جواهر الکلام فی معرفة الامامة والامام جلد 6

مشخصات کتاب

سرشناسه: حسينى ميلانى، على، 1327 -

عنوان و نام پديدآور: جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام: دروس خارج امامت / على حسينى ميلانى؛ تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق.

مشخصات نشر: قم: الحقايق، 1389 -

مشخصات ظاهرى: ج 6.

شابك: ج.1:978-600-5348-21-7؛ ج.2:978-600-5348-42-2؛

ج.3:978-600-5348-61-3؛ ج.4:978-600-5348-69-9؛

ج.5: 978-600-5348-77-4؛ ج.6:978-600-5348-90-3

وضعيت فهرست نويسى:فيپا

يادداشت: ص.ع لاتينى شده:Jawahir al-Kalam fi Marifat al-Imamati wal Imam principles

of Imamat.

يادداشت: ج.2 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.3 (چاپ اول: 1390).

يادداشت: ج.4 (چاپ اول: 1391).

يادداشت: ج.5 (چاپ اول: 1392).

يادداشت: ج.6 (چاپ اول: 1393) (فيپا).

يادداشت: كتابنامه.

مندرجات: ج.1. مقدمات - مبانى.- ج.2. مبانى - ادله.- ج.3. ادله امامت.- ج.4. آيات امامت (آيات مودت - آيات غدير).- ج.5. ادامه آيات امامت.- ج.6. ادامه آيات امامت - عدم تحريف قرآن.-

موضوع: امامت

موضوع: امامت -- نظر اهل سنّت

موضوع: احاديث اهل سنّت

شناسه افزوده: مركز الحقائق الاسلاميه

رده بندى كنگره: 1389 9 ج 54 ح / 223 BP

رده بندى ديويى: 45 / 297

شماره كتابشناسى ملى: 2104579

نام كتاب: جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام / ج 6

مؤلّف: آيت اللّه سيّد على حسينى ميلانى

تدوين و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق

ناشر: انتشارات الحقايق

شمارگان: 1000

نوبت چاپ: دوم - 1396

قيمت: 250000 ريال

چاپ: وفا

شابك: 3 - 90 - 5348 - 600 - 978 978 - 600 - 5348 - 90 - 3

حقوق چاپ محفوظ است

مراكز پخش:

قم: تلفن: 37837320-025 و 37842682025

تهران: خيابان مجاهدين، چهارراه آبسردار، ساختمان پزشكان، واحد 9، مركز فرهنگى انتشاراتى منير، تلفن: 77521836-021 (4 خط)

تهران: خيابان پاسداران، خيابان شهيد گلنبى، نبش خيابان ناطق نورى، ساختمان زمرد، طبقه دوم، پلاك 43، نشر آفاق، تلفن: 22847035-021

مشهد: چهارراه شهدا، پشت باغ نادرى، كوچه شهيد خوراكيان، پاساژ گنجينه كتاب، انتشارات نور الكتاب (ميلانى)،

تلفن: 32242262-051 09151199486

اصفهان: چهارباغ پايين، رو به روى ورزشگاه تختى، مركز تخصصى حوزه علميه اصفهان، تلفن: 32240608-031

نشانى اينترنت: www.al-haqaeq.org - پست الكترونيك: info@al-haqaeq.org - سامانه پيام كوتاه: 10001414

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

جلد ششم

ادامه آيات امامت

«فَتَلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ * وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ... * آيه «سقاية الحاج» * هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ * وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ * وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ

عدم تحريف قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست نگاشته ها

آيه «فَتَلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ»... 17

مناقشات ابن تيميه... 20

پاسخ به مناقشات ابن تيميه... 24

صحّت نقل ابن مغازلى و تعدّد راويان آن... 25

بررسى سند روايت ابن مغازلى... 30

محمّد بن على بن خلف عطار... 31

حسين اشقر... 33

عمرو بن ثابت... 33

آيه «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ...»... 45

بررسى مناقشات ابن تيميه به استدلال علاّمه... 48

ترديد در صحت نقل حديث و استناد به آن... 48

نقد و بررسى... 49

دفاع از منافقان و درازگويى بيهوده... 55

فضيلت تراشى براى ديگران، با انگيزه كم رنگ ساختن فضايل اميرالمؤمنين... 62

آيه «سقاية الحاج»... 67

بررسى مناقشات مخالفان... 72

ترديد در صحّت نقل... 73

نقد و بررسى مناقشات... 77

نقل روايات صحيح از سوى ابن أبى‌حاتم... 79

ذكر برخى نصوص روايات... 81

تاويل نادرست آيه براساس روايتى مبهم... 90

آيه «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ»... 97

مناقشات ابن تيميه... 101

نقد و بررسى... 102

آيه «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ»... 109

نقد و بررسى... 118

آيه «وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ»... 121

مناقشات مخالفان... 127

نقد و بررسى... 130

راويان حديث... 130

مواضع نقل حديث و احاديث مؤيّد آن... 134

صحت سند و اعتبار حديث... 136

آيه «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً»... 155

برخى از روات مشهور حديث... 159

روايت در تفاسير مشهور سنى... 160

استدلال مرحوم علاّمه حلّى به آيه... 163

مناقشه در سند حديث... 164

ساير مناقشات... 169

آيه «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»... 173

مناقشات درباره استناد به آيه... 178

ذكر برخى اسانيد و نصوص حديث... 182

آيه «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي»... 191

برخى از نصوص حديث و بررسى دلالت آن... 194

استدلال علاّمه حلّى به آيه... 203

مناقشات ابن تيميه... 204

نقد و بررسى... 206

آيه «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ...»... 209

استدلال عالمان شيعه به آيه... 213

مناقشات ابن تيميه و دنباله روى او... 215

احاديث معارض... 218

بررسى سندى روايت طبرى... 222

حمل آيه بر عموم... 229

چكيده بحث آيات... 231

تحريف قرآن... 247

باب يكم: شيعه و تحريف... 255

سخنى در معناى تحريف... 257

1- تحريف در معنا... 259

2- تحريف در حروف يا حركات قرآن... 260

3- تحريف در كلمات قرآن... 261

4- افزايش و كم شدن آيه و يا سوره، با حفظ قرآن منزَل... 262

5- تحريف به افزايش... 262

6- تحريف به كاهش... 263

فصل يكم: گفتار بزرگان شيعه در نفى تحريف... 265

1- شيخ صدوق ... 268

2- شيخ مفيد ... 269

3- سيد مرتضى ... 269

4- شيخ طوسى ... 272

5- امين الإسلام طبرسى ... 272

6- سيد بن طاووس ... 273

7- علاّمه حلى ... 274

8- علاّمه محمّدباقر مجلسى ... 275

9- شيخ محمّد جواد بلاغى ... 276

10- سيد محمّد هادى ميلاني ... 276

11- سيد ابو القاسم خويى ... 277

12- سيد محمّدحسين طباطبايى ... 278

فصل دوم: ادلّه شيعه بر نفى تحريف... 281

دليل نخست: آياتى از قرآن كريم... 283

شبهه‌اى بر ادلّه قرآنى نفى تحريف... 286

دليل دوم: رواياتى از پيامبر و ائمه... 286

گروه نخست: روايات عرضه بر كتاب (قرآن)... 287

قسم دوم: خطبه غدير... 290

قسم سوم: حديث ثقلين... 291

قسم چهارم: ثواب قرائت سوره‌هاى قرآن... 292

قسم پنجم: رجوع به قرآن و بازپرسى از آن... 294

قسم ششم: احاديث نمايانگر تمسك اهل البيت به آيات گوناگون... 298

قسم هفتم: احاديثى كه قرآن در دست مردم را قرآن نازل شده خوانده‌اند... 299

دليل سوم: سخن عمر بن خطاب: «حسبنا كتاب اللّه»... 302

دليل چهارم: إجماع... 304

دليل پنجم: تواتر قرآن... 306

دليل ششم: اعجاز قرآن... 306

دليل هفتم: نماز اماميه... 307

دليل هشتم: گردآمدن قرآن در زمان پيامبر اكرم... 308

دليل نهم: اهتمام پيامبر و مسلمانان به قرآن... 308

فصل سوم: احاديث تحريف در كتب شيعه... 311

تعيين موضوع بحث... 314

پاره‌اى از اخبار تحريف... 319

بررسى اين اخبار... 326

فصل چهارم: شبهاتى پيرامون قرآن بر پايه روايات شيعه... 337

شبهه نخست: تواتر أحاديث تحريف قرآن... 339

شبهه دوم: ناسازگارى قرآن اميرالمؤمنين با قرآن كنونى... 343

شبهه سوم: قرآن زمان امام مهدى... 349

شبهه چهارم: اتفاقات ديگر امتها، در اين امت نيز رخ مى‌دهد... 350

فصل پنجم: بررسى راويان احاديث تحريف در كتب شيعه... 353

بررسى سخن شيخ صدوق در عدم تحريف... 364

نام بردن از برخى بزرگان موافق با صدوق... 365

محدثان و اخبار تحريف... 367

بررسى گروه يكم... 368

فرازهايى از سخنان وى در اعتقادات... 369

نفى تحريف با وجود نقل روايت آن... 374

نفى تحريف، با وجود نقل روايت تحريف... 376

بررسى گروه دوم... 381

خرده گيرى بر سخن وى... 389

بررسى گروه سوم... 392

سزاوار نبودن نسبت پذيرش ديدگاه تحريف به محدثان... 392

تحقيقى پيرامون ديدگاه كلينى... 397

خاتمه باب يكم... 409

باب دوم: اهل سنت و تحريف... 413

فصل يكم: احاديث تحريف در كتب اهل سنت... 417

افزايش يافتگى قرآن... 420

جابجايى واژگان قرآن... 421

احاديث نقصان قرآن... 422

نمونه‌هاى قسم نخست:... 422

نمونه‌هاى قسم دوم:... 426

1- آيه «رجم»... 426

2- آيه «رغبة»... 431

3- آيه «لو كان لابن آدم واديان»... 433

4- آيه جهاد... 436

5- آيه متعه... 437

6- آيه «صلوات بر پيامبر»... 438

7- آيه شهادت... 439

8- آيه ولايت نبىّ أكرم... 439

احاديث چگونگى گرد آورى قرآن... 443

شبهات برخاسته از اين احاديث... 446

شبهه يكم: گرد آورى قرآن پس از رحلت پيامبر... 446

شبهه دوم: گرد آورى قرآن پس از كشته شدن حافظان قرآن... 447

شبهه سوم: گرد آورى قرآن از روى جريده‌هاى نخل و مانند آن و سينه مردان... 447

شبهه چهارم: سوزاندن قرآنها به فرمان عثمان... 448

سخنان صحابه و تابعان در حذف، دگرگونى، و خطا در قرآن... 449

فصل دوم: راويان احاديث تحريف اهل سنت... 455

كسانى كه رواست به آنان ديدگاه تحريف را نسبت داد... 463

فصل سوم: ديدگاه اهل سنت پيرامون تحريف و احاديث آن... 475

مبناى عالمان شيعه در برابر اين روايات... 478

روش و رفتار أهل سنت در برابر اين‌گونه أحاديث... 479

تصريح به روى دادن تحريف... 481

تأويل أحاديث خطا در قرآن... 500

أحاديث گرد آورى قرآن، ميان ردّ و تأويل... 505

مراحل جمع آورى قرآن... 505

دفع شبهات... 507

روايات درباره مرحله نخست... 509

روايات پيرامون مرحله دوم... 510

روايات پيرامون مرحله سوم... 511

ردّ أحاديث نقصان قرآن... 515

تأويل أحاديث نقصان قرآن... 523

1 - حمل روايات بر تفسير قرآن... 525

2 - حمل بر سُنّت... 526

3 - حمل بر حديث قدسى... 527

4 - حمل بر دعاء... 528

فصل چهارم: نقد و بررسى... 529

1 - آثار و روايات در باره خطاى قرآن... 531

دليل كسانى كه اين آثار را نپذيرفته‌اند... 532

راه تأويل روايات دال بر نقصان و تحريف... 533

مناقشه در اين تأويل... 535

تأويل «لحن» و «خطأ» و پاسخش... 536

شرح حال عكرمه بنده ابن عباس... 538

چكيده سخن... 539

2 - پيرامون أحاديث گرد آورى قرآن... 541

روى برگردانى قوم از اميرالمؤمنين در گرد آورى قرآن... 542

محدود كردن گردآورندگان قرآن در زمان پيامبر، در شمارى معين!... 544

سخنى پيرامون أنس بن مالك... 546

رويگردانى از أحاديث گرد آورى قرآن در زمان أبو بكر و عمر... 548

رويگردانى از أحاديث پذيرش آيه با دو شاهد... 550

پيرامون آنچه عثمان انجام داد... 553

آنچه ميان عثمان و ابن مسعود روى داده است... 556

سخنى پيرامون زيد بن ثابت... 558

چكيده سخن... 560

3 - پيرامون أحاديث نقصان قرآن... 561

تحقيقى پيرامون نسخ... 562

ناممكن بودن حمل اين روايات بر نسخ تلاوت... 572

ديدگاه نسخ تلاوت، همان ديدگاه تحريف است... 576

درباره دو سوره «حفد» و «خلع»... 580

رويداد ابن شنبوذ... 581

سخنى ضرورى... 582

چكيده سخن... 582

فهرست منابع... 585

آيه «فَتَلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ»

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحيم

آيه «فَتَلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ»

يكى ديگر از آياتى كه با توجه به احاديث ذيل آن به روشنى بر افضليت و در نتيجه امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد، آيه شريف زير است:

«فَتَلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ»؛⁽¹⁾پس آدم از پروردگارش كلماتى آموخت و به سبب آنها خداوند توبه او را پذيرفت.

مرحوم علامه حلّى اين آيه شريف را به عنوان برهان دهم در كتاب شريف منهاج الكرامه ذكر كرده و در ذيل آن مى‌نويسد:

روى الفقيه ابن المغازلي الشافعي بإسناده عن ابن عباس، قال: سئل النبي صلّى اللّه عليه وآله عن الكلمات التي تلقّها آدم من ربّه فتاب عليه. قال: «سأله بحقّ محمّد وعليّ وفاطمة والحسن والحسين إلاّ تبت عليَ، فتاب عليه»! وهذه فضيلة لم يلحقه أحد من الصحابة فيها، فيكون هو الإمام، لمساواته النبي صلّى اللّه عليه وآله في التوسل به إلى اللّه تعالى؛⁽²⁾فقيه ابن مغازلى شافعى به اسناد خود از ابن عباس روايت كرده است كه گفت: از

پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم درباره كلماتى كه آدم از پروردگارش آموخت خداوند بهواسطه آنها توبه او را پذيرفت، سؤال شد. [پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمودند: «از خداوند خواست كه به حق محمّد، على، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام توبه او را بپذيرد، پس خداوند توبه او را پذيرفت».

و اين فضيلتى است كه هيچ يك از صحابه در آن با او شريك نيستند، پس او به سبب مساواتش با پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم در توسل به او در درگاه خداى تعالى امام است.

بنابر اين، براساس آيه شريف و حديث ذيل آن، مقام حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام چنان بالا و والاست كه حضرت آدم ابوالبشر عليه السلام براى توبه به درگاه الاهى بايد به ايشان توسل كند، چرا كه اينان از چنان منزلتى نزد خداى متعال برخوردارند كه هرگز توسل جويندگان به ايشان را رد نمى‌كند.

مناقشات ابن تيميه

ابن تيميه كه تحت هيچ شرايطى حاضر به قبول حقيقت نيست، در برابر اين برهان نيز مكابره كرده و مناقشاتى به استدلال مرحوم علاّمه حلّى وارد ساخته است. طبق معمول، نخستين و دومين وجه از مناقشات او، انكار صحت حديث و ساختگى معرفى كردن آن است و وجوه ديگر مناقشات وى نيز، تفسير به رأى و اجتهاد مقابل نص است. وى در برابر اين استدلال روشن مى‌نويسد:

والجواب من وجوه:

أحدها: المطالبة بصحّة هذا النقل، فقد عرف أن مجرّد رواية ابن

المغازلي لايسوغ الإحتجاج بها باتّفاق أهل العلم.

الثاني: إنّ هذا الحديث كذب موضوع باتفاق أهل العلم. وذكره أبوالفرجابن الجوزي في موضوعات عن طريق الدارقطني، فإنّ له كتبا في الأفراد والغرائب. قال الدارقطني: تفرّد به عمرو بن ثابت عن أبيه، عن أبيالمقدام، لم يروه عنه غيرحسين الأشقر. قال يحيى بن معين: عمرو بن ثابت ليس ثقةً ولامأمونا. وقال ابن حبان: يروي موضوعات عن الأثبات.

الثالث: إنّ الكلمات التي تلقّاها آدم قدجاءت مفسّرةً في قوله تعالى «رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ».⁽¹⁾وقد روي عن السلف هذا ومايشبهه، وليس في شيء من النقل الثابت عنهم ماذكره من القسم.

الرابع: أنّه معلوم بالإضطرار أنّ من هو دون آدم من الكفّار والفسّاق إذا تاب أحدهم إلى اللّه تاب اللّه عليه، وإن لم يقسم عليه بأحد. فكيف يحتاج آدم في توبته إلى مالايحتاج إليه أحد من المذنبين، لا مؤمن ولا كافر؟ وطائفة قد رووا أنّه توسّل بالنبي صلّى اللّه عليه وسلّم حتى قَبِلَ توبته، وهذا كذب. ورُوي عن مالك في ذلك حكاية في خطابه للمنصور، وهو كذب على مالك، وإن كان ذكرها القاضي عياض في «الشفا».

الخامس: أنّ النبي صلّى اللّه عليه وسلم لم يأمر أحدا بالتوبة بمثل هذا الدعاء، بل ولا أمر أحدا بمثل هذا الدعاء في توبة ولاغيرها، بل

ولاشرّع لأمّته أن يقسموا على اللّه بمخلوق، ولو كان هذا الدعاء مشروعا لشرّعه لأمّته.السادس: أنّ الإقسام على اللّه بالملائكة والأنبياء أمر لم يرد به كتاب ولا سنّة، بل قد نصّ غير واحد من أهل العلم كأبي حنيفة وأبي يوسف وغيرهما على أنّه لايجوز أن يقسم على اللّه بمخلوق. وقد بسطنا الكلام على ذلك.

السابع: أنّ هذا لو كان مشروعا، فآدم نبيّ كريم، كيف يقسم على اللّه بمن هو أكرم عليه منه؟ ولا ريب أنّ نبيّنا صلّى اللّه عليه وسلّم أفضل من آدم، لكن آدم أفضل من عليّ وفاطمة وحسن وحسين.

الثامن: أن يُقال: هذه ليست من خصائص الأئمّة، فإنّها قد ثبتت لفاطمة. وخصائص الأئمة لاتثبت للنساء. وما لم يكن من خصائصهم لم يستلزم الإمامة، فإنّ دليل الإمامة لابدّ أن يكون ملزوما لها، يلزم من وجوده استحقاقها، فلو كان هذا دليلاً على الإمامة لكان من يتصف به يستحقّها، والمرأة لاتكون إماما بالنصّ والإجماع؛⁽¹⁾و پاسخ داراى وجوهى است.

نخستين آنها مطالبه دليل بر صحت اين نقل است، چرا كه معلوم است به اتّفاق اهل علم تنها با استناد به روايت ابن مغازلى نمى‌توان به آيه احتجاج كرد.

وجه دوم: اين حديث به اتّفاق اهل علم دروغ و ساختگى است و ابوالفرج ابن جوزى اين روايت را از طريق دارقطنى در موضوعات آورده است. او در افراد و غرائب كتاب‌هايى دارد.

دارقطنى ]درباره اين حديث] گفته است: آن را عمرو بن ثابت به تنهايى از پدرش، از ابوالمقدام نقل كرده است و غير از حسين اشقر، كسى از وى روايت نكرده است.يحيى بن معين نيز گفته است: عمرو بن ثابت امين و مورد اعتماد نيست و ابن حبان گفته است: وى از افراد خوش حافظه روايت ساختگى نقل مى‌كند.

سوم: تفسير كلماتى كه به آدم آموخت. در اين سخن خداى تعالى آمده است [كه فرمود]: «پروردگارا، ما به خود ستم كرديم و اگر تو ما را نبخشى و بر ما رحم نكنى، به يقين از زيان‌كاران خواهيم شد» و به تحقيق از گذشتگان اين مطلب و مشابه آن روايت شده و در هيچ يك از نقل‌هاى ثابت شده از آنان، آنچه از اين قسم ذكر شده وجود ندارد.

چهارم: به ضرورت و اضطرار معلوم است كه هر كسى غير از آدم - از كافران و فاسقان - اگر به درگاه خداوند توبه كند، خداوند توبه او را مى‌پذيرد، هر چند كه او را به احدى سوگند ندهند. پس چگونه است كه آدم در توبه خود به چيزى محتاج است كه احدى از گناهكاران به آن نياز ندارند، نه مؤمن و نه كافر؟ و گروهى روايت كرده‌اند كه آدم عليه السلام به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم توسل جست تا توبه‌اش پذيرفته شود و اين دروغ است. و از مالك در اين باره حكايتى در خطابش به منصور روايت شده كه خود دروغ بستن به مالك است، هر چند كه آن را قاضى عياض در شفاء نقل كرده است.

پنجم: همانا پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم احدى را به توبه با چنين دعايى امر نكرده، بلكه احدى به چنين دعايى در توبه و غير توبه امر نشده است و اصلاً پيامبر بر امتش تشريع نكرده كه براى خداوند به مخلوق قسم بخورند، در حالى كه اگر اين دعا مشروع بود، آن را براى امتش تشريع مى‌كرد.

ششم: قسم ياد كردن براى خداوند به ملائكه و انبيا امرى است كه در كتاب و سنّت وارد نشده است، بلكه بسيارى از اهل علم نظير ابوحنفيه، ابويوسف و غير آن دو به روشنى بيان كرده‌اند كه قسم خوردن براى خدا به مخلوق جايز نيست و ما سخن دراين باره را مبسوط بيان كرده‌ايم.

هفتم: حتى اگر اين كار مشروع باشد، باز هم آدم عليه السلام پيامبرى كريم است، پس چگونه براى خدا قسم مى‌خورد به كسى كه براى خدا از او كريم‌تر است؟ و شكى نيست كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم از آدم برتر است، ليكن آدم از على، فاطمه، حسن و حسين برتر است.

هشتم: اين‌كه گفته مى‌شود اين از خصائص ائمه نيست، چرا كه براى فاطمه عليها السلام نيز ثابت شده است، در حالى كه ويژگى‌هاى امامان براى زنان ثابت نمى‌شود و آنچه از خصائص ائمه نباشد مستلزم امامت نيست، چرا كه دليل امامت ناگزير بايد از ملزومات آن باشد و از وجود آن دليل استحقاق براى امامت لازم مى‌آيد. پس چنانچه اين آيه دليلى بر امامت باشد، هر كس بدان توصيف شود مستحق امامت خواهد بود، در حالى كه براساس نص و اجماع زن امام نمى‌شود.

پاسخ به مناقشات ابن تيميه

ابن تيميه در مجموع هشت اشكال بيان كرده است كه دو وجه آن ادّعاى نادرست و ساختگى بودن حديث، يك وجه تفسير به رأى، چهار وجه اجتهاد در مقابل نصّ و يك وجه نيز گزافه گويى از سر جهالت يا تجاهل است.

صحّت نقل ابن مغازلى و تعدّد راويان آن

حديثى كه مرحوم علاّمه حلّى از ابن مغازلى روايت كرده، توسط حديث پژوهان و انديشمندان مشهور ديگر اهل سنّت نيز روايت شده است. روايت ابن مغازلى و سند وى بدين صورت است:أخبرنا أحمد بن محمّد بن عبدالوهاب إجازة، أخبرنا أبو أحمد عمر بن عبيداللّه بن شوذب، حدّثنا محمّد بن عثمان، قال: حدّثني محمّد بن سليمان بن الحارث، حدّثنا محمّد بن علي بن خلف العطّار، حدّثنا حسين الأشقر، حدّثنا عمرو بن أبي المقدام، عن أبيه، عن سعيد بن جبير، عن عبداللّه بن عبّاس، قال: سئل النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم عن الكلمات التي تلقّا آدم من ربّه فتاب عليه، قال: «سأله بحقّ محمّد وعلي وفاطمة والحسن والحسين إلاّ تبت عليَ، فتاب عليه»؛⁽¹⁾احمد بن محمّد بن عبدالوهاب - به صورت اجازه - و به سند خود از سعيد بن جبير، از عبداللّه بن عباس روايت مى‌كند كه گفت: از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلم درباره كلماتى كه آدم از پروردگارش آموخت و خداوند به واسطه آن توبه‌اش را پذيرفت سؤال شد. پيامبر فرمود: «آدم خدا را به حق محمّد، على، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام خواند كه توبه‌اش را بپذيرد، پس خدا توبه‌اش را پذيرفت».

همين حديث را شيخ الإسلام حموينى به صورت زير روايت كرده است:

أخبرنا الشيخ الصالح جمال الدين أحمد بن محمّد بن محمّد المعروف بم-(ذكويه) القزويني وغيره إجازة، بروايتهم عن الشيخ الإمام إمام الدين أبي القاسم عبدالكريم بن محمّد بن عبدالكريم الرافعي القزويني

إجازةً، قالوا: أنبأنا الشيخ العالم عبدالقادر بن أبي صالح الجيلي، قال: أنبأنا أبوالبركات هبة اللّه بن موسى الثقفي، قال: أنبأنا القاضي أبو المظفر هناد بن إبراهيم النسفي، قال: أنبأنا الحسن بن محمّد بن موسى «بتكريت»، قال: أنبأنا محمّد بن فرحان، قال: أنبأنا محمّد بن يزيدالقاضي، [قال:] حدثنا قتيبة، [قال:] حدثنا الليث بن سعد، عن العلاء بن عبدالرحمن، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم أنّه قال: «لمّا خلق اللّه تعالى آدم أبا البشر، ونفخ فيه من روحه، التفت آدم يمنة العرش، فإذا في النور خمسة أشباح سجّدا وركّعا، قال آدم: يا ربّ، هل خلقت أحدا من طين قبلي؟ قال: لا يا آدم، قال: فمن هؤلاء الخمسة الأشباح الذين أراهم في هيئتي وصورتي؟ قال: هؤلاء خمسة من ولدك، لولاهم ما خلقتك، هؤلاء خمسة شققت لهم خمسة أسماء من أسمائي، لولاهم ما خلقت الجنّة ولا النار، ولا العرش ولا الكرسي، ولا السماء ولا الأرض، ولا الملائكة ولا الإنس ولا الجنّ، فأنا المحمود وهذا محمّد، وأنا العالي وهذا عليّ، وأنا الفاطر وهذه فاطمة، وأنا الإحسان وهذا الحسن، وأنا المحسن وهذا الحسين.

آليت بعزّتي أنّه لا يأتيني أحد بمثقال ذرّة من خردلٍ من بغض أحدهم إلاّ أدخلته ناري ولا أُبالي. يا آدم! هؤلاء صفوتي من خلقي، بهم أُنجيهم وبهم أُهلكهم، فإذا كان لك إليَّ حاجة، فبهؤلاء توسّل».

فقال النبيّ: «نحن سفينة النجاة، من تعلّق بها نجا ومن حاد عنها هلك، فمن كان له إلى اللّه حاجة، فليسأل بنا أهل البيت»؛⁽¹⁾

استاد نيكوكار جمال الدين احمد بن محمّد بن محمّد معروف به مذكويه قزوينى و ديگران به صورت اجازه و به سند خود از ابوهريره نقل مى‌كند كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم بر ما حديث كرد و فرمود: «هنگامى كه خداوند آدم ابوالبشر را آفريد و از روحش در او دميد، آدم به سمت راست عرش التفات كرد، پس در آن‌جا پنج نورسجده و ركوع مى‌كردند. آدم گفت: پروردگار، آيا پيش از من احدى را از خاك آفريده‌اى؟ خداوند فرمود: «نه اى آدم». عرض كرد: پس اين پنج روحى كه آن‌ها را در شكل و صورت خود مى‌بينم چه كسى هستند؟ خداوند فرمود: «اين پنج نفر از فرزندان تو هستند. اگر ايشان نبودند تو را خلق نمى‌كردم. براى اين پنج نفر پنج اسم از اسم‌هاى خودم منشق كردم. اگر ايشان نبودند بهشت، جهنم، عرش، كرسى، آسمان و زمين، ملائكه، انس و جن را خلق نمى‌كردم، پس من محمودم و اين محمّد و من عالى هستم و اين على و من فاطر هستم و اين بانو فاطمه و من احسان هستم و اين حسن و من محسن هستم و اين حسين»».

به عزت خودم بر عهده گرفتم كه احدى با بغض يكى از ايشان به اندازه مثقال دانه‌اى از خردل نزد من نيايد مگر اين‌كه او را داخل آتش كنم و بدان اهميت نمى‌دهم! اى آدم، اين‌ها برگزيدگان من از خلقم هستند. به واسطه اينان بندگانم را نجات مى‌دهم، و به سبب بغض اينان بندگان را هلاك مى‌سازم؛ پس چنانچه تو به سوى من حاجتى داشتى، به اين‌ها توسل كن».

آن‌گاه پيامبر فرمود: «ما كشتى نجاتيم، هر كس به آن درآيد نجات مى‌يابد و هر كس از آن دور شود هلاك مى‌گردد. پس هر كس به خداوند حاجتى دارد، به واسطه ما اهل بيت آن را بطلبد».

حموينى از انديشمندان مشهور و مورد اعتماد سنيان است كه رجاليان سنى

بسيارى او را ستوده‌اند.⁽¹⁾ذهبى ضمن تجليل از وى، به صراحت او را از اساتيد و مشايخ خود در حديث معرفى كرده است.⁽²⁾به غير از حموينى، ابوالفتح نطنزى نيز در كتاب الخصائص العلويه اين حديث راروايت كرده است. سمعانى از انديشمندان به نام سنى درباره بهره‌گيرى و اخذ حديث از ابوالفتح نطنزى مى‌نويسد:

قدم علينا مرو سنة إحدى و عشرين، و قرات عليه طرفا صالحا من الأدب، و استفدت منه، و اغترفت من بحره، ثمّ لقيته بهمذان، ثمّ قدم علينا بغداد غير مرة في مدة مقامي بها، و ما لقيته إلاّ و كتبت عنه، واقتبست منه... سمعت منه أجزاء بمرو من الحديث؛⁽³⁾در سال 21 هجرى در مرو بر ما وارد شد و من نكته‌هاى نيكويى از ادب از او آموختم و از وى بهره جستم و از درياى دانش او برداشت كردم. سپس او را در همدان ملاقات كردم و پس از آن چندين بار در بغداد بر ما وارد شد. در مدتى كه در آن‌جا بودم، با او ملاقات نمى‌كردم مگر اين‌كه از او حديث مى‌نوشتم و اقتباس مى‌كردم... اخيرا نيز در مرو، اين حديث را از او شنيدم.

براساس اين روايت، اهل بيت عليهم السلام از همه خلايق، اعم از انبياء و اوصياء پيشين برترند و رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم تمامى مسلمانان را براى قبولى حاجتشان به توسل به اين بزرگواران توصيه فرموده است.

سيوطى نيز حديث را به دو طريق روايت كرده است. وى در الدرّالمنثور مى‌نويسد:

وأخرج الديلمي في مسند الفردوس بسندٍ رواه عن عليّ، قال: سألت النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم عن قول اللّه: «فَتَلَقّى آدَمُ» - فذكر الحديث... قال: فعليك بهؤلاء الكلمات، فإنّ اللّه قابل توبتك وغافر ذنبك. قل: أللّهمّ إنّي أسألك بحق محمّدٍ وآل محمّد... فهؤلاء الكلمات التي تلقّى آدم».وأخرج ابن النجّار، عن ابن عبّاس، قال: سألت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم عن الكلمات التي تلقّاها آدم من ربّه فتاب عليه. قال: «سأل بحقّ محمّد وعلي وفاطمة والحسن والحسين إلاّ تبت عليَ، فتاب عليه»؛⁽¹⁾ديلمى در مسند الفردوس و به سند خود از على عليه السلام روايت كرده است كه فرمود: از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم درباره سخن خداوند كه فرمود: «فَتَلَقّى آدَمُ»پرسيدم... (اين حديث را ذكر كرده تا اين سخن خداى عزوجل كه به آدم فرمود): پس بر تو باد به اين كلمات. همانا خداوند توبه تو را پذيرفت و گناه تو را آمرزيد. بگو: خداوندا، از تو مى‌خواهم به حق محمّد و آل محمّد... پس اينان كلماتى هستند كه آدم آموخت.

ابن نجار نيز از ابن عباس آورده كه گفت: از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم درباره كلماتى كه آدم از پروردگارش آموخت و خداوند توبه او را پذيرفت پرسيدم. پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمودند: «از خداوند به حق محمّد، على، فاطمه، حسن و حسين خواست كه توبه‌اش را بپذيرد؛ پس خداوند توبه‌اش را پذيرفت».

بنابر اين روشن شد كه حديث مطرح شده از سوى مرحوم علامه حلّى در ذيل آيه، تنها توسط ابن مغازلى روايت نشده است، بلكه عده‌اى از پيشوايان حديثى

مشهور اهل تسنن آن را روايت كرده‌اند، افرادى همچون: 1. رافعى، 2. ابن نجار، 3. ديلمى، 4. نطنزى، 5. حموينى، 6. سيوطى و ديگران.

اين حديث شريف همچنين در كتب معتبر شيعه از امامان اهل بيت عليهم السلام نيز روايت شده است.⁽¹⁾در نتيجه اين حديث در زمره احاديثى است كه فريقين بر آناتّفاق دارند. افزون بر آن، محتواى حديث نيز با احاديث صحيح ديگر كاملا سازگار است به طورى كه در صدور آن هيچ ترديدى باقى نمى‌ماند.

بررسى سند روايت ابن مغازلى

ابن مغازلى از حديث شناسان و رجاليان مورد اعتماد سنى است. سمعانى در كتاب انساب و در ذيل «جلاّبى»، به شرح حال ابن مغازلى پرداخته، مى‌نويسد:

المشهور بهذه النسبه أبوالحسن علي بن محمّد بن الطيّب الجلاّبي المعروف بابن المغازلي من أهل واسط العراق، كان فاضلا، عارفا برجالات واسط و حديثهم، وكان حريصاً على سماع الحديث و طلبه، رأيت له ذيل التاريخ لواسط وطالعته، وانتخبت منه... روى لنا عنه إبنه بواسط؛⁽²⁾مشهور به اين نسبت؛ يعنى ابوالحسن على بن محمّد بن طيب جلابى معروف به ابن مغازلى از اهل واسط عراق است. او فاضل و به راويان واسط و حديث آن‌ها آشنا بود و بر شنيدن و طلب حديث حريص بود. براى او در واسط تاريخى ديدم و آن را مطالعه و از آن گزينش كردم... پسر وى در واسط براى ما از او روايت كرد.

كتاب تاريخ ابن مغازلى نيز از متونى است كه بزرگان و مشاهيرى همچون ذهبى به آن اعتماد كرده و در تذكرة الحفّاظ از او نقل كرده است.⁽¹⁾چنان كه كتاب وى در مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام نيز مورد اعتماد حفاظ و حديث پژوهان بزرگىهمچون سمهودى و ابن حجر مكى است. سمهودى در جواهر العقدين و ابن حجر مكى در الصواعق المحرقة از وى روايت كرده‌اند.

محمّد بن على بن خلف عطار

يكى از رجال حديث ابن مغازلى كه ممكن است درباره وى شبهه‌اى باشد، «محمّد بن على بن خلف عطار» است. خطيب بغدادى در شرح حال وى مى‌نويسد:

سمعت محمّد بن منصور يقول: كان محمّد بن على بن خلف ثقة، مأمونا، حسن العقل؛⁽²⁾شنيدم محمّد بن منصور مى‌گفت: محمّد بن على بن خلف مورد اعتماد و امين است و خردش نيكوست.

آنچه درباره محمّد بن على عطار در تاريخ بغداد آمده، همه توثيق است و هيچ جرحى نسبت به وى در آن نيست. تنها نكته‌اى كه درباره محمّد بن على عطار وجود دارد، ذكر نام وى در كتاب الكامل في ضعفاء الرجال است. ابن عدى در اين كتاب از وى نقل مى‌كند كه گفت:

كنت جالساً مع عمّار، فجاء أبوموسى، فقال: مالي ومالك؟ قال: ألست

أخاك؟ قال: ما أدري إلاّ أنّي سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم يلعنك ليلة الجمل، إلى أن قال: إنّه قد استغفرلي، قال عمّار: قد شهدت الّلعن، ولم أشهد الإستغفار؛ همانا به همراه عمار بن ياسر رضى اللّه تعالى عنه نشسته بودم كه ابوموسى اشعرى آمد.آن‌گاه گفت: با من چكار دارى! آيا من برادر تو نيستم؟ عمار بن ياسر به ابوموسى اشعرى گفت: من شنيدم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم تو را لعن مى‌كرد. ابوموسى گفت: همانا او بر من استغفار كرد. عمار گفت: من لعن را شاهد بودم، اما استغفار را نه.

ابن عدى پس از نقل اين حديث از محمّد بن على عطار، درباره او مى‌نويسد:

عنده من هذا الضرب عجائب؛⁽¹⁾نزد او از اين قبيل عجائب وجود دارد.

حتى اگر مى‌توان اين تعبير را جرح شمرد، بايد توجه داشت كه چنين تعبيرى پس از نقل اين حديث از سوى رجاليان سنى طبيعى است. با اين همه، ابن عدى غير از اين تعبير هيچ طعنى نسبت به محمّد بن على عطار نكرده است. اين نكته نيز در خور توجه است كه ابن عدى خود محمّد بن على عطار را به صورت مستقل در كتاب الكامل في ضعفاء الرجال نياورده است، با اين‌كه وى تمام كسانى را كه كمترين حرفى درباره آنها گفته شده در اين كتاب نام مى‌برد.⁽²⁾بنابر اين، چنان‌كه ابن حجر عسقلانى نيز توجه داده، عدم ذكر نام محمّد بن على عطار در كتاب الكامل في

ضعفاء الرجال از اين حقيقت حكايت دارد كه ابن عدى نسبت به وى طعن و جرحى نداشته است، از اين رو در شرح حال حسين أشقر به مناسبت از او ياد مى‌كند و مى‌گويد: «عنده عجائب».⁽¹⁾

حسين اشقر

راوى ديگر حديث «حسين بن حسن اشقر» است كه در مجلدات گذشته اعتبار وى ثابت شد.

عمرو بن ثابت

حسين اشقر از عمرو بن ثابت نقل مى‌كند. برخى در ابوالمقدام جرح كرده‌اند. اما علت جرح وى نيز دقيقاً اتهام وى به تشيع است. ابوالمقدام در تفسير در زمره رجال ابوداوود و ابن ماجه است. ابن مبارك درباره او مى‌گويد:

لا تحدّثوا عن عمرو بن ثابت، فإنَّه كان يسبّ السلف؛⁽²⁾از عمرو بن ثابت حديث نقل نكنيد، چرا كه او پيشينيان را سب مى‌كند.

همچنين درباره وى گفته شده:

كان يشتم عثمان... ويقدّم عليّا على الشيخين؛ اين مرد به عثمان ناسزا مى‌گفت و على عليه السلام را بر شيخين مقدم مى‌داشت.

به همين جهت، ابوداوود على رغم اعتماد به وى و نقل حديث از او، به سبب تشيع أبوالمقدام از او بدگويى مى‌كند. وى درباره أبوالمقدام مى‌گويد:

رافضيّ خبيث؛ او رافضى خبيث است.

در جاى ديگر نيز مى‌گويد:

رجل سوء، قال: لمّا مات النبيّ كفر الناس إلاّ خمسة؛ وى مرد بدى است، چرا كه او مى‌گويد: وقتى پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم رحلت كرد،همه مردم به جز پنج نفر كافر شدند.

ابوداوود در جاى ديگر سخن را با ذم او آغاز كرده و مى‌گويد:

قد روى عنه سفيان، وهو المشوم، ليس يشبه حديثه أحاديث الشيعة، وجعل يقول و يعني: أنّ أحاديثه مستقيمة؛ وى از سفيان - كه او فردى شقى و نامبارك است - روايت كرد، و حديث او شبيه احاديث شيعه نيست و در آغاز سخن گفت يعنى احاديثش مستقيم است.

ابوداوود على رغم اين همه بدگويى از ابوالمقدام، بالأخره به راست‌گويى او در نقل حديث اعتراف مى‌كند و مى‌نويسد:

رافضيّ خبيث، و كان رجل سوء... ولكنّه كان صدوقاً في الحديث؛ وى رافضى خبيث و مردى بدى است... وليكن راست‌گو در حديث است.

بزّار هم درباره وى مى‌گويد:

كان يتشيّع ولم يُترك؛⁽¹⁾او شيعه‌گرى داشت و با اين حال روايت‌هاى وى ترك نمى‌شد.

بنابر اين، همه بدگويى‌هايى كه درباره ابوالمقدام شده صرفاً به جهت تشيع اوست و چنان كه پيشتر بيان شد، بر پايه مبانى رجالى سنيان تشيع به وثاقت راوى

ضرر نمى‌زند و به همين جهت است كه ابوداوود، ضمن خبيث و بد معرفى كردن ابوالمقدام، اعتراف مى‌كند كه او راست‌گو است و از او حديث هم نقل و به آن اعتماد مى‌كند. بزّار نيز مى‌گويد او شيعه‌گرى داشت، ولى در عين حال مى‌گويد: «لم يترك».

ابوحاتم نيز بر همين اساس مى‌گويد: «كان ردئ¨ الرأي، شديد التشيع»؛⁽¹⁾با اينحال تصريح مى‌كند كه «يكتب حديثه».

در نتيجه روايت ابن مغازلى از نظر سند صحيح و بدون اشكال است و ابن تيميه طبق معمول، از سر عناد و لجاج در صحت آن ترديد كرده است. افزون بر آن ابن تيميه به خاطر تكرار مناقشات بى‌اساس خود در ذيل همه استدلال‌هاى مرحوم علاّمه حلى، ناخودآگاه ادّعا مى‌كند كه ابن جوزى حديث ابن مغازلى را در موضوعات ذكر كرده است. او كلامى هم به دروغ از ابن جوزى درباره سند حديث نقل كرده است، اما جالب است بدانيد كه اين حديث در موضوعات نيامده است و ابن تيميه دروغ‌گويى خود را در اينجا بيش از پيش نمايان ساخته و حتى بر ابن جوزى هم دروغ بسته و سخنى ساختگى به او نسبت داده است! به علاوه، اشتهار اين حديث و روايت آن توسط حفاظ مشهور با اسانيد متعدد ثابت شد.

پس اين حديث معتبر و استدلال به آن كاملا صحيح است. چنانچه ابن جوزى هم آن را در موضوعات آورده باشد كه چنين نيست، باز هم خللى در اعتبار حديث به وجود نمى‌آيد؛ بلكه به اذعان انديشمندان سنى، عملكرد ابن‌جوزى در كتاب موضوعات باطل و مردود خواهد بود، چرا كه شتاب‌زدگى ابن جوزى در ابطال

احاديث و گزافه گويى او در حكم به ساختگى بودن آن‌ها نزد محققان ثابت است.

اين نكته نيز در خور توجه است كه حتى اگر صحّت حديث ابن مغازلى در ذيل آيه ثابت هم نمى‌شد، باز هم محتواى آن از احاديث صحيح فراوان ديگرى به روشنى قابل اثبات، بلكه ثابت است و طالبان حقيقت و هدايت، هرگز در درستى محتواى اين حديث ترديد نمى‌كنند، چرا كه براساس احاديث فراوان، توسلحضرت آدم عليه السلام به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلم ثابت و مسلم است و هر چند در اين احاديث براى حذف نام اميرالمؤمنين عليه السلام و اهل بيت پيامبر عليهم السلام تلاش فراوانى شده، اما در احاديث فراوان ديگرى به وجود نام آن بزرگواران در عرش در كنار نام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم تصريح شده است. بنابر اين تلاش و اراده حق ستيزان ثمرى نبخشيده و براساس مشيت خداوند، حق بر حق جويان آشكار گشته است.

«يُريدُونَ أَنْ يُطْفِؤا نُورَ اللّه‌ِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللّه‌ُ إِلاّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ»؛⁽¹⁾مى‌خواهند كه نور خدا را با زبان‌هايشان خاموش كنند، ولى خداوند ابا دارد تا اين‌كه نور خود را تمام سازد، هر چند كافران ناخوش دارند.

حديث توسل حضرت آدم عليه السلام به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلم بسيار مشهور است و محدّثان بزرگ و مشهور اهل تسنن به اسانيد معتبر آن را در آثار خود ذكر كرده‌اند كه از جمله مى‌توان از انديشمندان مشهور زير نام برد:

حدّثنا أبوسعيد عمرو بن محمّد بن منصور العدل، ثنا أبوالحسن محمّد بن إسحاق بن إبراهيم الحنظلي، ثنا أبوالحارث عبداللّه بن مسلم الفهري، ثنا إسماعيل بن مسلمة، أنبأ عبدالرحمن بن زيد بن أسلم، عن أبيه، عن جدّه، عن عمر بن الخطاب قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «لمّا اقترف آدم الخطيئة، قال: يا ربّ، أسألك بحقّ محمّد لما غفرت لي. فقال اللّه: يا آدم! وكيف عرفت محمّدا ولم أخلقه؟ قال: يا ربّ! لأنّك لمّا خلقتني بيدك ونفخت فيَّ من روحك، رفعت رأسي، فرأيت على قوائم العرش مكتوبا: لا إله الاّ اللّه، محمّد رسول اللّه، فعلمت أنّك لم تضف إلى اسمك إلاّ أحبّ الخلق إليك. فقال اللّه: صدقت يا آدم! إنّه لأحبّ الخلق إليَ، أدعني بحقّه، فقد غفرت لك، ولولا محمّد ما خلقتك».

هذا حديث صحيح الإسناد، وهو أوّل حديث ذكرته لعبدالرحمن بن زيد بن أسلم في هذا الكتاب؛⁽¹⁾ابوسعيد عمرو بن محمّد بن منصور عدل، از ابوالحسن محمّد بن اسحاق بن ابراهيم

حنظلى، از ابوحارث عبداللّه بن مسلم فهرى، از اسماعيل بن مسلمه، از عبدالرحمن بن زيد بن اسلم، از پدرش از جدش، از عمر بن خطاب بر ما حديث كردند كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «هنگامى كه آدم مرتكب خطا شد، عرض كرد: اى پروردگار، از آن رو كه وقتى مرا به دست خود آفريدى و از روح خود در من دميدى، سرم را بالا گرفتم پس ديدم كه بر ستون‌هاى عرش نوشته شده است:«خدايى جز اللّه نيست و محمّد رسول خداست»؛ پس دانستم كه تو در كنار اسم خود اضافه نمى‌كنى، مگر اسم كسى را كه دوست داشتنى‌ترين خلق در نزد توست.

خداوند فرمود: راست گفتى اى آدم! همانا او دوست داشتنى‌ترين خلق نزد من است. مرا به حق او خواندى، پس به تحقيق گناه تو آمرزيدم و اگر محمّد نبود تو را خلق نمى‌كردم».

اين حديث صحيح الإسناد و نخستين حديثى است كه در اين كتاب براى عبدالرحمن بن زيد بن اسلم ذكر كردم.

طبرانى نيز مى‌نويسد:

حدّثنا محمّد بن داود بن أسلم الصدفي المصري، حدّثنا أحمد بن سعيد المدني الفهري، حدّثنا عبداللّه بن إسماعيل المدني، عن عبدالرحمن بن زيد بن أسلم، عن أبيه، عن جدّه، عن عمر بن الخطّاب، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «لمّا أذنب آدم عليه السلام الذنب الذي أذنبه، رفع رأسه إلى العرش، فقال: أسألك بحقّ محمّد إلاّ غفرت لي، فأوحى اللّه إليه: وما محمّد؟ ومن محمّد؟ فقال: تبارك اسمك، لمّا خلقتني رفعت رأسي إلى عرشك، فإذا هو مكتوب لا إله إلاّ اللّه محمّد رسول اللّه، فعلمت أنّه ليس أحد أعظم عندك قدرا ممّن جعلت اسمه مع

اسمك، فأوحى اللّه عزّ وجلّ إليه: «يا آدم! إنّه آخر النبيّين من ذريّتك، وإنّ أُمّته آخر الأُمم من ذريّتك، ولولاه يا آدم ما خلقتك»؛⁽¹⁾محمّد بن داوود بن اسلم صدفى مصرى، از احمد بن سعيد مدنى فهرى، از عبداللّه بناسماعيل مدنى، از عبدالرحمن بن زيد بن اسلم، از پدرش، از جدش، از پسر خطاب براى ما روايت كرد كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «هنگامى كه آدم عليه السلام به گناهى كه مرتكب شده بود گرفتار شد، سرش را به سوى عرش بلند كرد و گفت: تو را به حق محمّد مى‌خوانم كه گناهم را بر من بيامرزى. پس خداوند به او وحى كرد: محمّد چيست و محمّد كيست؟ عرض كرد: نام تو مبارك است. هنگامى كه مرا آفريدى، سرم را به سوى عرش بلند كردم. در آن هنگام در عرش نوشته شده بود: «خدايى جز اللّه نيست و محمّد رسول خداست»، پس دانستم احدى نزد تو قدرش عظيم‌تر از كسى نيست كه نامش را در كنار نام خود قرار داده‌اى. پس خداوند عزوجل به او وحى كرد كه اى آدم! همانا او آخرين پيامبران از ذريه توست و امت او آخرين امت‌ها از ذريّه تو است و اگر او نبود تو را خلق نمى‌كردم».

براساس اين حديث، توسّل به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلم عمل نخستين پيامبر خدا؛ يعنى حضرت آدم عليه السلام است، پس در درستى آن ترديدى وجود ندارد. سبكى در كتاب شفا السقام في زيارة خير الأنام با استناد به اين حديث، استدلال مى‌كند كه توسّل به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه وآله وسلم در همه حالات و همه زمان‌ها قبل از خلقت و پس از خلقت ايشان و نيز در دوران زندگى پر بركت ايشان در اين دنيا و پس از رحلت آن حضرت، تا زمانى كه برزخ به سر مى‌برد و پس از برانگيخته شدن در قيامت و در همه عرصات قيامت و بهشت جايز است.

وى پس از ذكر حديث حاكم نيشابورى و احاديث ديگر مى‌نويسد:

والحديث المذكور لم يقف عليه ابن تيميه عليه بهذا الإسناد، ولأبلغه أنّ الحاكم صحّحه، وكيف يحلّ لمسلم أن يتجاسر على منع هذا الأمر العظيم الذي لا يرده عقل و لا شرع؟⁽¹⁾ابن تيميه بر حديث ياد شده با اين اسناد واقف نبوده و به او نرسيده كه حاكم آن را تصحيح كرده است و چگونه بر مسلمانان جايز است كه بر منع از اين امر عظيم جرات و جسارت پيدا كند؟ امرى كه نه عقل و نه شرع آن را رد نمى‌كند.

به نظر مى‌رسد سبكى افكار ابن تيميه را حمل بر صحت كرده و آن را به خاطر نا آگاهى وى از اين احاديث دانسته است، اما حتى اگر چنين باشد و او تجاهل نكرده باشد و به خاطر ستيزه با حق آن را كتمان نكره باشد، باز هم جهالت وى ثابت خواهد شد. البته كتمان حقايق منحصر به ابن تيميه نيست، بلكه در اين حديث نيز كتمان حقيقت مشهور و روشن است؛ زيرا مقرون بودن نام اميرالمؤمنين عليه السلام با نام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در عرش، براساس احاديث صحيح و مقبول نزد فريقين مسلّم است و ترديدى در آن وجود ندارد؛ ليكن سنيان مى‌كوشند اين فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام را نيز همچون ساير فضايل ايشان كتمان كنند، اما خداوند خواسته كه اين حقيقت روايت شود و باقى بماند. قاضى عياض، از ابوحمرا، از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم نقل مى‌كند كه فرمود:

لمّا أسرى بي إلى السماء، إذا على العرش مكتوب: لا إله الاّ اللّه، محمّد رسول اللّه، أيّدته بعليّ؛⁽²⁾

هنگامى كه در شب معراج مرا به آسمان بردند، در آن هنگام بر عرش نوشته شده بود: خدايى جز اللّه نيست ومحمّد رسول خداست. او را به واسطه على تاييد كردم.

ابن عدى⁽¹⁾و ابن عساكر⁽²⁾نيز اين حديث را از طريق انس از رسول خدا صلّى اللّه‌عليه وآله وسلم نقل كرده‌اند كه فرمود:

لمّا عرج بي رأيت على ساق العرش مكتوباً لا إله إلاّ اللّه، محمّد رسول اللّه، أيّدته بعليّ، نصرته بعليّ؛⁽³⁾وقتى در معراج به آسمان رفتم، بر ساق عرش به صورت مكتوب ديدم خدايى جز اللّه نيست، محمّد رسول خداست و او را به واسطه على تاييد كردم.

حافظ محب الدين طبرى نيز در سيره خود، فصلى با عنوان «ذكر اختصاصه بتأييداللّه نبيّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم به، وكتبه ذلك على ساق العرش، وعلى بعض الحيوان» آورده است.⁽⁴⁾طبرى در اين فصل، حديث را از ابو حمراء با روايتى طولانى در سيره خود آورده است. وى همچنين از ابن عباس نقل مى‌كند كه گفت:

كنّا عند النبي صلّى اللّه عليه وآله، فإذا بطائر فىّ فيه لوزة خضراء، فألقاها في حجر النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فأخذها، فقبّلها، ثمّ كسرها، فإذا في جوفها دودة خضراء مكتوب فيها بالأصفر: لا إله إلاّ اللّه، محمّد رسول اللّه، نصرته بعليّ، خرجه أبوالخير القزويني الحاكمي؛⁽⁵⁾

ما نزد پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم بوديم. پرنده‌اى آمد كه در دهانش بادام سبزى بود. آن را به سينه پيامبر انداخت و پيامبر آن را بوسيد و سپس شكست. در درون آن حشره سبز رنگى بود كه روى آن با رنگ زرد نوشته شده بود: «خدايى جز اللّه نيست، محمّد رسول خداست، او را به واسطه على يارى كردم». ابوالخير حاكمى قزوينى اينحديث را آورده است.

بنابر اين، روشن است كه نام اميرالمؤمنين عليه السلام در عرش كنار نام پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم و نام خداوند متعال نوشته شده و حضرت آدم عليه السلام نام ايشان را ديده و دريافته كه آنان محبوب‌ترين خلق نزد خداوند هستند؛ از همين رو با توسل جستن به ايشان، توبه كرده و خداوند نيز توبه او را به بركت اهل بيت عليهم السلام پذيرفته است.

براساس آنچه تاكنون بيان شد، روشن شد كه برخلاف ادّعا، حديث ابن‌مغازلى صحيح است و اين حديث، از احاديث مشهور و مقبول نزد فريقين است و براساس آن، كلماتى كه آدم عليهم السلام از پروردرگار آموخت، توسل به اهل بيت عليهم السلام بود و آنچه ابن تيميه ادّعا مى‌كند، تفسير به رأى بوده و اجتهاد در برابر نص است. همچنين برخلاف اجتهاد باطل ابن تيميه، خدا و رسولش بندگان را به توسل جستن به اهل بيت عليهم السلام فراخوانده‌اند و اين توسل را مايه قبولى دعا و توبه قرار داده‌اند.

و نيز معلوم شد كه على رغم دشمنى و لجاجت ابن تيميه، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام نزد خداوند سبحان از حضرت آدم و تمامى انبياء و اوصياء پيشين برترند. به اين ترتيب هفت وجه از وجوه هشت‌گانه مناقشات ابن تيميه پاسخ داده شده. اما وجه هشتم كه مى‌گويد اين ويژگى خصائص

ائمه و مستلزم امامت نيست سخنى جاهلانه است، زيرا مرحوم علاّمه حلّى آن را از ويژگى‌هاى امام ندانسته، بلكه داشتن آن را نشانه افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام شمرده است و با اثبات افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام و براساس قاعده عقلى قبح تقدم مفضول بر فاضل، امامت و خلافت بلافصل آن حضرت پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم ثابت مى‌شود.

آيه «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ...»

اشاره

آيه «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ...»

يكى از ادله افضليت و در نتيجه خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام اين است كه خداوند بغض او را علامت شناخته شدن منافقان قرار داده و فرموده است:

«وَلَوْ نَشاءُ َلأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللّه‌ُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ»؛⁽¹⁾و اگر مى‌خواستيم آنها را به تو نشان مى‌داديم تا تو آنها را به چهره هايشان بشناسى و به تحقيق آنها در نحوه سخن گفتنشان به تو مى‌شناسانيم و خداوند به همه كارهاى شما آگاه است.

براساس احاديث منقول از حفاظ بزرگ، محدثان و مفسران مشهور سنى در ذيل اين آيه، علامت شناخت منافقان بغض اميرالمؤمنين عليه السلام است. مرحوم علاّمه حلّى با استناد به اين آيه شريف و روايتى كه از ابونعيم در ذيل آن مطرح مى‌كند، بر افضليّت و امامت اميرالمؤمنين عليه السلام استدلال كرده، مى‌نويسد:

البرهان الخامس عشر: قوله تعالى «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ».

روى أبونعيم الحافظ، بإسناده عن أبيسعيد الخدري في قوله تعالى: «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ» قال: ببغضهم عليّا. ولم يثبت لغيره من

الصحابة ذلك، فيكون أفضل منهم، فيكون هو الإمام؛⁽¹⁾برهان پانزدهم سخن خداوند است [كه مى‌فرمايد]: «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ».

حافظ ابونعيم به اسناد خود از ابوسعيد خدرى درباره آيه «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ» روايت كرده است كه گفت: [يعنى] به بغض آن‌ها نسبت به على.

و اين مطلب براى احدى از صحابه غير از او ثابت نيست. پس او از آنها برتر است و در نتيجه او امام خواهد بود.

بررسى مناقشات ابن تيميه به استدلال علاّمه

علامت نفاق و بغض نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام نه تنها در روايات ذيل اين آيه شريف، بلكه در احاديث فراوان ديگرى به صراحت تمام مورد تاكيد قرار گرفته است؛ از اين‌رو ابن تيميه پس از ترديد در صحت حديث و دروغ معرفى كردن آن - كه عادت اوست! - دچار چالش شديدى شده و با دراز گويى و ادّعاهاى بى‌اساس، در انكار اين فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام نيز بسيار كوشيده است. اينجا به نقد و بررسى مناقشات ابن تيميه در برابر استدلال مرحوم علاّمه‌مى‌پردازيم.

ترديد در صحت نقل حديث و استناد به آن

ابن تيميه طبق معمول، در صحت حديث ترديد كرده و ادّعا مى‌كند كه به اتّفاق حديث شناسان حديث مورد استناد مرحوم علاّمه كذب است! وى مى‌نويسد:

الجواب: المطالبة بصحّة النقل أوّلاً، والثانى: أنّ هذا من الكذب على أبيسعيد عند أهل المعرفة بالحديث، الثالث: أن يقال لو ثبت أنّه قاله، فمجرد قول أبي سعيد قول واحد من الصحابة، و قول الصاحب إذا خالفه صاحب آخر ليس بحجّة باتّفاق أهل العلم، و قد علم قدح كثير من الصحابة في علي، و إنّما احتجّ عليهم بالكتاب و السنة لا بقول آخر من الصحابة؛⁽¹⁾پاسخ: نخست مطالبه اثبات درستى اين نقل است و دوم اين‌كه اين حديث نزد حديث شناسان دروغى به شمار مى‌آيد كه بر ابوسعيد بسته شده است.

