلاً تطهير حاصل نخواهد شد.

برخى براى حل اين اشكال خود را به زحمت انداختند و گفته اند كه آب پس از جداشدن از محلِ دربردارنده نجاست نجس مى شود.

اين سخن از بعيدترين توجيهات است. كيست كه قول به نجاست ملاقات كننده با نجاست را پس از جدا شدن آن و پاك بودنش را در حال ملاقات بلكه پاك كنندگى آن را بپذيرد.

نعم، يمكن لأحد ان يتكلّف هناك بالفرق بين ملاقاة الماء لعين النّجاسة وبين ملاقاته للمتنجّس وتخصيص الانفعال بالأوّل والتزام وجوب تعدّد الغسل فى جميع النّجاسات كما ورد فى بعضها إلّاانّ هذا محاكمة من دون تراضى الخصمين فانّ القائلين بانفعال القليل لا يقولون به والقائلين بعدم الانفعال لا يحتاجون إليه وان أمكن الاستدلال عليه بما ورد فى ازالة البول من الأمر بغسله مرّتين إذا غسل فى اجّانة كما يأتى.

وبالجملة اشتراط الكرّ مثار الوسواس ولأجله شقّ الأمر على الناس يعرفه من يُجَرّبُهُ ويتأمّله وممّا لاشكّ فيه أنّ ذلك لو كان شرطاً لكان أولى المواضع بتعذّر الطّهارة مكّة والمدينة المشرَّفتين إذ لا يكثر فيهما المياه الجارية ولا الرّاكدة الكثيرة.

ومن أوّل عصر النّبىّ صلى الله عليه و آله إلى آخر عصر الصّحابة لم ينقل واقعة فى الطّهارة ولا سؤال عن كيفيّة حفظ الماء عن النّجاسات وكانت أوانى مياههم يتعاطاها الصّبيان والإماء والّذين لا يحترزون عن النّجاسات بل الكفّار كما هو معلوم لمن تتّبع مع انّ ما يستدلّون به على اشتراط الكرّ مفهومات لا تصلح لمعارضة المنطوقات المبرهن عليها ويأتى تأويلها ان شاء اللّٰه.

2-1122-⁽¹⁾تهذيب 356/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن يعقوب بن يزيد عن ابن أبى عمير عن داود بن فرقد عن فقيه 9/1: أبى عبداللّٰه عليه السلام⁽²⁾قال كان بنو اسرائيل إذا أصاب أحدهم قطرة بول قرّضوا لحومهم بالمقاريض وقد وسّع اللّٰه عزّ وجلّ عليكم بأوسع ما(2) بين السّماء والأرض وجعل لكم الماء طهوراً فانظروا كيف تكونون.

(بيان) لعلّ قرض بنى اسرائيل لحومهم انّما كان من بول يصيب أبدانهم من خارج لا انّ استنجائهم من البول كان بقرض لحومهم فانّه يؤدّى إلى انقراض اعضائهم فى مدّة يسيرة وكأنّ أبدانهم كانت كأعقابنا لم تدم بقرض يسير أو لم يكن الدّم نجساً فى شرعهم أو كان معفوّاً عنه - الوافى.

ممكن است كسى با زحمت ميان ملاقات آب با عين نجاست و ميان ملاقات آن با متنجس فرق گذارد و انفعال آب را به حالت اول اختصاص دهد و درباره همه نجاسات به وجوب تعدد شستن ملتزم گردد چنانچه در برخى از احاديث آمده است ولى اين داورى بدون رضايت دو طرف نزاع است زيرا قائلان به انفعال آب قليل، آن را نمى پذيرند و قائلان به عدم انفعال نيازى بدان ندارند هرچند به رواياتى كه درباره ازاله بول - در صورت شسته شدن در تشت - به دو بار شستن دستور مى دهد، مى توان براى اين مطلب استدلال كرد، چنانچه خواهد آمد.

خلاصه آن كه شرطكردن كرّ سبب وسواس مى شود و به اين خاطر كار بر مردم دشوار مى گردد كه افراد با تجربه و دقيق از آن آگاهند و بى گمان اگر كر بودن شرط بود تحصيل طهارت در مكه و مدينه بيش از جاهاى ديگر ناممكن بود زيرا آب هاى جارى و راكد فراوان در آن دو شهر زياد نيست.

و در آغاز دوران پيامبر صلى الله عليه و آله تا پايان عصر اصحاب هيچ ماجرايى درباره طهارت و پرسشى درباره كيفيت نگهدارى آب از نجاست ها نقل نشده است با اينكه كودكان و كنيزان و افراد لا ابالى درباره نجاست بلكه كافران با ظرف هاى آب ايشان سروكار داشتند چنانچه بر هر پژوهشگرى روشن است.

افزون بر آن كه آنچه براى شرط بودن كريت به آن استدلال مى كنند مفهوم هايى است كه شايستگى معارضه با منطوق هايى را ندارند كه برهان بر آن ها اقامه شده است و توجيه آن مفهوم ها إن شاءاللّٰه خواهد آمد.»

2-(2) داود بن فرقد از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه به بدن يكى از بنى اسرائيل قطره اى از بول مى رسيد با قيچى گوشت هايشان را مى بريدند و به تحقيق خداوند به بيش از فاصله آسمان و زمين توسعه و آزادى داد و آب را براى تان پاك كننده قرار داد، پس بنگريد كه چگونه ايد؟!»

مرحوم فيض در كتاب الوافي مى فرمايد: «شايد بريدن بنى اسرائيل گوشت هاى بدن شان را تنها به خاطر رسيدن بول از خارج به بدن آنها بود نه اينكه استنجاى ايشان از بول به بريدن گوشت هايشان بود چرا كه اين عمل سبب از ميان رفتن اعضاى بدن شان در مدت كوتاهى مى گرديد و گويا بدن هاى آن ها همانند پاشنه پاى ما بود كه با اندكى بريدن از آن از ميان نمى رفت و يا اين كه خون در دين آن ها نجس نبود يا مورد عفو قرار گرفته بود.»

3-1123-⁽¹⁾مستدرك 186/1: الحسن ابن أبى الحسن الدّيلمىّ فى ارشاد القلوب باسناده عن موسى بن جعفر عن آبائه عن أمير المؤمنين عليهم السلام انّه قال فى ذكر فضل نبيّنا صلى الله عليه و آله وأمّته على سائر الأنبياء وأممهم انّ اللّٰه سبحانه رفع نبيّنا إلى ساق العرش وأوحى إليه فيما أوحىٰ كانت الأمم السّابقة⁽²⁾إذا أصابهم أذىٰ نجس قرّضوا مِنْ أجسادهم وقد جعلت الماء طهوراً لأمّتك من جميع الأنجاس والصّعيد فى الأوقات.

4-1124-⁽³⁾المختلف 3: عن ابن أبى عقيل قال ذكر بعض علماء الشّيعة انّه كان بالمدينة رجل يدخل على أبى جعفر محمد بن علىّ عليهما السلام وكان فى طريقه ماء (و - خ) فيه العذرة والجيف⁽⁴⁾وكان يأمر الغلام يحمل كوزاً من ماء يغسل (به - خ) رجله إذا(3) أصابه(4) فابصره⁽⁵⁾يوماً أبو جعفر عليه السلام فقال انّ هذا لايصيب شيئاً إلّاطهّره فلا تُعد (للّٰه - خ) منه غسلاً.

5-1125-(5) تهذيب 216/1: أخبرنى الشّيخ عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 1/3: علىّ بن ابراهيم عن محمد بن عيسى عن يونس بن عبدالرّحمن عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن ماء البحر أطهور هو؟ قال نعم. تهذيب 216/1: بهذا الأسناد عن كافى 1/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد (بن عيسى - كا) عن عثمان بن عيسى عن أبى بكر الحضرمىّ قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام وذكر مثله.

6-1126-⁽⁶⁾المعتبر 7: وقد سئل عليه السلام عن الوضوء بماء البحر فقال هو الطّهور مائه الحلّ ميتته دعائم الإسلام 111: روّينا عن جعفر بن محمد عن أبيه عن آبائه عن علىّ عن رسول اللّٰه صلوات اللّٰه عليهم أجمعين انّه ذكر البحر وذكر مثله.

7-1127-(7) دعائم الإسلام 111: عن علىّ عليه السلام انّه قال من لم يطهّره البحر فلا طهور(6) له.

8-1128-(8) قرب الإسناد 180: حدّثنا عبداللّٰه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ ابن جعفر قال سألت أخى موسى بن جعفر عليهما السلام عن ماء البحر أيتوضّأ منه قال لابأس.

3-(3) ديلمى در كتاب ارشاد القلوب از امام موسى بن جعفر عليه السلام از نياكانش از اميرمؤمنان عليه السلام روايت مى كند كه در ضمن بيان برترى پيامبر صلى الله عليه و آله بر ديگر پيامبران و برترى امتش بر امت هاى ديگر فرمود: «همانا خداوند پيامبر ما را تا ساق عرض بالا برد و در بخشى از آنچه به وى وحى كرد، فرمود: «هرگاه نجاستى به بدن امت هاى پيشين مى رسيد، بخشى از بدن شان را مى بريدند و حال آن كه من آب را پاك كنندۀ همه نجاست ها براى امت تو قرار دادم و خاك را در بعضى وقت ها.»

4-(4) در كتاب المختلف از ابن ابى عقيل نقل مى شود كه گفت: «يكى از علماى شيعه گفت:

در مدينه مردى نزد امام باقر عليه السلام مى رفت. در مسير او آبى بود كه در آن مدفوع و مردار افتاده بود. آن مرد به غلامش دستور مى داد كه تا همراه خود كوزه اى آب بياورد تا پس از عبور از آن آب، پايش را بشورد. يك روز امام باقر عليه السلام او را در حال شستن پا مشاهده كرد: اين آب به چيزى نمى رسد مگر آن را پاك مى كند، پس شستن از آن را تكرار نكن.»

5-(5) عبداللّٰه بن سنان گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: آيا آب دريا پاك كننده است‌؟

امام عليه السلام فرمود: آرى.»

اين حديث از ابوبكر حضرمى نيز روايت شده است.

6-(6) در كتاب المعتبر آمده است: «از امام عليه السلام درباره وضو با آب دريا سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: آبش پاك كننده ومردارش حلال است.»

در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از پدرش از نياكانش از على عليه السلام از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت مى شود كه آن حضرت از دريا سخن به ميان آورد و جمله پيشين را فرمود.

7-(7) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام آمده است كه فرمود: «هر كس دريا او را پاك نكند پاك كننده اى برايش نيست.»

8-(8) على بن جعفر گويد: «از برادرم - امام موسى بن جعفر عليه السلام - سؤال كردم: «آيا با آب دريا وضو گرفته مى شود؟» امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

ويأتى فى رواية شهاب بن عبدربّه (6) من الباب التّالى قوله عليه السلام. وكلّ ما غلب عليه كثرة الماء فهو طاهر.

وفى مرسلة السّرائر والمعتبر (9) قوله صلى الله عليه و آله خلق (اللّٰه - خ) الماء طهوراً لاينجسه شىء.

وفى رواية أبى الحسن الهاشمى (4) من باب (5) حكم ماء الحمام قوله عليه السلام ولاتغتسل من ماء آخر فانّه طهور.

وفى رواية اللّؤلؤى ⁽¹⁾من باب (12) انّ الماء محكوم بالطّهارة حتّى يعلم أنّه قذر قوله عليه السلام الماء كلّه طاهر حتّى يعلم انّه قذر.

وفى مرسلة الفقيه (2) قوله عليه السلام كلّ ماء طاهر إلّاما علمت انّه قذر.

وفى رواية امّ الفضل (13) من باب (1) نجاسة البول من أبواب النّجاسات قوله عليه السلام انّ هذه الاراقة الماء يطهّرها وفى رواية مسعدة بن صدقة (16) من باب (9) طهارة ما لاتحلّه الحياة قوله عليه السلام أىّ شىء اَطهر من الماء.

وفى رواية ابن بزيع (11) من باب (37) انّ الشّمس مطهّرة قوله عليه السلام كيف تطهّره من غير ماء.

وفى رواية مسعدة بن زياد (9) من باب (11) اختيار الماء على الأحجار من أبواب التّخلّى قوله عليه السلام مرى النّساء المؤمنات ان يستنجين بالماء ويبالغن فانّه مطهّرة للحواشى.

وفى روايتى عبدالرّحمن بن كثير (10-11) من باب (11) استحباب غسل اليد قبل ادخالها فى الإناء عند الوضوء من أبواب الوضوء قوله عليه السلام الحمد للّٰه الّذى جعل الماء طهوراً.

وفى رواية ابن أبى عمير (18) قوله عليه السلام وإذا لم تسمّ لم يَطْهُر من جسدك إلّاما مرّ عليه الماء وفى الرّضوىّ (19) ومرسلة الفقيه (20) ورواية أبى بصير (21) نحوه.

وفى رواية محمد بن مسلم (2) من باب (2) كيفيّة الغسل من أبواب الغسل قوله عليه السلام فما جرى عليه الماء فقد طهر(1).

ارجاعات

مى آيد:

در روايت ششم از باب بعدى فرموده امام عليه السلام كه: «هر چيزى كه كثرت آب بر آن غلبه كند، آن پاك است.»

و در روايت نهم فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله كه: «خداوند آب را پاك كننده آفريد و هيچ چيز آن را نجس نمى كند.»

و در روايت چهارم از باب پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «و از آب ديگرى غسل نكن زيرا آن پاك كننده است.»

و در روايت يكم از باب دوازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «تمام آب ها پاك است تا آنكه معلوم شود نجس است.»

و در روايت دوم فرموده امام عليه السلام كه: «هر آبى پاك است مگر آنچه را كه دانستى ناپاك است.»

و در روايت سيزدهم از باب يكم از باب هاى نجاسات فرموده امام عليه السلام كه: «به تحقيق اين ريختن آب آن را پاك مى گرداند.»

و در روايت شانزدهم از باب نهم فرموده امام عليه السلام كه: «چه چيزى پاك تر از آب است.»

و در روايت يازدهم از باب سى و هفتم فرموده امام عليه السلام كه: «چگونه بدون آب آن را پاك مى كند.»

و در روايت نهم از باب يازدهم از باب هاى تخلّى فرموده امام عليه السلام كه: «به زنان مؤمن دستور بده با آب استنجا كنند و در اين را تلاش كنند زيرا آب پاك كننده اطراف مخرج است.»

و در روايات دهم و يازدهم از باب يازدهم از باب هاى وضو فرموده امام عليه السلام كه: «ستايش ويژه خداوندى است كه آب را پاك كننده قرار داد.»

و در روايت هجدهم فرموده امام عليه السلام كه: «و هرگاه نام خدا را بر زبان نبرى چيزى از بدنت پاك نمى شود مگر آن چه آب از آن بگذرد.»

و در روايت نوزدهم، بيستم و بيست و يكم مانند آن.

و در روايت دوم از باب دوم از باب هاى غسل فرموده امام عليه السلام كه: «هرچه آب بر روى آن جارى شد، حتماً پاك شده است.»

وفى رواية سماعة (7) من باب (1) وجوب التّيمّم من أبواب التّيمّم قوله عليه السلام فانّ اللّٰه عزّوجلّ جعلهما طهوراً الماء والصّعيد. وفى مرسلة الكلينى (22) ورواية علىّ بن مطر (24) من باب (9) ما يتيمّم به قوله عليه السلام صعيد طيّب وماء طهور.

وفى رواية محمد بن مسلم (5) من باب (13) حكم من صلى بتيمّم ثمّ أصاب الماء قوله عليه السلام انّ ربّ الماء هو ربّ الصّعيد فقد فعل أحد الطّهورين وفى رواية محمد بن حمران وجميل (5) من باب (19) انّه يكره ان يؤمّ المتيمّم المتوضّى من أبواب صلوة الجماعة قوله عليه السلام فانّ اللّٰه عزّ وجلّ قد جعل التّراب طهوراً كما جعل الماء طهوراً. وفى رواية اخرى لجميل (6) انّ اللّٰه عزّ وجلّ جعل الأرض طهوراً كما جعل الماء طهوراً.

وفى مرسلة المقنعة (13) من باب (34) استحباب الافطار على الرّطب والتّمر من أبواب مايجب الإمساك عنه للصّائم قوله عليه السلام افطروا على الحلو فان لم تجدوه فافطروا على الماء فإنّ الماء طهور وفى رواية المستغفرى (10) عنه صلى الله عليه و آله وفى أكثر أحاديث أبواب المياه والنّجاسات وكثير من أحاديث أبواب التّخلّى والوضوء والاغسال وغيرها مايدلّ على انّ الماء بنفسه مُطَهّرٌ لغيره.

(2) باب انّ الماء إذا لاقته النّجاسة وتغيّر بها طعمه أو لونه أو ريحه تنجّس ولايجوز التّطهّر به فى الحدث والخبث وانّه ان تغيّر بغيرها لاينجس

9-1129-⁽¹⁾تهذيب 217/1: استبصار 12/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى قال(1) أخبرنى أبوالقاسم جعفر بن محمد (بن قولويه - صا) عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد و عبدالرّحمن ابن أبى نجران عن حمّاد بن عيسى عن حريز بن عبداللّٰه عليه السلام كافى 4/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه ومحمد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن حمّاد عن حريز عمّن أخبره عن أبى عبداللّٰه عليه السلام (انّه - كا) قال كلّما غلب الماء (على - يب - صا) ريح الجيفة فتوضّأ من الماء⁽²⁾وأشرب واذا⁽³⁾تغيّر الماء و⁽⁴⁾تغيّر الطّعم تتوضّأ (منه - يب - صا) ولاتشرب.

و در روايت هفتم از باب يكم از باب هاى تيمم فرموده امام عليه السلام كه: «همانا خداوند عز و جل آن دو را آب و خاك را پاك كننده قرار داد.»

و در روايت بيست و دوم و بيست و چهارم از باب نهم فرموده امام عليه السلام كه: «خاك پاكيزه است و آب پاك كننده.»

و در روايت پنجم از باب سيزدهم فرموده امام عليه السلام كه: «همانا پروردگارِ آب همان پروردگار خاك است به تحقيق يكى از دو پاك كننده ها را به كار برده است.»

و در روايت پنجم از باب نوزدهم از باب هاى نماز جماعت فرموده امام عليه السلام كه: «پس همانا خداوند خاك را پاك كننده قرار داد همان گونه كه آب را پاك كننده قرار داد.»

و در روايت ششم فرموده امام عليه السلام كه: «همانا خداوند زمين را پاك كننده قرار داد همان گونه كه آب را پاك كننده قرار داد.»

و در روايت سيزدهم از باب سى و چهارم فرموده امام عليه السلام كه: «با شيرينى افطار كنيد و در صورت نيافتن با آب افطار كنيد زيرا آب پاك كننده است.»

و در روايت دهم نظير آن از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خواهد آمد.

و در بيش تر روايات باب هاى آب ها و نجاسات و بسيارى از روايات باب هاى تخلى و وضو و غسل و غير آن مطالبى دلالت مى كند كه آب ذاتاً پاك و پاك كننده غير خودش است.

باب 2 نجس شدن آب

9-(1) حريز بن عبداللّٰه (با واسطه) از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه آب بر بوى مردار غلبه كند، از آن وضو بگير و بنوش و هرگاه آب تغيير كرد و (يا) مزه اش تغيير كرد، از آن وضو نگير و ننوش.»

10-1130-⁽¹⁾كافى 4/3: علىّ بن ابراهيم عن محمد بن عيسى بن عبيد عن يونس بن عبدالرّحمن عن عبداللّٰه بن سنان قال سأل رجل أبا عبداللّٰه عليه السلام وأنا جالس عن غدير أتوه وفيه جيفة فقال إذا كان الماء قاهراً ولايوجد فيه الرّيح فتوضّأ.

فقيه 12/1: سئل الصّادق عليه السلام عن غدير فيه جيفة فقال ان كان الماء قاهراً لها لايوجد⁽²⁾الرّيح منه فتوضّأ واغتسل. دعائم الإسلام 111/1: عن الصّادق عليه السلام نحوه.

11-1131-⁽³⁾تهذيب 216/1: استبصار 12/1: أخبرنى (به - صا) الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن الرّجل يمرّ بالماء وفيه دابّة ميتة قد انتنت قال ان كان النّتن الغالِبَ على الماء فلاتتوضّأ(2) ولاتشرب.

12-1132-⁽⁴⁾تهذيب 41/1: استبصار 9/1: أخبرنى (به - صا) الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى قال أخبرنى أحمد بن محمد بن الحسن عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد بن عيسى عن العبّاس بن معروف عن حمّاد بن عيسى عن ابراهيم بن عمر اليمانى عن أبى خالد القمّاط انّه سمع أبا عبداللّٰه عليه السلام يقول فى الماء يمرّ به الرّجل وهو نقيع(3) فيه الميتة(4) والجيفة فقال أبو عبداللّٰه عليه السلام ان كان⁽⁵⁾الماء قد تغيّر ريحه أو⁽⁶⁾طعمه فلا تشرب ولا تتوضّأ منه وان لم يتغيّر ريحه وطعمه فاشرب وتوضّأ.

13-1133-(5) دعائم الإسلام 112/1: وقد روّينا عن جعفر بن محمد عليهما السلام انّه قال إذا مرّ الجنب بالماء وفيه الجيفة أو الميتة فان كان قد تغيّر لذلك طعمه أو ريحه أو لونه فلا يشرب منه ولايتوضّأ ولايتطهّر منه.

14-1134-(6) بصائر الدّرجات 238: حدّثنا محمد بن اسماعيل عن علىّ ابن الحكم عن شهاب بن عبدربّه قال أتيت أبا عبداللّٰه عليه السلام أسئله (إلى أن قال) فاسئل وان شئت اخبرتك قلت اخبرنى قال جئت لتسئلنى عن⁽⁷⁾الغدير يكون فى جانبه الجيفة أتوضّأ منه أو لا؟

10-(2) عبداللّٰه بن سنان گويد: «من نشسته بودم كه مردى از امام صادق عليه السلام درباره بركه اى سؤال كرد كه بر سر آن مى روند و در آن مردار است.

امام عليه السلام فرمود: «هرگاه آب غالب باشد و از آن بوى مردار به مشام نرسد، پس از آن وضو بگير.»

در كتاب من لا يحضره الفقيه آمده است: «از امام صادق عليه السلام درباره بركه اى كه مردار در آن است سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: «اگر آب بر آن غالب است و بوى مردار از آن به مشام نمى رسد، پس وضو بگير و غسل كن.»

در كتاب دعائم الاسلام نظير اين حديث از امام صادق عليه السلام روايت شده است.

11-(3) سماعه گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ مردى سؤال كردم كه با آبى برخورد مى كند كه در آن مردار بو گرفته اى است. امام عليه السلام فرمود: «اگر بوى تعفن بر آب غلبه كرده است، وضو نگير و ننوش.»

12-(4) ابوخالد قماط از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه با چاه پر آبى برخورد مى كند كه در آن مردار و جيفه افتاده است فرمود: «اگر بو يا (و) مزه آب تغيير كرده است از آن ننوش و وضو نگير و اگر بو و مزه اش تغيير نكرده است، پس بنوش و وضو بگير.»

13-(5) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «هرگاه جنب با آبى برخورد كند كه در آن جيفه يا مردار افتاده است پس اگر به سبب آن مزه يا بو يا رنگ آن تغيير كرده است از آن نمى نوشد، وضو نمى گيرد و تطهير نمى كند.»

14-(6) شهاب بن عبدربه گويد: «براى پرسيدن از امام صادق عليه السلام نزد وى رفتم...، امام عليه السلام فرمود: «بپرس! و اگر بخواهى من به تو خبر دهم!»

گفتم: «به من خبر بده!»

امام عليه السلام فرمود: «آمده اى كه درباره بركه اى كه در يك طرف آن مردار متعفنى است از من سؤال كنى كه آيا از آن وضو بگيرى يا نه‌؟»

قال نعم.

قال فتوضّأ من الجانب الآخر إلّااَنْ يغلب على الماء الرّيح (فينتن - خ) وجئت لتسئل من الماء الرّاكد من البئر⁽¹⁾.

قال فما لم يكن فيه تغيّر⁽²⁾أو ريح غالبة فما التّغيّر⁽³⁾.

قال الصّفرة فتوضّأ منه وكلّما غلب عليه كثرة الماء فهو طاهر.

15-1135-⁽⁴⁾تهذيب 415/1: استبصار 22/1: محمد بن علىّ بن محبوب عن محمد بن عبدالجبّار عن محمد بن سنان عن العلاء بن الفضيل قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الحياض يبال فيها قال لابأس إذا غلب لون الماء لون البول.

16-1136-(8) تهذيب 40/1: استبصار 9/1: اخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى قال⁽⁵⁾أخبرنى أحمد بن محمد بن الحسن عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن محمد بن عيسى عن ياسين الضّرير⁽⁶⁾عن حريز بن عبداللّٰه عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام انّه سئل عن الماء النّقيع تبول فيه الدّوابّ فقال ان تغيّر الماء فلا تتوضّأ منه وإن لم تُغَيِّره أبوالها فتوضّأ منه وكذلك الدم إذا سال فى الماء وأشباهه.

17-1137-(9) السّرائر 8: قول الرّسول صلى الله عليه و آله المتّفق على روايته⁽⁷⁾انّه خلق الماء طهوراً لاينجّسه شىء إلّاما غيّر طعمه أو لونه أو رائحته. المعتبر 8: روى الجمهور عن النّبىّ صلى الله عليه و آله قال خلق (اللّٰه - خ) الماء وذكر نحوه.

18-1138-(10) فقه الرّضا عليه السلام 92: وكلّ ماء تغيّر فحرم التّطهّر(7) به وجاز شربه فى وقت الضّرورة.

ويأتى فى جميع أحاديث الباب التّالى مايناسب الباب.

وفى كثير من أخبار الباب الرّابع والخامس مايدلّ باطلاقه على عدم تنجّس الماء بملاقاة النّجس مطلقاً.

گفت: «آرى.»

امام عليه السلام فرمود: «از طرف ديگر وضو بگير مگر آن كه بوى آن بر آب غلبه كند و آمده اى تا دربارۀ آب راكد چاه (يا كر) بپرسى.»

فرمود: «تا وقتى كه در آن تغيير يا بوى غالبى نباشد.»

گفتم: «تغيير چيست‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «زردى، پس از آن وضو بگير و هرگاه زيادى آب بر آن غلبه كرد، آن پاك است.»

15-(7) علاء بن فضيل گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ حوض هايى سؤال كردم كه در آن ها بول كرده مى شود.» امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه رنگ آب بر رنگ بول غالب باشد، اشكالى ندارد.»

16-(8) ابوبصير گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ گودال پرآبى سؤال شد كه حيوانات در آن بول مى كنند. امام عليه السلام فرمود: «اگر آب را تغيير دهد، از آن وضو نگير و اگر بولِ آن ها آب را تغيير نداد، از آن وضو بگير و خون و مانند آن نيز در صورت جارى شدن در آب همين گونه است.»

17-(9) در كتاب السرائر آمده است: «سن پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كه (به طور آشكار) اتفاق بر روايت آن است، اين چنين است: «آب، پاك كننده آفريده شده است و چيزى آن را نجس نمى كند مگر آنچه مزه يا رنگ يا بويش را تغيير دهد.»

در كتاب المعتبر اين حديث به نقل از جمهور از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است.

18-(10) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «و هر آبى كه تغيير كند طهارت گرفتن با آن حرام است و هنگام ضرورت نوشيدنش جايز است.»

ارجاعات

مى آيد:

در تمام روايات باب بعدى مناسب با اين بحث خواهد آمد و در بسيارى از روايات باب چهارم و پنجم مطالبى با اطلاق بر نجس نشدن آب به سبب مطلق ملاقات دلالت مى كند.

وفى الرّضوىّ (6) من باب (6) حكم الماء الرّاكد إذا كان كرّاً قوله عليه السلام فاذا غيّرته لم تشرب منه ولم تتطهّر منه اذا وجدت غيره.

وفى رواية زرارة (9) قوله عليه السلام إذا كان الماء أكثر من راوية لم ينجّسه شىء تفسّح فيه أو لم يتفسّح إلّاان يجىء له ريح تغلب على ريح الماء.

وفى رواية ابن أبى حمزة (10) قوله عليه السلام توضّأ من الجانب الآخر ولا توضّأ من جانب الجيفة.

وفى رواية سماعة (11) قوله عليه السلام يتوضّأ من النّاحية الّتى ليس فيها الميتة.

وفى رواية ابن بزيع ⁽¹⁾من باب (9) حكم ماء البئر قوله عليه السلام ماء البئر واسع لايفسده شىء إلّاان يتغيّر ريحه أو طعمه.

وفى رواية محمد بن القاسم ومرسلة الفقيه (5) قوله عليه السلام يتوضّأ منها (أى البئر) ويغتسل مالم يتغيّر الماء.

وفى رواية معاوية (6) قوله عليه السلام فان انتن غسل الثوب واعاد الصّلوة.

وفى الرّضوىّ (7) قوله عليه السلام فسبيلها (أى البئر) سبيل الماء الجارى إلّاان يتغيّر لونها وطعمها ورائحتها فان تغيّرت نزحت حتّى تطيب.

وفى رواية أبى اسامة (13) من باب (10) ماورد بنزح شىء من البئر قوله عليه السلام فان تغيّر الماء فخذ منه حتّى يذهب الرّيح.

وفى رواية أبى بصير (18) وزرارة (27) وأبى خديجة (35) ومنهال (40) نحوه.

وفى الرّضوىّ (43) قوله عليه السلام وان تغيّر الماء وجب ان ينزح الماء كلّه.

وفى موضع آخر قوله عليه السلام إلّاان يتغيّر اللّون والطّعم والرّائحة فينزح حتّى يطيب.

وفى رواية الجعفريّات (8) من باب (11) الفصل بين البئر والبالوعة قوله عليه السلام طمّها(1) أو باعد بين الكنيف عنها إذا وجدت ريح العذرة منها.

و در روايت ششم از باب ششم فرموده امام عليه السلام كه: «پس هرگاه آن را تغيير داد - در صورتى كه آب ديگرى بيابى - از آن ننوش و با آن طهارت نگير.»

و در روايت نهم فرموده امام عليه السلام كه: «هر گاه آب بيش از يك مشك بود هيچ چيز آن را نجس نمى كند، در آن متلاشى شود يا نشود مگر آن كه از آن بويى پديد آيد كه بر بوى آب غلبه كند.»

و در روايت دهم فرموده امام عليه السلام كه: «از طرف ديگر واز طرف مردار متعفن وضو نگير.»

و در روايت يازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «از طرفى وضو گرفته مى شود كه مردار در آن نيست.»

و در روايت يكم از باب نهم فرموده امام عليه السلام كه: «آب چاه گسترده است چيزى آن را فاسد نمى كند مگر آن كه بو يا مزه آن را تغيير دهد.»

و در روايت پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «تا وقتى كه آب چاه تغيير نكند از آن وضو و غسل گرفته مى شود.»

و در روايت ششم فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر متعفن شد لباس را بشويد و نماز را اعاده كند.»

و در روايت هفتم فرموده امام عليه السلام كه: «... آب چاه همانند آب جارى است مگر آن كه رنگ و مزه و بويش تغيير كند كه در اين صورت از آن كشيده مى شود تا پاكيزه و مطبوع گردد.»

و در روايت سيزدهم از باب دهم فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر آب تغيير كرد از آن برگير تا بويش از ميان برود.»

و در روايات هجدهم، بيست و هفتم، سى و پنجم و چهلم نظير آن خواهد آمد.

و در روايت چهل و سوم فرموده امام عليه السلام كه: «و اگر آب تغيير كرد واجب است تمام آن كشيده شود.»

و در روايت ديگر فرموده امام عليه السلام كه: «مگر آن كه رنگ و مزه و بوى آب تغيير كند كه در اين صورت كشيده مى شود تا پاكيزه گردد.»

و در روايت هشتم از باب يازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «در صورتى كه بوى نجاست از چاه احساس كرديد آن را پر كن يا ميان آن فاضلاب فاصله ايجاد كن.»

وفى رواية الحلبى (1) من باب (7) المياه الّتى يستحبّ التّنزّه عنها من أبواب الوضوء قوله عليه السلام الماء الاجن(1) يتوضّأ منه إلّاان تجد ماء غيره فتنزّه منه.

حمله الشّيخ قدس سره على حصول التّغيّر من نفسه أو بمجاورة جسم طاهر.

(3) باب انّ الماء الجارى إذا لاقته النّجاسة ولم يتغيّر بها فهو باق على طهارته

19-1139-⁽¹⁾فقه الرّضا عليه السلام 91: اعلموا رحمكم اللّٰه انّ كلّ ماء جارٍ لاينجّسه شىء.

20-1140-(2) مستدرك 191/1: السّيّد فضل اللّٰه الرّاوندى فى نوادره باسناده عن موسى بن جعفر عليهما السلام قال الماء الجارى لا ينجّسه شىء. الجعفريات 11: باسناده عن علىّ عليه السلام مثله.

21-1141-(3) الجعفريّات 11: وباسناده عن علىّ عليه السلام الماء الجارى يمرّ بالجيف والعذرة والدّم يتوضّأ منه ويشرب منه ليس ينجّسه شىء. مستدرك 191/1: السّيّد فضل اللّٰه الرّاوندىّ فى نوادره باسناده عنه عليه السلام مثله إلّاانّه اطلق الماء دعائم الإسلام 111/1: عن علىّ عليه السلام الماء الجارى يمرّ وذكر مثله و زاد مالم تتغيّر أوصافه لونه وريحه وطعمه.

وتقدّم فى جميع أحاديث الباب المتقدّم مايدلّ على انّ الماء مطلقاً إذا لاقته النّجاسة ولم يتغيّر بها فهو باق على طهارته.

ويأتى فى أحاديث باب ماء الحمّام ما يدلّ على ذلك.

و در روايت يكم از باب هفتم از باب هاى وضو فرموده امام عليه السلام كه: «از آب گنديده وضو گرفته مى شود مگر آن كه آبى غير از آن بيابى كه در اين صورت از آن كناره گيرى كن.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره اين حديث را بر تغييركردن آب به صورت خود به خود يا به سبب مجاورت با جسم پاك كم كرده است.

باب 3 مصونيت آب جارى از نجس شدن

19-(1) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «بدانيد - خداوند شما را رحمت كند! - كه هيچ آب جارى را چيزى نجس نمى كند.»

20-(2) سيد فضل اللّٰه راوندى در كتاب النوادر با سند خود از امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هيچ چيز آب جارى را نجس نمى كند.»

در كتاب الجعفريات با سند خود از اميرمؤمنان عليه السلام نيز اين حديث روايت شده است.

21-(3) در كتاب الجعفريات با سند خود از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «آب جارى از مردار گنديده و مدفوع و خون مى گذرد، از آن وضو گرفته و نوشيده مى شود، چيزى آن را نجس نمى كند.»

سيد فضل اللّٰه راوندى با سند خود اين حديث را در كتاب نوادرش روايت كرده است با اين تفاوت كه آب را به طور مطلق گفته است.

در كتاب دعائم الاسلام اين حديث از على عليه السلام روايت شده است و در ادامه آن مى افزايد:

«تا وقتى كه ويژگى هايش - رنگ و بو و مزه اش - تغيير نكند.»

ارجاعات

گذشت:

در تمام روايات باب پيشين مطالبى دلالت مى كند كه هرگاه نجاست با آب مطلق ملاقات كند و بر اثر آن تغيير نكند بر طهارتش باقى است.

مى آيد:

در روايات باب آب حمام مطالبى بر اين بحث دلالت مى كند.

وفى رواية سماعة (11) من باب (6) حكم الماء الرّاكد إذا كان كرّاً قوله الرّجل يمرّ بالميتة فى الماء قال عليه السلام يتوضّأ من النّاحية الّتى ليس فيها الميتة وهذا يناسب الباب ان كان المراد به الماء الجارى كما حمله عليه جماعة.

وفى رواية الدّعائم (15) قوله عليه السلام ليس ينجّس الماء شىء.

وفى روايته الاخرى (16) نحوه.

وفى رواية ابن بزيع (1) من باب (9) حكم ماء البئر قوله عليه السلام ماء البئر واسع لايفسده شىء (إلى أن قال) لأنّ له مادّة.

وفى الرّضوىّ (7) قوله عليه السلام فسبيلها (أى البئر) سبيل الماء الجارى إلّاان يتغيّر.

وفى رواية ابن أبى يعفور (11) من باب (15) حكم المياه المستعملة قوله عليه السلام انّ ماء الحمّام كماء النّهر يطهّر بعضه بعضاً.

وفى رواية محمد بن مسلم (2) من باب (1) نجاسة البول من أبواب النّجاسات قوله عليه السلام فان غسلته فى ماء جار فمرّة واحدة.

وفى الرّضوىّ (3) نحوه.

وقد استدلّ على ذلك الشّيخ قده فى التّهذيب وصاحب الوسائل رحمه الله ببعض أحاديث باب (3) كراهة البول فى الماء من أبواب التّخلّى مثل رواية عنبسة (16) وفيها الرّجل يبول فى الماء الجارى قال عليه السلام لابأس به إذا كان الماء جارياً.

(4) باب انّ ماء المطر إذا لاقته النّجاسة حال نزوله ولم يتغيّر بها فهو باق على طهارته وحكم طين المطر

22-1142-(1) كافى 12/3: تهذيب 411/1: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن هشام بن الحكم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى ميزابين سالا أحدهما بول والآخر ماء المطر فاختلطا فأصاب ثوب رجل لم يضرّه ذلك.

و در روايت يازدهم از باب ششم اين گفته مرد به امام عليه السلام كه: «مردى با مردارى در آب برخورد مى كند. امام عليه السلام فرمود: از آن طرف وضو مى گيرد كه در آن مردار نيست.»

اين روايت در صورتى مناسب با اين بحث است كه آب جارى محسوب باشد چنانچه گروهى بر آن حمل كرده اند.

و در روايت پانزدهم فرموده امام عليه السلام كه: «چيزى آب را نجس نمى كند.»

و در روايت ديگرِ آن نيز نظير آن آمده است.

و در روايت يكم از باب نهم فرموده امام عليه السلام كه: «آب چاه گسترده است، چيزى آن را فاسد نمى كند... زيرا براى آن ماده است.»

و در روايت هفتم فرموده امام عليه السلام كه: «حكم آب چاه، حكم آب جارى است مگر آنكه تغيير كند.»

و در روايت يازدهم از باب پانزدهم فرموده امام عليه السلام كه: «به تحقيق آب حمام همانند آب نهر است بخشى از آن بخش ديگرش را پاك مى كند.»

و در روايت دوم از باب يكم از باب هاى نجاسات فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر آن را در آب جارى شستى يك بار.»

و در روايت سوم مانند آن.

مرحوم شيخ قدس سره در كتاب التهذيب و صاحب الوسائل به برخى از روايات باب سوم از باب هاى تخلى بر اين مطلب استدلال كرده است همانند روايت شانزدهم كه در آن به امام گفت: «مردى در آب جارى بول مى كند.

امام عليه السلام فرمود: در صورتى كه آب جارى است اشكالى ندارد.»

باب 4 آب باران

22-(1) هشام بن حكم از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه دربارۀ دو ناودان كه از يكى بول و از ديگرى آب باران جارى مى شود و آن دو در هم مى آميزند و به لباس مردى مى رسد فرمود:

«اين به او زيان نمى زند.»

23-1143-⁽¹⁾كافى 13/3: عدّة من أصحابنا عن تهذيب 411/1: أحمد بن محمد عن الهيثم ابن أبى مسروق عن الحكم بن مسكين عن محمد بن مروان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لو انّ ميزابين سالا (أحدهما - كا) ميزاب ببول⁽²⁾و (الآخر - كا خ) ميزاب بماء(2) فاختلطا ثمّ اصابك ما كان به بأس. قال الشّيخ الوجه فى هذين الخبرين هو انّ ماء المطر إذا جرى من الميزاب فحكمه حكم الماء الجارى لاينجّسه شىء إلّاما غيّر لونه أو طعمه أو رائحته.

24-1144-⁽³⁾كافى 13/3: (عدّة من أصحابنا - معلّق) عن أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن الكاهلىّ عن رجل عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قلت أمرّ فى الطّريق فيسيل علىّ الميزاب فى اوقات أعلم انّ النّاس يتوضّئون قال قال ليس به بأس لاتسئل عنه قلت ويسيل علىّ من ماء المطر أرىٰ فيه التّغيّر وأرى فيه آثار القذر فتقطر القطرات علىّ وينتضح علىّ منه والبيت يتوضّأ على سطحه فيكف على ثيابنا قال مابذا بأس (و - خ) لاتغسله كلّ شىء يراه ماء المطر فقد طهر.

25-1145-⁽⁴⁾فقيه 7/1: سئل هشام بن سالم أبا عبداللّٰه عليه السلام عن السّطح يبال عليه فيصيبه السّماء فيكف فيصيب الثّوب فقال لابأس به ما أصابه من الماء أكثر منه.

26-1146-⁽⁵⁾تهذيب 412/1: فقيه 7/1: علىّ‌(3) بن جعفر قال سألت أبا الحسن موسى عليه السلام عن البيت يبال على ظهره ويغتسل (فيه - يب) من الجنابة ثمّ يصيبه المطر(4) أيؤخذ من مائه فيتوضّأ به للصّلوٰة فقال إذا جرىٰ فلا بأس به قرب الإسناد 177: باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى عليه السلام مثله.

