تاریخ الطبری تاریخ الامم و الملوک جلد 11

اشارة

‌سرشناسه : طبری، محمدبن جریر، ۲۲۴؟-۳۱۰ق.

عنوان قراردادی : [تاریخ الرسل و الملوک]

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ الطبری: تاریخ الامم و‌الملوک/ لابی‌جعفر‌محمدبن جریر الطبری؛ تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم.

وضعیت ویراست : [ویراست؟].

مشخصات نشر : بیروت: روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.= ۱۹۶۷م.= ۱۳۴۶ -

مشخصات ظاهری : ۱۱ج.

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : عربی.

یادداشت : جلد یازدهم کتاب حاضر شامل "صله تاریخ الطبری" از عریب‌بن سعد القرطبی می‌باشد.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ؟: ۱۳).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : صله تاریخ الطبری

عنوان دیگر : تاریخ الرسل و الملوک

موضوع : اسلام -- تاریخ-- متون قدیمی تا قرن ۱۴.

موضوع : تاریخ جهان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : ایران -- تاریخ

شناسه افزوده : ابراهیم، محمدابوالفضل، مصحح

شناسه افزوده : قرطبی، عریب‌بن سعد. صله تاریخ الطبری

رده بندی کنگره : DS۳۵/۶۳/ط۲ت‌۲ ۱۳۴۶ الف

رده بندی دیویی : ۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۵-۲۳۹۶

اشارة

صلة تاریخ الطبری لعریب بن سعد القرطبی

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

ثم دخلت

سنه احدی و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ذکر اخبار القرامطة و قتل صاحب الشامة فیها کتب الوزیر القاسم بن عبید الله الی محمد بن سلیمان الکاتب- و کان المکتفی قد ولاه حرب القرمطی صاحب الشامة، و صیر الیه امر القواد و الجیوش- فأمره بمناهضه صاحب الشامة و الجد فی امره و جمع القواد و الرجال علی محاربته. فسار الیه محمد بن سلیمان بجمیع من کان معه و اهل النواحی التی تلیه من الاعراب و غیرهم حتی قربوا من حماه، و صار بینهم و بینها نحو اثنی عشر میلا، فلقوا اصحاب القرمطی هنالک یوم الثلاثاء لست خلون من المحرم. و کان القرمطی قد قدم بعض اصحابه فی ثلاثة آلاف فارس و کثیر من الرجاله فی مقدمته، و تخلف هو فی جماعه منهم، ردءا لهم، و جعل السواد وراءه، و کان معه مال جمعه، فالتقی رجال السلطان بمن تقدم من القرامطة لحربهم، و التحم القتال بینهم، و صبر الفریقان. ثم انهزم اصحاب القرمطی، و اسر من رجالهم بشر کثیر، و قتل منهم عدد عظیم، و تفرق الباقون فی البوادی، و تبعهم اصحاب السلطان لیله الأربعاء یقتلونهم و یأسرونهم. فلما رای القرمطی ما نزل باصحابه من الانهزام و التفرق و القتل و الاسر حمل أخا له یقال له ابو الفضل مالا، و تقدم الیه ان یلحق بالبوادی و یستتر بها، الی ان یظهر القرمطی بموضع، فیصیر الیه اخوه بالمال، و رکب هو و ابن عمه المسمی بالمدثر، و صاحبه المعروف بالمطوق، و غلام له رومی و أخذ دلیلا و سار یرید الکوفه عرضا فی

البریه حتی انتهی الی موضع یعرف بالدالیة من اعمال طریق الفرات، فنفد ما کان معهم من الزاد و العلف، فوجه بعض من کان معه لیأخذ لهم ما احتاجوا الیه فدخل الدالیة لشراء حاجته، فأنکر زیه، و سئل عن امره فاستراب و ارتاب، و اعلم المتولی لمسلحه تلک الناحیة بخبره، و کان علی المعاون رجل یعرف بابی خلیفه بن کشمرد فرکب فی جماعه، و سال هذا الرجل عن خبره، فاعلمه ان صاحب الشامة بالقرب منه، فی ثلاثة نفر، و عرفه بمکانه. فمضی صاحب المعاون الیهم و اخذهم و وجه بهم الی المکتفی و هو بالرقة، و رجعت الجیوش من طلب القرامطة، بعد ان أفنوا اکثرهم قتلا و اسرا و کتب محمد بن سلیمان الکاتب الی الوزیر القاسم بن عبید الله بمحاربته للقرامطه، و ما فتح الله له علیهم، و قتله و اسره لاکثرهم، و انه تقدم فی جمع الرءوس و هو باعث منها بعدد عظیم. و فی یوم الاثنین لاربع بقین من المحرم ادخل صاحب الشامة الی الرقة ظاهرا للناس علی فالج، و علیه برنس جریر، و دراعه دیباج، و بین یدیه المدثر و المطوق علی جملین ثم ان المکتفی خلف عساکره مع محمد بن سلیمان، و شخص هو فی خاصته و غلمانه و خدمه، و شخص معه القاسم بن عبید الله الوزیر من الرقة الی بغداد، و حمل معه القرمطی و المدثر و المطوق و جماعه ممن اسر فی الوقعه و ذلک فی أول صفر، فلما صار الی بغداد عزم علی ان یدخل القرمطی مدینه السلام مصلوبا علی دقل و الدقل علی ظهر فیل، فامر بهدم طاقات الأبواب التی یجتاز بها الفیل بالدقل ثم استسمج ذلک، فعمل له دمیانه، غلام یا زمان کرسیا، و رکبه علی ظهر الفیل، فی ارتفاع ذراعین و نصف، و اقعد فیه القرمطی صاحب الشامة، و دخل المکتفی مدینه السلام، صبیحة یوم الاثنین للیلتین خلتا من شهر ربیع الاول و قد قدم بین یدیه الأسری مقیدین علی جمال علیهم دراریع الحریر و برانس الحریر، و المطوق وسطهم، و هو غلام ما نبتت لحیته بعد، قد جعل فی فیه خشبة مخروطه و الجم بها فی فمه کهیئة اللجام ثم شدت

الی قفاه، و ذلک انه لما دخل الرقة کان یشتم الناس إذا دعوا علیه، و یبزق فی وجوههم، فجعل له هذا لئلا یتکلم و لا یشتم. ثم امر المکتفی ببناء دکه فی المصلی العتیق بالجانب الشرقی فی ارتفاعها عشره اذرع لقتل القرامطة، و کان خلف المکتفی وراءه محمد بن سلیمان الکاتب بجمله من قواد القرامطة و قضاتهم و وجوههم فقید جمیعهم، و دخلوا بغداد بین یدیه یوم الخمیس لاثنتی عشره لیله خلت من ربیع الاول، و قد امر القواد بتلقیه و الدخول معه فدخل فی اتم ترتیب حتی إذا صار بالثریا نزل بها و خلع علیه، و طوق بطوق من ذهب، و سور بسوارین من ذهب، و خلع علی جمیع القواد القادمین معه و طوقوا و سوروا. ثم صرفوا الی منازلهم و امر بالأسری الی السجن. و ذکر عن صاحب الشامة انه أخذ و هو فی حبس المکتفی سکرجة من المائدة التی کانت تدخل علیه و کسرها و أخذ شظیة منها، فقطع بها بعض عروقه و خرج منه دم کثیر، حتی شدت یده، و قطع دمه، و ترک أیاما حتی رجعت الیه قوته. و لما کان یوم الاثنین لسبع بقین من ربیع الاول، امر المکتفی القواد و الغلمان بحضور الدکة فی المصلی العتیق، و خرج من الناس خلق کثیر، و حضر الواثقی و هو یلی الشرطه بمدینه السلام و محمد بن سلیمان کاتب الجیش، فقعدوا علی الدکة فی موضع هیئ لهم، و حمل الأسری الذین جاء بهم المکتفی، و الذین جاء بهم محمد بن سلیمان و من کان فی السجن من القرامطة، و قوم من اهل بغداد ذکر انهم علی مذاهبهم، و قوم من سائر البلدان من غیر القرامطة حبسوا لجنایات مختلفه فاحضر جمیعهم الدکة و وکل بکل رجل منهم عونان، و قیل انهم کانوا فی نحو ثلاثمائة و ستین. ثم احضر صاحب الشامة و المدثر و المطوق، و اقعدوا فی الدکة و قدم اربعه و ثلاثون رجلا من القرامطة فقطعت ایدیهم و ارجلهم، و ضربت أعناقهم واحدا بعد واحد. و کانت ترمی رءوسهم و جثثهم و ایدیهم و ارجلهم کل ما قطع منها الی اسفل الدکة. فلما فرغ من قتل هؤلاء قدم المدثر فقطعت یداه و رجلاه، و ضربت عنقه، ثم المطوق. ثم قدم صاحب الشامة فقطعت یداه و رجلاه و أضرمت نار عظیمه، و ادخل فیها خشب صلیب، و کانت توضع الخشبة الموقده فی خواصره و بطنه، و هو یفتح

عینیه و یغمضهما، حتی خشی علیه ان یموت، فضربت عنقه و رفع راسه فی خشبة و کبر من کان علی الدکة و کبر سائر الناس فی أسفلها، ثم ضربت اعناق باقی الأسری و انصرف القواد و من حضر ذلک الموضع وقت العشاء فلما کان بالغد حملت الرءوس الی الجسر، و صلب بدن القرمطی فی الجسر الأعلی ببغداد، و حفرت لأبدان القتلی آبار الی جانب الدکة، فطرحوا فیها ثم امر بعد ذلک بایام بهدم الدکة ففعل ذلک. و استامن علی یدی القاسم بن سیما رجل من القرامطة، یسمی اسماعیل ابن النعمان، و یکنی أبا محمد، لم یکن بقی منهم بنواحی الشام غیره و غیر من انضوی الیه، و کان هذا الرجل من موالی بنی العلیص، فرغب فی الدخول فی الطاعة، خوفا علی نفسه، فأومن هو و من معه، و هم نیف و ستون رجلا، و وصلوا الی بغداد. و اجریت لهم الأرزاق، و احسن الیهم ثم صرفوا مع القاسم بن سیما الی عمله، و أقاموا معه مده فهموا بالغدر به فوضع السیف فیهم، و اباد جمیعهم. و فی آخر جمادی الاولی من هذه السنه ورد کتاب من ناحیه جبی بان سیلا أتاها من الجبل، غرق فیه نحو من ثلاثین فرسخا و ذهب فیه خلق کثیر، و خربت به المنازل و القری، و هلکت المواشی و الغلات، و اخرج من الغرقی الف و مائتان سوی من لم یوجد منهم. و فی یوم الأحد غره رجب، خلع المکتفی علی محمد بن سلیمان کاتب الجیش و علی وجوه القواد، و امرهم بالسمع و الطاعة لمحمد بن سلیمان، و برز محمد الی مضربه بباب الشماسیه و عسکر هنالک، ثم خرج بالجیوش الی جانب دمشق، لقبض الاعمال من هارون بن خمارویه إذ تبین ضعفه، و ذهب رجاله فی حرب القرامطة، و رحل محمد بن سلیمان فی زهاء عشره آلاف، و ذلک لست خلون من رجب، و امر بالجد فی المسیر. و لثلاث بقین من رجب قرئ علی الناس کتاب لإسماعیل بن احمد بان الترک قصدوا المسلمین فی جیش عظیم، و ان فی عسکرهم سبعمائة قبة ترکیة لرؤساء منهم خاصه فنودی فی الناس بالنفیر و خرج مع صاحب العسکر خلق کثیر فوافی

الترک غارین، فکبسوهم لیلا، و قتل منهم خلق کثیر، و انهزم الباقون، و استبیح عسکرهم و انصرف المسلمون سالمین غانمین 3 . و ورد أیضا الخبر من الثغور، بان صاحب الروم وجه إلیها عسکرا فیه عشره صلبان و مائه الف رجل، فأغاروا و کبسوا و احرقوا ثم ورد کتاب ابی معد بان الاخبار اتصلت من طرسوس بان غلام زرافه خرج الی مدینه انطالیه علی ساحل البحر. فافتتحها عنوه، و قتل بها خمسه آلاف رجل من الروم، و اسر نحو هذه العده منهم، و استنقذ من أساری المسلمین اربعه آلاف انسان، و وجد للروم ستین مرکبا فغرقها و أخذ ما کان فیها من الذهب و الفضه و المتاع و الانیه و ان کل رجل حضر هذه الغزاة أصاب فی فیئه الف دینار، فاستبشر المسلمون بذلک. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک بن عبد الله بن العباس بن محمد

ثم دخلت

سنه اثنتین و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ففیها وجه صاحب البصره الی السلطان رجلا ذکر انه اراد الخروج علیه، و صار الی واسط مخالفا بها، فاقصد الیه من یقبض علیه و علی قوم ذکروا انهم بایعوه، و وجه بهم الی بغداد، فحمل هذا الرجل علی فالج، و بین یدیه ابن له صبی علی جمل، و معه سبعه و ثلاثون رجلا، علی جمال علیهم برانس الحریر، و اکثرهم یستغیث و یبکی، و یحلف انه بریء فامر المکتفی بحبسهم و فی هذه السنه اغارت الروم علی مرعش و نواحیها، فنفر اهل المصیصة و طرسوس، و أصیبت جماعه من المسلمین فیهم ابو الرجال بن ابی بکار. و فیها انتهی محمد بن سلیمان الکاتب الی احواز مصر لحرب هارون، و وجه الیه المکتفی فی البحر دمیانه، و امره بدخول النیل، و قطع المواد عمن بمصر من الجند، فمضی و قطع عن اهل مصر المیرة، و زحف الیهم محمد بن سلیمان علی الظهر، حتی دنا من الفسطاط، و کاتب القواد الذین بها، فخرج الیه بدر الحمامی، و کان رئیس القوم، ثم تتابع قواد مصر بالخروج الیه، و الاستئمان له، فلما رای ذلک هارون و من بقی معه خرجوا محاربین لمحمد بن سلیمان، و کانت بینهم وقعات. ثم انها وقعت بین اصحاب هارون فی بعض الأیام عصبیة اقتتلوا فیها، فخرج الیهم هارون لیسکنهم، فرماه بعض المغاربه بسهم فقتله و بلغ محمد بن سلیمان الخبر، فدخل هو و من معه الفسطاط، و احتووا علی دور آل طولون و أموالهم، و تقبض علی جمیعهم، و هم بضعه عشر رجلا، فقیدهم و حبسهم، و استصفی أموالهم، و کتب بالفتح الی المکتفی، و کانت هذه الوقیعه فی صفر، و کتب الی محمد بن سلیمان فی

اشخاص آل طولون الی بغداد، و الا یبقی منهم أحدا بمصر و لا الشام، ففعل ذلک. و لثلاث خلون من ربیع الاول، سقط الحائط من الجسر الاول علی جثه القرمطی و هو مصلوب، فطحنه و لم یبق منه شیء. 4 و فی شهر رمضان ورد الخبر علی السلطان بان قائدا من القواد المصریین یعرف بالخلیجی، و یسمی بابراهیم تخلف عن محمد بن سلیمان فی آخر حدود مصر، مع جماعه استمالهم من الجند و غیرهم، و مضی الی مصر مخالفا للسلطان، و کان معه فی طریقه جماعه أحبوا الفتنة حتی کثر جمعه، فلما صار الی مصر اراد عیسی النوشری محاربته، فعجز عن ذلک لکثرة من کان مع ابن الخلیجی، فانحاز عنه الی الإسکندریة، و اخلی مصر، فدخلها الخلیجی. و فیها ندب السلطان لمحاربه الخلیجی و اصلاح امر المغرب فاتکا مولی المعتضد، و ضم الیه بدرا الحمامی، و جعله مشیرا علیه فیما یعمل به، و ندب معه جماعه من القواد و جندا کثیرا، و خلع علی فاتک و علی بدر الحمامی لسبع خلون من شوال، . و امرا بسرعة الخروج و تعجیل السیر فخرجا لاثنتی عشره لیله خلت من شوال. و للنصف من شوال دخل رستم مدینه طرسوس والیا علیها و علی الثغور الشامیة. و فیها کان الفداء بین المسلمین و الروم لست بقین من ذی القعده، ففودی من المسلمین الف و مائتا نفس، ثم غدر الروم، و انصرفوا، و رجع المسلمون بمن فی ایدیهم من أساری الروم. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک بن عبد الله بن العباس بن محمد

ثم دخلت

سنه ثلاث و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ففیها ورد الخبر بان الخلیجی المتغلب علی مصر واقع احمد بن کیغلغ و جماعه من القواد بالقرب من العریش، فهزمهم الخلیجی، اقبح هزیمه، فندب السلطان للخروج الیه جماعه من القواد المقیمین بمدینه السلام فیهم ابراهیم بن کیغلغ و غیره و فی شهر ربیع الاول من هذه السنه ورد الخبر بان أخا للحسین بن زکرویه، ظهر بالدالیة من طریق الفرات فی نفر من اصحابه، ثم اجتمع الیه جماعه من الاعراب و المتلصصة فسار بهم نحو دمشق، فی جمادی الاولی و حارب أهلها، فندب السلطان للخروج الیه الحسین بن حمدان بن حمدون، فی جمع کثیر من الجند ثم ورد الخبر بان هذا القرمطی سار الی طبریة، فامتنع أهلها من ادخاله، فحاربهم حتی دخلها فقتل عامه من بها من الرجال و النساء، و نهبها و انصرف الی ناحیه البادیة. و ذکر من حضر مجلس محمد بن داود بن الجراح، و قد ادخل الیه قوم من القرامطة بعد قتل الحسین بن زکرویه المصلوب بجسر بغداد فقال الرجل: کان زکرویه ابو حسین المقتول مختفیا عندی فی منزلی، و قد اعد له سرداب تحت الارض، علیه باب حدید، و کان لنا تنور، فإذا جاءنا الطلب، وضعنا التنور علی باب السرداب، و قامت امراه تسخنه فمکث زکرویه کذلک اربع سنین، فی ایام المعتضد، ثم انتقل من منزلی الی دار قد جعل فیها بیت وراء باب الدار، فإذا فتح الباب انطبق علی باب البیت، فیدخل الداخل، فلا یری باب البیت الذی هو فیه، فلم تزل هذه حاله حتی مات المعتضد، فحینئذ انفذ الدعاه، و استهوی طوائف من اهل البادیة، و صار اهل قریه صوعر یتفلونه علی ایدیهم، و یسجدون له و اعترف لزکرویه جمیع من رسخ حب الکفر فی قلبه من عربی و مولی و نبطی و غیرهم، بانه رئیسهم و کهفهم و ملاذهم، و سموه السید و المولی، و ساروا به و هو محجوب عن اهل عسکره، و القاسم یتولی الأمور دونه، یمضیها علی رایه

و ذکر محمد بن داود ان زکرویه بن مهرویه هذا اقام رجلا کان یعلم الصبیان بقریة تدعی زابوقه، من عمل الفلوجة یسمی عبد الله بن سعید، و یکنی أبا غانم، فتسمی بنصر لیعمی امره، و یخفی خبره، فاستهوی طوائف من الاصبغیین و العلیصیین و صعالیک من بطون کلب، و قصد بهم ناحیه الشام، و کان عامل السلطان علی دمشق و الأردن احمد بن کیغلغ، و کان مقیما بمصر علی حرب الخلیجی، فاغتنم ذلک عبد الله ابن سعید المتسمی بنصر و سار الی مدینه بصری، فحارب أهلها، ثم آمنهم فلما استسلموا له قتل مقاتلتهم و سبی ذراریهم، و استاق أموالهم، ثم نهض الی دمشق، فخرج الیه من کان بقی بها مع صالح بن الفضل خلیفه احمد بن کیغلغ فقتل صالحا، و فض عسکره و لم یطمع فی مدینه دمشق إذ دافعهم أهلها عنها ثم قصد القرمطی و من معه مدینه طبریة، فقتلوا طائفه من أهلها، و سبوا النساء و الذریة بها، فحینئذ انفذ السلطان لمحاربتهم الحسین بن حمدان فی جماعه من القواد و الرجال، فوردوا دمشق، و قد دخل القرامطة طبریة فلما اتصل بهم خروج القواد الیهم، عطفوا نحو السماوه، و تبعهم الحسین بن حمدان و هم ینتقلون من ماء الی ماء و یعورون ما وراءهم من المیاه. فانقطع الحسین عن اتباعهم لما عدم الماء، و عاد الی الرحبه، و قصدت القرامطة الی هیت، فصبحوها و لم یصلوا الی المدینة لحصانه سورها لسبع بقین من شعبان، مع طلوع الشمس، فنهبوا ربضها، و قتلوا من قدروا علیه من أهلها، و احرقت المنازل و انهبت السفن التی فی الفرات، و قتل من اهل البلد نحو مائتی نفس، و أوقروا ثلاثة آلاف بعیر بالأمتعة و الحنطة ثم رحلوا الی البادیة. ثم شخص باثرهم محمد بن کنداج الیهم، فلما کان بقربه منهم، هربوا منه و عوروا المیاه بینهم و بینه، فانفذت الیه الإبل و الروایا و الزاد، و کتب الی الحسین بن حمدان بالنفوذ الیهم من جهة الرحبه، و الاجتماع مع محمد بن کنداج علی الإیقاع بهم. فلما احسن الکلبیون الذین کانوا مع عبد الله بن سعید القرمطی المتسمی بنصر، وثبوا علیه، و قتلوه، و تقربوا برأسه الی محمد بن کنداج، و اقتتلت القرامطة حتی وقعت بینهما الدماء. ثم انفذ زکرویه داعیه له یسمی القاسم بن احمد، الی اکره السواد، فاستهواهم

و وعدهم بان ظهوره قد حضر، و انه قد بایع له بالکوفه نحو اربعین الف رجل و فی سوادها أربعمائة الف رجل، و ان یوم موعدهم الذی ذکره الله یوم الزینة وَ أَنْ یُحْشَرَ اَلنّٰاسُ ضُحًی و امرهم بالمسیر الی الکوفه لیفتتحوها فی غداه یوم النحر، و هو یوم الخمیس فإنهم لا یمنعون منها فتوجه القاسم بن احمد باهل السواد و من یجتمع الیه من الصعالیک، حتی وافوا باب الکوفه فی ثمانمائه فارس، علیهم الدروع و الجواشن و الإله الحسنه، و معهم جماعه من الرجاله علی الرواحل، و قد انصرف الناس عن مصلاهم، فاوقعوا بمن لحقوه من العوام، و قتلوا منهم زهاء عشرین نفسا. و خرج الیهم إسحاق بن عمران عامل الکوفه و من کان معه من الجند فصافوا القرامطة الحرب الی وقت العصر، و کان شعار القرامطة: یا احمد یا محمد، و هم یدعون: یا لثارات الحسین! یعنون المصلوب بجسر بغداد، و أظهروا الاعلام البیض، و ضربوا علی القاسم بن احمد قبة، و قالوا: هذا ابن رسول الله، فاقتتلوا قتالا شدیدا ثم انهزمت القرامطة نحو القادسیة، و اصلح اهل الکوفه سورهم و خندقهم، و حرسوا مدینتهم و کتب إسحاق بن عمران الی السلطان یستمده، فندب الیه جماعه فیهم طاهر بن علی بن وزیر و وصیف بن صوارتکین و الفضل بن موسی بن بغا و بشر الخادم و جنی الصفوانی و رائق الخزری، و ضم الیهم جماعه من غلمان الحجر، و امر القاسم بن سیما و من ضم الیه من رؤساء البوادی بدیار ربیعه و طریق الفرات و غیرهم بالنهوض الی القرامطة، إذ کان اصحاب السلطان متفرقین فی نواحی الشام و مصر، فنفذت الکتب بذلک الیهم. و فی یوم الجمعه لاثنتی عشره لیله خلت من رجب، قرئ علی المنبر ببغداد کتاب بان اهل صنعاء و سائر اهل الیمن اجتمعوا علی الخارجی و حاربوه و فلوا جموعه، فانحاز الی بعض النواحی بالیمن، فخلع السلطان علی مظفر بن حاج، و عقد له علی الیمن و خرج إلیها لخمس خلون من ذی القعده، فأقام بها حتی مات و لتسع بقین من رجب اخرجت مضارب المکتفی الی باب الشماسیه، فضربت هنالک لیخرج الی الشام، و یحاصر ابن الخلیجی، فورد کتاب من قبل فاتک القائد و اصحابه، یذکرون

محاربتهم له و ظفرهم به، و انهم موجهون له الی مدینه السلام، فردت مضارب المکتفی، و صرفت خزائنه، و قد کانت جاوزت تکریت، ثم ادخل مدینه السلام للنصف من شهر رمضان ابن الخلیجی واحد و عشرون رجلا معه علی جمال، و علیهم برانس و دراریع حریر، فحبسوا ثم خلع المکتفی علی وزیره العباس بن الحسن خلعا لحسن تدبیره فی امر هذا الفتح ثم لخمس خلون من شوال، ادخل بغداد راس القرمطی المتسمی بنصر الذی انتهب مدینه هیت منصوبا فی قناه و لسبع خلون من شوال ورد الخبر مدینه السلام، بان الروم أغاروا علی قورس و قتلوا مقاتلتهم، و دخلوا المدینة، و اخربوا مسجدها، و سبوا من بقی فیها، و قتلوا رؤساء بنی تمیم المنضوین إلیها و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه اربع و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ففیها دخل ابن کیغلغ طرسوس غازیا فی أول المحرم، و خرج معه رستم، و هی غزاه رستم الثانیه، فبلغوا حصن سلندو، و افتتحوه و قتلوا من الروم مقتله عظیمه، و أسروا و سبوا نحوا من خمسه آلاف راس، و انصرفوا سالمین. و لإحدی عشره لیله خلت من المحرم، ورد الخبر بان زکرویه القرمطی، ارتحل من نهر المثنیة یرید الحاج و انه وافی موضعا بینه و بین بعض مراحلهم اربعه امیال. و ذکر محمد بن داود انهم مضوا فی جهة المشرق، حتی صاروا بماء سلیم، و صار ما بینهم و بین السواد مفازة، فأقام بموضعه ینتظر قافلة الحاج حتی وافته لسبع خلون من المحرم، فانذرهم اهل المنزل بارتصاد القرامطة لهم، و ان بینهم و بین موضعهم اربعه امیال فارتحلوا و لم یقیموا، و کان فی هذه القافلة ابن موسی و سیما الابراهیمی فلما امعنت القافلة فی السیر، صار القرمطی الی الموضع الذی انتقلت عنه القافلة. و سال اهل القیروان عنها فاخبروه انها تنقلت و لم تقم، فاتهمهم بانذار القافلة و قتل من العلافین بها جماعه، و احرق العلف ثم ارتصد أیضا زکرویه قافلة خراسان، فاوقع بأهلها و جعل اصحابه ینخسون الجمال بالرماح، و یبعجونها بالسیوف، فنفرت و اختلطت القافلة، و أکب اصحاب زکرویه علی الحاج، فقتلوهم کیف شاءوا، و سبوا النساء، و احتووا علی ما فی القافلة. ثم وافی علیهم اهل القافلة الثانیه، و فیها المبارک القمی و احمد بن نصر العقیلی و احمد ابن علی بن الحسین الهمذانی، و قد کان رحل القرامطة عن محلتهم، و عوروا میاهها و ملأوا برکها بجیف الإبل و الدواب التی کانت معهم، و انتقلوا الی منزل العقبه فوافاهم بها اهل القافلة الثانیه، و دارت بینهم حرب شدیده، حتی اشرف اهل القافلة علی الظفر بالقرامطة، و کشفوهم ثم ان الفجره تمکنوا فی ساقتهم من غره، فرکبوها و وضعوا

رماحهم فی جنوب ابلهم و بطونها، فطرحتهم الإبل و تمکنوا منهم، فقتلوهم عن آخرهم الا من استفدوه، و سبوا النساء و اکتسحوا الأموال و الأمتعة، و قتل المبارک القمی و المظفر ابنه، و قتل ابو العشائر، ثم قطعت یداه و رجلاه ثم ضربت عنقه، و افلت من الجرحی قوم وقعوا بین القتلی، فتحاملوا فی اللیل و مضوا فمنهم من مات فی الطریق، و منهم من نجا، و هم قلیل و کان نساء القرامطة و صبیانهم یطرفون بین القتلی و یعرضون علیهم الماء، فمن کان فیه رمق، او طلب الماء اجهزوا علیه و قیل انه کان فی القافلة من الحاج نحو عشرین الف رجل فقتل جمیعهم غیر نفر یسیر و ذکر ان الذی أخذوا من المال و الأمتعة فی هذه القافلة قیمه الفی الف دینار، و ورد الخبر علی السلطان بمدینه السلام، عشیه یوم الجمعه لاربع عشر لیله بقیت من المحرم بما کان من فعل القرامطة بالحاج، فعظم ذلک علیه، و علی الناس، و ندب السلطان محمد ابن داود بن الجراح الوزیر للخروج الی الکوفه، و المقام بها، و انفاذ الجیوش الی القرمطی، فخرج من بغداد لإحدی عشره لیله بقیت من المحرم، و حمل معه اموالا کثیره لاعطاء الجند ثم صار زکرویه الی زبالة فهولها و بث الطلائع امامه و وراءه خوفا من اصحاب السلطان و ارتصادا لورود القافلة الاخری التی کانت فیها الاثقال و اموال التجار و جوهر نفیس للسلطان، و بها من القواد نفیس المولدی و صالح الأسود، و معه الشمسه و الخزانه، و کان المعتضد قد جعل فی الشمسه جوهرا نفیسا، و معهم أیضا ابراهیم بن ابی الاشعث، قاضی مکة و المدینة، و میمون بن ابراهیم الکاتب و الفرات بن احمد بن الفرات و الحسن بن اسماعیل و علی بن العباس النهیکی. فلما صارت هذه القافلة بفید، بلغهم خبر القرامطة فأقاموا أیاما ینتظرون القوه من قبل السلطان، و اقبل القرامطة الی موضع یعرف بالخلیج، فلقوا القافلة، و حاربوا أهلها ثلاثة ایام ثم عطش اهل القافلة و کانوا علی غیر ماء، فلم یتمکنوا منها، فاستسلموا، فوضع القرامطة فیهم السیف، و لم یفلت منهم الا الیسیر، و أخذ القرامطة جمیع ما فی القافلة، و سبوا النساء، و اکتسحوا الأموال ثم توجه زکرویه بمن معه الی فید، و بها عامل السلطان فتحصن منه، و جعل زکرویه یراسل اهل فید بان یسلموا الیه عاملهم فلم یجیبوه الی ذلک ثم تنقل الی النباج ثم الی حفیر ابی موسی الأشعری

و فی أول شهر ربیع الاول انهض المکتفی و صیف بن سوارتکین و معه جماعه من القواد الی القرامطة فنفذوا من القادسیة علی طریق خفان، و التقی وصیف بالقرامطة، یوم السبت لثمان بقین من ربیع الاول، فاقتتلوا یومهم ذلک، حتی حجز بینهم المساء، ثم عاودهم الحرب فی الیوم الثانی، فظفر جیش السلطان بالقرامطة، و قتلوا منهم مقتله عظیمه، و خلصوا الی زکرویه، فضربه بعض الجند ضربه بالسیف، اتصلت بدماغه، و أخذ أسیرا، و أخذ معه ابنه و زوجته و کاتبه و جماعه من خاصته و قرابته و احتوی الجند علی جمیع ما فی عسکره، و عاش زکرویه خمسه ایام ثم مات فشق بطنه، و حمل کذلک و انطلق من کان بقی فی یدیه من اسری الحاج و فیها غزا ابن کیغلغ من طرسوس، فأصاب من العدو اربعه آلاف راس سبی، و دواب و مواشی کثیره و متاعا، و اسلم علی یده بطریق من البطارقه. و فیها کتب أندرونقس البطریق، و کان علی حرب اهل الثغور من قبل صاحب الروم الی السلطان یطلب الامان، فأجیب الی ذلک، و خرج بنحو مائتی نفس من المسلمین کانوا عنده اسری، و اخرج ماله و متاعه الی طرسوس و فی جمادی الآخرة ظفر الحسین بن حمدان بجماعه من اصحاب زکرویه کانوا هربوا من الوقعه، فقتل اکثرهم و اسر نساءهم و صبیانهم. و فیها وافی رسل ملک الروم باب الشماسیه بکتاب الی المکتفی یسأله الفداء بمن معهم من المسلمین لمن فی أیدی الاسلام من الروم، فدخلوا بغداد و معهم هدیه کبیره و عشره من أساری المسلمین. و فیها أخذ قوم من اصحاب زکرویه أیضا و وجهوا الی باب السلطان. و فیها کانت وقعه بین الحسین بن حمدان و اعراب کلب و النمر و اسد و غیرهم کانوا خرجوا علیه فهزموه حتی بلغوا به باب حلب. و فیها هزم وصیف بن سوارتکین الاعراب بفید ثم رحل سالما بمن معه من الحاج. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه خمس و تسعین و مائتین

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فمن ذلک ما کان من خروج عبد الله بن ابراهیم المسعی عن مدینه أصبهان الی قریه من قراها علی فراسخ منها، و انضمام نحو من عشره آلاف کردی الیه، مظهرا الخلاف علی السلطان، فامر المکتفی بدرا الحمامی بالشخوص الیه، و ضم الیه جماعه من القواد فی نحو من خمسه آلاف من الجند'. و فیها کانت وقعه للحر بن موسی علی اعراب طیّئ، فواقعهم علی غره منهم، فقتل من رجالهم سبعین، و اسر من فرسانهم جماعه و فیها توفی اسماعیل بن احمد فی صفر، لاربع عشره لیله خلت منه، و قام ابنه احمد ابن اسماعیل فی عمل ابیه مقامه و ذکر ان المکتفی قعد له و عقد بیده لواءه، و دفعه الی طاهر بن علی، و خلع علیه، و امره بالخروج الیه باللواء. و فیها وجه منصور بن عبد الله بن منصور الکاتب الی عبد الله بن ابراهیم المسمعی و کتب الیه یخوفه عاقبه الخلاف، فتوجه الیه فلما صار الیه ناظره، فرجع الی طاعه السلطان، و شخص فی نفر من غلمانه، و استخلف بأصبهان خلیفه له و معه منصور بن عبد الله حتی صار الی باب السلطان، فرضی عنه المکتفی و وصله و خلع علیه و علی ابنه. و فیها اوقع الحر بن موسی بالکردی المتغلب علی تلک الناحیة، فتعلق بالجبال فلم یدرک. و فیها فتح المظفر بن حاج ما کان تغلب علیه بعض الخوارج بالیمن، و أخذ رئیسا من رؤسائهم یعرف بالحکیمی. و فیها لثلاث عشره لیله بقیت من جمادی الآخرة امر خاقان المفلحی بالخروج الی اذربیجان لحرب یوسف بن ابی الساج، و ضم الیه نحو اربعه آلاف رجل من الجند. و لثلاث عشره لیله بقیت من شهر رمضان دخل بغداد رسول ابی مضر بن الاغلب، و معه فتح الانجحی و هدایا وجه بها معه الی المکتفی

و فیها کان الفداء بین المسلمین و الروم فی ذی القعده ففدی ممن کان عندهم من الرجال ثلاثة آلاف نفس.

ذکر عله المکتفی بالله و ما کان من امره الی وقت وفاته

و کان المکتفی علی بن احمد یشکو عله فی جوفه، و فسادا فی احشائه، فاشتدت العله به فی شعبان من هذا العام، و اخذه ذرب شدید افرط علیه، و أزال عقله، حتی أخذ صافی الحرمی خاتمه من یده، و انفذه الی وزیره العباس بن الحسن و هو لا یعقل شیئا من ذلک، و کان العباس یکره ان یلی الأمر عبد الله بن المعتز، و یخافه خوفا شدیدا، فعمل فی تصییر الخلافه الی ابی عبد الله محمد بن المعتمد علی الله، فاحضره داره لیلا، و احضر القاضی محمد بن یوسف وحده، و کلمه بحضرته، و قال له: ما لی عندک ان سقت هذا الأمر إلیک؟ فقال له محمد بن المعتمد: لک عندی ما تستحقه من الجزاء و الایثار و قرب المنزله، فقال له العباس: ارید ان تحلف لی الا تخلینی من احدی حالتین، اما ان ترید خدمتی فانصح لک و ابلغ جهدی فی طاعتک و جمع المال لک، کما فعلته بغیرک، و اما ان تؤثر غیری فتوقرنی و تحفظنی، و لا تبسط علی یدا فی نفسی و مالی، و لا علی احد بسببی، فقال له محمد بن المعتمد- و کان حسن العقل، جمیل المذهب: لو لم تسق هذا الی ما کان لی معدل عنک فی کفایتک و حسن اثرک فکیف إذا کنت السبب له، و السبیل الیه! فقال له العباس: ارید ان تحلف لی علی ذلک فقال: ان لم اوف لک بغیر یمین لم اوف لک بیمین، فقال القاضی محمد بن یوسف للعباس: ارض منه بهذا، فانه اصلح من الیمین. قال العباس: قد قنعت و رضیت ثم قال له العباس: مد یدک حتی ابایعک. فقال له محمد: و ما فعل المکتفی؟ قال: هو فی آخر امره، و اظنه، قد تلف فقال محمد: ما کان الله لیرانی أمد یدی لبیعه و روح المکتفی فی جسده، و لکن ان مات فعلت ذلک فقال محمد بن یوسف: الصواب ما قال، و انصرفوا علی هذه الحال

ثم ان المکتفی افاق و عقل امره، فقال له صافی الحرمی: لو رای امیر المؤمنین ان یوجه الی عبد الله بن المعتز و محمد بن المعتمد، فیوکل بهما فی داره و یحبسهما فیها، فان الناس ذکروهما لهذا الأمر، و ارجفوا بهما، فقال له المکتفی: هل بلغک ان أحدهما احدث بیعه علینا؟ فقال له صافی: لا، قال له: فما اری لهما فی ارجاف الناس ذنبا فلا تعرض لهما، و وقع الکلام بنفسه، و خاف ان یزول الأمر عن ولد ابیه، فکان إذا عرض له بشیء من هذا الأمر استجر فیه الحدیث و تابع المعنی و اهتبل به جدا. و عرض لمحمد بن المعتمد فی شهر رمضان فالج فی مجلس العباس بن الحسن الوزیر من غیظ اصابه فی مناظره کانت بینه و بین ابن عمرویه صاحب الشرطه، فامر العباس ان یحمل فی قبة من قبابه علی افره بغاله، فحمل الی منزله فی تلک الصورة، و انصرفت نفسه الی تأمیل غیره. ثم اشتدت العله بالمکتفی فی أول ذی القعده، فسال عن أخیه ابی الفضل جعفر فصح عنده انه بالغ، فاحضر القضاه و اشهدهم بانه قد جعل العهد الیه من بعده.

ذکر وفاه المکتفی

و مات المکتفی بالله علی بن احمد لیله الأحد لثلاث عشره لیله خلت من ذی القعده سنه خمس و تسعین و مائتین، و دفن یوم الاثنین فی دار محمد بن عبد الله بن طاهر. و کانت خلافته ست سنین و تسعه عشر یوما، و کان یوم توفی ابن اثنتین و ثلاثین سنه. و کان ولد سنه اربع و ستین و مائتین و کنیته ابو محمد، و أمه أم ولد ترکیة، و کان جمیلا رقیق اللون حسن الشعر، وافر اللحیة. و ولد أبا القاسم عبد الله المستکفی، و محمدا أبا احمد، و العباس، و عبد الملک، و عیسی، و عبد الصمد، و الفضل، و جعفرا، و موسی، و أم محمد، و أم الفضل، و أم سلمه، و أم العباس، و أم العزیز، و أسماء، و ساره و أمه الواحد. قال: و کان جعفر بن المعتضد بدار ابن طاهر التی هی مستقر اولاد الخلفاء فتوجه فیه صافی الحرمی لساعتین بقیتا من لیله الأحد و احضره القصر و قد کان العباس

ابن الحسن فارق صافیا علی ان یجیء بالمقتدر الی داره التی کان یسکنها علی دجلة، لینحدر به معه الی القصر، فعرج به صافی عن دار العباس إذ خاف حیله تستعمل علیه، و عد ذلک من حزم صافی و عقله.

ذکر خلافه المقتدر

و فیها بویع جعفر بن احمد المقتدر یوم الأحد لثلاث عشره لیله خلت من ذی القعده سنه خمس و تسعین و مائتین و هو یومئذ ابن ثلاث عشره سنه واحد و عشرین یوما، و کان مولده یوم الجمعه لثمان بقین من شهر رمضان من سنه اثنتین و ثمانین و مائتین، و کنیته ابو الفضل و أمه أم ولد یقال لها شغب و کانت البیعه للمقتدر فی القصر المعروف بالحسنی، فلما دخله و رای السریر منصوبا امر بحصیر صلاه فبسط له، و صلی اربع رکعات و ما زال یرفع صوته بالاستخارة ثم جلس علی السریر، و بایعه الناس و دارت البیعه علی یدی صافی الحرمی و فاتک المعتضدی، و حضر العباس بن الحسن الوزیر و ابنه احمد حتی تمت البیعه ثم غسل المکتفی، و دفن فی موضع من دار محمد بن عبد الله بن طاهر. و ذکر الطبری انه کان فی بیت المال یوم بویع المقتدر خمسه عشر الف الف دینار، و ذکر ذلک الصولی، و حکی انه کان فی بیت مال العامه ستمائه الف دینار، و خلع المقتدر یوم الاثنین الثانی من بیعته علی الوزیر ابی احمد العباس بن الحسن خلعا مشهوره الحسن، و قلده کتابته و امر بتکنیته، و ان تجری الأمور مجراها علی یده. و قلد ابنه احمد بن العباس العرض علیه، و کتابه السیده أمه و کتابه هارون و محمد اخویه، و کتب العباس الی الکور و الاطراف بالبیعه کتابا علی نسخه واحده و اعطی الجند مال البیعه، للفرسان ثلاثة اشهر، و للرجاله سته اشهر، و امر اصحاب الدواوین علی ما کانوا علیه، و خلع المقتدر علی سوسن مولی المکتفی الذی کان حاجبه، و اقره علی حجابته، و خلع علی فاتک المعتضدی، و مؤنس الخازن و یمن غلام المکتفی، و ابن عمرویه، صاحب الشرطه ببغداد، و علی احمد بن کیغلغ، و کان قد قدم

مبایعه المقتدر بقوم حاولوا فتق سجن دمشق، و اقامه فتنه بها، فحملوا علی جمال، و طوفوا، و خلع علی کثیر من الخدم، فمن کان الیه منهم عمل جعلت الخلعه علیه لإقراره علی عمله، و من لم یکن الیه عمل کانت الخلعه تشریفا له، و رد المقتدر رسوم الخلافه الی ما کانت علیه من التوسع فی الطعام و الشراب، و اجراء الوظائف، و فرق فی بنی هاشم خمسه عشر الف دینار و زادهم فی الأرزاق، و اعاد الرسوم، فی تفریق الاضاحی علی القواد و العمال و اصحاب الدواوین و القضاه و الجلساء، ففرق علیهم یوم الترویه و یوم عرفه من البقر و الغنم ثلاثون الف راس، و من الإبل الف راس، و امر باطلاق من کان فی السجون ممن لا خصم له و لا حق لله عز و جل علیه، و بعد ان امتحن محمد بن یوسف القاضی أمورهم. و رفع الیه ان الحوانیت و المستغلات التی بناها المکتفی فی رحبه باب الطاق اضرت بالضعفاء، إذ کانوا یقعدون فیها لتجاراتهم بلا اجره لأنها افنیه واسعه، فسال عن غلتها فقیل: له تغل الف دینار فی کل شهر، فقال: و ما مقدار هذا فی صلاح المسلمین و استجلاب حسن دعائهم! فامر بهدمها و إعادتها الی ما کانت علیه. و لم یل الخلافه من بنی العباس اصغر سنا من المقتدر، فاستقل بالأمور، و نهض بها، و استصلح الی الخاصة و العامه و تحبب إلیها، و لو لا التحکم علیه فی کثیر من الأمور لکان الناس معه فی عیش رغد، و لکن أمه و غیرها من حاشیته کانوا یفسدون کثیرا من امره. و فی هذه السنه، کانت وقعه عج بن حاج مع الجند بمنی فی الیوم الثانی من ایام منی، و قتل بینهم جماعه، و هرب الناس الذین کانوا بمنی الی بستان ابن عامر، و انتهب الجند مضرب ابی عدنان، و أصاب المنصرفین من الحاج فی منصرفهم ببعض الطریق عطش، حتی مات منهم جماعه قال الطبری: سمعت بعض من یحکی ان الرجل کان یبول فی کفه ثم یشربه. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه ست و تسعین و مائتین

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة ]

فمن ذلک ما کان من اجتماع جماعه من القواد و الکتاب و القضاه علی خلع جعفر المقتدر، و کانوا قد تناظروا و تأمروا عند موت المکتفی علی من یقدمونه للخلافة، و اجمع رأیهم علی عبد الله بن المعتز، فاحضروه و ناظروه فی تقلدها، فأجابهم الی تولی الأمر، علی الا یکون فی ذلک سفک دماء و لا حرب، فاخبروه ان الأمر یسلم الیه عفوا، و ان من وراءهم من الجند و القواد و الکتاب قد رضوا به، فبایعهم علی ذلک سرا، و کان الراس فی هذا الأمر العباس بن الحسن الوزیر، و محمد بن داود ابن الجراح، و ابو المثنی احمد بن یعقوب القاضی و غیرهم، فخالفهم علی ذلک العباس، و نقض ما کان عقده معهم فی امر ابن المعتز، و أحب ان یختبر امر المقتدر، و ان کان فیه محمل للقیام بالخلافة مع حداثة سنه، و کیف یکون حاله معه، و علم ان تحکمه علیه سیکون فوق تحکمه علی غیره، فصدهم عن ابن المعتز، و انفذ عقد البیعه للمقتدر علی ما تقدم ذکره. ثم ان المقتدر اجری الأمور مجراها فی حیاه المکتفی، و قلد العباس جمیعها، و زاده فی المنزله و الحظوة و صیر الیه الأمر و النهی، فتغیر العباس علی القواد، و استخف بهم و اشتد کبره علی الناس و احتجابه عنهم و استخفافه بکل صنف منهم، و کان قبل ذلک صافی النیه لعامه القواد و الخدم منصفا لهم فی اذنه لهم و لقائه ثم تجبر علیهم، و کانوا یمشون بین یدیه فلا یأمرهم بالرکوب، و ترک الوقوف علی المتظلمین، و السماع منهم، فاستثقله الخاصة و العامه، و کثر الطعن علیه، و الانکار لفعله و الهجاء له، فقال بعض شعراء بغداد فیه: یا أبا احمد لا تحسن بأیامک ظنا و احذر الدهر فکم اهلک املاکا و افنی کم رأینا من وزیر صار فی الأجداث رهنا

این من کنت تراهم درجوا قرنا فقرنا

و کان مما یشنع به الحسین بن حمدان علی العباس، انه شرب یوما عنده، فلما سکر الحسین، استخرج العباس خاتمه من اصبعه، و انفذه الی جاریته مع فتی له، و قال لها: یقول لک مولاک: اشتهی الوزیر سماع غنائک، فاحضری الساعة و لا تتاخری، فهذا خاتمی علامه إلیک قال الحسین: و قد کنت خفت منه شیئا من هذا لبلاغات بلغتنی عنه، و کتب رایت له إلیها بخطه، فحفظت الجاریه و حذرتها، فلم تصغ الی قول الفتی و لا اجابته. و کان الحسین یحلف مجتهدا انه سمعه یکفر و یستخف بحق الرسول صلی الله علیه و سلم، و انه قال فی بعض ما جری من القول: قد کان أجیرا لخدیجة، ثم جاء منه ما رایت قال: فاعتقدت قتله من ذلک الوقت، و اعتقد غیره من القواد فیه مثل ذلک، و اجتمعت القلوب علی بغضته، فحینئذ وثب به القوم فقتلوه، و کان الذی تولی قتله بدر الأعجمی و الحسین بن حمدان و وصیف بن سوارتکین و ذلک یوم السبت لإحدی عشره لیله بقیت من ربیع الاول من العام المؤرخ.