و سوم اين‌كه گفته مى‌شود: اگر ثابت شود ابوسعيد اين را گفته است، باز هم سخن ابوسعيد تنها قول يكى از صحابه است و به اتّفاق اهل علم - در صورتى كه نظر يك صحابى با صحابى ديگر مخالف باشد - آن سخن حجت نخواهد بود و قدح بسيارى از صحابه درباره على دانسته شده است و همانا بايد براساس كتاب و سنّت براى آنان احتجاج كرد، نه برپايه نظر اصحاب ديگر.

نقد و بررسى

درباره صحّت نقل همين بس كه اين تفسير ابوسعيد خدرى از آيه شريف را گروهى از حافظان بزرگ، محدثان و مفسران نامدار سنى روايت كرده‌اند. مشاهيرى همچون: احمد بن حنبل، حاكم حسكانى، ابونعيم اصفهانى، ابن عساكر دمشقى، ابن مردويه اصفهانى و ابن مغازلى شافعى.

اين انديشمندان نامى حديث را از طريق حافظان بزرگ و مورد اعتماد سنيان

روايت كرده‌اند و معلوم نيست چه نكته‌اى سبب خشم ابن تيميه شده است كه مدعى است، اين حديث را به دروغ به ابوسعيد بسته‌اند؟! احمد بن حنبل همين حديث را با سندى نقل مى‌كند كه بدون ترديد از نظر حديث شناسان و رجاليان سنى صحيح است. احمد در كتاب فضائل الصحابة، ذيل فضائل على عليه السلام مى‌نويسد:

حدثنا عبداللّه، قال: حدثني أبي، قثنا أسود بن عامر، قال: قثنا إسرائيل الأعمش عن، عن أبي صالح، عن أبي سعيد الخدري، قال: إنّما كنّا نعرف منافقي الأنصار ببغضهم عليّاً؛⁽¹⁾عبداللّه از پدرش، از اسود بن عامر، از اسرائيل، از اعمش، از ابوصالح، از ابوسعيد خدرى روايت كرد كه گفت: همانا ما، منافقان انصار را از روى بغضشان نسبت به على عليه السلام مى‌شناسيم.

اين حديث به سند ديگرى هم از ابوسعيد روايت شده است. ترمذى در صحيح خود مى‌نويسد:

حدثنا قتيبة، أخبرنا جعفر بن سليمان، عن أبي هارون العبدى، عن أبيسعيد الخدري، قال: إن كنّا لنعرف المنافقين نحن معشر الأنصار ببغضهم عليّ بن أبي طالب؛⁽²⁾قتيبه از جعفر بن سليمان، از ابوهارون عبدى، از ابوسعيد خدرى بر ما حديث كرد كه او گفت: همانا ما گروه انصار، منافقان انصار را از بغضشان نسبت به على بن ابى‌طالب عليه السلام مى‌شناسيم.

در سند اين روايت، به جهت وجود ابوهارون عبدى خدشه شده است، بههمين جهت ترمذى براى از ميان رفتن اشكال ياد آور مى‌شود كه حديث به سند ديگرى هم روايت شده و سند روايت پيشين را به عنوان شاهدى بر صحت حديث ذكر مى‌كند. عبارت ترمذى پس از ذكر روايت فوق چنين است:

هذا حديث غريب، و قد تكلّم شعبة في أبي هارون العبدي، و قد روي هذا عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي سعيد؛⁽¹⁾اين حديث عجيبى است و شعبه درباره ابوهارون عبدى بدگويى كرده است و به تحقيق اين حديث از اعمش، از ابوصالح، از ابوسعيد [نيز] روايت شده است.

بنابر اين، ترمذى پس از نقل اشكال به سند روايت دوم، براى رفع آن سند روايت نخست را مطرح مى‌كند كه بدون هيچ شبهه اى صحيح و بدون اشكال است. اما سند روايت دوم نيز اشكالى ندارد و خدشه در ابوهارون عبدى صرفا به سبب اتهام وى به تشيع است و خدشه كنندگان درباره وى، عثمانى مذهب و در مخالفت با تشيع افراطى اند. ابن عبدالبر درباره ابوهارون يا همان «عمارة بن جوين عبدى» مى‌گويد:

أجمعوا على أنّه ضعيف الحديث، و قد تحامل بعضهم، فنسبه إلى الكذب، روى ذلك عن حماد بن زيد و كان فيه تشيّع، وأهل البصرة يفرطون فيمن يتشيّع بين أظهرهم لأنّهم عثمانيون؛⁽²⁾همه بر اين‌كه حديث او ضعيف است اجماع دارند و برخى از ايشان جفا كرده و به او نسبت كذب مى‌دهند. از حماد بن زيد روايت شده كه در او تشيع است و اهل بصره

درباره كسى كه در ميان آنها شيعه‌گرى است افراط مى‌كنند، چرا كه اهل بصره عثمانى مذهبند.ابن حجر نيز درباره وى مى‌نويسد:

قلت كيف لا ينسبونه إلى الكذب؟ و قد روى ابن عدي في الكامل عن الحسن بن سفيان، عن عبدالعزيز بن سلام، عن علي بن مهران، عن بهز بن أسد، قال: أتيت إلى أبي هارون العبدي، فقلت: أخرج إلي ما سمعت من أبي سعيد، فأخرج لي كتابا، فإذا فيه حدثنا أبوسعيد أنّ عثمان أدخل حفرته وأنّه لكافر باللّه، قال: قلت: تقرّ بهذا؟ قال: هو كماترى. قال: فدفعت الكتاب في يده و قمت. فهذا كذب ظاهر على أبي سعيد؛⁽¹⁾مى‌گويم: چگونه به او نسبت كذب ندهند؟ در حالى كه ابن عدى در الكامل از حسن بن سفيان، از عبدالعزيز بن سلام، از على بن مهران، از بهز بن اسد روايت كرده كه گفت: نزد ابوهارون عبدى رفتم و گفتم: آنچه از ابوسعيد شنيده‌اى به من بده. پس كتابى به من داد كه در آن نوشته بود: ابوسعيد براى ما نقل كرد: همانا عثمان داخل قبرش شد در حالى كه به خدا كافر بود. بهز بن اسد گفت: به او گفتم: به اين مطلب اقرار مى‌كنى [و آن را قبول دارى]؟ گفت: مطلب چنان است كه مى‌بينى. [بهز بن اسد ]گفت: آن نوشته را به دست او دادم و برخاستم، پس اين دروغى آشكار بر ابوسعيد است.

بنابر اين بدگويى درباره ابوهارون صرفا به جهت اتهام وى به تشيع و اعتقاد او درباره عثمان است، در حالى كه براساس مبانى رجالى سنيان، تشيع و اعتقاد راوى به وثاقت راوى لطمه نمى‌زند و عجيب است كه ابن حجر در اين مورد به نقل بهز بن

اسد اعتماد كرده است، در حالى كه او را در زمره رجال بخارى معرفى مى‌كند كه به خاطر مذهبش از او بد گفته‌اند. افزون بر آنكه «بهز بن اسد» نيز اهل بصره و ازنواصب است؛ از اين رو طبيعى است كه درباره ابوهارون راه افراط در پيش گيرد.

حاصل آنكه حديث مربوط به تفسير ابوسعيد خدرى از آيه شريف، از نظر سند صحيح و بدون اشكال است؛ به همين جهت ابن تيميه در وجه سوم از مناقشات خود، از ادّعاى دروغ بودن حديث تنزل مى‌كند و اين بار ادّعا مى‌كند كه حتى اگر ابوسعيد چنين تفسيرى از آيه داشته باشد، باز هم نمى‌توان به آن احتجاج كرد؛ زيرا اين تنها نظر اوست و چون صحابه ديگر با اين نظر مخالفند و حتى درباره اميرالمؤمنين عليه السلام قدح مى‌كنند، بنابر اين سخن ابوسعيد به خاطر وجود معارض از حجيت مى‌افتد؛ از اين‌رو براى اثبات مطلب نمى‌توان به نظر صحابه استناد كرد، بلكه بايد به كتاب و سنّت احتجاج شود.

در پاسخ به اين ادّعا مى‌گوئيم كه: اولاً عدم اعتماد به صحابه با حديث «أصحابي كالنجوم...» ناسازگار است، در حالى كه سنيان به اين حديث باور دارند و آن را مبناى اعتقاد خود صحابه قرار مى‌دهند. ثانيا اين تفسير از آيه تنها منحصر به ابوسعيد نيست، بلكه از صحابه بزرگ ديگر هم نقل شده است.

حافظ ابن عبدالبر در كتاب استيعاب، در باب مربوط به شرح حال اميرالمؤمنين عليه السلام روايتى را از جابر بن عبداللّه انصارى نقل كرده است. وى مى‌نويسد:

وروى عمّار الدّهني، عن أبيالزبير، عن جابر، قال: ما كنّا نعرف المنافقين إلاّ ببغض عليّ بن أبي طالب [عليه السلام]؛⁽¹⁾

عمار دهنى از ابو زبير، از جابر روايت كرد كه گفت: ما منافقان را نمى‌شناختيم مگر به سبب بغضشان نسبت به على بن ابى طالب عليه السلام.سند اين روايت بدون شك صحيح و بدون اشكال است.

اين تفسير از جناب ابوذر رحمه اللّه نيز نقل شده است. حاكم نيشابورى در مستدرك، به اسناد خود از ابوذر رحمه اللّه روايت مى‌كند كه گفت:

ما كنّا نعرف المنافقين إلاّ بتكذيبهم اللّه و رسوله، و التخلّف عن الصلوات، و البغض لعليّ بن ابي طالب رضي اللّه عنه. هذا حديث صحيح على شرط مسلم و لم يخرجاه؛⁽¹⁾ما منافقان را نمى‌شناختيم مگر به سبب آن كه خدا و رسولش را تكذيب و از نمازها روى مى‌گرداندند و نسبت به على بن ابى طالب عليهم السلام بغض داشتند. اين حديث براساس شرط مسلم صحيح است، هر چند وى آن را نياورده است.

بنابر اين غير از ابوسعيد، اصحاب ديگر نيز از تفسير آيه خبر داشته‌اند و به صورت قطعى بغض اميرالمؤمنين عليه السلام را علامت نفاق مى‌دانستند. بى‌شك چنين ديدگاهى در ميان صحابه بزرگ ريشه در سنّت نبوى دارد و ايشان هرگز به رأى خود و براساس هواى نفس قرآن را تفسير نكرده‌اند، چنان كه خود ابن‌تيميه در خلال مناقشاتش به احاديث نبوى، به اين مطلب اشاره كرده است. وى در وجه ششم از مناقشات خود، پس از ذكر روايتى مبنى بر علامت نفاق بودن بغض انصار، روايتى از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل مى‌كند كه فرمود:

إنّه لعهد النبيّ الاُمي إليّ، أنّه لا يحبّني إلاّ مؤمن ولايبغضني إلاّ منافق؛⁽¹⁾همانا پيامبر امى به من وعده داد كه مرا دوست نمى‌دارد مگر مؤمن و نسبت به من بغض ندارد مگر منافق.

چنان كه ابن تيميه گفته است، اين حديث در صحيح مسلم آمده و وى آن را از طريق عدى بن ثابت، از زرّ بن حبيش، از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت كرده است.

دفاع از منافقان و درازگويى بيهوده

از عادات ابن تيميه در كتاب منهاج السنه كه بسيار مشهود است، دفاع از منافقان، درازگويى بيهوده و تراشيدن وجوه فراوان و بالأخره بدگوئى و فحاشى نسبت به شيعيان است. وى در وجه چهارم و هفتم از مناقشات خود، در صدد دفاع از منافقان برآمده است. او در وجه چهارم مى‌نويسد:

إنّا نعلم بالإضطرار أنّ عامّة المنافقين لم يكن ما يعرفون به من لحن القول هو بغض عليّ، فتفسير القرآن بهذا فرية ظاهرة؛⁽²⁾همانا ما به ضرورت مى‌دانيم كه اين‌گونه نيست كه تمامى منافقان از نحوه گفتارشان كه همان بغض نسبت به على باشد شناخته شوند. به همين جهت تفسير قرآن به اين مطلب افترايى آشكار است.

اين سخن چيزى نيست مگر دفاع از منافقان براساس ادّعايى پوچ و مخالفتى آشكار با احاديث صحيح. ابن تيميه دفاع از منافقان را در وجه هفتم چنين ادامه مى‌دهد:

السّابع: أنّ علامات النفاق كثيرة، كما ثبت في الصحيحين عنالنبي صلّى اللّه عليه وسلّم أنّه قال: «آية المنافق ثلاث: إذا حدّث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا ائتمن خان» فهذه علامات ظاهرة. فعُلم أنّ علامات النفاق لا تختصّ بحبّ شخص أو طائفة ولا بغضهم، إن كان ذلك من العلامات. ولا ريب أنّ من أحبَّ عليًّا للّه بما يستحقّه من المحبّة للّه، فذلك من الدليل على إيمانه، وكذلك من أحبّ الأنصار، لأنّهم نصروا اللّه و رسوله، فذلك من علامات إيمانه. ومن أبغض عليًّا والأنصار لما فيهم من الإيمان باللّه ورسوله والجهاد في سبيله، فهو منافق.

وأمّا من أحبّ الأنصار أو عليًّا أو غيرهم لأمر طبيعي، مثل قرابة بينهما، فهو كمحبّة أبي طالب للنبي صلّى اللّه عليه وسلّم، وذلك لا ينفعه عند اللّه. ومن غلا في الأنصار، أو في عليّ، أو في المسيح، أو في نبيّ، فأحبّه واعتقد فيه فوق مرتبته، فإنّه لم يحبّه في الحقيقة، إنّما أحبّ مالا وجود له، كحبّ النصارى للمسيح، فإنّ المسيح أفضل من عليّ.

وهذه المحبّة لاتنفعهم، فإنّه إنّما ينفع الحبّ للّه، لا الحبّ مع اللّه.

قال تعالى: «وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ أَنْدادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللّه‌ِ وَالَّذينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا للّه‌ِِ».⁽¹⁾

ومن قَدَّر أنّه سمع عن بعض الأنصار أمرا يوجب بغضه فأبغضه لذلك، كان ضالاًّ مخطئاً، ولم يكن منافقاً بذلك. وكذلك من اعتقد في بعض الصحابة اعتقادا غيرمطابق، وظنّ فيه أنّه كان كافرا أو فاسقا فأبغضه لذلك، كان جاهلاً ظالما، ولم يكن منافقا.

وهذا ممّا يُبَينَّ به كذب ما يُروى عن بعض الصحابة كجابر، أنّه قال:«ما كنّا نعرف المنافقين على عهد النبي صلاى اللّه عليه وسلّم ّءلاّ ببغضهم عليّ بن أبيطالب» فإنّ هذا النفي من أظهر الأمور كذبا، لايخفى بطلان هذا النفي على آحاد الناس، فضلاً عن أن يخفى مثل ذلك على جابر أو نحوه.

فإنّ اللّه قد ذكر في سورة التوبة وغيرها من علامات المنافقين وصفاتهم أمورا متعدّدة، ليس في شيء منها بغض عليّ.

كقوله: «وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لي وَلا تَفْتِنّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا».⁽¹⁾وقوله: «وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ».⁽²⁾وقوله: «وَمِنْهُمُ الَّذينَ يُؤذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤمِنُ بِاللّه‌ِ»⁽³⁾وقوله: «وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللّه‌َ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصّالِحينَ» إلى قوله «وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ».⁽⁴⁾

إلى أمثال ذلك من الصفات التي يصف بها المنافقين، وذكر علاماتهم، وذكر الأسباب الموجبة للنفاق... .

وعامّة علامات النفاق وأسبابه ليست في أحدٍ من أصناف الأمّة أظهر منها في الرافضة، حتّى يوجد فيهم من النفاق الغليظ الظاهر ما لا يوجد في غيرهم... .والمقصود هنا أنّه يمتنع أن يقال: لا علامة للنفاق إلاّ بغض علي، ولا يقول هذا أحد من الصّحابة، لكن الذي قد يقال: إنّ بغضه من علامات النفاق كما في الحديث المرفوع: لا يبغضني إلاّ منافق. فهذا يمكن توجيهه؛⁽¹⁾هفتم: همانا نشانه‌هاى نفاق فراوانند، چنان‌كه در صحيحين از پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم ثبت شده كه فرمود: «نشانه منافق سه چيز است: اگر سخن گويد دروغ مى‌گويد، و اگر وعده دهد تخلف مى‌كند، و اگر امين شمرده شود خيانت مى‌كند» و اين نشانه‌ها ظاهرند. پس دانسته شد كه نشانه‌هاى نفاق به دوست داشتن و يا بغض نسبت شخص و يا طائفه‌اى اختصاص ندارد، اگر چه آن از نشانه‌ها[ى نفاق] باشد. و شكى نيست كه هر كس على را براى خدا و به سبب شايستگى او در محبت خدا دوست داشته باشد، پس آن دوست داشتن از دلايل ايمان او به شمار مى‌رود. و همچنين كسى كه انصار را به جهت آنكه خدا و رسولش را يارى كردند، دوست داشته باشد، پس آن دوست داشتن از نشانه‌هاى ايمان اوست؛ و هر كس على و انصار را به خاطر ايمان به خدا و رسول و جهادشان در راه خداوند دشمن بدارد، منافق است.

اما كسى كه انصار، يا على و يا غير ايشان را به سبب يك امر طبيعى همچون

خويشاوندى با آنان دوست بدارد، نظير محبتى كه ابوطالب عليه السلام به پيامبر صلى اللّه عليه وآله داشت، براى او نزد خداوند نفعى ندارد! و هركس درباره انصار، يا على، يا مسيح و يا پيامبر غلو كند و ايشان را دوست بدارد و درباره آن‌ها به بيش از جايگاهشان اعتقاد داشته باشد، در حقيقت ايشان را دوست نمى‌دارد، چرا كه او چيزى را دوست مى‌دارد كه وجودى ندارد؛ مثل محبت نصارا نسبت به مسيح. پسهمانا مسيح برتر از على است و اين محبت به آنها نفعى نمى‌رساند، زيرا محبتى كه براى خدا باشد نفع مى‌رساند، نه محبتى كه در كنار محبت خدا باشد.

خداى تعالى مى‌فرمايد: «وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ أَنْدادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللّه‌ِ وَالَّذينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا للّه‌ِِ».

و هر كس تشخيص داد كه درباره برخى از انصار مطلبى شنيده كه موجب بغض به او مى‌گردد و بر همين اساس او را دشمن داشت، او گمراه و خاطى است؛ ولى به سبب اين بغض منافق نمى‌شود. همچنين هر كس درباره برخى صحابه اعتقاد غير صحيح داشته باشد و گمان كند كه او كافر و يا فاسق است و براساس آن او را دشمن بدارد، جاهل و ظالم است؛ ولى منافق نيست و اين مطلبى است كه با توجه به آن دروغ بودن آنچه از برخى صحابه بزرگ همچون جابر روايت شده آشكار مى‌شود. نظير اين روايت كه از جابر نقل شده است كه گفت: «ما در زمان پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم منافقان را نمى‌شناختيم مگر به سبب بغضشان نسبت به على بن ابى‌طالب». پس دروغ بودن اين گفتار از آشكارترين امور است و بطلان آن براى تك تك مردم پوشيده نيست تا چه رسد به اين‌كه براى افرادى همچون جابر و نظير او پوشيده باشد! همانا خداوند در سوره توبه و ساير سوره‌ها، امور متعددى از نشانه‌ها و ويژگى‌هاى

منافقان را ذكر كرده كه در هيچ يك از آنها بغض على وجود ندارد، مثل اين گفتار كه:

«وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لي وَلا تَفْتِنّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا».

و سخن او كه مى‌فرمايد: «وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ».

و سخن او: «وَمِنْهُمُ الَّذينَ يُؤذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤمِنُ بِاللّه‌ِ».و سخن او و از آن آيات: «وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللّه‌َ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصّالِحينَ»تا اين سخن او «وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ».

و نظير اين ويژگى‌ها كه منافقان را به آن توصيف كرده و نشانه‌هايشان را برمى‌شمارد و امورى را كه موجب نفاقشان است، ذكر مى‌كند.

و عموم نشانه‌هاى نفاق و اسباب آن در هيچ يك از اصناف امت آشكارتر از آنچه در رافضه است وجود ندارد تا آن‌جا كه در آنها نفاق غليظ آشكارى يافت مى‌شود كه در غير آنان يافت نمى‌شود... .

و مقصود [از طرح اين بحث] در اينجا اين بود كه ممنوع است گفته شود نفاق نشانه‌اى جز بغض على ندارد و هيچ يك از صحابه هم اين سخن را نگفته‌اند؛ ليكن آنچه گفته مى‌شود اين است كه بغض او از نشانه‌هاى نفاق است، چنان كه در حديث مرفوع آمده است: «كسى جز منافق مرا دشمن نمى‌دارد». پس توجيه اين مطلب ممكن است.

ابن تيميه اين همه دراز گويى كرده تا بگويد منافقان غير از بغض اميرالمؤمنين عليه السلام نشانه‌هاى ديگرى هم دارند. آياتى كه وى به آن‌ها استشهاد كرده، همه به معرفى برخى از منافقان و كارها و سخنان خاصى كه از آنها صادر

شده، پرداخته شده است. مثلا بيان شده كه گروهى از منافقان براى شركت نكردن در جهاد بهانه تراشى مى‌كنند و از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم اذن مى‌خواهند. يا گروهى در تقسيم صدقات به پيامبر اعتراض مى‌كنند و گروهى از آنان از پيامبر عيب جويى مى‌كنند و يا به دروغ ادّعا مى‌كنند كه اگر خداوند مالى به آنان عطا كند، انفاق خواهند كرد. و يا در حديثى از پيامبر كه در آن، سه ويژگى براى منافقان ذكر شده كه به هنگام سخن گفتن دروغ مى‌گويند، خلف وعده كرده و در امانت خيانت مى‌كنند.

حال سؤال اينجاست كه اگر منافقى هرگز سخنى نگويد تا مرتكب دروغ شودو يا وعده‌اى هم ندهد تا تخلف كند و امانتى هم به او سپرده نشد تا در آن خيانت كند، و در هيچ يك از گروه‌هايى كه خداوند در آيات مذكور نام برده است قرار نداشت، در اين صورت مى‌توان حكم كرد كه او منافق نيست؟! براساس تفسير ارائه شده از آيه، به يقين پاسخ اين سؤال منفى است؛ زيرا آن خصوصيتى كه هر منافقى را معرفى و نفاقش را آشكار مى‌سازد، بغض نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام است.

بنابر اين درازگويى ابن تيميه در اينجا كاملاً بيهوده است، چرا كه اگر بگوييم بغض نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام ويژگى بارز همه منافقان است، اين را نفى نمى‌كند كه برخى منافقان ويژگى‌هاى ديگرى هم دارند يا مرتكب كارهاى ناشايستى هم شده‌اند.

ابن تيميه در ضمن اين دراز گويى بيهوده، به توضيح واضحات هم پرداخته و مى‌گويد: «حبّ اميرالمؤمنين عليه السلام اگر براى خداوند باشد سودمند است». اين هم مطلبى واضح است و كسى نگفته بغض اميرالمؤمنين عليه السلام به عنوان يك فرد و شخص انسانى نشانه نفاق است؛ بلكه همين ارتباط ايشان با خداوند است كه بغض او نشان‌گر نفاق است. به عبارت ديگر، چون اميرالمؤمنين عليه السلام بنده

محبوب خداوند و حجت اوست، حب او نشانه ايمان و بغض او علامت نفاق است و اين همان فضيلتى است كه مرحوم علاّمه به آن اشاره كرده است.

اما بحث غلو كه ابن تيميه به آن پرداخته، هيچ ارتباطى به اين بحث ندارد و انگيزه او از پرداختن به اين بحث هم چيزى جز اطناب بلا طائل نيست و ارزش طرح و پاسخ‌گويى ندارد. همچنين اهانت‌هاى وى به شيعه ارزش پاسخ‌گويى ندارد، چرا كه آنچه وى به شيعيان نسبت داده، لايق خود او و اسلاف و پيروان اوست.

ابن تيميه بالأخره و در پايان اين سخن دراز، اعتراف مى‌كند كه بغض اميرالمؤمنين عليه السلام از نشانه‌هاى نفاق است و پس از آن مى‌گويد كه توجيه اينمطلب هم ممكن است. حال بايد از وى پرسيد به چه انگيزه‌اى درصدد توجيه اين سخن برآمده و چرا از منافقان دفاع مى‌كند؟!

فضيلت تراشى براى ديگران، با انگيزه كم رنگ ساختن فضايل اميرالمؤمنين

ابن تيميه در وجه پنجم و ششم از مناقشات خود، با انگيزه كم رنگ ساختن فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام، مى‌كوشد براى عمر و انصار در برابر حضرت اميرالمؤمنين فضيلتى بسازد و براساس همين فضيلت سازى، در انتهاى مناقشات باطل خود، ادّعاى بى اساسى نيز مطرح كرده است. وى مى‌نويسد:

الخامس: أن عليًّا لم يكن أعظم معاداة للكفّار والمنافقين من عمر، بل ولا نعرف أنّهم كانوا يتأذّون منه كما يتأذّون من عمر، بل ولا نعرف أنهم كانوا يتأذّون منه إلاّ وكان بغضهم لعمر أشد.

السّادس: أنّ في الصحيح عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم أنّه قال: «آية الإيمان حبّ الأنصار، وآية النفاق بغض الأنصار». وقال: «لايبغض الأنصار رجل

يؤمن باللّه واليوم الآخر». فكان معرفة المنافقين في لحنهم ببغض الأنصار أولى.

فإنّ هذه الأحاديث أصحّ ممّا يروى عن عليّ، أنه قال: «إنّه لعهد النبيّ الأميّ إليّ أنّه لايُحبّني إلاّ مؤمن ولا يبغضني إلاّ منافق». فإنّ هذا من أفراد مسلم، وهو من رواية عديّ بن ثابت، عن زرّ بن حُبيش، عن عليّ. والبخاري أعرض عن هذا الحديث، بخلاف أحاديث الأنصار، فإنّها ممّا اتفق عليه أهل الصحيح كلّهم: البخاري وغيره. وأهل العلم يعلمون يقيناً أنّ النبي قاله، وحديث عليّ قد شك فيه بعضهم... .⁽¹⁾و نفاق من يبغض الأنصار أظهر، و أنّ النفاق في بغض عمر أظهر منه في بغض عليّ؛⁽²⁾پنجم: همانا على در دشمنى براى كفار و منافقان عظيم‌تر از عمر نيست، بلكه ما نمى‌دانيم كه كفار و منافقان از ناحيه او اذيت شده باشند، آن‌گونه كه از ناحيه عمر اذيت شده‌اند؛ بلكه نمى‌دانيم كه آنها از ناحيه او اذيت شده‌اند، جز اين‌كه بغضشان براى عمر شديدتر است.

ششم: همانا در [روايتى] صحيح از پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم آمده كه گفت: «علامت ايمان، دوست داشتن انصار و نشانه نفاق، بغض انصار است». و گفت: «مردى كه به خدا و روز واپسين ايمان داشته باشد، انصار را دشمن نمى‌دارد». پس شناخت منافقان در لحنشان، به بغض انصار سزاوارتر است. پس همانا اين دو حديث صحيح‌تر از حديثى است كه از على عليه السلام روايت مى‌كنند كه گفت:

«همانا پيامبر امى به من وعده داد كه مرا جز مؤمن دوست نمى‌دارد و جز منافق نسبت به من بغض ندارد». اين حديث از احاديثى است كه مسلم به تنهايى نقل كرده و آن روايت عدى بن ثابت از زر بن حبيش، از على عليه السلام است و بخارى از اين حديث اعراض كرده است، به خلاف احاديث انصار كه همه صاحبان صحيح بر آن اتّفاق نظر دارند، اعم از بخارى و غير او. اهل علم نيز به يقين مى‌دانند كه پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم آن را گفته است، در حالى كه درباره حديث على عليه السلام برخى ترديد كرده‌اند... و نفاق كسى كه انصار را دشمن مى‌دارد آشكارتر است و همانا نفاق در بغض عمر آشكارتر از نفاق در بغض على عليه السلام است.

اين‌كه ابن تيميه ادّعا مى‌كند دشمنى براى كفار و منافقان عظيم‌تر از دشمنىاميرالمؤمنين عليه السلام با آنان است و عمر از سوى منافقان و كفار بيشتر اذيت شده و اميرالمؤمنين عليه السلام از ناحيه آنها آزار نديده است، صرفا ادّعايى بى‌دليل است كه هيچ مستندى براى اين ادعا ذكر نمى‌كند. ضمن اين‌كه واقعيات مسلم تاريخى برخلاف اين ادّعاى بى اساس است. به راستى عمر در كجا با كفار و منافقان دشمنى كرده و از سوى آن‌ها اذيت شده است؟! آيا منظور ابن تيميه آزارى است كه عمر در جنگ احد به خاطر فرار متحمل شده است؟! يا آزارى كه در سقيفه به هنگام مختصر مشاجره‌اى كه براى تصاحب حكومت به وى رسيده است؟! ابن تيميه در وجه ششم، دو روايت مطرح مى‌كند كه در آنها حب انصار نشانه ايمان و بغضشان نشانه نفاق معرفى شده است. حال از ابن تيميه مى‌پرسيم كه چگونه مى‌توان به اين احاديث باور داشت، در حالى كه خود انصار معترفند كه در ميان خود آنها منافقاتى هستند كه به سبب بغضشان نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام، تشخيص داده مى‌شوند. چنان كه پيشتر روايت آن مطرح شد، احمد بن حنبل مى‌نويسد:

حدثنا أسود بن عامر، قال: حدثنا إسرائيل، عن الأعمش، عن أبيصالح، عن أبي سعيد الخدري، قال: إنّما كنّا نعرف منافقي الأنصار ببغضهم عليّاً؛⁽¹⁾اسود بن عامر براى ما روايت نقل كرد و گفت: اسرائيل از اعمش، از ابوصالح، از ابوسعيد خدرى بر ما حديث كرد كه گفت: همانا ما منافقان انصار را از روى بغضشان نسبت به على عليه السلام مى‌شناسيم.

در وجود منافقانى در ميان انصار هيچ ترديدى نيست.

آيا براساس حديثى كه ابن تيميه آن را صحيح مى‌داند، حب همه انصار نشانهايمان و بغض همه آنها نشانه نفاق است، يا برخى از آن‌ها اينگونه‌اند؟! مسلما با وجود منافقاتى در ميان انصار، هرگز نمى‌توان گفت حب تمامى آنان نشانه ايمان است، در حالى كه در احاديث مذكور، حب همه آنها به صورت مطلق نشانه ايمان معرفى شده است و اين بديهى البطلان است.

در مقابل، تفسير آيه از سوى صحابه بزرگى همچون جابر، ابوذر و ابوسعيد بسيار روشن و مستند به حديثى است كه ابن تيميه با نهايت تعصبى كه دارد، نتوانسته آن را رد و يا در سند آن خدشه كند و تنها گفته است: «برخى درباره آن شك دارند»! روشن است كه شك در مقام احتجاج ارزشى ندارد و ما مى‌توانيم با استناد به صحت حديث نزد برخى از انديشمندان مقبول و مشهور سنى همچون مسلم، به آن احتجاج كنيم. روشن است كه درباره حديث انصار، قضيه بر عكس است و براساس اصول نخستين مناظره، مخالفان با تكيه بر مقبولات خودشان هرگز

نمى‌توانند بر ما احتجاج كنند و صحت حديث نزد آنان براى ما اهميتى ندارد و ما ملزم به پذيرفتن آن نيستيم.

بنابر اين، علامت نفاق بودن بغض انصار بديهى البطلان است و ابن تيميه در مقام مناظره نمى‌تواند با استناد به احاديث خود، برابر شيعه استدلال و احتجاج كند. در نتيجه اين ادّعا باطل است كه گفته شود: «نفاق كسى كه انصار را دشمن مى‌دارد آشكارتر است»؛ چرا كه اصل علامت نفاق بودنِ بغض انصار ثابت نشده و ممتنع است، تا چه رسد به آشكارتر بودن آن از نفاق كسى كه نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام بغض دارد! درباره بغض عمر نيز مطلب از همين قرار است و ادّعاى ابن تيميه اساس و پايه‌اى ندارد و او بايد روشن كند كه چگونه و براساس چه مستند و دليلى بغض عمر را از نشانه‌هاى نفاق مى‌داند؟ تا آن‌گاه ادّعا كند كه آن آشكارتر از نشانه نفاق بودنبغض اميرالمؤمنين عليه السلام است. مسلما هيچ دليلى از ميان احاديث منقول در كتب مورد اعتماد سنيان وجود ندارد كه اين ادّعا به آن مستند شود.

حال آنكه بدون ترديد و براساس سنّت صحيح نبوى و تفسير صحابه بزرگ، بغض اميرالمؤمنين عليه السلام علامت نفاق است و اين به خاطر عبوديت و ارتباط ويژه‌اى است كه اميرالمؤمنين عليه السلام با خداوند دارد و فضيلتى بزرگ به شمار مى‌رود كه ساير صحابه از آن برخوردار نيستند، و به حكم قاعده عقلى قبح تقديم مفضول بر فاضل، امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام ثابت مى‌شود.

آيه «سقاية الحاج»

اشاره

آيه «سقاية الحاج»

آيه ديگرى كه با توجه به احاديث ذيل آن، بر افضليت و در نتيجه خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد، آيات نوزدهم و بيستم از سوره مبارك توبه است. خداى تعالى در اين آيه مى‌فرمايد:

«أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ وَجاهَدَ في سَبيلِ اللّه‌ِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّه‌ِ وَاللّه‌ُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمينَ(19) الَّذينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا في سَبيلِ اللّه‌ِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه‌ِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ»؛⁽¹⁾آيا آب دادن به حاجيان و تعمير مسجد الحرام را در رتبه همچون كسى قرار مى‌دهيد كه به خدا و روز واپسين ايمان آورده و در راه خداوند جهاد كرده است؟ اينان نزد خداوند يكسان نخواهند بود و خداوند گروه ستمكاران را هدايت نمى‌كند. آنان كه ايمان آورده و هجرت كردند و در راه خدا با اموال و جانشان جهاد كردند، نزد خداوند از نظر درجه بالاترند و همانان رستگارند.

براساس احاديث تفسيرى ذيل اين آيه كه در متون معتبر سنيان و توسط محدثان و مفسران نامدار و مورد اعتماد آنان روايت شده، اين آيه در شأن

اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شده است. هنگامى كه طلحه بن شيبه و عباس با يكديگر تفاخر مى‌كردند و يكى سقايت و آب رسانى به حجاج را نشانه برترى خود معرفى مى‌كرد و ديگرى كليد دارى و تعمير مسجد الحرام را فضيلت بالاترى مى‌دانست. اميرالمؤمنين عليه السلام با اشاره به ايمان، هجرت و جهاد خود در راه خدا افضليت خويش را يادآور مى‌شوند. در اين هنگام خداوند سبحان در تاييد ولى خود، اين آيات را نازل فرمود. بر همين اساس، عالمان بزرگ شيعه همواره با استناد به اين آيات بر افضليت و شايستگى اميرالمؤمنين عليه السلام و بالتبع امامت آن حضرت پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم در برابر مخالفان احتجاج و استدلال كرده‌اند. مرحوم علاّمه حلّى در زمره همين عالمان است. ايشان در ادله امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌نويسد:

البرهان السابع عشر قوله تعالى: «الَّذينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا في سَبيلِ اللّه‌ِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه‌ِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ...» روى رزين بن معاوية في «الجمع بين الصّحاح الستّة»: أنّها نزلت في علي عليه السلام لمّا افتخر طلحة بن شيبة والعباس.

وهذه فضيلة لم تحصل لغيره من الصحابة، فيكون أفضل، فيكون هو الإمام؛⁽¹⁾برهان هفدهم قول خداى تعالى است كه مى‌فرمايد: «الَّذينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا في سَبيلِ اللّه‌ِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه‌ِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ...».

رزين بن معاويه در الجمع بين الصحاح السته روايت كرده است كه اين آيه در شأن

على عليه السلام نازل شده است. آن‌گاه كه طلحة بن شيبه و عباس به هم تفاخر مى‌كردند و اين فضيلتى است كه براى هيچ يك از صحابه غير او حاصل نشده است. پس او افضل و در نتيجه همو امام است.

مرحوم سيد شرف‌الدين نيز در كتاب ارزشمند المراجعات مى‌نويسد:

و فيهم و فيمن فاخرهم بسقاية الحاج و عماره المسجد الحرام أنزل اللّه تعالى: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ ...»؛⁽¹⁾درباره ايشان و درباره كسانى كه به واسطه آب رسانى به حاجيان تعمير مسجد الحرام برايشان فخر مى‌فروختند، خداى تعالى اين آيه را نازل فرمود كه:

«أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ ...».

در حاشيه اين عبارت مى‌نويسد:

نزلت هذه الآية في علي، و عمّه العباس، و طلحة، بن شيبة، و ذلك أنّهم افتخروا، فقال طلحة: أنا صاحب البيت، بيدي مفاتيحه و إلى ثيابه. و قال العباس: أنا صاحب السقاية و القائم عليها. و قال عليّ: ما أدري ما تقولان! لقد صلّيت ستّة أشهر قبل الناس، و أنا صاحب الجهاد: فأنزل اللّه تعالى هذه الآية. هذا ما نقله الإمام الواحدي في معنى الآية من كتاب أسباب النزول عن كلّ من الحسن البصري، والشعبي، و القرظي.

و نقل عن ابن سيرين و مرّة الهمداني أنّ عليّا قال للعباس ألا تهاجر؟ ألا تلحق بالنبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ألست في أفضل من الهجرة؟ ألست أسقي حاجّ بيت اللّه و اعمر المسجد الحرام؟ فنزلت الآية؛⁽²⁾

اين آيه درباره على عليه السلام، عمويش عباس و طلحة بن شيبه نازل شد و مناسبتآن اين است كه آنان بر يكديگر فخر مى‌فروختند. طلحه گفت: من ملازم خانه خدايم و كليدهاى آن در دست من و پوشاندنش بر عهده من است. ابن عباس گفت: من مسئول آب رسانى و برپا دارنده آن هستم. على عليه السلام نيز فرمود: نمى‌دانم اين دو چه مى‌گويند. به تحقيق شش ماه پيش از مردم نماز خواندم، در حالى كه صاحب جهاد هستم. پس خداى تعالى اين آيه را نازل كرد.

اين حديثى است كه امام واحدى در معناى آيه، در كتاب اسباب النزول از حسن بصرى، شعبى و قرطبى نقل كرده است. وى از ابن سيرين و مرّه همدانى نقل كرده كه على عليه السلام به عباس فرمود: آيا تو هجرت كردى؟ آيا تو به پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم پيوستى؟ عباس گفت: آيا در من ويژگى برتر از هجرت نيست؟ آيا من حاجيان خانه خدا را آب رسانى و مسجد الحرام را آباد نمى‌كنم؟ پس اين آيه نازل شد.

بررسى مناقشات مخالفان

براساس اين آيات شريف و احاديث تفسيرى ذيل آن‌ها، حقيقت كاملاً براى حق جويان آشكار است؛ اما حق ستيزان هيچ گاه حاضر نيستند در برابر حق كرنش كنند و حقيقت را بپذيرند، چرا كه اين حقيقت را مخالف هواى نفس خود مى‌يابند و پيروى از هواى نفس را بر پذيرش حق ترجيح مى‌دهند؛ از اين رو با وجود روشن بودن حقيقت، در غبار آلود كردن آن مى‌كوشند. در همين راستا ابن تيميه و اتباعش مناقشاتى به اين استدلال‌هاى روشن كرده‌اند كه در اينجا به بررسى و نقد آن‌ها مى‌پردازيم.

ترديد در صحّت نقل

ابن تيميه مطابق معمول در صحّت نقل حديث مورد استناد مرحوم علاّمهترديد مى‌كند و مى‌نويسد:

والجواب من وجوه:

أحدها: المطالبة بصحّة النقل. ورزين قد ذكر في كتابه أشياء ليست في الصحاح.

الثاني: أنّ الذي في الصحيح ليس كما ذكره عن رزين، بل الذي في الصحيح ما رواه النعمان بن بشير، قال: كنت عند منبر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فقال رجل: لا أبالي أن لا أعمل عملاً بعد الإسلام إلاّ أن أسقي الحاج، وقال آخر: لا أبالي أن لا أعمل عملاً بعد الإسلام إلاّ أن أعمّر المسجد الحرام، وقال آخر: الجهاد في سبيل اللّه أفضل ممّا قلتم. فزجرهم عمر، وقال: لاترفعوا أصواتكم عند منبر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، وهو يوم الجمعة، ولكن إذا صلّيت الجمعة دخلت فاستفتيته فيما اختلفتم فيه. فأنزل اللّه تعالى: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ وَجاهَدَ في سَبيلِ اللّه‌ِ»الآية إلى آخرها. أخرجه مسلم.

وهذا الحديث يقتضي أنّ قول عليّ الذي فضّل به الجهاد على السّدانة والسقامة أصحّ من قول من فضّل السدانة والسقاية، وأنّ عليّا كان أعلم بالحق في هذه المسألة ممّن نازعه فيها. وهذا صحيح؛⁽¹⁾

پاسخ به آن وجوهى دارد:

نخستين آنها مطالبه دليل بر صحت نقل است و رزين در كتابش رواياتى آورده كه در صحاح نيست.دوم اين‌كه آنچه در صحيح آمد، چنان نيست كه [علاّمه] از رزين نقل كرده است؛ بلكه آنچه در صحيح است، حديثى است كه نعمان بن بشير آن را روايت كرده و گفته است: من پاى منبر رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم بودم كه مردى گفت: باكى ندارم كه بعد از اسلام عملى انجام ندهم جز آنكه مسجد الحرام را تعمير كنم و آباد سازم.

ديگرى گفت: جهاد در راه خدا برتر از چيزى است كه شما گفتيد.

آن‌گاه عمر بر سر آنها فرياد زد و گفت: صداى خود را نزد منبر رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم بالا نبريد. - اين اتّفاق در روز جمعه بود - وليكن پس از خواندن نماز جمعه، نزد پيامبر مى‌روم و درباره آنچه اختلاف كرديد از ايشان استفتاء مى‌كنم. پس خداى تعالى اين آيه را نازل فرمود كه: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ وَجاهَدَ في سَبيلِ اللّه‌ِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّه‌ِ وَاللّه‌ُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمينَ».

اقتضاى اين حديث آن است كه سخن على كه جهاد را بر خادم بودن و آب رسانى برترى داده بود، صحيح‌تر از سخن كسى است كه خادم بودن و سقايت را برتر مى‌دانست و على در اين مسأله از كسى كه با او در اين باره منازعه مى‌كرد عالم‌تر است و اين درست است.

همين مناقشه به صورت ديگرى از سوى اتباع ابن تيميه به استدلال مرحوم شرف الدين وارد شده و در برابر استدلال ايشان گفته شده است:

إنّ أمر هذا المؤلّف من أعجب العجب! كانت الأمانة العلميّة تقتضيه أن يشير - مجرّد إشارة - إلى الرواية الأُولى - عند الواحدي - في سبب نزول هذه الآية، لكنّه لم يفعل! إذ وجدها تنقض استشهاده! فقد روى مسلم في صحيحه... من حديث النعمان بن بشير، قال: كنتعند منبر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فقال رجل: ما أُبالي أنْ لا أعمل عملاً بعد الإسلام إلاّ أنْ أسقي الحاجّ.

وقال الآخر: ما أُبالي أنْ لا أعمل عملاً بعد الإسلام إلاّ أنْ أعمر المسجد الحرام.

وقال آخر: الجهاد في سبيل اللّه أفضل ممّا قلتم، فزجرهم عمر، وقال: لا ترفعوا أصواتكم عند منبر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم وهو يوم الجمعة، ولكنّي إذا صلّيت الجمعة دخلت، فاستفتيت رسول اللّه فيما اختلفتم فيه؛ فنزلت هذه الآية.

الطبري... ومسلم... وأورده السيوطي في «الدّر»... وزاد نسبته لأبي داود، وابن المنذر، وابن أبي حاتم، وابن حبان، والطبراني، وأبي الشيخ، وابن مردويه.

وهكذا! ترك المؤلّف الرواية الصحيحة المسندة، وعمد إلى الروايات الأُخرى التي لا سند لها، وبعضها مرسل، وكلّها تسقط أمام الرواية الأُولى الصحيحة، واستشهد بها، على أنّ في متن بعضها ما يشهد بعدم صحّتها. فطلحة الذي يشير إليه المؤلّف لم يسلم، وإنّما الذي أسلم هو عثمان بن طلحة؛ همانا كار اين مؤلف (مرحوم شرف الدين) از عجيب‌ترين عجايب است! امانت دارى

علمى اقتضا مى‌كند كه او اشاره مى‌كرد - صرف اشاره - به روايت نخستين كه واحدى در سبب نزول اين آيه آورده است؛ ليكن اين كار را نكرده است، چرا كه آشكار شدن آن، استشهاد او را نقض مى‌كند. مسلم در صحيح خود... حديثى از نعمان بن بشير روايت كرده كه گفت: من پاى منبر رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم بودم. آن‌گاه مردى آمد گفت:باكى ندارم كه پس از اسلام عملى انجام ندهم جز آن كه به حجاج آب رسانى كنم. و ديگرى گفت: باكى ندارم كه پس از اسلام عملى انجام ندهم جز تعمير مسجد الحرام. ديگرى نيز گفت: جهاد در راه خدا برتر از چيزهايى است كه گفتيد.

پس عمر بر سر آنها فرياد زد و گفت: صداى خود را نزد منبر رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلم بالا نبريد - روز جمعه بود - وليكن وقتى نماز جمعه را خواندم، بر رسول خدا وارد شدم و درباره آنچه در آن اختلاف كرده بودند از ايشان استفتاء كردم تا اين‌كه اين آيه نازل شد.

طبرى و مسلم اين حديث را نقل كرده‌اند و سيوطى در الدرّالمنثور آن را آورده و نسبت روايت آن را به ابوداوود، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابن حبان، طبرانى، ابوالشيخ و ابن مردويه افزوده است.

و اين چنين مؤلف (مرحوم شرف الدين) روايت صحيح و مستند را رد كرده و به روايات ديگرى متوسل و به آنها استشهاد كرده است كه سندى ندارند؛ برخى از آنها مرسلند و همه در مقابل روايت صحيح نخست [از اعتبار] ساقط مى‌شوند، با اين‌كه در متن بعضى از آن‌ها مطالبى هست كه به عدم صحت آن شهادت مى‌دهد. پس طلحه‌اى كه مؤلف به آن اشاره مى‌كند مسلمان نشد و آنكه به دين اسلام مشرف شد، عثمان بن طلحه است.

نقد و بررسى مناقشات

ابن تيميه و دنباله رو او، احاديثى را كه مرحوم علاّمه و مرحوم شرف الدين مطرح ساخته‌اند غير صحيح معرفى كرده و در مقابل حديث ديگرى را مطرح ساخته‌اند. اما بايد دانست كه اين كار تجاهلى آشكار در برابر حقيقت و انكار حق است، زيرا حديثى كه اين دو عالم بزرگوار مطرح كرده‌اند، از جمله صحيح‌ترين احاديثى است كه در بسيارى از معتبرترين كتاب‌هاى مورد اعتماد سنيان روايتشده است و مضمون و محتواى آن روشن و مورد قبول فريقين است. در مقابل، آنچه ابن تيميه و دنباله رو وى به آن استناد كرده‌اند، تنها نزد سنيان مقبول است؛ از اين رو براساس قواعد و اصول اوّليه مناظره، آن‌ها در مقام احتجاج براى شيعه هرگز نمى‌توانند به آن استناد و استدلال كنند. اين ساده‌ترين و روشن‌ترين اصلى است كه بسيارى از انديشمندان مشهور سنى همچون ابن حزم اندلسى به آن اذعان و تصريح كرده‌اند.⁽¹⁾افزون بر آن، حديثى كه آن دو به نقل از كتاب مسلم آورده‌اند، از نظر محتوا ابهام دارد و در آن نام مفاخره كنندگان ذكر نشده و به جاى آن تعابير، «قال رجل» و «قال آخر» به كار رفته است. اما در حديثى كه دو عالم بزرگوار شيعه مطرح كرده‌اند، به روشنى نام قائلان ذكر شده است و از اين جهت نيز احاديث مورد استناد مرحوم علاّمه و مرحوم شرف الدين بر آنچه مخالفان آورده‌اند اولويت و ارجحيت دارد؛ زيرا حديثى كه صرفا به انگيزه بيان مفاضله و مفاخره ميان افراد نقل شده است، ولى با اين وجود نامى از مفاخره كنندگان به آن نيامده، هيچ فايده و ارزشى ندارد.

نكته در خور توجه ديگر اين‌كه ميان احاديث مطرح شده از سوى عالمان

بزرگوار شيعه، با آنچه ابن تيميه و پيرو او مطرح كرده است هيچ تناقض و تعارضى وجود ندارد، بلكه احاديث مورد استناد علماى بزرگوار شيعه را مى‌توان مفسّر و مبيّن حديث مبهم مسلم دانست.

حديثى را كه مرحوم علاّمه و مرحوم شرف الدين مورد استناد قرار داده‌اند، توسّط محدّثان، مفسرّان و انديشمندان مشهور و مورد اعتماد زير روايت شده است:1. عبدالرزاق بن همام صنعانى،⁽¹⁾2. ابوبكر بن أبيشيبه،⁽²⁾(هر دو استاد بخارى هستند)، 3. محمّد بن جرير طبرى،⁽³⁾4. ابن أبى حاتم،⁽⁴⁾5. طبرانى، 6. ابن منذر، 7. ابن مردويه،⁽⁵⁾8. ابن عساكر دمشقى،⁽⁶⁾9. ابونعيم اصفهانى،⁽⁷⁾

تمامى اين افراد از پيشوايان مشهور حديث و تفسيرى اهل سنّت‌اند و نقل حديث از سوى آنان، براى اثبات درستى نقل كفايت مى‌كند.

نقل روايات صحيح از سوى ابن أبى‌حاتم

همانطور كه در مباحث گذشته اشاره شد، التزام ابن ابى حاتم به نقل حديث صحيح در كتاب تفسيرى اش، به منزله صحت و درستى آن حديث است؛ چرا كه وى در تفسير خود، خود با ملتزم به نقل احاديث صحيح كرده است. ابن ابى‌حاتم در اين‌باره مى‌نويسد:

سألنى جماعة من اخوانى اخراج التفسير القرآن مختصرا باصح الاسنيد... فاجبتهم الى ملتمسهم... فتحريت اخراج الذلك باصح الأخبار اسنادا، واشبحهها متنا؛⁽¹⁾جماعتى از برادران دينى‌ام از من درخواست نگاشتن تفسير قرآنى كرده‌اند كه مختصر بوده و با صحيح‌ترين اسانيد نقل شده باشد... از اين‌رو، من پاسخ درخواست آنان را دادم... نگاشتن آن را با صحيح‌ترين اخبار از جهت سند و شبيه‌ترين از جهت متن پيگير شدم.

نكته قابل توجه، پذيرش اين سخن ابن‌ابى‌حاتم از سوى ابن‌تيميه است. ابن‌تيميه در منهاج السنة در اين‌باره مى‌نويسد:من الكتب التي يرجع إليها في النقل... ولا رووا ما قلنا فيه أنّه موضوع باتفاق أهل النقل من أئمة أهل التفسير، الذين ينقلونها بالأسانيد المعروفة، كتفسير ابن جريج... وابن أبي حاتم وأبي بكر المنذر وغيرهم من العلماء الأكابر، الذين لهم في الإسلام لسان صدق، وتفاسيرهم متضمنة للمنقولات التي يعتمد عليها في التفسير ؛⁽²⁾از كتاب‌هايى كه در نقل به آن مراجعه مى‌شود [تفسير ابن ابى‌حاتم است] ... و آنان روايتى را كه ما قائليم به اتّفاق اهل نقل، جعلى است، روايت نمى‌كنند. از پيشوايان اهل تفسير كه به اسانيد معروف آن را نقل مى‌كنند، مانند تفسير ابن جريج... ، ابن ابى حاتم، ابوبكر منذر و غير ايشان از عالمان بزرگ كه زبان راست‌گويى در اسلام دارند و تفاسيرشان در بردارنده منقولاتى است كه در تفسير به آن‌ها اعتماد مى‌شود.

سيوطى نيز به اين التزام ابن ابى‌حاتم ملتزم شده⁽¹⁾و مى‌نويسد:

وتفسير السدّي... ولم يورد منه ابن أبي حاتم شيئاً، لأنّه التزم أن يخرج أصحّ ما ورد؛⁽²⁾و تفسير سدّى... ابن ابى‌حاتم از تفسير سدى چيزى نياورده است؛ چرا كه وى ملتزم است صحيح‌ترين روايات را بياورد.

وى در جاى ديگر مى‌نويسد:

قد التزم ان يخرج فيه أصحّ ما ورد ولم يخرج حديثا موضوعا البتة؛⁽³⁾همانا ابن ابى‌حاتم ملتزم شده است كه صحيح‌ترين روايات وارد شده در تفسير را درتفسير خود بياورد؛ از همين‌رو است كه به يقين حديث جعلى در كتابش نياورده است.

اين نكته هم در خور توجه است كه بسيارى از مفسران مشهور و مورد اعتماد سنيان، اين حديث را در ذيل آيات مورد بحث مطرح كرده و حتى برخى از آنها اين احاديث را در تفسير آيه بر ساير اخبار و اقوال مقدم داشته‌اند.

ذكر برخى نصوص روايات

ابن كثير كه اتباع ابن تيميه به وى اعتماد دارند، در ذيل آيه شريف مى‌نويسد:

قال عبدالرزاق: أخبرنا ابن عيينه، عن إسماعيل، عن الشعبي، قال: نزلت في عليّ و العباس رضى اللّه عنهما بما تكلّما في ذلك؛⁽⁴⁾عبدالرزاق گفت: ابن عيينه از اسماعيل، از شعبى به ما خبر داد كه گفت: آيه درباره على و عباس نازل شده است، به خاطر گفتگوى آن دو در آن موضوع.

عبدالرزاق صنعانى در تفسير خود مى‌نويسد:

معمر، عن عمرو، عن الحسن، قال: لمّا نزلت «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ» في عليّ، وعبّاس، وعثمان، وشيبة، تكلّموا في ذلك، فقال عبّاس: ما أراني إلاّ تاركا سقايتنا! فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله أقيموا سقايتكم، فإنّ لكم فيها خيرا.

عبدالرزاق عن ابن عيينة، عن إسماعيل، عن الشعبي قال: نزلت في علي وعبّاس، تكلّما في ذلك؛⁽¹⁾معمر از عمرو، از حسن به ما خبر داد كه گفت: وقتى آيه «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ» درباره على، عباس و شيبه نازل شد، درباره آن گفتگو مى‌كردند، آن‌گاه عباس گفت:نظرت درباره اين‌كه من سقايت را ترك كنم چيست؟ پس رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: سقايتت را ادامه بده، همانا در آن كار براى شما خير هست.

از ابن عيينه، از اسماعيل، از شعبى [نقل شده كه] گفت: درباره على و عباس نازل شده است، آن گاه كه آن دو در اين باره گفتگو مى‌كردند.

ابن أبى حاتم نيز اين حديث را در تفسير خود آورده است. وى مى‌نويسد:

حدّثنا أبي، ثنا ابن أبي عمر العدني، ثنا سفيان، عن ابن أبي خالد وزكريّا، عن الشعبي، قال: تكلّم علي، والعبّاس، وشيبة في السقاية والحجابة، فأنزل اللّه تعالى: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ وَجاهَدَ في سَبيلِ اللّه‌ِ» و قال: حدّثنا الحسن بن محمّد بن الصباح، ثنا مروان بن معاوية

الفزاري، عن إسماعيل بن أبي خالد قال: قال الشعبي: نزلت «سقاية الحاجّ» في عبّاس و علي رضي اللّه عنهما؛⁽¹⁾پدرم از ابن ابى عمر عدنى، از سفيان، از ابن ابى خالد و زكريا، از شعبى بر ما حديث كرد كه گفت: على، عباس و شيبه درباره سقايت و پرده دارى مكه با هم سخن مى‌گفتند تا اين‌كه خداى تعالى اين آيه را نازل فرمود: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ...».

حسن بن محمّد بن صباح، از مروان بن معاويه فزارى، از اسماعيل بن ابى خالد، از شعبى نقل كرد كه گفت: آيه «سِقايَةَ الْحاجِّ» درباره على و عباس نازل شد.

ابن ابى شيبه در المصنف حديث را به همين صورت و با اندكى تفاوت نقل كرده است.⁽²⁾سيوطى نيز در الدرّالمنثور، حديث را از ابو الشيخ و ابن منذر آوردهاست.⁽³⁾ابن جرير طبرى هم در تفسير خود، حديث را به اين صورت روايت مى‌كند:

حدّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: أخبرت عن أبي صخر، قال: سمعت محمّد بن كعب القرظي يقول: افتخر طلحة بن شيبة من بني عبدالدار، وعبّاس بن عبدالمطّلب، وعليّ بن أبي طالب، فقال طلحة: أنا صاحب البيت، معي مفتاحه، لو أشاء بتّ فيه. وقال عبّاس: أنا صاحب السقاية والقائم عليها، ولو أشاء بتّ في المسجد. وقال عليّ: ما أدري ما تقولان، لقد صلّيت إلى القبلة ستّة أشهر قبل الناس، وأنا صاحب الجهاد، فأنزل اللّه «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» الآية كلّها.

حدّثني محمّد بن الحسين، قال: حدّثنا أحمد بن المفضّل، قال: ثنا أسباط، عن السدّي: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ وَجاهَدَ في سَبيلِ اللّه‌ِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّه‌ِ» قال: إفتخر عليّ، وعبّاس، وشيبة بن عثمان، فقال العبّاس: أنا أفضلكم، أنا أسقي حجّاج بيت اللّه. وقال شيبة: أنا أعمر مسجد اللّه. و قال عليّ: أنا هاجرت مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وأجاهد معه في سبيل اللّه، فأنزل اللّه: «الَّذينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا في سَبيلِ اللّه‌ِ» إلى «نَعيمٌ مُقيمٌ»؛⁽¹⁾يونس از ابن وهب، از ابو صخر، از محمّد بن كعب قرظى نقل مى‌كند كه گفت: طلحه بن شيبه - از فرزندان عبدالدار - ، عباس بن عبدالمطلب و على بن ابى طالب عليه السلام تفاخر مى‌كردند. طلحه گفت: من ملازم خانه خدايم و كليد آن همراه مناست؛ اگر بخواهم در آن بيتوته مى‌كنم. عباس گفت: من مسئول آب رسانى به حجاج و بر پا دارنده آن كارم و اگر بخواهم در مسجد الحرام بيتوته مى‌كنم. على عليه السلام گفت: نمى‌دانم چه مى‌گوييد! به تحقيق من شش ماه پيش از همه مردم به سوى قبله نماز خواندم و من صاحب جهادم. پس خداوند اين آيه را نازل فرمود؛ «آيا آب دادن به حاجيان و تعمير مسجد الحرام را در مرتبه كسى قرار مى‌دهيد كه به خدا و روز واپسين ايمان آورده و در راه خدا اجتهاد كرده است. اينان نزد خداوند يكسان نيستند». (سدّى) گفت: على، عباس و شيبه بن عثمان تفاخر مى‌كردند. عباس گفت: من برترين شمايم. من به حاجيان خانه خدا آب مى‌رسانم. شيبه گفت: من مسجد الحرام را عمارت مى‌كنم و على عليه السلام گفت: من همراه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم مهاجرت در راه خدا را برگزيدم و همراه او جهاد كردم، پس خداوند اين آيه

را نازل كرد: «الَّذينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا في سَبيلِ اللّه‌ِ»تا «نَعيمٌ مُقيمٌ».