27-1147-(6) وسائل 145/1: علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه موسى عليه السلام قال سألته عن الكنيف يكون فوق البيت فيصيبه المطر فيكف فيصيب الثّياب أيصلّى فيها قبل أن يغسل قال إذا جرى من ماء المطر فلا بأس (يصلّى فيه(5) - ئل) قرب الإسناد 192: باسناده عنه عن أخيه عليه السلام مثله إلى قوله فلا بأس.

23-(2) محمد بن مروان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اگر از يك ناودان بول و از ديگرى آب جريان يابد و آن دو در هم آميزند و سپس به تو برسد اشكالى ندارد.»

مرحوم شيخ قدس سره مى فرمايد: «توجيح اين دو حديث اين است كه وقتى آب باران از ناودان جارى شود، حكمش حكم آب جارى است كه هيچ چيز آن را نجس نمى كند مگر آنچه رنگ و مزه يا بويش را تغيير دهد.»

24-(3) كاهلى از مردى روايت مى كند كه گفت: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «در زمانى كه مى دانم مردم وضو مى گيرند از كوچه مى گذرم و ناودان بر من جارى مى شود.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد، دربارۀ آن سؤال نكن.»

گفتم: «و آب باران بر من جارى مى شود كه در آن دگرگونى و آثار نجاست را مشاهده مى كنم و قطراتى از آن بر من مى چكد و از آن به من مى پاشد و روى بام وضو گرفته مى شود و بر لباس هايمان چكه مى كند.»

امام عليه السلام فرمود: «اين ها اشكال ندارد و آن را نشوى. آب باران هر چيزى را ببيند، حتماً پاك است.»

25-(4) هشام بن سالم از امام صادق عليه السلام سؤال كرد: «روى بام بول كرده مى شود آن گاه باران بر آن مى بارد و سقف چكه مى كند و به لباس مى رسد.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد، آبى كه به آن رسيده است، بيش از آن است.»

26-(5) على بن جعفر گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «روى بام بول و غسل جنابت مى شود. سپس باران بر آن مى بارد آيا مى توان از آب آن برداشت و با آن براى نماز وضو گرفت‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «در صورت جارى شدن اشكال ندارد.»

27-(6) على بن جعفر در كتابش گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «بالاى بام، توالت است آنگاه باران به آن مى رسد و چكه مى كند و به لباس مى رسد آيا قبل از شستن در آن نماز خوانده مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه از آب باران جارى شود اشكال ندارد (در آن نماز خوانده مى شود).»

28-1148-⁽¹⁾وسائل 148/1: علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه موسى عليه السلام قال سألته عن المطر يجرى فى المكان فيه العذرة فيصيب الثّوب أيصلّى فيه قبل أن يغسل قال إذا جرى به المطر فلا بأس.

29-1149-⁽²⁾تهذيب 418/1: فقيه 7/1: سئل علىّ بن جعفر أخاه (موسى بن جعفر - يب خ) عن الرّجل يمرّ⁽³⁾فى ماء المطر وقد صبّ فيه خمر فأصاب ثوبه هل يصلّى فيه قبل أن يغسله فقال لايغسل ثوبه ولا رجله ويصلّى (فيه - يب - فقيه) ولابأس (به - فقيه) قرب الإسناد 191: باسناده عنه عن أخيه عليه السلام مثله.

30-1150-(9) تهذيب 424/1: أحمد بن محمد عن جعفر بن بشير عن عمر بن الوليد عن أبى بصير قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الكنيف⁽⁴⁾يكون خارجاً فتمطر السّماء فتقطر علىّ القطرة قال ليس به بأس.

31-1151-(10) كافى 13/3: محمد بن يحيى عن تهذيب 267/1: أحمد بن محمد عن محمد بن اسماعيل عن بعض أصحابنا عن فقيه 41/1: أبى الحسن⁽⁵⁾عليه السلام قال فى طين المطر انّه لابأس به ان يصيب الثّوب ثلاثة أيّام إلّاان يعلم انّه قد نجّسه شىء بعد المطر فان أصابه بعد ثلثه أيّام فاغسله⁽⁶⁾وان كان الطّريق⁽⁷⁾نظيفاً لم تغسله⁽⁸⁾. آخر السّرائر 486: نقلاً من كتاب نوادر محمد بن علىّ بن محبوب الأشعرىّ عن أحمد بن محمد عن محمد ابن اسماعيل ابن بزيع عن بعض أصحابه عن أبى الحسن عليه السلام مثله.

32-1152-(11) فقه الرّضا عليه السلام 92: إذا بَقِىَ ماء المطر فى الطّرقات ثلثة أيّام نجس واحتيج إلى غسل الثّوب منه وماء المطر فى الصّحارى لاينجس وروى(7) انّ طين المطر فى الصّحارى يجوز الصّلوٰة فيه طول الشّتو(8).

33-1153-(12) فقيه 7/1: سئل أبوعبداللّٰه عليه السلام عن طين المطر يصيب الثّوب فيه البول والعذرة والدّم فقال طين المطر لاينجس.

34-1154-(13) دعائم الإسلام 118/1: ورخّصوا عليه السلام فى طين المطر مالم تغلب عليه النّجاسة وتغيّره.

28-(7) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «باران در مكانى جارى مى شود كه در آن مدفوع است آن گاه به لباس مى رسد آيا پيش از شستن در آن نماز خوانده مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه باران بر آن جارى شود، اشكال ندارد.»

29-(8) على بن جعفر از برادرش امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كرد: «مردى در آب باران مى گذرد كه در آن شراب ريخته شده است و آن به لباسش مى رسد آيا پيش از شستن در آن نماز بخواند؟»

امام عليه السلام فرمود: «لباس و پايش را نمى شويد و (در آن) نماز مى خواند و اشكال ندارد.»

30-(9) ابوبصير گويد: «از امام عليه السلام سؤال كردم: «مستراح خارج خانه است. آن گاه باران مى بارد و قطره اى بر من مى چكد.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

31-(10) محمد بن اسماعيل با واسطه از امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت مى كند كه دربارۀ گِل باران فرمود: «تا سه روز اشكال ندارد كه به لباس اصابت كند مگر آن كه معلوم شود پس از باران چيزى آن را نجس كرده است. آن گاه اگر پس از سر به لباس رسيد آن را بشوى و اگر راه تميز بود آن را نمى شويى.»

32-(11) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «هرگاه آب باران سه روز در كوچه ها بماند، نجس مى شود و لباس بر اثر آن نيازمند شستن مى گردد و آب باران در صحراها نجس نمى شود و روايت شده (يا روايت مى كنم) كه در تمام مدت زمستان نماز در گِل باران در صحراها صحيح است.»

33-(12) در كتاب من لا يحضره الفقيه آمده است: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ گِل باران سؤال شد كه به لباس مى رسد و در آن بول، مدفوع و خون است. امام عليه السلام فرمود: «گِل باران نجس نمى شود.»

34-(13) در كتاب دعائم الاسلام آمده است: «تا وقتى كه نجاست بر گِل باران غلبه نكند و آن را تغيير ندهد، پيشوايان معصوم عليهم السلام دربارۀ آن اجازه داده اند.»

(5) باب انّ ماء الحمّام إذا لاقته النّجاسة ولم يتغيّر بها فهو باق على طهارته

35-1155-⁽¹⁾تهذيب 378/1: أحمد بن محمد عن عبدالرّحمن ابن أبى نجران عن مكارم الأخلاق 54: داود بن سرحان قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام ماتقول فى ماء الحمّام فقال هو بمنزلة الماء الجارى.

36-1156-⁽²⁾قرب الإسناد 309: أيّوب بن نوح عن صالح بن عبداللّٰه عن اسماعيل بن جابر عن أبى الحسن الأوّل عليه السلام قال أبتدأنى فقال ماء الحمّام لاينجّسه شىء.

37-1157-⁽³⁾مستدرك 194/1: عوالى اللّئالى عن ابن فهد قال قال الرّضا عليه السلام ماء الحمّام لايخبث.

38-1158-⁽⁴⁾تهذيب 378/1: أحمد بن محمد عن أبى يحيى الواسطى عن بعض أصحابه عن أبى الحسن الهاشمىّ قال سئل عن الرّجال يقومون على الحوض فى الحمّام لا أعرف اليهودىّ من النّصرانىّ ولا الجنب من غير الجنب قال تغتسل منه ولاتغتسل من ماء آخر فانّه طهور وعن الرّجل يدخل الحمّام وهو جنب فيمسّ يده الماء من غير ان يغسلهما(1) قال عليه السلام لابأس وقال أدخل الحمّام فاغتسل فيصيب جسدى بعد الغسل جنباً أو غير جنب قال لابأس.

39-1159-(5) تهذيب 379/1: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن أبى أيّوب عن محمد بن مسلم قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام الحمّام يغتسل فيه الجنب وغيره اغتسل من مائه قال نعم لابأس ان يغتسل منه الجنب ولقد اغتسلت فيه ثمّ جئت فغسلت رجلى وماغسلتهما إلّاممّا لَزِق(2) بهما من التّراب. مكارم الأخلاق 54: محمد بن مسلم قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام وذكر مثله.

40-1160-(6) كافى 14/3: الحسين بن محمد عن عبداللّٰه بن عامر عن تهذيب 378/1: علىّ بن مهزيار عن محمد بن اسماعيل (عن حنّان - كا) قال سمعت رجلاً يقول لأبى عبداللّٰه عليه السلام إنّى أدخل الحمّام فى السّحر وفيه الجنب وغير ذلك فاقوم فأغتسل فينتضح(3) علىّ بعد ما أفرغ من مائهم قال أليس هو جار(4) قلت بلى قال لابأس قرب الإسناد 124: محمد بن عبدالحميد وعبدالصّمد بن محمد جميعاً عن حنّان بن سدير مثله.

باب 5 آب حمام

35-(1) داود بن سرحان گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «دربارۀ آب حمام چه مى فرماييد؟» امام عليه السلام فرمود: «آن همانند آب جارى است.»

36-(2) اسماعيل بن جابر گويد: «امام موسى بن جعفر عليه السلام بدون مقدمه به من فرمود: «هيچ چيز آب حمام را نجس نمى كند.»

37-(3) ابن فهد از امام رضا عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آب حمام نجس نمى شود.»

38-(4) ابوالحسن هاشمى گويد: «از امام عليه السلام سؤال شد: «در حمام مردانى بر سر حوض مى ايستند كه يهودى و نصرانى و جنب و غير جنب از يكديگر را تشخيص نمى دهم.»

امام عليه السلام فرمود: «با آن غسل مى شود و با آب ديگرى غسل كرده نمى شود زيرا آن پاك كننده است.»

و دربارۀ مرد جُنُبى سؤال شد كه وارد حمام مى شود و بدون شستن دستانش آن را به آب نزديك مى كند. امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

و گفت: «من وارد حمام مى شوم و غسل مى كنم. پس از غسل، بدنم با جنب و غير جنب تماس پيدا مى كند.» امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

39-(5) محمد بن مسلم گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «آيا از آب حمام غسل كنم كه در آن جنب و غير جنب غسل مى كند؟»

امام عليه السلام فرمود: «آرى، اشكالى ندارد كه از آن جنب غسل كند و به تحقيق من در حمام غسل كردم و وقتى آمدم پايم را شستم و فقط به دليل خاك آلوده شدن آن ها را شستم.»

40-(6) محمد بن اسماعيل (از حنان) روايت مى كند كه گفت: «شنيدم مردى به امام صادق عليه السلام گفت: «من هنگام سحر وارد حمام مى شوم و در آن جنب و غير جنب وجود دارد. آن گاه غسل مى كنم و پس از پايان غسل از آب آن ها به من ترشح مى شود.»

امام عليه السلام فرمود: «مگر آب جارى نيست‌؟»

گفتم: «چرا.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

41-1161-(7) كافى 14/3: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمد عن تهذيب 378/1:

الحسين بن سعيد عن صفوان بن يحيى عن منصور بن حازم عن بكربن حبيب عن أبى جعفر عليه السلام قال ماء الحمّام لابأس به إذا كانت⁽¹⁾له مادّة. مكارم الأخلاق 54: عن الباقر عليه السلام (مثله).

42-1162-(8) فقه الرّضا عليه السلام 85: وان اغتسلت من ماء الحمّام ولم يكن معك ما تغترف⁽²⁾به ويداك قذرتان فاضرب يدك فى الماء وقل بسم اللّٰه وهذا ممّا قال اللّٰه تعالى «وَ مٰا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي اَلدِّينِ مِنْ حَرَجٍ‌» وان اجتمع مسلم مع ذمّىٍ فى الحمّام اغتسل المسلم من الحوض قبل الذّمىّ وماء الحمّام سبيله سبيل الماء الجارى إذا كانت له مادّة. الهداية 1(4): وماء الحمّام سبيله وذكر مثله.

43-1163-(9) تهذيب 379/1: الحسين بن سعيد عن صفوان عن العلاء عن محمد بن مسلم عن أحدهما عليهما السلام قال سألته سألته عن ماء الحمّام فقال أدخله بإزار ولاتغتسل من ماء آخر إلّا ان يكون فيه جنب أو يكثر أهله فلا تدرى فيهم جنب أم لا - حمله الشّيخ رحمه الله على ما إذا لم يكن له مادّة.

44-1164-(10) تهذيب 223/1: سئل علىّ بن جعفر أخاه موسى بن جعفر عليه السلام عن النّصرانىّ يغتسل مع المسلم فى الحمّام قال إذا علم انّه نصرانىّ اغتسل بغير ماء الحمّام إلّاان يغتسل وحده على الحوض فيغسله ثمّ يغتسل وسئله عن اليهودىّ والنّصرانىّ يدخل يده فى الماء أيتوضّأ منه للصّلٰوة قال لا إلّاأن يضطرّ إليه.

ويأتى فى رواية ابن أبى يعفور (11) من باب (15) حكم المياه المستعمله قوله ماء الحمّام يغتسل منه الجنب والصّبىّ واليهودىّ والنّصرانىّ والمجوسىّ‌.

فقال عليه السلام انّ ماء الحمّام كماء النّهر يُطَهِّرُ بعضه بعضاً.

41-(7) بكر بن حبيب از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آب حمام هنگامى كه ماده داشته باشد، اشكالى ندارد.»

در كتاب مكارم الاخلاق نيز اين حديث از امام باقر عليه السلام روايت شده است.

42-(8) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «و اگر از آب حمام غسل مى كردى و ظرفى براى برداشتن آب در اختيار نداشتى و دستانت آلوده بود، دستت را به آب بزن و بسم اللّٰه بگو. اين چيزى است كه خداوند تعالى فرموده است: «در دين بر شما هيچ سختى قرار نداد.»⁽¹⁾و اگر شخص مسلمان و ذمى در حمام با هم بودند نخست مسلمان پيش از ذمى از حوض غسل و شستشو مى كند و آب حمام در صورتى كه ماده داشته باشد همانند آب جارى است.»

در كتاب الهدايه آخرين جملۀ متن آمده است.

43-(9) محمد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام يا امام باقر عليه السلام دربارۀ آب حمام سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: «با لنگ وارد حمام شو و از آب ديگرى غسل نكن مگر اين كه در آن جنبى باشد يا اهل آن زياد باشند به طورى كه ندانى در ميان آن ها جنب وجود دارد يا نه.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره آن را بر صورتى حمل كرده است كه ماده نداشته باشد.

44-(10) على بن جعفر از برادرش امام موسى بن جعفر عليه السلام دربارۀ نصرانى سؤال كرد كه با مسلمان در حمام شستشو مى كند. امام عليه السلام فرمود: «هرگاه بداند كه او نصرانى است با غير آب حمام غسل [شستشو] كند مگر آن كه نصرانى به تنهايى سر حوض شستشو كند كه در اين صورت آن جا را مى شويد و غسل مى كند.»

و سؤال كرد: «يهودى و نصرانى دستش را در آب فرو مى برد آيا از آن براى نماز وضو مى گيرد؟» امام عليه السلام فرمود: «نه مگر آن كه ناچار به آن شود.»

ارجاعات

مى آيد:

در روايت يازدهم از باب پانزدهم اين گفته كه: «از آب حمام جنب و كودك و يهودى و نصرانى و مجوسى شستشو مى كند.

امام عليه السلام فرمود: آب حمام همانند آب نهر است بخشى از آن بخش ديگرش را پاك مى كند.»

(6) باب انّ الماء الرّاكد إذا كان كرّاً أو أكثر لم ينجس بملاقاة النّجاساة ما لم يتغيّر

45-1165-⁽¹⁾تهذيب 40/1: استبصار 6/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد (بن قولويه - صا) عن محمد بن يعقوب عن كافى 2/3: محمد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان عن صفوان (بن يحيى - كا خ) و علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد بن عيسى جميعاً عن معاوية ابن عمّار قال سمعت أبا عبداللّٰه عليه السلام يقول إذا كان الماء قدر كرٍّ لم ينجّسه شىء.

تهذيب 40/1: استبصار 6/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى (أبو عبداللّٰه محمد بن محمد بن النّعمان رحمه الله - صا) قال أخبرنى أحمد بن محمد بن الحسن (بن الوليد - صا) عن أبيه عن محمد بن الحسن (الصّفّار - صا) وسعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد بن عيسى والحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن حمّاد (بن عيسى - صا خ) عن معاوية بن عمّار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال وذكر مثله. الهداية 14: فاذا كان الماء كرّاً لم ينجّسه شىء.

46-1166-(2) تهذيب 39/1: استبصار 6/1: بهذا الإسناد عن الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن أبى أيّوب كافى 2/3: عدّة من أصحابنا عن أحمد ابن محمد بن عيسى عن علىّ بن الحَكَم عن أبى أيّوب (الخزّاز - كا) عن محمد بن مسلم قال سألت أبا عبداللّٰه(1) عليه السلام عن الماء (الّذى - كا) تبول فيه الدّوابّ وتلغ فيه الكلاب ويغتسل فيه الجنب قال إذا (وذكر مثله).

تهذيب 226/1: استبصار 20/1: أخبرنى الشّيخ عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أبى جعفر أحمد بن محمد عن علىّ بن الحَكَم عن أبى أيّوب الخزّاز عن محمد بن مسلم قال سألته سألته عن الماء (وذكر مثله) إلّاانّه ليس فيه لفظة الماء.

47-1167-(3) فقيه 8/1: قال الصادق عليه السلام فى الماء الّذى تبول فيه الدّوابّ وتلغ فيه الكلاب ويغتسل فيه الجنب انّه إذا كان قدر كرٍّ لم ينجّسه شىء دعائم الإسلام 112/1: وسئل الصّادق عليه السلام عن الغدير يبول فيه الدّوابّ (وذكر نحوه).

باب 6 اعتصام آب كر

45-(1) معاوية بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه آب به اندازه كر باشد، چيزى آن را نجس نمى كند.»

در كتاب الهدايه آمده است: «هرگاه آب كرّ باشد چيزى آن را نجس نمى كند.»

46-(2) محمد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ آبى سؤال كردم كه حيوانات در آن بول مى كنند و سگان در آن زبان مى زنند و جنب غسل مى كند. امام عليه السلام فرمود: «هرگاه آب به اندازه كر باشد چيزى آن را نجس نمى كند.»

47-(3) در كتاب من لا يحضره الفقيه از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه دربارۀ آبى كه حيوانات در آن بول مى كنند و سگان زبان مى زنند و جنب غسل مى كند فرمود: «هرگاه به اندازه كر باشد چيزى آن را نجس نمى كند.»

در كتاب دعائم الاسلام دربارۀ بركه اى سؤال شد... ادامه حديث همانند حديث پيشين است.

48-1168-⁽¹⁾تهذيب 414/1: استبصار 11/1: محمد بن علىّ بن محبوب عن العبّاس عن عبداللّٰه بن المغيرة عن أبى أيّوب عن محمد بن مسلم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قلت له الغدير فيه ماء مجتمع تبول فيه الدّوابّ وذكر مثله وزاد فى آخره والكرّ ستّمائة رطل.

49-1169-⁽²⁾دعائم الإسلام 112/1: سئل أبو عبداللّٰه عليه السلام عن الغدير تبول فيه الدّوابّ وتروث ويغتسل فيه الجنب فقال لابأس انّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله نزل بأصحابه فى سفر لهم على غدير وكانت دوابّهم تبول فيه وتروث ويغتسلون فيه ويتوضَّئُون منه ويشربون.

50-1170-(6) فقه الرّضا عليه السلام 91: كلّ غدير فيه من الماء أكثر من كرٍّ لاينجّسه شىء ماوقع فيه من النّجاسات (إلى أن قال) إلّاأن تكون فيه الجيف فتغيّر لونه و⁽³⁾طعمه و⁽⁴⁾رائحته فاذا غيّرته لم تشرب منه ولم تتطهّر منه إذا وجدت غيره.

51-1171-(7) كافى 4/3: علىّ بن محمد عن سهل (بن زياد - خ) عن أحمد بن محمد ابن أبى نصر عن صفوان الجمّال قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الحياض الّتى بين مكّة والمدينة تردها السّباع وتلغ فيها الكلاب ويغتسل فيها الجنب أيتوضّأ منها قال وكم قدر الماء قلت الى نصف السّاق وإلى الرّكبة وأقلّ قال توضّأ (منه - خ).

تهذيب 417/1: استبصار 22/1: أحمد بن محمد عن أحمد بن محمد ابن أبى نصر عن صفوان بن مهران الجمّال قال سئلت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الحياض الّتى مابين مكّة المدينة تردها السّباع و تلغ فيها الكلاب وتشرب منها الحمير⁽⁵⁾ويغتسل منه(4) الجنب ويتوضّأ منه(5).

فقال وكم قدر الماء؟

قلت إلى نصف السّاق وإلى الرّكبة.

فقال توضّأ منه - حمله الشّيخ رحمه الله على ما إذا كان أكثر من الكرّ.

48-(4) محمد بن مسلم گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «بركه اى كه در آن آب جمع شده حيوانات بول مى كنند... ادامه حديث همانند حديث پيشين است و در پايان آن آمده است:

«كر ششصد رطل است.»

49-(5) از امام عليه السلام دربارۀ بركه اى سؤال شد كه حيوانات در آن بول و سرگين مى كنند و جنب در آن غسل مى نمايد. امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد، در يكى از سفرها پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله يارانش را در كنار بركه اى فرود آورد. چهارپايان شان در آن بركه بول و سرگين مى كردند و خودشان در آن غسل مى نمودند و از آن وضو مى گرفتند و مى نوشيدند....»

50-(6) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «هر بركه اى كه بيش تر از كر آب داشته باشد، هر نجاستى در آن بيفتد آن را نجس نمى كند... مگر آن كه در آن مردار گنديده اى باشد و رنگ و (يا) مزه و (يا) بويش را تغيير دهد. پس هرگاه بوى آن را تغيير داد - در صورتى كه آب ديگر يافت شود - از آن نوشيده و تطهير نمى شود.»

51-(7) صفوان جمال گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ حوض هاى ميان مكه و مدينه سؤال كردم كه درندگان از آن ها آب مى نوشند و سگان زبان مى زنند و جنب در آن ها غسل مى كند، آيا از آن ها نوشيده مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «مقدار آب چقدر است‌؟»

گفتم: «تا نصف ساق پا و زانو و كمتر.»

امام عليه السلام فرمود: «(از آن) وضو بگير!»

در گزارش ديگرى صفوان بن مهران جمال گويد: «از امام صادق عليه السلام دربارۀ حوض هاى ميان مكه و مدينه سؤال كردم كه درندگان از آن ها آب مى نوشند و سگان زبان مى زنند و الاغ آب مى نوشد و جنب از آن ها غسل مى كند. (آيا) از آن ها وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «مقدار آب چقدر است‌؟»

گفتم: «تا نصف ساق و تا زانو.»

امام عليه السلام فرمود: «از آن وضو بگير.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره آن را بر موردى حمل كرده است كه بيش تر از كر باشد.

52-1172-(8) تهذيب 414/1: محمد بن علىّ بن محبوب عن محمد بن الحسين عن موسى بن عيسى عن محمد بن سعيد عن اسماعيل بن مسلم عن جعفر عن أبيه عليهما السلام انّ النّبىّ صلى الله عليه و آله أتى الماء فأتاه أهل الماء فقالوا يا رسول اللّٰه انّ حياضنا هذه تردها السّباع والكلاب والبهائم قال (لهم - فقيه) لها ما أخذت بأفواهها⁽¹⁾ولكم سائر ذلك. فقيه 8/1: وأتى أهل البادية رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله فقالوا وذكر مثله الهداية 14: وانّ أهل البادية سئلوا رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله وذكرنحوه الجعفريّات 12: باسناده عن علىّ عليه السلام نحوه دعائم الإسلام 113/1: روّينا عن جعفر بن محمد عن آبائه عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله وذكر نحوه.

53-1173-(9) تهذيب 412/1: استبصار 7/1: محمد بن علىّ بن محبوب عن محمد بن الحسين عن علىّ بن حديد عن حمّاد بن عيسى⁽²⁾عن حريز عن زرارة عن أبى جعفر عليه السلام قال قلت له راوية من ماء سقطت فيها فأرة أو جُرَذ⁽³⁾أو صَعوة⁽⁴⁾ميتة قال إذا تفسّخ فيها فلا تشرب من مائها ولاتتوضّأ (منها - صا) (وصبّها - يب) وان كان غير متفسّخ فاشرب منه وتوضّأ وأطرح الميتة إذا أخرجتها طريّة وكذلك الجرّة⁽⁵⁾وحبّ‌⁽⁶⁾الماء والقربة وأشباه ذلك من أوعية الماء.

قال وقال أبو جعفر عليه السلام إذا كان الماء أكثر من راوية⁽⁷⁾لم ينجّسه شىء تفسّخ (فيه - صا - يب خ) أو لم يتفسّخ إلّاأن يجىء له ريح يغلب على ريح الماء تهذيب 42/1: استبصار 7/1: محمد بن يعقوب عن كافى 2/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه (عن ابن أبى عمير - يب - صا) ومحمد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن حمّاد بن عيسى عن حريز عن زرارة (عن أبى جعفر عليه السلام) قال إذا كان الماء وذكر مثله - حمله الشّيخ رحمه الله على ما إذا كان الماء بمقدار الكرّ.

54-1174-(10) كافى 4/3: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمد عن تهذيب 408/1: استبصار 21/1: الحسين بن سعيد عن القاسم بن محمد عن علىّ ابن أبى حمزة قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الماء السّاكن (تكون فيه الجيفة - خ صا) والاستنجاء منه (والجيفة فيه - كا) فقال توضّأ من الجانب الآخر ولاتوضّأ من جانب الجيفة فقيه 12/1: وسئل الصّادق عليه السلام عن الماء السّاكن تكون فيه الجيفة قال عليه السلام يتوضّأ من الجانب الآخر ولاتوضّأ من جانب الجيفة.

52-(8) اسماعيل بن مسلم از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بر سر آبى آمد. آن گاه اهل آن آب نزد وى آمدند و گفتند: «اى رسول خدا صلى الله عليه و آله! درندگان و سگان و حيوانات بر سر اين حوض هاى ما مى آيند.» پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «آنچه آن ها با دهان شان برمى دارند، براى آن هاست و بقيه آن براى شماست.»

در كتاب من لا يحضره الفقيه آمده است: «صحرانشينان نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند و گفتند...» ادامۀ حديث همانند حديث پيشين است.

در كتاب الهدايه آمده است: «صحرانشينان از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پرسيدند...» ادامۀ حديث همانند حديث پيشين است.

در كتاب الجعفريات با سند خود از اميرمؤمنان عليه السلام و در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از نياكانش از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نظير اين حديث روايت شده است.

53-(9) زراره گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: «در مشك آبى موش يا جُرَذ يا گنجشك مرده اى مى افتد.

امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه متلاشى شود از آب آن ننوش و وضو نگير (و آن را بريز) و اگر متلاشى نشده است از آن بنوش و وضو بگير و وقتى مردار را به صورت تازه بيرون آوردى دور بينداز و كوزه و خمره و مشك و ديگر ظرف هاى آب به همين صورت است.»

و امام باقر عليه السلام فرمود: «هرگاه آب بيش از راويه - مشك - باشد چيزى آن را نجس نمى كند، در آن متلاشى شود يا نه. مگر در صورتى كه از آن بويى پديد آيد كه بر بوى آب غلبه كند.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره آن را بر صورتى حمل كرده است كه آب به اندازۀ كر باشد.

54-(10) على بن ابى حمزه از امام صادق عليه السلام درباره استنجا با آب راكدى سؤال كرد كه در آن مردار گنديده اى هست امام عليه السلام فرمود: «از طرف ديگر وضو بگير و از طرف مردار وضو نگير.»

در كتاب من لا يحضره الفقيه آمده است: «از امام صادق عليه السلام درباره آب ساكنى سؤال شد كه مردار گنديده در آن است. امام عليه السلام فرمود: «از طرف ديگر وضو گرفته مى شود و از طرف مردار وضو گرفته نمى شود.»

55-1175-(11) تهذيب 408/1: استبصار 21/1: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة (بن مهران - صا) قال سألته سألته عن الرّجل يمرّ بالميتة فى الماء قال يتوضّأ من النّاحية الّتى ليس فيها الميتة.

56-1176-(12) تهذيب 417/1: استبصار 22/1: عنه عن فضالة بن أيّوب عن الحسين بن عثمان عن سماعة بن مهران عن أبى بصير قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام انّا نسافر فربّما بلينا بالغدير من المطر يكون إلى جانب القريبة فتكون فيه العذرة ويبول فيه الصّبى وتبول فيه الدّواب وتروث فقال عليه السلام ان عرض فى قلبك منه شىء فقل⁽¹⁾هكذا يعنى إفرج الماء بيدك ثمّ توضّأ فانّ الدّين ليس بمضيق فانّ اللّٰه عزّ وجلّ يقول: «وَ مٰا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي اَلدِّينِ مِنْ حَرَجٍ‌». دعائم الإسلام 111/(1): عن الصّادق عليه السلام نحوه.

57-1177-(13) كافى 12/3: علىّ بن محمد⁽²⁾عن سهل عمّن ذكره عن يونس عن بكّار ابن أبى بكر قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام الرّجل يضعل الكوز الّذى يغرف به من الحبّ فى مكان قذر ثمّ يدخله الحبّ قال عليه السلام يصبّ من الماء ثلاثة أكف⁽³⁾ثمّ يدلك الكوز.

58-1178-(14) تهذيب 39:416/1: استبصار 21/1: الحسين بن سعيد عن القاسم بن محمد عن⁽⁴⁾أبان عن زكّار بن فرقد عن عثمان بن زياد قال قلت لأبى جعفر⁽⁵⁾عليه السلام اكون فى السّفر فاتى الماء النّقيع⁽⁶⁾ويدى قذرة فاغمسها فى الماء قال عليه السلام لابأس.

59-1179-(15) دعائم الإسلام 111/1: عن أمير المؤمنين عليه السلام انّه قال ليس ينجّس الماء شىء.

60-1180-(16) وعن أبى عبداللّٰه جعفر بن محمد عليهما السلام انّه سئل عن ميضاة كانت بقرب مسجد تدخل الحائض فيها يدها والغلام فيها يده قال توضّأ منها فانّ الماء لاينجّسه شىء.

61-1181-(17) تهذيب 150/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن تهذيب 418/1: استبصار 9/1: الحسين بن سعيد عن محمد بن اسماعيل بن بزيع قال كتبت إلى من يسئله عن الغدير يجتمع فيه ماء السّماء أو⁽⁷⁾يستقى⁽⁸⁾

55-(11) سماعة بن مهران گويد: «از امام عليه السلام سؤال كردم: «مردى به مردارى در آب برخورد مى كند.»

امام عليه السلام فرمود: «از ناحيه اى وضو مى گيرد (يا وضو گرفته مى شود) كه مردار در آن نيست.»

56-(12) ابوبصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «ما در مسافرت گاهى به بركه اى از آب باران در نزديكى قريه برخورد مى كنيم كه مدفوع در آن است و كودكان در آن بول مى كنند و حيوانات در آن بول و سرگين مى نمايند.»

امام عليه السلام فرمود: «اگر نسبت به آن در دلت احساس ناراحتى كردى، اين گونه بگو (يا انجام بده) يعنى با دستت روى آب را كنار بزن وآن گاه وضو بگير چرا كه در دين سخت گيرى نيست. همانا خداوند عز و جل مى فرمايد: «و در دين بر شما سختى قرار داده نشده است.»⁽¹⁾

در كتاب دعائم الاسلام نظير اين حديث از امام صادق عليه السلام روايت شده است.

57-(13) بكار بن ابى بكر گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «مردى كوزه اى را كه با آن از حبّ آب برمى دارد، در محل آلوده مى گذارد، سپس آن را داخل حبّ مى كند. امام عليه السلام فرمود: «سه كف آب مى ريزد (يا سه كوزه آب با آن كوزه مى ريزد) سپس به كوزه دست مى كشد.»

58-(14) عثمان بن زياد گويد: «به امام باقر عليه السلام گفتم: «در مسافرت به آب زيادى مى رسم و دست نجسم را در آب فرو مى برم.» امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

59-(15) در كتاب دعائم الاسلام از اميرمؤمنان عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «چيزى آب را نجس نمى كند.»

60-(16) و نيز روايت مى شود كه از امام صادق عليه السلام سؤال شد:

«نزديك مسجد ظرف آبى براى وضو است كه حائض و پسر بچه دستش را در آن فرو مى برد.»

امام عليه السلام فرمود: «از آن وضو بگير زيرا هيچ چيز آب را نجس نمى كند.»

61-(17) محمد بن اسماعيل بن بزيع گويد: «به كسى نامه نوشتم تا از امام عليه السلام بپرسد: «بركه اى آب باران در آن گرد مى آيد يا از چاه در آن آب ريخته مى شود. آن گاه كسى در آن از بول (يا غايت) استنجا مى كند يا جنب در آن غسل مى نمايد. در چه حدى از آن جايز نيست‌؟»

فيه من بئر فيستنجى فيه الانسان من بول (أو غائط - صا) أو يغتسل فيه الجنب ما حدّه الّذى لايجوز فكتب لاتوضّأ من مثل هذا إلّامن ضرورة إليه.

62-1182-(18) تهذيب 40/1: استبصار 8/1: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة (بن مهران - صا) عن أبى بصير (عن أبى عبداللّٰه عليه السلام - خ صا) قال سألته سألته عن كرّ من ماء مررت به وأنا فى سفر قد بال فيه حمارٌ أو بغل أو انسان قال عليه السلام لا يوضّأ⁽¹⁾منه ولايشرب منه - حمله الشّيخ رحمه الله على ما إذا تغيّر.

وتقدّم فى أحاديث باب ⁽²⁾انّ الماء إذا لاقته النّجاسة وتغيّر بها لايجوز التّطهّر به وأحاديث الباب المتقدّم ما يدلّ على عدم انفعال الماء إذا كان كثيراً.

ويأتى فى رواية الحسن بن صالح (2) من الباب التّالى قوله عليه السلام إذا كان الماء فى الرّكىّ‌(2)كرّاً لم ينجّسه شىء وفى الرّضوىّ (4) قوله عليه السلام كلّ بئر عمق مائها ثلاثة أشبار ونصف فى مثلها فسبيلها سبيل الماء الجارى إلّاان يتغيّر وفى رواية اسماعيل بن جابر (5) قوله سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن قدر الماء الّذى لاينجّسه شىء قال عليه السلام كرّ وفى روايته الاخرى (6) قوله الماء الّذى لاينجّسه شىء قال عليه السلام ذراعان عمقه فى ذراع وشبر سعته.

وفى رواية ابن أبى عمير (8) قوله (8) قوله عليه السلام الكرّ من الماء الّذى لاينجّسه شىء ألف ومأتا رطل.

وفى رواية ابن المغيرة (11) قوله عليه السلام إذا كان الماء قدر قلّتين⁽³⁾لم ينجّسه شىء.

وفى رواية علىّ بن جعفر (5) من باب (8) انّ الماء إذا كان أقلّ من الكرّ ينجس قوله الدّجاجة والحمامة وأشباههما تطأ العذرة ثمّ تدخل فى الماء أيتوضّأ منه للصّلٰوة قال لا إلّا أن يكون الماء كثيراً قدر كرّ من ماء.

وفى رواية أبى بصير (6) من باب (5) طهارة سؤر الهرّة من أبواب الأسئار قوله عليه السلام ولاتشرب من سؤر الكلب إلّاأن يكون حوضاً كبيراً يستقى منه.

امام عليه السلام در پاسخ مرقوم فرمود: «از مانند اين آب وضو نگير مگر در حال ناچارى به آن.»

62-(18) ابوبصير گويد: «از امام عليه السلام سؤال كردم: «در مسافرت با آب كرى برخورد مى كنم كه الاغ يا قاطر يا انسان در آن بول كرده است.»

امام عليه السلام فرمود: «از آن وضو گرفته نمى شود (يا وضو نگير) و نوشيده نمى گردد.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره آن را بر صورت تغيير حمل كرده است.

ارجاعات

گذشت:

در روايات باب دوم و باب پيشين مطالبى هست كه بر عدم انفعال آب كثير دلالت مى كند.

مى آيد:

در روايت دوم از باب بعدى فرموده امام عليه السلام كه: «هنگامى كه آب موجود در چاه پر باشد چيزى آن را نجس نمى كند.»

و در روايت چهارم فرموده امام عليه السلام كه: «هر چاهى كه عمق آب آن سه وجب و نيم در سه وجب و نيم باشد همانند آب جارى است مگر آن كه تغيير كند.»

و در روايت پنجم اين گفته كه: «از امام صادق عليه السلام درباره مقدار آبى كه هيچ چيز را نجس نمى كند سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «آن كر است.»

و در روايت ششم درباره آبى كه چيزى آن را نجس نمى كند سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: «دو ذراع عمق در يك ذراع و يك وجب وسعت آن.»

و در روايت هشتم فرموده امام عليه السلام كه: «آب كرى كه چيزى آن را نجس نمى كند يك هزار و دويست رطل است.»

و در روايت يازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «هنگامى كه آب به مقدار دو قلّه - دو حبّ - باشد، چيزى آن را نجس نمى كند.»

و در روايت پنجم از باب هشتم اين گفته كه: «مرغ و كبوتر و مانند آن ها از روى نجاست مى روند و سپس وارد آب مى شوند، آيا از آن آب براى نماز وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: نه مگر آن كه آب زياد - به اندازه يك كر آب - باشد.»

و در روايت ششم از باب پنجم از باب هاى نيم خورده فرموده امام عليه السلام كه: «از نيم خورده سگ نخور مگر آن كه حوض بزرگى باشد كه از آن آب برداشته مى شود.»

(7) باب ما ورد فى مقدار الكرّ

63-1183-⁽¹⁾تهذيب 42/1: استبصار 10/1: أخبرنى الشّيخ عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 3/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد (بن يحيى - يب) عن عثمان بن عيسى عن ابن مسكان عن أبى بصير قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الكرّ من الماء كم يكون قدره قال عليه السلام إذا كان الماء ثلاثة أشبار ونصفٍ فى مثله ثلاثة أشبار ونصف فى عمقه فى الأرض فذلك الكرّ من الماء.

64-1184-(2) كافى 2/3: محمد بن يحيى عن تهذيب 408/1: استبصار 33/1: أحمد بن محمد عن ابن محبوب عن الحسن بن صالح الثّورىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا كان الماء فى الكرّكىّ كرّاً لم ينجّسه شىء قلت وكم الكرّ قال (ثلاثة أشبار ونصف طولها فى - صا) ثلاثة أشبار ونصف عمقها فى ثلاثة أشبار ونصف عرضها.

65-1185-(3) مجالس الصّدوق 514: روى انّ الكرّ هو مايكون ثلاثة أشبار طولاً فى ثلاثة أشبار عرضاً فى ثلاثة أشبار عمقاً. الهداية 14: المقنع 10: الكرّ مايكون ثلاثة أشبار طولاً فى عرض ثلاثة أشبار فى عمق ثلاثة أشبار.

66-1186-(4) فقه الرّضا عليه السلام 91: كلّ بئر عمق مائها ثلاثة أشبار ونصف فى مثلها فسبيلها سبيل الماء الجارى إلّاان يتغيّر لونها وطعمها ورائحتها.

67-1187-(5) تهذيب 42/1: أخبرنى به الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد بن الحسن عن أبيه عن محمد بن يحيى عن محمد بن أحمد بن يحيى استبصار 10/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد بن يحيى عن أبيه عن محمد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن البرقىّ عن عبداللّٰه بن سنان عن اسماعيل بن جابر تهذيب 37/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن محمد بن خالد عن محمد بن سنان عن اسماعيل بن جابر كافى 3/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن البرقىّ عن ابن سنان عن اسماعيل بن جابر قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن (قدر - يب 37) الماء الّذى لاينجّسه شىء قال كرّ قلت وما(1) الكرّ قال ثلاثة أشبار فى ثلاثة أشبار.

باب 7 مقدار كر

63-(1) ابوبصير گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره مقدار كر سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود:

«هنگامى كه آب سه وجب و نيم در عمق سه وجب و نيم در زمين باشد آن آب كر است.»

64-(2) حسن بن صالح ثورى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه آب در چاه كر باشد چيزى آن را نجس نمى كند.»

گفتم: «كر چه مقدار است‌؟»

فرمود: «(سه وجب و نيم طول آن در) سه وجب و نيم عمق آن در سه وجب و نيم عرض آن.»

65-(3) در كتاب مجالس الصدوق آمده است: «روايت شده كه كر سه وجب طول در سه وجب عرض در سه وجب عمق است.»

