روز شمار تاریخ معاصر ایران جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه : فراهانی، حسن، ۱۳۴۷ -

عنوان و نام پدیدآور : روزشمار تاریخ معاصر ایران/ حسن فراهانی.

مشخصات نشر : تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ۱۸ج.؛ ۲۲×۲۹ س‌م.

شابک : دوره : 964-5645-73-5 ؛ ج.۱ : 964-5645-72-7 ؛ ۱۵۰۰۰۰ ریال : ج.۲ : 978-964-5645-97-5 ؛ ج.۳ : 978-600-5786-03-3 ؛ ۱۷۰۰۰۰ ریال : ج.۴ : 978-600-5786-06-4 ؛ ۳۵۰۰۰۰ ریال : ج.۵ 978-600-5786-29-3 : ؛ ۳۰۰۰۰۰ ریال : ج.۷ 978-600-5786-25-5 :

یادداشت : ج.۲ (چاپ اول: بهار ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۸۹) (فیپا).

یادداشت : ج.۴ (چاپ اول: ۱۳۹۰) (فیپا).

یادداشت : ج.۵ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).

یادداشت : ج.۷ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. سوم اسفند ۱۲۹۹- ۱۳۰۰.- ج. ۲. سی‌ام اسفند ۱۳۰۰- یکم فروردین ۱۳۰۲/ هدایت‌الله بهبودی.- ج.۳. ۱۳۰۲ شمسی/ هدایت‌الله بهبودی. ̠ ج. ۴. ۱۳۰۳ خورشیدی/ هدایت‌الله بهبودی.- ج.۵. ۱۳۰۴ خورشیدی/ هدایت‌الله بهبودی.- ج.۷. ۱۳۰۶ خورشیدی/ حمیدرضا آریانفر

موضوع : سال‌شمار

موضوع : ایران -- تاریخ -- سالشمار

شناسه افزوده : بهبودی، هدایت‌الله، ۱۳۳۹ -

شناسه افزوده : آریان‌فر، حمیدرضا، ۱۳۵۶ -

شناسه افزوده : موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

رده بندی کنگره : DSR۷۶/ف۴ر۹ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۰۲

شماره کتابشناسی ملی : م۸۵-۲۹۲۶۰

اشاره

ص: 1

ص: 2

ص: 3

ص: 4

ص: 5

ص: 6

سخن ناشر

ص: 7

تاریخ‌نگاری جز بر بنیاد منابع اصل سامان نمی‌پذیرد. تولید و تعدد منابع برای دوره‌های اخیر تاریخی، به‌ویژه تاریخ معاصر، کوشش شناخته‌شده دیگری را برای پژوهشگر تاریخ در پی دارد که همانا ارزش‌گذاری بر اصالت منابع و تمییز آنها از یکدیگر است؛ چراکه تداوم نظارت بر ارزش منابع، با فراوانی آن، نه تنها کم نمی‌شود، بلکه فزونی می‌یابد. می‌دانیم که چشمان تاریخ‌پژوهی با تکثر منابع بیناتر شده، اما تلاشهای پیش‌رو برای تعیین اصالت، بر سختی کار پژوهشگر افزوده است. این صعوبت زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم در پس پرده پژوهشهای تاریخی، غیر از حقیقت‌جویی، قصدی از تاریخ‌سازی نیز نهفته است و تاریخ‌نگاری، ناخواسته به یک رقابت ظاهرا فرهنگی اما سیاسی- در باطن- تبدیل گشته است. آن‌چه امروز در برخی پژوهشکده‌های علوم انسانی، مراکز شرق‌شناسی و بنیادهای فرهنگی مستقر در اروپا و امریکا، با موضوع ایران فرآوری و تولید می‌شود، چیزی نیست که با مهر علمیت و شرایط وجدانی حاکم بر کار مور خان به دست آمده باشد. کوشش برای حفظ منافع سیاسی، دیگر اختصاص به مناسبات روزمره ندارد و راه به تاریخ معاصر گشوده است. ازاین‌روست که تاریخ‌نگاری لایه و پوششی برای حفاظت از دیدگاه ها و منافع تولیدکنندگان پژوهشهای تاریخی شده، دامن آن‌را آلوده است. باید اعتراف کرد که ساحت تاریخ‌نگاری ما نیز از این گزارش‌نویسیهای تحقیق‌گونه به دور نیست. خوشبختانه این‌گونه تولیدات نامطلوب چه در بیرون مرزها نشر شده باشند و چه در داخل، در نقاله زمان، شناسایی شده، کنار گذاشته می‌شوند.

مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی با ایمان به امر حق‌جویی و پژوهشهای تاریخی می‌کوشد به دور از ساده‌پسندی در تولید اثر، با اتکاء به اسناد منتشر نشده، آثاری به دست دهد که در شمار منابع اصیل گنجیده، رتبه شایسته‌ای در کنار دیگر منابع بیاید. کتاب حاضر با این نگاه سخت‌پسندانه فراهم آمده، در میان دستان شماست.

مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

مقدمه‌

ص: 8

ص: 9

تاریخ بزرگ‌ترین منبع شناخت از گذشته و ذخیره‌ای سرشار از تجارب ارزنده برای آینده است.

تاریخ موجبات آشنایی بشر را با سرچشمه‌های اصلی اندیشه‌ها و ریشه‌های تحولات فراهم می‌سازد. حوادث و ماجراهای گذشته و سرگذشت انسان‌های دیروز که امروز جزیی از کوله‌بار تاریخ شده‌اند به کمک بشر امروز آمده تا هویت و اصالت خود را بهتر شناخته و راه خوداتکایی و خودباوری به سوی آینده را طی نماید. در فرهنگ‌های کهن، زمان بسیاری را صرف آموزش تاریخ به کودکان می‌نمودند زیرا بر این باور بودند گذشته به کودک کمک می‌کند، بفهمد او کیست. گفته می‌شود کسی که گذشته را در دست بگیرد می‌تواند آینده را نیز بدست آورد. نگاه به گذشته، نگاه به امروز را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و بنابراین پاسخ هایی برای حل مشکلات امروز دیکته می‌نماید.

تاریخ از «گذشته» است اما برای «آینده» و آیندگان می‌نویسند. تاریخ هم دانش گذشتگان و هم دانشی درباره گذشتگان است. دانش گذشتگان به این دلیل که زندگی نیاکان ما همچون امروز براساس باورها و دانش رایج زمان بوده است و هنگامی که به این دانش دست یافتیم به دانشی درباره گذشته تبدیل می‌شود.

برخی تاریخ گذشته ملت خود را یکسره می‌ستایند و گروهی بر تمامی آن می‌تازند. اما هردو در پی یک هدف هستند و در آن توجیه و تثبیت خود را می‌طلبند. تکیه صرف بر مفاخر گذشتگان و نادیده گرفتن ضعف‌ها مورخ را به همان راهی می‌برد که در تاریخ‌نویسی پیوسته و تنها به دنبال کشف خیانت‌های گذشتگان خود باشد. تنها نگاه منصفانه و بهره جستن از شیوه‌های علمی است که تاریخ را به ابزاری مفید برای تفحص درباره گذشته مبدل می‌سازد. در تاریخ مور خان با دستیابی به اسناد و مدارک تازه که پیش از آن از محتویات آنها اطلاع نداشته‌اند آرا و دیدگاه جدیدی راجع به موضوعات مورد تحقیق خود پیدا می‌کنند که بر پایه آنها به تجدیدنظر و بازسازی تاریخ می‌پردازند.

ص: 10

البته واضح و مبرهن است که هرنوع تحقیق تاریخی بایستی با استناد به منابع خاصی صورت گیرد و تنها با تقسیم تاریخ به شاخه‌ها و رشته‌های مختلف می‌توان در تعیین و برگزیدن منابع هر رشته از تحقیقات تاریخی توفیق یافت. به عنوان نمونه هریک از شاخه‌های سیاسی، تاریخ اجتماعی، تاریخ هنر، تاریخ دیپلماسی و غیره نیازمند منابع خاص خود جهت انجام یک تحقیق تاریخی است. برای مثال مطبوعات هردوره بهترین وسیله برای شناخت مسائل جاری و اوضاع سیاسی و اجتماعی آن دوره است. صورت مذاکرات مجلس مقننه نمایانگر گرایش‌های فکری در مجلس و جامعه است. گزارش‌های رسمی مأموران خارجی که در کشور بیگانه مقام و مسئولیتی رسمی دارند، از این نظر جالب است که دیدگاه آنان را در واقعه‌ای خاص به‌خوبی نمایان می‌سازد و این دیدگاه‌ها و تحلیل‌ها که به‌طور عمده باید در سیاست‌گزاری مقامات دولت متبوعشان اثر بگذارد. خاطرات و سیاحت‌نامه هایی که مأموران رسمی و غیررسمی خارجی می‌نویسند، از این حیث که مؤلفان آنها به‌عنوان افراد بیگانه‌ای که با منظر خارجی به مسائل داخلی نگریسته‌اند و نکته‌بینانه بر بسیاری از مسائل تأکید کرده‌اند، قابل تأمل است.

بنابراین از آنجا که منابع تاریخی متنوع‌اند به ناگزیر اصالتشان نیز متنوع است. یک مدرک تاریخی می‌تواند برای بررسی قضیه یا مطلبی معتبر باشد و همان نوشته در مقوله دیگر به کلی نامعتبر باشد. به عنوان مثال مقالات روزنامه‌ها منبع عمده بررسی وجهه نظر مطبوعات و حتی برخی رویدادهاست، اما تحلیل سیاست خارجی صرفا به مأخذ نوشته‌های جراید، عاری از ارزش و اعتبار علمی است.

البته باید دانست که به تن هایی فن پژوهش در تاریخ، تمام تاریخ نیست. تاریخ هدف است و پژوهش وسیله‌ای برای وصول به سطح تاریخ واقعی. تنها دسترسی به اسنادی که به‌دقت انتخاب و با زمان و مکان تطبیق شده‌اند و یا نوع آنها مشخص شده و ارزش و اعتبارشان مورد نقد قرار گرفته است کافی نیست، بلکه مورخ باید در به‌کارگیری و استخراج اطلاعات لازم از آنچه این مدارک در دسترس او می‌گذارند نیز توانایی داشته باشد. بعد از این مرحله محقق بایستی اخبار و گزارش‌های مربوط به موضوع تحقیق را دسته‌بندی و تنظیم نموده و سپس به تجزیه‌وتحلیل و نقد آنها بپردازد.

برخی نویسندگان همچون «ولز» (H .G .Wells(، «ویل دورانت» (Will Durant( و «آریل دورانت» (Ariel Durant( تاریخ‌های جامع و کلی نوشته‌اند ولی برخی مورخین نیز گرایش‌های خاصی را هدف مطالعات و تحقیقات خود قرار داده‌اند. بر این اساس چندین روش متفاوت برای طبقه‌بندی اطلاعات تاریخی وجود دارد:

کرونولوژی علمی برای محاسبه زمان)Computing( یا دوره هایی از زمان و اختصاص رخدادها در تاریخ‌های دقیق وقوع آنهاست. کرونولوژی علمی است درباره محاسبه زمان

ص: 11

( Computing Time )

نه اندازه‌گیری زمان)Measuring Time( که دارای دو بخش می‌باشد.

بخش اول یک علم محاسباتی و مربوط به باستان‌شناسی است و بخش دوم به بررسی وقایع و رخدادها در تاریخ‌های زمانی دقیق آنها می‌پردازد، که البته این بخش بیشتر به تاریخ مربوط است.

کرونولوژی از دوره‌های قرون وسطی، رنسانس و باروک مورد توجه بوده است. بسیاری از نوشته‌های تاریخی، در واقع همان کرونولوژی به معنای تخصیص رخدادها به تاریخ‌های زمانی دقیق آنها می‌باشد.

کرونولوژی می‌تواند نسبی یا مطلق باشد. کرونولوژی نسبی، چینش وقایع مربوط به هم، نسبت به یکدیگر و نسبت به یک مبدأ زمانی است. ولی کرونولوژی مطلق، قرار دادن وقایع و رخدادها در تاریخ زمانی دقیق هریک از آنها می‌باشد. به بیانی دیگر کرونولوژی مطلق دسته‌بندی ویژه‌ای از وقایع است که تاریخ)date( نامیده می‌شود. این ویژگی در همه کرونولوژی‌های مطلق مشترک است.

اهمیت مقوله زمان و ترتیب وقوع حوادث، مور خان را بر آن داشت تا در گزارش رخدادها و وقایع، ترتیب و توالی زمانی را در نظر بگیرند. آنان به خوبی واقف بودند که تنها رعایت ترتیب و توالی رخدادهاست که به تاریخ هویت داده و آن را از اسطوره و افسانه متمایز می‌نماید.

«ژوزف جاستوس اسکالیگر» (1609- 1595))Joseph Justus Scaliger( اولین پژوهشگری بود که در وادی تحقیق درباره کرونولوژی به عبارات دریای علوم)The Sea of Sciences( و نور دنیا)The Light of Word( اشاره کرد. اگرچه برخی نتایج کاری اسکالیگر از سوی برخی محققین هم‌دوره او بویژه «آرسیلا»)Arsilla( پروفسور دانشگاه سالامانسا)Salamanca University( رد شد ولی در هرصورت کار او و همکارانش در قرن هفدهم راهگشای محققین برای مطالعه روی موضوع کرونولوژی بود.

کرونولوژی که در فارسی به آن روزشمار، گاه‌شمار، تقویم تاریخ و گاه‌نامه نیز اطلاق می‌شود، در مورد رویدادهای قرن حاضر متداول شده است و تاکنون کتاب‌های متعددی درباره تاریخ اروپا و امریکا به این سبک انتشار یافته و در کشور ما نیز در سال‌های اخیر توجه برخی وقایع‌نگاران را به خود جلب کرده است. کتاب‌ها و آثاری از این قبیل، منابع بسیار مناسبی برای علاقه‌مندان و پژوهشگران هستند، تا بادقت و سرعت، با تاریخ، سیاست، اقتصاد و فرهنگ و هنر و جامعه آن کشور آشنا گردند. ولی حتی در کتاب‌های تاریخی مشهوری چون تاریخ تمدن، تاریخ طبری، سیرت کورش کبیر، تاریخ جهان نو، طبقات الکبری و ناسخ التواریخ، زمان وقوع رویدادها به‌طور دقیق مشخص نیست بلکه به صورت تقریبی آورده شده است. مثلا جنگ بدر در سال دوم هجرت و جنگ احد یک سال بعد از جنگ بدر رخ داده است. درحالی‌که اطلاع کامل از زمان دقیق وقوع حوادث در تاریخ اهمیت زیادی دارد. چون در بسیاری موارد یک محقق تنها با علم بر تاریخ دقیق وقوع حوادث است که می‌تواند رویدادها را شرح و تفسیر نماید و رابطه علت و معلولی میان آنان را کشف نماید.

اهمیت و ضرورت موضوع

ص: 12

روزشمار تاریخ، ثبت وقایع و حوادث تاریخی در روز وقوع آن است تا محقق بتواند با برقراری ارتباط میان رخدادها از یک واقعه تصویری صحیح برای خود بسازد. در ثبت وقایع به صورت روزشمار، مورخ نباید وقایع را گزینش نماید بلکه باید همه وقایع مهم یا بی‌اهمیت را ذکر نماید. چراکه اگر وقایع تاریخی را با پیش‌فرض‌ها و معیارهای خودمان بنگریم و از میان رخدادهای گذشته آنچه را به نظر خودمان مهم است برگزینیم، هیچ‌گاه نمی‌توانیم چهره گذشته را آن‌طور که واقعا بوده معرفی نماییم. و در یک تحقیق تاریخی هیچ‌چیز غیرعلمی‌تر از این نیست که مطالب تاریخی را به‌طور گزینشی انتخاب نماییم و وقایع را به‌گونه‌ای تعبیر و تفسیر نماییم تا به قضاوت از پیش تعیین‌شده خودمان برسیم.

تاریخ معاصر ایران نیز از نظر محتوا و مضمون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و کیفیت تحولات و فرازوفرودهای آن، دربردارنده حوادث مهم و تجربیات گران‌ب هایی است. کودتای سوم اسفند 1299 از وقایع مهم تاریخ معاصر ایران و همچنین از تحولات مهم خاورمیانه در فضای بین المللی محسوب می‌شود که باوجود تحقیقات صورت گرفته همچنان نیازمند بررسی‌های بیشتر است. این مجموعه برای آشکار ساختن زوایای پنهان تحولات آن دوره (سوم اسفند 1299 به بعد) تنها به کنار هم قرار دادن رویدادها به ترتیب زمان وقوع آنها بسنده کرده است.

پیشینه تحقیق

در گذشته گاه‌شمار و روزشمارهای اندکی موجود بود که می‌توان از میان آنها به حقایق الاخبار ناصری ⁽¹⁾، روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه ⁽²⁾، روزنامه خاطرات عین السلطنه ⁽³⁾کتاب‌های گاه‌نامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، ⁽⁴⁾

. اسفند 2535

کتاب تقویم تاریخی، فرهنگی و هنری 2500 ساله اثر «محمد جواد بهروزی»، در واقع کلیاتی از تاریخ ایران را مطرح می‌کند. بعضی از گاه‌نامه‌ها مثل گاه‌نامه پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی به

ص: 13

اخبار خاصی می‌پردازد و برخی دیگر مانند روزنامه اخبار مشروطیت ⁽¹⁾و وقایع اتفاقیه و روزگار ⁽²⁾به زمان کوتاهی اختصاص دارد.

حتی برخی آثار نیز مانند تاریخ هفت هزار ساله بشر ⁽³⁾، تنها به ذکر شماری از وقایع بشری پرداخته و به‌جز مواردی انگشت‌شمار که تاریخ واقعه را با قید روز آن مشخص نموده، به‌طور کلی به تقریب یکساله بسنده کرده است. کتاب روابط ایران و شوروی (1975- 1941) ⁽⁴⁾تألیف هرمز خاکپور، اثری تخصصی در زمینه روابط خارجی ایران است که آن‌هم به یک دوره کوتاه اختصاص دارد.

اما در سال‌های اخیر گاه‌شمارهای زیادی منتشر شده است که از میان آنها می‌توان تقویم تاریخ انقلاب اسلامی ایران، ⁽⁵⁾گاه‌شمار تاریخ ایران، ⁽⁶⁾روزشمار انقلاب اسلامی، ⁽⁷⁾هفت هزار روز تاریخ ایران و انقلاب اسلامی، ⁽⁸⁾یادداشت‌های روزانه، ⁽⁹⁾روزنامه خاطرات ناصر الدین شاه، ⁽¹⁰⁾روزشمار سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در سال 1375 ⁽¹¹⁾و روزشمار جنگ ایران و عراق ⁽¹²⁾، روزشمار روابط ایران و امریکا ⁽¹³⁾و کارنامه خاطرات آیت اللّه هاشمی رفسنجانی ⁽¹⁴⁾اشاره کرد. در میان روزنامه‌ها، روزنامه اطلاعات و ... به گاه‌شمار توجه نشان داده‌اند و انتشاراتی در این زمینه داشته‌اند، از جمله گاه‌شمار جهان از آخرین قرن هزاره و گاه‌شمار انقلاب و ... است.

امروز بیشتر منابع مکتوب به زبان انگلیسی درباره زندگی افراد و شرح فعالیت سازمان‌های بین المللی و تقریبا هرسایت دولتی و دانشگاهی در شبکه جهانی- اینترنت- یا هرنشریه‌ای همچون نیوزویک و تایمز دارای گاه‌شمارهای موضوعی و تاریخی متنوعی است که چکیده وقایع را در پایان یا بخشی از اثر خود درج می‌کنند و لوح‌های فشرده‌ای هم در این زمینه وجود دارد که از جمله آن می‌توان به «گاه‌شمار روزبه‌روز قرن بیستم» 23 درباره قیمت نفت اشاره کرد.

در زبان فارسی این نقیصه به مراتب بیشتر احساس می‌شود. همچنین در روزشمار انقلاب اسلامی فقط به ذکر وقایع انقلاب اسلامی پرداخته شده است. دکتر عبد الرضا هوشنگ مهدوی نیز در انتهای کتاب دوجلدی تاریخ روابط خارجی ایران، در چند صفحه به تقویم تاریخ مهم مربوط به روابط خارجی ایران پرداخته است که برای دوره صفویه تا انقلاب اسلامی بسیار مختصر

ص: 14

است. ⁽¹⁾

1324 )، صص – 452 و همان نویسنده، تاریخ روابط خارجی ایران از پایان جنگ جهانی دوم تا سقوط رژیم پهلو ی ( 1357 –

.368 – 355

روزنامه اطلاعات به عنوان پرخبرترین روزنامه کشور و از جمله قدیمی‌ترین آنها، با وجود آنکه نسبت به دیگر روزنامه‌های کشور خبرهای بیشتری دارد اما از همان ضعف کلی روزنامه‌های کشور بی‌نصیب نمانده است و وقایع را از منظر تحلیل و نظریات افراد بویژه مسئولان بازگو می‌کند. این روزنامه با آنکه خود خبرساز است و به انواع مراکز خبری دنیا دسترسی دارد اما در پاره‌ای موارد به ترجمه‌ای گنگ از گاه‌شمارهای منتشر شده غربی روی آورده است.

روزشمار حاضر، توصیفی است و پس از نقل گزیده خبرهای سیاسی، تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، در صورت لزوم به شرح و بسط خبر می‌پردازد. از آنجا که ادبیات خبرهای مربوط به این دوره با نثر عصر کنونی تفاوت آشکاری دارد، علاوه بر استفاده از نثر و ادبیات متداول امروزی، برای سهولت مطالعه واژه‌های گنگ و مبهم و نامفهوم گویاسازی شده است. در این تحقیق تلاش شده است همه خبرهای مؤثر در شکل گرفتن تاریخ معاصر ایران آورده شود.

بر این اساس با مطالعه انبوهی از اسناد و منابع دیگر، اخبار مهم آن استخراج گردید. به‌طوری‌که برای تهیه هرمجلد از روزشمار حاضر، صدها هزار سند و ... مطالعه و اخبار از میان آن اسناد گزینش شده است.

روش تحقیق

مبنای اصلی برای گردآوری این اثر استفاده از اسناد و مدارک اصیل بوده است. ارزش اسناد تاریخی و امتیاز آنها بر دیگر منابع تاریخ‌نویسی به سبب اصالت و اعتبار آنهاست. زیرا محتوای هرقطعه از این اسناد با زمان و رویدادی حقیقی بستگی دارد و حاصل رابطه‌ای مستقیم و طبیعی بین اثر و مؤثر است. در نتیجه آنچه از محتوای آنها برداشت می‌گردد برخلاف کتب قدیمی که دستخوش تغییراتی بوده‌اند، بکر و معتبر است. به عنوان مثال کتاب‌های خاطرات رجال و سیاستمداران، هرچند اهمیت زیادی دارند ولی به تن هایی نمی‌توانند ملاک استناد قرار گیرند، زیرا محتویات این آثار در بیشتر اوقات، متأثر از دیدگاه‌های شخصی نویسنده است نه واقعیت‌های موجود؛ ازاین‌رو برای فراهم آوردن متن اخبار و پاورقی‌های روزشمار حاضر، از منابع و اسناد مراکز عمده اطلاع‌رسانی ذیل استفاده شده است:

مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی؛

سازمان اسناد ملی ایران؛

ص: 15

مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران؛

مرکز بررسی اسناد تاریخی؛

مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛

مرکز اسناد وزارت امور خارجه؛

مرکز اسناد ریاست‌جمهوری؛

مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی؛

اسناد مجموعه‌های خصوصی و ...؛

اسناد موجود در مجموعه‌های اسنادی بریتانیا، فرانسه، امریکا و روسیه (شوروی سابق) و ...؛

کلیه مطبوعات اعم از روزنامه‌ها، هفته‌نامه‌ها، ماه‌نامه‌ها، فصل‌نامه‌ها و سال‌نامه‌ها؛

کتب خاطرات و سفرنامه‌های معتبر داخلی و خارجی.

از مراکز و منابع اطلاعاتی گوناگون به دلایل زیر استفاده شده است، زیرا:

الف) برخی از مستندات و ضمایم بسیاری از اسناد در یک مرکز یا منبع وجود نداشت.

ب) برای تکمیل کتاب، گویاسازی متن، نمایاندن اتقان اسناد و زندگی‌نامه رجال و ... لازم می‌نمود.

در ابتدا سعی شد، تمامی اسناد موجود بازخوانی و بر اساس اولویت‌های تاریخی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و موضوعی مرتب شود سپس با تکیه بر مجموعه اسناد مربوط به یک واقعه، بازسازی خبری صورت پذیرد. در جریان تحقیق، مؤلف با مشکلاتی از قبیل کامل نبودن مجموعه اسناد درباره یک موضوع، روبه‌رو بود به طوریکه، گاه تلگراف یا نامه‌ای در مجموعه اسناد موجود بود ولی پاسخ تلگراف یا نامه مزبور در میان آن مجموعه به چشم نمی‌خورد؛ همین موضوع سبب می‌شد که نتوان از آن سند برای نوشتن یک خبر استفاده نمود. اگرچه در بعضی موارد، این قبیل نقایص با استفاده از اسناد موجود در دیگر مراکز اسنادی تکمیل می‌شد.

برای انجام این تحقیق حجم گسترده‌ای از اسناد مطالعه شد تا اسناد حاوی ارزش خبری برای وقایع‌نگاری، به دست آید.

از مشکلات عمده موجود در طول پژوهش، عدم خدمت‌رسانی مراکز اسنادی بود، ازاین‌رو اسناد توسط مؤلف استنساخ می‌شد و گاه بیش از ده ها سند از اسناد یک پوشه یا پرونده نوشته می‌شد تا از کم و کیف ماجرا به طور کامل اطلاع حاصل شده، بتوان از آن مجموعه، خبری تهیه نمود. بعضی از اسناد نیز که ارزش خبری نداشت ولی حاوی مطالبی برای گویاسازی زندگی رجال و موضوعات و توضیح اخبار دیگر از آنها استفاده شده است.

امید است این اثر بتواند راهنما و راهگشای محققین برای تکمیل تحقیقات اطلاعاتشان باشد.

تجربه ثابت کرده که فهرست‌های کامپیوتری و نمایه‌های اسنادی در تمام مراکز اسنادی کامل نیست و منابع روزشمار می‌تواند راهنمای خوبی برای آنها باشد. در طول این تحقیق، بسیار دیده شده که اسنادی با موضوع خاص در پرونده‌ای نگهداری می‌شوند که هیچ ارتباطی با موضوع آن پرونده ندارند.

ص: 16

در پایان بر خود لازم می‌دانم از ریاست و معاونت محترم پژوهشی مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی قدردانی نمایم. همچنین از مسئولین محترم مراکز اسنادی کشور از جمله از مرکز اسناد و خدمات پژوهشی وزارت امور خارجه، مرکز اسناد ریاست‌جمهوری، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، سازمان اسناد ملی کتاب خانه ملی ایران، مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی و دیگر سازمان‌ها و کارمندان متعهد و پرتلاش مراکز مذکور که به انحای مختلف مرا یاری نموده‌اند، کمال سپاسگزاری خود را ابراز دارم.

در پایان از زحمات همسرم که در انجام این تحقیق مشوق و حامی بنده بود و در طول این فعالیت طاقت‌فرسا، متحمل سختی‌های فراوانی شد، سپاسگزاری می‌نمایم. با این‌همه، بار سنگین همه قصور و کاستی‌های تحقیق را به تن هایی به دوش می‌کشم و نیز مرهون منت همه دوستان دور و نزدیکی هستم که به هرشیوه مرا یاری نمودند.

امید می‌برم خواننده شکیبا در این اثر، روزنه‌ای روشن برای حل ابهامات و مسائل تاریخی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و معرفتی خود بیابد.

حسن فراهانی تابستان 1385

روزشمار تاریخ معاصر ایران، مقدمه‌ج‌1،

شیوه‌نامه‌

ص: 17

اخبار و مندرج‌ها در روزشمار تاریخ معاصر ایران (عصر پهلوی) مراحل ذیل را طی کرده است:

الف) ارزیابی اسناد

ب) گزینش خبر

ج) عنوان خبر

د) شرح خبر

ه) منبع خبر

و) گویاسازی خبر

ارزیابی اسناد

اگرچه اسناد در همه تحقیقات تاریخی از اهمیت زیادی برخوردار هستند ولی همواره باید به محتویات آنها با دید انتقادی نگریست. در این اثر نیز برای جلوگیری از بروز هرگونه نقص و اشتباه، اسناد با دیدگاه انتقادی مطالعه شده و این سؤال مطرح بود که آیا این سند همانگونه که خود می‌نماید و دعوی دارد هست یا نه؟ و چنانچه اصالت یک سند و صحت خبر آن مورد تردید بود حذف می‌شد و گاه از مجموع مطالب یک سند، حقایق آن قبول و مبطلاتش رد می‌شد.

گزینش خبر

ملاک انتخاب اخبار، تأثیر آنها در تاریخ معاصر ایران، تواتر در منابع، دامنه آن در روزها، ماه‌ها و سال‌های بعد بوده و سعی شده است اخبار متنوعی با موضوعات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، شرایط آب و هوا، حوادث خاص و ... برای تلطیف در میان خبرهای دیگر گنجانده شود. برای درج خبرهای منتخب هرروز نیز سعی شده «تقدم و تأخر» حوادث و «اهمیت موضوع» تا آنجا که ممکن است رعایت شود. همچنین اخباری که در صحت خبر یا تاریخ آنها

ص: 18

تردید هایی وجود داشته از ذکر آن اخبار خودداری شده است.

عنوان خبر

1- برای هرخبر یک عنوان درج شده است.

2- در نگارش «عنوان»، اسامی خاصی که در مکاتبات رسمی دوره مورد نظر، تشخص و مفهوم خاصی دارند، به همان صورت استفاده شده‌اند. به عبارت دیگر از برگرداندن چنین واژه‌ها، عبارت‌ها، اسامی خاص، نهادها و ... به زبان فارسی معیار خودداری می‌شود. برخی از واژه‌های مذکور چنین است: نظمیه، قزاق، کلنل، وزیرمختار، امیر لشکر، سواد، مراسله، ارکان حرب و ....

3- برای عنوان هرخبر، به طور میانگین یک سطر دایرة المعارفی در قالب یک عبارت انتخاب شده به طوری که منتقل‌کننده روح کلی خبر باشد.

شرح خبر

شرح خبر با جملاتی به زبان فارسی معیار درج شده است.

1- در نگارش شرح خبر همه موارد مربوط به عنوان، رعایت شده است.

2- برای خبر هایی که توضیحی بیش از آن در منبع وجود نداشته، سابقه‌ای ارائه شده است.

3- همه خبرها، ابهام‌زدایی خواهند شد.

منبع خبر

منبع خبر در پایان شرح خبر و در داخل پرانتز () به صورت ذیل خواهد آمد

1- اسناد

1- 1) اسناد وزارت امور خارجه (مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه).

2- 1) اسناد ملی ایران (سازمان اسناد ملی ایران).

3- 1) اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی (مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی).

4- 1) اسناد مؤسسه تاریخ معاصر (مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران).

5- 1) اسناد ریاست‌جمهوری (مرکز اسناد ریاست‌جمهوری اسلامی ایران).

6- 1) اسناد انقلاب اسلامی (مرکز اسناد انقلاب اسلامی).

7- 1) اسناد مجلس (مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی).

2- کتاب: در منابع برای ذکر نام کتاب دو کلمه اول نام کتاب و شماره صفحه (ص) می‌آید مانند (خواب آشفته، ص 27).

1- 2) کتاب هایی که نامشان تک‌کلمه‌ای است عینا آمده است.

2- 2) کتاب هایی که عنوان اصلی و فرعی دارند، دو کلمه اول عنوان اصلی به کار رفته است.

3- 2) کتاب هایی که عنوان اصلی یک کلمه است و عنوان فرعی هم دارند. عنوان اصلی آن استفاده شده است.

ص: 19

4- 2) کتاب هایی که بیش از یک جلد است به صورت زیر ارجاع داده شده است. (نام کتاب، ج 1، ص).

5- 2) برخی کتاب‌ها که نام مشابه دارند به صورت کامل ذکر شده است.

6- 2) ارجاع به کتاب‌های لاتین مانند کتاب‌های فارسی می‌باشد.

7- 2) کتاب‌شناسی کامل در پایان هرجلد و به ترتیب حروف الفبا، نام نویسنده و نام کتاب ذکر شده است.

3- مطبوعات: روزنامه‌ها، هفته‌نامه‌ها و ماه‌نامه‌ها و فصل‌نامه‌ها به ترتیب ذیل درج شده‌اند.

1- 3) نام روزنامه، تاریخ و صفحه مثال: (خراسان، 3/ 2/ 1300، ص 2).

2- 3) نام هفته‌نامه‌ها، ماه‌نامه‌ها و فصل‌نامه‌ها تاریخ و صفحه، مثال: (یادگار، س 2، ش 18، ص 3).

گویاسازی خبر

واژه‌ها، نام اشخاص، مکان‌ها، نهادها، اشیاء، احزاب، مطبوعات و ... مربوط به دوره مورد نظر گویاسازی شده است.

همچنین موضوعاتی که در خبر بدان اشاره شده ولی در خبرهای پیشین (یک جمله) توضیحی برای آن نیامده توضیحی برای آنها ذکر شده است. واژه‌های فارسی غیرمتداول، القاب و ...

نام افراد

تمام اشخاص مهم که نامشان در خبر آمده به شرط آنکه در روزهای پیشین گویاسازی نشده باشد در پاورقی همان روز گویاسازی خواهد شد. گویاسازی اشخاصی که نام آنها تکرار شده لزوما در اولین خبر مربوط به آنها ذکر نشده و ممکن است در صفحات بعد گویاسازی شده باشند. این موضوع به دلیل محدودیت‌های موجود در کل کار و صفحه‌آرایی بوده است.

همه پاورقی‌ها و در همه حال به ازای هرروز منفصل خواهد بود.

نام اماکن جغرافیایی: بیشتر نام اماکن و مناطق جغرافیایی در این اثر از لغت‌نامه دهخدا و فرهنگ‌های معین و جغرافیایی استخراج شده است و برای پرهیز از تکرار، مأخذ ذکر نشده است.

واژه‌های غیرفارسی

واژه‌های غیرفارسی شرح خبر، در داخل متن و در دو پرانتز خواهد آمد.

ملاک آوانگاری و ترجمه برای واژه‌های انگلیسی «فرهنگ لغات و بستر»، واژه‌های فرانسه، فرهنگ لغات «روبرت» و واژه‌های عربی فرهنگ لغات «نوین» است.

تذکر: در گویاسازی‌ها سعی شده است تا از منابع تاریخی درجه اول استفاده شود.

در مواردی غیر از این، نام منبع ذکر شده و در برخی موارد هم که اطلاعات از طریق تحقیق

ص: 20

میدانی حاصل شده است به صورت (م) به معنای مؤلف آورده شده است.

ساختار مهندسی کتاب

1- رسم الخط و نقطه‌گذاری

رسم الخط مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی ملاک عمل خواهد بود. در صورتی که واژه‌ای در قواعد فرهنگستان یافت نشود، بایستی تلاش کرد تا قاعده آن از مرجع مربوطه اخذ شود در صورتی که این امر میسر نباشد رسم الخط متداول ملاک عمل خواهد بود.

2- خبرهای هرروز منفصل خواهد بود به عبارت دیگر، در صورتی که خبر یک روز در میانه‌های صفحه‌ای به پایان برسد، خبرهای روز بعد از صفحه دیگر آغاز خواهد شد.

3- از تصاویر، نقشه‌ها و ... در بین متن و در بخش‌های سفید صفحه در فاصله خبرهای دو روز متوالی استفاده خواهد شد.

4- تطبیق تاریخ‌ها: یکی از مشکلاتی که در مسیر تهیه گاه‌شمار پدید آمد، استفاده منابع مختلف از تقویم‌های گوناگون در ذکر رویدادها بود. در منابع فارسی و عربی و ترکی استانبولی معمولا تاریخ‌ها به تقویم هجری قمری ذکر شده‌اند اما در منابع غربی، تقویم میلادی مورد استفاده قرار گرفته است. همچنین تاریخ رویدادهای قرن نوزدهم در بسیاری از منابع غربی به تقویم میلادی قدیم (تقویم ژولین) آمده است که با تقویم جدید میلادی (تقویم گریگورین) چند روز اختلاف دارد. ازاین‌رو، تطبیق این تقویم‌ها با یکدیگر ضرورت داشت. در این تطبیق، تقویم میلادی قدیم به جدید بازگردانده شد و معادل تاریخ هجری شمسی و هجری قمری نیز استخراج گردید.

برای این منظور با استفاده از کتاب تقویم تطبیقی هزار و پانصد ساله هجری قمری و میلادی اثر «فردیناندو و ستنفلد» و «ادوارد ماهلر»، ترجمه «دکتر حکیم الدین قریشی»، چاپ اول (1360) و کتاب گاه‌شمار تطبیقی تألیف «احمد بیرشک»، چاپ اول (1367) و کتاب التواریخ الهجریه بالسنین الافرنکیه و القبطیه، تألیف «محمد مختار پاشا»، چاپ اول (1980) و همچنین با بهره‌گیری از نرم‌افزار «میزان» و مقایسه با تاریخ‌های ذکر شده در مطبوعات آن دوره جدول تطبیقی فراهم آمد.

به‌هرحال در روزشمار حاضر با تلفیق و مقایسه همه تقویم‌ها، تطبیق تاریخ‌ها صورت گرفته است و ابتدا سال شمسی سپس میلادی و هجری قمری آمده است.

نکته: در تقویم‌های سال‌های قبل از 1304 هجری شمسی نام ماه‌ها به برج فلکی ذکر شده است. مدت زمان این بروج مساوی نبود و در نتیجه ماه‌های یک سال، به تفاوت از 29 روز تا 32 روز تغییر می‌کرد. تا اینکه در تاریخ 11/ 1/ 1304 ش، قانونی از تصویب مجلس شورای ملی گذشت و طبق آن، بروج فلکی به ماه‌های پارسی تبدیل شد. ⁽¹⁾برج‌ها نیز هرکدام نام خاص خود را داشته‌اند که بعدها از این نام‌ها استفاده نشد.

ص: 21

مؤلف نصاب الصبیان اسامی برج‌های دوازده‌گانه را چنین به نظم آورده است:

بر جهان دیدم که از مشرق برآوردند سرچون حمل چون ثور چون جوزا و سرطان و اسد

جمله در تسبیح و در تهلیل حی لایموت‌سنبله میزان و عقرب قوس و جدی و دلو و حوت فروردین- حمل

اردیبهشت- ثور

خرداد- جوزا

تیر- سرطان

مرداد- اسد

شهریور- سنبله

مهر- میزان

آبان- عقرب

آذر- قوس

دی- جدی

بهمن- دلو

اسفند- حوت

نشانه‌ها و اختصارات فارسی

ج- جزوه‌دان

س- سال

شم ت- شماره تنظیم

شم پ- شماره پوشه یا پرونده

ر ض- رضی اللّه عنه

ر ک- رجوع شود به کتاب

ن ک- نگاه کنید به کتاب

ر ه- رحمة اللّه علیه

ص- صفحه یا صفحات

ق- قمری

ک- کارتن

(م)- مؤلف

همان- همان مؤلف یا منبع

همو- همان نویسنده

م- میلادی

ش- شمسی

شم- شماره

نشانه‌ها و اختصارات انگلیسی

(جلد)VoI Volume

(ویرایش- به نظارت)ed ./eds .Editors

(همان/ همانجا)Ibid .Ibidem

(همو)Id .Idem

(ترجمه)Tr .Translatedby

(همان اثر)Op .cit .Opera citato

(صفحه رو)r .Recto

(صفحه پشت)v .Verso

(شماره)no .Number

ص: 22

(و بعد/ صفحه بعد)f .And the FolloWing page

(به بعد/ صفحات بعد)ff .And the FolloWing pages

CAB 23. 24

صورتجلسه‌ها و یادداشت‌های کابینه

CAB 27

کمیته‌های کابینه

FO 248. 251

پرونده‌های سفارت در تهران

FO 37/ 1

وزارت امور خارجه، مکاتبات عمومی، سیاسی (قسمت‌های شرقی، مرکزی، شمالی و امریکا)

FO 416/ 414

وزارت امور خارجه، چاپ محرمانه: ایران، امریکا

WO 32

وزارت جنگ، اسناد ثبت شده، سری‌های عمومی

WO 95

وزارت جنگ، روزشمارهای جنگ (1922- 1914)

WO 106

وزارت جنگ، اداره عملیات نظامی و اطلاعات

WO 157

وزارت جنگ، گزارش‌های اطلاعاتی

WO 158

وزارت جنگ، مکاتبات و اسناد سرفرماندهی‌های نظامی

کتاب خانه وزارت هند

L/ PS/ 10, L/ PS/ 11

قسمت سیاسی

L/ MIL/ 5,

قسمت نظامی

L/ MIL/ 7, L/ MIL/ 17

اقامتگاه‌های خلیج‌فارس

R/ 15

روزشمار تاریخ معاصر ایران، مقدمه‌ج‌1،

مدخل‌

ص: 23

پس از انقلاب مشروطیت، سیاست‌های انگلیس و روس در ایران، بر پایه قرارداد معروف 1907 م، اجرا می‌شد. با وقوع انقلاب بلشویکی در روسیه و تغییر سیاست خارجی آن دولت و لغو قراردادهای دوره تزاری، دولت بلشویکی سیاست عدم مداخله در ایران را پیشه کرد و در نتیجه، دولت انگلیس برای مداخله در امور ایران بی‌رقیب ماند و در صدد برآمد تا سلطه و نفوذ خود را بر سراسر ایران گسترش دهد.

درباره چگونگی تأمین منافع و نفوذ بریتانیا در ایران، در شرایط پس از جنگ جهانی اول، دو گرایش در هیئت حاکمه بریتانیا وجود داشت که اگرچه در استقرار دولتی متمرکز و مقتدر در ایران، هم‌رأی بودند. اما در چگونگی تحقق این امر با یکدیگر اختلاف نظر داشتند.

جناح وزارت امور خارجه به رهبری «جورج کرزن» بر اجرای قرارداد 1919 و حضور نظامیان انگلیس برای ضمانت اجرای آن قرارداد تأکید داشت، و جناح وزارت جنگ به رهبری «وینستون چرچیل»، خروج نظامیان انگلیس و استقرار یک دولت مقتدر مرکزی از طریق کودتا را پی‌می‌گرفت.