ابن اثير نيز حديث را از محمّد بن كعب قرظى، در جامع الأصول روايت كرده است. وى مى‌نويسد:

محمّد بن كعب القرظي قال: افتخر طلحة بن شيبة بن عبدالدار، وعبّاس بن عبدالمطلب، وعليّ بن أبي طالب، فقال طلحة: أنا صاحب البيت ومعي مفتاحه - وفي رواية: ومعي مفتاح البيت - ولو أشاء بتّ فيه. وقال عبّاس: أنا صاحب السّقاية، ولو أشاء بتّ في المسجد. وقال عليّ: ما أدري ما تقولان، لقد صلّيت إلى القبلة ستّة أشهر قبل الناس، و أنا صاحب الجهاد. فأنزل اللّه تعالى:«أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ وَجاهَدَ في سَبيلِ اللّه‌ِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّه‌ِ وَاللّه‌ُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمينَ».و في رواية: قال: إفتخر عليّ، و عبّاس، و شيبة، فقال عبّاس: أنا أسقي حاجّ بيت اللّه، و قال شيبة: أنا أعمر مسجداللّه، و قال عليّ: أنا هاجرت مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، فأنزل اللّه تعالى هذه الآية.⁽¹⁾ابن عساكر نيز در تاريخ مدينة دمشق، حديث را با تفصيل بيشترى آورده است. وى مى‌نويسد:

أخبرنا أبوالقاسم علي بن إبراهيم العلوي، قال: قرأت على عمّي الشريف أبي البركات عقيل بن العبّاس، قلت له: أخبركم الحسين بن عبداللّه بن محمّد بن أبي كامل.

ح وأخبرنا أبومحمّد عبدالكريم بن حمزة السّلمي، نا أبوالقاسم عبيداللّه بن عبداللّه بن هشام بن سوار العبسي الداراني، أنا أبوعبداللّه الحسين بن عبداللّه بن محمّد بن إسحاق، أنا أبوعلي أحمد بن محمّد بن عبدالسلام البيروتي، نا خيرون بن عيسى بن يزيد البلوي بمصر، نا يحيى بن سليمان، عن أبي معمّر عبّاد بن عبدالصمد، عن أنس، أنّه قال:

قعد العبّاس وشيبة صاحب البيت يفتخران، فقال له العبّاس: أنا أشرف منك، أنا عمّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله، ووصيّ أبيه، وساقي الحجيج، فقال شيبة: أنا أشرف منك، أنا أمين اللّه على بيته وخازنه، أفلا ائتمنك كما ائتمنني؟! فهما على ذلك يتشاجران حتّى أشرف عليهما علي، فقال له العبّاس: على رسلك يا ابن أخ، فوقف عليّ عليه السلام، فقال له العبّاس: إنّ شيبة فاخرني، فزعم أنّه أشرف منّي، فقال: فما قلت له أنت يا عمّاه؟ قال: قلتله: أنا عمّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله ووصيّ أبيه، و ساقي الحجيج، أنا أشرف منك. فقال لشيبة: ماذا قلت له أنت يا شيبة؟ قال: قلت له: أنا أشرف منك، أنا أمين اللّه على بيته وخازنه، أفلا ائتمنك - زاد العلوي: اللّه عليه، وقالا: - كما ائتمني؟! قال: فقال لهما: إجعلا لي معكما مفخرا؟ قالا: نعم. قال: فأنا أشرف منكما، أنا أوّل من آمن بالوعيد من ذكور هذه الأمّة، وهاجر وجاهد.

فانطلقوا - زاد العلوي: ثلاثتهم - إلى النبى صلّى اللّه عليه وآله، فجثوا بين يديه، فأخبر كلّ واحد منهم بمفخره، فما أجابهم النبي صلّى اللّه عليه وآله بشيء، فانصرفوا عنه، فنزل - زاد العلوي: عليه - الوحي بعد أيّام فيهم،

فأرسل إليهم ثلاثتهم حتّى أتوه، فقرأ عليهم: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ»؛⁽¹⁾ابوالقاسم على بن ابراهيم علوى به سند خود از انس روايت مى‌كند كه گفت:

عباس و شيبه، ملازم خانه خدا نشسته بودند و تفاخر مى‌كردند. پس عباس به او گفت: من از تو شريف ترم، چرا كه من عموى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم و وصى پدرش و ساقى حاجيان هستم. شيبه نيز گفت: من از تو شريف ترم. من امين خدا بر خانه و خزانه‌اش هستم. آيا چنان كه امين شمرده مى‌شوم، تو امين شمرده مى‌شوى؟ آن دو در حال مشاجره بودند كه على عليه السلام بر آنها اشراف يافت. پس عباس به او گفت: پسر برادر صبر كن! پس على عليه السلام ايستاد. عباس به او گفت: همانا شيبه بر من فخر مى‌فروشد و گمان مى‌كند شريف‌تر از من است. على عليه السلام فرمود:اى عمو! تو به او چه گفتى؟ [عباس] گفت: به او گفتم من عموى رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم و وصى پدرش و ساقى حاجيان هستم. من از تو شريف‌ترم. على عليه السلام به شيبه گفت: اى شيبه، تو به او چه گفتى؟ [شيبه] گفت: به او گفتم: من از تو شريف‌ترم. من امانت دار خانه و خزانه خدا هستم. آيا تو امين شمرده مى‌شوى؟ علوى [اين كلمات را] اضافه كرد: اللّه عليه و قالا - چنان كه مرا امين مى‌شمارند.

[راوى] گفت: [على عليه السلام] به آن دو گفت: بگذاريد من هم به شما تفاخر كنم. گفتند: آرى. [على عليه السلام] گفت: پس من از شما دو نفر شريف‌ترم. من نخستين كسى هستم كه از ميان مردان به وعيد (دعوت پيامبر) ايمان آوردم و هجرت و جهاد كردم. پس رفتند.

اين تفسير را بسيارى از عالمان اهل سنّت به دست داده‌اند.

بر همين اساس، سمعانى در تفسير خود مى‌نويسد:

أكثر المفسّرين على أنّ هذه الآية نزلت في عليّ والعباس؛⁽¹⁾اكثر مفسران بر اين نظرند كه اين آيه درباره على و عباس نازل شده است.

بنابر اين، حديثى كه مرحوم علاّمه شرف الدين در ذيل اين آيه از منابع اهل تسنن آورده، بدون ترديد صحيح است و سخن دنباله رو ابن تيميه از عجيب‌ترينعجايب است كه مرحوم شرف الدين را به عدم رعايت امانت علمى در نقل متهم مى‌سازد! در حالى كه خود وى با انگيزه كتمان حقيقت، به اين احاديث صحيح و معتبر كه با اسانيد فراوان از سوى انديشمندان مورد اعتماد و سنيان روايت شده است، هيچ اشاره‌اى نكرده است. چنان كه روشن شد، اين احاديث علاوه بر صحت سند و كثرت نقل در متون معتبر، از نظر محتوا و دلالت نيز كاملاً واضح و عارى از هر گونه ابهام است. برخلاف حديث مورد استناد ابن تيميه و دنباله رو او كه محتواى آن ابهام داشت. علاوه بر آن كه حديث مطرح شده از سوى مرحوم علاّمه و سيد شرف الدين، از نظر متن مورد قبول فريقين است، در حالى كه حديث مورد

استناد طرف مقابل تنها در منابع اهل تسنن، آن هم در برخى منابع ذكر شده است و بيشتر انديشمندان سنى به آن اهميت نداده‌اند.

در اينجا قضاوت را بر عهده اهل انصاف مى‌گذاريم و از آنان مى‌پرسيم كه به راستى كدام يك امانت علمى را مراعات نكرده‌اند؟ مرحوم سيد شرف الدين كه به روايت معتبر و مقبول نزد فريقين استناد كرده، يا تابع ابن تيميه كه در برابر او حديث مبهمى را مطرح ساخته كه تنها برخى از انديشمندان سنى روايت كرده‌اند؟! ابن تيميه و اتباعش در موارد متعددى به روايات ابن كثير و امثال وى استناد مى‌كنند، اما چه شد كه در اينجا به تفسير ابن كثير هيچ مراجعه نكرده و به آن اهميت نداده‌اند؟ دنباله رو ابن تيميه به نقل از الدرّالمنثور، راويان حديث مورد استناد خود را بر شمرده است، اما هيچ اشاره‌اى به حديث مورد استناد مرحوم شرف الدين نكرده است، در حالى كه سيوطى در الدرّالمنثور، روايت مورد استناد مرحوم شرف الدين را به بسيارى از پيشوايان حديث سنى از جمله عالمان و مشاهير زير نسبت داده است:1. عبدالرزاق بن همام صنعانى؛

تاويل نادرست آيه براساس روايتى مبهم

ابن تيميه در مناقشات باطل خود، براساس حديث مبهمى كه مطرح كرده است، ادّعا مى‌كند اميرالمؤمنين عليه السلام صرفا نظرى داده كه جهاد برتر از سقايت خادمى مسجد الحرام است و آيه شريف سقاية الحاج نيز، تنها درستى نظر اميرالمؤمنين عليه السلام را تاييد مى‌كند و بيان‌گر فضيلتى براى ايشان نيست. وى در ادامه مى‌نويسد:

و عمر قد وافق ربّه في عدة أمور، يقول شيئا وينزل القرآن بموافقته. قال للنبي صلّى اللّه عليه وسلّم: لو اتخذت من مقام إبراهيم مصلّى، فنزلت: «وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهيمَ مُصَلًّى»⁽¹⁾وقال: إنّ نساءك يدخل عليهن البرّ والفاجر، فلو أمرتهنّ بالحجاب، فنزلت آية الحجاب. وقال: «عَسى رَبُّهُإِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ مُؤمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ»⁽²⁾فنزلت كذلك، وأمثال ذلك. وهذا كلّه ثابت في الصحيح. وهذا أعظم من تصويب عليّ في مسألة واحدة.

وأمّا التفضيل بالإيمان والهجرة والجهاد، فهذا ثابت لجميع الصحابة الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا، فليس هاهنا فضيلة اختصّ بها عليّ، حتّى يقال: إنّ هذا لم يثبت لغيره.

الثالث: أنّه لو قدّر أنه اختصّ بمزيّة، فهذه ليست من خصائص الإمامة، ولا موجبة لأن يكون أفضل مطلقا. فإنّ الخضر لمّا علم ثلاث مسائل لم يعلمها موسى لم يكن أفضل من موسى مطلقا، والهدهد لمّا قال لسليمان: «أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ»⁽¹⁾لم يكن أعلم من سليمان مطلقا.

الرابع: أنّ عليّا كان يعلم هذه المسألة، فمن أين يعلم أنّ غيره من الصحابة لم يعلمها؟ فدعوى اختصاصه بعلمها باطل، فبطل الإختصاص على التقديرين. بل من المعلوم بالتواتر أنّ جهاد أبي بكر بماله أعظم من جهاد عليّ، فإنّ أبابكر كان موسرا، قال فيه النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم «ما نفعني مال كمال أبي بكر» وعليّ كان فقيرا، وأبوبكر أعظم جهادا بنفسه؛⁽²⁾پروردگارِ عمر در برخى امور با او توافق كرده است! او چيزى مى‌گويد و در موافقت با سخن او آيه نازل مى‌شود. عمر به پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم گفت: «اگر از مقام ابراهيم مصلايى اتخاذ مى‌كردى»، سوره يس نازل شد: «وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِإِبْراهيمَ مُصَلًّى». همچنين گفت: «همانا افراد نيكوكار و فاجر هر دو بر زنان تو داخل مى‌شوند، پس اگر آنها را به حجاب امر كنى بهتر است»، پس آيه حجاب نازل شد و فرمود: «عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ مُؤمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ» و مواردى ديگر از اين قبيل و همه اينها در صحيح ثابت است و اين بزرگتر از تأييد درستى نظر على [عليه السلام] در يك مساله است.

و اما تفضيل به سبب ايمان، هجرت و جهاد براى همه صحابه‌اى كه ايمان آورده و

هجرت و جهاد كرده‌اند ثابت است و در اينجا فضيلتى كه به على اختصاص داشته باشد وجود ندارد، تا گفته شود همانا اين فضيلت براى غير او ثابت نشده است.

سوم: اگر فرض شود كه مزيتى به او اختصاص يافته است، آن مزيت در زمره ويژگى‌هاى امامت نيست و سبب نمى‌شود كه او به صورت مطلق افضل باشد، چرا كه خضر به سبب آگاهى از سه مسأله كه موسى نمى‌دانست، مطلقا از موسى برتر نخواهد بود و هُد هُد به خاطر اين سخن كه به سليمان گفت: «به چيزى اطلاع يافتم كه تو به آن آگاهى ندارى»، از سليمان عالم‌تر نمى‌شود.

چهارم: همانا على اين مسأله را مى‌دانست، اما از كجا معلوم كه صحابه ديگر غير او آن را نمى‌دانستند؟ پس ادّعاى اختصاص علم به اين مسأله براى او باطل است؛ از اين‌رو در هر دو صورت اختصاص [فضيلت به على] باطل است؛ بلكه براساس تواتر معلوم است كه جهاد ابوبكر با مال خود بزرگتر از جهاد على است، چراكه همانا ابوبكر عائله‌مند بود، پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم درباره او گفت: «هيچ مال همچون مال ابوبكر به من نفع نرساند»، در حالى كه على فقير بود و ابوبكر در جهاد نفس هم بزرگتر بود.

پيش از پرداختن به اصل اشكال، يادآور مى‌شويم كه فضيلت سازى ابن تيميه براى عمر و ابوبكر بسيار عجيب و غريب است. وى عمر را حاكم بر خدا دانسته وامر خداوند را متوقف بر دستور عمر شمرده است! درباره ابوبكر هم ادّعاى باطلى كرده كه در اينجا مجال ابطال آن نيست، تنها همين مقدار تذكر مى‌دهيم كه او هيچ مستندى براى ادّعاى خود نياورده است و اگر هم مستندى از منابع سنيان ارائه مى‌دهد، براساس اصول نخستين و بديهى مناظره مستندات وى هيچ ارزشى و اعتبارى براى مناظره و احتجاج ندارد، چنان كه پيش از اين نيز به اين نكته اشاره شد.

اما اساس اشكال اين است كه وى بر پايه حديث مبهمى كه در برخى منابع اهل تسنن آمده و آن هم در مقام مناظره ارزش و اعتبارى ندارد، آيه را به غلط تأويل كرده و مدعى شده كه آيه صرفا جهت تاييد درستى نظر اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شده نه براى بيان فضيلت ايشان! در پاسخ لازم است مجددا يادآور شويم كه حديث مطرح شده از سوى وى ابهام دارد و از نظر محتوا و دلالت دچار اشكال است و در مقابل احاديث صحيحى قرار دارد كه راويان مشهور و متعددى آن‌ها را در متون مورد قبول اعتماد سنيان روايت كرده‌اند. اين احاديث محتوايى واضح دارند و به روشنى دلالت مى‌كنند كه آيه به جهت بيان فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شده است و چون در شأن كسى جز اميرالمؤمنين عليه السلام چنين آيه‌اى نازل نشده است، پس او افضل از ديگران است و اين فضيلت تنها به ايشان اختصاص دارد. بر اين اساس، تمامى سخنان ابن تيميه كه مطابق معمول اطناب بلا طائل است ابطال مى‌شود.

قرطبى در تفسير آيات ياد شده مى‌نويسد:

وظاهر هذه آلاية أنّها مبطلة قول من افتخر من المشركين بسقاية الحاجّ وعمارة المسجد الحرام، كما ذكره السدّي، قال افتخر عباس بالسقاية، وشيبة بالعمارة، وعليّ بالإسلام والجهاد، فصدق اللّه عليّا وكذبهما،وأخبر أنّ العمارة لا تكون بالكفر وإنّما تكون بالإيمان والعبادة وأداء الطاعة. هذا بيّن لاغبار عليه؛⁽¹⁾از ظاهر آيه اين چنين به دست مى‌آيد كه ابطال كننده سخن كسانى از مشركان است

كه به سبب آب رسانى به حاجيان و عمارت مسجد الحرام افتخار مى‌كنند، چنان‌كه سُدّى ذكر كرده و گفته است: عباس به سبب سقايت و شيبه به سبب عمارت فخر فروشى مى‌كردند و على عليه السلام به سبب اسلام و جهاد تفاخر مى‌كرد، پس خداوند على عليه السلام را تصديق و آن دو را تكذيب كرد و خبر داد كه به راستى فرمان روايى با كفر جمع نمى‌شود و هر آيينه با ايمان، عبادت و انجام تكاليف است كه سازگارى دارد. اين آشكار است و غبارى بر روى آن نيست.

براساس تفسير قرطبى، آيه تفاخر و تفاضل اميرالمؤمنين عليه السلام در برابر عباس و شيبه را تصديق كرده است، نه صرفا نظريه او را. و به تصريح قرطبى، اين مطلب بسيار واضح و شفاف است؛ از اين رو هر سخنى غير از اين يا نشانه جهل كامل و يا بيان‌گر تجاهل، تعصب، عناد و لجاج گوينده آن است. قرطبى در ادامه، حديث مسلم را در ذيل آيه مطرح كرده و اشكالاتى كه در متن آن وجود دارد يادآور شده و با اين توجيه كه از سوى برخى روات در لفظ حديث تسامح واقع شده، درصدد دفع اشكالات برآمده است و اين نشان مى‌دهد كه حتى انديشمندان سنى نيز بر وجود ابهام و اشكال در حديث مسلم اذعان دارند. با اين حال، ابن تيميه در برابر حديث منقول از علاّمه آن را مطرح ساخته است! آلوسى در تفسير اين آيه، درباره مراد از خطاب «أجعلتم» مى‌گويد:

الخطاب إمّا للمشركين على طريقة الإلتفات، و اختاره أكثر المحقّقين... و إمّا لبعض المؤمنين المؤثرين للسقاية، و العمارة على الهجرة، والجهادو استدل له بما أخرجه مسلم... و بما روي من طرق أنّ الآية نزلت في علي كرّم اللّه وجهه، و العبّاس... و أيّد هذا القول بأنّه المناسب للإكتفاء في الردّ عليهم ببيان عدم مساواتهم عنداللّه تعالى للفريق الثاني؛⁽¹⁾

خطاب آيه يا به مشركان بر طريق التفات است و اكثر محققان اين نظر را برگزيده‌اند... و يا خطاب به برخى مؤمنان است كه سقايت و عمارت را بر هجرت و جهاد مقدم مى‌كردند. براى اين سخن، به حديثى كه مسلم آورده استدلال شده است و براساس آن، از طرق متعدد روايت شده كه آيه درباره على عليه السلام و عباس نازل شده است و مؤيد اين سخن - به اين‌كه براى اكتفا در ردّ بر آن كسانى كه سقايت و عمارت را بر جهاد مقدم مى‌داشتند - همين بيان مناسب است، به جهت بيان عدم تساوى آنها [مجاهدان] نزد خداى تعالى با دسته دوم [اهل سقايت و عمارت].

از اين سخن نكات زير فهميده مى‌شود:

حاصل آن كه آيه شريف «سقاية الحاج» بدون ترديد و به روشنى بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد و براساس قاعده عقلى قبح تقدم مفضول بر

فاضل، اين آيه از ادله محكم بر امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام است و به همين جهت عالمان بزرگوار شيعه، در اثبات امامت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم، به عنوان يكى از دلايل قرآنى به اين آيه شريف نيز استناد و استدلال كرده‌اند.

آيه «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ»

اشاره

آيه «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ»

خداوند سبحان در سوره انفال، خطاب به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم مى‌فرمايد:

«هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ»؛⁽¹⁾اوست كه تو را با يارى خود و مؤمنان حمايت و پشتيانى كرد.

در اين آيه شريف، خداوند به صراحت از پشتيبانى و حمايت خود از رسولش خبر مى‌دهد و بيان مى‌كند كه اين پشتيبانى به واسطه مؤمنان صورت گرفته است. اما مراد خداوند از مؤمنين در آيه چه كس و يا چه كسانى هستند؟ براساس احاديث متعدد و معتبرى كه محدثان و مفسران سنى از برخى صحابه بزرگ روايت كرده‌اند، پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم مراد از مؤمنين در آيه را حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام معرفى كرده‌اند.

روشن است كه حمايت خداوند از رسولش به واسطه اميرالمؤمنين عليه السلام، فضيلتى بسيار عظيم است كه هيچ يك از صحابه از آن برخوردار نيست، در نتيجه اين آيه شريف به صراحت بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد و به حكم قاعده عقلى قبح تقدم مفضول بر فاضل، دليلى محكم بر اثبات ولايت و امامت

حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم به شمار مى‌رود. بر همين اساس، مرحوم علاّمه حلّى در كتاب شريف منهاج الكرامه مى‌نويسد:

البرهان الثالث والعشرون قوله تعالى: «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ».

من طريق أبينعيم، عن أبيهريرة، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله و سلّم: «مكتوب على العرش: لا إله إلاّ اللّه وحده لا شريك له، محمّد عبدي ورسولي، أيّدته بعليّ بن أبيطالب، وذلك قوله تعالى في كتابه: «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ»، يعني عليّ بن أبيطالب».

و هذه من أعظم الفضائل التي لم تحصل لغيره، فيكون هو الإمام؛⁽¹⁾برهان بيست و سوم: قول خداى تعالى است [كه مى‌فرمايد]: «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ».

از طريق ابونعيم از ابوهريره [روايت شده است كه] گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «بر عرش نوشته شده خدايى جز اللّه نيست. او واحد و بدون شريك است و محمّد بنده و رسول من است. او را به واسطه على بن ابى طالب پشتيبانى كردم و آن قول خداى تعالى در كتاب خود است كه مى‌فرمايد: «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ» يعنى با على بن ابى طالب».

و اين از عظيم‌ترين فضائلى است كه براى غير او حاصل نشده، پس او امام است.

مناقشات ابن تيميه

ابن تيميه باز هم پس از ترديد در صحّت حديث و دروغ و ساختگى خواندن آن! در برابر اين نصّ صريح اجتهاد كرده و قرآن را براساس هواى نفس خود تفسير كرده است. وى در مقابل استدلال محكم مرحوم علاّمه مى‌نويسد:

والجواب من وجوه:

أحدها: المطالبة بصحّة النقل، وأمّا مجرد العزو إلى رواية أبينعيم، فليس حجّةً بالإتفاق... .

الوجه الثاني: إنّ هذا الحديث كذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحديث... .

الثالث: إن اللّه تعالى قال: «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ...» وهذا نصّ في أنّ المؤمنين عدد مؤلّف بين قلوبهم وعليّ واحد منهم... .

الوجه الرابع: أن يقال: من المعلوم بالضّرورة والتواتر أنّ النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ما كان قيام دينه بمجرّد موافقة عليّ... .

الوجه الخامس: إنّه لم يكن لعليّ في الإسلام أثر حسن إلاّ ولغيره من الصّحابة مثله، ولبعضهم آثار أعظم من آثاره؛⁽¹⁾و پاسخ وجوهى دارد: نخستين آن مطالبه صحت نقل است و اما صرف نسبت دادن و استناد به روايت ابونعيم به اتّفاق عالمان حجت نيست.

وجه دوم: اين حديث به اتّفاق همه حديث شناسان دروغ و ساختگى است... .

سوم: همانا خداى تعالى فرموده است: «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ

وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ...» و اين نص است در اين‌كه مؤمنان جمع زيادى هستند كهميانشان همدلى برقرار مى‌شود، در حالى كه على عليه السلام يكى از آنها است.

وجه چهارم: اين كه گفته مى‌شود به ضرورت و تواتر معلوم است كه بر پايى دين پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم، به صرف موافقت على عليه السلام نبوده است... .

وجه پنجم: همانا براى على از اسلام اثر نيكويى نيست مگر اين‌كه نظير آن براى صحابه غير از او هم وجود دارد و برخى از صحابه آثار و نشانه‌هايى عظيم‌تر از آثار على عليه السلام دارند.

نقد و بررسى

براى اثبات صحت نقل، همين كافى است كه حديث مورد استناد مرحوم علاّمه حلّى را محدثان و مفسران نامدار سنى به اسانيد خود از گروهى از صحابه روايت كرده‌اند. برخى از راويان حديث در ميان صحابه عبارتند از:

از محدثان مشهورى كه اين حديث را در آثار خود ذكر كرده‌اند نيز مى‌توان به افراد زير اشاره كرد: 1. طبرانى، 2. ابونعيم اصفهانى، 3. خطيب بغدادى، 4. ابن عساكر دمشقى و ديگران.

طبرانى در المعجم الكبير مى‌نويسد:

حدثنا محمّد بن عثمان بن‌أبيشيبة، ثنا عبادة بن زياد الأسدي، ثنا عمرو بن ثابت، عن‌أبيحمزه‌الثمالي، عن سعيد بن جبير، عن أبيالحمراء - خادم النبيّ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، قال: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم يقول: «لمّا اُسري بي إلى السّماء، دخلت الجنّة، فرأيت في ساق العرش مكتوبا: لا آءله إلاّ اللّه، محمّد رسول اللّه،

أيّدته بعليّ ونصرته»؛⁽¹⁾محمّد بن عثمان بن ابى شيبه به سند خود از ابو الحمراء خادم پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم بر ما حديث كرد و گفت: شنيدم رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم مى‌گفت:

هنگامى كه در شب معراج مرا به آسمان بردند، داخل بهشت شدم، آن‌گاه ديدم در ساق عرش نوشته شده است: «خدايى جز اللّه نيست، محمّد رسول خداست و او را به واسطه على حمايت و يارى كردم».

ابونعيم اصفهانى نيز به اسناد خود، حديث را از ابو الحمراء روايت كرده است. وى در حلية الأولياء مى‌نويسد:

حدثنا محمّد بن عمر بن سالم الحافظ - وما كتبته إلاّ عنه - ، قال: حدثني محمّد بن الحسين بن مرداس من أصل كتابه، قال: أنبأنا أحمد بن الحسن الكوفي، قال: ثنا إسماعيل بن عليّة، عن يونس بن عبيد، عن سعيد بن جبير، عن أبيالحمراء صاحب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، قال، قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «رأيت ليلة أسري بي مثبتا على ساق العرش، أنا غرست جنّة عدن، محمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلّم صفوتي من خلقي، أيّدته بعليّ». غريب من حديث يونس عن سعيد بن جبير، لم نكتبه إلاّ من هذا الوجه؛⁽²⁾محمّد بن عمر بن سلم به سند خود، از ابو الحمراء (ملازم رسول خدا صلى اللّه عليه وآله

وسلم) بر ما حديث كرد و گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «شبى كه مرا به معراج بردند، ديدم بر ساق عرش ثبت شده است: من بهشت عدن را درخت‌كارى كردم، محمّد صلى اللّه عليه وآله وسلم برگزيده من از ميان خلق ام است او را به واسطهعلى پشتيبانى كردم». حديث غريبى از يونس از سعيد بن جبير است كه آن را ننوشتم مگر از اين وجه.

خطيب بغدادى هم اين حديث را به اسناد خود از انس روايت كرده، مى‌نويسد:

أخبرنا أبوسعد الماليني - قرائة -، أخبرنا عبداللّه بن عديّ الحافظ - بجرجان - حدثنا عيسى بن محمّد بن عبداللّه أبو موسى البغدادي - بدمشق - حدثنا الحسين بن إبراهيم البابي، حدّثنا حميد الطويل، عن أنس بن مالك. قال: قال النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «لمّا عرج بي، رأيت على ساق العرش مكتوبا: لا إله إلاّ اللّه، محمّد رسول اللّه، أيّدته بعليّ، نصرته بعليّ»؛⁽¹⁾ابوسعد مالينى به سند خود، از انس بن مالك براى ما نقل كرد كه گفت: پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «هنگامى كه به آسمان عروج كردم، ديدم بر ساق عرش نوشته شده: خدايى جز اللّه نيست محمّد رسول خداست. او را به واسطه على پشتيبانى كردم، او را به واسطه على يارى كردم».

و بالأخره ابن عساكر به اسناد خود، حديث را از ابوهريره نقل كرده است. وى در تاريخ مدينة دمشق مى‌نويسد:

أخبرنا أبوالحسن علي بن المسلم الشافعي، أنا أبوالقاسم بن‌أبي العلاء،

أنا أبو بكر محمّد بن عمر بن سليمان العوفي النّصيبي، نا أبو بكر أحمد بن يوسف بن خلاّد، نا أبو عبداللّه الحسين بن إسماعيل المهري، ناعباس بن بكار، ناخالد بن‌أبيعمرو الأسدي، عن الكلبي،عن‌أبيصالح، عن أبي هريرة، قال: مكتوب على العرش: لا إله إلاّ اللّه وحدي لا شريك لي، ومحمّد عبدي ورسولي، أيّدته بعليّ، وذلك قوله في كتابه: «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ» عليّ وحده؛⁽¹⁾ابوالحسن على بن مسلم شافعى به سند خود از ابوهريره به ما خبر داد كه گفت: بر عرش نوشته شده خدايى جز اللّه نيست، يگانه و بى شريك ام و محمّد بنده و رسول من است. او را به واسطه على پشتيبانى كردم و آن قول خداوند در كتاب خويش است كه فرمود: «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ» تنها درباره على عليه السلام است.

اين حديث اسانيد ديگرى هم دارد كه در بحث از آيه شريف «فَتَلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ»، به مناسبت نصوص اين حديث مطرح شد و در اينجا به همين مقدار اكتفا مى‌شود. در مجموع اسانيد حديث به گونه‌اى زياد هستند كه از مجموع آن‌ها اطمينان به صدور حاصل مى‌شود. علاوه بر اين‌كه سند حديث نيز صحيح است، اما هيثمى پس از نقل روايت طبرانى كه پيشتر مطرح شد، درباره سند آن مى‌نويسد:

فيه عمرو بن ثابت و هو متروك؛⁽²⁾در آن عمرو بن ثابت قرار دارد و او متروك است.

چنان كه اشاره شد، نصوص اين حديث در ضمن بحث از آيه شريف «فَتَلَقّى

آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ» مطرح و سند روايت طبرانى هم بررسى شد. در آن‌جا روشن ساختيم كه علت جرح «عمرو بن ثابت» يا همان «ابو المقدام» و ساير راويان اين حديث صرفا تشيع آن‌ها است و چون وى به عثمان ناسزا مى‌گفته و سلف را سبمى‌كرده است، از اين رو از او بد گفته‌اند. مثلاً ابوداوود على رغم نقل حديث از ابو المقدام مى‌گويد: او رافضى خبيث و مرد بدى است، اما در عين حال او را تصديق كرده و گفته است:

عمرو بن ثابت رافضى رجلٌ سوء ولكنّه كان صدوقا في الحديث.⁽¹⁾از آن‌جا كه پيشتر به تفصيل در اين باره سخن گفته شده، در اينجا از تكرار آنها خوددارى مى‌شود. بررسى شرح حال ابو المقدام نشان مى‌دهد كه خدشه هيثمى در سند حديث مردود است، چرا كه بارها گفته‌ايم كه به تصريح ابن حجر عسقلانى در مقدمه فتح البارى، تشيع به وثاقت راوى لطمه نمى‌زند، به همين جهت در ميان رجال صحيحين فراوانند كسانى كه قائل به تقدم اميرالمؤمنين عليه السلام بر شيخين بوده‌اند. بالاتر از آن اين‌كه بسيارى از صحابه بزرگ و تابعان مشهور بر اين عقيده بوده‌اند، چنان‌كه در كتاب الإستيعاب⁽²⁾و نيز در كتاب الفصل في الأهواء و الملل و النحل⁽³⁾به اين حقيقت تصريح شده است.

بنابر اين، اين حديث از نظر سند هم صحيح و بدون اشكال است، ضمن اين‌كه اين حديث را مصحف ابن مسعود نيز تاييد مى‌كند. ابن ابى حاتم در تفسير

خود آورده است كه ابن مسعود در مصحف خود آيه شريف «وَكَفَى اللّه‌ُ الْمُؤمِنينَ الْقِتالَ»را به اين صورت نوشته است: «كفى اللّه المؤمنين القتال بعليّ بن أبيطالب».⁽¹⁾بنابر اين آنچه ابن تيميه در وجوه سوم، چهارم و پنجم گفته است، اجتهاد در برابر نص و تفسير آيه براساس هواى نفس خويش است و ارزش نقد ندارد.

حاصل آنكه براساس آيه شريف «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ» و حديث تفسيرى ذيل آن، خداوند پيامبرش را به وسيله حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام حمايت و پشتيبانى كرده و اين آيه را در شأن ايشان نازل فرموده است. بنابر اين، آيه شريف به روشنى بر افضليت و در نتيجه خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد.

آيه «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ»

اشاره

آيه «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ»

خداوند سبحان در قرآن، از گوش شنوايى سخن گفته است كه تعاليم وحيانى و معارف دينى را با هوشيارى مى‌شنود، به خاطر مى‌سپارد و حفظ مى‌كند كه براساس سنّت صحيح نبوى، اين گوش شنواى هوشيار، گوش حضرت اميرالمؤمنين عليه الصلوه و السلام است. بر اساس حديث صحيحى كه در منابع معتبر و مقبول سنيان از انديشمندان به نام و مورد اعتماد اهل تسنن روايت شده است، پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم از خداوند درخواست كرد كه گوش اميرالمؤمنين عليه السلام را طرف دريافت حقايق وحيانى قرار دهد و خداوند نيز دعاى پيامبرش را اجابت فرموده است. رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم نيز از اين حقيقت خبر مى‌دهد و تصريح مى‌كند كه آيه شريف در شأن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شده است. خداوند در آيه 69 از سوره مبارك حاقّه مى‌فرمايد:

«لِنَجْعَلَها لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ»؛⁽¹⁾تا آن را براى شما مايه تذكار و يادآورى قرار دهيم و گوش شنواى هوشيار آن را فراگيرد و به خاطر بسپرد.

مرحوم علاّمه حلّى در كتاب شريف منهاج الكرامة، به عنوان برهان بيستم به

اين آيه شريف استناد مى‌كند و مى‌نويسد:

البرهان العشرون قوله تعالى: «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ».

في تفسير الثعلبي، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: سألت اللّه عزّ وجلّ أن يجعلها أذنك يا عليّ.

و من طريق أبي نعيم، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم:

«يا عليّ، إنّ اللّه عزّ وجلّ أمرني أن أدنيك وأعلمك لتعي، وأنزلت هذه الآية: «أُذُنٌ واعِيَةٌ»، فأنت أذن واعية للعلم».

وهذه الفضيلة لم تحصل لغيره، فيكون هو الإمام؛⁽¹⁾برهان بيستم: قول خداى تعالى [است كه مى‌فرمايد]: «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ». در تفسير ثعلبى [آمده است كه] گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «اى على، از خداى عزوجل درخواست كردم كه آن [گوش شنوايى هوشيار] را گوش تو قرار دهد».

از طريق ابونعيم [روايت شده كه] گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «اى على، همانا خداى عزوجل به من امر فرمود كه تو را به خود نزديك سازم و علم بياموزم تا آن را فرا گرفته و به خاطر بسپارى و اين آيه نازل شد «أُذُنٌ واعِيَةٌ»، پس تو گوشى هستى براى فراگيرى و حفظ علم».

و اين فضيلتى است كه براى غير او حاصل نشده، به همين روى او امام خواهد بود.

بر اساس احاديثى كه مرحوم علامه حلّى در تفسير اين آيه شريف از مفسران و محدثان مشهور سنى همچون ثعلبى و ابونعيم روايت كرده است، خداوند تنها گوش حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را گوش شنواى هوشيارى قرار داده كه ظرف

علم نبوى باشد و علم را از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فراگيرد و حفظ كند. روشن است كه براساس اين حديث، فضيلت برخوردارى از گوش شنوا تنها به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام اختصاص يافته است و هيچ يك از صحابه ديگر از چنين جايگاه و فضيلتى برخوردار نشده‌اند. در نتيجه، آيه شريف بيان‌گر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام از ساير صحابه است و به حكم قاعده عقلى قبح تقدم مفضول بر فاضل، به روشنى بر امامت و خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين عليه الصلوه و السلام دلالت دارد. اين حديث را جمع كثيرى از پيشوايان حديثى و تفسيرى اهل سنت در ذيل آيه روايت كرده‌اند كه از ميان آنها مى‌توان مشاهير زير را نام برد:

بلاذرى، سعيد بن منصور، محمّد بن جرير طبرى، ابن منذر، ابن أبى حاتم، ثعلبى، ابن مردويه، أبو نعيم، زمخشرى، ماوردى، واحدى، رازى، قرطبى، نيشابورى، ابن كثير، أبوحيّان، سيوطى، ابن عساكر، هيثمى و ضياء مقدسى.

روشن شد كه حديث مطرح شده از سوى مرحوم علاّمه حلّى در ذيل آيه، توسط جمع كثيرى از محدثان، مفسران و مورخان مشهور سنى روايت شده است. با اين حال ابن تيميه مطابق معمول شيوه انكار و تكذيب را پيش گرفته و باز هم انديشمندان نامدار و مورد اعتماد سنيان را بى اعتبار و غير قابل اعتماد معرفى مى‌كند و در مناقشه به استدلال مرحوم علامه حلّى مى‌نويسد:

و الجواب من وجوه:

أحدها بيان صحّة الإسناد، والثعلبي وأبونعيم يرويان ما لايحتج به بالإجماع.

الثانى: إنّ هذا موضوع باتّفاق أهل العلم؛⁽¹⁾

پاسخ وجوهى دارد: نخست بيان صحت اين اسناد است. ثعلبى و ابونعيم احاديثى را روايت مى‌كنند كه به اجماع همگان به آن‌ها احتجاج نمى‌شود.

دوم: اين حديث به اتّفاق اهل دانش ساختگى است.

براساس مطالبى كه پيشتر بيان شد، سستى و بطلان اين ادّعاى بى اساس آشكار است، زيرا اولاً حديث مورد استناد مرحوم علاّمه تنها از سوى ثعلبى و ابونعيم روايت نشده است، بلكه جمع كثيرى از انديشمندان نامدار سنى آن را روايت كرده‌اند؛ و ثانيا اگر اين حديث به اتّفاق اهل دانش ساختگى باشد و كسانى كه پيش‌تر نام برديم و از اهل دانش به شمار آيند، در اين صورت بايد گفت كه بسيارى از اهل دانش بر روايت حديث ساختگى اتّفاق دارند و پذيرفتن اين سخن به معناى غير قابل اعتماد دانستن انديشمندان سنى است! اگر پاسخ مثبت باشد، نعم المطلوب و اگر نه، باطل و بى اساس بودن ادّعاهاى ابن تيميه ثابت مى‌شود و سنيان با انصاف بايد به اين حقيقت اعتراف كنند و بر بى‌اعتبارى و غير قابل اعتماد بودن سخنان ابن تيميه صحه بگذارند.

ابن تيميه پس از ساختگى شمردن حديث، آيه را تفسير به رأى مى‌كند و مى‌نويسد:

الثالث: أنّ قوله: «لَمّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ * لِنَجْعَلَها لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ» لم يرد به أذن واحدٍ من الناس فقط، فإنّ هذا خطاب لبني آدم.

وحملهم في السفينة من أعظم الآيات. قال تعالى: «وَآيَةٌ لَهُمْ أَنّا حَمَلْنا ذُرّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما يَرْكَبُونَ».

و قال: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْري فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللّه‌ِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ

في ذلِكَ َلآياتٍ لِكُلِّ صَبّارٍ شَكُورٍ» فكيف يكون ذلك كلّه ليعي ذلك واحد من الناس؟ نعم، أذن عليّ من الآذان الواعية، كأذن أبي بكر، وعمر، وعثمان، وغيرهم. وحينئذ فلا اختصاص لعليّ بذلك. وهذا مما يعلم بالإضطرار: أنّ الآذان الواعية ليست أذن عليّ وحدها. أترى أذن رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم ليست واعية؟ ولا أذن الحسن، والحسين، وعمّار، وأبيذر، والمقداد، وسلمان الفارسي، وسهل بن حنيف، وغيرهم ممّن يوافقون على فضيلتهم وإيمانهم؟ وإذا كانت الأذن الواعية له ولغيره، لم يجز أن يقال: هذه الأفضليّة لم تحصل لغيره.

ولا ريب أنّ هذا الرافضي الجاهل الظالم يبني أمره على مقدّمات باطلة؛ فإنّه لايعلم في طوائف أهل البدع أوهى من حجج الرافضة، بخلاف المعتزلة ونحوهم، فإنّ لهم حججا وأدلّةً قد تشتبه على كثير من أهل العلم والعقل، وأمّا الرافضة فليس لهم حجّة قط تنفق إلاّ على جاهل أو ظالمٍ صاحب هوى، يقبل ما يوافق هواه، سواء كان حقّا أو باطلاً.

ولهذا يقال فيهم: ليس لهم عقل ولا نقل، ولا دين صحيح، ولا دنيا منصورة.

و قالت طائفة من العلماء: لو علّق حكماً بأجهل الناس لتناول الرافضة، مثل أن يحلف: إنّي أبغض أجهل الناس، ونحو ذلك. وأما لو وصّى لأجهل الناس، فلا تصحّ الوصيّة، لأنّها لا تكون إلاّ قربة، فإذا وصّى لقوم يدخل فيهم الكافر جاز، بخلاف ما لو جعل الكفر والجهل جهة وشرطا في الإستحقاق.

ثمّ الرافضي يدّعي في شيء أنّه من فضائل عليّ، وقد لا يكون كذلك. ثمّ يدّعي أنّ تلك الفضيلة ليست لغيره، وقد تكون من الفضائل المشتركة؛ فإنّ فضائل عليّ الثابتة عامّتها مشتركة بينه وبين غيره، بخلاف فضائل أبي بكر وعمر، فإنّ عامّتها خصائص لم يشاركا فيها. ثمّ يدّعي أنّ تلك الفضيلة توجب الإمامة، ومعلوم أنّ الفضيلة الجزئيّة في أمر من الأمور ليست مستلزمة للفضيلة المطلقة ولا للإمامة، ولا مختصّة بالإمام، بل تثبت للإمام ولغيره، وللفاضل المطلق ولغيره.

فبنى هذا الرافضي أمره على هذه المقدمات الثلاث، والثلاث باطلة. ثمّ يردفها بالمقدّمة الرابعة، وتلك فيها نزاع، لكن نحن لا ننازعه فيها، بل نسلّم أنّه من كان أفضل كان أحقّ بالإمامة، لكنّ الرافضي لا حجّة معه على ذلك؛⁽¹⁾وجه سوم: اين سخن خداوند [كه مى‌فرمايد]: «لَمّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ * لِنَجْعَلَها لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ» مراد خداوند از آن تنها گوش يكى از مردم نيست، چرا كه اين خطاب به بنى آدم است و نشاندن آنها در كشتى از بزرگترين آيات است. خداى تعالى مى‌فرمايد: «وَآيَةٌ لَهُمْ أَنّا حَمَلْنا ذُرّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما يَرْكَبُونَ».

و فرموده: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْري فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللّه‌ِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ في ذلِكَ َلآياتٍ لِكُلِّ صَبّارٍ شَكُورٍ». پس چگونه همه اينها را يكى از مردم به خاطر مى‌سپارد؟ بله، گوش على [عليه السلام] از گوش‌هاى شنواى هوشيار است، همچون گوش

ابوبكر و عمر، عثمان و غير اينها و در اينجا على عليه السلام به اين امر اختصاص ندارد و اين از مطالبى است كه به ضرورت دانسته مى‌شود. همانا گوش‌هاى شنوا گوش على عليه السلام به تنهايى نيست. آيا گوش رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم به نظر تو شنوا نيست؟ و همين طور گوش حسن، حسين، عمار، ابوذر، مقداد، سلمان فارسى، سهل بن حنيف و غير اينها از كسانى كه بر فضيلت و ايمانشان توافق دارند؟ و اگر گوش شنوا براى او و غير او باشد، جايز نيست كه گفته شود اين افضليت براى غير او حاصل نشده است و شكى نيست كه اين رافضى جاهل و ظالم، استدلال خود را بر مقدمات باطل بنا مى‌نهد. سپس اين رافضى ادّعا مى‌كند كه آيه در زمره از فضائل على عليه السلام است، در حالى كه به تحقيق چنين نيست. سپس ادّعا مى‌كند كه اين فضيلت براى غير او نيست، در حالى كه به تحقيق از فضائل مشترك است؛ پس همانا همه فضائلى كه براى على عليه السلام ثابت است، ميان او ديگران مشترك است، به خلاف فضائل ابوبكر و عمر كه همه آنها اختصاصى است و اشتراكى در آنها نيست! وى سپس ادّعا مى‌كند كه اين فضيلت مستلزم امامت است، در حالى كه معلوم است كه فضيلت جزئى در امرى از امور، مستلزم فضيلت مطلق و امامت نيست و به امام اختصاص ندارد، بلكه براى امام و غير امام و براى فاضل مطلق و غير او ثابت مى‌شود. پس اين رافضى استدلال خود را بر اين سه مقدمه بنا نهاد، و هر سه باطل است. سپس آن را به مقدمه چهارمى پيوند مى‌زند كه مورد اختلاف است، ليكن ما در آن با او نزاعى نداريم، بلكه مى‌پذيريم كه هر كس افضل باشد، به امامت سزاوارتر است، ليكن رافضى بر آن حجتى ندارد.

نقد و بررسى

ابن تيميه ادّعا كرده كه برخوردارى از گوش شنوايى كه ظرف علم نبوى است به اميرالمؤمنين عليه السلام اختصاص ندارد. اما اين سخن وى ادّعايى است كه هيچ دليلى براى آن وجود ندارد و اين همان تفسير قرآن بر اساس هواى نفس است كه با نص صريح مخالفت مى‌كند. بنابر اين ادّعاى وى پوچ و باطل است. وى مى‌كوشد با داخل كردن رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم و حسنين عليهما السلام در دايره دارندگان گوش شنوا، اختصاص آن را به اميرالمؤمنين عليه السلام نفى مى‌كند، اما بطلان اين سخن هم روشن است، زيرا:

اولاً - گوش شنوا ظرفى براى فراگيرى و حفظ علم نبوى و حقايق وحيانى است، پس خود رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم از اين دايره خارج و فراتر از آن است.

ثانيا - چنان كه پيش از اين نيز يادآور شده‌ايم - بحث افضليت در ميان صحابه پيامبر و براى اثبات شايستگى جانشين رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم مطرح مى‌شود و هرگز هيچ يك از صحابه حتى اميرالمؤمنين عليه السلام با پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم قابل مقايسه نيست و مقايسه آنها با رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم خطايى آشكار و نابخشودنى است.

ثالثاً برخوردارى ساير ائمه و جانشينان اميرالمؤمنين عليه السلام از گوش شنواى علم نبوى، هرگز با نزول آيه شريف در شان اميرالمؤمنين عليه السلام منافقات ندارد.

رابعا داخل ساختن ساير صحابه به ويژه حاكمان پس از پيامبر خدا، در اين دايره بى اساس و بديهى البطلان است. در نتيجه براساس نص صريح و سنّت صحيح، آيه شريف تنها در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شده و اين فضيلت در ميان صحابه تنها به اميرالمؤمنين عليه السلام اختصاص دارد و بيان‌گر افضليت ايشان

است؛ از اين‌رو برخلاف ادّعاى ابن تيميه، هر چهار مقدمه استدلال مرحوم علاّمه و نتيجه حاصل از آن قطعا صحيح است. مقدمات مرحوم علاّمه اين بود:مقدّمه يكم: آيه شريف «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ» بر پايه احاديث صحيح، در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شده و بيان‌گر فضليت ايشان است.

مقدّمه دوم: نزول اين آيه و برخوردارى از اين فضيلت تنها به اميرالمؤمنين عليه السلام اختصاص دارد و احدى در اين فضيلت با او شريك نيست.

مقدّمه سوّم: برخوردارى از اين فضيلت اختصاصى، به روشنى بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام از ساير صحابه دلالت دارد.

مقدّمه چهارم: به حكم عقل، تقدم مفضول بر فاضل قبيح است.

نتيجه: اميرالمؤمنين عليه السلام بايد بر ساير صحابه مقدم شود، پس او امام و خليفه بلافصل رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم خواهد بود.

چون اين برهان برهانى است بُرنده و روشن، از اين رو ابن تيميه چاره‌اى جز ياوه سرائى و بدگويى از شيعيان ندارد. به همين جهت است كه در سخن دراز و باطل خود، شيعه را مورد حمله قرارداده و بسيار ناسزاگويى كرده و آنها را به بى‌عقلى و جهل متهم ساخته است! اما مطالبى كه وى درباره شيعيان تفوّه كرده، شايسته خود او و اسلاف و پيروانش است؛ از اين‌رو ما از طرح و پاسخ‌گويى به آنها خوددارى و تنها برهان قاطع علاّمه را بازگو كرديم تا خوانندگان منصف، خود در اين باره قضاوت كنند.

در پايان يادآور مى‌شويم كه غير از احاديث مطرح شده از سوى مرحوم علاّمه، احاديث صحيح ديگرى در اين باره در متون معتبر نزد سنيان و توسط انديشمندان مورد اعتماد آنان روايت شده و احاديث ديگرى نيز مضمون آن را

تاييد مى‌كنند و شاهدى بر صحّت آن هستند. به عنوان نمونه سيوطى در الدرّالمنثور از طبرى، ابن أبى حاتم، واحدى، ابن مردويه، ابن عساكر و ابن نجار نقل مى‌كند كه هر يك به اسانيد خود از بريده روايت كرده‌اند كه گفت:قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله وسلّم لعليّ: «إنّ اللّه أمرني أن أدنيك و لا أقصيك، و إن أعلمك و تعي و حقّ لك أن تعي، فنزلت الآية «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ»؛⁽¹⁾

12 / 135 - 136 / ش 36426 و 13 / 177 / ش 36525؛ تفسير الطبري: 29 / 69 / ش 26956؛ تفسير الثعلبي: 10 / 28؛ شواهد التنزيل: 2 / 366 / ش 1012 و 372 / ش 1020 و منابع ديگر.

همان‌طور كه درگذشته اشاره شد، با توجه به التزام ابن ابى‌حاتم مبنى بر نقل احاديث صحيح در كتاب خود و اجتناب از آوردن احاديث ضعيف، و با توجه به نقل اين تفسير در كتاب وى، مى‌توان به صحت تفسير اين آيه، اهل سنّت را ملتزم كرد.

آيه «وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ»

اشاره

آيه «وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ»

از آيات ديگرى كه عالمان بزرگوار شيعه در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به آن استناد كرده‌اند، آيه نوزدهم سوره مبارك حديد است. خداوند سبحان در اين آيه شريف مى‌فرمايد:

«وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحيمِ».⁽¹⁾و آنان كه به خدا و رسولانش ايمان آوردند، آنان همان راست‌گويان و شاهدانند نزد پروردگارشان اجر و نورشان براى ايشان محفوظ است و كسانى كه كافر شده و آيات ما را تكذيب كردند هم آنان اهل آتش دوزخند.

براساس روايات فراوانى كه مفسران و محدثان مشهور و مورد اعتماد سنيان در منابع معتبر نزد خود و با اسانيد صحيح نقل كرده‌اند، مراد از صديقان سه نفرند: حزقيل (مؤمن آل فرعون)، حبيب بن موسى نجار (مؤمن آل ياسين) و حضرت اميرالمؤمنين عليه الصلوه و السلام.

مرحوم علاّمه حلّى در دو موضع از كتاب شريف منهاج الكرامة، اين حديث را آورده است؛ نخست در ضمن استدلال به سنّت بر امامت حضرت اميرالمؤمنينعليه السلام كه مى‌نويسد:

وعن ابن أبي ليلى، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: الصدّيقون ثلاثة: حبيب النجّار مؤمن آل ياسين الذي قال: «يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلينَ»، وحزقيل مؤمن آل فرعون الذي قال: «أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّه‌ُ»، وعليّ بن أبيطالب وهو أفضلهم؛⁽¹⁾از ابن ابوليلى نقل شده كه گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلّم فرمود: صديقان سه نفرند: حبيب نجار مؤمن آل ياسين و حزقيل مؤمن آل فرعون و على بن ابى طالب عليه السلام كه برترين آن هاست.

همچنين وى، به عنوان برهان بيست و ششم از ادلّه قرآنى بر امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، به آيه شريف و حديث تفسيرى آن استناد و استدلال كرده است. ايشان مى‌فرمايد:

البرهان السادس والعشرون: قوله تعالى: «وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ...».

روى أحمد بن حنبل، بإسناده إلى ابن أبيليلى، عن أبيه قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله: «الصدّيقون ثلاثة: حبيب بن موسى النجار مؤمن آل يس الذي قال: «يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلينَ»، وحزقيل مؤمن آل فرعون الذي قال: «أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّه‌ُ»، وعليّ بن أبيطالب عليه السّلام الثالث وهو أفضلهم».

ونحوه رواه الفقيه ابن المغازلي الشافعي، وصاحب كتاب الفردوس.

وهذه فضيلة تدلّ على إمامته؛⁽²⁾

برهان بيست و ششم سخن خداى تعالى است [كه مى‌فرمايد]: «وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ».

احمد بن حنبل به اسناد خود از ابن ابى ليلى، از پدرش روايت كرد كه گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «صديقان سه نفرند: حبيب بن موسى نجار مؤمن آل يس كه گفت: «يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلينَ»؛ و حزقيل مؤمن آل فرعون كه گفت:«أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّه‌ُ»؛ و على بن ابى طالب عليه السلام سومين نفر و برترين آن‌هاست.

فقيه ابن مغازلى شافعى و صاحب كتاب فردوس نيز حديث را به همين صورت روايت كرده‌اند و اين فضيلتى است كه بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت مى‌كند.

سيد بزرگوار مرحوم شرف الدين نيز ضمن طرح اين آيه در كتاب المراجعات مى‌نويسد:

هم الصدّيقون و الشهداء و الصالحون؛ ائمه اهل بيت عليهم السلام راست‌گويان، شاهدان و نيكوكارانند.

ايشان در حاشيه اين مطلب مى‌نويسد:

أخرج ابن النجار كما في الحديث 30 ممّا أشرنا إليه من الصواعق عن ابن‌عباس، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «الصدّيقون ثلاثة: حزقيل مؤمن آل‌فرعون، و حبيب النجار صاحب ياسين، و عليّ بن أبيطالب».

و أخرج أبونعيم، و ابن عساكر كما في الحديث 31 ممّا أشرنا إليه منالصواعق عن ابن أبي ليلى: أنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قال:

«الصدّيقون ثلاثة: حبيب النجار مؤمن آل ياسين قال: «يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلينَ»، و حزقيل مؤمن آل فرعون قال: «أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّه‌ُ»، و عليّ بن أبي طالب و هو أفضلهم».

و الصحاح في سبقه و كونه الصدّيق الأكبر، و الفاروق الأعظم متواتره؛⁽¹⁾ابن نجار چنان‌كه درحديث 30 از احاديثى كه از صواعق محرقه به آنها اشاره كرديم، از ابن عباس آورده كه گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «راست‌گويان سه نفرند: حزقيل مؤمن آل فرعون، حبيب نجار صاحب ياسين و على بن ابى طالب».

ابونعيم و ابن عساكر - چنان‌كه در حديث 31 از احاديثى كه از صواعق به آن‌ها اشاره كرديم - از ابوليلى آورده است كه: همانا رسول خدا فرمود: «راست‌گويان سه نفرند: حبيب نجار، مؤمن آل ياسين كه گفت: «يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلينَ»؛ وحزقيل مؤمن آل فرعون كه گفت: «أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّه‌ُ»؛ و على بن ابى طالب و او برترين آن‌هاست».

و احاديث صحيح درباره سابق بودن اميرالمؤمنين عليه السلام در ايمان و صديق اكبر و فاروق اعظم بودن ايشان متواتر است.

براساس اين حديث، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام صديق امّت رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلم است و خداوند اين آيه شريف را در شأن حضرتش نازل فرموده و اين فضيلتى است كه هيچ يك از صحابه غير ايشان از آن برخوردار نيست. پس حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام افضل از ساير صحابه و در نتيجه شايسته امامت وخلافت پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم است. اما حق ستيزان متعصبى

همچون ابن تيميه و پيروانش، تاب ديدن نور حقيقت را ندارند. از اين رو درباره اين استدلال روشن عالمان بزرگوار شيعه، مناقشاتى مطرح ساخته‌اند كه براى زدودن غبار از آينه حقيقت، به طرح و نقد آن‌ها مى‌پردازيم.

مناقشات مخالفان

اشاره

از آن‌جا كه در ابتداى بحث از اين آيه، استدلال مرحوم علاّمه و شرف الدين مطرح شد، در مقابل به طرح و نقد مناقشات ابن تيميه و دنباله رو او به اين دو عالم بزرگوار شيعه مى‌پردازيم. البته اين نكته هم در خور توجه است كه به جز مناقشات اين دو، هيچ سخن قابل توجه و مناقشه جديدى در اين باره وجود ندارد و نقد كلام آن دو براى رسيدن به مقصود كفايت مى‌كند.

1. ترديد در صحّت حديث

اشاره

ابن تيميه مطابق معمول، ضمن تراشيدن وجوه متعدد براى لاطائلات خود، در آغاز، صحّت حديث مطرح شده از سوى مرحوم علاّمه را مورد ترديد قرار داده و مى‌نويسد:

و الجواب من وجوه:

أحدها: المطالبة بصحة الحديث، و هذا ليس في مسند أحمد، و مجرّد روايته له في الفضائل لو كان رواه لا يدّل على صحّته عنده باتفاق أهل العلم... و إنّما هو من زيادات القطيعي... .

الثانى: أنّ هذا الحديث موضوع على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم؛⁽¹⁾

و پاسخ وجوهى دارد:

نخستين وجه مطالبه صحت حديث است و اين حديث در مسند احمد نيامده. به اتّفاق اهل علم، صرف روايت حديث در الفضائل - اگر او روايت كرده باشد - بر صحت حديث نزد احمد دلالت نمى‌كند و همانا آن از اضافات «قطيعى» است.

دوم: همانا اين حديث به دروغ به رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم نسبت شده است.

دنباله رو ابن تيميه نيز در اين باره چنين ادّعا كرده است:

الحديث المذكور في الحاشية موضوع، أخرجه السيوطي في الجامع الصغير من رواية أبي نعيم في المعرفة، و ابن عساكر عن ابن أبييعلى،⁽¹⁾ولم يتكلّم شارحه المناوي بشى‌ء¨ غير أنّه قال: رواه ابن مردويه و الديلمي. لكن قال شيخ الإسلام ابن تيمية: هذا حديث كذب. و أقرّه الذهبي في مختصر المنهاج وكفى بهما حجّة.

ولمّا عزاه ابن المطهّر الشيعي لرواية أحمد، أنكره عليه شيخ الإسلام في ردّه عليه، فقال: لم يروه أحمد، لا في المسند ولا في الفضائل، ولا رواه أبدا، وإنّما زاده القطيعي عن الكديمي: حدّثنا الحسن بن محمّد الأنصاري، حدّثنا عمرو بن جميح،⁽²⁾حدثنا ابن أبيليلى، عن أخيه، عن عبدالرحمن بن أبيليلى، عن أبيه، مرفوعا.