در كتاب الهدايه و المقنع آمده است: «كر سه وجب طول، در عرض سه وجب و در عمق سه وجب است.»

66-(4) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «هر چاهى كه عمق آبش، سه وجب و نيم در همين اندازه باشد، حكمش حكم آب جارى است مگر آن كه رنگ يا مزه يا بويش تغيير كند.»

67-(5) اسماعيل بن جابر گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره (مقدار) آبى سؤال كردم كه چيزى آن را نجس نمى كند.»

امام عليه السلام فرمود: «آن كر است.»

گفتم: «و كر چيست‌؟»

فرمود: «سه وجب در سه وجب.»

68-1188-⁽¹⁾تهذيب 41/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد بن الحسن عن أبيه عن محمد بن يحيى عن محمد بن أحمد بن يحيى استبصار 10/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد بن يحيى عن أبيه عن محمد بن أحمد بن يحيى عن أيّوب بن نوح عن صفوان عن اسماعيل ابن جابر قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام الماء الّذى لاينجّسه شىء قال ذراعان عمقه فى ذراع وشبر سعته المقنع 10: مرسلاً مثله.

69-1189-(7) المقنع 10: روى انّ الكرّ ذراعان⁽²⁾وشبر فى ذراعين وشبر.

70-1190-(8) تهذيب 41/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد بن الحسن عن أبيه عن محمد بن يحيى عن استبصار 10/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن يعقوب بن يزيد كافى 3/3: أحمد بن ادريس عن محمد بن أحمد عن يعقوب بن يزيد عن ابن أبى عمير عن بعض أصحابنا⁽³⁾عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال الكرّ من الماء (الّذى لاينجّسه شىء - يب صا) ألف و مأتا رطلٍ المقنع 10: مرسلاً نحوه.

71-1191-(9) تهذيب 43/1: استبصار 11/1: (محمد - يب) ابن أبى عمير قال روى لى عن عبداللّٰه يعنى ابن المغيرة يرفعه إلى أبى عبداللّٰه عليه السلام انّ الكرّ ستّمائة رطلٍ‌.

72-1192-(10) تهذيب 42/1: استبصار 7/1: محمد بن يعقوب عن كافى 3/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عن بعض أصحابنا عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال الكرّ من الماء نحو⁽⁴⁾حبّى هذا وأشار (بيده - كا - خ صا) إلى حبّ من تلك الحباب الّتى تكون بالمدينة.

73-1193-(11) تهذيب 41/1: استبصار 7/1: محمد بن علىّ بن محبوب عن العبّاس عن عبداللّٰه بن المغيرة عن بعض أصحابه⁽⁵⁾عن فقيه 6/1: أبى عبداللّٰه⁽⁶⁾عليه السلام قال إذا كان الماء قدر قلّتين لم ينجّسه شىء والقلّتان جرّتان - حمله الشّيخ رحمه الله تارةً على التّقية واخرى على كون القلّتين مقدار الكرّ. المعتبر 10: انّ أبا علىّ بن الجنيد قال فى المختصر الكرّ قلّتان ومبلغ وزنه ألف ومأتا رطل ويؤيّد ذلك ما ذكره ابن دريد قال القلّة فى الحديث من قلال هجر وهى عظيمة زعموا تَسَعُ الواحدة خَمْسَ قرب(6).

68-(6) اسماعيل بن جابر گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «آبى كه چيزى آن را نجس نمى كند [چه مقدار است‌؟]»

امام عليه السلام فرمود: «دو ذراع عمقش در يك ذراع و يك وجب وسعتش.»

در كتاب المقنع نيز اين حديث به طور مرسل روايت شده است.

69-(7) در كتاب المقنع آمده است: «روايت شده كه كر دو ذراع و يك وجب در دو ذراع و يك وجب است.» (يا يك ذراع و يك وجب در يك ذراع و يك وجب است.)

70-(8) ابن ابى عمير با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آب كرى (كه چيزى آن را نجس نمى كند) هزار و دويست رطل است.»

در كتاب المقنع نيز اين حديث به طور مرسل روايت شده است.

71-(9) عبداللّٰه بن مغيره با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «كر ششصد رطل است.»

72-(10) عبداللّٰه بن مغيره با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آب كر مثل اين خمره من است.» و با دست به يكى از حبّهايى كه در مدينه است اشاره كرد.

73-(11) عبداللّٰه بن مغيره با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه آب به اندازه دو قله باشد چيزى آن را نجس نمى كند.» وقله به معناى كوزه است.

مرحوم شيخ طوسى قدس سره يك بار آن را بر تقيه حمل كرده است و بار ديگر بر اين كه دو قله به اندازه كر است.

در كتاب المعتبر آمده است: «ابوعلى بن جنيد در كتاب مختصر فرمود: «كر به اندازه دو كوزه است و مقدار وزن آن هزار و دويست رطل است وسخن ابن دريد مؤيد اين مطلب است. وى گفته است: «قله در حديث از قله هاى هجر است و آن بزرگ است. معتقدند كه گنجايش يكى از آنها پنج مشك است.»

74-1194-(12) فقه الرّضا عليه السلام 94: الكرّ ستّون دلواً وقد روى سبعة ادل.

75-1195-(13) فقه الرّضا عليه السلام 91: وكلّ غدير فيه من الماء أكثر من الكرّ لاينجّسه مايقع فيه من النّجاسات والعلامة فى ذلك أن تأخذ الحجر فترمى به فى وسطه فان بلغت أمواجه من الحجر جنبى الغدير فهو دون الكرّ وان لم تبلغ فهو كرّ.

وتقدّم فى رواية محمد بن مسلم (4) من الباب المتقدّم قوله عليه السلام والكرّ ستّمائة رطل وفى رواية صفوان (7) وزرارة (9) أيضاً مايناسب ذلك.

(8) باب انّ الماء الرّاكد إذا كان أقلّ من الكرّ ينجس بملاقاة النّجاسة فلا يرفع حدثاً ولايزيل خبثاً

76-1196-⁽¹⁾تهذيب 39/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن أحمد بن محمد ابن أبى نصر قال سألت أبا الحسن عليه السلام عن الرّجل يدخل يده فى الإناء وهى قذرة قال يُكْفِئ الإناء(1).

77-1197-⁽²⁾تهذيب 37/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى قال أخبرنى أحمد بن محمد عن أبيه عن محمد بن الحسن وسعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد بن عيسى والحسين بن الحسن بن أبان استبصار 20/1: أخبرنى أبوالحسين ابن أبى جيد القمىّ عن محمد بن الحسن بن الوليد عن الصّفّار عن أحمد بن محمد والحسين بن الحسن بن أبان عن تهذيب 38/1: الحسين بن سعيد عن ابن سنان عن ابن مسكان عن أبى بصير تهذيب 229/1: اخبرنى الشّيخ عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن ابن سنان عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن الجنب يجعل(2) الرّكوة أو التّور فيدخل أصبعه فيه قال ان كانت يده قذرة فاهرقه⁽³⁾و ان كان لم يصبها قذر فليغتسل منه هذا ممّا قال اللّٰه تعالى: «وَ مٰا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي اَلدِّينِ مِنْ حَرَجٍ‌». السّرائر 47(3): نقلاً من نوادر البزنطى عن عبدالكريم عن أبى بصير نحوه.

74-(12) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «كر شصت دَلو است و به تحقيق روايت شده است كه آن هفت دلو است.»

75-(13) در همان كتاب آمده است: «و آب هر بركه اى كه بيشتر از كر باشد، نجاست هايى كه در آن مى افتد آن را نجس نمى كند و نشانه آن اين است كه سنگى را به وسط بركه پرتاب كنى، پس اگر امواج آن به دو طرف بركه رسيد، آن كم تر از كر است و در غير اين صورت كر است.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت چهارم از باب پيشين فرموده امام عليه السلام كه: «و كر ششصد رطل است.»

و در روايت هفتم و نهم آنچه مناسب آن است.

باب 8 آب قليل

76-⁽¹⁾احمد بن محمد بن ابى نصر گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «مردى دست آلوده اش را در ظرف وارد مى كند.»

امام عليه السلام فرمود: «ظرف را وارونه مى كند.»

77-⁽²⁾ابوبصير گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «شخص جنبى ركوه يا تور(1) را مى گذارد و انگشتش را در آن فرو مى برد.»

امام عليه السلام فرمود: «اگر دستش آلوده است آن را بريز (يا بايد آن را بريزد) و اگر نجس نيست، بايد از آن غسل كند. اين از چيزهايى است كه خداوند تعالى فرموده است: «در دين سختى و فشار براى شما قرار نداد.»(2)

78-1198-⁽¹⁾كافى 11/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عن سماعة عن أبى بصير عنهم عليهم السلام قال إذا أدخلت يدك فى الإناء قبل ان تغسلها فلابأس إلّاان يكون أصابها قذر بول أو جنابة فان ادخلت يدك فى الإناء وفيهاء شىء من ذلك فاهرق ذلك الماء.

79-1199-⁽²⁾كافى 74/3: محمد بن يحيى عن العمركىّ بن علىّ تهذيب 412/1: استبصار 23/1:

محمد بن علىّ بن محبوب عن محمد بن أحمد العلوىّ عن العمركى عن علىّ بن جعفر عن أخيه أبى الحسن⁽³⁾قال سألته سألته عن رجل رعف فامتخط⁽⁴⁾فصار (بعض - كا) ذلك الدّم قطعاً صغاراً فأصاب أناثه هل يصلح (له - كا) الوضوء منه فقال ان لم يكن شىء يستبين فى الماء فلا بأس وان كان شيئاً بيّناً فلا يتوضّأ منه. (كافى - قال وسألته عن رجل رعف وهو يتوضّأ فتقطر قطرة فى أناثه هل يصلح الوضوء منه قال لا). وسائل 151/1: علىّ بن جعفر فى كتابه نحو ما فى كافى.

80-1200-⁽⁵⁾استبصار 21/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن تهذيب 419/1: العمركىّ عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال سألته سألته عن الدّجاجة والحمامة وأشباههما تطأ العذرة ثمّ تدخل فى الماء أيتوضّأ منه للصّلٰوة قال لا إلّاان يكون الماء كثيراً قدر كرّ من ماء. (تهذيب وسئلته(3) عن العظاية(4) والحيّة والوزغ تقع فى الماء فلا تموت أيتوضّأ منه للصّلٰوة قال لابأس به وسئلته عن فأرة وقعت فى حبّ دهن فاخرجت قبل ان تموت أيبيعه من مسلم قال نعم ويدّهن منه) وسائل 159/1: علىّ بن جعفر فى كتابه نحو ما فى الاستبصار. قرب الإسناد 178: باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام مثله إلى قوله لابأس به.

81-1201-(6) كافى 468/1:

ابن بابويه(5) الحسين بن محمد بن عامر عن أحمد بن اسحاق بن سعد عن سعدان بن مسلم عن أبى عمارة عن رجل عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لمّا كان فى اللّيلة الّتى وعد فيها علىّ بن الحسين عليهما السلام قال لمحمدّ عليه السلام يا بنىّ ابغنى وضوء.

78-(3) ابوبصير از معصوم عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه دستت را بيش از شستن داخل ظرف كردى، اشكال ندارد مگر آن كه نجاست بول يا جنابت به آن رسيده باشد. پس اگر دستت آلوده به يكى از آن ها بود و وارد ظرف كردى، آن آب ريخته مى شود.»

79-(4) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «مردى خون دماغ شد و بر اثر عطسه خون به قطرات ريزى تبديل گرديد و به ظرفش اصابت كرد. آيا وضو با آن آب (برايش) جايز است‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «اگر چيزى در آب آشكار نيست، اشكال ندارد ولى اگر چيز روشنى است، از آن وضو نگيرد.» و سؤال كردم: «مردى در حال وضو خون دماغ مى شود و يك قطره خون در ظرفش مى چكد، آيا وضو از آن جايز است‌؟» امام عليه السلام فرمود: «نه.»

80-(5) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «مرغ و كبوتر و مانند آن ها از روى نجاست مى روند و وارد آب مى شوند، آيا از آن آب براى نماز وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «نه مگر آن كه آب زياد - به اندازه يك كر آب - باشد.»

و سؤال كردم: «مارمولك و مار و وزغ در آب مى افتند و نمى ميرند، آيا از آن براى نماز وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

و سؤال كردم: «موشى در حبّ روغن استعمالى مى افتد و پيش از مردن بيرون آورده مى شود. آيا مى تواند آن را به مسلمان بفروشد؟»

امام عليه السلام فرمود: «آرى و با آن بدنش را روغن مالى مى كند.»

81-(6) ابوعماره با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «امام سجاد عليه السلام در آخرين شب زندگى اش به امام باقر عليه السلام فرمود: «اى فرزند عزيزم! براى من آب وضويى بياور!»

قال فقمت فجئته بوضوء فقال لا ابغى هذا فانّ فيه شيئاً ميتاً.

قال فخرجت وجئت بالمصباح فاذا فيه فأرة ميتة فجئته بِوَضوء غيره فقال يا بنىّ هذه اللّيلة الّتى وعدتها الحديث. كشف الغمّة 111/2: نقلاً من كتاب الدّلائل لأبى العبّاس عبداللّٰه بن جعفر الحميرى عن أبى عبداللّٰه عليه السلام نحوه.

بصائر الدّرجات 55: حدّثنا محمد بن أحمد عن محمد بن اسماعيل عن سعدان بن مسلم عن أبى عمران عن رجل عن أبى عبداللّٰه عليه السلام نحوه مستدرك 196/1: السّيّد علىّ بن طاووس فى كتاب فرج الهموم وممّا روّينا باسنادنا إلى الشّيخ أبى جعفر محمد بن جرير بن رستم قال حضر علىّ بن الحسين عليهما السلام الموت وذكر نحوه. مستدرك 196/1: الحسين ابن حمدان الحضينى فى كتاب الهداية عن أبى الصّباح عن أبى عبداللّٰه عليه السلام نحوه.

82-1202-(7) كافى 11/3: محمد بن يحيى عن محمد⁽¹⁾بن اسماعيل عن علىّ بن الحكم عن شهاب بن عبد ربّه عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى الرّجل الجنب يسهو فيغمس يده فى الإناء قبل أن يغسلها انّه لابأس إذا لم يكن أصاب يده شىء.

بصائر الدّرجات 56: حدّثنا محمد بن اسماعيل عن علّى بن الحكم عن شهاب بن عبد ربّه قال أتيت أبا عبداللّٰه عليه السلام اسئله فابتدأنى فقال ان شئت فاسئل يا شهاب وان شئت اخبرناك بما جئت له قال قلت له اخبرنى جعلت فداك قال جئت تسئلنى عن الجنب يسهو وذكر نحوه.

83-1203-(8) تهذيب 37/1: أخبرنى به الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى قال أخبرنى أحمد بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد استبصار 20/1: أخبرنى أبوالحسين ابن أبى جيد القمىّ عن محمد بن الحسن بن الوليد عن الصّفّار عن أحمد بن محمد والحسين بن الحسن بن أبان عن استبصار 50/1: الحسين بن سعيد عن أخيه الحسن عن زرعة (بن محمد الحضرمى - يب) عن سماعة (بن مهران - خ) عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا أصابت الرّجل جنابة فادخل يده فى الإناء فلابأس ان لم يكن أصاب يده شىء من المنىّ‌.

امام باقر عليه السلام فرمود: «به پا خاستم و آب وضو آوردم.»

امام سجاد عليه السلام فرمود: «من اين را نمى خواهم، زيرا در آن مردار است.»

امام باقر عليه السلام فرمود: «رفتم و چراغ آوردم آن گاه در آن موش مرده اى مشاهده كردم. سپس آب وضوى ديگرى آوردم.»

امام سجاد عليه السلام فرمود: «اى فرزند عزيزم! اين شبى است كه به من وعده داده شده است....»

اين حديث از ابوالعباس عبداللّٰه بن جعفر حميرى و از ابوعمران با واسطه و از ابوصباح از امام صادق عليه السلام و همچنين سيد بن طاووس در كتاب فرج المهموم به نقل محمد بن جرير بن رستم بدون سند روايت شده است.

82-(7) شهاب بن عبدربه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه - درباره جنبى كه از روى فراموشى پيش از غسل دستش را وارد ظرف مى كند - فرمود: «كه دستش آلوده نشده است و اشكال ندارد.»

در گزارش ديگرى شهاب بن عبدربه گويد: «براى سؤال نزد امام صادق عليه السلام رفتم. پيش از آن كه لب به سخن گشايم امام عليه السلام فرمود: «اى شهاب! اگر مى خواهى سؤال كن و اگر مى خواهى تو را از انگيزه ات براى آمدن با خبر مى كنيم.»

به امام عليه السلام گفتم: «من را با خبر كن! فدايت شوم!»

امام عليه السلام فرمود: «آمده اى تا درباره جنبى سؤال كنى كه از روى فراموشى...» ادامه حديث همانند حديث پيشين است.

83-(8) سماعة بن مهران از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «وقتى شخصى جنب مى شود و دستش را وارد ظرف مى كند در صورتى كه دستش آلوده به منى نباشد، اشكال ندارد.»

84-1204-(9) بحار الأنوار 67/81: كتاب المسائل لعلىّ بن جعفر عن أخيه موسى عليهما السلام قال سألته سألته عن الجنب يدخل يده فى غسله قبل أن يتوضّأ وقبل أن يغسل يده ماحاله قال إذا لم تصب يده شيئاً من جنابة فلابأس قال وأن يغسل يده قبل أن يدخلها فى شىء من غسله أحبّ إلىّ‌.

85-1205-(10) تهذيب 38/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى قال أخبرنى أحمد بن محمد عن أبيه عن محمد بن الحسن و سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد بن عيسى والحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن أخيه الحسن عن زرعة عن سماعة قال سألته سألته عن رجل يمسّ الطّشت أو الرّكوة ثمّ يدخل يده فى الإناء قبل أن يفرغ على كفّيه قال يهريق من الماء ثلاث حفنات⁽¹⁾وان لم يفعل فلابأس وان كانت أصابته جنابة فادخل يده فى الماء فلابأس به ان لم يكن أصاب يده شىء من المنىّ وان كان أصاب يده فادخل يده فى الماء قبل ان يفرغ على كفّيه فليهرق الماء كلّه.

86-1206-(11) قرب الإسناد 180: حدّثنا عبداللّٰه بن الحسن العلوىّ عن جدّه علىّ بن جعفر قال سألت أخى موسى بن جعفر عليهما السلام عن جنب أصابت يده من جنابته فمسحه بخرقة ثمّ أدخل يده فى غسله قبل أن يغسلها هل يجزيه ان يغتسل من ذلك الماء قال ان وجد ماء غيره فلا يجزيه ان يغتسل به وان لم يجد غيره أجزئه.

87-1207-(12) تهذيب 418/1: استبصار 23/1: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سعيد الأعرج قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الجرّة تَسَعُ مائة رطل (من ماء - يب) تقع فيها أوقيّة من دم أشرب منه وأتوضّأ قال لا.

88-1208-(13) وسائل 156/1: علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه موسى عليه السلام قال سألته عن جرّة⁽²⁾ماء فيه ألف رطل وقع فيه أوقيّة بول هل يصلح شربه أو الوضوء منه قال لا يصلح.

89-1209-(14) فقه الرّضا عليه السلام 93: وان وقع كلب (فى الماء - خ) أو شرب منه اهريق الماء وغسل الإناء وقال 92: أيضاً وإذا سقط النّجاسة فى الإناء لم يجز استعماله وان لم يتغيّر لونه و⁽³⁾طعمه و⁽⁴⁾رائحته مع وجود غيره فان لم يوجد غيره استعمله (استعمل - خ).

84-(9) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: شخص جنب هنگام غسل - پيش از وضو و پيش از شستن دست - آن را وارد ظرف مى كند. حكم آن چيست‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه دستش آلوده به چيزى از جنابت نباشد اشكال ندارد.» و فرمود: «و شستن دستش پيش از وارد كردن آن در آب غسل نزد من محبوب تر است.»

85-(10) سماعه گويد: «از امام عليه السلام سؤال كردم: «مردى به تشت يا ركوه دست مى كشد و سپس پيش از زيختن آب روى دستش آن را وارد ظرف مى كند.»

امام عليه السلام فرمود: «سه مشت آب مى ريزد و اگر اين كار را نكرد اشكال ندارد و اگر جنب شد و دستش را وارد آب كرد اشكالى ندارد در صورتى كه آلوده به منى نباشد و اگر دستش آلوده شد و پيش از ريختن آب بر روى آن، وارد آب كرد، بايد همه آب را بريزد.»

86-(11) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «شخص جنب دستش آلوده به جنابت مى شود، آن گاه آن را با پارچه اى پاك مى كند و وارد آب غسلش مى كند. آيا غسل كردن از آن آب براى وى كافى است‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «اگر آبى غير از آن بيابد، غسل با آن برايش كافى نيست و اگر غير از آن آبى نيابد، برايش كافى است.»

87-(12) سعيد اعرج گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «يك اوقيه - هفت مثقال - خون در كوزه اى با نهصد رطل آب مى ريزد، آيا از آن بنوشم و وضو بگيرم‌؟» امام عليه السلام فرمود: «نه.»

88-(13) على بن جعفر گويد: «از برادرم - امام موسى بن جعفر عليه السلام - سؤال كردم: «يك اوقيه - هفت مثقال - بول در كوزه (يا حبّى) با هزار رطل آب مى ريزد آيا نوشيدن و وضوى از آن شايسته است‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «شايسته نيست.»

89-(14) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «و اگر سگ در آب زبان بزند يا از آن بنوشد، آب ريخته و ظرف شسته مى شود.»

و نيز آمده است: «وهرگاه در ظرف آب نجاست بريزد، با وجود آب ديگرى استعمال آن جايز نيست؛ هرچند رنگ و (يا) مزه و (يا) بويش تغيير نكند ولى اگر آب ديگرى يافت نشد آن را استعمال مى كند.»

90-1210-(15) تهذيب 416/1: استبصار 42/1: سعد (بن عبداللّٰه - صا) عن موسى بن الحسن عن أبى القاسم عبدالرّحمن بن حمّاد الكوفى عن بشير عن أبى مريم الأنصارىّ قال كنت مع أبى عبداللّٰه عليه السلام فى حائط له فحضرت الصلٰوة فنزح دلواً للوضوء من ركىّ له فخرج عليه قطعة (من - خ) عذرة يابسة فأكفأ رأسه⁽¹⁾وتوضّأ بالباقى - حمله الشّيخ رحمه الله على عذرة ما يؤكل لحمه وعلى كون الرّكىّ المصنع الّذى فيه الماء الكثير.

91-1211-(16) تهذيب 149/1: محمد بن يعقوب عن كافى 4/3: استبصار 128/1: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عن ابن مسكان قال حدّثنى محمد بن ميسر⁽²⁾قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الرّجل الجنب ينتهى إلى الماء القليل فى الطّريق ويريد ان يغتسل منه وليس معه اناء يغرف⁽³⁾به ويداه قذرتان قال يضع يده و يتوضّأ ثمّ‌⁽⁴⁾يغتسل هذا ممّا قال اللّٰه تعالى: «وَ مٰا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي اَلدِّينِ مِنْ حَرَجٍ‌».

92-1212-(17) كافى 6/3: محمد بن يحيى عن تهذيب 409/1: أحمد ابن محمد عن ابن محبوب عن ابن رئاب عن زرارة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن الحبل يكون من شعر الخنزير يستقى به الماء من البئر هل⁽⁵⁾يتوضّأ من ذلك الماء⁽⁶⁾قال لابأس - حمله الشّيخ رحمه الله على ما إذا لم يصل الحبل الماء.

وتقدّم فى جميع أحاديث باب (6) عدم انفعال الكرّ وكثير من أحاديث الباب المتقدّم مايدلّ على ذلك.

ويأتى فى رواية ابن بزيع (1) من باب التّالى قوله عليه السلام ماء البئر لايفسده شىء إلّا أن يتغيّر.

90-(15) ابومريم انصارى گويد: «در يكى از باغ هاى امام صادق عليه السلام، نزد وى بودم كه وقت نماز رسيد. امام عليه السلام از چاه خود براى وضو يك دلو آب كشيد تكه اى از مدفوع خشك شده روى آن بود. امام عليه السلام سر آن را خالى كرد و با بقيه وضو گرفت.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره آن را بر مدفوع حيوان حلال گوشت و بر اين كه چاه ساخته شده در آنجا، آب زيادى داشته، حمل كرده است.»

91-(16) محمد بن ميسر (يا عيسى) گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «مرد جُنُبى در مسير خود به آب قليلى مى رسد و تصميم مى گيرد از آن غسل كند ولى ظرفى براى آب برداشتن همراه ندارد و دستانش نيز آلوده است.»

امام عليه السلام فرمود: «دستش را مى گذارد و وضو مى گيرد سپس غسل مى كند. اين از مواردى است كه خداوند تعالى مى فرمايد: «و در دين بر شما فشار و سختى قرار نداد.»⁽¹⁾

92-(17) زراره گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «با طنابى از موى خوك از چاه آب كشيده مى شود. آيا از آن آب وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»⁽²⁾

مرحوم شيخ طوسى قدس سره اين حديث را بر موردى حمل كرده كه طناب با آب ملاقات نكند.»

ارجاعات

گذشت:

در بسيارى از روايات باب ششم از باب هاى پيشين آنچه بر آن دلالت مى كند.

مى آيد:

در روايت يكم از باب پيشين فرموده امام عليه السلام كه: «چيزى آب چاه را فاسد نمى كند مگر آن كه تغيير كند.»

وفى رواية عمّار (15) قوله البئر يقع فيها زنبيل⁽¹⁾عذرة يابسة أو رطبة فقال لابأس به إذا كان فيها ماء كثير وفى روايتى سماعة وعمّار (3) من باب (12) انّ الماء محكوم بالطّهارة قوله رجل معه انائان فيهما ماء وقع فى أحدهما قذر لايدرى أيّهما هو وليس يقدر على ماء غيره قال يهريقهما جميعاً ويتيمّم.

وفى رواية اسحاق بن عمّار (4) الرّجل يجد فى انائه فارة وقد توضّأ من ذلك الإناء مراراً وغسل منه ثيابه (إلى ان قال عليه السلام) فعليه ان يغسل ثيابه ويغسل كلّما أصابه ذلك الماء ويعيد الوضوء.

وفى رواية ابن مسلم (1) من باب (4) نجاسة سؤر الكلب من أبواب الاسئار قوله الكلب يشرب من الإناء قال عليه السلام أغسل الإناء.

وفى رواية حريز (2) و ابن مسكان (3) نحوه.

وفى رواية أبى بصير (6) من باب (5) طهارة سؤر الهرة قوله عليه السلام ولاتشرب من سؤر الكلب إلّاأن يكون حوضاً كبيراً يستقى منه.

وفى رواية ابن شريح (2) وأبى العبّاس (3) والرّضوىّ (8) و عمّار (11) من باب (7) طهارة سؤر الدّواب مايدلّ على ذلك.

وفى رواية حفص (3) من باب (8) نجاسة الميّت من أبواب النّجاسات قوله عليه السلام لايفسد الماء إلّاماكانت له نفس سائلة. وفى الرّضوىّ (4) نحوه.

وفى مرسلة الفقيه (11) قوله عليه السلام لابأس وان تجعل فيها (أى جلود الميتة) ما شئت من ماء أو لبن أو سمن وتتوضّأ منه و تشرب ولكن لاتصلّ فيها.

وفى رواية الحسين بن زرارة (1) من باب (9) طهارة ما لاتحلّه الحيٰوة من أجزاء الميتة وجواز الانتفاع بها من أبواب النّجاسات قوله فشعر الخنزير يعمل به حبلاً ويستقى به من البئر الّتى يشرب منها و يتوضّأ منها.

فقال لا بأس به وزاد فيه علىّ بن عقبة وعلىّ بن الحسن بن رباط قال والشّعر والصّوف كلّه ذكى.

و در روايت پانزدهم اين گفته كه: «زنبيلى از نجاست خشك ياتر در چاه مى افتد.

امام عليه السلام فرمود: در صورتى كه آب بسيار در آن باشد، اشكال ندارد.»

و در دو روايت سوم از باب دوازدهم اين گفته كه: «مردى دو ظرف آب دارد كه در يكى از آن ها نجاست است و نمى داند كدام يك از آن هاست و آب ديگرى در اختيار ندارد.

امام عليه السلام فرمود: هر دوى آن ها را مى ريزد و تيمم مى كند.»

و در روايت چهارم اين گفته كه: «مردى در ظرف آبش موش مى يابد و از آن ظرف بارها وضو گرفته است و لباس هايش را شسته است.

امام عليه السلام فرمود:... بر اوست كه لباس هايش و هر آنچه را كه آن آب به آن رسيده است، بشويد و وضويش را اعاده كند.»

و در روايت يكم از باب چهارم از باب هاى نيم خورده اين گفته كه: «سگ از ظرف آب مى نوشد.

امام عليه السلام فرمود: ظرف را بشوى!»

و در روايت دوم و سوم مانند آن.

و در روايت ششم از باب پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «از نيم خورده سگ ننوش مگر آن كه حوض بزرگى باشد كه از آن آب برداشته مى شود.»

و در روايت دوم، سوم، هشتم و يازدهم از باب هشتم از باب هفتم آنچه بر آن دلالت مى كند.

و در روايت سوم از باب هشتم از باب هاى نجاسات فرموده امام عليه السلام كه: «هيچ حيوانى آب را فاسد نمى كند مگر آن كه خون جهنده داشته باشد.»

و در روايت چهارم مانند آن.

و در روايت يازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «اشكال ندارد كه هر چه مى خواهى از آب يا شير يا روغن در پوست مردار بريزى و از آن وضو بگيرى و بنوشى ولى در آن نماز نخوان.»

و در روايت يكم از باب نهم از باب هاى نجاسات اين گفته كه: «با موى خوك طناب ساخته مى شود و با آن از چاهى آب كشيده مى شود كه از آن نوشيده مى شود و وضو گرفته مى شود.

امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

على بن عقبه و على بن حسن بن رباط بر آن افزوده اند كه فرمود: «تمام مو و پشم ها پاك است.»

وفى رواية عمّار (1) من باب (19) كيفيّة غسل الإناء قوله عليه السلام ان كان فى منقارها قذر لم يتوضّأ منه ولم يشرب الخ. وفى الرّضوىّ (2) قوله ان وقع كلب فى الماء أو شرب منه اهريق الماء.

وفى رواية علىّ بن جعفر (10) من باب (23) عدم جواز الصّلٰوة مع النّجاسة قوله وسئلته عن خنزير شرب من اناء كيف يصنع به قال عليه السلام يغسل سبع مرّات.

وفى بعض أحاديث باب (11) غسل اليد قبل ادخالها فى الإناء من أبواب الوضوء مايوهم ذلك.

وفى رواية زرارة (6) من باب (16) كيفيّة الوضوء قوله عليه السلام ثمّ غمس فيه كفّه اليمنى ثمّ قال هذا إذا كانت الكفّ طاهرة.

(9) باب انّ ماء البئر هل ينجس بوقوع النّجاسة فيه أم لا

93-1213-⁽¹⁾. النّهر - خ.⁽²⁾تهذيب 234/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن محمد بن اسماعيل بن بزيع قال كتبت إلى رجل أسئله أن يسئل أبا الحسن الرّضا عليه السلام فقال ماء البئر واسع لايفسده(1) شىء إلّاان يتغيّر ريحه أو طعمه فينزح (منه - يب) حتّى يذهب الرّيح ويطيب طعمه لأنّ له مادّة استبصار 33/1: أحمد بن محمد عن محمد بن اسماعيل عن الرّضا عليه السلام (مثله).

94-1214-(2) تهذيب 409/1: بهذا الأسناد عن الرّضا عليه السلام قال ماء البئر واسع لايفسده شىء إلّا أن يتغيّر.

95-1215-(3) الهداية 14: ماء البئر(2) واسع لايفسده شىء.

96-1216-(4) كافى 5/3: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمد عن محمد بن اسماعيل بن بزيع عن الرّضا عليه السلام قال ماء البئر واسع لايفسده شىء إلّاأن يتغيّر (به - خ).

و در روايت يكم از باب نوزدهم فرموده امام عليه السلام كه: «اگر در منقارش نجاست است از آن وضو گرفته نمى شود و نوشيده نمى شود.»

و در روايت دوم اين گفته كه: «اگر سگ در آب بيفتد يا از آن بنوشد آب ريخته مى شود.»

و در روايت دهم از باب بيست و سوم فرموده امام عليه السلام كه: «از امام عليه السلام پرسيدم:

خوك از ظرف مى نوشد، با آن آب چه كار بايد كرد؟ امام عليه السلام فرمود: هفت مرتبه شسته مى شود.»

و در برخى از روايات باب يازدهم از باب هاى وضو مطالبى موهم اين مطلب است.

و در روايت ششم از باب شانزدهم فرموده امام عليه السلام كه: «سپس دست راستش را در آن فرو مى برد. آن گاه فرمود: همه اين ها در صورتى است كه دست پاك باشد.»

باب 9 آب چاه

93-(1) محمد بن اسماعيل بن بزيع گويد: «از طريق نامه از مردى درخواست كردم از امام رضا عليه السلام سؤال كند. امام عليه السلام فرمود: «آب چاه كسترده است، چيزى آن را فاسد (يا نجس) نمى كند مگر آن كه بو يا مزه اش را تغيير دهد كه در اين صورت (از آن) كشيده مى شود تا بويش بر طرف و مزه اش پاكيزه و مطبوع گردد چرا كه براى آب چاه جوشش است.»

94-(2) در گزارش ديگرى ابن بزيع از امام رضا عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آب چاه گسترده است، چيزى آن را فاسد نمى كند مگر آن كه تغيير كند.»

95-(3) در كتاب الهداية آمده است: «آب چاه گسترده است، چيزى آن را فاسد نمى كند.»

96-(4) محمد بن اسماعيل بن بزيع از امام رضا عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «آب چاه گسترده است چيزى آن را فاسد نمى كند مگر آن كه تغيير كند.»

97-1217-(5) استبصار 46/1: أخبرنى الشّيخ أبو عبداللّٰه عن أبى محمد الحسن بن حمزة العلوىّ عن تهذيب 411/1: كافى 8/3: أحمد بن ادريس عن محمد بن أحمد (بن يحيى - صا) عن عباد بن سليمان عن سعد بن سعد عن محمد بن القاسم عن أبى الحسن (الرّضا عليه السلام - خ صا) فى البئر يكون بينها وبين الكنيف خمسة اذرع أو أقلّ‌⁽¹⁾أو أكثر يتوضّأ منها قال عليه السلام ليس يكره من قرب ولابعد يتوضّأ منها ويغتسل مالم يتغيّر الماء فقيه 13/1: قال الرّضا عليه السلام ليس يكره من قرب ولابعد بئر يغتسل منها و يتوضّأ مالم يتغيّر الماء.

98-1218-(6) تهذيب 232/1: استبصار 30/1: أخبرنى الشّيخ (أبو عبداللّٰه - صا) عن أحمد بن محمد عن أبيه عن محمد بن الحسن (الصّفّار - صا) عن أحمد ابن محمد عن الحسين بن سعيد عن حمّاد عن معاوية (بن عمّار - صا) عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سمعته يقول لايغسل الثّوب ولاتعاد الصّلٰوة ممّا وقع فى البئر إلّاان ينتن فان انتن غسل الثّوب وأعاد الصّلٰوة ونزحت البئر.

99-1219-(7) فقه الرّضا عليه السلام 91: كلّ بئر عمق مائها ثلاثة أشبار ونصف فى مثلها فسبيلها سبيل الماء الجارى إلّاان يتغيّر لونها و⁽²⁾طعمها و (1) رائحتها فان تغيّرت نزحت حتّى تطيب.

100-1220-(8) استبصار 31/1: أخبرنى الشّيخ عن أبى القاسم جعفر بن محمد (بن قولويه - خ صا) عن أبيه عن تهذيب 233/1: سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن أبى طالب عبداللّٰه بن الصّلت عن عبداللّٰه بن المغيرة عن معاوية بن عمّار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى الفأرة تقع فى البئر فيتوضّأ الرّجل منها ويصلّى وهو لايعلم (بها - خ صا) فيعيد⁽³⁾الصّلٰوة ويغسل ثوبه فقال لايعيد الصّلٰوة ولايغسل ثوبه.

101-1221-(9) استبصار 31/1: أخبرنى الشّيخ رحمه الله عن أحمد بن محمد عن محمد بن الحسن عن أبيه عن الصّفّار عن تهذيب 233/1: أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن أبان بن عثمان عن أبى عبداللّه عليه السلام قال سئل عن الفأرة تقع فى البئر لايعلم بها إلّابعد مايتوضّأ منها أيعاد⁽⁴⁾الوضوء فقال لا.

97-(5) محمد بن قاسم به امام رضا عليه السلام گفت: «ميان چاه و فاضلاب پنج ذرع يا كمتر يا بيش تر فاصله است، آيا از آن وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «از نزديكى و دورى ناپسند نمى شود. تا وقتى آب تغيير نكرده است از آن وضو و غسل گرفته مى شود.»

در كتاب من لا يحضره الفقيه آمده است: «نزديكى و دورى چاه سبب ناپسندى آن نمى شود، تا وقتى كه آب تغيير نكرده است با آن غسل و وضو گرفته مى شود.»

98-(6) معاوية بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «به خاطر آنچه در چاه مى افتد لباس شسته و نماز اعاده نمى شود مگر آن كه متعفن شود كه اگر متعفن شود، لباس شسته و نماز اعاده و آب چاه كشيده مى گردد.»

99-(7) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «هر چاهى كه عمق آبش سه وجب و نيم در همين اندازه باشد، حكم آن حكم آب جارى است، مگر آن كه رنگ و (يا) مزه و (يا) بويش تغيير كند كه در اين صورت كشيده مى شود تا پاكيزه و مطبوع شود.»

100-(8) معاوية بن عمار روايت مى كند كه از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «موش در چاه مى افتد و مردى ندانسته از آن وضو مى گيرد و نماز مى خواند. آيا نمازش را اعاده كند و لباسش را بشويد؟»

امام عليه السلام فرمود: «نمازش را اعاده نمى كند و لباسش را نمى شويد.»

101-(9) ابان بن عثمان گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «موش در چاه مى افتد و اين مطلب فهميده نمى شود مگر پس از وضوى از آن. آيا وضو (يا نماز) اعاده مى شود؟» امام عليه السلام فرمود: «نه.»

102-1222-⁽¹⁾استبصار 31/1: أخبرنى الشّيخ رحمه الله عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن أبيه عن تهذيب 66/1: سعد بن عبداللّٰه عن محمد بن الحسين عن جعفر بن بشير عن أبى⁽²⁾عيينة قال سئل أبو عبداللّٰه عليه السلام عن الفأرة تقع فى البئر فقال إذا خرجت فلا بأس وان تفسّخ فسبع دلاء قال وسئل عن الفأرة تقع فى البئر فلا يعلم بها أحد إلّابعد ما يتوضّأ منها أيعيد وضوئه وصلاته ويغسل ما أصابه فقال لا قد استقى⁽³⁾أهل الدّار منها⁽⁴⁾ورشّوا⁽⁵⁾.

103-1223-(11) استبصار 31/1: بهذا الأسناد عن سعد بن عبداللّٰه عن تهذيب 233/1: أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن أبان عن أبى أسامة وأبى يوسف يعقوب بن عثيم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا وقع فى البئر الطّير والدّجاجة والفأرة فانزح منها سبع دلاء قلنا فما تقول فى صلٰوتنا ووضوئنا وما أصاب ثيابنا فقال لابأس به.

104-1224-(12) كافى 7/3: علىّ بن محمد عن سهل عن تهذيب 234/1: استبصار 32/1:

أحمد بن محمد ابن أبى نصر عن عبدالكريم (بن عمرو - خ) عن أبى بصير قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام بئر يستقى منها ويتوضّأ به⁽⁶⁾وغسل⁽⁷⁾منه الثّياب وعجن⁽⁸⁾به ثمّ علم⁽⁹⁾انّه كان فيها ميّت قال لابأس (به - خ صا) ولا يغسل (منه - فقيه كا) الثّوب ولاتعاد منه الصّلٰوة.

المقنع 11: روى عبدالكريم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام وذكر نحوه فقيه 11/1: سئل الصّادق عليه السلام عن بئر استقى⁽¹⁰⁾منها وتوضّأ وذكر مثل ما فى يب صا.

105-1225-(13) فقيه 15/1: قال الصّادق عليه السلام كانت فى المدينة بئر (فى - خ) وسط مزبلة فكانت الرّيح تهب فتلقى فيها (من - خ) القذر(10) وكان النّبىّ صلى الله عليه و آله يتوضّأ منها.

106-1226-(14) تهذيب 246/1: استبصار 42/1: محمد بن علىّ بن محبوب عن محمد بن الحسين عن موسى بن القاسم عن علىّ بن جعفر عن (أخيه - صا) موسى بن جعفر عليهما السلام قال سألته سألته عن بئر (ماء - يب صا) وقع فيها زنبيل من عذرة رطبة أو يابسة أو زنبيل من سرقين أيصلح الوضوء منها قال لا بأس.

102-(10) ابوعيينه (ابن عيينه) گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «موش در چاه مى افتد.»

امام عليه السلام فرمود: «وقتى بيرون آمد اشكال ندارد و اگر متلاشى شد هفت دلو كشيده مى شود.»