هم‌زمان با ظهور نشانه‌های شکست قرارداد 1919 در نتیجه مخالفت عمومی ایرانیان و دولت‌های خارجی، جناح وزارت جنگ بر فعالیت‌های خود افزود و در این راستا، «ژنرال آیرونساید» در اوایل مهر 1299 ش، وارد ایران شد تا ببیند که «در قبال اوضاع کنونی ایران چه اقدامی صلاح است و چه باید کرد؟» ⁽¹⁾

هنگامی که همه راه های توفیق به روی قرارداد 1919 بسته شد و نیروهای انگلیس هم می‌بایست در بهار 1300 ش، ایران را ترک می‌کردند، دو طرح از سوی جناح نظامی مورد بررسی قرار گرفت:

ص: 24

یکی تأسیس «فدراسیون جنوب ایران» ⁽¹⁾و دیگری تصرف تهران با کودتای نظامی. طرح فدراسیون جنوب با مخالفت دفتر هند و خزانه‌داری انگلیس روبه‌رو شد ⁽²⁾و بنابراین طرح کودتا در دستور کار قرار گرفت. ⁽³⁾«آیرونساید»، بر این باور بود که دیکتاتوری نظامی در ایران تمام اشکالات کنونی ما را حل خواهد کرد. ⁽⁴⁾

برای اجرای این طرح، بسترسازی‌های لازم انجام گرفت. از یک‌سو، افکار عمومی را از احتمال حمله بلشویک‌ها و وقوع انقلاب کمونیستی در کشور به وحشت انداختند، ⁽⁵⁾به گونه‌ای که «احمد شاه» و بسیاری از مردم قصد ترک تهران را داشتند، ⁽⁶⁾و از سوی دیگر به شناسایی نیروهای مجری کودتا پرداختند. «آیرونساید» در کمتر از چهار ماه رضا خان را از فرماندهی یک آتریاد به فرماندهی کل قزاق ترفیع داد. ⁽⁷⁾او در خاطراتش می‌نویسد: با رضا گفتگو کردم و مأموریتش را به او تفهیم کردم و با او شرط کردم که به بریتانیا خیانت نکند و شاه را هم از سلطنت خلع نکند.

رضا هردو شرط را با خوشرویی پذیرفت، من دست او را فشردم و به «اسمایس» گفتم بگذار به تدریج راه بیفتد. ⁽⁸⁾«آیرونساید» همچنین می‌نویسد که گفتگو هایم با رضا خان را به نرمن گفتم و با او ترتیب دادم تا تاریخ روزی را قطعی کند که قزاق‌های ایرانی از سرپرستی ما خارج می‌شوند، یعنی عملیات کودتا را شروع کنند. ⁽⁹⁾در راستای این فرایند، هم‌زمان با اینکه به رضا خان اجازه داده شد که به تدریج راه بیفتد، در تهران نیز از سوی سفارت بریتانیا اقداماتی انجام می‌گرفت تا مدیریت سیاسی کودتا تعیین و فعال شود، ⁽¹⁰⁾و ژاندارمری از هرگونه اقدامی برای جلوگیری از قزاق‌ها بازداشته شود. ⁽¹¹⁾در نتیجه چنین هماهنگی هایی بود که نیروهای قزاق به فرماندهی رضا خان از قزوین عازم تهران شدند، در نزدیکی تهران «سید ضیاء الدین طباطبایی» هم به آنها پیوست و آنها سرانجام در سحرگاه سوم اسفند 1299 ش، وارد تهران شدند.

[اسفند ماه 1299]

دوشنبه 3 اسفند 1299/ 21 فوریه 1921/ 12 جمادی الثانی 1339

در ساعت یک بامداد، دو هزار و پانصد تن قزاق به فرماندهی رضا خان ⁽¹²⁾

سوادکوه مازندران به دنیا آمد . وی سی و دومین و آخرین فرزند عباسعلی

خان (عباسقلی) معروف به داداش بیگ از افسران هنگ سوادکوه بود .

مادرش، نوش آفرین، از مهاجران مسلمان گرجستان و پنجمین همسر

عباسعلی خان بود.

رضا خان در سال 1270 ش ، در سن چهارده سالگی، یا به گفتۀ بهار در پانزده

شد. زندگی نظامی وی ابتدا به « بریگاد قزاق » سالگی به کمک دایی اش وارد

صورت ذخیره و به عنوان پیادۀ قزاق در فوج اول قزاق خانه آغاز شد . نخستین

شصت » منصب او سمت وکیل باشی (جانشین و قائم مقام فرمانده ) گروهان

بود که بعدها به فرماندهی آن رسید و به رضا خان شصت تیر معروف « تیر

شد. در همین دوران بودکه به رسم قزاق ها با قمه کشی و قرق کردن راه ها به

خودنمایی و ابراز وجود می پرداخت. در بیانیه هایی که رضا خان در روز های

نخست کودتا صادر کرد، ضمن تأکید بر حفظ سلطنت، خود را رئیس کل

بر لزوم حفظ انتظام امور تأکید کرد . « حکم می کنم » قوا خواند و با عنوان

اندکی بعد، وی از سوی احمد شاه با لقب سردار سپه به درجۀ سرداری نایل

شد. احراز پست وزارت جنگ در کابینه سید ضیاء، که در کابینه های بعدی

نیز تداوم داشت، زمینه کافی را برای افزایش قدرت وی ف راهم ساخت . با

ایجاد تغییرات در ارتش و واگذاری امور کشوری به صاحب منصبان قزاق،

سردار سپه پایۀ قدرت خود را مستحک م کرد . مداخله نظامیان در مسائل مالی،

انتقاد جراید را به دنبال داشت، اما رضا خان با ض رب و شتم عده ای از

روزنامه نگاران آنها را سرکوب کرد . در سالگرد کودتا در پاسخ به ابهام

بسیاری از جراید که در جستجوی عامل کودتا بودند، با انتشار اعلامی ه ای در

اسفند 1300 ش، بدون هیچ واهمه ای خود را مجری کودتا خواند . در آبان

1302 ش، احمد شاه ، رضا خان را به سمت ریاست وزرایی برگزید . اقامت

طولانی احمد شاه در اروپا که به اجبار رضا خان صورت گرفته بود و

تبلیغات مداوم جراید کشور بر ضدشاه و طرفداری از اقدامات رضا خان،

زمینه را برای تغییر سلطنت مهیا کرد.

در آذر 1304 ش، با تشک یل مجلس مؤسسان و تغییر چند اصل در متمم

قانون اساسی که ضامن بقای سلطنت در سلسله قاجاریه بود، سلطنت به او

تفویض شد . رضا شاه که در آذر 1304 ش، نخستین کابینه اش را به ریاست

ذکاءالملک فروغی تشکیل داد . سیاست واگذاری مقام نخست وزیری به

رجال قاجاریه را تا سال های میانه حکومت کماکان ادامه داد ودر سا ل های

میانی نیز چند تن از رجالی راکه در صحنه سیاست حضور داشتند به قتل

رسانید. از این مرحله به بعد، وی با قدرت مطلق و مستبدانه به حکومت

پرداخت. پس از اشغال کشور توسط متفقین در سال 1320 ش ، رضا شاه از

سلطنت استعفا داده و سلطنت به پسر ارشد وی محمد رضا واگذار شد .

در آفریقای « ژوهانسبورگ » و سپس به « موریس » رضاشاه ابتدا به جزیره

جنوبی تبعید شد و تا زمان مرگش در سال 1323 ش، به حال تبعید در آنجا

، ماند. (خاطرات و خطرات، ص 370 ؛ شرح زندگانی من، ج 3، ص 234

618 626 ؛ تاریخ مختصر احزاب ،616 ،567 ،584 ،583 ، 486 489 ،326

؛134 ، 107 108 ،62 ، 86 ، و ج 2، ص 42 ، سیاسی ایران، ج 1، ص 70 77

ایران بین دو انقلاب، ص 147 ؛ در خدمت پنج سلطان، ص 105 ؛ بازگشت،

345 ؛ خاطرات آیرونساید، ص ، 56 ؛ حیات ی حیی، ج 4، ص 343 ، ص 52

؛ 79 ؛ ت اریخ شاهنشاهی پهلوی، ج 2، ص 239 240 ، و ج 3، ص 479 536

؛41 ، خاطرات من، ج 2، ص 43 48 ؛ بخوان تاریخ ایران بیستم را، ص 129

اسناد ملی ایران، شم ت 293005207 ؛ زندگی طوفانی، ص 192 ، سفرنامه .( بلوشر، ص 150.

اکبر خان » خان گیلانی در سال 1234 ش در گیلان زاده شد . وی برادرزادۀ

اول شخص متمول گیلان و اجاره دار گمرکات چند ایالت « بیگلربیگی رشتی

بود. فتح الله خان اکبر، پس از فوت عمویش، بیگلر بیگی رشت شد و گمرک

انزلی را که در دست بلژیکی ها بود در اختیار گرفت . او از سال 1307 تا 1310 ق، با درجۀ امیرتومانی مدیر گمرکات خراسان، گیلان و مازندران بود

که پس از چندی تمام آنها را از دولت اجاره کرد و در اندک مدتی دارای

« سالار اعظم » و « سالار مفخم » ثروت و نفوذ فوق العاده شد و به لقب های

با مشروطه خواهان به « محمد علی شاه » ملقب گردید. او در جنگ

مشروطه خواهان پیوست و پس از اینکه در باغ شاه دستگیر شد ابتدا به

فیروزکوه و سپس به سوادکوه تبعید شد . پس از فتح تهران توسط مشروطه

خواهان در اولین کابینۀ بدون رئی س الوزراء ( 26 تیر 1288 ش) وی به وزارت

مهر 1288 ش ) نیز ) « سپهدار اعظم » پست و تلگراف رسید و در کابینۀ اول

« سپهدار اعظم » این سمت را حفظ کرد . در 30 اردیبهشت 1289 از طرف

رئیس الوزرای وقت به وزارت عدلیه منصوب شد و در کابینه فرمانفرما (دی

سپهدار » ماه 1294 ش ) مجدداً وزیر پست و تلگراف شد . در سال 1294 ش

محمد ولی خان تنکابنی ) تغییر لق ب داده و به سپهسالار اعظم ملقب ) « اعظم

گردید و فتح الله خان اکبر، سردار منصور لقب وی را برای خود گرفت و از

شهریور 1295 ) وزیر داخله شد . در کابینه دوم وثوق الدوله نیز که در 15

مرداد 1297 تشکیل شد فتح الله خان وزیر جنگ بود . در پنجم آبان ماه 1299

وزیر مختار انگلیس در ایران و با موافقت احمد شاه، « نرمن » ش به پیشنهاد

فتح الله خان اکبر به مقام رئیس الوزرایی منصوب شد ولی در دی ماه 1299

مستعفی شد . پس از اینکه سمت رئیس الوزرایی به مستوفی الممالک و

مشیرالدوله پیشنهاد شد و آنها نپذیرفتند ، مجدداً با صلاحدید سفارت انگلیس

فتح الله خان اکبر زمام امور را به دست گرفت . با کودتای سوم اسفند دولت

سپهدار اعظم سقوط کرد و خود او در سفارت انگلیس متحصن شد . فتح الله

اکبر پس از کودتا به جهت جانبداری سفارت انگلیس از هرگونه گزند

سیاسی در امان ماند . سپهدار اعظم دوبار نیز به نمایندگی مجلس شورای ملی

برگزیده شد، یکبار در دوره سوم از گرگان و بار دیگر در دوره پنجم به

نمایندگی از مردم رشت وارد مجلس شد. بالاخره فتح الله خان اکبر، در نوروز

به خاک سپرده شد . « ابن بابویه » سال 1317 ش ، در تهران درگذشت و در

(شرح حال رجال ایران، ج 3، ص 51 53 ؛ زندگینامه رجال و مشاهیر ایران،

.( ج 1، ص 246 - 249.

کودتاچیان تمام صبح امروز به توقیف شخصیت‌ها و تعطیل کردن احزاب مشغول بودند آنها دو دسته از مردم را دستگیر و به قزاق خانه می‌بردند. دسته‌ای از آنان خانواده‌های مهم و برجسته، مانند نخست‌وزیران پیشین، وزرای سابق، شخصیت‌های عالیرتبه و یا ثروتمندان بودند و دسته دیگر، سران گروه‌های مخالف قرارداد ایران و انگلیس، بودند.

برخی توقیف‌شدگان عبارت بودند از: شاهزاده فرمانفرما (رئیس سابق دولت، حاکم پیشین فارس)، شاهزاده نصرت الدوله (وزیر خارجه سابق) و شاهزاده سالار لشکر (وزیر جنگ سابق) و پسرش، شاهزاده عین الدوله (رئیس سابق دولت)، سپهدار اعظم (رئیس سابق دولت)، سعد الدوله (رئیس سابق دولت)، امیرنظام (وزیر جنگ سابق) مشاور السلطنه (وزیر خارجه سابق)، مشاور الدوله (معاون وزارت جنگ)،

محتشم السلطنه (وزیر خارجه سابق)، ناصر السلطنه (وزیر سابق) و پسرش، مختار الدوله (وزیر سابق)، مستشار الدوله (وزیر سابق)، ممتاز الملک (وزیر سابق)، حاجی امین الضرب (سرمایه‌دار و بازرگان)، حاجی معین التجار بوشهری (سرمایه‌دار و بازرگان)، امام‌جمعه تهران، حاجی محمد تقی بنکدار، ⁽¹⁵⁾

متولد شد . اصلاً از اهالی کاشان ، ولی سال های طولانی ساکن تهران بود . در

سال 1323 ش، که عد ه ای از اهالی تهران، ظاهراً به عنوان تظلم از شاهزاده

عبدالمجید میرزا عی ن الدوله، صدر اعظم مظفرالدین شاه با تشویق پیدا و

پنهان عوامل انگلیس در سفارت آن کشور متحصن بودند، حاجی محمد تقی

به اتفاق برادرش ح اج حسن ، نظارت سفارت را بر عهده گرفته و مخارج

متحصنین را می پرداختند. به همین دلیل حاجی محمد تقی به حاجی سفارتی

شهرت یافت . در دوره اول مجلس شورای ملی از سوی بز از های تهران به

وکالت برگزیده شد.

پس از واقعۀ به توپ بستن مجلس همانند بسیاری از سران مشروطه خواه

دستگیر و مدتی در با غ شاه محبوس شد . این اسارت سبب افزایش شهرت و

محبوبیت او در بین مردم شد، به طوری که ، می گویند وی پس از استقرار

مشروطیت، به سبب دلگرمی به همین مشهور بودن ها، در امور دولت ها بسیار

دخالت می کرد و برای خود حق بزرگی قائل بود . در وقایع اولتیماتو م روسیه

به ایران ( 1329 ق)، از طرف دستۀ دمکرات ها مورد سوء قصد قرار گرفت.

پس از انعقاد قرارداد 1919 وثوق الدوله با انگلستان، به مخالفت با قرارداد

پرداخت و به همین جهت پس از کودتای 1299 ش، به دستور سید ضیاء

دستگیر و مدتی زندانی شد . وی در سال 1304 ش، از تهران ب ه مجلس

مؤسسان راه یافت و پس از آن در دوره های ششم، هشتم و نهم مجلس نیز

مدت ها » : شرکت جست . دربارۀ مفاسد مالی او، مهدی بامداد می نویسد

کارش کارگذرانی همه جور، برای مردم در مقابل گرفتن حق العمل خوبی

برای خود بود . ضمناً برای بستن و باز کردن بازار که در تهران از کار های پر

اهمیت است و معمولاً مبلغی صرف این کار می شود، از سرکرد ه ها و

شرح حال رجال ایران، ج 3، ص 310 309 ؛ شرح ) «... سردسته های بازار بود

زندگانی من، ج 3، ص 213 ؛ زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج 2، ص 76

.(75

افکار عمومی، سفارت انگلیس را مسبب کودتا می‌دانست.

سپهدار اعظم رئیس الوزرای وقت نیز از بیم دستگیری به سفارت انگلیس گریخت. به سپهدار که به سفارت انگلیس گریخته بود اطمینان داده شد، نگران نباشد. ⁽¹⁶⁾

[تصویر] فتح اللّه خان اکبر (سردار منصور- سپهدار اعظم)

[تصویر] رضا خان به همراه جمعی از افسران روسی و ایرانی قزاق خانه

در این عکس محمود آیرم، میرپنج حسین خزاعی، سرتیپ عبد اللّه خان طهماسبی، سلطان سیف اللّه شهاب، دیده می‌شوند.

در روز کودتا فقط کلانتری‌ها در برابر کودتاچیان کمی مقاومت کردند. ماژور «بیرلینگ» ⁽¹⁾

سوئد نمود بیورلینگ را به جانشینی موقت خود انتخاب نمود . ( نظم و نظمیه

.( در دوره قاجاریه، ص 189 ؛ سوئد یها در ایران، ص 227 - 235.

پاسبان در کلانتری ها به قتل رسیدند و هفت تن مجروح شدند که آنها هم

1300 در جلسه هیئت دولت تصویب /2/ به تدریج مردند . اما در تاریخ 24

شد که به سه نفر از آژان هایی که در سوم اسفندماه کشته شده بودند مقرری

ماهانه پرداخت شود. ( اسناد تاریخ معاصر، ش م 4786 ن).

در همه خیابان‌های شهر تهران قزاق‌ها به گشت‌زنی و پاسداری مشغول بودند، در جلو عمارت قزاق خانه نیز یک توپ شنیدر صحرائی گذاشته و مسلسل‌ها هم در برج‌های اطراف میدان مشق دیده می‌شد. ⁽⁴⁾

در پی کودتای نظامیان، امروز، بازارهای تهران تعطیل و شهر کاملا آرام بود. ⁽⁵⁾

قزاق‌های کودتاچی مسئولیت حفاظت از کنسولگری‌ها را به عهده گرفتند تا مطابق معمول و مرسوم کسی در این مکان‌ها متوسل به «بست»⁽⁶⁾

و مصون از تعرض و عمل پناه بردن به آنها . معمولاً افراد مجرم یا مغضوب

یا مظلوم (برای احقاق حقشان ) به آن مکان ها پناه می بردند ( دانشنامه جهان

.(399 – اسلام، ج 3، ص 395.

صبح امروز مسعود خان کیهان و بیان خان (برادرزن منوچهر خان سپانلو) به دیدار «هوپنو» کاردار سفارت فرانسه رفتند. طی این ملاقات آنها از طرف رضا خان به هوپنو اطمینان دادند، فرانسویان مورد رعایت و احترام قرار خواهند گرفت. آنان از کاردار فرانسه خواستند، از مراجعه ایرانیان به نمایندگی این کشور جلوگیری نماید. ⁽¹⁾

شم 19 و 20 ، س 1380 ، ص 70.

ماژور «کاظم خان سیاح» ⁽²⁾

تحصیل در قسمت نظام وارد می شود و به خلاف نظر پدرش که اصرار

می کرد در پزشکی تحصیل کند، نظامی شد وی بعدها جزو کمیته آهن شد .

بود. وی از افسران محوری کودتای « اسمایس » کاظم خان آجودان سابق کلنل

سوم اسفند 1299 و از جمله هم قسم شدگان با رضا خان میرپنج بود و پس

از کودتا حکومت نظامی تهران بر عهده او بود . مدتی نیز ریاست ستاد

مشترک را عهده دار گردید . می توان گفت که ستاره اقبال او با سقوط کابینه

سید ضیاء افول کرد، به طوری که، به همراه سید ضیاء معزول از ایران خارج

شد و در بر لین به همکاری با افرادی نظیر پورداوود و جمالزاده پرداخت .

بعدها سرپرستی هنرستان صنعتی اصفهان را (در سال های پیش از شهریور

1320 ) به عهده داشت . در سال 1315 به جرم انتقاد از دیکتاتوری رضا خان

زندانی شد . در کابینه محمد علی فروغی بعد از شهریور 1320 رئیس اداره

وزیر بازرگانی و پیشه و هنر او را به تهران « هژیر » صنایع اصفهان بود که

فراخواند و او را به ریاست کار خانه گلیسیرین و صابون منصوب کرد . وی

پس از شهریور 1320 ، مجداً به همکاری با سید ضیاء در حزب اراده ملی

روی آورد . سرانجام سیاح در سال 1349 ش درگذشت . ( تاریخ بیست ساله،

، ج 1، ص 189 و 203 ؛ یادها و یادبودها، ص الف و ب ؛ مجله بدیع، ش م 4

س 1328 ، ص 13 ؛ تاریخ مختصر احزاب سیاسی، ج 1، ص 83 ؛ روزنامه

.( خاطرات عی نالسلطنه، ج 8، ص 5989 ؛ توفان در ایران، ص 850

.

امروز نایب کریم آقا (کریم بوذرجمهری) به ریاست زندان⁽⁴⁾

مجیدیه (نزدیک قصر قاجار )، شریف آباد قزوین، عشرت آباد، مبارک آباد

(نزدیک سلطنت آباد ) و باغ سپهسالار بیرون دروازه شمیران و فرمانیه،

دزاشیب شمیران و کاشان و قم وجود د اشتند که زندانیان در آن مکان ها

.( زندانی و تبعید شدند. ( تاریخ بیست ساله ایران، ج 1، ص 236 239.

صبح امروز «نرمن» وزیرمختار انگلیس با احمد شاه ملاقات نمود و به او توصیه کرد با رهبران کودتا رابطه برقرار کند و به تقاضاهای آنان پاسخ مثبت دهد درحالی‌که احمد شاه بسیار ترسیده بود، «نرمن» در مورد سلامت شخصی‌اش به او اطمینان داد. ⁽⁶⁾

امروز عده‌ای از فرانسویان به سفارت فرانسه رفتند تا اخبار لازم را بدست آورند.

کاردار سفارت فرانسه نیز با اتومبیل به مناطق مختلف تهران رفت تا دیگر هموطنان خود را آگاه کند که در امان هستند و نگرانی آنان را برطرف نماید. ⁽⁷⁾

در پی قطع خطوط تلگراف در کشور، بامداد امروز نیز سیم تلگراف شیراز- تهران قطع شد. هرکس این پیش‌آمد را به نوعی تعبیر می‌کرد. ⁽⁸⁾

از آن‌جا که ارتباط تلگرافی خط قم و ساوه و عراق (اراک) هنوز قطع نشده بود.

اخبار مختلفی از مرکز بدان نواحی ارسال می‌شد، از جمله به قم خبر داده شده بود که قزاق‌ها بلشویک شده تهران را گرفته و غارت کرده‌اند، مردم قم از این خبر وحشت‌زده شده و اجناس مغازه‌ها و دکاکین را به خانه‌های خود برده و پنهان کردند و تعدادی از مردم نیز در صحن حضرت معصومه (علیها السلام) اجتماع نمودند. ⁽⁹⁾

«ساعد الوزاره» کنسول ایران در بادکوبه، که چهار ماه پیش به تفلیس رفته بود، شش روز پیش به ایران بازگشت.

در اثر اقدامات و فعالیت‌های وی در خصوص بازگرداندن ایرانیانی که به علت جنگ روسیه و گرجستان در قفقاز دچار مشکل شده بودند، امروز یک کشتی حامل یکصد و پنجاه نفر از اتباع ایران وارد آستارا شدند.

اخبار حاکی از آن بود که بقیه اتباع ایرانی نیز به زودی به ایران بازخواهند گشت. ⁽¹⁰⁾

[تصویر] سرجوخه رضا خان در کنار وزیرمختار سفارت هلند در تهران

[تصویر] عکس هوایی از قزوین، در زمان کودتا

اعلانی با عنوان «حکم می‌کنم» ⁽¹⁾

آمده است که صدور این اعلان در دو روز متوالی و دوبار به « حکم می کنم

طور جداگانه بوده است که یکی مربوط به سوم اسفند و دیگری مربوط به

معرفی شده « شرح زندگانی من » چهارم اسفند می باشد. منبع این مطلب کتاب

است. ولی چنین مطلبی در آن منبع وجود ندارد ضمن آن که در جلد 3

صفحه 214 به اشتباه تاریخ این اعلان 14 جمادی الثانی « شرح زندگانی من »

1339 آورده شده است. (م).

«ماده اول- تمام اهالی شهر طهران باید ساکت و مطیع احکام نظامی باشند.

ماده دوم- حکومت‌نظامی در شهر برقرار و از ساعت هشت بعد از ظهر غیر از افراد نظامی و پلیس مأمور انتظامات شهر کسی نباید در معابر عبور نماید.

ماده سوم- کسانی که از طرف قوای نظامی و پلیس مظنون به مخل آسایش و انتظامات واقع شوند فورا جلب و مجازات سخت خواهند شد.

ماده چهارم- تمام روزنامجات و اوراق مطبوعه تا موقع تشکیل دولت به کلی موقوف و بر حسب حکم و اجازه که بعد داده خواهد شد، باید منتشر شوند.

ماده پنجم- اجتماعات در منازل و نقاط مختلفه به کلی موقوف، در معابر هم اگر بیش از سه نفر گردهم باشند با قوه قهریه متفرق خواهند شد.

ماده هفتم- تا زمان تشکیل دولت تمام ادارات و دوایر دولتی غیر از اداره ارزاق تعطیل خواهد بود. پست خانه، تلفون خانه و تلگراف خانه هم مطیع این حکم خواهند بود.

ماده هشتم- کسانی که در اطاعت از مواد فوق خودداری نمایند به محکمه نظامی جلب و به سخت‌ترین مجازات‌ها خواهند رسید.

ماده نهم- کاظم خان به سمت کماندانی شهر انتخاب و معین می‌شود و مأمور اجرای مواد فوق خواهد بود.

رئیس دیویزیون قزاق اعلیحضرت اقدس شهریاری و فرمانده کل قوا رضا» ⁽²⁾

به مناسبت درگذشت «سید محمد طباطبایی»، از رهبران معروف نهضت مشروطیت، بعد از ظهر دیروز و امروز ⁽³⁾

صورتیکه، از حکومت نظامی مجوز اخذ می شد، برگزاری اجتماعات میسر

بود. سید محمد طباطبائی در تاریخ 18 دیماه همان سال فوت کرده بود و به

نظر می رسد مجلس ترحیم مذکور، از جمله مجالس بزرگداشت چهلم ایشان

بوده است. (م).

گزارش‌های رسیده از استرآباد حاکی از آن بود که اشرار ترکمن هنوز دست از جنگ نکشیده و گاهی به ژاندارم‌ها حمله می‌کردند ولی نیروهای ژاندارمری موفق شده بودند، این حملات را دفع کنند⁽⁵⁾

از طرف بانک شاهنشاهی اصفهان، مبلغی پول نقد و بعضی اشیاء دیگر به شیراز و بوشهر حمل گردید. ⁽⁶⁾

به خاطر اوضاع نامطلوب امور مالیه در زنجان، کارکنان حوزه حکومت و اداره نظمیه به علت دریافت نکردن حقوق شش ماه گذشته خود، دچار عسرت و تنگدستی شده بودند.⁽⁷⁾

شوکت الملک که مدتی در سیستان حضور داشت پس از حل مسائل سرحدی ایران و افغانستان و رسیدگی به امورات

معوقه آن منطقه امروز با اتومبیل عازم بیرجند گردید.⁽¹⁾

تهران نخستین شب پس از کودتا را در آرامش نسبی گذراند. گشتی هایی مرکب از قزاق‌ها و پاسبان‌های نظمیه در تمام طول شب مشغول حراست و حفاظت از شهر بودند و فقط گهگاه صدای شلیک گلوله به گوش می‌رسید. ⁽²⁾

امروز بعد از ظهر، احمد شاه ⁽¹⁾

سرانجام طومار پادشاهی احمد شاه در جلسه تاریخی آبان‌ماه 1304 ش، در مجلس شورای ملی با تصویب خلع قاجاریه از سلطنت و سپردن حکومت موقتی به رضا خان پیچیده شد. به هنگام تشکیل مجلس مؤسسان (1304 ش)، احمد شاه به صدور یک اعلامیه بسنده کرد و مخالفت جدی با حکومت جدید ننمود. آخرین شاه قاجار سرانجام در رمضان 1348 ق. در فرانسه به دلیل بیماری کلیه درگذشت و جنازه‌اش طبق وصیت او، در کربلا دفن شد.

(زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج 1، ص 85 و 88).

سید ضیاء الدین قرار بود در سال 1330 ش، به جای دکتر مصدق، نخست‌وزیر ایران شود که این امر به وقوع نپیوست. سید ضیاء الدین سرانجام در هشتم شهریور 1348 در تهران درگذشت. (زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج 4، ص 247- 258؛ شرح حال رجال ایران، ج 5، ص 122- 128؛

) Norman to Curzon, Fo 371/ 6401/ 2605 (.

[تصویر] احمد شاه و محمد حسن میرزا ولیعهد

امروز اعلانی حاوی توصیه هایی به تراکمه و تمجید از شورای حکومتی ترکستان و مطالبی علیه دولت انگلستان در میان تراکمه ⁽⁵⁾گنبد قابوس منتشر گردیده بود. ⁽⁶⁾وزارت امور خارجه پس از اطلاع از انتشار چنین اعلانی در تلگرافی به کارگزاری استرآباد، درخواست نمود به حکومت گنبد قابوس متذکر شوند از این قبیل تبلیغات جلوگیری به عمل آید. ⁽⁷⁾

سلطان محمد خان نائینی ⁽⁸⁾

نائینی مقالاتی برای روزنامه رعد که مدیریت آن با سید ضیاء الدین طباطبایی بود، ترجمه می‌کرد و این امر سبب شد که بین او و سید ضیاء الدین دوستی پایداری به وجود آید و با نفوذ سیاسی سید ضیاء الدین، معاون اداره مالیات‌های مستقیم شد. عامری بعد از کودتای 1299 ش، از همدستان سید ضیاء الدین طباطبایی بود و در موقع ریاست وزرایی او ریاست دفتر نخست‌وزیر را عهده‌دار بود. بعدها عامری از طرف اهالی نائین به نمایندگی مجلس چهارم انتخاب گردید ولی پس از ردّ اعتبارنامه‌اش در مجلس در وزارت دارائی عهده‌دار ریاست کل مالیه و کفالت وزارت دارائی گردید.

عامری در انتخابات مجلس مؤسسان از نائین انتخاب گردید و به خلع قاجاریه رأی داد. وی در انتخابات مجلس ششم از نائین به وکالت مجلس انتخاب گردید. عامری بعد از تبعید سید ضیاء بار دیگر به وزارت مالیه برگشت و به هنگام مأموریت دکتر میلسپو در کنار او به کار پرداخت و در سال 1305 ش، به سمت معاونت وزارت مالیه منصوب شد. در سال 1307 ش، مسافرتی به اروپا کرد و چندی را در آنجا گذراند. وی در سال 1310 ش، رئیس حسابداری سازمان ایجاد راه‌آهن شمال و سپس در سال 1312 ش، معاون وزارت راه شد. در سال 1314 ش، به مقام استانداری آذربایجان غربی رسید اما یک سال بعد به اتهام اختلاس بازداشت، محاکمه و زندانی شد. بعد از شهریور 1320 ش، از وی اعاده حیثیت شد و چند شماره روزنامه به نام «صور» در تهران منتشر کرد و در شرکت سهامی فرش مشغول به کار شد. وی در اوایل فروردین 1352 درگذشت. (مجله یغما، شم 296، ص 125؛ چهره مطبوعات معاصر، ص 160؛ شرح زندگانی من، ج 3، ص 216 و 217 و 228؛ انساب خاندان‌های مردم نائین، ص 112- 113؛ نقش فراماسون‌ها در رویدادهای تاریخی و اجتماعی ایران، ج 2، ص 286 و 283 و 245 و 273).

امروز در شهر تهران حکومت‌نظامی اعلام شد. براساس مقررات حکومت‌نظامی، عبور و مرور در خیابان‌ها پس از ساعت هفت شب و اجتماع بیش از سه تن در معابر ممنوع اعلام شد. ⁽¹⁰⁾

به دنبال وقایع کودتا در روز گذشته، بازار تهران امروز صبح باز شد. اما در پی‌گیری لفظی بین یک قزاق و یک درشکه‌چی و جانبداری مردم از درشکه‌چی و دخالت قزاق‌ها، بازار مجددا تعطیل شد. ⁽¹¹⁾

«لنسلات الیفانت»)Lancelot Oliphant( کودتای سوم اسفند را کودتایی حیرت‌انگیز خواند و گفت: «امکان ندارد این تعداد زیاد افراد نظامی در تهران یا از نزدیکی قزوین گذشته باشند و «آیرونساید» از حضور آنها بی‌اطلاع مانده باشد.»⁽¹²⁾

نایب کریم آقا بوذرجمهری که روز گذشته به ریاست زندان قزاق خانه منصوب شده بود، امروز به درجه سلطانی (سروانی)

ارتقاء یافت. ⁽¹⁾

[تصویر] کریم بوذرجمهری

[تصویر] محمد درگاهی

امروز نظامیان کودتاچی برای دستگیری امام‌جمعه خویی به خانه‌اش یورش بردند ولی او موفق شد بگریزد و در حرم حضرت عبد العظیم بست بنشیند. ⁽²⁾

محمد درگاهی افسر ژاندارم که در قم اقامت داشت به عنوان حاکم نظامی قم منصوب شد. ⁽³⁾

چهارشنبه 5 اسفند 1299/ 23 فوریه 1921/ 14 جمادی الثانی 1339

دو پسر ⁽¹⁾«امام‌جمعه خوبی» ⁽²⁾

هنگامی که مجلس به فرمان محمد علی شاه در سال 1287 ش، تعطیل و منحل شد، امام‌جمعه خوئی و سایر رهبران مشروطه‌خواه به پارک امین الدوله پناه بردند ولی محسن خان امین الدوله که با شاه نیز نسبت داشت، مستبدین را خبر کرد و پناهندگان را به آنان تحویل داد.

پس از استبداد صغیر و خلع محمد علی شاه از سلطنت و جلوس احمد شاه با نیابت عضد الملک دستور انتخابات دوره دوم مجلس به طریقه دو مرحله‌ای آغاز شد. در این انتخابات اصل دوم متمم قانون اساسی به مرحله اجرا درآمد و پنج نفر از علمای طراز اول تعیین شدند که در مجلس می‌بایست قوانین خلاف شرع را اگر تصویب شد رد نمایند. حاج امام‌جمعه خویی نیز یکی از آن پنج نفر بود.

امام‌جمعه خوئی نیز از جمله کسانی بود که دستگیر شد ولی چون محافظه‌کار بود و قبلا نیز با شاه رابطه داشت، با عذرخواهی مرخص شد.

پس از فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان او مجددا به نمایندگی مجلس شورای ملی برگزیده شد و در دوره دوم و سوم مجلس نیز حضور داشت.

هنگام عقد قرارداد ننگین 1919 م، او یکی از انتقادکنندگان این قرارداد بود. او در سال 1304 ش، به نمایندگی از طرف مردم خوی وارد مجلس مؤسسان شد. در سال 1306 ش هنگامی که حاج آقا نور اللّه اصفهانی در مخالفت با قانون نظام اجباری خدمت سربازی به قم مهاجرت کرد و روحانیون سایر شهرها نیز به تأسی از او به قم رفتند، رضا شاه از امام‌جمعه خوئی خواست تا به او در خاموش کردن این شورش کمک نماید، ولی او نپذیرفت. در این مورد مخبر السلطنه رئیس الوزرای وقت می‌گوید: «در غوغای قم دعوتی کردم که در منزل من با حضور تیمورتاش صحبتی بشود و در اصلاح غائله قم شرکتی داشته باشند. امام‌جمعه تهران و ظهیر الاسلام آمدند، تیمورتاش هم حاضر شد، امام‌جمعه خوئی و میرزا سید محمد بهبهانی نیامدند.» امام‌جمعه خویی به تدریج به‌علت کهولت سن از سیاست کناره گرفت.

با وجودی که از سال 1310 ش، مجالس روضه‌خوانی محدود گردید ولی مجالس روضه امام‌جمعه خویی در محرم و صفر برگزار می‌گردید.

امام‌جمعه خویی عاقد دختران رضا شاه بود. در سال 1322 ش، قانونی از تصویب مجلس گذشت که براساس آن مقرراتی برای تربیت واعظان روشنفکر و روحانیون متجدد وضع شده بود و در بهمن‌ماه همان سال، شورایی به نام «شورای علوم دینی» طی جلسه‌ای با حضور «سهیلی» نخست‌وزیر وقت، به همین منظور تشکیل شد که امام‌جمعه خویی نیز عضو این شورا بود.

حاج امام‌جمعه خویی در شهریورماه 1324 ش، دار فانی را وداع گفت و در نجف اشرف به خاک سپرده شد. پس از مرگ او فرزندانش کتاب خانه شخصی او را به کتاب خانه مجلس شورای ملی هدیه کردند. (زندگینامه رجال و مشاهیر، ج 1، ص 256- 261؛ شرح حال رجال ایران، ج 4، ص 433؛ خاطرات و خطرات، ص 378؛ خاندان‌های حکومتگر ایران، ص 507- 509).

پنجشنبه 6 اسفند 1299/ 24 فوریه 1921/ 15 جمادی الثانی 1339

روزنامه «اومانیته» ⁽¹⁾(HUMANITE) چاپ پاریس در شماره امروز با انتشار مطلبی درباره کودتای سوم اسفند در ایران و نقش انگلستان در آن، منشأ این بحران را دولت انگلستان معرفی کرد که تلاش می‌کند به هرنحو از انعقاد عهدنامه مابین ایران و روسیه جلوگیری نماید. ⁽²⁾این روزنامه در ادامه به این نکته اشاره کرد، دیویزیون قزاق که مجری کودتا بوده، از ماه نوامبر تحت کنترل و نظارت انگلستان قرار داشته است.

اومانیته درباره سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزرای جدید ایران نیز نوشت: او یک روزنامه‌نگار است که سابقا از عمّال حکومت پاریس بوده ⁽³⁾و اخیرا هم از طرف دولت انگلستان مقرّری دریافت می‌کرده است.⁽⁴⁾

کاردار فرانسه در تهران با یکی از افسرانی ⁽⁵⁾که از عوامل اصلی کودتای سوم اسفند به شمار می‌رفت و در مدرسه «سن سیر» فرانسه تحصیل کرده بود، ملاقات کرد.⁽⁶⁾

پس از اعلام ریاست‌وزرایی سید ضیاء الدین طباطبایی از سوی احمد شاه به حکام ایالات و ولایات، «مصدق السلطنه» ⁽⁷⁾

پس از صدور فرمان مشروطیت و تنظیم نظامنامه مجلس و انتخابات در تمام شهرهای ایران موجب گردید مصدق خود را کاندیدای طبقه اعیان اصفهان نماید و پس از انتخابات، نماینده طبقه اعیان و مالکین اصفهان در مجلس شورای ملی گردید. ولی به علت نرسیدن به سن قانونی اعتبارنامه او رد شد.

در سال 1326 ق، برای ادامه تحصیلات عازم اروپا شد، در سال 1331 ق، پس از اخذ درجه دکترا، رساله تحصیلی خود را در زمینه وصیت در حقوق اسلام نوشت.

مصدق در سال 1332 ق، به ایران بازگشت و استاد مدرسه علوم سیاسی شد.

در سال 1294 ش، از طرف مجلس شورای ملی، برای مدت دو سال به عضویت کمیسیون تطبیق حوالجات، انتخاب گردید.

مصدق السلطنه سرانجام به معاونت وزارت مالیه و ریاست کل حسابداری آن وزارت خانه منصوب شد و پس از چندی، فرمانفرما دائی او به عنوان رئیس الوزراء منصوب شد و در کابینه خود پست وزارت مالیه را به مصدق السلطنه پیشنهاد کرد ولی او از قبول آن سخت اعراض نمود. هنگامی که قوام در دی‌ماه 1300 ساقط گردید و مشیر الدوله رئیس الوزراء شد. مصدق السلطنه والی آذربایجان شد و در سال 1302 وزیر امور خارجه گردید. در دوره پنجم مجلس شورای ملی از تهران به نمایندگی مجلس انتخاب شد.

وی در دوره ششم نیز وکیل شد و پس از آن از سیاست کناره‌گیری کرد. بعد از تبعید رضا شاه در انتخابات دوره چهاردهم و پانزدهم و شانزدهم وکیل مجلس شد و در ماجرای ملی شدن صنعت نفت نخست‌وزیر ایران بود در اثر اختلافات پدید آمده بین نیروهای مذهبی و ملی زمینه برای کودتای انگلیس و آمریکا و عمّال وابسته آنها در ایران فراهم شد و سرانجام در 28 مرداد 1332 در اثر کودتای نظامی، دولت وی ساقط شد و سرلشکر زاهدی در مقام نخست‌وزیری قرار گرفت و محمد رضا پهلوی که به خارج گریخته بود به ایران بازگشت و مصدق توقیف و به محاکمه کشیده شد و دادگاه نظامی او را به سه سال حبس محکوم نمود. پس از تحمل زندان به احمد آباد، ملک شخصی خود تبعید شد و سرانجام در روز 14 اسفندماه 1345 بدرود حیات گفت. (زندگی‌نامه و شرح حال وزرای امور خارجه، ص 221- 230).

«دستخط جهان‌مطاع تلگرافی به وسیله تلگراف خانه مرکزی زیارت شد. در مقام دولت‌خواهی آنچه می‌داند به عرض خاک پای مبارک می‌رساند که این تلگراف اگر در فارس انتشار یابد باعث بسی اغتشاش و انقلاب خواهد شد و اصلاح آن مشکل خواهد بود. چاکر نخواست در دولت‌خواهی موجب این انقلاب شود و تاکنون آن را مکتوم داشته، هرگاه تلگراف مزبور برحسب امر ملوکانه و انتشارش لازم است امر جهان‌مطاع مبارک صادر شود که تلگراف خانه انتشار دهد» (خاطرات و تألمات مصدق، ص 126).

مولیتر رئیس کل گمرکات کشور صادرات اسلحه و ملحقات آن، اشیاء عتیقه و تاریخی (جز با کسب اجازه مخصوص از وزارت علوم) و مسکوکات و اشیاء طلا و نقره را مطلقا ممنوع اعلام کرد. ولی هرنفر مسافر می‌توانست با اجازه اداره گمرک در تهران یا در سرحدات، با خود یک طپانچه و یکصد عدد فشنگ حمل نماید.⁽¹⁰⁾

«میرزا یانس» ⁽¹¹⁾

میرزا یانس بعد از کودتای 1299 ش، از جمله رجالی بود که به زندان افتاد.میرزا یانس در ادوار سوم، چهارم، هفتم، هشتم و نهم نیز، نماینده ارامنه جنوب در مجلس شورای ملی بود. وی در دوره دهم نیز به نمایندگی ارامنه برگزیده شد اما روز قبل از افتتاح مجلس شورای ملی در خرداد 1304 ش، درگذشت. (م).