فعمرو هذا قال ابن عدي الحافظ: يتّهم بالوضع. والكديمي معروف بالكذب، فسقط الحديث... .

وليس العجب من عبدالحسين الشيعي في إيراد هذا الحديث، بلالعجب كلّ العجب من ابن حجر الهيتمي، في سوقه هذا الحديث وأمثاله في فضائل علي من صواعقه، وقوله قبل سردها: واقتصرت هنا على ذكر أربعين حديثا، لأنّها من غرر فضائله؛ حديث ذكر شده در حاشيه، موضوع است. سيوطى در الجامع الصغير به نقل از روايت ابونعيم در معرفه [الصحابه] و به نقل از ابن عساكر از ابوليلى آورده است و شارح آن مناوى درباره آن چيزى نگفته است، جز اين‌كه ابن مردويه و ديلمى آن را روايت كرده‌اند. ليكن شيخ الاسلام ابن تيميه گفته است: اين حديث دروغ است و ذهبى در مختصر المنهاج، صفحه 309 سخن او را پذيرفته است و سخن اين دو براى اتمام حجت كفايت مى‌كند.

و آن‌جا كه ابن مطهر شيعى (مرحوم علاّمه حلى) اين حديث را به روايت احمد نسبت داده است، شيخ الاسلام در رد خود بر او آن را انكار كرده و گفته است: احمد آن را هرگز روايت نكرده است، نه در مسند و نه در فضائل و همانا قطيعى به واسطه كديمى آن را اضافه كرده است كه: حسن بن محمّد انصارى، از عمرو بن جميع، از ابن ابى‌ليلى، از برادرش، از عبدالرحمن بن ابى ليلى، از پدرش به صورت مرفوع براى ما روايت كرد.

ابن عدى درباره عمرو بن جميع گفته است: به ساختن حديث متهم است و كديمى به دروغ معروف است، پس حديث از اعتبار ساقط مى‌شود.

و ذكر اين حديث از عبدالحسين شيعى [يعنى مرحوم شرف الدين] عجيب نيست، بلكه از ابن حجر هيتمى بسيار عجيب است كه به اين حديث و نظاير آن، درباره فضائل على عليه السلام در صواعقش پرداخته و از سخن او پيش از ذكر اين حديث

تعجب است كه گفته: در اينجا به ذكر چهل حديث بسنده مى‌كنيم، چرا كه آن از فضائل بارز ايشان است.

نقد و بررسى

ابن تيميه ادّعا مى‌كند صرف نقل حديثى در كتاب فضائل از سوى احمد بن حنبل، بر صحت حديث نزد وى دلالت نمى‌كند. دنباله رو ابن تيميه نيز ادّعا مى‌كند كه اين حديث در الجامع الصغير سيوطى به روايت ابونعيم و ابن عساكر نقل شده و مناوى هم روايت آن را به ابن مردويه و ديلمى نسبت داده است. وى اذعان مى‌كند كه سيوطى و شارح الجامع الصغير درباره حديث خدشه‌اى نكرده‌اند و تنها ابن تيميه آن را دروغ شمرده و ذهبى نيز سخن ابن تيميه را پذيرفته است و براى اثبات دروغ بودن حديث، قول اين دو كفايت مى‌كند. اما بايد دانست كه ابن تيميه تمام احاديثى را كه در آنها به فضيلتى براى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام اشاره شده، بدون هيچ مستندى رد مى‌كند و آن را ساختگى مى‌پندارد و اين نكته‌اى است كه در طول بحث خويش بارها به آن اشاره و آن را عيان ساخته‌ايم. از اين رو قول ابن تيميه اساسا هيچ ارزشى ندارد و تاييد ذهبى نيز فاقد ارزش و اعتبار است و در بحث علمى هرگز نمى‌توان به آراء و انظار اشخاص استناد كرد. افزون بر آن كه در مقام مناظره و جدل، نمى‌توان به مطالبى كه نزد طرف مقابل اعتبارى ندارد استناد و استشهاد كرد و اين با اصول نخستين مناظره منافات دارد.

راويان حديث

نكته در خور توجه ديگر اين‌كه وى مدعى شده است اين حديث تنها توسط احمد، ابونعيم، ابن عساكر، ابن مردويه و ديلمى نقل شده است. البته هر چند

روايت حديث توسط اين انديشمندان نامى و مورد اعتماد براى ملزم ساختن سنيان به پذيرش آن كافى است، اما با مراجعه به كتب مشهور و منابع مقبول و معتبر نزدسنيان، معلوم مى‌شود كه جمع كثيرى از پيشوايان حديثى و حافظان نامدار سنى اين حديث را از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم روايت كرده‌اند كه به عنوان نمونه مى‌توان مشاهير زير را نام برد:

بنابر اين، اگر براساس ادّعاى ابن تيميه اين روايت ساختگى و جعلى باشد، در اين صورت تمام انديشمندان مشهور فوق، متهم به نقل حديث جعلى از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم خواهند بود، اتهامى كه ما از آن استقبال مى‌كنيم و آن را مى‌پذيريم. اما آيا به راستى سنيان چنين سخنى را قبول مى‌كنند و به آن ملتزم مى‌شوند؟! اگر پاسخ مثبت باشد فنعم المطلوب، و اگر نه، ثابت مى‌شود كه ادّعاهاى ابن تيميه بى اساس و باطل است و اهل تسنن بايد به صحت اين حديث در ذيل آيه اعتراف و به مضمون آن ملتزم شوند و برترى اميرالمؤمنين عليه السلام از ساير صحابه را پذيرفته و به امامت ايشان پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم اعتراف كنند.

مواضع نقل حديث و احاديث مؤيّد آن

حديثى كه ابن تيميه آن را ساختگى مى‌داند و دنباله رو او از نقل آن توسط ابن حجر هيتمى بسيار تعجب مى‌كند، علاوه بر اين‌كه توسط بيست و دو نفر از مشهورترين محدثان، مفسران و مورخان سنى روايت شده است، مفسران آن را در ذيل آيات متعددى از قرآن به الفاظ گوناگون نقل كرده‌اند. به عنوان مثال مفسرانگاهى اين حديث را در تفسير آيه شريف «وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحابَ الْقَرْيَةِ...» از سوره مبارك يس، گاهى در تفسير آيه شريف «وَقالَ رَجُلٌ مُؤمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إيمانَهُ...» از سوره مبارك غافر و گاهى نيز در تفسير آيه «وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ...» از سوره حديد (همين آيه مورد بحث) مطرح ساخته‌اند. ابونعيم در معرفة الصحابه و ابن عساكر كه در تاريخ مدينه دمشق حديث را به نقل از ابن ابى ليلى به اين صورت روايت كرده‌اند:

الصدّيقون ثلاثة: حبيب النجار مؤمن آل يس الذي قال: «يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلينَ»، وحزقيل مؤمن آل فرعون الذي قال: «أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّه‌ُ»، وعليّ بن أبيطالب وهو أفضلهم؛⁽¹⁾راست‌گويان سه نفرند: حبيب نجار مؤمن آل ياسين كه گفت: «يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلينَ»؛ و حزقيل مؤمن آل فرعون كه گفت: «أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّه‌ُ»؛ و على بن ابى طالب كه برترين آنهاست.

سيوطى نيز حديث را به همين صورت از مصادر متعدد و در تفسير آيه «وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحابَ الْقَرْيَةِ...» روايت كرده است. وى همچنين حديث را به صورت ديگرى نيز روايت كرده، مى‌نويسد:

وأخرج ابن عدي وابن عساكر ثلاثة ما كفروا باللّه قطّ: مؤمن آل ياسين، وعليّ بن أبي طالب و آسية امرأة فرعون؛⁽¹⁾سه نفر قطعا به خداوند كفر نورزيدند: مؤمن آل ياسين، على بن ابى طالب عليه السلام و آسيه همسر فرعون.سيوطى پيش از نقل اين دو روايت، حديث ديگرى نيز به نقل از طبرانى و ابن‌مردويه از ابن عباس آورده كه مضمونش كاملا با اين روايات سازگار است و همخوانى دارد. براساس اين حديث، رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمودند:

السبق ثلاثه: فالسابق إلى موسى يوشع بن نون، و السابق إلى عيسى صاحب يس، و السابق إلى محمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلّم عليّ بن أبيطالب؛⁽²⁾پيشى گيرندگان سه نفرند: پيشى گيرنده به دعوت موسى يوشع بن نون؛ و پيشى گيرنده به دعوت عيسى صاحب ياسين؛ و پيشى گيرنده به دعوت محمّد صلى اللّه عليه وآله وسلم كه على بن ابى طالب عليه السلام است.

بنابر اين احاديث ياد شده نيز از نظر مضمون و محتوا، حديث مورد بحث را كاملاً تأييد و تقويت مى‌كنند و با آن سازگارى كامل دارند و اين قرينه‌اى محكم براى صحت اين حديث به شمار مى‌رود.

صحت سند و اعتبار حديث

سند حديث نزد بسيارى از انديشمندان مشهور و مورد اعتماد سنيان صحيح است به طورى كه سنى متعصبى همچون فخر رازى به جهت اطمينان از صدور حديث، آن را به صورت ارسال مسلم در تفسير خويش آورده است. حافظ مشهور و مفسر نامدار ديگر سنى، يعنى سيوطى نيز يكى از روايات اين حديث را با علامت «ح» نشانه گذارى كرده است و اين علامت نزد وى بيان‌گر حسن بودن حديث است. علاّمه مناوى شارح برخى آثار سيوطى نيز حُسن حديث را پذيرفته و با سيوطى دراين باره موافقت كرده است.⁽¹⁾همچنين - چنان كه دنباله رو ابن تيميه نيز اشاره و به شدت اظهار تعجب كرده است - حافظ ابن حجر مكى اين حديث را در زمره مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام آورده است. بنابر اين در صحت و اعتبار حديث از نظر برخى انديشمندان سنى ترديدى نيست و همين مقدار براى احتجاج كفايت مى‌كند. با اين حال برخى اسانيد حديث را كه در كتب معتبر ذكر شده، به همراه متن حديث مطرح و سند آن را بررسى مى‌كنيم.

يكى از اسانيد حديث به سند و روايت حافظ دارقطنى است. وى در كتاب المؤتلف و المختلف مى‌نويسد:

وأمّا خِربيل، فهو مؤمن آل ياسين، ذكره في حديث ابن‌أبيليلى، عن أبيه عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم قال: «الصدّيقون ثلاث، حبيب بن مري النجّار مؤمن آل فرعون، وخربيل مؤمن آل ياسين، والثالث علي بن‌أبيطالب عليه السلام وهو أفضلهم».

حدّثنا بذلك محمّد بن القاسم بن بشار الأنباري وآخرون قالوا: حدّثنا محمّد بن يونس الكديمي، حدّثنا عبدالرحمن بن أبيليلى، حدّثنا عمروبن جميع، عن ابن أبي ليلى عن أخيه عيسى عن عبدالرحمن بن أبيليلى عن أبيه عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم بذلك ؛⁽¹⁾اما حزبيل، پس او همان مؤمن آل ياسين است كه در حديث ابن ابى ليلى از پدرش از پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم او را ذكر كرده است. پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «راست‌گويان سه نفرند: حبيب بن مرى نجار مؤمن آل فرعون و حزبيل مؤمنآل ياسين و سوم على بن ابى طالب عليه السلام كه او برترين آنهاست».

محمّد بن قاسم بن بشار انبارى و ديگران از محمّد بن يونس كديمى، از عبدالرحمن بن ابى ليلى، از عمرو بن جميع، از ابن ابى ليلى، از برادرش عيسى، از عبدالرحمن بن ابى ليلى، از پدرش، از پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم آن را بر ما حديث كرد .

يكى از راويان در اين سند كه مورد خدشه قرار گرفته «محمّد بن يونس كديمى» است. وى را در زمره رجال صحيح ابوداوود نام برده‌اند. خطيب بغدادى نيز شرح حال مفصلى براى او نوشته و در ضمن آن، وى را چنين توصيف كرده است:

كان حافظا كثير الحديث سافر وسمع بالحجاز و اليمن ثم انتقل الى بغداد فسكنها و حدث بها فروى عنه من اهلها... ؛ او حافظ و حديثش فراوان بود. وى به حجاز و يمن مسافرت و در آن‌جا استماع حديث كرد. وى سپس به بغداد منتقل شد و در آن‌جا ساكن گرديد و مشغول حديث گفتن شد. اهل بغداد از او روايت كرده‌اند.

اين شرح حالى است كه جمع كثيرى از رجاليان و حديث پژوهان سنّى درباره

كديمى نوشته‌اند. خطيب بغدادى همچنين به اسناد خود از عبداللّه بن أحمد بن حنبل روايت مى‌كند كه گفت:

سمعت أبي يقول: كان محمّد بن يونس الكديمي حسن الحديث، حسن المعرفة، ما وجد عليه إلاّ صحبته لسليمان الشاذكوني؛ از پدرم شنيدم كه مى‌گفت: محمّد بن يونس كديمى حديثش و معرفتش نيكو و حسن بود. خدشه‌اى براى او يافت نشد، جز مصاحبتش با سليمان شاذكونى.

خطيب همچنين از ابن خزيمه روايت كرده است كه درباره كديمى گفت:

كتب عنه بالبصرة في حياة أبي موسى و بندار؛ در زمان زندگى ابوموسى و بندار، از كديمى حديث نوشته‌ام.همچنين از أبوالأحوص محمّد بن هيثم نقل مى‌كند كه از وى درباره كديمى سؤال شد و او در پاسخ گفت:

تسألونني عنه، هو أكبر مني، وأكثر علما، ما علمت إلاّ خيرا؛ از من درباره او مى‌پرسيد. او بزرگتر از من و علمش بيشتر از من است. من جز نيكى از او سراغ ندارم.

آن‌گاه كه از عبدان اهوازى درباره وى سؤال شد، او در پاسخ گفت:

رجل معروف بالطلب والسماع الكثير. فاتني عن محمّد بن معمر بعض التفسير، فسمعته من الكديمي؛ وى معروف به دست آوردن و شنيدن حديث فراوان بود. قسمتى از تفسير را از محمّد بن عمر از دست دادم، اما آن را از كديمى درس گرفتم.

و از جعفر طيالسى نقل مى‌كند كه درباره كديمى گفته است:

الكديمي ثقة، ولكن أهل البصرة يحدّثون بكلّ ما يسمعون؛

كديمى مورد اعتماد و راست‌گو است، ليكن اهل بصره هر آنچه را مى‌شنوند آن را نقل مى‌كنند.

و بالاخره از خطبى نقل مى‌كند كه او نيز كديمى را توثيق كرده و گفته است:

وكان ثقة.

خطيب سپس سخنانى در طعن و بلكه در رمى كديمى به كذب آورده است و سپس نظر خود را درباره او چنين بيان مى‌كند:

قلت: لم يزل الكديمي معروفا عند أهل العلم بالحفظ، مشهورا بالطلب، مقدّما في الحديث حتّى أكثر من روايات الغرائب و المناكير، فتوقّف إذ ذاك بعض الناس عنه، و لم ينشطوا للسّماع منه؛⁽¹⁾مى‌گويم: كديمى نزد اهل دانش به حفظ معروف فراست و به طلب حديث شهرت دارد و در حديث پيش گام است، تا آن‌جا كه روايات عجيب و ناشناخته وى فراوان شده و به همين جهت برخى از مردم درباره او توقف كرده و گرايشى به شنيدن حديث از او نشان نمى‌دهند.

در مجموع، از آنچه درباره كديمى گفته شد استفاده مى‌شود كه او مورد اعتماد است و كسى در وثاقت و راست‌گويى او خدشه نكرده، بلكه آنچه سبب قدح او معرفى شده سه مورد است: مصاحبتش با شاذكونى، چنان كه احمد بن حنبل به آن اشاره كرده و در عين حال حديث او را حسن دانسته است.

إنّ رسول اللّه قال لعليّ: «سلام عليك يا أبا ريحانتي، أوصيك بريحانتي من الدنيا خيرا، فعن قليل يهد ركناك». فلمّا قبض النبي صلى اللّه عليه وآله وسلم: قال: هذا أحد الركنين، فلمّا ماتت فاطمة عليها السلام قال: هذا الركن الآخر؛⁽¹⁾همانا رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم به على عليه السلام فرمود: «سلام بر تو اى پدر ريحانه‌هاى من. تو را به نيكى با دو ريحانه‌ام در دنيا سفارش مى‌كنم، پس به زودى دو ركن تو از ميان خواهند رفت». پس چون پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم رحلت كرد،فرمود: اين يكى از دو ركن بود و هنگامى كه فاطمه عليها السلام شهيد شد فرمود: اين ركن ديگر بود.

منكر شمردن اين حديث و نظاير آن، صرفا نشان دهنده تعصّب و عناد با حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است، چرا كه اين حديث هيچ اشكالى ندارد و تنها بدان سبب كه بيان‌گر فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام است، منكر شمرده شده است. از اين‌رو براى اهل انصاف روشن است كه براساس آراء رجاليان سنّى، كديمى ثقه و مورد اعتماد است و ابوداوود صاحب يكى از صحاح ستّه، از او روايت كرده است و او از رجال ابوداوود شمرده مى‌شود؛ از همين‌رو ابن‌حجر او را در لسان الميزان نياورده است.

البتّه اين حديث از غير طريق كديمى نيز روايت شده است كه از جمله

مى‌توان به دو روايتى كه احمد بن حنبل در كتاب فضائل الصحابة آورده است اشاره كرد. وى مى‌نويسد:

حدّثنا محمّد، قال: حدثنا الحسن بن عبدالرحمن الأنصاري، قال: نا عمرو ابن جميع، عن ابن‌أبيليلى، عن أخيه عيسى، عن عبدالرحمن بن أبيليلى، عن أبيه، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «الصدّيقون ثلاثة: حبيب بن موسى النجّار مؤمن آل ياسين، وخرتيل مؤمن آل‌فرعون، وعليّ بن أبيطالب الثالث، وهو أفضلهم»؛⁽¹⁾احمد بن حنبل به سند خود از ابوليلى روايت مى‌كند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «راست‌گويان سه نفرند: حبيب بن موسى نجار مؤمن آل ياسين و حزقيل مؤمن آل فرعون و على بن ابى طالب عليه السلام كه برترين آنها است».احمد بن حنبل درباره سند آن سخنى نگفته، بلكه محقق كتاب وى درباره اين روايت مى‌گويد:

موضوع لأجل عمرو بن جميع؛ به خاطر وجود عمرو بن جميع در سند آن [اين حديث] ساختگى است.

در كتاب فضائل الصحابة، روايت ديگرى از اين حديث به شرح زير نقل شده است:

وفيما كتب إلينا عبداللّه بن غنام الكوفي، يذكر أنّ الحسن بن عبدالرحمن ابن‌ليلى المكفوف حدّثهم، قال: أنا عمروبن جميع البصري، عن محمّد بن‌أبيليلى، عن عيسى بن عبدالرحمن، عن عبدالرحمن بن أبيليلى، عن أبيه أبيليلى، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم: الصدّيقون ثلاثة:

«حبيب النجّار مؤمن آل ياسين الذي قال: «يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلينَ»، وحزقيل مؤمن آل فرعون الّذي قال «أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّه‌ُ» وعليّ بن أبيطالب الثالث، وهو أفضلهم»؛⁽¹⁾در آنچه عبداللّه بن غنام كوفى براى ما نوشته است، يادآورى شده كه حسن بن عبدالرحمن ابن ليلى مكفوف بر ايشان حديث كرده و گفته است: عمرو بن جميع بصرى از محمّد بن ابى ليلى، از عيسى بن عبدالرحمن، از عبدالرحمن ابن ابى ليلى، از پدرش ابو ليلى به ما خبر داد كه گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود:

«راست‌گويان سه نفرند: حبيب نجار مؤمن آل يس كه گفت: «يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلينَ»، و حزقيل مؤمن آل فرعون كه گفت «أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّه‌ُ»، و على بن ابى طالب سومين نفر و برترين آنهاست».محقق كتاب مسند احمد، در ذيل اين روايت نيز مى‌نويسد:

موضوع و المتّهم به عمرو بن جميع؛ روايت ساختگى است و متهم به ساخته و پرداخته كردن آن عمرو بن جميع است.

اما از نظر برخى ديگر از مفسران و محدثان مشهور و مورد اعتماد اهل سنّت، وجود «عمرو بن جميع» در سند روايت، موجب خدشه در آن و يا دليلى بر ساختگى بودن آن نيست.

به عنوان مثال در سند روايتى كه سيوطى از ابونعيم و ابن عساكر نقل كرده است نيز عمرو بن جميع حضور دارد، با اين حال سيوطى اين حديث را نيكو شمرده و مناوى نيز با او در اين جهت موافقت كرده است.

چنان كه پيشتر بيان شد، دارقطنى نيز اين حديث را آورده است. وى درباره

تعيين اسم مؤمن آل فرعون كه مورد اختلاف واقع شده، به اين حديث اعتماد و استناد كرده است و اين اعتماد به روشنى بيان‌گر صحت و اعتبار حديث در نزد دارقطنى است.

علاوه بر سيوطى، مناوى و دارقطنى، بسيارى از بزرگان حديث و تفسير سنى در روايت اين حديث اتّفاق كرده‌اند و آن را بدون هيچ خدشه‌اى در صحت سندش، در شمار فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام آورده‌اند.⁽¹⁾همين طور در تفسير آيات متعددى از قرآن، به اين حديث استناد شده است كه پيشتر به سه آيه از قرآن كريم اشاره شد كه مفسران در ذيل آنها، اين حديث را روايت كرده‌اند. تمامى اينها شاهدى محكم بر صحّت حديث نزد صاحب نظرانعلوم قرآنى و حديث اهل سنّت است.

جاى بسى تعجّب است كه متعصّبان اين حديث را ساختگى مى‌شمارند، در حالى كه عدّه‌اى از آنان دست به تحريف حديث زده و به جاى نام اميرالمؤمنين، نام ابوبكر را در آن قرار داده‌اند!⁽²⁾به راستى اگر اين حديث ساختگى بود، آيا حق ستيزان ناچار به تحريف آن مى‌شدند؟! قضاوت در اين باره بر عهده اهل انصاف است.

2. ترديد در مصداق «صديقان»

ابن تيميه پس از ترديد در صحت حديث، كوشيده است تا با استناد به احاديث جعلى و تفسير به رأى، قرآن را بر اساس هواى نفس خويش تفسير كرده و

در مصداق و مراد خداوند از صديقان ترديد كند. سخنان وى در اين زمينه چنان پوچ و بى اساس است كه دنباله رو وى از طرح آنها در برابر استدلال مرحوم شرف الدين صرف نظر كرده است. با اين حال اين مناقشات نيز طرح و نقد مى‌شود تا براى حق جويان شبهه و ابهامى باقى نماند.

ابن تيميه در وجه سوّم و هفتم از مناقشات بى‌اساس خود، مى‌كوشد ابوبكر را صدّيق معرّفى كند. وى مى‌گويد:

الثالث: أنّ في الصحيح من غير وجه تسمية غير عليّ صدّيقا، كتسمية أبيبكر الصدّيق، فكيف يقال الصدّيقون ثلاثة...

السابع أن يقال: إن كان الصدّيق هو الذي يستحقّ الإمامة فأحقّ الناس بكونه صدّيقا أبوبكر؛⁽¹⁾همانا در صحيح بدون وجهى، غير على صديق ناميده شده است، مانند ناميده شدن ابوبكر صديق، پس چگونه گفته مى‌شود كه صديق‌ها سه نفرند... .

هفتم اين‌كه گفته مى‌شود: اگر صديق كسى است كه براى امامت استحقاق دارد، پس سزاوارترين مردم به صديق بودن ابوبكر است.

در پاسخ به اين ادّعاى بى اساس بايد گفت كه براساس روايات صحيح و مسلّم نزد فريقين، صدّيق اكبر حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است و برخى نواصب و حق ستيزان متعصب، اين عنوان را ربوده و به دروغ به ابوبكر نسبت داده‌اند. بر اساس حديث صحيحى كه در الكنى والأسماء آمده است، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

أنا الصدّيق الأكبر، آمنت قبل أن يؤمن أبوبكر، و أسلمت قبل أن يسلم؛⁽¹⁾من صديق اكبرم. ايمان آوردم پيش از آنكه ابوبكر ايمان آورد و اسلام آوردم پيش از آنكه او اسلام آورد.

در حديث ديگرى آمده است كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به خداوند سبحان عرضه مى‌دارد:

أللّهمّ لا أعرف عبدا من هذه ألامّة عبدك قبلي غير نبيّك ثلاث مرّات، لقد صليّت قبل أن يصلّى الناس سبعاً؛ خداوندا، از ميان اين امت بنده‌اى را نمى‌شناسم كه پيش از من تو را بندگى كردهباشد جز پيامبرت. سه مرتبه اين را فرمود. به تحقيق هفت سال پيش از آنكه مردم نماز بخوانند من نماز خواندم.

حافظ ابوبكر هيثمى درباره اين حديث مى‌نويسد:

رواه أحمد، و أبويعلى باختصار، و البزّار، و الطبراني في الأوسط، وإسناده حسن؛⁽²⁾احمد و ابويعلى آن را به اختصار و بزار و طبرانى در اوسط آن را روايت كرده‌اند و اسناد آن نيكو است.

ابن ماجه و حاكم نيشابورى نيز به اسناد خود از حضرت اميرالمؤمنين عليه الصلوه و السلام روايت كرده‌اند كه فرمود:

إنّى عبداللّه و أخو رسوله، و أنا الصدّيق الأكبر لا يقولها بعدي إلاّ كاذب، صلّيت قبل الناس بسبع سنين قبل يعبده أحد من هذه الأمة؛ همانا من بنده خدا و برادر رسولش هستم و من صديق اكبرم. غير از من كسى اين سخن را نمى‌گويد مگر دروغ‌گو. هفت سال پيش از همه مردم نماز خواندم، قبل از آنكه احدى از اين امت خدا را عبادت كند.

ابن ماجه در ادامه مى‌نويسد:

هذا إسناد صحيح، رجاله ثقات، رواه الحاكم في المستدرك عن المنهال، و قال: صحيح على شرط الشيخين؛⁽¹⁾اين اسناد صحيح و رجال آن مورد اعتماد وثقه هستند. حاكم در مستدرك از منهال آن را روايت كرده و گفته است كه براساس شرط شيخين صحيح است.

نكته در خور توجهى كه در اين روايت وجود دارد، تعبير «بعدى» است. براساس شواهد فراوان، در بسيارى از كتاب‌هاى حديثى مراد از «بعدى» مرتبتى است نه زمانى، يعنى منظور آن است كه غير از من احدى چنين ادّعايى نمى‌كند مگر آن‌كه دروغ‌گوست. در برخى مصادر معتبر به جاى واژه بعدى، تعبير «غيرى» به كار رفته است.

نكته ديگر اين‌كه صديق بودن با سبقت در اسلام گره خورده است، از همين‌رو - چنان كه پيشتر به مناسبت اشاره شد - سيوطى پيش از نقل حديث مربوط به «صديقان» در تفسير آيه 13 سوره مبارك يس، احاديث مربوط به معرفى «السابقون» را مطرح ساخته است. همين طور احاديث ديگرى را در اين قسمت نقل كرده است كه براساس آنها، در عدم كفر به خداوند نيز با سبقت و صديق بودن پيوند دارد. به عبارت ديگر، صديق حقيقى كسى است كه در هيچ لحظه و آنى از لحظات و آنات زندگى خويش به خدا كفر نورزيده باشد و در ايمان به رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم پيش گام و از همگان مقدم باشد. تنها كسى كه در امت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم چنين ويژگى‌هايى دارد، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است، در حالى كه ابوبكر بيشتر عمر خود را در كفر به سر برده و اظهار اسلام وى نيز پس از پنجاه نفر بوده است.⁽¹⁾سيوطى در تفسير آيه‌اى از سوره يس، به نقل از طبرانى و ابن مردويه، از ابن عباس حديثى نقل مى‌كند كه براساس آن پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمودند:السبق ثلاثة، فالسابق إلى موسى يوشع بن نون، و السابق إلى عيسى صاحب يس، و السابق إلى محمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلّم علي بن أبيطالب؛ پيشى گيرندگان سه كس‌اند: پيشى گيرنده به دعوت موسى يوشع بن نون، و پيشى گيرنده به دعوت عيسى صاحب ياسين، و پيشى گيرنده به دعوت محمّد على بن ابى طالب است.

وى سپس از ابن عدى و ابن عساكر نقل مى‌كند كه:

ثلاثة ما كفروا باللّه قطّ: مؤمن آل ياسين، و عليّ بن أبي طالب، و آسية امرأة فرعون؛ سه نفر قطعا به خدا كفر نورزيدند: مؤمن آل ياسين، على بن ابى طالب و آسيه همسر فرعون.

سيوطى بلافاصله پس از نقل اين حديث مى‌نويسد:

و أخرج البخاري في تاريخه عن ابن عباس قال: قال رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلم: «الصدّيقون ثلاثة: حزقيل مؤمن آل فرعون، و حبيب النجار صاحب آل ياسين، و علي بن أبي طالب».⁽¹⁾اين ترتيب به روشنى نشان مى‌دهد كه از نظر سيوطى، ميان عدم كفر به خدا، سبقت در ايمان و صديق بودن پيوندى ناگسستنى برقرار است، چنان كه حلبى يكى از انديشمندان سنى، در سيرة الحلبيّة به اين نكته تصريح كرده است.

وى به نقل از إمتاع الاسماع مى‌نويسد:

و أمّا عليّ بن أبي طالب فلم يكن مشركا باللّه أبدا، لأنّه كان مع رسولاللّه صلى اللّه عليه وآله وسلم في كفالته كأحد أولاده، يتبعه في جميع أموره، فلم يحتجّ أن يدّعى للإسلام، فيقال أسلم؛ اما على بن ابى طالب هرگز به خدا شرك نورزيده است، چرا كه او هميشه همچون يكى از فرزندان ايشان همراه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و تحت كفالت ايشان بوده است و در همه امور از ايشان تبعيت كرده است. پس احتياجى نيست كه براى اسلام آوردن ادّعا كند تا گفته شود او اسلام آورده است.

حلبى پس از نقل اين حكايت مى‌نويسد:

ثمّ رأيت في الحديث ما يدلّ لمّا في الإمتاع و هو ثلاثة ما كفروا باللّه قطّ: مؤمن آل ياسين، و عليّ بن أبي طالب، و آسية امراة فرعون.

والذي في العرائس روي عن النبي صلى اللّه عليه وآله وسلم أنّه قال: «سباق الأمم ثلاثة لم يكفروا باللّه طرفة عين: حزقيل مؤمن آل فرعون، و حبيب النجار صاحب يس، و عليّ بن أبي طالب رضى اللّه تعالى عنهم، وهو أفضلهم».⁽¹⁾سپس در حديث چيزى را ديدم كه بر حكايت موجود در امتاع الاسماع دلالت دارد و آن اين حديث است كه سه نفر قطعا به خدا كفر نورزيدند: مؤمن آل ياسين، على بن ابى طالب و آسيه همسر فرعون و آنچه در العراش آمده است از پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم روايت شده كه ايشان: «فرمود پيشى گيرندگان امت‌ها سه نفرند كه به اندازه چشم بر هم زدنى به خدا كفر نورزيده‌اند: حزقيل مؤمن آل فرعون، حبيب نجار صاحب ياسين و على بن أبى‌طالب. خداوند از ايشان راضى باشد و على برترين آنهاست».بنابر اين، نزد اهل فهم روشن است كه صديق حقيقى كسى است كه هرگز در طول عمر خود به اندازه چشم بر هم زدنى به خدا كفر و شرك نورزيده و در پذيرش دعوت پيامبر خدا از همه پيشى گرفته باشد و اين نكته به هويدايى تمام آشكار مى‌سازد كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم، هرگز ابوبكر را به وصف صديق توصيف نكرده است، هر چند كه اين مطلب را سنيان از نظر خودشان به سند صحيح آن را در كتب معتبر نزد خود به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم نسبت داده باشند. و نيز روشن

است كه آنان هرگز در مقام احتجاج و مناظره مجاز نيستند به آنچه تنها نزد خود معتبر و مقبول است استناد و احتجاج كنند و اين كار بيهوده و باطلى است كه ابن‌تيميه مرتكب شده و جهل خود را بيش از پيش آشكار ساخته است. بد نيست به اين نكته هم توجه شود كه وصف فاروق نيز از سوى رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم به عمر اطلاق نشده است و چنان كه برخى از انديشمندان سنى به صراحت اذعان كرده‌اند، اين لقب چيزى است كه يهوديان به عمر داده‌اند كه بررسى آن مجال خود را مى‌طلبد.

بنابر اين روشن شد كه ادّعاى ابن تيميه تا چه حد سست و بى اساس است و صدّيق حقيقى كسى جز اميرالمؤمنين عليه السلام نيست. در برخى مصادر، به اسناد از ابن عباس نقل شده است كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود:

ستكون فتنة، فمن أدركها فعليه بخصلتين: كتاب اللّه و عليّ بن أبيطالب، فإنّي سمعت رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله يقول وهو آخذ بيد عليّ: «هذا أوّل من آمن بي و أوّل من يصافحني يوم القيامة، وهو فاروق هذه الأمّة يفرق بين الحقّ والباطل، وهو يعسوب المؤمنين والمال يعسوب الظلمة، وهو الصدّيق الأكبر، وهو خليفتني من بعدي»؛⁽¹⁾به زودى فتنه‌اى پيش خواهد آمد. پس هر كس آن را درك كرد بايد به دو خوشه چنگ زند: كتاب خدا و على بن ابى طالب. همانا از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم، در حالى كه دست على عليه السلام را گرفته بود شنيدم كه مى‌فرمود: «اين نخستين كسى است كه به من ايمان آورده و نخستين كسى است كه روز قيامت با من مصافحه مى‌كند. او فاروق اين امت است و بين حق و باطل جدايى مى‌افكند. او

پادشاه مؤمنان است و مال و ثروت، ملكه تاريكى است. او صديق اكبر و خليفه من پس از من است».

اين حديث علاوه بر تصريح به اختصاص وصف «صدّيق» و «فاروق» به اميرالمؤمنين عليه السلام، نصّ در امامت و خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم است. به همين سبب، ذهبى نتوانسته آن را تحمل كند و پس از بيان شرح حال «داهر بن يحيى رازى»، اين حديث را به عنوان خدشه‌اى در شخصيت وى ذكر كرده و پس از آن مى‌نويسد:

فهذا باطل، ولم أر أحدا ذكر داهرا حتّى و لا ابن أبي حاتم بلدية؛⁽¹⁾اين حديث باطل است در حالى كه نديدم احدى چيزى در قدح داهر ذكر كند، حتى ابن ابى حاتم.

اهل انصاف خود قضاوت كنند كه اين متعصبان چگونه حديث كسى را باطل مى‌شمارند كه هيچ جرحى به وى نشده است؟ و چگونه اوصاف اختصاصى اميرالمؤمنين عليه السلام را مى‌ربايند و به پيشوايان خود نسبت مى‌دهند؟ حديثى را كه اين وصف را به اميرالمؤمنين عليه السلام اختصاص داده ساختگى معرفى مى‌كنند و در مقابل با جعل حديث و نسبت دروغ به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم، همانوصف را براى پيشوايان خود ذكر مى‌كنند؟! به راستى چه كسى دروغ‌گوست؟ و چه كسى تعصب مى‌ورزد؟ و كدامين حديث ساختگى است؟ ابن تيميه در تلاش ديگر در صدد برآمده كه وصف صديق را توسعه دهد؛ از اين رو با تفسير به رأى و براساس هواى نفس خويش، در مقابل نص صريح پيامبر

اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم اجتهاد و ادّعا مى‌كند كه مراد از راست‌گويان در اين آيه منحصر به سه نفر نيست. او مى‌نويسد:

الوجه الرابع: أن اللّه تعالى قد سمّى مريم صدّيقة، فكيف يقال الصدّيقون ثلاثه؟ الوجه الخامس: أن قول القائل الصدّيقون ثلاثة، إن أراد به أنّه لاصدّيق إلاّ هؤلاء، فإنّه كذب مخالف للكتاب، والسنة، وإجماع المسلمين، وإنّ أراد أنّ الكامل في الصدّيقية هم الثلاثة فهو إيضا خطأ لأنّ أمتّنا خير امّة أخرجت للناس، فكيف يكون المصدّق بموسى و رسل عيسى أفضل من المصدّقين بمحمّد؟ واللّه تعالى لم يسمّ مؤمن آل فرعون صدّيقا، ولايسمّى صاحب آل ياسين صدّيقا، ولكنّهم صدّقوا بالرسل، والمصدّقون بمحمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلم أفضل منهم، وقد سمّى اللّه الأنبياء صدّيقين في مثل قوله «وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا»،⁽¹⁾«وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْريسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا»⁽²⁾وقوله عن «يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ».⁽³⁾الوجه السادس: أن اللّه تعالى قال: «وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُالصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ»⁽⁴⁾و هذا يقتضي أنّ كلّ مؤمن آمن باللّه ورسله فهو صدّيق؛⁽⁵⁾

وجه چهارم: خداى متعال مريم را صديق ناميد، پس چگونه مى‌شود صديقان سه نفر باشند؟ وجه پنجم: اگر كلام گوينده اين باشد كه مراد از صديقان در آيه فقط سه نفرند، اين گفتار دروغ و مخالف با قرآن، سنّت و اجماع مسلمين است. و اگر مراد اين است كه اينان افرادى هستند كه در صديقيت كامل هستند، اين قول نيز اشتباه است، چرا كه امت ما بهترين امت است، چگونه مى‌شود تصديق كننده موسى و فرستادگان عيسى از تصديق كنندگان محمّد برتر باشند؟ سوگند به خدا مؤمون آل فرعون، رفيق آل‌ياسين صديق ناميده نشدند، مگر اينكه فرستادگان الاهى را تصديق نمودند، و تصديق كنندگان محمّد صلّى اللّه عليه وآله از ايشان برتر هستند و خداوند انبياء را صديق ناميد.

در اين سه آيه «وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا»، «وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْريسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا» و «يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ»ابراهيم، ادريس و يوسف صديق ناميده شده‌اند.

وجه هفتم: مى‌فرمايد: «وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ»، اين آيه مقتضى آن است كه هر مؤمنى كه به خدا و رسولانش ايمان آورده، او صديق باشد.

در پاسخ به اين سخنان بيهوده و ادّعاهاى بى اساس بايد گفت: چنان كه پيش از اين ثابت شد، معناى تام و صديق در اين آيه كسى است كه هرگز كمتر از آنىبه خدا شرك و كفر نورزيده و در پذيرش دعوت رسول خدا از همگان پيشى گرفته باشد.

اما اين‌كه وى صديق بودن حضرت مريم عليها السلام را به عنوان معارضى براى

حديث رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم مى‌شمارد، نشان‌گر جهل اوست؛ زيرا اثبات اين‌كه مراد از صديقان در اين آيه سه نفرند، وصف صديق را از ديگران نفى نمى‌كند، پس حضرت مريم عليهما السلام بدون شك صديقه است و مؤمنان كامل همه صديق اند، اما مراد از صديقون در اين آيه سه نفر است. قائل اين سخن كه ابن تيميه آن را دروغ گو و خطاكار مى‌شمارد حضرت رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم است! با اين حال، تعصب، عناد، لجاج و حق ستيزى سبب شده است تا وى بدون توجه به قائل اين سخن و بى آنكه آن را درست فهميده باشد، چنين هتاكى و جسارت كند.

البته اشكالات ديگرى هم بر ادّعاهاى باطل و سخنان بى‌اساس ابن تيميه وارد است كه در اينجا براى پيشگيرى از طولانى شدن بحث، از آن‌ها صرف نظر و به همين مقدار بسنده مى‌كنيم.

آيه «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً»

اشاره

آيه «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً»

يكى از آياتى كه براساس روايات متعدد در شأن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شده، آيه 274 سوره مبارك بقره است. خداوند سبحان در اين آيه شريف مى‌فرمايد:

«الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ»⁽¹⁾كسانى كه اموال خود را در شب و روز و به صورت پنهانى، در آشكار انفاق مى‌كنند؛ پس اجر ايشان نزد پروردگارشان محفوظ خواهد بود و هيچ ترسى بر ايشان نيست و اندوهگين نخواهند شد.

گروهى از محدّثان و مفسرّان مشهور سنّى، در متون و منابع معتبر خود و در ذيل اين آيه، حديثى نقل كرده‌اند كه براساس آن، اين آيه درباره حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شده است. نزول اين آيه در شأن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام فضيلتى است كه اختصاص به آن حضرت دارد و براى احدى غير از ايشان حاصل نشده است، در نتيجه اين آيه شريف نيز به روشنى بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام از ساير صحابه دلالت دارد و چنان كه بارها بيان شد، به حكم قاعده عقلى

قبح تقدّم مفضول بر فاضل، امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم ثابت مى‌شود.

مرحوم شرف الدين درباره نزول اين آيه شريف مى‌فرمايد:

أخرج المحدّثون والمفسّرون، وأصحاب الكتب في أسباب النزول بأسانيدهم إلى ابن عباس في قوله تعالى: «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً» قال: نزلت في عليّ بن أبي طالب، كان عنده أربعة دراهم، فأنفق بالليل واحدا، وبالنهار، واحدا وفي السرّ واحدا، وفي العلانية واحدا، فنزلت الآية. أخرجه الإمام الواحدي في أسباب النزول بسنده إلى ابن عباس. وأخرجه أيضا عن مجاهد، ثمّ نقله عن الكلبي مع زيادة فيه؛⁽¹⁾محدّثان، مفسّران و صاحبان كتاب‌هاى مربوط به اسباب نزول، به اسانيد خود از ابن عباس آورده‌اند كه درباره سخن خداى تعالى كه فرمود: «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً» گفت: درباره على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است. نزد او چهار درهم بود، پس يك درهم در شب انفاق كرد و درهمى در روز و يك درهم ديگر در نهان و درهمى ديگر را به صورت آشكار انفاق كرد، پس اين آيه نازل شد.

امام واحدى به سند خود از ابن عباس در اسباب النزول اين حديث را آورد. همچنين از مجاهد آن را روايت كرده و سپس با اضافاتى در آن، از كلبى نقل كرده است.

برخى از روات مشهور حديث

چنان كه مرحوم سيد فرموده است، اين تفسير در ذيل آيه شريف در بسيارى از منابع تفسيرى معتبر و مقبول نزد سنيان مطرح شده است. به عنوان نمونه، سيوطى در كتاب الدرّالمنثور و در تفسير اين آيه شريف مى‌نويسد:

و أخرج عبدالرزّاق، وعبد بن حميد، و ابن جرير، و ابن المنذر، و ابن أبي حاتم، و الطبراني، و ابن عساكر من طريق عبدالوهّاب بن مجاهد، عن أبيه، عن ابن عباس في قوله: «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً» قال: نزلت في عليّ بن أبيطالب، كانت له أربعة دراهم، فأنفق باللّيل درهما، وبالنهار درهما، وسرّا درهما، وعلانيةً درهما؛⁽¹⁾عبدالرزاق، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، طبرانى و ابن عساكر از طريق عبدالوهاب بن مجاهد از پدرش از ابن عباس آورده‌اند كه درباره سخن خداوند كه فرمود: «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً» گفت: درباره على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است. او چهار درهم داشت، يك درهم را در شب انفاق كرد و يك درهم را در روز و درهمى را در نهان و درهمى نيز در آشكارا انفاق كرد.

براساس آنچه سيوطى در تفسير خود نقل كرده است، اعلام و مفسّران نامدارى اين روايت را در تفسير آيه نقل كرده‌اند. عالمانى همچون:

سيوطى در ذيل آيه شريف، حديث تفسيرى ابن عباس را به اين عالمان مشهور نسبت داده كه تمامى آنها حديث را از طريق عبدالوهاب بن مجاهد، از مجاهد، از ابن عباس روايت كرده‌اند.

روايت در تفاسير مشهور سنى

علاوه بر كسانى كه سيوطى در تفسيرش از آنان نام برده است، اين حديث در تفاسير معروف، مشهور و متعدد ديگرى نيز آمده كه از ميان آنها مى‌توان به تفاسير زير اشاره كرد:

عن عبدالرزاق: أخبرنا عبدالوهّاب بن مجاهد، عن أبيه، عن ابن عباس، أنّه قال: أنزلت في علي؛⁽¹⁾از عبدالرزاق [روايت شده است كه]: عبدالوهاب بن مجاهد، از پدرش، از ابن عباس به ما خبر داد كه او گفت: [آيه] در شأن على عليه السلام نازل شده است.

روي عن مجاهد، عن ابن عباس رضى اللّه عنهما، قال: نزلت هذه الآية في عليّ بن أبيطالب؛⁽¹⁾حديث از مجاهد، از ابن عباس روايت شده است كه گفت: اين آيه درباره على بن ابى‌طالب عليه السلام نازل شده است.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبوسعيد الأشج؛ أخبرنا يحيى بن يمان، عن عبدالوهّاب بن مجاهد، عن إبن جبير، عن أبيه، قال: كان لعليّ أربعة دراهم... و كذا رواه ابن جرير من طريق عبدالوهاب بن مجاهد، وهو ضعيف، لكن رواه ابن مردويه من وجه آخر عن ابن عباس انّها نزلت في عليّ بن أبي طالب؛⁽²⁾ابن ابى حاتم به سند خود از ابن جبير، از پدرش براى ما روايت كرد كه گفت: على عليه السلام چهار درهم داشت... . و ابن جرير نيز از طريق عبدالوهاب بن مجاهد اين چنين روايت كرد، در حالى كه او ضعيف است؛ ليكن ابن مردويه به صورت ديگرى از ابن عباس حديث را روايت كرده كه آيه در شان على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است.

و أخرج عبدالرزاق، و عبد بن حميد، و ابن جرير، و ابن المنذر، وابن أبى‌حاتم، و الطبراني، و ابن عساكر من طريق عبدالوهّاب بن مجاهد، عن أبيه، عن ابن عباس في هذه الآية، قال: نزلت في عليّ بن أبيطالب... وعبدالوهّاب ضعيف، ولكن قد رواه ابن مردويه من وجه آخر عن ابن‌عباس؛⁽¹⁾عبدالرزاق، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، طبرانى و ابن عساكر از طريق عبدالوهاب بن مجاهد، از پدرش، از ابن عباس آورده‌اند كه درباره آيه گفت: اين آيه درباره على بن ابى‌طالب عليه السلام نازل شده است... عبدالوهاب ضعيف است، ليكن ابن مردويه حديث را به طريق ديگرى از ابن عباس روايت كرده است.

إختلف في من نزلت؟ فأخرج عبدالرزاق، و ابن المنذر، عن ابن عباس رضى اللّه تعالى عنهما، أنّها نزلت في على كرّم اللّه تعالى وجهه... و في رواية الكلبي، فقال له رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلم: «ما حملك على هذا»؟ قال: حملني أن استوجب على اللّه تعالى الذي و عدني، فقال له رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلم: «إلاّ أنّ ذلك لك»؛⁽²⁾اختلاف شده كه آيه درباره چه كسى نازل شده است. عبدالرزاق و ابن منذر از ابن

عباس آورده‌اند كه درباره على عليه السلام نازل شده است. در روايت كلبى نيز آمده است كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم به او [يعنى اميرالمؤمنين عليه السلام]فرمود: «چه انگيزه‌اى تو را بر اين كار واداشت»؟ عرض كرد: انگيزه‌ام اين بود كه مستوجب پاداشى شوم كه خداوند به من وعده داده است. پيامبر خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «بدان كه آن براى توست».

بنابر اين، چنان كه مرحوم سيد شرف الدين فرموده است، نزول آيه در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام را محدثان، مفسران و صاحبان كتب اسباب نزول روايت كرده‌اند.

استدلال مرحوم علاّمه حلّى به آيه

مرحوم علاّمه حلّى، اين آيه را به عنوان يكى ديگر از آيات دلالت كننده بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام ذكر كرده است. ايشان در كتاب شريف منهاج الكرامة مى‌فرمايد:

البرهان السابع و العشرون: قوله تعالى: «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً» من طريق أبي نعيم الحافظ بإسناده إلى ابن عباس، قال: نزلت في علي عليه السلام كان معه أربعه دراهم فإنّفق بالليل درهما، و بالنهار درهما، و في السرّ درهما، و في العلانية درهما. و كذا رواه الثعلبي في تفسيره، و لم يحصل لغير علي عليه السلام ذلك، فيكون أفضل، فيكون هو الإمام؛⁽¹⁾برهان بيست و هفتم سخن خداى تعالى است [كه فرمود]: «الَّذينَ يُنْفِقُونَ

أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً». از طريق حافظ ابونعيم به اسناد خود از ابن عباس [روايت شده است كه] گفت: [اين آيه] درباره على عليه السلام نازل شدهاست. او چهار درهم داشت كه شب يك درهم، روز نيز يك درهم انفاق كرد و به صورت پنهانى درهمى و در آشكارا درهمى ديگر انفاق كرد. ثعلبى نيز در تفسير خود اين چنين روايت كرده است.

اين براى غير على عليه السلام حاصل نشده است، پس او افضل و در نتيجه او امام است.

مناقشه در سند حديث

چنان كه پيشتر بيان شد، حديث نزول آيه در شان اميرالمؤمنين عليه السلام توسط شمارى از مفسران و محدثان مشهور و مورد اعتماد سنيان روايت شده است و همين نقل حديث از سوى اينان، از مقبوليت حديث نزد آنان حكايت دارد. در اين ميان مطابق معمول، ابن تيميه از باب نفى هر گونه حديثى در فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام، در صحت اين حديث ترديد كرده و آن را دروغ شمرده است! وى در مناقشه به استدلال مرحوم علاّمه حلّى مى‌گويد:

و الجواب من وجوه: أحدها: المطالبه بصحّة النقل، و رواية أبي نعيم، والثعلبي لا تدلّ على الصحّة.

الثاني: أنّ هذا كذب، ليس بثابت؛⁽¹⁾و پاسخ به آن وجوهى دارد: يكى از آنها مطالبه صحت نقل است، چرا كه نقل روايت از سوى ابونعيم و ثعلبى، بر صحت آن دلالت نمى‌كند. و دوم اين‌كه اين حديث ثابت نيست و دروغ است!

اين ادّعا نيز همچون ساير ادّعاهاى ابن تيميه بى‌اساس است و او هر حديثىرا كه در بيان فضيلتى از اميرالمؤمنين عليه السلام است، بدون هيچ دليل مستندى و صرفا به جهت تعصب و دشمنى با اميرالمؤمنين عليه السلام رد مى‌كند. او ادّعا كرده كه نقل روايت توسط ابونعيم و ثعلبى، بر صحت حديث دلالت نمى‌كند. اما سؤال اين است كه مگر اين دو از مفسران بزرگ و مقبول سنيان نيستند؟! چنان كه بارها تاكيد كرديم، ما قبول داريم كه نه تنها روايت ابونعيم و ثعلبى، بلكه روايات و سخنان هيچ يك از سنيان ارزش و اعتبارى ندارد و صحت تمام سخنان آنها محل ترديد است، اما آيا سنيان به اين حقيقت ملتزم مى‌شوند و آن را مى‌پذيرند؟! اگر پاسخ اين سؤال منفى باشد كه هست، بايد اعتراف كرد كه شيوه بحث ابن تيميه شيوه‌اى غير علمى و متعصبانه است.

به اين نكته هم بايد توجه داشت كه اين حديث، تنها از سوى ابونعيم و ثعلبى روايت نشده، بلكه گروه ديگرى از بزرگترين انديشمندان مورد اعتماد سنيان به نقل آن پرداخته‌اند و ما پيش از اين، نام برخى از آنها را ذكر كرديم. همچنين برخى از مهم‌ترين كتب تفسيرى اهل سنّت كه در ذيل آيه مذكور به آن پرداخته بود را برشمرديم. مهم‌تر از همه كه تناقض گويى ابن تيميه را آشكار مى‌سازد، نقل حديث از سوى ابن ابى حاتم است، چرا كه - همانطور كه درگذشته اشاره شد - ابن تيميه تصريح كرده تفسير ابن ابى حاتم از هر حديثى دروغين خالى است،⁽¹⁾با اين حال حديثى را دروغ معرفى مى‌كند كه ابن ابى حاتم در تفسيرش آورده است و اين يكى از تناقضات آشكار در كلام اوست.

لازمه ادّعاى ابن تيميه مبنى بر دروغ بودن حديث، آن است كه محدثان و

مفسران مشهورى همچون عبدالرزاق، عبد بن حميد، ابن منذر، ابن ابى حاتم،طبرانى، ابن عساكر، ابن مردويه، ابن اثير، قرطبى، بغوى، ابن كثير، شوكانى، آلوسى و ديگران بر ابن عباس دروغ بسته باشند. اگر اهل سنّت به اين مطلب ملتزم شوند، مى‌گوييم تقصير شيعه چيست كه انديشمندان نامدار شما به ابن عباس دروغ مى‌بندند و احاديث دروغين نقل مى‌كنند. و اگر اين سخن را نپذيرند، بايد بر بى‌اساس بودن ادّعاهاى ابن تيميه اعتراف كنند. اما ابن تيميه دنباله روهايى دارد كه در عناد و لجاج از وى افراطى ترند، از اين رو نه تنها سست و بى اساس بودن ادّعاهاى وى را نمى‌پذيرند، بلكه مى‌كوشند سخنان بى پايه او را تقويت كنند! و عجيب‌تر اين‌كه گاهى به اين ادّعاى بى اساس استناد كرده‌اند. به عنوان نمونه يكى از اتباع وى در مناقشه به كلام مرحوم شرف الدين در المراجعات مى‌نويسد:

هذه الروايه كذب على ابن عباس، و هي من رواية عبدالوهّاب بن مجاهد، عن أبيه، عن ابن عباس.

و عبدالوهّاب بن مجاهد كذّبه سفيان الثوري، و قال أحمد: ليس بشيء، ضعيف الحديث، و قال النسائي: ليس بثقة، و لا يكتب حديثه، و قال وكيع: كانوا يقولون إنّه لم يسمع من أبيه، و ذكره يعقوب بن سفيان في باب من يرغب عن الراوية عنهم، و قال الحاكم، روى أحاديث موضوعه، و قال ابن‌الجوزي: أجمعوا على ترك حديثه، و كذلك هي رواية عن الكلبي...

و مع أنّ الواحدي سبق و ذكر في هذه الآية أربع روايات تخالف ما ذهب إليه المؤلّف، إلاّ أنّه اختار مالم يصح؛ لأنّه يؤيّد مذهبه، فتأمّل سلامة منهجه، و قد علّق شيخ الإسلام ابن تيميه في ردّه على ابن المطهّر في

هذه الآية بقوله، لكن هذه التفاسير الباطلة يقول: «مثلها كثير من الجهّال»؛اين روايت دروغى است كه به ابن عباس بسته‌اند و آن روايت عبدالوهاب بن مجاهد، از پدرش، از ابن عباس است و سفيان ثورى، عبدالوهاب بن مجاهد را دروغ‌گو شمرده است. احمد گفته است: چيزى نيست و حديثش ضعيف است و نسائى گفته: مورد اعتماد نيست و حديثش نوشته نمى‌شود. وكيع گفته است: مى‌گويند كه او از پدرش حديث استماع نكرده است و يعقوب بن سفيان نام او را در باب كسانى ذكر كرده كه از روايت آنها حذر مى‌شود. حاكم نيز مى‌گويد: احاديث ساختگى روايت مى‌كند. ابن جوزى نيز گفته است: بر ترك حديث او اجماع كرده‌اند و اين روايت از كلبى نيز اين چنين است... . با اين‌كه واحدى پيشتر در ذيل اين آيه چهار روايت ديگر آورده كه با آنچه مؤلّف (مرحوم شرف الدين) به دنبال آن است مخالف است، اما او روايتى را برگزيده كه صحيح نيست، چرا كه همين روات، مذهب او را تاييد مى‌كند. پس در سلامت روش او تامل كن. و شيخ الاسلام ابن تيميه در رد بر ابن مطهر [مرحوم علاّمه حلى] در اين آيه، با اين سخن تعليق زده است كه: «نظير اين تفاسير باطل را بسيارى از جهال مى‌گويند».

بر اساس اين دفاع غيرمنطقى از ابن تيميه، تمام مفسران و محدثان مشهورى كه نامشان پيشتر مطرح شد، در زمره جاهلان‌اند و كارشان نقل و روايت اكاذيب است! اما هر چند كه اين مطلب صحيح است، ولى روايتى را كه مرحوم علاّمه و شرف الدين از اين انديشمندان - كه ابن تيميه و دنبال رو او آن‌ها را جاهل و دروغ‌پرداز معرفى مى‌كنند - نقل كرده‌اند، صحيح و بدون اشكال است؛ زيرا حتى اگر تضعيف عبدالوهاب بن مجاهد را بر پايه مبانى رجالى سنى بپذيريم، باز هم

نمى‌توان گفت حديث از نظر مفسران و محدثان سنى دروغ و ساختگى است، چرا كه در اين صورت يا آن را مطرح نمى‌كردند، و يا دست كم بايد دروغين بودن آن را يادآور مى‌شدند. افزون بر آنكه اين حديث به غير از طريق عبدالوهاب بن مجاهد،از طريق ديگرى نيز روايت شده و چنان كه پيشتر مطرح شد، در تفسير ابن كثير و شوكانى پس از اشاره به ضعيف بودن عبدالوهاب بن مجاهد، بلافاصله تاكيد شده است كه ابن مردويه اين حديث را از طريق ديگرى هم روايت كرده است و اين سخن به خوبى از صحت حديث نزد آنان حكايت دارد. علاوه بر ابن كثير و شوكانى، حافظ ابن اثير نيز پس از نقل حديث در مسند خود، از طريق عبدالرزاق از عبدالوهاب بن مجاهد مى‌گويد:

و رواه عفان بن مسلم، عن وهيب، عن أيّوب، عن مجاهد، عن ابن عباس، مثله.⁽¹⁾بنابر اين حديث مورد بحث علاوه بر سندى كه به جهت وجود عبدالوهاب بن مجاهد تضعيف شده، با سند ديگرى هم روايت شده است، چنان كه در أسدالغابه به نقل از ابن اثير و نيز در تفسير شوكانى و ابن كثير به نقل از ابن مردويه به اين مطلب تصريح شده است. اين مطلب حاكى از آن است كه ابن تيميه و دنباله روى وى، يا نسبت به حقيقت جاهلند و يا با انگيزه كتمان حقيقت تجاهل مى‌كنند.

و در آخر اين نكته را نيز دوباره يادآورى مى‌كنيم كه بر اساس مبانى ابن‌تيميه، حديثى كه از سوى عبدالوهاب بن مجاهد نقل شده صحيح است؛ زيرا كه ابن ابى‌حاتم نيز به همين سند روايت را در تفسير خود آورده است⁽²⁾و نقل

ابن ابى‌حاتم نيز - بر اساس مبانى ابن تيميه - برابر با صحت حديث است و اين خود تناقضى آشكار در كلام ابن تيميه مى‌باشد.