ذکر البیعه لابن المعتز

و فی غد هذا الیوم خلع المقتدر، خلعه القواد و الکتاب و قضاه بغداد، ثم وجهوا فی عبد الله بن المعتز، و ادخل دار ابراهیم بن احمد الماذرائی التی علی دجلة و الصراة ثم حمل منها الی دار المکتفی بظهر المخرم، و احضر القضاه، و بایعوا عبد الله بن المعتز فحضرهم و لقبوه المنتصف بالله، و هو لقب اختاره لنفسه. و استوزر محمد بن داود بن الجراح، و استحلفه علی الجیش، و کان الناس

یحلفون بحضره القضاه، و کان الذی یأخذ البیعه علی الناس و علی القواد و یتولی استحلافهم و الدعاء باسمائهم محمد بن سعید الأزرق کاتب الجیش، و احضر عبد الله بن علی بن ابی الشوارب القاضی و طولب بالبیعه لابن المعتز فلجلج، و قال: ما فعل جعفر المقتدر! فدفع فی صدره و قتل ابو المثنی لما توقف عن البیعه، و لم یشک الناس ان الأمر تام له إذ اجتمع اهل الدولة علیه، و کان اجل من تخلف عن سوسن الحاجب، فانه بقی بدار المقتدر مثبتا لأمره و حامیا له. و فی هذا الیوم کانت بین الحسین بن حمدان و بین غلمان الدار التی کان بها المقتدر حرب شدیده من غدوه الی انتصاف النهار، و ثبت سوسن الحاجب به و حامی عنه، و احضر الغلمان و وعدهم الزیادة، و قوی نفس صافی و نفس مؤنس الخادم و مؤنس الخازن، فکلهم حماه و دافع عنه، حتی انفضت الجموع التی کان محمد بن داود جمعها لبیعه ابن المعتز، و ذلک ان مؤنسا الخادم حمل غلمانا من غلمان الدار الی الشذوات، فصاعد بها فی دجلة فلما جازوا الدار التی کان فیها ابن المعتز و محمد ابن داود صاحوا بهم، و رشقوهم بالنشاب، فتفرقوا و هرب من کان فی الدار من الجند و القواد و الکتاب، و هرب ابن المعتز و من کان معه، و لحق بعض الذین کانوا بایعوا ابن المعتز بالمقتدر، فاعتذروا الیه بأنهم منعوا من المصیر نحوه، و اختفی بعضهم، فأخذوا و قتلوا و انتهبت العامه دور محمد بن داود و العباس بن الحسن، و أخذ ابن المعتز فقتل و قتل معه جماعه، منهم احمد بن یعقوب القاضی، ذبح ذبحا، و قالوا له: تبایع للمقتدر! فقال: هو صبی و لا یجوز المبایعة له. و قال الطبری، و لم یر الناس اعجب من امر ابن المعتز و المقتدر، فان الخاصة و العامه اجتمعت علی الرضا بابن المعتز و تقدیمه، و خلع المقتدر لصغر سنه، فکان امر الله قدرا مقدورا، و لقد تحیر الناس فی امر دوله المقتدر و طول أیامها علی و هی أصلها و ضعف ابتنائها ثم لم یر الناس و لم یسمعوا بمثل سیرته و ایامه و طول خلافته. و قال محمد بن یحیی الصولی: و فی یوم الاثنین لتسع لیال بقین من ربیع الاول خلع المقتدر علی علی بن محمد بن الفرات للوزارة، و رکب الناس معه الی داره بسوق العطش، و تکلم فی اطلاق جماعه ممن کان بایع ابن المعتز، فاذن له المقتدر فی ذلک،

فخلی سبیل طاهر بن علی و نزار بن محمد و ابراهیم بن احمد الماذرائی و الحسین بن عبد الله الجوهری المعروف بابن الجصاص، و وضع العطاء للغلمان و الأولیاء الذین بقوا مع المقتدر صله ثانیه للفرسان ثلاثة اشهر و للرجاله ست نوائب، و ولی مؤنسا الخادم شرطه جانبی بغداد و ما یلیها، و تقدم الیه بالنداء علی محمد بن داود و یمن و محمد الرقاص، و ان یبذل لمن جاء بمحمد بن داود عشره آلاف دینار، و خلع علی عبد الله بن علی بن محمد بن ابی الشوارب لقضاء جانبی بغداد، و قلد الوزیر علی بن محمد أخاه جعفر بن محمد دیوان المشرق و المغرب، و اشاع انه یخلفه علیهم و قلد نزارا الکوفه و طساسیجها، و عزل عنها المسمعی، ثم عزل نزارا و ولی الکوفه نجحا الطولونی، و خلع علی ابی الأغر خلیفه بن المبارک السلمی لغزاه الصائفه و عظم امر سوسن الحاجب و تجبر و طغی، فاتهمه المقتدر و لم یأمنه، و ادار الرأی فی امره مع ابن الفرات، فاوصی الیه المقتدر: خذ من الرجال من شئت و من المال و السلاح ما شئت، و تول من الاعمال ما احببت، و خل عن الدار أولها من ارید فأبی علیه، و قال: امر أخذته بالسیف لا اترکه الا بالسیف فاحکم المقتدر الرأی مع ابن الفرات فی قتله فلما دخل معه المیدان فی بعض الأیام اظهر صافی الحرمی العله، و جلس فی بعض طرق المیدان متعاللا فنزل سوسن لیعوده، فوثب الیه جماعه فیهم تکین الخاصة و غیره من القواد، فأخذوا سیفه، و ادخلوه بیتا، فلما سمع من کان معه بذلک من غلمانه و اصحابه تفرقوا، و مات سوسن بعد ایام فی الحبس. و قلد الحجابه نصرا الحاجب المعروف بالقشوری، و کان موصوفا بعقل و فضل. و کان النصاری فی آخر ایام العباس بن الحسن قد علا امرهم، و غلب علیهم الکتاب منهم، فرفع فی امرهم الی المقتدر، فعهد فیهم بنحو ما کان عهد به المتوکل من رفضهم و اطراحهم و اسقاطهم عن الخدمه، ثم لم یدم ذلک فیهم. و فی یوم السبت لاربع بقین من ربیع الاول سقط ببغداد الثلج من غدوه الی العصر، حتی صار فی السطوح و الدور منه نحو من اربعه أصابع، و ذلک امر لم یر مثله ببغداد. و فی یوم الاثنین للیلتین بقیتا من ربیع الاول سلم محمد بن یوسف القاضی و محمد

ابن عمرویه و ابن الجصاص و الأزرق کاتب الجیش فی جماعه غیرهم الی مؤنس الخازن، فقتل بعضهم، و شفع فی بعض فاطلق. و فیها وجه القاسم بن سما فی جماعه من القواد و الجند فی طلب الحسین بن حمدان، فشخص لذلک حتی صار الی قرقیسیا و الرحبه، و کتب الی ابی الهیجاء عبد الله بن حمدان بان یطلب أخاه و یتبعه، فخرج فی اثره، و التقی بأخیه بین تکریت و السودقانیه، بموضع یعرف بالأعمی، فانهزم عبد الله عن أخیه الحسین ثم بعث الحسین الی السلطان یطلب الامان لنفسه فاعطی ذلک. و لسبع بقین من جمادی الآخرة خلع علی ابن دلیل النصرانی کاتب ابن ابی الساج و رسوله، و عقد لیوسف علی اذربیجان و المراغه و حملت الیه الخلع، و امر بالشخوص الی عمله و للنصف من شعبان خلع علی مؤنس الخادم، و امر بالشخوص الی طرسوس لغزو الروم، فخرج فی عسکر کثیف و جماعه من القواد و کان مؤنس قد ثقل علی صافی الحرمی، و أحب الا یجاوره ببغداد، فیسعی مع الوزیر ابن الفرات فی ابعاده، فاغزی فی الصائفه، و ضم الیه ابو الأغر خلیفه بن المبارک فلم یرضه مؤنس، و کتب الی المقتدر یذمه، فکتب الیه فی الانصراف فانصرف، و حبس و اجتمع قول الناس بلا اختلاف بینهم، انه لم یکن فی زمن ابی الأغر فارس للعرب و لا للعجم اشجع منه و لا اعظم ایدا و جلدا. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه سبع و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فی المحرم من هذا العام، ولد للمقتدر ابن فامر ان یکتب اسمه علی الاعلام و التراس و الدنانیر و الدراهم و السمات و لم یعش ذلک المولود. و فیها ورد کتاب مؤنس الخادم علی السلطان لست خلون من المحرم بانه ظهر علی الروم فی غزاته الیهم التی تقدم ذکرها فی سنه ست و تسعین، و هزمهم و قتل منهم مقتله عظیمه و اسر لهم اعلاجا کثیره، و قرئ کتابه بذلک علی العامه ببغداد، ثم قفل مؤنس منصرفا. و فی صفر من هذه السنه اخر طاهر بن محمد بن عمرو بن اللیث الصفار ایراد ما کان یلزمه من المال الموظف علیه من اموال فارس، و دافع به، فکتب سبکری، غلام عمرو بن اللیث، یتضمن حمل المال و ایراده، و استاذن فی توجیه طاهر و اخویه اسری الی باب السلطان، فأجیب الی ذلک، فاجتمع سبکری و من والاه علیهم، و دارت بینهم حرب شدیده، حتی استولی سبکری علی فارس و کرمان، و بعث بطاهر و اخویه الی السلطان فادخلوا فی عماریات مکشوفة، و خلع علی رسول سبکری. ثم ان اللیث بن علی بن اللیث لما بلغه فعل سبکری بطاهر و یعقوب ابنی محمد، غضب لذلک، و سار یرید فارس، فتلقاه سبکری، و اقتتلا قتالا شدیدا، فانهزم سبکری، و قدم علی السلطان یستمده، فندب مؤنس الخادم الی فارس، و ضم الیه زهاء خمسه آلاف من الأولیاء و الغلمان، و کتب الی اصحاب المعاون بأصبهان و الاهواز و الجبل فی معاونه مؤنس علی محاربه اللیث بن علی، و اشخص معه الوزیر ابن الفرات محمد بن جعفر العبرتای، و ولاه الخراج و الضیاع بفارس، فاحتاج الجند الی أرزاقهم، فوعدهم بها محمد بن جعفر فلم یرضوا وعده، و وثبوا علیه و نهبوا عسکره، و اصابته ضربه، و زعم بعض اصحاب مؤنس انه أخذ له مائه الف دینار

و فی لیله الأربعاء لخمس خلون من شهر ربیع الآخر سنه سبع و تسعین ولد للمقتدر ابو العباس محمد الراضی بالله بدیر حنیناء قبل طلوع الفجر. و فی ذی الحجه من هذا العام کانت بین مؤنس الخادم و بین اللیث بن علی حرب بناحیه النوبندجان، فهزم اللیث و اصحابه، و اسر مؤنس اللیث و أخاه اسماعیل و علی بن حسین بن درهم و الفضل بن عنبر، و صاروا فی قبضته، فحملهم بین یدیه الی بغداد، و ادخل اللیث علی فیل، و من کان معه علی جمال مشهورین، قد البسوا البرانس ثم حبسوا. و فیها وجه المقتدر القاسم بن سیما غازیا فی الصائفه الی الروم فی جمع کثیف من الجند فی شوال فغنم و سبی. و فیها ولی ورقاء بن محمد الشیبانی امر السواد بطریق مکة فرفع المؤن عن الناس، و حسم عنها ضر الاعراب و ما کانوا یفعلونه فی الطریق من السلب و القتل، و حسن اثر ورقاء هنالک، و لم یزل مقیما بتلک الناحیة الی ان رجع الحاج مسلمین شاکرین لفعله فیهم. و لجمادی الاولی من هذا العام ورد الخبر بان ارکان البیت الأربعة غرقت فی سیول کانت بمکة و غرق الطواف و فاضت بئر زمزم، و انه کان سیلا لم یر مثله فی قدیم الأیام و حدیثها. و فی شوال منها توفی محمد بن طاهر بن عبد الله بن طاهر المعروف بالصنادیقی، و دفن فی مقابر قریش، و صلی علیه القاضی احمد بن إسحاق بن البهلول. و فی شهر رمضان منها توفی یوسف بن یعقوب القاضی و محمد بن داود الاصبهانی الفقیه. و ورد الخبر بوفاه عیسی النوشری عامل مصر، فولی السلطان مکانه تکین الخاصة، و توجه من بغداد الی مصر. و فی شوال من هذه السنه توفی جعفر بن محمد بن الفرات أخو الوزیر، و کان یلی دیوان المشرق و المغرب، فولی الوزیر ابنه المحسن دیوان المغرب و ولی ابنه الفضل دیوان المشرق. و فی هذا العام توفی القاسم بن زرزور المغنی، و کان من الحذاق المجیدین، و اسن حتی قارب تسعین سنه. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه ثمان و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها قدم القاسم بن سیما من غزاه الصائفه الی الروم، و معه خلق کثیر من الأسری، و خمسون علجا قد حملوا علی الجمال مشهورین، بأیدی جماعه منهم اعلام الروم، علیها صلبان الذهب و الفضه، و ذلک یوم الخمیس لاربع عشر لیله بقیت من شهر ربیع الاول. و فیها خالف سبکری و التوی بما علیه، فندب لمحاربته وصیف کامه غلام الموفق، و شخص معه وجوه القواد، و فیهم الحسین بن حمدان و بدر غلام النوشری و بدر الکبیر المعروف بالحمامی، فواقعوا سبکری فی باب شیراز و هزموه، و أسروا القتال صاحبه و هرب بعض قواده عنه و فتق عسکره بماله و اثقاله الی ناحیه کرمان، و ورد الخبر بان سبکری اسر، و کان الذی اسره سیمجور غلام احمد بن اسماعیل، ثم قدم وصیف کامه بالقتال صاحب سبکری، فادخل علی فیل و علیه برنس طویل، و بین یدیه ثلاثة عشر أسیرا علی الجمال، و علیهم دراریع و برانس من دیباج، فخلع علی وصیف و سور و طوق بطوق ذهب منظوم بجوهر، ثم دخل سبکری و حضر دخوله الوزیر ابن الفرات و سائر القواد یوم الاثنین لإحدی عشر لیله بقیت من شوال، و کان قد حمل علی فیل و شهر ببرنس طویل، و بین یدیه الکرک و من یضرب بالصنوج، و خلفه اللیث بن علی علی فیل آخر، فخلع علی ابن الفرات و حمل و کان یوما مشهودا. و حدث محمد بن یحیی الصولی انه شهد هذا الیوم قال: فتذکرت فیه حدیثا کان حدثناه صافی الحرمی یوم بویع فیه المقتدر بالله، قال صافی: رایت الخلیفة المقتدر بالله و هو صبی فی حجر المعتضد، و المعتضد ینظر فی دفتر کان کثیرا ما ینظر فیه، و هو یضرب علی کتف المقتدر، و یقول له: کأنی بملوک فارس قد ادخلوا إلیک علی الفیله و الجمال، علیهم البرانس، و کان صافی یوم بیعه المقتدر یحدث بهذا، و یدعو الی الله ان یحقق هذا القول

و فیها وردت علی المقتدر هدایا من خراسان أنفذها الیه احمد بن اسماعیل بن احمد، فیها غلمان علی دوابهم و خیولهم و ثیاب و مسک کثیر و بزاه و سمور و طرائف، لم یعهد بمثلها فیما اهدی من قبل. و فیها جلس ابن الفرات الوزیر لکتاب العطاء، فحاسبهم و اشرف لهم علی خیانة نحو مائه الف دینار، فوری عن الأمر قلیلا إذ کان کتابه منهم، و استخرج ما وجد من المال فی رفق و ستر. و فی جمادی الآخرة من هذا العام فلج عبد الله بن علی بن ابی الشوارب القاضی، فامر المقتدر ابنه محمد بن عبد الله بتولی امور الناس خلیفه لأبیه، حتی یظهر حاله و ما یکون من علته فنظر کما کان ینظر أبوه، و انفذ الأمور مثل تنفیذه

ثم دخلت

سنه تسع و تسعین و مائتین

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فمن ذلک غزوه رستم الصائفه من ناحیه طرسوس، و هو والی الثغور، فحاصر حصن ملیح الأرمینی، ثم دخل علیه و احرق ارباض ذی الکلاع. و فیها ورد رسول احمد بن اسماعیل بکتاب منه الی السلطان بانه فتح سجستان، و ان اصحابه دخلوها و اخرجوا من کان فیها من اصحاب الصفار، و ان المعدل بن علی ابن اللیث صار الیه بمن معه من اصحابه فی الامان، و کان المعدل یومئذ مقیما معهم بزرنج، و صار الی احمد بن اسماعیل و هو مقیم ببست و الرخج، فوجه به احمد و بعیاله و من معه الی هراة، و وردت الخریطة بذلک علی السلطان یوم الاثنین لعشر خلون من صفر. و فیها وافی بغداد العطیر صاحب زکرویه و معه الأغر، و هو احد قواد زکرویه مستأمنا .

ذکر القبض علی ابن الفرات

و فی ذی الحجه غضب المقتدر علی وزیره علی بن محمد بن الفرات لاربع خلون منه، و حبس و وکل بدوره، و أخذ کل ما وجد له و لأهله، و انتهبت دوره اقبح نهب، و فجر الشرط بنسائه و نساء اهله، و کان ادعی علیه انه کتب الی الاعراب بان یکبسوا بغداد فی خبر طویل. و استوزر محمد بن عبید الله بن یحیی بن خاقان فکانت وزارة ابن الفرات ثلاث سنین و ثمانیة اشهر و اثنی عشر یوما، و طولب ابن الفرات بأمواله و ذخائره، فاجتمع منها مع ودائع کانت له سبعه آلاف الف دینار-فیما حکی عن الصولی- و کان مشاهدا و مشرفا علی اخبارهم

قال: و ما سمعنا بوزیر جلس فی الوزارة و هو یملک من العین و الورق و الضیاع و الأثاث ما یحیط بعشره آلاف الف غیر ابن الفرات. قال: و کانت له ایاد جلیله و فضائل کثیره قد ذکرتها فی کتاب الوزراء قال و لم یر وزیر اودع وجوه الناس من الأموال ما اودع ابن الفرات من قبل ولایته الوزارة، و کانت غلته تبلغ الف الف دینار و لم یمسک الناس ببغداد عن انتقاص ابن الفرات و هجوه مع حسن آثاره، و احضر محمد بن عبید الله بن یحیی بن خاقان دار المقتدر فی الوقت الذی ضم فیه علی ابن الفرات، فقلد الوزارة، و انصرف الی منزله بباب الشماسیه فی طیار، و رکب یوم الخمیس بعده، فخلع علیه و حمل و قلد سیفا. و قیل ان السبب فی ولایته کان بعنایة أم ولد المعتضد بامره علی ان ضمن لها مائه الف دینار، و قوی امره عندها ریاء کان یظهره و کان الخدم من الدار یأتونه بالکتب، فلا یکلم الواحد منهم الا بعد مائه رکعة یصلیها، فکانوا ینصرفون بوصفه و ما رأوا منه، و خلع علی ابنه عبد الله بن محمد لخلافه ابیه، و استبدل بالعمال، و عزل کل من کان خطوطه الی علی بن الفرات و آله. و فی هذه السنه مات وصیف موشجیر یوم الخمیس لاربع عشره لیله بقیت من شهر رمضان. و فیها مات الخرقی المحدث. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها امر جعفر المقتدر برفع مطالبه المواریث عن الناس، و ان یورث ذوو الارحام، و لا یعرض لأحد فی میراث الا لمن صح انه غیر وارث و کان الناس من قبل ذلک فی بلاء و تعلل متصل من المستخرجین و العاملین. و فیها اخرج محمد بن إسحاق بن کنداجیق بعض اصحابه لمحاربه قوم من القرامطة جاءوا الی سوق البصره، فعاثوا بها، و بسطوا ایدیهم و أسیافهم علی الناس فیها، فلما واقفهم اصحاب ابن کنداجیق، صدمهم القرامطة صدمه شدیده حتی هزموهم، و قتل من اصحاب ابن کنداجیق جماعه، و کان محمد بن إسحاق قد خرج کالممد لهم، فلما بلغه امرهم و شده شوکتهم انصرف مبادرا الی المدینة، فانهض السلطان محمد بن عبد الله الفارقی فی رجل کثیر معونه لابن کنداجیق و مددا له فأقاما بالبصرة و لم یتعرضا لمحاربه. و فی شعبان من هذه السنه قبض علی ابراهیم بن احمد الماذرائی، و علی ابن أخیه محمد بن علی بن احمد، فطالبهم ابو الهیثم بن ثوابه بخمسمائة الف، فجملوا منها خمسین ألفا الی بیت المال، و صانعوا الوزیر ابن خاقان و ابنه و ابن ثوابه بمال کثیر، و صادر ابن ثوابه جماعه علی مائه الف دینار، فحمل منها ابن الجصاص عشرین ألفا، و فرضت البقیة علی جماعه، منهم ابن ابی الشوارب القاضی و غیره. و ظهر فی هذا العام ضعف امر محمد بن عبید الله بن یحیی بن خاقان الوزیر، و تغلب ابنه عبد الله علیه و تحکمه فی الأمور دونه، و کثر التخلیط من محمد فی رایه و جمیع امره، فکان یولی العمل الواحد جماعه فی اسبوع من الأیام، و تقدم بالمصانعات حتی قلد عماله بادوریا فی احد عشر شهرا احد عشر عاملا، و کان یدخل الرجل الذی قد عرفه دهرا طویلا فیسلم علیه فلا یعرفه، حتی یقول له: انا فلان ابن فلان، ثم یلقاه بعد ساعه فلا یعرفه

و فیها ورد الخبر بانخساف جبل بالدینور، یعرف بالتل و خروج ماء کثیر من تحته غرقت فیه عده من القری، و ورد الخبر أیضا بانخساف قطعه عظیمه من جبل لبنان و سقوطها الی البحر، و کان ذلک حدثا لم یر مثله. و فیها ورد کتاب صاحب البرید بالدینور، یذکر ان بغله هناک وضعت فلوه و نسخه کتابه: بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله الموقظ بعبره قلوب الغافلین، و المرشد بآیاته الباب العارفین، الخالق ما یشاء بلا مثال، ذلک الله البارئ المصور فی الارحام ما یشاء و ان الموکل بخبر التطواف بقرماسین رفع یذکر ان بغله لرجل یعرف بابی برده من اصحاب احمد بن علی المری وضعت فلوه، و یصف اجتماع الناس لذلک، و تعجبهم لما عاینوا منه، فوجهت من أحضرنی البغله و الفلوه فوجدت البغله کمتاء خلوقیه و الفلوه سویه الخلق تامه الأعضاء منسدله الذنب سبحان الملک القدوس لا معقب لحکمه و هو سریع الحساب. و کان المقتدر لما رای عجز محمد بن عبید الله الوزیر و تبلده قد انفذ احمد بن العباس أخا أم موسی الهاشمیة الی الاهواز، لیقدم باحمد بن یحیی المعروف بابن ابی البغل لیولیه الوزارة، فخرج الیه، و اقبل به حتی صار بواسط، فلما قرب من دار السلطان سلم احمد بن العباس علی احمد بن محمد بالوزارة، و حمل الیه ثلاثة آلاف دینار، فاتصل الخبر بمحمد بن عبید الله الوزیر من قبل حاشیته و عیونه، فرکب الی الدار، و صانع جماعه من الخدم و الحرم، و ضمن لام ولد المعتضد التی کانت عنیت بولایته فی أول امره خمسین الف دینار، فنقضت امر ابن ابی البغل، و رد والیا علی فارس. و فی شوال من هذا العام توفی عبید الله بن عبد الله بن طاهر، و کان اکثر الناس أدبا و جلاله و فهما و مروءة، و هو ابن احدی و ثمانین سنه، و صلی علیه احمد بن عبد الصمد الهاشمی، و دفن فی مقابر قریش و فیها مات ابو الفضل عبد الواحد بن الفضل بن عبد الوارث یوم السبت لسبع بقین من ذی الحجه. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک بن عبد الله الهاشمی.

ثم دخلت

سنه احدی و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ففیها وافی بغداد علی بن عیسی بن داود بن الجراح مقدمه من مکة، و ذلک یوم الاثنین لعشر خلون من المحرم، فمضی به من فوره الی دار المقتدر، فقلد الوزارة و خلع علیه لولایتها، و قلد سیفا، و قبض علی محمد بن عبید الله و ابنیه عبد الله و عبد الواحد فحبسوا و کانوا قد رکبوا فی ذلک النهار الی الدار، و وعدوا بان یخلع علیهم و یسلم علی بن عیسی الیهم، فسلموا الیه، و وقع الأمر بضد ما ظنوه، و قعد علی ابن عیسی لمحمد بن عبید الله و ناظره فقال له: اخربت الملک، و ضیعت الأموال، و ولیت بالعنایة، و صانعت علی الولایات بالرشوة، و زدت علی السلطان اکثر من الف الف دینار فی السنه، فقال: ما کنت افعل الا ما أراه صوابا و کان محمد بن عبید الله فیما ذکر من تسناه یأخذ المصانعات علی یدی ابی الهیثم بن ثوابه، و لا یفی بعهد لکل من صانعه برشوه، حتی قیلت فیه اشعار کثیره منها: وزیر ما یفیق من الرقاعه یولی ثم یعزل بعد ساعه

إذا اهل الرشا صاروا الیه فاحظی القوم أوفرهم بضاعة

و لیس بمنکر ذا الفعل منه لان الشیخ افلت من مجاعه

و کان محمد بن عبید الله قبل ان یستحیل به الحال فیما ذکر اهل الخبر. و حسن الرأی فیه ذا دهاء و عقل، و کان ابنه عبد الله کاتبا بلیغا حسن الکلام ملیح اللفظ حسن الخط، جوادا یعطی العطایا الجزیله، و یقدم الأیادی الجلیله، وصل عبد الله بن حمدون من ماله فی مده ولایته بتسعین الف دینار الی ما وصل به غیره، و اعطاه کثیرا ممن کان امله. و فی هذه السنه رضی عن القاضی محمد بن یوسف، و قلد الشرقیه، و عسکر المهدی و خلع علیه دراعه و طیلسان و عمامة سوداء، و رکب من دار الخلیفة الی مسجد الرصافه، فصلی رکعتین، ثم قرئ علیه عهده بالولایة

و فیها ورد الخبر بوثوب ابی الهیجاء عبد الله بن حمدان بالموصل و معه جماعه من الأکراد، و کانوا أخواله لان أمه کردیه، و اغاث الجند اهل الموصل، فقتلت بینهم مقتله عظیمه، و صار ابو الهیجاء الی الأکراد، و تامر علیهم کالخالع للطاعة. و تظلم اهل البصره من عاملهم محمد بن إسحاق بن کنداج، و شکوا به الی علی ابن عیسی الوزیر، فعزله عنهم بعد ان استامر فیه المقتدر لئلا یستبد بالرأی دونه، و ولی البصره نجحا الطولونی، ثم ولی محمد بن إسحاق بن کنداج الدینور، و ولی سلیمان بن مخلد دیوان الدار، و کتابه غریب خال المقتدر، و ولی علی بن عیسی ابراهیم أخاه دیوان الجیش، و استخلف علیه سعید بن عثمان و الحسین بن علی. و فی شهر ربیع الآخر من هذه السنه دخل مؤنس الخادم مدینه السلام، و معه ابو الهیجاء قد اعطاه أمانا فخلع علی مؤنس و علیه. و قلد نصر القشوری مع الحجابه التی کان یتولاها ولایه السوس و جندی‌سابور و مناذر الکبری و مناذر الصغری، فاستخلف علی جمیع ذلک یمنا الهلالی الخادم. و فی هذه السنه اغارت الاتراک علی المسلمین بخراسان، فسبت منهم نحو عشرین ألفا، الی ما ذهبت به من الأموال و قتلت من الرجال، فخرج الیهم احمد بن اسماعیل، و کان والیها فی جیوش کثیره، و اتبعهم فقتل منهم خلقا کثیرا و استنقذ بعض الأسری، و اوفد الی السلطان رجلا شیخا یعرف بالحمادی یستحمد الیه بفعله بالاتراک، و یخطب الیه شرطه مدینه السلام و اعمال فارس و کرمان فأجیب الی کرمان وحدها و کتب له بها کتاب عهد. و فی جمادی الآخرة من هذه السنه اطلق محمد بن عبید الله الذی کان وزیرا و ابنه عبد الله و امرا بلزوم منازلهما. و فیها خلع علی القاسم بن الحر و ولی سیراف، و خلع علی علی بن خالد الکردی، و ولی حلوان. و فی هذه السنه رکب ابو العباس محمد بن المقتدر من القصر المعروف بالحسنی، و بین یدیه لواء عقده له أبوه المقتدر علی المغرب، و معه القواد کلهم، و الغلمان الحجریه و جماعه الخدم حول رکابه، و علی بن عیسی عن یمینه و مؤنس الخادم عن یساره و نصر الحاجب بین یدیه، فسار فی الشارع الأعظم، و رجع فی الماء و الناس معه،

فاعترضه رجل بمربعه الحرشی، فنثر علیه دراهم مسیفه، و قال له: بحق امیر المؤمنین الا أذنت لی فی طلی الفرس بالغالیة، فوقف له و جعل الرجل یطلی وجه الفرس، فنفر منه، و قیل له: دع وجهه، و اطل سائر بدنه، فاقبل یطلی عرف الفرس و قوائمه بالغالیة، فقال محمد بن المقتدر لمن حوله: اعرفوا لنا هذا الرجل. و فی هذه السنه قلد ابو بکر محمد بن علی الماذرائی اعمال مصر و الاشراف علی اعمال الشام و تدبیر الجیوش، و خلع علیه، و ذلک یوم الخمیس للنصف من شهر رمضان و خلع فی هذا النهار أیضا علی القاسم بن سیما، و عقد له علی الإسکندریة و اعمال برقه. و فی هذه السنه فی جمادی الآخرة، ورد الخبر بوفاه علی بن احمد الراسبی، و کان یتقلد جندی‌سابور و السوس و ماذرایا الی آخر حدودها، و کان یورد من ذلک الف الف دینار و أربعمائة الف دینار فی کل سنه، و لم یکن معه احد یشرکه فی هذه الاعمال من اصحاب السلطان لأنه تضمن الحرب و الخراج و الضیاع و الشحنه و سائر ما فی عمله، فتخلف-فیما وردت به الاخبار-من العین الف الف دینار و من آنیه الذهب و الفضه قیمه مائه الف دینار و من الخیل و البغال و الجمال الف راس، و من الخز الرفیع الطاقی ازید من الف ثوب، و کان مع ذلک واسع الضیعه کثیر الغلة و کان له ثمانون طرازا ینسج له فیها الثیاب من الخز و غیره فلما ورد الخبر بوفاه الراسبی، انفذ المقتدر عبد الواحد بن الفضل بن وارث فی جماعه من الفرسان و الرجاله لحفظ ماله الی ان یوجه من ینظر فیه، ثم وجه مؤنس الخادم للنظر فی ذلک، فیقال: انه صار الیه منه مال جلیل، و خلع علی ابراهیم بن عبد الله المسمعی، و ولی النظر فی دور الراسبی. و توفی مؤنس الخازن یوم الأحد لثمان بقین من شهر رمضان، و لم یتخلف احد عن جنازته من الرؤساء، و صلی علیه القاضی محمد بن یوسف، و دفن بطرف الرصافه، و کان جلیل القدر عند السلطان، فلما مات قلد ابنه الحسن ما کان یتولاه من عرض الجیوش، فجلس و نظر، و عاقب و اطلق، و فرق سائر الاعمال التی کانت الی مؤنس

علی جماعه من القواد الذین کانوا فی رسمه، و ضم اصحابه الی ملازمه ابی العباس بن المقتدر، و لم یخلع علی الحسن بن مؤنس للولایة مکان ابیه، فعلم ان ولایته لا تتم و عزل بعد شهرین، و عزل محمد بن عبید الله بن طاهر و کان خلیفته علی الجانب الشرقی، و قدم مکانه بدر الشرابی، و عزل خزری بن موسی خلیفه مؤنس علی الجانب الغربی و ولی مکانه إسحاق الاشروسنی، و ولی شفیع اللؤلؤی البرید و سمی شفیعا الاکبر. و ورد الخبر فی شعبان بان احمد بن اسماعیل بن احمد صاحب خراسان قتله غلمانه غیله علی فراشه، و کان قد اخاف بعضهم فتواطئوا علی قتله ثم اجتمع سائر غلمانه فضبطوا الأمر و بایعوا لابنه نصر بن احمد و ورد کتابه علی المقتدر یسأله تجدید العهد له، و وردت کتب عمومته و بنی عمه یسال کل واحد منهم ناحیه من نواحی خراسان، فافرد الخلیفة بالولایة ابنه و تم له الأمر. قال الصولی: شهدت فی هذا العام بین یدی محمد بن عبید الله الوزیر مناظره کانت بین ابن الجصاص و ابراهیم بن احمد الماذرائی، فقال ابراهیم بن احمد الماذرائی فی بعض کلامه: لابن الجصاص مائه الف دینار من مالی صدقه، لقد ابطلت فی الذی حکیته و کذبت! فقال له ابن الجصاص: قفیز دنانیر من مالی صدقه، لقد صدقت انا و ابطلت أنت، فقال له ابن الماذرائی: من جهلک انک لا تعلم ان مائه الف دینار اکثر من قفیز دنانیر، فعجب الناس من کلامهما قال الصولی: و انصرفت الی ابی بکر بن حامد فخبرته الخبر، فقال: نعتبر هذا بمحنه، فاحضر کیلجه و ملاها دنانیر ثم وزنها فوجد فیها اربعه آلاف دینار، فنظرنا فإذا القفیز سته و تسعون الف دینار کما قال الماذرائی. و فی هذه السنه مات ابو بکر جعفر بن محمد المعروف بالفاریابی المحدث، لاربع بقین من المحرم و صلی علیه ابنه و دفن فی مقابر الشونیزیه و فیها توفی عبد الله بن محمد بن ناجیه المحدث و کان مولده سنه عشر و مائتین. و فیها مات الحسن بن الحسن بن رجاء، و کان یتقلد اعمال الخراج و الضیاع بحلب، مات فجاءه، و حمل تابوته الی مدینه السلام، و وصل یوم السبت لخمس

بقین من شهر ربیع الاول. و فیها مات محمد بن عبد الله بن علی بن ابی الشوارب القاضی المعروف بالأحنف، و کان خلیفه ابیه علی قضاء عسکر المهدی و الشرقیه و النهروانات و الزوابی و التل و قصر ابن هبیرة و البصره و کور دجلة و واسط و الاهواز، و دفن یوم الأحد لتسع لیال خلون من جمادی الاولی فی حجره بمقام باب الشام و له ثمان و ثلاثون سنه و فی هذه السنه بعد قتل احمد بن اسماعیل ورد الخبر بان رجلا طالبیا حسینیا خرج بطبرستان یدعو الی نفسه یعرف بالأطروش. و فی آخر هذه السنه توفی احمد بن عبد الصمد بن طومار الهاشمی، و کان من قبل نقیب بنی هاشم العباسیین و الطالبیین، فقلد ما کان یتقلده أخو أم موسی، فضج الهاشمیون من ذلک، و سألوا رد ما کان یتولاه ابن طومار الی ابنه محمد بن احمد، فأجیبوا الی ذلک، و کان لأحمد بن عبد الصمد یوم توفی اثنتان و ثمانون سنه. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه اثنتین و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها رکب شفیع الخادم المعروف بالمقتدری فی جماعه من الجند و الفرسان و الرجال الی دار الحسین بن احمد المعروف بابن الجصاص، التی فی سوق یحیی، و لحقه صاحب الشرطه بدر الشرابی، فوکل شفیع بالأبواب و قبض علی جمیع ما تحویه داره من مال و جوهر و فرش و اثاث و رقیق و دواب، و حمل فی وقته ذلک صنادیق مختومه، ذکر ان فیها جوهر و آنیه ذهب، و وجد فی داره فرشا سلطانیا من فرش أرمینیة و طبرستان جلیلا لا یعرف قدره، و وجد فیها من مرتفع ثیاب مصر خمسمائة سفط و حفرت داره فوجدت له فی بستانه اموال جلیله مدفونة فی جرار خضر و قماقم مرصصه الرءوس، فحملت کهیئتها الی دار المقتدر، و أخذ هو فقید بخمسین رطلا من حدید و غل، و تسمع الناس ما جری علیه، فصودر علی مائه الف دینار بعد هذا کله، و اطلق الی منزله. و قال ابو الحسن بن عبد الحمید کاتب السیده: ان الذی صح مما قبض من مال الحسین بن احمد بن الجصاص الجوهری من العین و الورق و الانیه و الثیاب و الفرش و الکراع و الخدم-لا ثمن ضیعه فی ذلک و لا ثمن بستان-ما قیمته سته آلاف الف دینار. و فی هذه السنه فی رجب ورد کتاب محمد بن علی الماذرائی الی السلطان من مصر یزعم ان وقعه کانت بین اصحاب السلطان و بین جیش القیروان فقتل من اصحاب الشیعی سبعه آلاف و اسر نحوهم، و انهزم من بقی منهم، و مضوا علی وجوههم، فمات اکثرهم قبل وصولهم الی برقه، و وردت کتب التجار بدخول الشیعة برقه، و عظم ما أحدثوا فی تلک الناحیة، و ان الغلبه انما کانت لهم

قال الصولی: و فیها جلس علی بن عیسی للمظالم فی کل یوم ثلاثاء، فحضرته یوما، و قد جیء برجل یزعم انه نبی، فناظره فقال: انا احمد النبی، و علامتی ان خاتم النبوه فی ظهری، ثم کشف عن ظهره فإذا سلعه صغیره، فقال له: هذه سلعه الحماقة، و لیست بخاتم النبوه، ثم امر بصفعه و تقییده و حبسه فی المطبق. و فی شهر رمضان من هذه السنه وافی باب الشماسیه قائد من قواد صاحب القیروان یقال له ابو جده، و معه من اصحابه مائتا فارس، نازعین الی الخلیفة فاحضر القائد دار السلطان، و خلع علیه، و اخرج هو و اصحابه الی البصره لیکونوا مع محمد بن إسحاق بن کنداج. و فیها اطلق المقتدر من سجنه الصفاری المعروف بالقتال، خلع علیه، و اقطعه دارا ینزلها و اجری علیه الرزق، و امره بحضور الدار فی یومی الموکب مع الأولیاء، و اطلق أیضا محمد بن اللیث الکردی و خلع علیه، و هو ممن ادخل مع اللیث، و طوف علی جمل. و فیها جاء رجل حسن البزة طیب الرائحة الی باب غریب خال المقتدر، و علیه دراعه و خف احمر و سیف جدید بحمائل، و هو راکب فرسا و معه غلام، فاستأذن للدخول، فمنعه البواب، فانتهره و اغلظ علیه، و نزل فدخل، ثم قعد الی جانب الخال، و سلم علیه بغیر الإمرة، فقال له غریب و قد استبشع امره: ما تقول اعزک الله؟ قال: انا رجل من ولد علی بن ابی طالب، و عندی نصیحه للخلیفة لا یسعنی ان یسمعها غیره، و هی من المهم الذی ان تأخر وصولی الیه حدث امر عظیم. فدخل الخال الی المقتدر و الی السیده، و اعلمهما بامره، فبعث فی الوزیر علی بن عیسی و احضر الخال الرجل، فاجتهد الوزیر و الحاجب نصر و الخال ان یعلمهم النصیحه ما هی، فأبی حتی ادخل الی الخلیفة، و أخذ سیفه، و ادنی منه، و تنحی الغلمان و الخدم، فاخبر المقتدر بشیء لم یقف علیه احد، ثم امره بالانصراف الی منزل اقیم له و خلع علیه ما یلبسه، و وکل به خدم یخدمونه، و امر المقتدر ان یحضر ابن طومار نقیب الطالبیین و مشایخ آل ابی طالب، فیسمعون منه و یفهمون امره، فدخلوا علیه و هو

علی برذعه طبریة مرتفعه، فما قام الی واحد منهم، فسأله ابن طومار عن نسبته فزعم انه محمد بن الحسن بن علی بن موسی بن جعفر الرضا و انه قدم من البادیة، فقال له ابن طومار: لم یعقب الحسن- و کان قوم یقولون انه اعقب، و قوم قالوا لم یعقب- فبقی الناس فی حیره من امره، حتی قال ابن طومار: هذا یزعم انه قدم من البادیة و سیفه جدید الحلیة و الصنعه، فابعثوا بالسیف الی دار الطاق، و سلوا عن صانعه و عن نصله، فبعث به الی اصحاب السیوف بباب الطاق، فعرفوه و احضروا رجلا ابتاعه من صیقل هناک، فقیل له: لمن ابتعت هذا السیف؟ فقال: لرجل یعرف بابن الضبعی، کان أبوه من اصحاب ابن الفرات، و تقلد له المظالم بحلب، فاحضر الضبعی الشیخ، و جمع بینه و بین هذا المدعی الی بنی ابی طالب فاقر بانه ابنه، فاضطرب الدعی و تلجج فی قوله، فبکی الشیخ بین یدی الوزیر حتی رحمه و وعده بان یستوهب عقوبته و یحبسه او ینفیه، فضج بنو هاشم، و قالوا: یجب ان یشهر هذا بین الناس، و یعاقب أشد عقوبة، ثم حبس الدعی، و حمل بعد ذلک علی جمل، و شهر فی الجانبین یوم الترویه و یوم عرفه، ثم حبس فی حبس المصریین بالجانب الغربی. و فی هذه السنه اضطرب امر خراسان لما قتل احمد بن اسماعیل، و اشتغل نصر بن احمد والده بمحاربه عمه، و دارت بینهما فتوق، فکتب احمد بن علی المعروف بصعلوک، و کان یلی الری من قبل احمد بن اسماعیل ایام حیاته الی المقتدر، و وجه الیه رسولا یخطب الیه اعمال الری و قزوین و جرجان و طبرستان، و ما یستضیف الی هذه الاعمال، و یضمن فی ذلک مالا کثیرا، و عنی به نصر الحاجب، حتی انفذ الیه الکتب بالولایة، و وصله المقتدر من المال الذی ضمن بمائه الف درهم، و امر بمائده تقام له فی کل شهر من شهور الأهلة بخمسه آلاف درهم، و اقطعه من ضیاع السلطان بالری ما یقوم فی کل سنه بمائه الف درهم. و فی هذه السنه رکب المقتدر الی المیدان، و رکب باثره علی بن عیسی الوزیر لیلحقه، فنفرت دابته و سقط سقطه مؤلمه، و امر الخلیفة اصحاب الرکاب باقامته،

و حمله علی دابته، فانهضوه و حملوه، و قیلت فیه اشعار منها: سقوطک یا علی لکسف بال و خزی عاجل و سقوط حال

فما قلنا لعا لک بل سررنا و کان لما رجونا خیر فال

أضعت المال فی شرق و غرب فلم یحظ الامام بجمع مال

قال: و کان علی بن عیسی بخیلا، فابغضه الناس لذلک. و وردت الاخبار بدخول صاحب إفریقیة الإسکندریة و تغلبه علی برقه و غیرها، و کتب تکین الخاصة والی مصر یطلب المدد، و یستصرخ السلطان، فعظم ذلک علی المقتدر و رجاله و کانوا من قبل مستخفین بأمر عبید الله الشیعی و بابی عبد الله القائم بدعوته، و کانوا قد فحصوا عن نسبه و مکانه، و باطن امره. قال محمد بن یحیی الصولی: حدثنا ابو الحسن علی بن سراج المصری، و کان حافظا لاخبار الشیعة ان عبید الله هذا القائم بإفریقیة هو عبید الله بن عبد الله بن سالم من اهل عسکر مکرم بن سندان الباهلی صاحب شرطه زیاد، و من موالیه و سالم جده، قتله المهدی علی الزندقة. قال: و أخبرنی غیر ابن سراج ان جده کان ینزل بنی سهم من باهله بالبصرة، و کان یدعی انه یعرف مکان الامام القائم و له دعاه فی النواحی، یجمعون له المال بسببه، فوجه الی ناحیه المغرب رجلا یعرف بابی عبد الله الصوفی المحتسب، فأری الناس نسکا، و دعاهم سرا الی طاعه الامام، فافسد علی زیاده الله بن الاغلب القیروان، و کان عبید الله هذا مقیما بسلمیه مده، ثم خرج الی مصر فطلب بها، و ظفر به محمد ابن سلیمان، فاخذ منه مالا، و اطلقه، ثم ثار المحتسب علی ابن الاغلب و طرده عن القیروان، و قدم علیه عبید الله، فقال المحتسب للناس: الی هذا کنت ادعو، و کان عبید الله یعرف أول دخوله القیروان بابن البصری، فأظهر شرب الخمر و الغناء، فقال المحتسب: ما علی هذا خرجنا، و انکر فعله، فدس علیه عبید الله رجلا من المغاربه یعرف بابن خنزیر، فقتله، و ملک عبید الله البلاد، و حاصر اهل طرابلس حتی فتحها، و أخذ اموالا عظیمه ثم ملک برقه و اقبل جیشه یرید مصر، و قدم ولد

عبید الله الإسکندریة، و خطب فیها خطبا کثیره محفوظه، لو لا کفر فیها لاجتلبت بعضها. و لما وردت الاخبار باستطاله صاحب القیروان بجهة مصر، انهض المقتدر مؤنسا الخادم و ندب معه العساکر، و کتب الی عمال اجناد الشام بالمصیر الی مصر. و کتب الی ابنی کیغلغ و ذکا الأعور، و ابی قابوس الخراسانی باللحاق بتکین لمحاربته. و خلع علی مؤنس فی شهر ربیع الاول سنه ثنتین و ثلاثمائة و خرج متوجها الی مصر، و تقدم علی بن عیسی الوزیر بترتیب الجمازات من مصر الی بغداد لیروح علیه الاخبار فی کل یوم، فورد الخبر بان جیش عبید الله الخارج مع ابنه، و مع قائده حباسه انهزموا و بشر علی بن عیسی بذلک المقتدر، فتصدق فی یومه بمائه الف درهم، و وصل علی ابن عیسی بمال عظیم، فلم یقبله ثم رجع علی و قد باع له ابن ما شاء الله ضیعه باربعه آلاف دینار، و فرقها کلها شکرا لله عز و جل، و دخل مؤنس الخادم بالجیوش مصر فی جمادی الآخرة، و قد انصرف کثیر من اهل المغرب عن الإسکندریة و نواحیها، و انصرف ولد عبید الله قافلا الی القیروان و کتب محمد بن علی الماذرائی یذکر ضیق الحال بمصر و کثره الجیوش بها و ما یحتاج الیه من الأموال لها، فانفذ الیه المقتدر مائتی بدره دراهم علی مائتی جمازه مع جابر بن اسلم صاحب شرطه الجانب الشرقی ببغداد. و ورد الخبر من مصر فی ذی القعده بان الاخبار تواترت علیهم بموت عبید الله الشیعی فانصرف مؤنس یرید بغداد، و عزل المقتدر تکین عن مصر، و ولاه دمشق و نقل ذکا الأعور من حلب الی مصر. و فی هذه السنه صرف ابو ابراهیم بن بشر بن زید أبا بکر الکریزی العامل عن اعمال قصر ابن هبیرة و نواحیه، فطالبه و ضربه بالمقارع حتی مات، و حمل الی مدینه السلام فی تابوت. و فیها مات القاسم بن الحسن بن الاشیب، و یکنی أبا محمد، و کان قد حدث و حمل عنه الناس توفی للیلتین بقیتا من جمادی الاولی، و لم یتخلف عن جنازته قاض و لا فقیه و لا عدل. و فیها ماتت بدعه جاریه عریب مولاه المأمون لست خلون من ذی الحجه