[تصویر] مصدق السلطنه والی فارس

امروز مدیر الملک⁽¹⁾

ابتدا او در تبریز کار خود را نزد دکتر کوپن، داروساز فرانسوی و طبیب ولیعهد آغاز کرد. پس از آنکه زبان فرانسه آموخت به تهران آمد و در سفارت فرانسه، منشی و مترجم شد. در سال 1288 ش، در اداره گمرک تهران نیز به کار ترجمه مشغول شد و در سال 1298 ش، رئیس انبار غله دولتی شد. پیش از کودتای 1299 ش، از همکاران سید ضیاء الدین، در کمیته زرگنده (آهن) بود.

در شهریور 1299 ش، حسن پیرنیا او را خزانه‌دار کل کرد و سپس به مقام وزارت خارجه رسید. در کابینه سید ضیاء نخست به وزارت خارجه و پس از یک ماه به وزارت مالیه منصوب شد. مناصب جم در عصر پهلوی به شرح ذیل بود. والی کرمان، دو بار والی خراسان؛ وزیر داخله در شهریور 1312؛ نخست‌وزیر از آذر 1314 تا آبان 1318؛ وزیر دربار تا مهر 1320؛ سپس سفیرکبیر ایران در مصر و بار دیگر وزیر دربار در 1326 و نیز مدتی سفیر ایران در ایتالیا بود. در سال 1335 ش، در دوره سوم و همچنین دوره چهارم مجلس سنا از طرف مردم کرمان به مجلس راه یافت و تا پایان عمر به این سمت باقی بود. محمود جم در سال 1348 ش، درگذشت.

(شرح زندگانی من، ج 3، ص 225، شرح حال رجال ایران، ج 5، ص 5- 283 وBullard to Halifax ,7 February 1940 ,Fo 416 /76 (.

جمعه 7 اسفند 1299/ 25 فوریه 1921/ 16 جمادی الثانی 1339

سید ضیاء الدین طباطبایی از «نرمن» ⁽¹⁾

.) See: Professional Diplomat (

پیش از اعلام الغای قرارداد 1919 به وسیله سید ضیاء، نرمن به کرزن وزیر خارجه انگلیس، اطمینان داد که الغای قرارداد واجد معنا نخواهد بود زیرا سید ضیاء محتوای قرارداد را از طریق افسران و مستشاران مالی انگلستان به اجرا خواهد گذاشت و قزاق خانه را با افسران انگلیسی تجدید سازمان خواهد داد. ⁽³⁾

«نرمن» وزیرمختار انگلیس در ایران به «کرزن» ⁽⁴⁾

محافظه‌کاران از دولت بیرون مانده و کامیابی‌های وی به فراموشی سپرده شده بود. حتی لقب وارل که معمولا به نایب السلطنه‌های کنار رفته اعطا می‌شد به او داده نشد. در دوره افول سیاسی که در پی‌آمد، او به عنوان رئیس عالی و روشنفکر دانشگاه آکسفورد و چند سمت مهم دیگر برگزیده شد. اما کناره‌گیری موقتی او از سیاست، با مرگ همسر وفادار او، «مری»، همزمان شد. جاه‌طلبی‌های سیاسی او آرام گرفته اما هرگز خاموش نشده بود و امیدهای او بار دیگر در سال 1911 جوانه زد. در همان سال، پس از تاجگذاری «جرج پنجم» کرزن القاب وارل، ویسکونتی «اسکار زدیل» و «بارونی رادنزدیل» را دریافت کرد. او در تابستان 1915 به دولت ائتلافی «اچ. اچ. اسکیث»)H .H .Aschuith( پیوست، و هنگامی که لوید جرج بر سر کار آمد، او به عنوان لرد به ریاست مجلس اعیان رسید. از آن پس، کرزن یکی از اعضای هیئت دولت بود که به سیاست‌ها و امور جنگ جهانی اول پرداخت.

در دولت پس از جنگ که توسط لوید جرج تشکیل شد، به عنوان وزیر خارجه برگزیده شد، و این مقامی بود که از هرحیث شایسته آن بود. اما یک بار دیگر مورد خشم رئیس خود قرار گرفت و کنار گذاشته شد، و سیاست‌های دقیق طرح‌ریزی شده او نقش‌برآب شد. در این هنگام بود که استعفای او حمایت بی‌چون‌وچرای محافظه‌کاران را (که رهبر ائتلاف لیبرال، لوید جرج را حقیر می‌شمردند) به سوی او کشاند و او را به اوج رساند. به جای اینکه به وزارت چنگ بیندازد، گذاشت تا محافظه‌کاران دولت را در 1922 تحویل گیرند تا او تمام اختیارات وزارت را به دست آورد .. او تا سال 1923 با افتخار خدمت کرد، او در 1921 به لقب مارکی رسید و بیش از هرچیز امیدوار بود که پسری می‌داشت تا وارث عنوان او شود، اما در این جا نیز امید او نقش‌برآب شد و در 9 مارس 1925 به خاطر وضعیت داخلی بدن زیر عمل جراحی رفت و کمتر از دو هفته طول نکشید که در اثر عوارض بعدی درگذشت. (آخرین سال‌های زندگی لرد کرزن، مقدمه، ص ز- ی).

نرمن معتقد بود این سیاست نیز در ن هایت می‌تواند بریتانیا را به بیشتر امتیاز هایی که انتظار داشت از قرارداد غیرعملی 1919 به دست آورد، برساند.

پس از آنکه سید ضیاء قرارداد 1919 را لغو کرد ⁽⁵⁾

این قرارداد ایران را به یک کشور تحت الحمایه تبدیل می‌کرد و مهمترین وزارت خانه‌های کشور زیر نظر مستشاران انگلیسی درمی‌آمد. (ر. ک.

وثوق الدوله قرارداد ننگین 1919).

نرمن وزیرمختار انگلیس پس از مذاکره با سید ضیاء الدین طباطبایی، گزارشی را درباره سیاست دولت جدید به کرزن وزیر خارجه انگلیس ارسال کرد. وی در این گزارش آورده است: سید ضیاء سیاست خود را به‌طور محرمانه برای من چنین شرح داد: «کاستن از تعداد وزیران و سپردن کار وزارت خانه‌ها به معاونین دائمی و لغو قرارداد ایران و انگلیس، زیرا در غیر این صورت دولت قادر نخواهد بود برنامه‌های خود را اجرا کند و در اعلامیه‌ای که بدین منظور صادر خواهد شد، دولت خاطرنشان خواهد کرد که ضدیت با قرارداد مذکور نشانه دشمنی دولت ایران با انگلستان نیست بلکه به عکس دولت جدید ایران خواهد کوشید دوستی و حسن نیت انگلستان را نسبت به خود جلب نماید زیرا این حسن نیت برای بقا و رفاه ملت ایران ضرورت دارد. ⁽⁷⁾

مسعود خان کیهان ⁽⁸⁾

کیهان به شدت مورد اعتماد «اسمایس» بود و در برکناری استاروسلسکی وی نیز در کنار «اسمایس» و «آیرونساید» قرار داشت. ایجاد هماهنگی بین سید ضیاء و رضا خان عمدتا توسط وی انجام می‌گرفت وی یکی از فعالان کودتای سوم اسفند 1299 ش، بود. چون سپهدار خواست مبلغی را برای قزاق‌ها به قزوین بفرستد به توصیه سید ضیاء، توسط ماژور مسعود خان فرستاد تا او نظارت آن را عهده‌دار باشد. او در کابینه سید ضیاء وزیر جنگ بود، پس از کودتا مسعود خان به علت مداخلات سردار سپه در امور نظامی استعفا داد و سردار سپه جای او را در وزارت جنگ گرفت و او به عنوان مشاور در کابینه باقی ماند و در سال 1307 به قصد ادامه تحصیل در رشته تاریخ و جغرافیا از طرف دولت به اروپا رفت و پس از پایان تحصیل به ایران بازگشت و به تدریس پرداخت. پس از تأسیس دانشگاه تهران در سال 1313 ش، کرسی جغرافیا به او داده شد و در سال 1325 ش، معاون دانشگاه تهران شد. مسعود کیهان در کابینه منصور به مدت سه ماه وزیر فرهنگ شد و مدتی را نیز نایب التولیه مدرسه عالی سپهسالار بود. سرانجام مسعود کیهان در سال 1345 ش، در تهران درگذشت. (وزرای معارف ایران، ص 167؛ تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج 1، ص 171 و 172؛ خاطرات نخستین سپهبد ایران، ج 1، ص 556؛ خاطرات و خطرات ص 262، تاریخ بیست ساله ایران، ج 1، ص 162، 215، 222، 351، 352؛ حیات یحیی، ج 4، ص 151، و رک: جغرافیای ایران از دار الفنون تا انقلاب اسلامی).

میرزا علی اکبر خان دهخدا در مراسله‌ای به کاظم خان سیاح فرمانده حکومت‌نظامی تهران خواستار آزادی برادرش میرزا یحیی خان از زندان شد. ⁽¹⁰⁾روزشمار تاریخ معاصر ایران ج‌1 13 * تقاضای دهخدا برای آزادی برادرش .....

شنبه 8 اسفند 1299/ 26 فوریه 1921/ 17 جمادی الثانی 1339

پس از انتصاب سید ضیاء الدین طباطبایی به ریاست دولت، وی امروز بیانیه‌ای را خطاب به ملت ایران صادر نمود. ⁽¹⁾او در این اعلامیه پس از اشاره به اینکه پانزده سال پس از مشروطیت هیچ‌گاه اوضاع ایران بدین نابسامانی نبوده است برنامه‌های دولت خود را تشریح کرد. جلوگیری از اسراف و تبذیر، اداره مملکت با عواید داخلی، بهبود اوضاع عدلیه، تقسیم خالصجات و اراضی دولتی مابین دهقانان، بهبود وضعیت زندگی کارگران و دهاقین، جلوگیری از هرج‌ومرج مالیه، بهره‌مندسازی عموم طبقات از نعمت تعلیم و تربیت، رونق دادن به اوضاع تجارت و صنعت، ایجاد تشکیلات وسیع بلدیه، و ... موضوعاتی بودند که سید ضیاء به عنوان برنامه‌های دولت خود به آنها اشاره نمود. همچنین سید ضیاء در این بیانیه سیاست خارجی دولت را بر مبنای دوستی با همه کشورها و یکسان‌نگری توصیف نمود و اعلام کرد که «کاپیتولاسیون را که مخالف استقلال یک ملت» است لغو خواهد نمود.

سید ضیاء در این بیانیه لغو قرارداد 1919 را نیز به اطلاع عموم رساند.⁽²⁾

روس‌ها نزدیک به هزار نفر نیروی سوار و پیاده به سرخس کهنه وارد کردند. ⁽³⁾

«والتر الکساندر اسمارت» ⁽⁴⁾

ملک الشعرای بهار مدعی است که قبل از کودتا اسمارت به دیدن او رفته و نظر او را در خصوص روی کار آمدن یک دولت قوی و دیکتاتور جویا شده است. (ایران برآمدن رضا خان، ...، ص 203، دیپلمات‌ها و کنسول‌های ایران و انگلیس، ص 28؛ ایرانیان در میان انگلیسی‌ها، ج 2، ص 378).

[تصویر] سید ضیاء الدین طباطبائی در دوران نوجوانی به همراه معین التجار

چند نفر از اشرار که جزو دسته منصور⁽⁷⁾بوده و در اطراف کاشان شرارت و راهزنی می‌کردند، چندی قبل توسط ژاندارمری دستگیر شده و پس از آنکه در کاشان و اصفهان بازجویی شده بودند، از مرکز دستور اعدام آنها صادر شده بود

[تصویر] از راست به چپ: زمان خان معاون وزارت جنگ، عبد اللّه میرزا، کلنل کاظم خان سیاح افسر ژاندارمری، ماژور علی خان ریاضی افسر ژاندارمری و دوست سید ضیاء الدین، میرزا حسن خان مشار الملک وزیر دربار احمد شاه، اسفندیار غیاثوند، میرزا حسین خان عدال الملک معاون رئیس الوزرا و کفیل وزارت داخله، سید ضیاء الدین طباطبائی رئیس الوزراء، کلنل گلروپ سوئدی رئیس ژاندارمری، فتحعلی توپچی ثقفی، ماژور مسعود خان وزیر جنگ، خانبابا قلعه‌بیگی، رضا خان سردار سپه. در این عکس فقط یک وزیر کابینه سید ضیاء الدین دیده می‌شود. در بعضی از کتب به اشتباه این عکس را کابینه سید ضیاء الدین نوشته‌اند.

که امروز دو نفر از آنان در میدان شاه اصفهان به دار آویخته شدند. ⁽¹⁾

مسعود خان کیهان (وزیر جنگ) طی نامه‌ای به رضا خان رئیس دیویزیون قزاق ⁽²⁾

ازاین‌رو، در تفلیس برای تشکیل واحد سواره‌نظام قزاق با «میشل پاولویچ»)Michel Pavlovitch( مذاکره کرد و با موافقت تزار، نخستین هیئت روسی به فرماندهی کلنل دومانتویچ)Domontovithch( همراه به سه افسر و پنج درجه‌دار قزاق در سال 1296 ق به تهران آمدند. همچنین تزار هزار قبضه تفنگ و چند توپ برای توپ خانه سبک به ناصر الدین شاه اهدا کرد. پس از «دومانتویچ»؛ کلنل «چارکوفسکی» فرماندهی گارد قزاق را بر عهده گرفت.

وی قزاق خانه را توسعه داد و بریگاد قزاق نام گرفت. پس از «چارکوفسکی» به ترتیب «کاروایف»)Karavaev( ، «شنه‌اور»)Schneur( ، «کاساگوفسکی»)KosogovsKi( ، «چرنوزوبوف»)Chernozubov( ، «لیاخوف»)liaKhov( ، «وادبولسکی»)VadbolsKi( ، «پرزورکوویچ»)ProzorKovitch( ، (بارون مایدل»)Maydel( ، «کلرژه»)Clerzhe( و «استاروسلسکی،)StaroselsKy( عهده‌دار فرماندهی بریگاد و دیویزیون قزاق شدند.

ظاهرا در زمان احمد شاه، به اصرار انگلستان ناگزیر به خدمت «استاروسلسکی» در ایران پایان داده شد و در 8 آبان 1299 بیانیه رئیس الوزراء که از برکناری «استاروسلسکی» خبر می‌داد، منتشر شد.

پس از عزل «استاروسلسکی»، برای اولین‌بار فرماندهی لشکر قزاق به یک ایرانی به نام «سردار همایون»، نوه قاسم خان والی، سپرده شد. سردار همایون تا کودتای اسفند 1299 رئیس دیویزیون قزاق بود. پس از کودتا، رضا خان از جانب احمد شاه لقب سردار سپه گرفت و به فرماندهی دیویزیون قزاق رسید.

در همان سال، بریگاد مرکزی و دیویزیون قزاق ادغام شد.

با انحلال پلیس جنوب و ادغام ژاندارمری در قزاق خانه، قشون متحد الشکل ایران تشکیل شد که اساس آن سازمان قزاق خانه بود. در خصوص بودجه بریگاد قزاق باید گفت: بودجه بریگاد قزاق در دوره ناصری از خزانه دولت پرداخت می‌شد.

در دوره مظفر الدین شاه مشکلات مالی موجب تأثیر در پرداخت حقوق قزاق‌ها می‌شد. قرضه 1318 ق، درآمد گمرک شمال ایران را در اختیار روس‌ها نهاد و مقرر شد که بودجه بریگاد از همین اعتبار تأمین شود.

از آن پس بریگاد دیگر گرفتار تنگنای مالی نشد. (مرآت البلدان، ج 4، ص 2382، تاریخ مختصر احزاب سیاسی، ج 1، ص 74؛ گنج شایگان، ص 152؛ کتاب آبی، ج 1، ص 63؛ ایران و قضیه ایران، ج 1، ص 745، شرح زندگانی من، ج 3، ص 176؛ خاطرات کلنل کاساگوفسکی، ص 36 و 37 و 119؛ بررسی‌های تاریخی، سال 7، ش 6، ص 280- 281؛ بمباران مجلس شورای ملی، ص 325؛ انقلاب ایران، 213- 223؛ تاریخ تحولات سیاسی نظام ایران، ص 96- 102؛ تاریخ بیداری ایرانیان، ص 654؛ ایران در جنگ بزرگ، ص 120- 119).

سلطان اول عطاء اللّه خان به سمت معاونت اداره مرکزی ژاندارمری منصوب شد.⁽⁵⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزراء و وزیر داخله در بیانیه‌ای اعلام کرد: به زودی تشکیلات جدید در بلدیه تهران ایجاد خواهد نمود. ⁽⁶⁾

امروز در مسکو قرارداد مودت ایران و روسیه امضاء شد. ⁽⁷⁾

در این زمان حکومت انقلابی کلیه سیاست‌های دولت روسیه تزاری را استعماری تلقی کرده و همه اموال، امتیازات و حق کاپیتولاسیون را به دولت ایران واگذار می‌نماید. اما حکومت وثوق الدوله به تبعیت از دولت انگلستان و متفقین، اعتنایی به حکومت انقلابی نداشته و منتظر ماند تا حکومت مزبور هرچه زودتر توسط ضد انقلابیون این کشور سرنگون گردد. حکومت انقلابی در نبردی سه ساله 1917- 1920 کلیه تهاجمات ضد انقلابیون و متفقین را دفع و آنها را مجبور به فرار کرد.

ارتش سرخ در تعقیب سیاست افراطیون حزب کمونیست، برای تقویت جنبش انقلابی مردم ایران، به بهانه تعقیب قوای ضد انقلابیون روسی وارد گیلان شد و به حمایت از جنبش گیلان پرداخت.

حکومت مشیر الدوله که پس از وثوق الدوله روی کار آمد تمایل خود را به ایجاد رابطه با حکومت انقلابی اعلام کرد و اقدام به اعزام سفیر فوق العاده نمود. حکومت انقلابی ضمن اعلام موافقت با اقدام دولت مشیر الدوله همکاری‌های لازم را به عمل آورد.

پس از ماه‌ها مذاکره از نوامبر 1920 تا فوریه 1921 عهدنامه مودتی در 26 فصل در تاریخ 26 فوریه 1921 به امضاء رسید که طی آن معاهده ترکمن‌چای و موافقتنامه 1907 و 1915 روسیه تزاری و انگلیس از درجه اعتبار ساقط گردید؛ و کلیه امتیازات و حقوق روسیه تزاری در ایران شامل خطوط آهن و شوسه، تلگراف و تلفن، کشتی‌ها و وسائل نقلیه، بانک استقراضی و مایملک آن، قروض و عوائد وثیقه‌ای آن، همه و همه به دولت ایران بخشیده شد. حق کاپیتولاسیون ملغی گردید و دولت ایران اجازه یافت تا در دریای خزر آزادانه به کشتیرانی بپردازد. ترانزیت صادرات ایران به روسیه و ممالک دیگر نیز از طریق خاک روسیه مجاز گردید.

در این بین دولت شوروی طی فصولی چند از دولت ایران خواست که به دشمنان مسلح شوروی اجازه توقف، سازماندهی و به‌طور کلی فعالیت مخرب در خاک خود ندهد و چنانچه علی‌رغم میل و قدرت دولت ایران، خاک این کشور مورد استفاده دشمنان مسلح قرار گیرد، دولت شوروی حق داشته باشد به منظور از بین بردن خطر ضمن اعزام قوا، اقدامات لازم را معمول دارد؛ ولی متعهد گردید که پس از رفع خطر بلافاصله نیروهای خود را به پشت مرزهای شناخته شده قبلی برگرداند.

عهدنامه مودت، صرف‌نظر از آثار سریع و موقتی که بر سرنوشت ایران گذاشت، نظیر رد همیشگی قرارداد 1919، تخلیه ایران از قشون انگلیس، الغای همیشگی کاپیتولاسیون در ایران، ثمرات سریع و دائمی دیگری نیز در پی داشت که می‌توان به عدم دخالت در امور داخلی و مصونیت حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران اشاره کرد.» (عهدنامه مودت ایران و شوروی، ص 20 و 21).

این قرارداد بر برابری حقوق، احترام به استقلال و حاکمیت ایران، تأکید می‌ورزید. ⁽⁸⁾

یکشنبه 9 اسفند 1299/ 27 فوریه 1921/ 18 جمادی الثانی 1339

رضا خان رئیس دیویزیون قزاق از سید ضیاء الدین طباطبایی خواست فهرست اسامی نقاطی که حکومت آن را می‌توان برای صاحب منصبان ارشد اداره قزاق در نظر گرفت، به وی معرفی نماید تا برای هرنقطه، کاندیدایی معین و انتخاب شود. ⁽¹⁾

«سید ضیاء» در نامه‌ای به «عدل الملک» ⁽²⁾

عدل الملک پس از کودتا در کابینه سید ضیاء کفالت وزارت کشور را همچنان حفظ کرد. او مورد اعتماد سید ضیاء الدین بود و در جریان بازداشت و دستگیری حکام ایالات مانند قوام السلطنه، حاکم خراسان و صارم الدوله حاکم کرمانشاه، واسطه ابلاغ و اجرای دستورهای سید ضیاء بود. هنگامی که سید ضیاء ساقط شد، قوام السلطنه دستور تبعید عدل الملک را صادر کرد. قرار بود عدال الملک به بیابانک اعزام شود و در آن‌جا تحت نظر باشد، ولی عدل الملک در قم و به صحن مبارک رفت و در آن‌جا بست نشست. در همین زمان که وی در قم متحصن شده بود، اعتبارنامه دوره چهارم نمایندگی مجلس شورای ملی او در جلسه پنجم مرداد 1300 ش، در مجلس طرح و رد شد. حسین دادگر در خرداد 1302 ش، در کابینه مشیر الدوله، به سمت کفیل وزارت فوائد عامه و تجارت منصوب و سپس در کابینه سردار سپه که در آبان 1302 تشکیل شد، معاون رئیس الوزراء شد. وی در امور سیاسی، مجری سیاست‌های سردار سپه بود. در طرح قضیه جمهوری، از هواداران به شمار می‌آمد. دادگر برای سلطنت سردار سپه فعالانه وارد میدان سیاست شد. در مجلس مؤسسان که در آذر 1304 ش، تشکیل شد، نایب‌رئیس مجلس بود.

در آذر 1304 ش، در کابینه اول فروغی که اولین کابینه پس از سلطنت رضا شاه بود به سمت وزارت کشور منصوب شد. دادگر در دوره‌های سوم، چهارم، پنجم، ششم، هفتم و هشتم مجلس شورا از بابل و در دوره‌های نهم و دهم از تهران به نمایندگی برگزیده شد. در دوره‌های هفتم و هشتم و نهم رئیس مجلس شورای ملی بود. درحالی‌که به نمایندگی دوره دهم انتخاب شده بود مورد غضب شاه واقع گردید و از ایران تبعید شد. وی پس از ده سال اقامت در اروپا در سال 1324 ش، به ایران بازگشت و فعالیت سیاسی خود را مجددا شروع کرد و این‌بار در مجلس سنا شروع به فعالیت نمود. در دوره‌های اول، دوم و سوم مجلس سنا، سناتور انتخابی استان مازندران بود.

حسین دادگر سرانجام در سال 1349 ش، در تهران وفات یافت و در قم به خاک سپرده شد. (خاطرات بهبودی، ص 60، 160، 222 و 263، ص 23- 32؛ ایران در جنگ بزرگ، ص 3- 1؛ تاریخ بیست ساله ایران، ج 6، ص 211 و 216- 218؛ نمایندگان مجلس شورای ملی در 21 دوره قانون‌گذاری، ص 322؛ روزنامه اطلاعات، 16/ 8/ 1307).

«کیخسرو شاهرخ» در نامه‌ای به سید ضیاء الدین طباطبایی، رفع توقیف مخابرات عمومی، روشن شدن وضعیت نمایندگان مجلس و آزادی حاج شیخ «محمد حسین استرآبادی» ⁽⁴⁾

وی در 1298 ش، به تهران آمد و در مدرسه عالی حقوق، که «آدلف پرلن»)Adulf Perlen( تأسیس کرده بود، به تدریس فقه و اصول پرداخت، به هنگام کودتای 1299 ش، شیخ حسین به همراه برخی دولتمردان دستگیر و مدت کوتاهی محبوس شد. با تشکیل مجلس چهارم در تیر 1300، وی به نمایندگی مردم گرگان به مجلس راه یافت. او در دوران وکالتش به سیاست آلمان گرایش پیدا کرد و علیه انگلیسی‌ها موضع گرفت. در انتخابات مجلس پنجم با دخالت نظامیان نتوانست بر رقیب خود سید محمد علی شوشتری از طرفداران رضا خان پیروز شود. وی از مخالفان جمهوری‌خواهی رضا خان بود و سرانجام در اردیبهشت 1304 ش، در مشهد که گویا به آنجا تبعید شده بود، از دنیا رفت و همان‌جا به خاک سپرده شد. (مخابرات استرآباد، ج 2، ص 905، 858، 778 و ج 1، ص 407؛ تاریخ معاصر ایران، س 2، شم 7، ص 347- 358؛ تاریخ انقلاب مشروطیت، ج 5، ص 1075، خاطرات سردار اسعد بختیاری، ص 43؛ شرح زندگانی من، ج 2، ص 213، خاطرات و مبارزات، ص 75).

به دنبال ضبط و توقیف اتومبیل‌های ⁽⁶⁾متعلق به شاهزاده «نصرت الدوله» ⁽⁷⁾

پس از بازگشت به ایران به همراه پدرش که به حکومت کرمان منصوب شده بود راهی آن خطّه شد. در این دوره و دوره‌ای که فرمانفرما در فارس حکمران بود ارتباط تنگاتنگی بین فرمانفرما و انگلیسی‌ها برقرار شد. در ازای خدمات فرمانفرما به منافع انگلستان، آنان نیز متقابلا حمایت از وی را عهده‌دار شدند. پس از استبداد صغیر نصرت الدوله جهت ادامه تحصیل در رشته حقوق به پاریس رفت. در 1330 ق، به ایران بازگشت و به معاونت وزارت عدلیه رسید و سپس در کابینه وثوق الدوله به سمت وزارت عدلیه ارتقاء یافت. در کابینه دوم وثوق الدوله موسوم به کابینه قرارداد ابتدا وزیر عدلیه و سپس وزیر خارجه شد. در همین سمت به همراهی اکبر میرزا صارم الدوله و وثوق الدوله قرارداد 1919 را پی‌گیری می‌کردند با شکست قرارداد 1919 و در آستانه کودتای 1299 ش، روانه ایران گردید، اما چند روز پس از ورود با کودتای سوم اسفند مواجه شد و به جمع زندانیان سیاسی کودتا پیوست. پس از آزادی از زندان به انتقاد از سیاست انگلستان پرداخت.

این امر، هرچند کوتاه بود و با عذرخواهی فرمانفرما و نصرت الدوله پایان یافت، اما موقعیت خاندان فرمانفرما را با مخاطرات زیادی در دوره رضا خان روبرو کرد. نصرت الدوله با رسیدن رضا خان به رئیس الوزرایی به خدمت او درآمد و با کمک داور و تیمورتاش به پیشرفت اهداف وی کمک فراوانی کرد. وی در سال 1302 والی فارس شد و در دوره پنجم مجلس وکیل مجلس شد. وی در سال 1308 ش، مجددا توقیف و به چهار ماه زندان محکوم شد تا سال 1315 ش، بدون معارض، زندگی خصوصی خود را ادامه داد تا اینکه در سال 1315 ش، در اثر انتشار مطالبی در مطبوعات فرانسه و سوءظن به وی به عنوان کسی که در این تحریکات نقش داشته توقیف و زندانی شد و سرانجام در 1316 ش، در زندان سمنان به قتل رسید. (عوامل سقوط حکومت رضا شاه، ص 81- 84؛ الیگارشی یا خاندان‌های حکومتگر در ایران، ص 50، 60- 64؛ خاطرات سیاسی رجال ایران، ج 1، ص 127، 128، 134؛ تاریخ بیست ساله ایران، ج 5، ص 91- 97).

دوایر سه‌گانه تحدید، ⁽⁹⁾د خانیات و رسومات که به دستور دولت چند روزی تعطیل شده بودند، از امروز فعالیت خود را از سرگرفتند ⁽¹⁰⁾

حکومت مصر به دلیل بحران مالی که با آن روبه‌رو شده بود میزان ده قروش به عوارض گمرکی توتون و تنباکو ⁽¹¹⁾افزود. عوارض جدید گمرکی این محصولات در مصر به قرار ذیل اعلام شد: هر کیلوگرم برگ توتون و تنباکو، 62 قروش و هر کیلوگرم برگ و توتون پاک شده آن 72 قروش. ⁽¹²⁾

امروز احمد شاه لقب سردار سپه را به رضا خان رئیس دیویزیون قزاق اعطا کرد.⁽¹⁾

دوشنبه 10 اسفند 1299/ 28 فوریه 1921/ 19 جمادی الثانی 1339

سید ضیاء الدین طباطبایی با ارسال تلگرافی به «مصدق السلطنه» والی فارس ضمن اعتراض نسبت به اقدام وی در جلوگیری از انتشار خبر رئیس الوزرایی او، ⁽¹⁾

من در اینجا تمام رجال پوسیده و دروغین را توقیف کردم. ندای اصلاحات داده و با تهور و جسارت قشونی که در تحت امر دارم هرمانع و مشکلی را به هیچ می‌شمارم. حضرت‌عالی نیز اگر می‌خواهید نماینده چنین دولتی باشید با جسارت قدم برداشته اصلاحات را در خطه ماموریت خودتان شروع کنید و از تقویت بی‌ن هایت اینجانب استفاده نمائید و باور کنید که اشخاص دانشمند و بی‌غرض را مجالی شایسته بدست آمده است. راست و بی‌پرده همان‌طور که عادت من است به حضرت‌عالی سابقه می‌دهم که نسبت به شخص شما خوشبین و خیلی مایلم که از چون حضرتعالی شخص شایسته‌ای در اصلاحات فارس استفاده کنم و به‌طور متقابل لازم است از صداقت و صمیمیت حضرت‌عالی آگاه گردم.

بنابراین منتظرم که خودتان برای خودتان تعیین تکلیف نمایید، ولی در عین حال خود را از ذکر این نکته که باز یک شمه‌ای از صمیمیت و صداقت من است ناچار می‌بینم و آن این است که انتخاب طریقی جز صداقت و راست گفتاری برای اشخاصی که مرجع این سؤالات می‌شوند مصلحت نیست و موجب زیان خودشان می‌شود.

امیدوارم به نام وطن و به نام اصلاحات حضرتعالی از آن فاصله بعید آغوش گشوده مرا برادرانه در بغل گرفته کمک و مظاهرت خودتان را به احترام منافع ملی به من اهداء نمایید. روش و منشور خودم را در بیانیه‌ای که امر داده‌ام به ولایت مخابره کنند. لامحاله ملاحظه و از عقاید اینجانب آگاهی یافته‌اید- ریاست وزراء، سید ضیاء الدین طباطبایی». (خاطرات و تألمات مصدق ص 126 و 127).

«والتر الکساندر اسمارت» پیرو دریافت نامه احمد درخشان درخواست او برای وساطت نزد سید ضیاء الدین طباطبایی برای آزادی «صلاح السلطنه» ⁽³⁾

خدمت در وزارت معارف مورد میل و علاقه‌اش قرار نگرفت. مجددا به وزارت امور خارجه بازگشت و عضو محکمه حقوقی وزارت امور خارجه شد. مدتی کوتاه در آن سمت بود که به وزارت داخله انتقال یافت و معاون حکومت گیلان گردید. مجددا به وزارت امور خارجه بازگشت و در شغل سابق خود مستقر شد تا سرانجام متصدی کنسولگری هرات شد. چندی هم کنسول ایران در موصل بود.

از دیگر مشاغل او تصدی سرکنسولگری بغداد است. چندی هم در دوایر مرکزی وزارت امور خارجه مشاغلی را احراز نمود؛ از جمله ریاست اداره بایگانی و دفتر محرمانه و ریاست اداره کارگزینی و دفتر محاکمات اداری بود و مدتی هم در هامبورگ سرکنسول بود. محمود صلاحی مدتی مدیرکل اداری را احراز نمود و بعد معاون وزارت امور خارجه گردید.

در تیر 1329 ش، از طرف سپهبد علی رزم‌آرا نخست‌وزیر وقت، به سمت کفیل وزارت امور خارجه معرفی گردید. کفالت وی تا شهریور همان سال ادامه یافت و سپس با سمت وزیرمختار عازم عراق شد. در فروردین‌ماه 1330 ش، به تهران احضار شد و چندی بیکار بود تا با سمت سفیرکبیری عازم بغداد گردید. آخرین سمت وی سفیرکبیری ایران در عربستان سعودی بود که تا شهریور 1337 ش، به طول انجامید و سپس بازنشسته گردید.

وی در سال 1358 ش درگذشت. البته در بعضی منابع، مانند شرح حال رجال سیاسی و نظامی ایران، سال فوت او 1356 ش، ذکر شده است! زندگینامه و شرح حال وزرای امور خارجه، ص 393؛ تاریخ معاصر، شم 15 و 16، ص 275؛ شرح حال رجال سیاسی و نظامی ایران، ج 2، ص 938)

اولین مأموریت خارج از کشور وی، نایب اولی کنسولگری عشق‌آباد بود. از عشق‌آباد به بغداد رفت و همچنان نایب اول کنسولگری بود. در سال 1301 ش، به وزارت کشور منتقل شد. اولین سمت وی در آن وزارت خانه، رئیس اداره تشکیلات بلدی بود. بعد شهردار اصفهان شد و چندی مقام شهرداری مشهد را عهده‌دار بود.

در 1307 ش، از وارت داخله به وزارت معارف منتقل شد و به ریاست اداره معارف و اوقاف اصفهان و یزد منصوب گردید. آن‌گاه خدمات دولتی را رها نمود و با عنوان وکیل پایه یکم به وکالت در دادگاه‌ها پرداخت.

پس از چندی مجددا به وزارت داخله بازگشت و به ریاست اداره آمار و ثبت احوال آذربایجان برگزیده شد. دیگر مشاغل وی در وزارت کشور عبارت بودند از: فرمانداری قم و محلات، فرمانداری کرمانشاه، فرمانداری همدان سرانجام به استانداری استان پنجم معرفی شد و در 1328 ش، پس از پایان مأموریت استانداری به وزارت امور خارجه منتقل گردید.» (شرح حال رجال سیاسی و نظامی ایران، ج 2، ص 937- 938).

اوضاع بارفروش ⁽⁶⁾پس از کودتای سوم اسفند آشفته و اهالی در تشویش و اضطراب به سر می‌بردند، طرفداران امیر مؤید سوادکوهی ⁽⁷⁾مشغول اقداماتی بر ضد دولت جدید بودند.

«رکن الوزاره» در گزارشی به وزیر امور خارجه ضمن اعلام خبر فوق، خواستار برقراری حکومت‌نظامی در بارفروش شد تا از تحرکات مخالفین جلوگیری به عمل آید. ⁽⁸⁾

در زمان عزیمت نظامیان روس به کشورشان، تمام سوابق بایگانی قزاق خانه به سفارت خانه روسیه ⁽⁹⁾تحویل داده شده بود.

اداره قزاق خانه که به این آرشیو نیاز داشت، با ارسال نامه‌ای به سید ضیاء الدین طباطبائی ریاست وزراء، تقاضا نمود کلیه اسناد و بایگانی قزاق خانه از سفارت روسیه به اداره قزاق خانه بازگردانده شود. ⁽¹⁰⁾

[تصویر] افسران قزاق و روس

سید ضیاء الدین طباطبایی ریاست وزرا که مقام وزارت داخله را نیز عهده‌دار بود طی حکمی ⁽¹¹⁾به «کاظم خان سیاح» حکمران نظامی تهران، یاور «حبیب اللّه خان شیبانی» فرمانده رژیمان 2 و

یاور «علی خان ریاضی» فرمانده آتاماژور و محاسبات کل درجه نایب سرهنگی اعطا نمود.⁽¹⁾

دکتر «جوزف اسکات» جراح مریض خانه دولتی در یادداشتی گواهی داد که سالار فاتح مدتی قبل به دلیل بیماری گوارشی و آپاندیست تحت معالجه بوده و یک عمل جراحی دیگر لازم است تا بیماری وی رفع شود و ماندن در حبس برای سلامتی او مضر است. ⁽²⁾پیرو این یادداشت دستور اعزام سالار فاتح به مریض خانه دولتی برای معالجه وی صادر گردید.

سه‌شنبه 11 اسفند 1299/ 1 مارس 1921/ 20 جمادی الثانی 1339

پیش از ظهر امروز سید ضیاء الدین طباطبایی با حضور در قصر فرح‌آباد وزیران دولت خود را به شرح ذیل به حضور احمد شاه معرفی کرد:

کفیل وزارت داخله عدل الملک؛ وزیر امور خارجه، مدیر الملک؛ وزیر مالیه، میرزا عیسی خان فیض ⁽¹⁾وزیر جنگ، مسعود خان کیهان، کفیل وزارت عدلیه، منصور الملک؛ وزیر معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه، نیر الملک؛ وزیر فواید عامه و فلاحت و تجارت، موقر الدوله؛ وزیر پست و تلگراف، مشیر معظم و وزیر صحیه و امور خیریه، مؤدب الدوله ⁽²⁾

بعد از بازگشت به ایران استاد طب دار الفنون شد. در سال 1904 م، در تهران مطب خصوصی داشت. در سال 1907 م، مشاور شهرداری تهران بود و در سال 1921 م رئیس اداره کل صحیه تهران بود. در سال 1299 ش، که سید ضیاء الدین طباطبایی نخست‌وزیر بود، وزارت خانه جدیدی به نام وزارت خانه صحیه و امور خیریه تأسیس نمود و می‌توان وی را اولین وزیر بهداری ایران دانست.

در دوران رضا شاه پیشکار ولیعهد شد و در سال 1927 به همراه وی به سوئیس رفت. سرانجام مؤدب الدوله در 2 تیرماه 1328 ش، درگذشت.

(مجله آینده، شم 12- 7، س 1371، ص 412؛ خاطرات نصر اللّه انتظام، ص 204؛ مجله جهان پزشکی، شم 5 و 6، س 1328، ص 4- 1؛ مجله وحید، شم 234، 15/ 10/ 2536، ص 25 و 28).

در روزشمار تاریخ ایران، اثر باقر عاقلی، ج 1، ص 102، معرفی کابینه سید ضیاء به احمد شاه در تاریخ 10/ 12/ 1299 ذکر شده که اشتباه است و تاریخ صحیح آن با استناد به روزنامه ایران، 11/ 12/ 1299 ش، می‌باشد. (م).

کلنل کاظم خان سیاح فرمانده حکومت‌نظامی تهران به دستور سید ضیاء الدین طباطبایی ریاست وزراء با انتشار اعلانی ⁽⁴⁾در پنج ماده⁽⁵⁾

«ماده اول- نظر به اینکه حکومت‌نظامی در شهر دار الخلافه حکمفرماست به استثنای طبقات نظامی عمومی صاحب ان اسلحه از اسلحه‌فروش و غیره مکلفند که اسلحه موجود در حجرات و امکنه و منازل خود را به انضمام فشنگ بدون فوت وقت به کمیساریای محل تسلیم و قبض چاپی که تهیه شده است دریافت دارند.

ماده دوم- در قبض مزبور نمره و نوع تفنگ و مقدار فشنگ و اسم صاحب آن تصریح خواهد شد.

ماده سوم- شش روز بعد از نشر این اعلان کلیه اسلحه‌های موجوده که قبلا به کمیساریای محله تسلیم نگشته باشد بدون قبض اخذ و ضبط دولت علیه خواهد شد.

ماده چهارم- هرگاه ده روز از نشر این اعلان بگذرد و صاحب ان اسلحه در اجرای مواد این اعلان خودداری و تخلف نموده باشند علاوه بر اخذ و ضبط اسلحه، به مجازات‌های سخت حتی ممکن است محکوم اعدام شوند

ماده پنجم- به مأمورین نظمیه و قوای تأمینیه حق داده شده و می‌توانند در هرموقع، امکنه و منازلی را که مورد سوءظن واقع شود، ورود و تفتیش نمایند

تبصره- تفنگ‌های ساچمه‌زنی و شکاری از مواد فوق مستثنی و برای حل آن باید از این فاصله از اداره نظمیه جواز تحصیل نمایند رئیس کل تشکیلات نظمیه و حاکم نظامی شهر مأمور اجرای مواد فوق هستند. حکومت‌نظامی شهر- کاظم».

پاسخ «هارموث» معاون وزارت خارجه انگلیس به سؤال مطبوعات انگلیس، درباره وقایع اخیر و تغییر حکومت در ایران، امروز در مطبوعات لندن از جمله «تایمز»)TIMES( و «بیرمنگام پست»)BIRMINGHAM POST( به چاپ رسید.

«بیرمنگام پست» در مطلبی با عنوان موقعیت بی‌طرفانه انگلستان، اظهارات «هارموث» را منتشر نمود. هارموث مدعی بود دولت انگلستان در عملیات قزاقان ایرانی دخالتی نداشته و هیچ مسئولیتی را هم در این خصوص به عهده نمی‌گیرد.

هارموث در اظهارات خود گفته بود کمک مالی دولت انگلستان به نیروهای قزاق نیز از ماه «می» 1920 قطع شده بوده است. هامورث تأکید داشت، انگلستان نسبت به این اقدام قزاق‌ها موضعی کاملا بی‌طرف اتخاذ کرده است! ⁽⁷⁾

«نرمن» وزیرمختار انگلیس در تهران، امروز در تلگرافی به کرزن اطلاع داد: تمام اتباع خارجی مقیم ایران تصور می‌کنند که انگلیس کودتای سوم اسفند را برنامه‌ریزی کرده به‌طوریکه، تکذیب‌های او نیز بی‌اثر⁽⁸⁾بوده است. ⁽⁹⁾

[تصویر] عیسی خان فیض وزیر مالیه

[تصویر] بانک استقراضی

اولین جلسه هیئت وزیران ⁽¹⁾در دولت سید ضیاء الدین طباطبایی امروز برگزار شد. در این جلسه مقرر شد شب‌ها از ساعت 9 بعد از ظهر حکومت‌نظامی برقرار و رفت‌وآمد در شهر ممنوع باشد. همچنین از آنجا که در چند روز گذشته ادارات پست و تلگراف و تلفن در تعقیب حکومت‌نظامی تعطیل بود، قرار شد از فردا، مطابق معمول، این ادارات کار خود را آغاز نمایند. ⁽²⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی به موجب حکمی⁽³⁾

اولا- تمام بانک را از اموال منقول و غیرمنقول به طرز اداری تحویل گرفته تمام دفاتر و اسناد را نیز مهر نمایید

ثانیا- پرسنل بانک را عموما منحل نمایید تا بعد دستور استخدام داده شود.

ثالثا- رسیدگی کامل به عمل آورید که امانات رهینه بانک چیزی از میان نرود و کم و کسری حاصل ننماید.