اما اين‌كه دنباله رو ابن تيميه با خرده گرفتن بر درستى روش مرحوم شرف الدين، او را متهم به برخورد گزينشى با احاديث مى‌كند، مطلبى بسيار عجيباست؛ چرا كه از اصول ابتدايى و مسلّم مناظره إستناد به مشتركات است وتنها مقبول سنيان باشد، در مناظره فاقد اعتبار است و سنيان هرگز نمى‌توانند و نبايد به آن استناد كنند. پس سلامت روش ابن تيميه و اتباعش در بحث و مناظره قابل تأمل است! و در آخر اين نكته را نيز دوباره يادآورى مى‌كنيم كه بر طبق مبانى ابن‌تيميه، حديثى كه از سوى عبدالوهاب بن مجاهد نقل شده است صحيح است؛ زيرا كه ابن ابى‌حاتم نيز به همين سند روايت را در تفسير خود آورده است.⁽¹⁾بر طبق مبناى ابن تيميه برابر با حجت حديث نيست و اين خود تناقضى آشكار در كلام ابن تيميه است.

ساير مناقشات

ابن تيميه علاوه بر مناقشه در صحت نقل حديث، مطابق معمول و براساس عادت خويش قرآن را براساس هواى نفس خود تفسير به رأى كرده است. او مى‌گويد:

الثالث: أنّ الآية عامّة في كلّ من ينفق بالليل و النهار، سرّا و علانية...

الرابع: أنّ ما ذكر من الحديث يناقض مدلول الآية، فإنّ الآية تدلّ على

الإنفاق في الزمانين اللذين لا يخلو الوقت عنهما... و ليس الإنفاق سرّا و علانية خارجا عن الإنفاق بالليل والنهار... .

الخامس: أنّا لو قدرنا أنّ عليّا فعل ذلك ونزلت فيه الآية، فهل هنا إلاّ إنفاق أربعة دراهم في أربعة أحوال؟ و هذا عمل مفتوح بابه ميسر إلىيوم القيامه... فليس هذا من الخصائص، فلا يدلّ على فضيلة الإمامه؛⁽¹⁾سوم: اين آيه درباره هر كسى كه شب، يا روز، چه در خفا و چه آشكارا انفاق كند عموميّت دارد.

چهارم: آنچه در حديث ذكر شد، مدلول آيه را نقض مى‌كند، چرا كه آيه دلالت دارد بر انفاق دو زمان كه هيچ گاه وقت از آن دو زمان منفك نمى‌شود... و انفاق مخفى و آشكار از انفاق در شب و روز خارج نيست... .

پنجم: اگر فرض كنيم على عليه السلام اين كار را انجام داده و آيه درباره او نازل شده است، آيا در اين مورد با چهار درهم، در چهار حالت انفاق صورت گرفته است؟ و اين عمل تا روز قيامت براى همگان ميسّر است... پس ديگر اين از خصوصيات وى به شمار نمى‌آيد تا دليل بر افضليت و امامت او باشد.

پس از آنكه اعتبار حديث منقول در تفسير آيه شريف ثابت شد، تفسير به رأى ابن تيميه فاقد ارزش خواهد بود. پس وجه سوم و چهارم از مناقشات وى ارزشى ندارد و پاسخ آن ارجاع به حديث تفسيرى آيه است. اما وى در وجه پنجم مى‌كوشد با كم ارزش و بى اهميت جلوه دادن عمل اميرالمؤمنين عليه السلام، در فضليت بودن آن ترديد كند، غافل از آن‌كه ارزش و اهميت اعمال را خداوند تعيين مى‌كند نه ابن تيميه! و اين عمل اميرالمؤمنين عليه السلام به قدرى ارزش و اهميت

داشته است كه خداوند در برابر آن آيه‌اى از قرآن را در شأن ايشان نازل فرموده و اين فضيلتى است كه براى هر انفاق كننده‌اى حاصل نمى‌شود، هر چند باب انفاق باز باشد! بنابر اين دلالت آيه بر افضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام بسيار روشن است، تا كور شود هر آنكه نتواند ديد.

آيه «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»

اشاره

آيه «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»

از جمله آياتى كه علماى بزرگوار شيعه در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به آن استناد كرده‌اند، آيه هفتم و هشتم از سوره مبارك «بيّنه» است. خداوند سبحان در اين آيه شريف مى‌فرمايد:

«إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ * جَزاؤهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتُ عَدْنٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها أَبَدًا رَضِيَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ»؛⁽¹⁾همانا كسانى كه ايمان آورده و نيكوكار شدند، آنان بهترين مردمانند. پاداش ايشان نزد خداوند جنّات عدنى است كه از زير آن جوى‌هايى جارى است! ايشان در آن تا ابد جاودانند و خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند و آن براى كسى است كه از خداوند خشيت دارد.

براساس روايات متعدّدى كه در كتب حديثى و تفسيرى معتبر اهل سنّت آمده است، اين آيه شريف درباره حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و شيعيان آن حضرت نازل شده است. بنابر اين، آيه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را بهترين خلق خدا معرفى مى‌كند و روشن است كه بهترين خلق خداوند سبحان براى امامت و خلافت

الاهى شايسته است. در نتيجه آيه شريف به روشنى بر امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم دلالت دارد. به همين روى عالمان بزرگوار شيعه با استناد به اين آيه شريف و روايات تفسيرى ذيل آن، براى اثبات امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام استدلال كرده‌اند. مرحوم علاّمه حلّى در كتاب شريف منهاج الكرامة اين آيه را به عنوان برهان سى و سوم از ادلّه قرآنى امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم مطرح ساخته است. ايشان مى‌فرمايد:

البرهان الثالث و الثلاثون: قوله تعالى: «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ». روى الحافظ أبونعيم بإسناده إلى ابن عباس، قال: لمّا نزلت هذه الآية، قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله لعليّ عليه السلام: «هم أنت و شيعتك، تأتي أنت و شيعتك يوم القيامة راضين مرضيّين، و ياتي عدوّك غضابا مقمحين» وإذا كان خير البريّة وجب أن يكون هو الإمام؛⁽¹⁾برهان سى و سوم: قول خداى تعالى است [كه فرمود]، «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ». حافظ ابونعيم به اسناد خود از ابن عباس روايت كرده كه گفت: وقتى اين آيه نازل شد، رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم به على عليه السلام فرمود: «ايشان [يعنى كسانى كه ايمان آورده و نيكوكار شدند] تو و شيعيانت هستيد. تو و شيعه تو روز قيامت حاضر مى‌شويد، در حالى كه خشنود و مورد رضايت هستيد و دشمن تو وارد مى‌شود، در حالى كه مورد غضب و دست بر گردن است» و چون او بهترين خلق است، واجب است كه او امام باشد.

مرحوم شرف الدين نيز در اثبات ولايت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام به اين آيه استدلال كرده، مى‌فرمايد:

قال فيهم و في شيعتهم: «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»؛⁽¹⁾خداوند درباره ايشان و شيعيانشان فرمود: «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ».

ايشان در حاشيه اين كلام مى‌نويسد:

حسبك في ذلك أنّ ابن حجر قد اعترف بنزولها فيهم و عدّها من آيات فضلهم، فهي الآية 11 من آياتهم التي أوردها في الفصل الأوّل من الباب 11 من صواعقه؛⁽²⁾در اين باب براى تو همين كافى است كه ابن حجر به نزول اين آيه درباره ايشان اعتراف كرده و آن را در شمار آيات [بيان كننده] فضيلت ايشان آورده است.

آن آيه يازدهم از آياتى است كه در فصل يكم از باب يازدهم از كتاب صواعقش آورده است.

مرحوم شرف الدين در اينجا از روايات متعددى در ذيل آيه سخن گفته است كه آنها را در فصل جداگانه‌اى ذكر كرده و اعتراف ابن حجر مكى متعصب را براى اثبات مقصود كافى مى‌داند.

مناقشات درباره استناد به آيه

براساس احاديثى كه عالمان بزرگوار شيعه از انديشمندان سنى نقل كرده‌اند، دلالت اين آيه شريف بر امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم روشن است؛ از اين رو افراد متعصبى همچون ابن تيميه و پيروان او مناقشاتى پيرامون استدلال عالمان شيعه مطرح ساخته‌اند كه طرح و نقد آن‌ها براى اتمام حجت لازم است. ابن تيميه در نخستين گام به صحت روايت مطرح شده از سوى علاّمه حلّى رحمه اللّه ترديد مى‌كند و در دو وجه ابتدايى، از وجوه متعدّدى كه به عنوان شگرد خود در مجادله تراشيده است، مى‌نويسد:

و الجواب من وجوه: أحدها: المطالبة بصحّة النقل وإن كنّا غير مرتابين في كذب ذلك.

الثانى: أنّ هذا ممّا هو كذب موضوع باتّفاق العلماء و أهل المعرفة بالمنقولات؛⁽¹⁾پاسخ وجوهى دارد: نخستين آنها مطالبه درستى نقل است در حالى كه ما در دروغ بودن آن شك نداريم. دوم اين‌كه اين حديث به اتّفاق علما و اهل شناخت روايات در زمره احاديث دروغين و ساختگى است.

دنباله رو ابن تيميه نيز در مناقشه به استدلال مرحوم شرف الدين مى‌نويسد:

ليس مجرّد ذكر ابن حجر لها في كتابه هو اعتراف منه بنزولها فيهم، و العجب هنا عجبان، عجب من عبدالحسين و عجب من ابن حجر. أمّا العجب من عبدالحسين فلأنّه أغمض عينيه عن قول ابن حجر آخر الحديث فيه كذّاب، و كذلك أهمل قوله. و أمّا العجب من ابن حجر

فلأنّه حشد هذه الآية ضمن الآيات النازلة فيهم، فهل يعتقد أنّها كذلك؟وإذا كان يرى هذا فما فائدة قوله بعد الرواية التي ساقها تأييدا لذلك: فيه كذّاب؟ به صرف نقل اين روايت از سوى ابن حجر در كتابش به معناى اعتراف او به نزول آيه درباره ايشان نيست و در اينجا دو چيز عجيب است: يكى تعجب از عبدالحسين [مرحوم شرف الدين] و ديگرى از ابن حجر! اما عجب از عبدالحسين اين‌كه او چشمان خود را بر سخن ابن حجر در آخر حديث بسته است كه گفته: «در آن كذّاب وجود دارد» و اين چنين سخن وى را ناديده گرفته است. اما عجب از ابن حجر كه وى اين آيه را ضمن آيات نازل شده درباره ايشان گرد آورده است، پس آيا او اعتقاد دارد كه اين‌چنين است؟ و اگر نظر او اين است، پس فائده سخن وى پس از روايتى كه در تاييد آن ضميمه كرده چيست كه گفته: در آن كذاب وجود دارد؟ در پاسخ به اين سخن بيهوده و تناقض‌آميز بايد گفت كه مرحوم شرف الدين، صرف نقل اين روايت در كتاب ابن حجر را دليلى بر صحت آن نزد ابن‌حجر ندانسته است، بلكه ايشان به روايات اين حديث از سوى فرد متعصبى همچون ابن حجر مكى استشهاد كرده است؛ چرا كه ابن حجر اين روايت را به عنوان شاهدى بر نزول آيه شريف درباره اهل بيت عليهم السلام آورده است. البته دنباله رو ابن تيميه نيز متوجه اين نكته است، از اين رو از ابن حجر تعجب مى‌كند. در نتيجه كلام وى تناقض دارد؛ يعنى در ابتدا مى‌گويد صرف ذكر حديث از سوى ابن حجر دليل بر صحت آن نزد وى نيست، و در آخر با اظهار تعجب از ابن حجر مى‌گويد: وى اين آيه را در ضمن آيات نازل شده درباره اهل بيت عليهم السلام آورده و به اين حديث استشهاد كرده است.

نكته ديگر اين‌كه آمدن اين حديث در كتاب الصواعق المحرقة⁽¹⁾كه به تصريحابن حجر در مقدمه كتاب، در رد اعتقاد اماميه نگاشته شده است، دلالت مى‌كند بر اين‌كه اين روايت متفق عليه ميان فريقين بوده و از هر دو طريق وارد شده است. در نتيجه وجود راوى كذّاب در ميان يكى از اسناد اين روايت، هيچ خللى در مقصود ابن حجر ايجاد نمى‌كند؛ از اين رو ضمن اين‌كه از نظر وى، كذاب در ميان راويان حديث وجود دارد، امّا وى اين حديث را - كه متفق عليه ميان فريقين است - شاهدى بر نزول درباره اهل بيت عليهم السلام مى‌داند، در نتيجه آن كسى كه در اين‌جا دچار تناقض شده دنباله رو ابن تيميه است نه ابن حجر مكّى. همچنين مرحوم سيد شرف الدين نيز به درستى كلام ابن حجر را اعتراف به نزول آيه درباره اهل بيت عليهم السلام دانسته‌اند و آن را براى احتجاج در مقابل خصم كافى دانسته است و عجب از دنباله رو ابن تيميه است كه يا در درك مطلب، دچار مشكل شده و يا تجاهل مى‌كند.

اما درباره صحّت اين روايت بايد گفت كه حديث مورد استناد مرحوم علاّمه و شرف الدين را جمعى از پيشوايان بزرگ و حفاظ مشهور اهل تسنن و در كتب معتبر روايت كرده‌اند و بر خلاف آنچه كه ابن تيميه پنداشته است، حديث تنها از طريق ابونعيم روايت نشده تا بگويد به صرف نقل روايت توسط ابونعيم حجت نيست. همين طور برخلاف ادّعاى دنباله رو ابن تيميه، عالمان شيعه هرگز صرف وجود خبرى در يكى از منابع اهل تسنن را دليل بر صحت آن خبر نمى‌دانند و لو آن خبر در كتاب مسلم و بخارى آمده باشد. عالمان بزرگوار شيعه به اين حديث استناد

كرده‌اند، چرا كه متفق عليه ميان فريقين است و جمع بسيارى از انديشمندان، حفاظ، حديث پژوهان و مفسران سنى آن را در كتب خود روايت كرده‌اند و اينحقيقتى است كه با نگاهى به اسانيد حديث در كتب حديثى و تفسيرى اهل تسنن آشكار مى‌شود. اين حديث از تعدادى از صحابه روايت شده است كه از جمله مى‌توان افراد زير را نام برد:

ذكر برخى اسانيد و نصوص حديث

براى مشخص شدن برخى از راويان مشهور حديث، به ذكر برخى اسانيد و نصوص آن مى‌پردازيم.1. روايت ابن جرير طبرى طبرى در تفسير جامع البيان مى‌نويسد:

حدّثنا ابن حميد، قال: ثنا عيسى بن فرقد، عن أبي الجارود، عن محمّد بن علي «أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ» فقال النبي صلّى اللّه عليه وآله : «أنت يا عليّ وشيعتك»؛⁽¹⁾ابن حميد از عيسى بن فرقد، از ابوجارود، از محمّد بن على براى ما حديث نقل كرد كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم درباره آيه شريف «أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ» فرمود: «اى على، [مقصود] تو و شيعيانت هستيد».

أخبرنا أبوالقاسم بن السمرقندي، أنا عاصم بن الحسن، أنا أبوعمر بن مهدي، أنا أبوالعباس بن عقدة، أنا محمّد بن أحمد بن الحسن القطواني، أنا إبراهيم بن أنس الأنصاري، أنا إبراهيم بن جعفر بن عبداللّه بن محمّد بن مسلمة، عن أبيالزبير، عن جابر بن عبداللّه، قال: كنّا عند

النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، فأقبل عليّ بن أبيطالب، فقال النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «قد أتاكم أخي». ثمّ إلتفت إلى الكعبة فضربها بيده، ثمّ قال: «والذي نفسي بيده أنّ هذا وشيعته لهم الفائزون يوم القيامة». ثمّ قال: «إنّه أوّلكم إيمانا معي، وأوفاكم بعهد اللّه، وأقومكم بأمر اللّه،وأعدلكم في الرّعية، وأقسمكم بالسويّة، وأعظمكم عنداللّه مزيّة». قال: ونزلت «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ».

قال: فكان أصحاب محمّد - صلّى اللّه عليه وآله - إذا أقبل عليّ قالوا: قد جاء خير البريّة.

أخبرنا أبوالقاسم بن السمرقندي، أنا أبوالقاسم بن مسعدة، أنا حمزة بن يوسف، أنا أبو أحمد بن عدي، أنا الحسن بن علي الأهوازي، أنبأنا معمر بن سهل، أنا أبو سمرة أحمد بن سالم، أنا شريك، عن الأعمش، عن عطيّة، عن أبيسعيد، عن النبي صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: عليّ خير البريّة.

قال أبو أحمد: وهذا قد رواه غيرأبيسمرة عن شريك. وروي عن غير شريك أيضا عن الأعمش، عن عطيّة عن جابر بن عبداللّه: كنّا نعدّ عليّا من خيارنا. ولا يسنده هكذا إلاّ أبو سمرة؛⁽¹⁾طبرى به سند خود از جابر بن عبداللّه انصارى نقل مى‌كند كه گفت: ما نزد پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم بوديم كه على بن أبى طالب پيش آمد. پيامبر فرمود: «همانا برادرم بر شما وارد شد». سپس به كعبه روى‌كرد و با دست به آن زد و فرمود: «سوگند به كسى كه جانم به دست اوست، قطعا اين [يعنى اميرالمؤمنين عليه السلام] و شيعيانش

در روز قيامت رستگارند». سپس فرمود: «او از نظر ايمان به من نخستين شماست، به عهد خداوند وفادارترين شما، نسبت به امر خداوند پايدارترين شما، نسبت به رعيت عادل‌ترين شما، در تقسيم به مساوات دقيق‌ترين شما و نزد خداوند از نظر برترى عظيم‌ترين شماست. [جابر] گفت: [در اين حال اين آيه] نازل شد كه: «إِنَّالَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ».

پس هر گاه على عليه السلام مى‌آمد، اصحاب محمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلم مى‌گفتند:

به تحقيق بهترين خلق خدا آمد.

ابوالقاسم بن سمرقندى به سند خود از ابوسعيد، از پيامبر نقل مى‌كند كه فرمود: «على بهترين خلق خداست».

ابواحمد گفت: اين حديث را غير از ابو سمره راوى ديگرى نيز از شريك روايت كرده است. همچنين به غير از شريك، راوى ديگرى هم از اعمش، از عطيه، از جابر بن عبداللّه روايت كرده است كه همانا ما على عليه السلام را از برگزيدگان خويش مى‌شمرديم. غير از ابوسمره، كسى اين چنين اسناد نداده است.

حدّثنا الحاكم أبوعبداللّه الحافظ - أقرأه وأملاه علينا - حدثنا عبدالباقي ابن قانع الحافظ - إملاءا ببغداد - حدّثنا أحمد بن موسى بن إسحاق الحمّار - بالكوفة - ، حدّثنا القاسم بن الضحّاك، حدّثنا الحسن بن علي البزّاز، عن عمرو بن شمر، قال: سمعت محمّد بن جحادة يحدّث عن

جابر الجعفي، عن ابن بريدة، عن أبيه، قال: تلا النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم هذه الآية: «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»، فوضع يده على كتف عليّ، وقال: «هو أنت وشيعتك - يا عليّ - ترد أنت وشيعتك يوم القيامة رواء امرويّين، ويرد عدوّك عطاشا مقمحين»؛⁽¹⁾حاكم حسكانى به سند خود از بريده، از پدرش نقل مى‌كند كه گفت: پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم اين آيه را تلاوت فرمود: «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ». آن‌گاه دست مبارك خويش را بر شانه على عليه السلام قرار داد و فرمود: «اى على، [مراد خدا از اين كه فرمود] تو و شيعه تو است. تو و شيعيانت در روز قيامت سيراب وارد محشر مى‌شويد و دشمن تو لب تشنه و دست بر گردن وارد مى‌شود».

أخبرني سيّد الحفّاظ أبومنصور شهردار بن شيرويه بن شهردار الديلمي - فيما كتب إليّ من همدان - ، أخبرنا عبدوس بن عبداللّه بن عبدوس الهمداني كتابة، حدّثنا الشيخ أبوالحسين أحمد بن محمّد بن أحمد البزّاز - ببغداد- ، حدّثني القاضي أبو عبداللّه الحسين بن هارون بن محمّد بن محمّد الضبّي، حدّثنا أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن سعيد

الحافظ أنّ محمّد بن أحمد القطواني حدّثهم، قال: حدّثنا إبراهيم بن أنس الأنصاري، حدّثنا إبراهيم بن جعفر بن عبداللّه بن محمّد ابن مسلمة، عن‌أبيالزبير، عن جابر، قال: كنّا عند النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، وأقبل عليّ بن أبي طالب عليه السلام، فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم: «قد أتاكم أخي»، ثمّ إلتفت إلى الكعبة،فضربها بيده، ثمّ قال: «والّذي نفسي بيده، إنّ هذا وشيعته هم الفائزون يوم القيامة».

ثمّ قال: «إنّه أوّلكم إيمانا معي، وأوفاكم بعهداللّه تعالى، وأقومكم بأمر اللّه، وأعدلكم في الرعيّة، وأقسمكم بالسويّة، وأعظمكم عنداللّه مزيّة».

قال: ونزلت فيه: «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ».

قال: فكان أصحاب النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم إذا أقبل عليّ عليه السلام قالوا: قد جاء خير البريّة؛⁽¹⁾سَروَر حفّاظ، ابومنصور شهردار بن شيرويه بن شهردار ديلمى به سند خود از جابر نقل مى‌كند كه گفت: ما نزد پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلم بوديم كه على بن ابى طالب عليه السلام پيش آمد. آن‌گاه رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «به تحقيق برادرم بر شما وارد شد»؛ سپس به سوى كعبه متوجه شد و آن را با دست بر آن زد، سپس فرمود: «سوگند به كسى كه جانم به دست اوست، همانا اين [يعنى اميرالمؤمنين] و شيعه او در روز قيامت همان رستگارانند». سپس فرمود: «او از نظر ايمان به من نخستين شماست، به عهد خداى تعالى وفادارترين شما، نسبت به امر

خداوند پايدارترين شما، نسبت به رعيت عادل‌ترين شما، در تقسيم به مساوات دقيق‌ترين شما و نزد خداوند از نظر مزيت عظيم‌ترين شماست». [جابر] گفت: درباره او اين آيه نازل شد: «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ». [جابر ]گفت: پس هر گاه على عليه السلام مى‌آمد، اصحاب محمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلم مى‌گفتند: همانا بهترين خلق خدا آمد.خوارزمى به سندى ديگر، روايت را از يزيد بن شراحيل انصارى - كاتب اميرالمؤمنين عليه السلام - روايت كرده است. وى به نقل از يزيد بن شراحيل انصارى مى‌نويسد:

سمعت عليّا عليه السلام يقول: حدّثني رسول اللّه صلّى اللّه عليه (وآله) وأنا مسنده إلى صدري، فقال: أي عليّ، ألم تسمع قول اللّه تعالى: «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»؟ أنت وشيعتك، وموعدي وموعدكم الحوض إذا جثت الأمم للحساب، تدعون غرّا محجّلين؛⁽¹⁾شنيدم على عليه السلام مى‌فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم در حالى كه من او را بر سينه‌ام چسبانده بودم به من فرمود: «اى على، آيا اين سخن خدا را نشنيده‌اى [كه فرمود]: «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ». [مراد اين آيه] تو و شيعه توست. موعد من و موعد شما در كنار حوض است. آن‌گاه كه امت‌ها براى حساب پراكنده مى‌شوند، شما با چهره و پيشانى نورانى خوانده مى‌شويد».

حدثنا عليّ بن سعيد الرازي، قال نا محمّد بن عبيد المحاربيّ، قال نا عبد الكريم أبو يعفور، عن جابر، عن أبيالطفيل، عن عبداللّه بن نجي:

أنّ عليّا أتى يوم البصرة بذهبٍ أو فضةٍ، فنكته وقال: أبيضيّ واصفرّيوغرّي غيري، غرّي أهل الشام غدا إذا ظهروا عليك. فشقّ قوله ذلك على الناس، فذكر ذلك له، فأذّن في الناس، فدخلوا عليه فقال: إنّ خليلي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم قال: «يا عليّ، إنك ستقدم على اللّه، وشيعتك راضين مرضيّين، ويقدم عليه عدّوك غضاب مقمحين، ثمّ جمع عليّ يده إلى عنقه يريهم كيف الإقماح.

لم يرو هذا الحديث عن‌أبيالطفيل إلاّ جابر. تفرّد به عبدالكريم أبو يعفور؛⁽¹⁾على بن سعيد رازى به سند خود از جابر، از ابوالطفيل، از عبداللّه بن نجى براى ما روايت كرد كه:

همانا به نزد على عليه السلام در روز جنگ جمل طلا يا نقره آورده شد. پس از تفكرى به كنايه فرمود: [اى دنيا] نقره شوى و طلا شوى، غير مرا فريب ده، [برو] اهل شامى را فريب ده كه به خاطر تو قيام مى‌كنند.

آن‌گاه سخنش بر مردم گران آمد و آن را به ايشان يادآورى كردند. پس مردم را مطلع ساخت و جمع كرد. مردم بر ايشان وارد شدند، و فرمود: «همانا خليل من صلّى اللّه عليه وآله وسلم به من فرمود: «اى على، همانا تو و شيعه تو به زودى در حالى كه خشنود و مورد رضاى [خدا ]هستيد بر خداوند وارد خواهيد شد و دشمن تو در حالى كه مورد غضب و دست بر گردن است بر تو وارد مى‌شود»». سپس على عليه السلام دست مبارك خود را به دور گردنش جمع كرد و چگونگى اقماح را به مردم نشان داد.

اين حديث را كسى غير از جابر از ابوالطفيل روايت نكرده است و عبدالكريم ابويعفوربه تنهايى آن را نقل كرده است.

بنابر اين حديث مطرح شده از سوى مرحوم علاّمه و شرف الدين در منابع معتبر و متعدد و به اسانيد مختلف روايت شده است و همين امر از صحت اين روايت حكايت دارد. البته غير از روايات فوق، جمعى از مشهورترين مفسران سنى نيز به اسانيد خود به نقل اين حديث پرداخته‌اند كه به عنوان نمونه مى‌توان افراد زير را نام برد:

همين طور بسيارى از محدثان نامدار و مورد اعتماد سنيان اين حديث را روايت كرده‌اند كه مى‌توان به افراد زير اشاره كرد:

بنابر اين در صورتى كه ابن تيميه مدعى است كه اين حديث به اتّفاق علما وآشنايان به حديث كذب است، در اين صورت افراد فوق اولاً در زمره علما و آشنايان به حديث نيستند، وثانيا به اتّفاق اهل سنّت، آنان به نقل احاديث كذب و ساختگى مى‌پردازند. اگر اهل تسنن به اين لازمه ضرورى سخن ابن تيميه ملتزم شوند، فنعم المطلوب و ديگر هيچ بحثى با آنان نداريم، چرا كه مستندات انديشمندان آنان از نظر خودشان فاقد اعتبار است و اين دليلى روشن و محكم بر حقانيت تشيع است. اما اگر سنيان به لوازم سخنان ابن تيميه ملتزم نشوند، در اين صورت بايد به ياوه گويى و بى اساس بودن ادّعاهاى وى اعتراف كنند كه در اين صورت نيز مطلوب ما حاصل خواهد شد.

حاصل آنكه با اثبات صحّت اين حديث، ثابت مى‌شود كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بنا به نصّ صريح رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم، بهترين خلق خداوند است و روشن است كه بهترين خلق خدا پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم، امام و حجّت خداوند بر روى زمين خواهد بود.

آيه «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي»

اشاره

آيه «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي»

خداى متعال در كتاب شريفش بيان كرده است كه حضرت موسى على نبينا و آله و عليه السلام، آن‌گاه براى رفتن به دربار فرعون و دعوت او به سوى حق مأموريت يافت، به خداوند سبحان عرضه داشت:

«رَبِّ اشْرَحْ لي صَدْري * وَيَسِّرْ لي أَمْري * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِساني * يَفْقَهُوا قَوْلي * وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي * هارُونَ أَخي * اشْدُدْ بِهِ أَزْري * وَأَشْرِكْهُ في أَمْري»؛⁽¹⁾پروردگارا، به من شرح صدر بده و كارم را برايم آسان ساز و عقده از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و براى من وزيرى از اهل بيتم قرار بده [يعنى] هارون برادرم را، پشت مرا به او محكم كن و او را در كار من شريك ساز.

بر اساس اين آيات شريف، حضرت موسى على نبينا و آله و عليه السلام از خداى تعالى مقامات و امورى را براى هارون درخواست كرد كه از جمله آن‌ها مقام وزارت و شراكت در امر بود. خداوند نيز در پاسخ پيامبر خود فرمود:

«قَدْ أُوتيتَ سُؤلَكَ يا مُوسى»؛⁽²⁾اى موسى، همانا آنچه را درخواست كردى به تو عطا كردم.

در احاديث متعددى كه در متون معتبر شيعه و تسنن آمده، تصريح شده است كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم با اشاره به درخواست حضرت موسى على نبينا و آله وعليه السلام، همان امورى را كه ايشان براى برادرش هارون خواسته بود، همه را از خداوند متعال براى برادرش اميرالمؤمنين عليه السلام درخواست كرد و خداوند نيز دعاى رسولش را اجابت و آنچه را درخواست كرده بود به اميرالمؤمنين عطا فرمود.

برخى از نصوص حديث و بررسى دلالت آن

وى در شواهد التنزيل، حديثى را به تفصيل از ابوذر غفارى رحمه اللّه در اين باره روايت كرده است. وى مى‌نويسد:

حدّثني أبوالحسن محمّد بن القاسم [الفقيه] الصيدلاني، قال: أخبرنا أبومحمّد عبداللّه بن أحمد الشعراني، قال: حدّثنا أبوعلي أحمد بن علي بن رزين الباشاني، قال: حدّثني المظفّر بن الحسن الأنصاري، قال: حدّثنا السندي بن علي الورّاق، قال: حدّثنا يحيى بن عبدالحميد الحمّاني، عن قيس بن الربيع، عن الأعمش، عن عباية بن ربعي، قال: بينما عبداللّه بن عبّاس جالس على شفير زمزم يقول: قال رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله، إذ أقبل رجل متعمّم بعمامة، فجعل ابن عبّاس لايقول قال رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله إلاّ قال الرجل: قال رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله، فقال ابن عبّاس: سألتك باللّه أمن أنت؟ فكشف العمامة عن وجهه وقال: أيّها الناس، من عرفني فقد عرفني، ومن لم يعرفني، فأنا جندب بن جنادة البدري أبوذر الغفاري، سمعت النبي صلى اللّه عليه وآله بهاتين وإلاّ

فصمّتا، ورأيته بهاتين وإلاّ فعميتا وهو يقول: عليّ قائد البررة، وقاتلالكفرة، منصور من نصره، ومخذول من خذله.

أما إنّي صلّيت مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يوما من الأيّام صلاة الظهر، فسأل سائل في المسجد، فلم يعطه أحد، فرفع السائل يده إلى السماء وقال: ألّلهمّ أشهد أنّي سألت في مسجد رسول اللّه، فلم يعطني أحد شيئا، وكان عليّ راكعا، فأومأ إليه بخنصره اليمنى - وكان يتختّم فيها - ، فأقبل السائل حتّى أخذ الخاتم من خنصره، وذلك بعين النبي، فلمّا فرغ النبي صلّى اللّه عليه وآله من صلاته رفع رأسه إلى السماء، وقال: ألّلهمّ إنّ أخي موسى سألك، فقال: «رَبِّ اشْرَحْ لي صَدْري * وَيَسِّرْ لي أَمْري * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِساني * يَفْقَهُوا قَوْلي * وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي * هارُونَ أَخي * اشْدُدْ بِهِ أَزْري * وَأَشْرِكْهُ في أَمْري»، فأنزلت عليه قرآنا ناطقا: «سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخيكَ». ألّلهمّ وأنا محمّد نبيّك وصفيّك، ألّلهمّ فاشرح لي صدري، ويسّرلي أمري، واجعل لي وزيرا من أهلي، عليّا أخي، أشدد به أزري.

قال أبوذر: فواللّه ما استتمّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلّم الكلام حتّى هبط عليه جبرئيل من عند اللّه، وقال: يا محمّد، هنيئا [لك] ما وهب اللّه لك في أخيك.

قال: وما ذاك جبرئيل؟ قال: أمر اللّه أمّتك بموالاته إلى يوم القيامة، وأنزل قرآنا عليك: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ»؛⁽¹⁾

ابوالحسن محمّد بن قاسم [فقيه] صيدلانى به سند خود از عبايه بن ربعى نقلمى‌كند كه گفت: زمانى عبداللّه بن عباس كنار زمزم نشسته بود و مى‌گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود. در اين هنگام مردى عمامه به سر آمد. ابن عباس همواره مى‌گفت: «رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود». آن مرد [كه در ميان كلام ابن عباس وارد شده بود] نيز مى‌گفت: «رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود». در اين هنگام ابن عباس گفت: تو را به خدا از تو مى‌پرسم كه كيستى؟ آن مرد عمامه را از صورت خويش باز كرد و گفت: اى مردم، هر كس مرا مى‌شناسد كه مى‌شناسد و هر كس كه مرا نمى‌شناسد [بداند كه] من جندب بن جناده بدرى، ابوذر غفارى هستم. با اين دو [گوش ]خودم از پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم شنيدم و در غير اين صورت اين دو [گوش] كر شوند و با اين دو چشم او را ديدم، در غير اين صورت اين دو [چشم] كور شوند كه مى‌فرمود: «على پيشواى نيكان و قاتل كافران است. هر كس او را يارى كند [از سوى خدا] يارى شده است، و هر كس او را رها سازد [از سوى خدا ]رها شده است».

بدانيد كه روزى از روزها همراه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم نماز ظهر مى‌خواندم كه سائلى در مسجد درخواست كمك كرد و احدى چيزى به وى نداد. آن‌گاه دستش را به سوى آسمان بلند كرد و گفت: خداوندا، شاهد باش كه من در مسجد پيامبر خدا درخواست كمك كردم و احدى چيزى به من نداد. در اين هنگام على عليه السّلام در ركوع بود، با انگشت كوچك دست راست به او اشاره كرد - در انگشت ايشان انگشترى بود - سائل پيش آمد و انگشتر را از انگشت آن حضرت بيرون آورد و اين عمل پيش چشم پيامبر اتّفاق افتاد. چون پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم از نمازش فارغ شد، سر [مبارك]ش را به سوى آسمان بلند كرد و عرضه داشت: «همانا برادرم

موسى از تو درخواست كرد و گفت: «رَبِّ اشْرَحْ لي صَدْري * وَيَسِّرْ لي أَمْري * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِساني * يَفْقَهُوا قَوْلي * وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي *هارُونَ أَخي * اشْدُدْ بِهِ أَزْري * وَأَشْرِكْهُ في أَمْري»، پس قرآن را با اين بيان بر او نازل كردى كه «سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخيكَ». بار الاها، من محمّد پيامبر و برگزيده تو هستم. بار الاها، به من شرح صدر عطا كن و از اهل بيتم وزيرى براى من قرار بده، [يعنى] على برادرم و پشت مرا به او محكم ساز».

ابوذر گفت: به خدا سوگند پيامبر خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم هنوز كلام خود را به اتمام نرسانده بود كه جبرئيل از سوى خداوند بر او نازل شد و عرض كرد: اى محمّد، مبارك باد بر تو آنچه خداوند در حق برادرت به تو بخشيد. پيامبر فرمود: و آن چيست اى جبرئيل؟ عرض كرد خداوند امّت تو را تا روز قيامت به پذيرش ولايت او امر فرمود و [اين آيه از] قرآن را بر تو نازل كرد: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ».

براساس اين حديث شريف، پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم از خداوند درخواست كرد كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را وزير ايشان قرار دهد و آن حضرت را در امر پيشوايى و هدايت خلق با ايشان شريك سازد و خداوند هم دعاى رسول خويش را استجابت فرمود. در نتيجه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به قرار داد الاهى وزير رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم و در امر پيشوايى و هدايت خلق با ايشان شريك است و اين روايت، نص در امامت بدون فاصله اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم است.

وزير كسى است كه به همراه سلطان و امير، بار مسئوليت و وظايف او را به دوش مى‌كشد و با هم فكرى و نظر خويش او را كمك مى‌كند. طريحى درباره معناى وزير مى‌گويد:

وزير الملك الذي يحمل ثقله ويعيّنه برأيه؛⁽¹⁾وزيرِ سلطان كسى است كه سنگينى [مسئوليت] او را به دوش مى‌كشد و با نظر خود او را يارى مى‌كند.

بنابر اين، اميرالمؤمنين عليه السلام تنها كسى است كه به همراه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم بار مسئوليت هدايت و رهبرى خلق را به دوش كشيده و تنها او مى‌تواند پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم نيز اين امر خطير را بر عهده گيرد و منظور از شراكت اميرالمؤمنين عليه السلام در امر رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم نيز همين است، چرا كه خداوند در پاسخ به درخواست رسول خويش آيه شريف «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا...» را نازل فرمود. اين هم روشن است كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم به يقين آخرين رسول و خاتم پيامبران است و پس از ايشان نبى و رسولى نخواهد بود؛ از همين روى اگر شركت در امر را به شراكت در امر نبوت يا رسالت معنا كنيم، در اين صورت درخواست رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم از خداوند صحيح نخواهد بود و خدا نيز چنين درخواستى را قبول نمى‌كند. به همين دليل روشن است كه منظور از «شراكت در امر»، هرگز شراكت در نبوت و رسالت نيست، بلكه شراكت در امر ولايت و سرپرستى امور مردم و هدايت است و خداوند نيز با نزول آيه شريف ولايت، به اين درخواست پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم پاسخ مثبت داده است.

علاوه بر حاكم حسكانى، جمع بسيارى از حافظان مشهور حديث و انديشمندان نامدار اهل تسنن نيز اين حديث را در آثار خويش آورده‌اند كه در اينجا به ذكر برخى ديگر از نصوص روايات مى‌پردازيم.

وى در زيارات فضائل الصحابة مى‌گويد:فيما كتب إلينا عبداللّه بن غنام، أيضا يذكر أنّ عبّاد بن يعقوب حدّثهم قال: حدثنا علي بن عابس، عن الحارث بن حصيرة، عن القاسم، قال: سمعت رجلاً من خثعم يقول: سمعت أسماء بنت عميس تقول: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله يقول:

«أللّهمّ أقول كما قال أخي موسى: أللّهمّ اجعل لي وزيرا من أهلي، عليّا أخي «اشْدُدْ بِهِ أَزْري وَأَشْرِكْهُ في أَمْري كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثيرًا وَنَذْكُرَكَ كَثيرًا إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصيرًا»»؛⁽¹⁾در آنچه عبداللّه بن غنام براى ما نوشته است، همچنين يادآورى مى‌كند كه عباد بن يعقوب از على بن عابس، از حارث بن حصيره، از قاسم، از مردى از خثعم، از اسماء بنت عميس نقل مى‌كند كه مى‌گفت: شنيدم رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم مى‌فرمود: «الاها، مى‌گويم چنان كه برادرم موسى گفت: بارالها، براى من وزيرى از اهل بيتم قرار بده، على را نيز برادر من قرار ده و «اشْدُدْ بِهِ أَزْري وَأَشْرِكْهُ في أَمْري كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثيرًا وَنَذْكُرَكَ كَثيرًا إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصيرًا»».

وى در الكامل و در شرح حال جعفر احمر كوفى، به نقل اين حديث پرداخته است. ابن عدى مى‌نويسد:

ثنا أحمد بن الحسين الصوفي، ثنا أحمد بن عبدالملك الأودي، قال: ثنا أحمد بن المفضل، ثنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سليمان، عنحصين الثعلبي، عن أسماء بنت عميس، قالت: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلم: «أقول كما قال أخي موسى عليه السلام: «رَبِّ اشْرَحْ لي صَدْري * وَيَسِّرْ لي أَمْري * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِساني * يَفْقَهُوا قَوْلي * وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي» عليّ إلى آخر الآية.

قال الشيخ: وجعفر الأحمر له أحاديث يرويه عنه غير أهل «الكوفة»، غير ما ذكرته، وهو يروي شيئا من الفضائل، وهو في جملة متشيعة «الكوفة»، وهو صالح في رواية الكوفيين؛⁽¹⁾احمد بن حسين صوفى به سند خود از اسماء بنت عميس حديث نقل مى‌كند كه گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: مى‌گويم چنان كه برادرم موسى عليه السلام گفت پروردگارا، به من شرح صدر بده و كارم را برايم آسان ساز و عقده از زبانم بگشا تا سخنم را خوب بفهمند و براى من وزيرى از اهل بيتم قرار بده - تا آخر آيات.

شيخ گفت: جعفر احمر احاديثى دارد كه از اهل كوفه روايت مى‌كند غير از آنچه ما ذكر كرديم و او چيزهايى در فضائل روايت مى‌كند و او در زمره متشيعه كوفه است و او در نقل روايت كوفيان شايسته و نيكو است.

سيوطى نيز در الدرّالمنثور، اين حديث را به نقل از ابن مردويه، خطيب بغدادى و ابن عساكر، از اسماء بنت عميس آورده است. وى مى‌گويد:

أخرج ابن مردويه، والخطيب، وابن عساكر، عن أسماء بنت عميس،قالت: رأيت رسول اللّه - صلّى اللّه عليه سلم - بإزاء ثبير وهو يقول: «أشرق ثبير، أشرق ثبير، أللّهمّ إنّي أسألك بما سألك أخي موسى أن تشرح لي صدري، وأن تيسّر لي أمرى، وأن تحلّ عقدة من لساني «يَفْقَهُوا قَوْلي * وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي * هارُونَ أَخي * اشْدُدْ بِهِ أَزْري * وَأَشْرِكْهُ في أَمْري * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصيرًا»».

وأخرج السلفي في الطيوريات بسند واه، عن أبي جعفر محمّد بن علي قال: لمّا نزلت «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي * هارُونَ أَخي * اشْدُدْ بِهِ أَزْري» كان رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلم - على جبل، ثمّ دعا ربّه وقال: «أللّهمّ اشدد أزري بأخي عليّ»، فأجابه إلى ذلك.⁽¹⁾ابن مردويه، خطيب و ابن عساكر از اسماء بنت عميس آورده‌اند كه گفت: ديدم رسول خدا صلى اللّه عليه وآله در كنار كوه ثبير مى‌گويد: «بدرخش اى ثبير، بدرخش اى ثبير.

بار الها، از تو مى‌خواهم آنچه را كه برادرم موسى از تو خواست، سينه‌ام را گشاده گردانى و امرم را بر من آسان سازى و گره از زبانم بگشايى تا سخنم را بفهمند و براى من وزيرى از اهل بيتم قرار دهى - يعنى هارون برادرم را - به او پشتم را محكم كن و او را در امر من شريك ساز تا بسيار تو را تسبيح گوئيم و بسيار ياد كنيم «همانا تو بر ما بصير و بينايى».

و سلفى در طيوريات، به سند ضعيف از ابو جعفر محمّد بن على عليه السلام آورده كه فرمود: هنگامى اين آيات نازل شد كه: «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي * هارُونَ أَخي * اشْدُدْ بِهِ أَزْري»، رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم بر كوهى بود. آن‌گاه

پروردگارش را خواند و عرضه داشت: «بار الاها، پشتم را به واسطه برادرم علىمحكم‌ساز؛ پس خداوند به او پاسخ مثبت داد».

وى نيز در تاريخ مدينة دمشق، به نقل اين حديث پرداخته، مى‌نويسد:

أبوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، أنا أبوبكر الخطيب، أنا أبوبكر محمّد بن عمر النرسي، أنا محمّد بن عبداللّه بن إبراهيم الشافعي، أنا أحمد بن الحسين أبوالحسن، أنا أحمد بن عبدالملك الأودي، أنا أحمد بن المفضّل، أنا جعفر الأحمر، عن عمران بن سليمان، عن حصين التغلبي، عن أسماء بنت عميس، قالت:

قال رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلم: «أقول كما قال أخي موسى: «رَبِّ اشْرَحْ لي صَدْري * وَيَسِّرْ لي أَمْري»، «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي»، عليا أخي، «اشْدُدْ بِهِ أَزْري»» إلى آخر الآيات؛⁽¹⁾ابوالقاسم هبة اللّه بن عبداللّه، به سند خود از اسماء بنت عميس نقل مى‌كند كه گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم فرمود: «مى‌گويم چنان كه برادرم موسى گفت: پروردگارا، به من شرح صدر بده و كارم را براى من آسان ساز و براى من وزيرى از اهل بيتم قرار ده، برادرم على را و پشتم را به او محكم ساز» - تا آخر آيات.

تا اينجا روشن شد كه بسيارى از محدثان و مفسران نامدار سنى، در ذيل آيه شريف «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي»، حديثى را روايت كرده‌اند كه براساس آن، رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم از خداوند سبحان براى اميرالمؤمنين عليه السلام مقام

وزارت را درخواست كرده و خداوند نيز دعاى پيامبرش را اجابت فرمود و ضمناعطاى اين مقام به اميرالمؤمنين عليه السلام، او را در امر رهبرى و هدايت خلق نيز همراه و شريك رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم قرار داد. از آن‌جا كه دلالت اين آيه به همراه حديث ذيل آن بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام بسيار روشن و واضح است، علماى بزرگوار شيعه اين آيه شريف را يكى از ادله قرآنى امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام دانسته و با استناد به آن، در برابر منكران احتجاج كرده‌اند. در اينجا به مناسبت، استدلال مرحوم علاّمه حلّى در كتاب شريف منهاج الكرامه را با استناد به اين آيه مطرح ساخته و سپس به بررسى مناقشات ابن تيميه به كلام مرحوم علاّمه مى‌پردازيم.

استدلال علاّمه حلّى به آيه

مرحوم علامه حلّى در ضمن بيان ادلّه قرآنى امامت و خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين عليه الصلوه و السلام، به عنوان برهان سى و هفتم به آيه «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي»» استناد كرده است. ايشان مى‌نويسد:

البرهان السابع والثلاثون قوله تعالى: «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي».

من طريق أبي نعيم عن ابن عباس، قال: أخذ النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلّم بيد عليّ بن أبيطالب وبيدي ونحن بمكة؛ وصلّى أربع ركعات. ثمّ رفع يده إلى السماء، فقال: «أللّهمّ إنّ موسى بن عمران سألك، وأنا محمّد نبيّك، أسألك أن تشرح لي صدري، وتحلل عقدة من لساني يفقهوا قولي، واجعل لي وزيرا من أهلي، وعليّ بن أبيطالب عليه السلام أخي، أشدد به أزري وأشركه في أمري».

قال ابن عباس: فسمعت مناديا: يا أحمد قد أوتيت ما سألت.

وهذا نصّ في الباب؛⁽¹⁾برهان سى و هفتم سخن خداى تعالى است كه مى‌فرمايد: «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي». از طريق ابونعيم از ابن عباس نقل شده است كه گفت: پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم دست على بن ابى طالب عليه السلام و دست مرا گرفت در حالى كه ما در مكه بوديم و چهار ركعت نماز خوانديم. سپس دستش را به سوى آسمان بلند كرد و عرضه داشت: «بار الها، همانا موسى بن عمران از تو درخواست كرد و من محمّد پيامبرت از تو مى‌خواهم كه به من شرح صدر عطا كنى و عقده از زبانم بگشايى تا سخنم را بفهمند و براى من وزيرى از اهل بيتم قرار دهى، يعنى على بن ابى طالب برادرم را و پشتم را به او محكم سازى و او را در امر من شريك گردانى.

ابن عباس گفت: شنيدم منادى ندا مى‌كند: اى احمد، به تحقيق آنچه را خواسته بودى به تو عطا كردم. و اين در اين باب نص است.

مناقشات ابن تيميه

ابن تيميه در مناقشه به اين كلام و استدلال روشن مرحوم علاّمه حلى، باز هم وجوهى تراشيده كه مطابق معمول دو وجه نخست آن ترديد در صحت سند و ادّعاى ساختگى بودن آن است، و دو وجه ديگر نيز از نادانى يا تجاهل وى نشأت مى‌گيرد و يك وجه نيز ايراد به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم است! وى مى‌گويد:

والجواب:

المطالبة بالصحّة، كما تقدّم أوّلاً.

الثاني: إنّ هذا كذب موضوع باتّفاق أهل العلم بالحديث، بل هم يعلمون أنّ هذا من أسمج الكذب على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلم.الثالث: إنّ النبي صلّى اللّه عليه وآله وسلم لمّا كان بمكّة في أكثر الأوقات لم يكن ابن عباس قد ولد... .

الرابع: إنّهم قد قدّموا في قوله «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَرَسُولُهُ» وحديث التصدّق بالخاتم في الصّلاة: أنّ النبّي صلّى اللّه عليه وآله دعا بهذا الدعاء، وهنا قد ذكروا أنّه قد دعا بهذا الدعاء بمكّة قبل تلك الواقعة بسنين متعدّدة... ، فإذا كان قد دعا بهذا في مكّة وقد استجيب له، فأيّ حاجة إلى الدعاء به بعد ذلك بالمدينة بسنين متعدّدة؟ الخامس: صرّحوا هنا بأنّ عليّا كان شريكه في أمره، كما كان هارون شريك موسى، وهذا قول من يقول بنبوّته، وهذا كفر صريح، وليس هو قول الإماميّة وإنما هو من قول الغالية؛⁽¹⁾و پاسخ - چنان كه گذشت - ابتدا، مطالبه صحت حديث است.

دوم اين‌كه به اتّفاق انديشمندان علم حديث، اين حديث دروغ و ساختگى است، بلكه حديث شناسان مى‌دانند كه اين حديث از زشت‌ترين دروغ‌ها بر رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم است! سوم پيامبر خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم در حالى بيشتر زمان خود را در مكه گذراند كه ابن عباس هنوز متولد نشده بود.

چهارم: آنان پيشتر و در ذيل آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَرَسُولُهُ» و حديث صدقه دادن انگشتر توسط اميرالمؤمنين عليه السلام در نماز، اين حديث را ذكر كرده‌اند كه پيامبر

صلى اللّه عليه وآله وسلم به اين دعا خدا را خواند. آنان در اينجا نيز ذكر مى‌كنند كه ايشان اين دعا را در مكه، سال‌ها پيش از آن واقعه از خدا درخواست كرده است، پسچنان‌چه [پيامبر] اين دعا را در مكه كرده بود و دعاى او مستجاب شده بود، پس ديگر چه نيازى به دعا كردن در چندين سال پس از آن در مدينه است؟ پنجم: تصريح كرده‌اند كه على در امر پيامبر با او شريك بود، چنان كه هارون شريك موسى بود و اين سخن قائلان به نبوت اميرالمؤمنين عليه السلام است و اين كفر آشكار است و اين گفتار اماميه نيست، بلكه ناشى از اعتقاد غاليان است.

نقد و بررسى

در اثبات صحت حديث مورد استناد مرحوم علاّمه حلّى همين كافى است كه اين حديث را برخى از صحابه از جمله ابوذر غفارى، اسماء بنت عميس و ابن‌عباس رحمهم اللّه نقل كرده‌اند و محدثان و مفسران نامى بسيارى حديث را از ايشان روايت كرده‌اند. محدثانى كه همگى مورد اعتماد و قبول سنيان هستند. افرادى همچون: 1. قطيعى، 2. ابن عدى، 3. خطيب بغدادى، 4. سلفى، 5. ابن مردويه، 6. ابن عساكر، 7. ابونعيم اصفهانى، 8. سيوطى و ديگران.

حال پرسش اين است كه آيا اهل تسنن مى‌پذيرند كه اين حفاظ و حديث پژوهان مشهور مى‌دانستند كه حديث مورد بحث از زشت‌ترين دروغ‌هايى است كه پيامبر نسبت داده شده است و با اين حال آن را در كتب خود روايت كرده‌اند؟ اگر پاسخ اين سوال مثبت باشد، ثابت مى‌شود كه پايه‌هاى اعتقادى اهل تسنن بسيار سست و بى اعتبار است و اگر پاسخ منفى باشد معلوم مى‌شود كه ابن تيميه براساس عادت خويش براى كتمان حقيقت از هيچ افتراء و بهتانى ابا ندارد.

به علاوه اين حديث شريف در كتب معتبر اهل سنت از حضرت امام محمّد باقر عليه الصلوة والسلام نيز روايت شده و در كتب معتبر شيعه نيز آمده است؛ بنابر اين حديث فوق متفقٌ عليه ميان فريقين است و در صحت آن و درستى احتجاج به آنهيچ ترديدى وجود ندارد.

وجه سوم مناقشه ابن تيميه نيز نشان از جهالت يا عناد وى با حقيقت دارد؛ زيرا كودكى ابن عباس در ايام زندگى شريف رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم در مكه هيچ منافاتى با صحت اين حديث ندارد، زيرا اولاً - چنان كه پيشتر نيز به مناسبت بيان شد - قبول روايت ابن عباس در كودكى از نظر انديشمندان و صاحب نظران بزرگ سنى هيچ اشكالى ندارد، و ثانياً در اين حديث زمانى براى صدور حديث معين نشده و ممكن است اين جريان در مكه، پس از فتح مكه اتّفاق افتاده باشد. واللّه اعلم.

وجه چهارم نيز پوچ‌تر از وجه سوم است، چرا كه اولاً تكرار دعا و درخواست از خداوند براى تداوم و استمرار فضل و عطاى الاهى نه تنها اشكالى ندارد، بلكه امرى پسنديده است، و ثانياً تكرار اين دعا حكمت‌هايى دارد كه از آن جمله مى‌توان به يادآورى قراردادن مقام وزارت از سوى خدا براى اميرالمؤمنين عليه السلام اشاره كرد.

اما اشكال پنجم وى كه مدعى است در اين حديث، به درخواست شراكت در امر نبوت تصريح شده، ادّعايى بى اساس و بهتانى عظيم است؛ زيرا هرگز كسى نگفته است كه پيامبر خدا، از خداوند براى اميرالمؤمنين عليه السلام چنين درخواستى كرده است و اين تنها پندار باطل و به دور از خرد ابن تيميه است. چنان كه پيشتر اشاره شد، براساس حديث ابن عباس كه هم در متون حديثى شيعه و هم در منابع

اهل تسنن آمده است و خود ابن تيميه نيز به آن اشاره مى‌كند، خداوند سبحان در پاسخ به درخواست رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم، آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا...» را نازل فرمود و اين نشان مى‌دهد كه به رغم گمان باطل ابن تيميه، مراد از شراكت در امر، شراكت در ولايت و سرپرستى امور مردم است نه شراكت درنبوت و رسالت.

چنان كه در رساله مستقلى كه با عنوان «حديث المنزلة»⁽¹⁾بيان كرده‌ايم، هارون علاوه برداشتن مقام نبوت، خليفه حضرت موسى على نبينا و آله و عليه السلام نيز بوده است و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به حكم حديث منزلت و نيز حديث مورد بحث، خليفه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم است و چون امر سرپرستى و پيشوايى مردم به دست رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم بوده است، وزير ايشان نيز در اين امر خطير بايد او را يارى كند و بار مسئوليت او را به دوش بكشد و پس از ايشان، اين وظيفه مهم را بر عهده بگيرد. پس اين حديث نص در امامت است، نه نص در نبوت و بر همين اساس است كه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم در حديث شريف منزلت تصريح فرموده است كه: «أنت منّى بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنّه لانبيّ بعدي». در نتيجه، آنچه ابن تيميه در وجه پنجم ادّعا كرده است، بهتان و ادّعايى بى‌اساس است و در اين حديث هيچ تصريحى بر شراكت اميرالمؤمنين عليه السلام در امر نبوت و رسالت وجود ندارد و اين نكته، براى اهل فهم بسيار روشن است!

آيه «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ...»

اشاره

آيه «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ...»

يكى ديگر از آياتى كه بر افضليت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و در نتيجه بر امامت و خلافت بلافصل آن حضرت دلالت دارد، آيه سى و سوم از سوره مبارك زمر است. خداوند در اين آيه شريف، از رسول خويش صلى اللّه عليه وآله وسلم و اميرالمؤمنين عليه السلام ياد مى‌كند و مى‌فرمايد:

«وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»؛⁽¹⁾و آنكه صدق را آورد و آنكه او را تصديق كرد، همانان پرهيزكارانند.

بر اساس روايات اهل بيت عليهم السلام، مراد خداوند از «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» حضرت رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم است كه پيام ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام را از سوى خداوند براى مردم آورد و مراد از «وَصَدَّقَ بِهِ»، تصديق و پذيرش ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه الصلوة والسلام است.

در ميان احاديث تفسيرى سنيان نيز حديثى است كه «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ»را به رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم و «وَصَدَّقَ بِهِ» را به حضرت اميرالمؤمنينعليه السلام تفسير كرده است. اين تفسير براى آيه، در منابع روايى و تفسيرى معتبر سنيان از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، عبداللّه بن عباس و ابوهريره روايت شده است. در طبقه تابعان نيز مجاهد اين تفسير را براى آيه ذكر كرده است. جمعى از حافظان

بزرگ، مشهور و مورد اعتماد اهل سنّت اين تفسير را از مجاهد روايت كرده‌اند كه از ميان آنها مى‌توان به افراد زير اشاره كرد:

ابوحيان آندلسى در تفسير البحر المحيط مى‌نويسد:

قال أبوالأسود، و مجاهد، و جماعة: «الذي صدّق به» هو عليّ بن أبيطالب؛⁽¹⁾أبوالأسود، مجاهد و گروهى ديگر گفتند: «الذى صدّق به» همان على بن ابى‌طالب عليه السلام است.

بنابر اين روشن است كه اين تفسير از آيه شريف در ميان مفسران نامدار سنى در طبقات مختلف - اعم از صحابه تابعان و طبقات بعدى - مشهور و معروف بوده است. بر همين اساس علماى بزرگوار شيعه، در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به اين آيه و حديث تفسيرى آن استناد و استدلال كرده‌اند كه در اينجا به ذكر استدلال مرحوم علاّمه حلّى و شرف الدين مى‌پردازيم.

استدلال عالمان شيعه به آيه

مرحوم علاّمه حلّى در كتاب شريف منهاج الكرامه، اين آيه شريف را به عنوان برهان بيست و دوم از ادله قرآنى امامت اميرالمؤمنين عليه الصلوة والسلام مطرح ساخته است. ايشان مى‌فرمايد:

البرهان الثاني والعشرون قوله تعالى: «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ» من طريق أبي نعيم عن مجاهد في قوله تعالى: «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ»: محمّد «وَصَدَّقَ بِهِ» قال: عليّ بن أبي طالب.

و من طريق الفقيه الشافعي عن مجاهد في قوله تعالى: «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ»، قال: جاء به محمّد صلّى اللّه عليه وآله وسلّم، وصدّق به عليّ عليه السلام.

و هذه فضيلة اختصّ بها عليه السلام، فيكون هو الإمام؛⁽¹⁾برهان بيست و دوم سخن خداى تعالى است [كه مى‌فرمايد]: «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ...» از طريق ابونعيم از مجاهد درباره اين سخن خداى تعالى «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ»[آمده است كه گفت]: [مراد خداوند] محمّد صلى اللّه عليه وآله وسلم است «وَصَدَّقَ بِهِ...» [مراد] على بن ابى طالب عليه السلام است. از طريق فقيه شافعى [ابن مغازلى]، از مجاهد نيز درباره قول خداى تعالى: «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ...» [آمده است كه] گفت: محمّد صلى اللّه عليه وآله وسلم صدق را آورده و على عليه السلام او را تصديق كرده است و اين فضيلتى است كه تنها به اميرالمؤمنين عليه السلام اختصاص دارد، در نتيجه او امام خواهد بود.