و سؤال شد: «موش در چاه مى افتد و كسى از آن آگاه نمى شود مگر پس از وضو گرفتن از آن. آيا وضو و نمازش را اعاده مى كند و هرچه را آب به آن رسيده مى شويد؟»

امام عليه السلام فرمود: «نه، اهل خانه از آن آب كشيده اند و پاشيده اند.»

103-(11) يعقوب بن عثيم از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه پرنده و مرغ و موش در چاه افتاد، هفت دلو از آن بكش!»

گفتيم: «درباره نماز و وضوى مان و آنچه به لباس هاى مان رسيده است چه مى فرماييد؟

امام عليه السلام فرمود: اشكالى ندارد.»

104-(12) ابوبصير گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «چاهى از آن آب كشيده مى شود و وضو گرفته مى شود و لباس ها شسته و با آن خمير مى شود، سپس فهميده مى شود كه در آن مردار بوده است.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد و به خاطر آن لباس شسته نمى شود و نماز اعاده نمى گردد.»

عبدالكريم از امام صادق عليه السلام مانند آن را ذكر كرده است و در كتاب من لا يحضره الفقيه نيز نظير اين حديث از امام صادق عليه السلام روايت شده است.

105-(13) در كتاب من لا يحضره الفقيه از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «در مدينه در ميان زباله دانى چاهى بود. وقتى باد مى وزيد كثافت (عذره) را داخل چاه مى ريخت و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از آن وضو مى گرفت.»

106-(14) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «زنبيلى از عذره تر يا خشك يا زنبيلى سرگين داخل چاهى مى افتد، آيا وضو گرفتن از آن شايسته است‌؟» امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

(تهذيب وسألته عن رجل كان يستقى من بئر ماء فرعف فيها هل يتوضّأ منها قال ينزف منها دلاء يسيرة ثمّ يتوضّأ منها) قرب الإسناد 180: باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه عليه السلام مثله.

107-1227-(15) تهذيب 416/1: استبصار 42/1: سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن الحسن عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار قال سئل أبو عبداللّٰه عليه السلام عن البئر يقع فيها زنبيل عذرة يابسة أو رطبة فقال لابأس (به - يب) إذا كان فيها ماء كثير.

108-1228-(16) تهذيب 239/1: استبصار 40/1: أحمد بن محمد بن عيسى عن علىّ بن حديد عن بعض أصحابنا قال كنت مع أبى عبداللّٰه عليه السلام فى طريق مكّة فسرنا⁽¹⁾إلى بئر فاستقى غلام أبى عبداللّٰه دلواً فخرج فيه فأرتان فقال أبو عبداللّٰه عليه السلام أرقه فاستقى اخر فخجرت فيه فأرة اخرى فقال أبو عبداللّٰه عليه السلام اَرِقْه فاستقى الثّالث فلم يخرج فيه شىء فقال صُبّه فى الإناء فَصَبَّه فى الإناء المعتبر 11: مرسلاً عن الصّادق عليه السلام نحوه وزاد فى آخره فتوضّأ وشرب.

وتقدّم فى رواية الحسن بن صالح (2) من باب (7) ماورد فى مقدار الكرّ قوله عليه السلام إذا كان الماء فى الرّكىّ كرّاً لم ينجّسه شىء.

وفى رواية زرارة (17) من الباب المتقدّم قوله الحبل يكون من شعر الخنزير يستقى به الماء من البئر هل يتوضّأ من ذلك الماء قال لا بأس.

ويأتى فى جميع أحاديث الباب التّالى مايناسب ذلك وكذا أحاديث باب (11) مقدار الفصل بين البئر والبالوعة خصوصاً رواية الفضلاء (5).

وفى رواية الحسين بن زرارة (1) من باب (9) طهارة مالا تحلّه الحياة من أبواب النّجاسات قوله فشعر الخنزير يعمل به حبلاً يستقى به من البئر الّتى يشرب منها ويتوضّأ منها فقال لابأس به.

و سؤال كردم: «مردى در حال آب كشيدن از چاه از دماغش خون به درون چاه مى ريزد، آيا از آن وضو بگيرد؟»

امام عليه السلام فرمود: چند دلوِ اندك از آن آب مى ريزد و سپس از آن وضو مى گيرد.»

107-(15) عمار گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «زنبيلى عذره خشك يا تر در چاهى مى ريزد.»

امام عليه السلام فرمود: «درصورتى كه آب زياد باشد، اشكالى ندارد.»

108-(16) على بن حديد از يكى از شيعيان روايت مى كند كه گفت: «در راه مكه همراه امام صادق عليه السلام بودم كه به چاهى رسيديم. غلام امام عليه السلام يك دلو آب كشيد كه از آن دو موش بيرون آمد. امام عليه السلام فرمود: «آن را بريز.» غلام دلو ديگرى كشيد در آن نيز موشى بيرون آمد. امام عليه السلام فرمود: «آن را بريز.» غلام دلو سوم را كشيد و چيزى در آن نبود. امام عليه السلام فرمود: «آن را در ظرف بريز!» غلام آن را در ظرف ريخت.»

در كتاب المعتبر اين حديث به صورت مرسل از امام صادق عليه السلام روايت مى شود و در پايان آن مى افزايد: «امام عليه السلام از آن وضو گرفت و نوشيد.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت دوم از باب هفتم فرموده امام عليه السلام كه: «هرگاه آب چاه كر باشد چيزى آن را نجس نمى كند.»

و در روايت هفدهم از باب پيشين اين گفته كه: «با طنابى از موى خوك از چاه آب كشيده مى شود، آيا از آن آب وضو گرفته مى شود؟ امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

مى آيد:

در همه روايات باب بعدى و باب يازدهم و به ويژه روايت پنجم مناسب با اين بحث خواهد آمد.

و در روايت يكم از باب نهم از باب هاى نجاسات اين گفته كه: «با موى خوك طنابى ساخته مى شود و با آن از چاهى كه آبش نوشيده و وضو گرفته مى شود، آب كشيده مى شود.

امام عليه السلام فرمود: اشكالى ندارد.»

وفى رواية عمّار (1) من باب (10) طهارة الميتة ممّا لانفس له قوله الخنفساء والذّباب والجراد والنّملة وما أشبه ذلك تموت فى البئر والزّيت والسّمن وشبهه قال عليه السلام كلّ ما ليس له دم فلا بأس به.

وفى رواية عمّار (1) من باب (19) كيفيّة غسل الإناء قوله عليه السلام بئر يقع فيها كلب أو فارة أو خنزير (إلى أن قال) يتراوحون اثنين اثنين فينزعون يوماً إلى اللّيل وقد طهر.

وفى رواية ابن الزّبير (1) من باب (38) حكم العجين النّجس إذا خبز بالنّار قوله البئر يقع فيها الفأرة أو غيرها من الدّواب فتموت فيعجن من مائها أيؤكل ذلك الخبز قال عليه السلام إذا أصابته النّار فلابأس بأكله.

وفى رواية ابن أبى يعفور وعنبسة (4) من باب (1) وجوب التّيمّم من أبواب التّيمّم قوله عليه السلام (للجنب) لاتقع فى البئر ولاتفسد على القوم مائهم.

(10) باب ماورد من الأمر بنزح شىء من البئر إذا وقع فيها مايفسدها

109-1229-⁽¹⁾تهذيب 234/1: أخبرنى الشّيخ عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن الحسن بن علىّ بن فضّال وعمرو بن عثمان عن عمرو بن سعيد المدائنى عن مصدق بن صدقة عن عمّار السّاباطىّ قال سئل أبو عبداللّٰه عليه السلام عن رجل ذبح طيراً فوقع بدمه(1) فى البئر فقال ينزح منها دلاء هذا إذا كان ذكيّاً فهو هكذا وماسوى ذلك ممّا يقع فى بئر الماء فيموت فيه فاكثره الإنسان ينزح منها سبعون دلواً وأقلّه العصفور ينزح منها دلو واحد وما سوى ذلك فى مابين هذين.

110-1230-⁽²⁾تهذيب 419/1: فقيه 15/1: وسئل يعقوب بن عثيم(2) أبا عبداللّٰه عليه السلام فقال له بئر ماء فى مائها ريح يخرج منها قطع جلود فقال ليس بشىء انّ‌⁽³⁾الوزغ ربّما طرح جلده انّما يكفيك من ذلك دلو واحد.

و در روايت يكم از باب دهم فرموده امام عليه السلام كه: «سوسك سياه و مگس و ملخ و مورچه و نظاير آن ها در چاه و روغن زيتون و روغن و مانند آن مى ميرند.

امام عليه السلام فرمود: هرچه خونِ [جهنده] ندارد، اشكال ندارد.»

و در روايت يكم از باب نوزدهم فرموده امام عليه السلام كه: «در چاهى سگ يا موش يا خوك مى افتد... دو نفر دو نفر به نوبت يك روز تا شب آب مى كشند و به تحقيق پاك است.»

و در روايت يم از باب سى و هشتم فرموده امام عليه السلام كه: «موش يا حيوان ديگرى در چاه مى افتد و مى ميرد، آن گاه با آب آن خمير درست مى شود، آيا آن نان خورده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: وقتى آتش به آن مى رسد خوردنش اشكال ندارد.»

و در روايت ابن ابى يعفور و روايت چهارم از باب يكم از باب هاى تيمم فرموده امام عليه السلام كه: «در چاه نرو و آب قوم را براى شان فاسد نكن.»

باب 10 مقدار كشيدن آب چاه براى نجاست هاى گوناگون

109-(1) عمار ساباطى گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «مردى پرنده اى را ذبح مى كند و با خونش در چاه مى افتد.»

امام عليه السلام فرمود: «چند دلو از آن كشيده مى شود. اين در صورتى است كه تذكيه شده باشد ولى غير از آن، حيواناتى كه در چاه مى افتند و مى ميرند، پس حداكثر آن انسان است كه هفتاد دلو كشيده مى شود و حيوانات ديگر ميان اين دو مقدار است.»

110-(2) يعقوب بن عثيم (يا عيثم) به امام صادق عليه السلام گفت: «آب چاهى بو گرفته و از آن تكه هاى پوست بيرون مى آيد.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكالى ندارد، به درستى كه گاهى وزغ پوست مى اندازد؛ همانا يك دلو، تو را از آن بى نياز مى كند.»

111-1231-⁽¹⁾كافى 6/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عمّن ذكره عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قلت بئر يخرج فى مائها قطع جلود قال ليس بشىء انّ الوزغ ربّما طرح جلده وقال يكفيك دلو من ماء.

112-1232-⁽²⁾تهذيب 237/1: استبصار 43/1-38: محمد بن أحمد بن يحيى عن الحسن⁽³⁾بن موسى الخشاب عن غياث بن كلوب عن اسحاق بن عمّار عن جعفر⁽⁴⁾عن أبيه انّ عليّاً عليه السلام كان يقول (فى - خ صا) الدّجاجة ومثلها تموت فى البئر ينزح منها دلوان أو ثلاثة فاذا كانت شاة وما أشبهها فتسعة أو عشرة.

113-1233-⁽⁵⁾المعتبر 17: علىّ ابن أبى حمزة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن الطّير والدّجاجة قال سبع دلاءٍ‌. الهداية 14: ان وقعت فيها دجاجة أو حمامة نزح منها سبع دلاء.

114-1234-⁽⁶⁾تهذيب 244/1: أخبرنا الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 5/3: عدّة من أصحابنا عن استبصار 44/1: أحمد بن محمد عن محمد بن اسماعيل بن بزيع قال كتبت إلى رجل أسئله أن يسئل أبا الحسن الرّضا عليه السلام عن البئر تكون فى المنزل للوضوء فتقطر فيها قطرات من بول أو دم أو يسقط فيها شىء من عذرة(3) كالبعرة أو(4) نحوها ماالّذى يطهّرها حتّى يحلّ الوضوء منها للصّلٰوة فوقّع عليه السلام فى كتابى(5) بخطّه ينزح منها دلاءٌ‌.

115-1235-⁽⁷⁾تهذيب 236/1: استبصار 36/1: الحسين بن سعيد(6) عن ابن أبى عمير عن ابن أذينة عن(7) زرارة ومحمد بن مسلم وبريد بن معاوية العجلىّ عن أبى عبداللّٰه وأبى جعفر عليهما السلام فى البئر تقع فيها الدّابّة والفأرة والكلب والطّير فيموت قال يخرج ثمّ ينزح من البئر دلاء ثمّ‌⁽⁸⁾اشرب (منه - صا) وتوضّأ.

116-1236-(8) تهذيب 237/1: استبصار 37/1: الحسين بن سعيد عن القاسم عن أبان عن أبى العبّاس الفضل البقباق قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام فى البئر تقع فيها الفأرة أو الدّابّة أو الكلب أو الطّير فيموت قال يخرج ثمّ ينزح من البئر دلاء ثمّ يشرب منه ويتوضّأ.

111-(3) عبداللّٰه بن مغيره از شخصى روايت مى كند كه گفت: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «از آب چاهى تكه هاى پوست بيرون مى آيد.»

امام عليه السلام فرمود: «مهم نيست. به تحقيق وزغ گاهى پوست مى اندازد.» وفرمود: «يك دلو از آب تو را بى نياز مى كند.»

112-(4) اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السلام از پدرش روايت مى كند كه على عليه السلام همواره مى فرمود: «مرغ و مانند آن كه در چاه مى ميرد، براى آن ها دو يا سه دلو آب كشيده مى شود و در صورتى كه گوسفند و مانند آن باشد، نه يا ده دلو.»

113-(5) على بن ابى حمزه گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره پرنده و مرغ سؤال كردم. فرمود:

«هفت دلو.»

در كتاب الهدايه آمده است: «اگر مرغ يا كبوتر در چاه بيفتد، هفت دلو از آن كشيده مى شود.»

114-(6) محمد بن اسماعيل بن بزيع گويد: «از طريق نامه از مردى درخواست كردم كه از امام رضا عليه السلام سؤال كند: «قطراتى بول يا خون يا مقدارى عذره مانند پشكل شتر يا مانند آن در چاهى مى ريزد كه براى شستشو در خانه است. چه چيزى آن را پاك مى كند تا از آن وضو گرفتن براى نماز جايز شود؟»

امام عليه السلام در نامه من (يا در نامه خود) با خط خود نوشت: «چند دلو از آن كشيده مى شود.»

115-(7) بريد بن معاويه عجلى از امام صادق عليه السلام وامام باقر عليه السلام روايت مى كند كه درباره چاهى كه در آن چهارپا و موش و سگ و پرنده مى افتد و مى ميرد، فرمود: «بيرون آورده مى شود، سپس چند دلو از چاه كشيده مى شود آنگاه از آن بنوش و وضو بگير (يا از آن نوشيده و وضو گرفته مى شود).»

116-(8) ابوالعباس فضل بن بقباق از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه - درباره چاهى كه در آن موش يا چهارپا يا سگ يا پرنده مى افتد و مى ميرد - فرمود: «بيرون آورده مى شود آنگاه چند دلو از چاه كشيده مى شود، سپس از آن نوشيده و وضو گرفته مى شود.»

117-1237-(9) تهذيب 237/1: استبصار 37/1: سعد بن عبداللّٰه عن أيّوب ابن نوح النّخعىّ عن محمد ابن أبى حمزة عن علىّ بن يقطين عن أبى الحسن موسى بن جعفر عليه السلام قال سألته عن البئر تقع فيها الحمامة والدّجاجة⁽¹⁾أو الفأرة أو الكلب أو الهرّة فقال يجزيك أن تنزح منها دلاء فانّ ذلك يطهّرها ان شاء اللّٰه تعالى.

118-1238-(10) تهذيب 245/1: استبصار 39/1: أخبرنى الشّيخ (أبو عبداللّٰه - صا) أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن ابن أبان عن الحسين بن سعيد تهذيب 238/1:

أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن محمد بن الحسن عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن حمّاد وفضالة عن معاوية بن عمّار قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الفأرة والوزغة تقع فى البئر قال ينزح منها ثلاث دلاء. تهذيب 238/1: روى هذا الحديث عن استبصار 39/1: الحسين بن سعيد عن فضالة عن ابن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام مثله.

119-1239-(11) كافى 6/3: محمد بن يحيى عن العمركى بن علىّ عن علىّ بن جعفر عن أخيه أبى الحسن عليه السلام قال سألته عن رجل ذبح شاة فاضطربت فوقعت فى بئر ماء واوداجها تشخب⁽²⁾دماً هل يتوضّأ من تلك⁽³⁾(البئر - خ) قال ينزح (منها - كا - صا - فقيه) مابين⁽⁴⁾الثّلاثين (دلواً - فقيه) إلى الأربعين دلواً ثمّ يتوضّأ منها ولابأس به قال وسئلته عن رجل ذبح دجاجة أو حمامة فوقعت فى بئر هل يصلح أن يتوضّأ منها قال ينزح منها دلاء يسيرة ثمّ يتوضّأ منها وسئلته عن رجل يستقى من بئر فيرعف⁽⁵⁾فيها هل يتوضّأ منها قال ينزح منها دلاء يسيرة.

استبصار 44/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد بن يحيى عن أبيه (محمد بن يحيى - خ) عن محمد بن أحمد بن يحيى الأشعرىّ عن العمركىّ تهذيب 409/1:

محمد بن يحيى عن العمركى (بن علىّ - يب) عن علىّ بن جعفر قائل سئلته عن رجل ذبح شاة وذكر مثله. فقيه 15/1: سئل علىّ بن جعفر أخاه موسى بن جعفر عليهما السلام عن رجل ذبح شاة وذكر مثله إلى قوله ثمّ يتوضّأ منها قرب الإسناد 179: باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام مثله إلى قوله ولابأس به.

117-(9) على بن يقطين گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «كبوتر و (يا) مرغ يا موش يا سگ يا گربه در چاه مى افتد.»

امام عليه السلام فرمود: «كشيدن چند دلو از آن تو را بى نياز مى كند زيرا آن - ان شاء اللّٰه تعالى - چاه را پاك مى كند.»

118-(10) معاوية بن عمار گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «موش و وزغ در چاه مى افتد.» امام عليه السلام فرمود: «سه دلو از آن آب كشيده مى شود.»

اين حديث از ابن سنان از امام صادق عليه السلام نيز روايت شده است.

119-(11) على بن جعفر گويد: «از برادرم - امام موسى بن جعفر عليه السلام - سؤال كردم: «مردى گوسفندى را ذبح مى كند و آن در حالى كه از رگ هايش خون مى آيد، دست و پا مى زند و در چاه آبى مى افتد. آيا از آن چاه وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «سى تا چهل دلو آب از آن كشيده مى شود سپس از آن وضو گرفته مى شود و اشكال ندارد.»

و سؤال كردم: «مردى مرغ يا كبوترى را ذبح مى كند آنگاه در چاه مى افتد. آيا وضو گرفتن از آن شايسته است‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «چند دلو اندك از آن كشيده مى شود، سپس از آن وضو گرفته مى شود.»

و سؤال كردم: «مردى در حال آب كشيدن از چاه در آن خون دماغ مى شود. آيا از آن وضو بگيرد؟»

امام عليه السلام فرمود: «چند دلو كم از آن مى كشد.»

در گزارشى پرسش نخست بدون جمله: «و اشكال ندارد» و گزارش ديگرى به صورت كامل روايت شده است.

120-1240-(12) ثمّ قال وسئلته عن رجل ذبح دجاجة أو حمامة فوقعت من يده فى بئر ماء واوداجها تشخب دماً هل يتوضّأ من تلك البئر قال ينزح منها مابين الثّلاثين إلى الأربعين.

121-1241-(13) تهذيب 233/1: اخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم عن محمد بن يعقوب عن كافى 5/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير استبصار 37/1: تهذيب 237/1:

الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن أبى أسامة (زيد الشّحّام - خ صا) عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى الفأرة والسّنّور والدّجاجة والطّير والكلب قال ما⁽¹⁾لم يتفسّخ أو (لم - خ صا) يتغيّر طعم الماء فيكفيك خمس⁽²⁾دلاء فان تغيّر الماء فَخذ منه⁽³⁾حتّى يذهب الرّيح.

122-1242-(14) تهذيب 239/1: استبصار 39/1: اخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن عثمان بن عبدالملك عن أبى سعيد المكارىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا وقعت الفأرة فى البئر فتسلّخت⁽⁴⁾فانزح منها سبع دلاء.

123-1243-(15) وسائل 190/1: علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه موسى عليه السلام قال وسألته عن فأرة وقعت فى بئر فماتت هل يصلح الوضوء من مائها قال أنزح من مائها سبع دلاء ثمّ توضّأ ولابأس قال وسألته عن فأرة وقعت فى بئر فاخرجت وقد تقطّعت هل يصلح الوضوء من مائها قال ينزح منها عشرون دلواً إذا تقطّعت ثمّ يتوضّأ ولابأس.

124-1244-(16) استبصار 41/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد عن أبيه عن تهذيب 245/1: محمد بن علىّ بن محبوب عن أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن أبان عن يعقوب بن عثيم قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام سام أبرص⁽⁵⁾وجدناه⁽⁶⁾قد تفسّخ فى البئر قال انّما عليك أن تنزح منها سبع دلاء. تهذيب - قلت⁽⁷⁾فثيابنا الّتى قد صلينا فيها نغسلها ونعيد الصّلٰوة قال لا. فقيه 15/1: سئله⁽⁸⁾يعقوب بن عثيم عن سام أبرص وجدناه فى البئر وذكر مثل ما فى تهذيب.

120-(12) و سؤال كردم: «مردى مرغ يا كبوترى را ذبح مى كند و درحالى كه از رگ هايش خون مى ريزد، از دستش در چاه آب مى افتد، آيا از آن چاه وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «از سى تا چهل دلو از آن كشيده مى شود.»

121-(13) ابواسامه (زيد شحام) از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه - درباره موش و گربه و مرغ و پرنده و سگ - فرمود: «تا وقتى كه متلاشى نگردد يا مزه آب تغيير نكند پنج (هفت) دلو برايت كافى است و اگر آب تغيير كند از آن برگير تا بويش از ميان برود.»

122-(14) ابوسعيد مكارى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه موش در چاه بيفتد و متلاشى شود، هفت دلو از آن آب بكش.»

123-(15) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «موشى در چاه مى افتد و مى ميرد، آيا وضو گرفتن از آبش شايسته است‌؟»

و سؤال كردم: «موشى در چاه مى افتد و در حالى بيرون آورده مى شود كه قطعه قطعه شده است. آيا وضو گرفتن از آبش شايسته است‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه قطعه قطعه شده است بيست دلو از آن كشيده مى شود، آنگاه وضو گرفته مى شود و اشكال ندارد.»

124-(16) يعقوب بن عثيم گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «وزغى را در چاه مى يابيم كه متلاشى شده است.»

امام عليه السلام فرمود: «تنها تو وظيفه دارى هفت دلو از آن آب بكشى.»

گفتم: «آيا لباس هايى را كه در آن ها نماز خوانده ايم بشوييم و نماز را اعاده كنيم‌؟» امام عليه السلام فرمود: «نه».

125-1245-(17) كافى 5/3: أحمد بن ادريس عن محمد بن سالم عن أحمد ابن النّضر عن عمرو بن شمر عن جابر عن أبى جعفر عليه السلام فى السّام أبرص⁽¹⁾يقع فى البئر قال ليس بشىء حرّك الماء بالدلو استبصار 41/1: جابر ابن يزيد الجعفىّ قال سئلت أباجعفر عليه السلام عن السّام أبرص⁽²⁾يقع فى البئر فقال ليس بشىء حرّك⁽³⁾الماء بالدلو (فى البئر - صا) تهذيب 245/1: فقيه 15/1:

سئل جابر بن يزيد الجعفىّ أبا جعفر عليه السلام عن السّام أبرص (يقع - فقيه) وذكر مثله.

126-1246-(18) كافى 6/3: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن ابن سنان عن ابن مسكان عن أبى بصير قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عمّا يقع فى الآبار فقال امّا الفأرة وأشباهها فينزح منها سبع دلاء إلّاان يتغيّر الماء فينزح حتّى يطيب فان سقط فيها كلب فقدرت ان تنزح مائها فافعل وكلّ شىء وقع فى البئر ليس له دم مثل العقرب والخنافس⁽⁴⁾و أشباه ذلك فلا بأس.

127-1247-(19) تهذيب 230/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن ابن سنان عن ابن مسكان قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عمّا يقع فى الآبار قال امّا الفأرة فينزح منها حتّى تطيب وان سقط فيها كلب فقدرت على ان تنزح ما فيها فافعل وكلّ شىء سقط فى البئر ليس له دم مثل العقارب والخنافس وأشباه ذلك فلابأس استبصار 26/1: بهذا الأسناد عن ابن مسكان قال قال أبوعبداللّٰه عليه السلام كلّ شىء يسقط فى البئر وذكر مثله.

128-1248-(20) تهذيب 243/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى جعفر محمد بن علىّ عن محمد بن الحسن عن أحمد بن ادريس و محمد بن يحيى عن محمد بن أحمد بن يحيى استبصار 33/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد عن أبيه عن محمد بن أحمد بن يحيى عن محمد بن عبدالحميد عن سيف بن عميرة عن منصور بن حازم قال حدّثنى عدّة من أصحابنا عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال ينزح منها سبع دلاء إذا بال فيها الصّبىّ أو وقعت فأرة أو نحوها.

125-(17) جابر از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه - درباره وزغ كه در آب مى افتد - فرمود: «مهم نيست، آب به وسيله دلو حركت داده مى شود.»

در گزارش ديگرى جابر بن يزيد جعفى گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره وزغ سؤال كردم كه در چاه مى افتد. امام عليه السلام فرمود: «مهم نيست، آب به وسيله دلو حركت داده مى شود.»

در گزارش ديگرى آمده است: جابر بن يزيد جعفى گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره وزغ سؤال كردم...» ادامه حديث همانند حديث پيشين است.

126-(18) ابوبصير گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره آنچه در چاه ها مى افتد سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «براى موش و مانند آن هفت دلو كشيده مى شود مگر آن كه آب تغيير كند كه آب كشيده مى شود تا پاكيزه و مطبوع گردد و اگر سگ در آن افتاد و توانستى آب چاه را بكشى اين كار را بكن و هر حيوان بدون خون جهنده مانند عقرب و سوسك سياه و مانند آن ها كه در چاه بيفتد اشكال ندارد.»

127-(19) ابن مسكان گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره آنچه در چاه مى افتد سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «براى موش آنقدر آب كشيده مى شود تا پاكيزه و مطبوع شود و اگر سگ در چاه افتاد و توانستى همه آب چاه را بكشى اين كار را بكن و هر حيوان بدون خون جهنده مثل عقرب و سوسك سياه و مانند آن كه در چاه بيفتد اشكال ندارد.»

128-(20) منصور بن حازم از تعدادى از شيعيان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود:

«هرگاه كودكى در چاه بول كند يا موش و مانند آن در چاه بيفتد، هفت دلو از آن كشيده مى شود.»

129-1249-(21) تهذيب 240/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن استبصار 34/1: محمد بن يعقوب عن كافى 6/3: أحمد بن ادريس عن محمد بن عبدالجبّار عن صفوان عن ابن مسكان عن الحلبىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال أذا سقط فى البئر شىء صغير فمات فيها فانزح منها دلاء (قال - يب) فان وقع فيها جنب فانزح منها سبع دلاء وان مات فيها بعير أو صبّ فيها خمر فليزنح الماء كلّه.

130-1250-(22) تهذيب 244/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد ابن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه ومحمد بن الحسن عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن عبداللّٰه بن بحر عن ابن مسكان قال حدّثنا أبو بصير قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الجنب يدخل البئر فيغتسل فيها قال ينزح منها سبع دلاء وسألته عن العذرة تقع فى البئر فقال ينزح منها عشر دلاء فان ذابت فأربعون أو خمسون دلواً استبصار 41/1: أخبرنى الشّيخ أبو عبداللّٰه رحمه الله عن أحمد بن محمد⁽¹⁾عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه والصّفّار جميعاً عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن عبداللّٰه بن يحيى عن ابن مسكان قال حدّثنى أبوبصير قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن العذرة وذكر مثله. كافى 7/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن القاسم بن محمد عن علىّ ابن أبى حمزة قال سئلت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن العذرة وذكر مثله.

131-1251-(23) الهداية 14: ان وقعت عذرة أُسْتُقِىَ منها عشرة دلاء وان ذابت فيها فأربعون دلواً إلى خمسين دلواً.

132-1252-(24) تهذيب 244/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد ابن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه ومحمد بن الحسن عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن صفوان عن العلاء عن فقيه 15/1: محمد⁽²⁾عن أحدهما عليهما السلام فى البئر تقع فيها الميتة قال إذا⁽³⁾كان لها ريح نزح منها عشرون دلواً. تهذيب - وقال إذا دخل الجنب البئر نزح منها سبع دلاء.

129-(21) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه حيوان كوچكى در چاه بيفتد و در آن بميرد، چند دلو از آن بكش (فرمود) پس اگر جنب در آن برود هفت دلو از آن بكش و اگر شترى در آن بميرد يا شراب ريخته شود بايد تمامش كشيده شود.»

130-(22) ابوبصير گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «شخص جُنُبى وارد چاه مى شود و در آن غسل مى كند.»

امام عليه السلام فرمود: «هفت دلو از آن كشيده مى شود.»

و درباره عذره سؤال كردم كه در چاه مى افتد. امام عليه السلام فرمود: «ده دلو از آن كشيده مى شود و اگر پخش شده است چهل يا پنجاه دلو كشيده مى شود.»

پرسش دوم از على بن ابى حمزه نيز روايت شده است.

131-(23) در كتاب الهدايه آمده است: «اگر عذره اى در چاه بيفتد ده دلو از آن كشيده مى شود و اگر پخش شده است از چهل تا پنجاه دلو.»

132-(24) محمّد از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره چاهى كه در آن مردار افتاده است فرمود: «هرگاه بو گرفته باشد، بيست دلو كشيده مى شود.» (در گزارشى آمده است:

«محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام درباره...» ادامه حديث)

و فرمود: «هرگاه جنب وارد چاه شود، هفت دلو از آن كشيده مى شود.»

133-1253-(25) تهذيب 235/1: استبصار 43/1-36: أخبرنى الشّيخ عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن تهذيب 238/1: استبصار 39/1: الحسين بن سعيد عن القاسم عن علىّ قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الفأرة تقع فى البئر قال سبع دلاء قال⁽¹⁾وسألته عن الطّير والدّجاجة تقع فى البئر قال سبع دلاء (تهذيب - استبصار 36/1: والسّنّور عشرون أو ثلاثون أو أربعون دلواً والكلب وشبهه) المعتبر 16: الحسين بن سعيد فى كتابه عن القاسم عن علىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن السّنّور فقال أربعون دلواً والكلب وشبهه.

134-1254-(26) الهداية 14: ان وقع فيها كلب أو سنّور نزح منها ثلاثون دلواً إلى إربعين دلواً.

135-1255-(27) تهذيب 236/1: استبصار 36/1: أخبرنى الشّيخ عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن تهذيب 239/1: استبصار 39/1: الحسين بن سعيد عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال سألت⁽²⁾أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الفأرة تقع فى البئر أو الطّير قال ان ادركته⁽³⁾قبل ان ينتن نزحت منها سبع دلاء تهذيب 236/1: استبصار 36/1: وان كانت⁽⁴⁾سنّوراً أو اكبر منه نزحت منها ثلاثين دلواً أو أربعين دلواً وان انتن حتّىٰ يوجد ريح النتن فى الماء نزحت البئر حتى يذهب النتن من الماء.

136-1256-(28) تهذيب 235/1: اخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد ابن محمد عن أبيه عن محمد بن يحيى والحسين بن عبيداللّٰه استبصار 34/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد (ابن يحيى - يب) عن أبيه (محمد بن يحيى - يب) عن محمد بن علىّ بن محبوب عن أحمد عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عن عمر بن يزيد قال حدّثنى عمرو بن سعيد بن هلال قال سئلت أبا جعفر عليه السلام عمّا يقع فى البئر ما بين الفأرة والسّنّور إلى الشّاة قال كلّ ذلك يقول سبع دلاء قال⁽⁵⁾حتّى بلغت الحمار والجمل فقال كرّ من ماء.

133-(25) على گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره افتادن موش در چاه سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود:

«هفت دلو.»

و درباره افتادن پرنده و مرغ در چاه سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «هفت دلو» و درباره گربه سؤال كردم، فرمود: «چهل دلو و سگ مثل آن است.»

134-(26) در كتاب الهدايه آمده است: «اگر سگ يا گربه در چاه بيفتد سى تا چهل دلو از آن كشيده مى شود.»

135-(27) سماعه گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره موش يا پرنده اى كه در چاه مى افتد، سؤال كردم. امام فرمود: «اگر پيش از بو گرفتن به آن رسيدى (رسيده شد) هفت دلو كشيده مى شود و اگر گربه يا بزرگ تر از آن بود سى يا چهل دلو كشيده مى شود و اگر متعفن شده به طورى كه بوى تعفن از آب شنيده مى شود، آب چاه كشيده مى شود تا بوى تعفن آن برطرف گردد.»

136-(28) عمرو بن سعيد بن هلال گويد: «از امام باقر عليه السلام درباره آنچه در چاه مى افتد، از موش و گربه تا گوسفند سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «همه اين ها هفت دلو.»

عمرو بن سعيد گفت: «سؤال كردم تا به الاغ و شتر رسيدم. امام عليه السلام فرمود: «يك كر آب.»

137-1257-(29) تهذيب 241/1: استبصار 35/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن أبى اسحاق عن نوح بن شعيب الخراسانى عن ياسين⁽¹⁾عن حريز عن زرارة قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام بئر قطر فيها قطرة دم أو خمر قال الدّم والخمر والميّت ولحم الخنزير فى ذلك كلّه واحد ينزح منها عشرون دلواً فان غلبت الرّيح نزحت (منه - يب ط) حتّى تطيب.

138-1258-(30) تهذيب 242/1: استبصار 35/1-45: الحسين بن سعيد عن محمد بن زياد عن كردويه قال سألت أباالحسن عليه السلام عن البئر يقع فيها قطرة دم أو نبيذ مسكر أو بول أو خمر قال ينزح منها ثلاثون دلواً.

139-1259-(31) تهذيب 413/1: استبصار 43/1: الحسين بن سعيد عن محمد ابن أبى عمير عن كردويه قال سألت أباالحسن عليه السلام عن بئر يدخلها ماء المطر فيه البول والعذرة وأبوال الدّوابّ وأرواثها و خرء الكلاب قال ينزح منها ثلاثون دلواً وان كانت مبخرة⁽²⁾فقيه 16/1: سئل كردويه الهمدانىّ أبا الحسن موسى بن جعفر عليه السلام عن بئر يدلخها ماء الطّريق⁽³⁾فيه البول والعذرة وذكر مثله.

140-1260-(32) تهذيب 243/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى جعفر محمد بن علىّ عن محمد بن الحسن عن أحمد بن ادريس عن استبصار 34/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن بول الصّبىّ الفطيم يقع فى البئر فقال دلو واحد قلت بول الرّجل قال ينزح منها أربعون دلواً - حمله الشّيخ رحمه الله على الصّبىّ الّذى لم يأكل الطّعام.

141-1261-(33) أوّل السّرائر 12: الأخبار متواترة عن الأئمّة الطّاهرة عليهم السلام بان ينزح لبول الإنسان أربعون دلواً.

142-1262-(34) الهداية 14: ان بال فيها رجل نزح منها أربعون دلواً وان بال فيها صبىّ قد أكل الطّعام نزح منها ثلاثة دلاء وان كان رضيعاً نزح منها دلوٌ واحد.

137-(29) زراره گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «قطره اى خون يا شراب در چاهى مى چكد.»

امام عليه السلام فرمود: «خون و شراب و مردار و گوشت خوك در اين مورد يكسانند، بيست دلو از آن كشيده مى شود و اگر بوى آن بر آن غلبه كرده است، كشيده مى شود تا مطبوع گردد.»

138-(30) كردويه گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «قطره اى خون يا نبيذ مست كننده يا بول يا شراب در چاه مى چكد.»

امام عليه السلام فرمود: «سى دلو از آن كشيده مى شود.»

139-(31) كردويه گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «آب باران كه در آن بول و عذره و بول و سرگين چهارپايان و مدفوع سگان است در چاه مى ريزد.»

امام عليه السلام فرمود: «سى دلو از آن كشيده مى شود، هرچند بو گرفته باشد.»

در گزارش ديگرى از حديث آمده است: «كردويه همدانى از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره چاهى سؤال كرد كه آب جاده در آن مى رود و در آن بول و عذره... ادامه حديث.»

140-(32) على بن ابى حمزه گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره بول كودك از شير گرفته سؤال كردم كه در چاه مى ريزد. امام عليه السلام فرمود: «يك دلو.»

گفتم: «بول مرد [چه مقدار].»

فرمود: «چهل دلو آب كشيده مى شود.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره بر كودكى كه غذا نخورده حمل كرده است.

141-(33) در كتاب السرائر آمده است: «احاديث پيشوايان پاك عليه السلام درباره اين كه براى بول انسان چهل دلو كشيده مى شود، متواتر است.»

142-(34) در كتاب الهدايه آمده است: «اگر مردى در آن بول كند، چهل دلو از آن كشيده مى شود و اگر كودك غذاخور در آن بول كند، سه دلو آب كشيده مى شود و اگر شيرخوار است يك دلو از آن كشيده مى شود.»

143-1263-(35) تهذيب 239/1: استبصار 40/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن محمد بن الحسين⁽¹⁾عن عبدالرّحمن ابن أبى هاشم عن أبى خديجه عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سئل عن الفأرة تقع فى البئر قال إذا ماتت ولم تنتن فأربعين دلواً وان انتفخت فيه ونتنت⁽²⁾نزح الماء كلّه.

144-1264-(36) بحار الأنوار 29/80: كتاب المسائل بالأسناد المتقدّم عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى عليه السلام قال سألته عن صبىّ بال فى بئر هل يصلح الوضوء منها فقال ينزح الماء كلّه.

145-1265-(37) تهذيب 241/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن محمد بن يحيى والحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد بن يحيى عن أبيه محمد بن يحيى عن استبصار 35/1: محمد بن علىّ بن محبوب عن يعقوب بن يزيد عن ابن أبى عمير عن معاوية بن عمّار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى البئر يبول فيها الصّبىّ أو يصبّ فيها بول أو خمر فقال ينزح الماء كلّه - حمله الشّيخ رحمه الله على حصول التّغيّر.

146-1266-(38) تهذيب 241/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن استبصار 34/1: الحسين بن سعيد عن النّضر بن سويد عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال ان سقط فى البئر دابّة صغيرة أو نزل فيها جنب نزح منها سبع دلاء فان مات فيها ثور (او نحوه - يب) أو صبّ فيها خمر نزح الماء كلّه. الهداية 14: ان وقع فيها ثور أو بعير أو صبّ فيها (وذكر مثله).

147-1267-(39) استبصار 38/1: أخبرنا الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد بن يحيى عن أبيه عن تهذيب 415/1-237: محمد بن علىّ بن محبوب عن العبّاس بن معروف عن عبداللّٰه بن المغيرة عن أبى مريم⁽³⁾قال حدّثنا جعفر عليه السلام قال كان أبو جعفر عليه السلام يقول إذا مات الكلب فى البئر نزحت وقال جعفر عليه السلام إذا وقع فيها ثمّ اخرج منها حيّاً نزح منهاسبع دلاء - حمل الشّيخ رحمه الله نزح الجميع على حصول التّغيّر.

143-(35) ابوخديجه گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره موش سؤال شد كه در چاه مى افتد. امام فرمود: «در صورتى كه بميرد و متعفن نشود، چهل دلو كشيده مى شود واگر نفخ كند و متعفن شود تمام آب كشيده مى شود.»

144-(36) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «كودكى در چاه بول مى كند آيا وضو گرفتن از آن شايسته است‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «تمام آب كشيده مى شود.»

145-(37) معاوية بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره چاهى كه كودك در آن بول مى كند يا بول يا شراب در آن ريخته مى شود فرمود: «تمام آب كشيده مى شود.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره آن را بر صورت تغيير كردن آب حمل كرده است.

146-(38) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اگر حيوان كوچكى در چاه بيفتد يا جنب در آن فرو رود، هفت دلو از آن كشيده مى شود» و اگر گاو (يا مانند آن) در چاه بميرد يا شراب در آن ريخته شود، تمام آب كشيده مى شود.»

در كتاب الهدايه بخش دوم حديث بدون اسناد به امام عليه السلام آمده است.

147-(39) ابومريم (يا ابوعميره) از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه امام باقر عليه السلام همواره مى فرمود: «هرگاه سگ در چاه بميرد، آب آن كشيده مى شود.» و امام صادق عليه السلام فرمود: «هرگاه سگ در چاه بيفتد سپس زنده از آن بيرون آيد هفت دلو از آن كشيده مى شود.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره كشيدن تمام آب را بر صورت تغيير كردن آب حمل كرده است.

148-1268-(40) تهذيب 231/1: استبصار 27/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن محمد بن عبدالحميد عن يونس بن يعقوب عن منهال (بن عمرو - يب ط) قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام العقرب يخرج من البئر ميتة قال استق منها عشر دلاء قال فقلت فغيرها من الجيف قال الجيف كلّها سواء إلّاجيفة قد اجيفت⁽¹⁾وان كانت جيفة قد اجيفت فاستق منها مائة دلو فان غلب عليها الرّيح بعد مائة دلو فانزحها كلّها - حمله الشّيخ رحمه الله على الاستحباب بالنّسبة إلى الميتة.