رابعا- میزان حساب کلیه دفاتر را استخراج نموده به هیئت دولت ارائه دهید و از روی همان شالوده که لازم است طرح نمایید.

خامسا- نقشه‌های لازمه را برای اداره کردن بانک هرچه زودتر تدارک نموده اقدام کنید. به وزارت خانه‌ها و دوایر نظامی امر شده است که هرزمان به آنها برای مساعدت مراجعه نمایید همه نوع تقویت به عمل آورند.» (اسناد وزارت خارجه، س 1339 ق، ک 36، پ 16، ص 142).

«هنری هوپنو» کاردار سفارت فرانسه در مراسله‌ای به سید ضیاء الدین طباطبایی به وی اطلاع داد، در بین مکتوباتی که از شاهزاده نصرت الدوله ضبط شده دو فقره مراسله موجود است که از پاریس برای وی ارسال شده و در زمان بازگشت هنگام مراجعت ایشان از فرانسه و توقیف وی این مراسلات نیز ضبط شده است که آن مراسلات متعلق به «ژنرال ژان کوکتو» و «فیلیپ برتولت» سفیر فرانسه و منشی وزارت خارجه فرانسه بوده است. «هوپنو»، با توجه به ضبط این مراسلات توسط دولت ایران رفع توقیف این مراسلات را خواستار گردید. ⁽⁵⁾در روزهای بعد برای بازگرداندن این مراسلات پیگیری هایی صورت گرفت. ⁽⁶⁾

از طرف ریاست وزرا، کلنل «منوچهر خان سپانلو» با اختیارات تامه به حکومت‌نظامی قزوین منصوب شد و حکومت‌های سمنان و دامغان و قم و کاشان نیز به اداره ژاندارمری و صاحب منصبانی که در آن نقاط بودند تفویض شد. ⁽⁷⁾

مطابق اعلام رسمی جنرال کنسولگری انگلیس در بوشهر، استفاده عمومی از خط راه‌آهن بوشهر- برازجان از امروز متوقف شد.

انگلیسی‌ها تدریجا در حال جمع‌آوری ادوات و آلات خط راه‌آهن مذکور بودند.⁽⁸⁾

احمد شاه قاجار طی حکمی به ژنرال «دیکسن» تبعه دولت انگلیس یک قطعه تمثال همایونی درجه دوم اعطا نمود.

وزارت امور خارجه مأمور امضا و رسانیدن این فرمان به «دیکسون» شد.⁽⁹⁾

ریاست وزرا به حکومت‌نظامی تهران دستور داد، برای برگزاری مجلس ترحیم میرزا فضلعلی آقا مجتهد تبریزی ⁽¹⁰⁾که در مسجد شیخ عبد الحسین (مسجد ترکها) انعقاد خواهد یافت ممانعت ایجاد ننمایند. ⁽¹¹⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی، به فرمانده قشون جنوب در شیراز دستور داد یک ستون قشون ⁽¹⁾را به همراه توپ خانه به تهران اعزام نماید. ⁽²⁾

چهارشنبه 12 اسفند 1299/ 2 مارس 1921/ 21 جمادی الثانی 1339

پس از اشغال تفلیس ⁽¹⁾، امروز «پاولسکی» کمیسر سیاسی ارتش یازدهم سرخ، با نوشتن نامه‌ای به مسکو خواستار اجرای عملیات مشابهی در ایران شد. وی معتقد بود، مقاومت بلوک ایران و انگلیس، با نخستین حملات نیروهای سرخ به آسانی درهم خواهد شکست. ⁽²⁾

«جی. پی. چرچیل» ⁽³⁾

(فرهنگ رجال قاجار، ص 7).

احمد علی سپهر (مورخ الدوله) در نامه‌ای به سید ضیاء الدین طباطبایی به وی قول داد در امور سیاسی مداخله نکرده، مراوده و معاشرت با افراد را ترک نماید و در خانه به تدوین و نشر زندگینامه شخصی سید ضیاء به زبان فارسی و فرانسه مشغول شود. «مورخ الدوله» سپس از سید ضیاء تقاضا کرد به ادارات قزاق خانه و نظمیه دستور دهد متعرض او و پدرش نشوند. ⁽⁵⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی با ارسال متحد المآنی⁽⁶⁾به فرمانفرمایان ایالات و حکام ولایات به منظور معرفی اعضای کابینه، خود را به عنوان وزیر داخله، و آقایان میرزا محمود خان مدیر الملک، میرزا عیسی خان (فیض)، مسعود خان (کیهان)، میرزا علی محمد خان موقر الدوله، رضا قلی خان نیر الملک، میرزا نقی خان مشیر معظم، میرزا علی اصغر خان مؤدب الدوله، میرزا حسن خان عدل الملک و میرزا مصطفی خان منصور السلطنه را به ترتیب به عنوان وزیر امور خارجه، وزیر مالیه، وزیر جنگ، وزیر فواید عامه، وزیر معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه، وزیر پست و تلگراف، وزیر صحیه، کفیل وزارت عدلیه معرفی نمود.⁽⁷⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی در متحد المآنی خطاب به والیان خراسان، تبریز و اصفهان با بیان اینکه دولت ایران، بانک استقراضی روس را ضبط نموده و «الکساندر خان طومانیانس» نیز به ریاست آن منصوب شده است. از آنان خواست، بدون آنکه، متصدیان بانک روس آگاهی یابند با حضور کارگزار و امین مالیه هرچه سریعتر اسناد، دفاتر و آرشیو بانک را امضا و ضبط نمایند و صورت آن‌چه را ضبط می‌نمایند به امضای کارگزار و امین مالیه رسانده، فورا به تهران ارسال نمایند. ⁽⁸⁾

امروز از بین کلیه روزنامه‌های مرکز که از صبح روز چهارم اسفند توقیف شده بودند، فقط به روزنامه ایران اجازه انتشار داده شد⁽⁹⁾

امروز وزارت خانه‌ها که بعد از کودتا تعطیل شده بودند، دایر و وزرای جدید مشغول به کار شدند ولی در وزارت عدلیه، محاکم همچنان به حال تعطیل باقی بود.⁽¹⁰⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی ریاست وزرا طی فرمانی از خزانه کل کشور خواست، صورت کاملی از اسامی همه افرادی که از خزانه کل شهریه و حقوق دریافت می‌دارند با ذکر میزان شهریه دریافتی آنان را برای او ارسال نمایند. ⁽¹¹⁾

[تصویر] ژنرال وستداهل رئیس سوئدی اداره نظمیه ایران به اتفاق ابو القاسم ناصر الملک نایب السلطنه، قاسم والی (سردار همایون) و بیورلینگ رئیس کلانتری و جمعی از کارکنان و صاحب منصبان ایرانی و سوئدی اداره نظمیه

پس از وقوع کودتای سوم اسفندماه، از طرف حکومت نظامی تهران مقرر گردیده بود از ساعت 8 شب به بعد اشخاص بدون جواز عبور، حق خارج شدن از منزل را ندارند ولی از امروز ساعت منع عبورومرور افزایش یافت و ساعت شروع حکومت‌نظامی از ساعت 8 شب به ساعت 9 شب به بعد تغییر یافت. ⁽¹⁾

«ابو القاسم فروهر» نماینده اداره محاکمات وزارت امور خارجه، عصر امروز به اتفاق «الکساندر خان طومانیانس» و شاهزاده «ابتهاج السلطان»، خزانه، آرشیو، صندوق و اطاق‌های متعلق به بانک استقراضی را با حضور مسئولین هریک از شعب مهروموم نمودند. ⁽²⁾

امروز مخابرات تلگراف و ارسال بسته‌های پستی در اداره پست و تلگراف پذیرفته شد. بعد از چند روز مخابرات تلفنی هم در شهر تهران برقرار گردید. ⁽³⁾

قوام السلطنه والی خراسان در تلگرافی به وزارت داخله با بیان اینکه، جهت اطمینان خاطر عموم اهالی، لازم است قوای نظامی در سرحدات افزایش یابند، پیشنهاد کرد، هشتصد نفر پیاده و بیست نفر سوار برای این منظور در نظر گرفته شود.

وی در ادامه افزود، هزینه استخدام این عده چهل هزار تومان برآورد شده است. قوام السلطنه از وزارت داخله سؤال نمود که آیا امکان دارد برای تهیه این مبلغ از اهالی خراسان کمک گرفته شود؟ ⁽⁴⁾

پس از اعدام دو تن از اشرار «دسته منصور»، که در اطراف کاشان شرارت و راهزنی می‌کردند، در روز شنبه گذشته در اصفهان، امروز نیز، دو نفر دیگر از آنان پس از بازجویی هایی که در کاشان و اصفهان از آنان به عمل آمده بود، در میدان شاه اصفهان به دار آویخته شدند. ⁽⁵⁾

دولت روسیه اعلام کرد بر طبق فصل سوم عهدنامه مودت ایران و روسیه، تمایل دارد از سوی ایران برای تحویل گرفتن فیروزه و جزایر خلیج استرآباد کمیسیون هایی تشکیل شود. ⁽⁶⁾

شاهزاده «جلیل الدوله» فرزند ارشد شاهزاده «سیف الدوله» از طرف احمد شاه ملقب به «سیف الدوله» گردید. ⁽⁷⁾

والی آذربایجان از وزارت داخله تقاضا نمود، به پاس خدمات «بصیر الوزاره» به ایشان نشان دولتی اعطا شود. ⁽⁸⁾

امروز کمیسیون بلدیه مرکب از آقایان حکیم اعظم، میرزا

نصر اللّه خان، ایپکیان، معتمد الممالک، میرزا عبد اللّه خان (مختار الملک صبا)، مات، آلبرت، وستن ⁽¹⁾و تیگران ⁽²⁾در وزارت داخله تشکیل شد. هدف از تشکیل این کمیسیون تهیه لوایح لازم برای اصلاحات در ساختار بلدیه بود. ⁽³⁾

پیش از ظهر امروز وزیرمختار انگلیس در دربار با رئیس الوزراء ملاقات و مذاکره کرد. رئیس الوزراء با ژنرال «وستداهل» ⁽⁴⁾رئیس تشکیلات نظمیه ⁽⁵⁾

به همین سبب در کابینه دوم که به ریاست قوام السلطنه در روز چهاردهم خرداد 1300 تشکیل شد و او باز پست وزارت جنگ و فرماندهی کل قوا را در اختیار داشت، به قوام السلطنه که وزارت داخله را نیز با حفظ سمت عهده‌دار بود، پیشنهاد نمود که نظمیه از وزارت داخله منتزع شود و زیر امر وزارت جنگ قرار گیرد. ولی قوام السلطنه با این امر موافقت نکرد. در دی‌ماه 1302 ش، رضا خان که در 6 آبان همان سال به ریاست الوزرایی رسید، به خدمت مستشاران سوئدی در نظمیه خاتمه داده و «وستداهل» را از ریاست نظمیه منفصل و به جای او سرهنگ محمد خان درگاهی افسر ژاندارمری را به این سمت منصوب نمود. از آن زمان تا سقوط رضا خان همواره شهربانی و دوایر مخفی و جاسوسی آن قدرت واقعی را در دست داشتند و حتی وزیران نیز بازیچه امیال و هوس‌های مأمورین شهربانی بودند. (نظمیه در دوره پهلوی، صص 25- 35؛ تاریخ بیست ساله ایران، ج 1، ص 99، ج 2، صص 301- 303؛ فصلنامه گنجینه اسناد، دفتر سوم پاییز 1373، ص 30).

امروز رضا خان، رئیس دیویزیون قزاق و فرمانده کل قوا، با انتشار اعلانی ⁽⁶⁾

«چون برای تکمیل نفرات دیویزیون قزاق اعلیحضرت همایونی ارواحنا فداه، یک عده سوار و پیاده لازم است لهذا به موجب این اعلان خاطر عموم اهالی مستحضر می‌دارد اشخاصی که دارای بنیه سالم بوده و سن آنها کمتر از 18 و بالاتر از 25 نباشد در صورتی که اسب صحیح داشته باشند در جزو سوار و الا در پیاده‌نظام به خدمت قبول می‌شوند داوطلبان استخدام در قزاق خانه می‌توانند همه‌روزه به دفتر بریگاد سوار یا دفتر بریگاد پیاده خود را معرفی نمایند- رئیس دیویزیون قزاق اعلیحضرت همایونی و فرمانده کل قوا رضا.»

پنجشنبه 13 اسفند 1299/ 3 مارس 1921/ 22 جمادی الثانی 1339

هیئت دولت در جلسه امروز به اتفاق آرا معاهده مورخه نهم ماه اوت 1919 م، بین ایران و انگلستان را ملغی و به وزارت خارجه اعلام کرد که با تنظیم لایحه‌ای درباره الغای قرارداد مذکور مراتب را به سفارت انگلیس اعلام نماید. ⁽¹⁾

«نرمن» وزیرمختار انگلیس در ایران که از حامیان و طرفداران اقدامات سید ضیاء علیه طبقه حاکمه بود، به لرد کرزن وزیر خارجه انگلیس چنین اظهار نمود که قدرت را جز با زور نمی‌توان از چنگ گروه کوچکی از افراد فاسد و بی‌کفایت یا هردو که تا به حال آن را در انحصار خود داشته‌اند و تقریبا کشور را به نابودی کشانده‌اند، درآورد. نرمن نیز تأیید کرد که حبس و تبعید تنها راه جلوگیری از دستیابی مجدد آنان به مقام‌های پیشین است. او حتی در این گزارش که برای کرزن ارسال نمود، خاطرنشان ساخت که بعضی از طبقه حاکمه قدیم از کودتا و نتایج آن به عنوان تنها راه نجات ایران از چنگال بلشویک‌ها استقبال می‌کنند. ⁽²⁾

وزارت خارجه انگلیس که به حفظ افسران انگلیسی در شمال ایران تمایل داشت، به وزارت جنگ ⁽³⁾

«الیفانت» پس از جلسه‌ای طولانی، نتوانست نگرانی ژنرال «رادکلیف»، فرمانده عملیات نظامی را که هنوز هم احساس می‌کرد در صورت به خطر افتادن زندگی این افسران وزارت جنگ ناگزیر می‌شود که برای نجاتشان اقدام کند، فرونشاند. «الیفانت» مستقیما به «ویلسون» متوسل شد، او سرانجام موافقت کرد به افسرانی که داوطلب این کار بودند اجازه دهد، اما هشدار داد که آنان باید بدانند که در صورت به خطر افتادن جانشان، اعزام نیرو برای نجاتشان امکان‌پذیر نیست.

) Wo to Haldane, 19 March 1921, wo 32/ 5807; Fo 371/ 6426/ 3166.

3420, 3399 (.

Wo to Fo. 3 March 1921, Fo 371/ 6426/ 3166.

امروز هیئت دولت با استخدام عده‌ای مستشار از کشورهای مختلف اروپا و آمریکا به شرح ذیل موافقت نمود:

1- یک نفر افسر عالی‌رتبه سوئدی که حداقل دارای درجه سرهنگی و بیست و چهار نفر صاحب منصب سوئدی که دارای درجات مختلف نظامی باشند، با نظر وزارت خانه‌های داخله و جنگ از کشور سوئد برای تشکیلات اداره ژاندارمری.

2- یک نفر مستشار عالی‌رتبه و ده نفر متخصص مالیه از انگلستان که متناسب با مشاغل مورد نظر با مشاوره وزارت مالیه در نظر گرفته شوند.

3- یک نفر مستشار عالی‌رتبه و ده نفر متخصص امور کشاورزی از آمریکا با موافقت وزارت خانه‌های مالیه و فلاحت و تجارت برای اصلاح امور کشاورزی و تقسیم اراضی خالصه.

4- یک نفر مستشار عالی‌رتبه و چهار نفر متخصص قضایی برای عدلیه با موافقت نظر وزارت عدلیه از فرانسه، همچنین مسئولیت استخدام مستشاران و متخصصین خارجی، به «میرزا حسین خان علاء» محول شد. وظیفه انتخاب مستشاران و عقد قرارداد با آنان نیز به عهده میرزا حسین خان علاء گذاشته شد. ⁽⁵⁾

روس‌ها یکصد و پنجاه نفر از نیروهای خود را که اخیرا به ایران وارد کرده بودند به پل خاتون اعزام نمودند.⁽⁶⁾

مصوبه مهم دیگر در جلسه امروز در دولت ضبط دارایی تجارت خانه تومانیانس ⁽⁷⁾

در سال‌های آخر دایر بودن تجارت خانه تومانیانس سه نفر از فرزندان تومانیانس به نام‌های وارطان، گریگور و لیون تومانیانس تجارت خانه را اداره می‌کردند. (جهت اطلاع بیشتر رک: تاریخچه سی ساله بانک ملی ایران، ص 47- 50؛ خاطرات احتشام السلطنه، ص 219؛ سفری به ایران همزمان با انقلاب روسیه، ص 43؛ بانک و عملیات بانکی، ص 309- 311؛ پول و بانک از نظریه تا سیاست‌گذاری، ص 169؛ موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران، ص 77- 78).

«مسعود کیهان» وزیر جنگ با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد: با توجه به این‌که، وزارت جنگ برای اصلاحات نظامی مجبور به اتخاذ تصمیمات اساسی است، از این به بعد هرگونه توصیه‌ای، درباره هرکس، به این وزارت خانه برسد، بدون پاسخ

خواهد ماند و ترتیب اثر داده نخواهد شد ⁽¹⁾

«نرمن» در مقام معرفی سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزرای جدید ایران به «کرزن» وزیر خارجه انگلیس وی را نخستین کسی دانست که، جدا در صدد برآمده تا دست به اصلاحات بزند ... نخستین کسی است که، پس از میرزا تقی خان امیرکبیر در صدد تغییرهای جدی برآمده است. ⁽²⁾

از سوی رئیس الوزراء به تمام وزارت خانه‌ها و دوایر دولتی دستور داده شد، هرچه زودتر بودجه‌های سال آینده خود را تهیه نموده و به هیئت دولت ارائه کنند. ⁽³⁾

قبل از ظهر امروز رضا خان رئیس دیویزیون قزاق به حضور رئیس الوزراء رسید و مدتی با وی مذاکره و گزارش هایی را به او ارائه کرد. ⁽⁴⁾

امروز مبلغ بیست و شش هزار و پانصد تومان از بابت درآمدهای اداره تحدید و دو هزار و پانصد تومان از بابت درآمدهای اداره د خانیات به خزانه‌داری کل تحویل گردید. ⁽⁵⁾

پیش از ظهر امروز «موقر الدوله» وزیر فلاحت و تجارت و فواید عامه به تمام دوایر و شعب این وزارت خانه سرکشی کرده، و افراد هریک از این دوایر به او معرفی شدند، به هریک از این کارکنان جهت بهبود امور اداری توصیه‌های لازم ارائه شد. ⁽⁶⁾

به مناسبت درگذشت مرحوم «میرزا فضلعلی مجتهد تبریزی» ⁽⁷⁾

وی در هنگام مرگ حدود 60 سال داشت. (رجال عصر مشروطیت، ص 81؛ یادداشت‌های قزوینی، ج 8، ص 221 و 222).

مبلغ پنجاه هزار تومان از بانک شاهنشاهی شعبه اصفهان به عراق (اراک) حمل گردید.

جمعه 14 اسفند 1299/ 4 مارس 1921/ 23 جمادی الثانی 1339

سردار محتشم، سردار فاتح ⁽¹⁾و امیر حسین خان ⁽²⁾پسر سردار ظفر با حضور در تلگراف خانه اصفهان، با صمصام السلطنه، سردار ظفر⁽³⁾

خسرو خان سردار ظفر در بهمن‌ماه 1312 ش، درگذشت. (روزنامه اطلاعات، 8/ 11/ 1313؛ رجال و حاکمان کمره و جاپلق، ص 584- 587؛ تاریخ سیاسی، اجتماعی بختیاری، ص 296، 297؛ مجله یغما، س 1337، شم 2، ص 68).

محمد تقی خان اسعد در دوره‌های پنجم و ششم، هفتم، هشتم، نهم و چهاردهم مجلس شورای ملی از سوی اهالی ساوه، زرند و دزفول به نمایندگی برگزیده شد. او در مجلس پنجم در سال 1304 ش، یکی از امضاء کنندگان ماده‌واحده انقراض سلطنت قاجاریه و تشکیل مجلس مؤسسان بود.

در سال 1304 ش، نیز به نمایندگی از طرف مردم ساوه وارد مجلس مؤسسان شد و در شعبه دوم آن به فعالیت پرداخت. پس از دستگیری برادر بزرگتر او جعفر قلی خان سردار اسعد و دستگیری سران بختیاری در سال 1312، امیر جنگ نیز در حالیکه نماینده مجلس نهم بود و مصونیت پارلمانی از او سلب شد و اسعد به زندان رفت و در بند هفت با چند تن از بختیاری‌ها و نیز برخی فعالان سیاسی چپ‌گرا در حبس ماند. دو برادرش در زندان کشته شدند. پس از شهریور 1320 و تبعید و خروج رضا شاه از کشور او نیز به همراه سایر زندانیان سیاسی آزاد شد. محمد تقی خان اسعد در دوره چهاردهم مجلس شورای ملی (اسفند 1322) مجددا به وکالت مجلس رسید و رئیس سنی مجلس شد. اسعد بختیاری در اسفند 1332 نیز، به عنوان سناتور انتصابی اصفهان تعیین شد. سرانجام او در 9 فروردین 1343 درگذشت. (فرهنگ ناموران، ج 2، ص 496- 498).

حکومت‌نظامی تهران با احضار چند نفر از اتباع فرانسوی از آنان تعهد گرفت، فروش مشروبات الکلی چه به مشتریان ایرانی و خارجی را متوقف نمایند و هرقدر از این‌گونه مشروبات دارند به اداره رسومات تحویل دهند. پس از این اقدام حکومت‌نظامی تهران، سفارت فرانسه در نامه‌ای به وزارت امور خارجه به اقدام حکومت‌نظامی تهران بدون اطلاع سفارت فرانسه اعتراض نمود و به اتباع خود نیز دستور داد از امضای اظهاریه‌ای که به این طریق به آنان داده شده است خودداری نمایند. ⁽⁷⁾

بانک شاهنشاهی شعبه اصفهان مبلغ پنج هزار تومان، توسط مکاری به یزد ارسال کرد.⁽⁸⁾

پیرو تعطیل شدن وزارت عدلیه و صدور دستور تعطیلی و انحلال ادارات عدلیه، در سراسر کشور، امروز از سوی وزارت عدلیه به اداره عدلیه اصفهان دستور داده شد، باید تمام دوایر عدلیه در ولایات تعطیل شوند. ازاین‌رو، حکومت اصفهان جهت حفاظت از اسناد و مدارک موجود، تعدادی ژاندارم را به آنجا اعزام کرد.⁽⁹⁾

[تصویر] خسرو خان (سردار ظفر)

الکساندر طومانیانس⁽¹⁰⁾که طی حکمی از سوی سید

ضیاء الدین طباطبایی به ریاست بانک استقراضی منصوب شده بود با انتشار بیانیه‌ای خطاب به کارکنان این بانک، خود را به عنوان رئیس بانک معرفی و اعلام نمود، تحویل گرفتن دارایی و دفاتر و اموال منقول و غیرمنقول بانک از همین امروز آغاز خواهد شد. ⁽¹⁾

امروز «احتشام الوزاره» به ریاست اداره مرموزات وزارت امور خارجه منصوب گردید.⁽²⁾

شنبه 15 اسفند 1299/ 5 مارس 1921/ 24 جمادی الثانی 1339

اولین اقدام مسعود کیهان در سمت وزارت، انحلال وزارت جنگ و تشکیل کمیسیونی برای بررسی ساختار جدید ⁽¹⁾این وزارت خانه بود. ⁽²⁾

امروز «انتظام الملک» ⁽³⁾

وقتی هیئت به ایران بازگشت، انتظام الملک در پاریس باقی ماند تا همکاری لازم را با نصرت الدوله وزیر جدید امور خارجه به عمل آورد. انتظام الملک در سال 1299 ش، به ایران بازگشت و ریاست اداره اروپا به وی واگذار شد. در خردادماه 1304، با سمت وزیرمختار در رم عازم ایتالیا شد. در این مأموریت، سفارت خانه‌های ایران در مجارستان و چکسلواکی به صورت «آکردیته» با وی بود. انتظام الملک قریب چهار سال در این مأموریت باقی ماند. سرانجام در بهمن 1300 ش، به ایران احضار و به عنوان کفیل وزارت خارجه، به شاه و مجلس معرفی گردید. انتظام الملک که نام خانوادگی عمید را برای خود انتخاب کرده بود مدتی هم در مدرسه علوم سیاسی، تاریخ ایران تدریس می‌نمود. (زندگینامه و شرح حال وزرای امور خارجه، ص 277).

به دنبال شیوع بیماری آبله در گلپایگان، حکومت گلپایگان از وزارت داخله تقاضا نمود⁽⁵⁾تا پزشک صحیه گلپایگان تا زمان برطرف شدن این مرض و آبله‌کوبی و معالجه بیماران در آن منطقه حضور داشته باشد. ⁽⁶⁾

امروز اردوی بزرگی مرکب از قزاق‌ها و ژاندارم‌های پیاده و سوار و نظامیان دیگر و سایر قوای دولتی برای سرکوبی اشرار ترکمن وارد گنبد کاووس شدند، تعداد آنان به اندازه‌ای بود که در ساختمان‌های دولتی و منازل شخصی و حتی مغازه‌ها استقرار یافتند. ⁽⁷⁾

حکومت‌نظامی تهران در نامه‌ای به وزارت امور خارجه با اشاره به اینکه اتباع خارجی برخلاف قانون عمومی که برای کلیه مشروب‌فروشان مقرر شده، همچنان به مشروب‌فروشی مشغول می‌باشند و چون تبعه خارجی هستند نمی‌توان با جدیت با آنان برخورد نمود، از وزارت امور خارجه درخواست نمود با کلیه سفارت خانه‌های کشورهای خارجی در ایران، درباره این موضوع مذاکرات لازم را به عمل آورند. ⁽⁸⁾

حکومت‌نظامی تهران به خانواده مستشار الدوله ⁽⁹⁾اخطار کرد:

اگر از تاریخ 15 اسفند لغایت پنج روز، مستشار الدوله خود را به حکومت‌نظامی تهران تسلیم ننماید، ⁽¹⁰⁾کلیه اموال منقول و غیرمنقول وی از سوی دولت ضبط خواهد شد. ⁽¹¹⁾

[تصویر] صادق صادق (مستشار الدوله)

«عمید الملک» که مدتی در وزارت مالیه و خزانه‌داری، دارای مقام مهمی بود امروز به سمت کفالت خزانه‌داری کل منصوب شد. ⁽¹⁾

هیئت دولت با پرداخت مبلغ یک هزار تومان به بازماندگان موسیو «کارلیه بلژیکی» رئیس گمرک بندر لنگه که به دلیل بیماری در بوشهر فوت نموده بود، موافقت کرد. ⁽²⁾

وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه برای آزادی دو نفر از کارکنان این وزارت خانه که به جای «مدبر الملک»⁽³⁾دستگیر شده بودند، برای سید ضیاء الدین طباطبائی، نامه‌ای ارسال نمود.

در این نامه خطاب به سید ضیاء تصریح شده است: پس از اینکه مأمورین حکومت‌نظامی موفق نمی‌شوند مدبر الملک را دستگیر نمایند، در عوض «اسد اللّه خان» و «محمد قلی خان» را (برادران او که از کارکنان وزارت فواید عامه بودند)، دستگیر می‌نمایند. وزارت فواید عامه که این کارمندان خود را بی‌تقصیر می‌دانست، با توجه به معوق ماندن کارهای مرجوعه به آنان درخواست آزادی آنها را نمود. ⁽⁴⁾

یکشنبه 16 اسفند 1299/ 6 مارس 1921/ 25 جمادی الثانی 1339

«مصدق السلطنه» والی ایالت فارس، استعفای ⁽¹⁾خود را از این سمت به احمد شاه اعلام کرد. وی در تلگراف خود پیش‌آمدهای محتمل الوقوع و کسالت مزاج را علت این امر برشمرد. ⁽²⁾

روزنامه ایران از ارائه طرحی از سوی وزارت معارف درباره آموزش اجباری و تأسیس دار العلم و توسعه تعلیمات ابتدایی برای زنان و ایجاد یک کتاب خانه بزرگ خبر داد که قرار بود به زودی جهت تصویب و اجرا به هیئت دولت ارائه شود. ⁽³⁾

یکصد نفر قزاق پیاده و پانزده سوار با یک عراده توپ و شصت‌تیر، به سرکردگی «ایوب خان میرپنج» که در حال عزیمت به طرف سمنان بودند، امروز به «ایوانکی»⁽⁴⁾وارد شدند.⁽⁵⁾

از آنجا که، کمیسیون اعانه مهاجرین ⁽⁶⁾گیلان منحل شده و مهاجرین گیلان برای امرارمعاش و تعیین تکلیف خود معطل بودند، «اعتلاء الملک» ⁽⁷⁾

در 1316 ق ملقب به اعتلاء الملک گردید و در همین سال به عنوان «راقم نامه‌ها و فرامین وزارت خارجه» به کار پرداخت. دیگر مشاغل و مناصب وی عبارتند از: مستشاری سفارت کبرای اسلامبول 1327، مدیریت اداره عثمانی 1329، معاونت اول کمیسیون سرحدی ایران و عثمانی 1330، ریاست کمیسیون فنی و سیار سرحد ایران و عثمانی در سال 1337 ق؛ در کابینه وثوق الدوله، وزیر دارایی و در 1310 ش، نیز سفیرکبیر ایران در کابل شد.

در دوره دوم مجلس سنا به سناتوری انتخاب گردید. سرانجام وی در سال 1341 درگذشت. (شرح حال رجال ایران، ج 4، ص 1341 ش، رجال وزارت خارجه، ص 91- 217).

امروز بعد از ظهر، جلسه‌ای در خصوص خرید راه‌آهن بوشهر- برازجان از انگلیسی‌ها، در محل حکومت کل بنادر تشکیل شد. در این جلسه که به ریاست «مسعود السلطان» کفیل حکومت بنادر و با حضور آقایان، یمین الممالک کارگزار کل بنادر خلیج‌فارس و خوزستان، حاجی محمد باقر تاجر بهبهانی، میرزا حسن علی تاجر کازرونی، حاج محمد علی دهدشتی و ...

برگزار شد، همگی شرکت‌کنندگان پس از مذاکرات، وجود راه‌آهن بوشهر- برازجان را لازم دانسته و نتیجه این مذاکرات این شد که مسعود السلطان، و یمین الممالک برای نیل به این مقصود، با مقامات مربوطه مذاکره بنمایند.⁽⁹⁾

مأمورین امنیه راه در شاهرود که پنج ماه حقوق دریافت نکرده بودند، فعالیت‌های خود را تعطیل کرده و برای مطالبه حقوق خود اجتماع نمودند. ⁽¹⁰⁾

در جلسه فوق العاده امروز هیئت دولت، راجع به تشکیلات وزارت عدلیه بحث و گفتگو شد و اصلاحاتی در آن صورت گرفت و مقرر شد این لایحه در جلسه بعدی هیئت دولت به تصویب رسیده و برای احمد شاه ارسال شود. ⁽¹¹⁾

«منشور الملک» امروز در گزارشی به وزارت امور خارجه اظهار داشت: زمانی که نماینده رسمی دولت گرجستان راجع به اعزام مأمور رسمی به دربار ایران صحبت نموده و تقاضای اجازه خرید آذوقه از ایران کرده بود، روابط گرجستان و آذربایجان مطلوب و بین طرفین صلح حاکم بود، اما اکنون بین گرجستان و آذربایجان قفقاز جنگ سختی درگرفته و دولت آذربایجان قفقاز، همه نمایندگان رسمی گرجستان را دستگیر و زندانی نموده است، بنابراین، موضوع خرید آذوقه از ایران به کلی منتفی شده است. ⁽¹²⁾

اداره نظمیه تهران که به تصویب هیئت دولت، قصد ایجاد

گارد شهری را داشت، امروز با انتشار اعلانی، از افراد داوطلب دعوت به همکاری کرد. در این اعلان قید شده بود به افراد داوطلب بعد از طی دوره آموزشی سه ماهه، هرماه بیست تومان حقوق پرداخت خواهد شد. ⁽¹⁾

پیرو دستورات شفاهی رئیس الوزراء به حکومت‌نظامی تهران در خصوص آزادی «مشار الدوله»، ⁽²⁾امروز ریاست وزراء در مراسله‌ای از حکمران نظامی تهران خواست تا «مشار الدوله» را از توقیف خارج نموده و برای ملاقات و مذاکره به هیئت وزراء بفرستد. ⁽³⁾

[تصویر] مشار الدوله

دوشنبه 17 اسفند 1299/ 7 مارس 1921/ 26 جمادی الثانی 1339

وزارت امور خارجه با ارسال تلگرافی به «منشور الملک» در آستارا اعلام کرد که «معاضد السلطنه» ⁽¹⁾

معاضد السلطنه در اوایل مشروطیت به تهران آمد و به جرگه مبارزان نهضت پیوست. در سال 1324 ق، به وکالت مجلس شورای ملی انتخاب شد.

همزمان با بسته شدن مجلس در سال 1326 به اروپا رفت و پس از فتح تهران در 1327، به ایران بازگشت و مجددا وکیل مجلس گردید. در سال 1329، به وزارت پست و تلگراف منصوب و در سال 1332 برای حکومت یزد نامزد گردید. بعد از یک سال و چند ماه به تهران بازگشت و در سال 1334 با سایر مشروطه‌خواهان به قم مهاجرت کرد. سپس از آنجا به نائین رفت، در سال 1300 نیز، حاکم یزد بود و در سال 3- 1302 ش، در کابینه رضا خان سردار سپه، وزیر دادگستری بود سرانجام در استانداری فارس در اثر عارضه سکته قلبی درگذشت. (شرح حال رجال ایران، ج 1، ص 9- 138؛ رجال وزارت خارجه، ص 8- 107؛ شرح زندگانی من، ص 104؛ اسناد ملی ایران، شم ت، 290007464).

به دستور رئیس الوزراء میرزا عبد المجید خان آهی 3 به سمت مدیرکل وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه منصوب گردید. ⁽³⁾

آهی علاوه بر مشاغل حکومتی، در امور فرهنگی و اجتماعی نیز فعالیت داشت. او از هنگام تأسیس انجمن شیر و خورشید سرخ ایران در 1302 ش، به عنوان منشی و سپس معاون خزانه‌دار کل با آن جمعیت همکاری می‌کرد.

همچنین در 1306 ش، معلم مدرسه تجارت و در 1307 ش، مدرس حقوق اداری در مدرسه عالی حقوق بود و در زمان تصدی وزارت دادگستری، در تشکیل انجمن حمایت از زندانیان مشارکت داشت. (فرهنگ ناموران، ج 1، ص 346- 369).

سید ضیاء الدین طباطبائی به حکومت‌نظامی تهران دستور داد سعد الملک و معدل الممالک شیرازی از هرنوع تعرض مصون هستند و مأمورین نظامی متعرض ایشان نشوند. ⁽⁴⁾

وزارت خارجه آمریکا به «گدس» ⁽⁵⁾)Geddes( اطلاع داد کاردار سفارت آمریکا در تهران در مسائل نفتی در هماهنگی کامل با همکاران انگلیسی‌اش کار می‌کند. ⁽⁶⁾

وزیر داخله در تلگرافی به حکومت کل بنادر و جزایر خلیج فارس خاطرنشان کرد، یک سلسله اراجیف و شایعات بی‌اساس در ولایات منتشر می‌شود و برخی اوضاع مرکز را که در ن هایت امنیت به‌سر می‌برد به اشکال مختلف نقل و تعبیر می‌کنند. بنابراین، لازم است، عموم اهالی آگاه شوند که وضعیت نه تنها مساعد و امنیت کامل برقرار است، بلکه اصلاحات وطنی و اجتماعی شروع شده و رئیس دولت، وی را مأمور ساخته است تا به اطلاع همه مردم برساند که روز اصلاحات فرارسیده و دولت تمام تلاش و وقت خود را مصروف تقویت قوای انتظامی کرده تا مساکین ولایات نعمت امنیت را به معنی حقیقی آن درک نمایند. ⁽⁷⁾

[تصویر] عبد المجید آهی در زمان تحصیل در روسیه

سه‌شنبه 18 اسفند 1299/ 8 مارس 1921/ 27 جمادی الثانی 1339

وزارت امور خارجه طی مراسله‌ای به سفارت انگلستان، لغو قرارداد 1919 بین ایران و انگلستان را رسما از سوی دولت ایران به دولت انگلستان اعلام کرد. ⁽¹⁾

در پی قطع سیم تلگراف شهرستان ساری به اشرف ⁽²⁾، کارگزاری مازندران تحقیقات خود را در خصوص یافتن فرد یا افرادی که مبادرت به این اقدام کرده بودند، آغاز کرد.⁽³⁾

در چند روز گذشته یکصد و پنجاه نفر از نیروهای دولتی و امروز نیز پنجاه نفر دیگر، از سرخس جهت استقرار در پست‌های سرحدی «شیرتپه» ⁽⁴⁾، «پل خاتون» ⁽⁵⁾و «آق‌رباط» به این مناطق اعزام شدند، روس‌ها نیز به تعداد مأموران سرحدی خود افزوده بودند. ⁽⁶⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی ریاست وزراء به والی ایالت خراسان و استرآباد اظهار داشت: چون براساس ماده سوم عهدنامه مودت ایران و روسیه بایستی کمیسیونی از سوی دولت ایران برای تحویل گرفتن منطقه فیروزه و جزایر خلیج استرآباد تعیین شود، لازم است نسبت به معرفی افرادی که صلاحیت عضویت در این کمیسیون را داشته باشند، اقدام نماید. ⁽⁷⁾

نشریه «کرسپندانس دورین»)CORRESPONDANCE DORIENT( چاپ پاریس در شماره امروز خود با معرفی رضا خان به عنوان [تصویر] رضا خان

عامل کودتای 21 فوریه 1921 به نقل از وی نوشت: حکومت جدیدی تحت اختیارات احمد شاه تشکیل خواهد شد و خود او [رضا خان] فرماندهی قوای نظامی را به عهده گرفته است. ⁽¹⁾

چون صورت اسامی کودکان تهران برای آموزش اجباری لازم بود، وزارت معارف از وزارت داخله تقاضا نمود براساس دفاتر سجل احوال کلیه مناطق تهران، صورت مذکور تهیه و ارائه گردد ⁽²⁾

«شاهزاده نادر میرزا» ⁽³⁾

وی در سال 1287 ش، به استخدام وزارت خارجه درآمد. ابتدا مدتی در دفتر وزارت خارجه به کار پرداخت. سپس وابسته کنسولگری ایران در باکو، سرکنسول ایران در تفلیس و مترجم دوم اداره روس در دار الترجمه وزارت خارجه شد. مترجم اول اداره روس، معان کنسولگری ایران در حاجی طر خان و گنجه از دیگر مناصب او بود. سال 1299 ش، نمایندگی سیاسی ایران در ترکستان به وی واگذار شد. پس از بازگشت از این مأموریت مدتی سرپرست اداره امور شوروی و ترکیه در وزارت امور خارجه و در سال 1302 ش، فرماندار بندر انزلی شد. پس از آن از سال 1302 تا 1306 ش، مستشار سفارت ایران در انگلستان بود و سه سال بعد به ریاست هیئتی که وظیفه آن تعیین حدود مرز ایران و ترکیه بود منصوب شد. پس از آن معاون استانداری آذربایجان، کفیل ایالت آذربایجان و سپس حکمران خوزستان شد.

بعد از اتمام مأموریتش در خوزستان به دستور رضا شاه در دی 1312 ش، وزیرمختار ایران در لهستان شد و بعد از دو سال به سفارت ایران در آمریکای جنوبی (آرژانتین) منتقل شد. پس از بازگشت از این مأموریت در مهر 1316 ش، سفیر ایران در آلمان شد و همزمان سفارت ایران در هلند را نیز اداره می‌کرد. وی پس از بازگشت به ایران از وزارت خارجه به وزارت کشور منتقل شد و در کابینه قوام السلطنه، استاندار گیلان شد. او برای نخستین بار در کابینه مرتضی قلی خان بیات سهام السلطان، وزیر پست و تلگراف و تلفن بود و پس از آن به ترتیب در کابینه‌های حکیم الملک، صدر الاشراف، سمت وزارت راه را عهده‌دار بود و پس از آن مدتی استاندار اصفهان شد تا اینکه در کابینه عبد الحسین هژیر به مدت پنج ماه وزارت پست و تلگراف بر عهده او بود. آخرین سمت مهم آراسته سفیر ایران در شوروی طی سال‌های 1328 تا 1333 ش، بود. آراسته در سال 1353 ش، درگذشت. (رجال وزارت خارجه، ص 217؛ سالنامه دنیا 1344، ص 98- 92؛ سالنامه دنیا، 1346، ص 256؛ سالنامه دنیا، 1342، ص 185؛ گشتی بر گذشته، ص 269).

ریاست وزرا به حکومت‌نظامی تهران دستور داد، عماد السلطنه را که یکی از دستگیرشدگان در جریان کودتا بود، آزاد نمایند. عماد السلطنه ⁽⁵⁾وثیقه‌ای معتبر ارائه کرد تا هر مبلغی که به دولت بدهی دارد، فورا پرداخت نماید. ازاین‌رو، دستور آزادی او صادر شد. ⁽⁶⁾روزشمار تاریخ معاصر ایران ج‌1 39 * صدور مجوز برای مجله عالم نسوان .....

سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزراء در نامه‌ای به حکومت نظامی تهران اظهار داشت: مدرسه دخترانه آمریکایی تقاضای چاپ و انتشار مجله عالم نسوان ⁽⁷⁾را نموده و چون این مجله دارای گرایش و مطالب سیاسی نخواهد بود، برای آن مجوز ⁽⁸⁾نشر صادر شود. ⁽⁹⁾

یک فروند کشتی حامل سی هزار پوط ⁽¹⁰⁾نفت به بندر آستارای ایران وارد شده و تخلیه محمولات خود را برای مبادله آغاز نمود. ⁽¹¹⁾

چهارشنبه 19 اسفند 1299/ 9 مارس 1921/ 28 جمادی الثانی 1339

به دستور سید ضیاء الدین طباطبائی اداره بلدیه تهران منحل گردید.