و صلی علیها ابو بکر بن المهتدی، و خلفت مالا کثیرا و جوهرا و ضیاعا و عقارات، فامر المقتدر بالله بقبض ذلک کله، و توفیت و لها ستون سنه ما ملکها رجل قط. و قطع فی هذه السنه بطریق مکة علی حاتم الخراسانی و علی خلق عظیم معه، خرج علیهم رجل من الحسینیة مع بنی صالح بن مدرک الطائی، فأخذوا الأموال و استباحوا الحرم و مات من سلم عطشا، و سلمت القوافل غیر قافلة حاتم. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه ثلاث و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها ورد الخبر بان رجلا من الطالبیین ثار بجهة واسط و انضم الیه جماعه من الاعراب و السواد، و کان للأعراب رئیس یقال له محرز بن رباح، و ذلک انه بلغهم بان صاحب فارس و الاهواز و البصره بعث الی حضره السلطان من المال المجتمع قبله ثلاثمائة الف دینار، حملت فی ثلاث شذوات، فطمعوا فی انتهابها و أخذها، و کمنوا للرسل فی بعض الطریق، ففطن بهم اهل الشذوات، فافلتت منها واحده، و صاعدت، و رجعت الاثنتان الی البصره، و لم یظفر الخارجون بشیء فصاروا الی عقر واسط، و أوقعوا بأهلها، و احرقوا مسجدها، و استباحوا الحرم و بلغ حامد بن العباس خبرهم، و کان یتقلد اعمال الخراج و الضیاع بکسکر و کور دجلة و ما اتصل بذلک، فوجه من قبله محمد بن یوسف المعروف بخزری، و کان یتقلد له معونه واسط، و ضم الیه غلمانه و قوما فرض لهم فرضا، و کتب الی السلطان بالخبر، فامده بلؤلؤ الطولونی، فلم یبلغ الیه لؤلؤ حتی قتل الطالبی و محرز بن رباح و اکثر الاعراب الخارجین معهما، و اسر منهم نحو مائه اعرابی، و کتب حامد بالفتح الی المقتدر، و بعث بالأسری، فادخلوا مدینه السلام فی جمادی الاولی و قد البسوا البرانس، و حملوا علی الجمال، فضجوا و عجوا و زعم قوم منهم انهم براء، فامر المقتدر بردهم الی حامد لیطلق البریء، و یقتل النطف، فقتلهم اجمعین علی جسر واسط، و صلبهم. و فی هذه السنه فی جمادی الاولی ورد الخبر بان الروم حشدوا و خرجوا علی المسلمین، فظفروا بقوم غزاه من اهل طرسوس، و ظفرت طائفه منهم اخری بخلق کثیر من اهل مرعش و شمشاط، فسبوا من المسلمین نحوا من خمسین ألفا، و عظم الأمر فی ذلک، و عم حتی وجه السلطان بمال و رجال الی ذلک الثغر، فدارت علی الروم بعد ذلک وقعات کثیره

و فیها کانت لهارون بن غریب الخال جنایة و هو سکران بمدینه السلام، علی رجل من الخزر یعرف بجوامرد، و لقیه لیلا فضرب راسه بطبرزین کان فی یده، فقتله بلا سبب، فشغب رفقاؤه الذین کان فی جملتهم، و طلبوا هارون لیقتلوه، فمنع منهم و کانوا نحو المائه، فشکوا امره، و ترددوا طالبین لاخذ الحق منه، فلم ینظر لهم فلما أعوزهم ذلک، خرجوا باجمعهم الی عسکر ابن ابی الساج، و کان قد تحرک علی السلطان، و انفذ الیه المقتدر رشیقا الحرمی ختن نصر الحاجب رسولا لیصرفه عن مذهبه، فحبسه ابن ابی الساج عند نفسه، و منعه ان یکتب کتابا الی المقتدر ثم انه اطلقه بعد ذلک، و بعث بهدایا و مال فرضی عنه. و فیها عظم امر الحسین بن حمدان بنواحی الموصل، فانفذ الیه السلطان أبا مسلم رائقا الکبیر، و کان اسن الغلمان المعتضدیه و اعلاهم رتبه، و کان فیه تصاون و تدین و حسن عقل، فشخص و معه وجوه القواد و الغلمان، فحارب الحسین بن حمدان، و هو فی نحو خمسه عشر ألفا، فقتل رائق من قواد ابن حمدان جماعه منهم الحسن بن محمد ابن أبا الترکی، و کان فارسا شجاعا مقداما و ابو شیخ ختن ابن ابی مسعر الأرمینی و وجه الحسین بن حمدان الی رائق جماعه یسأله ان یأخذ له الامان، و انما اراد ان یشغله بهذا عن محاربته، و مضی الحسین مصعدا و معه الأکراد و الاعراب و عشر عماریات، فیها حرمه و کان مؤنس الخادم قد انصرف من الغزاة و صار الی آمد، فوجه القواد و الغلمان فی اثر الحسین، فلحقوه و قد عبر باصحابه و اثقاله وادیا، و هو واقف یرید العبور فی خمسین فارسا، و معه العماریات، فکابرهم حتی اخذوه أسیرا، و سلم عیاله و أخذ ابنه ابو الصقر أسیرا فلما رای الأکراد هذا عطفوا علی العسکر فنهبوه و هرب ابنه حمزه و ابن أخیه ابو الغطریف، و معهما مال، ففطن بهما عامل آمد، و کان العامل سیما غلام نصر الحاجب، فاخذ ما معهما من المال و حبسهما. ثم ذکر ان أبا الغطریف مات فی الحبس، فاخذ راسه، و کان الظفر بحسین بن حمدان یوم الخمیس للنصف من شعبان، و رحل مؤنس یرید بغداد، و معه الحسین ابن حمدان و اخوته علی مثل سبیله، و اکثر اهله، فصیر الحسین علی جمل مصلوبا علی

نقنق، و تحته کرسی، و یدیر النقنق رجل، فیدور الحسین من موقفه یمینا و شمالا، و علیه دراعه دیباج سابغه قد غطت الرجل الذی یدیر النقنق، ما یراه احد، و ابنه الذی کان هرب من مدینه السلام ابو الصقر قد حمل بین یدیه علی جمل، و علیه قباء دیباج و برنس، و کان قد امتنع من وضع البرنس علی راسه، فقال له الحسین: البسه یا بنی فان اباک البس البرانس اکثر هؤلاء الذین تراهم-و أومأ الی القتال و جماعه من الصفاریه-و نصبت القباب بباب الطاق، و رکب ابو العباس محمد بن المقتدر بالله و بین یدیه نصر الحاجب، و معه الحربه و خلفه مؤنس و علی بن عیسی و اخوه الحسین خلف جمله عظیمه، علیهم السواد فی جمله الجیش. و لما صار الحسین بسوق یحیی قال له رجل من الهاشمیین: الحمد لله الذی امکن منک، فقال له الحسین: و الله لقد امتلأت صنادیقی من الخلع و الالویه، و افنیت أعداء الدولة، و انما اصارنی الی هذا الخوف علی نفسی، و ما الذی نزل بی الا دون ما سینزل بالسلطان إذا فقد من اولیائه مثلی و بلغ الدار و وقف بین یدی المقتدر بالله، ثم سلم الی نذیر الحرمی فحبسه فی حجره من الدار، و شغب الغلمان و الرجاله یطلبون الزیادة، و منعوا من الدخول علی مؤنس او علی احد من القواد، و مضوا الی دار علی بن عیسی الوزیر، فاحرقوا بابه، و ذبحوا فی اصطبله دوابه و عسکروا بالمصلی ثم سفر بالأمر بینهم، فدخلوا و اعترفوا بخطئهم و کان الغلمان سبعمائة، و کان الرجاله خلقا کثیرا، فوعدهم مؤنس الزیادة، فزیدوا شیئا یسیرا، فرضوا. و فی آخر شهر رمضان ادخل خمسه نفر أساری من اصحاب الحسین، فیهم حمزه ابنه و رجل یقال له علی بن الناجی لثلاث بقین من هذا الشهر، ثم قبض علی عبید الله و ابراهیم ابنی حمدان، و حبسا فی دار غریب الخال ثم أطلقا. و فی هذه السنه فی صفر قلد ورقاء بن محمد الشیبانی معونه الکوفه و طریق مکة، و عزل عن الکوفه إسحاق بن عمران، و کان عقده علی طریق مکة و قصبه الکوفه و اربعه من طساسیجها: طسوج السیلحین، و طسوج فرات بادقلا، و طسوج بابل و خطرنیه و الخرب، و طسوج سورا، و خلع علیه و عقد له لواء

و فی هذه السنه اغلظ علی بن عیسی لأحمد بن العباس أخی أم موسی، و قال له: قد افنیت مال السلطان ترتزق فی کل شهر من شهور الأهلة سبعه آلاف دینار، و کتب رقعه بتفصیلها، فلم تزل أم موسی ترفق لعلی بن عیسی الی ان امسک عنه. و فی هذه السنه نظر علی بن عیسی بعین رایه الی امر القرامطة فخافهم علی الحاج و غیرهم، فشغلهم بالمکاتبة و المراسله و الدخول فی الطاعة، و هاداهم و اطلق لهم التسوق بسیراف، فردهم بذلک و کفهم، فخطاه الناس فلما عاینوا بعد ذلک ما فعله القرامطة حین احرجوا، علموا ان الذی فعله علی صواب کله و شنع علی علی بن عیسی بهذا السبب انه قرمطی، و وجد حساده السبیل الی مطالبته بذلک، و کان الرجل ارجح عقلا، و احسن مذهبا من الدخول فیما نسب الیه. و فی هذه السنه مات ابو الهیثم بن ثوابه الاکبر بالکوفه فی الحبس بعد ان أخذ منه إسحاق بن عمران مالا جلیلا للسلطان و لنفسه و قیل انه احتال فی قتله خوف ان یقر علیه یوما بما أخذ منه لنفسه. و فیها مات الفضل بن یحیی بن فرخان شاه الدیرانی النصرانی من دیرقنا فقبض السلطان علی جمیع املاکه، و کانت له عند رجل مائه و خمسون الف دینار، فأخذت من الرجل، و وجه شفیع المقتدری و معه غلمان و خدم الی قنا فاحصوا ترکته و ضیاعه. و فیها مات ادریس بن ادریس العدل فی القادسیة و هو حاج الی مکة، و کان امره قد علا فی التجارة و المکانه عند السلطان، و کان یحج فی کل سنه، و یحمل معه مالا ینفقه علی من احتاج الی النفقة قال محمد بن یحیی الصولی: انا سمعته یوما یقول: یلزمنی کل سنه فی الحج نفقه غیر ما اصرفه فی أبواب البر خمسه آلاف دینار. و فیها مات ابو الأغر السلمی فجاءه لسبع خلون من ذی الحجه قال نصف النهار بعد ان تغدی ثم حرک للصلاة فوجد میتا. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه اربع و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[مخالفة خالد ابن محمد الشعرانی المعروف بابی یزید علی السلطان]

و فی المحرم من هذه السنه ورد کتاب صاحب البرید بکرمان یذکر ان خالد ابن محمد الشعرانی المعروف بابی یزید- و کان علی بن عیسی الوزیر ولاه الخراج بکرمان و سجستان- خالف علی السلطان، و دعی أمیرا، و جمع الناس الی نفسه، و ضمن لهم الأموال علی ان ینهضوا معه لمحاربه بدر الحمامی صاحب فارس، و ضمن القواد کانوا معه مالا عظیما، و عجل لهم منه بعضه حتی اجتمع له نحو عشره آلاف فارس و راجل، و کان ضعیف الرأی ناقص القریحه، فکتب المقتدر الی بدر الحمامی فی انفاذ جیش الیه و معاجلته، فوجه الیه بدر قائدا من قواده یعرف بدرک و ضم الیه من جنده و رجال فارس عسکرا کثیرا، و کتب بدر قبل انفاذ الجیش الی ابی یزید الشعرانی یرغبه فی الطاعة، و یتضمن له العافیه، مع الانهاض فی المنزله، و خوفه و بال المعصیة، فجاوبه ابو یزید: و الله ما اخافک لانی فتحت المصحف فبدر الی منه قول الله عز و جل: لاٰ تَخٰافُ دَرَکاً وَ لاٰ تَخْشیٰ و مع ذلک ففی طالعی کوکب بیبانی لا بد ان یبلغنی غایة ما ارید، فانفذ بدر الجیش الیه، و حوصر حتی أخذ أسیرا فقیلت فیه اشعار منها: یا با یزید قائل البهتان لا تغترر بالکوکب البیبانی

و اعلم بان القتل غایة جاهل باع الهدی بالغی و العصیان

قد کنت بالسلطان عالی رتبه من ذا الذی أغراک بالسلطان

ثم اتی الخبر بان أبا یزید هذا مات فی طریقه، فحمل راسه الی مدینه السلام و نصب علی سور السجن الجدید، و عزل یمن الطولونی عن اماره البصره، و ولیها الحسن بن خلیل بن ریمال، علی یدی شفیع المقتدری، إذ کانت امارتها الیه.

ذکر التقبض علی علی بن عیسی الوزیر

و ولایه علی بن الفرات ثانیه

و قبض فی هذه السنه علی الوزیر علی بن عیسی یوم الاثنین، لثمان لیال خلون من ذی الحجه، و نهبت منازل اخوته و منازل حاشیته و ذویه، و حبس فی دار المقتدر، و قلد الوزارة فی هذا الیوم علی بن محمد بن موسی بن الفرات، و خلع علیه سبع خلع، و حمل علی دابه بسرجه و لجامه، فجلس فی داره بالمخرم المعروفه بدار سلیمان بن وهب، و ردت علیه اکثر ضیاعه التی کانت قبضت منه عند التسخط علیه، و ظهر من کان استتر بسببه من صنائعه و موالیه. و ذکر عنه انه لما ولی ابن الفرات الوزارة و خلع علیه بالغداة، زاد ثمن الشمع فی کل من منه قیراط ذهب، لکثرة ما کان ینفقه منه فی وقیده، و ینفق بسببه و زاد فی ثمن القراطیس لکثرة استعماله إیاها فعد الناس ذلک من فضائله، و کان الیوم الذی خلع علیه فیه یوما شدید الحر. فحدثنی ابن الفضل بن وارث انه سقی فی داره فی ذلک الیوم، و تلک اللیلة اربعون الف رطل من الثلج، و رکب علی بن محمد الی المسجد الجامع و معه موسی بن خلف صاحبه فصیح به الهاشمیون: قد أسلمنا، و ضجوا فی امر أرزاقهم، فامر ابن الفرات من کان معه الا یکلمهم فی شیء، فافرطوا فی القول، فأنکر ذلک المقتدر و امر بان یحجب اصحاب المراتب عن الدار، فصار مشایخهم الی ابن الفرات و اعتذروا الیه، و قالوا له: هذا فعل جهالنا، فکلم الخلیفة فیهم حتی رضی عنهم، و ضم الی ابن الفرات جماعه من الغلمان الحجریه، لیرکبوا برکوبه و یکونوا معه فی کل موضع یکون فیه. و فیها ورد الکتاب من خراسان یذکر فیه انه وجد بالقندهار فی ابراج سورها برج متصل بها فیه خمسه آلاف راس، فی سلال من حشیش، و من هذه الرءوس تسعه و عشرون راسا، فی اذن کل راس منها رقعه مشدودة بخیط ابریسم، باسم کل رجل منهم

و الأسماء: شریح بن حیان، خباب بن الزبیر، الخلیل بن موسی التمیمی، الحارث ابن عبد الله، طلق بن معاذ السلمی، حاتم بن حسنه، هانئ بن عروه، عمر بن علان، جریر بن عباد المدنی، جابر بن خبیب بن الزبیر، فرقد بن الزبیر السعدی، عبد الله ابن سلیمان بن عماره، سلیمان بن عماره، مالک بن طرخان صاحب لواء عقیل ابن السهیل بن عمرو، عمرو بن حیان، سعید بن عتاب الکندی، حبیب بن انس، هارون بن عروه، غیلان بن العلاء، جبریل بن عباده، عبد الله البجلی، مطرف ابن صبح ختن عثمان بن عفان رضی الله عنه، وجدوا علی حالهم الا انهم قد جفت جلودهم و الشعر علیها بحالته لم یتغیر، و فی الرقاع من سنه سبعین من الهجره .

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه عزل یمن الطولونی عن شرطه بغداد، و ولیها نزار بن محمد الضبی. و فی المحرم من هذه السنه توفی عبد العزیز بن طاهر بن عبد الله بن طاهر أخو محمد بن طاهر، و کان عبدا صالحا حسن المذهب، کثیر الخیر، و دفن فی مقابر قریش، و صلی علیه مطهر بن طاهر. و فیها مات محدث عدل یعرف بابی نصر الخراسانی فی جمادی الاولی. و فیها مات ابو الحسن احمد بن العباس بن الحسن الوزیر فی شعبان، و کان قد عنی بالأدب و رشح نفسه للوزارة، و اهله قوم لها. و فیها مات لؤلؤ غلام ابن طولون 3 . و فیها مات ابو سلیمان داود بن عیسی بن داود بن الجراح قبل القبض علی أخیه علی بن عیسی بشهرین، فلم یتخلف احد عن جنازته من الاجلاء. و فی هذه السنه قدم طرخان بن محمد بن إسحاق بن کنداجیق من الدینور حاجا فی شهر رمضان، فرکب الی الوزیر علی بن عیسی یوم الاثنین لإحدی عشره لیله بقیت من شوال، و لیس عنده خبر، فعزاه الوزیر عن ابیه، فجزع علیه جزعا شدیدا و خلع علیه فی یوم الخمیس بعد ثلاثة ایام و عقد له لواء علی اعمال ابیه، فکتب

الی أخیه یستخلفه علی العمل، و نوظر عن الاعمال التی کانت الی ابیه، فقطع الأمر معه علی ستین الف دینار، حملها عنه حمد کاتبه، و جیء بتابوت محمد بن إسحاق لاربع بقین من شوال، و دفن فی داره بالجانب الغربی. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه خمس و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها دخل مدینه السلام رسل ملک الروم و رئیساهم: شیخ و حدث، و معهما عشرون علجا، فانزلوا الدار التی کانت لصاعد، و وسع علیهم فی الأنزال و الوظائف، ثم ادخلوا بعد ایام الی دار الخلیفة من باب العامه، و جیء بهم فی الشارع الأعظم، و قد عبی لهم المصاف من باب المخرم الی الدار، فانزل الرئیسان عن دابتهما عند باب العامه، و ادخلا الدار و قد زینت المقاصیر بأنواع الفرش، ثم أقیما من الخلیفة علی نحو مائه ذراع، و الوزیر علی بن محمد بین یدیه قائم، و الترجمان واقف یخاطب الوزیر، و الوزیر یخاطب الخلیفة، و قد اعد من آلات الذهب و الفضه و الجوهر و الفرش ما لم یر مثله، و طیف بهما علیه ثم صیر بهما الی دجلة، و قد اعدت علی الشطوط الفیله و الزرافات و السباع و الفهود، و خلع علیهما، و کان فی الخلع طیالسه دیباج مثقلة، و امر لکل واحد من الاثنین بعشرین الف درهم، و حمل فی الشذا مع الذین جاءوا معهما، و عبر بهما الی الجانب الغربی و قد مد المصاف علی سائر شراع دجلة الی ان مر بهما تحت الجسر الی دار صاعد، و ذلک یوم الخمیس لست بقین من المحرم. و قدم ابراهیم بن احمد الماذرائی من مکة، فقبض علیه ابن الفرات و اغلظ له و صادره علی مال عجل بعضه، و نجم الباقی علیه، و کتب ابن الفرات الی علی بن احمد ابن بسطام المتقلد لاعمال الشام فی المصیر الی مصر، و القبض علی الحسین بن احمد المعروف بابی زنبور، و علی ابن أخیه ابی بکر محمد بن علی، و حملهما الی مدینه السلام علی جمازات، و نفذ الیه بهما من بغداد بعد مصادرتهما و الاستقصاء علیهما، و حمل مال المصادره الی مدینه السلام، و قد کانا قبل ذلک ظفرا بابن بسطام، فأحسنا الیه فجازاهما ابن بسطام أیضا، بان رفق بهما و حسن أمورهما، و عنی بهما بعض حاشیه السلطان ببغداد و قیل للخلیفة: ان الوزیر انما وجه فی قتلهما، فانفذ

خادما من ثقات خدمه علی الجمازات فی طریق البریه الی دمشق، و منها الی مصر و امر ابن بسطام الا یناظرهما الا بحضره الخادم الموجه الیه، و الا یعنف علیهما و کان ذلک مما یحبه ابن بسطام، لأنه کان أساء بهما غایة الإساءة، و أخذ منهما مالا جلیلا یقال انه احتجنه، و تقلد ابو الطیب اخوه مناظره ابن بسطام، رفقا به أیضا و لم یشتدا علیه فی شیء مما کان الیه و احسنا الیه، و سلماه الی تکین صاحب مصر لیناظر بحضرته، فنسب ابو الطیب بفعله ذلک الی العجز و قال فیه بعض الشعراء بمصر شعرا ذکرته لما فیه من مذهبهم فی شنعه التعذیب و الاستقصاء: یا أبا الطیب الذی اظهر الله به العدل لیس فیک انتصار

قد تانیت و انتظرت فهل بعد تانیک وقفه و انتظار

جد بالخائن البخیل فکشفه ففی کشفه علیه دمار

این ضرب المقارع الارزنیات و این الترهیب و الانتهار

این صفع القفا و این التهاویل إذا علقت علیه الثفار

این ضیق القیود و الالسن الفظه این القیام و الاخطار

این عرک الاذان و اللطم للهام و عصر الخصا و این الزیار

این نتف اللحا و شد الحیازیم و این الحبوس و المضمار

لیس یرضی بغیر ذا منک سلطانک فاشدد فان رفقک عار

فبهذا یجیک مالک فاسمع و إلیک الخیار و الاختیار

و قبض ببغداد علی ابن اخت ابراهیم بن احمد الماذرائی، و هو ابو الحسین محمد بن احمد، و کان یکتب لبدر الحمامی، و یخلف أبا زنبور و أبا بکر محمد بن علی و طالبه ابن الفرات باموال، فاغرمه و أخذ جمیع ما وجد له فی داره. و فی هذه السنه ورد الخبر بان الحسن بن خلیل بن ریمال امیر البصره من قبل شفیع المقتدری أساء السیرة فی البصره، و مدیده الی امور قبیحه، و وظف علی الاسواق وظائف، فوثبوا به، فرکب و احرق السوق التی حول الجامع، و رکضت خیله فی المسجد، و قتلوا جماعه من العامه ممن کان فی المسجد، و لم تصل الجمعه فی ذلک الیوم ثم کثر اهل البصره فحاصروه فی داره بموضع یعرف ببنی نمیر، و اجتمع اصحابه الیه الی ان تقدم المقتدر الی شفیع المقتدری بعزله، فعزله و ولی رجلا من اصحابه یعرف بابن ابی دلف

الخزاعی، فانحدر و افرج اهل البصره للحسن بن خلیل حین خرج، و قد کان اهل البصره أطلقوا المحبوسین و منعوا من صلاه الجمعه شهرا متوالیا. و فی هذه السنه ورد رجل من عسکر ابن ابی الساج یعرف بکلب الصحراء فی الامان فذکر انه علوی، و ان ابن ابی الساج کان یعتقله و انه هرب منه، فأجری له ثلاثمائة دینار فی المجتازین، و کتب الی ابن ابی الساج بذلک، فدس الیه من یناظره عن نسبه، و کان قد تزوج بامرأة ابن ابی ناظره، و هی ابنه الحسن بن محمد بن ابی عون، فاحضر ابن طومار النقیب، فناظره، و کان دعیا فسلم الی نزار بن محمد صاحب الشرطه ببغداد فوضعه فی الحبس. و فی شوال من هذه السنه دخل مؤنس الخادم الی الری لمحاربه ابن ابی الساج، بعد ان هزم ابن ابی الساج خاقان المفلحی، فما ترک أحدا من اصحابه یتبعه، و لا یأخذ من اصحابه شیئا و دخل ابن الفرات الی المقتدر بالله، فاعلمه ان علی ابن عیسی کتب الی ابن ابی الساج یأمره ان یصیر الی الری، حیله علی الخلیفة و تدبیرا علیه، فسمع المقتدر بالله هذا الکلام من ابن الفرات، فلما خرج سال علی ابن عیسی عنه، و کان محبوسا عنده فی داره، فقال له علی: الناحیة التی انهضت إلیها ابن ابی الساج منغلقه بأخی صعلوک، فکتبت الیه بمحاربته، و لا أبالی من قتل منهما، و قد استأذنت امیر المؤمنین فی فعلی هذا، فاذن فیه، و سألته التوقیع به فوقع، و توقیعه عندی، فاحضر التوقیع، فحسن موقع ذلک له من المقتدر و وسع علی علی بن عیسی فی محبسه و لم یضیق علیه. و فیها ورد الخبر بقتل عثمان العنزی القائد والی طریق خراسان، و ادخل بغداد فی تابوت، ثم ظفر بقاتله، و کان رجلا کردیا من غلمان علان الکردی، فضرب و ثقل بالحدید حتی مات. و فیها وردت هدایا احمد بن هلال صاحب عمان علی المقتدر بالله، و فیها الوان الطیب و رماح و طرائف من طرائف البحر، فیها طیر صینی اسود یتکلم افصح من الببغاء بالهندیة و الفارسیه، و فیها ظباء سود. و فیها قدم القاسم بن سیما الفرغانی من مصر بعد ان عظم بلاؤه، و حسن اثره فی حرب حباسه قائد الشیعة بمصر، و کان اهل مصر قد هزموا و دار سیف اهل المغرب بهم

حتی لحقهم القاسم، فنجاهم کلهم و هزم حباسه و اصحابه، فرکبوا اللیل، و وردت کتب اهل مصر و صاحب البرید بها یذکرون جلیل فعله، و حسن مقامه و هو لا یشک فی ان السلطان یجزل له العطاء و یقطعه الاقطاع الخطیره، و یولیه الاعمال العالیه فلما وصل الی باب الشماسیه أقاموه بها، و منعوه الدخول الی ان مل و ضجر ثم أذنوا له فی الوصول، فاعتدوا بذلک نعمه علیه و کان القاسم رجل صدق، کثیر الفتوح، حسن النیه، فلم یزل منذ دخل بغداد کمدا علیلا الی ان توفی فی آخر هذه السنه یوم الجمعه لسبع لیال بقین من ذی الحجه. و فیها ماتت بنت للمقتدر، فدفنت بالرصافة، و حضرها آل السلطان، و طبقات الناس. و فیها مات القاسم بن زکریاء المطرز المحدث فی صفر. و فی شهر ربیع الآخر مات القاسم بن غریب الخال، و لم یتخلف عن جنازته احد من القواد و الاجلاء، و رکب ابن الفرات الوزیر الی غریب معزیا فی عشی ذلک الیوم الذی دفن ابنه فی غداته. و فی هذا الشهر ورد الخبر بموت العباس بن عمرو الغنوی، و کان عامل دیار مضر، و مقیما بالرقة، فحمل ما تخلف من المال و الأثاث و السلاح و الکراع الی المقتدر، و اضطرب بعد موته امر دیار مضر، فقلدها وصیف البکتمری، فلم یظهر منه فیها اثر یرضی، فعزل، و قلدها جنی الصفوانی فضبطها. و فیها مات عبد الله بن ابراهیم المسمعی یوم السبت لتسع لیال بقین من شهر ربیع الآخر، و دفن فی داره التی أقطعها بباب خراسان، و کان عبد الله بن ابراهیم المسمعی عاقلا عالما، قد کتب الحدیث، و سمع عن الریاشی سماعا کثیرا، و کان حسن الحفظ، و کان ابنه عالما الا انه کان دونه. و فیها مات سبکری غلام عمرو بن اللیث الصفار ببغداد. و فیها مات غریب خال المقتدر یوم الأربعاء لثمان بقین من جمادی الآخرة، و صلی علیه احمد بن العباس الهاشمی أخو أم موسی، و دفن بقصر عیسی و حضر جنازته الوزیر علی بن محمد و جمیع حاشیته و القواد و القضاه، و کان نصر الحاجب قد احس من المقتدر سوء رای فی الوزیر ابن الفرات و استثقالا لمکانه، و عملا فی الإیقاع به،

فوجه نصر الی المقتدر یشعره بان ابن الفرات قد حضر الجنازة فی جمیع اهله و حاشیته، و قال له: ان کنت عازما علی انفاذ امرک فیهم، فالیوم امکنک إذ لا تقدر علی جمعهم هکذا، فوجه المقتدر: اخر هذا فلیس وقته، و خلع بعد جمعه من ذلک الیوم علی هارون ابن غریب، و قلد ما کان یتقلد أبوه من الاعمال، و عقد له لواؤه بعد ذلک. و فی هذه السنه مات مصعب بن إسحاق بن ابراهیم یوم الأحد سلخ شعبان، و قد بلغ سنا عالیه، و صلی علیه الفضل بن عبد الملک امام مکة، و کان آخر من بقی من ولد إسحاق بن ابراهیم، و انتهت الیه وصیته، و کان أعیا الناس لسانا و اکثرهم فی القول خطلا، و کان طویل اللحیة مغفلا الا انه کان صالحا و کتب الحدیث و رواه، و له اخبار و کتب مصحفه منها ما کتب به الی اهله من القادسیة لما حج و الفی هذا الکتاب بخطه، فحکیته علی ألفاظه. بسم الله الرحمن الرحیم کتابی إلیکم من القادسیة و کنت قد اغفلت امر الاضاحی فقولوا لابن ابی الورد- یعنی وکیلا له- یشتری لکم ثلاث بقرات یحضیها علی احد و عشرین أمهات الأولاد اثنی عشر و ابی و أمی تمام العشرین، و انا آخرهم الحادی و العشرین، فرأیکم فی ذلک تعجیله ان شاء الله. و قال فیه بعض جیرانه من الشعراء: وصی إسحاق یا بنی صدقه عما قلیل سیاخذ الصدقه

ضد لإسحاق فی براعته یظهر من غیر منطق حمقه

و ان اتی بالکلام بدله فقال فی حلقه لنا لحقه

و ورد الخبر من فارس بموت إسحاق الاشروسنی، و کان قد تقلد شرطه الجانب الشرقی من بغداد. و اقام الحج فی هذه السنه ابن الفضل بن عبد الملک و أبوه حاضر معه.

ثم دخلت

سنه ست و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها ورد الخبر بوقعه کانت بین مؤنس الخادم و بین یوسف بن ابی الساج، و ذلک یوم الأربعاء لثمان لیال خلون من صفر، فکانت الهزیمة علی مؤنس و اصحابه. و لحق نصر السبکی مؤنسا و هو منهزم، و بین یدیه مال، فاراد اسره و أخذ المال الذی کان بیده فوجه الیه یوسف: لا تعرض له و لا لشیء مما معه، و اسر فی هذه الوقیعه جماعه من القواد، فاکرمهم یوسف، و خلع علیهم و حملهم، ثم اطلقهم فود من کان فی عسکر مؤنس انهم أسروا. و فی هذه السنه امرت السیده أم المقتدر قهرمانه لها، تعرف بثمل ان تجلس بالرصافة للمظالم، و تنظر فی کتب الناس یوما فی کل جمعه، فأنکر الناس ذلک، و استبشعوه، و کثر عیبهم له و الطعن فیه و جلست أول یوم، فلم یکن لها فیه طائل، ثم جلست فی الیوم الثانی، و احضرت القاضی أبا الحسن، فحسن امرها و اصلح علیها، و خرجت التوقیعات علی سداد، فانتفع بذلک المظلومون، و سکن الناس الی ما کانوا نافروه من قعودها و نظرها. و فیها امر المقتدر یمنا الطولونی- و کانت الیه الشرطه ببغداد- بان یجلس فی کل ربع من الارباع فقیها یسمع من الناس ظلاماتهم، و یفتی فی مسائلهم حتی لا یجری علی احد ظلم، و امره الا یکلف الناس ثمن الکاغذ الذی تکتب فیه القصص، و ان یقوم به، و الا یأخذ الأعوان الذین یشخصون مع الناس اکثر من دانقین فی اجعالهم. و فی هذه السنه استطاب المقتدر الزبیدیه فسکنها، و اقام بها مده، و نقل إلیها بعض الحرم، و رتب القواد فی مضاربهم حوالی الزبیدیه، و جلس فی یوم سبت لاطعامهم و وصل جماعه منهم و شرب مع الحرم، و فرق علیهن مالا کثیرا. قال محمد بن یحیی الصولی: و وافق هذا الیوم قصدی الی نصر الحاجب مسلما علیه، فأمرنی بعمل شعر اصف فیه حسن النهار، و ان اوصله الی المقتدر، ففعلت

و ما برحت من عنده حتی جاء خادم لام موسی، و معه خمسه آلاف درهم فقال: هذه للصولی، و قد استحسن امیر المؤمنین الشعر، و کان أولها: لها کل یوم من تعتبه عتب تحملنی ذنبا و ما کان لی ذنب

و فیها: کواکب سعد قابلتها منیره فلا شخصها یخفی و لا نورها یخبو

و اطلع أفق الغرب شمس خلافه و ما خلت ان الشمس یطلعها الغرب

تلبس حسنا بالخلیفه جعفر و اشرق من اشراقه البعد و القرب

بمقتدر بالله عال علی الهوی له من رسول الله منتسب رحب

و لما هزم ابن ابی الساج مؤنسا الخادم ارجف الناس بالوزیر ابن الفرات، و أکثروا الطعن علیه، و نسبوا کل ما حدث الی تضییعه، و انکفی علیه اعداؤه و من کان یحسده، و اغری الخلیفة به، فکتبت رقعه و اخرجت من دار السلطان الی علی ابن عیسی و هو محبوس، و سمی له فیها جماعه لیقول فیهم بمعرفته، و لیستوزر من یشیر به منهم، و کان فی جمله التسمیه ابراهیم بن عیسی، فوقع تحته شره لا یصلح، و وقع تحت اسم ابن بسطام کاتب سفاک للدماء، و وقع تحت اسم ابن ابی البغل ظالم لا دین له، و وقع تحت اسم حامد بن العباس عامل موسر عفیف قد کبر، و وقع تحت اسم الحسین بن احمد الماذرائی لا علم لی به، و قد کفی ما فی ناحیته، و وقع تحت اسم احمد بن عبید الله بن خاقان احمق متهور و وقع تحت اسم سلیمان بن الحسن بن مخلد کاتب حدث و وقع تحت اسم ابن ابی الحواری لا اله الا الله فاجمع رای المقتدر و من کان یشاوره علی تقلید حامد بن العباس الوزارة و اعان علی ذلک نصر الحاجب و رآه صوابا، فانفذ المقتدر حاجبه المعروف بابن بویح للإقبال بحامد، و قبض علی علی بن محمد بن الفرات یوم الخمیس بعد العصر لثلاث بقین من شهر ربیع الآخر، و علی من ظفر به من آله و حاشیته، فکانت وزارته فی هذه المده سنه و خمسه اشهر و تسعه عشر یوما. و فر ابنه المحسن من دیوان المغرب و کان یلیه، فدخل الی منزل الحسین بن ابی العلاء فلم یستتر امره، و أخذ فجیء به الی دار السلطان و دخل حامد بن العباس بغداد یوم الاثنین للیلتین خلتا من جمادی الاولی عشیا، فبات فی دار نصر الحاجب التی

فی دار السلطان، و وصل یوم الثلاثاء من غدوه الی المقتدر، و خلع علیه بعد ان تلقاه الناس من نهر سابس الی بغداد، و لم یتخلف عنه احد، و رای السلطان و من حوله ضعف حامد و کبره، فعلموا انه لا بد له من معین، فاخرج علی بن عیسی من محبسه، و انفذ الی الوزیر حامد و معه کتاب من الخلیفة یعلمه فیه انه لم یصرف علیا عن الوزارة لخیانه و لا لشیء انکره، و لکنه واصل الاستعفاء، فعوفی، قال: و قد انفذته إلیک لتولیه الدواوین و تستخلفه و تستعین به فان ذلک اجمع لامورک، و أعون علی جمیل نیتک فسلم الکتاب الی الوزیر شفیع المقتدری، فتطاول لعلی بن عیسی حین دخل الیه و اجلسه الی جانبه فأبی علیه و جلس منزویا قلیلا، و قرأ الرقعة، و أجاب فیها بالشکر و القبول و رکب الوزیر حامد و علی بن عیسی الی الجمعه، و کثر دعاء الناس لهما و ولی ابن حماد الموصلی مناظره ابن الفرات بحضره شفیع اللؤلؤی، و احضر حامد بن العباس المحسن بن علی بن محمد بن الفرات و موسی بن خلف فطالبهما بالمال، و اسرف فی صفعهما و ضربهما و شتمهما، فقال له موسی بن خلف: أعز الله الوزیر! لا تسن هذا علی اولاد الوزراء فان لک أولادا، فغاظه ذلک، فزاد فی عقوبته، فحمل من بین یدیه، و تلف و اوقع بالمحسن، فامر المقتدر بالله باطلاق المحسن، فاطلق. و لما بلغ ابن الفرات الخبر، اظهر انه رای أخاه فی النوم، کأنه یقول له: أعطهم مالک، فإنک تسلم، فاستدعی ابن الفرات ان یسمع الخلیفة منه، فاحضره فاقر له فان قبل یوسف بن بنخاس و هارون بن عمران الجهبذین الیهودیین سبعمائة الف دینار، فاحضرهما حامد، فاقرا بالمال، فأخذه منهما، و اقر بمائه الف دینار له عند بعض أسبابه، فأخذت، و أخذوا قبل ذلک منه نحو مائتی الف دینار، فکانت الجمله التی أخذت منه و من أسبابه الف الف دینار و کان السلطان انفذ جمازات الی الحسین بن احمد الماذرائی، یأمره بالقدوم، فارجف الناس ان ذلک للوزارة و قیل أیضا: لیحاسب عن اعماله، فقدم الی بغداد للنصف من شهر رمضان سنه ست و اهدی الی الخلیفة هدایا جلیله، و الی السیده، و حمل مالا، و اهدی الی علی بن عیسی مالا و هدایا، فردها و امره ان یحملها الی السلطان، و اخرج ابن الفرات، و اجتمعت الجماعه لمناظرته، فاقر للحسین بن احمد انه حمل الیه عند تقلده الوزارة فی الدفعه

الثانیه ستمائه الف دینار، فاقر بوصول المال الیه، و ذکر وجوها یترفه فیها، فقبل بعض ذلک، و الزم الباقی، و رد الحسین بن احمد علی مصر و أعمالها، و اخوه علی الشام، و شخص إلیها لست بقین من ذی القعده، و خرج توقیع الخلیفة باسقاط جمیع ما صودر علیه الحسین بن احمد و ابن أخیه محمد بن علی بن احمد و الاقتصار بهما من جمیع ذلک علی مائتی الف دینار. و ورد الخبر یوم الترویه سنه ست و ثلاثمائة بان احمد بن قدام، ابن اخت سبکری- و کان احد قواد کثیر بن احمد امیر سجستان- وثب علی کثیر، فقتله و ملک البلد، و کاتب السلطان بمقاطعته علی البلد، و کان کثیر هذا یحجب أبا یزید خالد بن محمد المقتول الذی ذکرنا امره قبل هذا 4. و فیها وثب جماعه من الهاشمیین علی علی بن عیسی حین تاخرت أرزاقهم، و قد خرج من عند حامد بن العباس و شتموه و زنوه، و خرقوا دراعته و ارجلوه، فخلصه القواد منهم، فحاربوهم و ضربوا ضربا شدیدا، و اتصل ذلک بالمقتدر بالله، فامر فیهم بامور عظام، و ان ینفوا الی البصره مقیدین، فحملوا فی سفینه مطبقة بعد ان ضرب بعضهم بالدرة، و امر بان یحبسوا فی المحبس، فلما وصلوا اجلسهم سبک الطولونی امیر البصره علی حمیر مقیدین، و ادخلهم الی دار فی جانب المحبس، و کلمهم بجمیل، و وعدهم، و فرق فیهم اموالا الا انه اسر ذلک، ثم نفذ الکتاب باطلاقهم، فاحسن الیهم سبک الطولونی، و احضرهم و زادهم، و صنع لهم طعاما ثم وصلهم، و اکریت لهم سمیریات، فکان مقامهم بالبصرة عشره ایام، و وصلهم حامد و أم موسی و أخوها و علی بن عیسی. و فی هذه السنه أخذ من القاضی محمد بن یوسف مائه الف دینار ودیعة، کانت لابن الفرات، و زفت ابنه القاسم بن عبید الله الی ابی احمد بن المکتفی بالله، فعملت لهما ولیمة انفق فیها مال جلیل یزید علی عشرین الف دینار. و فیها عزل نزار بن محمد عن شرطه بغداد و ولیها محمد بن عبد الصمد ختن تکین من قواد نصر الحاجب. و فیها مات إسحاق بن عمران یوم الأربعاء لسبع خلون من صفر. و فیها مات محمد بن خلف، و کان الیه قضاء الاهواز و ولی ابن البهلول قاضی الشرقیه مکانه

و فیها ورد الخبر فی أول جمادی الاولی بوفاه عج بن حاج، امیر الحجاز، فکتب السلطان الی أخیه ان یلی مکانه. و فیها مات القاضی احمد بن عمر بن سریج و کان اعلم من بقی بمذهب الشافعی و اقومهم به، و دفن یوم الثلاثاء لخمس بقین من ربیع الآخر. و فی هذه السنه مات الحسین بن حمدان فی الحبس، و قد قیل قتل، و قد کان علی بن محمد بن الفرات تضمن عنه قبل القبض علیه ان یغرم السلطان مالا عظیما یقیم به الکفلاء، فعورض فی ذلک و قیل له: انما یرید الحیله علی الخلیفة، فامسک. و حج بالناس فی هذه السنه ابو بکر احمد بن العباس أخو أم موسی.

ثم دخلت

سنه سبع و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها اشخص عبد الله بن حمدان الی مؤنس الخادم لمعاونته علی حرب یوسف ابن ابی الساج، فواقعه باردبیل، و انهزم ابن ابی الساج، فاسر و ادخل مدینه السلام مشهرا، علیه الدراعه الدیباج التی ألبسها عمرو بن اللیث الصفار، و البس برنسا طویلا بشفاشج و جلاجل، و حمل علی الفالج، و ادخل من باب خراسان، فساء الناس ما فعل به إذ لم تکن له فعله ذمیمه فی کل من اسره او ظفر به، و حمل مؤنس و کسی و خلع علی وجوه اصحابه، و وکل المقتدر بابن ابی الساج، و حبس فی الدار، و امر بالتوسع علیه فی مطعمه و مشربه، و هرب سبک غلام ابن ابی الساج عند الوقیعه، و کان صاحب امره کله و مدبر جیشه، و هرب معه اکثر رجال ابن ابی الساج، فقال مؤنس لیوسف: اکتب الی سبک فی الاقبال إلیک، فان ذلک مما یرفق الخلیفة علیک. ففعل ابن ابی الساج، و کتب الی سبک، فجاوبه: انی لا افعل حتی اعلم صنعهم فیک، و إحسانهم إلیک، فحینئذ آتی طائعا. و کانت لابن ابی الساج اشعار و هو محبوس منها: اقول کما قال ابن حجر أخو الحجی و کان امرا راض الأمور و دوسا:

فلو انها نفس تموت سویه و لکنها نفس تساقط أنفسا

و لست بهیاب المنیه لو أتت و لم ابق رهنا للتأسف و الاسی

اجازی علی الاحسان فیما فعلته و قدمته ذخرا جزاء الذی اسا

و انی لأرجو ان أءوب مسلما کما سلم الرحمن فی الیم یونسا

فاجزی امام الناس حق صنیعه و امنح شکری ذا العنایه مؤنسا

و فیها رکبت أم موسی القهرمانه بهدیه امرت أم المقتدر بتهیئتها و اهدائها عن بنات غریب الخال لأزواجهن بنی بدر الحمامی، فسارت أم موسی فی موکب عظیم

فیه الفرسان و الرجاله، و قید بین یدیها اثنا عشر فرسا بسروجها و لجمها، منها سته بحلیه ذهب، و سته بحلیه فضه، مع کل فرس خادم بجنبه علیه منطقه ذهب و سیوف بمناطق ذهب، و اربعون طختا من فاخر الثیاب و مائه الف دینار مسیفه، کل ذلک هدیه من قبل النساء الی ازواجهن. و فیها قدم ابو القاسم بن بسطام من مصر الی بغداد، بعد ان کتب الیه فی القدوم لإدارة أدارها علی بن عیسی علیه، و مطالبه ذهب الی اخذه بها فلما قدم وجه الی الخلیفة و الی السیده بهدیه فخمه، و اموال جزیله، فقطعا عنه مطالبه علی بن عیسی، و انقطع بنفسه الی الوزیر حامد، فاعتنی به و کان ذلک سببا لفساد ما بین الوزیر حامد و بین علی بن عیسی، و وقعت بینهما ملاحاة، خرجا معها الی التهاتر و التساب، و بعث ذلک حامد الوزیر الی ان یضمن للخلیفة فیما کان یتقلده علی و احمد ابنا عیسی اموالا عظیمه، فأجیب الی ذلک و استعمل حامد علیها عبید الله بن الحسن بن یوسف، فبلغته عنه بعد ذلک خیانة أقلقته، فاستأذن الخلیفة و شخص من بغداد الی واسط، و اقام بها أیاما و انحدر منها الی الاهواز و احکم ما اراد، و اوفی ما علیه من الأموال مقسطا فی کل شهر سوی ما وهب و انفق فزعم انه وهب مائه الف دینار، و انفق مائه الف دینار. و قدم الی بغداد فی غره ذی القعده و خلع علیه و حمل قال الصولی: رایته یوما و قد شکا الیه شفیع المقتدری فناء شعیره، فجذب الدواة الی نفسه و کتب له بمائه کر، و کتب لام موسی بمائه کر، و کتب لمؤنس الخادم بمائه کر. و فی هذه السنه تتابعت الاخبار من مصر باقبال صاحب المغرب إلیها و موافاته الإسکندریة. ثم ورد الخبر فی جمادی الآخرة بوقعه کانت بین اصحاب السلطان و بینهم فی جمادی الاولی، و انه قتل من البرابر نحو من اربعه آلاف، و من اصحاب السلطان مثلهم، فندب المقتدر مؤنسا الخادم للخروج الی مصر مره ثانیه، فخرج فی شهر رمضان سنه سبع، و شیعه الی مضربه ابو العباس محمد بن امیر المؤمنین المقتدر و اجلاء الناس، و سار فی آخر شهر رمضان فکان فی الطریق باقی سنه سبع

و فیها مات ابو احمد بن عبید الله بن یحیی بن خاقان لایام مضت من صفر. و فی آخر صفر لست بقین منه توفی محمد بن عبد الحمید، کاتب السیده، و کان ممن عرضت علیه الوزارة فاباها، و کان موسرا بخیلا، و کان من مشایخ الکتاب الذین یعول علیهم فی الأمور و فی احکام الدواوین، و أخذت السیده أم المقتدر بالله من مخلفیه من العین مائه الف دینار، و استکتبت السیده احمد بن عبید الله بن احمد ابن الخصیب بعده و کان یکتب لثمل قهرمانتها، فضبط الأمر ضبطا شدیدا و حمد اثره فیه. و اقام الحج للناس فی هذه السنه احمد بن العباس الهاشمی.