مرحوم شرف الدين نيز با استناد به اين آيه شريف در المراجعات مى‌نويسد:

وقد صدّقوا بالصدق. فشهد لهم الحقّ تبارك اسمه فقال: «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»؛ و به تحقيق صدق را تصديق كردند، پس خدايى كه اسمش مبارك است براى ايشان شهادت داد و فرمود: «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ».

ايشان در حاشيه اين سخن مى‌فرمايد:

«الَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» رسول اللّه، والذي «صَدَّقَ بِهِ» أمير المؤمنين، بنصّ الباقر، والصادق، والكاظم، والرضا، وابن عبّاس، وابن الحنفية، وعبداللّه بن الحسن، والشهيد زيد بن عليّ بن الحسين، وعليّ بن جعفر الصادق، وكان أميرالمؤمنين يحتجّ بها لنفسه.

وأخرج ابن المغازلي في مناقبه عن مجاهد، قال: «الَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» محمّد، والذي «صَدَّقَ بِهِ» عليّ، وأخرجه الحافظان ابن مردويه وأبونعيم، وغيرهما».⁽¹⁾بنابر نص امام باقر، امام صادق، امام كاظم، امام رضا عليهم السلام، ابن عباس، ابن حنفيه، عبداللّه بن حسن، شهيد زيد بن على بن حسين و على بن جعفر صادق، «الَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» رسول خدا «والذى «صَدَّقَ بِهِ»» اميرالمؤمنين عليه السلام است و اميرالمؤمنين عليه السلام نيز به اين آيه براى حقانيت خويش احتجاج مى‌كرده‌اند. ابن مغازلى در كتاب مناقب خود از مجاهد آورده است كه گفت: «الَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ»محمّد «والذى «صَدَّقَ بِهِ»» على عليه السلام است. حافظ ابن‌مردويه، ابونعيم و ديگران اين روايت را آورده‌اند.

مناقشات ابن تيميه و دنباله روى او

ابن تيميه به عنوان نخستين وجه از مناقشه خود به استدلال مرحوم علاّمه حلّى، در صحت نقل ايشان ترديد و ادّعا مى‌كند و بر فرض صحيح بودن اين حديث، صرفا قول مجاهد است و قول او به تنهايى حجت نبوده و پذيرفتن آن واجب نيست. وى مى‌نويسد:

والجواب من وجوه: أحدها: أنّ هذا ليس منقولاً عن النبيّ صلى اللّه عليه وآله وسلم، وقول مجاهد وحده ليس بحجّة يجب اتباعها على كلّ مسلم، لو كان هذا النقل صحيحا عنه، فكيف إذا لم يكن ثابتا عنه؟!⁽¹⁾و پاسخ وجوهى دارد: يكى از آنها اين است كه اين تفسير از پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم نقل شده است كه اگر بر فرض بپذيريم كه نقل از وى صحيح است، قول مجاهد به تنهايى حجت و پذيرش آن بر همه مسلمانان واجب نيست. پس چگونه خواهد بود [استناد به اين قول] اگر از او ثابت نشده باشد؟! هر چند مرحوم علاّمه در كتاب شريف منهاج الكرامة اين تفسير را از مجاهد نقل كرده است، اما چنان كه پيشتر بيان شد، اين تفسير منحصر به مجاهد نيست. مرحوم شرف الدين نيز اين تفسير را علاوه بر پنج امام از امامان اهل بيت عليهم السلام، به افراد ديگرى همچون ابن عباس، محمّد بن حنفيه، عبداللّه بن حسن، زيد بن على و ديگران نيز نسبت داده است. با اين حال، دنباله روى ابن تيميه چنان در تبعيت از پيشواى متعصب خود دچار تقليد كوركورانه شده است كه بدون توجه به كلام مرحوم شرف الدين، همان اشكالى را كه ابن تيميه به مرحوم علاّمه حلّى وارد ساخته عينا تكرار كرده است. وى مى‌گويد:

من طريق أبي نعيم عن مجاهد «صَدَّقَ بِهِ»، قال: عليّ.

و قول مجاهد وحده لو ثبت عنه ليس بحجّة، كيف أو الثاقب عنه خلاف هذا؛ به سند أبونعيم از مجاهد وارد شده «صَدَّقَ بِهِ» يعنى على. قول مجاهد به تنهايى - چنانچه نسبت اين قول به او ثابت شود - حجت نيست، پس چگونه گفته وى را بپذيريم، در حالى كه خلاف اين قول از وى ثابت است.

مشاهده مى‌شود كه تقليد كوركورانه از ابن تيميه باعث شده كه وى نسبت اين تفسير به سايران را در كلام مرحوم سيد نديده و يا ناديده گرفته باشد. در اينجا براى روشن شدن مطلب، مجددا تكرار مى‌كنيم كه مرحوم شرف الدين گروهى از قائلان به اين تفسير را نام برده و برخى ديگر هم در كتاب وى ذكر نشده‌اند. به عنوان نمونه حاكم حسكانى در شواهد التنزيل، به اسناد خود از ابوالطفيل، از حضرت اميرالمؤمنين صلوات اللّه عليه روايت مى‌كند كه فرمود:

«وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» رسول اللّه «وَصَدَّقَ بِهِ» أنا، والنّاس كلّهم مكذّبون كافرون غيري وغيره؛⁽¹⁾«وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» رسول خداست «وَصَدَّقَ بِهِ» من هستم و تمامى مردم غير از من و ايشان تكذيب كننده و كافرند.

همچنين در تفسير حبرى، همين تفسير از ابن عباس نقل شده است. حبرى در تفسير خود مى‌نويسد:

حدّثنا حسن بن حسين، حدثنا حبّان، عن الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس: في قوله «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ» هو

رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلم جاء بالصّدق، وعليّ صدّق به؛⁽¹⁾حسن بن حسين از حبان، از كلبى، از ابوصالح، از ابن عباس براى ما روايت كرد كه درباره آيه «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ» گفت: او رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم است كه صدق را آورده است و على عليه السلام او را تصديق كرده است.

و بالاخره به عنوان نمونه‌اى ديگر، مى‌توان به روايت ابوهريره در تفسير اين آيه اشاره كرد كه سيوطى آن را از ابن مردويه نقل كرده است. وى در الدرّالمنثور به نقل از ابن‌مردويه، از ابوهريره مى‌نويسد.

«وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» قال: رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله، «وَصَدَّقَ بِهِ»قال: عليّ بن أبي طالب؛⁽²⁾[مراد از] «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» گفت: رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم [و مراد از كسى كه] «وَصَدَّقَ بِهِ» گفت: على بن ابى طالب عليه السلام است.

بنابر اين روشن شد كه - برخلاف ادّعاى ابن تيميه و دنباله روى او - اين تفسير تنها از سوى مجاهد روايت نشده است، بلكه مفسران و قرآن پژوهان نامدار و مقبول نزد سنيان آن را از ديگران نيز روايت كرده‌اند. اين نكته نيز در خور توجه است كه روايت منقول از ابن عباس در تفسير حبرى از نظر سند معتبر و صحيح است؛⁽³⁾از اين رو اهل تسنن بايد به آن ملتزم شده، آن را بپذيرند.

احاديث معارض

ابن تيميه پس از ترديد در صحت استناد تفسير فوق به مجاهد و نفى حجيت كلام وى، ادّعا مى‌كند كه نظر مجاهد خلاف آن چيزى است كه مرحوم علاّمه بيان كرده است. وى در ادامه وجه نخست از مناقشات خود مدّعى است:

والثابت عن مجاهد خلاف هذا، وهو أنّ الصّدق هو القرآن، والذي صدّق به هو المؤمن الذي عمل به، فجعلها عامّة. رواه الطبري، وغيره عن مجاهد، قال: هم أهل القرآن يجيئون به يوم القيامة، فيقولون: هذا الذي أعطيتمونا قد اتبعنا ما فيه. ورواه أبوسعيد الأشج، قال: حدثنا ابن إدريس، عن ليث، عن مجاهد فذكره. وحدثنا المحاربي، عن جويبر، عن الضحّاك «وصدّق به» قال: المؤمنون جميعا. قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبوصالح، حدثنا معاوية بن صالح، عن علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس «وصدّق به» قال: رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وسلم؛⁽¹⁾نظر ثابت شده از مجاهد خلاف اين [سخن مرحوم علاّمه است] و آن [نظر اين است كه] صدق قرآن است و كسى او را تصديق كرده است، مؤمنى است كه به آن عمل مى‌كند. پس او معنا را عام قرار داده است. طبرى و غير او از مجاهد اين سخن را روايت كرده‌اند كه گفت: ايشان اهل قرآن هستند كه در روز قيامت با آن مى‌آيند، پس مى‌گويند اين چيزى است كه به ما عطا كردى و به تحقيق ما از آنچه در آن بود تبعيت كرديم. ابوسعيد اشج آن را روايت كرده و مى‌گويد: ابن ادريس، از ليث، از مجاهد براى ما روايت كرد. محاربى نيز از جرير، از ضحاك براى ما روايت كرد كه: [در معناى] «وَصَدَّقَ بِهِ» گفت: [مراد] همه مؤمنان هستند. ابن ابى حاتم گفت: پدرم از

ابوصالح، از معاويه بن صالح، از على بن ابى طلحه، از ابن عباس براى ما روايت كرد[كه درباره ]«وَصَدَّقَ بِهِ» گفت: [مراد] رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم است.

دنباله رو ابن تيميه نيز عينا همين مناقشه را تكرار كرده، مى‌گويد:

والثابت عنه خلاف هذا، وهو أنّ الصدق، القرآن، والذى صدّق به، هو من عمل به.

در ادّعاى ابن تيميه دو مطلب وجود دارد: نخست اين‌كه بر اساس نظر مجاهد، مراد از «صدّق به» مؤمنى است كه به قرآن عمل مى‌كند و اين ادّعا از سوى دنباله روى وى نيز مطرح شده است. اما بايد دانست كه ميان اين قول و قول نخست مجاهد فرقى نيست، جز اين‌كه در قول نخست، وى مصداق «صدّق به» را معين ساخته است و در اين قول به صورت مجهول بيان كرده است و با جمع ميان اين دو قول معلوم مى‌شود كه مراد از «مؤمن عمل كننده به قرآن»، كسى جز حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نيست. البته اين نكته هم در خور توجه است كه قول دوم هم ابهام دارد و - برخلاف ادّعاى ابن تيميه و پيروان او - نسبت آن به مجاهد ثابت نيست؛ به همين جهت است كه قرطبى و برخى ديگر آن را در تفسير خود مطرح نكرده‌اند.

ابن تيميه در ادامه، به عنوان معارض براى اين تفسير مجاهد، تفسير ديگرى در ذيل آيه از مفسران ديگر نقل مى‌كند. وى مى‌گويد:

الوجه الثاني: أنّ هذا معارض بما هو أشهر منه عند أهل التفسير، وهو أنّ «الَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ»: محمّد، والذي «وَصَدَّقَ بِهِ»: أبوبكر، فإنّ هذا يقوله طائفة، وذكره الطبري بإسناده إلى عليّ. قال: جاء به محمّد، وصدّق به أبوبكر. وفي هذا حكاية ذكرها بعضهم عن أبي بكر

عبدالعزيز بن جعفر غلام أبي بكر الخلاّل: أنّ سائلاً سأله عن هذه الآية، فقال له هو - أو بعض الحاضرين -: نزلت في أبي بكر، فقال السائل: بلفي عليّ؟ فقال أبوبكر بن جعفر: إقرأ ما بعدها: «أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ» إلى قوله «لِيُكَفِّرَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذي عَمِلُوا» الآية، فبهت السائل؛⁽¹⁾وجه دوم اين‌كه اين تفسير با آنچه نزد مفسران از آن مشهورتر است تعارض دارد و آن اين‌كه [مراد از] «الَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» محمّد و [مراد از] «و الذى صدق به» ابوبكر است و اين سخن را گروهى گفته‌اند و طبرى با اسناد روايت به على آن را آورده است كه گفت: مراد از «جاء به» محمّد و [مراد از] «وَصَدَّقَ بِهِ» ابوبكر است و در اين زمينه حكايتى وجود دارد كه برخى از مفسران، از ابوبكر عبدالعزيز بن جعفر (غلام ابوبكر خلال) نقل مى‌كنند كه پرسش‌گرى درباره اين آيه از وى سوال كرد و او - يا برخى از حاضران - در پاسخ وى گفتند: درباره ابوبكر نازل شده است. پرسش‌گر گفت: بلكه درباره على نازل شده باشد! ابوبكر بن جعفر گفت: ادامه «أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ» تا سخن خداوند كه فرمود «لِيُكَفِّرَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذي عَمِلُوا».

پس پرسش‌گر مبهوت شد! دنباله رو ابن تيميه هيچ سخن جديدى در اين زمينه از خود ندارد و باز هم عيناً كلام پيشواى خود را تكرار مى‌كند. وى مى‌گويد:

وما ذكر معارض بما هو أشهر عند المفسرين وهو: أنّ الذي «وَصَدَّقَ بِهِ» أبوبكر الصدّيق. ذكره ابن جرير وغيره. وقد سئل أبوجعفر الفقيه - غلام الخلاّل - عن هذه الآية، فقال: نزلت في أبيبكر. فقال السائل: بل في علي. فقال أبوجعفر الفقيه: إقرأ ما بعدها، فقرأ إلى قوله «لِيُكَفِّرَ اللّه‌ُ

عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذي عَمِلُوا»، فقال: عليّ عندك معصوم لاسيئة له، فما الذي يكفّر عنه؟! فبهت السائل!و آنچه [سيد] ذكر كرده با آنچه نزد مفسران مشهورتر از آن است تعارض دارد و آن اين‌كه [مراد از] «الذى «وَصَدَّقَ بِهِ»» ابوبكر صديق است. ابن جرير و غير او اين را آورده‌اند و از ابوجعفر فقيه - غلام خلال - درباره اين آيه سوال شد. وى گفت: اين آيه درباره ابوبكر نازل شده است. پرسش‌گر گفت: بلكه درباره على است. ابوجعفر فقيه گفت: آنچه را بعد از آن آمده بخوان. آن‌گاه تا آيه 35 سوره زمر را خواند كه «لِيُكَفِّرَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذي عَمِلُوا». سپس گفت: على از نظر تو معصوم است و گناهى ندارد، پس آنچه (خداوند) از او مى‌پوشاند چيست؟ پس پرسش‌گر مبهوت شد.

در پاسخ به ادّعاى تعارض بايد چند نكته اساسى و بسيار مهم مورد توجه قرار گيرد:

نخست اين‌كه تفسير «الذى «صَدَّقَ بِهِ»» به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام متفق عليه ميان شيعه و اهل سنّت است، در حالى كه تفسير آن به ابوبكر، تنها مستند به حديث ضعيف و مجعولى است كه برخى مفسران اهل سنّت ذكر كرده‌اند. در نتيجه هرگز معارضى براى تفسير متفق عليه شمرده نمى‌شود. بار ديگر يادآور مى‌شويم كه استناد به آنچه مورد قبول طرف مناظره نيست با اصول ابتدايى و مسلّم مناظره و جدال علمى منافات دارد، بنابر اين شيعه مى‌تواند به حديث و تفسيرى كه از مفسران مورد قبول و در منابع معتبر نزد سنيان ذكر نشده است استناد و عليه سنيان احتجاج و استدلال كند، اما قولى كه تنها مقبول سنيان است، در احتجاج با شيعه ارزش و اعتبارى ندارد. در نتيجه حتى اگر در منابع معتبر سنيان و از

نظر مفسران مورد قبول اهل سنّت، مراد از «الذى صدق به» ابوبكر معرفى شده باشد، باز هم سنيان در مقام مناظره با شيعه نمى‌توانند به آن استناد و احتجاج كنند.

نكته ديگرى كه در خور توجه است، ضعيف بودن سند حديثى است كه ابنتيميه و پيروان وى آن را به عنوان معارض مطرح كرده‌اند كه اين سند به قدرى رسواست كه ابن تيميه و دنباله روى وى آن را مخفى ساخته و متعرض آن نشده‌اند. ابن تيميه مى‌گويد: «طبرى به اسناد خود از على آن را ذكر كرده است»، امّا اشاره‌اى به سند آن نمى‌كند؛ از اين رو در اينجا براى روشن شدن حقيقت، به ذكر و بررسى رجال اين سند مى‌پردازيم.

بررسى سندى روايت طبرى

طبرى روايت را از «عمر بن ابراهيم بن خالد» روايت كرده است. عمر بن ابراهيم نيز از «عبدالملك بن عمير»، از «اسيد بن صفوان» حديث را روايت كرده است.⁽¹⁾اين سند به جهت وجود عبدالملك بن عمير ضعيف و مخدوش است؛ زيرا حديث پژوهان و رجاليان نامدار اهل سنت به شدت وى را تضعيف و جرح كرده‌اند. در تهذيب التهذيب و در شرح حال عبدالملك بن عمير آمده است:

قال علي بن الحسن الهسبخاني، عن أحمد: عبدالملك مضطرب الحديث جدّا، مع قلّة روايته، ما أرى له خمسمأة حديث، وقد غلط في كثير منها. وقال إسحاق بن منصور: ضعفّه أحمد جدّاً؛⁽²⁾

احمد گفت: حديث وى علاوه بر كمى روايتش جداً دچار اضطراب است. از او پانصد حديث هم نديده‌ام مگر اين كه همانا بيشترين آن غلط است. اسحاق بن منصور گفت: احمد او را به طور جدى تضعيف كرده است.

ذهبى در ميزان الإعتدال نيز ضمن بيان ديدگاه اسحاق بن منصور، درباره وىمى‌نويسد:

وقال أحمد: ضعيف يغلط. وقال ابن معين: مخلّط. تغيّر حفظه؛⁽¹⁾همچنين از احمد [نقل شده كه درباره وى گفته است]: ضعيف است و دچار غلط مى‌شده. ابن معين نيز گفته است: [وى راست و دروغ] را خَلط مى‌كرده است. ابوحاتم نيز گفته است: حافظ نبوده و حفظش دچار تغير شده بوده است.

سمعانى نيز درباره وى مى‌نويسد:

كان مدلّسا؛⁽²⁾وى تدليس مى‌كرد.

ابن حجر عسقلانى هم در اين باره با سمعانى هم عقيده است.⁽³⁾ذهبى درباره او مى‌گويد:

وأمّا ابن الجوزي فذكره، فحكى الجرح وما ذكر التوثيق؛⁽⁴⁾امّا ابن جوزى او را نام برده و فقط وى را جرح كرده است و توثيقى درباره او ذكر نكرده است.

ابن خراش نيز درباره او مى‌گويد:

كان شعبة لا يرضاه؛⁽¹⁾شعبه او را قبول نداشته است.

عبدالملك بن عمير همان كسى است كه سفير حضرت سيد الشهدا عليه السلام به كوفه، يعنى جناب «عبداللّه بن يقطر» يا «قيس بن مسهر صيداوى» را سربريد!هنگامى كه جناب قيس بن مسهر را به دستور ابن زياد از بالاى دارالعماره به پائين انداختند، به او نگريست. در اين هنگام عبدالملك بن عمير رفت و سر او را از تن جدا كرد و هنگامى كه برخى به اين عمل ناجوانمردانه عيب گرفتند، وى براى توجيه كار قبيح خود گفت: إنّما أردت أن أريحه؛⁽²⁾من خواستم كه او را راحت كنم! حال اهل انصاف را به قضاوت مى‌طلبيم و مى‌پرسيم كه آيا به راستى با استناد به سخن و روايت چنين شخصى، مى‌توان ادّعا كرد تفسير ديگرى در ذيل آيه وجود دارد كه با تفسير مجاهد معارض است؟! آيا تفسير نقل شده از مثل عبدالملك بن عمير، ياراى معارضه با تفسير متفق عليه فريقين را دارد؟! نكته سوم اين‌كه ابن تيميه و دنباله رو او ادّعا مى‌كنند تفسير منقول از عبدالملك بن عمير، مشهورتر از تفسير متفق عليه فريقين است. اما به راستى اين چه تفسير مشهورى است كه طبرى على رغم ذكر آن به سند ضعيف، آن را ناصحيح دانسته و مى‌نويسد:

والصواب من القول في ذلك أن يقال: إنّ اللّه تعالى ذكره، عنى بقوله: «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ» كلّ من دعا إلى توحيد اللّه، وتصديق

رسوله، والعمل بما ابتعث به رسوله صلّى اللّه عليه وآله وسلّم من بين رسل اللّه وأتباعه والمؤمنين به، وأن يقال: الصدق هو القرآن، وشهادة أن لا إله إلاّ اللّه، والمصدّق به: المؤمنون بالقرآن من جميع خلق اللّه، كائنا من كان، من نبيّ اللّه وأتباعه؛⁽¹⁾از ميان نظرهايى كه در تفسير آيه بيان شده است، صحيح آن است كه منظور خداونداز اين قول خود [كه فرمود]: «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ»همه كسانى هستند كه به توحيد خداوند و تصديق رسول او و عمل به آنچه پيامبران الاهى به آن مبعوث شده و به تبعيت از او خوانده شده و به او ايمان آورده‌اند. به اين بيان كه گفته شود «صدق» همان قرآن و شهادت به [توحيد است، يعنى شهادت به] اين‌كه خدايى جز اللّه نيست، و «تصديق كننده» تمامى آفريدگان الاهى هستند كه مؤمن به قرآنند، هر آن كس كه موجود باشد، اعم از پيامبر خدا و پيروانش.

بنابر اين، ابن تيميه و پيرو او ادّعا مى‌كنند كه آن تفسير، مشهورتر از تفسير متفقٌ عليه فريقين است در حالى كه از سوى طبرى دنباله‌رو ابن تيميه «شيخ المفسرين» پذيرفته نشده است.

اما درباره حكايتى كه ابن تيميه از «عبدالعزيز بن جعفر»، غلام ابى بكر خلال نقل مى‌كند⁽²⁾نيز دو نكته در خور توجه است:

نخست اين‌كه از سياق داستان معلوم مى‌شود پرسش‌گرى كه از غلام ابوبكر خلال درباره تفسير آيه پرسيده سنى بوده است و اين نشان مى‌دهد كه قول به نزول

آيه درباره حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در ميان سنيان هم مشهور بوده است؛ از اين رو غلام ابوبكر خلال با پاسخى كه به وى داده، مى‌خواسته او را از اين نظر منصرف سازد. وى با استناد به آيه شريف «لِيُكَفِّرَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ...» يادآور مى‌شود كه از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام عمل زشتى صادر نشده و نمى‌شود تا خداوند آن را پاك كند؛ از اين رو نتيجه مى‌گيرد كه آيه «الَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ...»درباره اميرالمؤمنين عليه السلام نيست.

در پاسخ به اين شبهه بايد گفت اگر «لِيُكَفِّرَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ...» ناظر به «الَّذي صَدَّقَبِهِ»باشد، شامل «الَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ» نيز خواهد بود و در اين‌كه مراد از «الَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ»رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم است هيچ اختلافى وجود ندارد و مسلم است كه از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم نيز هرگز عمل زشتى صادر نشده و نمى‌شود تا خداوند آن را پاك كند. در نتيجه هر توضيحى كه درباره رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم داده شود، درباره اميرالمؤمنين عليه السلام نيز صادق خواهد بود. آيات ديگرى هم نظير اين آيه درباره رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم وجود دارد. به عنوان مثال خداى متعال در آيه دوم از سوره مبارك فتح، خطاب به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم مى‌فرمايد:

«لِيَغْفِرَ لَكَ اللّه‌ُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ»؛⁽¹⁾تا اين‌كه خداوند گناهان پيشين و پسين تو را براى تو بيامرزد.

روشن است اين معنا با عصمت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم ناسازگار است، پس به ناچار بايد گفت كه معناى اين آيات غير از آن چيزى است كه امثال ابن تيميه و پيروانش مى‌فهمند و يك وجه صحيح محتمل آن است كه گفته شود منظور از

«الذَّنْبِ» و «أَسْوَأَ الَّذي عَمِلُوا» و تعابير اين چنينى، گناه و امور حرام نيست، بلكه منظور امورى است كه مخالفان آنها را گناه يا ناپسند مى‌شمارند.

به اين نكته بسيار مهم نيز بايد توجه داشت كه ممكن است سنيان تفسير آيه را ناقص و غيرصحيح مطرح كرده باشند. به نظر مى‌رسد اين آيه ناظر به ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است، زيرا چنان كه پيشتر اشاره شد، براساس تفسير اهل بيت عليهم السلام در آيه سى و دوم از سوره زمر، يعنى آيه قبل از آيه مورد بحث، مراد از «صدق» ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام معرفى شده است. خداونددر اين آيه مى‌فرمايد:

«فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللّه‌ِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَ لَيْسَ في جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكافِرينَ»؛⁽¹⁾پس چه كسى ستمكارتر از كسى است كه بر خدا دروغ بسته و صدق را هنگامى كه براى او آمد تكذيب كرد؟ آيا منزل گاه كافران جهنم نيست؟ از ابن مردويه به سند مرفوع از امام موسى بن جعفر عليهما السلام روايت شده است كه فرمود:

ردّ قول رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلم في عليّ عليه السلام؛⁽²⁾[كسى كه صدق را تكذيب كرد] او همان كسى است كه قول رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم را درباره على عليه السلام رد كرد.

مرحوم شيخ طوسى نيز در أمالى خود، از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام حديثى نقل مى‌كند كه درباره اين آيه شريف فرمودند:

الصدّق ولايتنا أهل البيت؛⁽¹⁾[مراد از] صدق ولايت ما اهل بيت است.

بر اين اساس مى‌توان گفت كه مراد خداوند از «الذى جاء بالصدق» در آيه مورد بحث، حضرت رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم است كه پيام ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را از سوى خداوند براى مردم آورده است. البته تفسير «الذى جاء الصدق» به قرآن نيز با اين معنا هيچ منافاتى ندارد و كاملا سازگار است. مراد از «صدّق به» نيز كسى است كه ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه الصّلاة والسّلام راتصديق مى‌كند و مى‌پذيرد.

از آن‌جا كه اين معنا براى صدق بسيار مشهور بوده است، از اين رو سنيان ناگزير از ذكر آن بوده‌اند و چون نمى‌خواستند ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام مطرح شود، به همين جهت تفسير آيه را به صورت مبهم بيان كرده‌اند. اگر اين احتمال صحيح باشد، در اين صورت معناى آيه روشن‌تر خواهد بود، يعنى مراد از «صدق» در آيه ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام است كه قرآن و آورنده آن پيام ولايت آن حضرت را از سوى خداوند سبحان براى مردم آورده‌اند و مراد از «الذى صدق به»، تصديق كنندگان ولايت الاهى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام خواهند بود و در نتيجه مرجع ضمير در «ليكفر عنهم» نيز شيعيان و كسانى خواهند بود كه در برابر ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و پيام الاهى رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم تسليم شده و آن را پذيرفته‌اند و خداوند نيز در ازاى اين تسليم و پذيرش، ساير اعمال زشتى كه ممكن است از آنها سر زند را از بين مى‌برد.

حمل آيه بر عموم

چنان كه پيشتر اشاره شد، ابن تيميه و دنباله رو او على رغم ادّعاى شهرت تفسير «الذى صدق به» به ابوبكر، خود نيز اين تفسير را قبول ندارند و همچون طبرى، لفظ آيه را بر عمومم حمل كرده‌اند. ابن تيميه در وجه سوم از مناقشات خود بر مرحوم علاّمه حلّى مى‌گويد:

الثالث: أن يقال: لفظ الآية عام مطلق، لا يختص بأبي بكر، و لا بعليّ بل كلّ من دخل في عمومها دخل في حكمها؛⁽¹⁾وجه سوم اين‌كه گفته مى‌شود لفظ آيه عام و مطلق است و به ابوبكر و على اختصاصندارد، بلكه هر كس در عموم آن داخل شود در حكم آن داخل خواهد بود.

دنباله رو ابن تيميه نيز در انتهاى مناقشه خود بر مرحوم شرف الدين، با استناد به نظر ابن جرير طبرى مى‌نويسد:

و لفظ الآية عام مطلق، دخل في حكمها أبوبكر، و عليّ، وخلق، قال ابن جرير: «والصواب من القول في ذلك...»؛ و لفظ آيه عام و مطلق است و ابوبكر و على و خلقى در حكم آن داخل مى‌شوند. ابن جرير گفته است: «و سخن درست در اين زمينه...».

در پاسخ به اين ادّعا هم بايد گفت: اولاً هيچ اشكالى ندارد كه لفظى در قرآن عام و مطلق باشد، ولى مراد خداوند از آن خاص و معين باشد.

ثانيا قول به عموميت و اطلاق آيه با تفسير متفق عليه فريقين منافاتى ندارد؛ زيرا در اين تفسير، مصداق اتم و كامل براى اين لفظ عام ذكر شده است. افزون بر آنكه اگر «صدّق» در اين آيه به معناى ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام باشد كه حضرت

رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم پيام آن را از ناحيه خداوند آورده است، در اين صورت عام و مطلق بودن آيه نه تنها ضررى به مقصود نمى‌زند، بلكه نص بر امامت و ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام خواهد بود.

حاصل آنكه مقصود ما از استناد به اين آيه شريف، استدلال به تفسير متفق عليه فريقين بود، چرا كه قوت احتجاج و تماميت الزام به چنين قولى مسلّما بسيار بيشتر از قولى است كه در ميان مخالفان نيز قائلى جدى ندارد. چنان‌كه روشن شد، تفسير «الذى صدق به» در آيه شريف به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، هم از سوى اهل بيت عليهم السلام بيان شده و هم از سوى برخى ديگر از صحابه و تابعان و بر همين اساس، گروهى از مفسران بزرگ و محدثان نامدار سنى به آن قائل شده‌اند. در مقابل تفسير آن به ابوبكر، صرفا به قول ضعيفى وابسته است و هيچ يك از بزرگانمورد اعتماد سنى بدان قائل نيستند و جاعلان اين قول به ناچار آن را به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نسبت داده‌اند. بنابر اين، براساس تفسير مفسران مورد قبول اهل تسنن در طبقه صحابه و تابعان و ساير اعصار، دلالت آيه شريف بر افضليت اميرالمؤمنين عليه السلام روشن است و به حكم قاعد عقلى قبح تقدم مفضول بر فاضل، امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام با استناد به اين آيه شريف ثابت مى‌شود.

چكيده بحث آيات

اشاره

پس از اتمام مباحث مقدماتى امامت همچون مبانى، تعريف، شرايط و ضرورت وجود امام در هر عصر، به مهم‌ترين مسأله و پر چالش‌ترين بحث ميان شيعه و اهل سنّت رسيديم كه مصداق خليفه و امام پس از پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله كيست؟ دو قول عمده در اين باره وجود دارد كه در نزد اهل سنّت ابوبكر مصداق خليفه بلافصل است و شيعه، اميرالمؤمنين على عليه السلام. بر طبق موازين علمى بايد براى رسيدن به مقصود، از سويى ادله امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام رسيدگى شده و امامت و خلافت آن حضرت ثابت شود، و از سويى ديگر ادله امامت ابوبكر طرح و رسيدگى شود. از همين‌رو نخست به بررسى ادله قول به امامت اميرالمؤمنين على عليه السلام از كتاب، سنّت و عقل پرداخته و براساس منابع معتبر اهل سنّت، استدلال و به نتيجه خواهيم رسيد. پس از اين مقدمه، در بررسى ادله امامت، از آيات قرآن آغاز نموديم؛ چرا كه از سويى سخن خداوند مورد قبول تمامى مسلمين است و از سويى ديگر، به جهت قطعى الصدور بودن قرآن، بحث سندى در آن مطرح نمى‌شود.

از بايسته‌هاى دليل‌هاى قرآنى اين است كه به جهت ظنى الدلالة بودن بسيارى از آيات قرآن، نيازمند رجوع به منابع حديثى و تفسيرى هستيم تا در اين

راستا، شأن نزول و دلالت صحيح آيات رسيدگى شود تا اثبات امامت بلافصلپيامبر صلى اللّه عليه وآله براى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام صورت پذيرد. از اين‌رو احاديث نقش مهمى در فرايند استدلال به آيات خواهد داشت.

«آيه ولايت»

نخستين آيه‌اى كه در اين نوشتار به بررسى آن پرداختيم، آيه شريف «ولايت» بود كه خداى تعالى در سوره مائده مى‌فرمايد:

«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَرَسُولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ»؛⁽¹⁾به راستى كه تنها صاحب اختيار شما خدا، رسولش و مؤمنينى هستند كه ايمان آورده، نماز را برپا مى‌دارند و در حالى كه در ركوعند زكات مى‌دهند.

راويان و عالمان بسيارى از صحابه (10 نفر)، تابعان (8 نفر) و عالمان بزرگ اهل سنّت (39 نفر) در قرون متمادى به نقل شأن نزول در اين باره پرداختند كه خود نشان‌گر اهميت و اعتبار اين موضوع در ميان صحابه، تابعان و عالمان بزرگ اهل سنّت است. پس از نقل برخى روايات از منابع معتبر اهل سنّت و بررسى سندى و اعتبارى تمامى آنها، به كيفيت استدلال شيعه به اين آيه پرداخته شد.

بررسى دلالت «إنّما» بر حصر، اثبات واژه ولى در كلمه «وليّكم» به معناى «سرپرست»، «مدبر امور» و «واجب الإطاعة بودن»، و اثبات اينكه مقصود از عبارت «الذين آمنوا» حضرت اميرمؤمنان على عليه السلام است، در راستاى فرايند استدلال قرار داشت كه پس از رسيدگى به اين واژه‌ها، امامت اميرمؤمنان عليه السلام به اثبات رسيد.

در پايان بحث نيز به بررسى شبهاتى اختصاص يافت كه از سوى عالمان سنى همچون قاضى عبدالجبار معتزلى (شايد نخستين اشكال كننده به دلالت آيه)، فخررازى، قاضى ايجى و ديگران مطرح شده بود كه پس از دادن جوابى در خور، به رفع شبهه در اين باره نيز پرداخته شد و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين على عليه السلام پس از پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله ثابت شد.

آيه «تطهير»

آيه دوم، آيه شريف «تطهير» است. اين آيه نيز يكى از مهم‌ترين دلايل قرآنى بر عصمت اهل بيت عليهم السلام، به تبع امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است. خداى تعالى در قرآن شريفش مى‌فرمايد:

«إِنَّما يُريدُ اللّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرًا»؛⁽¹⁾جز اين نيست كه همواره خدا مى‌خواهد هر گونه پليدى را از شما اهل بيت عليهم السلام برطرف نمايد و شما را چنان كه شايسته است [از همه گناهان و معاصى] پاك گرداند.

به اتّفاق شيعه و اهل سنّت، اين آيه درباره اهل بيت پيامبر عليهم السلام نازل شده است و اين حقيقت در مهم‌ترين كتاب‌هاى اهل سنّت همچون مسند احمد بن حنبل، صحيح مسلم و سنن ترمذى آمده كه در اين ميان، عده‌اى از عالمان اهل سنّت همچون ترمذى، حاكم نيشابورى، ابن تيميه، ذهبى و سيوطى به صحت اين احاديث تصريح كرده‌اند و عده‌اى ديگر همچون احمد بن حنبل و ابن‌حبان، به جهت التزام به نقل احاديث صحيح در كتاب خود، به صحت آن معترفند. سخن

فخر رازى كه در نزد اهل سنّت به «امام المفسّرين» مشهور است در اين باره در خور توجه است. وى در نزول اين آيه درباره اهل بيت عليهم السلام، ادّعاى اجماع و اتّفاق كرده است.

19 نفر از صحابه و بسيارى از عالمان اهل سنّت به نقل حديث شريف كساء اقدام كرده‌اند كه خود نشان‌گر اعتبار اين حديث در ميان انديشمندان اهل سنّت است.

بررسى متن حديث، قسمت مهم اين آيه را تشكيل مى‌داد كه مهم‌ترين نكته قابل بحث در اين متن، تعيين مصداق اهل بيت در آيه شريف بود كه با نظر به منابع معتبر اهل سنّت و اعتراف برخى از همسران پيامبر كه خود معترف به خروج از مصداق اهل بيت شده‌اند، اهل بيت اختصاص به پنج تن آل عبا عليهم السلام پيدا نمود؛ از اين رو تمامى حقايق نهفته در اين آيه، اختصاص به پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله، اميرالمؤمنين، فاطمه زهرا، امام حسن و امام حسين عليهم السلام خواهد داشت.

اما دو نكته از دلالت اين آيه و روايات ذيل آن استفاده شد: نخست افضليت اهل بيت عليهم السلام و ديگرى عصمت آنان.

در دلالت آيه بر افضليت اهل بيت ترديدى وجود نداشت و روشن شد كه نزول آيه تطهير و حديث كساء، فضيلت و منقبتى براى اهل بيت عليهم السلام است و اختصاص به آنان دارد. فضيلتى كه امّ سلمهرحمها اللّه با عبارت «فوددت أنّه قال نعم، فكان أحبّ إليّ ممّا تطلع عليه الشمس وتغرب»⁽¹⁾به آن اقرار كرد. سخن سعد بن ابى‌وقاص با معاويه در علت امتناع از سبّ اميرالمؤمنين على عليه السلام و تعابير ابن كثير پيرامون حديث كساء و آيه تطهير، نشانگر فضيلت بودن آيه تطهير است. نتيجه

اين دلالت نيز افضليت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگر خلفاء و امامت بلافصل آن بزرگوار بود.

اثبات عصمت اهل بيت عليهم السلام نيز با بررسى واژه‌هاى به كار برده شده در آيه شريف صورت گرفت و پس از رد سخنان اشخاصى همچون ابن تيميه، عبدالعزيز دهلوى، دكتر سالوس و برخى از معاصران، عصمت اهل بيت عليهم السلام ثابت و به عنوان صغراى قضيه افضليت قرار گرفت تا به اين وسيله، امامت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از پيامبر، و امام حسن و امام حسين عليهما السلام پس از ايشان متعيّن شود.

آيه «مباهله»

از ديگر آياتى كه در اثبات افضليت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به آن استناد شد، آيه «مباهله» است. اين آيه - همان طور كه حضرت على بن موسى الرضا عليه آلاف التحية والثناء در جواب پرسش مأمون كه بالاترين فضيلتى كه در قرآن درباره حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام آمده است چيست؟ فرمود: «فضيلته في المباهله»⁽¹⁾- نيز مهم‌ترين و برترين دليل قرآنى به افضيلت ايشان بر ديگران است.

شأن نزول اين آيه مربوط مى‌شود به مباهله ميان پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم و مسيحيان نجران، آنگاه كه بحث علمى دقيق پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم را نپذيرفتند و پيامبر را دروغگو معرفى كردند، خداى تعالى اين آيه را نازل فرمود كه:

«فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنْ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللّه‌ِ عَلَى الْكَاذِبِينَ»؛

پس هر كسى درباره او [عيسى] بعد از آن‌كه بر تو [به واسطه وحى] علم و آگاهى آمد مجادله كند، بگو: بياييد ما پسرانمان را و شما پسرانتان، و ما زنانمان را و شما زنانتان را، و ما نفوسمان را و شما نفوستان را دعوت كنيم. سپس يكديگر را نفرين نماييم، آن‌گاه لعنت خدا را بر دروغ گويان قرار دهيم.

پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم در پى اين دستور الاهى، به همراه على بن ابى‌طالب عليه السلام (به عنوان نفس خويش)، فاطمه زهرا عليها السلام (به عنوان زنان) و حسنين عليهما السلام (به عنوان فرزندان)، براى مباهله با مسيحيان نجران حاضر شدند كه مسيحيان پس از يقين به راستى ادّعاى پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم، به جهت ترس از هلاكت حاضر به مباهله نشدند. همان طور كه بررسى شد، مباهله به معناى نفرين طرفينى است كه جهت خارج شدن طرف مقابل از تحت سرپرستى خداوند صورت مى‌پذيرد كه نتيجه اين نفرين، انقطاع تمامى خيرات، بركات و معنويات از دروغگو است كه ديگر وى، رنگ و روى رستگارى را نخواهد ديد.

روايت‌هاى ذيل آيه مباهله توسط 24 نفر از صحابه و تابعان نقل شده است و 52 نفر از عالمان بزرگ اهل سنّت نيز، در دوره‌ها و قرون مختلف به نقل اين روايت در منابع و آثار خود مبادرت كرده‌اند. در ميان اين عالمان، برخى همچون حاكم نيشابورى، ابوبكر جصّاص، ابن عربى مالكى و محمّد بن طلحه شافعى ادّعاى تواتر اين‌گونه روايات را كرده‌اند و برخى ديگر همچون قاضى عضدالدين إيجى و شريف جرجانى، به روشنى اين اخبار را صحيح و اين روايات را دال بر حضور منحصر پيامبر اكرم، اميرمؤمنان، فاطمه زهرا، امام حسن و امام حسين عليهم السلام در جريان مباهله دانسته‌اند.

به هر روى وجود روايت شأن نزول در صحيح مسلم، مسند احمد بن حنبل و سنن ترمذى و تصريح بسيارى از عالمان اهل سنّت همچون ترمذى، حاكم

نيشابورى و ذهبى بر صحت حديث، ما را از رسيدگى به سند تك تك روايات شأن نزول بى‌نياز مى‌كرد.

از آنجا كه آيه مباهله و عملكرد پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم، به روشنى بيانگر يكى از بزرگ‌ترين فضايل و مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام است و به خوبى بر امامت و خلافت حضرتش پس از پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم دلالت دارد؛ از اين رو هماره پيروان مكتب خلفاء درصدد جعل، كتمان و تحريف جريان مباهله و فضايلى از اين قبيل برآمده‌اند. به همين جهت در بحث، به تلاش‌هاى آنان براى كتمان حقايق و تحريف آن اشاره شد كه مى‌توان اين تصرفات را در عدم نقل و كتمان اصل خبر، حذف نام اميرالمؤمنين عليه السلام و اضافه كردن برخى از الفاظ به جاى آن، حذف نام فاطمه زهرا عليها السلام و اضافه كردن نام عايشه و حفصه در آن مشاهده نمود.

ادامه بحث اختصاص به دلالت آيه بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام داشت كه با نقل كلام بزرگانى همچون شيخ مفيد، شيخ طوسى، على بن عيسى اربلى، بياضى، خواجه نصيرالدين طوسى و علاّمه حلّى رحمهم اللّه، كيفيت استدلال به آيه نيز سامان گرفت و نتيجه استدلال به آيه اين شد كه:

يكم: در اين جريان، از سويى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نفس پيامبر ناميده شد و در عمل نيز پيامبر صلى اللّه عليه وآله وى را به عنوان نفس خويش براى مباهله حاضر نمود؛ و از سويى ديگر آن كس كه نفس پيامبر معرفى گردد، روشن است كه همو پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله، مقام امامت كبرا و ولايت عام را خواهد داشت، چرا كه خداوند هرگز به رسول خود امر نمى‌كند كه فاقد اين مناصب را نفس خويش بنامد.

دوم: اين آيه به روشنى بر مساوات ميان رسول خدا صلى اللّه عليه وآله بااميرالمؤمنين عليه السلام دلالت دارد كه در همين راستا، روايات ديگرى كه اين سخن را تأييد مى‌كند آورده شد.

سوم: از سويى از آيه مباهله و گفتار و رفتار پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله استفاده مى‌شود كه مقام حضرت زهرا سلام اللّه عليها از تمامى مسلمانان و صحابه بالاتر است - چنان‌كه جمعى از عالمان سنى با استناد به حديث شريف «فاطمة بضعة منّي، فمن أغضبها أغضبني»، برترى ايشان بر ابوبكر و عمر تصريح دارند - و از سويى ديگر، به اجماع تمامى مسلمانان اميرالمؤمنين عليه السلام نيز از ابوبكر و عمر افضل است و او شايسته امامت خواهد بود.

چهارم: از اين آيه استفاده مى‌شود كه امام حسن و امام حسين عليهما السلام فرزندان پيامبرند.

رفع شبهات قاضى عبدالجبار معتزلى، ابن تيميه، ابوحيّان أندلسى، قاضى إيجى، جرجانى و ديگران آخرين بحث پيرامون اين آيه شريف بود كه بررسى شد.

آيه «مودّت»

اشاره

از ديگر آيات مطرح شده، آيه «مودت» است. خداى تعالى در سوره شورى مى‌فرمايد:

«ذلِكَ الَّذي يُبَشِّرُ اللّه‌ُ عِبادَهُ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فيها حُسْنًا إِنَّ اللّه‌َ غَفُورٌ شَكُورٌ»؛⁽¹⁾

اين همان چيزى است كه خداوند به بندگانش كه ايمان آورده و كارهاى نيك انجاممى‌دهند، بشارت مى‌دهد. بگو: «من از شما بر رسالت خويش اجرى نمى‌خواهم جز مودّت درباره نزديكانم [اهل بيتم]» و هر كه كار نيكو انجام دهد، ما بر نيكوئيش مى‌افزائيم كه خداوند بسيار آمرزنده و قدردان است.

مدعاى شيعه در اين آيه در امور زير خلاصه مى‌شود:

يكم: مراد از «ذوي القربى» در آيه شريف، اهل بيت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم هستند؛ يعنى حضرت اميرالمؤمنين و فرزندان معصوم ايشان عليهم السلام.

ثانيا: آيه شريف بر افضليت «ذوي القربى» دلالت دارد.

ثالثا: اثبات افضليت «ذوي القربى» مستلزم اثبات مقام امامت، ولايت و خلافت بلافصل ايشان پس از رسول خداست.

از عصر صحابه تا به امروز، راويان و عالمان بسيارى به نقل روايات ذيل آيه مودت پرداخته‌اند كه در اين ميان، نام شش امام نخست عليهم السلام نيز در ميان ناقلان اين احاديث مشاهده مى‌شود. علاوه بر اين بزرگواران، پنج نفر از صحابه، شش نفر از تابعان و هفت نفر از عالمان بزرگ پس از تابعان به نقل اين روايت مبادرت كرده‌اند.

احاديث يادشده در منابع معتبر حديثى اهل سنّت همچون مسند أحمد، صحيح بخارى، صحيح مسلم، سنن ترمذى و ديگر منابع معتبر آمده است. با بررسى منابع مختلف و متعدد حديثى اهل سنّت، حدود 56 نفر از عالمان بزرگ اهل سنّت به نقل اين احاديث پرداخته‌اند كه خود هم نشانگر جايگاه والاى اين حقيقت در ميان اهل سنّت است، و هم مراد از «ذوى القربى» اهل بيت عليهم السلام هستند.

در ادامه به نقل برخى احاديث از منابع معتبر اهل سنّت همچون صحيح بخارى، سنن ترمذى، مسند احمد بن حنبل، المعجم طبرانى و ديگر عالمانپرداخته شد.

بررسى سند و متن اين روايات نيز مرحله پس از نقل احاديث بود. اين احاديث رسيدگى سندى شد و پس از بررسى اسانيد آن، روشن شد كه نزول آيه مودت درباره اهل بيت عليهم السلام در ميان عام و خاص متفقٌ عليه است و فريقين بر آن اتّفاق نظر دارند.

قسم نخست رواياتى همچون روايت طاووس از سعيد بن جبير از ابن عباس كه همگان در صحّت آن اتّفاق دارند، قسم دوم رواياتى كه علاوه بر عدم خدشه از سوى عالمان اهل سنّت، بلكه گاهى به صحت و اعتبار آن معتقدند؛ مانند حديث پاسخ پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم به عرب باديه نشين پيرامون اجر رسالت.

و قسم سوم نيز احاديثى كه در سند آن خدشه شده است. علت تضعيف، وجود برخى راويان در اسناد اين روايات است كه با بررسى شرح حال اين راويان، روشن شد كه بر پايه مبانى رجالى اهل سنّت، تضعيف اين چهار نفر نادرست است.

بررسى شبهات مخالفان در زمره مباحث مطرح شده در ذيل اين آيه بود كه در اين ميان به شبهات ابن تيميه، آلوسى و فخر رازى اشاره و رد شد.

در دلالت حديث نيز بيان شد كه قرابت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم، امتيازى است كه اختصاص به اهل بيت عليهم السلام دارد و دليلى است بر افضليت ايشان بر ديگران؛ چرا كه نسل و نسب در گزينش الاهى و مقام رسالت و خلافت مؤثر است و خداوند برگزيدگانش را از ميان برگزيده‌ها انتخاب كرده است كه تمامى اين نكات منتهى به افضليت اهل بيت عليهم السلام بر ديگران و بالتبع نشانگر

شايستگى آن بزرگواران بر امامت و خلافت پس از پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم است. نخستين دليل بر افضليت، قرابت رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم ابوبكر در سقيفه، با استدلال به همين مطلب خود را نزديك پيامبر دانست و بر ديگرانبرترى داد.

دليل دوم بر افضليت، وجوب محبت مطلق بود كه هم مستلزم اطاعت است و هم مستلزم عصمت كه هر سه نيز (وجوب محبت مطلق، اطاعت و عصمت) دال بر افضليت و بالتبع امامت و خلافت صاحبان آن خواهد بود.

آيات «غدير»

1. آيه «تبليغ»

از ديگر آيات بررسى شده، آيات شريف غدير بود. اين آيات پيش و پس از واقعه بزرگ و مهم غدير خم نازل شد. نخستين آيه در اين باره، آيه شريف «تبليغ» است كه خداى تعالى قبل از واقعه غديرخم، به پيامبر فرمود:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللّه‌َ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرينَ»؛⁽¹⁾اى رسول، آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده برسان و اگر چنين نكنى، رسالت او را نرسانده‌اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى‌كند. به راستى كه خداوند گروه كافران را هدايت نمى‌كند.

احاديث مربوط به نزول آيه تبليغ درباره اميرالمؤمنين على عليه السلام توسط هشت نفر از صحابه نقل شده است. عالمان اهل سنّت در عصرهاى مختلف نيز به

نقل اين روايات پرداخته‌اند كه در اين ميان به تصحيح سند اين روايت‌ها و اعتبار آن پرداخته شد و صحت اين احاديث به اثبات رسيد. پس از آن به 23 نفر از راويان و نويسندگان مشهور اهل سنّت اشاره شد كه به نقل احاديث ذيل آيهپرداخته‌اند. ذكر متن روايت‌ها در اين باره مرحله بعدى بحث بود كه برخى از اين گونه روايات از عالمانى همچون سيوطى، ثعلبى، حاكم حسكانى، فخر رازى و عينى حنفى نقل شد.

در نهايت اشكالات و شبهات پيرامون اين آيه شريف نيز بررسى شده و پاسخ مقتضى به آن داده شد و نتيجه اين بررسى اثبات نزول آيه شريف تبليغ در روز غديرخم درباره على بن ابى طالب عليه السلام بود.

2. آيه «اكمال»

آيه دوم از آيات غدير، آيه «إكمال» است. نزول اين آيه پس از واقعه غديرخم رخ داده است كه خداى تعالى فرمود:

«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَرَضيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دينًا»؛⁽¹⁾امروز دين شما را كامل كردم، و نعمت خود را بر شما تمام نمودم، و اسلام را به عنوان آيين (جاودان) شما پذيرفتم.

در كتب اهل سنّت، رواياتى از برخى صحابه همچون زيد بن ارقم، ابوسعيد خدرى و ابوهريره نقل شده بود كه آيه مبارك اكمال، پس از اتمام خطبه پيامبر خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم در غديرخم بر حضرتش نازل شد.

در قرون مختلف نيز عالمان بزرگ اهل سنّت به نقل روايات شأن نزول آيه پرداخته‌اند كه به نام 26 نفر از آنان اشاره شد.

پس از نقل برخى از اين روايت‌ها، به بررسى سند آن پرداخته و اعتبار تك تك روايات به اثبات رسيد. رسيدگى به اشكالات مخالفان همچون ابن تيميه و ابن‌كثير،پس از بررسى سندى بود كه اين مناقشات نيز رد شد و در نتيجه نزول اين آيه در روز غدير، در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام ثابت شد.

3. آيه «سأل سائل»

آيه ديگرى كه با اعلان ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غديرخم ارتباط داشت، آيه يكم و دوم سوره معارج بود. خداى تعالى در اين دو آيه مى‌فرمايد:

«سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ»؛⁽¹⁾تقاضاكننده‌اى تقاضاى عذابى كرد كه واقع شد! اين عذاب مخصوص كافران است، و هيچ كس نمى‌تواند آن را دفع كند.

پس از نقل شرح اين واقعه از تذكرة الخواص ابن جوزى، به نام برخى از امامان عليهم السلام و صحابه پيامبر صلى اللّه عليه وآله وسلم اشاره شد كه به نقل روايات مربوط به اين واقعه پرداخته بودند كه بسيارى از انديشمندان بزرگ اهل سنّت كه به نقل اين واقعه پرداخته‌اند، در زمره ناقلان اين واقعه هستند.

پس از بررسى روايات وارد شده در اين باره، به بررسى اعتبار اين اسناد و طرق آن پرداختيم و پس از بيان كيفيت دلالت حديث بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام و رفع شبهات ابن تيميه در اين باره، ثابت شد كه اين آيه به مانند دو آيه گذشته پيرامون غديرخم بوده و در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام نازل شده است.

آياتى كه مطرح شد، آياتى بود كه در فرايند استدلال اثبات خلافت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم قرار گرفته و چنين منصبى را براى ايشان به اثبات مى‌رساند. از اين رو براى آن كس كه طالب حق استو درصدد دستيابى به مسير مستقيم الاهى پس از رسول خدا است و به دنبال اين است كه بداند مدار حق بر مدار كداميك از افراد پس از پيامبر خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم مى‌چرخد، همين مقدار از آيات الاهى كافى است. با اين وجود در ادامه بحث، آيات ديگرى بررسى شد كه در راستاى كشف حقيقت قرار مى‌گرفت كه ما پس از نقل آيات قرآن و بررسى اعتبار و دلالت روايات ذيل آن، خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را به اثبات رسانديم و جهت افضليّت ايشان بر ديگران ثابت شد.

آياتى كه در ادامه به آن پرداختيم شامل:

«وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئوُلُونَ»؛ «وَ اسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ»؛ «السّابِقُونَ السّابِقُونَ...»؛ آياتى از سوره دهر؛ «كُونُوا مَعَ الصّادِقينَ»؛ «وَإِنّي لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ...»؛ آيه نجوا؛ «وَالنَّجْمِ إِذا هَوى»؛ «في بُيُوتٍ أَذِنَ اللّه‌ُ...»؛ «وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَشْري نَفْسَه...»؛ «فَتَلَقّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ»؛

«وَلَوْ نَشاءُ َلأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللّه‌ُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ»؛ «هُوَ الَّذي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤمِنينَ»؛ «وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ»؛«وَالَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ»؛ «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً»؛ «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»؛ «وَاجْعَلْ لي وَزيرًا مِنْ أَهْلي»؛ «وَالَّذي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ» بود.

تحريف قرآن

پس از استدلال به قرآن بر امامت اميرالمؤمنين على عليه السلام و اثبات امامت آن حضرت، اين پرسش مطرح مى‌شود كه اثبات امامت آن حضرت از قرآن، مبتنى بر اثبات اعتبار خود قرآن و دفع شبهه تحريف قرآن است؛ چرا كه تا اعتبار قرآن ثابت نشده و عدم تحريف اين كتاب شريف به اثبات نرسد، استدلال به آيات قرآن صحيح نخواهد بود؛ به ويژه آياتى كه دال بر امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنينعليه السلام پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلم است و شبهه تحريف در آن‌ها مطرح شده است. از اين‌رو اگر آياتى كه در مباحث امامت و يا مباحث ديگر مورد استدلال قرار مى‌گيرد اعتبارش ثابت شده و به طور كلى اعتبار آيات قرآن ثابت نشود، استدلال به اين آيات مخدوش شده و استدلال تماميّت خود را از دست خواهد داد. به همين جهت، در ادامه، به بحث مهم عدم تحريف قرآن خواهيم پرداخت تا استدلال به آيات قرآن تمام شده و در نتيجه اثبات امامت اميرالمؤمنين على عليه السلام شكل بگيرد.

بحث پيرامون تحريف قرآن از صدر اسلام تاكنون در زمره مباحث بسيار مهم علوم قرآنى و بلكه اعتقادى بوده است. البته در لابه‌لاى علوم مختلف ديگر همچون علم كلام، فقه، اصول فقه نيز بحث از اين موضوع به ميان آمده است. حجيت قرآن نزد فريقين تمام است، چرا كه از سويى به اتفاق شيعه و اهل سنت

قرآن يكى از منابع مهم كسب حقايق و معارف دين است و از سويى ديگر، در مقامكسب حقايق و معارف دين و بحث و مناظره به آيات آن استدلال مى‌كنند.

از آن رو كه خداوند سبحان به اين جهت كه دين اسلام بهترين و كامل‌ترين دين‌ها است؛ چنانكه خويش در كتاب شريفش مى‌فرمايد:

«وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ اْلإِسْلامِ دينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي اْلآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ»؛⁽¹⁾هر كه جز اسلام دين ديگرى برگزيند، هرگز از او پذيرفته نخواهد شد و در آخرت از زيانكاران خواهد بود.

بر خود لازم دانست تا از قرآنى كه به فرموده اميرالمؤمنين عليه السلام: ستون و پايه دين است،⁽²⁾نگاهبانى نمايد.

بنابر اين خود فرمود:

«إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنّا لَهُ لَحافِظُونَ»؛⁽³⁾همانا ما خود قرآن را فرو فرستاده و به راستى كه خود نگاهبان آن خواهيم بود.

پيامبر خدا صلى اللّه عليه وآله نيز بر مردم قرآن فرا داده و امور اجتماعيشان را بر دستورات نورانيش استوار ساخت، به گونه‌اى كه هر آيه يا سوره‌اى كه بر ايشان نازل مى‌گشت، آن را حفظ و ديگران را بر كتابتش واداشت؛ سپس آنها را در دسترس مردم قرار داد. حافظان، قرآن را حفظ كرده و به خاطر مى‌سپردند و در نشر آن كوشش كرده و به ديگر مسلمانان حتى زنان و كودكان آموزش مى‌دادند. اين‌گونه بود كه الفاظ و معانى قرآن محفوظ ماند و احكام و فرامينش در جامعه اسلامى منتشر و فراگير گشت.

البته ناگفته نماند پيامبر عظيم الشأن اسلام صلى اللّه عليه وآله، تفسير آيات و حقايقآنها و روابط ميان آيات از محكم و متشابه، ناسخ و منسوخ، مطلق و مقيد، مجمل و مبين و مواردى ديگر را براى اميرالمؤمنين عليه السلام بيان فرمودند. اين علوم، گاه در پاسخ به پرسشهاى اميرالمؤمنين عليه السلام و گاه بى‌هيچ پرسشى، براى آنان بازگو مى‌شد كه «خطبه قاصعه» يكى از بهترين شاهدها بر اين مدعاست. امام متّقين على عليه السلام در اين باره مى‌فرمايد:

بر پايه آنچه حضرت در اين خطبه درباره جايگاه خود نسبت به پيامبر صلى اللّه عليه وآله فرمودند، بى گمان داناتر بودن ايشان به كتاب و سنت به روشنى هر چه بيشتر نمايان مى‌گردد، داناتر بودنى كه از نخستين و بايسته ترين صفات شايستگى امامت و رهبرى پس از پيامبر است.