مقرر شد، پس از اعلام نتیجه اقدامات کمیسیون اصلاحات بلدیه، این اداره مجددا فعالیت خود را از سر بگیرد. ⁽¹⁾

امروز قبل از ظهر پرونده‌های ممهور متعلق به مارتین لیانازوف ⁽²⁾

صید ماهی در دریای خزر تا سال 1298 ش در اختیار لیانازوف بود تا اینکه، پس از مدتی وقفه در سال 1306 ش، انحصار صید ماهی در دریای خزر به شوروی واگذار گردید، در سال 1331 ش، صنایع ماهیگیری ایران در سواحل دریای خزر ملی اعلام شد. (تاریخ ده هزار ساله ایران از افشاریه تا قاجاریه، ج 4، ص 226- 229؛ ترکمن‌های ایران، ص 83- 84).

بنا به دستور رئیس الوزراء، امروز، کلنل کاظم خان سیاح، حاکم نظامی تهران، کلیه رؤسای اصناف را به اداره حکومتی احضار نمود.

وی مدتی درباره کاهش قیمت ⁽⁵⁾کلیه ارزاق با آنان مذاکره نمود. ⁽⁶⁾

ک. ج. آستین از اتباع آمریکایی، طی مکاتبه‌ای با وزارت امور خارجه ایران، خواستار آن شد، تا وی به عنوان ژنرال کنسول افتخاری ⁽⁷⁾ایران در مکزیک یا لس‌آنجلس منصوب شود. ⁽⁸⁾

با وجود مذاکره سردار ظفر بختیاری با سید ضیاء الدین طباطبائی در خصوص عفو سالار ارفع و مذاکره سردار ظفر با رضا خان که در این‌باره قول مساعد به او داده بود، امروز از سوی حکومت‌نظامی تهران با ارسال نامه‌ای به خانواده و کسان سالار ارفع اخطار داده شد:

چنانچه وی، تا پنج روز پس از صدور این اخطاریه خود را به حکومت‌نظامی تهران تسلیم ننماید تمام اموال و دارائی‌های او اعم از منقول و غیرمنقول ضبط خواهد شد. ⁽⁹⁾

کلنل فریزر فرمانده پلیس جنوب در شیراز که دیروز به اصفهان آمده بود، امروز به سمت تهران حرکت کرد. ⁽¹⁰⁾

[تصویر] کلنل کاظم خان

[تصویر] بلدیه (شهرداری) تهران- میدان توپ خانه

امروز اقبال نظام سوادکوهی وارد بارفروش شد. وی حامل دستور هایی از ساری برای اجرای تعطیل عمومی و بسیج افکار عمومی علیه دولت جدید بود. حکمران و رئیس نظمیه نیز که سوادکوهی بودند با وی همراهی می‌کردند.

رکن الوزاره که از قطع سیم تلگراف و تصرف تلگراف خانه توسط این گروه بیم داشت، از تهران تقاضا کرد برای جلوگیری از عملیات این گروه، فورا اقدامات لازم صورت گیرد. ⁽¹⁾

به مناسبت صدور بیانیه رسمی مبنی بر الغای قرارداد 1919، اهالی شهر آستارا سه شب چراغانی کرده بودند. امروز نیز، مجلس جشن بزرگی در مقابل اداره نظمیه برگزار شد. در این مراسم یک‌دسته موزیک هم از آستارای روسیه دعوت شده بودند ⁽²⁾

گزارش‌های متعدد از محمره، ⁽³⁾بصره و سایر نقاط بین النهرین به وزارت امور خارجه می‌رسید، مبنی بر اینکه عده‌ای افراد مجهول الهویه، برخی زنان و دختران ایرانی را برای اعمال شنیع و فساد به بین النهرین می‌برند.

وزارت امور خارجه در پی دریافت این گزارش‌ها امروز به کارگزاری کل بنادر جنوب دستور داد، از خروج این قبیل افراد و صدور تذکره برای آنان جلوگیری به عمل آورند. ⁽⁴⁾

مشابه این دستور به کارگزاری کرمانشاهان نیز داده شد. ⁽⁵⁾

بنا به دستور رئیس الوزراء مقرر شد مجلس حفظ الصحه دولتی و اداره حفظ الصحه از وزارت داخله به وزارت صحیه منتقل شود. ⁽⁶⁾

چند روز بارندگی مداوم در اسدآباد همدان باعث جاری شدن سیل در این منطقه گردید که باعث خرابی تلگراف خانه و چند مغازه شد. البته این سیل تلفات جانی نداشت. ⁽⁷⁾

دکتر احمد خان عماد الملک به سمت ریاست اداره معارف منصوب گردید. ⁽⁸⁾

پنجشنبه 20 اسفند 1299/ 10 مارس 1921/ 29 جمادی الثانی 1339

خبرگزاری «رویتر» ⁽¹⁾

لرد کرزن درباره این قرارداد می‌گوید: موقعی که متن این قرارداد منتشر گردید نفس اروپا از حیرت بند آمد زیرا تا آن تاریخ در صحنه معاملات بین المللی چنین امری سابقه نداشت که پادشاهی تمام ثروت‌های زمینی و زیرزمینی و کلیه منابع طبیعی و پولی و اقتصادی کشورش را بدین‌سان مفت و دربست در اختیار یک سرمایه‌دار خارجی گذاشته باشد. ژولیوس رویتر زندگی شغلی خود را از استخدام در بانکی در شهر «روتنگن» آلمان آغاز کرد و در همان زمان، در فکر تأسیس یک خبرگزاری افتاد و بدان اقدام نمود او تا سال 1851 م، فعالیت خبرگزاری را در پاریس متمرکز کرد اما در همان سال به دلیل سخت‌گیری دولت فرانسه، خبرگزاری را به انگلستان و شهر لندن انتقال داد و در آن‌جا مشغول فعالیت شد. مطبوعات انگلستان با اعتماد و اتکاء به خبرگزاری رویتر، شکل ویژه‌ای به خود گرفت. رویتر در 1857 م، تابعیت انگلستان را پذیرفت و در سال 1878 به لقب بارون ملقب گردید. در 1899 م، در شهر نیس فرانسه درگذشت. ولی خبرگزاری‌اش همچنان یکی از بزرگ‌ترین آژانس‌های خبری جهان به شمار می‌رود. (قتل اتابک و شانزده مقاله تحقیقی دیگر، ص 69؛ رسانه‌های صهیونیستی جهان، خبرگزاری رویتر).

از سه روز قبل کنسولگری انگلیس در سیستان از طریق سردار خداداد خان، سیصد نفر سوار از اهالی سیستان را در ازای پرداخت مبلغ ماهانه چهارده تومان حقوق به خدمت گرفتند. این سواران پس از مسلح شدن، فورا به مسقط ⁽³⁾اعزام شدند. کنسولگری انگلیس در صدد بود سیصد نفر سوار دیگر را نیز به خدمت گرفته و به مسقط اعزام نماید. ⁽⁴⁾

چون تعداد افراد نظمیه کرمان برای برقراری امنیت شهر کرمان به اندازه کافی نبود، ایالت کرمان از وزارت داخله خواست، تعداد افراد نظمیه کرمان افزایش یابد. ⁽⁵⁾

به پیشنهاد اداره ژاندارمری و تصویب وزارت داخله، کلنل علی خان از صاحب منصبان ژاندارمری، به سمت ریاست رژیمان نمره 6 اصفهان منصوب شد. ⁽⁶⁾

«دبوا»⁽⁷⁾کفیل مالیه خراسان، به پیشنهاد وزارت مالیه و تصویب رئیس الوزراء، به سمت پیشکاری مالیه خراسان انتخاب گردید. ⁽⁸⁾

از طرف حکومت‌نظامی تهران به سید عبد الرحیم خلخالی اخطار شده بود، در مدت پنج روز خود را تسلیم اداره حکومت‌نظامی نماید. بر این اساس، عبد الرحیم خلخالی ⁽⁹⁾

در سال 1329 ق، زمانی که «مرنارد» بلژیکی مأمور خزانه دولت ایران شد او را از شغل سابق تنزل داد و در خود خزانه‌داری به سمت دیگری مأمور گردانید. بالاخره در سال 1333 ق، ریاست مالیه (غار و فشافویه) را به او محول کردند. در محرم 1334 ق، بنا به همراهی با آزادی‌خواهان و مهاجرین از شغل دست برداشته و از تهران خارج شد. خلخالی در اواخر سال 1334 از اسلامبول به کرمانشاه رفت و پس از سقوط کرمانشاه در جمادی الاولی 1335 به کرکوک رفت در ماه صفر 1336 ق، به ایران بازگشت و در وزارت دارائی استخدام گردید. در سال 1306 ش، علی اکبر داور او را به وزارت عدلیه منتقل کرد و مدتی از مستشاران دیوان عالی جزای کارکنان دولت بود سپس به همراه داور به وزارت مالیه رفت و ریاست اداره بازرسی کل به او سپرده شد. سرانجام خلخالی در سال 1321 ش، درگذشت. (رجال عصر مشروطیت، ص 74؛ رجال سیاسی و نظامی، ج 1، ص 620، 621).

[تصویر] عبد الرحیم خلخالی

نظامنامه جدید تشکیلات وزارت مالیه در جلسه امروز هیئت دولت تصویب شد. ⁽¹⁾

مدیر گمرک بندر لنگه که به دستور مرکز کالاهای قاچاق را از تجار و اهالی گمرک بندر لنگه ضبط می‌کرد. اعلام نموده بود، کسی بدون مجوز حق خروج از بندر را به وسیله کشتی ندارد و افرادی هم که به بندر وارد می‌شدند مورد تفتیش قرار می‌گرفتند. ازاین‌رو، تجار لنگه علاوه بر شکایاتی که از مدیر گمرک بندر لنگه به مرکز کرده بودند، تلگراف هایی را نیز، به هندوستان و کراچی مخابره نمودند، که کالاهای متعلق به آنان به بندر لنگه فرستاده نشود. همچنین کالاهای خود را از لنگه به بندر «دبی» منتقل می‌کردند. ⁽²⁾

میرزا حبیب اللّه خان علی‌آبادی از کارکنان وزارت مالیه به دستور رئیس الوزراء به سمت پیشکاری مالیه فارس انتخاب گردید. ⁽³⁾

[تصویر] ژولیوس رویتر

جمعه 21 اسفند 1299/ 11 مارس 1921/ 1 رجب 1339

امروز رئیس اداره تلگراف خانه خوزستان با «کاپیتان پیلونیس» کنسول انگلیس در اهواز ملاقات و درباره تلگراف خانه‌های شوشتر، دزفول و محمره مذاکره نمودند. در این مذاکره عنوان شد بنا به پیشنهادی که قبلا سفارت انگلیس به دولت ایران داده و صورتش نیز در کنسولگری اهواز موجود است، هرگاه مأمورین تلگراف ایران در نقاط سه‌گانه فوق الذکر حاضر شوند، مأمورین سیاسی انگلیس تلگراف خانه‌های مزبور را به آنان تسلیم خواهند کرد ولی تا زمانیکه، نیروهای انگلیسی در ناصری (اهواز)، مستقر باشند، از طرف مأمورین سیاسی انگلیس یک نفر تلگرافچی، در محمره و یک نفر در ناصری حضور داشته باشد تا چند ساعت در شبانه‌روز خدمات سیاسی را انجام دهد ولی چون از طرف دولت ایران جوابی به سفارت انگلیس داده نشده، این موضوع، کما فی السابق باقی مانده.

کاپیتان پیلونیس مصمم بود، پیشنهاد سفارت را به اداره سیاسی بغداد و به سفارت انگلیس در تهران متذکر شوند و کسب تکلیف نمایند. ⁽¹⁾

امروز مسعود خان وزیر جنگ پیشنهادی مبنی بر تقسیم وزارت جنگ به پنج شعبه، به هیئت دولت ارائه کرد. ⁽²⁾

به دستور والی خراسان هیئتی متشکل از «دبوا»، «معاضد الملک» ⁽³⁾و «سالار حشمت»، مأمور ضبط اموال بانک استقراضی روس در خراسان شدند. در این ماجرا دفتر بانک و یک خانه مسکونی واقع در خارج شهر مشهد، توقیف شد. به جز پول‌های «بولاتف»)Boulatoff( تنها پول موجود در بانک معادل یک هزار و پانصد تومان بود و چون «راستونویچ»)M .Rustonovich( مدعی بود که این پول از اموال شخصی اوست، این مبلغ نیز به او تحویل داده شد. ⁽⁴⁾

بنا به دستور صادره از تهران، حکومت اصفهان موظف شد باغ هشت‌بهشت را که از جمله باغ‌های دولتی بوده، و مدتی در تصرف بانوی عظمی ⁽⁵⁾

پس از آنکه، صارم الدوله شوهر بانوی عظمی به دستور ظل السلطان در تاریخ 3 جمادی الثانی 1305 کشته شد، ظل السلطان دارائی صارم الدوله را تصاحب کرد و خواهرش بانوی عظمی نیز، از این تاریخ به بعد، رسما برای خود شوهری اختیار ننمود و همیشه با برادر خود به‌سر می‌برد.

در سال 1326 ق، در جریان جنبش مشروطیت خانه بانوی عظمی توسط قزاقان خراب و اسباب و اثاثیه آن به غارت رفت بانوی عظمی تابعیت روسی داشته و برای آن‌که مالیات املاک خود را نپردازد از این موضوع استفاده می‌کرد و سفارت روسیه نیز، از او حمایت می‌نمود.

سبب تابعیت روسی بانوی عظمی نیز، شوهرش صارم الدوله بود، زیرا پدر صارم الدوله یعنی سردار حسین ایروانی تبعه روس بود و بانوی عظمی نیز چون بعد از مرگ شوهرش همسر دیگری اختیار نکرده بود، تبعه روسی قلمداد می‌شد. (منتظم ناصری، ج 3، ص 2062؛ خاطرات ظل السلطان، ج 1، ص 19؛ شرح حال رجال ایران، ج 1، ص 51؛ روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه، ص 420).

کارکنان حکومت و پلیس نظمیه آستارا که چند ماه بود حقوقی دریافت نکرده بودند، امروز در تلگراف خانه متحصن شده و با ارسال تلگرافاتی به ریاست دولت و والی آذربایجان، خواستار توجه به وضعیتشان شدند و اظهار داشتند تا پاسخ مساعد دریافت نکنند از تلگراف خانه خارج نخواهند شد. ⁽⁸⁾

عبد اللّه خان چهاردولی که از اشرار معروف افشار و اسفندآباد ⁽⁹⁾بود، توسط قوای ژاندارمری دستگیر شده و در کرمانشاه در توقیف به‌سر می‌برد. چون عمده شرارت او در منطقه کردستان صورت گرفته بود، حکمران کرمانشاه تقاضا نمود که عبد اللّه خان چهاردولی را برای مجازات به کردستان اعزام نمایند. ⁽¹⁰⁾

امروز حکم آزادی سالار ارفع صادر شد و پس از آن به مأمورین نظامی شهر تهران تأکید شد که از این پس به وی کاری نداشته باشند. ⁽¹¹⁾

[تصویر] سفارت انگلستان در تهران

شنبه 22 اسفند 1299/ 12 مارس 1921/ 2 رجب 1339

سید ضیاء الدین طباطبایی با توجه به لزوم استقرار نظم در مناطق سوادکوه ⁽¹⁾و فیروزکوه ⁽²⁾، حکومت این دو محل را به رضا خان، فرمانده دیویزیون قزاق واگذار کرد. ⁽³⁾

امروز در هیئت دولت تصویب شد، حقوق ماه های دی و بهمن کارمندان دولت پرداخت شود، و حقوق اسفندماه فقط به کارکنان و کارمندانی که از خدمت منفصل می‌شوند، پرداخت شود. البته کارکنان وزارت پست و تلگراف از این مصوبه مستثنی شدند. ⁽⁴⁾

بنا به پیشنهاد وزارت داخله و تصویب رئیس الوزراء، عباسقلی خان، امیر تومان قزاق خانه به حکومت سمنان و دامغان منصوب شد. ⁽⁵⁾

برای رسیدگی به پرونده هایی که از چند سال قبل در وزارت عدلیه مانده و هنوز خاتمه نیافته بود، در جلسه امروز هیئت دولت، قانونی موقتی در هشت ماده به تصویب رسید که تا زمانی که تشکیلات جدید عدلیه تنظیم گردد، برای رسیدگی به پرونده‌های عقب‌افتاده و ناتمام، محاکم موقتی عدلیه تشکیل گردند و مقرر شد کمیسیونی ⁽⁶⁾به ریاست منصور السلطنه ⁽⁷⁾

پس از کودتای سوم اسفند 1299 ش، به کفالت وزارت عدلیه منصوب گردید. همزمان در مدرسه علوم سیاسی نیز تدریس می‌کرد. در سال 1301 ش، معاون وزارت عدلیه شد اما در آبان 1302 از این سمت استعفا داد. او در کابینه مستوفی الممالک که در خرداد 1305 به شاه معرفی شد سمت کفالت وزارت عدلیه را دارا بود. در اواخر دی سال 1313، منصور السلطنه با سمت وزیرمختار ایران به سوئیس رفت و در سال 1315 ش، رئیس اداره عهود جامعه ملل شد. بعد از تبعید و خروج رضا شاه از ایران در سال 1320 ش، در سومین کابینه محمد علی فروغی، مصطفی عدل، وزیر فرهنگ این کابینه شد. در سال 1323 در کابینه محمد ساعد سمت وزیر مشاور را داشت، در کابینه ابراهیم حکیمی و کابینه عبد الحسین هژیر نیز وزیر مشاور بود. پس از سقوط کابینه هژیر بار دیگر ساعد روی کار آمد. در این کابینه نیز عدل وزیر مشاور بود. و این سمت، آخرین وزارت او بود. سرانجام در تیرماه 1329 ش، بر اثر بیماری سرطان درگذشت. (اطلاعات دختران و پسران، ش 696، 17/ 12/ 1324، ص 1؛ وزرای معارف ایران، ص 130- 129؛ وزیران علوم و معارف و فرهنگ ایران، ص 361- 355؛ روزنامه کیهان، 22/ 4/ 1329، ص 8 و فرهنگ معین).

«ماده 1- رسیدگی به تمام دعاوی به طریق اختصاری خواهد بود و باید طرفین دعوی اعم از اینکه اصیل یا وکیل باشند در جلسه مقرره تمام ادله و اسناد خود را اظهار دارند مگر اینکه اجرای این مقصود به نظر محکمه از حیطه امکان خارج باشد.

ماده 2- هیچ قراری قبل از صدور حکم در ماهیت قابل استیناف نیست به جز قرار رد عرضحال و قرار رد دعوی

ماده 3- مدت اعتراض برای احکام غیابی در محکمه صلحیه پنج روز خواهد بود

ماده 4- مدت استیناف احکام ابتدائی ده روز است با رعایت مدتی که برای مسافات در اصول محاکمات مقرر است.

ماده 5- ودیعه استیناف موقوف است ولی مخارج محاکمه باید تماما در موقع تقدیم عرضحال استینافی پرداخته شود

ماده 6- مستناف در حین دادن عرضحال و مستناف علیه در حین دادن جواب باید کلیه اعتراضات و ادله و اسنادی را که دارند به محکمه تقدیم دارند و در حین رسیدگی استینافی محکمه در تشخیص این‌که حضور طرفین لازم است یا نه مختار خواهد بود و در صورت عدم حضور طرفین حکمی که صادر می‌شود حضوری محسوب است

ماده 7- در رسیدگی به دعوی جعل محکمه مقید به رعایت مواعید مقرره در اصول محاکمات نیست و فقط باید سرعت رسیدگی را در نظر بگیرد و در صورتی که جاعل قبلا تعیین و در حین محاکمه معین شود محکمه رسیدگی به دعوی جعل را از نقطه‌نظر حقوقی تعقیب خواهد نمود

ماده 8- کلیه موارد اصول محاکمات حقوقی که منافی با رعایت مواد فوق باشد موقتا لازم الاجرا نخواهد بود.» (روزنامه ایران 24/ 12/ 1299، ص 2).

امروز عمید الملک با مجوز رئیس الوزراء توانست با یمین الملک که در توقیف به سر می‌برد، ملاقات نماید. ⁽⁹⁾

امروز رئیس الوزراء به حکومت‌نظامی تهران دستور داد از آنجا که ناظم التجار کرمانی تحت نظر مأمورین نظامی است و متعهد شده است در برخی از جریان‌های سیاسی وارد نشود و طبق مقررات حکومت‌نظامی رفتار نماید، به مأمورین نظامی دستور داده شود از توقیف ناظم التجار کرمانی منصرف و متعرض وی نشوند. ⁽¹⁰⁾

[تصویر] منصور السلطنه

[تصویر] سید ضیاء الدین طباطبائی

نادر میرزا نماینده ایران در عشق‌آباد، طی تلگرافی به آستارا، از ورود وزیرمختار جدید شوروی و همراهانش به عشق‌آباد خبر داد و افزود: آنها راجع به مسیر عزیمت خود به تهران از دولت ایران سؤال نموده‌اند. از آن‌جا که، وزیرمختار جدید از طریق خراسان به واسطه نامساعد بودن راه و ریزش برف فراوان و نبودن وسائل حمل‌ونقل، با مشکل همراه بود و با توجه به اینکه انگلیسی‌ها اعلام کرده بودند خروج نظامیان خود را در ماه آوریل آغاز خواهند کرد؛ دولت ایران اعلام کرد:

برای رفاه وزیرمختار جدید ترجیح می‌دهد، او ابتدا به انزلی رفته و مقدمات انحلال جمهوری گیلان و بازگشت نظامیان روسیه را فراهم نموده و سپس به طرف تهران عزیمت نماید. ⁽¹⁾

یکشنبه 23 اسفند 1299/ 13 مارس 1921/ 3 رجب 1339

سواران مستحفظ ⁽¹⁾سرحدی منطقه «دره‌جز ⁽²⁾» به دلیل دریافت نکردن حقوق معوقه خود قصد استعفا داشتند، ولی حکومت دره‌جز با وعده پرداخت حقوق، آنان را از قصد خود منصرف ساخت.⁽³⁾

نصیر الدوله ⁽⁴⁾

پدرش، میرزا عبد الوهاب شیرازی (نصیر الدوله، آصف الدوله) از مشاهیر رجال عهد ناصری، و مادرش، عصمت السلطنه دختر حاج فرهاد میرزا معتمد الدوله بود. درس‌های مقدماتی را نزد معلمان خصوصی خواند و در دار الفنون تهران به تحصیل ادامه داد. در ادبیات فارسی و عربی و شیوه نگارشی و خوشنویسی پیشرفت بسیار کرد. در 1301 از ناصر الدین شاه لقب نصیر الدوله گرفت. در 1305 وارد وزارت امور خارجه شد و به تدریج ارتقا یافت و به چند مأموریت خارج رفت. در 1322 وزیرمختار ایران در بلژیک شد و تا انقلاب مشروطیت در آن سمت باقی بود. مدتی پس از بازگشت به تهران، مدیرکل وزارت امور خارجه شد. حسن وثوق (وثوق الدوله) که در 1334 به رئیس الوزرایی منصوب شد و مقام وزارت امور خارجه را نیز بر عهده گرفت، نصیر الدوله را به معاونت آن وزارت خانه منصوب کرد و پس از چندی، کفالت آن را به او سپرد. در 1336 ق، پس از رئیس الوزرایی مجدد وثوق الدوله، نصیر الدوله وزیر معارف و علوم شد. در اوایل 1305 ش، در انتخابات دوره ششم مجلس شورای ملی از سیرجان به وکالت برگزیده شد، اما پیش از افتتاح مجلس حسن مستوفی او را به وزارت معارف منصوب کرد. و نصیر الدوله در تغییر بعدی هیئت وزیران نیز در همین مقام باقی ماند.

در بهمن 1305، در سومین تغییر هیئت وزیران، جای خود را به سید محمد تدین رئیس مجلس شورای ملی داد و به مجلس رفت، وی در جوانی با دختر عبد الصمد میرزا عز الدوله، فرزند محمد شاه قاجار ازدواج کرد.

نصیر الدوله در 1309 ش، بر اثر عارضه سکته درگذشت. (مجله یادگار؛ س 1327، شم 6 و 7، ص 37؛ شرح حال رجال ایران، ج 1، ص 79- 78؛ رجال دوره قاجاریه، ص 75).

امروز بعد از ظهر صمصام السلطنه به دربار رفت و با سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزراء ملاقات و مذاکره کرد ⁽⁶⁾

امروز پیش از ظهر، امیرنظام به دربار رفت و مدتی با رئیس الوزراء مذاکره کرد. ⁽⁷⁾

به دستور رئیس الوزراء، سید جلال و یمین الملک که در توقیف به‌سر می‌بردند، آزاد گردیدند. ⁽⁸⁾

حکومت‌نظامی تهران به اداره نظمیه دستور داد آقایان نصرت الملک، شیخ العراقین‌زاده و سید علی قمی را آزاد نموده و مقرر کند تا مأمورین متعرض آنها نشوند. ⁽⁹⁾

دوشنبه 24 اسفند 1299/ 14 مارس 1921/ 4 رجب 1339

شاهزاده نصرت السلطنه ⁽¹⁾به دربار رفت و مدتی با سید ضیاء الدین طباطبایی مذاکره کرد. 2⁽²⁾

امروز سید ضیاء الدین طباطبایی در محل سفارت خانه آمریکا، با کالدول ⁽³⁾وزیرمختار آن کشور، نزدیک به دو ساعت مذاکره کرد. ⁽⁴⁾

به دنبال تصویب هیئت دولت مبنی بر تشکیل محاکم موقتی عدلیه جهت رسیدگی به انبوه دعاوی که از گذشته مانده و معرفی اعضای این محاکم ⁽⁵⁾

میرزا عیسی خان، میرزا محمد لواسانی، میرزا صادق خان، میرحسن خان از اعضا و صدر الاشراف رئیس آن بود؛ شعبه ابتدایی: مجد العلماء میرزا مهدی آشتیانی، میر منصور رشتی از اعضا و شرف الملک رئیس این شعبه بودند و دو محکمه صلحیه نیز توسط میرزا باقر امین صلح و شیخ عبد العلی امین صلح اداره می‌شد. (روزنامه ایران، 24/ 12/ 1299، ص 2).

دیروز و امروز سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزراء با حضور در سفارت خانه انگلیس با نرمن وزیرمختار انگلیس ملاقات و مذاکره کرد. ⁽⁷⁾

سه‌شنبه 25 اسفند 1299/ 15 مارس 1921/ 5 رجب 1339

مسعود خان (مسعود کیهان) وزیر جنگ، با انتشار اعلانی خطاب به مردم با اشاره به این‌که، برخی از افراد به وی مراجعه می‌کنند تا از طریق او مشاغل غیرنظامی از قبیل حکومت، ریاست مالیه و غیره را بدست آورند؛ ضمن نابجا خواندن توقع این عده تصریح کرد: وزیر جنگ نمی‌تواند افراد غیرنظامی را به مسئولین کشوری معرفی نماید. این افراد باید به رؤسای دوایر کشوری مراجعه نمایند. ⁽¹⁾

به پیشنهاد وزارت داخله و تصویب رئیس الوزراء عباس خان، سرتیپ قزاق خانه به سمت حکومت شاهرود و بسطام منصوب گردید. ⁽²⁾

رفت‌وآمد عمومی در راه‌آهن بوشهر- برازجان پایان یافت، قرار بود تا خردادماه 1300، انگلیسی‌ها کلیه خطوط راه‌آهن را برچیده و به وسیله کشتی به هند ارسال کنند. ⁽³⁾

براساس مصوبه هیئت دولت مقرر گردید: از اول فروردین 1300 شمسی در تمام دوایر کشوری و لشکری در تهران و سایر ولایات، صرف چای و قهوه به هزینه دولت قطع شود تا تحت این عنوان هزینه‌ای بر بودجه کشور تحمیل نشود. ⁽⁴⁾

براساس مصوبه امروز هیئت دولت مقرر شد، محاکمات اتباع روس و آذربایجان و گرجستان و ارمنستان و به‌طور کلی تمام دول مجزا شده از روسیه و محاکمات اتباع عثمانی و همچنین تمام محاکمات اهالی بین النهرین و شامات و به‌طور کلی تمام نقاطی که جزء امپراتوری عثمانی بوده است، بایستی به عدلیه ارجاع داده شود. از دیگر مصوبات امروز این بود که به دلیل مخارج بالا و نداشتن درآمد و ضرورت برخی مخارج غیرقابل تأخیر، هیئت دولت به اتفاق آراء تصمیم گرفتند، به اعتبار عایدات سه ساله 1921، 1922 و 1923 م، نفت جنوب، سهام خزانه‌داری انتشار یابد و تهیه مقدمات این کار نیز به وزیر مالیه محول شد. درباره راه‌آهن برازجان نیز، نظر به منافعی که حفظ و ادامه این خطآهن برای تجارت جنوب کشور داشت، دولت با خرید آن موافقت کرد و به وزیر فواید عامه و تجارت اختیار داده شد به قیمت مناسب عادلانه‌ای که مقدور باشد با سفارت انگلیس داخل مذاکره شوند و خریداری نمایند. ⁽⁵⁾

رئیس الوزراء در فرمانی به حکومت‌نظامی تهران دستور داد قزاق هایی که به منظور دستگیری ممتاز الدوله ⁽⁶⁾

وی تحصیلات خود را در تبریز انجام داد و به استخدام وزارت خارجه درآمد. مدتی ریاست کارگزاری آذربایجان را به عهده داشت و چندی نیز منشی و مترجم حکومت سنندج بود. در سال 1314 ق، وابسته نظامی سفارت ایران در استانبول شد. در سال 1315 جنرال کنسولگری استانبول گردید و سال‌ها در سفارت ایران مشغول به خدمت بود تا اینکه، در سال 1323 به تهران احضار شد و به ریاست دار الترجمه صدراعظم (عین الدوله) منصوب گردید. وی در انتخابات دوره اول مجلس به وکالت رسید و در اواخر دوره، بعد از استعفای احتشام السلطنه در سن سی و دو سالگی به ریاست مجلس انتخاب گردید. هنگامی که محمد علی میرزا مجلس را به توپ بست ممتاز الدوله رئیس مجلس بود. وی برای حفظ جان خود به اتفاق حکیم الملک به سفارت فرانسه پناه برد و سپس به پاریس رفت. بعد از استبداد صغیر و خلع محمد علی شاه، ممتاز الدوله از سوی مردم تبریز به وکالت مجلس دوم انتخاب شد. در سال 1329 ق، مجددا چند ماه ریاست مجلس را عهده‌دار شد و سپس وزیر مالیه بود. در کابینه اول صمصام السلطنه همچنان وزیر مالیه و در کابینه علاء السلطنه وزیر عدلیه شد. در کابینه دوم علاء السلطنه وزیر مالیه و در سال 1297 ش، وزیر عدلیه شد. پس از کودتای 1299 ش، و در تمام دوران حکومت سید ضیاء در زندان بود.

بعد از سقوط سید ضیاء همه زندانیان از جمله ممتاز الدوله آزاد شدند. وی در کابینه قوام السلطنه وزیر معارف شد و بعد از آن تاریخ، دیگر شغل چندان مهمی به او داده نشد. سرانجام وی در 21 آذر 1312 درگذشت. (کتاب نارنجی، ص 159؛ رجال وزارت خارجه در عصر ناصری و مظفری، ص 139؛ مجله دانشکده ادبیات، مهر 1340، شم 1، ص 25؛ رجال عصر مشروطیت، ج 1، ص 114؛ تاریخ بیست‌ساله ایران، ج 1، ص 236؛ شرح حال رجال ایران، ج 1، ص 141، 140؛ تاریخ انقلاب مشروطیت، ج 1، ص 628- 629؛ روزنامه اطلاعات، 22/ 9/ 1312، ص 1).

براساس مصوبه امروز ⁽⁸⁾هیئت وزیران ورود کلیه مشروبات الکلی از خارج به ایران اکیدا ممنوع گردید. به دستور رئیس الوزراء مشروبات الکلی برای کلیه طبقات ممنوع شد. ⁽⁹⁾همچنین دستور داده شد که کلیه دکان‌های مشروب‌فروشی نیز تعطیل شوند. ⁽¹⁰⁾

میرزا یانس رئیس هیئت ارامنه، که بعد از کودتا دستگیر شده بود، به دستور رئیس الوزراء از سوی حکومت‌نظامی تهران به اداره نظمیه تحویل داده شد. همچنین حکومت‌نظامی تهران درخواست نمود، پرونده میرزا یانس به اداره حکومتی ارسال

شود. ⁽¹⁾

برای رسیدگی به امور قضایی جنحه و جنایت، محکمه‌ای با همین نام در وزارت عدلیه به ریاست میرزا شفیع جهانشاهی ⁽²⁾افتتاح گردید. ⁽³⁾

دکتر احمد خان عماد الملک به سمت ریاست اداره معارف منصوب گردید. ⁽⁴⁾

[تصویر] میرزا شفیع جهانشاهی

چهارشنبه 26 اسفند 1299/ 16 مارس 1921/ 6 رجب 1339

رئیس اداره ژاندارمری در نامه‌ای به سید ضیاء با اشاره به اینکه افراد و صاحب منصبان اداره قزاق از ادای احترامات نظامی نسبت به صاحب منصبان و افراد ژاندارمری خودداری می‌نمایند، از وی خواست برای تحکیم روابط حسن ه بین دو اداره ژاندارمری و قزاق، توصیه‌های لازم در این زمینه به اداره قزاق خانه صادر شود تا صاحب منصبان و افراد آن اداره احترامات نظامی را رعایت نمایند. رئیس اداره ژاندارمری در نامه خود اظهار نمود اجزای قزاق خانه در موقع عبور و مرور به صاحب منصبان ژاندارمری اعتنایی نمی‌کنند و حتی خود او نیز به دفعات مورد بی‌اعتنایی آنان واقع شده است. ⁽¹⁾

وزیر امور خارجه ایران از وزیرمختار فرانسه در تهران تقاضا کرد تا به استحضار دولت متبوع خویش برساند: «دولت ایران متأسف است که این‌بار نمی‌تواند با ادامه خدمت صمد خان در پاریس موافقت نماید و به صمد خان دستور داده شد که امور کنسولگری را در پاریس به «نظر آقا» تحویل دهد و مقرر شد تا تعیین وزیرمختار جدید، نظر آقا عهده‌دار پست کاردار سفارت ایران باشد.» ⁽²⁾

هوپنو ⁽³⁾

در سال 1941 م، به عنوان وزیرمختار فرانسه در ایران برگزیده می‌شود ولی به علل بروز جنگ و اشغال ایران به محل کار خود برنمی‌گردد. «هنری هوپه‌نو» در 10 اوت 1977 م، در پاریس درگذشت. (تاریخ معاصر ایران، شم 19 و 20، ص 52 و 53).

حکومت‌نظامی تهران به عموم مأمورین نظامی شهر تهران ابلاغ کرد مهام الدوله از هرتعرض آزاد و مصون است و هیچ یک از نظامیان و مأمورین نباید برای وی مزاحمتی فراهم نمایند.⁽⁷⁾

امروز سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزراء مدت یک ساعت با محمد حسن میرزا ولیعهد ملاقات و مذاکره کرد. ⁽⁸⁾

به پیشنهاد وزارت امور خارجه و تصویب رئیس الوزراء، یک قطعه نشان و فرمان شیر و خورشید از نوع درجه چهارم به علی پاشا خان صالح مترجم سفارت آمریکا اعطا گردید. ⁽⁹⁾

به دستور سید ضیاء الدین طباطبائی رئیس الوزراء سالار منصور قزوینی که در کمیته آهن نیز عضویت داشت به

حکومت زنجان منصوب گردید تا براساس دستورات سری که به وی داده شده بود، مقدمات دستگیری جهانشاه خان ⁽¹⁾از متنفذین زنجان را فراهم نموده و او را تحت الحفظ به تهران بفرستد. ⁽²⁾

به دستور رئیس الوزراء، قزاق هایی که خانه مستشار الدوله را تحت نظر داشتند از امروز برداشته شدند و دو نفر قزاق معین شدند که همراه او به شمیران بروند ⁽³⁾تا اعمال و فعالیت‌های او را زیر نظر داشته و مراقب باشند با کسی مراوده و معاشرت نداشته باشد. ⁽⁴⁾

روسیه و انگلستان عهدنامه ⁽⁵⁾

آغاز حرکت دوباره مذاکرات، یادداشتی بود که «کراسین» در 6 نوامبر 1920 م، لوید جرج به مجلس عوام گفت که کابینه، پیش‌نویس تهیه کرده است که به زودی برای هیئت نمایندگی روسیه (شوروی) فرستاده می‌شود. این تلاش‌ها سرانجام به نتیجه رسید و روز 16 مارس 1921 موافقت‌نامه در لندن توسط «کراسین» و «هورن»، خزانه‌دار انگلیس، امضا شد. در این موافقت‌نامه یک شرط مقدماتی وجود داشت و مفصل‌ترین ماده‌ای بود که تا آن‌روز بر ضد تبلیغات خصمانه تنظیم شده بود ... بریتانیای کبیر متعهد شد که از توقیف یا تصرف هرگونه طلا، پول، اوراق بهادار یا کالایی که از روسیه صادر شود، خودداری کند. هرگاه دادگاهی به چنین توقیفی رأی دهد، دولت شوروی می‌تواند قرارداد را فورا پایان دهد. دولت شوروی علی الاصول مسئولیت خود را برای «پرداخت خسارت شرکت‌های خصوصی که کالاها یا خدماتی به روسیه داده‌اند و بهای آنها را دریافت نکرده‌اند» پذیرفت؛ رسیدگی به این دعاوی به قراردادی در آینده موکول شد. طرفین متعهد شدند که در حالت نداشتن مناسبات دیپلماتیک، نماینده یا نمایندگی رسمی یکدیگر را بپذیرند. همزمان با امضای این موافقت‌نامه، نامه‌ای به امضای «هورن» به «کراسین» تسلیم شد که در آن شکایات مفصلی درباره «فعالیت‌های دولت شوروی در مناطق هندوستان و افغانستان که با مفاد موافقت‌نامه سازگار نیست» مطرح شده بود. این در حکم یادآوری آن پاداش اصلی بود که بریتانیای کبیر از امضای موافقت‌نامه انتظار داشت. موافقت‌نامه بازرگانی انگلیس و شوروی درست یک هفته پس از روزی به امضا رسید که لنین در دهمین کنگره حزب پیشنهاد گرفتن مالیات جنسی را از فراورده‌های کشاورزی اعلام کرد. (تاریخ روسیه شوروی، ج 3، ص 348- 352).

پنجشنبه 27 اسفند 1299/ 17 مارس 1921/ 7 رجب 1339

در ساعت سه بعد از ظهر وزیرمختار انگلیس با حضور در دربار به مدت دو ساعت با سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزراء مشغول مذاکره بود.⁽¹⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی به درخواست سفارت آمریکا به رضا خان رئیس دیویزیون قزاق دستور داد دکتر جاناتان تبعه آمریکا و پزشک مخصوص آن سفارت خانه را که در اداره قزاق خانه توقیف بود، آزاد نماید. ⁽²⁾

پیش از ظهر امروز، ژنرال وستداهل در دربار با رئیس الوزراء ملاقات کرد و مدتی مشغول ارائه گزارش و دریافت دستورات لازم بود. ⁽³⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی به حکومت‌نظامی تهران دستور داد میرزا یانس را که در زندان بیمار شده بود به مریض خانه یا اتاقی که از هوای بهتری برخوردار است منتقل کرده و تحت معالجه قرار دهند. میرزا یانس که بعد از کودتا در توقیف به سر می‌برد، در زندان به بیماری مبتلا شده بود. ⁽⁴⁾

جهت رسیدگی به امور معوقه عدلیه، شعبه استنطاق به ریاست میرزا مهدی شریعت‌زاده در وزارت عدلیه دایر گردید. ⁽⁵⁾

با توجه به خدماتی که هیئت اعزامی به مسکو در معیت مشاور الممالک سفیر فوق العاده دولت ایران انجام داده بودند هیئت دولت در جلسه امروز با پیشنهاد مشاور الممالک برای پرداخت مبلغ چهار هزار تومان به اعضای هیئت مذکور موافقت نمود. ⁽⁶⁾

دیروز یک عده قزاق سوار و پیاده با یک عراده مسلسل به فرماندهی ایوب خان میرپنج وارد دامغان شده و امروز به سوی شاهرود حرکت کردند. ⁽⁷⁾

امروز سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزراء در اقدامی به منظور تعدیل بودجه، حقوق ⁽⁸⁾احمد شاه و تمام شاهزادگان کشور را کاهش داد. ⁽⁹⁾

جمعه 28 اسفند 1299/ 18 مارس 1921/ 8 رجب 1339

عزیمت نیروهای انگلیسی تحت فرمان ژنرال «کووی»)General Covy( به علت ریزش برف و وضع نابسامان جاده‌های همدان تا اردیبهشت‌ماه به تعویق افتاد. ⁽¹⁾

به دستور سید ضیاء الدین طباطبایی که به کلیه وزارت خانه‌ها و دوایر دولتی ابلاغ شد، مدت تعطیلات ایام عید سه روز اعلام شد. ⁽²⁾

پیش از ظهر امروز سید ضیاء الدین طباطبایی به سفارت آلمان رفته، به مدت یک ساعت با شارژدافر سفارت آلمان مذاکره کرد. ⁽³⁾

وزیر امور خارجه فرانسه به تلگرام‌های کاردار فرانسه در تهران در خصوص انفصال صمد خان، پاسخی بدین شرح ارسال کرد:

«متن تلگرام‌های شماره 80 و 81 شما را دریافت داشتم و حیرت کردم که شما به جای اجرای دستورهای من و در نتیجه اخذ نظر مساعد دولت ایران، نقش وکیل مدافع آن دولت را نزد من بازی می‌کنید، آن هم دولت بخت مساعدی را که به وسیله دو هزار قزاق و کمک و توافق انگلیسی‌ها سرکار آمده است. آداب و عادات ایرانی‌ها در تهران و پاریس تفاوتی ندارد، وانگهی هیچ نوع بی‌نزاکتی و یا بداخلاقی مستقیم تاکنون درباره صمد خان گفته نشده و علیه او مطلبی ارائه نگردیده، درحالی‌که، وی همواره سعی داشته است از منافع کشور خویش دفاع کند. این دلایلی است که ما را بر آن می‌دارد تا از صمد خان دفاع کنیم و بیم داریم که جانشین وی یا یک آلمانوفیل باشد و یا مأموری که تضمین و یا تأمینی درباره او نتوان داشت. ⁽⁴⁾»

ساعت سه بعد از ظهر امروز، سید ضیاء الدین طباطبایی در منزل شخصی خود با وزیرمختار انگلیس ملاقات و مدتی با وی مذاکره کرد. سپس در ساعت پنج بعد از ظهر، به منزل رضا خان فرمانده دیویزیون قزاق خانه رفت و مدتی نیز با او مشغول مذاکره بود. ⁽⁵⁾

[تصویر] صمد خان (ممتاز السلطنه)

[تصویر] جمعی از نیروهای قزاق قبل از کودتا

امروز به دستور دولت حقوق عقب‌افتاده ماه های دی و بهمن کلیه کارمندان دولت پرداخت شد. ⁽¹⁾

کمیسیون اعانه به مهاجرین گیلان به ریاست اعتلاء الملک تشکیل گردید. ⁽²⁾

پس از مذاکرات درباره بازگشت مهاجرین به طرف گیلان چنین مقرر شد هرکس خواهان دریافت وجه برای بازگشت به گیلان باشد، یک نفر ضامن در تهران به کمیسیون اعانه معرفی نماید تا در صورت عدم مراجعت، وجه پرداختی از ضامن او مسترد شود.