ثم دخلت

سنه ثمان و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس و فیها ورد مؤنس الخادم مصر یوم الخمیس لاربع خلون من المحرم، و کان المقتدر قد وجهه إلیها لمحاربه الشیعة بها علی ما تقدم ذکره فی العام قبله، فالفی مؤنس أبا القاسم الشیعی مضطربا بالفیوم، فخرج القضاه و القواد و وجوه اهل مصر الی مؤنس، و نزل خارج المدینة، و اجتبی ابو القاسم خراج الفیوم، و ضیاع مصر، و دفع مؤنس ارزاق الجند من اموال اهل مصر، و باع بعض ضیاعها فیما اعطاهم، و ضم مؤنس الجیوش الیه، و قویت بذلک نفوس اهل مصر، و جرت بین ابی القاسم الشیعی و بین اهل مصر مکاتبات و اشعار بعث بها مؤنس الی الخلیفة، و فیها توبیخ لهم و تحامل علیهم، و سب کثیر ترکنا ذکره لما فیه و قد اجتلبنا بعضها ما لم یکن فیه کبیر رفث، و کذلک ما فعلنا فی الجواب، و أول شعر الشیعی: أیا اهل شرق الله زالت حلومکم أم اختدعت من قله الفهم و الأدب

صلاتکم مع من؟ و حجکم بمن؟ و غزوکم فیمن؟ أجیبوا بلا کذب

صلاتکم و الحج و الغزو ویلکم بشراب خمر عاکفین علی الریب

الا ان حد السیف اشفی لذی الوصب و احری بنیل الحق یوما إذا طلب

ا لم ترنی بعت الرفاهة بالسری و قمت بأمر الله حقا کما وجب

صبرت و فی الصبر النجاح و ربما تعجل ذو رای فأخطأ و لم یصب

الی ان اراد الله اعزاز دینه فقمت بأمر الله قومه محتسب

و نادیت اهل الغرب دعوه واثق برب کریم من تولاه لم یخب

فجاءوا سراعا نحو اصید ماجد یبادونه بالطوع من جمله العرب

و سرت بخیل الله تلقاء أرضکم و قد لاح وجه الموت من خلل الحجب

و اردفتها خیلا عتاقا یقودها رجال کأمثال اللیوث لها جنب

شعارهم جدی و دعوتهم ابی و قولهم قولی علی النای و القرب

فکان بحمد الله ما قد عرفتم و فزت بسهم الفلج و النصر و الغلب

و ذلک دابی ما بقیت و دابکم فدونکم حربا تضرم کاللهب

فذکر الصولی انه امر بالجواب، فقال قصیده له طویله، کتبنا منها أبیاتا و حذفنا منها مثل الذی حذفناه مما قبله: عجبت و ما یخلو الزمان من العجب لذی خطل فی القول اهدی لنا الکذب

و جاء بملحون من الشعر ساقط فأخطأ فیما قال فیه و لم یصب

تباعد عن قصد الصواب طریقه فما عرفت تاویل اعرابه العرب

و لو کان ذا لب و رای موفق لقصر عن ذکر القصائد و الخطب

فمن أنت یا مهدی السفاهه و الخنا ابن لی فقد حقت علی وجهک الریب

فلو کنت من اولاد احمد لم یغب عن الناس ما تسمو الیه من النسب

و لو کنت منهم ما انتهکت محارما یذبون عنها بالاسنه کالشهب

و لم تقتل الأطفال فی کل بلده فترکب من أماتهم شر مرتکب

ابحت فروج المحصنات و بعت من اصبت من الاسلام بیعک للجلب

و کم مصحف خرقته فرماده مثاره مسفی الریح من حیث ما تهب

کفرت بما فیه و بدلت آیه و قضبت حبل الدین کفرا فما انقضب

و قد رویت أسیافنا من دمائکم فلم ینجکم منا سوی الجد فی الهرب

تضیء بأیدینا و تظلم فیکم فکانت لنا نارا و کنتم لها حطب

فقل لی ای الناس أنتم و ما الذی دعاکم الی ذکر الجحاجحة النجب

أولئک قوم خیم الملک فیهم فشدت أواخیه و مدت له الطنب

بهم غزونا اما سالت و حجنا فشق لما اسمعت جیبک و انتحب

أیا اهل غرب الله اظلم امرکم علیکم فأنتم فی نکوب و فی حرب

و لو کانت الدنیا مطیه راکب لکان لکم منها بما حزتم الذنب

قال محمد بن یحیی الصولی: فلما صنعت هذا الشعر عن عهد الخلیفة الی أوصلنی الی نفسه، فانشدته جمیعه، فلما فرغت من الإنشاد قال علی بن عیسی للخلیفة: یا سیدی، هذا عبدک الصولی - و کان جده محمد الصولی حادی عشر

النقباء، و هو الذی أخذ البیعه للسفاح مع ابی حمید- قال: فنظر الی کالإذن لی فی الکلام فتکلمت و دعوت قال: فامر لی بعشره آلاف درهم. و کتب ابو القاسم الی اهل مکة یدعوهم الی الدخول فی طاعته، و یعدهم بحسن السیرة فیهم، فأجابوه: ان لهذا البیت ربا یدفع عنه، و لن نؤثر علی سلطاننا غیره. و بقی ابو القاسم الشیعی بالفیوم و مؤنس بمصر، و کل واحد منهما محجم عن لقاء صاحبه، و ساءت احوال من بینهما و معهما. و فی هذه السنه غلت الأسعار ببغداد، فظنت العامه ان ذلک من فعل حامد بن العباس، بسبب ضمانه للمقتدر، ما کان ضمنه، و انه هو منع من حمل الاطعمه الی بغداد، فشغبوا علیه و سبوه، و فتحوا السجون و کبسوا دار صاحب الشرطه محمد بن عبد الصمد، و کان ینزل فی الجانب الشرقی فی الدار المعروفه لعلی بن الجهشیار، و انتهبوا بعض دوابه و آلته حتی تحول الی باب خراسان الی الجانب الغربی، و وثب الناس به فی الجانب الغربی أیضا، حتی رکب الیهم محمد بن عبد الصمد فی جیش کثیف فی السلاح، فارتدعوا، و قتل قوم من العامه بباب الطاق و سعر السلطان علی الدقاقین، فکان ذلک أشد علی الناس و اعظم، و اشار نصر الحاجب ان یترک الناس، و لا یسعر علیهم، فکان ذلک صوابا، و صلح امر السعر. و اقام الحج للناس فی هذه السنه احمد بن العباس أخو أم موسی.

ثم دخلت

سنه تسع و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها زاد شغب الناس ببغداد علی حامد بن العباس الوزیر، بسبب غلاء الأسعار حتی صاروا الی حد الخلعان، و حاربهم السلطان عند باب الطاق، و رکب هارون ابن غریب الخال و نازوک و یاقوت و غیرهم، بعد ان فتحت العامه السجون، و وثبوا علی ابن درهم خلیفه صاحب المعونة، و أرادوا قتله حتی حماه بعضهم، فلما رای ذلک حامد بن العباس دخل الی المقتدر فقال له: لعبدک حوائج، ان رایت قضاءها له، اکدت بذلک إنعامک علیه، قال: افعل، فما هی؟ قال: أولها فسخ ضمانی فقد جاء من العامه ما تری، و ظنوا ان هذا الغلاء من جهتی فأجاب المقتدر الی ذلک، و ساله ان یأذن له فی الشخوص الی واسط، لینفذ عماله بما فیها من الاطعمه الی بغداد، فأجابه الی ذلک، و ساله ان یعفیه من الوزارة فلم یجبه الی ذلک، فشخص حامد الی واسط و لم یبق غایة فی حمل الاطعمه، حتی صلح امر الأسعار ببغداد ثم قدم فی غره شهر ربیع الآخر، فتلقاه الناس، و شکروا فعله، و قد کان المقتدر عرض علی علی بن عیسی الوزارة فاباها، فکساه و وصله، و اعطاه سوادا یدخل به علیه، کما یفعل الوزیر، فاستعفی من ذلک و لم یفارق الدراعه. و فی هذه السنه زحف ثمل الفتی الی الإسکندریة، فاخرج عنها قائد الشیعة و رجال کتامه، و الفی لهم بها سلاحا کثیرا و أثاثا و متاعا و اطعمه، فاحتوی علی الجمیع و اطلق کل من کان فی سجنهم ثم اقبل ممدا لمؤنس و اجتمعا بفسطاط مصر، و زحفا الی الفیوم لملاقاه ابی القاسم الشیعی و مناجزته، و معهما جنی الصفوانی و غیره من القواد، فجعل مؤنس یقصر المحلات، فعوتب علی ذلک، فقال لهم: انکم انما تمشون فی طرق المنایا، فلعل الله یصرفهم عنا، و یکفینا امرهم کما فعل قبل هذا فلقی جنی الصفوانی بعض قواد ابی القاسم، فهزمه و قتل کثیرا ممن کان معه، و انهزم الباقون الی ابی القاسم، فراعه امرهم، و قفل عن الفیوم منصرفا الی إفریقیة للیلة بقیت من صفر، و حمل ما

خف من امتعته، و احرق الباقی بالنار، و أخذ علی طریق قلیله الماء، فهلک کثیر من رجاله عطشا بعد ضربه الف سوط، و قطع یدیه و رجلیه و کان الحلاج هذا رجلا

غویا خبیثا، یتنقل فی البلدان، و یموه علی الجهال، و یری قوما انه یدعو الی الرضا

من آل محمد، و یظهر انه سنی لمن کان من اهل السنه، و شیعی لمن کان مذهبه التشیع،

و معتزلی لمن کان مذهبه الاعتزال و کان مع ذلک خفیف الحرکات شعوذیا قد حاول

الطب، و جرب الکیمیا، فلم یزل یستعمل المخاریق حتی استهوی بها من لا تحصیل

عنده، ثم ادعی الربوبیه، و قال بالحلول، و عظم افتراؤه علی الله عز و جل و رسله،

و وجدت له کتب فیها حماقات، و کلام مقلوب و کفر عظیم و کان فی بعض کتبه: انی المغرق لقوم نوح و المهلک لعاد و ثمود، و کان یقول لأصحابه: أنت نوح و أنت موسی،

و أنت محمد، قد اعدت ارواحهم الی أجسادکم و یزعم بعض الجهله المتبعین له بانه کان یغیب عنهم ثم ینزل علیهم من الهواء، اغفل ما کانوا، و حرک لقوم یده فنثر منها دراهم،

و کان فی القوم ابو سهل بن نوبخت النوبختی فقال له: دع هذا و أعطنی درهما واحدا علیه اسمک و اسم ابیک، و انا أومن بک، و خلق کثیر معی فقال له: کیف و هذا لم یصنع؟ ،

فقال له: من احضر ما لیس یحاضر صنع غیر مصنوع، قال محمد بن یحیی الصولی: انا رایت هذا الرجل مرات، و خاطبته، فرایته جاهلا یتعاقل، و عییا

یتفصح، و فاجرا یظهر التنسک، و یلبس الصوف، فأول من ظفر به علی بن احمد الراسبی، لما اطلع منه علی هذه الحال، فقیده و ادخله بغداد علی جمل قد شهره،

و کتب بقصته و ما ثبت عنده فی امره، فاحضره علی بن عیسی ایام وزارته فی سنه احدی و ثلاثمائة، و احضر الفقهاء، و نوظر فاسقط فی لفظه، و لم یحسن من القرآن شیئا

و لا من الفقه و لا من الحدیث و لا من الشعر، و لا من اللغة، و لا من اخبار الناس فسحفه و صفعه، و امر به فصلب حیا فی الجانب الشرقی ثم فی الجانب

الغربی، لیراه الناس، ثم حبس فی دار الخلیفة، فجعل یتقرب الیهم بالسنه، فظنوا ما یقول حقا ثم انطلق، و قد کان ابن الفرات کبسه فی وزارته الاولی و عنی بطلبه موسی ابن خلف فافلت هو و غلام له، ثم ظفر به فی هذه السنه، فسلم الی الوزیر حامد،

و کان عنده یخرجه الی من حضره فیصفع و ینتف لحیته. و احضر یوما صاحب له یعرف بالسمری فقال له حامد الوزیر: أ ما زعمت بان صاحبکم هذا کان ینزل علیکم من الهواء، اغفل ما کنتم؟ قال: بلی، فقال له: فلم لا یذهب حیث شاء، و قد ترکته فی داری وحده، غیر مقید، ثم احضر حامد الوزیر

القاضی و الفقهاء و استفتاهم فیه، فحصلت علیه شهادات بما سمع منه اوجبت قتله، فعرف المقتدر بما ثبت علیه، و ما افتی به الفقهاء فیه، فوقع الی صاحب شرطته محمد ابن عبد الصمد بان یخرجه الی رحبه الجسر، و یضربه الف سوط، و یقطع یدیه و رجلیه، ففعل ذلک به، ثم احرقه بالنار و ذلک فی آخر سنه ثلاثمائة و تسع. و اقام الحج للناس فی هذه السنه احمد بن العباس.

ثم دخلت

سنه عشر و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس و فی هذه السنه اعتل المقتدر بالله عله شدیده، فزعموا ان أم موسی القهرمانه أرسلت الی بعض اهله برسالة تقرب علیه ولایه الأمر، و انکشف ذلک له و لامه و جمیع خاصته، و قبضوا علیها و علی أختها أم محمد و أخیها احمد بن العباس، و أخذت منهم اموال، و أخذت لهم ودائع عند قوم و کثر الارجاف بحامد بن العباس، و الطعن علیه، و سمیت الوزارة لأقوام، فقیل یخرج علی بن محمد بن الفرات فیولاها، و قیل یجبر علی بن عیسی علی ولایتها، و قیل ابن ابی الحواری، و قیل ابن ابی البغل، فکتبت رقعه و طرحت فی الدار التی فیها السلطان، و فیها: قل للخلیفة قل لی ان کنت فی الحکم تنصف

من الوزیر علینا حتی نقر و نعرف

ا حامد فهو شیخ واهی القوی متخلف

أم البخیل ابن عیسی فهو المنوع المطفف

أم الذی عند زیدان للمشورة یعلف

أم الفتی المتانی أم الظریف المغلف

أم ابن بسطام اعجل أم الشیخ المعفف

أم طارئ لیس ندری من ای وجه یلقف

الفتی المتانی ابن الخصیبی، و الشیخ المعفف ابن ابی البغل. و فی هذه السنه استضعف السلطان صاحب شرطه بغداد فیما کان من العامه، فعزله و ولی شرطته نازوک المعتضدی، فبانت صرامته فی أول یوم، و قام بالأمر قیاما لم یقم مثله احد و فل من حد الرجاله، و کانت نارهم موقده، و حاربهم حتی أذعنوا و تناولوا حوائجهم منه بخضوع له بعد ان قصدوا داره لیحرقوها، و هو فی وقته الذی ولی فیه نازل

علی دجلة و علی الزاهریة، فاستعان بالغلمان فشردهم و اعانه نصر الحاجب علیهم، و هو کان سبب تولیته، لأنه بلغه ان عروسا زفت الی زوجها بناحیه سوق الشتاء، فخرج بعض اولاد الرجاله، و معه جماعه منهم، فأخذها و أدخلها الی داره، و فجر بها. ثم صرفها الی أهلها، فأظهر الناس شده الانکار لهذا، و عظموه بحسب عظمه، و کل ما قدر علیه نصر الحاجب ان اسقط رزق هذا الرجل، و نفاه، ثم اشار بولایة نازوک فاشتد علیهم، و صلب فی امرهم و شکر له فعله فیهم. و حج بالناس فی هذه السنه إسحاق بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه احدی عشره و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس کانت هذه السنه ببغداد و ما والاها شدیده الوطأة علی الناس، حتی سمیت سنه الدمار و ذلک ان علی بن محمد بن الفرات ولی فیها الوزارة المره الثالثه، و تقبض علی الوزیر حامد بن العباس و علی علی بن عیسی و ذلک یوم الخمیس لتسع لیال بقین من شهر ربیع الآخر، فدخل الجنابی و القرامطة البصره لیله الاثنین بعد ولایته باربعه ایام و کان خبر ولایه ابن الفرات و القبض علی حامد و علی بن عیسی قد وصل الی الجنابی و اصحابه من وقته من قبل من کان یکاتبهم، لان بعض البصریین الثقات حکوا ان القرامطة کانوا یقولون لهم یوم دخولهم: ویلکم ما ارک سلیطینکم فی ابعاد ذلک الشیخ عن نفسه، و لیعلمن ما یلقی بعده قالوا: و نحن لا ندری ما یقولون حتی وردنا الخبر بعد ذلک بالقبض علی حامد و علی و ولایه ابن الفرات، فعلمنا ما ارادت القرامطة، و ان الخبر أتاهم من وقته فی جناح طائر علی ما ازکن الناس آلته، و اعتقدوا صحته فعاثت القرامطة فی البصره، و دخلت الخیل المربد، و کان سبک المفلحی القائد بها، فلما سمع الصیحة وقت الفجر فخرج و هو یظن انها لفزعه دارت فلما توسط المربد یرید الدرب رأته القرامطة و هم وقوف بجانبی الشارع، فشدوا علیه فقتلوه، و قتلوا بعض من کان معه، و رکض الباقون فافلتوا، و قاتلهم اهل البصره فی شارع المربد الی عشی ذلک الیوم، و لا سلطان معهم فلم یظفروا بهم الا بالنار فإنهم کانوا کلما حووا موضعا احرقوه، و انهزم اهل البصره و جال القرامطة فی شارع

المربد، و مروا بالمسجد الجامع و سکه بنی سمره حتی انتهوا الی شط نهر البصره المعروف بنهر ابن عمر الذی کان انفذ حفره عبد الله بن عمر بن عبد العزیز، و کانوا یخرجون من البصره لیلا الی معسکرهم بظهر البصره، و لا یبیت بها منهم احد فرقا، فأقاموا أیاما علی ذلک، ثم انصرفوا، و قد کان السلطان انفذ الی البصره حین بلغه ذلک بنی بن نفیس و جعفر بن محمد الزرنجی فی جیش. ثم ولی شرطه البصره محمد بن عبد الله الفارقی و انفذه فی جیش ثان. و خرج ابن الفرات فی هذه الوقعه مغیظا علی الناس، و اطلق ید ابنه المحسن، فقتل الناس، و أخذ أموالهم، و غلبا علی أم المقتدر بالله و ملکا امرها و کان الذی سفر لهما فی ذلک مفلح الخادم الأسود، و کان الأمر کله الیه و الی کاتبه النصرانی المعروف ببشر بن عبد الله بن بشر، و کان مجبوبا، فاحتالوا علی مؤنس المظفر، حتی اخرجوه الی الرقة و ازعجوه من باب الشماسیه فکان کالنفی له و کان حامد بن العباس قد استتر و علیه من المال الذی عقده علی نفسه الف الف دینار، فاحتال حامد الی ان وصل الی باب السلطان، فدخل الی نصر الحاجب، فقال له: قد تضمننی بألف الف دینار، فخذوا منی الف الف دینار و خمسمائة الف دینار و احبسونی عندکم، و احتسبوا لابن الفرات بألف الف دینار التی تضمننی بها و لا تطلقوا ایدیهم علی فاخبر بذلک الخلیفة، و اشار به علیه، و قال: هاهنا فضل مال، و یکون فی حبسنا رجل هو بیت مال للسلطان، فتلوموا فی ذلک و قال المحسن لمفلح الخادم یفسد علی امری کله، و لا بد من تسلیمه الی، فلم یزل مفلح بالمقتدر و السیده حتی زالا عن الصواب، و سلما حامدا الی ابن الفرات فکان یصفع و یضرب، و یخرجه المحسن إذا شرب فیلبسه جلد قرد، له ذنب، و یقیم من یرقصه و یصفعه، و یشرب علی ذلک، و اجری علی حامد افاعیل قبیحه لیست من افاعیل الناس، و لا یستجیزها ذو دین و لا عقل، و لم یصل من ماله کثیر شیء الی السلطان، و ضاع ما کان بذله، و حدر الی واسط و سلم الی البزوفری العامل، فقتله، و اخرجه الی اهل واسط، و سلمه الی من یجنه فاجتمع الناس، و صلوا علیه و علی قبره أیاما متوالیه. و زعم ابن الفرات للسلطان ان علی بن عیسی خائن ممالئ للقرمطی، فصادره علی مال استخرج بعضه من قبله، ثم نفاه الی الیمن و وکل به رجلا من اصحابه، و امره

بالاحتیال لقتله، فقبض الله یده عن ذلک بصاحب لشفیع اللؤلؤی صاحب البرید، کان قد وکله به فلما خرج عن مکة لقیه اصحاب ابن یعفر، فحالوا بینه و بین الموکلین به، و أرادوا قتل الموکل به لأنه کان أضجعه بمکة لیذبحه، فخالفه عون کان معه، و دفع عنه، فمنع علی بن عیسی من قتل الموکل به و لما بلغ ابن یعفر تلقاه اخوه و معه هدایا عظیمه القدر، فاکرمه و انزله فی دار عظیمه، و انزل الموکل به فی دار غیرها، و لم یزل علی بن عیسی یجری بعد ذلک علی العون المخالف فی قتله، و علی عیاله الجرایات دهرا طویلا. و وجه المحسن ابن ابی الحواری الی الاهواز، فقتل بموضع یعرف بحصن مهدی، و کان نصر الحاجب یداری المحسن و أباه، و یطیل عنده الی نصف اللیل القعود، و ینصرف عنه حتی اتصل به ان المحسن ضمن لعشرین غلاما عشرین الف دینار، علی ان یقتلوا نصرا إذا خرج من عند ابیه فی بعض الممرات فتحفظ منه، و کان لا یرکب الا فی غلمان کثیره و سلاح عتید، و احتال فی ازاله نصر بکل حیله، فما قدر علی ذلک، و احتال علی شفیع المقتدری، فدس من یقع فیه و یقول: انه ان خرج الی الثغر یحصل عنده مال عظیم، فلم یجب الی ذلک، و نفی أبا القاسم سلیمان ابن الحسن و أبا علی محمد بن علی بن مقله الی شیراز، و کتب الی ابراهیم بن عبد الله المسمعی فی اتلافهما فسلمهما الله، و نفی النعمان بن عبد الله الکاتب، و کان رجل صدق، و قد اعتزل الاعمال، و لزم بیته و غله ضیعه له، فغربه الی واسط، و وجه المحسن رجلا کان یصحب ابن ابی العذافر خلفه، فذبحه بواسط، و نفی ابراهیم بن عیسی و عبد الله ابن ما شاء الله الی واسط، و دس إلیهما من قتلهما، و طالب ابن حماد الموصلی الکاتب فقال له نصر الحاجب: سلمه الی و علی مائه الف دینار من قبله، و اسلمه بعد هذا إلیکم علی ان تلزموه بیته، فلم یفعل المحسن ذلک و عنف به و شتمه، فرد علیه ابن حماد القول فقتله. و کان ابو بکر احمد بن محمد بن قرابه یتکلف للمحسن نفقاته کلها من ماله ایام نکبه ابیه و خموله، فلما ولی الوزارة اکرمه أبوه، و اقبل علیه فحسده المحسن، و جعل یحتال فی تلفه، و عزم علی ان یرکبه معه لیلا فی طیارة من داره التی یسکنها المحسن الی دار ابیه بالمخرم، فإذا توسط دجلة امر من یرمی بابن قرابه فیها، و کانت ایام مدود

قال الصولی: فعرفنی بذلک سرا خادم للمحسن یقال له مریث لموده کانت بینی و بینه فاشعرت ابن قرابه بما ذهب الیه فیه، فلم یدخل له دارا و لا جلس معه فی طیار الی ان فرج الله امرهم، و لم تطل المده قال الصولی: و کان المحسن مقیما عندی ایام نکوبهم، و کنت کثیر الانحراف الیهم، فلما عادوا الی المنزله التی کانوا بعدوا عنها اختصنی علی بن الفرات و أمرنی بملازمه مجلسه و زاد فی رزقی سبعین دینارا و قال لی: انظر ما ترید من الاعمال اقلدک ایاه، فسعی بی المحسن الی ابیه بفعل واش وشی بی الیه، فثقل جانبی علی الوزیر، حتی قلت فی ذلک قصیده فاصغی إلیها و قبل اعتذاری فیها، و زال ما کان فی نفسه، و بقی المحسن علی غله، و من الشعر إذا اختصرناه. قل لرحا ملکنا و للقطب و سید و ابن ساده نجب

و للوزیر البعید همته البالغ المجد غایة الرتب

لا و الذی أنت من فواضله یا منقذ الملک من ید النوب

ما کان شیء مما وشی لکم ذو حسد مفتر و ذو کذب

هل عله اوجبت علی سوی مدحی و شکری فی الجد و اللعب

اکفر نعماکم و یشکرها عدوکم ان ذا من العجب

فسائلوا علم ذاک انفسکم فلیس رأیی عنکم بمحتجب

متی سمعتم من السعاة أرانی الله أشلاءهم علی الخشب

و اوطن الحتف فی دیارهم حتی یبادوا بالویل و الحرب

ولیکم راس مالکم ابدا و الراس ان ضاع لیس کالذنب

و فی هذه السنه توفی یانس الموفقی، و کان رفیع المکانه عند السلطان، عظیم الغناء عنه، و لقد عزی به نصر الحاجب یوم وفاته، فجعل یبکی و لا یتعزی، و قال: لقد اصیب الملک مصیبه لا تنجبر، و قال: من این للخلیفة رجل مثله! شیخ ناصح مطاع ینزل عند سور داره من خیار الفرسان و الغلمان و الخدم الف مقاتل، فلو حزب السلطان امر و صاح به صائح من القصر لوافاه من ساعته فی هذا العدد قبل ان یعلم بذلک غیرهم من جنسه فلما توفی یانس انتصح نصر الحاجب الخلیفة فی أمواله

و کانت عظیمه، و کانت له ضیاع و مستغلات و امتعه و وطاء و کسوه لا یعرف لشیء منها قدر، فقال نصر الحاجب للمقتدر ان یأنسا خلف ضیاعا تغل ثلاثین الف دینار الی ما خلف من سائر المال، و اشار علیه بان یوجه ابنه أبا العباس الی دار یانس، فیصلی علیه و یأمر بدفنه، و یحضر جمیع فرسانه و خدمه و حاشیته فیقول لهم: انا مکان یانس لکم وفوقه، و زائد فی الاحسان إلیکم، و التفقد لأحوالکم ثم یحصی ما تخلفه و لا یفوت منه شیء، فیجمع بذلک الاستحماد الی الرجال و الاحراز للمال فاصغی المقتدر الی نصیحه نصر الحاجب، و ظهر له صواب قوله: فلما خرج عنه حوله ابن الفرات و ولدیه عن رایه، و امر المحسن بتحصیل الترکه فاذهب أکثرها، و خان الخلیفة فیها و أخذ اکثر ذلک لنفسه، حتی لقد کانت الشقاق الدبیقیه الشقیریات التی اقل ثمن کل واحده منها سبعون دینارا، تحشی بها المخاد الأرمینیه و المساور، و تباع فتشتری للمحسن علی ان الذی داخلها حشو صوف، و کذلک فعل بالقصب المرتفع الرشیدی و الملحم الشعبی و النیسابوری، و لقد أخذ من الوسائد الرفیعه و المساور المحکمه فحشاها بالندو العود، عتیا و طغیانا، و کذلک کان یتکئ علیها. و مما یعتد به علی ابن الفرات و ولده ان احمد بن محمد بن خالد الکاتب المعروف بأخی ابی صخره کان قد ولی الدواوین و کان من مشایخ الکتاب و رؤسائهم فتوفی فی هذا العام و خلف ورثه احداثا، فانهی کثره ما خلف من المال الی المقتدر، فامر بالتوکیل بخزانته و داره، فسار بعض الورثه الی المحسن و ضمنوا له مالا علی ازاله التوکیل و حل الاعتقال، فکلم المحسن أباه فی ذلک، و رکب الی المقتدر، فقال له: ان المعتضد و المکتفی قد کانا قطعا الدخول علی الناس فی المواریث، و انا اری لمولای ان یحیی رسومهما، و ان یأمر باثبات عهد الا یتعرض احد فی میراث، فأجابه المقتدر الی ذلک إذ ظن انها نصیحه منه، فسلمت الدار الی ورثه الکاتب، و أنشأ ابن الفرات کتابا عن المقتدر فی اسقاط المواریث نسخته. بسم الله الرحمن الرحیم اما بعد، فان امیر المؤمنین المقتدر بالله یؤثر فی الأمور کلها

ما قربه من الله عز و جل، و اجتلب له جزیل مثوبته، و واسع رحمته، و حسنته العائده علی کافه رعیته کما جعل الله فی طبعه، و اولج فی بیته، من التعطف علیها و ایصال المنافع إلیها، و ابطال رسوم الجور التی کانت تعامل بها، جاریا مع احکام الکتاب و السنه، عاملا بالآثار عن الافاضل من الأئمة، و علی الله یتوکل امیر المؤمنین، و الیه یفوض و به یستعین. و انهی الی امیر المؤمنین المقتدر بالله ابو الحسن علی بن محمد الوزیر ما یلحق کثیرا من الناس من التحامل فی مواریثهم، و ما یتناول علی سبیل الظلم من أموالهم، و انه قد کان شکی الی المعتضد بالله مثل ذلک، فکتب الی القاضیین یوسف بن یعقوب و عبد الحمید یسالهما عن العمل فی المواریث، فکتبا الیه: ان عمر بن الخطاب و علی بن ابی طالب و عبد الله بن العباس و عبد الله بن مسعود و من اتبعهم من الأئمة و علماء هذه الامه رحمهم الله رأوا ان یرد علی اصحاب السهام من القرابة ما یفضل عن السهام المفروضه لهم فی کتاب الله عز و جل من المواریث ان لم یکن للمتوفی عصبه یرثون ما بقی، ممتثلین فی ذلک کتاب الله عز و جل فی قوله وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ، و محتملین علی سنه رسول الله فی توریث من لا فرض له فی کتاب الله من الخال و ابن الاخت و الجده، و ان تقلید العمال امر المواریث دون القضاه شیء لم یکن الا فی خلافه المعتمد علی الله، فانه خلط فی ذلک، فامر المعتضد بابطال ما کان الأمر جری علیه ایام المعتمد فی المواریث، و ترک العمل فیها بما روی عن زید بن ثابت بان یرد علی ذوی الارحام ما اوجب الله رده و أولو العلم من الأئمة. فامر امیر المؤمنین المقتدر بالله ان یجری الأمر علی ذلک و یعمل به، و کتب یوم الخمیس. لاربع عشره لیله بقیت من شهر رمضان سنه احدی عشره و ثلاثمائة، فلما نفذ کتاب المقتدر بهذا، و اشهد علی ورثه ابن خالد الکاتب بتسلیم ما خلفه و قبضهم له وجه المحسن، الیهم من أخذ جمیع مالهم و حبسهم و اخافهم. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه اثنتی عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فیها ورد الخبر فی أول المحرم علی الخلیفة ببغداد بقطع الجنابی و القرامطة علی الحاج، و ما حدث فیهم من القتل و الاسر، و ذهاب عامه الناس، آل السلطان و غیرهم، و ان عبد الله بن حمدان قد قلد امر الطریق. فمضی الناس فی القافلة الاولی فسلموا فی أول مسیرهم، حتی إذا صاروا بفید اتصل بهم خبر القرامطة، فتوقفوا، و ورد کتاب ابی الهیجاء علی نزار بن محمد الخراسانی، و کان فی القافلة الاولی بان یتوقف علیه حتی یجتمعوا، فتوقف نزار و تلاحقت قوافل الشاریة و الزیریه و الخوارزمیة، فلما صاروا باجمعهم بالهبیر غشیهم الجنابی و اصحابه القرامطة، فقتلوا عامتهم و اتصل الخبر بسائر القوافل، و قد اجتمعت بفید، فتشاوروا فی العدول الی وادی القری، و لم یتفقوا علی ذلک ثم عزموا علی المسیر، فقطع بهم الجنابی و اسر ابو الهیجاء القائد، و افلت نزار و به ضربات أثخنته، و اسر ابن للحسین ابن حمدان و احمد بن بدر العم و احمد بن محمد بن قشمرد و ابنه، و اسر مازج الخادم صاحب الشمسه، و فلفل الفتی و نحریر فتی السیده، و کان علی القافلة الثالثه، و قتل بدر و مقبل غلاما الطائی، و کانا فارسین مشهورین ممن یسیر بالقوافل و یدافع عنها، و لهما قدر و ذکر، و اسر خزری و ابنه، و کانا من القواد، و قتل سائر الجند، و أخذت القرامطة الشمسه و جمیع ما کان للسلطان من الجواهر و الطرائف، و أخذوا من اموال الناس ما لا یحصی و تحدث من افلت بانه صار الیهم من الدنانیر و الورق خاصه نحو الف الف دینار، و من الأمتعة و الطیب و سائر الأشیاء ما قیمته اکثر من هذا، و ان جمیع عسکره انما کان ثمانمائه فارس، و سائرهم رجاله و کل من افلت من أیدی القرامطة،

اکلهم الاعراب، و سلبوا ما بقی معهم مما کان تخباه الناس من أموالهم، و مات اکثر الناس عطشا و جوعا. و لما صح عند المقتدر ما نال الناس و ناله فی رجاله و ماله عظم ذلک عنده و عند الخاصة و العامه، و جل الاغتمام به علی کل طبقه، و تقدم الخلیفة الی ابن الفرات فی الکتاب الی مؤنس الخادم بان یقدم من الرقة لیخرج الی القرمطی و کتب الیه نصر الحاجب بالاستعجال و البدار، فسلک الفرات فی خاصته و اسرع فی مسیره، و وصل الی بغداد فی غره شهر ربیع الاول.

ذکر التقبض علی ابن الفرات و ابنه و قتلهما

و فی یوم الثلاثاء لتسع خلون من شهر ربیع الآخر، قبض علی علی بن محمد ابن الفرات الوزیر، و اختفی المحسن ابنه، فاشتد السلطان فی طلبته، و عزم علی تفتیش منازل بغداد کلها بسببه، و امر بالنداء بهدر دم من وجد عنده و أخذ ماله، و هدم داره، و تشدد علی الناس فی ذلک التشدد الذی لم یسمع بمثله، فجاء من اعطی نصرا الحاجب خبره، و دله علی موضعه، فوجه باللیل من کبسه و اخذه، و قد تشبه بالنساء و حلق لحیته، و تقنع، فاتی به علی هیئته و فی زیه لم تغیر له حال، و ضرب فی اللیل بالدبادب لیعلم الناس انه قد أخذ، و غدت العامه الی دار الخلیفة لیروه، و تکاثر الناس، و ازدحموا للنظر الیه، و هو فی ذلک الزی الذی وجد علیه ثم احضر ابو القاسم عبد الله بن محمد بن عبید الله الخاقانی فاستوزر، و اقعد، و خلع علیه للوزارة، فاستوزر منه رجل قد تکهل و فهم و جرب، و فارق ما کان علیه فی ایام ابیه من الحداثة، و غلب علیه الوقار و السکینة. و کان مؤنس الخادم هو الذی اشار به، و زین امره و حض المقتدر علی استیزاره، فأول ما قعد نصب لمناظرة ابن الفرات و ولده، و محاسبتهما رجلا یعرف بابن نقد الشر، فتشدد علیهما فی الأموال فلم یذعنا الی شیء، إذ علما انهما تالفان، و کان فی

أول ضمهما قد دسسا الی من تضمن عنهما مالا عظیما علی ان یحبسا فی دار السلطان، و لا ینطلق علیهما أیدی اعدائهما، فهم المقتدر بذلک، و اصغی الیه، فاجتمع الرؤساء: مؤنس و شفیع اللؤلؤی و نصر و شفیع المقتدری و نازوک و کلهم عدو لابن الفرات و مطالب له، فسعوا فی احاله رای الخلیفة عن ضمه الی الدار، و تقدموا الی الغلمان بان یشغبوا و یحملوا السلاح و یقولوا: قد عزم السلطان ان یستوزر ابن الفرات مره رابعه لا نرضی الا بقتله علی عظیم ما احدث فی الملک، و افسد من الأمور، و اتلف من الرجال. ففعلوا، و کتب شفیع اللؤلؤی الی المقتدر، و کان صاحب البرید و الثقه فی ایراد الاخبار یشنع علیه قیام الغلمان، و تشوف الناس الی الخلعان، فامر المقتدر بقتل ابن الفرات و ابنه، و تقدم الی نازوک بان یضرب أعناقهما فی الدار التی کانت لابن الفرات، و یوجه الیه برأسیهما، فنفذ ذلک من وقته و بعث بالرأسین فی سفط ثم رد السفط الی شفیع اللؤلؤی، فوضع الرأسین فی مخلاه و ثقلهما بالرمل و غرقهما فی دجلة و فی هذا العام قبل القبض علی ابن الفرات بایام توفی محمد بن نصر الحاجب، و کان خلفا من ابیه، قال الصولی: عرفته و الله فتی کریما عالی الهمه، جمیل الأمر، سری الإله، کثیر المحاسن، قد اشتهی جمع العلم و کتب الحدیث، و تخلف کتبا باکثر من الفی دینار. قال: و کان قد خرج علی اماره الموصل و نواحیها، فدعانی الی الخروج معه علی ان اقیم شهرا او شهرین بألف دینار معجلا عند الخروج و الف مؤجلا عند الانصراف. قال: فلم ینتظم لی امری علی الخروج معه، ففعل قریبا مما قال، و انا مقیم بمنزلی. ثم ان أباه لم یصبر عنه فاقدمه بغداد، فقلت شعرا اذکر فیه مفارقته و قدومه علی عروض کان یعجبه، و هو هذا اختصرناه: حرق ذابت لها الأحشاء من حر الفراق

بقیت وقفا علی هم و احزان بواقی

آه من فجعه بین جلبت ماء المآقی

و تباریح اشتیاق ساق قلبی للشیاق

ان صبری عن ابی نصر لضرب من نفاق

عن امیر جل عن اتیان افعال دقاق

واسع الهمه فی الافضال ممدود الرواق

نشرب الصافی من جدواه فی کاس دهاق

هو بحر و اعالی الناس فی الجود سواقی

ان أکن عنک تاخرت بجد ذی محاق

و زمان آخذ من کل حر بالخناق

فلقد شد سروری و نشاطی فی وثاق

و وجدت الماء فی بعدک کالملح الزعاق

فحمدت الله إذ من بقرب و تلاقی

و علی الحج مقرونا بغزو و عتاق

ان تسمحت لنفسی بعد هذا بفراق

و فی هذه السنه توفی محمد بن عبید الله بن خاقان والد الوزیر و عزی منه، فکان جمیل العزاء، و ملتزما للصبر و اعتل الوزیر عبد الله بن محمد فی جمادی الآخرة من هذا العام بعد وفاه ابیه، فکان یتحامل علی الجلوس للناس، فیدخلون علیه، و هو لقی شدید العله، فلم یزل علی هذه الحال حتی استهل شهر رمضان، ثم صلحت حاله و نقه من علته، و کان الوزیر قد نافر نصرا الحاجب و عمل علیه عند المقتدر، حتی هم بالقبض علی نصر، و ظن الوزیر ان ذلک مما یسر به مؤنسا فی نصر إذ کان توهم ان الذی بینهما فاسد، و کانا عند الناس متخالفین، و هما فی الحقیقة کنفس واحده، فقدم مؤنس و بعث الیه نصر کاتبه، فتلقاه باسفل المدائن، و عرفه خبر نصر کله، فوجده لنصر کمنزله نفسه، و قال للکاتب: قل له عنی: بحقی علیک، ان تلقیتنی و اخلیت الدار، فلا مؤنه علیک منی، فان کنت لا بد فاعلا فبالقرب، فتلقاه نصر بسوق الأحد، و کان دخول مؤنس فی أول سنه ثلاث عشره و سیقع خبره فی موضعه ان شاء الله. و فی ذی القعده من هذه السنه قدم خلق کثیر من الخراسانیه الی مدینه السلام

للحج، و استعدوا بالخیل و السلاح، فاخرج السلطان القافلة الاولی مع جعفر بن ورقاء، و کان امیر الکوفه یومئذ، فوقع الیه خبر القرمطی و تحرکه مرتصدا للقوافل، فامر جعفر الناس بالتوقف و المقام حتی یتعرف حقائق الاخبار. و تقدم جعفر فی اصحابه، و من خف و تسرع من الحاج، فلما قرب من زبالة اتبعه الناس، و خالفوا امره، فوجدوا اصحاب الجنابی مقیمین ینتظرون موافاه القوافل، و قد منعوا ان یجوزهم احد یخبر بخبرهم، فلما راوه ناوشوه القتال، ثم حال بینهم اللیل، و خلص ابن ورقاء بنفسه، و قتل خلق کثیر ممن کان معه و ترک الحاج المتسرعه جمالهم و محاملهم و فروا راجعین الی الکوفه و اتبعهم القرمطی. و کان بالکوفه جنی الصفوانی، و ثمل الطرسوسی و طریف السبکری فاجتمعوا و اجتمع الیهم بنو شیبان، فحاربوا القرمطی عشیه، فقاموا به و انتصفوا منه ثم باکرهم بالغدو، فهزمهم و اسر جنیا الصفوانی، و قتل خلقا من الجند، و انهزم الباقون الی بغداد، و اقام القرامطة بالکوفه، و أخذوا اکثر ما کان فی الاسواق، و قلعوا أبواب حدید کانت بالکوفه، ثم رحل الی البحرین، و بطل الحج من العراق فی هذه السنه و صح حج اهل مصر و الشام، و کان معهم بمکة علی بن عیسی، فکتب الوزیر عبد الله بن محمد الی علی ابن عیسی بان یتقلد اعمال مصر و الشام، و جعل امر المغرب کله الیه، فمضی علی لما تم الحج من مکة الی الشام و مصر، و ندب المقتدر مؤنسا الخادم الی الکوفه، فوصل إلیها و قد رحل الجنابی عنها، فأقام بها أیاما ثم کتب الیه السلطان ان یعدل الی واسط، فیقیم بها، فرحل إلیها، و استقر بها، و لم یغن شیئا فی حرکته هذه، علی انه انفق فی خروجه فیما حکاه نصر الحاجب و من حصل ذلک معه نحو الف الف دینار. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه ثلاث عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة ]

فیها سعی الوزیر عبد الله بن محمد الخاقانی علی نصر الحاجب عند المقتدر، و حمله علی الفتک به، و التقبض علیه، فکتب المقتدر الی مؤنس الخادم، و کان بواسط ان یقدم علیه، لیکون القبض علی نصر الحاجب بمشاهدته و عن رای منه و رضا، إذ کان المقتدر مصغیا الیه، و محتاجا الی رایه و غنائه فلما قدم مؤنس بغداد و شاوره المقتدر فی امر نصر، قال له: و الله یا سیدی لا اعتضت منه ابدا، و لو لا مکانه من نصیحتک و خدمتک ما تهیأ لی ان افارق قصرک، و لا اغیب من مشاهده امرک، و باینه فی امره مباینه وقفته عنه ثم اوصل المقتدر نصرا الی نفسه، و قرب مکانه و مکان مؤنس، و اصغی إلیهما، و لقب مؤنس بالمظفر من حین قدومه من الغزاة، فکان مما قاله نصر للمقتدر و قد علم ما کان ذهب الیه فیه: کم من امر قد عقد علی امیر المؤمنین، و ابتغی به ادخال الکدح فی سلطانه: و لم یعلم به، فکفاه الله ایاه بسعایتنا فی صرفه عنه، فحلف لهما المقتدر انه ما هم بسوء فیهما قط، و لا یفعل مکروها بأحدهما ما بقیا. فقوی امر نصر و تأید بمؤنس، و ضعف امر الوزیر عبد الله بن محمد، و اعتل و لزم بیته، فکان الناس یدخلون علیه و هو لقی، و تولی اعماله و نظره عبید الله بن محمد الکلواذی صاحب دیوان السواد، و بنان النصرانی کاتبه، و مالک بن الولید النصرانی، و کان الیه دیوان الدار و ابن القنانی النصرانی و اخوه و کان الیه دیوان الخاصة و بیت المال و ابنا سعد حاجباه و مما اوهن امر الوزیر و کرهه الی الناس غلاء الأسعار فی زمانه، و لم یکن عنده ماده من حیله یکثر بها ورود المیر الی بغداد. و کان مما اشار الیه نصر عند مکالمته للمقتدر بما کان یدار علیه، و یسعی فیه من الوثوب علیه، و لم یشرح ذلک له ان بعض القواد و اطئوا قوما من الاعراب علی ان یقعدوا

عند رکوب الخلیفة الی الثریا بالقرب من طریقه، فإذا وازاهم وثبوا من ثلم کانت تهدمت فی سور الحلبه، و أوقعوا به، ثم یخرجون و یحکمون علی انهم شراه، فکان نصر حینئذ قد اراد کشف ذلک للمقتدر، و شاور من وثق به فیه، فقال له: لا تفعل، فلست بآمن الا یتضح الأمر للخلیفة فتوحشه و ترعبه، ثم یصیر من اتهم بهذا عدوا لک و ساعیا علیک، و لکن امنعه الرکوب الی الثریا حتی تبنی ثلم السور، و ان عزم علی الرکوب استعددت بالغلمان و العده، و الزمتهم تلک المواضع المخوفه، و عملت مع هذا فی استئلاف کل من سمی لک من هؤلاء القواد و من تابعهم علی مذهبهم، فمن کان منهم متعطلا من ولایه ولیته و من کان مستزیدا زدته، و من کان خائفا آمنته، و ان امکنک تفریقهم فی الاعمال فرقتهم فیها. و کان نصر رجلا عاقلا، فعمل برای من اشار علیه بهذا و سعی فی ولایه بعض القوم، فاخرج واحدا الی سواد الکوفه، و اخرج آخر الی دیار ربیعه و لما صفت الحال بین نصر و مؤنس و استالف نصر ثمل القهرمانه، و کانت متمکنه من المقتدر. و ظهر من امر الوزیر عبد الله بن محمد ما ظهر، تکلموا فی عزله، و شاوروا فی رجل یصلح للوزارة مکانه، فمالت ثمل برأیها و عنایتها الی احمد الخصیبی، و کان یکتب لام المقتدر، و ساعدها نصر علی ذلک حتی تم له، و صح عزم المقتدر علیه.