149-1269-(41) الجعفريّات 12: باسناده عن جعفر بن محمد عن أبيه انّ عليّاً عليه السلام سئل عن بئر وقع فيها ممّا فيه الدّم فيموت فقال ان كان شيئاً له دم نزح من مائها مائة دلو ثمّ يستعذب⁽²⁾بمائها.

150-1270-(42) تهذيب 242/1: أخبرنى الشّيخ عن أبى جعفر محمد بن علىّ عن محمد بن الحسن عن محمد بن يحيى عن استبصار 38/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن الحسن بن علىّ بن فضّال عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار السّاباطىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام (فى حديث طويل - هكذا فى يب⁽³⁾قال (و - يب) سئل عن بئر يقع فيها كلب أو فأرة أو خنزير قال ينزف⁽⁴⁾كلّها يعنى إذا تغيّر لونه أو طعمه بدلالة ما تقدّم من اعتبار أربعين دلواً فى هذه الأشياء ثمّ قال أعنى أبا عبداللّٰه عليه السلام فإن غلب عليه الماء فلينزف يوماً إلى اللّيل ثمّ يقام عليها قوم يتراوحون اثنين اثنين فينزفون يوماً إلى اللّيل وقد طهرت.

151-1271-(43) فقه الرّضا عليه السلام 93: واكبر مايقع فيه انسان فيموت فانزح منها سبعين دلواً وأصغر مايقع فيها الصّعوة فانزح منها دلواً واحداً وفيما بين الصّعوة والانسان على قدر مايقع فيها وان وقع فيها حمار فانزح منها كرّاً من الماء وان وقع فيها كلب أو سنّور فانزح منها ثلاثين دلواً إلى أربعين والكرّ ستون دلواً وقد روى سبعة أدلٍ وهذا الّذى وصفناه فى ماء البئر ما لم يتغيّر الماء وان تغيّر الماء وجب أن ينزح الماء كلّه فان كان كثيراً وصعب نزحه فالواجب عليه ان يكترى عليه أربعة رجال يستقون منها على التّراوح من الغدوة إلى اللّيل؛

148-(40) منهال بن عمرو گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «عقرب مرده از چاه بيرون آورده مى شود.»

امام عليه السلام فرمود: «ده دلو از آن آب بكش!»

گفتم: «مردارهاى ديگر چه حكمى دارد؟»

امام عليه السلام فرمود: «تمام مردارها يكسانند مگر مردارى كه متعفن شده باشد كه اگر مردارى متعفن شده باشد، صد دلو براى آن آب بكش. آنگاه اگر پس از كشيدن صد دلو بوى آن بر آب غلبه كرده باشد، تمام آب را بكش.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره اين حكم را نسبت به مردار حمل بر استحباب كرده است.

149-(41) در كتاب الجعفريات با سند خود از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «از على عليه السلام درباره چاهى سؤال شد كه حيوان داراى خون جهنده در آن مى افتد و مى ميرد. على عليه السلام فرمود: «اگر حيوان داراى خون جهنده است، صد دلو از آب چاه كشيده مى شود و سپس با گوارايى استفاده مى شود.»

150-(42) عمار ساباطى (در ضمن يك حديث بلند) گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «سگ يا موش يا خوك در چاهى مى افتد.»

امام عليه السلام فرمود: «تمام آب چاه كشيده مى شود.» مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «يعنى در صورتى كه رنگ يا مزه اش تغيير كند به دليل احاديث پيشين كه در تمام اين موارد كشيدن چهل دلو را معتبر كرده است.»

آنگاه امام صادق عليه السلام فرمود: «پس اگر آب بر او غالب شد، بايد يك روز تا شب آب كشيده شود، سپس گروهى بر آن گمارده مى شوند كه دو نفر دو نفر به نوبت يك روز تا شب آب مى كشند و به تحقيق پاك شده است.»

151-(43) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «بزرگ ترين چيزى كه در چاه مى افتد و مى ميرد انسان است كه براى آن هفتاد دلو بكش و كوچك ترين حيوانى كه در چاه مى افتد گنجشك است كه به خاطر آن يك دلو بكش و ميان گنجشك و انسان به نسبت حيوانى كه در آن افتاده است آب كشيده مى شود و اگر الاغى در آن بيفتد يك كر آب بكش و اگر سگ يا گربه در آن افتاد، سى دلو تا چهل دلو آب بكش و كر شصت دلو است و به تحقيق هفت دلو روايت شده است. آنچه درباره آب چاه گفتيم تا وقتى است كه آب تغيير نكرده است و اگر آب تغيير كند واجب است تمام آب كشيده شود. پس اگر آب، زياد و كشيدنش دشوار است بر او واجب است چهار مرد را اجير كند از صبح تا شب به نوبت آب بكشند.

فان توضّأت منه أو اغتسلت أو غسلت ثوبك بعد ما تبيّن وكلّ آنية صبّ فيها ذلك الماء غسل.

وان وقعت فيها حيّة أو عقرب أو خنافس أو بنات وردان فاستق للحيّة أدل وليس لسواها شىء.

وان مات فيها بعير أو صبّ فيها خمر فانزح منها الماء كلّه.

وان قطر فيها قطرات من دم فاستق منها دلاء وان بال فيها رجل فاستق منها أربعين دلواً.

وان بال صبىّ وقد أكل الطّعام استق منها ثلاث دلاء وان كان رضيعاً استق منها دلواً واحداً.

الهداية 14: واكبر ما يقع فى البئر الانسان وذكر نحوه (إلى قوله على قدر مايقع فيها).

152-1272-(44) فقه الرّضا عليه السلام: وإذا سقط فى البئر فأرة أو طائر أو سنّور وما أشبه ذلك فمات فيها ولم يتفسّخ نزح منها سبعة أدلٍ من دلاء هجر والدّلو أربعون رطلاً وإذا تفسّخ نزح منها عشرون دلواً واروى أربعون دلواً اللّهمّ إلّاان يتغيّر اللّون والطّعم والرّائحة فينزح حتّى يطيب.

153-1273-(45) المبسوط 5: بعد الفتوى بجواز نزح أربعين دلواً لما لانص فيه قال وروى ينزح منها أربعون دلواً وان صارت مبخرة.

وتقدّم فى رواية ابن بزيع (1) من باب (9) ان ماء البئر هل ينجس بوقوع النّجاسة فيه أم لا قوله عليه السلام ماء البئر واسع لايفسده شىء إلّاان يتغيّر ريحه أو طعمه فينزح حتّى يذهب الرّيح ويطيب طعمه.

وفى رواية معاوية بن عمّار (6) قوله عليه السلام فان انتن غسل الثّوب واعاد الصّلوٰة ونزحت البئر.

وفى الرّضوىّ (7) قوله عليه السلام فان تغيّرت نزحت حتّى تطيب.

وفى رواية أبى عيينة (10) قوله عليه السلام وان تفسّخت (الفأرة) فسبع دلاء الخ.

آنگاه اگر پس از فهميدن اين موضوع از آن وضو گرفته يا غسل كرده يا لباس شسته آن ها را مى شويد و تمام ظرف هايى را كه از آن آب در آن ريخته، مى شويد.

و اگر مار يا عقرب يا سوسك سياه يا جيرجيرك در چاه بيفتد، پس براى مار چند دلو بكش و براى غير آن چيزى لازم نيست.

و اگر شتر در آن بميرد يا شراب در آن بريزد، همه آب چاه را بكش و اگر چند قطره خون در آن بريزد، چند دلو آب بكش و اگر مردى در آن بول كند، چهل دلو از آن بكش و اگر كودك غذاخورى در آن بول كند، سه دلو از آن بكش و اگر شيرخوار است يك دلو آب بكش.»

در كتاب الهدايه نظير آن تا جمله: «به نسبت حيوانى كه در آن افتاده است» آمده است.

152-(44) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «هنگامى كه در چاه موش يا پرنده يا گربه يا شبيه آن ها بيفتد و بميرد و اجزاى جسمش متلاشى نشده باشد هفت دلو از سطل هاى حجر آب برداشته مى شود و يك دلو چهل رطل است و اگر متلاشى شده باشد بيست يا چهل دلو آب برداشته مى شود مگر اينكه رنگ يا طعم يا بوى آب چاه تغيير كند كه در اين صورت انقدر كشيده مى شود تا پاكيزه شود.»

153-(45) مرحوم شيخ طوسى قدس سره پس از فتوا دادن به جواز كشيدن چهل دلو براى آنچه در روايات نيامده است، فرموده است: «روايت شده چهل دلو از چاه كشيده مى شود هر چند متعفن شده باشد.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت يكم از باب نهم فرموده امام عليه السلام كه: «آب چاه گسترده است، چيزى آن را فاسد نمى كند مگر آن كه بو يا مزه اش تغيير كند كه در اين صورت آب كشيده مى شود تا بويش برطرف و مزه اش مطبوع گردد.»

و در روايت ششم فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر متعفن شده است لباس شسته و نماز اعاده و آب چاه كشيده مى شود.»

و در روايت هفتم فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر تغيير كرد، كشيده مى شود تا مطبوع شود.»

و در روايت دهم فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر موش متلاشى شده است هفت دلو كشيده مى شود.»

وفى رواية يعقوب بن عثيم (11) قوله عليه السلام إذا وقع فى البئر الطّير والدّجاجة والفأرة فانزح منها سبع دلاء.

وفى رواية علىّ بن جعفر (14) قوله سألته عن رجل كان يستقى من بئر ماء فرعف فيها هل يتوضّأ منها قال ينزف منها دلاء يسيرة.

ويأتى فى رواية عمّار (1) من باب (19) كيفيّة غسل الإناء من أبواب النّجاسات قوله بئر يقع فيها كلب أو فأرة أو خنزير قال ينزف كلّها فان غلب عليه الماء فلينزف يوماً إلى اللّيل ثمّ يقام عليها قوم يتراوحون اثنين اثنين فينزفون يوماً إلى اللّيل وقد طهر.

(11) باب ماورد فى مقدار الفصل بين البئر والبالوعة

154-1274-⁽¹⁾كافى 8/3: محمد بن يحيى عن تهذيب 410/1: استبصار 45/1: أحمد بن محمد عن محمد بن اسماعيل عن أبى اسماعيل السّراج(1) عن عبداللّٰه بن عثمان عن قدامة ابن أبى يزيد الحمار⁽²⁾عن بعض أصحابنا عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته كم ادنى مايكون بين البئر⁽³⁾بئر الماء والبالوعة فقال ان كان سهلاً فسبعة أذرع وان كان جبلاً فخمسة أذرع ثمّ قال الماء يجرى⁽⁴⁾إلى القبلة إلى يمين ويجرى عن يمين القبلة إلى يسار القبلة ويجرى عن يسار القبلة إلى يمين القبلة ولايجرى من القبلة إلى دبر القبلة.

155-1275-(2) تهذيب 410/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن ابراهيم بن اسحاق عن محمد بن سليمان الدّيلمىّ عن أبيه قال سألت أبا عبدالله عليه السلام عن البئر يكون إلى جنبها الكنيف فقال لى انّ مجرى العيون كلّها من⁽⁵⁾مهبّ الشّمال فاذا كانت البئر النّطيفة⁽⁶⁾فوق الشّمال والكنيف اسفل منها لم يضرّها إذا كان بينهما أذرع وان كان الكنيف فوق النّطيفة⁽⁷⁾فلا أقل من اثنى عشر ذراعاً وان كانت تجاها بحذاء القبلة وهما مستويان فى مهبّ الشّمال فسبعة أذرع.

و در روايت يازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «هرگاه پرنده و مرغ و موش در چاه بيفتد، هفت دلو از آن آب بكش.»

و در روايت چهاردهم اين پرسش از امام عليه السلام كه: «مردى در حال كشيدن آب از چاه در آن خون دماغ مى شود، آيا از آن وضو مى گيرد؟»

امام عليه السلام فرمود: «چند دلو اندك از آن آب مى كشد.»

مى آيد:

در روايت يكم از باب نوزدهم از باب هاى نجاسات اين گفته كه: «سگ يا موش يا خوك در چاه مى افتد.

امام عليه السلام فرمود: همه آب كشيده مى شود و اگر آب بر او غالب بود، بايد يك روز تا شب آب كشيده شود، سپس گروهى بر آن گمارده شوند كه دو نفر دو نفر به نوبت يك روز تا شب آب مى كشند و به تحقيق پاك است.»

باب 11 مقدار فاصله چاه و فاضلاب

154-(1) قدامة ابن ابى يزيد حمار (يا ابوزيد حمار يا جمال يا حمال) با واسطه روايت مى كند كه گفت: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «حداقل فاصله ميان چاه آب و فاضلاب چقدر است.»

امام عليه السلام فرمود: «اگر زمين نرم است، هفت ذرع و اگر كوه است، پنج ذرع.»

سپس فرمود: «آب به سمت قبله به طرف راست جارى مى شود و از طرف راست قبله به سمت چپ قبله و از سمت چپ قبله به سمت راست قبله جارى مى شود و از سمت قبله به طرف پشت قبله جارى نمى شود.»

155-(2) سليمان ديلمى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره چاهى سؤال كردم كه در كنار آن فاضلاب است. امام عليه السلام به من فرمود: «محل جريان همه چاه ها از سمت وزش باد شمال است، پس در صورتى كه چاه تميز بالاتر از شمال و فاضلاب پايين تر از آن باشد - وقتى چند ذرع ميان شان فاصله باشد - به آن زيان نمى زند و اگر فاضلاب بالاتر از چاه تميز است، حداقل فاصله دوازده ذرع است واگر به سمت قبله است و هر دو نسبت به محل وزش باد شمال يكسانند، پس هفت ذرع [فاصله باشد.]»

156-1276-⁽¹⁾كافى 7/3: عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمد استبصار 45/1: أخبرنى الشّيخ أبو عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الصّفّار عن تهذيب 410/1: أحمد بن محمد عن محمد بن بن سنان عن الحسن بن رباط عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن البالوعة تكون فوق البئر قال (إذا كانت فوق البئر فسبعة أذرع وإذا كانت اسفل من البئر فخمسة أذرع⁽²⁾كا) من كلّ ناحية وذلك كثير.

157-1277-⁽³⁾قرب الإسناد 32: محمد بن خالد الطّيالسىّ عن العلاء عن أبى عبدالله عليه السلام قال سألته عن البئر يتوضّأ منها القوم وإلى جانبها بالوعة قال ان كان بينهما عشرة أذرع وكانت البئر الّتى يسقون⁽⁴⁾منها ممّا يلى الوادى فلابأس.

158-1278-⁽⁵⁾استبصار 46/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أبى محمد الحسن بن حمزة العلوىّ عن تهذيب 410/1: كافى 7/3: علىّ بن ابراهيم (بن هاشم - صا) عن أبيه عن حماد (بن عيسى - يب كا) عن حريز عن زرارة ومحمد بن مسلم وأبى بصير قالوا قلنا له بئر يتوضّأ منها يجرى البول قريباً منها أينجّسها قال(3) فقال ان كانت البئر فى أعلى الوادى والوادى يجرى فيه البول من تحتها وكان بينهما قدر ثلاثة أذرع أو أربعة أذرع لم ينجس ذلك (البئر - صا) شىء (وان كان أقلّ من ذلك ينجّسها - كا) وان كانت البئر فى أسفل الوادى ويمرّ الماء عليها وكان بين البئر وبينه تسعة(4) أذرع لم ينجسها وماكان أقلّ من ذلك فلا يتوضّأ(5) منه قال زرارة فقلت له فان كان مجرى⁽⁶⁾البول بلزقها وكان لايلبث⁽⁷⁾على الأرض فقال ما لم يكن له قرار فليس به بأس وان استقر منه قليل فانّه لايثقب⁽⁸⁾الأرض ولاقعر له⁽⁹⁾حتّى يبلغ البئر⁽¹⁰⁾وليس على البئر منه بأس فتوضّأ⁽¹¹⁾منه انّما ذلك إذا استنقع (الماء صا) كلّه.

156-(3) حسن بن رباط گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره فاضلابى سؤال كردم كه بالاتر از چاه است، امام عليه السلام فرمود: «هرگاه فاضلاب بالاتر از چاه است هفت ذرع و در صورتى كه از چاه پايين تر باشد، پنج ذرع از هر طرف و آن بسيار است.»

157-(4) علاء گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «گروهى از چاهى در كنار فاضلاب وضو مى گيرند.»

امام عليه السلام فرمود: «اگر ميان آن ها ده ذرع فاصله است و چاه آب هم سطح با فاضلاب است، اشكال ندارد.»

158-(5) زراره، محمد بن مسلم و ابوبصير گويند: «به امام صادق عليه السلام گفتيم: «نزديك چاهى كه از آن وضو گرفته مى شود، بول جارى مى شود، آيا آن را نجس مى كند؟»

امام عليه السلام فرمود: «اگر چاه بالاتر از محل جريان بول است و محل جريان بول پايين تر از آن است و فاصله آن ها سه يا چهار ذرع است، چيزى آن چاه را نجس نمى كند (و اگر كمتر از آن است، آن را نجس مى كند) و اگر چاه پايين تر از محل جريان بول است و بول از روى چاه مى گذرد و ميان چاه و آن نه (يا هفت) ذرع فاصله است آن را نجس نمى كند و آنچه فاصله اش از اين كمتر است از آن وضو گرفته نمى شود.»

زراره گويد: «به امام عليه السلام گفتم: «اگر محل جريان بول چسبيده به چاه است و آن بر روى زمين نمى ماند؟»

امام عليه السلام فرمود: «آنچه قرار ندارد، اشكال ندارد و اگر اندكى از آن باقى مى ماند، پس آن زمين را سوراخ نمى كند و عمق ندارد تا به چاه برسد و چاه از جهت آن اشكال ندارد، پس از آن وضو بگير. آن لزوم فاصله در صورتى است كه تمام بول جمع شود.»

159-1279-(6) فقيه 13/1: روى عن أبى بصير انّه قال نزلنا فى دار فيها بئر (و - خ) إلى جنبها بالوعة ليس بينهما إلّانحو من ذراعين فامتنعوا من الوضوء منها فشقّ ذلك عليهم فدخلنا على أبى عبدالله عليه السلام فاخبرناه فقال توضّأوا منها فانّ لتلك البالوعة مجارى تصبّ فى واد ينصبّ فى البحر.

160-1280-(7) المقنع 12: روى(1) ان كان بين البئر والبالوعة ذراع⁽¹⁾فلا بأس وان كانت مبخرة اذا كانت البئر على أعلى الوادى.

161-1281-(8) الجفعريّات 15: باسناده عن جعفر بن محمد عن أبيه عن جدّه علىّ بن الحسين عن أبيه عن علىّ عليه السلام انّ رجلاً أتاه فقال يا أميرالمؤمنين انّ لنا بئراً وهو متوضّأنا وربّما عجنّا العجين من مائها وانّ بئر الغائط منها أربع أذرع ولانزال نجد رائحة نكرهها من البول والغائط فقال علىّ عليه السلام طمّها أو باعدبين الكنيف عنها إذا وجدت ريح العذرة منها.

وتقدّم فى رواية محمد بن القاسم ومرسلة الفقيه (5) من باب (9) أنّ ماء البئر هل ينجس قوله عليه السلام ليس يكره من قرب ولابعد (بئر - خ) يتوضّأ منها ويغتسل مالم يتغيّر الماء.

(12) باب انّ الماء محكوم بالطّهارة حتّى يعلم أنّه قذر وانّه إذا تردّد بين مائين تعلم نجاسة أحدهما لزم الاجتناب عنهما وإذا علمت نجاسته ولم يعلم زمانها حكم بتاخّرها

162-1282-⁽²⁾تهذيب 215/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 1/3: محمد بن يحيى وغيره عن محمد بن أحمد عن الحسن بن الحسين اللّؤلؤى باسناده⁽³⁾قال قال أبوعبدالله عليه السلام الماء كلّه طاهر حتّى يعلم انّه قذر تهذيب 215/1: روى هذا الحديث محمد بن أحمد بن يحيى عن الحسن بن الحسين اللّؤلؤىّ عن أبى داود المنشد عن جعفر بن محمد عن يونس عن حمّاد بن عيسى مثله.

159-(6) ابوبصير گويد: «ما به خانه اى وارد شديم كه در آن چاهى در كنار فاضلاب بود و تنها در حدود دو ذرع با هم فاصله داشتند؛ از اين رو از وضوگرفتن از آن خوددارى كردند و اين كار بر آن ها سخت آمد تا اين كه نزد امام صادق عليه السلام رفتيم و ماجرا را براى وى بيان كرديم.

امام عليه السلام فرمود: «از آن وضو بگيريد زيرا آن بالوعه مجارى دارد و به نهرى مى ريزد كه به دريا مى ريزد.»

160-(7) در كتاب المقنع آمده است: «روايت شده كه اگر ميان چاه و بالوعه چند ذراع فاصله باشد، در صورتى كه چاه بالاتر از محل فاضلاب باشد، اشكال ندارد هرچند آبش بدبو باشد.»

161-(8) در كتاب الجعفريات با سند خود از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از جدش امام سجاد عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «مردى نزد اميرمؤمنان عليه السلام آمد و گفت: «اى اميرمؤمنان عليه السلام! ما چاهى براى شستشو و وضو داريم و گاهى با آبش آرد خمير مى كنيم و بالوعه با آن چهار ذرع فاصله دارد ولى همواره بوى ناخوشايند بول و غايط را از آن احساس مى كنيم.

على عليه السلام فرمود: در صورتى كه بوى نجاست را از آن احساس كردى، آن را پر كن! يا فاصله فاضلاب را از آن دورتر كن!»

ارجاعات

گذشت:

در روايت پنجم از باب نهم فرموده امام عليه السلام كه: «نزديك و دور بودن سبب ناپسند بودن آب نيست، تا وقتى كه تغيير نكرده است از آن وضو گرفته مى شود وغسل مى گردد.»

باب 12 اصل فقهى طهارت آب

162-(1) حسن بن حسين لؤلؤى با سند خود از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «تمام آب ها پاك است تا نجس بودنش دانسته شود.»

تهذيب 215/1: وروى هذا الخبر سعد بن عبداللّٰه عن محمد بن الحسين ابن أبى الخطّاب كافى 1/3: محمد بن يحيى عن محمد بن الحسين عن أبى داود المنشد عن جعفر بن محمد عن يونس عن حمّاد بن عثمان عن أبى عبدالله عليه السلام مثله مستدرك 187/1: القطب الرّاوندىّ فى فقه القرآن عن الصّادق عليه السلام مثله الهداية 13: مرسلاً مثله إلّاأنّ فيها حتّى تعلم.

163-1283-⁽¹⁾فقيه 6/1: قال الصادق جعفر بن محمد عليهما السلام كلّ ماء طاهر إلّاماعلمت انّه قذر.

164-1284-⁽²⁾تهذيب 229/1: استبصار 21/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 10/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن جرّة وجد فيها خنفساء قد مات⁽³⁾قال القه وتوضّأ منه وان كان عقرباً فأرق(2) الماء وتوضّأ من ماء غيره وعن رجل معه إنائان فيهما ماء وقع(3) فى احدهما قذر (و - كا) لايدرى ايّهما هو وليس يقدر على ماء غيره قال يهريقهما (جميعاً - كا) ويتيمّم فقه الرّضا عليه السلام 93: وان كان معه إنائان وقع فى أحدهما وذكر نحوه.

تهذيب 249/1: أحمد بن محمد عن عثمان بن عيسى عن سماعة قال سألت أبا جعفر⁽⁴⁾عليه السلام عن رجل معه إنائان وذكر مثل ما فى يب. تهذيب 248/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى جعفر محمد بن علىّ عن محمد بن الحسن عن محمد بن يحيى عن تهذيب 407/1:

محمد بن أحمد (بن يحيى - يب 248) عن أحمد بن الحسن (بن علىّ بن فضّال - يب 248) عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار (السّاباطىّ - يب 248) عن أبى عبداللّٰه عليه السلام (فى حديث طويل - كذا فى يب 248) قال سئل عن رجل معه إنائان وذكر مثل ما فى كا.

165-1285-(4) تهذيب 418/1: فقيه 14/1: سئل عمّار بن موسى السّاباطىّ أبا عبدالله عليه السلام استبصار 32/1: اسحاق بن عمّار عن أبى عبدالله عليه السلام عن الرّجل (الّذى - صا) يجد فى انائه فأرة وقد توضّأ من ذلك الإناء مراراً وغسل⁽⁵⁾منه ثيابه واغتسل منه وقد كانت الفأرة منسلخة⁽⁶⁾.

اين حديث از حماد بن عيسى و حماد بن عثمان و قطب راوندى در كتاب فقه القرآن و كتاب الهدايه از امام صادق عليه السلام روايت شده است با اين تفاوت كه در كتاب الهدايه آمده است:

«تا نجس بودنش را بدانى.»

163-(2) در كتاب من لا يحضره الفقيه آمده است: «امام صادق عليه السلام فرمود: «هر آبى پاك است مگر آبى را كه نجس بودنش را دانستى.»

164-(3) سماعه گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره كوزه اى سؤال كردم كه سوسك سياه مرده اى در آن يافت مى شود. امام عليه السلام فرمود: «آن را بيرون بينداز و از آن وضو بگير و اگر عقرب بود آب را بريز و از آب ديگرى وضو بگير!»

و سؤال كردم: «مردى دو ظرف آب همراه دارد كه در يكى از آن ها نجاست مى افتد و نمى داند كدام يك از آن هاست و آب ديگرى هم در اختيار ندارد.»

امام عليه السلام فرمود: «هر دوى آن ها را مى ريزد و تيمم مى كند.»

در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «اگر همراه او دو ظرف است كه در يكى از آن ها...» (ادامه حديث پيشين)

در گزارش ديگرى سماعه گويد: «از امام باقر عليه السلام (يا امام صادق عليه السلام) سؤال كردم: «مردى دو ظرف همراه دارد...» (ادامه حديث)

عمار ساباطى نيز گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «مردى دو ظرف همراه دارد...»

165-(4) اسحاق بن عمار گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «مردى در ظرف آبش موشِ مرده متلاشى شده اى را مى يابد و از آن ظرف بارها وضو گرفته، لباس هايش را شسته و غسل كرده است.»

فقال ان كان رآها فى الإناء قبل ان يغتسل(1) أو يتوضّأ أو يغسل ثيابه ثمّ فعل ذلك بعد ما رآها فى الإناء فعليه ان يغسل ثيابه ويغسل كلّ ما أصابه ذلك الماء ويعيد الوضوء والصّلٰوة وان كان انّما رآها⁽¹⁾بعد ما فرغ من ذلك وفعله فلا يمسّ من الماء شيئاً وليس عليه شىء لأنّه لا يعلم متى سقطت فيه ثمّ قال لعلّه ان يكون انّما سقطت فيه تلك السّاعة الّتى رآها.

ويأتى فى رواية عمّار (11) ومرسلة الفقيه (12) من باب (7) طهارة سور بقيّة الدّوابّ من أبواب الأسئآر قوله عليه السلام وان لم تعلم انّ فى منقارها قذراً توضّأ منه واشرب.

وفى رواية عمّار (1) من باب (19) كيفيّة غَسل الإناء من أبواب النّجاسات قوله عليه السلام كلّ شىء نظيف حتّى تعلم انّه قذر فاذا علمت فقد قذر ومالم تعلم فليس عليك.

(13) باب انّ الماء المضاف إذا لاقته النّجاسة تنجّس قليلاً كان أو كثيراً وانّه لايرفع حدثاً ولايزيل خبثاً وكذا ساير المايعات

166-1286-⁽²⁾تهذيب 199/9: استبصار 94/4: محمد بن يعقوب عن كافى 422/6: محمد بن يحيى عن محمد بن موسى عن الحسن بن المبارك تهذيب 279/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن يعقوب بن يزيد عن الحسن⁽³⁾ابن المبارك عن زكريّا بن آدم قال سألت أبا الحسن عليه السلام عن قطرة (خمر أو - يب كا) نبيذ مسكر قطرت فى قدر فيه لحم كثير ومرق كثير⁽⁴⁾فقال عليه السلام يهراق المرق أو يطعمه أهل الذّمّة أو الكلاب واللّحم اغسله وكله قلت فان قطر فيه الدّم قال الدّم تأكله النّار - كافى تهذيب قلت فخمر أو نبيذ قطر فى عجين أو دم قال فقال فسد قلت أبيعه من اليهود والنّصارى وأبيّن لهم (قال⁽⁵⁾بيّن لهم - يب 119) فانّهم يستحلّون شربه (قال نعم - كا) قلت والفقّاع هو بتلك المنزلة إذا قطر فى شىء من ذلك قال أكره ان آكله إذا قطر فى شىء من طعامى.

امام عليه السلام فرمود: «اگر پيش از غسل يا وضو يا شستن لباسش موش را در ظرف ديده است، آنگاه پس از مشاهده آن اين كارها را انجام داده است، وظيفه دارد لباسش و هر آنچه را كه آن آب به آن رسيده بشويد و وضو و نمازش را اعاده كند ولى اگر فقط پس از فراغت از اين كارها آن را مشاهده كرده است، [از آن پس] با آب هيچ تماسى نگيرد و چيزى بر عهده اش نيست زيرا نمى داند چه وقت در آن افتاده است.» سپس فرمود: «شايد فقط در همان زمان مشاهده در آن افتاده است.»

ارجاعات

مى آيد:

در روايت يازدهم و دوازدهم از باب هفتم از باب هاى نيم خورده فرموده امام عليه السلام كه: «و اگر ندانستى كه در منقارش نجاست است از آن وضو بگير و بنوش.»

و در روايت يكم از باب نوزدهم از باب هاى نجاست فرموده امام عليه السلام كه: «هر چيزى پاك و نظيف است تا نجس بودنش را بدانى. پس هرگاه دانستى به تحقيق نجس است و آنچه را ندانى چيزى به عهده ات نيست.»

باب 13 آب مضاف

166-(1) زكريا بن آدم گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «قطره (شراب يا) نبيذ مست كننده اى در ديگى با گوشت و آبگوشت فراوان مى چكد.»

امام عليه السلام فرمود: «آبگوشت ريخته مى شود يا به اهل ذمه يا سگان خورانده مى شود و گوشت را بشوى و بخور!»

گفتم: «اگر خون در آن بچكد [چه حكمى دارد؟]»

امام عليه السلام فرمود: «آتش خون را مى خورد.»

گفتم: «شراب يا نبيذ يا خون در خمير مى چكد.»

امام عليه السلام فرمود: «فاسد شد.»

گفتم: «آيا آن را به يهود و نصارا بفروشم و به آن ها بگويم‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «آرى براى شان بيان كن زيرا آن ها نوشيدنش را حلال مى دانند.»

گفتم: «آيا اگر فُقاع نيز در آن هابيفتد، همان حكم را دارد؟»

امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه در غذاى من بيفتد دوست ندارم آن را بخورم.»

167-1287-(2) تهذيب 87/9: محمد بن يعقوب عن كافى 261/6: علىّ ابن ابراهيم عن أبيه عن النّوفلىّ استبصار 25/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن ابراهيم بن هاشم عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن(1) أبى عبدالله عليه السلام (قال - كا) انّ أميرالمؤمنين عليه السلام (قد - كا ط) سئل عن قدر طبخت فإذا فى القدر فأرة قال يهراق مرقها ويغسل اللّحم ويؤكل مستدرك 579/2: السّيّد فضل اللّٰه الرّاوندىّ فى نوادره باسناده عن موسى بن جعفر عن آبائه عليهم السلام نحوه الجعفريّات 26: باسناده عن جعفر بن محمد انّ عليّاً عليه السلام سئل عن قدر وذكر نحوه.

168-1288-(3) فقه الرّضا عليه السلام 92: كلّ ماء مضاف أو مضاف إليه فلا يجوز التّطهّر به ويجوز شربه مثل ماء الورد وماء القرع ومياه الرّياحين والعصير والخلّ ومثل ماء الباقلى وماء الزّعفران وماء الخلوق وغيره وما يشبهها وكلّ ذلك لايجوز استعمالها إلّاالماء القراح أو التّراب أو ماء المطر.

ويأتى فى أحاديث باب (5) اشتراط كون الوضوء بالماء المطلق من أبواب الوضوء مايدلّ على ذلك.

وفى عدّة من أحاديث باب 22 تحريم أكل النّجس من أبواب الأطعمة ما يناسب الباب.

(14) باب عدم جواز غسل شىء من النّجاسات بالرّيق وحكم غسل الدّم به

169-1289-⁽¹⁾تهذيب 423/1: محمد بن علىّ بن محبوب عن العبّاس عن عبداللّٰه بن المغيرة عن غياث عن أبى عبداللّٰه عليه السلام عن أبيه قال لايغسل بالبزاق شىء غير الدّم كافى 60/3: روى لايغسل بالرّيق شىء إلّاالدّم.

170-1290-(2) تهذيب 425/1: سعد بن موسى بن الحسن عن معاوية بن حكيم عن عبداللّٰه بن المغيرة عن غياث بن ابراهيم عن أبى عبداللّٰه عن أبيه عن علىّ عليهم السلام قال لابأس ان يغسل الدّم بالبصاق.

167-(2) سكونى از امام صادق عليه السلام (از پدرش عليه السلام) روايت مى كند كه فرمود: «از اميرمؤمنان عليه السلام سؤال شد: «در ديگى پس از پخته شدن غذا موشى مشاهده مى شود.»

على عليه السلام فرمود: «آبگوشت ريخته مى شود و گوشت پس از شستن خورده مى شود.»

سيد فضل اللّٰه راوندى در كتاب نوادرش از امام موسى بن جعفر عليه السلام از نياكانش عليه السلام و دركتاب الجعفريات از امام صادق عليه السلام نظير اين حديث را روايت كرده اند.

168-(3) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «هر آبى كه مضاف باشد يا با افزودن چيزى به آن مضاف شود، طهارت گرفتن با آن جايز نيست و نوشيدنش جايز است مثل گلاب، آب كدو، آب گلها، آب انگور، سركه، آب باقالى، آب زعفران و آب خلوق و غير آن ها و شبيه به آن ها.

استعمال همه اين ها جايز نيست مگر آب خالص يا آب گِل يا آب باران.»

ارجاعات

مى آيد:

در روايات باب پنجم از باب هاى وضو آنچه بر اين بحث دلالت مى كند و در تعدادى از روايات باب بيست و دوم از باب هاى خوراكى هاى حرام مناسب با اين بحث خواهد آمد.

باب 14 پاك كنندگى آب دهان

169-(1) غياث از امام صادق عليه السلام از پدرش روايت مى كند كه فرمود: «چيزى غير از خون با بزاق شسته نمى شود.»

در كتاب كافى آمده است: «روايت شده كه چيزى غير از خون با آب دهان شسته نمى شود.»

170-(2) غياث بن ابراهيم از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از على عليه السلام روايت مى كند كه فرمود:

«شستن خون با آب دهان اشكال ندارد.»

(15) باب حكم المياه المستعملة فى رفع الحدث والخبث وماينتضح من قطرات ماء الغسل فى الإناء وغيره وطهارة ماء الاستنجاء

171-1291-⁽¹⁾تهذيب 221/1: استبصار 27/1: أخبرنى الشّيخ (أبو عبداللّٰه صا) أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد (بن قولويه - صا) عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن الحسن بن علىّ عن أحمد بن هلال عن الحسن بن محبوب عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لابأس ان يتوضّأ بالماء المستعمل فقال الماء الّذى يغسل به الثّوب أو يغتسل به الرّجل من الجنابة لايجوز أن يتوضّأ منه وأشباهه وامّا (الماء - يب ط) الّذى يتوضّأ الرّجل به فيغسل به وجهه ويده فى شىء نظيف فلابأس أن يأخذه غيره ويتوضّأ به.

172-1292-⁽²⁾تهذيب 221/1: بهذا الإسناد عن أحمد بن هلال عن أحمد بن محمد ابن أبى نصر عن أبان بن عثمان عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام قال فقيه 10/1: كان النّبىّ صلى الله عليه و آله إذا توضّأ أخذ (النّاس - فقيه) مايسقط من وضوئه فيتوضّأون به.

173-1293-(3) المعتبر 22: روى العيص بن القاسم قال سألته سألته عن رجل أصابه قطرة من طشت(1)فيه وَضوء فقال ان كان من بول أو قذر فليغسل ما أصابه. الذّكرى 9: عن العيص مثله.

174-1294-(4) كافى 13/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن محمد بن اسماعيل عن علىّ بن الحكم عن شهاب بن عبدربّه عن أبى عبداللّٰه عليه السلام انّه قال فى الجنب يغتسل فيقطر الماء عن جسده(2)فى الإناء وينتضح الماء من الأرض فيصير فى الإناء انّه لابأس بهذا كلّه بصائر الدّرجات للصّفّار 239-238: حدّثنا محمد بن اسماعيل عن علىّ بن الحكم عن شهاب ابن عبدربّه (فى حديث) قال أتيت أبا عبداللّٰه عليه السلام اسئله (إلى أن قال) قال عليه السلام جئت لتسئلنى عن الجنب وذكر نحوه.

175-1295-(5) تهذيب 86/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 14/3: محمد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان عن حمّاد بن عيسى عن ربعى بن عبداللّٰه عن الفضيل بن يسار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال فى الرّجل الجنب يغتسل فينتضح (من - كا) الماء فى الإناء فقال لابأس ماجعل (اللّٰه - يب خ) عليكم فى الدّين من حرج.

باب 15 آب مستعمل و غُساله

171-(1) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «وضو گرفتن با آب مستعمل اشكال ندارد.»

آنگاه فرمود: «آبى كه با آن لباس شسته مى شود يا انسان با آن غسل جنابت مى كند، وضو گرفتن و مانند آن با آن جايز نيست ولى آبى كه انسان با آن وضو مى گيرد به اين گونه كه صورت و دستش را در ظرف تميزى مى شويد اشكال ندارد ديگرى آن را بردارد و با آن وضو بگيرد.»

172-(2) زراره از امام باقر يا امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله هرگاه وضو مى گرفت، مردم آب وضويش را برمى داشتند و با آن وضو مى گرفتند.»

173-(3) عيص بن قاسم گويد: «از امام عليه السلام سؤال كردم: «قطره اى از آب تشت كه به آن شستشو شده به مردى اصابت مى كند.»

امام عليه السلام فرمود: «اگر از بول يا نجاست است بايد آنچه را آب به آن رسيد بشويد.»

174-(4) شهاب بن عبد ربه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره چكيدن آب از بدن جنب و پاشيدن آب از روى زمين در ظرف آب هنگام غسل فرمود: «همه اين ها بدون اشكال است.»

در گزارش ديگرى شهاب ابن عبد ربه گويد: «براى سؤال كردن از امام صادق عليه السلام نزد وى رفتم... امام عليه السلام فرمود: «آمده اى تا از من درباره جنب سؤال كنى...» ادامه حديث همانند پيشين است.

175-(5) فضيل بن يسار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره پاشيدن آب از بدن جنب هنگام غسل در ظرف آب فرمود: «اشكال ندارد، خداوند در دين بر شما سختى قرار نداد.»

176-1296-(6) تهذيب 86/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد ابن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن ابن اذينة عن الفضيل قال سئل أبو عبداللّٰه عليه السلام عن الجنب يغتسل فينتضح من الأرض فى الإناء فقال لابأس هذا ممّا قال اللّٰه تعالى: «وَ مٰا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي اَلدِّينِ مِنْ حَرَجٍ‌».

177-1297-(7) كافى 14/3: الحسين بن محمد عن معلّى بن محمد عن الوشّاء عن حمّاد بن عثمان عن عمر بن يزيد قال قلت لأبى عبدالله عليه السلام اغتسل فى مغتسل يبال فيه ويغتسل من الجنابة فيقع فى الإناء ماء ينزو من الأرض فقال لابأس.

178-1298-(8) تهذيب 86/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن الحسن بن علىّ بن فضّال عن عمرو بن سعيد المدائنى عن مصدّق بن صدقة عن عمّار بن موسى السّاباطىّ قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الرّجل يغتسل من الجنابة وثوبه قريب منه فيصيب الثّوب من الماء الّذى يغتسل منه قال نعم لابأس به.

179-1299-(9) كافى 15/3: محمد بن يحيى عن تهذيب 379/1: أحمد بن محمد عن أبى يحيى الواسطىّ عن بعض أصحابنا عن أبى الحسن الماضى⁽¹⁾عليه السلام قال فقيه 10/1: سئل (أبو الحسن موسى بن جعفر - فقيه) عن مجتمع الماء فى الحمّام من غسالة النّاس يصيب الثّوب (منه - فقيه) قال لابأس (به - فقيه).

180-1300-(10) تهذيب 87/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن حمّاد بن عيسى عن الحسين بن المختار عن بريد بن معاوية قال قلت لأبى عبدالله عليه السلام اغتسل من الجنابة فيقع الماء على الصّفا فينزو فيقع على الثّوب فقال لابأس به.

181-1301-(11) كافى 14/3: بعض أصحابنا عن ابن جمهور عن محمد بن القاسم عن ابن أبى يعفور عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قال لايغتسل من البئر الّتى يجتمع فيها غسالة الحمّام فانّ فيها غسالة ولد الزّنا وهو لايطهر إلى سبعة آباء وفيها غسالة النّاصب وهو شرّهما انّ اللّٰه لم يخلق خلقاً شرّاً من الكلب وانّ النّاصب أهون على اللّٰه تعالى من الكلب.