همچنین مقرر شد، برای مخارج راه نیز، کمیسیون مبلغی را تعیین نماید که نصف آن به صورت نقدی در تهران پرداخت شود و نصف دیگر به صورت حواله به قزوین ارسال شود تا مهاجرین آن را در قزوین دریافت نمایند. ⁽³⁾

میرزا یانس که به دستور رئیس الوزراء از اداره حکومت نظامی تهران به نظمیه فرستاده شده بود، امروز به دایره زندان تحویل داده شد. ⁽⁴⁾

صبح امروز سید ضیاء الدین طباطبایی به سفارت افغانستان در تهران رفت و به مدت یک ساعت با وزیرمختار آن کشور مذاکره کرد.⁽⁵⁾

سید ضیاء الدین طباطبایی نزدیک ظهر امروز با حضور در سفارت ارمنستان مدتی را در آنجا مشغول مذاکره بود. ⁽⁶⁾

امروز تشکیلات جدید در وزارت امور خارجه ایران آغاز به کار کرد. در تشکیلات جدید، اداره عثمانی این وزارت خانه منحل و به اداره روسیه ملحق گردید. ⁽⁷⁾

شنبه 29 اسفند 1299/ 19 مارس 1921/ 9 رجب 1339

هیئت دولت در جلسه امروز خود درباره پلیس جنوب ⁽¹⁾

در زمینه اقدامات فرهنگی، پلیس جنوب به انتشار روزنامه فارس در شیراز پرداخت. این روزنامه به عنوان سخنگوی پلیس جنوب عمل می‌کرد و به توجیه اقدامات نظامی این نیرو می‌پرداخت. پلیس جنوب در مواردی هم به اقدامات عمرانی دست زد. اعتراضات مکرر دولت‌های شوروی و فرانسه و آمریکا به ادامه حضور نیروهای انگلیس در ایران پس از پایان جنگ جهانی اول، اعتراض نمایندگان مجلس انگلستان به هزینه‌های گزاف نظامی دولت و بروز مشکلات مالی برای دولت انگلستان پس از پایان جنگ جهانی اول و ناتوانی دولت ایران از پرداخت مخارج این نیرو، موجب گردید دولت انگلستان نتواند بودجه جدیدی برای پلیس جنوب در نظر بگیرد و انحلال آن قطعی شود. سرانجام در 11 ربیع الثانی 1340 ق،/ 12 دسامبر 1921 به کار پلیس جنوب در ایران خاتمه داده شد و اداره مرکزی آن‌که از شیراز به بوشهر منتقل شده بود، تعطیل گردید. جنگ جهانی در جنوب ایران: گزارش‌های سالانه کنسولگری بریتانیا در بوشهر، ص 142 و 99؛ فارس و جنگ بین الملل، ص 381 و 382؛ تاریخ ایران، ج 2، ص 712، 719، 722- 724، 777 و 780 و 726 و 785؛ و ج 2 ص 814، پلیس جنوب ایران: اس.

پی. آر، ص 27- 26 132، 176، 175، 103، 246، 255- 254؛ ایران در جنگ بزرگ، ص 130؛ زندگی‌نامه عبد الحسین میرزا فرمانفرما، ج 2، ص 251؛ دیده‌ها و شنیده‌ها، ص 198- 197؛ عملیات در ایران، ص 204 و ص 568؛ زیر آفتاب سوزان ایران، ص 17- 8، 23، 37- 36؛ تاریخ روابط سیاسی ایران و قدرت‌های بزرگ 1925- 1900 م، بخش 1، ص 19، 155- 154، 318، 340).

امروز یک ساعت قبل از ظهر، یک گروه چهار صد و پنجاه نفری از نیروهای پلیس جنوب به اصفهان وارد شده به سرباز خانه فرح‌آباد که از قبل برای آنها در نظر گرفته شده بود، رفتند. کنسول انگلیس در اصفهان و سایر انگلیسی‌ها و دسته موزیک ژاندارمری در هزار جریب فرح‌آباد از آنان استقبال نمودند. ⁽³⁾

بارندگی طولانی در تهران و اطراف که از صبح روز پنج‌شنبه گذشته آغاز شده بود، بامداد امروز پایان یافت. در اثر این بارندگی که تقریبا چهل و دو ساعت طول کشید به ساختمان‌های زیادی خسارت وارد شد.

ساختمان‌های خشت گلی و حتی ساختمان‌های شیروانی‌دار متزلزل و از شدت بارندگی، بسیاری از سقف‌های خانه‌ها سوراخ شدند.

بسیاری از خانه‌های داخل شهر خراب شده و مردم به خاطر ریختن و آمدن آب از سقف‌ها، مجبور به ترک خانه‌های خود شدند.

بسیاری از سقف‌های بازار نیز خراب شده یا در شرف انهدام بود. ⁽⁴⁾

امروز برادران خداوردی خان، نزد نادر میرزا آراسته، نماینده ایران در عشق‌آباد رفته و پیغام خداوردی را به وی رساندند.

خداوردی در پیغامش اظهار پشیمانی و ندامت کرده و تقاضای عفو و تأمین نموده بود تا بتواند به ایران بازگردد. علاوه بر این، خداوردی خان درخواست کرده بود با نادر میرزا گفتگوی حضوری داشته باشد ولی نادر میرزا پاسخ به این تقاضا را منوط به دریافت دستور از ایران کرد.⁽⁵⁾

[تصویر] شاهزاده نادر میرزا (نادر آراسته)

[تصویر] افسران انگلیسی پلیس جنوب

به پیشنهاد وزارت امور خارجه و تصویب رئیس الوزراء امروز، میرزا غفار خان، مستشار سفارت لندن به سمت وزیرمختار ایران در سوئد انتخاب گردید. ⁽¹⁾

امروز حقوق ماه های دی و بهمن کارمندان وزارت معارف از طرف خزانه‌داری کل کشور پرداخت شد.⁽²⁾

یکشنبه 30 اسفند 1299/ 20 مارس 1921/ 10 رجب 1339

در پی گرانی و کمبود برنج در تهران، به منظور رفع این مشکل، امروز مقدار صد بار برنج به تهران وارد گردید. از طرف حکومت‌نظامی مأموری نیز برای جمع‌آوری و توزیع برنج‌ها تعیین و مقرر شد مطابق دستور، این برنج‌ها در نقاط مختلف شهر و به قیمت معین به فروش رسانده شود. ⁽¹⁾

حکومت کردستان با ارسال شرحی راجع به خدمات سالار نظام به وزارت داخله، تقاضا نمود در مقابل زحمات مشار الیه، یک قطعه نشان شیر و خورشید از درجه دوم به او اعطا شود. ⁽²⁾

بودجه کل کشور و همچنین صورت اسامی کلیه شهریه بگیران به رئیس الوزراء ارائه گردید و او به مطالعه و رسیدگی آن مشغول شد. ⁽³⁾

رئیس اداره رسومات و ذبایح ⁽⁴⁾و شیرکچی‌ها ⁽⁵⁾بعد از صدور حکم منع فروش مشروبات در تهران و عایدات اداره رسومات از این محل گفتگو شد. 8⁽⁶⁾

امروز «فاخر الدوله» کارگزار اصفهان با انتشار اعلانی به اهالی اصفهان اطلاع داد عهدنامه ایران و روسیه در هفدهم جمادی الثانی در مسکو امضا شده و در خصوص بازگشت نظامیان روسیه و انحلال جمهوری گیلان نیز، بین طرفین توافق حاصل شده است. ⁽⁷⁾

به پیشنهاد وزارت امور خارجه و تصویب رئیس الوزراء، یک قطعه نشان شیر و خورشید درجه سوم به میرزا ابو القاسم خان کحال‌زاده ⁽⁸⁾

نخست به سمت مترجم و سپس منشی دوم و بعد منشی اول آن سفارت خانه انجام‌وظیفه کرد. قبل از رسیدن به بیست سالگی موفق به دریافت مدال خدمت جنگی از ویلهلم دوم امپراتور آلمان شد و از وزارت خارجه ایران نشان‌های درجه سه و چهار دریافت کرد. خدمات دولتی را در سال 1298 ش، با ورود به وزارت داخله شروع کرد و زمانی‌که داور وزارت عدلیه را بر عهده داشت، در سال 1306 وارد این وزارت خانه شد و پس از سه یا چهار سال به عنوان مدعی العموم در نیشابور به خدمت خود ادامه داد و بعد از یک سال در سمت بازپرس اول مأمور خدمت در همدان شد و به مدت پنج سال در آن شهر انجام‌وظیفه کرد. وی بعدها در مقامات قضایی و اداری ایران به مشاغل برجسته ارتقاء یافت. در زمان وزارت صدر الاشراف در عدلیه از کار دولتی کناره‌گیری کرد و سپس به شغل آزاد پرداخت و با نمایندگی کار خانه کروپ آلمان تا جنگ جهانی دوم همکاری کرد. و در پایان جنگ وقتی آلمانی‌ها از ایران اخراج شدند تمام اوراق و اسناد و اثاثیه و مدارک خود را به امانت به او سپردند که تا ده سال از 1320 تا 1329 ش، در نگهداری آنها کوشید. پس از آرامش اوضاع آنها را به «اورتل» نماینده سابق کار خانه کروپ که به ایران آمده بود، تحویل داد. برخی منابع نیز او را اجنبی‌پرست و جاسوس و کارمند فاسد معرفی نموده‌اند. کحال‌زاده بعد از شهریور 1320 دو بار به کار دعوت شد، یک بار در آذر 1324 ش، در زمان ریاست‌وزرایی حکیم الملک که به فرمان دربار به مدیریت کل اداره رادیو و خبرگزاری پارس منصوب شد و چندی در این سمت مشغول بود و بار دیگر در سال 1327 ش، به دادگستری دعوت شد و با سمت بازپرسی به ساری عزیمت کرد و این مأموریت پنج سال ادامه یافت. در سن 65 سالگی بازنشسته شد.

کحال‌زاده سرانجام در 9/ 5/ 1360 ش، درگذشت. وی خاطرات خود را در واپسین سال‌های حکومت پهلوی تنظیم کرد و از سال 1353 در مجله گوهر، به مدیریت مرتضی کامران انتشار آن آغاز شد. تنظیم این خاطرات به درخواست دکتر نصرت اللّه کاسمی بود. این خاطرات تحت عنوان دیده‌ها و شنیده‌ها به چاپ رسیده است. البته مؤلف کتاب نظریه توطئه در صفحه 50 ضمن انتقاد از کحال‌زاده مدعی شده است «چرا کحال‌زاده این اطلاعات مهم تاریخی را در سال‌های پس از شهریور 1320 ش، که ایشان مدیرکل انتشارات و تبلیغات کشور بود و نقش انگلیسی‌ها در صعود رضا خان به عنوان یک اصل بدیهی در هرنشریه‌ای جار زده می‌شد، هیچ‌گاه مطرح نساخت؟!» جدای از قضاوت فوق تنها در مقام روشنگری ذکر می‌شود که برخلاف نظر آقای عبد اللّه شهبازی مؤلف کتاب نظریه توطئه، کحال‌زاده در نوشتاری که در دفاع از اتریشی‌ها و آلمانی‌های مقیم ایران در روزنامه پژوهش در تاریخ سه‌شنبه 11 صفر 1341 ق، برابر با 1301 ش، درج نموده به نقش خیانتکاری اسمارت در کودتای سیاه سوم اسفند 1299 ش، اشاره کرده است. (نظریه توطئه، ص 49- 52؛ دیده‌ها و شنیده‌ها، ص 64؛ طغیان نایبیان، ج 1، ص 23؛ زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج 5، ص 252- 253؛ گوهر، س 1356 ش 11 و 12، ص 870؛ ایران در جنگ بزرگ، ص 277؛ تاریخ جراید و مجلات ایران، ج 2، ص 266).

[تصویر] ابو القاسم خان کحال‌زاده

[فروردین ماه 1300]

دوشنبه 1 فروردین 1300/ 21 مارس 1921/ 11 رجب 1339

جشن ملی نوروز امروز با نظم و شکوه بسیار برگزار شد.

دو ساعت قبل از ظهر، احمد شاه از قصر فرح‌آباد به شهر تهران وارد شد.

در اطراف اتومبیل حامل احمد شاه، اتومبیل‌های رضا خان فرمانده نیروی قزاق، کلنل گلروپ ⁽¹⁾

همکاران گلروپ در این هنگ «ادوال» و «فولکه» بودند. وی پس از مدتی به ریاست ژاندارمری بروجرد منصوب شد. پس از پایان جنگ جهانی اول و تغییراتی که در ژاندارمری صورت گرفت، سرهنگ گلروپ به فرماندهی ژاندارمری ایران منصوب گردید و تا تاریخ 15 آذر 1300 ش، در این مقام باقی ماند. در این‌روز به خدمت کلنل گلروپ رئیس ژاندارمری پایان داده شد و خود وزیر جنگ ریاست آن را عهده‌دار شد و کفالت آن را به عهده کلنل عزیز اللّه خان ضرغامی گذاشت. (گزارش‌های کنسولگری انگلیس در مشهد، ص 77؛ تاریخ بیست ساله ایران، ج 1، ص 530 و 151).

همه‌ساله در این‌روز مراسمی برپا می‌شد. اما امسال هیئت دولت عوض شده و در بین وزیران، چهره‌های جدیدی به چشم می‌خورد و افراد آشنای همه‌ساله در این مراسم حضور نداشتند. رژه نظامی برخلاف سال قبل، شکوه و عظمت بیشتری داشت و صحبت نمایندگان سیاسی پیرامون برنامه هیئت دولت جدید بود.

در این مراسم، سفیر آمریکا به عنوان مقدم السفرا سخنرانی ایراد نمود و احمد شاه در پاسخ اشاره کرد که امیدوار است آغاز سال نو همراه با برنامه‌های نوین و پیشرفت‌های قابل توجه برای مملکت باشد. ⁽⁴⁾

روزنامه ایران با تبریک سال نو به عموم ایرانیان خصوصا خوانندگان این روزنامه اعلام کرد به دلیل تعطیلی ادارات و به خاطر احترام به شعائر ملی، این روزنامه به مدت یک هفته منتشر نخواهد شد ولی چنانچه، اخبار و اطلاعاتی برسد، این روزنامه به صورت فوق العاده و در صورت زیاد بودن اخبار، به صورت عادی منتشر خواهد شد. ⁽⁵⁾

از امروز استفاده از تاریخ هجری شمسی به جای استفاده از تاریخ هجری قمری در وزارت خانه‌ها و سایر دوایر دولتی آغاز شد.⁽⁶⁾

احمد شاه امروز در مراسم سلام عید نوروز ضمن اظهار تشکر و قدردانی از خدمات و مراتب شایستگی سردار سپه، فرمانده کل قوا، یک قبضه شمشیر مرصع ⁽⁷⁾که از مهمترین هدایای نظامی بود به وی اعطا کرد. احمد شاه پس از اعطای این شمشیر خطاب به سردار سپه گفت: «شما این نکته را ثابت و آشکار کردید که ایرانی لیاقت اداره کردن قشون را دارد.» ⁽⁸⁾

امروز در سفارت ایران در استانبول ⁽⁹⁾به مناسبت فرارسیدن نوروز 1300 شمسی جشن باشکوهی با حضور ایرانیان مقیم استانبول و دانش‌آموزان و آموزگاران دبستان ایرانیان برگزار شد. در این جشن حسین دانش ⁽¹⁰⁾و ابو القاسم لاهوتی ⁽¹¹⁾اشعار خود را برای حاضرین قرائت کردند. ⁽¹²⁾

مستر پترول مستشار وزارت فواید عامه بعد از ظهر امروز به ملاقات سید ضیاء رفت و درباره ساختن خیابان‌های شهر و بعضی ساختمان‌های بلدیه با وی مذاکره نمود.

رؤسای دوایر بلدیه نیز احضار شده بودند که دستورات لازم

[تصویر] کابینه سید ضیاء الدین طباطبایی در مراسم نوروز 1300 در کاخ گلستان

برای شروع کار به آنان داده شد. ⁽¹⁾

حکومت‌نظامی تهران به بعضی از کارمندان روسی بانک استقراضی اخطار داد تا ظرف چهل و هشت ساعت، از کشور خارج گردند، اما رئیس الوزراء، از حکومت‌نظامی تهران خواست با توجه به اینکه، برخی از آنها وسایل حرکت خود را فراهم نکرده‌اند به آنان مهلت داده شود تا شرایط سفر خود را فراهم نمایند. ⁽²⁾

در پی انتشار خبر انتصاب رضا خان به حکومت سوادکوه و فیروزکوه، امیر مؤید سوادکوهی عصر امروز بدون اطلاع کسی، با اتباع شخصی خود از سوادکوه خارج شد. ⁽³⁾

عده‌ای از اهالی یزد با نوشتن شرحی به وزارت داخله از تعدیات اخیر از سوی اداره مالیه نسبت به خودشان، شکایت نموده و خواستار رسیدگی شدند. ⁽⁴⁾

بعد از ظهر امروز، رئیس الوزراء به همراه وزیران کابینه برای عرض تبریک سال نو به حضور احمد شاه رفتند. ⁽⁵⁾

سردار معظم خراسانی (تیمورتاش) به دلیل تماس با نورمن، وزیرمختار انگلیس و انتقاد از اعمال سید ضیاء الدین طباطبائی، بازداشت و سپس به قم تبعید شد. تیمورتاش تا روی کار آمدن دولت قوام در تبعید بود. ⁽⁶⁾

سه‌شنبه 2 فروردین 1300/ 22 مارس 1921/ 12 رجب 1339

احمد شاه پس از تصویب رئیس الوزراء با استعفای مصدق السلطنه والی فارس، موافقت کرد. ⁽¹⁾

پیش از ظهر امروز دیپلمات‌های مقیم تهران برای تبریک سال نو به حضور سید ضیاء رفتند. رئیس الوزراء در عمارت ابیض از آنان پذیرایی نمود. ⁽²⁾

امروز قبل از ظهر وزرای مختار و نمایندگان کشورهای خارجی در ایران به همراه وزیر امور خارجه، برای عرض تبریک نوروز به حضور ولیعهد رفتند. ⁽³⁾

ملک‌زاده ⁽⁴⁾فرمانده رژیمان نمره 13 آذربایجان صبح امروز با اردوی «آهن» به طرف ساوجبلاغ حرکت کردند. این اردو به ژاندارم‌ها و نیروهای محلی در «قلعه کاظم» که یک توپ داشتند پیوسته و به اکراد حمله نمودند. در این درگیری «عمر آقا» یکی از سرکرده‌های اکراد مجروح شد. اکراد تلفات زیادی داده و شکست سختی خوردند. به‌طوریکه پس از این شکست، «اسماعیل سمیتقو»⁽⁵⁾

نظام السلطنه مافی والی آذربایجان، تصمیم گرفته بود جعفر آقا را از بین ببرد، نظام السلطنه در سال 1323 ق، جعفر آقا را دعوت نمود که به اتفاق عده‌ای از سوارانش به تبریز آمده و در استقرار امنیت شهر کمک نمایند. زیرا به علت انقلاب 1906 م، روسیه اوضاع آذربایجان و قفقاز بحرانی و هرروز قتل و کشتار در میان گروه‌های ارمنی و قفقازی مقیم تبریز به وقوع می‌پیوست.

نظام السلطنه مافی والی آذربایجان قرآنی مهر کرده و نزد جعفر آقا فرستاد و به او تأمین داد. نظام السلطنه در ظهر آن قرآن نوشته بود: مادامی که من روی زمین هستم آسیبی به شما نخواهد رسید. جعفر آقا پس از دریافت این تأمین‌نامه، به عنوان میهمان وارد تبریز شد و نظام السلطنه در یک میهمانی که به افتخار وی برپا کرده بود او را به قتل رسانید. کسان جعفر آقا برای خون‌خواهی و انتقام هفده نفر از اعضای حکومتی را به قتل رسانیدند و از آن تاریخ به بعد، اسماعیل آقا برادر کوچک وی در صدد انتقام گرفتن برآمد و در منطقه خود دست به شورش علیه دولت زد. در سال 1300 ش، دولت فوج ژاندارم تبریز را به فرماندهی یاور ملک‌زاده برای سرکوبی اعزام نمود.

عده‌ای که ملک‌زاده برای برخورد با سمیتقو آماده کرده بود یک گردان مختلط بود. نیروی اعزامی در حوالی مهاباد با قوای اکراد درگیر شد. این جنگ سه شبانه‌روز ادامه شد و به علت عدم پشتیبانی کافی مرکز، نیروهای دولتی از اکراد شکست خوردند و عده زیادی از آنان در جنگ کشته شدند و بقیه نیز بعد از تسلیم تیرباران گردیدند. سمیتقو نزدیک به پانزده سال به یاغی‌گری خود ادامه داد و بر شهرهای مهاباد، میاندوآب، اشنویه، و ... کاملا تسلط داشت و جنگ‌های متعددی با نظامیان انجام داد. در طول این سال‌ها گاهی در ترکیه و گاهی در عراق روزگار می‌گذراند و با شیخ محمود برزنجی نیز روابط دوستانه‌ای داشت. سرانجام سمیتقو اجازه یافت به ایران بازگردد و به حکومت اشنویه منصوب شود. اما رضا شاه حکم به محکومیت او داده بود و چند روز بعد در تاریخ 30/ 4/ 1309 به دست نظامیان ایرانی کشته شد. (جنبش ملی کرد، ص 59- 72؛ شرح حال رجال ایران، ج 1، ص 136، 137 و 240).

چهارشنبه 3 فروردین 1300/ 23 مارس 1921/ 13 رجب 1339

در جلسه امروز هیئت وزیران پاسخ‌نامه‌ای که قبلا دولت ایران راجع به لغو قرارداد معروف ایران و انگلیس (قرارداد 1919) به سفارت انگلیس نوشته بود و اصل و قرائت شد. به موجب پاسخ‌نامه مذکور که از طرف سفارت انگلیس ارسال شده بود، دولت انگلستان موافقتش را با الغای این قرارداد اعلام نموده بود. ⁽¹⁾

در جلسه هیئت دولت مقرر شد وزیر امور خارجه، در خصوص استخدام مستشار هایی از کشورهای انگلیس، فرانسه، آمریکا و سوئد، مکاتبه و مذاکره با سفارت خانه‌های آنان را آغاز نموده و در این راستا نامه هایی را به سفارت خانه‌های کشورهای مورد نظر ارسال نماید. 2⁽²⁾

در جلسه امروز هیئت وزیران که از ساعت 2 بعد از ظهر در دربار تشکیل شد و تا ساعت 8 بعد از ظهر به طول انجامید، لایحه تشکیلات بلدیه عالی با بودجه عایدات و مصارف آن، که سالانه بالغ بر نهصد هزار تومان (ماهی هفتاد و پنج هزار تومان) بود، تصویب گردید. ⁽³⁾روزشمار تاریخ معاصر ایران ج‌1 65 * انتقال تشکیلات پلیس جنوب به دولت ایران .....

امروز هیئت وزیران به اتفاق آرا تصویب نمودند در خصوص انتقال تشکیلات پلیس جنوب با مهمات آن به دولت ایران با دولت انگلیس مذاکرات لازم به عمل آید و صاحب منصبان انگلیسی و هندی آن از خدمت خارج شده و تشکیلات آن مطابق تشکیلات ژاندارمری دولتی و دستور العمل دولت ایران اداره شود. مقرر شد وزارت امور خارجه این تصمیم دولت را طی نامه‌ای به سفارت انگلیس اطلاع دهد. از آنجا که، در ایران صاحب منصبان کارآمد و مناسب وجود نداشت، برای حفظ انتظامات و نگاهداری این نیرو، در زمان انتقال از دولت انگلیس به دولت ایران، هیئت وزیران برحسب ضرورت تصویب نمودند به‌طور موقت عده‌ای مرکب از پانزده نفر صاحب منصب انگلیسی و یک نفر «سیویل» ⁽⁴⁾برای ریاست محاسبات و سه نفر دکتر و سه نفر بیطار ⁽⁵⁾، استخدام شوند تا در نقاط و قسمت‌های مختلف تشکیلات ژاندارمری که دولت مقرر می‌دارد، به خدمت گماشته شوند.⁽⁶⁾

صبح امروز رئیس الوزراء به همراه هیئت وزیران برای عرض تبریک میلاد حضرت علی علیه السلام، به خدمت احمد شاه رفتند. پس از عرض تبریک، احمد شاه از خدمات و مساعی رئیس الوزراء و اعضای هیئت دولت قدردانی نمود و از جریان امور مملکتی اظهار خوشوقتی نمود. بعد از این مراسم، سردار سپه و صاحب منصبان ارشد قزاق، کلنل «گلروپ» و صاحب منصبان ژاندارمری، کلنل «وستداهل» و صاحب منصبان ارشد نظمیه و رؤسای دوایر لشکری و کشوری نیز به حضور احمد شاه رفته، سال نو را تبریک گفتند. ⁽⁷⁾

ساعت چهار بعد از ظهر امروز سید ضیاء به منزل صمصام السلطنه رفت و پس از بازدید از صمصام السلطنه ساعت پنج بعد از ظهر به منزل شاهزاده نصرت السلطنه رفت و پس از بازگشت از آنجا، برای مذاکره به منزل سردار سپه رفت.⁽⁸⁾

پس از آن‌که، ماژور «دبلیو. ان. مید» کنسول انگلیس در بوشهر که از افسران انگلیسی ارتش هند بود به عنوان مرخصی

به انگلستان عزیمت کرد، امروز «اچ. جی. چیک» ⁽¹⁾دارنده نشان امپراتوری هند به جای او به کنسولگری انگلیس در بوشهر منصوب شد. ⁽²⁾

سفارت آلمان که در تاریخ 17 فوریه 1921 طی مراسله‌ای به وزارت امور خارجه ایران، از محتشم السلطنه وزیر امور خارجه وقت درخواست ابطال «فهرست سیاه» ⁽³⁾را نموده ولی هنوز پاسخی از سوی دولت ایران دریافت نکرده بود، امروز طی یادداشتی دیگر، درخواست خود را از دولت ایران تکرار نمود. فهرست سیاه صورت عده‌ای از اتباع آلمانی شامل نمایندگان سیاسی، کنسول‌ها و تجار آلمانی بود که به توصیه انگلیسی‌ها، مدت ده سال از ورود به خاک ایران منع شده بودند. ⁽⁴⁾

[تصویر] یکی از صاحب منصبان سوئدی اداره نظمیه

پنجشنبه 4 فروردین 1300/ 24 مارس 1921/ 14 رجب 1339

جلیل هاشم‌زاده ⁽¹⁾به نمایندگی از جمعی از فارغ التحصیلان ایرانی که در آمریکا مقیم بوده و قصد بازگشت به ایران را داشتند، در نامه‌ای به وزیر داخله، تقاضا نمود به دلیل عدم استطاعت مالی برای بازگشت به کشور به آنها کمک مالی بشود. ⁽²⁾

[تصویر] میرزا علی دیوسالار (سالار فاتح)

سید ضیاء الدین طباطبایی ریاست وزرا، به کلنل کاظم خان سیاح حکمران نظامی تهران دستور داد، سالار فاتح ⁽³⁾را از زندان آزاد نماید. ⁽⁴⁾

تعدادی از آزادی‌خواهان و شاگردان مدرسه سیاسی، مدیران جراید و برخی سیاسیون به دلیل برپا کردن تظاهرات علیه کودتا دستگیر و در باغ سردار اعتماد حبس شدند. ⁽⁵⁾

در آنجا با عده‌ای از آزادی‌خواهان و طرفداران مشروطه، انجمن و مدرسه حقیقت را تشکیل داد اما با تکفیر هایی که افراد مخالف «انجمن حقیقت» نمودند اعضای آن‌رو به کاهش نهاد. پس از بمباران و تعطیلی مجلس، با وجود پافشاری و کوشش سالار فاتح، مشروطه‌خواهان به کلی در ساری متفرق شدند و از سویی با تعطیلی مجلس و آغاز مبارزه مشروطه‌خواهان علیه مستبدان، اعضای انجمن حقیقت نیز هرکدام به سویی رفتند. سالار فاتح هم خانواده خود را در ساری رها کرده و به همراه سپهدار تنکابنی به رشت عزیمت کرد. در عاشورای سال 1327 ق، در آستانه ورود سالار فاتح و

سپهدار تنکابنی به رشت، معز السلطان و سایر مجاهدان، «آقا بالا خان» حاکم خودکامه رشت را کشته و شهر را تصرف کردند. از آن پس سالار فاتح و «یفرم خان ارمنی» به همراه نیروهای سپهدار تنکابنی جنگ‌های زیادی تا فتح تهران آغاز می‌کنند. در نخستین جنگ معروف به «یوزباشی» یفرم خان و سالار فاتح، پسر «غیاث نظام قوتی» از خوانین منطقه را که بر ضد مشروطه در تدارک جنگ بود شکست دادند.

در جنگ نیکویه (قریه‌ای در یک فرسخی راه شوسه همدان) نیز پیروز شدند.

پس از این واقعه قزوین فتح گردید. صبح روز 27 جمادی الثانی 1327 ق، کمیسیون عالی تشکیل یافت و نمایندگان احضار شدند و سپهدار ملقب به سپهسالار گردید و سردار مفخم و سردار اسعد آشتی کردند. مقاوله‌نامه‌ای با شاه و سفارتین تنظیم شد و شاه از سلطنت خلع و پسرش احمد میرزا به سلطنت رسید و عضد الملک به نیابت سلطنت برقرار گردید و میرزا علی خان دیو سالار به پاس خدماتش در فتح تهران لقب سالار فاتح گرفت. پس از فتح تهران یفرم خان ارمنی که جزو مجاهدین گیلان بود، رئیس نظمیه شد و سالار فاتح به معاونت نظمیه برگزیده شد. تا زمان کشته شدن یفرم خان سالار فاتح به معاونت نظمیه را بر عهده داشت و از آن پس مدتی کوتاه ریاست نظمیه به عهده‌اش بود. سرانجام از مقام خود برکنار و به موطن خویش مازندران بازگشت. در دوره دوم رئیس الوزرایی وثوق الدوله، در 29 شوال 1336 ق، دولت قوایی برای قلع و قمع مجاهدان جنگل از راه قزوین و منجیل گسیل کرد، عده‌ای هم به سوی کجور جهت سرکوبی آزادیخواهان آن دیار روان شدند. در این زمان سالار فاتح به تهران آمده و متعهدش کردند که بی‌اجازه دولت به «کجور» بازنگردد. در کودتای سال 1299 ش، نیز سالار فاتح مدتی زندانی بود. پس از خودکشی سپهسالار، املاکش می‌بایست به جای قرض‌های وی به نفع بانک ایران ضبط می‌شد و این در واقع مقدمه‌ای برای فروش اجباری املاک کجور بود. در همین ایام سالار فاتح جهت سرکشی به املاک به کجور رفته که «چراغعلی خان امیر اکرم مازندرانی» او را در ساری زندانی کرد. به هرروی حاکم مازندران از او باج‌خواهی کرد، اما سالار فاتح مقاومت کرده و پس از مدتی آزاد شد. در دوره پهلوی بیش از پنج بار زندانی شد و آخرین بار هم به ده سال حبس محکوم گردید. سال 1315 ش، سالار فاتح را به قریه «خاچین» در شش فرسنگی زنجان تبعید کردند. پس از رخدادهای شهریور 1320 ش، وی از «خاچین» به تهران آمد و بقیه عمرش را زمانی در تهران و گاهی در زنجان به کشاورزی گذراند تا اینکه در 23 آبان 1326 ش، در سن 86 سالگی درگذشت. (یادداشت‌های تاریخی راجع به فتح تهران و اردوی برق، ص 2؛ یادداشت‌های سپهسالار تنکابنی، ص 96؛ روزشمار تاریخ ایران، ج 1، ص 364؛ سردار جنگل، ص 467).

جمعه 5 فروردین 1300/ 25 مارس 1921/ 15 رجب 1339

حکومت‌نظامی تهران، ساعت عبور و مرور شبانه را که قبلا تا ساعت بیست و یک بود تا ساعت بیست و دو افزایش داد و اعلام کرد از این تاریخ عبور و مرور از ساعت ده شب به بعد بدون جواز عبور و مرور ممنوع خواهد بود. ⁽¹⁾

هیئت وزیران تصویب نمودند: تمام مستخدمین روسی در مرکز بانک استقراضی و شعبات آن از خدمت منفصل شوند و فقط عده‌ای از کارکنان که وجودشان برای تحویل بانک به ایران ضروری است تا پایان امور تحویل، در خدمت بانک باشند و وزارت مالیه حقوق این عده را پرداخت نماید. درباره سایر مستخدمین روسی و غیره که به وجودشان در بانک نیازی نبود، تصمیم گرفته شد حقوق عقب افتاده آنان به اضافه سه ماه حقوق به عنوان انعام برای مخارج مسافرتشان از ایران با قید اینکه پس از دریافت مبلغ مزبور، در اسرع وقت ایران را ترک نمایند، پرداخت شود. مقرر شد، بدین منظور، مبلغ چهل هزار تومان اعتبار به وزارت مالیه پرداخته شود ⁽²⁾

رضا خان رئیس دیویزیون قزاق طی نامه‌ای از سید ضیاء الدین طباطبایی خواست، دستور دهد حکومت ساوه به نقی آقای سرتیپ ⁽³⁾

نقی آقای سرتیپ پس از صدور فرمان حکومت آن مناطق در اثر بیماری در اوایل 1300 ش، درگذشت. (مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، دفترچه خاطرات احمد امیر احمدی، 1307 ش).

با توجه به اینکه، ریاست وزرا به حکومت‌نظامی تهران دستور داده بود، مأمورین حکومت‌نظامی متعرض مهدی ملک‌زاده نشوند، ملک‌زاده نیز، با ارسال یادداشتی به حکومت نظامی تهران، متعهد شد که به هیچ‌وجه، در امور سیاسی مداخله نکند و با اشخاصی که با حکومت حاضر مخالفند، معاشرت و مراوده نداشته باشد. ⁽⁵⁾

ماژور حیدر قلی خان به عنوان کفیل اداره ژاندارمری اصفهان امروز به این شهر وارد شد و امور مربوط به تحویل گرفتن اداره ژاندارمری را آغاز نمود تا کلنل علی خان رئیس اداره ژاندارمری به اصفهان بیاید. ⁽⁶⁾

[تصویر] سید ضیاء الدین طباطبایی

«میرزا عیسی خان» امین مالیه قم از سمت خود منفصل و «میرزا آقا خان» به جای او به سمت امین مالیه قم و محلات منصوب شد. «میرزا آقا خان» برای آغاز کار خود، امروز به قم وارد گردید. ⁽¹⁾

بنان السلطان که مدتی در وزارت مالیه فعالیت داشت، به سمت ریاست کابینه وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه انتخاب گردید. ⁽²⁾

یک کشتی متعلق به فردی به نام «میرزا آقا» حامل پنجاه هزار پوط نفت، از بادکوبه ⁽³⁾به مشهدسر ⁽⁴⁾وارد شد. صاحب این نفت‌ها، «میرزا عباسعلی رضازاده تبریزی» بود. ⁽⁵⁾

مصدق السلطنه که پس از استعفایش، ⁽⁶⁾

2/ 1/ 1300).

[تصویر] حرم حضرت معصومه (س) در قم در سال 1300

نبه 6 فروردین 1300/ 26 مارس 1921/ 16 رجب 1339

«تشکیلات صهیونیست ایران» ⁽¹⁾

«سازمان صهیونیست» که توسط سازمان مرکزی لندن اداره می‌شد، تأسیس و عزیز اللّه نعیم، دومین رهبر آن شناخته شد. وی در دسامبر 1920 م، کتاب «تاریخ جنبش صهیونیست» را به زبان فارسی نوشت. این اولین کتاب مربوط به صهیونیسم بود که توسط یک یهودی ایرانی و به زبان فارسی نوشته می‌شد. نویسنده مانند سایر صهیونیست‌های خاورمیانه در اوایل قرن بیستم معتقد است «صهیونیسم یک پدیده جدید نیست، بلکه نام یک مؤسسه جدید است. اندیشه صهیونیسم در دو هزار سال اخیر در ذهن یهودیان بوده است».

(فرزندان استر، ص 237).

«بخش اول:

1- تشکیلات صهیونیست ایران که شامل شعبات مختلف صهیونیست در ایران می‌باشد و در کمیته فعال تشکیلات صهیونیست جهانی شناخته شده است، قصد دارد عملیات و اقدامات صهیونیست را در ایران ساماندهی نموده و در آینده آن را توسعه دهد و بین منطقه عملیاتی خود در ایران و ارض مقدس ارتباط و همکاری برقرار نماید.

2- صهیونیست در سیاست داخلی ایران مداخله نمی‌کند و نسبت به احزاب مختلف در ایران موضع بی‌طرف دارد.

بخش دوم:

تشکیلات صهیونیست در راستای رسیدن به اهداف خود، موارد ذیل را وجهه همت خود قرار خواهد داد:

1- ایجاد شعبه صهیونیست در هرنقطه‌ای که این تشکیلات وجود ندارد.

2- تنویر افکار و ارتقای حالات روحی و تهذیب اخلاق یهودیان ایران از طریق برگزاری کنفرانس‌ها و انتشار مطبوعات (روزنامه، مجله، رسائل و غیره)

3- برپایی کلاس‌های شبانه و قرائت خانه به منظور ترویج زبان عبری و فارسی و تاریخ و علوم بنی اسرائیل و هرزبان یا علم دیگری که لازم شناخته شود.

4- تأسیس و تشویق مدارس عالی

5- توسعه و ارتقای تربیت طبیعی جوانان

6- شرکت در مراسم اجتماعی یهودیان به منظور افزایش احساسات ملی و صهیونیست نمودن و آشنا ساختن آنان، با هیئت اجتماعی بنی اسرائیل ایران

7- برقرار نمودن روابط مستقیم و همیشگی با ارض مقدس و تشکیلات صهیونیست‌ها در تمام کشورهای مختلف جهان

8- تهیه و تدارک وسایل آسایش و راحتی اشخاصی که خود داوطلبانه حاضر می‌باشند به ارض مقدس مهاجرت نمایند.

تبصره: در صورتی که مهاجرین دارای کلیه شرایط لازم، مطابق با نظامنامه مخصوص مهاجرت باشند.

9- ایجاد روابط حسن ه با دولت متبوعه خود، ایران، به منظور حفظ و حراست حقوق ملی یهودیان ساکن در نقاط مختلف ایران. ⁽²⁾

«مشار الملک» ⁽³⁾

(شرح‌حال رجال ایران، ج 1، ص 346، 347؛ رجال وزارت خارجه در عهد ناصری و مظفری، ج 1، ص 156؛ تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج 3، ص 236- 235؛ تاریخ احزاب سیاسی ایران، ج 1، ص 192 و 193 و 63؛ کتاب آرزو، ج 1، ص 49- 48).

نیمی از اسکادران ⁽⁵⁾چهل و دوم سواره‌نظام انگلیسی‌ها، تحت فرماندهی ستوان «استروک»)SturrocK( ، مشهد را به مقصد هندوستان ترک کردند. بقیه افراد این اسکادران، به همراه یک هیئت نظامی بریتانیا با کلیه تجهیزات نظامی و پزشکی در روز بعد عزیمت نمودند. ⁽⁶⁾

امروز از شاهرود عده‌ای قزاق که حامل «قور خانه» بودند، به طرف استرآباد حرکت کردند. ⁽⁷⁾

[تصویر] بنیانگذاران جنبش صهیونیست در ایران: از چپ 1- ناشناس 2- حاجی عزیز القانیان 3- سلیمان حیم 4- بنیامین مساچی 5 و 6- ناشناس 7- سلیمان کهن صدق 8- لقمان نهواری 9- حبیب لوی 10- سینیور یادگار 11- ناشناس 12- شموئل رخسار 13- الیاهو خسروی

بنا به پیشنهاد حکومت‌نظامی تهران و تصویب ریاست وزراء، «امیر امجد» ⁽¹⁾به سمت معاون حکومت‌نظامی تهران منصوب شد. ⁽²⁾

کمیسیونی که برای تهیه لوایح و قوانین تشکیلات وزارت عدلیه معین شده بود، امروز با حضور «منصور السلطنه» کفیل وزارت عدلیه منعقد شد. «آقا میرزا احمد خان» مدیر سابق امور اداره عدلیه نیز که برای عضویت در کمیسیون دعوت شده بود در این جلسه حضور داشت. ⁽³⁾

قانون تشکیلات وزارت جنگ که از سوی وزیر جنگ، به هیئت وزراء پیشنهاد شده بود، به تصویب رسید. ⁽⁴⁾

چند روز قبل، کاپیتان «وارن» و کاپیتان «روزرس» به کردستان آمده بودند. امروز یک نفر از آنان به طرف کرمانشاه و دیگری به سمت همدان حرکت نمودند. ⁽⁵⁾

به دستور نایب الحکومه⁽⁶⁾بندرعباس، جمعی از بستگان تجار بندرعباس دستگیر شدند. و نایب الحکومه دستور داد آنان را با چوب کتک زدند. به دنبال این اقدام نایب الحکومه، تجار بندرعباس، شکوائیه هایی را به حکومت کل بنادر ارسال نمودند. ⁽⁷⁾

ژاندارم هایی که بعد از کودتای سوم اسفند، جهت حفاظت از دوایر دولتی در اصفهان گماشته شده بودند، از امروز بنا به حکم اداره ژاندارمری اصفهان برچیده شدند. ⁽⁸⁾

روزنامه «لسان العرب»، مصاحب ه‌ای را با «حبیب اللّه خان عین الملک» ⁽⁹⁾

شایع بود که مقالات سید ضیاء در طرفداری از قرارداد 1919 توسط عین الملک تهیه می‌شود. در خصوص ارتباط عین الملک با کودتای 1299 محمد رضا آشتیانی‌زاده به نقل از حبیب اللّه رشیدیان اظهار می‌دارد که رضا خان میرپنج چند سال قبل از کودتا توسط عین الملک به اردشیر جی معرفی گردید. عین الملک که از چهره‌های مرموز تاریخ معاصر بود، نام خانوادگی هویدا را برای خود و فرزندانش برگزید. (رجال وزارت خارجه در عصر ناصری و مظفری، صص 152- 153؛ تاریخ معاصر ایران، ج 3، صص 107- 108؛ ایران و مسئله فلسطین، ص 91- 105).