ذکر التقبض علی الوزیر الخاقانی و ولایه احمد الخصیبی

و قبض علی الوزیر عبد الله بن محمد الخاقانی لإحدی عشره لیله خلت من شهر رمضان، و وکل به فی منزله، فکانت ولایته ثمانیة عشر شهرا، و خلع فی هذا النهار علی ابی العباس احمد بن عبید الله بن احمد بن الخصیب للوزارة، و انصرف الی منزله بقنطرة الانصار، ثم جلس من الغد فی دار سلیمان بن وهب بمشرعه الصخر، فهابه الناس لموضعه من الخلیفة بالوزارة التی صار إلیها، لمحله من خدمه السیده و کتابتها،

و لعنایة ثمل القهرمانه به، و هابه کل منکوب من اصحاب الخاقانی و ابن الفرات، فحصل له من ما لهم الف الف دینار، اصلح منها أسبابه، ثم رکب الوزیر الخصیبی الی القصر، فرماه الجند بالنشاب من جزیرة بقرب قصر عیسی، فلجا الی الشط، و تخلص منهم بجهد، فلما جلس فی مجلسه قال: لعن الله من اشار بی لهذا الأمر و حسن دخولی فیه، فقد کان کرهه لی من أثق به و برایه، و کرهته لنفسی، و لکن القدر غالب، و امر الله نافذ. و اقر الخصیبی عبید الله بن محمد الکلواذی علی دیوان السواد و فارس و الاهواز، و اقر علی الازمه و دیوان الجند أبا الفرج محمد بن جعفر بن حفص، و قلد ابن عم له شیخا یعرف بإسحاق بن ابی الضحاک دیوان المغرب. و لم یکن للناس فی هذا العام موسم لتغلب القرامطة علی البلاد، و قله المال، و ضیق الحال، فطولب بالأموال قوم لا حجه علیهم الا لفضل نعمه کانت عندهم، و الح الوزیر علی الناس فی ذلک حتی طلب امراه المحسن و دوله أم علی بن محمد بن الفرات و ابنه موسی بن خلف، و امراه احمد بن الحجاج بن مخلد باموال جلیله، و کثر الناس فی ذلک و انکروه غایة الانکار.

ثم دخلت

سنه اربع عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فیها اشتدت مطالبه الخصیبی الوزیر الأموال عند الناس، و اکثر التعلل علیهم فیها، و لم یدع عند احد مالا احس به الا اخذه باتعس ما یکون من الأخذ و الشده، و کان نصر بن الفتح صاحب بیت مال العامه قد توفی فی شهر ربیع الاول من هذا العام، فطالب الخصیبی جاریته و ابنته بالأموال، و احضرهما عند نفسه و اشتد علیهما، فلم یجد عندهما کثیر مال، إذ کان نصر رجلا صحیح الأمانة، و کان له معروف عند الناس و ایاد حسنه. و فیها امر المقتدر ابن الخصیب وزیره باستقدام ابن ابی الساج من الجبل لمحاربه القرمطی، فاستقدمه، و اقبل یرید مدینه السلام، فاشتد علی نصر الحاجب و نازوک و شفیع المقتدری و هارون بن غریب الخال و غیرهم من الغلمان دخوله بغداد، فکتب الیه مؤنس بان یعدل الی واسط لیکون مقامه بها و غزوه القرامطة منها، فسار إلیها ثم تأخر نفوذه الی القرمطی و لم یتم خروجه الیه لشروط شرطها و اموال طلبها، و کانت الأموال فی غایة التعذر فلم یجب الی ما اشترطه، و کان ذلک سببا لتوقفه. و فیها اتخذت أم المقتدر کاتبا یقوم بأمر ضیاعها و حشمها و أسبابها لما رات الخصیبی قد اشتغل بالوزارة و النظر فی اسباب المملکة، فقالت لثمل القهرمانه: ارتادی لی کاتبا یقوم مکانه و یحل محله، فاتخذت لها عبد الرحمن بن محمد بن سهل، و کان قد لزم بیته، و اقتصر علی ضیعه له، فاستخرج من منزله، و کتب لام المقتدر و تولی أمورها، و کانت فیه کفایة و أبوه شیخ من مشایخ الکتاب، و ممن عنی بالعلم، فصعب امره علی الخصیبی الوزیر، و تمنی انه لم یکن تولی الوزارة حین فارق خدمه أم المقتدر، و کانت انفع له من الخلیفة، فجعل امره یضعف کلما قلت الأموال التی کان یتقرب بها و یشتد علی الناس فیها.

ذکر التقبض علی الوزیر الخصیبی و ولایه علی بن عیسی الوزارة

ثم ان المقتدر امر بالتقبض علی الخصیبی احمد بن عبید الله الوزیر یوم الخمیس لإحدی عشره لیله خلت من ذی القعده سنه اربع عشره و ثلاثمائة و علی ابنه معه و من لف لفه، و تولی ذلک فیه نازوک صاحب الشرطه، و استتر اصحاب دواوینه و من افلت من اهله، و کان علی بن عیسی بالمغرب متولیا للاشراف، فاستوزر و استخلف له عبید الله بن محمد الکلواذی الی وقت قدومه، و انفذ المقتدر سلامه أخا نجح الطولونی رسولا الیه لیأخذ به علی طریق الرقة، و یتعجل استقدامه، فکانت مده وزارة الخصیبی اربعه عشر شهرا، و ضبط عبید الله بن محمد الأمر و قام به بقیة سنه اربع عشره. و فیها مات احمد بن العباس أخو أم موسی و ماتت أختها أم محمد، فأظهر المقتدر الرضا عن أم موسی، و ردت علیها دورها و ضیاعها التی کانت اعتقلت علیها عند ما اتهمت به علی ما تقدم ذکره. و حج بالناس فی هذه السنه ابو طالب عبد السمیع بن أیوب بن عبد العزیز.

ثم دخلت

سنه خمس عشره و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها قدم علی بن عیسی بغداد یوم الأربعاء لخمس خلون من صفر، بعد ان تلقاه الناس جمیعا بالأنبار و فوق الأنبار، و دخل الی المقتدر بالله، فاستوزره و امر بالخلع علیه فاستعفی فلم یعفه، و سلم الیه الخبیصی لیناظره عن الأموال، فلم یستبن علیه خیانة، و لا علم انه أخذ من مال السلطان شیئا فقال له: ضیعت، و المضیع لا رزق له فرد ما ارتزقت و ما اقطعت من الضیاع، فرد ذلک و قال علی بن عیسی الوزیر للخلیفة: ما فعلت سبحه جوهر أخذت من ابن الجصاص قیمتها ثلاثون الف دینار؟ قال له: هی فی الخزانه، فسأله ان یأمر بتطلبها، فطلبت فلم توجد فأخرجها علی من کمه و قال له: عرضت علی هذه السبحه بمصر فعرفتها و اشتریتها، فإذا کانت خزانه الجوهر لا تحفظ، فما الذی حفظ بعدها! و امیر المؤمنین یقطع خزانه و خدمته الأموال الجلیله و الضیاع الواسعه فاشتد هذا الأمر علی السیده أم المقتدر و علی غیرها من بطانته و اتهمت بالسبحه زیدان القهرمانه، و کان لا یصل الی خزانه الجوهر غیرها، و ضبط علی بن عیسی الأمر جهده، و نظر لیله و نهاره، و جلس للمظالم فی کل یوم ثلاثاء و کان لا یأخذ مال احد، و لا یتعلل علی الناس کما کان یفعل غیره، فآمن البراء فی ایامه، و قطع الزیادات و التعلل، و تحفظ من ان تجری علیه حیله، و دعته الضرورة بقله المال الی الاخلال ببعض الاقامات فی طریق مکة و غیرها، و خرج الیه توقیع المقتدر بالا یزیل الکلواذی عن دیوان السواد و لا محمد ابن یوسف عن القضاء، فقال: ما هممت بشیء من هذا، و ان العهد فیه الی لتخلیط علی، و کدح فی نظری و اشار علی بن عیسی علی المقتدر بان یلزم خمسه آلاف فارس من بنی اسد طریق مکة بعیالاتهم و یثبت لهم مال الموسم، فانه یکفیهم و یترک ابن ابی الساج مکانه، و یبعث لحرب القرمطی خمسه آلاف رجل من بنی شیبان باقل من ربع المال الذی کان ینفق علی ابن ابی الساج و کان علی قد نظر الی ما طلبه ابن ابی الساج،

فوجده ثلاثة آلاف الف دینار، و وجد مال بنی اسد و بنی شیبان الف الف دینار. و الفی کاتب نازوک یرتزق تسعمائة دینار فی النوبه، فأسقطها عنه، و قال: رزقه علی صاحبه، و اسقط من رزق مفلح الأسود الف دینار فی جمله الغلمان، و اقره علی الف دینار کان یرتزق فی النوبه. و اراد مؤنس المظفر الخروج الی الثغر فتبعه علی بن عیسی و ساله المقام، و قال له: انما قویت علی نظری بهیبتک و مقامک، فان رحلت انتقض علی تدبیری، فأقام و قلد شیرزاد ما کان یتقلد قلنسوة من امر الحبس، و ضم الیه کاتب نازوک، و اجری له مائه و عشرین دینارا، و لمن یخلفه ثلاثین دینارا، و کان قلنسوة یرتزق لهذه الاعمال ثمانمائه دینار، و صرف یاقوتا عن الکوفه، و ولاها احمد بن عبد الرحمن بن جعفر الی ان یصیر إلیها ابن ابی الساج. و لما رای المقتدر اجتهاد علی بن عیسی قال: لقد استحییت من ظلمی قبل هذا له، و أخذی المال منه، و امر بان یرد علیه ذلک، و أحال به علی الحسین بن احمد الماذرائی فاشتری علی بن عیسی بالمال ضیاعا، و ضمها الی الضیاع التی وقفها علی اهل مکة و المدینة. و کان فی ناحیه بنی الفرات رجل یعرف بابی میمون الأنباری، قد اصطنعوه و أحسنوا الیه، فوجد له علی بن عیسی ارزاقا کثیره، فاقتصر علی بعضها، فهجاه الأنباری و من شعره المشهور فیه عند وزارته هذه: قد اقبل الشؤم من الشام یرکض فی عسکر ابرام

مستعجلا یسعی الی حتفه مدته تقصر عن عام

یا وزراء الملک لا تفرحوا أیامکم اقصر ایام

و کان علی بن عیسی قد کتب الی ابن ابی الساج ان یقیم بالجبل، فلم یلتفت الی کتابه، و بادر بالاقبال الی حلوان یرید دخول بغداد، فکره اصحاب السلطان دخوله لها، و کتب الیه مؤنس فی العدول الی واسط، و عرفه ان الأموال من ثم ترد علیه فصار الی واسط، و عاث اصحابه بها علی الناس، و کثر الضجیج منهم و الدعاء علیهم، فلم یغیر ذلک، فقال الناس: من اراد محاربه عدوه عمل بالانصاف و العدل، و لم یفتتح امره بالجور و الظلم، و انتصحه من عرفه فلم یقبل النصیحه و خرج ابن ابی الساج

الی القرمطی من واسط، فأبطأ فی سیره و سبقه القرمطی الی الکوفه، ثم التقیا فهزمه القرمطی، و اخذه أسیرا، و سار القرمطی یرید بغداد، فعبر جسر الأنبار، و خرج مؤنس المظفر و نصر الحاجب و هارون بن غریب الخال و ابو الهیجاء و معهم جیش السلطان یریدون القرمطی، و قد بلغهم رحیله الیهم، و بادر نصر اصحابه، و اختلف رأیهم، و جزع اصحاب السلطان، و امتلأت قلوبهم رهبه للقرمطی، و وقفوا علی قنطره تعرف بالقنطره الجدیده، و أرادوا قطعها لئلا یجوز القرمطی الیهم، و تابعه اکثر اهل العسکر، فقطعت القنطرة فلما صار القرمطی و اصحابه إلیها رماهم اصحاب السلطان بالنشاب، و رأوا کثره الخلق، فرجعوا و تبددوا فی الموضع، فعزم نصر علی العبور الیهم و مناجزتهم فلم یدعه مؤنس و وجه السلطان الی الفرات بطیارات، و شمیلیات فیها جماعه من الناشبة، و علیهم سبک غلام المکتفی، فحالوا بین القرامطة و بین العبور و کان ثقل القرمطی و سواد عسکره بحیال الأنبار، و ابن ابی الساج محبوس عندهم، فاراد نصر ان یحتال للعبور فی السفن لیلا، و ان یکبسوا السواد طمعا فی تخلیص ابن ابی الساج فحم نصر الحاجب حمی ثقیله اذهبت عقله یومین و لیلتین، و شاع ما اراد ان یفعله و قدم مؤنس غلامه یلبق فی نحو الفین، فعبروا الفرات لیلا و وافوا سواد القرمطی بالأنبار و کان یلبق فی جیش عظیم، و سواد القرمطی فی خیل یسیره، فانهزم اصحاب السلطان، و اسر جماعه منهم، و اسر ابن ابی الأغر فی جملتهم فلما أتاهم القرمطی جلس لهم، و ضرب اعناق جمیعهم، و دعا بابن ابی الساج من الموضع الذی کان محبوسا فیه، فقال له: انا اکرمک و انوی الصفح عنک، و أنت تحرض علی أصحابک! فقال له: قد علمت انی ما اقدر علی مکاتبتهم و لا مراسلتهم، فأی ذنب لی فی فعلهم! فقال له: ما دمت حیا فلأصحابک طمع فیک، فامر به فضربت عنقه. و فیها اتصل بمؤنس المظفر ان أم المقتدر عامله علی قتله، و انها قد نصبت له من یقتله إذا دخل الدار، فاستوحش و احترس، و طلب الخروج الی الثغر، فأجیب الی ذلک، ثم اضطرب امره لما حدث من امر القرمطی

و فیها ورد الخبر بموت ابراهیم بن عبد الله المسمعی امیر فارس، فخلع علی یاقوت، و قلد مکانه، و ولی محمد بن عبد الصمد کرمان. و حج بالناس فی هذه السنه ابو احمد عبید الله بن عبد الله بن سلیمان من بنی العباس.

ثم دخلت

سنه ست عشره و ثلاثمائة

[أخبار متفرقة]

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها اوقع سلیمان الجنابی القرمطی باهل الرحبه، و قتل منهم مقتله عظیمه، و وجه سریه الی دیار ربیعه، فاوقعت ببوادی الاعراب و استباحتها، ثم عادوا الی الرحبه، و استاقوا خمسه آلاف جمل و مواشی کثیره، و زحف القرامطة الی الرقة للإیقاع بأهلها، فحاربوهم أشد محاربه، و رموهم من اعالی دورهم بالماء و التراب و الاجر و رموهم بسهام مسمومه، فمات منهم نحو مائه رجل و انصرفوا عنها مفلولین.

ذکر القبض علی علی بن عیسی الوزیر

و ولایه محمد بن علی بن مقله الوزارة

و فی هذه السنه قبض علی علی بن عیسی، و وکل به فی دار الخلیفة یوم الثلاثاء لاثنتی عشره لیله خلت من ربیع الاول، و توجه هارون بن غریب الخال الی ابی علی محمد بن علی بن الحسن بن عبد الله المعروف بابن مقله، فحمله الی دار المقتدر بعد مراسلات کانت بینهما و ضمانات فقلده المقتدر وزارته، و فوض الیه أموره، و خلع علیه الوزارة یوم الخمیس لاربع عشره لیله خلت من ربیع الاول، فاقر عبید الله ابن محمد بن عبد الله الکلواذی علی دیوان السواد، و اقر الفضل بن جعفر بن محمد ابن موسی بن الفرات علی دیوان المشرق، و انفذه ناظرا علی اعمال فارس، و ولی محمد ابن القاسم الکرخی دیوان المغرب- و کان قد قدم من دیار مضر- و قلد الوزیر أخاه الحسن بن علی دیوان الخاصة و دیوان الدار الاصغر، الذی تنشأ منه الکتب بالزیادات و النقل، و قلد أخاه العباس بن علی دیوان الفراتیه و دیوان الجیش، و اقر عثمان بن سعید الصیرفی علی دیوان الجیش الأصل، و ابراهیم بن خفیف علی دیوان النفقات،

و اجری الأمور احسن مجاریها، و امر الا یطالب احد بمصادره و لا غرم، و لا یعرض لصنائع احد، حتی اقر احمد بن جانی علی ما کان یتقلده من دیوان اقطاع الوزراء، و اجلس ابراهیم بن أیوب النصرانی کاتب علی بن عیسی بین یدیه علی رسمه، و اقره علی دیوان الجهبذه، و ضمن امر الرجاله المصافیه الملازمین لدار الخلیفة، و قد بلغت نوبتهم عشرین و مائه الف دینار فی کل هلال فاستبشر الناس به، و سکنوا الیه، و أمنوا و انفسحت آمالهم، و اتسعت هممهم، و تباشروا بأیامه ثم خلع فی غره جمادی الاولی علی ابی القاسم و ابی الحسین و ابی الحسن بنی ابی علی محمد بن علی الوزیر لتقلد الدواوین، ثم خلع علی محمد بن علی بعد ذلک لتکنیه امیر المؤمنین ایاه. قال الصولی: و لا اعلم انه ولی الوزارة احد بعد عبید الله بن یحیی بن خاقان مدح من الاشعار باکثر مما مدح به محمد بن علی قبل الوزارة، و فی الوزارة، و بعد ذلک لشهرته فی الشعر، و علمه به و اثابته علیه و ظهر من ذکاء ابنه ابی الحسین و استقلاله بالأعمال، و تصرفه فی الآداب و حسن بلاغته و خطه ما تواصفه الناس، و کان اکثر ذلک فی وزارته الثانیه، حین انفجر علیه الشباب، و زالت الطفوله عنه قال: و ما رأینا وزیرا مذ توفی القاسم بن عبید الله احسن حرکه و لا اظرف اشاره و لا اصلح خطا، و لا اکثر حفظا، و لا اسلط قلما، و لا اقصد بلاغه، و لا آخذ بقلوب الخلفاء من محمد بن علی و له بعد هذا کله علم بالاعراب و حفظ باللغة و شعر ملیح و توقیعات حسان و ولی الوزیر ابنه أبا القاسم دیوان زمام القواد مکان عبید الله بن محمد، و قلد ابنه أبا عیسی دیوان الضیاع المقبوضة عن أم موسی و الموروثه عن الخدم، و اقر إسحاق بن اسماعیل علی ما کان ضامنا له من اعمال واسط، و غیر ذلک. و فی هذه السنه رجع القرمطی الی الکوفه، فخرج الیه نصر الحاجب محتسبا و انفق من ماله مائه الف دینار الی ما اعطاه السلطان، و اعانه به و اجتهد فی لقاء القرمطی و نصحه الجیش الذین کانوا معه، و حسنت نیاتهم فی محاربه القرمطی. فاعتل نصر فی الطریق، و مات فی شهر رمضان، فحمل الی بغداد فی تابوت و ولی الحجابه مکانه ابو الفوارس یاقوت مولی المعتضد، و هو إذ ذاک امیر فارس، فاستخلف له ابنه ابو الفتوح الی ان یوافی یاقوت.

ذکر الحوادث التی أحدثها القرامطة بمکة و غیرها

و فی هذه السنه سار الجنابی القرمطی لعنه الله الی مکة، فدخلها و اوقع بأهلها عند اجتماع الموسم و اهلال الناس بالحج، فقتل المسلمین بالمسجد الحرام، و هم متعلقون باستار الکعبه، و اقتلع الحجر، و ذهب به، و اقتلع أبواب الکعبه و جردها من کسوتها، و أخذ جمیع ما کان فیها من آثار الخلفاء التی زینوا بها الکعبه و ذهبوا بدره الیتیم، و کانت تزن-فیما ذکر اهل مکة- اربعه عشر مثقالا، و بقرطی ماریة، و قرن کبش ابراهیم، و عصا موسی، ملبسین بالذهب مرصعین بالجوهر، و طبق و مکبه من ذهب و سبعه عشر قندیلا، کانت بها من فضه و ثلاث محاریب فضه کانت دون القامة منصوبه فی صدر البیت، ثم رد الحجر بعد اعوام و لم یرد من سائر ذلک شیء. و قیل ان الجنابی لعنه الله صعد الی سطح الکعبه لیقلع المیزاب، و هو من خشب ملبس بذهب، فرماه بنو هذیل الاعراب من جبل ابی قبیس بالسهام حتی ازالوهم عنه، و لم یصلوا الی قلعه و ظهر قرامطه یعرفون بالنفلیه بسواد الفرات، و معهم قوم من الاعراب من بنی رفاعة و ذهل و عبس فعاثوا و أفسدوا 3 ، و کان علیهم رؤساء منهم یقال لهم عیسی بن موسی ابن اخت عبدان القرمطی و مسعود بن حریث من بنی رفاعة و رجل یعرف بابن الأعمی فاوقعوا وقائع عظیمه، و أخذوا الجزیة ممن خالفهم علی رسوم أحدثوها وجبوا الغلات، فانفذ المقتدر هارون بن غریب الی واسط فاوقع بهم، و قتل کثیرا منهم، و حمل منهم الی مدینه السلام مائتی اسیر، فقتلوا و صلبوا. 4 و ورد الخبر فی شعبان بان الحسن بن القاسم الحسنی قام بالری و معه دیلمی یقال له ما کان بن کاکی، و ان العامل علیها هرب الی خراسان منه، ثم ورد الخبر فی شوال باقبال دیلمی یقال له اسفار بن شیرویه من اصحاب الحسن بن القاسم الی الری أیضا، و ان هارون بن غریب لقی اسفار هذا بناحیه قزوین، فهزمه اسفار و قتل اکثر رجاله و افلت هارون وحده، ثم تلاحق به من بقی من اصحابه و فیها ولی ابراهیم بن ورقاء اماره البصره و شخص إلیها من بغداد، فما رای الناس فی هذا العصر أمیرا اعف منه

و لما صار هارون بن غریب الی الکوفه، قلد کور الجبل کلها و ضم الیه وجوه القواد فقلد أبا العباس بن کیغلغ معاون همذان و نهاوند مکان محمد بن عبد الصمد، و قلد نحریرا الخادم الدینور مکان عبد الله بن حمدان، و خلع علیهما فی دار السلطان، فاستوحش لذلک عبد الله بن حمدان، و کان هذا سبب معاونه عبد الله بن حمدان لنازوک عند ما احدثاه علی المقتدر مما سیأتی ذکره. و فی هذه السنه ولی ابو عبد الله احمد بن محمد بن یعقوب بن إسحاق البریدی خراج الاهواز بعد اعمال کثیره تصرف فیها هو و اخواه ابو یوسف و ابو الحسین، فحمدت آثارهم، و شاعت کفایتهم، و حرص السلطان علی اصطناعهم و زیادتهم فعلت أحوالهم، و زادت مراتبهم، و ظهر من استقلال ابی عبد الله احمد بن محمد بالأعمال و قرب ماخذها علیه و المعرفة بوجوه النظر و الاجتهاد فی إرضاء السلطان ما تعارفه الناس و علموه، مع تخرق فی الکرم و السودد، و حسن الرعایة لمن خدمه، و اتصل به و لمن امله و قصده، حتی انه لا یرضی لکل واحد منهم الا بغناه، فأحب السلطان ان یلی هو و اخواه اکثر الاعمال الدنیا، فلم یحبوا ذلک، و اقتصر کل واحد منهم علی دون ما یستحق من الاعمال. و فیها ولی ابو الحسین عمر بن الحسن الأشنانی قضاء المدینة مکان ابن البهلول إذ کبر و اختلط علیه امره، ثم استعفی ابن الأشنانی فاعفی، و ولی الحسین بن عبد الله ابن علی بن ابی الشوارب قضاء المدینة، و قلد ابو طالب محمد بن احمد بن إسحاق ابن البهلول قضاء الاهواز و الأنبار، عوضا مما کان یلیه أبوه من قضاء المدینة و فیها توفی ابو إسحاق بن الضحاک الخصیبی و اللیث بن علی بالرقة. و حج بالناس فی هذه السنه من تقدم ذکره.

ثم دخلت

سنه سبع عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

فیها ثار بالمقتدر بعض قواده،

و خلعوه و هتک الجند داره، و نهبوا ماله ثم اعید الی الخلافه، و جددت له البیعه، و ذلک ان مؤنسا المظفر لما قدم من الرقة عند اخراجه الی القرامطة، و قرب من بغداد، لقیه عبد الله بن حمدان و نازوک الحاجب، فاغریاه بالمقتدر، و اعلماه بانه یرید عزله عن الإمارة و تقدیم هارون بن غریب مکانه، لما تقدم ذکره من عزل المقتدر لابن حمدان عن الدینور مع استفساده الی نازوک فعمل ذلک فی نفس مؤنس، و دخل بغداد أول یوم من المحرم و عدل الی داره، و لم یمض الی دار الخلیفة، فوجه الیه المقتدر أبا العباس ولده و محمد بن مقله وزیره، فاعلماه تشوقه الیه و رغبته فی رؤیته، فاعتذر بعلة شکاها، و ان تخلفه لم یکن الا بسببها، فارجف الناس بتکرهه الاقبال الیه، و تجمعت الرجاله المصافیه الملازمة بالحضرة الی باب داره، فواثبهم اصحابه، و دافعوهم، و وقع بنفس مؤنس ان الذی فعله الرجاله انما کان عن امر المقتدر، فخرج من الدار، و جلس فی طیار و صار الی باب الشماسیه، و عسکر و تلاحق به اصحابه و خرج الیه نازوک فی جمیع جیشه، فعسکر معه، و ذلک یوم الأحد لتسع خلون من المحرم و لما بلغ المقتدر ذلک ارتاع له، و وعده باخراج هارون بن غریب الی الثغر، و بذل له کل ما رجا به استمالته و اذهاب وحشته و کتب المقتدر الی مؤنس و اهل الجیش کتابا کان فیه: و اما نازوک فلست ادری سبب عتبة و استیحاشه، فو الله ما اعنت علیه هارون حین حاربه، و لا قبضت یده حین طالبه، و الله یغفر له سوء ظنه و اما عبد الله بن حمدان فلا اعرف شیئا احفظه الا عزله عن الدینور، و ما کنا عرفنا رغبته فیها، و انما أردنا نقله الی ما هو اجل منها، و ما لأحد عندی الا ما أحب لنفسه، فان ارید بی نقض البیعه، فانی مستسلم لامر الله، و غیر مسلم حقا خصنی الله به، و افعل ما فعل

عثمان بن عفان رضی الله عنه و لا الزم نفسی حجه، لا آتی فی سفک الدماء ما نهی الله عنه الا فی المواطن التی حدها الله فی الکافرین و البغاة من المسلمین و لست استنصر الا بالله، لما اؤمله من الفوز فی الآخرة، و إِنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا وَ اَلَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ . فلما قرئ کتاب المقتدر فی العسکر وثب وجوه الجیش، و قالوا: نمضی الی دار الخلیفة لنسمع منه ما یقول و بلغ ذلک المقتدر، فاخرج عن الدار کل من کان یحمل سلاحا، و جلس علی سریره، و فی حجره مصحف یقرا فیه، و اقام بنیه حوالی نفسه، و امر بفتح الأبواب، و الا یمنع احد الدخول فلما علم ذلک مؤنس المظفر اقبل الی باب الخاصة لیعرف الحقیقة، و یستقرب مراسله الخلیفة ثم کره ان یدخل علیه فیحدث من الأمر مالا یتلافاه فامر الحجاب بان یرجعوا الی الدار، و الزم معهم قوما من اصحابه، و صرف الناس الی منازلهم علی حال جمیله، و کلهم مسرور بالسلامة، و رجع هو الی داره لیزید بذلک فی تسکین الناس و تطییب نفس الخلیفة، و ذلک یوم الاثنین لعشر خلون من المحرم. فلما کان یوم الخمیس لثلاث عشره خلت منه عاد اصحاب نازوک و سائر الفرسان الی الرکوب فی السلاح، و ساروا الی دار مؤنس المظفر فاخرجوه عن کره منه الی المصلی العتیق، و غلبه نازوک علی التدبیر، و استأثر بالأمر، و باتوا فی تلک اللیلة علی هذه الحال فلما اصبح نازوک رکب و الناس معه فی السلاح الی دار السلطان، فوجدوا الأبواب مغلقة، فاحرقوا بعضها و دخلوا الدار، و قد تکامل علی بابها من الفرسان نحو اثنی عشر ألفا فلما سمع المقتدر نفیرهم دخل هو و ولده داخل القصر، و نزل محمد بن مقله الی دجلة، فرکب طیارة، و صار الی منزله، و تقحم نازوک و اصحابه دخول الدار علی دوابهم الی ان صاروا الی مجالس الخلیفة، و هم یطلبونه و یکشفون عنه فلما رای مؤنس ذلک دخل الدار، و سال بعض الخدم عن المقتدر، فاعلمه بمکانه، فاحتال فی اخراجه و اخراج أمه و ولده و وجه معهم ثقاته الی داره لیستتروا فیها، و اخرج علی بن عیسی من المکان الذی کان محبوسا فیه، فصرفه الی منزله، و اخرج الحسین بن روح- و کان محبوسا أیضا بسبب مال طولب به-

فصرفه الی منزله، و نهب الجند الدار و محوا رسوم الخلافه و هتکوا الحرمه، و صاروا من أخذ الجوهر و الثیاب و الفرش و الطیب الی مالا قدر له ثم وکل مؤنس اصحابه بالقصر و ابوابه، و اجمع رای نازوک و عبد الله بن حمدان علی اقعاد محمد بن المعتضد للخلافة، و احضروه الدار لیله السبت، و حضر معهما مؤنس المظفر، و دعا لمحمد بن المعتضد بکرسی، و خاطبه ثم انصرف مؤنس الی داره، و اقام نازوک فی الدار إذ کان یتولی الحجابه مع الشرطه، و انصرف عبد الله بن حمدان الی منزله، و وجه نازوک باللیل من نهب دار هارون بن غریب الخال بنهر المعلی و داره بالجانب الغربی، و احرقنا جمیعا، و نهبت دور الناس طول لیله السبت، فکانت من اشام اللیالی علی اهل بغداد، و افلت کل لص و جانی جنایة و مقتطع مال، و فتقوا السجون التی کانوا فیها، و افلت من دار السلطان عبد الله صاحب الجنابی، و عیسی بن موسی الدیلمی و غیرهما من اهل الجزائر. ثم اصبح الناس علی مثل ذلک الی ان رکب نازوک و اظهر الانکار لما حدث من النهب، و ضرب اعناق قوم وجد معهم امتعه الناس، فکف الأمر قلیلا، و سمی محمد بن المعتضد القاهر بأمر الله، و سلم علیه بالخلافة، و وجه القاضی محمد بن یوسف و جماعه معه الی دار مؤنس المظفر لیجبروا المقتدر علی الخلع، فامتنع من ذلک. ثم ان الرجاله المصافیه طالبوا بست نوب و زیاده دینار، و کان یجب لهم فی کل نوبه مائه و عشرون الف دینار عین، إذ کانوا فی عشرین الف راجل، و کان عدد الفرسان اثنی عشر ألفا، و مبلغ مالهم فی کل شهر خمسمائة الف دینار فضمن نازوک ثلاث نوب للرجاله، و دافعهم عن الزیادة، فقالوا: لا نأخذ الا الست نوب و الدینار الزائد، و اخر نازوک إعطاء الجند، إذ لم یجتمع له المال، و ألحوا فی قبضه فلم یعطوا شیئا یوم السبت و لا یوم الأحد، و بکر الرجاله یوم الاثنین الی الدار للمطالبة بالمال، فدخل نازوک و خادمه عجیب الصقلبی الی الصحن المعروف بالشعیبی و دخل الرجاله الی الدهلیز یشتمون نازوک، و یغلظون له، و یتواعدونه، لتاخیره العطاء و الزیادة عنهم. ثم انهم هجموا فی الدار، و ثاروا علی نازوک لعداوتهم له و حربهم له فی أول امارته فقتلوا عجیبا خادمه، و کان نازوک قد سد الطرق و الممرات التی کانت فی دار السلطان تحصینا علی نفسه و استظهارا علی امره فلما رای فعل الرجاله و ایقن بالشر دخل

لیهرب من بعض الممرات، فوجدها مسدودة، و لحقه رجل من الرجاله اصفر یقال له مظفر و آخر یقال له سعید بن یربوع، و یلقب بضفدع، فقتلاه ثم صلب جسده من وقته علی بعض ادقال الستائر التی تلی دجلة، و صاحوا: لا نرید الا خلیفتنا المقتدر بالله، و وثب القاهر مع جماعه من خدمه فخرج من بعض أبواب القصر، و جلس فی طیار، و مضی الی موضعه فی دار ابن طاهر. قال الصولی: و نحن نری ذلک کله من دجلة، و نهبت دار نازوک فی ذلک الوقت، و دار بنی بن نفیس و قد قیل ان مؤنسا المظفر لما رای غلبه نازوک علی الأمر وجه لیله الاثنین الی نقباء الرجاله فواطاهم علی ما فعلوه، و کان لا یرید تمام خلع المقتدر، و لذلک ما ستره و لم یبت عنه منذ ادخله داره و کان عبد الله بن حمدان فی الوقت الذی قتل فیه نازوک بین یدی القاهر و هو یراه خلیفه، فلما هرب القاهر طلب ابن حمدان من بعض الغلمان جبه صوف کانت علیه، و ضمن له مالا، فلبسها و بادر یرید بعض الأبواب، فندر به قوم من الغلمان و الخدم، فما زالوا یرمونه بالنشاب حتی قتلوه و احتزوا راسه. سنه 317

ذکر صرف المقتدر الی الخلافه

و اخرج مؤنس المظفر المقتدر بالله و ساله الرجوع الی الدار، و الظهور للناس فاستعفاه من ذلک فلم یدعه حتی رده فی طیارة، مع خادمه بشری، فلما صعد القصر سال عن عبد الله بن حمدان، فاخبر بقتله، فساءه ذلک، و کان قد صح عنده انه لم یرد من أول امره ما اراده نازوک، و لا ظن الحال تبلغ حیث بلغت ثم ان المقتدر قعد للناس، و خاطبهم بنفسه، و قال للرجاله: لکم علی ست نوب و زیاده دینار، و قال للغلمان: لکم علی ارزاق اربعه اشهر، و قال لسائر الجند: لکم علی ارزاق اربعه اشهر و زیاده خمسه دنانیر لکل واحد منکم، و ما عندی ما یفی بهذا و لکنی أبیع ما بقی من ثیابی و فرشی و أبیع ضیاعی و ضیاع من یجوز علیه امری، فبایعه الناس بیعه مجدده

و اجتهد فی توفیتهم ما ضمنه لهم، و صرف أوانی الذهب و الفضه، ثم اعجلوه عن صرفها فکان یزنها لهم مکان الدنانیر و الدراهم و وفی بکل الذی ضمنه، و کان القاهر لما اقعد للخلافة قد احضر محمد بن علی الوزیر یوم السبت و یوم الأحد، و امره ان یجری الأمور مجاریها، فلم یحدث شیئا و لا حاول امرا فلما عاد المقتدر الی حالته احضره و شکر ما کان منه، فکتب محمد بن علی الی جمیع الأمراء و العمال و الاطراف بما جدده الله للمقتدر بالله، و کفاه ایاه، و ارتجل الکتاب إملاء بلا نسخه، فاحسن فیها و أجاد. و اضطربت الأمور ببغداد الی ان ولی المقتدر شرطته ابراهیم و محمد ابنی رائق مولی المعتضد، و خلع علیهما، و ذلک بمشوره مؤنس المظفر و عن امره، فقاما بالأمر احسن قیام و ضبطا البلد أشد ضبط، و طاف کل واحد منهما باللیل فی جانبه من بغداد، و کان اکثر الضبط لمحمد فهو الذی کان یقیم الحدود، و یستوفی الحقوق و کانت فی ابراهیم رحمه و رقه قلب. و قدم یاقوت من فارس فی غره شهر ربیع الاول، فخلع علیه للحجابه و علی محمد ولده لسبب هزیمتهم للسجستانیه بکرمان، و ولی الاعمال جماعه ممن اشار بهم مؤنس و محمد بن علی و لم یف مال المقتدر و الانیه التی احضرها بارزاق الجند، فامر بارتجاع ما کان اقطعه الناس من الأموال و الضیاع و المستغلات، و افرد لها دیوانا، و قلد الوزیر ابن مقله ذلک الدیوان عبد الله بن محمد بن روح، و سمی دیوان المرتجعة، فتقلده فی آخر المحرم، فعسف علیه الجند بالمطالبة بالمال، فاستعفی الوزیر فأعفاه و قلد مکانه الحسین بن احمد بن کردی الماذرائی و وردت الاخبار باستیلاء العدو علی الثغور الجزریة، و نصبهم فی کل مدینه رجلا منهم لقبض الجبایه، فاخرج السلطان طریفا السبکری لدفعهم، و کتب الی من قارب تلک الناحیة ان یسیروا معه. و ورد الخبر بان اصحاب ابی مسافر اضطربوا علیه باذربیجان، فزال عنهم الی المراغه، فحصروه بها حتی قتلوه، و تراضوا علی قائد منهم اسمه مفلح، فراسوه علیهم، و ترددت الأنباء الشاغله الغامه.

[أخبار متفرقة]

و توفی فی هذا العام ابو الحسین بن ابی العباس الخصیبی و الحسین بن احمد الماذرائی بمصر، و توفیت ثمل القهرمانه التی کانت مع والده المقتدر

و فیها توفی ابو القاسم ابن بنت منیع المحدث، و هو ابن مائه سنه و ثلاث سنین، مولده سنه اربع عشره و مائتین. و توفی نحریر الصغیر بالموصل و کان یتولی معونتها. و توفی ابو معد نزار بن محمد الضبی. و کان نصب الحج للناس فی هذه السنه عمر بن الحسن بن عبد العزیز بن عبد الله بن عبید الله بن العباس، خلیفه لأبیه الحسن بن عبد العزیز فصده الجنابی عن الحج.

ثم دخلت

سنه ثمان عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فیها اقبل ملیح الأرمینی الی ناحیه شمشاط للغارة علی أهلها، فخرج الیه نجم غلام جنی الصفوانی، و کان یلی المعاون بدیار مضر، و یتولی اعمال الرقة، فاوقع بملیح و باصحابه وقیعه عظیمه، فانفذ ابنا له یقال له منصور، و یکنی أبا الغنائم الی الخلیفة ببغداد بأربعمائة اسیر منهم عشره رؤساء مشاهیر، فادخلهم بغداد فی شهر ربیع الاول من هذه السنه مشاهیر علی الجمال 4. و فی هذه السنه خرج اعراب بنی نمیر بن عامر و بنی کلاب بن ربیعه فعاثوا بظهر الکوفه، و استطالوا علی المسلمین، و أخافوا السبیل، فخرج الیهم ابو الفوارس محمد بن ورقاء امیر الکوفه فی جمع من اشراف الکوفه و بنی هاشم العباسیین و الطالبیین و لم یکن معه جند سواهم فقاتل الاعراب بنفسه، و صبر لمحاربتهم فأسروه و أسروا معه ابن عمر العلوی و ابن عم شیبان العباسی من ولد عیسی بن موسی، و سار بهم الاعراب فی اخبائهم، و لم یجسروا علی إیقاع سوء بهم فطلبوا منهم الفداء فاجابوهم الیه، وفدوا انفسهم و تخلصوا منهم. و فیها خلع علی عبد الله بن عمرویه، و قلد شرطه البصره مکان محمد بن القاسم بن سیما، و خلع علی علی بن یلبق لمعاون النهروان و واسط مکان سعید بن حمدان، فخرج الی واسط، و بلغه ان إسحاق الکردی المعروف بابی الحسین، خرج لقطع الطریق علی عادته، و معه جمله من الأکراد، فراسله علی و لاطفه، و وعده تقدیم السلطان له علی جمیع الأکراد فاقبل الیه و بات عنده و خلع علیه و حمله ثم صرفه الی عسکره لیغدو علیه فی الیوم الثانی، و اجتمع رؤساء اهل واسط الی علی، فعرفوه بما قد هیاه الله له فی

الکردی و انه لو انفق مائه الف دینار لما تمکن ما تمکن منه فیه، و انه ان افلت من یدیه انکر السلطان ذلک علیه فلما بکر الکردی الی علی بن یلبق تقبض علیه و علی من کان معه، و رکب من وقته الی موضع عسکره، فقتل منهم خلقا و اسر جماعه و ادخل ابو الحسین الی بغداد مشهورا، و معه اربعه عشر رجلا بین یدی یلبق المؤنسی و ابنه علی، و ذلک لثمان خلون من جمادی الاولی، فحبسوا و لم یقتلوا و فیها خلع علی محمد بن یاقوت و ولی شرطه بغداد علی الجانبین مکان ابراهیم و محمد ابنی رائق المعتضدی، و قلد الحسبه.

ذکر الإیقاع بجند الرجاله ببغداد

و من الحوادث فی هذه السنه التی عظمت برکتها علی السلطان و المسلمین، ان الرجاله المصافیه لما قتلوا نازوک، و تهیأ لهم ما فعلوه فی امر المقتدر، و قبضوا الست النوائب و الزیادة التی طلبوها، ملکوا امر الخلافه، و ضربوا خیاما حوالی الدار. و قالوا: نحن اولی من الغلمان بحفظ الخلیفة و قصره، و انضوی الیهم من لم یکن منهم، و زادت عدتهم علی عشرین ألفا، و بلغ المال المدفوع الیهم لکل شهر مائه الف و ثلاثین الف دینار، و تحکموا علی القضاه، و طالبوهم بحل الحباسات و اخراج الوقوف من ایدیهم، و اکتنفوا الجناة، و عطلوا الأحکام، و استطالوا علی المسلمین، و تدلل قوادهم علی الخلیفة و علی الوزیر، حتی کان لا یقدر ان یحتجب عن واحد منهم فی ای وقت جاء من لیل او نهار، و لا یرد عن احد حاجه کائنا ما کانت، فلم یزالوا علی هذه الحال الی ان شغب الفرسان، و طلبوا أرزاقهم، و عسکروا بالمصلی، و دخل بعضهم بغداد یرید دار ابی القاسم بن الوزیر محمد بن علی فلما قربوا منها دافعهم الرجاله الذین کانوا ملازمین بها، و منعوهم الجواز فی الشارع، فتجمع الفرسان، و رشقوهم بالنشاب، و قتلوا منهم رجلا، فانهزم الرجاله اقبح هزیمه، فطمع الفرسان حینئذ فیهم، و افترصوا ذلک منهم، و راسلوا الغلمان الحجریه فی امرهم و تأمروا معهم علی الإیقاع بهم

و بلغ محمد بن یاقوت صاحب الشرطه الخبر، فحرص علی نفاذه، و اغری الفرسان بالعزم فیه، و سفر فی الأمر و احکمه، و أومی الیهم الوزیر بوجه الرأی فیه، و دبره من حیث لا یظن به، إذ علم ما فی نفس الخلیفة علیهم من الغیظ لقبیح ما کانوا یحدثونه علیه فوثب الغلمان الحجریه یوم الأربعاء لثمان لیال بقین من المحرم بالرجاله المصافیه و طردوهم عن المصاف، و رشقوهم بالنشاب، فانصرفوا منهزمین، و اخرج ابن یاقوت صاحب شرطه بغداد غلمانا کثیرا فی طیارات و تقدم الیهم الا یترکوا رجلا یعبر من جانب الی جانب الا قتلوه، و لا ملاحا یجیز احدهم الا رموه بالنشاب، و اخافوه و منعوا من عبور الجسر، و الح علیهم بالطلب، و نودی فیهم الا یبقی ببغداد منهم احد، و اعانت علیهم العامه، و انطلقت فیهم الأیدی، فلم یجتمع منهم اثنان، و حظر علیهم الا یخرجوا الی الکوفه و البصره و الاهواز، فتخطفوا فی کل وجه و امیحوا بکل مکان، فهل تری لهم من باقیه، و قصد الفرسان مع العامه الی الموضع الذی کان فیه مستقر السودان بباب عمار، فنهبوهم و احرقوا منازلهم، فطلبوا الامان، و سألوا الصفح، فرفع عنهم القتل و حبس منهم الوجوه و اسقطت عنهم الجرایات.

کتاب علی بن مقله الی القواد و العمال

و کتب الوزیر محمد بن علی بن مقله فیهم نسخه انفذت الی القواد و العمال و هی: بسم الله الرحمن الرحیم: قد جری اعزک الله من امر الرجاله المصافیه بالحضرة ما قد اتصل بک، و عرفت جملته و تفصیله و جهته و سبیله، و قد خار الله عز و جل لسیدنا امیر المؤمنین و للناس بعده بما تهیأ من قمعهم و ردعهم، خیره ظاهره متصله بالکفایة الشامله التامة بمن الله و فضله، و لم یر سیدنا ایده الله استصلاح احد من هذه العصبة الا السودان فإنهم کانوا اخف جنایة، و ایسر جریره، فرای اعلی الله رایه اقرارهم علی أرزاقهم القدیمه، و تصفیتهم بالعرض علی المحنة لعلمه ان العساکر لا بد لها من رجاله و امر اعلی الله امره، ان یستخدم بحضرته من تؤمن بائقته و تخف مؤنته، و ترجی استقامته

و بالله ثقه امیر المؤمنین و توفیقه، و قبلک و قبل مثلک رجاله أنت اعلم بمن مرضت طاعته منهم، و من یعود الی صحه و صلاح، فان قنع من ترضاه منهم بأصل الجاری علیه فتمسک به و اقره علی جاریه، و من رایت الاستبدال به فأمره إلیک و الله المستعان.

ذکر صرف ابن مقله عن الوزارة و ولایه ابن مخلد

و فی جمادی الاولی یوم الأربعاء لاربع عشره لیله بقیت منه صرف محمد بن علی ابن مقله عن الوزارة، و وکل به فی الدار، و حبس فیها، و احضر محمد بن یاقوت صاحب الشرطه أبا القاسم سلیمان بن الحسن بن مخلد، فوصل الی الخلیفة و قلده وزارته، و خلع علیه، و مضی فی الخلع التی کانت علیه الی الدار التی کان یسکنها ابن الفرات و الوزراء بعده ثم نزل منها الی طیارة، و مضی الی منزله، فاقر عبید الله الکلواذی علی دواوین السواد و الاهواز و فارس و کرمان، و اقر کثیرا ممن کان علی سائر الدواوین و قلد ابنه احمد بن سلیمان دیوان المشرق، و استخلف له علیه من یتولاه له، و قلد ابنه أبا محمد دیوان الفراتیه، و قلد أبا العباس احمد بن عبید الله الخصیبی الاشراف علی اعمال فارس و کرمان، و رد التدبیر الیه فکان یعزل و یولی، و قلد أبا بکر محمد بن علی الماذرائی اعمال مصر، فسار سیره جمیله، و عضده علی بن عیسی برایه، و کان علی یجلس للمظالم منذ خرج من الحبس الی وقته ذلک، ثم اتصل قعوده مده. و فی جمادی الآخرة من هذا العام شغب الفرسان و صاروا الی دار علی بن عیسی، فنهبوا اصطبله و قتلوا عبد الله بن سلامه حاجبه 4. ثم ان الرجاله السودان طلبوا الزیادة علی ما کان رسم لهم، و شغبوا و حملوا السلاح، فسار الیهم محمد بن یاقوت و رفق بهم، و داری امرهم فلم یقنعهم ذلک، و بقوا علی حالهم، و امتدوا الی الفرسان و قاتلوهم فتقدم الیهم سعید بن حمدان و جماعه من اصحاب ابن یاقوت، و رشقوهم بالنشاب و ادخلوا الی منازلهم النار فهربوا الی النهروان و قطعوا الجسر بعد ان قتل منهم خلق کثیر، ثم ساروا الی واسط، و تجمع الیهم خلق کثیر من البیضان، و لحق بهم جماعه من قوادهم، و راسهم نصر الساجی، و طالبوا عمال ذلک

الجانب بالأموال، فندب السلطان للشخوص الیهم مؤنسا المظفر، فخرج الیهم و رفق بهم و دعاهم الی القناعه بما رسمه السلطان لهم، فأبوا و لجوا فی غیهم، و اجتمعوا فی مصلی واسط من الجانب الغربی، و حفروا الابار حوالی عسکرهم، و فجروا المیاه، و أقاموا النخل المقطوع منصوبه فی الطریق المسلوکه الیهم لیمنع الخیل من التقحم علیهم، فعبر مؤنس حتی نزل بقربهم، ثم سار الیهم بمن کان معه علی الظهر و فی الماء علی مخاضه وجدوها، و وضعوا فیهم السیف، فقتل اکثرهم، و غرق بعضهم و اسر رئیسهم نصر الساجی، و أخذ ابن ابی الحسین الدیرانی و استامن بعض السودان، فنقلهم مؤنس و فرقهم فی النواحی، و اقر علی بن یلبق علی شرطه واسط و کانت هذه الوقیعه لخمس بقین من رجب، و رجع مؤنس الی بغداد لعشر بقین من شعبان.