176-(6) فضيل گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال شد: «هنگام غسل جنابت از روى زمين آب به درون ظرف مى پاشد.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد، اين از مواردى است كه خداوند فرموده است: «و در دين هيچ سختى براى شما قرار نداد.»⁽¹⁾

177-(7) عمر بن يزيد گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «در محلى كه بول و غسل جنابت مى شود، غسل مى كنم. آنگاه از زمين آب در ظرف مى پاشد.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

178-(8) عمار بن موسى ساباطى گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: لباس شخصى در حال غسل جنابت نزديك اوست، آنگاه از آبى كه با آن غسل مى كند به لباسش مى رسد.» امام عليه السلام فرمود: «آرى، اشكال ندارد.»

179-(9) ابويحيى واسطى با واسطه از يكى از شيعيان روايت مى كند كه از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره رسيدن آب به لباس از محل جمع شدن آب شستشوى مردم در حمام سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

180-(10) بريد بن معاويه گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «در حال غسل جنابت آب بر روى سنگ مى ريزد و از آن به لباس مى پاشد.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

181-(11) ابن ابى يعفور از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «از چاهِ محل جمع شدن غساله حمام، غسل انجام نمى شود زيرا در آن غساله زنازاده است كه تا هفت پشت پاك نمى شود و در آن غساله ناصبى است كه بدترين آن دو است خدواند آفريده اى بدتر از سگ نيافريد ولى قطعاً ناصبى نزد خدا پست تر از سگ است.»

قلت أخبرنى عن ماء الحمّام يغتسل منه الجنب والصّبىّ واليهودىّ والنّصرانىّ والمجوسىّ‌.

فقال انّ ماء الحمّام كماء النّهر يطهّر بعضه بعضاً.

182-1302-(12) علل الشّرائع 292/1: حدّثنا محمد بن الحسن قال حدّثنا سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن الحسن بن علىّ بن فضّال عن الحسن بن علىّ عن عبداللّٰه بن بكير عن عبداللّٰه ابن أبى يعفور عن أبى عبداللّٰه عليه السلام (فى حديث⁽¹⁾ايّاك ان تغتسل من غسالة الحمّام ففيها يجتمع غسالة اليهودىّ والنّصرانىّ والمجوسىّ والنّاصب لنا أهل البيت وهو شرّهم فانّ اللّٰه تبارك وتعالى لم يخلق خلقا انجس من الكلب والنّاصب لنا أهل البيت انجس منه.

183-1303-(13) تهذيب 379/1: الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير عن فضالة عن جميل بن درّاج عن محمد بن مسلم قال رأيت أبا جعفر عليه السلام جائياً من الحمّام وبينه وبين داره قذر فقال لو لا مابينى وبين دارى ما غسلت رجلى ولانحيت ماء الحمّام.

184-1304-(14) تهذيب 379/1: عنه عن صفوان عن ابن بكير عن زرارة قال رأيت أباجعفر عليه السلام يخرج من الحمّام فيمضى كما هو لايغسل رجله⁽²⁾حتّى يصلّى.

185-1305-(15) تهذيب 85/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 13/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن ابن اذينة عن الأحول قال قلت لأبى عبدالله عليه السلام أخرج من الخلاء فاستنجى بالماء فيقع ثوبى فى ذلك الماء الّذى استنجيت به فقال لابأس به فقيه 41/1: قال محمد بن النّعمان لأبى عبداللّٰه عليه السلام أخرج وذكر مثله وزاد فى آخره ليس عليك شىء.

186-1306-(16) علل الشّرائع 287/1: أبى رحمه الله قال حدّثنا سعد بن عبداللّٰه قال حدّثنا محمد بن الحسين عن محمد بن اسماعيل بن بَزيع عن يونس بن عبدالرّحمن عن رجل من أهل الشّرق⁽³⁾عن العنزا⁽⁴⁾عن الأحوال قال دخلت على أبى عبداللّٰه عليه السلام فقال سل عمّا شئت فارتجّت علىّ السمائل. فقال سل ما بدالك.

گفتم: «مرا درباره آب حمام آگاه كن كه جنب و كودك و يهودى و نصرانى و مجوسى با آن شستشو مى كنند.»

امام عليه السلام فرمود: «آب حمام همانند آب نهر است كه بخشى از آن، نجس ديگرش را پاك مى كند.»

182-(12) عبداللّٰه ابن ابى يعفور روايت مى كند كه امام صادق عليه السلام در بخشى از يك حديث فرمود: «بپرهيز از اين كه از غساله حمام غسل كنى زيرا در آن غساله يهودى و نصرانى و مجوسى و دشمن ما اهل بيت جمع مى شود و دشمن ما اهل بيت بدترين آن هاست زيرا خداوند عز و جل آفريده اى نجس تر از سگ نيافريد و دشمن ما اهل بيت نجس تر از سگ است.»

183-(13) محمد بن مسلم گويد: «امام باقر عليه السلام را مشاهده كردم كه از حمام آمد و در مسير خانه وى تا حمام نجاست بود. آنگاه امام فرمود: «اگر در مسير خانه ام نجاست نبود، پاهايم را نمى شستم و آب حمام را از خود نمى زدودم.»

184-(14) زراره گويد: «امام باقر عليه السلام را مشاهده كردم كه از حمام بيرون آمد و بدون شستن پاهايش به همان صورت رفت تا نماز خواند.»

185-(15) احول گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «با آب استنجا مى كنم و در حال بيرون آمدن از مستراح لباسم در آبى مى افتد كه با آن استنجا كرده ام.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

در گزارش ديگرى از حديث اين جمله اضافه شده است: «چيزى بر عهده ات نيست.»

186-(16) احول گويد: «نزد امام صادق عليه السلام رفتم. امام عليه السلام فرمود: «از هر چه مى خواهى سؤال كند!» با اين سخن پرسش ها براى من در هم آميخت. امام فرمود: «از هر چه به نظرت مى رسد، سؤال كن!»

فقلت جعلت فداك الرّجل يستنجى فيقع ثوبه فى الماء الّذى يستنجى به.

فقال لا بأس فسكت.

فقال أو تدرى لِمَ صار لابأس به.

فقلت لا واللّٰه جعلت فداك.

قال انّ الماء أكثر من القذر.

187-1307-(17) تهذيب 86/1: أخبرنى الشّيخ عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن أبان بن عثمان عن محمد بن النّعمان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال قلت له أستنجى ثمّ يقع ثوبى فيه وأنا جنب فقال لا بأس به.

188-1308-(18) تهذيب 86/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد ابن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن علىّ بن النّعمان ومحمد بن سنان عن عبداللّٰه بن مسكان عن ليث المرادىّ عن عبدالكريم بن عُتبة الهاشمىّ قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الرجل يقع ثوبه على الماء الّذى استنجى به أينجّس ذلك ثوبه فقال لا.

وتقدّم فى بعض أحاديث باب (5) ماء الحمّام وباب (6) انّ الماء الرّاكد إذا كان كرّاً لم ينجس ما يناسب ذلك.

ويأتى فى رواية أبى عبيدة (4) من باب (36) انّ الأرض مطهّرة لباطن القدمين والخفّ من أبواب النّجاسات قوله دخلت الحمّام فلمّا خرجت دعوت بماء وأردت ان أغسل قدمى قال فزبرنى أبو جعفر عليه السلام ونهانى عن ذلك وقال انّ الأرض لتطهّر بعضها بعضاً.

وفى رواية سماعة (3) من باب (2) كيفيّة الغسل وآدابه من أبواب الغسل قوله عليه السلام فما انتضح من مائه فى انائه بعد ما صنع ما وصفت فلا بأس.

وفى رواية علىّ بن جعفر (1) من باب (8) كيفيّة التّطهير بالماء القليل من أبواب الغسل وأحكامه قوله فان كان (أى الماء) فى مكان واحد وهو قليل لايكفيه لغسله فلا عليه ان يغتسل ويرجع الماء فيه فانّ ذلك يجزيه.

وفى رواية ابن مسكان (3) قوله فان هو اغتسل رجع غسله فى الماء كيف هو يصنع قال عليه السلام ينضح بكفّ بين يديه.

گفتم: «فدايت شوم! شخصى استنجا مى كند، آنگاه لباسش در آبى مى افتد كه با آن استنجا كرده است.»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.» و ساكت شد آنگاه فرمود: «آيا مى دانى چرا بدون اشكال شده است‌؟»

گفتم: «نه به خدا سوگند! فدايت شوم!»

امام عليه السلام فرمود: «براى اين كه آب بيش تر از نجاست است.»

187-(17) محمد بن نعمان گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «استنجا مى كنم آنگاه لباسم در آن مى افتد.» امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

188-(18) عبدالكريم بن عُتبه هاشمى گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «شخصى لباسش در آبى مى افتد كه با آن استنجا كرده است، آيا آن لباسش را نجس مى كند؟» امام عليه السلام فرمود: «نه.»

ارجاعات

گذشت:

در برخى روايات باب پنجم و ششم مناسب با اين بحث هست.

مى آيد:

در روايت چهارم از باب سى و ششم از باب هاى نجاست ها اين گفته كه: «پس از بيرون آمدن از حمام آب درخواست كردم و خواستم پاهايم را بشويم كه امام باقر عليه السلام مرا از اين كار بازداشت و نهى كرد و فرمود: «همانا زمين، بخشى از آن بخش ديگر آن را پاك مى كند.»

و در روايت سوم از باب دوم از باب هاى غسل و آداب آن فرموده امام عليه السلام كه: «پس از آن كه كارى را كه گفتم انجام داد، هر چه از آبش در ظرف بپاشد، اشكال ندارد.»

و در روايت يكم از باب هشتم از باب هاى غسل و احكام آن اين گفته كه: «و اگر آب در يك محل و كم است كه براى غسل كفايت نمى كند، پس وظيفه ندارد غسل كند در حالى كه آب به درون آن باز مى گردد زيرا همان براى وى كافى است.»

و در روايت سوم اين گفته كه: «اگر او غسل كند آب غسلش به درون آب باز مى گردد، او چه كار كند؟ امام عليه السلام فرمود: با يك مشت مقابلش را آب مى پاشد.»

وفى مرسلة علىّ بن الحكم (4) من باب (4) وجوب ستر العورة فى الحمّام من أبواب الحمّام قوله عليه السلام ولا تغتسل من غسالة ماء الحمّام فانّه يغتسل فيه من الزّنا ويغتسل فيه ولد الزّنا والنّاصب لنا أهل البيت وهو شرّهم وفى رواية حمزة بن أحمد (3) قوله عليه السلام ولاتغتسل من البئر الّتى يجتمع فيها ماء الحمّام فانّه يسيل فيها ما يغتسل به الجنب وولد الزنا والنّاصب لنا أهل البيت.

و در روايت چهارم از باب چهارم از باب هاى حمام فرموده امام عليه السلام كه: «و از غساله آب حمام غسل نكن زيرا در آن از زنا غسل مى شود و زنازاده و دشمن ما اهل بيت كه بدتر از آن هاست در آن غسل مى كنند.»

و در روايت سوم فرموده امام عليه السلام كه: «و از چاهى كه آب حمام در آن جمع مى شود غسل نكن زيرا آبى كه جنب و زنازاده و دشمن ما اهل بيت با آن غسل مى كند، در آن سرازير مى شود.»

أبواب الأسئآر

(1) باب نجاسة سؤر الكفّار وعدم جواز التّوضّى والأكل والشّرب منه وحكم سؤر ولد الزّنا والنّاصب

قال اللّٰه تعالى فى سورة المائدة (5):5: «اَلْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ اَلطَّيِّبٰاتُ وَ طَعٰامُ اَلَّذِينَ أُوتُوا اَلْكِتٰابَ حِلٌّ لَكُمْ وَ طَعٰامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ اَلْمُحْصَنٰاتُ مِنَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ اَلْمُحْصَنٰاتُ مِنَ اَلَّذِينَ أُوتُوا اَلْكِتٰابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذٰا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسٰافِحِينَ وَ لاٰ مُتَّخِذِي أَخْدٰانٍ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي اَلْآخِرَةِ مِنَ اَلْخٰاسِرِينَ‌».

التّوبة (9):28: «يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا اَلْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلاٰ يَقْرَبُوا اَلْمَسْجِدَ اَلْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ‌».

التّوبة (9):95: «سَيَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَكُمْ إِذَا اِنْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ‌».

189-1309-⁽¹⁾تهذيب 223/1: استبصار 18/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد(1) عن محمد بن يعقوب عن كافى 11/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عن سعيد الأعرج قال سألت أبا عبدالله عليه السلام عن سؤر اليهودىّ والنّصرانىّ فقال لا. فقيه 219/3: وسئل الصادق عليه السلام سعيد الأعرج عن سؤر اليهودىّ والنّصرانىّ أيؤكل أو يشرب فقال لا.

باب هاى نيم خورده ها

باب 1 نيم خورده كافر و زنازاده و ناصبى

خداوند تعالى مى فرمايد:

«امروز چيزهاى پاكيزه و مطبوع براى تان حلال شد و غذاى اهل كتاب براى تان حلال است....»⁽¹⁾

«اى كسانى كه ايمان آورديد همانا مشركان پليدى هستند....»⁽²⁾

«هنگامى كه به سوى آن ها بازگشتيد، برايتان به خدا سوگند مى خورند تا از آن ها روى برتابيد، پس از ايشان رو برگردانيد، زيرا آن ها پليد هستند.»⁽³⁾

189-(1) سعيد اعرج گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره نيم خورده يهودى و نصرانى سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: «نه.»

در گزارش ديگرى آمده است: «سعيد اعرج از امام صادق عليه السلام سؤال كرد: «آيا نيم خورده يهودى و نصرانى خورده و نوشيده مى شود.»

امام عليه السلام فرمود: «نه.»

190-1310-(2) مستدرك 562/2: كتاب درست ابن أبى منصور عن أبى المعزا عن سعيد الأعرج عن أبى عبداللّٰه و أبى الحسن عليهما السلام قالا: لا نأكل من فضل طعامهم ولا نشرب من فضل شرابهم.

191-1311-(3) تهذيب 224/1: استبصار 18/1: سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن الحسن بن علىّ بن فضّال عن عمرو بن سعيد المدائنىّ عن مصدّق بن صدقة عن عمّار (بن موسى - صا) السّاباطىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن الرّجل هل يتوضّأ من كوز أو اناء غيره إذا شرب (فيه - صا) على انّه يهودىّ فقال نعم قلت فمن ذلك⁽¹⁾الماء الّذى يشرب منه قال نعم - حمله الشّيخ على من ظنّه يهوديّاً ولم يتحقّقه.

192-1312-(4) تهذيب 223/1: استبصار 18/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 11/3: أحمد بن ادريس عن محمد بن أحمد (بن يحيى - يب صا) عن أيّوب بن نوح عن الوشّاء عمّن ذكره عن أبى عبداللّٰه عليه السلام انّه كرّه سؤر ولد الزّنا و (سؤر - كا) اليهودىّ والنّصرانىّ والمشرك وكلّ من خالف الإسلام وكان أشدّ ذلك عنده سؤر النّاصب.

193-1313-(5) الهداية 14: لايجوز الوضوء بسؤر اليهودىّ والنّصرانىّ وولد الزّنا والمشرك وكلّ من خالف الإسلام.

ويأتى فى أحاديث باب (13) نجاسة الكفّار من أبواب النّجاسات ما يناسب ذلك.

وكذا فى أحاديث باب (45) حكم مُؤاكلَةِ الكفّار فى اِناءٍ واحد من أبواب الأطعمة.

190-(2) سعيد اعرج از امام صادق عليه السلام و امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت مى كند كه فرمودند:

«ما از ته مانده غذاى آنان نمى خوريم و از باقيمانده نوشيدنى ايشان نمى نوشيم.»

191-(3) عمار بن موسى ساباطى گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «آيا انسان از كوزه و ظرفى كه ديگرى از آن نوشيده است، وضو مى گيرد؟ بنا بر اين كه آن شخص ديگر يهودى است.»

امام عليه السلام فرمود: «آرى.»

گفتم: «از همان آبى كه او نوشيده است‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «آرى.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره اين حديث را بر موردى حمل كرده كه گمان كرده او يهودى است ولى برايش يقين حاصل نشده است.

192-(4) وشاء با واسطه روايت مى كند كه نيم خورده زنازاده و يهودى و نصرانى و مشرك و هر مخالف اسلامى نزد امام صادق عليه السلام مكروه و ناپسند بود و ناپسندترين آن ها نزد وى نيم خورده ناصبى بود.

193-(5) در كتاب الهدايه آمده است: «وضو گرفتن با نيم خورده يهودى و نصرانى و زنازاده و مشرك و هر فرد مخالف با اسلام جايز نيست.»

ارجاعات

مى آيد:

در روايات باب سيزدهم از باب هاى نجاست ها و روايات باب چهل و پنجم از باب هاى خوراكى ها مناسب با اين بحث خواهد آمد.

(2) باب استحباب الشّرب والأكل من سؤر المؤمن

وتقدّم فى أحاديث الباب المتقدّم.

ويأتى فى أحاديث الباب التّالى ما يستفاد منه جوازه وفى رواية عمّار (1) من باب (108) ماورد فى أكل الرّطب وشرب الماء من أبواب الأطعمة قوله كنت مع أبى عبداللّٰه عليه السلام فاتى برطب فجعل يأكل منه يشرب الماء ويناولنى الإناء فأكره ان اردّه فأشرب حتّى فعل ذلك مراراً وفى أحاديث باب (15) ماورد فى انّ سؤر المؤمن شفاء من أبواب الأشربة مايدلّ على ذلك.

(3) باب طهارة سؤر الحائض والجنب وكراهة التّوضّى منه إذ لم تكونا مأمونتين

194-1314-⁽¹⁾تهذيب 222/1: استبصار 17/1: علىّ بن الحسن عن معاوية بن حكيم عن عبداللّٰه بن المغيرة عن الحسين ابن أبى العلاء عن أبى عبدالله عليه السلام فى الحائض تشرب من سؤرها ولاتوضّأ(1) منه كافى 10/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن الحسين ابن أبى العلاء قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الحائض يشرب من سؤرها قال نعم ولايتوضّأ منه وسائل 237/1: علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام نحوه.

195-1315-⁽²⁾كافى 10/3: عنه عن محمد بن الحسين ومحمد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعاً عن صفوان بن يحيى تهذيب 222/1: استبصار 17/1: علىّ بن الحسن عن أيّوب بن نوح عن صفوان بن يحيى عن منصور بن حازم عن عنبسة (بن مصعب - يب - صا) عن أبى عبدالله عليه السلام قال أشرب(2) من سؤر الحائض ولا توضّأ (منه - كا).

باب 2 نيم خورده مؤمن

ارجاعات

گذشت:

در روايات باب پيشين مطالبى هست و در روايات باب بعدى مطالبى خواهد آمد كه از آن ها جواز نيم خورده مؤمن استفاده مى شود.

مى آيد:

در روايت يكم از باب صد و هشتم از باب هاى خوراكى ها اين گفته كه: «نزد امام صادق عليه السلام بودم كه رطب آورده شد امام عليه السلام شروع كرد از آن بخورد و آب بنوشد و ظرف را به من بدهد و من دوست نداشتم كه آن را بازگردانم و آن را مى نوشيدم تا اين كه امام چند بار اين كار را تكرار كرد.»

و در روايات باب پانزدهم از باب هاى نوشيدنى ها مطالبى كه بر اين بحث دلالت مى كند.

باب 3 نيم خورده حائض و جنب و وضو گرفتن با آن

194-(1) حسين ابن ابى علاء از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره حائض فرمود: «از نيم خورده اش مى نوشى ولى از آن وضو نگير (يا وضو گرفته نمى شود.)»

در گزارش ديگرى حسين ابن ابى علاء گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «آيا از نيم خورده حائض نوشيده مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «آرى ولى از آن وضو گرفته نمى شود.»

على بن جعفر از برادرش امام موسى بن جعفر عليه السلام نظير اين حديث را روايت كرده است.

195-(2) عنبسة بن مصعب از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «از نيم خورده حائض بنوش ولى از آن وضو نگير!»

يا: «از نيم خورده حائض نوشيده مى شود ولى وضو گرفته نمى شود.»

يا: «ما از نيم خورده حائض مى نوشيم ولى با آن وضو نمى گيريم.»

196-1316-(3) استبصار 17/1: أخبرنى أحمد بن عبدون عن علىّ بن محمد بن الزّبير عن تهذيب 222/1: علىّ بن الحسن (بن فضّال - صا) عن العبّاس بن عامر عن حجّاج الخشّاب عن أبى هلال قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام المرئة الطّامث اشرب من فضل شرابها ولاأحبّ ان أتوضّأ منه.

197-1317-(4) كافى 11/3: الحسين بن محمد عن معلّى بن محمد عن الوشّاء عن حمّاد بن عثمان عن ابن أبى يعفور قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام أيتوضّأ الرّجل من فضل المرئة قال اذا كانت تعرف الوضوء، ولا يتوضّأ من سؤر الحائض.

198-1318-(5) تهذيب 222/1: استبصار 17/1: علىّ بن الحسن عن علىّ بن أسباط عن عمّه يعقوب بن سالم الأحمر عن أبى بصير عن أبى عبدالله عليه السلام قال سألته هل يتوضّأ من فضل (وضوء - صا) الحائض قال لا. الهداية 13: ولابأس بالوضوء من فضل الجنب والحائض.

199-1319-(6) الجعفريّات 23: باسناده عن علىّ عليه السلام انّه قال لابأس بان يتوضّأ الحائض.

200-1320-(7) استبصار 16/1: أخبرنى أحمد بن عبدون عن علىّ بن محمد بن الزّبير عن تهذيب 221/1: علىّ بن الحسن (بن فضّال - صا) عن أيّوب بن نوح عن محمد ابن أبى حمزة عن علىّ بن يقطين عن أبى الحسن عليه السلام فى الرّجل يتوضّأ بفضل الحائض قال إذا كانت مأمونة فلابأس.

201-1321-(8) السّرائر 485: نقلاً من كتاب محمد بن علىّ بن محبوب عن العبّاس عن عبداللّٰه بن المغيرة عن رفاعة بن موسى عن أبى عبدالله عليه السلام قال سمعته يقول انّ سؤر الحائض لابأس به ان يتوضّأ منه إذا كانت تغسل يديها.

202-1322-(9) استبصار 17/1: أخبرنى أحمد بن عبدون عن علىّ بن محمد بن الزّبير عن تهذيب 222/1: علىّ بن الحسن عن عبدالرّحمن ابن أبى نجران عن صفوان بن يحيى عن عيص بن القاسم قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن سؤر الحائض قال توضّأ⁽¹⁾منه و توضّأ من سؤر الجنب إذا كانت مأمونة وتغسل يدها قبل أن تدخلها الإناء وقد كان رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله يغتسل هو وعائشة فى اناء واحد ويغتسلان جميعاً.

196-(3) ابوهلال از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «از ته مانده نوشيدنى زن حائض بنوش ولى من وضو گرفتن با آن را دوست ندارم.»

197-(4) ابن ابى يعفور گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «آيا مرد از باقى مانده آب دهان زن مى تواند وضو بگيرد؟»

امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه به وضو آگاه باشد ولى از نيم خورده حائض وضو گرفته نمى شود.»

198-(5) ابوبصير گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «آيا از ته مانده (وضوى) حائض وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «نه.»

در كتاب الهدايه آمده است: «وضو گرفتن با ته مانده آب جنب و حائض اشكال ندارد.»

199-(6) در كتاب الجعفريات با سند خود از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «وضو گرفتن با نيم خورده حائض اشكال ندارد.»

200-(7) على بن يقطين از امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت مى كند كه درباره مردى كه با نيم خورده حائض وضو مى گيرد فرمود: «در صورتى كه مورد اعتماد است اشكالى ندارد.»

201-(8) رفاعة بن موسى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «وضو گرفتن با نيم خورده حائض در صورتى كه دستانش را بشويد اشكال ندارد.»

202-(9) عيص بن قاسم گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره نيم خورده حائض سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: «از آن وضو بگير (يا از آن وضو گرفته مى شود) و از نيم خورده جنب وضو بگير در صورتى كه زن مورد اعتماد باشد و پيش از وارد كردن دستش در ظرف آن را بشويد و به تحقيق پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با عايشه در يك ظرف غسل مى كرد و با هم غسل مى كردند.»

ويأتى فى جميع أحاديث باب (14) طهارة عرق الجنب والحائض من أبواب النّجاسات مايدلّ على بعض المقصود.

وفى رواية العيص (17) من باب (7) تعيين مقدار ماء الغسل من أبواب الغسل قوله سألته عن سؤر الحائض فقال عليه السلام لاتوضّأ منه وتوضّأ من سؤر الجنب إذا كانت مأمونة ثمّ تغسل يديها قبل أن تدخلهما فى الإناء.

(4) باب نجاسة سؤر الكلب والخنزير وعدم جواز التّوضّى والشّرب منه واستحباب طرح ما شمّه الكلب

203-1323-⁽¹⁾تهذيب 225/1: استبصار 18/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه (محمد بن الحسن - يب) عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن حمّاد عن حريز عن محمد بن مسلم عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن الكلب يشرب من الإناء قال أغسل الإناء وعن السِّنّور قال لابأس أن يتوضّأ من فضلها انّما هى من السّباع.

204-1324-(2) تهذيب 225/1: بهذا الإسناد عن حمّاد عن حريز عمّن أخبره عن أبى عبدالله عليه السلام قال إذا ولغ الكلب فى الإناء فصبّه.

205-1325-(3) تهذيب 226/1: استبصار 19/1: الحسين بن سعيد عن ابن سنان عن ابن مسكان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن الوضوء ممّا ولغ الكلب فيه والسّنّور أو شرب منه جمل أو دابّة أو غير ذلك أيتوضّأ منه أو يغتسل قال نعم إلّاان تجد غيره فتنزه عنه. حمله الشّيخ رحمه الله على مازاد عن الكرّ ويمكن ان يحمل على التّقيّة. الهداية 13: الماء الآجن(1) والّذى قد وقع فيه الكلب والسّنّور فانّه لابأس بأن يتوضّأ منه ويغتسل إلّاأن يوجد غيره فينزه عنه.

(ويحمل هذا أيضاً على مازاد عن الكرّ بدليل قوله قد وقع فيه الكلب لأنّ الكلب لايقع فى أقلّ من الكرب عادةً‌).

ارجاعات

مى آيد:

در تمام روايات باب چهاردهم از باب هاى نجاست ها مطالبى خواهد آمد كه بر بخشى از مقصود دلالت مى كند.

و در روايت هفدهم از باب هفتم از باب هاى غسل اين گفته كه: «از امام درباره نيم خورده حائض سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: از آن وضو نگير و از نيم خورده جنب وضو بگير در صورتى كه آن زن مورد اعتماد باشد و دستانش را پيش از وارد كردن در ظرف مى شويد.»

باب 4 نيم خورده سگ و خوك

203-(1) محمد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره نوشيدن سگ از ظرف سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: «ظرف را بشوى!»

و درباره گربه سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «وضو گرفتن از ته مانده او اشكال ندارد، همانا آن از درندگان است.»

204-(2) حريز با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه سگ ظرف را ليس زد، آن را بريز!»

205-(3) ابن مسكان گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «آبى كه سگ و گربه در آن زبان زده است يا شتر و چهارپايان و حيوانات ديگر از آن نوشيده اند، آيا با آن وضو و غسل كرده مى شود.»

امام عليه السلام فرمود: «آرى، مگر آن كه آب ديگرى بيابى تا از آن دورى مى كنى.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره آن را بر آب زيادتر از كر حمل كرده است و ممكن است بر تقيه حمل شود.»

در كتاب الهدايه آمده است: «وضو و غسل با آب گنديده و آبى كه سگ و گربه در آن افتاده است اشكال ندارد مگر آن كه آب ديگرى بيابى آنگاه از اين دورى كنى.»

اين حديث نيز بر آب بيش از كر حمل مى شود به دليل اين سخن امام عليه السلام: «سگ در آن افتاده است.» زيرا به طور عادى سگ در آب كمتر از كر نمى افتد.»

206-1326-(4) تهذيب 229/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن العمركىّ عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال سألته سألته عن الفأرة والكلب إذا أكلا (من - خ) الخبز أو شمّاه أيؤكل قال يطرح ما شمّاه ويؤكل مابقى دعائم الإسلام 122/1: عن الصادق عليه السلام نحوه.

207-1327-(5) بحار الأنوار 55/80: كتاب المسائل باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى عليه السلام قال وسألته عن الكلب والفأرة إذا أكلا من الجبن أو السّمن أيؤكل‌؟ قال يطرح ماشمّاه ويؤكل ما بقى.

208-1328-(6) قرب الإسناد 274: باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال سألته عن الفأرة والكلب إذا أكلا من الخبز وشبهه أيحل أكله قال يطرح منه ما أكل ويؤكل الباقى وسألته عن فأرة أو كلب شربا من زيت أو سمن أو لبن قال ان كان جرّة أو نحوها فلا يأكله ولكن ينتفع به بسراج و⁽¹⁾نحوه وان كان أكبر⁽²⁾من ذلك فلابأس بأكله إلّاأن يكون صاحبه موسراً يحتمل أن يهريقه فلا ينتفع به فى شىء. وسائل 199/24: علىّ بن جعفر فى كتابه مثله.

ويأتى فى رواية معاوية بن شريح (2) وأبى العبّاس (3) والرّضوىّ (8) من باب (7) طهارة سؤر بقيّة الدّوابّ من أبواب الأسئار مايدلّ على نجاسة سؤر الكلب. وفى جميع أحاديث باب (11) نجاسة الكلب والخنزير من أبواب النّجاسات مايناسب الباب.

وفى رواية عمّار (1) من باب (19) كيفيّة غسل الإناء قوله سئل عن الكلب والفأرة إذا أكلا من الخبز وشبهه قال يطرح منه ويؤكل الباقى.

وفى رواية علىّ بن جعفر (10) من باب (23) عدم جواز الصّلٰوة مع النّجاسة قوله خنزير شرب من اناء كيف يصنع به قال يغسل سبع مرّات.

206-(4) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «هرگاه سگ يا موش از نانى بخورند يا آن را ببويند آيا از آن نان خورده مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «آنچه را بوييده اند انداخته مى شود و بقيه خورده مى شود.»

در كتاب دعائم الاسلام نيز نظير اين حديث از امام صادق عليه السلام روايت شده است.

207-(5) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «هرگاه سگ و موش از پنير يا روغن بخورند آيا آن خورده مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «آنچه را بوييده اند انداخته مى شود و بقيه خورده مى شود.»

208-(6) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «هرگاه موش و سگ از نان و مانند آن بخورند، آيا خوردنش حلال است‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «آنچه نيم خورده است انداخته و بقيه خورده مى شود.»

وسؤال كردم: «موش و سگ از روغن زيتون يا روغن يا شير مى نوشند.»

امام عليه السلام فرمود: «اگر يك كوزه و مانند آن است، آن را نخورد و در چراغ و (يا) مانند آن، از آن استفاده كند و اگر بزرگ تر از آن است، خوردنش اشكال ندارد مگر آن كه صاحبش توانگر باشد كه بتواند آن را بريزد كه در اين صورت هيچ استفاده اى از آن نمى كند.»

ارجاعات

مى آيد:

در روايت دوم، سوم و هشتم از باب هفتم از باب هاى نيم خورده آنچه بر نجاست نيم خورده سگ دلالت مى كند.

و در تمام روايات باب يازدهم از باب هاى نجاست ها مناسب با اين بحث خواهد آمد.

و در روايت يكم از باب نوزدهم اين گفته كه: «از امام عليه السلام درباره سگ و موش سؤال شد در صورتى كه از نان و مانند آن بخورند. امام عليه السلام فرمود: (بخشى) از آن انداخته و بقيه خورده مى شود.»

و در روايت دهم از باب بيست و سوم اين گفته كه: «خوكى از ظرف مى نوشد، با آن چه بايد كرد؟

امام عليه السلام فرمود: هفت مرتبه شسته مى شود.»

(5) باب طهارة سؤر الهرّة وجواز التّوضّى والشّرب منه

209-1329-⁽¹⁾تهذيب 226/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه محمد بن الحسن عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن حمّاد عن معاوية بن عمّار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام فى الهرّة انّها من أهل البيت ويتوضّأ من سؤرها.

210-1330-⁽²⁾تهذيب 227/1: بهذا الإسناد عن الحسين بن سعيد عن الحسن عن زرعة عن سماعة عن أبى عبدالله عليه السلام انّ عليّاً عليه السلام قال انّما هى من أهل البيت.

211-1331-⁽³⁾تهذيب 227/1: بهذا الإسناد عن الحسين بن سعيد عن محمد بن الفضيل عن أبى الصّباح عن أبى عبدالله عليه السلام قال كان علىّ عليه السلام يقول لاتدع فضل السّنّور ان تتوضّأ منه انّما هى سبع.

212-1332-(4) تهذيب 227/1: بهذا الإسناد عن الحسين بن سعيد عن ابن أبى عمير كافى 9/3:

علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن عمر بن أذينة عن زرارة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال انّ فى كتاب علىّ عليه السلام انّ الهرّ ولا(1) بأس بسؤره وانّى لأستحيى من اللّٰه تعالى أن ادع طعاماً لأنّ هرّاً(2) أكل منه.

213-1333-(5) تهذيب 86/9: الحسين بن سعيد عن فضالة عن أبان عن أبى مريم الأنصارىّ عن أبى جعفر عليه السلام قال فى كتاب علىّ عليه السلام لاامتنع من طعام طعم منه السّنّور ولا من شراب شرب منه (السّنّور - يب) فقيه 8/1: قال الصّادق عليه السلام إنّى لاأمتنع وذكر مثله.

214-1334-(6) تهذيب 226/1: استبصار 20/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أبى جعفر أحمد بن محمد عن عثمان بن عيسى عن سماعة بن مهران عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال ليس بفضل السّنّور بأس ان يتوضّأ منه ويشرب (منه - صا) ولاتشرب (من - خ صا) سؤر الكلب إلّاان يكون حوضا كبيراً يستقى(3) منه.

باب 5 نيم خورده گربه

209-(1) معاوية بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه درباره گربه فرمود: «آن از اهل خانه است و از نيم خورده اش وضو گرفته مى شود.»

210-(2) سماعه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه على عليه السلام فرمود: «همانا گربه از اهل خانه است.»

211-(3) ابوصباح از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه على عليه السلام همواره مى فرمود: «وضو گرفتن با ته مانده گربه را ترك نكن، همانا آن درنده است.»

212-(4) زراره از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در كتاب على عليه السلام آمده است: «گربه درنده است و نيم خورده اش اشكال ندارد و همانا من از خداوند شرم مى كنم كه غذايى را ترك كنم به دليل آن كه گربه از آن خورده است.»

213-(5) ابومريم انصارى از امام باقر عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «در كتاب على عليه السلام آمده است: «من از غذايى كه گربه از آن خورده است و از نوشيدنى كه از آن نوشيده است خوددارى نمى كنم.»

در كتاب من لا يحضره الفقيه اين حديث از امام صادق عليه السلام روايت شده است.

214-(6) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «وضو گرفتن و نوشيدن نيم خورده گربه اشكال ندارد و نيم خورده سگ را ننوش مگر آن كه حوض بزرگى باشد كه از آن آب برداشته مى شود.»

215-1335-(7) الجعفريّات 13: باسناده عن علىّ عليه السلام قال بينا رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله يتوضّأ إذ لاذبه هرّ فعرف رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله انّه عطشان فأصغى إليه الإناء حتّى شرب منه الهرّ ثمّ توضّأ بفضله مستدرك 220/1: السّيبد فضل اللّٰه الرّاوندىّ فى نوادره باسناده عن موسى بن جعفر عليهما السلام مثله.

216-1336-(8) دعائم الإسلام 122/1: عن أبى جعفر محمد بن علىّ عليهما السلام انّه رخص فى ما أكل أو شرب منه السّنّور.

وتقدّم فى رواية محمد بن مسلم (1) من الباب المتقدّم قوله عليه السلام لابأس ان يتوضّأ من فضلها انّما هى (أى السّنّور) من السّباع.

وفى رواية ابن مسكان (3) قوله سألته عن الوضوء ممّا ولغ الكلب فيه والسّنّور (إلى أن قال) أيتوضّأ منه أو يغتسل قال عليه السلام نعم إلّاان تجد غيره فتنزّه عنه.

ويأتى فى رواية معاوية بن شريح (2) من باب (7) طهارة سؤر بقيّة الدّوابّ من أبواب الأسئار قوله سأل عذافر أبا عبداللّٰه عليه السلام وأنا عنده عن سؤر السّنّور والشّاة (إلى أن قال) يشرب منه أو يتوضّأ منه فقال نعم اشرب منه و توضّأ منه.

وفى رواية أبى العبّاس (3) قوله سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن فضل الهرّة (إلى ان قال) فلم أترك شيئاً إلّاوسألته عنه فقال لا بأس به.

وفى جملة من أخباره أيضاً مايدلّ على ذلك بالعموم والاطلاق.

215-(7) در كتاب الجعفريات با سند خود از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «يكبار وقتى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله وضو مى گرفت گربه اى به وى پناه برد. پيامبر صلى الله عليه و آله فهميد كه آن تشنه است از اين رو ظرف را نزديك آن برد تا از آن نوشيد سپس با باقيمانده آن وضو گرفت.»

سيد فضل اللّٰه راوندى در كتاب نوادرش اين حديث را از موسى بن جعفر عليه السلام روايت كرده است.

216-(8) در كتاب دعائم الاسلام روايت مى شود كه امام باقر عليه السلام آنچه را گربه از آن خورده يا نوشيده است، اجازه داد.

ارجاعات

گذشت:

در روايت يكم از باب پيشين فرموده امام عليه السلام كه: «وضو گرفتن از نيم خورده گربه اشكال ندارد، همانا آن از درندگان است.»

و در روايت سوم اين گفته كه: «از امام عليه السلام درباره وضو گرفتن با آبى كه سگ و گربه در آن زبان زده اند سؤال كردم... كه آيا از آن وضو و غسل مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: آرى مگر آن كه آب ديگرى بيابى تا از آن دورى كنى.»

مى آيد:

در روايت دوم از باب هفتم از باب هاى نيم خورده اين گفته كه: «نزد امام صادق عليه السلام بودم كه عذافر از وى درباره نيم خورده گربه و گوسفند سؤال كرد... آيا از آن نوشيده و وضو گرفته مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: از آن بنوش و وضو بگير!»

و در روايت سوم اين گفته كه: «از امام صادق عليه السلام درباره نيم خورده گربه سؤال كردم... و چيزى را فرو گذار نكردم مگر آن كه از امام عليه السلام درباره آن سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

و تعدادى از روايات آن باب با عموم و اطلاق بر اين بحث دلالت مى كنند.

(6) باب كراهة سؤر الفار وجواز التّوضّى والشّرب منه واستحباب طرح ماشمّه

217-1337-⁽¹⁾فقيه 2/4: قال الشّيخ الجليل أبو جعفر محمد بن علىّ بن الحسين بن موسى بن بابويه القمّى الفقيه نزيل الرّى مصنّف هذا الكتاب رضى الله عنه وارضاه روى عن شعيب بن واقد عن الحسين بن زيد عن الصّادق جعفر بن محمد عن أبيه عن آبائه عن أميرالمؤمنين علىّ بن أبى طالب عليهم السلام فى حديث مناهى النّبى صلى الله عليه و آله قال ونهى عن أكل سور الفأر. مجالس الصّدوق 344: حدّثنا الشّيخ الفقيه أبوجعفر محمد بن علىّ بن الحسين بن موسى بن بابويه القمّى رحمه الله قال حدّثنا حمزة بن محمد بن أحمد بن جعفر بن محمد بن زيد بن علىّ بن الحسين بن علىّ بن أبى طالب عليهم السلام قال حدّثنى أبو عبداللّٰه عبدالعزيز بن محمد بن عيسى الأبهرىّ قال حدّثنا أبو عبداللّٰه محمد بن زكريّا الجوهرىّ الغلابى البصرىّ قال حدّثنا شعيب بن واقد وذكر مثله سنداً ومتناً.

218-1338-(2) تهذيب 419/1: استبصار 26/1: فقيه 14/1: روى اسحاق بن عمّار عن أبى عبداللّٰه عليه السلام انّ أبا جعفر عليه السلام كان يقول لابأس بسؤر الفأرة إذا شربت من الإناء ان يشرب منه و(1) يتوضّأ منه. قرب الإسناد 150: السّندى بن محمد عن أبى البخترى عن جعفر عن أبيه عن علىّ عليه السلام نحوه.

وتقدّم فى رواية علىّ بن جعفر (4) من باب (4) نجاسة سؤر الكلب والخنزير من أبواب الأسئار قوله عليه السلام يطرح ماشمّاه (أى الكلب والفأرة) ويؤكل مابقى وفى روايته الاخرى (5) مثله.

ويأتى فى بعض أحاديث الباب التّالى مايناسب ذلك بالعموم والاطلاق وفى رواية عمّار (1) من باب (19) كيفيّة غسل الإناء من أبواب النّجاسات قوله الكلب والفأرة إذا أكلا من الخبز وشبهه قال عليه السلام يطرح منه ويؤكل الباقى وفى حديث وصيّة النّبىّ صلى الله عليه و آله ورواية ابراهيم بن عبدالحميد وانس بن محمد من باب (117) ماورد فى فوائد التّفّاح من أبواب الأطعمة المباحة قوله صلى الله عليه و آله تسعة أشياء تورث النّسيان (وعدّ منها) سؤر الفأر.