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله رحلت فرمودند و پس از ايشان، كسانى جامه خلافت را بر تن كردند كه سوداگرى بازارها، آنان را از فراگيرى قرآن و احكام دين بازداشته بود و سر انجام كار خلافت به آنجايى رسيد كه نبايد مى‌رسيد. پس سرور ما اميرالمؤمنين عليه السلام تكيه بر جايگاه پيامبر زده و نگاهبان قرآن و سنت گرديد و در آموزش و بر انگيزاندن مردم بر آن دو اهتمام ورزيد. ايشان از يك سو به گرد آورى قرآن با افزودن آنچه از تفاسير، تأويل‌ها و ديگر مسائلى كه از پيامبر صلى اللّه عليه وآله دريافت كرده بود، پرداخته و برخى از دانشهاى قرآن و سنت را به گروهى از خويشان، ياران و برخى صحابه مشهور آموزش دادند؛ گروهى كه بزرگانشان كسانى همچون دو امام همام حسن و حسينعليهما السّلام، عبد اللّه بن عباس، عبد اللّه بن مسعود و مانندهاى ايشان بود؛ هم اينانى كه دانشهاى قرآنى را در جهان اسلام گستراندند. از سويى ديگر، اميرالمؤمنين عليه السلام بر احكام و بخش‌هاى گوناگون

دين ديده بانى كرد تا دامان دين را از گزند تحريف زياده گويان، نسبت‌هاى بى‌پايه ياوه سرايان و تأويل‌هاى نادرست نادانان در امان دارد. از اين رو اينان در تمامى اموردين، به ويژه چالشهاى خانمان براندازى كه در ميان مسلمانان روى مى‌داد، بالاترين مرجعيت علمى و پناهگاهى امن شمرده مى‌شدند و اين حقيقتى است كه به ناچار برخى بزرگان اهل سنت به آن اعتراف كرده و درباره اش چنين گفته‌اند:

پرسش بزرگان صحابه از او [اميرالمؤمنين عليه السلام] و رجوع به فتاوا و سخنان وى در رويدادهاى بسيار و مسائل پيچيده و دشوار، مشهور و پر آوازه است.⁽¹⁾-⁽²⁾و چنين بود نهايت كوشش و تلاش اميرالمؤمنين و همچنين اولاد معصومش عليهم السلام در راه پاسدارى و مراقبت از قرآن.

اين اهتمام ويژه به قرآن بلند مرتبه، يكى از علل پيشتازى و پيشرفت اسلام بود، چنانكه به بازى گرفتن عهدين (تورات و انجيل) و دست بردن در آن، به سستى و فروماندگى يهود و نصارا انجاميد. از اين رو هجوم بر قرآن، كانون به هم رسيدن يهود و نصارا از سويى و مخالفان اسلام و مسلمين از سوى ديگر شد، چرا كه اگر در اين پيكار پيروز مى‌شدند، به راستى كه به ريشه اسلام آسيب زده بودند؛ ليكن خداوند متعال متعهد گرديده تا قرآن را محفوظ دارد، چرا كه فرموده است:

«لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ»؛⁽³⁾نادرستى و تباهى، از پيش و پسش به سراغ قرآن نمى‌آيد.

از اين رو دشمنان قرآن در همه عرصه‌ها، با خوارى و كوچكى به قهر رانده شدند كه بى گمان در اين باره، ستايش پروردگار عالميان را سزا است.

اما با اين حال، شبهه تحريف هميشه مطرح بوده و بر زبان برخى نويسندگانمتظاهر به نام اسلام جارى گشته است كه با كمال تأسف، ايشان مزدورانى بودند تا از درون بر پيكر اسلام و قرآن تازيانه زنند و ميان مسلمين فتنه برپا كنند. از اين رو مى‌بينيم كه بيشتر اينان، از كينه‌ورزان به اهل البيت عليهم السلام و مذهب و پيروان ايشانند.

ما در اين بحث، بى‌آنكه در پى دفاع يا رد كسى باشيم، اين شبهه را بازگو كرده و آن را به مانند مسأله‌اى سزاوار بحث، پيگيرى و تحقيق مى‌كنيم. ما در فصول اين بحث، مهمترين آراء، اشخاص و ادله‌اى كه بر شبهه تحريف دامن زده‌اند - چه از شيعه و چه از اهل سنت - را به ميان آورده و هر آنچه را كه در اين باره گفته شده يا توان گفت را به بحث مى‌نشينيم. ما اخبار و آثارى كه ممكن است براى نظريه تحريف به آن تمسك كرده‌اند را شناسانده و علمايى كه اين نظريه به آنها نسبت داده شده - چه از شيعه و چه از اهل سنت - را معرفى مى‌كنيم.

در اين بحث، به اين نتيجه خواهيم رسيد كه ادله نفى تحريف از كتاب، سنت و غير اين دو بسيار استوار بوده و بيشتر مسلمين جز اندك شمارى، به نظريه عدم تحريف معتقدند و اين گروه اندك نيز فريفته احاديث كتبى هستند كه نزد اهل سنت به صحاح معروف گشته و سند اين روايات به گروهى از صحابه پيامبر صلى اللّه عليه وآله باز مى‌گردد كه سردمدار آنها، كسى است كه پذيرفته است «همه مردم حتى زنان پرده نشين نيز از او داناترند» و اين همان چالش ماست. اما حق آن است كه چنين احاديثى نادرست بوده و اين كتب معروف به صحاح نيز همانند ديگر كتب، برخى نادرستى‌ها و ناروايى‌ها را در بر دارد و حق سزاوارتر است كه پيروى گردد.

باب يكم : شيعه و تحريف

اشاره

سخنى در معناى تحريف

اشاره

پيش از آغاز اصل بحث، سزاوار است معانى واژه تحريف بررسى گرديده تا موضوع اين نوشتار به شايستگى آشكار گردد. مرحوم آيت اللّه خويى رحمه اللّه در مقدمه كتاب تفسيرى خود، تحقيق ارزنده‌اى در تبيين معناى تحريف ارائه داده است. ايشان مى‌فرمايند واژه تحريف به اشتراك لفظى در چند معنا به كار مى‌رود كه برخى از اين معانى به نظر تمامى امت اسلامى در قرآن رخ داده و برخى نيز به اتفاق تمامى مسلمانان در قرآن راه نيافته است، و در پاره اى از معانى نيز ميان مسلمانان اختلاف است كه در ذيل به بررسى پاره‌اى از اين موارد اشاره مى‌كنيم.

1- تحريف در معنا

ايشان نخستين مورد تحريف را، تحريف در معنا يا «چيزى كه از جايگاه اصلى خود بيرون برده شده و در غير آن به كار رود» دانسته‌اند و اين ادعا را مستند به آيه شريف «مِنَ الَّذينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ»؛⁽¹⁾برخى يهوديان كلمات خدا را تحريف كرده و از جايگاه حقيقيشان خارج مى‌سازند، كرده است. ايشان در اين باره مى‌نويسد:

بى‌گمان و بدون هيچ اختلافى ميان مسلمانان، اين معناى تحريف در تفسير قرآن مجيد روى داده است؛ زيرا هر كس آيات قرآن را بر خلاف معانى حقيقيش تفسير كرده و معنايى غير آن را منظور دارد، به وادى تحريف قدم گذارده است و چه بسيارند اهل بدعت و مذاهب فاسد كه قرآن را به اين معنا تحريف كرده و آيات آن را بر آراء و اميال خويش تأويل برده‌اند، در حالى كه به تحقيق، روايات پر شمارى بر نادرستى اين روش تفسيرى پاى فشرده و مرتكب آن را سخت ملامت و نكوهش كرده‌اند.⁽¹⁾ايشان در ادامه به روايتى از كتاب شريف كافى اشاره مى‌كنند كه امام باقر عليه السلام، در نامه‌اى به سعد الخير، اين نكته را متذكر شده‌اند.⁽²⁾-⁽³⁾اين معناى تحريف موضوع بحث ما نيست.

2- تحريف در حروف يا حركات قرآن

ايشان قسم دوم را تحريف در حروف يا حركات قرآن مى‌دانند. به اين معنا كه برخى حروف يا حركات كلمات قرآن تغيير يافته، اما قرآنيت آن محفوظ مانده و از بين نرفته است.

ايشان اين را نيز نوعى تحريف شمرده و معتقد است كه بى‌گمان در قرآن روى داده است؛ زيرا كه قرائات ده گانه قرآن متواتر نيستند؛ بنابراين پيامد اين سخن، چنين خواهد بود كه قرآن منزل حقيقى، تنها با يكى از آنها برابر بوده و ديگر قرائات، يا چيزى افزون‌تر از قرآن نازل شده دارند و يا كمتر.⁽⁴⁾

در اينجا يادآور مى‌شويم كه يكى از مباحث مهم علوم قرآنى، بحث اختلاف قرائات است و ثمرات فراوان آن در دو علم فقه و اصول آشكار مى‌گردد. براى نمونه آيه شريف «حَتّى يَطْهُرْنَ»⁽¹⁾به دو قرائت خوانده شده كه هر يك با ديگرى در كمى يا افزونى حركات و حروف متمايز مى‌باشند. نتيجه اين اختلاف، دو برداشت فقهى متفاوت را در پى داشته كه در جاى خود مورد بحث قرار گرفته است. اين نوع تحريف نيز در موضوع بحث ما جايى ندارد.

3- تحريف در كلمات قرآن

مرحوم خويى قسم سوم تحريف را در كلمات قرآن مى‌دانند، به صورت افزايش يا كم شدن يك يا دو كلمه از مصحف شريف، بى آنكه در حقيقتِ قرآن منزل خلل يا كمبودى روى داده باشد.

به بيان ايشان، اين نوع تحريف نيز در صدر اسلام و زمان صحابه روى داده است؛ زيرا به گواه قطعى تاريخ، در دوران خلافت عثمان، وى شمارى از قرآن‌هاى موجود را سوزاند و همچنين به استانداران بلاد اسلامى دستور داد تا تمام قرآن‌ها را جز آنچه خودش گرد آورده بود، بسوزانند.⁽²⁾اين رويداد، ما را به اين نكته مى‌رساند كه مصحف‌هاى سوزانده شده، با قرآن نزد عثمان تفاوتهايى داشته است، در غير اين صورت دليلى بر سوزاندن و از بين بردن آنها نبوده است.

تاريخ در اين باره قضاياى مفصلى را گزارش كرده است كه از آن جمله مى‌توان به خوددارى عبداللّه بن مسعود از دادن قرآن به دستگاه حاكم و كتك خوردن او از سوى عثمان اشاره كرد. همچنين قرآن ابى بن كعب را نيز به زور گرفتند.

در ادامه اين نوشتار، به اندازه نياز به اين رويدادها خواهيم پرداخت.

4- افزايش و كم شدن آيه و يا سوره، با حفظ قرآن منزَل

ايشان قسم ديگر تحريف را اين گونه بيان مى‌كنند كه تحريف به معناى افزايش يا كم شدن بخشى از يك آيه يا سوره، در عين محفوظ ماندن قرآن منزل و پذيرش همگانى بر قرائت آن بخش آيه، يا سوره توسط پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلّم است.

ايشان قائلند كه اين تحريف نيز در قرآن رخ داده است. براى نمونه موردى را اشاره مى‌كنند كه همه مسلمانان پذيرفته‌اند پيامبر اكرم «بسم اللّه الرحمن الرحيم» را در زمره تمامى سوره‌ها به جز آيات سوره توبه قرار مى‌دادند؛ اما با اين حال، در ميان علماى اهل سنت اختلافى روى داده است كه آيا آن نيز بخشى از قرآن است يا نه؟ برخى از آنها جزء قرآن نمى‌دانند، بلكه برخى همچون مالك بن أنس، آوردن آن را پيش از سوره حمد در نمازهاى واجب مكروه دانسته است؛ مگر آنكه نيت هم آهنگى با ديگر مسلمانان را داشته باشند و برخى از ايشان نيز آن را در زمره قرآن مى‌دانند. اما شيعه و برخى از اهل تسنن جزئيت «بسمله» را براى همه سور جز سوره توبه پذيرفته است.⁽¹⁾بنابراين مى‌توان گفت كه اين معناى تحريف در قرآن روى داده است.

5- تحريف به افزايش

اين قسم از تحريف به اين معنا است كه بخش‌هايى از قرآن موجود، در زمره كلام اللّه نازل شده بر پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلّم نيست. مرحوم خويى مى‌نويسند

كه اين معناى تحريف به اجماع مسلمانان باطل بوده و هرگز روى نداده است؛ بلكه بطلان آن از بديهيات شمرده مى‌شود.⁽¹⁾

6- تحريف به كاهش

مرحوم خويى آخرين قسم از تحريف را به نقصان در كتاب اختصاص داده است؛ يعنى قرآن نزد ما، همه آنچه از آسمان نازل گشته را در بر ندارد، بلكه بخشهايى از آن بر اثر رويدادهايى از مردم پوشيده مانده است.

ايشان انظار پيرامون اين گونه تحريف را دچار اختلاف مى‌دانند به طورى كه برخى آن را پذيرفته و برخى نفى نموده‌اند.⁽²⁾در اين نوشتار معناى اخير تحريف بررسى مى‌گردد. ما معناى ششم تحريف را از دو زاويه واكاوى خواهيم كرد: نخست ديدگاه مكتب تشيع و ديگر منظر اهل سنت. هر يك از اين دو نيز از منظر روايات وارد شده در نزد فريقين، و بررسى اقوال بزرگانشان مورد دقت قرار مى‌گيرد.

فصل يكم: گفتار بزرگان شيعه در نفى تحريف

آشكار است كه روا نيست عقيده يا سخنى را به گروهى نسبت داد، جز بر پايه سخنان بزرگان ايشان و استناد به منابع معتبرشان. به راستى از قرن سوم تاكنون، همواره دانشمندان شيعه در نگاشته‌هاى خود در علوم گوناگون، پيرامون نفى تحريف سخن گفته‌اند. در كتب اعتقادى به هنگام بيان ديدگاهشان درباره قرآن، و در كتب حديث به هنگام معالجه احاديث موهم تحريف، با نگاه به سند و مدلول آنها، در نگاشته‌هاى فقهى به هنگام سخن از احكام قرائت در نماز، مثل آنكه آيا بايد پس از سوره حمد سوره كاملى را قرائت كرد يا نه؟ و مانند آن. در كتب اصولى نيز به وقت سخن از حجيت ظواهر الفاظ قرآن.

انديشمندان شيعه در تمامى اين جايگاه‌ها بر بى كم و كاستى قرآن صحه گذارده‌اند. برخى آشكارا گفته‌اند كه هر كسى بگويد به باور شيعه، در قرآن راستين چيزى بيش از قرآن كنونى بوده، سخنى به دروغ گفته است. برخى ديگر اظهار داشته‌اند كه علماى شيعه، بلكه علماى مسلمين بر نفى تحريف قرآن اجماع دارند، و برخى از ايشان نيز با بهره گيرى از كتاب، سنت و غير آن، بر نفى تحريف استدلال كرده‌اند و از اين بالاتر، در اين باره برخى از انديشمندان شيعه نگاشته‌اى ويژه ارائه داده‌اند.

بنابراين به باور شيعه، قرآن تحريف نشده و قرآن كنونى بى كم كاست و همان قرآنى است كه خداوند متعال بر پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله فرو فرستاده است. اين نه تنها عقيده گذشتگان ما، بلكه باور انديشمندان كنونى شيعه نيز هست؛ چنانكه

سخنان بزرگان و مشاهير دانشمندان شيعه از بيش از هزار سال تاكنون گواهى بر اين مدعا است كه براى نمونه، به برخى از اين سخنان اشاره مى‌كنيم.

1- شيخ صدوق [متوفاى 381] محمّد بن على بن بابويه، معروف به شيخ صدوق رحمه اللّه كه رئيس المحدثين و داراى مكتب روايى است، درباره تحريف قرآن چنين مى‌نويسد:

به باور ما، قرآنى كه خدا بر پيامبرش محمّد صلى اللّه عليه وآله وسلم فرو فرستاده همان قرآنى است كه ميان دو جلد قرار گرفته و اكنون در دستان مردم است و چيزى بيش از آن نيست. شمار سوره‌هايش نزد عامه به صد و چهارده مى‌رسد؛ اما نزد ما «الضحى» و «الم نشرح» يك سوره شمرده مى‌شود. همچنين «لإيلاف» و «الم تر كيف». پس هر كه ما را متهم سازد كه معتقديم قرآن بيش از اين بوده، بر ما دروغ بسته است. گواه ما بر اين گفتار، رواياتى است كه بر خواندن هر سوره‌اى از قرآن يا ختم كل قرآن وعده پاداش داده است. يا آن دسته رواياتى كه قرائت دو سوره در يك ركعت از نماز مستحبى را جايز شمرده، ولى در نماز واجب روا نمى‌دارد. يا آن دسته رواياتى كه از قرائت كل قرآن در يك شب باز داشته و آن را در كمتر از سه روز روا نمى‌دارد.

بلكه مى‌گوييم: به راستى برخى كلمات وحيانى ديگر كه در زمره قرآن نيستند [احاديث قدسى]، چنانچه به قرآن افزوده مى شدند، آيات قرآن به هفده هزار آيه مى‌رسيد ... همه اينها در عين وحيانى بودن، قرآن شمرده نمى شوند؛ چرا كه اگر قرآن بودند، به آن پيوسته شده و از آن جدايى نداشتند. چنانكه هنگامى كه اميرالمؤمنين عليه السلام قرآن را گرد آورى كرد، آن را به ميان مردم آورده چنين فرمود: «اين كتاب پروردگارتان است، آنچنانكه بر پيامبر شما فرود آمده. نه حرفى به آن افزوده شده و نه از آن كم گرديده است». پس مردمان گفتند: ما را نيازى بدان

نيست، آنچه در دست توست مانندش نزد ما است. سپس اميرالمؤمنين از آنها روى برگردانده و اين آيه شريف را بر زبان آوردند: «پس آن را پشت سر خود انداختند و در برابر آن بهايى ناچيز به دست آوردند و چه بد داد و ستدى انجام دادند». امام صادق عليه السلام فرمودند: «قرآن يكى و از نزد يگانه‌اى و بر يك پيامبر فرود آمده و نا همگونى‌ها تنها از سوى روات پديد آمده است».⁽¹⁾2- شيخ مفيد [متوفاى 413] محمّد بن محمّد بن نعمان، معروف به شيخ مفيد رحمه اللّه مى‌نويسد:

گروهى از اماميه گفته‌اند: همانا چيزى از كلمه، آيه و سوره‌هاى قرآن كم نشده است؛ بلكه آنچه كاسته شده تأويلات و تفاسيرى است كه در قرآن اميرالمؤمنين عليه السلام ثبت شده و بى‌آنكه جزئى از قرآنِ معجزه گون شمرده شود، بيان‌گر حقيقت تنزيل بوده است... .

من اين سخن را از سخن كسانى كه ادعاى نقصان حقيقى قرآن نموده‌اند، نه نقصان در تأويل شايسته‌تر مى‌دانم و به آن گرايش دارم و از خداوند راهيابى به نيكى را خواهانم.⁽²⁾3- سيد مرتضى [متوفاى 436] سيد مرتضى بن على بن حسين موسوى، ملقّب به علم الهدى رحمه اللّه، پيرامون تحريف قرآن چنين آورده است:

آگاهى ما به درستى انتقال قرآن به ما [از زمان رسول خدا صلى اللّه عليه وآله تاكنون ]بهمانند دانش ما به وجود شهرها، حوادث بزرگ، اتفاقات عظيم، كتب مشهور و اشعار نگاشته شده عرب است. بلكه مى‌توان گفت انگيزه‌هاى حفظ و حراست از قرآن به اندازه‌اى افزايش مى‌يابد كه در همانندهايش يافت نمى‌شود؛ چرا كه قرآن معجزه نبوت، سرچشمه علوم شريعت و احكام دين است. از اين رو علماى مسلمين در صيانت و نگاهدارى آن نهايت كوشش خود را روا داشته‌اند، به گونه‌اى كه حتى هر آنچه در قرآن مورد اختلاف بوده، چه در اعراب، چه در قرائت و چه در حروف و آياتش، از نگاه ايشان به دور نمانده است. پس با اين اوصاف، چگونه مى‌توان گفت كه در قرآن كمبود و يا دگرگونى راه يافته است؟⁽¹⁾وى همچنين مى‌افزايد:

همانا علم به درستى نقل تفاصيل قرآن و قسمت‌هاى آن، همانند دانستن صحت نقل همه قرآن است و اين سخن، همانند مواردى است كه به كتب ديگر نويسندگان مانند دو كتاب سيبويه و مزنى، آگاهى يقينى است؛ پس هنگامى‌اهل دانش به گستره و محدوده‌هاى اين دو كتاب آگاهند، چنانچه كسى به كتاب سيبويه بابى از علم نحو بيفزايد، آن را شناخته و تشخيص مى‌دهند و در مى‌يابند كه اين باب در اصل كتاب نبوده و به آن ملحق شده است. همچنين است در كتاب مزنى. و آشكار است كه روى آورى به نقل قرآن و نگهدارى آن، از عنايت به حفظ كتب سيبويه و ديوان‌هاى شعرا بيشتر و سزاوارتر بوده است.

وى در ادامه مى‌نويسد:

همانا در عصر رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله قرآن گرد آمده بود و چنان بود كه امروز نزد مردم است.

همچنين در ادامه مى‌گويد:

در اين باره چنين شاهد آورده شده است كه در عصر پيامبر خدا، تمامى قرآن آموزش داده شده و به خاطر سپرده مى‌شد. حتى برخى براى به خاطر سپارى آن برگزيده شده و بر پيامبر اكرم عرضه مى‌داشته و تلاوت مى‌كردند. گروهى از صحابه همچون عبد اللّه بن مسعود، أبى بن كعب و غير اين دو نزد پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله بارها به ختم قرآن پرداختند. همه اينها با كمترين انديشه و تأملى، به گردآورى و به سامان بودن قرآن و بدون كاستى و زيادى دلالت مى‌كند.

همچنين در ادامه مى‌نويسد:

آنانى از اماميه و حشويه كه با نفى تحريف نا همسو شده اند، قابل توجه نيستند. همانا اين ناهمراهى‌به برخى اصحاب حديث نسبت داده شده كه برخى اخبار ضعيف را نقل كرده و گمان به درستى آنها برده‌اند، بى آنكه به احاديث صحيح و قطعى روى آورند.⁽¹⁾ايشان در موارد مختلف به نفى نقصان و كمبود در قرآن تصريح كرده است و به طورى اين نظريه سيد مرتضى پر آوازه گرديده است كه برخى بزرگان اهل سنت به آن اشاره داشته و افزوده اند كه وى قائل به تحريف قرآن را كافر مى‌شمارد. در اين باره ابن حجر عسقلانى، از ابن حزم چنين نقل مى‌كند:

وى [سيد مرتضى] از بزرگان اماميه است، ليكن كسانى كه به نظريه تحريف روى آورده‌اند را تكفير كرده و دو همراه او، ابوالقاسم رازى و ابو يعلى طوسى نيز چنين‌اند.⁽²⁾

4- شيخ طوسى [متوفاى 460]مرحوم ابو جعفر محمّد بن حسن طوسى، ملقب به شيخ الطائفه، در مقدمه تفسير تبيان مى‌فرمايد:

انگيزه ما از نگارش اين تفسير، آگاهى از معانى قرآن و شناخت فنون اغراض آن است؛ اما سخن گفتن از راه يابى زيادت و نقصان به آن سزاوار نيست؛ چرا كه افزوده شدن قرآن، به اجماع همه مذاهب باطل است و كاهش از قرآن نيز به ظاهر پذيرش مسلمين را با خود ندارد و سزاوارتر به مذهب اماميه نيز ديدگاهى است كه سيد مرتضى رحمه اللّه آن را يارى رسانده و با ظاهر روايات نيز برابرى مى‌كند، جز آنكه احاديث بسيارى از خاص و عام بر نقصان شمار زيادى از آيات قرآن و جابجايى برخى از آنها اشاره دارد؛ اما بايد گفت تمامى آن روايات از اخبار آحاد بوده و دستاويز هيچ علم و عملى نمى‌گردند. بنابراين بهتر است از آنها رويگردانده و بدانها پرداخته نشود، چرا كه مى‌توان آنها را تأويل نمود. و بر فرض اگر چنين احاديثى صحيح باشند، خدشه اى بر قرآن كنونى وارد نخواهند ساخت، چرا كه صحت قرآن آشكار بوده و هيچ يك از امت بر آن خرده نگرفته‌اند.⁽¹⁾5- امين الإسلام طبرسى [متوفاى 548] مرحوم شيخ أبوعلى فضل بن حسن طبرسى، معروف به أمين الإسلام نيز چنين مى‌نگارد:

سخن گفتن از راهيابى تحريف به قرآن سزاوار كتب تفسير نيست، چرا كه افزايش بر قرآن، به اجماع همه مذاهب نادرست بوده و كاهش آن نيز بر اساس ديدگاه درست

اصحاب ما راهى به قرآن نيافته است؛ گر چه برخى علماى شيعه و جماعتى از حشويهبه آن معتقد گشته‌اند.⁽¹⁾6- سيد بن طاووس [متوفاى 664] سيد رضى الدين على بن طاووس حلى در كتاب ارزشمند سعد السعود، سخنانى در نفى تحريف ابراز داشته است. ايشان در بخشى از كتاب خود، نخست سخنى از جبائى مى‌آورد كه در تفسير خود گفته است:

آسيب و زيانى كه رافضه بر پيكره ضعفاى مسلمانان وارد ساخته سهمگين‌تر است از گزندى است كه زنادقه وارد ساخته‌اند.

وى در ادامه، بر پايه اين پندار كه شيعيان شبهه تحريف را پذيرفته‌اند، به تبيين ادّعاى خود مى‌پردازد.

مرحوم سيد در واكنش به اين سخنان مى‌گويد:

در پاسخ وى گفته مى‌شود كه هر بدگويى و سرزنشى كه به پذيرندگان ديدگاه تحريف روا داشتيد، نخست به سرور خودتان عثمان بن عفان بازخواهد گشت؛ چرا كه به گواه تاريخ، وى مردم را به پذيرش قرآنى واحد واداشت و ديگر مصحفها را به آتش كشيد. پس اگر او باور نداشت كه قرآن تحريف گرديده و صحابه در قرآن دست برده‌اند، قرآنى به آتش كشيده نمى‌شد و همه مصحفها با هم برابر بودند.

پاسخ ديگر آنكه: شما به قرائت‌هاى هفت گانه اقرار داريد ... پس چه كسى است كه به اختلاف در قرآن و دگرگونى آن روى آورده است؟ شما و گذشتگانتان يا رافضه؟ در

حالى كه از مذهب كسانى كه شما آنها را رافضى مى‌ناميد، آشكار مى گردد كه در باره قرآن ديدگاه واحدى دارند.⁽¹⁾مرحوم سيد در بحثى كه با ابو القاسم بلخى پيرامون جزء سوره بودن «بسمله» در انداخته، در حالى كه بلخى ديدگاه عدم جزئيت را پذيرفته، به آشكارى گفته است كه قرآن از زياده و نقصان در امان بوده است، چنانكه عقل و شرع نيز چنين اقتضايى دارد.⁽²⁾ايشان آنچه اهل سنت از عثمان و عاشيه روايت نموده‌اند كه در قرآن خطا و نادرستى راه يافته را انكار كرده و مى‌گويد:

آيا شگفت زده نمى‌شوى از قومى كه كسى مانند على بن ابى طالب عليه السلام را كه پس از نبى مكرم اسلام صلّى اللّه عليه وآله فصيح‌ترين عرب و داناترين به قرآن و سنت بوده را رها كرده و از كسى همچون عايشه پاسخ مى‌جويند؟ آيا دارندگان بينش در نمى‌يابند كه اين كار تنها از روى رشكورزى و انگيزه‌هايى به دور از راستى و درستى است و اگر يهود و زنادقه بر مسلمانى دست مى‌يافتند كه به خطاى در قرآن باورمند بود، او را حجت قرار مى‌دادند؟⁽³⁾7- علاّمه حلى [متوفاى 726] از مرحوم حسن بن يوسف بن مطهر، مشهور به علاّمه حلى پيرامون اين پرسش مى‌نويسد:

«آيا شيعيان مى‌پذيرند كه در قرآن زيادت و نقصانى روى داده، يا ترتيب آن دگرگون گرديده است؟» حق آن است كه در قرآن هيچ گونه تبديل و جابجايى و يا زيادت و كاستى روى ندادهاست و ما از چنين نسبت‌هايى به كلام اللّه به خدا پناه مى‌بريم، چرا كه معجزه جاودان پيامبر صلى اللّه عليه وآله كه به تواتر نقل شده است را به چالش مى‌كشد.⁽¹⁾8- علاّمه محمّدباقر مجلسى [متوفاى 1111] ايشان پس از آوردن احاديث دلالت كننده بر نقصان قرآن، سخنى از شيخ مفيد به اين عبارت به ميان مى‌آورد:

اگر كسى بگويد: چگونه اين ديدگاه درست است كه آنچه در ميان دو جلد قرآن قرار دارد همان كلام اللّه واقعى است، بى افزونى و كاستى، در حالى كه رواياتى از ائمه عليهم السلام داريد كه ايشان برخى آيات را به گونه‌اى ديگر جز آنچه در قرآن كنونى است قرائت كرده‌اند مانند: «كنتم خير أئمّة أخرجت للنّاس»، يا «جعلناكم أئمّة وسطًا» و يا «يسئلونك عن الأنفال».

در پاسخ به او مى‌گوييم: پيش از اين، چنين جواب داده شد كه اين روايات از اخبار آحاد بوده و درستى آنها يقينى نيست؛ از اين رو ما در اين باره توقف كرده و بر پايه آنچه دستور يافته‌ايم از قرآن كنونى عدول نخواهيم كرد. با اين حال، انكار نمى‌شود كه اين آيات به دو قرائت خوانده شده؛ يكى آن گونه كه در مصحف است و ديگرى آن گونه كه در خبر آمده و اين همانند سخنى است كه مخالفان ما [اهل سنت] به آن معتقدند كه قرآن بر وجوه مختلفى نازل گشته است.⁽²⁾

9- شيخ محمّد جواد بلاغى [متوفاى 1352] ايشان در اين باره چنين گفته است:

اگر چنانچه در روايات شمار اندكى تو را به تحريف قرآن و از بين رفتن برخى از آنرهنمون كرد، به آنها اعتنايى نكن و پيرامون پريشانى، وهن و ضعف رواتشان و مخالفتش با مسلمانان هر چه دانشت اقتضا مى‌كند بازگو. همچنين آن وهن‌هايى كه در روايات سست اينان آمده و نسبت‌هاى ناروايى كه به قرآنى كه شبيه آن وجود ندارد، بسته‌اند را نمايان سازد.⁽¹⁾10- سيد محمّد هادى ميلاني [متوفاى 1359] از جدّ ما درباره ديدگاه تحريف، پرسش شد و ايشان در جواب چنين گفتند:

بسم اللّه الرحمن الرحيم، الحمد للّه و سلام على عباده الذين اصطفى.

راجع به تحريف كه مورد سوال واقع شده به طور قطع بيان مى‌نمايم در قرآن كريم هيچ گونه تحريف نه به زياده و نه به نقيصه و نه به تغيير الفاظ واقع نشده و اگر به نص روايات از تحريف نامى برده شده است، منظور تغيير معنا به آراء و توجيهات و تأويلات باطله مى‌باشد، نه تغيير الفاظ و عبارات و آنچه ديده يا شنيده شود از روايتى در اسقاط آيات و سور از اين معجزه خالده خاتميّه همانا مجعول و ضعيف است و خود آن آيات و سور دليل روشنى هستند بر ساختگى بودنشان، مثلا دو سوره كه در كتاب اتقان يا سوره كه در بُستان المذاهب يا در كتابى ديگر نقل شده، شخص خبير و بصير آن را عرضه به قرآن كريم داده و مجعول و باطل بودن آنها را بديهى خواهد ديد. به علاوه آنكه در قرآن كريم زيادتى را احدى نگفته است و آنچه بعضى توهم كرده‌اند

نقيصه است و آنرا هم نتوان گفت، با توجه به تعهد خداوندى كه فرمود «اِءنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ» و فرمود «اِءنّا لَهُ لَحافِظُونَ» و فرمود «لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ» و همچنين آياتى ديگر كه دلالت بر اين معنا دارد. من جمله بههمين ملاحظات و جهات علميه و براهين متقنه ديگر علماى بزرگ شيعه اماميه از صدر اول مانند شيخ مفيد و سيد مرتضى و شيخ طوسى و شيخ طبرسى و ساير بزرگان خلفاً ان سلف تصريح به عدم تحريف نموده‌اند و عقيده شان همان است كه رئيس المحدثين شيخ صدوق فرموده است در كتاب اعتقادات كه پيش از هزار سال قبل بر اين نوشته اند و عبارتشان اين است:

والحاصل هر كس تأمل كند و به ادله و براهين مراجعه نمايد و تاريخ اهتمام مسلمين را از عصر نبوت و بعد از آن در ضبط و حفظ و تعليم و تعلّم قرآن مطالعه كند، يقين مى‌كند كه از قرآن كريم محال است يك كلمه اسقاط شده باشد و اگر كسى روايتى ببيند و ظنّ به صدق آن پيدا كند اشتباه و خطا كرده است و «اِءنَّ الظَّنَّ لا يُغْني مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا».⁽¹⁾11- سيد ابو القاسم خويى [متوفاي 1413] ايشان نيز پس از نام بردن برخى باورمندان به تحريف مى‌گويد:

حق آن است كه به گواه استدلالهايى كه در پى خواهد آمد، تحريف به آن معنايى كه محل نزاع بوده، روى نداده است.⁽²⁾وى در ادامه ادله نفى تحريف را از كتاب و سنت و غير آن تبين مى‌كند.

12- سيد محمّدحسين طباطبايى [متوفاى 1402] ايشان نيز در تفسير ارزشمند الميزان، بحث عدم تحريف قرآن را با عنوان «انّ القرآن مصون عن التحريف» در ذيل آيه مبارك «اِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنّا لَهُلَحافِظُونَ»، در چند فصل به ميان آورده است.⁽¹⁾آنچه تاكنون به ميان آمد، سخنان برخى از بزرگان اماميه در اعصار مختلف پيرامون نفى تحريف بود. در ادامه نيز گذرا به برخى ديگر از ايشان اشاره مى‌كنيم، چرا كه به نقل گفتار تمامى انديشمندان و عالمان شيعه در اين باره، كتاب به درازا كشيده مى‌شد:

شريف رضى (متوفاى 406)، ابن ادريس صاحب كتاب السرائر في الفقه (متوفاى 598)، زين الدين بياضى عاملى (متوفاى 877)،⁽²⁾شيخ على بن عبد العالى كركى عاملى (متوفاى 940)،⁽³⁾شيخ فتح اللّه كاشانى (متوفاى 988)،⁽⁴⁾سيد نور اللّه تسترى (متوفاى 1019)،⁽⁵⁾شيخ محمّد بن حسين (شيخ بهايى) (متوفاى 1030)،⁽⁶⁾علامه تونى (متوفاى 1071)،⁽⁷⁾شيخ محمّد محسن فيض كاشانى (متوفاى 1019)،⁽⁸⁾شيخ محمّد بن حسن حر عاملى (متوفاى 1104)،⁽⁹⁾فاضل جواد از

دانشمندان قرن يازدهم در كتاب شرح الزبدة في الأصول، سيد على بن معصوم مدنى شيرازى (متوفاى 1118)،⁽¹⁾سيد ابوالقاسم جعفر موسوى خوانسارى (متوفاى 1157)، سيد بحرالعلوم (متوفاى 1212)،⁽²⁾شيخ جعفر كاشف الغطاء (متوفاى1228)،⁽³⁾سيد محسن اعرجى كاظمى (متوفاى 1228)،⁽⁴⁾سيد محمّد طباطبايى (متوفاى 1242)،⁽⁵⁾شيخ ابراهيم كلباسى (متوفاى 1262)،⁽⁶⁾سيد محمّد شهشهانى (متوفاى 1289)،⁽⁷⁾سيد حسين كوه كمره‌اى (متوفاى 1299)،⁽⁸⁾شيخ موسى تبريزى (متوفاى 1307)،⁽⁹⁾سيد محمّدحسين شهرستانى (متوفاى 1315)،⁽¹⁰⁾محمّد حسن آشتيانى (متوفاى 1319)،⁽¹¹⁾شيخ محمّدحسن مامقانى نجفى (متوفاى 1323)،⁽¹²⁾شيخ عبداللّه مامقانى (متوفاى 1351)،⁽¹³⁾

شيخ ابو الحسن خنيزى صاحب كتاب الدعوة الإسلامية (متوفاى 1363)،⁽¹⁾شيخ محمّد نهاوندى صاحب تفسير (متوفاى 1371)،⁽²⁾سيد محسن امين عاملى در كتاب الشيعه و المنار (متوفاى 1371)، سيد محمّد كوه كمره اى معروف به حجت در يك فتوا (متوفاى 1372)، شيخ عبد الحسين رشتى نجفى در كتاب كشف الإشتباه في مسائل جار اللّه (متوفاى 1373)، شيخ محمّدحسين كاشف الغطاء (متوفاى 1373) در كتاب أصل الشيعه واصولها، سيد شرف الدين عاملى (متوفاى 1381)، شيخ آغابزرگ تهرانى در رساله تنفيد قول العوام بقدم الكلام (1389)، سيد روح اللّه موسوى خمينى رهبر انقلاب اسلامى در بحث حجيت ظواهر قرآن، در كتاب تهذيب الأصول (متوفاى 1410)، سيد شهاب الدين نجفى مرعشى در فتوايى (متوفاى 1411) و استاد ما سيد محمّد رضا گلپايگانى در فتوايى (متوفاى 1414).

فصل دوم: ادلّه شيعه بر نفى تحريف

اشاره

در فصل پيش، سخنان بزرگان اماميه در نفى تحريف قرآن را بازگو كرديم. در پاره اى از اين سخنان - كه تنها براساس ذكر نمونه بود، نه بر پايه استقراء و حصر- استدلالات گوناگونى آمده است.

به حقّ ادلّه نفى نقصان قرآن كريم از نظر استوارى و والايى، به گونه اى است كه هر آنچه بر تحريف دلالت نمايد را - هر چند كه معتبر و بسيار باشد - در هم مى‌شكند و ديدگاه تحريف را گر چه بسيارى از علما به آن باورمند باشند، باطل مى‌كند كه در ذيل، به برخى از اين ادلّه به صورت خلاصه اشاره مى‌كنيم.

دليل نخست: آياتى از قرآن كريم

اشاره

همانگونه كه قرآن «تِبْيانًا لِكُلِّ شَيْءٍ» است، چرا از روشنگرى آن درباره خودش باز ماند و از قرآن، پيرامون عدم تحريف بهره نجست؟ آرى! به راستى در قرآن آياتى است كه انديشمندان ما از آن‌ها شاهد آورده و گفته‌اند برخى آيات قرآن كريم به روشنى تحريف قرآن را نفى كرده و تا ابد بر در امان ماندن آن از هرگونه دست برد پافشارى مى‌كند. ما در ادامه اين آيات را بررسى خواهيم كرد.

آيه يكم:«اِنَّ الَّذينَ يُلْحِدُونَ في آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَفَمَنْ يُلْقى فِى النّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتى آمِنًا يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصيرٌ * إِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمّا جاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزيزٌ * لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزيلٌ مِنْ حَكيم حَميد»؛⁽¹⁾به يقين كسانى كه معانى و مفاهيم آيات ما را از جايگاه واقعى اش تغيير مى‌دهند [و به تفسير و تأويلى نادرست رو مى‌آورند] بر ما پوشيده نيستند. آيا كسى را كه در آتش مى‌افكنند بهتر است، يا كسى كه روز قيامت در حال ايمنى آيد؟ هرچه مى‌خواهيد انجام دهيد، بى ترديد او به آنچه انجام مى‌دهيد بينا است. كسانى كه به اين قرآن هنگامى به سويشان آمد كافر شدند [به عذابى سخت دچار مى‌شوند]. بى‌ترديد قرآن كتابى است شكست ناپذير كه هيچ باطلى از پيش رو و پشت سرش به سويش نمى‌آيد. نازل شده از سوى حكيم و ستوده است.

اين آيه، قرآن را كتابى معرفى مى‌كند كه هيچ باطلى از پيش و پسش به آن راه نيافته و نخواهد يافت. بى‌گمان تحريف نيز - چه به كاهش و يا به افزايش - يكى از مصاديق باطل بوده كه به اذعان اين آيه، امكان راهيابى به قرآن را نخواهد داشت.

آيه دوم:

«اِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنّا لَهُ لَحافِظُونَ»؛⁽²⁾همانا ما قرآن را نازل كرده و البته خود از او محافظت مى‌كنيم.

گفته‌اند: بر اساس نظر صحيح، مراد از واژه «ذكر» قرآن كريم است؛ بنابراين خداوند متعال قرآن را بر پيامبر بزرگوارش فرو فرستاد و خود از هنگام نزول تا ابد برنگاهداريش از هر گونه گزند پايبند گرديده است؛ قرآنى كه راه جاودان زندگانى و فرمان فراگير براى تمام انسانها است.

به آشكارى مهمترين چيزى كه با شأن و قُدسيت قرآن ناسازگار است، روى دادن تحريف و نقصان قرآن از آنچه بر پيامبر صلى اللّه عليه وآله نازل شده، خواهد بود.

آيه سوم:

«لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ *ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ»؛⁽¹⁾[پيش از دريافت وحى به وسيله جبرئيل] زبانت را به حركت در نياور تا در خواندن آن شتاب كنى. همانا جمع آورى [و به هم پيوند دادن آيات كه بر تو وحى مى‌شود] و چگونگى قرائتش بر عهده ماست. پس هنگامى كه آن را [به طور كامل] خوانديم [به همان صورت] خواندنش را دنبال كن. آنگاه توضيح و بيانش نيز بر عهده ما است.

از ابن عباس و ديگران در ذيل اين آيه چنين روايت شده است:

يعنى «بر ماست كه قرآن را جمع كرده و بر تو بخوانيم» تا آن را حفظ كرده و بتوانى بر ديگران تلاوت كنى. پس خائف نشو از آنكه چيزى از آن تباه گردد.⁽²⁾

شبهه‌اى بر ادلّه قرآنى نفى تحريف

استدلال به آيات قرآنى براى نفى تحريف با چالش «دور» روبرو خواهد بود؛ به اين معنا كه آيا مى‌شود با آياتى از قرآن كه بر آنها گمان تحريف مى‌رود، اتهامتحريف را زدود؛ چرا كه شايد خود آن آيات نيز دست خوش دگرگونى شده باشند. بنابراين درستى خود آيات وابسته به اثبات عدم تحريف است و اثبات عدم تحريف متوقف بر اين آيات و اين بى‌گمان، دورى آشكار است.

در پاسخ مى‌توان گفت معتقدان به تحريف قرآن، تمام آيات قرآن را تحريف شده نمى‌دانند، بلكه در برخى آيات و مواردى خاص به اين سخن روى آورده‌اند كه بى‌گمان آيات استدلال شده براى نفى تحريف در ميان آن‌ها نيست؛ از اين رو مى‌توان گفت كه استدلال به اين آيات مصداق دور باطل نخواهد بود.

به عبارت ديگر، قائلين به تحريف قرآن، موارد تحريف را به آيات مربوط به اهل بيت عليهم السلام و مسئله امامت اختصاص مى‌دهند؛ از اين‌رو استدلال به آياتى كه خارج از اين دائره و حيطه، بدون اشكال خواهد بود.

دليل دوم: رواياتى از پيامبر و ائمه

اشاره

دومين سرچشمه علوم اسلامى، سنت شريف نبوى است كه از راههاى معتبر و سندهاى صحيح، در دسترس ما قرار دارد؛ از اين رو شايسته است تا مسلمين آنچه را كه در كتاب خدا نمى‌يابند، در آن جستجو كرده و مبهمات و مجملات قرآن را به واسطه آن آشكار ساخته و كردار خود را بر پايه آن استوار سازند؛ آنچنان كه قرآن نيز به آن فرمان داده است كه: «وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ

فَانْتَهُوا»⁽¹⁾و «وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى».⁽²⁾بر اين اساس، با رفتن به سراغ سنت، احاديث فراوانى خواهيم يافت كه انواعگوناگونش ما را رهنمون مى‌سازند كه قرآن كنونى همان كتاب فرود آمده بر پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله بوده، بى آنكه افزايش يا كاهشى در آن يافته و همچنان تاكنون محفوظ مانده و در آينده نيز چنين خواهد ماند.

اين احاديث در چند گروه جاى مى‌گيرند:

گروه نخست: روايات عرضه بر كتاب (قرآن)

در اين گونه روايات توصيه شده است كه سنت بر قرآن عرضه شده و چنانچه مخالف قرآن بود، به كنارى نهاده شود. روايات اين دسته در دو گروه جاى مى‌گيرند:

نخست رواياتى است كه عرضه همه روايات را لازم شمارد، و گروه دوم، تنها در باره دو خبر متعارض چنين پيامى مى‌دهد. حال اگر قرآن و آياتش از تحريف در امان نبودند، چنين قاعده اى از معصومان عليهم السلام پيش كشيده نمى‌شد و اين قرآن تكيه گاهى قابل اعتمادى نبود. در ادامه به برخى از اين احاديث اشاره مى‌كنيم.

حديث يكم: امام صادق عليه السلام فرمود:

خطب النبي صلى اللّه عليه وآله بمنى فقال: «أيّها الناس، ما جاءكم عنّي يوافق كتاب اللّه فأنا قلته و ما جاءكم يخالف كتاب اللّه فلم أقله»؛⁽³⁾

پيامبر اكرم در سرزمين منا در ميان خطبه‌اى فرمودند: «اى مردم، آنچه از من به شما رسيد و موافق كتاب خدا بود، پس من آن را گفته‌ام و هرچه مخالف بود آن را نگفته‌ام».

حديث دوم: امام رضا عليه السلام فرمود:فما ورد عليكم من خبرين مختلفين فاعرضوهما على كتاب اللّه، فما كان في كتاب موجودا حلالاً أو حراما فاتّبعوا ما وافق الكتاب، ولم يكن في الكتاب فأعرضوه على سنن النبي صلى اللّه عليه وآله وسلّم؛⁽¹⁾آن هنگام كه با دو خبر متعارض روبرو شديد، آن دو را بر كتاب خدا عرضه كنيد، پس چنانچه آن حكم در كتاب خدا بود، روايتى كه با قرآن سازگار است را پيروى كنيد و اگر در كتاب خدا نبود، بر سنت نبوى صلى اللّه عليه وآله عرضه داريد.

حديث سوم: به فرموده امام صادق عليه السلام، جدشان پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله چنين فرموده‌اند:

إنّ على كلّ حقّ حقيقة وعلى كلّ صواب نوراً فما وافق كتاب اللّه فخذوه وما خالف كتاب اللّه فدعوه؛⁽²⁾هر حقى حقيقتى داشته و هر درستى نورى، پس هرچه موافق قرآن بود دريابيد و هرچه مخالف آن باشد رهايش سازيد.

حديث چهارم: امام هادى عليه السلام فرمود:

فاذا وردت حقائق الأخبار و التمست شواهدها من التنزيل فوجد لها موافقاً وعليها دليلاً كان الإقتداء بها فرضاً لايتعدّاهُ إلاّ أهل العناد؛⁽³⁾

پس هنگامى كه روايتى رسيد و تو بر قرآن عرضه داشتى و همراهيش را با آن يافتى، پس پذيرش آن روايت واجب است و كسى جز اهل عناد در برابر آن نمى‌ايستد.

حديث پنجم: امام صادق عليه السلام فرمود:إذا ورد عليكم حديثان مختلفان فاعرضوهما على كتاب اللّه فما وافق كتاب اللّه فخذوه و ما خالف كتاب اللّه فردّوه؛⁽¹⁾آنگاه كه دو حديث ناسازگار به شما رسيد، آنها را بر كتاب خدا عرضه داريد؛ چنانچه موافق بود پذيرا شده و اگر مخالف بود، كنارش گذاريد.

حديث ششم: امام صادق عليه السلام مى‌فرمايند:

ينظر فما وافق حكمه حكم الكتاب و السنة و خالف العامة فيوخذ به ويترك ما خالف الكتاب والسنّة و وافق العامة؛⁽²⁾در اين هنگام آنچه از سويى موافق كتاب خدا و سنت بوده و از سوى ديگر مخالف عامه باشد، پذيرفته مى‌شود و آنچه مخالف كتاب وسنت و موافق عامه بود رها مى‌گردد.

اين احاديث و مانند آن گواهند كه قرآن كنونى همان كتاب اللّه فرود آمده بر رسول خدا صلى اللّه عليه وآله است، بى آنكه كاهش و افزايشى در آن رخ داده باشد، چرا كه اگر چنين نبود، چگونه قرآن مرجع عرضه اخبار قرار مى‌گيرد تا معيار سنجش روايت صحيح و سقيم باشد؟

قسم دوم: خطبه غدير

يكى از حقايق تاريخى رويداد غدير خم و خطبه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله در اين روز بزرگ است. ما جز در كتاب احتجاج، روايت كاملى از اين خطبه نيافتيم. ايشان در اين خطبه، مردم را به انديشيدن در قرآن و دريافت تفسير آن از اميرالمؤمنين عليه السلام فرمان مى‌داده و مى‌فرمايند:

معاشر الناس، تدبّروا القرآن و افهموا آياته و انظروا إلى محكماته ولاتتبعوا متشابهه فواللّه لن يبين لكم زواجره، ولايوضح لكم تفسيره إلاّ الذي أنا آخذ بيده ومصعده الى وشائل بعضده ومعلكم إنّ من كنت مولاه فهذا عليٌ مولاه وهو عليٌ بن ابي طالب عليه السلام أخي و وصيي و موالاته من اللّه عزوجل انزلها علىّ؛⁽¹⁾اى گروه مردمان، در قرآن بينديشيد، آياتش را دريابيد و به محكمات آن بنگريد و از متشابهات آن پيروى مكنيد. به خدا سوگند، باطن و تفسير قرآن هرگز بر شما آشكار نگردد جز به واسطه اين كسى كه من دست او را گرفته و بازوى او را بالا برده ام. همانا هر كس من مولاى اويم، پس اين على مولاى اوست و او على بن ابى طالب برادرم، جانشين من و ولايتش از سوى خداوند بر من ابلاغ گرديده است.

فرمان به انديشيدن در قرآن و دريافتن آياتش و دستاويز به محكمات آن و دورى از متشابهاتش اين نتيجه را در پى دارد كه در آن دوران، قرآن كتابى گرد آورى شده و در دسترس مردم بوده است، با تمام محكمات و متشابهاتش، جز آنكه مردم فرمان يافته اند كه براى بدست آوردن احكام تفصيليش و رازها و ظرافت هايش، آنچنان كه با خردهاى عادى دريافتنى نيستند، به جانشين و دانش آموخته او، يعنى اميرالمؤمنين و اولاد طاهرينش عليهم السلام رجوع كنند.

قسم سوم: حديث ثقلين

پيامبر عظيم الشأن اسلام صلى اللّه عليه وآله زمانى نگذشت جز آنكه در آن هنگام به كتاب و عترت طاهرش سفارش نموده و بر پيروى و گردن نهادن به فرامين آنها فرمان داده‌اند. از اين رو، پى در پى حديث ثقلين از ايشان شنيده شد، حديثى كه جمهور علماى مسلمين با سندهاى متواتر و الفاظ گوناگون و متنوع روايت كرده‌اند.اين حديث را بيش از سى صحابى زن و مرد بازگفته‌اند كه الفاظ آن در يك روايت چنين آمده:

إنّي تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه و عترتي أهل بيتي، ما إن تمسّكتم بهما لن تضلّوا ابداً؛⁽¹⁾من در ميان شما دو چيز گرانبها برجا گذاردم: كتاب خدا و عترتم اهل بيتم كه اگر به آنها دست آويزيد، هرگز گمراهى را نخواهيد ديد.

اين سخن پيامبر صلى اللّه عليه وآله مى‌رساند كه در آن زمان، قرآن با تمامى آيات و سوره‌هايش مدون بوده به گونه اى كه نام كتاب بر آن اطلاق مى‌گرديده است. در آيات قرآن نيز نام كتاب بارها بازگو شده است.

ناگفته نماند، همچنانكه اين حديث پابرجايى قرآن را بر آن چه بوده مى‌رساند، به اين نكته نيز اشاره دارد كه با تمسك به قرآن و عترت، هدايت ابدى امت اسلامى تضمين مى‌گردد. چنانچه اين دو نتيجه از الفاظ و طرق حديث برمى آيد و اگر كسى به آنها پايبند نگردد، يا بايد بپذيرد كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله به آينده امت خود آگاه نبوده و آنها را به يك قرآن تحريف شده ارجاع داده است، و يا

آنكه نصيحت تمامى براى امتش ارائه نداده است، در حالى كه هيچ يك از مسلمين به اين سخن باور ندارد.

قسم چهارم: ثواب قرائت سوره‌هاى قرآن

پيرامون فضيلت قرائت قرآن و آثار و پيامدهايش روايات فراوانى رسيده است؛ چه در نماز، چه در ختم قرآن و تلاوتش در ماه مبارك رمضان و مواردى ديگراز اين قبيل. حال اگر اين سوره‌هاى قرآن و مجموعه آياتش جمع آورى نشده و درستى آن نزد مسلمين آشكار نبود، فرمان به تلاوت آنها و بيان آثارش چه سودى به همراه داشت؟ يا اگر كاهش و يا افزايشى در الفاظ قرآن روى داده بود، اعتماد به سوره هايش و عمل به چنين احاديثى براى بهره بردن از آثار و ثمراتش چه معنايى داشت؟ چرا كه احتمال تحريف در هر سوره يا آيه، اطمينان قلبى ما را در به دست آوردن آن آثار و ثمرات خدشه دار مى‌سازد.

برخى از اين روايات چنين است:

حديث نخست: امام باقر عليه السلام از جدشان رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله چنين نقل مى‌كنند كه فرمود:

من قرأ عشر آيات في ليلة لم يكتب من الغافلين، و من قرأ خمسين أية كتب من الذاكرين، و من قرأ مائة آية كتب من القانتين، و من قرأ مائتى آية كتب من الخاشعين، و من قرأ ثلاث مائة آية كتب من الفائزين، و من قرأ خمسمائة آية كتب من المجتهدين، و من قرأ ألف آية كتب له قنطار؛⁽¹⁾

هر كه در يك شب ده آيه از قرآن بخواند، از غافلان شمرده نشود، و هر كه پنجاه آيه قرائت كند، در زمره ذاكران خواهد بود، و هر كه صد آيه تلاوت نمايد، در زمره قانتان نوشته شود، و هر كه دويست آيه بخواند، از خاشعان محسوب گردد، و هر كه سيصد آيه بخواند، از فائزان خواهد بود، و هر كه پانصد آيه بخواند، از جمله مجتهدان نوشته شود، و هر كه هزار آيه بخواند، براى او [ثواب انفاق] يك قنطار از طلا نوشته شود.

حديث دوم: امام باقر عليه السلام فرمود:من أوتر بالمعوذتين و قل هو اللّه أحد قيل له يا عبداللّه، أبشر فقد قبل اللّه وترك؛⁽¹⁾هر كه در وتر [يك ركعت انتهايى نماز شب] سوره‌هاى «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ»، «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّاسِ» و «قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ» را قرائت كند، به او خطاب شود اى بنده خدا، مژده باد تو را كه خداوند وتر تو را پذيرفت.

روايت سوم: امام صادق عليه السلام مى‌فرمايند:

وعليكم بتلاوة القرآن فإنّ درجات الجنّة على عدد آيات القرآن، فإذا كان يوم القيامة، يقال لقاري القرآن: اقرأ و أرك، فكلّما قرأ آية يرقي درجة؛⁽²⁾بر شما باد به تلاوت قرآن كه درجات بهشت به شماره آيات آن است و روز قيامت به قارى قرآن گويند: بخوان و بالا رو، پس هر گاه آيه‌اى خواند، درجه‌اى بالا مى‌رود.

روايت چهارم: امام صادق عليه السلام فرمودند:

الواجب على كلّ مؤمن إذا كان لنا شيعةً أن يقرأ في ليله الجمعة بالجمعة و سبّح اسم ربّك الأعلى وفي صلاة الظّهر بالجمعة والمنافقين، فإذا فعل ذلك، فكأنما يعمل بعمل رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلّم وكان جزاؤه و ثوابه على اللّه الجنة؛⁽¹⁾بر هر مؤمن پيرو ما بايسته است كه در نماز شب جمعه، سوره جمعه و در نمازظهر،سوره جمعه و منافقان بخواند. پس هنگامى كه چنين كرد، به راستى به مانند عمل رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلّم انجام داده و پاداش او بر عهده خداوند است.

و ديگر روايات پرشمار در اين باره كه فقها رضوان اللّه عليهم به گستردگى احاديث استحباب قرائت سورهاى قرآن در نمازهاى پنجگانه را ياد آور شده‌اند؛⁽²⁾آنچنانكه شيخ صدوق رحمه اللّه بر اساس روايات، ثواب قرائت هر يك از سوره‌هاى قرآن را بيان كرده است⁽³⁾و برخى از بزرگان اماميه نيز براى عدم تحريف قرآن، به اين قسم از روايات استدلال كرده‌اند.⁽⁴⁾

قسم پنجم: رجوع به قرآن و بازپرسى از آن

در اين باره نيز احاديث فراوانى رسيده است كه ما تنها به سخنان اميرالمؤمنين عليه السلام بسنده مى‌كنيم.

اميرالمؤمنين عليه السلام در ميانه خطبه‌اى، به فضايل رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلّم و قرآن كريم چنين اشاره فرمودند:

او را هنگامى به رسالت برانگيخت كه از پيامبران خالى و خواب گران مللِ عالم طولانى شده بود و رشته محكم دين گسيخته بود. پس او با كتابى كه تصديق كننده حقايق كتب آسمانى بود و نورى كه بايد از آن پيروى شود به جانب مردم آمد. آن نور قرآن است. آن را به سخن آريد، ولى هرگز سخن نمى‌گويد؛ اما من شما را از آن خبر مى‌دهم. آگاه باشيد كه دانش آنچه مى‌آيد، و خبر آنچه كه بر جهان گذشته، و درماندردهاى شما و مقررات نظم دهنده زندگيتان در اين كتاب است.⁽¹⁾ايشان در خطبه‌اى ديگر مى‌فرمايند:

بدانيد كه قرآن خيرخواهى است كه خيانت نمى‌كند، و هدايت گرى است كه گمراه نمى‌نمايد، و سخنگويى است كه دروغ نمى‌گويد. احدى با قرآن ننشست جز اينكه به فزونى يا كمى از نزد آن برخاست؛ فزونى در هدايت و كم شدن در كور دلى. بدانيد كه براى كسى پس از بودن با قرآن تهيدستى نيست و براى احدى منهاى قرآن، بى نيازى نمى‌باشد. از قرآن براى بيماريهاى خود شفا جوييد، و از آن براى پيروزى بر مشكلات يارى خواهيد كه شفاى بزرگترين بيماريها كه كفر، نفاق، تباهى و ضلالت مى‌باشد در قرآن است. پس به وسيله قرآن از خدا بخواهيد و با محبت به قرآن به خدا توجه كنيد و به وسيله آن از مردم چيزى نخواهيد. به يقين بندگان الاهى در اين دنيا با وسيله‌اى به مانند قرآن به خداوند توجه نكرده اند. بدانيد كه قرآن شافعى است كه شفاعتش پذيرفته گشته، و گوينده اى است كه گفتارش تصديق شده است. آنكه قرآن در قيامت به شفاعتش برخيزد شفاعتش در مورد او قبول است، و از هر كه

شكايت نمايد شكايتش پذيرفته است؛ زيرا ندا دهنده‌اى در قيامت ندا مى‌دهد: «امروز هر انسانى دچار بذرى است كه افشانده و گرفتار نتيجه عمل خود است، جز آنان كه زارع بذر قرآن در سرزمين حيات خود بودند».