آقای «میرزا ابراهیم» رئیس شعبه حوالجات وزارت مالیه برحسب تصویب وزیر مالیه به سمت پیشکاری مالیه قزوین منصوب گردید. ⁽¹¹⁾

پس از انتشار خبر انتصاب شاهزاده «نصرت السلطنه» به

ایالت فارس، شیراز در التهاب به‌سر می‌برد. امروز هم حزب دموکرات در خارج از دروازه باغ شاه اجتماع سیاسی برگزار کرد که بیش از سه هزار نفر در آنجا حضور یافتند. موضوع سخنان آنان درباره مخالفت با انتصاب «نصرت السلطنه» بر ایالت فارس بود. ⁽¹⁾

یکشنبه 7 فروردین 1300/ 27 مارس 1921/ 17 رجب 1339

در یکی از باغ‌های شهر شیراز (باغ کلانتری) جلسه‌ای با حضور علمای درجه اول، اعیان و رهبران حزب دموکرات تشکیل شد. گروهی نیز، از طرف آقایان حجج اسلام مأمور شده بودند به سراغ رؤسای همه دوایر رفته و آنان را با خود به این جلسه بیاورند. پس از حضور رؤسای همه دوایر، آقایان علما هریک به نوبت سخنرانی هایی علیه اقدامات دولت و ایالت شاهزاده «نصرت السلطنه» ایراد نمودند، در پایان نیز، میثاق‌نامه‌ای نوشته و همگی آن را مهر نمودند. رؤسای دوایر را هم تهدید نمودند که هرکدام اقدام یا حرکتی خلاف مقاصد و اهداف آنها انجام دهند، از کار خود اخراج خواهند شد. یک ساعت از ظهر گذشته جمعیت متفرق گردیدند. ⁽¹⁾

نافرمانی‌ها و اهانت‌های رضا خان رئیس دیویزیون قزاق نسبت به مسعود خان کیهان- وزیر جنگ- به حدی رسید که امروز مسعود کیهان از سمتش استعفا داد. اما سید ضیاء الدین طباطبایی استعفای وی را نپذیرفت. ⁽²⁾

وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه با صدور اعلانی خطاب به موسیو «مارتین» و «لئون لیانازوف» و مادام «ورینکارا خارونا لیانازوف» ورثه تجارت خانه «گ. س. لیانازوف» اعلام نمود، از آنجا که برای خاتمه و تسویه محاسبات آن تجارت خانه به دولت و اشخاص متفرقه و مشخص شدن وضعیت قطعی آن تجارت خانه در مقابل دولت تا تاریخ 18/ 1/ 1300، باید صورت کامل قروض و دارایی این تجارت خانه در ایران و ترتیب تسویه کلیه قروض تجارت خانه نسبت به دولت و اشخاص متفرقه مشخص شود، بنابراین تا تاریخ مقرر ذکر شده، شرکا درباره این دو موضوع تصمیم مشترکی اتخاذ نموده و به وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه اعلام نمایند. مدیرکل فلاحت و تجارت با ارسال متن اعلان به جریده ایران، تقاضا نمود این آگهی دو مرتبه در ظرف یک هفته در صفحه اول روزنامه به چاپ برسد.⁽³⁾

ماژور «سارجست» از افسران انگلیسی به اتفاق دو افسر دیگر و حدود یکصد و هفتاد نفر از نظامیان انگلیسی مشهد را به قصد عزیمت به تربت‌حیدریه و از آنجا به هندوستان ترک کردند. ⁽⁴⁾

روزنامه ایران نوشت: از طرف رؤسای عشایر و ایلات و سرداران سرحدی از قبیل «اقبال السلطنه ماکوئی»، «سردار معزز بجنوردی» و «سردار اقدس» و ... تلگرافاتی برای تبریک سال نو، به رئیس الوزراء رسیده است. ⁽⁵⁾

وزارت امور خارجه، «کوان» را که به سمت کنسول انگلیس در کرمانشاهان تعیین شده بود، به کارگزاری کرمانشاه معرفی نمود و اعلام کرد که وی به زودی عازم کرمانشاه خواهد شد. ⁽⁶⁾

در جریان توقیف روزنامه‌ها پس از کودتای سوم اسفند، روزنامه «هگئولا» که به زبان عبری برای جامعه یهودیان منتشر می‌شد، توقیف گردیده بود. بنا به تقاضای «میرزا عزیز اللّه نعیم» ⁽⁷⁾مدیر این روزنامه، وزارت معارف و اوقاف از حکومت نظامی خواست از آنجا که، این روزنامه به هیچ‌وجه در مسائل

سیاسی وارد نمی‌شود، اجازه انتشار آن صادر شود. ⁽¹⁾

به مناسبت آغاز سال نو، پیام‌های تبریکی در ایام نوروز از سوی «جرج» پادشاه انگلستان، «الکساندر میلراند» رئیس جمهور فرانسه و «ویکتور امانوئل» پادشاه ایتالیا و «آلبرت» پادشاه بلژیک برای احمد شاه ارسال شد. ⁽²⁾

امروز رئیس الوزراء سید ضیاء الدین طباطبایی اعلامیه‌ای ⁽³⁾

«هم‌وطنان! با مواعیدی که این‌جانب، در طی بیانیه اول خود دادم، وظیفه مقدس خویش می‌شمارم قدم هایی که برای اجرای نقشه‌های منظوره بر می‌دارم و هرگونه نتایجی که در پرتو مجاهدات برای نیل به آمال ملیّه حاصل می‌گردد به سمع عامه برسانم، اعم از این‌که، مجاهدات با موفقیت مقرون شود یا به واسطه ظهور موانع و اشکالات نیل به مقصود تأخیر افتد. از آن جایی که، من نسبت به اصول مشارکت ملی وفادار هستم و همواره این رویه را تعقیب خواهم کرد، لازم می‌دانم اقداماتی که برای سعادت ملت به عمل می‌آید برای قضاوت به پیشگاه وی تقدیم دارم.

اکنون مسرورم که در ایام شعف و شادمانی نوروز می‌توانم فرح و انبساط عامه را از اعلام این قضیه افزون نمایم که پس از آن‌که قرارداد را در بیانیه خود الغاء نمودم و این تصمیم را در هیئت وزرا مذاکره و متفق الرأی تعقیب مقصود را همگی تصویب و متعاقب آن وزارت امور خارجه در طی مراسله رسمی تصمیم دولت را به سفارت انگلیس ابلاغ نموده موافقت دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان را در الغاء قرارداد خواستار شده بود اینک در نتیجه مذاکرات مبسوط و طولانی که در عرض چند هفته برای انجام این مقصود جریان داشت، دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان سفارت خود مقیم تهران را مأمور نمودند که موافقیت آنها را در الغاء قرارداد رسما به وزارت امور خارجه دولت علیه ایران ابلاغ نماید. روح موافقتی که از طرف دولت انگلستان در موضوع الغاء قرارداد ابراز گشته بار دیگر نیات حسن ه و مودت دیرینه بریتانیای کبیر را ثابت می‌نماید.

من و هیئت من مخصوصا از دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان امتنان داریم که در همان حال که الغاء قرارداد را قبول نموده‌اند، هیچ‌گاه در احساسات مودت‌آمیز دولت علیه تردیدی ننموده و با وجود الغاء قرارداد حاضر بودن خود را برای مساعدت به ایران تأکید و تکرار کرده‌اند.

ملت و دولت ایران این علامت و برهان مودت صمیمانه دولت انگلستان و حس احترامی که از طرف دولت معزی الیها نسبت به مصالح و آمال ایران و سیاستی را که دولت کنونی برای تجدید تشکیلات و اصلاحات مملکتی خود اتخاذ نموده‌اند، ابراز داشته از صمیم قلب تقدیر می‌نماید. بنابراین، این اقدام مهم سیاسی نه تنها رشته‌های دوستی را که ما بین دو ملت موجود است، ضعیف نمی‌نماید بلکه، برعکس نظر به احتراماتی که ملتین نسبت به احساسات یکدیگر می‌نمایند رشته‌های مودت مستحکمتر می‌گردد. ضمنا وظیفه خود می‌دانم که در این موقع به استحضار عامه برسانم که در حصول این نتیجه درخشان وزیرمختار محترم انگلستان و اعضای سفارت معزی الیه به وسیله بیان و تشریح حقیقت وضعیت ایران به دولت متبوعه خودشان مساعدت خویش را به عمل آورده و وظیفه مأموریت حقیقی خود را که عبارت از تحکیم مناسبات بین دولتین ایران و انگلستان است به طرز کمال ایفا نموده‌اند.

من ملت ایران را برای این موفقیت دوگانه، یعنی الغاء قرارداد با موافقت طرفین و درعین‌حال تحکیم روابط دوستانه با همسایه عظیم الشأن تاریخی خود که نیات حسن ه وی همواره برای ما گرانبها بوده است، تبریک می‌گویم.

امروز ملت ایران می‌تواند مطمئن باشد که نه تنها حق حاکمیت و استقلال وی به طوری که انتظار داشت حفظ گشته، بلکه دوستی‌های دیرینه باقی و ارکان اصلاحات بر مبانی مشیّده استوار می‌باشد.

امیدواریم پروردگار متعال ما را در سایه سعی و فداکاری در پرتو مجاهدت و وطن‌پرستی به آمال بزرگ خویش که عبارت از استقلال، سعادت، آزادی و عظمت ملت و مملکت تاریخی شاهنشاه ایران است، نائل فرماید و به اجراء و انجام سایر مواعید موفق نماید.» (اسناد کابینه کودتا، ص 302- 304).

[تصویر] سید ضیاء الدین طباطبایی به اتفاق حسن مشار وزیر دربار و چند تن از مقامات نظامی در ایام کودتای 1299 ش

دوشنبه 8 فروردین 1300/ 28 مارس 1921/ 18 رجب 1339

امروز کلنل «ریدل» فرمانده کل قوای نظامی انگلیس ⁽¹⁾در خراسان به همراه کاپیتان «جلال شاه» و «محمد یعقوب خان» و دو افسر دیگر از مشهد به تربت‌حیدریه وارد شدند. با توجه به اینکه، کلنل «ریدل» در حرکت خود به هندوستان تعجیل داشت، جنرال کنسول انگلیس در مشهد طی تلگرافی از «منیع السلطنه» خواست انبارهای مهمات شهرنو که تحت نظارت وی بودند، به طور موقت به سردار «کوربخش» هندی تحویل داده و مهروموم شود تا « خان بهادر» معاون جنرال کنسولگری انگلیس در چند روز آینده برای تحویل گرفتن آنها به تربت‌حیدریه برود. ⁽²⁾

سفارت روسیه با ابراز نارضایتی از اینکه، اخیرا ناحیه «قره‌کالین» از ایالات ماورای خزر روسیه مورد حملات مداوم سارقین یموتی قرار می‌گیرد و سارقین مرتکب قتل نفس نیز می‌شوند، مواشی اهالی آن منطقه را به سرقت می‌برند و در مناطق مرزی بجنورد از سرحدات ایران مخفی و پنهان می‌شوند، از دولت ایران خواست اقداماتی مجدانه برای پایان دادن به عملیات سارقین ترتیب دهند. ⁽³⁾

صبح امروز سردار سپه، رئیس دیویزیون قزاق به دربار آمد و مدتی با رئیس الوزراء مشغول مذاکره بودند. ⁽⁴⁾

در پی اقدام مأمورین حکومت‌نظامی تهران در ورود به خانه‌های برخی صاحب منصبان روسی به بهانه یافتن اسلحه، سفارت روسیه در نامه‌ای اعتراض‌آمیز به وزارت امور خارجه اظهار داشت: مأمورین دولتی بدون اطلاع صاحب منصبان مزبور و سفارت با حالتی وحشیانه به منازل آنان رفته و بدون رعایت نزاکت و احترام نسبت به خانواده‌های آنها، خانه‌های آنان را تفتیش کرده‌اند، در صورتیکه، می‌توانستند با اطلاع سفارت و یا خود آنها و با رعایت حفظ نزاکت به جستجو بپردازند.⁽⁵⁾

به دنبال شورش زبردست خان و قتل حاکم آن شهر «معتصم السلطنه» کارگزار خراسان امروز به وزارت امور خارجه گزارش داد: فقط تا این اندازه مطلع شده است که «زبردست خان»، حاکم دره جز را کشته ⁽⁶⁾و «خداوردی» ⁽⁷⁾شرور معروف را دعوت کرده و مشار الیه نیز، به دره جز آمده است.

«معتصم السلطنه» در پایان با مهم دانستن قضیه، ابراز امیدواری کرد اقداماتی صورت گیرد تا این وقایع تکرار نشود. ⁽⁸⁾

بعد از کشته شدن رضا خان حاکم دره جز به دست زبردست خان، امروز «منصور الملک» به حکومت دره جز منصوب شد. ⁽⁹⁾

حکومت بنادر خلیج‌فارس و عربستان اعلام کرد: برای جلوگیری از مسافرت فواحش به طرف بصره و غیره، اقدامات لازم را به عمل آورده و به کارگزاری، نیز دستور داده است، تذکره عبور به هیچ‌یک از آنان داده نشود. ⁽¹⁰⁾

بعد از استعفای «آقا میرزا مهدی شریعت‌زاده» از ریاست شعبه استنطاق عدلیه، «آقا میرزا علی خان» به جای وی به این

سمت انتخاب شد. ⁽¹⁾

میرزا «علی اصغر خان حکمت» ⁽²⁾

تحصیلات علوم قدیمه را در مدرسه منصوریه شیراز گذراند و سپس به تهران آمد و فقه و فلسفه را نزد مرحوم میرزا طاهر تنکابنی فراگرفت، سپس به مدرسه آمریکایی تهران رفت و از آن مدرسه موفق به اخذ دانشنامه متوسط شد.

حکمت در سال 1297 ش، به خدمت وزارت معادن درآمد و عهده‌دار ریاست کارگزینی و بازرسی شد. در سال 1304 ش، به نمایندگی مجلس مؤسسان از طرف مردم جهرم برگزیده شد. پس از آن به مساعدت علی اکبر داور به وزارت عدلیه منتقل شد و از طرف او برای ادامه تحصیل به فرانسه و انگلستان رفت و از دانشکده ادبیات پاریس در سال 1311 ش، موفق به اخذ لیسانس شد. در کابینه محمد علی فروغی در شهریور 1312 ش، به سمت کفالت وزارت معارف انتخاب شد و در سال 1313 ش، به سمت وزیر آن وزارت خانه معرفی گردید. در کابینه اول و دوم محمود جم نیز همچنان این وزارت خانه را بر عهده داشت. وی مجری طرح کشف حجاب در دوره رضا خان بود.

علی اصغر حکمت در تیر 1317 ش، به ریاست دانشگاه تهران منصوب شد.

پس از شهریور 1320 در دولت محمد علی فروغی مدتی وزیر بهداری بود و پس از آن در 28 بهمن 1321 ش، در کابینه علی سهیلی وزیر دادگستری و در خرداد 1326 ش، در کابینه محمد ساعد ابتدا وزیر امور خارجه و سپس وزیر مشاور گردید. حکمت از سال 1332 تا 1336 سفیر ایران در دهلی بود.

در کابینه منوچهر اقبال از 20 اردیبهشت 1337 تا 22 خرداد 1338 مجددا عهده‌دار پست وزارت خارجه شد و سرانجام در اوایل شهریور 1359 ش، در تهران درگذشت. او نیز مانند بسیاری از اعضای هیئت دولت رژیم شاه عضو لژ فراماسونری بود.

حکمت دارای تألیفات و ترجمه هایی در زمینه نظم و نثر بود و دیوان شعری در حدود چهار هزار بیت دارد. وی در ملاقاتی که با شیخ بهاء الدین نوری در سال 1337 داشت از رضا شاه تمجید نموده است. مشار الیه از سال 1342 به بعد (تا اواخر عمر رژیم پهلوی) همواره در خدمت رژیم بود و با عناصر و اعضای دستگاه سلطنت مانند فرح پهلوی، اسد اللّه علم، امیر عباس هویدا و ...، مکاتباتی داشته و به مناسبت جشن‌های 2500 ساله شاهنشاهی و صدمین زادروز رضا شاه سکه‌های طلا دریافت داشته است.

آثار علی اصغر حکمت عبارتند از: ایرانشهر (2 جلد)، رمئو و ژولیت (ترجمه)، پارسی نغز، از سعدی تا جامی، امثال قرآن، جامی، رستاخیز (ترجمه) اسلام از نظرگاه مغرب، خلاصه تاریخ ادبیات ایران (به زبان انگلیسی)، شکونتالا یا انگشتر گمشده (ترجمه) می‌باشد. (پرونده انفرادی علی اصغر حکمت؛ زندگینامه و شرح‌حال وزرای امور خارجه، ص 368- 371).

[تصویر] میرزا علی اصغر خان حکمت

وزارت امور خارجه از سفارت ایران در لندن تقاضا نمود، اشتراک نشریاتی از قبیل تایمز، دیلی تلگراف، مورنینگ پست و ... را برای وزارت امور خارجه ایران دریافت نمایند. ⁽⁴⁾

سه‌شنبه 9 فروردین 1300/ 29 مارس 1921/ 19 رجب 1339

پس از آنکه، «مصدق السلطنه» از تصدی ایالت فارس مستعفی و شاهزاده «نصرت السلطنه» به جای او به این سمت منصوب گردید، امروز «نصرت السلطنه» با همراهان خود عازم فارس شد. ⁽¹⁾

«ادیب السلطنه» معاون اداره پلیس از سمت خود استعفا داد و به جای وی «رکن الدین خان» رئیس سابق نظمیه رشت به سمت معاونت اداره نظمیه منصوب شد. ماژور «ابراهیم خان» نیز، از معاونت تأمینات و محبس منفصل و سلطان «پاشا خان» رئیس کمیساریای مرکزی به معاونت تأمینات منصوب گردید.

همچنین ریاست شعبه سیاسی نظمیه هم به وی محول شد.

سلطان «عطاء اللّه خان» مأمور نظمیه رشت نیز، به معاونت محبس انتخاب شد. ⁽²⁾

امروز «سردار اقدس»⁽³⁾پس از یک ماه حضور در کویت به محمره بازگشت.⁽⁴⁾

رئیس دایره رسومات و ذبایح در گزارشی به رئیس اداره کل مالیات و خالصجات و ارزاق تهران اظهار داشت: از آنجا که دولت، در نظر دارد فروش و استعمال مسکرات را برای همیشه در سراسر کشور ممنوع سازد و این اقدام نه تنها اجرای مقررات شریعت اسلامی، بلکه خدمت به عالم انسانیت است ولی باید در نظر داشت که یکصد و شصت خانواده شیرکچی و دویست خانواده مشروب‌فروشان، بی‌نان شب شده و از هستی ساقط می‌گردند. وی در ادامه پس از اشاره به اینکه، دولت باید برای شیرکچی‌ها به فکر ایجاد مشاغل جدید باشد، پیشنهاد داد ⁽⁵⁾برای جلوگیری از وارد آمدن خسارت به این عده، دولت مشروبات موجود در شیرک خانه‌ها را خریداری نماید و به مرور آنها را به الکل 60 درجه (60 درصد) و 80 درجه (درصد) تبدیل نموده و به مصارف دارویی برساند. ⁽⁶⁾

بعد از اینکه، مقرر شد قشون انگلیس تا اواسط ماه آوریل جبهه قزوین و منجیل را تخلیه کرده، رهسپار بین النهرین شوند، و نظر به اینکه، لازم بود بعد از خروج این قشون، قوای ایرانی در مواقع نظامی فوق الذکر مستقر شوند، «رضا خان» برای اتخاذ تدابیر لازم صبح امروز به طرف قزوین حرکت کرد.⁽⁷⁾

[تصویر] رضا خان سردار سپه

در نتیجه تحقیقات و تفتیشات برای جمع‌آوری اسلحه، امروز مأمورین حکومت‌نظامی تهران پانصد و چند ⁽¹⁾قبضه تفنگ «ورندل» بلندقد با سرنیزه و لوازم آن، در منزل «امیر الدوله» واقع در خیابان «فرمانفرما» کشف و ضبط کردند. ⁽²⁾بعد از کشف و ضبط این تفنگ‌ها، «امیر الدوله» هم توقیف شده و بازجویی از او آغاز شد.

به خاطر کمبود گندم در بیجار و در مضیقه قرار گرفتن اهالی، حکومت گروس از وزارت داخله تقاضا نمود برای تهیه گندم و رفع عسرت و سختی اهالی بیجار اقدامات لازم صورت گیرد. ⁽³⁾

پیرو ماجرای به فلک بستن برخی از بستگان تجار بندر عباس، به دستور نایب الحکومه در ششم فروردین‌ماه و اعتراض تجار بندرعباس، امروز نیز جمعی از تجار که بستگانشان در این حادثه مورد تعرض قرار گرفته بودند، در اعتراض به تعدیات نایب الحکومه بندرعباس در تلگراف خانه متحصن شده و برای تظلم‌خواهی تلگرافاتی را به تهران ارسال نمودند. ⁽⁴⁾

از چند روز پیش، مرض آبله در منطقه مازندران شیوع یافته بود. خبر شیوع این بیماری در مازندران، در روزنامه امروز ایران منتشر گردید. ⁽⁵⁾

امروز اولین شماره نشریه نوروز، به مدیرمسئولی «میرزا یحیی خان ریحان» ⁽⁶⁾

پیرمردی شوخ و بذله‌گو بود که قبل از کودتای 1299 ش، روزنامه «گل زرد» را که روزنامه‌ای ادبی و فکاهی بود منتشر می‌کرد. بعد از کودتا چون با سید ضیاء الدین طباطبایی دوستی داشت تقاضای امتیاز روزنامه‌ای به نام «نوروز» را کرد. به دستور سید ضیاء بلافاصله امتیاز «نوروز» به نام وی صادر شد.

(زندگانی سیاسی، اجتماعی سید ضیاء الدین طباطبایی، ص 138).

چهارشنبه 10 فروردین 1300/ 30 مارس 1921/ 20 رجب 1339

برخی از سفارت خانه‌های کشورهای خارجی در ایران به وزارت امور خارجه شکایت کردند که قزاق‌ها، به بهانه کشف اسلحه داخل خانه‌های اتباع خارجی مقیم ایران شده و با ن هایت شدت و عدم رعایت نزاکت، خانه را بازرسی می‌کنند و حتی در بعضی خانه‌ها، برای باز کردن درب صندوق‌ها و دولابچه‌ها با وجود آنکه، صاحب خانه خود حاضر به باز کردن درب صندوق بوده، آنها درب را شکسته‌اند و حتی نسبت به خانواده‌های آنان نیز از هتک احترام مضایقه ننموده‌اند. وزارت امور خارجه امروز در نامه‌ای به حکومت‌نظامی تهران، پس از ذکر شکایات سفارت خانه‌های خارجی و با اشاره به اینکه، نظیر این اتفاق در خانه بعضی از اعیان کشور هم اتفاق افتاده است، از حکومت‌نظامی تهران خواست، چون ادامه این وضع، ممکن است مشکلات بزرگتری تولید بنماید، هرچه زودتر از این اقدامات جلوگیری نمایند. ⁽¹⁾

ماژور «سارجست» که به همراه دو افسر دیگر و حدود یکصد و هفتاد نفر نظامی انگلیسی در روز هفتم فروردین‌ماه، مشهد را به قصد هندوستان ترک کرده بودند، امروز به تربت‌حیدریه وارد شدند.

آنان مقداری غله و مواد غذایی و مقداری بنزین از انبارهای شهرنو برداشتند و مقدار زیادی بنزین و سایر اشیا را نیز، به خان بهادر معاون کنسولگری جهت مصرف کنسولگری تحویل دادند و سپس به طرف هندوستان عزیمت نمودند. ⁽²⁾

به دنبال بازداشت سردار معظم خراسانی ⁽³⁾

پدرش، کریم داد خان نردینی بجنوردی، ملقب به معزز الملک و امیر منظم، در دوره مظفر الدین شاه حاکم سبزوار و جوین بود. کریم داد خان «معزز الملک» که لقب خودش بود را با اجازه شاه به پسرش داد و خود به «امیر منظم» ملقب شد. عبد الحسین معزز الملک پس از گذراندن دوره تحصیلات مقدماتی، در سیزده سالگی برای ادامه تحصیل به عشق‌آباد رفت و پس از فراگیری زبان روسی به سن‌پطرزبورگ رفت و در مدرسه سواره‌نظام نیکلای مشغول تحصیل شد.

وی در سن 24 سالگی مترجم زبان روسی در اداره دار الترجمه وزارت امور خارجه شد. وی در جریان انقلاب مشروطه به صف مشروطه‌خواهان پیوست و پس از انقلاب مشروطه، وزارت خارجه را ترک کرد و به سبزوار رفت و از طرف پدر که حاکم آن منطقه بود، نایب الحکومه بلوک جوین (از نواحی مهم سبزوار، و مرکز حکومت جغتای با حدود هشتاد پارچه آبادی) گردید.

سید ضیاء الدین مقرر نمود مدت بیست و چهار ساعت به سردار معظم خراسانی مهلت داده شود تا مقدمات عزیمت خود را به قم مهیا کند و چنانچه، تمایل داشته باشد، خانواده خود را نیز همراه با خود، به قم ببرد.

رئیس الوزراء تأکید کرد که در این مدت نظم الملک مسئول حفظ سردار معظم خواهد بود. ⁽⁴⁾

[تصویر] سردار معظم خراسانی (تیمورتاش)

در پی بازرسی خانه‌های افرادی که مظنون به داشتن اسلحه بودند، تعدادی اسلحه در کمیساریاهای محلات مختلف تهران جمع‌آوری شده بود که امروز تعداد یکصد و پنجاه قبضه از این تفنگ‌ها به اداره حکومت‌نظامی تهران تحویل داده شد. ⁽¹⁾

مهمترین مصوبات امروز دولت به قرار ذیل بود:

«1- وزارت مالیه مبلغ ده هزار تومان برای اعانه مهاجرین گیلان بپردازد.

2- برای تسهیل و تسریع در امر تعمیر ابنیه سلطنتی و دولتی تهران که به واسطه بارندگی‌های اخیر خسارات زیاد به آنها وارد شده بود، مبلغ بیست هزار تومان اعتبار به وزارت مالیه داده شود.

3- برای مهمانی که قرار بود از طرف رئیس الوزراء در جمعه شب برای سفرای کشورهای خارجی برگزار شود،: وزارت مالیه مبلغ یک هزار تومان اعتبار به وزارت خارجه پرداخت نماید.

4- قانون مرور زمان که به امضای اعضای کمیسیون ویژه وزارت عدلیه رسیده بود، به هیئت وزرا پیشنهاد شد و مقرر شد به موقع به اجرا گذاشته شود.» ⁽²⁾

«میرزا عیسی خان صدیق» ⁽³⁾

وی فرزند میرزا عبد اللّه خان شاملو ملقب به صدیق التجار بود. عیسی صدیق در سال 1290 ش، برای تحصیل به فرانسه رفت و در سال 1297 ش، دوره دانشسرای ورسای را به‌پایان رساند و از دانشگاه پاریس دانشنامه ریاضیات گرفت. صدیق در سال 1297 ش، پس از پایان تحصیلاتش در فرانسه به ایران بازگشت و به سمت بازرس مدارس منصوب شد. چندی نیز رئیس فرهنگ گیلان، رئیس تعلیمات عالی، معلم مدرسه حقوق، دار الفنون و دار المعلمین مرکزی، رئیس دفتر وزارت فوائد عامه، نماینده ایران در مجمع بین المللی آموزش و پرورش در ژنو و رئیس دفتر وزارت عدلیه بود.

در سال 1304 ش، به هنگام تشکیل مجلس مؤسسان، نماینده این مجلس بود. علاوه‌بر مشاغل دولتی و فرهنگی، مدتی نیز مدیر داخلی روزنامه مرد آزاد بود. در سال 1309 ش، دکتر صدیق بنا به دعوت دانشگاه کلمبیا برای مطالعه و تحقیق به آمریکا رفت و موفق به اخذ درجه دکترای فلسفه از این دانشگاه شد. با تحصیل در دانشگاه کلمبیا، بنا به درخواست عبد الحسین تیمورتاش وزیر دربار پهلوی، اقدام به تهیه و تنظیم طرح تأسیس دانشگاه تهران نمود. صدیق در سال 1310 ش، به ایران بازگشت و مأمور تأسیس دانشگاه تهران شد. پس از تأسیس دانشگاه تهران تا سال 1319 ش، ریاست و استادی دانشسرای عالی دانشکده ادبیات و دانشکده علوم را عهده‌دار بود.

در سال 1319 ش اداره کل انتشارات و تبلیغات و رادیو را تأسیس کرد و به ریاست آن منصوب شد.

دکتر صدیق در کابینه فروغی که در شهریور 1320 تشکیل شد، برای اولین بار به وزارت فرهنگ منصوب و در آذر 1322 در کابینه علی سهیلی نیز برای بار دوم به این سمت انتخاب شد. در کابینه سهام السلطان بیات نیز که در آذر 1323 تشکیل شد، همین سمت را داشت و در کابینه قوام السلطنه نیز که در شهریور 1326 تشکیل شد هم این سمت را حفظ کرد. مدتی رئیس دانشگاه تهران و استاد دانشگاه نیز بود. در مهر 1339 برای ششمین بار در کابینه شریف امامی به وزارت فرهنگ منصوب شد. دکتر صدیق پنج دوره سناتور انتخابی تهران بود و در تمامی ادوار نمایندگی، ریاست کمیسیون فرهنگ و هنر سنا را عهده‌دار بود. دکتر عیسی صدیق سرانجام در آذرماه 1357 ش، در تهران درگذشت. (یادگار عمر، ص 1- 44؛ زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج 4، ص 200- 205؛ ذکاء الملک فروغی و شهریور 1320، ص 27 و 43 و 44 و 61 و 148).

[تصویر]

میرزا عیسی خان صدیق

وزیر جنگ عازم قزوین شد تا شاهد عزیمت نیروهای انگلیس در دروازه قزوین و جانشین شدن افراد ایران به جای آنها باشد. ⁽⁵⁾

قبل از ظهر امروز رئیس الوزراء به سفارت عثمانی رفته و در آنجا نزدیک به چهل و پنج دقیقه با سفیر عثمانی مشغول مذاکره بود. ⁽⁶⁾

پیش از ظهر امروز، زمر شارژدافر سفارت آلمان، با حضور در دربار مدتی با رئیس الوزراء مشغول مذاکره بود. ⁽⁷⁾

معتصم السلطنه کارگزار جدید ایالت خراسان به مشهد وارد شد. وی به پرایدوکس کنسول انگلیس در مشهد اطلاع داد: بنا به ملاحظات اقتصادی به زودی اکثر مناصب کارگزاری‌ها در سراسر ایران ملغی و مأموران وقایع‌نگار جانشین آنان خواهند شد. ⁽⁸⁾

معزز الملک در دوره دوم مجلس شورای ملی به نمایندگی مردم مشهد انتخاب شد. سخنرانی وی در دفاع از لایحه دولت مستوفی الممالک، مبنی بر لزوم خلع سلاح مجاهدان تبریزی مقیم در تهران، به تصویب آن در مجلس انجامید.

وی در دوره سوم مجلس شورای ملی به نمایندگی مردم قوچان به مجلس راه یافت و در دوران فترت میان مجلس سوم و چهارم، سردار معظم از سوی میرزا حسن خان وثوق الدوله، حاکم گیلان گردید. اندکی بعد از ورود سردار معظم به گیلان، عده‌ای از آزادی‌خواهان نهضت جنگل از جمله دکتر حشمت را به دار آویختند. سردار معظم چندی بعد، به علت بدرفتاری با مردم و صدور حکم اعدام بدون محاکمه برکنار شد و به تهران آمد. در دوره چهارم مجلس شورای ملی وی به نمایندگی مردم قاینات (بیرجند) انتخاب شد. در این دوره وی و عده‌ای دیگر حزب اصلاح‌طلبان را به وجود آوردند که اکثریت مجلس را تشکیل می‌داد. سردار معظم پس از استعفای نمایندگی مجلس، در دولت مشیر الدوله، وزیر عدلیه شد. وی در این سمت طرح اعطای اختیارات به کمیسیون عدلیه مجلس و اجرای قوانین عدلیه را به‌طور موقت به مجلس شورای ملی برد و تقاضای اختیارات کرد که به تصویب رسید. او به پیشنهاد قوام السلطنه در تیر 1301 ش، والی کرمان و بلوچستان گردید.

در انتخابات پنجمین دوره مجلس شورای ملی، سردار معظم به نمایندگی مردم نیشابور انتخاب شد. وی در این دوره مجلس رئیس کمیسیون نظام بود و همین امر موجب نزدیکی او با سردار سپه گردید. چند ماه بعد، وی از نمایندگی استعفا کرد و در شهریور 1303 ش، وزیر تجارت و فوائد عامه در دولت سردار سپه گردید. وی در پی تصویب قانون لغو القاب و درجات نظامی در 1304 ش، نام خانوادگی تیمورتاش را برای خود برگزید.

پس از به سلطنت رسیدن رضا خان، تیمورتاش وزیر دربار شد و از آن پس به عنوان راهنما و مشاور، کارگزار اصلی رضا شاه در بسیاری از امور گردید.

تیمورتاش در اولین ماه‌های سلطنت رضا شاه، پیشنهاد تشکیل حزب «ایران نو» را به وی داد. او ابتدا موافقت نمود، ولی چندی بعد، به دلیل احساس خطر از ناحیه حزب، دستور انحلال آن را صادر کرد. تیمورتاش در دوره ششم مجلس شورای ملی، مجددا از نیشابور به نمایندگی مجلس انتخاب شد. تیمورتاش در این سال‌ها قدرت مطلق بعد از شاه به حساب می‌آمد. و عملا کارگردان سیاست خارجی ایران بود و حل مسائل مهمی چون اختلافات ایران و انگلستان را بر عهده داشت. تیمورتاش به رغم نفوذ و قدرت فراوان به‌طور ناگهانی در 3 دی 1311 بازداشت و از وزارت دربار عزل گردید. تیمورتاش در 9 مهرماه 1312 در زندان قصر به قتل رسید.

خانواده او ابتدا به حوالی تربت‌جام و سپس به کاشمر در استان خراسان تبعید و بعد از استعفای رضا شاه به تهران منتقل شدند.

درباره علت برکناری و سرنوشت بعدی تیمورتاش دیدگاه‌های متفاوتی بیان شده است. تیمورتاش در طول حیات خود دو بار ازدواج کرد؛ همسر اول وی سرور السلطنه، دختر حاج خازن الملک (داماد نیر الدوله و نوه دختری علی رضا خان عضد الملک نایب السلطنه) بود که از وی صاحب چهار فرزند شد. سه پسر به نام‌های منوچهر، امیر هوشنگ، مهرپور و یک دختر به نام ایراندخت. ایراندخت از روزنامه‌نگاران دهه 1320 ش، و مدیر روزنامه رستاخیز ایران بود. همسر دوم تیمورتاش (تاتیانا)، از ارامنه قفقاز بود که از وی نیز صاحب دو دختر به نام‌های پریچهر و نوش‌آفرین شد. وی پس از جدایی از تیمورتاش به اتفاق دو دخترش در آمریکا اقامت کرد.

(یادداشت‌های دکتر قاسم غنی، ج 1، ص 167- 159؛ تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج 3، ص 564؛ تیمورتاش در صحنه سیاست ایران، ص 11، 21، 120، 114؛ زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج 2، ص 319؛ ایران دیروز ...، ص 141- 140؛ شرح زندگانی من، ...، ج 2، ص 87- 85؛ سفرنامه بلوشر، ص 199- 198؛ صعود و سقوط تیمورتاش، ...، 89- 85 و 43 و 42 و 32 و 30 و 27؛ خاطرات صدر الاشرف، 241- 240؛ خاطرات سیاسی فرخ، ص 289 و 50، 35؛ تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج 1، ص 57 و 134؛ دولتهای عصر مشروطیت، ص 158 و 157 و 140؛ گاهنامه پنجاه ساله شاهنشاهی پهلوی، ج 1، ص 44؛ خاطرات و خطرات، ص 371؛ تاریخ بیست ساله ایران، ج 5، ص 211 و 189؛ روزنامه اطلاعات، 3/ 10/ 1311، ص 2؛ مقالات تقی‌زاده، ج 5، ص 65؛ «یادداشت‌های عباسقلی گلشائیان» در یادداشت‌های دکتر قاسم غنی، ج 4، ص 488- 487).

پنجشنبه 11 فروردین 1300/ 31 مارس 1921/ 21 رجب 1339

رضا خان که روز سه‌شنبه نهم فروردین‌ماه به قزوین سفر کرده بود، پس از بازدید و تنظیم امورات و تدارکات نیروهای نظامی مقیم قزوین، عصر امروز به تهران بازگشت. ⁽¹⁾

وزارت امور خارجه امروز در نامه‌ای به وزارت داخله تأکید کرد، در این هنگام که کاپیتولاسیون ⁽²⁾لغو گردیده، لازم است به همه حکام ایالات و ولایات تأکید شود، نسبت به اتباع روسیه و دول مجزا شده از روسیه (شوروی) با ن هایت انصاف و عدالت رفتار نمایند تا حقی از آنها تضییع نشود، به‌طوریکه، دولت‌های دیگر حسن رفتار تشکیلات قضایی در ایران را مشاهده نمایند و بعدها در الغای کاپیتولاسیون نسبت به خود بهانه‌ای نداشته باشند. ⁽³⁾

پس از انعقاد قرارداد مودّت بین ایران و روسیه که در مسکو به امضا رسید، حکومت مسکو از دولت ایران خواست تا ورود مأمورین سیاسی جدید روس به ایران، آرشیو و ساختمان‌ها و وسایل سفارت و کنسولگری‌های روسیه، تحت نظارت و حفاظت دولت ایران باشد. از طرف وزارت امور خارجه در خصوص سفارت روسیه در تهران اقدامات لازم صورت گرفت و در رابطه با کنسولگری‌های روسیه در دیگر نقاط، دستورات لازم به کارگزاری‌های تبریز، مشهد، شیراز، اصفهان و بارفروش صادر شد تا با حضور نماینده حکومت و مأمور کنسولگری روس آرشیو کنسولگری‌ها مهروموم شود. پیرو این اقدامات، امروز وزارت امور خارجه از وزارت داخله خواست:

در تأیید دستور العمل‌های وزارت امور خارجه، دستورات لازم را به حکام نقاط مذکور صادر نمایند. ⁽⁴⁾

امروز میرزاده عشقی ⁽⁵⁾

میرزاده عشقی در طول حیات خود، آثار بسیاری پدید آورد. برخی از این آثار به شکل دیوان، کلیات و کلیات مصور به چاپ رسیده است. عشقی نمایشنامه‌های منظوم و منثور نیز نگاشته است. که عمدتا در سالهای 1293 تا 1302 ش، تحریر شده است. میرزاده عشقی در سال 1303 ش، به دست افرادی ناشناس در تهران کشته شد. قتل میرزاده عشقی در تهران و مجلس شورای ملی جوش و خروشی برپا نمود و ملک الشعرای بهار در 17/ 4/ 1303 سخنانی راجع به اینکه، دولت باید از این قبیل ترورهای سیاسی جلوگیری نماید و حتی باید قاتلین عشقی به مجازات برسند، ایراد نمود. (تاریخ جرائد و مجلات ایران، ج 4، ص 108؛ ادبیات معاصر، ص 71- 73؛ سخنوران نامی معاصر ایران، ج 4، ص 2490- 2496؛ سخنوران نامی ایران، ج 1، ص 239- 250؛ دیوان، ص 300؛ کلیات عشقی، ص 426).

[تصویر] میرزاده عشقی

[تصویر] رضا خان و سروان مرتضی یزدان‌پناه قبل از کودتای 1299، هنگام آموزش نظامی افراد تحت امر خود

دو تن از نمایندگان تجاری روسیه به نام‌های «ولادیمیروف» و «فوخ» به همراه مترجم ایرانی خود به نام «هاشم اف»⁽¹⁾برای خرید گندم به مشهد وارد شدند. آنان از کارگزار خراسان درخواست کردند، مقدمات آزادی مائوموف ⁽²⁾)Maoumof( را فراهم نماید. ⁽³⁾

وزارت امور خارجه از «نادر میرزا»، نماینده ایران در عشق‌آباد خواست نشریات «پراودا» ⁽⁴⁾

پراودا از همان آغاز باعث ناخرسندی حکومت تزار شد، به گونه‌ای که در همان سال‌های ابتدای انتشار از 645 شماره روزنامه، 190 شماره آن مورد حمله دربار قرار گرفت. روزنامه، پی‌درپی تعطیل می‌شد و هربار با عنوانی تازه و با اضافه شدن پیشوند یا پسوندی به کلمه پراودا دوباره شروع به انتشار می‌کرد. قبل از آغاز جنگ، این روزنامه انتشارش ممنوع شد و کارکنان آن دستگیر شدند. در 8 ژوئیه 1914 پراودا به مدت طولانی بسته شد و انتشار دوباره آن پس از خلع نیکلای دوم از سلطنت ممکن گردید. در 5 مارس 1917، پنج روز پس از سرنگون شدن نیکلای، پراودا به عنوان ارگان کمیته مرکزی حزب سوسیال‌دمکرات کارگر روسیه (بلشویک‌ها) انتشار خود را از سر گرفت.

در مارس 1918 م، پس از انتقال حکومت از سن‌پطرزبورگ به مسکو، پراودا نیز به مسکو منتقل شد. در 1925 تیراژ پراودا به 504 هزار نسخه رسید.

روزنامه در این دوران به جنگ با تروتسکیسم و دیگر گروه‌های حزبی که می‌خواستند با استالین مبارزه کنند، پرداخت و در اواخر دسامبر 1926 این جنگ را با قلع و قمع تروتسکیست‌ها به پایان رساند.

تیراژ روزنامه در سال 1970 م، به 9 میلیون و 200 هزار نسخه رسید که با افزایش تعداد اعضای حزب، تیراژ آن نیز، افزایش یافت. (تاریخ تحلیلی رسانه‌های روسیه ...، ص 30- 33).

اما پس از انقلاب به دست بلشویک‌ها افتاد. قبل از این‌که روزنامه به دست کمونیست‌ها بیفتد مورد غضب لنین بود.