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه اسر الحسن بن حمدان شاریا خرج بکفر غرثا، یقال له: غزون، و انفذه الی السلطان، فحمل علی فیل، و ادخل بغداد مشهورا ثم حبس، و ذلک فی ذی الحجه. و قبل ذلک بشهر ما وجه ابو السرایا نصر بن حمدان بن سعید بن حمدان شاریا خرج بالرادفیه من موالی بجیله، فادخل بغداد علی فیل و بین یدیه ولدان له علی جملین و مائه راس من رءوس اصحابه، و سار رجل من وجوه البرابر یعرف بابی شیخ الی دار السلطان فی ذی القعده، فذکر ان جماعه من وجوه القواد و الکتاب قد بایعوا أبا احمد محمد بن المکتفی بالله، و استجاب له نحو ثلاثة آلاف رجل من الجند، فامر السلطان بحفظ ابن المکتفی بالله فی داره، و انتشر خبر ابی شیخ فخیف علیه ان یقتله الجند، فبعث الی الجبل الی ابن الخال لیکون فی جیشه. و ورد الخبر فی ذی القعده بوقوع الحرب بالبصرة بین البلالیه و السعدیه، و ان عبد الله بن محمد بن عمرویه والی المعونة بها اعان البلالیه فهزموا السعدیه و احرقوا محالهم، فاخرجوا من البصره ثم ردوا إلیها بعد مده عن سؤال منهم و تضرع. قال الصولی: و لما ورد الخبر بذلک، کتب علی بن عیسی الی اهل البصره فی ذلک کتابا بلیغا ینهاهم فیه عن العصبیة و یعرفهم سوء عاقبتها، فدخلت الیه و هو یملی الکتاب،

فلما اوعب املاءه امر کاتبه بدفعه الی لأقرأه قال: فحسن عندی الکتاب، و قلت له: قد کان لإبراهیم بن العباس کتاب فی العصبیة فقال لی: ما اعرفه، فما هو؟ قلت: حدثنی عون بن محمد الکندی قال: قدم علینا بسر من رای کاتب من اهل الشام، یقال له عبد الله بن عمرو من بنی عبد کان المصریین، فجعل یستصغر کتاب سر من رای، و لا یرضی احدهم قال عون: فحدثت ابی بحدیثه فانف من ذلک، و قال: و الله یا بنی لاضعفنه و لاهونن نفسه الیه فمضی به الی ابراهیم بن العباس، و ادخله علیه، و هو یملی رساله فی قتل إسحاق بن اسماعیل، و فیها ذکر العصبیة، فسمع الشامی ما اعجبه، و قال لأبی: هذا من لم تلد النساء مثله فانی سمعته یملی شیئا کأنه فیه تدبر مبین قال عون فنسخ ابی ما املاه من الرسالة و هو: و قسم الله عدوه اقساما ثلاثة: روحا معجلة الی عذاب الله، و جثه منصوبه لأولیاء الله، و راسا منقولا الی دار خلافه الله، استنزلوه من معقل الی عقال، و بدلوه آجالا من آمال، و قدیما غذت العصبیة أبناءها، فحلبت علیهم درها مرضعه، و رکبت بهم مخاطرها موضعه، حتی إذا وثقوا فآمنوا و رکبوا فاطمأنوا و امتد رضاع، و آن فطام، فجرت مکان لبنها دما و أعقبتهم من حلو غذائها مرا، و نقلتهم من عز الی ذل، و من فرحه الی ترحه، و من مسره الی خسره، قتلا و اسرا، و غلبه و قسرا، و قل من و أضع فی الفتنة مرهجا، و اقتحم لهبها مؤجحا الا استلحمته آخذه بمخنقه، و موهنه بالحق کیده، حتی جعلته لعاجله جزرا و لأجله حطبا، و للحق موعظه و عن الباطل مزجره، أولئک لَهُمْ خِزْیٌ فِی اَلدُّنْیٰا وَ لَعَذٰابُ اَلْآخِرَةِ أَشَدُّ و ما الله بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ . و ورد الخبر فی ذی الحجه بوثوب اصحاب اسفار بن شیرویه الدیلمی المتغلب علی الری علیه، و اعتزامهم علی قتله، و انه هرب فی نفر من خاصته و غلمانه، فصار مکانه الی الری دیلمی یقال له مرداویج بن زیار

و من الحوادث فی هذه السنه ان الحریق وقع لیله الأحد لإحدی عشره لیله خلت من جمادی الاولی فی دار محمد بن علی بن مقله التی کان بناها بالزاهر علی شاطئ دجلة، و یقال انه انفق فیها مائتی الف دینار، فاحترقت بجمیع ما کان فیها، و احترقت معها دور له قدیمه، کان یسکنها قبل الوزارة، و انتهب الناس ما بقی من الخشب و الحدید و الرصاص، حتی صارت مستطرقا للسابلة من دجلة، و بطل علی السلطان ما کان یصیر الیه من اجارات الزاهر، و ذلک جمله وافرة فی السنه، ثم امر السلطان بسد أبوابها و منع السابلة من تطرقها، و تحدث الناس بان محمد بن یاقوت فعل ذلک لضغن کان لمحمد بن علی بن مقله عنده فی قلبه. و فیها خلع المقتدر علی ابنه ابی عبد الله هارون لتقلد فارس و کرمان یوم الاثنین لست بقین من شوال، و رکب فی الخلع الی داره المعروفه بجراده، بقرب الجسر، و کان المقتدر قد ثقف ولده هذا بنصر الحاجب، و جعله فی حجره، فلما مات نصر تکفل امره یاقوت کما کان یتکفله نصر قبله، الا ان نصرا کان یهدی له، و یتقرب الیه. قال الصولی: انا شهدت نصرا الحاجب قد اشتری ضیعه علی نهر دیالی و النهروان یقال لها قرهاطیه، کانت للنوشجانی، فاشتراها حصصا و اقساما و قامت علیه بثمانیة عشر الف دینار، ثم أهداها الی ابی عبد الله بن المقتدر، و هی تساوی ثلاثین الف دینار، و صنع له فیها و لأخیه ابی العباس یوم أهداها الیه و خرجا معه إلیها فی وجوه القواد و الغلمان، فأقاموا بها یومین، و انفق علیهم نصر مالا جسیما، و وصل الغلمان و الخدم بصلات سنیه، و حمل بعضهم علی خیل بسروجها و لجمها، قال: و حکی لی بعض وکلائه انه احصی ما ذبح فی هذین الیومین من حمل وجدی و طیر و غیر ذلک من صنوف الدراج و الطائر فبلغ ذلک اربعه آلاف راس. قال الصولی: و لما خلع علی ابی عبد الله هارون للولایة، و صح عزمه علی الخروج، دعانی الی المسیر معه و الکون فی عدید صحبه، فکره ذلک الأمیر ابو العباس بن المقتدر، فاعتلک علی ابی عبد الله، فغضب علی و قطع اجراءه عنی قال: ثم بلغنی ان خروجه غیر تام، فکتبت الیه بقصیده فیها تشبیب حسن و مدیح مثله. و اجتلب الصولی جمیع القصیده فی کتاب الورقه الذی الفه باخبار الدولة، فرایت

اثبات ابیات منها فی هذا الکتاب لیستدل بمباطنه الصولی لهم، علی علمه باخبارهم، و حفظه لما جری فی ایامهم، فلیس المخبر الشاهد کالسامع الغائب، و من قصیده الصولی: ظلم الدهر و الحبیب ظلوم این من ذین یهرب المظلوم

عطفت باللقاء ریح بعاد فاستهلت علی فؤادی الهموم

یا سقیم الجفون ای صحیح لم یدعه هواک و هو سقیم

ا حرام علیک وصلی أم السائل وصلا مباعد محروم

قد کتمت الهوی و اصعب شیء ان تاملته هوی مکتوم

فمتی اخصم الحبیب و ایامی بما یشتهی علی خصوم

لأبی عبد الله هارون عندی حادث من فعاله و قدیم

هو بدر السماء یطلع فی سعد المعالی و الناس فیها نجوم

ورث المجد عن خلائف غر سبعه ما یعد فیهم بهیم

یا نسیم الحیاه أنت لایامی إذا ما رکدن عنی نسیم

قد تذوقت منک طعم نوال مثله لا عدمته معدوم

لا تکلنی الی شواهد ظن لیس یقضی بها علی علیم

لیس تمضی الا و من اتهمت ناج مما ظننت سلیم

فانا الان راحل ان ترحلت و ثاو إذا اقمت مقیم

ارنی للرضا علامه انصاف فدهری و قد کفاک غسوم

نظم هذا المدیح ان انصفوه لا یدانیه لؤلؤ منظوم

قد اتی ساحبا ذیول المعالی فیک و المدح بالنوال زعیم

و فیها مات ابو بکر محمد بن ابراهیم بن المنذر بن الجارود النیسابوری بمکة یوم الأحد انسلاخ شعبان. و حج بالناس فی هذه السنه عمر بن الحسن العباسی.

ثم دخلت

سنه تسع عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

قال ابو محمد عبد الله بن احمد الفرغانی فی کتابه الذی وصل به کتاب محمد بن جریر الطبری، و سماه المذیل: فی هذه السنه فی المحرم منها طالب قوم من الفرسان ببغداد الوزیر سلیمان بن الحسن بأرزاقهم، و شتموه و اغلظوا له، فرماهم غلمانه بالأجر من اعالی الدار، و قتلوا رجلا من الأولیاء فهجموا فی الدار بعد ان احرقوا الباب. فخرج الوزیر علی باب ثان، و جلس فی طیار، و سار الی دار علی بن عیسی. فانصرفوا عن بابه. و فیه قلد ابراهیم بن بطحا الحسبه بمدینه السلام. و فی صفر ورد بغداد مؤنس الخادم الورقانی، منصرفا من الحج بالناس سالمین، فأظهر اهل مدینه السلام لذلک السرور و الفرح، و نشروا الزینة فی الاسواق، و اخرجوا الثیاب و الحلی و الجواهر، و نصبت القباب فی الشوارع، و خلع السلطان علی مؤنس و اوصله نفسه و خلع علی جماعه معه، و ذلک یوم الخمیس لعشر خلون من صفر، فذکر الحاج انها لحقتهم مجاعه عظیمه فی الطریق، إذ کانت خالیه من العمارة، و کاد یأکل بعضهم بعضا من الجوع. و للنصف من صفر قصد الشطار و اهل الزعارة من العامه دار الخلیفة فاحرقوا باب المیدان، و نقبوا فی السور، و صعد الخلیفة الی المجلس المثمن و معه یلبق و سائر الغلمان، فضمن لهم یلبق ازاحه عللهم و الانفاق علیهم، فانصرفوا ثم شغبوا بعد ذلک و قصدوا دار ابی العلاء سعید بن حمدان فحوربوا منها، و قتل منهم رجل فانصرفوا و بکروا إلیها من الغد، و قد کان ابو العلاء وضع حرمه و جمیع ما یملکه فی الزوارق داخل الماء، فلم یصلوا الی ما املوه منه، فاحرقوا بابه و صاروا الی السجون و المطبق ففتحت بعد محاربتهم لمن

کان یمنع منها و قتل من طلاب الفتن من العامه خلق کثیر و قعدوا بعد ذلک فی مجلس الشرطه، و قتلوا رجلا یعرف بالذباح قیل انه ذبح ابن النامی، فلما اصبح الناس رکب ابن یاقوت الیهم زورقا، و بعث باصحابه و غلمانه علی الظهر، ثم وضع السیف و النشاب فی اهل الزعارة من العامه، فلم یزل القتل یأخذهم من رحبه الحسین الی سوق الصاغه بباب الطاق، فارتدع الناس و کفوا. و فی آخر صفر خرج طریف السبکری الی الثغر غازیا، و خرج فی ربیع الاول نسیم الخادم الشرابی الی الثغر أیضا، و شیعه مؤنس المظفر. و خرج من الفسطاط بمصر احد عشر مرکبا للغزو فی البحر الی بلاد الروم، و علیها ابو علی یوسف الحجری. و فی هذه السنه اجتمع نوروز الفرس و الشعانین فی یوم واحد، و ذلک یوم الأحد لإحدی عشره لیله خلت من ربیع الاول، و قل ما یجتمعان. و لثمان بقین منه خلع علی ابی العلاء بن حمدان، و قلد دیار ربیعه و ما والاها، و تقدم الیه بالغزو، و فیه تقلد اعمال البصره ابو إسحاق و ابو بکر ابنا رائق. 4 و فی شهر ربیع الآخر من هذه السنه ورد الخبر بان الاعراب صاروا فی جمع کثیر الی الأنبار فأفسدوا و قتلوا، فجرد الیهم علی بن یلبق فی جیش کثیف، و خرج یلبق أبوه فی اثره، فلحقوهم و واقعوهم یوم الأحد لثلاث عشره لیله بقیت منه بعد حرب شدیده، و انهزم الاعراب، فقتلوا منهم و أسروا و غنم الأولیاء غنیمه عظیمه. و فی ربیع الآخر وقع حریق فی مدینه الفسطاط بموضع یقال له خولان نهارا فذهبت فیه دور بنی عبد الوارث و غیرها. و لاربع عشره لیله بقیت من جمادی الاولی ادخل الی مدینه السلام خمسه و سبعون رجلا من الأرمن، وجه بهم بدر الخرشنی ممن حارب، فشهروا وطیف بهم، و ادخل أساری القرامطة الخارجین بسواد الکوفه بعث بهم بشر النصری و هم نحو مائه فشهروا و طوفوا بمدینه السلام. و فی جمادی الآخرة من هذه السنه ازدادت وحشه مؤنس المظفر من یاقوت و ولده،

و دارت بینهم مدافعات، فصرف ابن یاقوت عن الشرطه، و رد امرها بالجانب الشرقی الی احمد بن خاقان، و بالجانب الغربی الی سرور مولی المقتدر. و فی هذا الشهر قلد ابو بکر محمد بن طغج مدینه دمشق و أعمالها، و صرف الراشدی عنها، ورد الیه عمل الرملة و نفذ کتاب الخلیفة الی ابن طغج بالولایة، فلما وصل الیه الکتاب سار من وقته الی دمشق، و خرج الراشدی الی الرملة، فسر اهل دمشق بقدوم ابن طغج، و دخلها احسن دخول. و فی مستهل رجب من هذه السنه راسل مؤنس الخلیفة، و ساله اخراج یاقوت و ابنه عن مدینه السلام، فلم یجبه الی ذلک، فاوحشه فعله، و استاذن هو فی الخروج فلم یمنع، فخرج الی مضاربه برقه الشماسیه مغاضبا و اتصل به ان یاقوتا و ابنه امرا بقصده و الفتک به، فاستجلب مؤنس الرجاله المصافیه الی نفسه، فلحقوا به بالشماسیه و صاروا معه، ثم طالب الأولیاء ابن یاقوت ببقایا أرزاقهم فنهددهم فلحق جمیعهم بمؤنس بعد ان قطعوا خیامهم التی کانت حوالی دار الخلیفة بالسیوف، فقوی امر مؤنس، و انضم عسکره علی قریب من سته آلاف فارس و سبعه آلاف راجل، فتقدم ابن یاقوت الی اصحاب السلاح الا یبیعوا منهم سلاحا و وجه الیهم مؤنس قواده یحذرهم ان یمنعوا أحدا من اصحابه بیع ما یلتمس من السلاح، و حمل یلبق و بشر و اصطفن و ابن الطبری الی مؤنس مالا کثیرا و قالوا له: هذا المال افدناه معک، و هذا وقت حاجتک الیه، و حاجتنا، فشکرهم علی ذلک و فرقه فی اصحابه و علی من قصده. و لما قوی امر مؤنس و انحاز الجیش الیه رکب الیه الوزیر سلیمان بن الحسن و علی بن عیسی و شفیع و مفلح، فلما حصلوا فی مضربه بباب الشماسیه، شغبت علیهم حاشیه مؤنس، و ضربوا وجوه دوابهم، و قبضوا علیهم، و اظهرت حاشیه مؤنس انهم یریدون الفتک بهم، فاهمتهم نفوسهم، و اعتقلوا یومهم، و بلغ المقتدر الخبر فاقلقه، و جری الأمر بینهما علی اخراج یاقوت و ابنیه عن بغداد و وجه الخلیفة الی یاقوت و ولده اخرجوا حیث شئتم، فخرجوا فی الغلس یوم الأربعاء لثمان خلون من الشهر، و جمیع حاشیتهم فی الماء مع نیف و اربعین سفینه محمله مالا و سلاحا و سروجا و سیوفا و مناطق و غیر ذلک، و ثمانیة طیارات و شذاه فخلی مؤنس سبیل علی بن عیسی، و من اعتقله

معه، و رجع مؤنس الی داره، و احرقت دار یاقوت و ابنه، و نودی بمدینه السلام الا یظهر احد ممن اثبت ابن یاقوت، و اظهر من سائر الناس و نظر مؤنس فیمن یرد الیه الحجابه، فوقع اختیاره علی ابنی رائق للمهانه التی کانت فیهما، و انهما کانا یلقبان بخدیجة و أم الحسین، فبعث فیهما، و قلدهما الحجابه، فقبلا یده و رجله، و قالا له: نحن عبدا الأستاذ و أبونا من قبلنا، و انصرفا و غلمان مؤنس بین أیدیهما حتی بلغا منازلهما. و فی یوم الاثنین لعشر بقین من رجب ادخل مفرج بن مضر الشاری مع رجلین وجه بهم ابن ورقاء من طریق خراسان، فشهروا علی فیل و جملین.

ذکر القبض علی سلیمان بن الحسن الوزیر و تقلید الکلواذی الوزارة

و فی یوم السبت لست بقین من رجب قبض علی الوزیر سلیمان بن الحسن، و ذلک ان المال ضاق فی ایامه، و اتصل شغب الجند، و ظهر من سلیمان فی وزارته ما کان مستورا من سخف الکلام و ضرب الأمثال المضحکه، و اظهار اللفظ القبیح بین یدی الخلیفة مما یجل الوزراء عنه، فاستنقصه الخلق، و هجاه الشعراء، و استعظموا الوزارة لمثله، و کانت لابن یاقوت فیه ابیات ضمن فی آخرها هذا البیت: یا سلیمان غننی و من الراح فاسقنی

و لابن درید فیه: سلیمان الوزیر یزید نقصا فاحر بان یعود بغیر شخص

أعم مضره من ابی خلاط و أعیا من ابی الفرج بن حفص

و ولی الوزارة ابو القاسم عبید الله بن محمد الکلواذی و احضر الدار و خلع علیه، و ذلک یوم الأحد لاربع بقین من رجب من هذه السنه. و فی شعبان من هذه السنه ورد الخبر بان أبا العباس احمد بن کیغلغ لقی الاشکری صاحب الدیلم فهزمه الدیلم و تفرق عنه اصحابه، حتی بقی فی نحو من

عشرین، و مضی الدیلم فی آثار من انهزم من اصحابه، و دخلوا أصبهان، و ملکوا دورها، و صاروا فیها و وافی الاشکری علی أثرهم فی نفر من الدیلم، فلما نظر الیهم ابن کیغلغ قال لمن حوله: أوقعوا عینی علی الاشکری، فاروه ایاه فقصده وحده، و کان الدیلمی شدید الخلق فلما نظر الیه مقبلا سال عنه فقیل له: هذا ابن کیغلغ، فبرز کل واحد منهما لصاحبه و رمی الدیلمی أبا العباس بن کیغلغ بمزراق کان فی یده، فانفذ ما کان یلبسه، و وصل الی خفه، فانفذ عضله ساقه و أثبتها فی نداد سرجه، فحمل علیه ابن کیغلغ، و ضربه بسیفه علی أم راسه، فانصرع عن دابته و أخذ راسه و توجه به بین یدیه فتفرق اصحاب الدیلمی و تراجع اصحاب ابن کیغلغ، و دخل أصبهان و الراس قدامه، فوضع اهل المدینة سیوفهم و رماحهم فی الدیالمة الذین حصلوا بها، فقتلوا عن آخرهم و نزل ابن کیغلغ فی داره، و استقام امره و حسن اثره عند المقتدر، و اعجب الناس ما ظهر من شجاعته و بأسه، مع کبر سنه. و لعشر بقین من شعبان ورد الخبر بان القرامطة صاروا الی الکوفه و نزلوا المصلی العتیق، و عسکروا به، و أقاموا، و سارت قطعه منهم فی مائتی فارس فدخلوا الکوفه، و أقاموا بها خمسه و عشرین یوما مطمئنین، یقضون حوائجهم، و قتلوا بها خلقا کثیرا من بنی نمیر خاصه، و استبقوا بنی اسد، و نهبوا اهراء فیها غلات کثیره للسلطان و غیره. و فی هذه السنه وصل زکری الخراسانی الی عسکر سلیمان بن ابی سعید الجنابی فجاز له علیهم من الحیله و المخرقه ما افتضحوا به و عبدوه، و دانوا له بکل ما امرهم، به من تحلیل المحارم و سفک الرجل دم أخیه و ولده و ذوی قرابته و غیرهم، و کان السبب فی وصوله الیهم ان القرامطة لما انتشروا فی سواد الکوفه، و انتهوا الی قصر ابن هبیرة فأسروا جماعه من الناس کانوا یستعبدون من یأسرونه و یستخدمونهم، و کان له عرفاء، علی کل طائفه منهم، فاسر زکری هذا فیمن اسر، و ملکه بعض المتراسین علیهم، فلما اراد الاستخدام به تمنع علیه و اسمعه ما کره فلما نظر الی قوه

کلامه و جراته هابه و امسک عنه، و انهی خبره الی الجنابی سلیمان فاحضره من وقته و خلا به، و سمع کلامه ففتنه، و دان له و امر اصحابه بان یدینوا له و یتبعوا امره و حمله فی قبة و ستره عن الناس، و شغل خبره القرامطة و انصرفوا به راجعین الی بلادهم، و هم یعتقدون انه یعلم الغیب و یطلع علی ما فی صدورهم و ضمائرهم، و هو کان بعد ذلک السبب لهلاکهم و فنائهم، علی ما یاتی ذکره فی الوقت الذی دار فیه ذلک. و فی هذه السنه انحدر یاقوت و ابنه من مدینه السلام فی الماء، و من تبعه من جیشه من الجانب الشرقی یریدان أعمالهما من بلد فارس، و کان علی بن یلبق بواسط متقلدا لها و معه من الغلمان الذین اشخصهم مؤنس الیه جمله مثل سیما المنخلی و کانجور و شفیع و تکین الخاقانی و غیرهم، فحملت هذه الطبقة ابن یلبق علی تلقی یاقوت و محاربته و اتصل الخبر بیلبق ابیه، فأنکر الأمر أشد الانکار، و کاتب ابنه یخوفه رکوب هذه الحال، و یأمره بان یتقدم الی خلفائه بواسط ان یتلقوا یاقوتا، و یخدموه و یکونوا بین یدیه الی ان یخرج عن واسط و کاتب القواد الا یطاوعوا ابنه علی مکروه ان هم به، و کاتب یاقوتا یسأله العبور الی الجانب الغربی خوفا من اجتماع العسکرین، ثم تحمل یلبق المصیر الی ابنه و ملازمته أیاما الی ان جاز یاقوت و خرج عن واسط و فی شعبان من هذا العام شغب الرجاله ببغداد، فحاربهم یلبق و سائر الجیش و لم تزل الحرب بینهم من غدوه الی صلاه العصر، و خرج من الفرسان جماعه، و قتل من الرجاله عدد کثیر، ثم تمزق الفریقان فی الأزقة و الدروب و انصرفوا .

ذکر صرف الکلواذی عن الوزارة و تقلیدها الحسین بن القاسم

و کان عبید الله بن محمد الکلواذی احد الکتاب الکبار، و جلیلا فی نفوس الناس، فقدروا ان فیه کفایة و قیاما بالأمر، فأقام علی الوزارة شهرین و هو متبرم بها لضیق الأموال و کثره الاعتراضات و اتصال الشغب و قعود العمال عن حمل المال فاستعفی و قال: ما اصلح ان أکون وزیرا، فصرف عنها و لم یعنف و لا نکب و لا تعرض احد من حاشیته،

و انصرف الی داره، و استقر فیها فامر الخلیفة بحفظها و صیانتها . و کان ابو الجمال الحسین بن القاسم بن عبید الله بن سلیمان بن وهب یسعی دهره فی طلب الوزارة، و یتقرب الی مؤنس و حاشیته و یصانعهم حتی جاز عندهم، و ملا عیونهم، و کان یتقرب الی النصاری الکتاب بان یقول لهم: ان اهلی منکم و أجدادی من کبارکم، و ان صلیبا سقط من ید عبید الله بن سلیمان جده فی ایام المعتضد فلما رآه الناس، قال: هذا شیء تتبرک به عجائزنا، فتجعله فی ثیابنا من حیث لا نعلم، تقربا الیهم بهذا و شبهه، یعنی الی مؤنس و اصحابه. و قلد الوزارة یوم السبت سلخ شهر رمضان و خلع علیه فی هذا الیوم، و رکب فی خلعه و سائر القواد و الناس علی طبقاتهم معه و اخذه بوله فی الطریق، فنزل و هو فی خلع الخلیفة الی دار محمد بن فتح السعدی فبال عنده، و امر له بزیادة فی رزقه و نزله، و رکب منها الی داره .

[أخبار متفرقة]

و لسبع بقین من شوال اخرج علی بن عیسی الی دیرقنا. و فیه قرئت کتب فی جامع الرصافه بما فتحه الله لثمل بطرسوس فی البر و البحر. و فیه خلع علی ابی العباس احمد بن کیغلغ و طوق و سور، و عقد لابن الخال علی اعمال فارس، و لیاقوت علی أصبهان، و لابنه محمد علی الجبل، و اخرجت إلیهما الخلع للولایة. و فی شوال من هذه السنه خلع علی الوزیر عمید الدولة و ابن ولی الدولة الحسین بن القاسم لمنادمه المقتدر. و فی یوم الجمعه لخمس بقین منه ظهرت فی السماء فیما یلی القبله من مدینه السلام حمره ناریه شدیده لم یر مثلها، و صلی فی هذا النهار الوزیر عمید الدولة و ابن ولی الدولة الحسین بن القاسم، فی مسجد الرصافه، و علیه شاشیه و سیف بحمائل، فعجب الناس منه. و حج بالناس فی هذه السنه جعفر بن علی الهاشمی من اهل مکة المعروف برقطه خلیفه لأبی حفص عمر بن الحسن بن عبد العزیز.

ثم دخلت

سنه عشرین و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[مخالفة مؤنس المظفر علی المقتدر]

فیها خالف مؤنس المظفر علی المقتدر، و خرج من بغداد الی الموصل، ثم خلعه بعد ذلک و قتله، و کان السبب فی ذلک ان مؤنسا لما ابعد یاقوتا و ولده عن الحجابه، و أخرجهما عن مدینه السلام، و اختار ابنی رائق لملازمه المقتدر و حجابته، و رجا طوعهما له و قله مخالفتهما ایاه، و کان مؤنس علیلا من النقرس قاعدا فی منزله کالمقعد، و کان یلبق غلامه الذی صیره مقام نفسه و عقد له الجیش، و ضمه الیه ینوب عنه فی لقاء الخلیفة و اقامه اسباب الجند و الأمر و النهی، فقوی امر ابنی رائق و تمکنا من الخلیفة لقربهما منه، و قیل لهما: ان مؤنسا یرید ان یصیر الحجابه الی یلبق، فالتاثا علی مؤنس و استوحشا منه، و باطنا علیه من کان بحضره الخلیفة مثل مفلح و الوزیر ابن القاسم و غیرهما، و راسلا یاقوتا و ولده و ابن الخال و غیرهم و اتصل ذلک بمؤنس و صح عنده، فاوحشه ذلک من المقتدر و ممن کان معه، ثم سالت الحجریه و الساجیه المقتدر بما احکمه لها ابنا رائق، بان یصلوا الیه کلما جلس للسلام، و استعفوه من یلبق، و طعنوا علی مؤنس فی ضمهم الیه. فلما کان یوم الاثنین لخمس خلون من المحرم جلس المقتدر أیضا للسلام، و وصل الیه الناس، و وصلت الیه الحجریه و الساجیه و صرف عنهم یلبق و لم یخلع علیه، و اظهر المقتدر الانفراد بامره و الاستبداد برایه، فانکشف لمؤنس الأمر، و صح عنده ما دبر علیه، و علم انه مطلوب. و لما کان یوم الخمیس لثمان خلون من الشهر جلس المقتدر أیضا للسلام، فخرج مؤنس الی باب الشماسیه و عسکر بها و نهب اصحابه دار الوزیر الحسین بن القاسم. و بلغ ذلک المقتدر، فامر بشحن القصر بالرجال و نودی فیمن سخط علیه من

الرجاله بالرضا عنهم، فظفروا و وعدوا بزیادة دینار علی النوبه، و وعد الفرسان بزیادة خمسه دنانیر علی الرزق، فظهر الرجاله، و قوی امر الخلیفة و استتر اصحاب مؤنس و لحق به خاصته و خرج الیه یلبق. فلما کان یوم الجمعه لتسع خلون من الشهر، و تمت صلاه الناس فی الجامع، رکب المقتدر بین الظهر و العصر فی قباء تاختج و عمامة سوداء و علی راسه شمسه تظله و بین یدیه اولاده الکبار رکبانا، و هم سبعه و جمیع الأمراء و القواد معه و بین یدیه، فسار من باب الخاصة الی المجلس الذی فی طرف المیدان، و قد ضرب له قبة شراع دیباج فدخلها، ثم انصرف و ظهر للعامه و دعا الناس له، و بعث مؤنس بشری خلیفته الی المقتدر یوم السبت مترضیا له، و معتذرا الیه بانه لم یخرج خالعا و لا عاصیا، و انما خرج فارا من المطالبه له فقبض علی بشری و صفع و قید، فلما اتصل الخبر بمؤنس زاد فی ایحاشه و نفاره، و امر بوضع العطاء فی اصحابه، و دخلوا السوق لیبتاعوا السلاح و ما یحتاجون الیه، فمنعوا من ذلک حتی وجه مؤنس من قواده الی المدینة من حضر ابتیاعهم لما أرادوا، ثم انتقل مؤنس الی البردان، و زال عنه کثیر من جیشه الی دار السلطان و کان ممن رجع عنه ابو دلف القاسم بن دلف و محمد بن القاسم بن سیما و غیرهم من قواده، و دخل هارون بن غریب الخال الی بغداد للنصف من المحرم، و نزل فی النجمی، و دخل ابن عمرویه قافلا من البصره، و دخل نسیم الشرابی من الثغر، و خلع علی سرور، و جمعت له الشرطتان ثم دخل محمد بن یاقوت لثمان بقین من المحرم، فتجمع للمقتدر قواده و قوی امره و خلع علی الوزیر ابی الجمال، و لقب عمید الدولة، و کنی و نفذت الکتب بذلک الی العمال من الوزیر ابی علی عمید الدولة بن ولی الدولة القاسم بن عبید الله، و کتب اسمه علی السکک، و خلع علی ابته لکتابه الأمیر ابی العباس بن المقتدر، و هو الراضی و لما اجتمع الجیش ببغداد، و اتفقت کلمه اصحاب المقتدر و انتقل عن مؤنس کثیر من اصحابه الی دار السلطان، قلع مؤنس عن البردان فی الماء مضطرا و معه نحو مائه غلام اکابر و اصاغر من غلمانه و أربعمائة غلام سودان، کانوا له و سار یلبق و ابنه و باقی غلمان مؤنس علی الظهر فی نحو الف و خمسمائة رجل، و کان معه من وجوه القرامطة نحو سبعین رجلا، منهم خطا أخو هند و زید بن صدام و اسد بن جهور، و کلهم انجاد مبرزون فی الباس

لا یرد احدهم وجها عن عدو، فسار مؤنس الی سر من رای، و عسکر بالجانب الشرقی. و اجتمع الناس بقصر الجص الی مؤنس فکلمهم و وعدهم، و قال لهم: ما انا بعاص لمولای، و لا هارب عنه، و انما هذه طبقه عادتنی، و غلبت علی مولای، فأثرت التباعد الی ان یفیقوا من سکرتهم، و اتامل امری معهم، و لست مع هذا اتجاوز الموصل اللهم الا ان یختار مولای مسیری الی الشام، فاسیر إلیها و قال لهم فی خلال ذلک: من اراد الرجوع الی باب الخلیفة فلیرجع، و من اراد المسیر معی فلیسر، فردوا علیه احسن مرد و قالوا له: نحن فی طاعتک، ان سرت سرنا، و ان عدت عدنا. و بعث مؤنس أبا علی المعروف بزعفران مع عشره من القرامطة فی مال کان له مودعا عند بعض و کلائه بعکبراء، فأتاه منها بخمسین الف دینار، فدفع منها مؤنس ارزاق من کان معه، و زادهم خمسه دنانیر و اقام مؤنس یومه ذلک بقصر الحص، فاحترق سقف من سقوف القصر، فشق ذلک علی مؤنس، و اجتهد فی إطفاء النار فتعذر ذلک علیه، ثم سار و هو مغموم لما دار من الحریق فی القصر، یرید الموصل. و نفذت کتب الوزیر ابن القاسم من المقتدر الی جمیع من فی الغرب من القواد کبنی حمدان و ابن طغج صاحب دمشق، و الی تکین صاحب مصر، و الی ولاه دیار ربیعه و الجزیرة و آذربیجان و ملوک أرمینیة و الثغور الجزریة و الشامیة یأمرهم، بأخذ الطرق علی مؤنس و یلبق و ولده و زعفران، و من کان معهم و محاربتهم و القبض علیهم. و بلغ ذلک مؤنسا، فغمه الأمر، و کتمه عن جمیع من کان معه و سار الی تکریت، و قد انصرف عنه اکثر من کان معه ثم ان مؤنسا فکر فی امره و الی این یکون توجهه، فلم یجد فی نفسه اوثق عنده و لا اشکر لیده من بنی حمدان فانه کان عند ذکره إیاهم یقول: هم أولادی، و انا أظهرتهم و کانت له عند حسین بن حمدان ودیعة، فاراد ان یجتاز به و یأخذها و یسیر بها الی الرقة، و قد کان بلغه تجمع بنی حمدان و حشدهم لمحاربته، فلم یصدق ذلک، ثقه منه بهم، فرحل عن تکریت الی بنی حمدان، بعد ان شاور من حضره فی الطرق التی یأخذ علیها، فأشارت علیه طائفه بقطع البریه و الخروج الی هیت ثم المسیر الی شط الفرات و قال یلبق و زعفران لمؤنس:

الصواب مسیرک الی الموصل کیف تصرفت الحال لوجوه من المصالح، اما واحده فلعجزک عن رکوب البریه فتتعجل الرفاهیة فی الماء، و اخری لئلا یقال: جزع لما بلغه خبر بنی حمدان و تجمعهم، و ثالثه انک ان بلیت بقتالهم کانوا اسهل علیک من غیرهم، فوقع هذا الرأی من مؤنس بالموافقة، و سار یرید بنی حمدان فلم یلق لهم فی طریقه رسولا، و لا سمع لهم خبرا الی ان وافی علیه بشری النصرانی کاتب ابی سلیمان داود بن حمدان، فاستأذن علیه یوم السبت للیلة بقیت من المحرم، و خلا بمؤنس و ادی الیه رساله صاحبه و رساله الحسین بن حمدان و ابی العلاء و ابی السرایا بأنهم علی شکره و معرفه حق یده، و لکنهم لا یدرون کیف الخلاص مما وقعوا فیه، فان أطاعوا سلطانهم کانوا قد کفروا نعمه مؤنس الیهم، و ان أطاعوا مؤنسا و عصوا سلطانهم، نسبوا الی الخلعان، و سألوه ان یعدل عن بلدهم لئلا یلتقوا به و لا یمتحنوا بحربه فقال له مؤنس: قل لهم عنی: قد کنت ظننت بکم غیر هذا، و ما أخذت نحوکم الا لثقتی بکم، و طمعی فی شکرکم، فإذا خالفتم الظن فلیس الی العدول عنکم سبیل، و نحن سائرون نحوکم بالغد، کائنا ما کان منکم و أرجو ان إحسانی إلیکم سیکون من انصاری علیکم، و خذلانکم لی غیر صارف لفضل الله عنی و بات مؤنس بقصور مرج جهینة، و کان عسکر بنی حمدان بحصباء الموصل، و بات المحسن زعفران فی الطلائع علی المضیق الذی منه المدخل الی الموصل، و باکر مؤنس المسیر فی الماء علی رسمه قبل ذلک. و سار اهل العسکر علی الظهر، و وقع ابو علی المحسن زعفران فی آخر اللیل علی مقدمه بنی حمدان التی کانوا أنفذوها نحو المضیق، فقتل منهم جماعه و اسر نحو ثلاثین رجلا، و ملک المضیق و امده یلبق برجال زیاده علی من کان معه و صبح الناس القتال یوم الأحد لثلاث خلون من صفر، و ما کان جمیع من یضمه عسکر مؤنس الا ثمانمائه و ثلاثة و اربعین فارسا، و ستمائه و ثلاثین راجلا بین اسود و ابیض. هکذا حکی الفرغانی عن 9 احمد بن المحسن زعفران و کان شاهدا مع ابیه فی عسکر مؤنس، و عنه ینقل اکثر الحکایات و کان بنو حمدان فی عساکر عظیمه قد حشدوها من العرب و العجم و قبائل الاعراب و غیرهم، فتلاقی الفریقان علی تعبئه، و أخذ مؤنس و یلبق و ابنه و من کان معهم من القواد فی حربهم احزم ماخذ، و توزعوا علی مقدمه و میمنه و میسره و قلب، و جعلوا فی کل مصاف منها ثقاتهم و اکابر قوادهم ثم

حملت مقدمتهم علی مقدمه بنی حمدان، فضرب داود بن حمدان بنبله دخلت من کم درعه، فصرعته و حملت میمنه یلبق علی میسره بنی حمدان فقلعتها و طحنتها و غرق اکثرهم فی دجلة. ثم حمل یلبق بنفسه و رجاله الذین کانوا فی القلب علی قلب عسکر بنی حمدان، فهزموا من کان فیه، و اتصل القتل فیهم، و اسر ابن لأبی السرایا ابن حمدان و غنم عسکرهم و تفرق جمیعهم، و دخل مؤنس الموصل لاربع خلون من صفر و اعطی اصحابه الصلات التی کان وعدهم بها مع الزیادة، و صار فی عسکره خلق کثیر من غلمان ابن حمدان و رجاله، و توجه ابو العلاء بن حمدان و ابو السرایا الی بغداد مستنجدین للسلطان، و انحاز الحسین بن عبد الله بن حمدان الی جبال معلثایا و اجتمع الیه بها بعض غلمانه و غلمان اهله، فسار الیه یلبق فهزمه و فرق جمعه، و عبر الحسین الی الجانب الغربی هاربا مفلولا، و قلد یلبق ابنه نصیبین و ما والاها، و انصرف هو الی موضع یلبق و قلدها یمنا الأعور، و قلد یأنسا جزیرة بنی عمر، و أبا عبید الله بن خفیف الحدیثه. و بلغ اهل بغداد اخبار مؤنس و غلبته و فتوحاته، فاخذ کل من زال عنه فی الرجوع الیه و اتصل بمؤنس ان جیوشا اجتمعت للروم، و فیها بنو ابن نفیس و کانوا قد هربوا الی بلاد الروم عند خلع المقتدر أولا، و انهم قاصدون ملطیه للغارة علی المسلمین، فکتب مؤنس الی بلد الروم یستدعی بنی ابن نفیس و یعده و یمنیه، و یسأله صرف الروم عن ملطیه، فاقبل بنی الی الموصل و صرف الجیش عن ملطیه، فسر به مؤنس سرورا شدیدا، و خلع علیه، و اکرمه و انس به، فکان یعاشره و یشاربه. و وافاه أیضا بدر الخرشنی من ارزن فی نحو ثلاثمائة رجل، فسر به مؤنس و یلبق و من کان معهما، و قدم علیهم طریف السبکری من حلب فی نحو أربعمائة فارس، فسروا به أیضا، و توالت الفتوحات علی مؤنس و یلبق، فلما طال مقام مؤنس بالموصل، و دامت فتوحه و عظمت هیبته، ابتدأ رجال السلطان الذین کانوا بالحضرة بالهرب الیه، و تاکدت محبتهم له، ' فکان احد من جاءه بالدوا غلام ابن ابی الساج-

و کان بطلا شجاعا- فی نحو مائتی فارس، و لقی بالدوا فی طریقه عسکرا للسلطان فکسره، و أخذ احمال مال کانت معهم یریدون بها بغداد فجاء بها بالدوا الی مؤنس و وهبها له و لرجاله، ثم استامنه الحسین بن عبد الله بن حمدان لما ضاقت به الارض، و انقطع رجاؤه من امداد السلطان، و امنه مؤنس، و قدم علیه، ففرح مؤنس بقدومه، و قال له: نحن فی ضیافتک منذ سبعه اشهر علی کره لک، فشکره الحسین و لم یزل یخدم واقفا بین یدی مؤنس فی دراعه و عمامة بغیر سیف مده مقام مؤنس بالموصل.

ذکر عزل الوزیر الحسن بن القاسم و تقدیم الفضل بن جعفر مکانه

و التیاث الاحوال ببغداد

و لما ظن الوزیر ابو الجمال الحسین بن القاسم ان الأمر قد صفا له بخروج مؤنس من بغداد، و ان قد تم له ما اراد، وقع فیما تکره، فکثر علیه الشغب، و اشتدت مطالبه الجند له بالأموال، و خیب الله ظنه فیما اراد، و لازمه الحشم فی دار الخلیفة ملازمه قبیحه، و أهانوه و أهانوا الخلیفة بسببه، فثقل علی قلب المقتدر، و لم یزل یقاسی منه کل صعب و ذلول، فامر بالقبض علیه فی عقب ربیع الآخر، و ولی الفضل بن جعفر ابن الفرات مکانه، و قد کان مشهورا عند الخاص و العام بالفضل و العلم و الکتابه و ترک الهزل و اللهو، و کان هو و ابو الخطاب من خیار آل الفرات فلما صارت الیه الوزارة اظهر الحب له و الرغبة فیها، فعجب الناس من ذلک، و قال فیه بعض الشعراء: ا تطمع فی الذی أعیا ابن مقله و قد أعیا علی الوزراء قبله

و ادبر امر من ولاک حتی لما نرجو مع الادبار مهله

کأنک بالحوادث قد توالت علیک و جاءک المکروه جمله

و لما خلع علی الفضل بن جعفر سار فی خلعه الی الدار التی بسوق العطش، فعطش فی الطریق، و استسقی ماء، فشربه فأنکر ذلک علیه، إذ لم یکن فی رسم من تقدمه

و فی مستهل جمادی الاولی اجتمع اهل الثغور و الجبال الی دار السلطان، و استنفروا الناس ببغداد، و ذکروا ما ینالهم من الدیلم و الروم و ان الخراج انما یؤخذ منهم و من غیرهم لیصان به عامه الناس، و یدفع عدوهم عنهم، و انهم قد ضاعوا و ضاعت ثغورهم، و استطال علیهم عدوهم و رققوا القلوب بهذا و أشباهه، فثار الناس معهم و ساروا الی الجامع بمدینه المنصور و کسروا درابزین المقصورة و اعواد المنبر، و منعوا من الخطبه، و وثبوا بحمزه الخطیب، و رجموه حتی ادموه، و سلخوا وجهه، و جروا برجله، و قالوا له: یا فاجر، تدعو لرجل لا ینظر فی امور المسلمین، قد اشتعل بالغناء و الزنا عن النظر فی امور الحرمین و الثغور یفرق مال الله فی أعداء الله، و لا یخاف عقابا، و لا ینتظر معادا فلم یزالوا فی هذه الحال الی وقت صلاه العصر، و فعلوا بعد ذلک مثل فعلهم الاول فی أول جمادی الآخرة و نهضوا الی باب الوزیر الفضل بن جعفر و راموا کسره، فرموا بالسهام اعلی الدار، و قتل منهم نفر، فرکب احمد بن خاقان و توسط امرهم، و ضمن لهم ما یصلحهم. و فی ثمان خلون من رجب نقب الحسین بن القاسم فی دار الحاجبین نقبا اخرج منه غلمانه، و اراد الخروج بنفسه ففطن به و قبض علیه، و حدر الی البصره .