پس از بذر افشانان قرآن و تابعان آن باشيد، آن را راهنماى بر خداى خود قرار دهيد. براى خود از قرآن طلب نصيحت كنيد، آراء خود را كه بر خلاف قرآن است متهم نماييد و خواهش خود را كه مخالف قرآن است خائن بدانيد.⁽¹⁾همچنين آن حضرت عليه السلام در نامه‌اى به حارث همدانى چنين نگاشته‌اند:وتمسّك بحبل القرآن و انتصحه وأحلّ حلاله وحرّم حرامه؛⁽²⁾به ريسمان قرآن تمسك كن و از آن طلب پند كن، حلالش را حلال و حرامش را حرام شمار.

و فرمودند:

سپس قرآن را بر او نازل كرد، نورى كه چراغهايش خاموش نمى‌شود، و چراغى كه افروختگى اش كاهش برنمى دارد، و دريايى كه قعرش درك نمى‌گردد، و راهى كه حركت در آن گمراهى ندارد، و شعاعى كه روشنى آن تاريك نشود، و جدا كننده حق و باطلى كه برهانش خاموشى ندارد، و ساختمانى كه پايه هايش ويران نگردد، و دارويى كه بيم بيماريهاى آن نمى رود، و بلند مرتبه اى كه يارانش را شكست نرسد، و حقّى كه مدد يارانش دچار شكست نشوند. قرآن معدن ايمان و ميان سراى آن چشمه‌هاى دانش و درياهاى آن باغهاى عدل و داد و حوض‌هاى آن پايه‌هاى اسلام و اساس آن واديهاى حق و دشت‌هاى سرسبز آن است. دريايى است كه آب برداران

آبش را تمام نكنند، و چشمه‌هايى است كه آبكشان آب آنها را به آخر نرسانند، و آبشخورهايى است كه واردان از آن كم ننمايند و منازلى است كه مسافران راهش را گم نكنند، و نشانه‌هايى است كه از چشم راهروان پنهان نماند، و تپه‌هايى است كه روندگان از آنها نگذرند.

خداوند آن را سيرابى تشنگى دانايان قرار داد و نيز بهار قلوب بينايان و مقصد راههاى صالحان و دوايى كه پس از آن بيمارى نيست و نورى كه با آن تاريكى نباشد و ريسمانى كه جاى چنگ زدن به آن محكم است و حصار با بنيانى است كه آفات را بر اوج آن راه نيست و براى دوستدارانش عزت و براى واردش صلح و ايمنى و براىاقتدا كننده به آن راهنما و براى آنكه آن را مذهب خود قرار دهد، عذر و دليل و برهان براى كسى كه با آن سخن گويد و شاهد آن كس كه به وسيله آن، به جدال با دشمن برخيزد و پيروزى آن كس كه به آن حجت آورد و راهبر كسى كه به آن عمل نمايد و مركب آنكه آن را به كار اندازد و نشانه واضح براى كسى كه نشانه جويد و سپر بازدارنده از بلا براى آنكه آن را در بر كند و دانش براى كسى كه آن را در گوش جاى دهد و خبرى صحيح براى آنكه روايت كند و حكمى حق براى كسى كه با آن حكم نمايد.⁽¹⁾و باز فرمودند:

قرآن امر كننده و نهى كننده خاموش و گويا است. حجت خدا بر مردم است، بر آن از خلق خود پيمان گرفت و آنان را در گرو قرآن قرار داد. نورش را تمام و دينش را به آن كامل كرد. پيامبر صلى اللّه عليه وآله را قبض روح كرد در حالى كه از رساندن پيام هدايت به مردم به وسيله قرآن فارغ شده بود. پس خدا را بزرگ شماريد آنچنان كه او

خود را بزرگ شمرده، زيرا خداوند چيزى از دينش را از شما پنهان نكرد و امرى را كه مورد رضايت يا كراهتش باشد وانگذاشت، جز اينكه براى آن علامتى ظاهر و نشانه اى محكم قرار داد كه يا از منكر نهى مى‌كند و يا به معروف دعوت مى‌نمايد.⁽¹⁾اين بود جرعه‌اى از درياى كلمات بليغ و شيواى اميرالمؤمنين عليه السلام پيرامون قرآن. قرآنى كه خداوند متعال آن را نورى روشنگر و ميزانى براى عمل و حُكمى براى بندگان و مرجعى در حل مشكلات و راهنمايى براى درماندگان و پيشوايى در فتنه‌ها قرار داده است. بيان چنين اوصافى مى‌طلبد كه قرآن نزد ما همان قرآنى باشد كه بر پيامبر صلى اللّه عليه وآله نازل گشته و اميرالمؤمنين و سائرائمه عليهم السلام و صحابه و مسلمانان آن را به رسميت شناخته‌اند.

قسم ششم: احاديث نمايانگر تمسك اهل البيت به آيات گوناگون

محدثان اماميه روايات فراوانى آورده‌اند كه ائمه عليهم السلام در مناظرات و هر بحثى از مباحث عقائد، احكام، مواعظ، حكم و امثال، به آيات گوناگون قرآن تمسك كرده‌اند و اين سخن بر كسانى كه كتب احاديث، به ويژه كافى را بررسى كرده باشد، آشكار است.

آياتى كه ائمه عليهم السلام در هر بابى تمسك كرده‌اند، «كه در هر بابى روايات همسان با قرآن در دسترس ماست، حتى در مواردى خبرهاى واحد بر تحريف قرآن اشاره دارند و اين خود نيكو ترين گواه است كه اخبار تحريف براى تفسير و تنزيل آمده‌اند، نه آنكه نقصى بر قرآن روا دارند».⁽²⁾

قسم هفتم: احاديثى كه قرآن در دست مردم را قرآن نازل شده خوانده‌اند

در برخى روايات، آشكارا آمده است كه ائمه عليهم السلام معتقدند كه قرآن ميان مردم همان كتابى است كه از سوى خداوند بر پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله فرود آمده است. اين گونه احاديث بسيارند كه برخى را مى‌آوريم:

حديث نخست: اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه‌اى مى‌فرمايند:

كتاب ربّكم فيكم مبيّنا حلاله و حرامه و فرائضه و فضائله و ناسخه و منسوخه و رخصه و عزائمه و خاصّه و عامّه و عبره و أمثاله و مرسله و محدوده ومحكمه و متشابهه مفسرّاً مجمله ومبيّنا غوامضه بين مأخوذ ميثاق في علمه وموسّع على العباد في جهله و بين مثبت في الكتابفرضه و معلوم في السنّة نسخه و واجب في السنّة أخذه و مرخّص في الكتاب تركه و بين واجب بوقته و زائل في مستقبله و مباين بين محارمه من كبير أوعد عليه نيرانه أو صغير أرصد له غفرانه و بين مقبول في أدناه موسع في أقصاه؛⁽¹⁾اين كتاب پروردگارتان در ميان شماست، كه حلال و حرامش، واجب و مستحبش، ناسخ و منسوخش، امر آزاد و غير آزادش، خاص و عامش، پندها و امثالش، مطلق و مقيدش، و محكم و متشابهش را بيان كرد، مبهمش را تفسير نمود، و مشكلاتش را توضيح داد. برابر با پيمانى كه از بندگان گرفته تحصيل آگاهى به قسمتى از قرآن واجب، و دانستن رموز برخى ديگر از آيات لازم نيست. وجوب احكامى در قرآن معين، و نسخ آن در حديث روشن است، و قسمتى از مسائل اجرايش بنا بر سنت واجب، و تركش بنا بر قرآن آزاد است. وجوب برخى از احكام تا زمانى معين ثابت، و

پس از انقضاء مدت زائل شدنى است. بين گناهان بزرگ كه بر آن وعده عذاب داده، و معاصى كوچك كه اميد مغفرت در آن است تفاوت گذاشته، و ميان آن چه اجراى اندكش مقبول، و ترك بسيارش آزاد است فرق نهاده است.

حديث دوم: در جايى ديگر، آن حضرت فرمود:

أم أنزل اللّه سبحانه ديناً ناقصاً فاستعان بهم على إتمامه؟ أم كانوا شركاء له فلهم أن يقولوا و عليه أن يرضى؟ أم أنزل اللّه سبحانه ديناً تامّاً فقصّر الرسول صلى اللّه عليه وآله عن تبليغه وأدائه؟ واللّه سبحانه يقول «ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ»⁽¹⁾فيه تبيان كلّ شى وذكر أنّ الكتاب يصدق بعضه بعضاً وأنّه لااختلاف فيه فقال سبحانه «وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللهِلَوَجَدُوا فيهِ اخْتِلافًا كَثيرًا»⁽²⁾وإنّ القرآن ظاهره أنيق وباطنه عميق لاتفني عجائبه ولاتنقضي غرائبه ولاتكشف الظلمات إلاّ به؛⁽³⁾آيا خداى سبحان دين ناقصى فرستاد و در تكميل آن، از آن‌ها استمداد كرده است؟ آيا آن‌ها شركاء خدايند كه هرچه مى خواهند در احكام دين بگويند و خدا رضايت دهد؟ آيا خداى سبحان، دين كاملى فرستاد و پيامبر صلى اللّه عليه وآله در ابلاغ آن كوتاهى ورزيد؟ در حالى كه خداى سبحان مى‌فرمايد: «ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ»، و فرمود: فيه تبيان كلّ شى. و يادآور شديم كه: قرآن گواه بعض ديگر است و اختلافى در آن نيست. پس خداى سبحان فرمود: «وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللهِ لَوَجَدُوا فيهِ اخْتِلافًا كَثيرًا». همانا قرآن داراى ظاهرى زيبا و باطنى ژرف و

ناپيداست، مطالب شگفت آور آن تمام نمى‌شود، و اسرار نهفته آن پايان نپذيرد و تاريكى‌ها بدون قرآن بر طرف نخواهد شد.

حديث سوم: در روايتى ريّان بن صلت از امام على بن موسى الرضا عليه السلام مى‌پرسد كه نظر شما درباره قرآن چيست؟ حضرت در پاسخ فرمود:

كلام اللّه لاتتجاوزوه ولاتطلبوا الهدى في غيره فتضلّوا؛⁽¹⁾قرآن كلام خداوند است، از [حدود آن] تجاوز نكنيد و از غير او هدايت نجوييد كه گمراه مى‌شويد.

حديث چهارم: همچنين امام هشتم عليه السلام در پاسخ نامه مأمون به هنگامشناساندن اسلام خالص، آنگاه كه نوبت به قرآن مى‌رسد چنين مى‌نويسند:

وإنّ جميع ما جاء به محمّد بن عبداللّه هو الحقّ المبين والتصديق به وبجميع من مضى قبله من رسل اللّه وأنبيائه وحججه والتصديق بكتابه الصادق العزيز الذي «لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزيلٌ مِنْ حَكيم حَميد»⁽²⁾وأنّه المهيمن على الكتب كلّها وأنّه حق من فاتحته إلى خاتمته. نؤمن بمحكه ومتشابهه وخاصه وعامه ووعده ووعيده وناسخه ومنسوخه وقصصه وأخباره لايقدرُ أحد من المخلوقين أن يأتى بمثله؛⁽³⁾همانا هر آنچه محمّد بن عبد اللّه صلى اللّه عليه وآله آورده، حقى آشكار است و تصديق به او و همه رسل، انبياء و حجج پيشينش حق است. همچنين تصديق كتاب راست

گفتار و عزيزش، كتابى كه «لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزيلٌ مِنْ حَكيم حَميد». به راستى كه قرآن گواهى است بر تمامى كتاب‌ها و بى‌گمان همه‌اش از آغاز تا انجام حق است. ايمان داريم به محكم و متشابهش، خاص و عامش، وعد و وعيدش، ناسخ و منسوخش و قصه‌ها و اخبارش. هيچ يك از مخلوقان توان همانند آورى براى آن را ندارد.

حديث پنجم: على بن سالم از پدرش نقل مى‌كند كه گفت: از امام صادق عليه السلام پرسيدم: اى فرزند رسول خدا، درباره قرآن چه مى‌فرماييد؟ فقال: هو كلام اللّه، وقول اللّه، وكتاب اللّه، ووحي اللّه وتنزيله، وهو الكتاب العزيز الذي «لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزيلٌ مِنْ حَكيم حَميد»؛⁽¹⁾حضرت در جواب فرمودند: قرآن كلام خدا، گفتار خدا، كتاب خدا و وحى و نازل شده از سوى اوست. كتاب عزيزى كه «لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزيلٌ مِنْ حَكيم حَميد».

دليل سوم: سخن عمر بن خطاب: «حسبنا كتاب اللّه»

دليل سوم: سخن عمر بن خطاب: «حسبنا كتاب اللّه»⁽²⁾يكى از نگون بختى‌هاى بزرگ و آسيب‌هاى اندوهبار و سنگين كه كمر مسلمين را شكست و گمراهى ايشان را از هدايتى كه خدا و رسول براى آنها خواسته بودند در پى داشت، آن كار ناشايستى بود كه در واپسين لحظه‌هاى زندگى شريف رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و در ميان صحابه‌اى كه در محضرشان بودند، روى داد.

فشرده اين رويداد چنين است: پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله به هنگام رخت بربستن از اين دنيا، هنگامى كه برخى صحابه، از جمله عمر بن خطاب نزد ايشان حضور داشتند فرمودند: «بياييد تا براى شما چيزى بنگارم تا پس از آن هرگز گمراه نگرديد».⁽¹⁾يا با واژگانى ديگر چنين فرمودند:

إيتونى بالكتف⁽²⁾-⁽³⁾«و الدواة» يا «اللوح و الدواة»؛⁽⁴⁾در اين هنگام عمر گفت: بر پيامبر بيمارى چيره گشته و اين سخن از روى بيمارى است، نزد شما كتاب خداست و اين ما را بس است!در روايتى ديگر آمده: پس گفتند رسول خدا هزيان مى‌گويد - بى آنكه نام شخص گوينده را آشكار كنند - .

اصحاب به كشمكش پرداختند. برخى مى‌گفتند: قلم كاغذى بياوريد تا نبى نوشته اى بنگارد تا گمراه نگرديد و از آن سو، برخى سخن عمر را تكرار مى‌كردند.

هنگامى كه اين كشمكش اصحاب بسيار شد، حضرت به آن‌ها فرمودند: «از نزد من بيرون رويد».

ما اكنون در پى برآورد سخن اين شخص نيستيم كه چگونه مسير تاريخ را دگرگون ساخت و از باز تابيدن اراده خدا و رسولش بر هدايت، صلاح و رشاد امت اسلامى تا روز رستاخيز ممانعت كرد كه ابن عباس در اين باره مى‌گويد:

يوم الخميس وما يوم الخميس؛⁽¹⁾روز پنج شنبه و چه مى‌دانى روز پنج شنبه چيست؟! و پس از آن گريه كرد.

و باز ابن عباس مى‌گويد:

إنّ الرزيّة كلّ الرزيّة ما حال بين رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وبين كتابه؛⁽²⁾همانا بالاترين زيان و بدبختى آنكه او ميان رسول خدا و نگارشش جدايى انداخت.

انگيزه ما از افكندن اين رويداد، گواه آوردن از سخن عمر بن خطاب (إنّ عندنا القرآن، حسبنا كتاب اللّه) بر اين نكته است كه در آن هنگام، قرآن كتابى گرد آمده و مدون بوده به طورى كه كسى از حاضران - چه آنها كه با او همنوا بودند و چه ديگران- بر او خرده نگرفت كه سور قرآن پراكنده و منتشر است. و چنين توانستند عمر بن خطاب و پيروانش به آنچه مى‌خواستند دست يافته و ميان پيامبر و نگارش وصيتش جدايى اندازند.

دليل چهارم: إجماع

در تمامى زمانها، انديشمندان شيعه بر عدم نقصان قرآن هم رأى بوده‌اند. چنانكه در سخنان كاشف الغطاء و ديگر بزرگان علمى بازگو شد، در سخن شيخ صدوق نيز ظاهر واژه «الينا» در عبارت: «و من نسب إلينا ... فهو كاذب» بر اين اجماع رهنمون است.

علامه حلى در اين باره مى‌نويسد:

علماى ما هم رأى هستند كه قرآن كنونى به جهت نقل متواتر حجت است... چرا كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله بر گستراندن و نشر آيات و سوره‌هاى فرود آمده از قرآن، به حدّ تواتر مكلف بودند تا علاوه بر اثبات صحت نبوتشان، معجزه بودن قرآن براى ايشان ثابت كرد. در اين هنگام است كه اتفاق و اجماع علماء به غير نقل متواترى كه از قرآن شنيده‌اند ممكن نخواهد بود و اگر راوى واحد چيزى را بخشى از قرآن بداند، بى‌گمان اشتباه خواهد بود... اجماع دلالت مى‌كند كه مى‌بايست قرآن به حد تواتر نقل گردد، چرا كه قرآن معجزه اى است بر درستى پيامبر صلى اللّه عليه وآله؛ پس اگر به حد تواتر نرسد، معجزه بودن آن به چالش كشيده شده و حجت بر نبوت ايشان باطل خواهد شد.⁽¹⁾صاحب مفتاح الكرامه مى‌گويد:روال هميشگى اقتضا دارد تا بخش ها، واژگان، حركات و سكنات قرآن و قرار گيرى آيات و سوره‌ها در جايگاهش به حد تواتر رسيده باشند، چرا كه در اين باره انگيزه‌هاى فراوانى يافت مى‌شد، چه از سوى پذيرندگان اسلام، زيرا قرآن ريشه همه احكام است، و چه از سوى ناباوران به آن تا معجزه بودن آن را تباه سازند. بنابراين، به مخالفان تواتر قرآن و ترديد كنندگانش ارزشى نهاده نمى‌شود.⁽²⁾شيخ محمّدجواد بلاغى مى‌گويد:

در ميان عموم مسلمين و در قرن‌هاى پى در پى، قرآن كريم از نظر ماده، صورت و قرائت همگانى هماره به نحوى واحد بوده است و آنچه از قرائت‌هاى هفت گانه

و غير آن را كه برخى مردم روايت مى‌كنند، هيچ گونه تأثيرى در ماده و صورت قرآن نداشته‌اند.⁽¹⁾آشكار است كه اجماع نزد مسلمانان حجت بوده است؛ اما ويژگى بارز آن نزد شيعه كاشف از رأى معصوم عليه السلام بودن اجماع است، بلكه بالاتر آنچنان كه از سخنان سيد مرتضى و برخى عالمان بزرگ برداشت مى‌شود، عدم نقصان از ضروريات دين بوده است.

دليل پنجم: تواتر قرآن

يكى از ادلّه نفى تحريف، تواتر قرآن با همه حركات، سكنات، آيات و سوره‌هايش از طرق روايات اماميه مى‌باشد. تواترى قطعى كه روايات آن از سوى امامان معصوم عليهم السلام، از جد بزرگوارشان پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله نقل گرديده است.⁽²⁾پس شيعيان بر اين باورند كه قرآن در دسترس ما كه بى كم و كاست است، همان قرآن فرود آمده بر رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله بوده، چنانكه - همان‌طور كه اشاره شد - شيخ صدوق در اين باره گفته است:

به اعتقاد ما، قرآنى كه بر پيامبر فرود آمده، همان قرآن ميان دو جلد و در دسترس مردم است، نه چيزى بيش از آن و شمار سوره هايش به صد و چهارده سوره مى‌رسد.

دليل ششم: اعجاز قرآن

ناسازگارى تحريف با اعجاز قرآن، گواه ديگر شيعه بر نفى تحريف است؛ چرا كه تحريف معنا را باطل مى‌كند. از سويى اعجاز قرآن بر مدار فصاحت و

بلاغتى بوده كه بر مدار معنا مى‌چرخد و حال آنكه به آشكارا قرآن معجزه‌اى جاودان است.

اين سخن برگرفته از دليل سوم كتاب بشرى الوصول بر عدم تحريف بود. اين دليل در كلام سيد مرتضى آنجا كه گفت: «چرا كه قرآن معجزه نبوت است» نيز اشاره شد. همچنين سخن علاّمه حلى كه مى‌گفت: «ديدگاه تحريف معجزه بودن قرآن را با ترديد روبرو مى‌كند»، و يا سخن كاشف الغطاء كه «قرآن كنونى همان «كتاب اللّه» فرود آمده است؛ چرا اين كتاب معجزه بوده و هماورد طلبيده است...» بر همين سخن دلالت دارد.

دليل هفتم: نماز اماميه

ديگر دليل اماميه بر باور كاهش نيافتگى قرآن كريم نمازشان است؛ چرا كه ايشان پس از حمد در ركعت يكم و دوم نمازهاى پنج‌گانه، قرائت يك سوره كاملغير از سوره حمد را بايسته مى‌دانند. همچنين گروه بسيارى از ايشان قرائت دو سوره را پس از حمد جايز نمى‌شمارند.⁽¹⁾سيد شرف الدين در اين باره مى‌نويسد:

نماز شيعه به تنهايى دليلى بر اين مطلب است... و فقه آنان به اين سخن تصريح دارد؛ از اين‌رو اگر تمام سوره‌هاى قرآن همان سوره‌هاى زمان پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلّم است، از جهت كيفيت و كميت، ممكن نبود شيعيان چنين حكمى بدهند.⁽²⁾

دليل هشتم: گردآمدن قرآن در زمان پيامبر اكرم

از ديدگاه برخى، گرد آمدن قرآن كريم در زمان زندگانى شريف پيامبر صلى اللّه عليه وآلهو در دسترس مردم بودن آن، گواهى ديگر بر عدم تحريف شمرده مى‌شود. اخبار فراوانى از كتب شيعه و سنى بر مجموعه بودن قرآن در آن زمان دلالت دارند؛ از جمله اخبارى كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله به قرائت، تدبّر و عرضه هر آنچه از ايشان روايت شده به قرآن فرمان مى‌دهند كه برخى از آنها گذشت. همچنين در زمان حضرت، گروهى از صحابه به ختم قرآن پرداخته و به تلاوت و حفظ آن روى مى‌آوردند كه حتى نامشان در كتب علوم قرآنى يافت مى‌شود. يا آنكه به فرموده خود حضرت، جبرئيل هر سال قرآن را با ايشان به مقابله مى‌نشت و اين مقابله در سال رحلت ايشان به دو بار افزايش يافت.⁽¹⁾همه اينها گواه آشكارى است بر اينكه قرآن در ميان ما، بى‌آنكه افزايش يا كاهشى يابد، همان قرآن نزد پيامبر و يارانش بوده است.

اين دليل را نيز جمعى از عالمان شيعه همچون سيّد شرف الدين عاملى⁽²⁾ارائه كرده‌اند.

دليل نهم: اهتمام پيامبر و مسلمانان به قرآن

آيا كسى مى‌تواند دلبستگى و كوشش پيامبر در نگاهدارى قرآن را انكار كند؟!

همانا ايشان با فرود آمدن سوره‌اى، در گسترش آن ميان مسلمين كوشش بسيار كرده و بر حفظ، آموزش و دانشورى آن سفارش دو چندان داشتند و براى مردم ارزش اين كارها و پاداش و بهره‌هاى دنيوى و اخروى آنها را بازگو مى‌كردند.

برانگيختن مردم بر حفظ قرآن در سينه‌ها و كاغذها از سوى ايشان و سفارش ايشان به تعليم و تعلم آن به مردان، زنان و كودكان، در زمره رويدادهايى است كه جايى براى انكار و بحث ندارد.

و مسلمين نيز انگيزه‌هاى فراوانى براى حفظ و پاسدارى قرآن داشته وآن را بر ديگر امور خود مقدم كردند؛ چرا كه اين كتاب معجزه اى جاودان و بُن مايه احكام شرعى و امور دينى ايشان بود. با چنين اوصافى، چگونه مى‌توان گفت كه چيزى از قرآن كم و به ورطه تحريف درغلتيده است؟! آرى، شايد بگويند همان گونه كه انگيزه حفظ و پاسداشت قرآن بسيار بوده، انگيزه بر تحريف و دگرگون ساختن آن از سوى دورويان و دشمنان اسلام نيز كم نبوده است، كسانى كه از آوردن مانندى براى قرآن، سوره‌ها و آيه هايش در ماندند.در پاسخ مى‌توان گفت: پس از آنكه خداوند متعال، خود به قرآن عنايت و اهتمام داشته و حفظ آن را بر گردن گرفته است، مجالى براى طرح چنين احتمالاتى نمى‌ماند، همانطور كه فرموده است: «لا يَأْتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزيلٌ مِنْ حَكيم حَميد».⁽¹⁾

فصل سوم: احاديث تحريف در كتب شيعه

اشاره

در فصل نخست گزيده‌اى از سخنان بزرگان علماى اماميه در سده‌هاى گوناگون را بازگو كرديم كه يادآور شده بودند قرآن كنونى، از هرگونه تحريف در امان بوده است. همچنين سخنان بسيارى ديگر را به جهت كوتاه كردن سخن به ميان نياورديم و شايد در لابلاى بحث، به نام و يا سخنان برخى از آنان اشاره كنيم.

در فصل دوم نيز ادله اماميه بر نفى تحريف را چنين برشمرديم:

اما با اين وجود، هيچ عالمى از اين عالمان بزرگ، بودن احاديثى كه ظاهرشان بازگو كننده كاهش قرآن است را انكار نمى‌كنند، بلكه برخى از ايشان به پرشمار

بودن اين روايات تصريح كرده‌اند. بودن اين احاديث در كتب اماميه، همانند وجوددسته‌اى از روايات است كه در برخى عقائد باطل همچون جبر، تفويض، تشبيه، تجسيم و مانند اينها ظهور دارد؛ ليكن علما از چنين رواياتى روى برگردانده و تحريف قرآن را نفى كرده‌اند؛ بلكه برخى در اين باره ادعاى اجماع اماميه را پيش كشيده‌اند. همچنان كه در علم اصول آمده است، اعراض علما از حديثى، اعتبار آن را با چالش روبرو مى‌سازد.

ما در اين فصل دلائل اعراض علما از اين گونه اخبار را بررسى كرده و بر درستى آن گواه خواهيم آورد.

تعيين موضوع بحث

بى‌گمان رواياتى داريم كه بيان‌گر تحريف است، ولى پذيرش فراوانى آنها با اشكال روبرو است؛ مگر آنكه تحريف در معناى فراگير آن مد نظر باشد. چنين تحريف عامى در كلام شيخ طوسى نيز آمده است. ايشان پس از آنكه كاهش نيافتگى قرآن را از روايات بهره مى‌جويد، چنين گفته است:

جز آنكه روايات فراوانى از خاصه و عامه نقصان بسيارى از آيات و جابجايى برخى ديگر را نشانه رفته‌اند.⁽¹⁾اما در كتب روايى شيعه، آن دسته رواياتى كه معناى خاص تحريف را كه همان كاهش يافتگى قرآن است افاده كنند كم شمارند؛ از اين رو در سخنان برخى از محققان همچون شيخ جعفر كاشف الغطاء و شيخ محمّد جواد بلاغى، اين روايات به شاذ و نادر متصف گرديده‌اند.

مى‌توان اين دسته از روايات شيعه را در دو بخش سامان داد:يكم: رواياتى كه يا ضعيف، يا مرسل و يا مقطوع اند و به سخن دقيق تر، اسناد معتبرى ندارند. گويا اين دسته از روايات شمار بيشترى دارند و اين سخن با مراجعه به اسناد آنها آشكار مى‌گردد. كافى است براى دستيابى به چند و چون احاديث مرحوم شيخ كلينى كه شايد بيشترين اين روايات باشد، به كتاب مرآة العقول شيخ محمّدباقر مجلسى رجوع كرد؛ كتابى كه از مهم ترين منابع حديثى اماميه بوده و از پر آوازه ترين و مهم ترين شروح آن است.

كسانى همچون شيخ محمّدجواد بلاغى در كتاب آلاء الرحمن، مرحوم خويى در تفسير البيان و مرحوم طباطبايى در تفسير الميزان اسانيد اين روايات را باريك بينانه بررسى كرده و آشكارا بى اعتبارشان دانسته‌اند.

آشكار است كه در هر يك از مسائل دينى، استناد به چنين رواياتى پذيرفتنى نيست تا چه رسد به آنكه در يك مسأله مهم اعتقادى، بتوان به آنها استناد كرد! دوم: رواياتى از افراد موثق و با سندهايى معتبر كه راه را بر هرگونه خدشه بسته‌اند. اين دسته را مى‌توان در دو گروه جاى داد:

گروه يكم: رواياتى كه تأويل و حمل آنها بر برخى وجوه امكان پذير است، به گونه اى كه ناسازگارى ميان آنها و روايات نافى تحريف، رخت برمى بندد.

گروه دوم: رواياتى كه توجيه پذير نيستند.

پس بدين ترتيب، آشكار مى‌گردد روايات شيعه در موضوع نقصان قرآن كم شمارند؛ چرا كه روايات ضعيف و يا معتبرى كه توجيه پذير است، از دائره بحث خارج مى‌شوند. اما همين روايات اندك با چالشهاى زير روبرويند:

1. برخورد با ضرورى دين

نخستين اشكال اين روايات، قرار گرفتن در برابر يك امر ضرورى است، چراكه گروهى از بزرگان اماميه نفى تحريف را از ضروريات دينى شمرده‌اند. سيد مرتضى در اين باره مى‌گويد:

آگاهى ما به درستى انتقال قرآن به ما [از زمان رسول خدا صلى اللّه عليه وآله تاكنون] همانند با دانش ما به وجود شهرها، حوادث بزرگ، اتفاقات عظيم، كتب مشهور و اشعار نگاشته شده عرب است ... همانا علم به درستى نقلِ تفاصيلِ قرآن و بخشهايش، همانند دانستن راستى نقل همه قرآن است، واينجا نيز همچون علمِ ضرورى است.⁽¹⁾شيخ جعفر كاشف الغطاء مى‌گويد:

به اجماع علما در تمام زمان‌ها، به أخبار اندك تحريف اعتنايى نمى‌شود و بداهت و روشنى ديدگاه عدم تحريف، مانع عمل به ظاهر آنها مى‌گردد.⁽²⁾سيد شرف الدين مى‌گويد:

از نظر اماميه، قرآن در عصر وحى و نبوت گرد آورى شده است و همسان قرآن كنونى است... و همه آنچه گفته شد، نزد محققان علماى شيعه از ضروريات شمرده مى‌شود.⁽³⁾مرحوم خويى نيز مى‌گويد:

هر آن كس مدعى تحريف شود، با عقل بديهى مخالفت مى‌كند.⁽⁴⁾

2. ناسازگارى با ظاهر قرآن

اگر چالش پيشين پذيرفته نشود و ضرورى بودن ديدگاه عدم تحريف به اثباتنرسد، ديگر ناسازگارى اين روايات با ظاهر كتاب خدا انكار پذير نيست؛ آنجا كه خداوند متعال مى‌فرمايد «اِءنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنّا لَهُ لَحافِظُونَ». به اين معنا كه ما خود نگاهدار آوييم، چرا كه اين كتاب پيشواى امت و برنامه اعمال آنها است، سرچشمه احكام و معارف ايشان و معجزه اى جاودان است. به روشنى پذيرفته شده است كه هر حديث ناسازگار با كتاب خدا، هر چند كه در درستى و فراوانى سند در حد شايسته‌اى باشد، كنار گذاشته مى‌شود و اين سخن به روشنى از روايات پيامبر و ائمه عليهم السلام دست يافتنى است؛ از اين رو انديشمندان بزرگ اماميه - اصوليان و محدثان - از اين روايات دست شسته و آنها را كنار نهاده اند. محدث كاشانى در تفسير الصافى مى‌گويد:

اخبار تحريف با كتاب خدا ناسازگار بوده و آن را تكذيب مى‌كند؛ پس بايد آنها را وانهاد.⁽¹⁾باز اگر اين چالش پذيرفته نشود و گفته شود كه اين سخن مستلزم دور است (يعنى نفى تحريف از قرآن متوقف بر بطلان روايات تحريف و بطلان روايات متوقف بر نفى تحريف قرآن) يا آن كه گفته شود ضمير «له» در سخن محدث كاشانى، به نبى مكرم اسلام باز مى‌گردد نه قرآن، باز به دلائلى كه در ادامه خواهد آمد، اين روايات كنار گذارده مى‌شود.

3. موافقت با روايات عامه

همانا ديدگاه تحريف، علاوه بر مشاهير صحابه كه در زمره پيشوايان اهل سنت شمرده مى‌شوند، از سوى پيشوايان و حافظان اهل سنت نيز نقل شده واحاديث تحريف، در مهمترين كتابها و موثق ترين منابع حديثى آنان به روشنى ديده مى‌شود. حال با فرض آنكه بپذيريم روايات اندك تحريف با اخبار نافى آن معارضه دارند، بر پايه آنچه در علم اصول ثابت شده، سازگارى روايات تحريف با اخبار عامه، كنار نهادن آنها را موجّه مى‌سازد.

4. نادر بودن اين روايات

روايات تحريف شاذ و نادرند؛ اما در مقابل، اخبار رهنمون گر به عدم تحريف مشهور و متواتر است، به طورى كه اين نكته در سخنان برخى بزرگان همچون مرحوم كاشف الغطاء آمده است - ما به زودى پاسخ شبهه تواتر روايات تحريف را خواهيم داد - . حال با فرض تعارض ميان اين دو دسته از روايات، بر پايه قواعد علم اصول، بايد روايات شاذ و نادر را به كنارى نهاد و به آنچه مطابق مشهور است روى آورد.

5. خبر واحد بودن اين روايات

با فرض كوتا آمدن از هر چه تاكنون گفته شد، بى‌گمان در اخبار آحاد بودن اين روايات نمى‌توان ترديد كرد. گروهى از بزرگان اماميه در هيچ يك از بخش‌هاى دين عمل به خبر واحد را روا نمى‌دانند و برخى ديگر كه در پاره اى از موارد خبر واحد را حجت دانسته‌اند، در مسائل اعتقادى همچون بحث تحريف قرآن، به اين گونه

اخبار اعتنا نمى‌كنند. بنابراين نمى‌توان از اين روايات دستاويزى براى ديدگاه تحريف در نظر گرفت.

پاره‌اى از اخبار تحريف

اينك نوبت آن رسيد تا شمارى از مهم ترين روايات شيعه را كه به گفته برخى علما، ظهورشان در نقصان است بازگو كرده و سپس به بررسى سندى آنها و ميزان دلالت شان بر نظريه تحريف بپردازيم و شبهاتى كه بر اساس اين روايات به ميان آمده را طرح كرده، و به پاسخ آنها اهتمام ورزيم.

مهمترين رواياتى كه دستاويز نظريه تحريف شده‌اند از اين قرارند:

سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول: «ما ادّعى أحد من الناس أنّه جمع القرآن كلّه كما أنزل إلّا كذّاب، وما جمعه وحفظه كما نزله اللّه تعالى إلّا علي بن أبيطالب عليه السلام و الأئمّة من بعده عليهم السلام»؛⁽¹⁾شنيدم كه امام باقر عليه السلام مى‌فرمود: «كسى نمى‌گويد كه همه قرآن را چنانكه نازل گشته است، گرد آورده مگر دروغ گو. و هيچ كس قرآن را برابر با آنچه از سوى خدا نازل گشته گرد نياورده و حفظ نكرده مگر على بن ابى طالب عليه السلام و امامان پس از او عليهم السلام».

ما يستطيع أحد أن يدّعي أنّ عنده جميع القرآن كلّه ظاهره و باطنه غير الأوصياء؛⁽²⁾

كسى توان آن را ندارد كه ادعا كند همه قرآن، ظاهر و باطنش نزد اوست جز اوصياء عليهم السلام .

قرأ رجل على أبي عبد اللّه عليه السلام - و أنا أستمع - حروفا من القرآنليس على مايقرؤها الناس، فقال أبو عبد اللّه عليه السلام:

«كفّ عن هذه القراءة، إقرأ كما يقرأ الناس، حتّى يقوم القائم عليه السلام، فإذا قام القائم عليه السلام قرأ كتاب اللّه عزّوجلّ على حدّه، و أخرج المصحف الذي كتبه علي عليه السلام».

وقال: «أخرجه عليّ عليه السلام إلى الناس حين فرغ منه و كتبه، فقال لهم: «هذا كتاب اللّه عزّوجلّ كما أنزله اللّه على محمّد صلى اللّه عليه وآله وسلّم، و قد جمعته من اللوحين». فقالوا: هو ذا عندنا مصحف جامع فيه القرآن، لا حاجة لنا فيه. فقال: «أما و اللّه ما ترونه بعد يومكم هذا أبدا، إنّما كان عليّ أن أخبركم حين جمعته لتقرؤوه»»؛⁽¹⁾مردى براى امام صادق عليه السلام حروفى از قرآن را قرائت مى‌كرد - نه آنچنان كه مردم مى‌خواندند - و من نيز گوش فرا داده بودم تا آنكه امام عليه السلام فرمودند:

«از اين قرائت باز ايست و چنانكه مردم مى‌خوانند بخوان تا آنكه قائم ظهور كند كه در اين هنگام، قائم عليه السلام كتاب خدا را آنچنانكه بوده قرائت كرده و مصحف على عليه السلام را بيرون خواهد آورد».

و آن گاه فرمود: «آن هنگام كه على عليه السلام از قرآن و كتابتش رهايى يافت، قرآن را به ميان مردم آورد و به آنان گفت: «اين كتاب خداى عزّ و جلّ است آنچنانكه بر محمّد صلى اللّه عليه وآله نازل گشته و من آن را ميان اين دو لوح گردآوردم». مردم

گفتند: آنچه نزد ما است نيز همه قرآن را در بردارد، ما را به قرآن تو نيازى نيست! امام فرمود: «آگاه باشيد، به خدا سوگند اين را پس از امروز هرگز نخواهيد ديد. تنها برعهده من بود تا پس از گردآورى، شما را بر آن آگاه ساخته و بر شما بخوانم، اماخود نخواستيد».

لولا أنّه زيد في كتاب اللّه و نقص منه، ما خفي حقّنا على ذي حجى، و لو قد قام قائمنا فنطق، صدّقه القرآن؛⁽¹⁾اگر آنچه از زياده و نقصانى كه بر قرآن رفت، نبود، حق ما بر صاحبان عقل پنهان نمى‌ماند، و اگر قائم ما قيام كند و سخن گويد، قرآن او را تصديق خواهد كرد.

1-5. أصبغ بن نباته مى‌گويد:

سمعت أمير المؤمنين عليه السلام يقول: «نزل القرآن أثلاثا: ثلث فينا و في عدوّنا، وثلث سنن و أمثال، و ثلث فرائض و أحكام»؛⁽²⁾شنيدم كه اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمود: «قرآن در سه بخش فرود آمد: يك سوم آن درباره ما و دشمنانمان، و يك سوم ديگر در سنن وامثال آن، و يك سوم ديگر در فرائض و احكام».

2-5. از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود:

إنّ القرآن نزل أربعة أرباع: ربع حلال، و ربع حرام، و ربع سنن و أحكام، و ربع خبر ما كان قبلكم و نبأ ما يكون بعدكم، و فصل ما بينكم؛⁽³⁾

قرآن بر چهار بخش نازل شد: يك چهارم حلال، يك چهارم حرام، يك چهارم سنن و احكام و جزئيات زندگى شما و يك چهارم در خبر پيشينيان و گزارش آنچه پس از شما است.

جعلت فداك، إنّا نسمع الآيات في القرآن ليس هي عندنا كما نسمعها، و لانحسن أن نقرأها كما بلغنا عنكم، فهل نأثم؟ فقال: «لا، إقرءوا كما تعلّمتم، فسيجيئكم من يعلّمكم»؛⁽²⁾قربانت گردم، به راستى ما آياتى در قرآن مى‌شنويم كه آنها در نزد ما چنان نيستند كه مى‌شنويم و ما نمى‌توانيم آنها را چنانچه از شما به ما رسيده است بخواهيم. آيا گناه كرده‌ايم؟ فرمود: نه، «همچنانكه آموختيد بخوانيد، به زودى نزد شما كسى مى‌آيد كه به شما مى‌آموزد».

إنّ في القرآن ما مضى وما يحدث وما هو كائن، كانت فيه أسماء الرجال فأُلقيت، وإنّما الإسم الواحد منه في وجوه لايحصى، يعرف ذلك الوصاة؛⁽¹⁾همانا قرآن، دانش آنچه گذشته و آنچه روى مى‌دهد و آنچه در پيش رو است دربردارد. در قرآن نام‌هايى از مردان بوده كه آنان را حذف نموده‌اند و هر يك از اين نام‌ها به وجوهى كه مشخص نيست در قرآن وجود دارد و فقط اوصيا [پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله] آن را مى‌شناسند.

لو قد قرئ القرآن كما أنزل لألفيتنا فيه مسمّين؛⁽²⁾اگر قرآن به گونه اى كه نازل شده بود قرائت مى‌شد، نام ما را در آن مى‌يافتيد.

دفع إلىّ أبو الحسن عليه السلام مصحفا وقال: «لاتنظرفيه»، ففتحته وقرأت فيه «لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا ...» فوجدت فيها إسم سبعين رجلاً من قريش بأسمائهم و أسماء آبائهم، قال: فبعث إلىّ: «إبعث إليّ بالمصحف»؛⁽³⁾حضرت رضا عليه السلام قرآنى به من داد و فرمود: در آن نگاه مكن. پس من آن را باز كردم و در آن سوره «لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا...» را خواندم و در آن نام هفتاد نفر از قريش را به نام‌هاى خودشان و نام پدرانشان يافتم. [بزنطى ]گويد: پس حضرت نزد من فرستاد كه «آن قرآن را به سوى من باز فرست».

نزل جبرئيل عليه السلام بهذه الآية على محمّد صلى اللّه عليه وآله وسلّم هكذا:

«وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْب مِمَّانَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا - في عليّ - فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ»؛⁽¹⁾جبرئيل اين آيه را بر پيامبر صلى اللّه عليه وآله چنين آورد: و اگر به آنچه كه بر بنده مانازل شده است - پيرامون على عليه السلام - شك داريد، پس مانند آن سوره‌اى بياوريد.

من كان كثير القراءة لسورة الأحزاب، كان يوم القيامة في جوار محمّد صلى اللّه عليه وآله وسلّم و أزواجه، ثمّ قال: سورة الأحزاب فيها فضائح الرجال و النساء من قريش و غيرهم، يا بن سنان: إنّ سورة الأحزاب فضحت نساء قريش من العرب، وكانت أطول من سورة البقرة، و لكن نقصوها و حرّفوها؛⁽²⁾هر كس سوره احزاب را بسيار تلاوت كند، روز قيامت در جوار (همسايگى) يا پناه رسول خدا صلى اللّه عليه وآله وسلم و همسرانش مى‌باشد. و فرمود: سوره احزاب رسوائى‌هايى از مردان و زنان قريش و غير آن در بردارد. اى پسر سنان، راستى كه سوره احزاب زنان قريش از عرب را رسوا ساخت، و خود آن سوره از سوره بقره بيشتر بود، ليكن از آن كاستند و تحريف كردند.

أنزل اللّه في القرآن سبعة بأسمائهم، فمحت قريش ستّة، وتركوا أبا لهب؛⁽¹⁾خداوند متعال در قرآن نام هفت نفر از آن‌ها را نازل كرده است، قريش شش تن از آن‌ها را محو نموده و نام أبولهب را گذاشتند.

سمعت عليّا عليه السلام يقول: «كأنّي بالعجم فساطيطهم في مسجد الكوفة يعلّمون الناس القرآن كما أنزل». قلت: يا أمير المؤمنين، أو ليس هو كماأنزل؟ فقال: «لا، محي منه سبعون من قريش بأسمائهم و أسماء آبائهم، و ما ترك أبو لهب إلّا إزراء على رسول اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلّم، لأنّه عمّه»؛⁽²⁾شنيدم على عليه السلام مى‌فرمود: «گوئى به عجم مى‌نگرم كه خيمه هايشان در مسجد كوفه است و به مردم قرآن را همان گونه كه نازل شده است مى‌آموزند». عرض كردم: اى اميرمؤمنان، مگر [اكنون قرآن] همان گونه كه نازل شده نيست؟ فرمود: «نه، هفتاد تن از قريش با نام خودشان و نام‌هاى پدرانشان از آن محو شده است، و ابولهب نيز جاگذاشته نشده مگر به منظور سرزنش رسول خدا صلى اللّه عليه وآله، زيرا او عموى آن حضرت است».

في قول اللّه عزّ و جلّ: «وَ مَنْ يُطِعِ اللّه وَ رَسُولَهُ» - في ولاية عليّ و ولاية الأئمة من بعده- «فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً هكذا نزلت»؛⁽³⁾هر كسى كه خدا و رسولش را - در ولايت على و پيشوايان بعد از او - اطاعت كند، پس به تحقيق به رستگارى بزرگى نائل شده است و اين چنين آيه نازل شد.

نزل جبرئيل عليه السلام على محمّد صلى اللّه عليه وآله وسلّم بهذه الآية هكذا: «يا أَيُّهَا الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا - في عليّ - نُوراً مُبِينا»؛⁽¹⁾جبرئيل اين آيه را بر رسول خدا چنين نازل كرد: اى كسانى كه به شما كتاب داده‌اند، به آن چه - پيرامون على عليه السلام - نازل كرديم كه [او] نورى آشكار است، ايمان آوريد.

اينها گوشه‌اى از احاديث تحريف بود كه ما يكايك بررسى كرده و هر آنچه در پاسخ آن‌ها گفته شده ويا تأويلاتى كه بر آنها رواداشته شده‌است را به‌ميان خواهيم آورد.

بررسى اين اخبار

حديث يكم:

شيخ كلينى و شيخ صفار اين روايت را به سندى آورده‌اند كه شخصى به نام

«عمرو بن ابى‌المقدام» در ميان آن است. علماى رجال درباره اين شخص اختلاف دارند، همچنانكه برخى به اين اختلاف اعتراف نموده‌اند.⁽¹⁾حديث دوم:

شيخ كلينى و شيخ صفار اين روايت را با سندى آورده‌اند كه شخصى به نام «منخّل بن جميل اسدى» را در بر دارد. بسيارى از علماى رجال و بلكه همه ايشان، اين شخص را تضعيف كرده و گفته‌اند كه او فاسد العقيده بوده و درباره ائمه عليهم السلام احاديث غلو آميزى روايت كرده است.⁽²⁾اما مى‌توان اين دو حديث را از جهت دلالى به گونه‌اى ديگر تفسير كرد كه الفاظشان از اين تفسير گريزان نباشند. صاحب الميزان در اين باره چنين مى‌نويسد:

سخن امام عليه السلام كه فرمود: همانا همه قرآن تا آخرش نزد اوست تا آخر روايت، هر چند ظهور در لفظ قرآن داشته و تحريف آن را مى‌رساند، ليكن از مقيد ساختن آن به (ظاهره و باطنه) چنين بر مى‌آيد كه مراد حضرت، دانستن تمامى قرآن، چه از نظر معانى ظاهرىِ آشكار بر فهم‌هاى عادى، و چه از نظر معانى باطنى به دور از فهم عادى مى‌باشد.

و همچنين روايت پيش كه فرمود (وما جمعه وحفظه تا آخر حديث)، از آن روى كه واژه جمع را به حفظ مقيد ساخته است.⁽³⁾

سيد على بن معصوم مدنى، اين دو روايت را در ميان احاديثى ديگر براى اثبات دانش ائمه عليهم السلام به همه قرآن آورده و گفته است:

همانا اميرالمؤمنين و اولاد معصومش عليهم السلام دانا به تمام قرآن بودند، دانشى قطعى كه با تأييد الاهى و الهام ربانى و آموزش نبوى همراه بوده است. در اين باره، احاديث فراوانى از فريقين وارد شده و اجماع اماميه بر آن ثابت است و عقل نيز اين نقل‌ها را همراهى مى‌كند.⁽¹⁾شيخ على بن ابراهيم قمى حديثى ديگر، هم معنا با دو روايت پيشين آورده است؛⁽²⁾ليكن سند اين روايت نيز در بردارنده شخصى به نام «محمّد بن على قرشى»است. مرحوم نجاشى درباره وى مى‌نويسد:

ابوجعفر محمّد بن على بن ابراهيم بن موسى قرشى... وى ملقب به ابوسمينه بود. وى جدا ضعيف و فاسد الإعتقاد بوده و در هيچ روايتى نمى‌توان به او اعتماد كرد.⁽³⁾حديث سوم:

راوى اين روايت، شخصى به نام «سالم بن سلمه» يا «سالم بن ابى‌سلمه» است كه براى شناخت ديدگاه رجاليان درباره او، يك بار مراجعه به كتب رجالى كافى است. نجاشى،⁽⁴⁾ابن غضائرى،⁽⁵⁾شيخ طوسى،⁽⁶⁾علاّمه حلى⁽⁷⁾و ديگران وى را

تضعيف كرده‌اند. اين روايت، قرآنى كه اميرالمؤمنين گرد آورده بوده است را با قرآن در دست ما ناسازگار مى‌داند. ما در فصل بررسى شبهات، در باره اين احاديث و رواياتى كه قرآن عصر امام زمان عليه السلام را با قرآن ما متفاوت معرفى مى‌كند، سخن خواهيم گفت.

حديث چهارم:

اين روايت را عياشى در تفسيرش آورده است.⁽¹⁾شيخ حر عاملى نيز اين روايت را از عياشى چنين نقل مى‌كند:

و عن ميسر- أي و روى العياشي عن ميسر- عن أبي جعفر عليه السلام، قال: «لولا أنّه زيد في كتاب اللّه، و نقص منه ما خفي حقّنا على ذي حجا، و لو قد قام قائمنا فنطق صدّقه القرآن»؛⁽²⁾از ميسر - يعنى عياشى از ميسر روايت كرد - از امام باقر عليه السلام كه فرمود: «اگر به كتاب خدا اضافه نشده و يا كم نمى‌شد، حق ما در نزد صاحب فهم و عقل مخفى نمى‌ماند و اگر قائم ما قيام كند، آن‌گاه كه سخن گويد، قرآن سخن وى را تصديق مى‌كند».

اجماع تمامى مسلمانان بر افزايش نيافتگى قرآن، نادرستى اين روايت را در پى دارد؛ اجماعى كه افرادى همچون سيد مرتضى، شيخ طوسى و شيخ طبرسى رضوان اللّه عليهم به آن اشاره كرده‌اند.

مرحوم جد ما نيز درباره اين اجماع چنين گفته است:

كسى به افزايش قرآن قائل نگشته است.⁽³⁾

مرحوم خويى نيز به هنگام تبيين معانى تحريف گفته است:

تحريف به افزايش، به اين معنا كه بخش‌هايى از قرآن در دست ما جزء كلام اللّه نازل شده بر پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلّم نيست. اين معناى تحريف به اجماع مسلمين باطل بوده و هرگز روى نداده است؛ بلكه بطلان آن از بديهيات شمرده مى‌شود.⁽¹⁾حديث پنجم:

مرحوم مجلسى به آشكارى اين حديث را مجهول مى‌داند.⁽²⁾حديث پس از آن را نيز مرسل معرفى مى‌كند؛⁽³⁾اما روايت سوم را موثق دانسته است.⁽⁴⁾ظاهر اين احاديث با يكديگر ناسازگارند، گرچه گروهى همچون مجلسى اول،⁽⁵⁾فيض كاشانى⁽⁶⁾و شارح كافى⁽⁷⁾ضعف آن را نپذيرفته‌اند با همديگر منافاتدارند به طورى‌كه مرحوم سيد عبداللّه شبّر به آن اعتراف كرده⁽⁸⁾و مرحوم سيد هاشم معروف الحسنى در كتاب دراساتش آن را تبيين كرده است.⁽⁹⁾حديث ششم:

مرحوم مجلسى⁽¹⁰⁾آن را ضعيف مى‌شمارد و محدث كاشانى در وافى، آن را به

تأويل برده و مى‌گويد: «مراد از آن آيات، سخنانى است با جنس وحيانى؛ اما از قبيل تفسير و تبيين. مراد چنين نيست كه آنها جزء حقيقى قرآن باشند تا نيامدن آنها كاهش قرآن را به دنبال داشته باشد».

حديث هفتم:

اين حديث را شيخ صفار قمى و عياشى روايت كرده‌اند كه به زودى سخن ما در بررسى روايات اين دو خواهد آمد. اين دو از «ابراهيم بن عمر» روايت مى‌كنند كه در تضعيف⁽¹⁾و توثيق⁽²⁾او اختلاف است.

در توجيه اين روايت مى‌توان گفت: اين نامهايى كه حذف شده‌اند، تنها به هنگام تفسير و تبيين الفاظ قرآن در آيات جاى مى‌گيرند، نه آنكه در اصل قرآن آمده باشند، آنچنان كه در آياتى از اين دست گفته شده است.

حديث هشتم:

اين حديث را عياشى به صورت مرسل آورده (عن داوود بن فرقد عمن أخبره،عنه عليه السلام) و جواب آن همان جوابى است كه در احاديث آينده خواهد آمد.

حديث نهم:

شيخ كلينى آن را از بزنطى روايت كرده است؛ اما مرحوم مجلسى آن را مرسل مى‌داند. شارح كافى به مرفوع بودن آن اعتراف نموده است.⁽³⁾مانند اين روايت را شيخ كشى از بزنطى روايت كرده⁽⁴⁾كه در آينده پيرامون آن سخن خواهيم گفت. محدث كاشانى پس از نقل اين حديث چنين مى‌گويد:

شايد مراد از يافتن آن نام‌ها در مصحف داده شده، تفسير «للذين كفروا والمشركين» است كه از وحى گرفته شده، اما در زمره آيات شمرده نمى‌شود... و چنين است هر چه از اين دست روايات يافت مى‌شود.⁽¹⁾حديث دهم:

اين حديث و مانندهايش كه شيخ قمى، كلينى و ديگران روايت نموده‌اند، بر حذف نام اميرالمؤمنين على عليه السلام ، «آل محمّد»، واژه «الولاية»، نام‌هاى منافقان و مواردى ديگر از اين قبيل دلالت دارند. اعتراف محدث كاشانى به نادرستى اين احاديث و يا بر فرض صحت، حمل بر تفسير و تبيين بودن آن، ما را از بررسى تك تك سندها بى نياز مى‌كند. محدث كاشانى رحمه اللّه پس از اذعان به نادرستى اسناد اين احاديث، به تأويل آنها روى مى‌آورد.⁽²⁾مرحوم خويى نيز مى‌گويد:

در پاسخ اين دسته از روايات مى‌گوييم: پيش از اين گفتيم كه برخى از سخنانوحيانى، همانند تفسير قرآن هستند نه خود قرآن. پس ناگزير بايد چنين رواياتى كه نام ائمه را در ميانه آيات ذكر كرده‌اند را از قبيل تفسير دانست و اگر چنين تأويلاتى پذيرفته نشد، به ناچار بايد به خاطر ناسازگارى با كتاب و سنت آنها را به كنارى نهاد.

به تحقيق اخبار فراوانى در بايستگى عرضه روايات بر كتاب و سنت و كنار نهادن آنها به هنگام ناسازگارى وارد شده است.

همچنين مى‌گويد:

گواه بر اينكه در قرآن آشكارا نام اميرالمؤمنين نيامده، حديث غدير است. از اين

حديث شريف بر مى‌آيد كه پيامبر اكرم صلى اللّه عليه وآله على عليه السلام را تنها به فرمان خدا برگزيده است و اين گزينش پس از آمدن تأكيد فراوان و نويد نگاهدارى از مكر مردمان روى داده و اگر نام على عليه السلام در قرآن آشكارا آمده بود، ديگر نيازى به نصب پيامبر و فراهم نمودن آن اجتماع بزرگ ديده نمى‌شد و پيامبر صلى اللّه عليه وآله از رو كردن اين كار بيمناك نبودند تا تأكيد بيشترى بر اين كار وارد شود.

ايشان درباره روايت دهم نيز چنين مى‌گويد:

اين روايت [موجود] در كافى، فى نفسه از احتمال درست به دور است؛ چرا كه آمدن نام على عليه السلام به هنگام اثبات نبوت و هم آورد جويى براى قرآن، با مقتضاى حال آيه و بلاغتش مناسبت ندارد.

باز مى‌فرمايد:

همه اين روايات با روايت صحيح ابوبصير در كافى ناسازگار است. ابوبصير مى‌گويد: از امام صادق عليه السلام پيرامون سخن خداوند كه: «أَطيعُوا اللّهَ وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي اْلأَمْرِ مِنْكُمْ» پرسيدم.

ايشان در پاسخ فرمودند: «اين آيه درباره على، حسن و حسين عليهم السلام نازل شدهاست. «پرسيدم: مردم مى‌گويند چرا در قرآن نامى از على و اهل بيتش نيامده است؟ امام فرمودند: «به آنها بگو همانا نام نماز در قرآن آمده، اما سخنى از شمار ركعات و تفاصيل آن در ميان نيست تا آنكه پيامبر صلى اللّه عليه وآله آن را تفسير فرمايد ...». بنابراين، اين روايت صحيح بر همه آن روايات برترى يافته و مراد آنها را روشن خواهد كرد.⁽¹⁾

سخن شيخ بهايى نيز در اين باره، پيش از اين گذشت كه فرمود:

و آنچه ميان مردم پر آوازه گرديده كه نام اميرالمؤمنين عليه السلام از برخى آيات مانند «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ - في عليّ - » و غير آن كاسته شده، نزد انديشمندان بى پايه است.⁽¹⁾حديث يازدهم:

پس از چشم پوشى از بررسى سندى، مى‌گوييم شيخ طبرسى رحمه اللّه و غير او اين روايت را از ابن سنان روايت كرده‌اند، با اين تفاوت كه «ثم قال ...»⁽²⁾در آن نيست. افزون بر آن، اين حديث و دو حديث ديگر از رسول خدا صلى اللّه عليه وآله، گواهى است بر مدوّن بودن سوره احزاب در زمان ايشان. و بر فرض صحت اين روايات، همان جوابهاى گذشته را پيش مى‌كشيم.

البته اين حق ماست از كسانى كه چنين رواياتى را درست مى‌دانند و بدانها اعتماد مى‌كنند بپرسيم: اين آيات پر شمار كجا رفتند؟ نحوه سقوط و اسقاط آنها چگونه بوده است كه ديگر مسلمانان آگاه نشده‌اند؟ آيا بر فراگيرى و آموزش قرآن انگيزه‌هاى فراوانى نبوده است؟ آيا چنين نبوده كه همه سوره‌هاى قرآن پس از نزول، به فرمانپيامبر صلى اللّه عليه وآله ميان مسلمين منتشر و در خانه هايشان قرائت مى‌شده است؟ حديث دوازدهم:

از روايات شيخ كشى است كه پيرامون آن به تفضيل سخن خواهيم گفت.

حديث سيزدهم:

با مراجعه به كتب رجالى، آشكار مى‌شود كه به جهت مجهول بودن برخى از

راويان اين حديث، اين روايت سندى صحيح ندارد. از آن گذشته، خود شيخ نعمانى دو حديث ديگر روايت كرده است كه با آن حديث معارضه مى‌كنند. آن دو روايت چنين است:

حديث يكم: عن أمير المؤمنين عليه السلام أيضاً، قال: «كأنّي أنظر إلى شيعتنا بمسجدالكوفة، و قد ضربوا الفساطيط يعلّمون الناس القرآن كما أنزل... »؛⁽¹⁾اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايند: مى‌بينم شيعيانم را در مسجد كوفه كه چادرهايى بر افراشته‌اند و قرآن را چنان كه نازل گشته، به مردم آموزش مى‌دهند...