روزنامه ایزوستیا در 12 مارس 1918 همراه با دولت بلشویک‌ها به مسکو منتقل شد. از دسامبر 1922 با تأسیس اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، روزنامه ایزوستیا به ارگان کمیته اجرایی مرکزی شوروی و کمیته مرکزی اجرایی تمام شوروی تبدیل شد. تا اواسط 1925 ستلکوف سردبیر روزنامه بود. سپس به جای او یک لنینیست متعصب به نام سکورتسوف استپانوف سردبیر شد. از 26 ژانویه 1937 ایزوستیا به عنوان ارگان شوراهای نمایندگان مردم شوروی منتشر می‌شد و تا پایان 1991 با همین عنوان به انتشار خود ادامه داد. بنابه تصمیم کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی ایزوستیا از اول ژوئیه 1960 به روزنامه عصر تبدیل شد و از همان سال هفته‌نامه ضمیمه خود را با نام نیدلیا (هفته) منتشر کرد.

پس از به قدرت رسیدن برژنف، آجوبی که از 1957 سردبیر ایزوستیا بود، بلافاصله از کار برکنار شد. تیراژ روزنامه در اواخر دوران برژنف به بیش از 9 میلیون نسخه رسیده بود. (تاریخ تحلیلی رسانه‌های روسیه ...، ص 33- 35).

وزارت خارجه در درخواستی مشابه از «منشور الملک» در آستارا نیز تقاضا نمود روزنامه‌های رسمی ترکی یا روسی بادکوبه، تفلیس ⁽⁷⁾و ایروان ⁽⁸⁾را با عنوان وزارت امور خارجه آبونه نماید. ⁽⁹⁾

«رجینالد فرانسیس»)Reginald Fransis( و «ارلاندو بریجمن» که در هیئت دیپلماتیک انگلستان، دارای سمت مستشاری بودند، امروز به تهران وارد شده و وظایف مستشاری سفارت انگلیس را عهده‌دار شدند. ⁽¹⁰⁾

والی ایالت خراسان برای مقابله و جلوگیری از شرارت‌های «خداوردی»، که در چند روز گذشته از روسیه به «درونگر» واقع در سه فرسخی باجگیران ⁽¹¹⁾آمده بود، پنجاه نفر ژاندارم و یکصد و پنجاه نفر سرباز به منطقه باجگیران اعزام نمود. بر اساس اخبار رسیده، «خداوردی» نیز در درونگر مشغول جمع‌آوری سوار و گرفتن اسب و تفنگ بود و این‌طور، شایع شده بود که «زبردست خان» نیز او را به «دره‌جز» فراخوانده است. ⁽¹²⁾

«منصور الملک» دره‌جزی که بعد از قتل امیر مسعود به حکومت دره جز معین و منصوب شده بود امروز عصر از مشهد به سوی دره‌جز حرکت کرد. ⁽¹³⁾

رئیس الوزراء در نامه‌ای به حکومت‌نظامی تهران اظهار داشت: مقرر شود سینماتوگراف‌ها ⁽¹⁴⁾و تئاترها جهت فعالیت آزاد باشند، مشروط به اینکه، فعالیتشان از ساعت هیجده شروع شده و تا ساعت بیست و یک و سی دقیقه خاتمه یابد. ⁽¹⁵⁾

چهار نهال «لوگانبری» (پیوند توت‌فرنگی و تمشک) در ازای ارسال قلمه‌های نیشکر که از ایران به آمریکا فرستاده شده بود، از سوی وزارت کشاورزی آمریکا به وزارت امور خارجه ایران اهدا شد. ⁽¹⁶⁾

پیرو درخواست میرزا هاشم خان محیط مبنی بر چاپ و انتشار مجدد روزنامه وطن، امروز رئیس الوزراء طی مراسله‌ای به کلنل کاظم خان سیاح دستور داد از چاپ و انتشار این روزنامه جلوگیری نشود. ⁽¹⁷⁾

سردار سپه فرمانده دیویزیون قزاق خانه در دربار با سید ضیاء الدین طباطبایی ملاقات و مذاکره کرد. ⁽¹⁸⁾

جمعه 12 فروردین 1300/ 1 آوریل 1921/ 22 رجب 1339

سفارت فرانسه صورت وجوهی را که به نام سفارت فرانسه در بانک استقراضی ⁽¹⁾

پولیاکف)PoliaKov( از اتباع روسیه، تأسیس آن را به ناصر الدین شاه پیشنهاد داد؛ ناصر الدین شاه که علاقه زیادی به پولیاکف داشت، اجازه تأسیس شرکتی را صادر کرد که به معاملات رهنی بپردازد و امور بانکی را نیز بر عهده داشته باشد. به موجب مفاد امتیازنامه، ناصر الدین شاه به پولیاکف، رایزن عمومی (جنرال کنسول) ایران، و روشر)Roscher( و عده‌ای دیگر اجازه می‌داد تا شرکتی استقراضی به اعتبار رهن و یک مغازه حراج، با اعتبار 75 ساله، تأسیس کنند. این امتیازنامه را ناصر الدین شاه، امین السلطان صدر اعظم و قوام الدوله وزیر خارجه امضا کردند. پولیاکف بخشی از سهام را به سرمایه‌داران روسی و بلژیکی فروخت و مؤسسه، با سرمایه ابتدایی دو کرور و دویست و پنجاه هزار منات مسکوک طلا تخمینا معادل ششصد هزار تومان پول نقره ایران، شروع به کار کرد. مرکز آن در دار الخلافه تهران و شعب دیگرش بیشتر در شهرهای واقع در منطقه نفوذ روسیه- تبریز، ارومیه، جلفا، رشت، انزلی، شهرهای استان مازندران، همدان، کرمانشاه، قزوین، اصفهان، مشهد، سبزوار، قوچان و زابل- بود.

در پی درخواست پولیاکف، دولت ایران طبق اعلان رسمی در 1309 ق، نام این مؤسسه را از انجمن استقراض به بانک استقراضی تغییر داد و آن را به استحضار دولت روسیه نیز رسانید. در 1311، به دلیل عدم سودآوری بانک استقراضی، نماینده آن در ایران، پیشنهاد انحلال آن را داد؛ اما دولت روسیه که در تمام زمینه‌ها، از جمله بانک، با بریتانیا رقابت داشت، از تعطیل آن جلوگیری کرد و با مداخله وزارت مالیه آن کشور در کار بانک، کلیه سهام آن به بانک پطرزبورگ منتقل شد. از آن پس، بانک استقراضی عامل اجرای مقاصد سیاسی دولت روسیه شد و اهداف اقتصادیش تحت الشعاع هدف‌های سیاسی آن کشور قرار گرفت و به همان نسبت که مداخله روسیه در ایران بیشتر می‌شد سرمایه بانک فزونی می‌یافت. برای هماهنگی میان سیاست دولت روسیه و بانک، وابسته بازرگانی سفارت روسیه در تهران، مسئولیت بانک را به عهده گرفت و سرمایه آن در اختیار رایزنی‌های وابسته در ولایات قرار گرفت تا در موقع لزوم از آن استفاده شود. از اهداف دیگر مدیران بانک استقراضی، ترویج کالاهای روسی در ایران و تهیه مواد مورد نیاز روسیه از ایران بود. این بانک با افزایش حجم بازرگانی بین دو کشور، می‌خواست معاملات ایران را در جهتی سوق دهد که مکمل اقتصاد روسیه باشد. بانک استقراضی، برای رسیدن به اهداف سیاسی خود، به دولتمردان، سیاستمداران، بازرگانان و اشخاص سرشناس وام هایی با شرایط سهل می‌داد؛ اعطای این وام‌ها اهداف متفاوتی را دنبال می‌کرد؛ از جمله آنکه، با انعطاف در برابر بدهکاران سرشناس و وارد آوردن فشار به انواع حیل، امکان مداخله دولت تزاری در دربار و مراکز حساس را فراهم سازد و علاوه بر آن، با پرداخت وام و گرو گرفتن املاک و مستغلات، به‌ویژه در شمال کشور، مداخله نمایندگی‌های روسیه در زندگی روزمره مردم را تشدید و زمینه مادی تجزیه قسمت‌های شمالی را آماده کند. بانک استقراضی از لحاظ سیاست بانکی موفق نبود، زیرا کل سرمایه خود را صرف معاملات رهنی کرده بود و از سی میلیون منات، تنها سه میلیون در حساب بانک باقی مانده بود. سپرده مردم به بانک بسیار اندک و ناچیز بود و دلیل آن، ناچیزی بهره‌ای بود که بانک می‌پرداخت؛ به حساب‌های یکساله 5%، دوساله 5، 5% و سه ساله 6% سود تعلق می‌گرفت.

بانک استقراضی در مقابل مشکل مالی دولت ایران و استقراض دولت از آن، در زمان‌های مختلف، رفتارهای متفاوتی داشت. سیاست‌های توسعه‌طلبی بانک ادامه داشت تا آنکه، پس از سقوط حکومت تزاری، به موجب ماده 19 عهدنامه 1921 بین ایران و شوروی، بانک استقراضی روس به ملت ایران واگذار و قرار شد که فقط رایزنی‌های (کنسولگری‌ها) شوروی، با اجازه دولت ایران، از ابنیه و عمارات و سایر ملزومات آن، استفاده کنند. این عهدنامه را چیچرین)Chicherian( ، کارا خان)Kara Khan( و مشاور الممالک در 1339 ق/ 1921 م امضا کردند و در زمان عقد آن، از کل دارایی بانک تنها 05/ 76 قران در صندوق موجود بود. این بانک، پس از واگذاری به دولت ایران، بانک ایران نام گرفت و از آن پس، کوشش متصدیان آن صرف تصفیه محاسبات شد و بالاخره در 1312 ش، به موجب اجازه تأسیس بانک فلاحتی و صنعتی (بانک کشاورزی ایران)، به دلیل فقدان سرمایه نقدی و مشکلات زیاد در وصول مطالبات، بانک ایران ضمیمه بانک کشاورزی ایران شد. (عصر بی‌خبری، ص 337- 339، 342؛ بانک، ص 202؛ تاریخچه سی ساله بانک ملی ایران، ص 44- 46؛ حاج امین الضرب و تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، ص 454 و 460؛ گزارش ایران، 363؛ پول و بانک ...، ص 174).

شنبه 13 فروردین 1300/ 2 آوریل 1921/ 23 رجب 1339

در ساعت هفت بعد از ظهر، هنگامی که «قوام السلطنه» ⁽¹⁾

پدرش میرزا ابراهیم معتمد السلطنه از رجال دوره ناصری بود. جدش قوام الدوله وزیر دفتر استیفا بود. در سال 1312 ش، برای مدت کوتاهی، جزو اجزای خلوت و پیش‌خدمتان ناصر الدین شاه بود. در سال 1314 ش، رئیس دفتر دایی خود، میرزا علی اکبر خان امین الدوله حاکم آذربایجان شد. در مدت صدارات سلطان عبد الحمید میرزا عین الدوله (24- 1321 ق) با لقب «دبیر حضور»، منشی او بود. در اوایل مشروطیت ملقب به قوام السلطنه گردید. وی پس از فتح تهران در سال 1327، معاون وزارت داخله شد و در سال‌های 99- 1297 ش، والی خراسان بود. سپس در سال 1300 و 1301 ش، مدتی نخست‌وزیر بود، همچنین در مرداد 1321 و 1324 ش، نیز دوباره نخست‌وزیر شد و در 25 تیر 1331 ش، پس از استعفای محمد مصدق از نخست‌وزیری، قوام السلطنه به این سمت منصوب شد، اما چهار روز بیشتر طول نکشید که در اثر شورش و اعتراض عمومی مجبور به استعفا گردید و مصدق بنا به خواست مردم مجددا نخست‌وزیر شد. به‌طور کلی قوام پنج بار نخست‌وزیر، بیست بار وزیر و یک بار فرمانروای خراسان و یک دوره نیز وکیل مجلس بود و سرانجام در تیرماه 1334 ش، درگذشت (شرح حال رجال ایران، ص 9- 94؛ رجال وزارت خارجه، ص 6- 85؛ شرح زندگانی من، ج 3، ص 8- 276).

میرزا جواد خان از سال 1316 تا 1317 ش، وزیرمختار ایران در مصر بود و در 17 بهمن 1317 ش، به سفارت کبری ارتقا یافت. اواخر عمر مدتی فرماندار تهران و مدیر شرکت بیمه ایران بود و سپس به وزیرمختاری ایران در پرتقال منصوب شد. وی به زبان فرانسه و روسی تسلط کامل داشت.

میرزا جواد سینکی در ابتدا زنی روسی داشت که پس از جدایی از وی با یک زن ایرانی ازدواج کرد. سرانجام در 22 بهمن 1321 ش، به علت سرماخوردگی درگذشت. (روزنامه باختر، 19/ 6/ 1321، ص 4؛ روزنامه اطلاعات، 29/ 12/ 1307، ص 7؛ مجله آینده، س 1372، شم 6- 4، ص 403؛ رجال وزارت خارجه ...، ص 151؛ سیاستگذاران و رجال سیاسی در روابط خارجی، ص 69).

سید ضیاء الدین طباطبایی، رئیس الوزراء در یک ضیافت شام که به افتخار نمایندگان هیئت‌های سیاسی خارجی برپا شده بود، برنامه سیاست خارجی دولت خویش را توضیح داد. وی نخست از وزیرمختار انگلستان در تهران سپاسگزاری نمود که در مسأله قرارداد ⁽⁷⁾1919، با او اشتراک مساعی کرده و از وی پشتیبانی نموده است. سید ضیا در ادامه، اندیشه خود را در بهره‌گیری از همه دولت‌های خارجی در زمینه‌های گوناگون بیان کرد. ⁽⁸⁾

«روتشتین» وزیرمختار جدید شوروی در ایران که هنوز در عشق‌آباد به‌سر می‌برد در گفتگو، با «نادر میرزا» نماینده ایران در عشق‌آباد درباره تحویل بانک استقراضی، به او گفت بهتر است، دولت ایران در این خصوص تعجیل نکند تا وی به تهران برود و پس از رسیدگی به دفاتر محاسبات، بانک را به مأمورین ایران تحویل دهد تا وجوهات و اموال بانک که متعلق به دولت ایران است از بین نرود. ⁽⁹⁾

«شائول خضوری» منشی تجارت خانه «الیاهومیر» تاجر بغدادی پس از کسب اجازه رسمی عبور از کنسولگری انگلیس در همدان به طرف مرز قصرشیرین حرکت کرد، اما امروز در پست گمرکی «شاهکدار» در نزدیکی قصرشیرین مأمورین اتومبیل او را متوقف و مانع از حرکت وی شدند و حتی پس از آنکه، شائول مجوز عبور خود را به مأمورین گمرک نشان داد، مأمورین برگه مجوز او را پاره کرده و به بهانه اینکه، وی قصد عزیمت به «قوره‌تو» و خروج قاچاق از کشور را دارد تمام اموال وی را توقیف کردند. پیرو این قضیه، سفارت انگلیس در تاریخ 3 آوریل به وزارت امور خارجه نوشت: تمام اموال وی که می‌بایست در قصرشیرین برای خرید کالا در بین النهرین صرف می‌کرده، توسط مأمورین گمرک ضبط شده و این در حالی است که، او حتی اگر قصد رفتن به «قوره‌تو» را هم می‌داشت به موجب جواز عبور کنسولگری انگلیس امکان رفتن به آنجا را نداشت. همچنین مطابق قانون حمل سکه طلا به قصرشیرین ممنوع نیست. سفارت انگلیس پس از بیان این توضیحات، از وزارت امور خارجه تقاضا کرد تا اقدامات لازم در خصوص رفع توقیف اموال شائول خضوری صورت گیرد. ⁽¹⁰⁾

«عبد اللّه خان چهاردولی» شرور معروف را که در کرمانشاه دستگیر شده و در منطقه «کامیاران» ⁽¹¹⁾به حکومت کامیاران تحویل داده شده بود، امروز در میان تعداد زیادی از اهالی و علما و رؤسای دوایر دولتی به اداره حکومتی آوردند. دستگیری

نامبرده باعث شادی مردم شده بود.⁽¹⁾

کلنل کاظم خان سیاح رئیس حکومت‌نظامی تهران با انتشار اعلانی مدت تحویل و تسلیم اسلحه هایی را که در دست غیرنظامیان بود، یک هفته دیگر تمدید کرد. ⁽²⁾

[تصویر] قوام السلطنه

روزنامه «دبا» چاپ پاریس در شماره امروز خود در مطلبی با عنوان تخلیه ایران از قشون انگلیس نوشت: قوای انگلیس در ایران که منتظر پایان فصل سرما بودند شروع به تخلیه ایران نموده‌اند. حکمران رشت نیز، رهسپار گیلان شده تا با نمایندگان دولت آذربایجان و روسیه درباره موضوع خروج قوای سرخ از ایران وارد مذاکره شود. ⁽³⁾

یکشنبه 14 فروردین 1300/ 3 آوریل 1921/ 24 رجب 1339

مقامات انگلیسی پیامی را که از سوی فرمانده سپاه یازدهم سرخ شوروی در باکو به «نیکلای گیکالو»، فرمانده قوای شوروی در گیلان ارسال شده بود، کشف رمز کردند. در این پیام به «نیکلای گیکالو» دستور داده شده بود به منظور جلوگیری از ایجاد اختلال در اجرای معاهده مودت ایران و شوروی کلیه عملیات خود را در ایران متوقف کند. ⁽¹⁾

از آنجا که قرارداد مستر «نیو» مستشار تلگراف خانه و موسیو «مولیتور» رئیس پست نزدیک به اتمام بود، هیئت دولت با استخدام یک نفر مستشار آمریکایی متخصص در امور پست و تلگراف موافقت نمود. ⁽²⁾

هیئت وزیران با پیشنهاد وزارت داخله مبنی بر تخصیص اعتبار ماهانه مبلغ شش هزار و هشتصد و هفده تومان و پنج هزار دینار برای گارد شهری که عده آنها اعم از صاحب منصبان و سربازان، سیصد و سی و هشت نفر بود، موافقت کردند. ⁽³⁾

وزارت پست و تلگراف به دولت پیشنهاد داد در مناطقی که از اهمیت برخوردار هستند خطوط جدید مخابراتی ایجاد شود.

سیم‌کشی جدید از کرمانشاه به قصرشیرین، از قصرشیرین به خانقین ⁽⁴⁾، از قصرشیرین به قروه⁽⁵⁾، از صائین قلعه به بیجار، از تهران به دماوند و فیروزکوه و علی‌آباد، از عراق (اراک) به گلپایگان و خوانسار، از استرآباد به گمش‌تپه تا سرحد روس و سیم‌کشی از استرآباد به کتول ⁽⁶⁾و رامیات و گنبد قابوس و «جاظلی» از برنامه‌های وزارت پست و تلگراف بود. ⁽⁷⁾

پس از خروج نیروهای انگلیسی از قزوین و زنجان، سفارت انگلیس که می‌خواست دو تن از صاحب منصبان نظامی‌اش به نام‌های ماژور «ادموندز»)Edmonds( و کاپیتان «چپ من»)Chapman( که قبلا با عنوان مأمور سیاسی همراه نیروهای انگلیس در قزوین و زنجان بودند، همچنان در این دو شهر مستقر باشند، و از طرفی نمی‌خواست، حضور آنان با عناوین نظامی موجب بروز سوءتفاهم شود، از وزارت امور خارجه ایران خواست تا از امروز «ادموندز» و «چپمن» به عنوان کنسول و جانشین کنسول انگلیس شناخته شوند. ⁽⁸⁾

«کلنل فریزر» ⁽⁹⁾

وی نخستین بار در سال‌های 1911 م، و 1912 م، در خدمت «سواره‌نظام مناطق مرکزی هندوستان» به ایران آمد. دیگربار در فاصله سال‌های 1917 الی 1921 م، در ایران خدمت کرد و این‌بار در خدمت پلیس جنوب بود. در فاصله سال‌های 28- 1924 و 45- 1941 م، وابسته نظامی سفارت بریتانیا در تهران بود.

ویلبر)D .N .Wilber( نویسنده آمریکایی در کتاب خود موسوم به رضا شاه پهلوی، او را با «سر ویلیام فریزر» (لرد استراثاموند) رئیس شرکت نفت ایران و انگلیس اشتباه کرده است. (انگلیسی‌ها در میان ایرانیان، ص 204).

تحت تعقیب قرار گرفته‌اند. ⁽¹⁾

سواد حکم رئیس الوزراء مبنی بر تفویض حکومت‌نظامی کل ایالت خراسان به «کلنل محمد تقی خان پسیان» ⁽²⁾

او در دولت مشیر الدوله به فرماندهی ژاندارمری خراسان منصوب گردید.

مأموریت او با والی‌گری قوام السلطنه در خراسان مصادف بود. پس از چهار ماه فعالیت، برای اصلاح امور مالی و اداری ژاندارمری، به سبب کمبود منابع مالی و کارشکنی قوام، با ناکامی روبرو شد. در این شرایط نابسامان، کودتای سوم اسفند 1299 به وقوع پیوست. سید ضیاء الدین طباطبایی پس از حصول اطمینان از عدم وابستگی کلنل به والی، فرمان دستگیری قوام را برای کلنل ارسال کرد.

کلنل روز سیزدهم فروردین 1300، والی را بازداشت و تحت الحفظ به تهران اعزام کرد. روز بعد سید ضیاء کلنل را به سمت والی نظامی خراسان منصوب کرد. پانزدهم فروردین، در مشهد حکومت نظامی اعلام شد و به دنبال آن در مدتی اندک، یاغیان و اشرار عشایر خراسان سرکوب شدند و امنیت برقرار گردید. محمد تقی خان بدهی مالیاتی قوام السلطنه را با ضبط اقلام هنگفتی از اموال و املاک او برای مالیه خراسان وصول کرد، بهای نان و گوشت را کاهش داد و مواجب عقب‌افتاده افراد نظامی را پرداخت کرد.

همچنین رسیدگی به سوء استفاده‌های متولیان آستان قدس و قوام السلطنه و متنفذین محلی دیگر را آغاز کرد.

بعد از عزل سید ضیاء الدین، قوام السلطنه به مقام رئیس الوزرایی منصوب شد.

پیش‌تر در هفتم خرداد 1300، فرمان تلگرافی از شاه به خراسان رسیده بود که بنابرآن فرمان، کلنل در فرماندهی قوای نظامی خراسان ابقا می‌شد ولی از دخالت در امور حکومتی منع می‌گردید. کلنل فرمان شاه را پذیرفت اما تحولات به همین‌جا خاتمه نیافت. پس از تشکیل و معرفی کابینه قوام السلطنه به شاه، امر شد که نجد السلطنه در سمت کفالت ایالت خراسان به کار مشغول شود.

هنوز چند روزی از کفالت نجد السلطنه نگذشته بود که کلنل او را توقیف کرد و اداره حکومت را به دست گرفت. سرانجام در اول مرداد 1300 نجد السلطنه استعفا داد و دولت، نجفقلی خان صمصام السلطنه بختیاری را به ولایت خراسان منصوب کرد.

اما در اطراف خراسان، شجاع الملک رئیس ایل هزاره و بخشی از ایل تیموری به ریاست شوکت السلطنه و سید حیدر و طوایف بربری و سالار خان بلوچ به دستور قوام السلطنه علائمی از طغیان و سرکشی نشان می‌دادند، حتی سخن از حمایت شوکت الملک والی قائنات و سردار معزز والی بجنورد و خوانین زعفرانلوی قوچان از دولت در میان بود. دشمنی آشکار قوام السلطنه با کلنل به صورت جنگ‌های محلی در گناباد، هزاره، یوسف‌آباد، فریمان و قلعه الیک بروز کرد. برخورد شدید کلنل با دولت قوام السلطنه از اواخر مردادماه 1300 رنگ دیگری به خود گرفت. پیروزی‌های کلنل بر قبایل و قدرت یافتن او در مشهد، حکومت مرکزی را بر آن داشت تا از طریق پرایدوکس کنسول انگلیس، با وی وارده مذاکره شود، اما کلنل وساطت «پرایدوکس» را نپذیرفت. در اوایل مهرماه 1300 سردار معزز حاکم بجنورد که پیش‌تر قول همکاری به کلنل داده بود، خیانت کرد و کردهای قوچانی را به شورش واداشت. شورشیان با حمله به قوچان و خلع سلاح ژاندارم‌ها، شهر را به تصرف درآوردند. کلنل برای سرکوب شورش از مشهد راهی قوچان شد و در جعفرآباد، دو فرسنگی قوچان جنگ سختی بین قوای کلنل و کردهای قوچانی شروع شد و کمی نفرات و کاهش مهمات و مکر دشمن، تا عصر نهم مهر 1300، عرصه را بر کلنل و قوای ژاندارم تنگ کرد. فرستادگان او برای آوردن مهمات از جعفرآباد به جبهه بازنگشتند و فرمانده خود را تنها و بدون مهمات رها کردند، کلنل در حالیکه محاصره شده بود، تا آخرین فشنگی که داشت جنگید و کشته شد و پس از مرگ، سرش توسط قوای اکراد قوچانی از بدن جدا شد.

به این ترتیب، قیام محمد تقی خان پسیان در نهم مهر 1300 پایان یافت. او که در سن 31 سالگی کشته شد تا پایان عمر مجرد زیست. (قیام کلنل محمد تقی خان پسیان، ص 250 و 280- 281 و 303 و 343 و 349- 346؛ تاریخ ژاندارمری ایران، ص 133 ا- 135، 176؛ تاریخ مختصر احزاب سیاسی، ج 1، ص 143- 144، 147، 154- 155؛ انقلاب خراسان، 96، 97، 273- 275 و 262 و 263؛ قیام ژاندارمری خراسان، ص 23، 25، 26- 33؛ خاطرات سیاسی فرخ، ج 1، ص 75 و 76، 99، 125؛ جنبش کلنل محمد تقی خان پسیان، ص 43 و 46- 48، 51 و 79، 60- 61 و 74؛ شرح حال کلنل محمد تقی خان پسیان، ص 26- 28، 31- 34 و 36؛ مجموعه مقالات، ص 148- 149).

[تصویر] محمد تقی خان پسیان در لباس نیروی هوایی آلمان

جلسه کمیسیون تحویل بانک استقراضی به دولت ایران با حضور شاهزاده نادر میرزا نماینده وزارت امور خارجه ایران، «یرلسکپن» نماینده سفارت شوروی و میرزا علی اصغر خان عضو کمیسیون سابق تحویل بانک و رؤسای قدیم و جدید بانک استقراضی، امروز ساعت یازده صبح در ساختمان وزارت امور خارجه منعقد گردید و راجع به دعاوی کارکنان آن بانک نیز به‌طور جداگانه مذاکره شد. ⁽⁴⁾

«محمود خان نوذری» ⁽⁵⁾با دویست ژاندارم وارد قوچان شد و «امیر معتمد» حکمران قوچان را توقیف و تحت الحفظ به مشهد اعزام کرد و در قوچان حکومت‌نظامی برقرار نمود. ⁽⁶⁾

لیوتنان کلنل «ا. پی. ترور» نمایندگی سیاسی انگلیس در بوشهر گزارش داد: تعداد چهارده برده ⁽⁷⁾در سال گذشته، آزاد شدند که ترکیب آنها به قرار ذیل است: بندرعباس سه برده، بحرین چهار برده، شارجه ⁽⁸⁾چهار برده، مسقط دو برده و لنگه یک برده. ⁽⁹⁾

قزاق‌ها در شهر تهران یک رژه نظامی را انجام دادند و برای نخستین بار احمد شاه از آنها پیاده سان دید. ⁽¹⁰⁾

قسمتی از اردوی قزاق از آتریاد ⁽¹¹⁾همدان به همراه پانصد نفر ژاندارم با مهمات و تجهیزات کامل عازم قزوین شدند. ⁽¹²⁾

در جلسه امروز هیئت دولت، مسعود خان کیهان وزیر جنگ پیشنهاد داد، مبلغ سیصد هزار تومان اعتبار برای خرید اسلحه از بغداد و مبلغ پنجاه هزار تومان اعتبار برای خرید اسلحه از قشون انگلیس در قزوین پرداخت شود، همچنین چون قشون انگلیس در حال تخلیه فرونت قزوین بودند، مسعود خان وزیر جنگ پیشنهاد داد، برای مخارج اعزام نیروهای قشونی به قزوین مبلغ یکصد هزار تومان به قزاق خانه پرداخت شود.

پیشنهادهای مسعود خان کیهان در هیئت دولت به تصویب رسید. ⁽¹³⁾

دوشنبه 15 فروردین 1300/ 4 آوریل 1921/ 25 رجب 1339

«کلنل محمد تقی خان پسیان» رئیس ژاندارمری و فرمانده نظامی ایالت خراسان با صدور اعلانی، در شهر مشهد حکومت نظامی، اعلام کرد. با صدور این اعلان، تشکیل اجتماعات به هرشکل و در هرجا ممنوع اعلام شد و مردم فقط حق داشتند تا سه ساعت بعد از غروب آفتاب در خیابان‌ها و معابر رفت و آمد کنند.

در این اعلان برای متخلفین و افرادی که اقدام به نشر اکاذیب و شایعات نمایند، مجازات هایی در نظر گرفته شده بود. نظمیه و واحدهای ژاندارمری مسئول اجرای دستورهای این اعلان بودند. ⁽¹⁾

پیرو اعلانی که کنسولگری انگلیس در کرمانشاهان در نوزدهم جمادی الاول برای فروش ساختمان‌های نظامیان از همدان تا سرحد منتشر کرده بود، از امروز خروج ⁽²⁾نیروهای انگلیسی از قزوین و همدان و کرمانشاهان به طرف سرحد آغاز شد. ⁽³⁾

در «سلدوز» ⁽⁴⁾اکراد به نیروهای ژاندارمری و سوارانی که در ساخلو بودند حملات شدیدی وارد آوردند که متعاقبا با تلفات زیادی دفع شدند. در این حملات پنج نفر از نیروهای دولتی زخمی و یک نفر کشته شد. به گزارش «مخبر السلطنه» ⁽⁵⁾

پس از استقرار مشروطیت در زمان مظفر الدین شاه، به همراه مرتضی قلی خان صنیع الدوله، محتشم السلطنه، مشیر الدوله و مؤتمن الملک مأمور تهیه قانون اساسی گردید و انتخابات دوره اول مجلس شورای ملی را انجام داد. در اولین کابینه دوره مشروطیت، وزارت معارف را به عهده گرفت. زمانی که محمد علی شاه مجلس شورای ملی را به توپ بست، مخبر السلطنه والی آذربایجان بود. در زمان جنگ‌های آزادی‌خواهانه مخبر السلطنه قور خانه تبریز را به روی مردم باز کرد و خود عازم اروپا شد و پس از مدتی دوباره به ایران مراجعت کرد و در سال 1288 ش، و با همکاری سپهسالار (محمد ولی خان تنکابنی) تهران را فتح کرد. پس از فتح تهران و استقرار مشروطیت، دوباره به حکومت آذربایجان منصوب گردید و مدت دو سال در آنجا بود، سپس مدتی به اروپا رفت و پس از بازگشت به ایران به حکمرانی فارس منصوب شد.

مخبر السلطنه در سال 1299 ش، در کابینه مشیر الدوله وزیر دارایی شد. به دنبال قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز مجددا به حکومت آذربایجان و پس از سرکوب قیام به تهران بازگشت. در سال 1301 ش، در کابینه مستوفی الممالک به وزارت فواید عامه برگزیده شد و در سال 1306 ش، خود به تشکیل کابینه اقدام کرد و مدت شش سال رئیس الوزراء بود.

مخبر السلطنه در سال 1334 ش، از دنیا رفت. از جمله تألیفات او می‌توان از افکار امم، خاطرات و خطرات و ترجمه مجمع الادوار و گزارش ایران نام برد (خاطرات و خطرات، مقدمه؛ وزرای معارف ایران، ص 37 و 38).

یک گروه چهار صد نفری از اکراد اطراف حیدرآباد به اردوی دولتی حمله کرده مشغول جنگ شدند، اخبار رسیده حکایت از آن داشت که اردوی دولتی موفق شده بود، خسارات زیاد به اکراد وارد آورد. تعداد زیادی از اکراد در این جنگ کشته شدند. از جمله کشته‌شدگان، پسر «اسماعیل سمیتقو» و برادر «عمر آقا» بودند. ⁽⁷⁾

مصوبه هیئت دولت در دوم فروردین‌ماه، در خصوص تشکیلات جدید در بلدیه تهران، امروز طی اعلانی به اطلاع عموم رسید.

در بخشی از مقدمه این بیانیه آمده است: «... بالاخره نظر به صدها دلایل عدیده در لزوم اتخاذ تدابیری که پایتخت ایران یک منظره قابل سکونت پیدا کرده و تمام ساکنین آن دارای زندگانی رضایت‌بخش شوند و اسباب و عللی که عامل هزارها فجایع و جنایات بوده از سواد اعظم ایران برطرف گردد در جلسه مورخه دوم برج تخافوی‌ئیل 1300 برحسب پیشنهاد و تقاضای آقای رئیس الوزراء و وزیر داخله، هیئت وزراء مواد و مقررات ذیل ⁽⁸⁾را برای تشکیلات بلدیه تهران با عواید قدیم و جدیدی که بجزو (به جزء) نگاشته می‌شود، تصویب نمودند ...»⁽⁹⁾

کتاب خانه دولتی به نام کتاب خانه ملی برای استفاده عموم اهالی در محل سابق عمارت اشرف در اصفهان آغاز به کار کرد. برای راه‌اندازی این کتاب خانه، کلیه عایدات اضافه مالیاتی از اول آذر ماه 1299 تا اول فروردین 1300 با نظارت اداره مالیه اصفهان به اداره معارف این شهر به عنوان تأمین اعتبار برای تهیه اثاثیه، قفسه و تعمیر عمارت کتاب خانه پرداخت شده بود. ⁽¹⁰⁾

«عبد اللّه چهاردولی» شرور معروف که در روز سیزدهم

فروردین به حکومت «کامیاران» تحویل داده شده بود، امروز به اداره حکومتی کردستان تحویل داده شد. ⁽¹⁾

وزیرمختار دولت انگلیس با حضور در دربار با سید ضیاء ملاقات و مدتی با وی مذاکره کرد. ⁽²⁾

[تصویر] مخبر السلطنه هدایت

سه‌شنبه 16 فروردین 1300/ 5 آوریل 1921/ 26 رجب 1339

در مجلس نمایندگان انگلستان، وزیر جنگ در پاسخ به سئوالی راجع به تعداد نیروهای دولت انگلیس در بین النهرین و ایران آمار ذیل را ارائه داد:

12400 نفر از نیروهای انگلیسی و 72300 نفر از نیروهای هندی در بین النهرین مستقر هستند و 2300 نفر از نیروهای انگلیسی و 9300 نفر از نیروهای هندی در ایران حضور دارند. ⁽¹⁾

روزنامه تایمز لندن امروز از قول خبرنگار خود در تهران مطلبی راجع به اوضاع ایران منتشر نمود و از اقدامات دولت جدید ایران تمجید فراوان کرد. ⁽²⁾

هیئت وزیران با پیشنهاد رئیس الوزراء، مبنی بر پرداخت ماهانه، یک هزار تومان برای دایر نمودن مدرسه آلمانی (مدرسه ایران و آلمان) موافقت کردند. این مبلغ قبلا هم به این مدرسه پرداخت می‌شد ولی در زمان دولت قبلی پرداخت آن متوقف شده بود. در جلسه امروز تصویب شد که این مبلغ، علاوه‌بر بودجه وزارت معارف برای دایر نمودن مدرسه پرداخت شود، مشروط به اینکه، غیر از آموزش زبان، دروس فنی هم در این مدرسه، تدریس شود و طرح دستور تعلیمات این مدرسه با نظارت دو وزارت معارف و صحیه باشد. در پایان مقرر شد، این تصمیم دولت به سفارت آلمان نیز ابلاغ شود. ⁽³⁾

پیرو ارسال گزارش رئیس دایره رسومات و ذبایح به رئیس اداره کل مالیات و خالصجات و ارزاق تهران، امروز وی با ارسال این گزارش به وزیر مالیه و با اشاره به مشکلات ناشی از حکم صدور منع فروش مشروبات الکلی و عسرت و فلاکت عده‌ای که تنها ممر معاش آنان ساختن و فروش مسکرات است، پیشنهاد داد: در صورت موافقت وزیر مالیه، کمیسیونی با حضور رئیس دایره رسومات و نمایندگان ادارات ذیصلاح تشکیل شود تا درباره این موضوع مطالعه و مذاکره نموده، تصمیمی مناسب اتخاذ نمایند که پس از تصویب مقامات مربوط اجرا گردد. ⁽⁴⁾

خبرگزاری رویتر گزارش داد: امروز «لویدجرج»⁽⁵⁾

(نخست‌وزیر انگلیس، ص 238- 267).

چهارشنبه 17 فروردین 1300/ 6 آوریل 1921/ 27 رجب 1339

از سوی حکومت‌نظامی تهران اعلانی منتشر شد مبنی بر اینکه، عموم طبقات تجار و اصناف به استثنای (خبّاز، قصاب، دوافروش، بقال، عطار، سلمانی، طباخ، سبزی‌فروش، میوه فروش، نعلبند، ماست‌بند، علاف و سایرین) باید در روزهای جمعه و ایام متبرکه مغازه‌های خود را تعطیل نمایند و هرکس مقررات مذکور را رعایت نکند به سختی مجازات خواهد شد. ⁽¹⁾

امروز قبل از ظهر سید ضیاء الدین طباطبایی رئیس الوزراء با احمد شاه در قصر فرح‌آباد ملاقات و به مدت یک ساعت با وی در خصوص مسائل مهم کشور مذاکره کرد. ⁽²⁾

کاپیتان «دی. رام. اس. فریزر»، از ارتش هند و دبیر نمایندگی سیاسی انگلیس در خلیج‌فارس، امروز به عنوان مرخصی به انگلستان رفت و «سی. اچ. گیدنی»، از نیروهای خدمات کشوری هند، وظایف او را بر عهده گرفت. ⁽³⁾

لغو حکومت‌نظامی از طرف اداره ژاندارمری در نهاوند اعلام شد. ⁽⁴⁾

امروز کارگزاری بندر لنگه به کارگزاری کل بنادر خلیج فارس و عربستان گزارش داد: کنسول انگلیس در بحرین با عنوان سرپرستی در امور مربوط به اتباع ایران دخالت می‌نماید، و در زمان مسافرت اتباع ایرانی مقیم بحرین، به آنها برگه تصدیق تابعیت ایرانی ⁽⁵⁾می‌دهد. ⁽⁶⁾

سالار مکرم که اخیرا به سمت کفالت حکومت اردبیل معین شده بود؛ امروز عازم محل مأموریت خود شد. ⁽⁷⁾

[تصویر] سید ضیاء الدین طباطبایی

پنجشنبه 18 فروردین 1300/ 7 آوریل 1921/ 28 رجب 1339

«والتر الکساندر اسمارت» در نامه‌ای به سید ضیاء الدین طباطبایی بر لزوم ابقای «منوچهر خان سپانلو» ⁽¹⁾

منوچهر خان با کاظم خان سیاح فرمانده نظامی تهران نسبت خانوادگی داشته و خواهر او را به همسری برگزیده بود. سابقه کوتاه حکومت وی در قزوین توأم با بدرفتاری و اخاذی از مردم بود. نویسنده مینودر یا باب الجنه قزوین در خصوص وی اشاره دارد که در دوران حکومت بر قزوین، اسلحه خود را بر روی میز می‌گذاشت و با ارباب‌رجوع برخوردی ناشایست داشت و در طی این مدت به زور از مردم پول می‌گرفت. وی در فروردین 1300 طی اعلامیه‌ای خطاب به مردم قزوین اعلام داشت: منتظرم متمولین و متمکنین قزوین به طیب خاطر! جمع شده به فوریت تا سیزده عید، مبلغ معتنابهی به عنوان قرض! به دولت، جمع‌آوری کرده و بپردازند. بعدها گفته شد که بودجه اختصاص داده شده برای سروسامان دادن به اوضاع مهاجرین گیلانی نیز از دست‌درازی وی مصون نمانده و مبلغ قابل‌توجهی را به ناروا تصرف نموده بود. با عزل سید ضیاء او نیز عزل، زندانی، جریمه و تبعید شد و در سال 1301 ش، تقاضا کرد که با خروج وی از کشور موافقت شود.

(روزنامه خاطرات عین السلطنه، ج 7، صص 5787 و 5792؛ مینودر یا باب الجنه قزوین، ص 784؛ سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین، دفتر اول، ص 669- 670).

ملک‌زاده ⁽³⁾مدیر روزنامه تازه بهار، از طرف حکومت‌نظامی مشهد دستگیر شد.⁽⁴⁾

«والتر الکساندر اسمارت» به توصیه کاپیتان «کانالی» و «کافی» از صاحب منصبان انگلیسی که سابقا در اداره پلیس جنوب بودند، از سید ضیاء درخواست کرد، شغل مناسبی در تهران به سلطان «روح اللّه خان ⁽⁵⁾» واگذار شده و از اعزام وی به قزوین جلوگیری شود. اسمارت در نامه‌ای به سید ضیاء در این رابطه نوشت: «... کاپیتان کانالی و کافی که هردو سابقا در اداره پلیس جنوب بوده‌اند خیلی از کفایت سلطان روح اللّه خان تمجید می‌نمایند. مشار الیه سابقا در پلیس جنوب بوده و در حال حاضر در اداره ژاندارمری است و مدتی در خدمت ژاندارمری در قزوین بوده و حالا در طهران است. گویا اکنون دولت قصد دارد این شخص را مجددا به قزوین روانه نماید.

به عقیده کاپیتان کانالی و کافی وجود سلطان روح اللّه خان که مدتی با ایشان در پلیس جنوب مشغول خدمت بوده‌اند، برای تشکیلات مرکزی خیلی مفید می‌باشد این است که در مقام تصدیع برمی‌آید که، چنانچه صلاح دانسته می‌شود مقرر شود، تا شغل مناسبی در تشکیلات جدید نظامی به سلطان روح اللّه خان در مرکز داده شود ...»⁽⁶⁾

[تصویر] فکل‌کلو یکی از صاحب منصبان سوئدی نظمیه

[تصویر] روتشتین و برخی از اعضای سفارت روسیه در ایران

روزنامه شرق نزدیک در شماره امروز با چاپ مطلبی با عنوان «بروز روح جدید در ایران» درباره اوضاع ایران پس از کودتای سوم اسفند، این واقعه را مهم‌ترین واقعه در شانزده سال گذشته پس از انقلاب مشروطه در ایران دانست. ⁽¹⁾

قبل از تصمیم هیئت دولت و صدور حکم جلوگیری از صید ماهی‌های حرام و ...، بیش از پنجاه نفر از تجار و کسبه انزلی و رشت حدود چهار صد هزار ماهی صوف را نمک زده و خشک کرده بودند ولی اکنون که قصد فروش آنها را داشتند، مأمورین مانع از کار آنان بودند.