باب 6 نيم خورده موش

217-(1) حسين بن زيد از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از نياكانش عليه السلام از اميرمؤمنان عليه السلام روايت مى كند كه در بخشى از حديث نهى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از خوردن نيم خورده موش نهى كرد.»

218-(2) اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه امام باقر عليه السلام همواره مى فرمود:

«وضو گرفتن و نوشيدن از نيم خورده موش اشكال ندارد، در صورتى كه موش از ظرف بنوشد.»

ابوالبخترى از امام صادق عليه السلام از على عليه السلام نظير اين حديث را روايت كرده است.

ارجاعات

گذشت:

در روايت چهارم از باب چهارم از باب هاى نيم خورده فرموده امام عليه السلام كه: «آنچه را سگ و موش بوييده اند انداخته و بقيه خورده مى شود.»

و در روايت پنجم مانند آن هست.

مى آيد:

در برخى روايات باب بعدى مطالبى خواهد آمد كه با عموم و اطلاق با اين بحث مناسب است.

و در روايت يكم از باب نوزدهم از باب هاى نجاسات اين گفته كه: «هرگاه سگ و موش از نان و مانند آن بخورند، امام عليه السلام فرمود: (بخشى) از آن انداخته و بقيه خورده مى شود.»

و در حديث سفارش هاى پيامبر صلى الله عليه و آله و روايت ابراهيم بن عبدالحميد و انس بن محمد از باب صد و هفدهم فرموده پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كه: «نُه چيز سبب فراموشى مى شود...

نيم خورده موش.»

(7) باب طهارة سؤر بقيّة الدّوابّ الطّيور وجواز التّوضّى والشّرب منه على كراهيّة فى البعض وحكم سور الجلّالات

219-1339-⁽¹⁾تهذيب 228/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن فضالة بن أيّوب ومحمد ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج قال سألت أبا عبدالله عليه السلام عن سؤر الدّوابّ والغنم والبقر أيتوضّأ منه ويشرب فقال لابأس به.

220-1340-⁽²⁾تهذيب 225/1: استبصار 19/1: بهذا الإسناد عن أحمد ابن محمد عن أيّوب بن نوح عن صفوان (بن يحيى - يب) عن معاوية بن شريح قال سئل عذافر أبا عبداللّٰه عليه السلام وانا عنده عن سؤر السّنّور والشّاة والبقرة والبعير والحمار والفرس والبغال(1) والسّباع يشرب منه أو يتوضّأ منه فقال نعم اشرب منه وتوضّأ (منه - خ صا) قال قلت له الكلب قال لا قلت أليس هو سبع(2) قال لا واللّٰه انّه نجس لا واللّٰه انّه نجس تهذيب 225/1: استبصار 19/1: سعد ابن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد عن الحسن بن علىّ بن فضّال عن عبداللّٰه بن بكير عن معاوية بن ميسرة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام وذكر مثله - كذا فى يب - صا.

221-1341-(3) تهذيب 225/1: استبصار 19/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه (محمد بن الحسن - يب) عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن حمّاد عن حريز عن الفضل أبى العبّاس قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن فضل الهرّة والشّاة والبقرة والابل والحمار والخيل والبغال والوحش والسّباع فلم أترك شيئا إلّا (و - خ صا) سألته عنه فقال لابأس به حتّى انتهيت إلى الكلب فقال رجس نجس لايتوضّأ بفضله واصبب ذلك الماء واغسله بالتّراب أوّل مرّة ثمّ بالماء.

222-1342-(4) تهذيب 227/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 9/3: أبى داود عن الحسين بن سعيد عن أخيه الحسن عن زرعة عن سماعة قال سألته سألته هل يشرب سؤر شىء من الدّوابّ ويتوضّأ منه قال (فقال - كا) امّا الإبل والبقر (والغنم - كا) فلابأس.

باب 7 نيم خورده ساير حيوانات و حيوانات نجاستخوار

219-(1) جميل بن دراج گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: آيا با نيم خورده چهارپايان و گوسفند و گاو وضو گرفته و نوشيده مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

220-(2) معاوية بن شريح گويد: «نزد امام صادق عليه السلام بودم كه عذافر از وى پرسيد: «آيا نيم خورده گربه و گوسفند و گاو و شتر و الاغ و اسب و قاطر و درندگان نوشيده و با آن وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «آرى از آن بنوش و وضو بگير!»

به امام عليه السلام گفتم: «سگ [همين گونه است‌؟]»

امام عليه السلام فرمود: «نه.»

گفتم: «مگر آن درنده نيست‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «نه به خدا سوگند! قطعاً آن نجس است. نه به خدا سوگند! آن نجس است.»

اين حديث از معاوية بن ميسره از امام صادق عليه السلام نيز روايت شده است.

221-(3) فضل ابوالعباس گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره باقيمانده آب گربه و گوسفند و گاو و شتر و الاغ و اسب و قاطر و حيوانات وحشى و درنده سؤال كردم و چيزى را فروگذار نكردم مگر آن كه درباره آن از امام عليه السلام پرسيدم و امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.» تا اين كه به سگ رسيدم. امام عليه السلام فرمود: «آن پليد و نجس است، با آب باقيمانده آن وضو گرفته نمى شود، آن آب را بريز و ظرفش را بار اول خاك مال كن و سپس با آب بشوى.»

222-(4) سماعه گويد: «از امام عليه السلام سؤال كردم: «آيا نيم خورده هيچ چهار پايى نوشيده و با آن وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «شتر و گاو (وگوسفند) اشكال ندارد.»

223-1343-(5) قرب الإسناد 179: باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال سألته عن فضل ماء البقرة والشّاة والبعير أيشرب منه ويتوضّأ قال لابأس.

224-1344-(6) بحار الأنوار 72/80: كتاب المسائل بالإسناد المتقدّم عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى عليه السلام قال سألته عن فضل الفرس والبغل والحمار أيشرب منه ويتوضّأ للصّلاة قال لا بأس.

225-1345-(7) تهذيب 228/1: سعد بن عبداللّٰه عن محمد بن أحمد (عن أحمد بن محمد - خ ل) عن هارون بن مسلم عن الحسين بن علوان عن عبداللّٰه ابن الحسن بن الحسن بن علىّ بن أبى طالب عن آبائه عليهم السلام قال فقيه 8/1: قال رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله كلّ شىء يجترّ فسوره حلال ولعابه حلال الهداية 14: مرسلاً عن رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله مثله.

226-1346-(8) فقه الرّضا عليه السلام 93: ان شرب من الماء دابّة أو حمار أو بغل أو شاة أو بقرة فلابأس باستعماله والوضوء منه مالم يقع فيه الكلب أو وزغ أو فأرة فان وقع فيه وزغ اهريق ذلك الماء.

227-1347-(9) كافى 9/3: علىّ بن ابراهيم عن محمد بن عيسى عن يونس عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لابأس بأن يتوضّأ ممّا يشرب منه مايؤكل لحمه.

228-1348-(10) الجعفريّات 19: باسناده عن جعفر بن محمد عن أبيه قال قال صلى الله عليه و آله لابأس بسؤر ما أكل لحمه.

229-1349-(11) استبصار 25/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن عدّة من أصحابنا عن محمد بن يعقوب عن أحمد بن ادريس عن محمد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن الحسن بن علىّ تهذيب 228/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم (جعفر بن محمد - خ) عن محمد بن يعقوب عن كافى 9/3: أحمد بن ادريس ومحمد بن يحيى (جميعاً - يب) عن محمد بن أحمد (و - كا) (عن - يب كا) أحمد بن الحسن (بن علىّ - يب) عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار (بن موسى - يب كا) (السّاباطىّ - صا) عن أبى عبداللّٰه عليه السلام

223-(5) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «آيا از ته مانده آب گاو و گوسفند و شتر نوشيده و با آن وضو گرفته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «اشكال ندارد.»

224-(6) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «آيا از ته مانده آب اسب و قاطر و الاغ نوشيده و با آن براى نماز وضو گرفته مى شود؟» امام عليه السلام فرمود:

«اشكال ندارد.»

225-(7) عبداللّٰه بن حسن بن حسن بن على بن ابى طالب از نياكانش عليه السلام روايت مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «نيم خورده و آب دهانِ هر حيوان نشخوار كننده اى حلال است.»

در كتاب الهدايه اين حديث به صورت مرسل از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است.

226-(8) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «اگر حيوان يا الاغ يا قاطر يا گوسفند يا گاوى از آب بنوشد، استعمال آن آب و وضو گرفتن از آن اشكال ندارد تا وقتى سگ يا وزغ يا موشى در آن نيفتد. پس اگر وزغى در آن افتاد آن آب ريخته مى شود.»

227-(9) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «وضو گرفتن با آبى كه حيوان حلال گوشت از آن نوشيده است اشكالى ندارد.»

228-(10) در كتاب الجعفريات با سند خود از امام صادق عليه السلام از پدرش روايت مى شود كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «نيم خورده حيوان حلال گوشت اشكال ندارد.»

229-(11) عمار بن موسى ساباطى گويد⁽¹⁾: «از امام صادق عليه السلام درباره آبى كه كبوتر از آن مى نوشد، سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: «از نيم خورده هر حيوان حلال گوشتى وضو بگير و بنوش. (يا وضو گرفته و نوشيده مى شود.)»

قال سئل⁽¹⁾عمّا⁽²⁾يشرب منه الحمامة فقال كلّ ما أكل لحمه فتوضّأ⁽³⁾من سؤره وأشرب⁽⁴⁾وعمّا⁽⁵⁾شرب منه باز أو صقر أو عقاب فقال كلّ شىء من الطّير يتوضّأ⁽⁶⁾ممّا يشرب منه إلّاان ترى فى منقاره دماً فان رأيت فى منقاره دماً فلا توضّأ منه ولاتشرب (منه - خ صا)

استبصار: وسئل عن ماء شربت منه الدّجاجة قال ان كان فى منقارها قذر فلا توضّأ منه ولاتشرب منه وان لم تعلم انّ فى منقارها قذراً توضّأ منه واشرب⁽⁷⁾تهذيب 224/1: بهذا الإسناد عن عمّار بن موسى عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سئل عمّا⁽⁸⁾يشرب منه الحمام فقال عليه السلام كلّ ما أكل (يؤكل - خ) لحمه يتوضّأ من سؤره ويشرب.

230-1350-(12) فقيه 10/1: سئل الصّادق عليه السلام عن ماء شربت منه دجاجة فقال ان كان فى منقارها قذر لم تتوضّأ منه ولم تشرب وان لم تعلم فى منقارها قذراً فتوضّأ منه وإشرب وكلّ ما أكل لحمه فلا بأس بالوضوء والشّرب من ماء شرب منه ولابأس بالوضوء والشّرب من ماء شرب منه باز أو صفر أو عقاب مالم ير فى منقاره دم فان رأى فى منقاره دم لم يتوضّأ منه ولم يشرب.

231-1351-(13) تهذيب 228/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم عن محمد بن يعقوب عن محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد بن خالد عن الحسين بن سعيد كافى 9/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن محمد بن خالد والحسين بن سعيد عن القاسم بن محمد عن علىّ ابن أبى حمزة عن أبى بصيرعن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال فضل الحمامة والدّجاج⁽⁹⁾لابأس به والطّير.

232-1352-(14) كافى 10/3: أحمد بن ادريس عن محمد بن أحمد عن أيّوب بن نوح عن الوشّاء عمّن ذكره عن أبى عبداللّٰه عليه السلام انّه كان يكره سؤر كلّ شىء لايؤكل⁽¹⁰⁾لحمه.

و درباره آبى كه باز يا شاهين يا عقاب نوشيده است، سؤال شد.

امام عليه السلام فرمود: «از آبى كه تمام پرندگان از آن نوشيده اند وضو گرفته مى شود (يا وضو بگير) مگر آن كه در منقارش خون ببينى. پس اگر در منقارش خون مشاهده كردى از آن وضو نگير و ننوش!»

و درباره آبى كه مرغ از آن نوشيده است، سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: «اگر در منقارش نجاست است، از آن وضو نگير و ننوش و اگر ندانستى كه در منقارش نجاست است، از آن وضو بگير و بنوش!»⁽¹⁾

در گزارش ديگرى عمار بن موسى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره آبى سؤال شد كه كبوتر از آن مى نوشد. امام عليه السلام فرمود: «از نيم خورده تمام حيوانات حلال گوشت وضو گرفته و نوشيده مى شود.»

230-(12) در كتاب من لا يحضره الفقيه آمده است: «از امام صادق عليه السلام درباره آبى كه مرغ از آن نوشيده است سؤال شد. امام عليه السلام فرمود: «اگر در منقارش نجاستى است از آن وضو نگير و ننوش و اگر ندانى كه منقارش آلوده است پس از آن وضو بگير و بنوش و وضو گرفتن و نوشيدن از آبى كه هر حيوان حلال گوشتى از آن نوشيده است، اشكال ندارد و وضو گرفتن و نوشيدن از آبى كه باز يا شاهين يا عقاب از آن نوشيده اند اشكالى ندارد تا وقتى كه در منقارش خون مشاهده نگردد، پس اگر در منقارش خونى مشاهده شد، از آن وضو گرفته و نوشيده نمى شود.»

231-(13) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «باقى مانده آب كبوتر و مرغ و پرندگان اشكال ندارد.»

232-(14) وشاء با واسطه روايت مى كند كه امام صادق عليه السلام نيم خورده حيوانات حرام گوشت را ناخوشايند مى داشت.»

وتقدّم فى رواية ابن مسلم (1) من باب (4) نجاسة سؤر الكلب والخنزير من أبواب الأسئار قوله عليه السلام لابأس ان يتوضّأ من فضلها (أى السّنّور) انّما هى من السّباع.

وفى رواية ابن مسكان (3) قوله سألته عن الوضوء ممّا ولغ الكلب فيه والسّنّور أو شرب منه جمل أو دابة أو غير ذلك أيتوضّأ منه أو يغتسل قال نعم إلّاان تجد غيره فتنزه عنه.

وفى رواية أبى الصّباح (3) من باب (5) طهارة سؤر الهرّة قوله عليه السلام لاتدع فضل السّنّور ان تتوضّأ منه انّما هى سبع.

وفى رواية زرارة (4) قوله انّ فى كتاب علىّ عليه السلام انّ الهرّ سبع فلابأس بسؤره.

ويأتى فى جميع أحاديث باب (12) طهارة جميع الدّوابّ من أبواب النّجاسات ما يناسب ذلك.

وفى رواية عمّار (1) من باب (19) كيفيّة غسل الاناء قوله عليه السلام كلّ ما يؤكل لحمه فليتوضّأ منه وليشربه وقوله عليه السلام كلّ شىء من الطّير يتوضّأ ممّا يشرب منه.

وفى أحاديث باب 20 تحريم لحوم الجلّالات من أبواب الأطعمة المحرّمة مايستفاد منه حكم سؤر الجلّالات.

ارجاعات

گذشت:

در روايت يكم از باب چهارم از باب هاى نيم خورده فرموده امام عليه السلام كه: «وضو گرفتن با نيم خورده گربه اشكال ندارد، همانا آن از درندگان است.»

و در روايت سوم اين گفته كه: «از امام عليه السلام سؤال كردم: با آبى كه سگ و گربه در آن زبان زده است يا شتر يا چهار پا يا حيوانات ديگر از آن نوشيده اند، آيا از آن وضو و غسل كرده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: آرى، مگر آن كه آب ديگرى بيابى كه در اين صورت از آن دورى مى كنى.»

و در روايت سوم از باب پنجم فرموده امام عليه السلام كه: «وضو گرفتن با نيم خورده گربه را ترك نكن، همانا آن درنده است.»

و در روايت چهارم اين گفته كه: «به تحقيق در كتاب على عليه السلام آمده است: گربه درنده است، نيم خورده اش اشكال ندارد.»

مى آيد:

در همه روايات باب دوازدهم از باب هاى نجاست ها مناسب با اين بحث خواهد آمد.

و در روايت يكم از باب نوزدهم فرموده امام عليه السلام كه: «[با نيم خورده] هر حيوان حلال گوشتى بايد وضو گرفته و نوشيده شود.»

و در روايات باب بيستم از باب هاى خوراكى هاى حرام شده مطالبى است كه از آن ها حكم نيم خورده حيوانات نجاستخوار استفاده مى شود.

أبواب النّجاسات وأحكامها

(1) باب نجاسة البول والغائط من الانسان ومن كلّ ما لا يؤكل لحمه إذا كانت له نفس سائلة وكيفيّة تطهير ما أصابه البول وحكم بول الغلام والجارية ولبنهما وماورد فى علّة خباثة الغائط

قال اللّٰه تعالى فى سورة المدّثّر (74):4-5: «وَ ثِيٰابَكَ فَطَهِّرْ * وَ اَلرُّجْزَ فَاهْجُرْ».

233-1353-⁽¹⁾تهذيب 251/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن محمد بن الحسن (الصّفّار - يب ط) عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن فضالة عن حمّاد بن عثمان عن ابن أبى يعفور قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن البول يصيب الثّوب قال إغسله مرّتين تهذيب 251/1: بهذا الإسناد عن الحسين بن سعيد عن صفوان عن العلاء عن محمد (ابن مسلم - يب ط) عن أحدهما عليهما السلام قال سألته سألته عن البول وذكر مثله. دعائم الإسلام 117/1: روّينا عن جعفر بن محمد عن أبيه عن آبائه عن علىّ بن أبى طالب عليه السلام وذكر نحوه.

234-1354-(2) تهذيب 250/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن السّندى بن محمد عن علاء عن محمد بن مسلم قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الثّوب يصيبه البول قال إغسله فى المركن(1)مرّتين (قال - خ) فان غسلته فى ماء جار فمرّة واحدة.

باب هاى نجاست ها و احكام آن ها

باب 1 نجاست بول و غايط انسان

و هر حيوان حرام گوشتِ داراى خون جهنده

خداوند تعالى مى فرمايد:

«و لباست را تطهير كن و از پليدى دورى كن.»⁽¹⁾

233-(1) ابن ابى يعفور گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره بول سؤال كردم كه به لباس اصابت مى كند. امام عليه السلام فرمود: «آن را دو مرتبه بشوى.»

اين حديث از محمد بن مسلم از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام و در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از نياكانش عليه السلام از على عليه السلام نيز روايت شده است.»

234-(2) محمد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره لباس سؤال كردم كه بول به آن اصابت مى كند. امام عليه السلام فرمود: «آن را در تشت دو بار بشوى و اگر در آب جارى آن را شستى، پس يك بار بشوى!»

235-1355-(3) فقه الرّضا عليه السلام 95: وان اصابك بول فاغسله من ماء جار مرّة ومن ماء راكد مرّتين ثمّ اعصره.

236-1356-(4) الهداية 14: والثّوب إذا أصابه البول غسل بماء جار مرّة وان غسل بماء راكد فمرّتين ثمّ يعصر وبول الغلام الرّضيع يصبّ عليه الماء صبّاً وان كان قد أكل الطّعام غسل والغلام والجارية فى هذا سواء.

237-1357-(5) فقه الرّضا عليه السلام 67: ولاتغسل ثوبك إلّاممّا يجب عليك فى خروجه إعادة الوضوء ولايجب عليك إعادة⁽¹⁾الوضوء إلّامن بول أو منّى غائط أو ريح تستيقنها.

238-1358-(6) وفيه 303: ونروى (انّ - خ ل) قليل البول والغائط والجنابة وكثيرها سواء لابدّ من غسله إذا علم به.

239-1359-(7) تهذيب 249/1: أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن أبى اسحاق النّحوىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن البول يصيب الجسد قال صبّ عليه الماء مرّتين.

240-1360-(8) تهذيب 249/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 55/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن الحسين ابن أبى العلاء قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن البول يصيب الجسد قال صبّ عليه الماء مرّتين فانّما هو ماء وسألته عن الثّوب يصيبه البول قال إغسله مرّتين وسألته عن الصّبىّ يبول على الثّوب قال يصبّ عليه الماء قليلاً ثمّ يعصره كافى 20/3: محمد بن يحيى عن تهذيب 269/1: أحمد بن محمد عن علىّ بن الحكم عن الحسين ابن أبى العلاء قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام وذكر مثله إلى قوله مرّتين استبصار 174/1: بهذا الإسناد عن الحسين ابن أبى العلاء قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الصّبىّ وذكر مثله إلى قوله تعصره السّرائر 473:

نقلاً من نوادر أحمد بن محمد ابن أبى نصر البزنطىّ قال سألته سألته عن البول يصيب وذكر مثله إلى قوله إغسله مرّتين.

235-(3) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «و اگر بول به تو اصابت كرد آن را با آب جارى يك بار و با آب راكد دو بار بشوى و سپس آن را فشار بده.»

236-(4) در كتاب الهدايه آمده است: «هرگاه بول به لباس اصابت كرد با آب جارى يك مرتبه و با آب راكد دو مرتبه شسته مى شود و سپس فشار داده مى شود و بر روى بول پسر بچه شيرخوار مقدارى آب ريخته مى شود و اگر غذا خور شده است، شسته مى شود و پسر و دختر در اين حكم يكسانند.»

237-(5) و در همان كتاب آمده است: «و لباست را نشوى مگر به خاطر آنچه بيرون آمدنش سبب اعاده وضو مى گردد و اعاده وضو بر تو واجب نيست مگر به خاطر بول يا منى يا غايط يا بادى كه يقين به آن پيدا كنى.»

238-(6) و در همان كتاب آمده است: «و روايت مى كنيم كه كم يا زياد بول و غايط و جنابت مثل هم هستند كه در صورت علم به آن بايد شسته شود.»

239-(7) ابواسحاق نحوى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره بول سؤال كردم كه به بدن اصابت مى كند. امام فرمود: «دو بار روى آن آب بريز!»

240-(8) حسين بن ابى علاء گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره بول سؤال كردم كه به بدن اصابت مى كند. امام عليه السلام فرمود: «دو بار روى آن آب بريز زيرا آن فقط آب است.»

و درباره بول سؤال كردم كه به لباس مى رسد. امام عليه السلام فرمود: «دو بار آن را بشوى!»

و درباره كودكى سؤال كردم كه روى لباس بول مى كند. امام عليه السلام فرمود: «اندكى آب بر روى آن ريخته سپس فشار داده مى شود.»

احمد بن محمد ابن ابى نصر بزنطى پرسش اول و دوم را روايت كرده است.

241-1361-(9) تهذيب 251/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن محمد بن الحسن (الصّفّار - ط) عن أحمد بن محمد عن الحسن بن سعيد تهذيب 267/1:

أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن استبصار 174/1: الحسين بن سعيد عن عثمان (بن عيسى - صا يب 267) عن سماعة قال سألته سألته عن بول الصّبىّ يصيب الثّوب.

فقال إغسله.

قلت فان لم أجد مكانه قال إغسل الثّوب كلّه.

قال الشّيخ يحتمل أن يكون مراده عليه السلام بقوله إغسله صبّ عليه الماء ويجوز أن يكون أراد بول من أكل الطّعام انتهى.

ويشهد للحمل الثّانى رواية الحلبىّ الآتية (15).

242-1362-(10) معانى الأخبار 211: أخبرنى محمد بن هارون الزّنجانىّ فيما كتب الىّ قال حدّثنا علىّ بن عبدالعزيز عن أبى عبيد القاسم بن سلام قال حدّثنا هيثم قال أخبرنا يونس عن الحسن انّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله أتى بالحسن⁽¹⁾بن علىّ عليه السلام فوضع فى حجره فبال عليه فَاُخِذَ فقال لا تزرموا ابنى ثمّ دعا بماء فصبّه عليه.

243-1363-(11) المناقب 71/4: عبدالرّحمن ابن أبى ليلى قال كنّا جلوساً عند النّبىّ صلى الله عليه و آله إذ أقبل الحسين عليه السلام فجعل ينزو على ظهر النّبىّ وعلى بطنه فبال فقال دعوه وفيه 71/4: أبو عبيدة فى غريب الحديث قال انّه صلى الله عليه و آله قال لاتزرموا ابنى أى لاتقطعوا عليه بوله ثمّ دعا بماء فصبّه على بوله.

244-1364-(12) الملهوف 12: قالت⁽²⁾امّ الفضل زوجة العبّاس رضى الله عنه (مرضعة الحسين) رأيت فى منامى قبل مولده عليه السلام (إلى أن قالت) جئت بالحسين عليه السلام يوماً فوضعته فى حجر النّبىّ صلى الله عليه و آله فبينما هو يقبّله فقطرت من بوله قطرة على ثوب النّبىّ فقرصته⁽³⁾فبكٰى فقال النّبىّ صلى الله عليه و آله مهلاً يا امّ الفضل فهذا ثوبى يغسل وقد أوجعت ابنى.

241-(9) سماعه گويد: «از امام عليه السلام درباره بول كودك سؤال كردم كه به لباس مى رسد. امام عليه السلام فرمود: «آن را بشوى!»

گفتم: «اگر محل آن را نيافتم.»

امام عليه السلام فرمود: «تمام لباس را بشوى.»

مرحوم شيخ طوسى قدس سره مى فرمايد: «احتمال دارد امام عليه السلام از سخنش كه فرمود: «آن را بشوى» ريختن آب بر روى آن را اراده كرده باشد و ممكن است كه بول كودك غذا خور مقصود باشد.»

شاهد حمل دوم روايت حلبى است كه خواهد آمد.

242-(10) حسن گويد: «امام حسن عليه السلام (يا حسين عليه السلام) نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آورده شد و آن حضرت او را در دامنش نهاد. آنگاه وى در دامن پيامبر صلى الله عليه و آله بول كرد پس او گرفته شد. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «جلوى ادرار كردن فرزندم را نگيريد» سپس دستور داد مقدارى آب آوردند و بر روى آن ريخت.»

243-(11) عبدالرحمان ابن ابى ليلى گويد: «نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نشسته بودم كه حسين عليه السلام آمد و شروع كرد بر روى پشت و سينه پيامبر صلى الله عليه و آله بپرد، آنگاه بول كرد و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«رهايش كنيد.»

ابوعبيده از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت مى كند كه فرمود: «جلوى ادرار كردن فرزندم را نگيريد.» سپس مقدارى آب درخواست كرد و آن را روى بولش ريخت.»

244-(12) ام فضل همسر عباس و دايه امام حسين عليه السلام مى گويد: «پيش از ولادت امام حسين عليه السلام در خواب ديدم... يك روز امام حسين عليه السلام را آوردم و در دامن پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نهادم. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شروع به بوسيدن وى كرد. در همين حال قطره اى از بول حسين عليه السلام بر روى لباس پيامبر صلى الله عليه و آله ريخت. من نيز دست او را فشردم به طورى كه به گريه افتاد. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«آرام اى ام فضل! اين لباس من شسته مى شود و تو فرزندم را به درد آوردى.»

245-1365-(13) مستدرك 557/2: السّيّد خلف الموسوىّ المشعشعىّ الحويزاوىّ فى كتاب مظهر الغرائب روى عن امّ الفضل زوجة عبّاس بن عبدالمطلّب وهى مرضعة الحسين عليه السلام قالت أخذ منّى رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله حسيناً أيّام رضاعه فحمله فأراق ماء على ثوبه فأخذته بعنف حتّٰى بكى. فقال صلى الله عليه و آله مهلاً يا امّ الفضل انّ هذه الإراقة الماء يطهّرها فأىّ شىء يزيل هذا الغبار عن قلب الحسين.

246-1366-(14) الجعفريّات 12: باسناده عن علىّ عليه السلام انّ النّبىّ صلى الله عليه و آله بال عليه الحسن و الحسين عليهما السلام قبل ان يطعما فكان صلى الله عليه و آله لايغسل بولهما من ثوبه مستدرك 554/2: السّيّد فضل اللّٰه الرّاوندى باسناده عن موسى بن جعفر عن أبيه عن آبائه عليهم السلام نحوه.

247-1367-(15) تهذيب 249/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن استبصار 173/1: محمد بن يعقوب عن كافى 56/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن بول الصّبىّ قال تصبّ عليه الماء وان كان قد أكل فاغسله (بالماء - يب) غسلاً والغلام والجارية (فى ذلك - كا) شرع سواء. فقه الرّضا عليه السلام 95: وان كان بول الغلام الرّضيع فتصبّ عليه الماء وذكر نحوه.

248-1368-(16) استبصار 173/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد ابن محمد عن أبيه عن تهذيب 250/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن ابراهيم ابن هاشم عن النّوفلىّ عن السّكونىّ عن جعفر عن أبيه انّ عليّاً عليه السلام قال لبن الجارية وبولها يغسل منه الثّوب قبل ان تطعم لأنّ لبنها يخرج من مثانة امّها ولبن الغلام لايغسل منه الثّوب ولابوله قبل أن يطعم لأنّ لبن الغلام يخرج من العضدين والمنكبين فقيه 40/1: وقد روى عن أميرالمؤمنين عليه السلام انّه قال وذكر مثله علل الشّرائع 294/1: حدّثنا محمد بن الحسن ابن أحمد بن الوليد رضى الله عنه قال حدّثنا محمد بن الحسن الصّفّار عن ابراهيم بن هاشم عن الحسين بن يزيد النّوفلىّ عن اسماعيل بن مسلم عن جعفر بن محمد عن أبيه عليه السلام عليّاً عليه السلام قال وذكر مثله المقنع 5: قال أميرالمؤمنين عليه السلام و ذكر نحوه الّا انّه ليس فيه قوله قبل أن يطعم فقه الرضا عليه السلام 95: عن اميرالمؤمنين عليه السلام نحوه الجعفريّات 12: باسناده عن جعفر بن محمد عن أبيه ان/ژ عليّاً عليه السلام قال وذكر نحوه الهداية 15 عن علىّ عليه السلام مثله.

245-(13) ام فضل - همسر عباس بن عبدالمطلّب و دايه امام حسين عليه السلام - مى گويد: «در دوران شيرخوارگى امام حسين عليه السلام پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله يك روز او را از من گرفت و بر دوش خود حمل كرد. وى بر روى لباس پيامبر صلى الله عليه و آله ادرار كرد و من با خشونت او را گرفتم به طورى كه گريه كرد.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «آرام اى ام فضل! آب، اين ادرار را پاك مى كند ولى چه چيز اين غبار را از قلب حسين عليه السلام مى زدايد؟»

246-(14) در كتاب الجعفريات با سند خود از على عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «حسن و حسين عليهما السلام پيش از غذا خور شدن بر روى پيامبر صلى الله عليه و آله بول كردند و آن حضرت ادرار آن ها را از لباسش نمى شست.»

سيد فضل اللّٰه راوندى با سند خود از امام موسى بن جعفر عليه السلام از پدرش از نياكانش نظير اين حديث را روايت كرده است.

247-(15) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره بول كودك سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «بر روى آن آب ريخته مى شود و اگر غذاخور شده است آن را با آب به خوبى بشوى و پسر و دختر (در اين حكم) يكسانند.»

در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «و اگر بول پسر شيرخوار است پس بر روى آن آب مى ريزى...» ادامه عبارت همانند حديث پيشين است.

248-(16) سكونى از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه على عليه السلام فرمود: «پيش از غذاخور شدن دختر، لباس از شير و بول او شسته مى شود زيرا شير دختر از مثانه مادرش خارج مى شود و لباس از شير و بول پسر پيش از غذاخور شدن شسته نمى شود زيرا شير پسر از بازوها و شانه هاى مادر خارج مى شود.»

در كتاب من لا يحضره الفقيه نظير اين حديث از اميرمؤمنان عليه السلام روايت مى شود و در گزارشى اسماعيل بن مسلم از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از على عليه السلام روايت كرده است و در كتاب المقنع بدون سند آن را به اميرمؤمنان عليه السلام نسبت داده است با اين تفاوت كه جمله «پيش از غذاخور شدن» در مورد پسر در آن نيامده است.

و در كتاب فقه الرضا عليه السلام نظير آن از اميرمؤمنان عليه السلام روايت شده است و در كتاب الجعفريات با سند خود از امام صادق از پدرش از اميرمؤمنان عليهم السلام نظير اين حديث روايت شده است.

249-1369-(17) دعائم الإسلام 117/1: قال جعفر بن محمّد عليهما السلام فى بول الصّبىّ يصيب الثّوب عليه الماء حتّى يخرج من الجانب الآخر.

250-1370-(18) كافى 55/3: (محمد بن يحيى عن معلّق) أحمد عن موسى بن القاسم عن ابراهيم بن عبدالحميد قال سألت أبا الحسن عليه السلام عن الثّوب يصيبه البول فينفذ إلى الجانب الآخر وعن الفرو (و - خ) مافيه من الحشو قال إغسل ما أصاب منه ومسّ الجانب الآخر فان اصبت مسّ شىء منه فاغسله والّا فانضحه بالماء.

251-1371-(19) تهذيب 251/1: أخبرنى الشّيخ عن أحمد بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن محمد كافى 55/3: محمد بن يحيى عن أحمد (بن محمد - خ) عن ابراهيم ابن أبى محمود قال قلت للرّضا عليه السلام الطّنفسة والفراش يصيبهما البول كيف يصنع بهما وهو ثخين كثير الحشو قال يغسل ما ظهر منه فى وجهه فقيه 41/1: سئل ابراهيم ابن أبى محمود الرّضا عليه السلام عن الطّنفسة وذكر مثله.

252-1372-(20) قرب الأسناد 281: باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليهما السلام قال وسألته عن الفراش يكون كثير الصّوف فيصيبه البول كيف يغسل قال يغسل الظّاهر ثمّ يصبّ عليه الماء فى المكان الّذى اصابه البول حتّى يخرج من جانب الفراش الآخر وسائل 401/3: علىّ ابن جعفر فى كتابه مثله.

253-1373-(21) تهذيب 264/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 57/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عن عبداللّٰه بن سنان قال قال أبو عبداللّٰه عليه السلام إغسل ثوبك من أبوال ماليؤكل لحمه.

254-1374-(22) كافى 406/3: علىّ بن محمد عن عبداللّٰه بن سنان عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إغسل ثوبك من بول كلّ مالا يؤكل لحمه.

255-1375-(23) تهذيب 422/1: استبصار 179/1: الحسين بن سعيد عن عثمان (على - خ صا) بن عيسى عن سماعة قال سألته سألته عن بول السّنّور والكلب والحمار والفرس فقال كأبوال الإنسان.

249-(17) در كتاب دعائم الاسلام از امام صادق عليه السلام روايت مى شود كه درباره اصابت بول كودك به لباس فرمود: «بر روى آن آب ريخته مى شود تا از سوى ديگر خارج شود.»

250-(18) ابراهيم بن عبدالحميد گويد: «از امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره اصابت بول به لباس و رسيدن آن به طرف ديگر و درباره پوستين و لايه داخلى آن سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود:

«جايى را كه به آن بول رسيده است، بشوى و طرف ديگر آن را دست بكش پس اگر چيزى از بول را احساس كردى آن را بشوى و در غير اين صورت بر روى آن آب بپاش.»

251-(19) ابراهيم بن ابى محمود گويد: «به امام رضا عليه السلام گفتم: «به تشك و رختخواب بول اصابت مى كند با آن ها چه بايد كرد با اين كه كُلُفت و تو پر است‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «آنچه بر روى آن آشكار است شسته مى شود.»

در گزارش ديگرى آمده است: «ابراهيم بن ابى محمود از امام رضا عليه السلام پرسيد....»

252-(20) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال كردم: «به رختخوابى پر از پشم بول اصابت مى كند، چگونه شسته مى شود؟»

امام عليه السلام فرمود: «ظاهر آن شسته مى شود سپس بر روى محلى كه بول اصابت كرده است، آب ريخته مى شود تا از طرف ديگر آن خارج شود.»

253-(21) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «لباست را از بول حيوانات حرام گوشت بشوى!»

254-(22) عبداللّٰه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «لباست را از بول هر حيوان حرام گوشتى بشوى!»

255-(23) سماعه گويد: «از امام عليه السلام درباره بول گربه و سگ و الاغ و اسب سؤال كردم. امام فرمود: «همانند بول انسان است.»

256-1376-(24) كافى 56/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة انّه قال فى كتاب سماعة رفعه إلى أبى عبداللّٰه عليه السلام ان أصاب الثّوب شىء من بول السّنّور فلا تصلح الصّلٰوة فيه حتّى تغسله كافى 58/3: تهذيب 420/1: بهذا الإسناد عن عبداللّٰه بن المغيرة عن سماعة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام مثله.

257-1377-(25) علل الشّرائع 275/1: علىّ بن أحمد بن محمد رضى الله عنه قال حدّثنا محمد ابن أبى عبداللّٰه الكرخى عن سهل بن زياد الآدمىّ عن عبدالعظيم ابن عبداللّٰه الحسنىّ قال كتبت الى أبى جعفر محمد بن علىّ بن موسى عليهم السلام أسئله عن علّة الغائط ونتنه قال انّ اللّٰه عزّ وجلّ خلق آدم وكان جسده طيّباً وبقى أربعين سنة ملقى تمرّ به الملائكة فتقول لأمر ما خلقت وكان ابليس يدخل من فيه ويخرج من دبره فذلك صار ما فى جوف آدم منتنا خبيثاً.

وتقدّم فى رواية الدّعائم (45) من باب (7) عدم حجّيّة القياس من أبواب المقدّمات قوله عليه السلام أى نعمان أيّهما أطهر المنىّ أم البول فقال المنىّ الخ.

وفى رواية شبيب بن أنس (47) قوله عليه السلام ياباحنيفة أيّهما أرجس البول أو الجنابة فقال البول الخ.

وفى مرسلة الإحتجاج (49) قوله عليه السلام ياباحنيفة البول أفذر أو المنىّ قال البول أقذر الخ.

وفى رواية ابن مسلم (50) قوله ياباحنيفة الغائط أقذر ام المنىّ قال بل الغائط الخ.

وفى رواية داود بن فرقد (2) من باب (1) انّ الماء طهور من أبواب المياه قوله عليه السلام كان بنو اسرائيل إذا أصاب أحدهم قطرة بول قرّضوا لحومهم بالمقاريض الخ.

وفى رواية ابن أبى عقيل (4) قوله وكان عليه السلام فى طريقه ماء فيه العذرة والجيف وكان يأمر الغلام يحمل كوزاً من ماء يغسل به رجله إذا أصابه.

وفى حديث الجعفريّات (3) من باب 3 حكم الماء الجارى قوله عليه السلام الماء الجارى يمرّ بالجيف والعذرة والدّم يتوضّأ منه ويشرب منه ليس ينجّسه.

وفى مرسلة الفقيه (12) من باب (4) حكم ماء المطر قوله طين المطر يصيب الثّوب فيه البول والعذرة والدّم فقال عليه السلام طين المطر لاينجس.

256-(24) سماعه با واسطه از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «اگر چيزى از بول گربه به لباس اصابت كرد، نماز در آن شايسته نيست تا آن را بشويى.»

257-(25) عبدالعظيم ابن عبداللّٰه حسنى گويد: «نامه اى به امام جواد عليه السلام نوشتم و از وى درباره دليل مدفوع و بوى بدش سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «به تحقيق وقتى خداوند عز و جل آدم عليه السلام را آفريد، بدنش خوشبو بود و چهل سال افتاده بود و فرشتگان نزد وى مى آمدند و مى گفتند براى چه آفريده شده اى و ابليس از راه دهان او وارد مى شد و از پشتش بيرون مى آمد به همين دليل آنچه در درون آدم بود بدبو و پليد شد.»

ارجاعات

گذشت:

در روايت چهل و پنجم از باب هفتم از باب هاى مقدمات فرموده امام عليه السلام كه: «اى نعمان! كدام يك از اين دو پاك تر است منى يا بول‌؟ وى گفت: منى....»

و در روايت چهل و هفتم فرموده امام عليه السلام كه: «اى ابوحنيفه! كدام يك پليدتر است بول يا جنابت‌؟ وى گفت: بول....»

و در روايت چهل و نهم فرموده امام عليه السلام كه: «اى ابوحنيفه! آيا بول نجس تر است يا منى‌؟ گفت: بول نجس تر است....»⁽¹⁾

و در روايت پنجاهم اين گفته كه: «اى ابوحنيفه! غايط پليدتر است يا منى. گفت: بلكه غايط پليدتر است....»

و در روايت دوم از باب يكم از باب هاى آب ها فرموده امام عليه السلام كه: «هرگاه قطره اى از بول به بدن يكى از بنى اسرائيل اصابت مى كرد، آنان گوشت هاى شان را با قيچى مى بريدند....»

و در روايت چهارم اين گفته كه: «در راه او نجاست و مردار بود و او به غلامش دستور مى داد كوزه آبى همراهش بياورد و هنگامى كه به وى اصابت مى كرد پايش را مى شست.»

و در روايت سوم از باب سوم فرموده امام عليه السلام كه: «از آب جارى كه از مردار و نجاست و خون مى گذرد و وضو گرفته و نوشيده مى شود چيزى آن را نجس نمى كند.»

و در روايت دوازدهم از باب چهارم اين گفته كه: «گِل باران كه در آن بول و مدفوع و خون است به لباس اصابت مى كند.

امام عليه السلام فرمود: گِل باران نجس نمى شود.»

وفى رواية أبى بصير (3) من باب (8) انّ الماء الراكد ينجس بالملاقاة قوله عليه السلام فإن أدخلت يدك فى الإناء وفيها شىء من ذلك (أى من قذر بول أو جنابة) فأهرق ذلك الماء.