ذکر مسیر مؤنس الی بغداد و قتل المقتدر

و لما کثر عند مؤنس من استامن الیه من قواد العراق و رجال الخلیفة و بلغه الاضطراب بها، و انس الی الوزیر الفضل بن جعفر، لما کان علیه من ترک المطالبه للناس، و دارت بین مؤنس و بین الوزیر مکاتبات، و رجا الوزیر ان تصلح الاحوال بمجیء مؤنس و یتأید به علی قمع المفسدین، و یتمکن بحضوره من صلاح امور الخلیفة التی قد اضطربت، فراسل مؤنسا فی القدوم و رغبه فی الصلاح، و جنح مؤنس الی ذلک و رغب فیه، و رجا ما لم یعنه المقدار علیه فخرج مؤنس من الموصل یوم الأحد لثلاث عشره لیله بقیت من شوال بعد ان ضم الی نفسه قواده و رجاله، و قلد من وثق به الموصل و نصیبین و بعربایا و سائر الاعمال فی تلک الناحیة، فلما

انتهی مؤنس الی البردان، خرج الیه القواد و غیرهم مستأمنین الیه، مثل مفلح و بدر الحمال و ابو علی کاتب بشر الافشینی و ابن هود و جماعه و بقی الغلمان الحجریه علی الوزیر و ابن الخال فی الشعیبی یطالبونهما بالمال و الزیادة لما علموا به من اقبال مؤنس. و کتب مؤنس الی المقتدر کتبا یقول فیها: لست بعاص لأمیر المؤمنین و لا شققت عصاه، و انما تنحیت عنه لمطالبه أعدائی لی عنده، و قد جئت الی بابه برجاله، و لیسن مذهبی الفتن و لا اراقه الدماء، و قد بلغنی ان مولای یحمل علی محاربتی، و لا حظ فی ذلک للفریقین، بل فیه الشتات و الفرقة و ذهاب العدد و حدوث البلاء، و فناء الرجال، فیأمر مولای للجند الذین معی بأرزاقهم فندفع الیهم، ثم یصیرون الیه و تطیب نفوسهم علیه. فاصغی المقتدر الی قوله و سربه، و قیل انه اصطبح مفلح و ابن الخال فی دورهما سرورا بذلک ثم قال للمقتدر ابنا رائق و یاقوت و مفلح و غیرهم، ممن کان یکره مؤنسا، و لا یرید رجوعه: هذا عجز منک، و نقص بک، و لعلها حیله علیک و خدعه لک، و حمل علی اخراج مضاربه الی باب الشماسیه و العزم علی قتاله، و قالوا له: لو قد رآک کل من مع مؤنس لانصرفوا عنه، و ترکوه وحده، و اخذوه فی ذلک بالوعید و الترهیب، فاخرج المقتدر مضاربه الی الشماسیه یوم الثلاثاء لاربع بقین من شوال و خرج بنفسه یوم الأربعاء لثلاث بقین منه بعد ان توضأ للصلاة، و برز الی دار العامه، فصلی بها، و کان کارها للخروج و متثبطا فیه، و انما خرج مکرها حتی لقد حدثت بأنهم قالوا له: ان خرجت معنا الی حرب مؤنس و الا تقربنا بک الیه. و حدث ذکی عن المقتدر انه رای فی اللیلة التی خرج فی صبیحتها الی مؤنس کان النبی ص کان یقول له: یا جعفر، اجعل إفطارک اللیلة عندی، ففزع له و حدث به والدته، فجهدت به الا یخرج، و کشفت عن ثدییها، و بکت، فغلب القضاء و نزل البلاء. قال: فحدثنی احد خلفاء الحجاب ممن أثق به، قال: رایت المقتدر قبل خروجه الی مؤنس فی دار العامه و ابن رائق یستحثه و یقول له: عجل یا سیدی لیراک الناس، فقال له: الی این اعجل یا وجه الشؤم! قال: و حدثنی ابن زعفران عن تکین الخادم ان المقتدر لما عمل علی الخروج

الی مؤنس لبس ثیابه، و جلس علی مسوره و قال لامه: یا أمه استودعک الله هذا یوم الحسین بن علی، ثم تمثل بقول علی بن الرومی: طامن حشاک فان دهرک موقع بک ما تحب من الأمور و تکره

و إذا حذرت من الأمور مقدرا فهربت منه فنحوه تتوجه

قال: و أخبرنی جماعه من اهل بغداد ممن عاین المقتدر خارجا من داره و قد شق المدینة یرید رقه الشماسیه، فقالوا: کان علیه خفتان دیباج فضی تستری، و علیه عمامة سوداء مصمت و البرده التی کانت للنبی ص علی کتفیه و صدره و ظهره، و هو متقلد بذی الفقار سیف رسول الله ص، و حمائله ادم احمر، و فی یده الیمنی الخاتم و القضیب، و تحته الفرس المعروف بالاقبال و یعرف بالقابوس، لان أبا قابوس اهداه الیه، و علی الفرس سرج مغربی احمر، بحلیه جدیده، و تحت فخذه الأیسر سیف للرکاب و بین یدیه ابنه ابو احمد عبد الواحد علیه خفتان دیباج رومی منقوش، و عمامة بیضاء، و خلفه وزیره الفضل بن جعفر بن الفرات، و قدامه لواء ابیض و رایه سوداء یحملها ابن نصر اللابی، و اللواء یحمله احمد بن خفیف السمرقندی، و علمان أبیضان و علمان اصفران، یحملها الانصار و معهم رماح فی رءوسها مصاحف، و سار المقتدر علی حاله هذه حتی وافی الرقة بالشماسیه، و قد وقعت الحرب بین العسکرین، و کان الظهور أول النهار لعسکر المقتدر ثم عادت بعد ساعه لأصحاب مؤنس علیهم، فاسر ابو الولید بن حمدان و احمد بن کیغلغ و کانا فی میمنه المقتدر فی جماعه من قواد بغداد، فثبتا بأنفسهما لما خان المقتدر من کان حوله، حتی أخذا اسیرین، و کانا فی القلب من عسکر مؤنس بدر الخرشنی و علی بن یلبق و یمن الأعور و بازائهم المقتدر و عبد الواحد ابنه و مفلح الأسود، و شفیع المقتدری، و ابنا رائق، و هارون بن غریب الخال و محمد بن یاقوت و الحجریه، و کان فی میمنه مؤنس یلبق و یانس المونسی و غلمان یلبق و من استامن الیهم من عسکر بغداد. فلما اشتدت الحرب انکشف ابن یلبق قلیلا، فراسله أبوه بالتوقف و الانحیاز الیه، و ارسل الی میمنته بان یحملوا، فحملوا و أخذوا علی شط دجلة لیخرجوا فی ظهر عسکر المقتدر، فتشوش العسکر، و حمل یلبق و ابنه و من کان معهما حمله

واحده، فانهزم جمیع من کان مع المقتدر حتی لم یبق الا هو وحده، و لم یقتل بین یدیه من غلمانه و اولیائه احد الا رجل من خلفاء الحجاب، یقال له رشیق الهروی و قد کان المقتدر لما رای الحرب قد وقعت بین علی بن یلبق و بین ابن الخال و ابن یاقوت اراد العدول الی المضرب، او الی الحراقة فلقیه سعید بن حمدان، فقال له: یا امیر المؤمنین، قد وقعت العین علی العین، فان رآک من حولک قد زلت انهزموا و انفلوا فرجع الی المصاف و ذلک وقت صلاه الظهر و لم یکن فی موکبه احد من اهله الا هارون بن عبد العزیز بن المعتمد علی الله و عبد العزیز بن علی بن المنتصر بالله و ابراهیم بن قصی بن المؤید بالله و ابراهیم بن عیسی بن موسی بن المتوکل علی الله. و کان أول من انهزم من اصحابه الحجریه ثم سائر الناس، و حمل عبد الواحد بن المقتدر فی جماعه من الرجاله عده حملات، فاسر من رجال مؤنس یلبق النعمانی الصفعان، و کان فارسا جیدا، فأرادوا قتله فنهاهم المقتدر عنه، و لم یزل ابن یاقوت فی ذلک الیوم ثابتا بعد ان انهزم ابن الخال، و ابلی بلاء حسنا فلما لم یجد ابن یاقوت مساعدا انهزم و انهزم عبد الواحد بن المقتدر، و بقی المقتدر وحده و حوله جماعه من العامه و هو یحض الناس علی القتال، و یسألهم الثبات معه، و یتوسل الیهم بالله و بنبیه و ببردته، و یمسح المصحف علی وجهه الی ان اقبل موکب علی بن یلبق- و کان قد اصابته جراح فی الحرب فلم یهن لها-و اقبل معه فارس تحته فرس ادهم، و علیه درع علی راسه زردیه، فضرب المقتدر ضربه بالسیف فی عاتقه الأیمن، فقطعت الضربه طاقا من حمائل السیف، و أثخنته الضربه، و کان السیف بید المقتدر مجردا و قد کان نافع صاحب رکاب مؤنس ضرب بیده الی عنان دابه المقتدر لیسیر به الی مؤنس، فلما ضربه الفارس خلی نافع عنانه، و مضی الفارس بعد ان ضربه و لم یقف علیه، و وافی بعد هذا الفارس ثلاثة فوارس، یقال لأحدهم: بهلول، و للثانی: سیمجور و رفیق لهما لم احفظ اسمه، فوقفوا بالمقتدر یخاطبونه و یسمعون منه، فاخذ احدهم السیف من یده و انتزع الآخر البرده و الخفتان منه، و طالب الثالث بخاتمه فدفعه الیه، و کان الخاتم یاقوتا احمر مربعا، فضربه احد الثلاثة بالسیف علی جبینه فألمه

فاخرج المقتدر کم قمیصه لیمسح الدم عن وجهه، فضربه الآخر ضربه ثالثه، فتلقاها المقتدر بیده الیسری، فقطعت ابهامه و انقلبت ابهامه و انقلبت الابهام الی ذراعه، و سقط الی الارض، و اجتمعت علیه جماعه رجاله فاحتزوا راسه، و حمل الی مؤنس و ذلک یوم الأربعاء للیلتین بقیتا من شوال سنه عشرین و ثلاثمائة، و کان الذی حمله سراج البکتمری. فلما نظر الیه مؤنس اشتد جزعه، و غمه و ناله علیه امر عظیم. و قیل: ان الذی قتل المقتدر نقیط غلام مؤنس، و ان جثته بقیت مجرده، فطرح بعض المطوعة علی سوءته خرقه ثم أخذها رجل من العجم، و القی علیها حشیشا، الی ان حملت الجثة الی مؤنس، فاضاف إلیها الراس و سلمه الی ابن ابی الشوارب القاضی لیتولی امره، فقیل انه دفن مع ابیه، و قیل انه دفن فی رقه الشماسیه، و قیل أیضا انه طرح فی دجلة، و لم تزل الرعیة یصلون فی مصرعه و یدعون علی قاتله و بنی فی الموضع مسجد و حظیرة کبیره، و کان عمر المقتدر یوم قتل ثمانیة و ثلاثین سنه و شهر و سته ایام و کانت ولایته الخلافه أربعا و عشرین سنه و احد عشر شهرا. و ولد أبا العباس الراضی محمدا و العباس أبا احمد، و هارون أبا عبد الله، و عبد الواحد أبا علی و ابراهیم أبا إسحاق المتقی، و الفضل أبا القاسم المطیع، و علیا أبا الحسن، و إسحاق أبا یعقوب و عبد الملک أبا محمد و عبد الصمد و لم یذکر الفرغانی جمیعهم و انما ذکر سته منهم. و بقی مؤنس فی مضاربه بباب الشماسیه، و لم یدخل بغداد حتی اقام القاهر للخلافة. و استامن الیه القواد المنهزمون عن المقتدر، فامنهم و انقطع الطلب عن جمیعهم و سکن الناس، و هدنهم و اظهر الأسف، لما دار فی امر المقتدر و جمع القواد للمشورة فی الخلیفة بعده، و دار الرأی بینهم فی ذلک. و امر مؤنس باحضار بلال بواب دار ابن طاهر التی کان فیها اولاد الخلفاء، و ساله عمن فیها من اولاد الخلفاء، فذکر جماعه فیهم محمد القاهر، فمال هواهم الیه-و کان مؤنس قد کرهه و نهاهم عنه-فقالوا: هو کهل، و لا أم له، و نرجو ان تستقیم أمورنا معه، فاطاعهم فیه، و أجابهم الیه و احضروه علی ما سیقع بعد هذا ذکره. قال: و حدثنی ابو الفهم ذکی ان رشیقا الأیسر و کان الذی اقبل بالقاهر

من دار ابن طاهر لولایة الخلافه، و کان مقدما علی الحرم، حکی له بان رأیهم اجتمع بعد مفاوضه طویله علی القاهر و علی ابی احمد بن المکتفی. قال ذکی: و وجهونی فیهما لیتکلم مؤنس مع کل واحد منهما خالیا، فمن ظهر لهم تقدیمه منهما قدم، فتوجه ذکی فیهما، فلما صار بهما فی بعض الطریق قال القاهر لأبی احمد بن المکتفی: لست اشک فی انا انما دعینا لتعرض علی کل واحد منا الخلافه، فعرفنی بما عندک، فان کنت راغبا فیها أبیت انا منها، إذا دعیت إلیها ثم کنت أول من یبایعک، فقال له ابو احمد: ما کنت بالذی اتقدمک، و أنت عمی و کبیری و شیخی، بل انا أول من یبایعک. فلما تحقق عند القاهر مذهبه بنی امره علیه، ثم لما صار الی مؤنس و حاشیته بدءوا بمخاطبه ابی احمد لفضل کان فیه، و عرضوا الأمر علیه فأبی من تقلده، و لم تکن رغبتهم فیه ثابته إذ کانت له والده، و قد علموا ما کانت تحدثه والده المقتدر فی الخلافه. فعقدوا الأمر للقاهر بالله. قال: و ذکر لی ابن زعفران انه حضر ذلک، و ان القاهر اجلس فی خیمه بإزاء خیمه مؤنس، و لم تزل المراسلات بینهما الشروط متخذه علی القاهر الی ان أجاب الی جمیعها الا النفقة التی کلفوه للجند علی البیعه فانه ذکر الا مال له فعذروه. قال: و لم یکن علیه یوم احضر للبیعه الا قمیصان و رداء، فطلب ما یلبس من الثیاب التی تشارکه للجلوس للعامه، و سیف و منطقه، فلم یوجد ما یصلح لذلک، فنزع جعفر بن ورقاء ثیابه التی کان یلبسها، و لبسها القاهر، و هی عطاف و عمامة و منطقه و سیف بحمائل، ثم قعد فی الخیمة و سلموا علیه بالخلافة، و بویع له علی ما سیأتی ذکره.

ذکر البیعه لمحمد القاهر بالله

و هو محمد بن احمد المعتضد بن طلحه الموفق بن جعفر المتوکل، و کنیه محمد القاهر ابو منصور، و کانت أمه تسمی بقبول، و بویع بالخلافة یوم الخمیس للیلتین بقیتا من شوال سنه عشرین و ثلاثمائة، و هو ابن خمس و ثلاثین سنه، و ذلک انه لما احضر من دار عبد الله بن طاهر التی کان فیها مع اولاد الخلفاء، و دار بینه و بین مؤنس المظفر ما تقدم ذکره من الشروط، و تم الأمر بینهم، انحدروا به الی دار الخلافه، فی الیوم المؤرخ، فلما دخلها دعا بحصیر فصلی اربع رکعات، و جلس علی سریر الملک. و لقب القاهر بالله. و حضر عبید الله بن محمد الکلواذی فاستخلفه علی الوزارة لمحمد بن علی بن مقله إذ کان غائبا بفارس و امر بان تکتب الکتب الی العمال باسم ابن مقله، و ولی الحجابه علی بن یلبق، و لم یمکنه الحضور لجراح کانت به، فخلف علی الحجابه بدر الخرشنی، و قلد احمد بن خاقان شرطه الجانبین. و لما کان یوم الاثنین للیلتین خلتا من ذی القعده، بعث القاهر فی اولاد المتوکل علی الله و غیرهم من أبناء الخلفاء و أبناء ابنائهم، فاوصلهم الیه و استدناهم، و امرهم بالجلوس، و أخذ علیهم الکلواذی البیعه، و خاطبه هارون بن عبد العزیز بن المعتمد بعد ان صافحه و هناه و دعا له، فقال: قد نالت یا امیر المؤمنین اهلک جفوه اضرت بهم و اثرت فی أحوالهم، و لیس یسألون اقطاعا و رد ضیعه، و أحوالهم تصلح بادرار أرزاقهم، فقال: انا آمر بادرارها، و لا اقنع لکم بها، و قد کان یتصل بی من امرکم ما یغمنی، فشکرته العامه علی هذا القول، و تکلم منهم ابو عبد الله محمد بن المنتصر و دعوا له جمیعا. ثم ان القاهر اظهر فی أول قعوده فی الخلافه من الجد و بعد الهمه و الاختصار و القناعه ما هابه به الناس، و اراد قطع ثوب یلبسه، فحمل الیه من داره، فقیل له: لو اخذلک ثوب من خزانه الکسوة، فقال: لا تمسوا لهم شیئا، و عرضت علیه صنوف

الألوان و الحلواء و الفواکه التی کانت توضع بین أیدی الخلفاء فی کل یوم فاستکثرها، و قال فی الفاکهة: بکم تبتاع هذه کل یوم؟ فقیل له: بثلاثین دینارا، فقال: نقتصر من ذلک علی دینار واحد و من الطعام علی اثنی عشر لونا، و کان یصلح لغیره کل یوم ثلاثون لونا من حلواء، فاقتصر علی الکافی له. و فی یوم الخمیس لخمس خلون من ذی القعده حمل ابو العباس و ابو عبد الله ابنا المقتدر مع أمهما الی دار عبد الله بن طاهر بعد عتمه. و فیه طولبت أم المقتدر بالأموال و ضربت و علقت، قال الفرغانی: حدثنی ابو الحسین ابن العجمی قال حدثتنا ذلفاء المنجمه التی کانت مع المقتدر، قالت: لما اراد المقتدر الخروج لمحاربه مؤنس قال لامه: قد ترین ما وقعت فیه و لیس معی دینار و لا درهم، و لا بد من مال یکون معی، فاعینینی بما معک، فقالت له: قد أخذت منی یوم سار القرمطی الی بغداد ثلاثة آلاف الف دینار، و ما بقیت لی بعدها ذخیره الا ما تری، و احضرته خمسین الف دینار، فقال المقتدر: و ای شیء تغنی عنی هذه الدنانیر؟ و ای مقام تقوم لی فی عظیم ما استقبله؟ ثم قال لها: اما انا فخارج کیف کنت و علی ما استطعت، و لعلی اقتل فاستریح، و لکن الشان فیمن یبقی بعدی، و یقبض علیها و یعذب و یعلق فی هذه الشجرة دراجیه فقالت ذلفاء: و کانت فی بعض دور الخلافه شجره فو الله لقد قبض علی أم المقتدر و علقت فی تلک الشجرة بعینها و فیه ضرب شفیع و طولب بمال، و صیر بیع املاکه الی بشری الخادم، فضاع اکثر ذلک، و قبض أیضا علی اسباب خاله المقتدر، و قبض علی شفیع المقتدری، و سلم المطبخ و البساتین الی رشیق الأیسر الحرمی، و سلم البرید و الاصطبل الی علی بن یلبق، و صرف احمد بن خاقان عن الشرطه فی الجانبین و قلدها یمن الأعور و قبض الأعور، و قبض علی یانس الخادم، و لم تزل الأمور مضطربه بقله المال و مطالبه الجند بالارزاق و مطالبتهم بمال البیعه حتی انهم شغبوا و اجتمعوا الی باب الخلیفة، و دخلوا الی الدهلیز الشعیبی من باب العامه و فتح السجن و حورب الموکلون علیه، و أیدتهم العامه علی ذلک، فخرج یمن الأعور و أخذ رجلا من العامه و ضربه بالسیاط و صلبه، فتفرق العوام، و زاد امر الجند شغبا و جدا فأرسل القاهر الیهم: لیس

عندی مال، و المال عند یلبق، و اوصی القاهر الی مؤنس اما ان یرضی یلبق الرجال و یکفهم عنی و الا اعتزلت، فلیس علی هذا الشرط تقلدت. و قدم ابن مقله بغداد لتسع خلون من ذی الحجه و خلع علیه و قعد و دفع الی الجیش الذی بالحضرة عن البیعه لکل واحد منهم رزقا واحدا، و للجند اصحاب مؤنس ثلاثة ارزاق لکل واحد ثم ان ابن مقله بسط یده علی الناس فاخذ أموالهم، و قبض علی عیسی الطبیب، فاخذ املاکه، ثم بدا فی بیع املاک السلطان و أخذ المال من حیث لاح له، و ابتدأ بإنشاء داره، و ادخل فیها من بستان الزاهر نحو عشرین جریبا، و نقض دور بنی المقتدر، و استولی ابن یلبق و حاشیه مؤنس علی القاهر، حتی صار لا یجوز له امر و لا نهی الا علی اهل بیته، و اولاد المقتدر المحبوسین عنده. قال: و کان القاهر مستهترا بالشراب لا یکاد یفیق منه، فإذا شرب اقبل الی اولاد المقتدر و الی الراضی و اخوته، و کان قد اخذهم و ضمهم الی دار تعرف بالفاخر، و احضر أبا احمد بن المکتفی و اعتقله معهم، فکان القاهر یدخل علیهم باللیل و یتخلق لأولاد المقتدر و لأبی احمد بن المکتفی، و یسقیهم بیده، و کان یقول للراضی: أنت المرشح للامر، و المسمی له، ثم یومی الیه بحربه کانت فی یده، و بما قفع أصابعه بقضیب کان معه، و الراضی فی کل ذلک لا یخضع له و لا یقبل یده، و المقادیر تدفعه عنه، و اقام علی بن یلبق و هو الحاجب یفتش جمیع ما یدخل الدار علی القاهر و یضیق علیه، و القاهر فی ذلک یزداد غضبا و کمدا ثم ان الراضی دس الی یلبق و ابنه و اهدی إلیهما جوهرا و عرفهما انه و اخوته خائفون علی انفسهم من القاهر، و سألهما تخلیص هؤلاء المحبوسین من یده فاجمع رای یلبق و ابنه علی تخلیصهم، و قعد یلبق فی بعض العشایا فی بعض مجالس الدار و اخرجهم علی غیبه، و اخرج الجده معهم، و کان القاهر قد سامها سوء العذاب، و طالبها بالأموال، فوجه بهم الی داره، و افرد لهم موضعا فی دار حرمه، و ماتت الجده بها، فکفنها فی احسن کفن، و دفنها بشارع الرصافه. و فیها صرف ابو عثمان احمد بن ابراهیم بن حماد عن القضاء بمصر. و قلد القضاء بها عبد الله بن احمد بن زید. و فی ذی القعده من هذه السنه ورد الخبر بمصر بقتل المقتدر، فاضطربت الاحوال

بها، و شغب الجند، و وکل التجار و طولبوا بالأموال، و شغب الجند علی تکین و طالبوه بمال البیعه، فجمع التجار بمصر و استسلف منهم الأموال بسبب البیعه علی ان یطالب بدم المقتدر. و حج بالناس فی هذه السنه ابو حفص عمر بن حسن الهاشمی. و هذا ما انتهی إلینا من هذا التاریخ و الحمد لله رب العالمین و حسبنا الله و نعم الوکیل و صلی الله علی سیدنا محمد المصطفی و آله الطاهرین الطیبین و سلم تسلیما. فرغ من نسخه الفقیر المشکر المعترف بذنبه یحیی بن یوسف بن یحیی بن منصور ابن المعمر بن عبد السلام الزریرانی فی شهر ربیع الآخر من سنه سبع و عشرین و ستمائه.

تکملة تاریخ الطبری لمحمد بن عبد الملک الهمذانی

[مقدمة]

بسم الله الرحمن الرحیم و صلی الله علی سیدنا محمد و آله و سلم اما بعد الحمد للّه الذی وفقنا لهدایته، و وهب لنا التمسک بشریعته، و الصلاة علی نبیه محمد، الذی اختاره لرسالته، و فضله بنبوءته، صلی الله علیه و علی آله و صحابته. و الدعاء لمن الدنیا مهناه بمصادفه سلطانه، و الفضائل مستفیده من تیامن إحسانه، و الدهر مفتخر بحصول عنانه فی یدیه، و مثوله فی جمله العبید لدیه، سیدنا و مولانا الامام المستظهر بالله امیر المؤمنین، لا زال سلطانه باذخ المکان، راسخ الأرکان و ایامه رفیعه العماد، منیعه البلاد لیؤرخ من مناقبها ما لا تتعلق النجوم باذیاله، و تقصر عین الزمان عن شماله. فان علم التاریخ، رغب فی الاطلاع علیه ساده الأمم و القبائل، و اهل المحامد و الفضائل، الأئمة من ولد العباس رضوان الله علیهم، و هم الأسرة الطاهره، و الدوحه الزاهره، هداه الاعلام، و شموس الاسلام، و کانوا اکثر الخلق روایه لمن تقدمهم، و آثار من کان قبلهم، فما کان فی ذلک من استقامة فی الاحوال کان بالنعم مذکرا، و ما شاهدوا فیه من الاختلال کان منبها و منذرا. و قد روی ان رجلا سال سعید بن المسیب رحمه الله علیه، فقال: رایت النبی صلی الله علیه و سلم فی منامی، فقال له: یا هذا ان الله بعث نبیه صلی الله علیه و سلم بشیرا و نذیرا، فمن کان علی خیر بشره و امره بالزیادة، و من کان علی شر حذره و امره بالتوبة. و الاطلاع فی اخبار الناس، مرآه الناظر، تصدق عن المحاسن و المقابح، و یهذب ذوی البصائر و القرائح و بها یذکر الله تعالی من عباده ما یراه أهلا لذکره، و مستوجبا لکریم ثوابه و اجره

هذا المنصور رضی الله عنه، و هو بازل الأئمة، و کافل الامه، قال لأصحابه: الملوک اربعه: معاویه و کفاه زیاده، و عبد الملک و کفاه حجاجه، و هشام و کفاه موالیه، و انا و لا کافی لی، و اجماله لذلک استنهاض منه لهم علی معرفه اخبارهم، حین انکر علیه الاسراف فی ثمن عمامته، فقال له: أنت ابتعت جاریه باضعاف ذلک، لأخس اطرافک، فما تنکر من ابتیاعی هذه لأکرم أطرافی! و اخبر عن عمر بن عبد العزیز رحمه الله، قال: لو کنت فی قتله الحسین بن علی علیهما السلام، ثم امرت بدخول الجنه لم افعل حیاء ان تقع عینی فی عین محمد صلی الله علیه و سلم. و هذا الهادی رضوان الله، اخبر عن السندی بن شاهک، قال: کنت معه بجرجان فسمع بین بساتینها صوت رجل یتغنی، فامر باحضاره، فقلت له: ما اشبه قصه هذا الجائی بقصة صاحب سلیمان بن عبد الملک، فقال: و ما ذاک؟ فقلت: خرج سلیمان فی منزه له مع حرمه، فسمع صوت رجل یتغنی، فدعا صاحب شرطته، و قال: علی بصاحب الصوت، فاتی به، فقال له: ما حملک علی الغناء و أنت علی القرب منی، و بجانب حرمی؟ اما علمت ان الفرس یصهل فتستأتی له الرماک. و ان الحمار لیعشر فتودق له الأتن، و ان التیس لیهب فتزعج له الغنم، و ان

الرجل لیغنی فتغتلم المرأة یا غلام جبه، فجبه فلما کان فی العام المقبل رجع سلیمان الی ذلک المنزل، فذکر الرجل و ما صنع به، فقال لصاحب شرطته: علی بالرجل الذی جببته ان کان حیا فأتاه به، فقال له: اما بعت فوفیناک، و اما وهبت فکافأناک! فما دعاه الرجل الا باسمه، و قال: یا سلیمان، قطعت نسلی، و ذهبت بماء وجهی، و حرمتنی لذتی، ثم تقول: اما بعت و اما وهبت! لا و الله حتی اقف بین یدی الله عز و جل! فقال الهادی لصاحب الشرطه: لا تعرض للرجل. و کان الرشید رضوان الله علیه فی بعض أسفاره، و قد نزل الثلج فاذاه، فقال له بعض اصحابه: الی متی سهرک یا امیر المؤمنین؟ فقال: اسکت، للرعیة المنام، و علینا القیام، و لا بد للراعی من حراسه الاغنام. و قد روی قطن بن وهب، عن ابیه، ان عمر بن الخطاب امیر المؤمنین رضی الله عنه اجتاز فی بعض أسفاره علی صاحب غنم، فقال: یا ذا الرجل، ان کل راع مسئول عن رعیته، و انی رایت فی المکان الفلانی عشبا امثل من موضعک ثم اثنی علی عمر رضی الله عنه، و ذکر سیرته، یقول الشاعر فیه: غضبت لغضبتک القواطع و القنا لما نهضت لنصره الاسلام

ناموا الی کنف لعدلک واسع و سهرت تحرس غفله النوام

و لو تتبعت امثال هذا لأطلت، و لم أر اجمع لهذا العلم من کتاب محمد بن جریر الطبری، فرایت ان اضیف الیه مجموعا عولت فیه علی ما نقلته من تصانیف المؤرخین و تالیف المحققین کالصولی و التنوخی و الخطیب ابی بکر احمد بن ثابت

المحدث و ابی إسحاق الصابی، و اولاده و ابن سنان و غیر هؤلاء، و اضفت الی ذلک ما حفظته من شعر الشعراء و حکایات العلماء تشهد بالحال، و اختصرته بجهدی، و لخصته بحسب طاقتی، و اقتصرت فیه علی الأمور المشهوره، و الاحوال السائره المأثورة. و ختمته ببیعه سیدنا و مولانا الامام المستظهر بالله امیر المؤمنین، الذی قضی حق الله فی بریته، و ارتسم امره فی رعیته فمن نظر فی فضائله، داوی فکره العلیل، و شحذ طبعه الکلیل، و ما من احد اوتی ذخیره تحصیل، و بصیره رای اصیل، یبدع فی تدوین مناقبه، و لا یغرب فی اثبات فضائله، و من قصر فی جمعها، فله فی انعام المتأمل لذلک مجال یحرسه عن الم التقریع و ثقته تفصح الناظر، و تغنی عن التبذل و المعاذیر. فالرغبه الی الله تعالی فی ان یمد ظلال ایامه التی بها اعتدل المائل، و ارتدع الجاهل، و امن السابل، و قصر المتطاول، و ان یجعل له من سیدنا و مولانا عمده الدین عضدا ینوء بقوتها، و یدا تسطو ببسطتها، و ان یبلغه منه قاصیه الایثار و ینیله منه غایة الاختیار و تبدید اعدائه تحت الذلة و الصغار، و الخیبة و الخسار، لا یعتصمون بعصمه الا أباح الله حوزتها، و لا یعتضدون بفرقه الا شتت الله کلمتها. و من نظر فی عزمات سیدنا و مولانا الامام المستظهر بالله امیر المؤمنین رضوان الله علیه و علی آبائه الطاهرین و ابنائه الاکرمین، علم انها تأتی بما لم تقرع الاسماع من قبلها، و لا عثر فی السیر بمثلها، و تحقق انها ابعد مجدا، و ان کانت اقرب عهدا، و ارفع عمادا، و ان کانت احدث میلادا، فحفظ الله علی الدنیا سیاسته، و علی أهلها حسن رأفته، حتی تضع له الدنیا خدودها ضارعه و تستجیب لأمره سامعه طائعة، انه ولی ذلک و القادر علیه، بمنه و لطفه. و لما ختم ابن جریر تاریخه سنه اثنتین و ثلاثمائة، و هی السنه السابعه من خلافه المقتدر بالله رضی الله عنه، و اشار الی الأمور اشاره خفیه، رایت ان ابتدی بخلافته و وقت بیعته، و بالله التوفیق.

خلافه المقتدر بالله

مده خلافه المقتدر بالله ابی الفضل جعفر بن المعتضد بالله اربع و عشرون سنه و شهران و عشره ایام، و مولده لثمان بقین من شهر رمضان سنه اثنتین و ثمانین و مائتین، و لم یل الخلافه اصغر سنا منه. ولیها و سنه ثلاث عشره سنه و شهر واحد و عشرون یوما بایع له لما مات المکتفی بالله ابو احمد العباس بن الحسن، و کان قد مال الی تقریر الأمر لعبد الله بن المعتز بمشوره ابی عبد الله محمد بن داود بن الجراح فثنی رایه عن ذلک ابن الفرات و قال: ان ابن المعتز یخبر نعم اصحاب السلطان، و یعرف اسرارهم و ذخائرهم، و قد خالط الناس و فهم أمورهم، فعینه ممتدة الی ما فی ایدیهم، و ان کان جعفر بن محمد المعتضد بالله صغیرا، فأنت تدبره، فقرر ذلک فی نفسه. و لما مات المکتفی بالله، انفذ الوزیر العباس بن الحسن، بصافی الحرمی الی دار ابن طاهر، و المقتدر بالله بها، فاحدره الی دار الخلافه و اجتازت الحراقة علی دار الوزیر فامر الوزیر غلمانه فنادوا الملاحین بالدخول لیغیر زیه، فظن صافی ان ذلک لتغیر رای فیه، فجرد سیفه علی الملاح، و امره الا یعرج علی مکان غیر دار الخلافه. و بویع حینئذ علی صلاه الاستخارة، و اطال الدعاء، و کان العباس بن الحسن قد عول علی ان ینصب فی الخلافه أبا عبد الله بن المعتمد علی الله، او أبا الخیر ابن المتوکل علی الله، فماتا مختلسین.

سنه ست و تسعین و مائتین

قد ذکرت میل ابی عبد الله محمد بن داود بن الجراح صاحب الدیوان الی ابن المعتز فلما لم یجد عند الوزیر ما یریده، عدل الی الحسین بن حمدان، فاشار علیه بالمعاضده علی فسخ امر المقتدر بالله و تمهید حال ابن المعتز، و بادر الحسین بن حمدان الی الوزیر العباس بن الحسن و قد رکب من داره بدرب عمار عند الثریا، الی بستانه المعروف ببستان الورد، عند مقسم الماء، فاعترضه بالسیف فقتله، و قتل معه فاتکا المعتضدی و کان المقتدر بالله قد رکب لمشاهده اجراء الخیل، فسمع الضجة، فبادر الی الدار و کان الحسین قد قصد للفتک به، و اغلقت الأبواب دونه، فانصرف الی المخرم، و جلس فی دار سلیمان بن وهب، و عبر الیه ابن المعتز، و کان نزل بدار علی الصراة، و حضر ارباب الدولة من الکتاب و القواد و القضاه فبایعوه و لقبوه المرتضی بالله. و استخفی ابن الفرات و استوزر ابن المعتز ابن الجراح و مضی ابن حمدان الی دار الخلافه، فقابله الخدم و الغلمان علی سورها و دفعوه. و کان مع المقتدر بالله غریب الخال، و مؤنس الخادم، الذی لقبه بالمظفر و مؤنس الخازن. و لما جن اللیل مضی ابن حمدان باهله و ماله و اصعد الی الموصل و اصعد

غریب الخال و مؤنس المظفر فی الزبازب الی المخرم فهرب الناس من عند ابن المعتز، و خرج وحده، و استجار بابن الجصاص. و استتر علی بن عیسی و ابن الجراح عند بقلی، فأخرجهما العامه و سبوهما و سلموهما الی خادم اجتاز بهم فحملهما علی بغل و قتل مؤنس المظفر جمیع من بایع ابن المعتز غیر علی بن عیسی و ابن عبدون و القاضی محمد بن خلف بن وکیع. و انفذ المقتدر بالله مؤنسا الخازن لطلب ابن الفرات، و کان قد استتر عند جیرانه، فکتموه امره، فحلف لهم ان السلطان یرید ان یستوزره، فاظهروه و حمله الی الخلیفة، فولاه وزارته. و نم خادم لابن الجصاص بخبر ابن المعتز الی صافی الحرمی، فکبس علیه و اخذه و أخذ ابن الجصاص معه، فصودر علی اموال جمه و سال ابن الفرات فیه. و استنقذ ابن الفرات علی بن عیسی و محمد بن وکیع القاضی، و ابن عبدون، و نفی ابن عبدون الی الاهواز، و نفی علی بن عیسی الی واسط، فلما حصلا بالموضعین قرر سوسن مع المقتدر بالله احضار ابن عبدون و تولیته الوزارة. فلما حصل بواسط، بلغ ذلک ابن الفرات، فاغری المقتدر سوسن حتی قتله و انفذ الی ابن عبدون من صادره و اعتقله و کتب علی بن عیسی الی ابن الفرات یسأله ابعاده الی مکة لتزول عنه التهم ففعل، و سار إلیها علی طریق البصره. و ظهر موت ابن المعتز فسلم الی اهله میتا. و کان ابن الجراح مستترا، و عزم ابن الفرات علی التوصل الی الصفح عنه، و أتاه رجل برقعته، فأمره بالاستتار حتی یدبر طریق العفو عن جرمه العظیم، و اعلمه ان صافیا الحرمی یعادیه فلم یصبر ابن الجراح، فتتبعت امراه نصرانیة کانت تحمل رقاعه، فاخذ و حمل الی مؤنس فقتله. و اتی ابن الفرات رجل، فاخبره انه یعرف مکانه، فقال ان کان هذا صحیحا، فلک الف دینار، و الا عوقبت لکذبک الف سوط، فرضی و امر ابن الفرات حاجبا

له بمراسلته لیبعد عن المکان الذی هو فیه مستتر فلما علم انه قد ترکه، و مضی الی غیره انفذ بالساعی به مع صاحب الشرطه، فلم یجدوه فامر ابن الفرات بضرب الساعی مائتی سوط و اشهاره و النداء علی نفسه: هذا جزاء من یسعی بالباطل، ثم امر له بمائتی دینار و نفاه الی البصره سرا و قال: لو لم افعل هذا به، سعی بی الی الخلیفة بأننی توانیت فی امره'. و اما ابو عمر القاضی فسال فیه أبوه یوسف بن یعقوب القاضی، فاحترم لکبر سنه، و ادی عنه مائه الف دینار علی ان یلازم منزله. و انفذ الخلیفة بالقاسم بن سیماء و ابی الهیجاء بن حمدان، لمحاربه أخیه الحسین ابن حمدان، فهزمهما، و دبر ابن الفرات حتی کتب له أمانا و ولاه قم. و فی هذه السنه، قلد یوسف بن ابی الساج اعمال آذربیجان و أرمینیة، علی ان یحمل بعد إعطاء الجند و النفقات مائه و عشرین الف دینار فی السنه. و قدم بارس غلام اسماعیل بن احمد صاحب خراسان فی اربعه آلاف ترکی مفارقا لصاحبه، فقلد دیار ربیعه. و کان للوزیر العباس بن الحسن ابن کنیته ابو جعفر، و اسمه محمد، فمضی بعد قتل ابیه الی بخاری و اقام عند الملوک السامانیه، و من شعره: لئن اصبحت منبوذا باطراف خراسان

و مجفوا نبت عن لذة التغمیض اجفانی

و محمولا علی الصعبه من اعراض سلطان

و مخصوصا بحرمان من الأعیان اعیانی

و مکلوما باظفار و مکدوما باسنان

و ملقی بین اخفاف و أظلاف توطآنی

و ما ذنبی الی من هو عنی عطفه ثانی

سوی انی اری فی الفضل فردا لیس لی ثانی

کان المجد إذ کشف عنی کان غطانی

ساسترفد صبری انه من خیر أعوانی

و استنجد عزمی انه و الحزم سیان

و أنضو الهم من قلبی و ان أنضیت جثمانی

و انجو بنجاتی ان قضاء الله نجانی

الی ارضی التی ارضی و ترضینی و ترضانی

فان سلمنی الله و بالصنع تولانی

و اوطانی اوطانی و أعطانی أعطانی

و اخلی ذرعی الدهر و خلانی و خلانی

فانی لا أجد العود ما عاد الجدیدان

الی الغربه حتی تغرب الشمس بشروان

فان عدت لها یوما فسجانی سجانی

و للموت الوحی الأحمر القانی القانی

و قال بعض الشعراء فی العباس بن الحسین، و قد ساء خلقه بعلو سنه: یا أبا احمد لا تحسن بأیامک ظنا

فاحذر الدهر فکم اهلک املاکا فافنی

کم رأینا من وزیر صار فی الأجداث رهنا

این من کنت تراهم درجوا قرنا فقرنا

فتجنب مرکب الکبر و قل للناس حسنا

ربما امسی بعزل من باصباح یهنی

و قبیح بمطاع الأمر الا یتأنی

اترک الناس و أیامک فیهم تتمنی

قال جحظه: اضقت مره اضاقه شدیده، فجلست مع ملاح، و معی طنبوری، و انحدرت حتی دار الوزارة بالمخرم، و الوزیر إذ ذاک العباس بن الحسن، و السماء

متغیمه، و الستائر منصوبه، و الماء زائد علی نیف و عشرین ذراعا، فأمرت الملاح، فشد السمیریه فی الروشن، و غنیته: عللانی بجامه و بطاس قهوة من ذخائر الشماس

سقیانی فقد صرفت صروف الدهر عنی بدولة العباس

ملک ینثر الثمین من الدر بألفاظه علی القرطاس

فامر بی، فاصعدت، و امر لی بألفی دینار.

سنه سبع و تسعین و مائتین

فیها انفذ السبکری مقلد فارس، مع کاتبه الفضل عبد الرحمن بن جعفر الشیرازی طاهرا و یعقوب بن محمد بن عمرو بن اللیث الصفار و کان قد أسرهما، ثم عزم السبکری علی الخلاف، فانفذ الیه ابن الفرات مؤنسا فصالحه علی عشره آلاف الف درهم، فلم یرض بذلک ابن الفرات، و انفذ الیه جیشا، و معه محمد بن جعفر العبرتائی، فواقعوا السبکری علی باب شیراز، فهزموه الی سجستان، فاسره احمد بن اسماعیل، و اسر معه بعض بنی عمرو بن اللیث، و أنفذهما الی بغداد. و توفی العبرتائی بفارس، فقلد مکانه عبد الله بن ابراهیم المسمعی. و فیها غرقت فاطمه القهرمانه فی طیارها تحت الجسر فی یوم ریح عاصف، فحضر صهرها بنی بن نفیس جنازتها، و جعلت السیده مکانها أم موسی.

سنه ثمان و تسعین و مائتین

فیها اعتل صافی الحرمی، و وهب داره بقصر عیسی لغلامه قاسم، و ابراه من کل امر، و مات فحمل الی ابن الفرات من ماله مائه و عشرون الف دینار و سبعمائة منطقه ذهبا و فضه، فحملها ابن الفرات الی المقتدر بالله، فاقر مرتبه استاذه. و ولی غریب الخال ما کان یتقلده صافی من الثغور الشامیة. و فی هذه السنه مات المظفر بن حامد امیر الیمن، و حمل الی مکة فدفن بها. و کان ملاحظ قد انفذه الخلیفة مددا فتولی مکانه. و فی هذه السنه توفی احمد بن ابی عوف، و شارعه فی الجانب الغربی معروف و کان احد العدول، و توفی و سنه نیف و ثمانون سنه و قال: أصابنی هم لم اعرف سببه فی بعض الأیام، فخرجت الی بستان لی علی نهر عیسی، فاجتاز بی رکابی، ثم وقف فی ظل شجره، فتقدمت له بما یأکله، لأننی رایته و الجوع غالب علیه، فأکل ثم نام فأخذت الکیس الذی فیه کتبه، فإذا فیه کتاب التجار من الرقة، الی اصدقائهم ببغداد و معارفهم، یأمرونهم بشراء کل زیت ببغداد، و یخبرونهم انه معدوم عندهم، فبادرت و امرت وکلائی بابتیاع ما یقدرون علیه من الزیت، فابتیع الی آخر النهار بعشره آلاف دینار، و کنت قد وعدت الرکابی بدینارین ان اقام لیلته عندی، و لم اعرفه السبب و لم یبت ببغداد زیت لغیری، فلما اصبحت سرحت الرکابی، و انتشر الذین وصلت الکتب الیهم فی طلب الزیت، فلم یجدوه، فاربحونی فی کل درهم درهما، فعلمت انه انما کان خروجی الی بستانی لاحوز عشره آلاف دینار من غیر مشقة. و فی هذه السنه توفی محمد بن داود الاصبهانی الفقیه، صاحب الکتاب المعروف بالزهرة. حکی الشیخ ابو إسحاق الشیرازی فی کتاب الفقهاء، عن القاضی ابی الطیب

الطبری عن ابی العباس الخضری قال: کنت جالسا عند ابن داود، فاتته امراه فقالت: ما تقول فی رجل له زوجه، لا هو ممسکها، و لا هو مطلقها؟ فقال ابو بکر: قد اختلف اهل العلم فی ذلک، فقال قائلون: یؤمر بالصبر و الاحتساب، و یبعث علی الطلب و الاکتساب و قائلون: یؤمر بالإنفاق، و الا یحمل علی الطلاق فلم تفهم المرأة، فاعادت مسألتها، فقال: یا هذه، قد اجبتک الی مسألتک، و ارشدتک الی طلبتک، و لست بسلطان فامضی، و لا زوج فارضی، و لا قاض فأقضی فذهبت المرأة و لم تعرف قوله. و لما مات أبوه، قال الشیخ ابو إسحاق فی کتاب الفقهاء: کان یحضر مجلس داود أربعمائة صاحب طیلسان و احتضر فجلس محمدا مکانه، فاستصغره الناس، فسألوه عن حد السکر، فقال مبادرا: حد الکسر ان تغرب عنه الهموم، و ان یبوح من سره المکتوم، فعلموا نجابته حینئذ. و کان یهوی محمد بن جامع، و لأجله صنف کتاب الزهرة و کان محمد بن جامع من احسن الناس، و اکثرهم مالا، و لا یعرف معشوق کان ینفق الأموال علی عاشق الا ابن جامع مع ابن داود. قال الخطیب فی تاریخه و خرج ابن جامع من الحمام، فاخذ المرآه، فنظر الی وجهه، فغطاه و رکب الی ابن داود، فلما رآه مغطی الوجه، قال له ما الخبر؟ و خاف ان یکون قد لحقته آفه، فقال: رایت وجهی فی المرآة، فغطیته و احببت الا یراه احد قبلک، فغشی علی محمد بن داود. و حضر ابن داود و ابن سریج مجلس ابی عمر القاضی، فتکلما فی مساله العود، فقال ابن سریج: علیک بکتاب الزهرة فقال ابو داود: ا بکتاب الزهرة تعیرنی و انا اقول فیه:

اکرر فی روض المحاسن وجهه و امنع نفسی ان تنال المحرما

و ینطق سری عن مترجم خاطری فلو لا اختلاسی رده لتکلما

رایت الهوی دعوی من الناس کلهم فما ان اری حبا صحیحا مسلما

فقال ابن سریج: او علی تفخر بهذا القول؟ و انا الذی اقول: و مساهر بالغنج من لحظاته قد بت امنعه لذیذ سباته

ضنا بحسن حدیثه و عتابه و اکرر اللحظات فی و جناته

حتی إذا ما الصبح لاح عموده ولی بخاتم ربه و براته

فقال ابن داود لأبی عمر: أید الله القاضی، قد اقر بالمبیت و ادعی البراءة، فما توجبه؟ قال ابن سریج: من مذهبی ان المقر إذا اقر إقرارا و ناطه بصفه، کان اقراره موکلا الی الصفة فقال ابن داود: للشافعی فی هذه المسألة قولان، فقال ابن سریج: فهذا القول الذی قلته اختیاری الساعة.