وفى رواية ابن بزيع (6) من باب (10) ماورد من الأمر بنزح شىء من البئر إذا وقع فيها مايفسدها قوله فتقطر فيها (أى البئر) قطرات من بول أو دم أو يقسط فيها شىء من عذرة كالبعرة ونحوها ما الّذى يطهّرها حتّى يحلّ الوضوء منها للصّلٰوة فوقّع عليه السلام فى كتابى بخطّه ينزح دلاء منها.

وفى رواية الفضلاء (5) من باب (11) الفصل بين البئر والبالوعة قوله عليه السلام ان كانت البئر فى أعلى الوادى والوادى يجرى فيه البول من تحتهات وكان بينهما قدر ثلاثة أذرع أو أربعة أذرع لم ينجّس ذلك شىء وان كان أقلّ من ذلك ينجّسها.

وفى رواية العيص (3) من باب (15) حكم المياه المستعملة فى رفع الحدث قوله عليه السلام ان كان من بول أو قذر فليغسل ما أصابه.

وفى رواية يونس (16) قوله الرّجل يستنجى فيقع ثوبه فى الماء الّذى يستنجى به فقال عليه السلام لابأس فسكت فقال أو تدرى لم صار لابأس به فقلت لا واللّٰه جعلت فداك قال عليه السلام انّ الماء أكثر من القذر.

ويأتى فى روايه الدّعائم (5) من باب (17) تعدّى النّجاسة مع الملاقاة قوله ورخّصوا عليهم السلام فى مصّ النّجاسة اليابسة الثّوب والجسد إذا لم يعلّق بهما شىء منها كالعذرة اليابسة والكلب والخنزير والميتة.

وفى رواية محمد الحلبىّ (2) من باب (36) انّ الأرض مطهّرة قوله قلت له عليه السلام انّ طريقى إلى المسجد فى زقاق يبال فيه فربّما مررت فيه وليس علىّ حذاء فيلصق برجلى من نداوته (إلى ان قال عليه السلام) انّ الأرض يطهّر بعضها بعضاً.

وفى رواية محمد بن مسلم (3) قوله (لأبى جعفر عليه السلام) قد وطأت على عذرة فأصابت ثوبك فقال عليه السلام أليس هى يابسة فقلت بلى فقال لابأس اِنّ الأرض يطهّر بعضها بعضاً.

و در روايت سوم از باب هشتم فرموده امام عليه السلام كه: «پس اگر دستت آلوده به نجاست بود و آن را وارد ظرف كردى، آن آب را بريز!»

و در روايت ششم از باب دهم اين گفته كه: «قطراتى از بول يا خون يا مقدارى عذره مانند پشكل شتر يا نظير آن در چاه مى ريزد چه چيزى آن را پاك مى كند تا از آن وضو براى نماز جايز باشد؟

امام عليه السلام در نامه من با خط خودش مرقوم كرد: چند دلو از آن كشيده مى شود.»

و در روايت پنجم از باب يازدهم فرموده امام عليه السلام كه: «اگر چاه بالاتر از محل جريان بول باشد و محل جريان بول در زير آن باشد و ميان آن دو به اندازه سه يا چهار ذرع فاصله باشد، چيزى آن را نجس نمى كند و اگر كمتر است، آن را نجس مى كند.»

و در روايت سوم از باب پانزدهم فرموده امام عليه السلام كه: «اگر از بول يا نجاست است پس بايد آنچه را به آن اصابت كرده است بشويد.»

و در روايت شانزدهم اين گفته كه: «مردى استنجا مى كند آنگاه لباسش در آبى مى افتد كه با آن استنجا كرده است.

امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد و ساكت شد آنگاه فرمود: آيا مى دانى چرا بى اشكال شده است‌؟ گفتم: نه به خدا سوگند! فدايت شوم!

امام عليه السلام فرمود: زيرا آب بيش تر از نجاست است.»

مى آيد:

در روايت پنجم از باب هفدهم اين گفته كه: «پيشوايان معصوم عليهم السلام تماس نجاست خشك را با لباس و بدن اجازه داده اند در صورتى كه چيزى از نجاست به بدن و لباس نچسبد مانند مدفوع خشك شده و سگ و خوك و مردار.»

و در روايت دوم از باب سى و ششم اين گفته به امام عليه السلام كه: «مسير من به مسجد كوچه اى است كه در آن بول مى كنند. چه بسا پابرهنه از آن مى گذرم و از رطوبتش به پايم مى چسبد....

امام عليه السلام فرمود: همانا بخشى از زمين بخش ديگر آن را پاك مى كند.»

و در روايت سوم اين گفته كه: «به تحقيق بر روى عذره اى پا گذاشتى و به لباست اصابت كرد.

امام عليه السلام فرمود: مگر آن خشك نبود؟

گفتم: چرا.

امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد، همانا بخشى از زمين بخش ديگر آن را پاك مى كند.»

وفى أكثر أحاديث باب (37) انّ الشّمس مطهّرة مايدلّ على نجاسة البول والعذرة.

وفى رواية ابن شاذان (2) من باب (1) نواقض الوضوء من أبواب ماينقض الوضوء قوله عليه السلام لأنّ الطّرفين هما طريق النّجاسة وليس للإنسان طريق نصيبه النّجاسة من نفسه منهما فأمروا بالطّهارة عند ما تصيبهم تلك النّجاسة من أنفسهم.

وفى كثير من أحاديث أبواب المياه والنّجاسات والتّخلّى وجميع أحاديث باب (4) انّه لايعاد الوضوء بترك الاستنجاء وباب (5) حكم المسلوس والمبطون و رواية الحلبى (4) من باب (8) انّ مسّ الكلب والخنزير لاينقض الوضوء وجميع أحاديث باب (22) انّه إذا خرج من الميّت شىء الخ من أبواب غسل الميّت مايناسب ذلك.

ورواية زرارة (8) من باب (1) جواز الصّلٰوة فى أجزاء مايؤكل لحمه من أبواب لباس المصلّى وأخبار باب (13) انّه يجوز ان يطيّن المسجد الخ من أبواب المساجد و باب (17) انّه إذا كان المسجد فى البيت الخ ورواية ابن محبوب (7) من باب (11) عدم جواز السّجود على القفر والقير من أبواب السّجود وأخبار باب (11) حكم من أحدث فى المسجد الحرام من أبواب بدء المشاعر من كتاب الحجّ مايدلّ على ذلك.

وفى رواية ابن سنان (2) من باب (17) حكم بيع العذرة من أبواب ما يكتسب به قوله عليه السلام وأخس من هذا وأحقره الزّبل والعذرة الّتى اجتمعت فيها الخساسة والنّجاسة معاً ولاحظ سائر أحاديث الباب. وفى باب 20 تحريم لحوم الجّلالات من أبواب الأطعمة الحمرّمة وغير ذلك ممّا تزيد على مأتى حديث مايدلّ على نجاسة البول والغائط وهى مع ذلك اجماع علماء الإسلام كما فى المعتبر.

(2) باب طهارة أبوال مايؤكل لحمه وأرواثه وعدم وجوب غسل ما أصابته واستحباب غسل ماكان ممّا يكره لحمه وحكم خرء الطّيور وبول الخشاشيف

258-1378-(1) تهذيب 266/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن أبيه عن سعد بن عبداللّٰه عن أحمد بن الحسن بن علىّ ابن فضّال عن عمرو بن سعيد عن مصدّق بن صدقة عن عمّار السّاباطى عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال كلّ ماأكل لحمه فلابأس بما يخرج منه.

و در بيش تر روايات باب سى و هفتم مطالبى بر نجاست بول و عذره دلالت مى كند.

و در روايت دوم از باب يكم از باب هاى نواقض وضو فرموده امام عليه السلام كه: «براى اين كه دو مخرج نجاستند و غير از آن دو راهى وجود ندارد كه از انسان به خودش نجاست برسد از اين رو به آن ها دستور داده شده است كه وقتى از خودشان آن نجاست به خودشان مى رسد، خود را تطهير كنند.»

و در بسيارى از روايات باب هاى آب ها و نجاست ها و تخلى و تمام روايات باب چهارم و پنجم از باب هاى نواقض وضو و روايت چهارم از باب هشتم و تمام روايات باب بيست و دوم از باب هاى غسل ميت مناسب با اين بحث خواهد آمد.

و در روايت هشتم از باب يكم از باب هاى لباس نمازگزار و روايات باب سيزدهم و هفدهم از و روايت هفتم از باب يازدهم از باب هاى مژسجده ها و روايات باب يازدهم از باب هاى آغاز مشاعر مطالبى بر اين بحث دلالت مى كند.

و در روايت دوم از باب هفدهم از باب هاى مايكتسب به فرموده امام عليه السلام كه: «پست تر و حقيرتر از اين، سرگين و عذره است كه پستى و نجاست با هم در آن جمع شده است.»

و ساير روايات آن باب را بنگر.

و در باب بيستم، تحريم گوشت حيوانات نجاستخوار از باب هاى خوراكى هاى حرام و جاهاى ديگر بيش از دويست روايت بر نجاست بول و غايط دلالت مى كند افزون بر آن، اين مساله مورد اجماع علماى اسلام است. همان گونه كه در كتاب المعتبر آمده است.

باب 2 طهارت بول و سرگين حيوانات حلال گوشت

258-(1) عمار ساباطى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هر حيوانى كه گوشتش خورده مى شود [حلال گوشت است] اشكالى در آنچه از شكم آن خارج مى شود نيست.

259-1379-⁽¹⁾تهذيب 264/1-246: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 57/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد بن عيسى عن حريز عن زرارة انّهما قالا لاتغسل ثوبك من بول شىء⁽²⁾يؤكل لحمه.

260-1380-⁽³⁾قرب الإسناد 156: السّندىّ بن محمد عن أبى البخترى عن جعفر عن أبيه إنّ النّبىّ صلى الله عليه و آله قال لابأس ببول ما أكِل لحمه.

261-1381-⁽⁴⁾فقه الرّضا عليه السلام 303: وبول مايؤكل لحمه فلابأس به.

262-1382-⁽⁵⁾دعائم الإسلام 118/1: ورخّصوا صلوات اللّٰه عليهم فى نجو كلّ مايؤكل لحمه وبوله واستثنى بعضهم من ذلك الحجل والدّجاج.

263-1383-⁽⁶⁾كافى 58/3: محمد بن يحيى عن محمد بن الحسين عن علىّ بن الحكم عن أبى الأغرّ النّخّاس(2) قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام انّى أعالج الدّوابّ فربّما خرجت باللّيل.

وقد بالت وراثت فيضرب أحدها برجله أو يده فتنضح على ثيابى فأصبح فَأرى أثره فيه.

فقال عليه السلام ليس عليك شىء فقيه 41/1: سئل أبو الأغرّ النّخّاس أبا عبدالله عليه السلام فقال انّى أعالج الدّوابّ فربّما خرجت باللّيل وقد بالت وراثت فتضرب احديها بيدها(3) أو برجلها فينضح على ثوبى فقال لابأس به.

264-1384-(7) تهذيب 425/1: استبصار 180/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن محمد بن الحسن(4) عن الحكم بن مسكين عن اسحاق بن عمّار عن المعلّى بن خنيس وعبداللّٰه ابن أبى يعفور قالا كنّا فى جنازة وقربنا(5) حمار فبال فجائت الرّيح ببوله حتّى صكّت وجوهنا وثيابنا فدخلنا على أبى عبدالله عليه السلام فأخبرناه فقال ليس (به - خ صا) عليكم بأس(6).

259-(2) زراره از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمودند: «لباست را از بول حيوانى كه گوشتش خورده مى شود، نشوى.»

260-(3) ابوالبخترى از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت مى كند كه فرمود:

«بول حيوانى كه گوشتش خورده مى شود اشكال ندارد.»

261-(4) در كتاب فقه الرضا عليه السلام آمده است: «و بول حيوانى كه گوشتش خورده مى شود، اشكال ندارد.»

262-(5) در كتاب دعائم الاسلام آمده است: «و پيشوايان معصوم عليهم السلام - كه درود خدا بر آن باد - سرگين و بول حيوان حلال گوشت را اجازه دادند و برخى كبك و مرغ خانگى را استثنا كرده اند.»

263-(6) ابوالاغر نخاس (يا نحاس) گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «من حيوانات را معالجه مى كنم. چه بسا حيوانات شب بيرون مى روند و بول و سرگين كرده اند. آنگاه يكى از آن ها دست يا پايش را به زمين مى زند و آن ها به لباس من مى پاشد و هنگام صبح اثرش را مشاهده مى كنم.»

امام عليه السلام فرمود: «چيزى بر عهده ات نيست.»

در گزارش ديگرى آمده است: «ابوالاغر نخاس از امام صادق عليه السلام سؤال كرد و گفت: «من به حيوانات رسيدگى مى كنم. چه بسا هنگام شب بيرون مى روند در حالى كه بول و سرگين كرده اند. آنگاه يكى از آن ها دست يا پايش را بر زمين مى كوبد و به لباسم مى پاشد.» امام عليه السلام فرمود: «اشكالى ندارد.»

264-(7) معلى بن خنيس و عبداللّٰه ابن ابى يعفور گويند: «در تشييع جنازه اى بوديم كه الاغى نزديك ما (يا جلوى ما) بود. آن الاغ بول كرد و باد آن را به صورت ها و لباس هايمان پاشيد. آنگاه نزد امام صادق عليه السلام رفتيم و ماجرا را برايش بازگو كرديم. امام فرمود: «بر شما مشكلى نيست.»

265-1385-(8) تهذيب 264/1: استبصار 179/1: أحمد بن محمد عن محمد بن خالد عن القاسم بن عروة تهذيب 422/1: الحسين بن سعيد عن القاسم بن عروة عن ابن بكير عن زرارة كافى 57/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن محمد بن خالد عن القاسم بن عروة عن بكير بن أعين عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام فى أبوال الدّوابّ تصيب الثّوب فكرّهه فقلت (له - خ كا) أليس لحومها حلالاً قال بلى ولكن ليس ممّا جعله⁽¹⁾اللّٰه تعالى للأكل.

266-1386-(9) تفسير العيّاشى 255/2: عن زرارة عن أحدهما عليهما السلام قال سألته سألته عن أبوال الخيل والبغال و الحمير قال فكرّهها فقلت أليس لحمها حلالاً قال فقال أليس قد بيّن اللّٰه لكم «وَ اَلْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَكُمْ فِيهٰا دِفْ‌ءٌ وَ مَنٰافِعُ وَ مِنْهٰا تَأْكُلُونَ‌»⁽²⁾وقال فى الخيل «وَ تَحْمِلُ أَثْقٰالَكُمْ إِلىٰ بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بٰالِغِيهِ إِلاّٰ بِشِقِّ اَلْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ‌»⁽³⁾فجعل للأكل الأنعام الّتى قصّ اللّٰه فى الكتاب جعل للرّكوب الخيل والبغال والحمير وليس لحومها بحرام ولكن النّاس عافوها.

267-1387-(10) مستدرك 558/2: كتاب عاصم بن حميد الحنّاط عن محمد بن مسلم قال كنت جالساً مع أبى جعفر عليه السلام وناضح⁽⁴⁾له فى جانب الدّار قد أعلف الخبط⁽⁵⁾قال وهو هائج قال وهو يبول ويضرب بذنبه إذ مرّ أبو جعفر عليه السلام وعليه ثوبان أبيضان قال فنضح عليه فملأ عليه ثيابه وجسده قال فاسترجع فضحك أبوجعفر عليه السلام ثمّ قال يا بنىّ ليس به بأس.

268-1388-(11) قرب الإسناد 282: باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه موسى بن جعفر عليه السلام قال سألته عن الثّوب يوضع فى مربط الدّابّة على بولها أو روثها قال ان علق به شىء فليغسله وان أصابه شىء من الرّوث والصّفرة الّتى تكون معه فلاتغسله من صفرته وسائل 411/3:

علىّ بن جعفر فى كتابه عن أخيه موسى بن جعفر نحوه إلى قوله فليغسله ثمّ قال وان كان جافّاً فلابأس.

265-(8) زراره گويد: «امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام بول چهارپايان را كه به لباس مى پاشد، ناپسند شمرد. من به وى گفتم: «مگر گوشت هاى شان حلال نيست‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «چرا ولى آن ها از حيواناتى نيستند كه خداوند براى خوردن قرار داده است.»

266-(9) زراره گويد: «از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام درباره بول اسب و قاطر و الاغ سؤال كردم و امام آن ها را ناپسند شمرد. از اين رو به امام عليه السلام گفتم: «مگر گوشت آن ها حلال نيست‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «مگر خداوند براى شما بيان نكرد: «و چهارپايان - گاو و گوسفند و شتر و بز - را براى شما آفريد كه به (موى و پشم) آنها گرم مى شويد و از آن ها فوايد بسيار ديگر برده و از آن ها مى خوريد.»⁽¹⁾و درباره اسب فرمود: «و اسب و قاطر و الاغ را براى سوارى و تجمّل شما آفريد.»⁽²⁾

پس خداوند چهارپايان - گاو، گوسفند، بز و شتر - را براى خوردن قرار داد كه در قرآن آن ها را ذكر كرد و براى سوار شدن، اسب و قاطر و الاغ را قرار داد و گوشت آن ها حرام نيست ولى مردم از خوردن آن ها بدشان مى آيد.»

267-(10) محمد بن مسلم گويد: «با امام باقر عليه السلام نشسته بودم و شتر آبكش وى در گوشه اى از خانه، علف خشكيده مى خورد و در هيجان و حركت بود. آن بول مى كرد و دمش را حركت مى داد. امام باقر عليه السلام كه دو لباس سفيد پوشيده بود از كنار آن گذشت. در اين هنگام شتر به تمام بدن و لباس امام عليه السلام پاشيد.

[امام صادق عليه السلام] با مشاهده اين صحنه استرجاع⁽³⁾كرد. پس امام باقر عليه السلام خنديد آنگاه فرمود: «اى فرزند عزيزم! اشكالى ندارد.»

268-(11) على بن جعفر گويد: «از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام درباره لباسى سؤال كردم كه در طويله چهارپايان بر روى بول و سرگين آن ها گذاشته مى شود. امام عليه السلام فرمود: «اگر چيزى به آن چسبيده است، بايد آن را بشويد و اگر چيزى از سرگين و زردى آن به لباس اصابت كرده است آن را به خاطر زردى آن نشوى.»

در گزارش ديگرى از حديث پس از جمله: «بايد آن را بشويد» اين گونه آمده است: «و اگر خشك است، اشكالى ندارد.»

269-1389-(12) قرب الإسناد 163: أحمد وعبداللّٰه ابنا محمد بن عيسى عن الحسن بن محبوب عن علىّ بن رئاب قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الرّوث يصيب ثوبى وهو رطب قال ان لم تقذره فصلّ فيه.

270-1390-(13) تهذيب 422/1: الحسين بن سعيد عن القاسم عن أبان عن عبدالرّحمن ابن أبى عبداللّٰه قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الرّجل يصيبه أبوال البهائم أيغسله أم لا قال يغسل بول الفرس والبقر⁽¹⁾والحمار وينضح بول البعير والشّاة وكلّ شىء يؤكل لحمه فلابأس ببوله.

271-1391-(14) تهذيب 266/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد ابن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد تهذيب 247/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن محمد بن الحسن عن أحمد بن محمد عن استبصار 179/1: الحسين بن سعيد عن فضالة عن أبان بن عثمان عن عبدالرّحمن ابن أبى عبداللّٰه قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن رجل يمسّه بعض أبوال البهائم أيغسله أم لا قال يغسل بول الحمار والفرس والبغل فامّا الشّاة وكلّ ما (كان - صا) يؤكل لحمه فلابأس ببوله.

272-1392-(15) تهذيب 264/1: استبصار 178/1: أخبرنى الشّيخ عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 57/3: (علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن حمّاد - معلّق فى كا) عن حريز عن محمد بن مسلم قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن البان الإبل والغنم والبقر وأبوالها ولحومها فقال لا توضّأ منه (و - يب صا خ) ان أصابك منه شىء أو ثوباً لك فلا تغسله إلّاان تتنظّف قال وسألته عن أبوال الدّوابّ والبغال والحمير فقال إغسله⁽²⁾فان لم تعلم مكانه فإغسل الثّوب كلّه وان شككت فانضحه.

273-1393-(16) تهذيب 265/1: استبصار 178/1: الحسين بن سعيد عن فضالة عن حسين بن عثمان عن ابن مسكان عن الحلبىّ قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن أبوال الخيل والبغال فقال إغسل ما أصابك منه.

274-1394-(17) كافى 57/3: محمد بن يحيى عن تهذيب 265/1: استبصار 178/1: أحمد بن محمد عن البرقىّ عن أبان عن الحلبىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال لابأس بروث الحمير⁽³⁾وإغسل أبوالها.

269-(12) على بن رئاب گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره سرگين تر سؤال كردم كه به لباسم مى رسد. امام عليه السلام فرمود: «اگر آن را پليد به شمار نمى آورى در آن نماز بخوان.»

270-(13) عبدالرحمان بن ابى عبداللّٰه گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «بول چهارپايان به مردى اصابت مى كند، آيا آن را بشويد يا نه‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «بول اسب و گاو (قاطر) و الاغ شسته مى شود و بر روى بول شتر و گوسفند آب پاشيده مى شود و هر حيوانى كه گوشتش خورده مى شود، بولش اشكال ندارد.»

271-(14) عبدالرحمان بن ابى عبداللّٰه گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «بول برخى از چهارپايان به مردى مى رسد آيا آن را بشويد يا نه‌؟»

امام عليه السلام فرمود: «بول الاغ و اسب و قاطر شسته مى شود ولى گوسفند و هر حيوانى كه گوشتش خورده مى شود، بولش اشكال ندارد.»

272-(15) محمد بن مسلم گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره شير و بول و گوشتِ شتر و گوسفند و گاو سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «از آن وضو نگير و اگر چيزى از آن به تو يا لباست اصابت كرد، آن را نشوى مگر آن كه بخواهى پاكيزه باشى.»

و درباره بول چهارپايان و قاطر و الاغ سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: «آن را بشوى و اگر محلش را نمى دانى تمام لباس را بشوى و اگر شك كردى به آن آب بپاش!»

273-(16) حلبى گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره بول اسب و قاطر سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود:

«بشوى آنچه را كه از آن به تو اصابت كرد.»

274-(17) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «سرگين الاغ اشكال ندارد و بولش را بشوى.»

275-1395-(18) تهذيب 265/1: أخبرنى الشّيخ عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن استبصار 179/1: محمد بن يعقوب عن كافى 57/3: الحسين بن محمد عن معلّى بن محمد عن الوشّاء عن أبان بن عثمان عن أبى مريم قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام ماتقول فى أبوال الدّوابّ وأرواثها قال امّا أبوالها فاغسل ان⁽¹⁾أصابك وامّا أرواثها فهى أكثر من ذلك.

276-1396-(19) تهذيب 265/1: استبصار 179/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن السّندىّ بن محمد عن يونس بن يعقوب عن عبدالأعلى بن أعين قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن أبوال الحمير والبغال قال إغسل ثوبك قال قلت فأرواثها⁽²⁾قال هو أكثر⁽³⁾من ذلك.

277-1397-(20) تهذيب 266/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن يعقوب عن كافى 58/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن عبداللّٰه بن المغيرة عن جميل بن درّاج عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال كلّ شىء يطير فلابأس ببوله وخرئه

البحار 110/80: وجدت بخطّ الشّيخ محمد بن علىّ الجبعى نقلاً من جامع البزنطى عن أبى بصير عن أبى عبداللّٰه عليه السلام مثله.

278-1398-(21) المقنع 5: روى انّه لابأس بخرء ما طار وبوله.

279-1399-(22) استبصار 177/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد عن أبيه عن تهذيب 284/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن أبى جعفر عن أبيه عن وهب بن وهب عن جعفر عن أبيه عليهما السلام انّه قال لابأس بخرء الدّجاج والحمام يصيب الثّوب.

280-1400-(23) تهذيب 267/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد (عن محمد بن الحسن - خ) عن محمد بن يحيى وأحمد ابن ادريس عن استبصار 178/1:

محمد بن أحمد بن يحيى عن محمد بن عيسى عن فارس قال كتب إليه رجل يسئله عن ذرق الدّجاج يجوز الصّلٰوة فيه فكتب لا.

281-1401-(24) وسائل 411/3: الحسن بن يوسف بن المطهّر العلّامة فى المختلف نقلاً من كتاب عمّار بن موسى عن الصّادق عليه السلام قال خرء الخطّاف لابأس به وهو ممّا يحلّ أكله ولكن كره أكله لأنّه استجار بك وآوى إلى منزلك وكلّ طير يستجير بك فأجره.

275-(18) ابومريم گويد: «به امام صادق عليه السلام گفتم: «درباره بول و سرگين چهارپايان چه مى فرماييد؟»

امام عليه السلام فرمود: «بول شان را بشوى اگر به تو اصابت كرد ولى سرگين آن ها بيش از آن است كه شسته شود.»

276-(19) عبدالاعلى بن اعين گويد: «از امام صادق عليه السلام درباره بول الاغ و قاطر سؤال كردم.

امام عليه السلام فرمود: «لباست را بشوى!»

گفتم: «سرگين آن ها [چه حكمى دارد؟]»

فرمود: «آن بيش تر از آن است كه شسته شود.»

277-(20) ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «بول و فضله هر حيوانى كه پرواز مى كند اشكال ندارد.»

278-(21) در كتاب المقنع آمده است: «روايت شده كه هر چه پرواز كند بول و فضله اش اشكال ندارد.»

279-(22) وهب بن وهب از امام صادق عليه السلام از پدرش روايت مى كند كه فرمود: «اشكال ندارد كه فضله مرغ و كبوتر به لباس اصابت كند.»

280-(23) فارس گويد: «شخصى به وسيله نامه از وى سؤال كرد: «آيا نماز در فضله مرغ جايز است‌؟»

در پاسخ نوشت: «نه.»

281-(24) عمار بن موسى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «فضله چلچله - پرستو - اشكال ندارد و آن حلال گوشت است ولى خوردنش مكروه است زيرا به تو پناه آورده و در خانه ات منزل كرده است و هر پرنده اى كه به تو پناه مى آورد، آن را پناه بده.»

282-1402-(25) استبصار 188/1: أخبرنى الحسين بن عبيداللّٰه عن أحمد بن محمد (بن يحيى - خ) عن أبيه عن تهذيب 265/1: محمد بن أحمد بن يحيى عن موسى بن عمر عن يحيى بن عمر عن داود الرّقىّ قال سألت أبا عبدالله عليه السلام عن بول الخشاشيف يصيب ثوبى فأطلبه ولا أجده.

قال إغسل ثوبك.

السّرائر 486: نقلاً من كتاب محمد بن على بن محبوب عن موسى بن عمر عن بعض أصحابه عن داود الرّقىّ مثله.

283-1403-(26) تهذيب 266/1: استبصار 188/1: أحمد بن محمد عن محمد بن يحيى عن غياث عن جعفر عن أبيه عليهما السلام قال لابأس بدم البراغيث والبقّ وبول الخشاشيف.

284-1404-(27) الجعفريّات 50: باسناده عن جعفر بن محمد عن أبيه انّ عليّاً عليه السلام سئل عن الصّلوة فى الثّوب الّذى فيه أبوال الخفّاش⁽¹⁾ودماء البراغيث فقال لابأس بذلك مستدرك 567/2 - 560: السّيّد فضل اللّٰه الرّاوندى فى نوادره باسناده عن موسى بن جعفر عليه السلام مثله.

وتقدّم فى رواية أبى بصير (8) من باب (2) حكم الماء إذا لاقته النّجاسة وتغيّر من أبواب المياه قوله عليه السلام وان لم تغيّره أبوالها (أى الدّوابّ‌) فتوضّأ منه.

وفى رواية محمد بن مسلم (2) من باب (6) انّ الماء إذا كان كرّاً لم ينجس قوله سألته عن الماء الّذى تبول فيه الدّوابّ وتلغ فيه الكلاب ويغتسل فيه الجنب قال عليه السلام إذا كان الماء قدر كرّ لم ينجّسه شىء.

وفى رواية أبى بصير (12) قوله فتكون فيه (أى فى الغدير من المطر) العذرة ويبول فيه الصّبىّ وتبول فيه الدّوابّ وتروث فقال عليه السلام ان عرض فى قلبك منه شىء فقل هكذا يعنى أفرج الماء بيدك ثمّ توضّأ.

وفى رواية أبى بصير (18) قوله كرّ من ماء مررت به وأنا فى سفر قد بال فيه حمار أو بغل أو انسان قال عليه السلام لا توضّأ منه ولاتشرب منه.

282-(25) داود رقى گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «بول خفاش به لباسم اصابت مى كند و وقتى جستجو مى كنم آن را نمى يابم.»

امام عليه السلام فرمود: «لباست را بشوى!»

283-(26) غياث از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «خون كك و پشه و بول خفاش اشكال ندارد.»

284-(27) در كتاب الجعفريات با سند خود از امام صادق عليه السلام از پدرش عليه السلام روايت مى شود كه فرمود: «از على عليه السلام درباره نماز در لباسى كه بول خفاش (سوسك سياه) و خون خفاش است سؤال شد. وى فرمود: «اشكال ندارد.»

سيد فضل راوندى در كتاب نوادرش با سند خود اين حديث را از امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت كرده است.

ارجاعات

گذشت:

در روايت هشتم از باب دوم از باب هاى آب ها فرموده امام عليه السلام كه: «و اگر بول چهارپايان آب را تغيير نداد، از آن وضو بگير!»

و در روايت دوم از باب ششم اين گفته كه: «از امام عليه السلام درباره آبى سؤال كردم كه چهارپايان در آن بول مى كنند و سگ زبان مى زند و جنب در آن غسل مى كند. امام عليه السلام فرمود: «هرگاه آب به مقدار كر بود، چيزى آن را نجس نمى كند.»

و در روايت دوازدهم اين گفته كه: «در بركه آب باران عذره است و كودكان در آن بول مى كنند و چهارپايان در آن بول و سرگين مى كنند.

امام عليه السلام فرمود: اگر در دلت نسبت به آن ناراحتى احساس كردى، پس اين گونه بگو. يعنى با دست ميان آب را باز كن و سپس وضو بگير.»

و در روايت هجدهم اين گفته كه: «در مسافرت با آب كرى برخورد مى كنم كه در آن الاغ يا قاطر يا انسانى بول كرده است.

امام عليه السلام فرمود: از آن وضو نگير و ننوش!»

وفى رواية علىّ بن جعفر (14) من باب (9) ان ماء البئر هل ينجس قوله بئر ماء وقع فيها زنبيل من عذرة رطبة أو يابسة أو زنبيل من سرقين أيصلح الوضوء منها قال عليه السلام لا بأس.

وفى رواية كردويه (31) من باب (10) ماورد من الأمر بنزح شىء من البئر قوله بئر يدخلها ماء المطر فيه البول والعذرة وأبوال الدّوابّ وأرواثها وخرء الكلاب قال ينزح منها ثلاثون دلواً.

وفى رواية عبداللّٰه بن سنان (21) من الباب المتقدّم قوله عليه السلام إغسل ثوبك من أبوال ما لا يؤكل لحمه.

وفى روايته الأخرى (22) قوله عليه السلام إغسل ثوبك من كلّ مالايؤكل لحمه.

وفى رواية سماعة (23) قوله سألته عن بول السّنّور والكلب والحمار والفرس فقال عليه السلام كأبوال الإنسان.

ويأتى فى رواية علىّ بن جعفر (6) من باب (35) جواز الصّلٰوة على الموضع النّجس قوله سألته عن الدّابّه تبول فيصيب بولها المسجد أو الحائط أيصلّى فيه قبل أن يغسل قال عليه السلام إذا جفّ فلابأس.

وفى رواية الحلبىّ (1) من باب (36) انّ الأرض مطهّرة قوله قلت والسّرقين الرّطب أطأ عليه فقال عليه السلام لايضرّك مثله.

وفى روايته الأخرىٰ (2) قوله قلت فأطأ على الرّوث الرّطب فقال عليه السلام لابأس أنا واللّٰه ربّما وطأت عليه ثمّ أصلّى ولا أغسل.

وفى رواية زرارة (8) من باب (1) جواز الصّلٰوة فى أجزاء مايؤكل لحمه من أبواب لباس المصلّى مايدلّ على طهارة أبواله وأرواثه.

ولاحظ باب (99) جواز شرب أبوال الإبل والبقر والغنم من أبواب الأطعمة.

و در روايت چهاردهم از باب نهم اين گفته كه: «زنبيلى از عذره تر يا خشك يا زنبيلى از سرگين در چاه آبى مى افتد آيا وضو گرفتن با آن شايسته است‌؟ امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد.»

و در روايت سى و يكم از باب دهم اين گفته كه: «آب باران كه در آن بول و عذره و بول چهارپايان و سرگين آن ها و مدفوع سگان است، وارد چاهى مى شود.

امام عليه السلام فرمود: سى دلو از آن كشيده مى شود.»

در روايت بيست و يكم از باب پيشين فرموده امام عليه السلام كه: «لباست را از بول حيوانى كه گوشتش خورده نمى شود، بشوى!»

و در روايت بيست و دوم اين گفته كه: «لباست را از بول هر حيوانى كه گوشتش خورده نمى شود بشوى!»

و در روايت بيست و سوم اين گفته كه: «از امام عليه السلام درباره بول گربه و سگ و الاغ و اسب سؤال كردم. امام عليه السلام فرمود: مثل بول انسان است.»

مى آيد:

در روايت ششم از باب سى و پنجم اين گفته كه: «چهارپايى بول مى كند و به مسجد يا ديوار اصابت مى كند، آيا پيش از شستن، نماز خوانده مى شود؟

امام عليه السلام فرمود: وقتى بخشكد اشكال ندارد.»

و در روايت يكم از باب سى و ششم اين گفته كه: «گام بر روى سرگين تر مى گذارم.

امام عليه السلام فرمود: مثل آن به تو زيان نمى زند.»

و در روايت دوم اين گفته كه: «گفتم: گام بر روى سرگين تر مى گذارم.

امام عليه السلام فرمود: اشكال ندارد. به خدا سوگند! من نيز چه بسا پا روى آن مى گذارم سپس آن را نمى شويم و نماز مى خوانم.»

و در روايت هشتم از باب يكم از باب هاى لباس نمازگزار آنچه بر پاكى بول و سرگين حيوان حلال گوشت دلالت مى كند.

و باب نود و نهم جواز نوشيدن شير شتر، گاو و گوسفند از باب هاى خوراكى ها را بنگر.

(3) باب نجاسه المنىّ ووجوب غَسله عن الثّوب والبدن وغيرهما وحكم ما إذا لبس الثّوب وفيه الجنابة فتصيبه السّماء أو يعرق فيه أو ينام

285-1405-⁽¹⁾تهذيب 251/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالىٰ عن أبى القاسم جعفر بن محمّد والحسين بن عبيداللّٰه عن عدّة من أصحابنا عن محمّد بن يعقوب عن كافى 53/3:

الحسين بن محمد عن معلّى بن محمد عن الوشّاء عن حماد بن عثمان عن ابن أبى يعفور عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال سألته عن المنىّ يصيب الثّوب قال ان عرفت مكانه فإغسله وان خفى عليك مكانه فإغسله كلّه.

286-1406-(2) تهذيب 252/1: بهذا الإسناد عن محمد بن يعقوب عن كافى 54/3: محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن عثمان بن عيسى عن سماعة تهذيب 223/2: الحسين بن سعيد عن عثمان عن سماعة قال سألته سألته عن المنىّ يصيب الثّوب قال إغسل الثّوب كلّه إذا خفى عليك مكانه قليلاً كان أو كثيراً.

287-1407-(3) دعائم الإسلام 117/1: عن علىّ عليه السلام انّه قال فى المنىّ يصيب الثّوب يغسل مكانه فان لم يعرف مكانه وعلم يقيناً انّه أصاب الثّوب غسل الثّوب كلّه ثلاث مرّات يعرك(1) فى كلّ مرّة ويغسل ويعصر وكذلك قال علىّ عليه السلام فى المذى يصيب الثّوب.

288-1408-(4) تهذيب 252/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد عن ابن سنان عن ابن مسكان عن عنبسة بن مصعب قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن المنىّ يصيب الثّوب فلايدرى أين مكانه قال يغسله كلّه وان علم مكانه فليغسله.

باب 3 نجاست منى

285-(1) ابن ابى يعفور گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «منى به لباس اصابت مى كند.»

امام عليه السلام فرمود: «اگر محلش را مى دانى آن را بشوى و اگر محلش بر تو پوشيده است تمام آن را بشوى!»

286-(2) سماعه گويد: «از امام عليه السلام درباره منى سؤال كردم كه به لباس اصابت مى كند.

امام عليه السلام فرمود: «در صورتى كه محلش بر تو پوشيده است، تمام لباس را بشوى كم باشد يا زياد.»

287-(3) در كتاب دعائم الاسلام از على عليه السلام روايت مى شود كه درباره منى كه به لباس اصابت مى كند فرمود: «محلش را مى شويد و اگر محلش را نمى داند و به طور يقينى مى داند كه به لباس اصابت كرده است، همه لباس را سه بار مى شويد و هر بار آن را مشت مى دهد و مى شويد و مى فشارد.» على عليه السلام درباره مذى كه به لباس اصابت مى كند، همين گونه فرمود.

288-(4) عنبسة بن مصعب گويد: «از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: «منى به لباس مى رسد و محلش را نمى داند.»

امام عليه السلام فرمود: «تمام لباس را مى شويد و اگر محلش را مى داند بايد آن را بشويد.»

289-1409-⁽¹⁾تهذيب 252/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أبى القاسم جعفر بن محمد والحسين بن عبيداللّٰه عن عدّة من أصحابنا عن محمد بن يعقوب عن كافى 54/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن حمّاد عن الحلبىّ عن أبى عبداللّٰه عليه السلام قال إذا احتلم الرّجل فأصاب ثوبه شىء⁽²⁾فليغسل الّذى أصابه فان⁽³⁾ظنّ انّه أصابه شىء⁽⁴⁾ولم يستيقن ولم ير مكانه فلينضحه بالماء وان استيقن انّه قد أصابه ولم ير مكانه فليغسل ثوبه كلّه فانّه أحسن.

290-1410-⁽⁵⁾تهذيب 267/1: أخبرنى الشّيخ أيّده اللّٰه تعالى عن أحمد بن محمد عن أبيه عن الحسين بن الحسن بن أبان عن تهذيب 223/2: الحسين بن سعيد عن فضالة عن العلاء عن محمد عن أحدهما عليهما السلام قال سألته سألته عن المذى يصيب الثّوب فقال ينضحه بالماء ان شاء وقال فى المنىّ (الّذى - يب 267) يصيب الثّوب فان عرفت مكانه فأغسله وان خفى عليك فاغسله كلّه.

291-1411-(7) قرب الإسناد 281: باسناده عن علىّ بن جعفر عن أخيه قال سألته سألته عن الفراش يصيبه الإحتلام كيف يصنع به قال إغسله فان لم تفعل فلا تنام عليه حتّى ييبس فان نمت عليه وأنت رطب الجسد فاغسل ما أصاب من جسدك فان جعلت بينك وبينه ثوباً فلا بأس وسائل 443/3: علىّ بن جعفر فى كتابه مثله.

292-1412-(8) تهذيب 421/1: استبصار 188/1: الحسين بن سعيد عن حمّاد عن حريز عن زرارة قال سألته سألته عن الرّجل يجنب فى ثوبه أيتجفّف فيه من غسله فقال نعم لابأس به الّا أن تكون النّطفة فيه رطبة فان⁽⁶⁾كانت جافّة فلا بأس.

293-1413-(9) كافى 53/3: محمد بن أحمد(5) عن أحمد بن محمد عن ابن فضّال عن ابن بكير عن فقيه 40/1: أبى أسامة(6) قال سألت أبا عبداللّٰه عليه السلام عن الثّوب يكون فيه الجنابة فتصيبنى السّماء حتّى يبتلّ علىّ قال لابأس (به - فقيه).

294-1414-(10) كافى 52/3: علىّ بن ابراهيم عن أبيه عن ابن أبى عمير عن جميل بن درّاج عن أبى أسامة قال قلت لأبى عبداللّٰه عليه السلام تصيبنى السّماء وعلى ثوب فتبلّه وأنا جنب فيصيب بعض ما أصاب جسدى من المنىّ أفأصلّى فيه قال نعم مستدرك 569/2: كتاب عاصم بن حميد عن أبى أسامة عن أبى عبداللّٰه عليه السلام نحوه.

289-(5) حلبى از امام صادق عليه السلام روايت مى كند كه فرمود: «هرگاه مردى محتلم شد و چيزى از منى به لباسش رسيد، آنچه را به او رسيده است بايد بشويد و اگر گمان كند كه چيزى به او رسيده و يقين نداشته باشد و محلش را نبيند بايد آب بر روى آن بپاشد و اگر يقين كرد كه به او رسيده و محلش را نديد بايد تمام لباس را بشويد زيرا اين بهتر است.»

290-(6) محمد گويد: «از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام درباره مذى سؤال كردم كه به لباس مى رسد. امام عليه السلام فرمود: «اگر بخواهد بر روى آن آب مى پاشد.»

و درباره منى كه به لباس مى رسد، فرمود: «اگر محلش را مى دانى آن را بشوى و اگر بر تو پوشيده است تمامش را بشوى.»