سنه تسع و تسعین و مائتین

فیها قبض علی ابن الفرات، و هتکت حرمه، و نهبت دوره و دور أسبابه، فکان صاحب الشرطه مؤنس الخازن المعروف بالفحل تحت یده تسعه آلاف فارس و راجل، و إذا کثر النهب و عظم الخطب یرکب، فیسکن المنتهبون عند رکوبه، و یعودون الی النهب عند نزوله و دام ذلک ثلاثة ایام بلیالیها. و تقلد بعده ابو علی محمد بن عبید بن یحیی بن خاقان الوزارة و کان ابو علی یتقلد دیوان الضیاع بعد وفاه ابیه فی وزارة الحسن بن مخلد. و کانت أم موسی القهرمانیة تعنی بابنی ابی البغل فولی أبا الحسن منهما أصبهان، و ولی الآخر الصلح و المبارک. و کان ابن الفرات قد نفی أبا الهیثم العباس بن ثوابه الی الموصل لقرابته من ابن عبدون، فاستدعاه ابن الخاقانی، و قلده مصادره بنی الفرات، فاسرف فی المکروه بهم و غلب علی الاحوال. و کان فی احوال الخاقانی تناقض، و کان یتقرب الی العامه، فانحدر یوما فی زبزبه الی دار السلطان، فرای جماعه من الملاحین یصلون علی دجلة، فصعد و صلی معهم. و ولی ابنه عرض الکتب علی الخلیفة، و کان مدمنا للشرب، ففسدت الأمور بذلک و کان اولاده و کتابه یرتفقون من العمال بما یولونهم به الولایات، ثم یعزلونهم إذا رأوا مطمعا فاجتمع بحلوان فی خان بها سبعه عمال ولاهم فی عشرین یوما ماء الکوفه و کان إذا ساله انسان حاجه قال: نعم و کرامة! و دق صدره. و کتب الی بعض العمال: الزم وفقک الله المنهاج، و احذر عواقب الاعوجاج، و احمل ما امکن من الدجاج فحمل العامل دجاجا کثیرا، و قال: هذا دجاج وفره برکه السجع

سنه ثلاثمائة

طالب القواد الخاقانی باستحقاقهم، فقصر و اعتذر، فعزم المقتدر بالله علی رد ابن الفرات، فاشار مؤنس ان یولی علی بن عیسی، و ذکر دیانته و ثقته، و قال: یقبح ان یعلم الناس ان الضرورة قادت الی ابن الفرات للطمع فی ماله، فامر المقتدر الخاقانی ان یکاتب علی بن عیسی بالحضور، و اظهر له الایثار لاستنابته له، فکان الخاقانی یقول: قد استدعیت علی بن عیسی لینوب عن عبد الله ابنی فی الدواوین ثم رکب الی دار السلطان فقبض علیه و علی أسبابه

سنه احدی و ثلاثمائة

قدم فیها علی بن عیسی من مکة، فقلده المقتدر وزارته و خلع علیه، و سلم الخاقانی الیه، فصادره و أسبابه مصادره قریبه، و صان حرم الخاقانی. و اعتمد علی علی بن عیسی لما اشتهر عنه من افاضه المعروف و عماره الثغور و الجوامع و المارستانات فی سائر الأوقات، و رد المظالم بها، و کتب فی ذلک کتابا اوله: بسم الله الرحمن الرحیم، سبیل ما یرفعه إلیک کل واحد من المتظلمین قبل النوروز من مظلمته، و یدعی انه تلف بالآفة من غلته، ان تعتمد فی کشف حاله علی اوثق ثقاتک، و اصدق کفاتک حتی یصح لک امره، فتزیل الظلم عنه، و ترفعه، و تضع الإنصاف موضعه، و تحتسب من المظالم بما یوجب الوقوف علیه حسبه، و تستوفی الخراج بعده، من غیر محاباه للاقویاء، و لا حیف علی الضعفاء و اعمل بما رسم لک ما یظهر و یذیع و یشتهر و یشیع، و یکون العدل به علی الرعیة کاملا، و للانصاف شاملا ان شاء الله. و ساس علی بن عیسی الدنیا السیاسة المشهوره، التی عمرت البلاد، حتی قال له ابن الفرات لما ناظره: قد اسقطت من مال امیر المؤمنین خمسمائة الف دینار فی السنه، فقال: لم استکثر هذا المقدار فی جنب ما حططته عن امیر المؤمنین من الأوزار، لأننی حططت المکس بمکة، و التکمله بفارس، و جبایه الخمور بدیار ربیعه، و لکن انظر الی نفقاتی و نفقاتک، و ضیاعی و ضیاعک فاسکته. و زادت فی ایامه العمارة و تضاعف الزراعة، حین کتب الیه عامله: ان قوما یبادوریا لا یؤدون الخراج، فان امرت عاقبناهم، فکتب الیه: ان الخراج دین، و لا یجب فیمن امتنع عن أداء الدین غیر الملازمة، فلا تتعد ذاک الی غیره و السلام. و مما استحسن من افعال الخاقانی بعد عزله، ان قوما زوروا علیه باطلاقات و مسامحات، فانفذ بها علی بن عیسی یسأله عنها لیمضی منها ما اعترف به، فصادفه

الرسول یصلی فلما رای ابنه یتأمل التوقیعات، قطع صلاته و قال: هذه توقیعاتی صحیحه، الوزیر یری رایه فیمضی ما آثر منها، و یعرض علی ما أحب منها و التفت الی ابنه حین خرج الرسول فقال: اردت ان نتبغض الی الناس فتکون السبب فی رد ما تضمنته، و یتنزه علی بن عیسی من ذلک، فلم لا نتحبب بالاعتراف بها، فان أمضاها حمدنا و ان ردها عذرنا. و قصد القواد علی بن عیسی، بإسقاطه الزیادات التی زادها ابن الفرات، و وقعوا فیه و ثلبوه. و فی هذه السنه، خلع علی الأمیر ابی العباس بن المقتدر-و هو الذی ولی الخلافه و لقب بالراضی- و استخلف له مؤنس. و فیها انفذ علی بن احمد الراسبی الحسین بن منصور الحلاج و قد قبض علیه بالسوس، فشهر علی جمل ببغداد، و صلب و هو حی و ظهر عنه بانه ادعی انه الله. و مات الراسبی بعد قلیل، فاخذ السلطان من ماله الف الف دینار. و فیها ورد الخبر بان اسماعیل بن احمد صاحب خراسان قتله غلمانه علی شاطئ نهر بلخ، و قام ابنه ابو الحسن نصر مقامه و انفذ الیه الخلیفة عهده. و فیها ورد الخبر بان خادما صقلابیا لأبی سعید الجنابی قتله و خرج، فلم یزل یستدعی قائدا قائدا و یقتله، حتی قتل جماعه، ففطن به النساء فصحن بالأمر، فقام ابو طاهر سلیمان بن الحسن مقام ابیه. و اتی القرامطة فی هذه السنه البصره فی ثلاثین فارسا، و الناس فی صلاه الجمعه، فقتلوا الموکلین بالباب و من خرج الیهم من المطوعة و بلغ الخبر امیر البصره محمد بن إسحاق بن بنداحیق فغلق الأبواب

سنه اثنتین و ثلاثمائة

ورد فیها کتاب ابی الحسن نصر بن احمد صاحب خراسان بانه واقع عمه إسحاق و اسره. 3 و فی هذه السنه خرج مؤنس الی مصر، و ضم الیه علی بن عیسی أخاه عبد الرحمن، و قلده کتابته، و ذلک عند سماعهم قرب الخارج بالقیروان، و واقعه مؤنس، فانهزم من بین یدیه: و هذا الخارج، ذکر الصولی عن اصحاب النسب انه عبید الله بن عبد الله ابن سالم، من اهل عسکر مکرم، و جده سالم قتله المهدی رضوان الله علیه علی الزندقة 4 و انفذ أبا عبد الله الصوفی الی المغرب، فأری الناس زهدا و عباده، و طرد زیاده الله بن عبد الله بن الاغلب، و أتاه عبید الله، فقال: الی هذا ادعوکم. فلما اظهر عبید الله شرب الخمر تبرا الصوفی منه، فدس علیه عبید الله من قتله، و ملک بلاد المغرب، فهزمه مؤنس، و تصدق المقتدر بالله عند هزیمته باموال کثیره. و فی هذه السنه صودر ابن الجصاص، قال الصولی: وجد له بداره بسوق یحیی خمسمائة سفط من متاع مصر، و وجد فیها جرار خضر و قماقم مدفونة فیها دنانیر، و أخذ منه الف الف دینار. قال الصولی: و حضرت مجلسا جری فیه بین ابن الجصاص و ابراهیم بن احمد الماذرائی خلف، فقال ابراهیم: مائه الف دینار من مالی صدقه، لقد ابطلت فی الذی حکیته عنی، فقال ابن الجصاص: قفیز دنانیر من مالی صدقه، اننی صادق و انک مبطل، فقال ابن الماذرائی: من جهلک انک لا تعلم ان مائه الف اکثر من قفیز، فانصرفت الی ابی بکر بن ابی حامد فاخبرته، فقال: نعتبر هذا، فاحضر

کیلجه، فملأها دنانیر، ثم وزنها، فکانت اربعه آلاف، فنظرنا فإذا القفیز سنه و تسعون الف دینار کما قال الماذرائی. و کان ابن الجصاص قد انفذ له من مصر مائه عدل خیشا، فی کل عدل الف دینار، فأخذت ایام نکبته و ترکت بحالها، و لما اطلق سال فیها، فردت علیه، فاخذ المال منها، و کان إذا ضاق صدره اخرج جوهرا یساوی خمسین الف دینار، و ترکه فی صینیة ذهب و یلعب به، فلما قبض علیه و کبست داره، کان الجوهر فی حجره، فرمی به الی البستان، فوقع بین شجره، فلما اطلق فتش علیه فی البستان و قد جف نبته و شجره، و هو بحاله. و فی هذه السنه، ختن اولاد الخلیفة، و نثر علیهم خمسه آلاف دینار، و مائه الف درهم و بلغت نفقه الطهر ستمائه الف دینار و ادخلوا الی المکتب، و کان مؤدبهم ابو إسحاق ابراهیم بن السری الزجاج. و فی هذه السنه، غزا افسن الافشینی فاسر مائه و خمسین بطریقا، و الفی فارس. و فی ذی القعده، خلع علی ابی الهیجاء بن حمدان، و قلد الموصل و أعمالها. و فیها ماتت بدعه جاریه عریب، و کان إسحاق بن أیوب قد ضمن لأبی الحسن علی بن یحیی المنجم عشرین الف دینار، ان باعتها عریب منه بمائه الف دینار. فجاء و خاطبها، فاستدعت بدعه و خیرتها بین المقام و البیع، فاختارت المقام، فأعتقتها و لم یملکها قط رجل. و فی هذه السنه توفی ابو بکر جعفر بن محمد الغریانی، و هو ممن طوف شرقا و غربا لسماع الحدیث، و استقبل لما قدم بغداد بالطیارات و الزبازب و املی بشارع

المنار بباب الکوفه، فحزر فی مجلسه ثلاثون ألفا یکتب منهم عشره آلاف، و کان فی مجلسه ثلاثمائة و سته عشر یستملون، و مولده سنه سبع و مائتین و دفن بالشونیزی. و فی هذه السنه، توفی احمد بن عبد العزیز بن طوما الهاشمی، نقیب العباسیین، و ولی مکانه ابنه محمد، و توفی و هو ابن اثنتین و تسعین سنه، و سمعت ان له عقبا بالحاذانیه ذباله البطیحة

سنه ثلاث و ثلاثمائة

فیها اطلق السبکری من الحبس، و خلع علیه خلع الرضا. و وقع حریق فی سوق النجارین بباب الشام و احترق، و طار الشرار فاحرق ستاره جامع المدینة. و عصی الحسین بن حمدان، و اجتمع معه ثلاثون الف رجل من العرب و هزم رائقا الکبیر، و اقام بإزاء جزیرة ابن عمر و ورد مؤنس من مصر، و قد استدعاه علی بن عیسی لحرمه فانهزم اصحاب الحسین، و اسره مؤنس، و ادخله الی بغداد، و معه ابنه عبد الوهاب، فصلبه حیا علی نقنق علی ظهر فیل، و نقله ابنه علی جمل، و الأمیر ابو العباس و الوزیر علی بن عیسی و مؤنس و ابو الهیجاء بن حمدان و ابراهیم ابن حمدان یسیرون بین یدیه، و حبس عند زیدان القهرمانه و قبض بعد ذلک علی ابی الهیجاء و اخوته. و طلب الجند الزیادة، فزید الفارس ثلاثة دنانیر، و الراجل خمسه عشر قیراطا. و فی هذه السنه، توفی ابو علی الجبائی، و مولده سنه خمس و ثلاثین و مائتین، و کان ابو علی شیخ المعتزله فی زمانه و مات بعسکر مکرم، و حمل الی منزله بجبی، و لما احتضر قال اصحابه: من یلقنه التوبة؟ فلم یتجاسر احد علی ذلک إعظاما له، فقال اصغرهم سنا: انا القنه، و تقدم و قرأ : وَ تُوبُوا إِلَی اَللّٰهِ جمیعا ایها المؤمنون لعلکم تفلحون، ففتح ابو علی عینیه و قال: اللهم انی تائب إلیک من کل قول نصرته کان الصواب عندک غیره، و اشتبه علی امره، فقال من حضره: لو کان علی ذنب غیر هذا لذکره و کان یذهب الی ان حکم النجوم صحیح علی وجه، و هو انه یجوز ان یکون الله تعالی، اجری العادة إذا صار الکوکب الفلانی الذی جعله

الله تعالی و خلقه سعدا الی الموضع الفلانی کان کذا. و کان ینکر علی المنجمین ان الکواکب تفعل بأنفسها ذلک، فاجتاز بعسکر مکرم علی دار سمع فیها صیحه لأجل امراه تلد، فقال: ان صح ما یقوله المنجمون، فهذا المولود ذو عاهة، فخرجت امراه، فسالت أبا علی الدخول و ان یحنک المولود و یؤذن فی اذنه، ففعل فإذا به احنف

سنه اربع و ثلاثمائة

فی فصل الصیف فزع الناس من شیء من الحیوان یسمی الزبزب ذکروا انهم کانوا یرونه علی السطوح لیلا، و ربما قطع ید النائم و ثدی النائمة فکانوا یضربون بالهواوین لیفزعوه، و ارتجت بغداد فی الجانبین لذلک، و عمل الناس لأولادهم مکاب من سعف یکبونها علیهم. و فی هذه السنه، قبض علی علی بن عیسی و علی اهله، و صودر اخوه عبید الله ابن علی علی ستین الف دینار، و صودر اخوه ابراهیم بن عیسی علی خمسین الف دینار. و سال ان یؤذن له فی المقام بدیر العاقول، فأجیب الی ذلک. و الزم ابو بکر محمد بن عبد الله الشافعی اربعه آلاف دینار، و شفع القاضی ابو عمر فیه فاطلق بعد أدائها و تم ذلک علیهم فی وزارة ابی الحسین بن الفرات الثانیه. و ظهر ابو علی بن مقله من استتاره، و کان استتاره فی ایام الخاقانی و علی ابن عیسی، و اختص بابن الفرات، و تولی کتابه السیده و الأمراء اولاد المقتدر بالله. و کان یوسف بن ابی الساج، قد قاطع علی اعمال ابهر و زنجان و الری و قزوین، و استبد بالمال، و اظهر ان علی بن عیسی کاتبه بذلک، و انفذ الیه لوائین و خلعا، فأنکر علی بن عیسی، و قد عنفه ابن الفرات علی ذلک، و قال: اللواء و الخلع و الکتاب علی حامله و کاتبه لا من کتم ذلک فانفذ المقتدر خاقان المفلحی لمحاربته، فهزمه یوسف، و شهر اصحابه بالری و قدم مؤنس من الثغر، فانفذه المقتدر بالله

لحربه، فواصل ابن ابی الساج المکاتبة بالرضا و السؤال فی المقاطعه عما بیده من الاعمال، و ان یؤدی فی کل سنه سبعمائة الف دینار، فلم تقع له اجابه فسار من الری الی اذربیجان، و رکب الأشد، و حارب مؤنسا، فهزمه، و مضی مؤنس الی زنجان، و قتل من اصحابه و قواده عده. و انفذ ابن ابی الساج یطلب الصلح، و مؤنس لا یجیبه، و لو اراد یوسف اسره لتم، و لکنه ابقی علیه فلما کان فی المحرم سنه سبع و ثلاثمائة فی ایام حامد بن العباس واقعه مؤنس باردبیل، و استؤسر یوسف مجروحا، و حمل الی بغداد فی شهر ربیع الآخر، و شهر علی الفالج، و هو جمل له سنامان، یشهر علیه الخوارج علی السلطان، و ترک علی راسه برنس، و القراء یقرءون بین یدیه و الجیش وراءه. و حبس عند زیدان القهرمانه و خلع علی مؤنس و طوق و سور، و زید فی ارزاق اصحابه. و لما انکفأ مؤنس الی بغداد استولی سبک، غلام یوسف علی الاعمال، فانفذ الیه مؤنس قائده الفارقی لحربه فهزمه و سال سبک ان یقاطع علی الاعمال فأجیب. و اتصلت العداوة بین ابن الفرات و بین الحاجب نصر القشوری و شفیع المقتدری. و کان ابن الفرات قد قلد ابن مقله کتابه نصر، فاستوحش ابن مقله من ابن الفرات، فاطمعه صاحبه و ابن الحواری فی تقلد الوزارة، و کان یهدی إلیهما اخبار ابن الفرات

سنه خمس و ثلاثمائة

فیها مات السبکری بعد اطلاقه من الحبس. و فیها اطلق ابو الهیجاء و اخوته، و خلع علیهم. و فیها مات غریب الخال خال المقتدر بالله، و عقد لابنه مکانه، و حضر ابن الفرات جنازته بداره، بالنجمی. و فیها قلد ابو عمر قضاء الحرمین

سنه ست و ثلاثمائة

[أخبار متفرقة]

فی هذه السنه، تاخرت ارزاق الجند، و احتج ابن الفرات بان المال صرف فی نفقه الجیش الذی جهزه لمحاربه ابن ابی الساج، فقبض علیه فکانت وزارته هذه سنه و خمسه اشهر و تسعه عشر یوما. و دخل علی جحظه بعض اصدقائه، فقال له: ما تتمنی؟ فقال: لم یبق لی منی غیر نکبات الوزراء! فقال له: قد نکب ابن الفرات، فقال جحظه: احسن من قهوة معتقه تخالها فی انائها ذهبا

من کف مقدودة منعمه تقسم فینا الحاظها الوصبا

و مسمع نهض السرور إذا رجع فیما تقول او ضربا

نعمه قوم أزالها قدر لم یحظ حر فیها بما طلبا

وزارة حامد بن العباس

کان حامد یستدعی قسیما الجوهری خادم السیده، إذا خرج الی واسط لمشارفه أعمالها بها، و یلاطفه، فعاد من عنده و قد نکب ابن الفرات، فاشار به، فوافق ذلک مشوره ابن الحواری أیضا فوصل و قد کوتب الی بغداد فی الیوم الرابع من القبض علی ابن الفرات و کان له أربعمائة غلام یحملون السلاح و عده حجاب تجری مجری القواد. و اشار ابن الحواری علیه بطلب علی بن عیسی، و مساءله المقتدر بالله فیه لیخلفه علی الدواوین، ففعل، فقال المقتدر بالله: ما احسب علی بن عیسی یرضی ان یکون تابعا، بعد ان کان متبوعا فقال حامد: انا اعامل الوزراء منذ ایام الناصر لدین الله، فما رایت اعف من علی بن عیسی، و لا اکبر نفسا منه، و لم لا یستجیب لخلافه الوزارة؟ و انما الکاتب کالخیاط یخیط یوما ثوبا قیمته الف دینار، و یخیط یوما

ثوبا قیمته عشره دراهم فضحک منه من سمع قوله، و عیب بهذا. و ازری علیه، ان أم موسی القهرمانه، خرجت الیه برقعة من الخلیفة فقرأها، و وضعها بین یدیه، و أخذ یتحدث حدیث شق الفرن المنفجر ایام الناصر لدین الله بواسط، و أم موسی مستعجله بالجواب، و لم یجب الی ان استوفی حدیث الشق. و حکایته معها فی قوله لها: و التقطی و احذری ان تغلطی مشهوره. و کتب ابو الحسن محمد بن جعفر بن ثوابه، عن المقتدر بالله کتابا الی اصحاب الاطراف یذکر فیه وزارة حامد اوله: اما بعد، فان احمد الأمور ما عم صلاحه و منفعته، و خیر التدبیر ما رجی سداده و اصابته، و ازکی الاعمال ما وصل الی الکافه یمنه و برکته، و افضل الاکوان ما کان اتباع الحق سبیله و عادته. و خلع المقتدر بالله علی علی بن عیسی، و انفذ به مع صاحب نصر الحاجب و شفیع المقتدری الی دار حامد علی اعمال المملکة. و کتب الیه علی بن عیسی فی بعض الأیام رقعه خاطبه فیها بعبده، فأنکر ذلک حامد و قال: لست اقرا له رقعه إذا خاطبنی بهذا، بل یخاطبنی بمثل ما اخاطبه به. و کان یکتب کل واحد منهما الی صاحبه اسمه و اسم ابیه، و شکر له علی بن عیسی هذا الفعل. و سقطت منزله حامد، و تفرد علی بالأمور، و قیل فیهما، قال ابن بسام: یا بن الفرات تعزی قد صار امرک آیه

لما عزلت حصلنا علی وزیر بدایه

و ضمن علی بن عیسی الحسین بن احمد الماذرائی، اعمال مصر و الشام بثلاثة آلاف الف دینار، فاوصله الی المقتدر بالله، فخلع علیه و شخص الی عمله و قدم علی بن احمد بن بسطام من مصر فولاه اعمال فارس. قال ابو الفضل العباس بن الحسین وزیر معز الدولة: رایت أبا القاسم بن بسطام و قد دخل إلینا فارس عاملا، و معه اثقال لم یر مثلها، و رایت فی جمله اثقاله اربعین نجیبا موقره اسره مشبکه، ذکروا انه یستعملها فی الطرقات للمجلس و التمس یوما سجاده للصلاة بعینها، و کان یألفها، ففتشت رزم الفرش، فکان فیها نحو أربعمائة سجاده

و لما تبین حامد ان منزلته قد وهت، استاذن فی الانحدار الی واسط، فاذن الخلیفة له، و لیس له من الوزارة غیر الاسم. و اقطع المقتدر بالله ابنه أبا العباس دار حامد بالمخرم، فانتقل حامد الی داره فی باب البصره. و لما انحدر حامد استخلف مکانه صهره أبا الحسین محمد بن بسطام و أبا القاسم الکلوذانی، فظهرت کفایة الکلوذانی. و تقلد ابو الهیجاء بن حمدان طریق خراسان

سنه سبع و ثلاثمائة

ضجت العامه من الغلاء، و کسروا المنابر، و قطعوا الصلاة، و احرقوا الجسور، و قصدوا دار الروم و نهبوها، فانفذ المقتدر بمن قبض علی عده منهم، و استدعی حامدا لیبیع الغلات التی له ببغداد، فاصعد، و باعها، و نقص فی کل کر خمسه دنانیر. و رکب هارون بن غریب و ابراهیم بن بطحاء المحتسب الی قطیعه أم جعفر، فسعروا الکر الدقیق بخمسین دینارا، فرضی الناس و سکتوا و انحل السعر

سنه ثمان و ثلاثمائة

ورد الخبر بحرکة الخارج بالقیروان الی مصر، فاخرج مؤنس الی هناک. و دخل صاحب السند بغداد، فاسلم علی یدی المقتدر بالله. و فی هذه السنه، خلع علی ابی الهیجاء، و قلد الدینور. و تحرکت الأسعار فیها فافتتن الناس ببغداد لذلک. و برد الهواء فی تموز، فنزل الناس من السطوح و تدثروا بالاکسیه و اللحف.

سنه تسع و ثلاثمائة

قرئت الکتب علی المنابر بهزیمه المغربی، و استباحه عسکره و لقب مؤنس بالمظفر. و خلع علی محمد بن نصر الحاجب، و قلد اعمال المعاون بالموصل، و عقد له لواء و خرج الی هناک. و هدمت دار علی بن الجهشیار ببغداد فی عرصة باب الطاق، و کان هذا الباب علما ببغداد فی الحسن و العلو و بنی موضعه مستغل. و عقد لمؤنس المظفر علی مصر و الشام و خلع علی ابی الهیجاء بن حمدان، و قلد اعمال المعاون بالکوفه و طریق مکة. و کبس سبعه من اللصوص دار ابن ابی عیسی الصیرفی، و أخذوا منه ثلاثین الف دینار، ثم عرفوا بعد ایام، فقتلوا، و استرد منهم نیفا و عشرین ألفا. و فی شوال دخل مؤنس المظفر بغداد قادما من مصر، فتلقاه الأمیر ابو العباس ابن المقتدر، و خلع علیه، و طوق و سور علی مائه و اثنی عشر قائدا من قواده. و انفذ الی ابن ملاحظ عقد علی الیمن و خلع و دعا المقتدر فی یوم الاثنین لثمان بقین من ذی القعده مؤنسا المظفر و نصرا الحاجب، و خلع علی مؤنس خلع منادمه و سال فی امر اللیث بن علی و طاهر بن محمد ابن عمرو بن اللیث، و یوسف بن ابی الساج فوهبوا له. و فی هذه السنه اهدی الوزیر حامد بن العباس الی المقتدر البستان المعروف بالناعوره، انفق علی بنائه مائه الف دینار، و فرشه باللبود الخراسانیه.

و بلغت زیاده دجلة فی نیسان ثمانیة عشر ذراعا. و انتهی الی حامد بن العباس امر الحسین بن منصور الحلاج، و انه قدموه علی جماعه من الخدم و الحشم و الحجاب، و علی خدم نصر، و انهم یذکرون عنه انه یحیی الموتی، و ان الجن تخدمه و احضر السمری الکاتب و رجل هاشمی، مع جماعه من اصحاب الحلاج، و اعترفوا بان الحلاج یدعی النبوه، و انهم صدقوه، و کذبهم الحلاج و قال: انما انا رجل اکثر الصلاة و الصوم و فعل الخیر و استحضر حامد ابن العباس القاضی أبا جعفر بن البهلول، فاستفتاهما فی امره، فذکرا انهما لا یفتیان فی امره بشیء، و لا یجوز ان یقبل قول من واجهه بما واجهه الا ببینه او باقرار منه، و تقرب الی الله تعالی بکشف امره رجل یعرف بدباس تبع الحلاج ثم فارقه، و الحلاج مقیم عند نصر القشوری مکرم هناک و دافع عنه نصر أشد مدافعه، و کان یعتقد فیه اجمل اعتقاد فتکلم علی بن عیسی، فقال له الحلاج فیما بینه و بینه: قف حیث انتهیت، و الا قلبت الارض علیک، فعزم حینئذ علی بن عیسی علی مناظرته. و حضرت بنت السمری، فذکرت ان أباها أهداها الی سلیمان بن الحلاج و هو بنیسابور، و کانت امراه حسنه الوجه، عذبه الکلام جیده الألفاظ، و قال لها الحلاج: متی انکرت من ابنی شیئا فصومی یوما، و اقعدی فی آخره علی سطحک، و افطری علی ملح و رماد، و استقبلی و اذکری ما کرهت منه، فانی اسمع و اری و حکت ان ابنه الحلاج أمرتها بالسجود له، و قالت: هذا اله الارض، و اکثرت فی الاخبار عنه بما شاکل ذلک. و حکی حامد انه قبض علی الحلاج بدور الراسبی فادعی تاره الصلاح، و ادعی اخری انه المهدی، ثم قال له: کیف صرت الاها بعد هذا! و کان السمری فی جمله من قبض علیه من اصحابه، فقال له حامد: ما الذی

حداک علی تصدیقه؟ قال: خرجت معه الی اصطخر فی الشتاء، فعرفته محبتی للخیار، فضرب یده الی سفح جبل، فاخرج من الثلج خیاره خضراء، فدفعها الی، فقال حامد: ا فأکلتها؟ قال: نعم، قال: کذبت یا بن الف زانیة فی مائه الف زانیة، أوجعوا فکه، فضربه الغلمان و هو یصیح: من هذا خفنا. و حدث حامد، انه شاهد ممن یدعی النیرنجیات انه کان یخرج الفاکهة. و إذا حصلت فی ید الإنسان صارت بعرا. و من جمله من قبض علیه انسان هاشمی کان یکنی بابی بکر، فکناه الحلاج، بابی مغیث حیث کان یمرض اصحابه و یراعیهم و قبض علی محمد بن علی بن القنائی، و أخذ من داره سفط مختوم فیه قواریر، فیها بول الحلاج و رجیعه، اخذه لیستشفی به. و کان الحلاج إذا حضر، لا یزید علی قوله: لا اله الا أنت، عملت سوءا و ظلمت نفسی فاغفر لی، فانه لا یغفر الذنوب الا أنت. و ظفر من کتب الحلاج بکتاب فیه: إذا اراد الإنسان الحج، فلیفرد بیتا فی داره طاهرا و یطوف به سبعا، و یجمع ثلاثین یتیما، و یعمل لهم ما یمکنه من الطعام، و یخدمهم بنفسه و یکسوهم، و یدفع الی کل واحد سبعه دراهم، فان ذلک یقوم مقام الحج. فالتفت القاضی ابو عمر الی الحلاج و قال: من این لک هذا؟ قال: من کتاب الإخلاص للحسن البصری، فقال ابو عمر: کذبت یا حلال الدم، قد سمعنا بکتاب الإخلاص بمکة، ما فیه ما ذکرت فقال حامد لأبی عمر: اکتب هذا. فتشاغل عنه بکلام الحلاج، و اقبل حامد یطالب أبا عمر بالکتاب و هو متشاغل بالخطاب، حتی قدم الدواة من بین یدیه الی ابی عمر، و الح علیه إلحاحا لم یمکنه الدفع، فکتب بإحلال دمه و کتب من حضر المجلس، و لما تبین الحلاج الصورة قال: ظهری حمی و دمی حرام، و ما یحل لکم ان تهتکوا منی ما لم یبحه الاسلام، و کتبی موجوده فی الوراقین، علی مذهب اهل السنه

و انفذ حامد بالفتیا و المحضر الی المقتدر، فلم یخرج جوابهما، فلم یجد بدا من نصره نفسه، فکتب الی المقتدر: إذا اهمل امر الحلاج بعد إفتاء الفقهاء بإباحة دمه، افتتن الناس به فوقع المقتدر: إذا افتی الفقهاء بقتله، فادفعه الی محمد ابن عبد الصمد، صاحب الشرطه، و مره ان یضربه الف سوط، فان تلف و إلا ضرب عنقه و الحلاج یستطلع الی الاخبار، فلما اخبر ان ابن عبد الصمد عند الوزیر قال: هلکنا و الله. و اخرج یوم الثلاثاء لست بقین من ذی القعده الی رحبه الجسر، و قد اجتمع من العامه امم کثیره، فضرب الف سوط، فما تاوه و لا استعفی، و قطعت یداه و رجلاه، و حز راسه، و احرقت جثته، و نصب راسه یومین علی الجسر، و حمل الی خراسان، فطیف به. و زادت دجلة زیاده عظیمه، فادعی اصحابه ان ذلک لأجل ما القی فیها من رماد جثته. و ادعی قوم من اصحابه، انهم راوه راکبا حمارا فی طریق النهروان و قال لهم: انما حولت دابه فی صورتی، و لست المقتول کما ظن هؤلاء البقر. و کان نصر الحاجب یقول: انما قتل ظلما. و من شعر الحلاج: و ما وجدت لقلبی راحه ابدا و کیف ذاک و قد هیئت للکدر

لقد رکبت علی التغریر وا عجبا ممن یرید النجا فی المسلک الخطر

کأننی بین امواج تقلبنی مقلب بین اصعاد و منحدر

الحزن فی مهجتی و النار فی کبدی و الدمع یشهد لی فاستشهدوا بصری

و من شعره: الکاس سهل لی الشکوی فبحت بکم و ما علی الکاس من شرابها درک

هبنی ادعیت بانی مدنف سقم فما لمضجع جنبی کله حسک

هجر یسوء و وصل لا اسر به مالی یدور بما لا اشتهی الفلک

فکلما زاد دمعی زادنی قلقا کأننی شمعه تبکی فتنسبک

و من شعره: النفس بالشیء الممنع مولعه و الحادثات أصولها متفرعه

و النفس للشیء البعید مریده و النفس للشیء القریب مضیعه

کل یحاول حیله یرجو بها دفع المضرة و اجتلاب المنفعه

و له: کل بلاء علی منی فلیتنی قد أخذت عنی

اردت منی اختبار سری و قد علمت المراد منی

و لیس لی فی سواک حظ فکیفما شئت فاختبرنی

و فی الصوفیة من یدعی ان الحلاج کوشف حتی عرف السر، و عرف سر السر، و قد ادعی ذلک لنفسه فی قوله: مواجید اهل الحق تصدق عن وجدی و اسرار اهل السر مکشوفة عندی

و له: الله یعلم ما فی النفس جارحه الا و ذکرک فیها نیل ما فیها

و لا تنفست الا کنت فی نفسی تجری بک الروح منی فی مجاریها

ان کانت العین مذ فارقتها نظرت الی سواک فخانتها مآقیها

او کانت النفس بعد البعد آلفه خلقا عداک فلا نالت أمانیها

و حکی انه قال: الهی، انک تتودد الی من یؤذیک، فکیف لا تتودد الی من یؤذی فیک! و انشد: نظری بدء علتی ویح قلبی و ما جنی

یا معین الضنی علی اعنی علی الضنی

و کان ابن نصر القشوری قد مرض، فوصف له الطبیب تفاحه فلم توجد، فأومأ الحلاج بیده الی الهواء، و اعطاهم تفاحه، فعجبوا من ذلک، و قالوا: من این لک هذه؟ قال: من الجنه، فقال له بعض من حضر: ان فاکهة الجنه غیر متغیره، و هذه فیها دوده، قال: لأنها خرجت من دار البقاء الی دار الفناء، فحل بها جزء من البلاء فاستحسنوا جوابه اکثر من فعله. و یحکون ان الشبلی دخل الیه الی السجن، فوجده جالسا یخط فی التراب،

فجلس بین یدیه حتی ضجر، فرفع طرفه الی السماء و قال: الهی لکل حق حقیقة، و لکل خلق طریقه، و لکل عهد وثیقة، ثم قال: یا شبلی، من اخذه مولاه عن نفسه، ثم اوصله الی بساط انسه، کیف تراه! فقال الشبلی: و کیف ذاک؟ قال: یأخذه عن نفسه ثم یرده علی قلبه، فهو عن نفسه مأخوذ، و عن قلبه مردود، فأخذه عن نفسه تعذیب، و رده الی قلبه تقریب، و طوبی لنفس کانت له طائعة، و شموس الحقیقة فی قلوبها طالعه، ثم انشد: طلعت شمس من احبک لیلا فاستضاءت فما لها من غروب

ان شمس النهار تطلع باللیل و شمس القلوب لیس تغیب

و یذکرون انه سمی الحلاج، لأنه اطلع علی سر القلوب، و کان یخرج لب الکلام، کما یخرج الحلاج لب القطن، بالحلج. و قیل: کان یفعل بواسط بدکان حلاج، فمضی الحلاج فی حاجه و رجع فوجد القطن محلوجا مع کثرته، فسماه الحلاج. و فی الصوفیة من یقبله، و یقول: انه کان یعرف اسم الله الأعظم و منهم من یرده، و یقول: کان مموها. و یذکرون ان الشبلی انفذ الیه بفاطمه النیسابوریه، و قد قطعت یده، فقال لها: قولی له: ان الله ائتمنک علی سر من اسراره، فاذعته، فاذاقک حر الحدید، فان أجابک فاحفظی جوابه، ثم سلیه عن التصوف، ما هو؟ فلما جاءت أنشأ یقول: تجاسرت فکاشفتک لما غلب الصبر

و ما احسن فی مثلک ان ینهتک الستر

و ان عنفنی الناس ففی وجهک لی عذر

کان البدر محتاج الی وجهک یا بدر

و هذا الشعر للحسین بن الضحاک الخلیع الباهلی. ثم قال لها: امضی الی ابی بکر و قولی له: یا شبلی، و الله ما اذعت له سرا. فقالت له: ما التصوف؟ فقال: ما انا فیه، و الله ما فرقت بین نعمه و بلواه ساعه

قط فجاءت الی الشبلی، و اعادت الیه، فقال: یا معشر الناس، الجواب الاول لکم، و الثانی لی. و ذکروا انه لما قطعت یده و رجله صاح، و قال: و حرمه الود الذی لم یکن یطمع فی افساده الدهر

ما نالنی عند هجوم البلا باس و لا مسنی الضر

ما قد لی عضو و لا مفصل الا و فیه لکم ذکر

و کتب بعض الصوفیة علی جذع الحلاج: لیکن صدرک للاسرار حصنا لا یرام

انما ینطق بالسر ریفشیه اللئام.

سنه عشر و ثلاثمائة

فی المحرم، اطلق یوسف بن ابی الساج، و حمل الیه مال و خلع و حکی انه انزل فی دار دینار، و انه انفذ الی مؤنس المظفر، یستدعی منه انفاذ ابی بکر ابن الادمی القاری، فتمنع ابو بکر و قال: اننی قرات بین یدیه یوم شهر: وَ کَذٰلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذٰا أَخَذَ اَلْقُریٰ وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ، و رایته یبکی، فاظنه حقد علی ذلک، فقال له مؤنس لا تخف، فاننی شریکک فی جائزته، فمضی الیه وجلا، فلما دخل علیه، و قد أفیضت علیه الخلع، و الناس بحضرته و الغلمان وقوف علی راسه، قال لهم: هاتوا کرسیا لأبی بکر، فاتوه به، و قال: اقرا، فاستفتح و قرأ قوله تعالی: وَ قٰالَ اَلْمَلِکُ اِئْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی فقال: لا ارید هذا، بل ارید ان تقرا بین یدی ما کنت تقرؤه یوم شهرت فامتنع، ثم قرأ حین الزمه: وَ کَذٰلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذٰا أَخَذَ اَلْقُریٰ وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ فبکی ثم قال: هذه الآیة کانت سببا لتوبتی من کل محظور، و لو أمکننی ترک خدمه السلطان لترکتها و امر له بمال جزیل و طیب کثیر. و حضر یوسف دار الخلیفة بسواد، و وصل الیه، فقبل البساط و خلع علیه، و حمل علی فرس بمرکب ذهب، و ذلک یوم الخمیس ثامن المحرم، و جلس المقتدر یوم السبت، و عقد له علی اعمال الصلاة و المعاون و الخراج بالری و الجبال و اذربیجان، و زینت له دار السلطان یومئذ، فرکب معه مؤنس و مفلح و نصر و القواد، و استکتب أبا عبد الله محمد بن خلف النیرمانی، و قرر ان یحمل الی السلطان فی کل سنه خمسمائة الف دینار. و خلع علی طاهر و یعقوب ابنی محمد بن عمرو بن اللیث الصفار، و علی اللیث

ابن علی و ابنه خلع الرضا. و قدم أخ لنصر الحاجب من بلاد الروم و اسلم، فخلع علیه. و توالت الفتوح علی المسلمین برا و بحرا، فقرئت الکتب علی المنابر لذلک. و فی جمادی الاولی تقلد نازوک الشرطه ببغداد و عزل ابن عبد الصمد عنها. و املک ابو عمر القاضی مسرورا المحفلی ببنت المظفر بن نصر الداعی، و محمد بن یاقوت بابنه رائق الکبیر، بحضره المقتدر و حکی انه خطب خطبه طویله تعجب الناس من حسنها، و لما فرغ منها، و قد حمی الحر و تعالی النهار، قیل له ضجر الخلیفة بالجلوس، فخطب خطبه اوجزها بکلمتین، و عقد النکاح، فنهض المقتدر مبادرا لشدة الحر، و وقع فعل ابی عمر عنده الطف موقع، و التفت الی صاحب الدیوان فقال: ینبغی ان یزاد ابو عمر فی رزقه، و اثنی علیه. فعاد صاحب الدیوان الی داره، فقال لمن حضره من خاصته: قد جری لأبی عمر کل جمیل من الخلیفة، و قد تقدم بالزیادة فی رزقه. قال صاحب الحکایة، و کان ابو عمر رجلا صدیقی، فدعتنی نفسی الی التقرب بذلک الیه فجئته، فأنکر مجیئی فی وقت خلوته، فحدثته بالحدیث علی شرحه، فدعا للخلیفة و قال: لا عدمتک، فاستقللت شکره و انصرفت. فولد لی فکرا معمی، بان فی وجهه من التعجب منی، و ندمت ندما شدیدا، و قلت: سر السلطان أفشاه الی من هو احظی عندی من وزیره، ذکره الرجل لانسه بی، بادرت باخراجه ان راح ابو عمر و شکره فعلم انه من فعلی ما صورتی، فرجعت و دخلت بغیر اذن، فلما وقع ناظره علی قال: یا فلان، و لا حرف، فکانه فشکرته و انصرفت. و فی جمادی الأخیرة، خلع علی ابی الهیجاء بن حمدان، و طوق و سور

و انفذ الحسین بن احمد الماذرائی من مصر هدیه و فیها بغله معها فلو، و غلام طویل اللسان یلحق طرفه انفه. و دخل محمد بن نصر الحاجب، قادما من قالیقلا، فی شهر رمضان و قد فتح علیه. و فیه قبض علی أم موسی القهرمانه، و أختها أم محمد، و أخیها ابی بکر احمد ابن العباس، لأنها زوجت بنت أخیها ابی بکر من ابی العباس بن محمد بن إسحاق ابن المتوکل علی الله، و کانت له نعم عظیمه، و کان لعلی بن عیسی صدیقا، و اسرفت فی الأموال التی نثرتها، و الدعوات التی عملتها، حتی دعت اهل المملکة ثمانیة عشر یوما، و قالت لها السیده: انک قد دبرت ان یصیر صهرک خلیفه، و سلمتها الی ثمل القهرمانه، و هی موصوفه بالشر، و کانت قهرمانه احمد بن عبد العزیز بن ابی دلف، فاستخرجت منها الف الف دینار. و بلغت زیاده دجلة ثمانیة عشر ذراعا و نصفا. و ورد الخبر انه انبثق بواسط سبعه عشر بثقا أکثرها الف ذراع، و أصغرها مائتا ذراع، و غرق من أمهات القری الفان و ثلاثمائة قریه. و حج نصر الحاجب، فقلد ابن ملاحظ الحرمین، و صرف عنهما نزار بن محمد.

سنه احدی عشره و ثلاثمائة

فی صفر مات ابو النجم بدر الحمامی بشیراز، و کان یتولی اعمال الحرب و المعاون بفارس و کرمان، و دفن بشیراز، ثم نبش و حمل الی بغداد، و اضطرب الجند لموته بفارس، فکتب علی بن عیسی الی ابی عبد الله جعفر بن القاسم الکرخی بضبط تلک البلدان، فضبطها و استمال الجند. و خلع علی مؤنس المظفر، و عقد له علی غزاه الصائفه و کان ابو الهیجاء ابن حمدان قد خلع علیه لولایة فارس و کرمان، ثم عدل عنه الی ابراهیم بن عبد الله المسمعی، فقلد ذاک. و عقدت الکوفه و طریق مکة علی ورقاء بن محمد. و فی شهر ربیع الآخر، صرف حامد بن العباس عن الوزارة، و علی بن عیسی عن الدواوین، و کانت وزارة حامد اربع سنین و عشره اشهر و اربعه و عشرین یوما. و کثرت عداوة الناس لحامد لاسقاطه لارزاقهم و نقصانهم، فکان ذلک سبب عزله. و کان علی بن عیسی یکتب لیطالب جهبذ الوزیر: اسعده بکذا، فسقط بذلک. و جری بین مفلح و بین حامد مناکره، فقال حامد: صح عزمی علی ابتیاع مائه اسود اقودهم، و اسمی کل واحد منهم مفلحا. و کان المقتدر یستدعی ابن الفرات و یشاوره و هو محبوس. و اتفق انه انفذ الی المقتدر و ساله ان یقرضه الف دینار باثنی عشر الف دینار، فأجابه الی ذلک حیاء من رده، مع ما أخذ من أمواله فلما أخذ ابن الفرات المال،

جاء به الی المقتدر، فأفرغه بین یدیه و قال: یا امیر المؤمنین، ما تقول فی رجل یسترزق فی کل شهر هذا! فاستعظم المقتدر ذلک و قال: و من الرجل؟ فقال: ابن الحواری، هذا سوی ما یصله من المنافع، و یناله من الفوائد و رد ابن الفرات الدنانیر، و سعی مفلح لتقلید ابن الفرات الوزارة، و اعتقل علی بن عیسی و سلم الی زیدان القهرمانه. و خلع علی ابن الفرات لتقلید الوزارة الثالثه، و علی ابنه و أخیه، و جلسوا فی دورهم، بسوق العطش للتهنئه، و سال ان یعاد الی داره بالمخرم، و کانت قد اقطعت للأمیر ابی العباس، فاذن له المقتدر فی ذلک و قبض ابن الفرات علی جماعه من اسباب علی بن عیسی، فیهم ابن مقله. و أشیر علی ابن الحواری بالاستتار، و قیل له: ان المقتدر لم یطو عنک وزارة ابن الفرات الا لتغیر رای فیک، فقال: لا انکب نفسی، و ستر حرمه. ثم قبض ابن الفرات علی ابن الحواری، و قبض علی صهره محمد بن خلف النیرمانی، و توسط ابن قرابه حاله، فصادره علی سبعمائة الف دینار، و صادر أبا الحسین ابن بسطام صهر حامد علی مائتی الف دینار. و شرط المقتدر علی ابن الفرات، الا ینکب حامدا، و ان یناظره علی ما علیه، فناظره بمحضر الکتاب و القضاه، و قال المقتدر: انه خدمنی و لم یأخذ رزقا، و شرط علی الا اسلمه لمکروه، فاضطر ابن الفرات الی اقرار حامد علی واسط، و کان یتأول علیه تاولا دیوانیا. و کان حامد یطالب بما حبسه من النفقة علی البثوق فی ایام الخاقانی، و هی مائتان و خمسون الف دینار، فکانت تتأخر المطالبه جدیده الضمان، و لأنه شرط انه یحسب ذلک من ماله، لا من مال السلطان. فقلد ابن الفرات اعمال الصلح أبا العلاء محمد بن علی البزوفری. و قلد أبا سهل اسماعیل بن علی النوبختی اعمال المبارک، و جعل الی کل واحد مطالبه حامد فاما ابو سهل فکان یخلط المطالبه برفق، و کان البزوفری یستعمل ضد ذلک، فکان حامد یقصده الی داره فی رداء و نعل حذو، مع هیبة حامد

العظیمه و منزلته الجسمیة منذ ستین سنه فلم ینفع ذلک فی البزوفری، بل زاد علیه انه ابتاع ضیاعات سلطانیه بنواحی الجامدة فی ایام الخاقانی بخمسمائة الف دینار، و ابن الفرات یحمل البزوفری علی ما یعتمده. و کاتب ابن الفرات ان حامدا ممتنع من أداء ما علیه، مع میل اهل البلد الیه، و احتواء یده علی أربعمائة غلام لکل واحد منهم غلمان و سبعمائة رجل، فأجابه ابن الفرات ان المقتدر قد تقدم الی مفلح بالانحدار فی جیش للقبض علی حامد. فأظهر البزوفری الکتاب قبل وصول القوم. فحینئذ اصعد حامد فی سائر جیشه و کتابه و غلمانه، و ضربت البوقات یوم خروجه، و خروج اصحابه، بعضهم فی الماء، و بعضهم علی الطریق، و لم یقدر البزوفری علی منعه، فکاتب علی اجنحه الطیور بالحال، فانفذ المقتدر نازوک الی المدائن للقبض علیه فاخذ نازوک ما وجده له فاستتر حامد. و جاء احد الجهابذه فتقرب الی المقتدر بمائه الف دینار لحامد عنده. و ارجف الناس ببغداد ان المقتدر امر حامدا بالاستتار لیقبض علی ابن الفرات، و یعیده الی مرتبته. فاستتر آل ابن الفرات و أسبابه، غیر الوزیر. و کانت سعاده حامد قد تناهت، فصار الی دار المقتدر، و علیه ثیاب الرهبان، و معه مؤنس خادمه، فصعد الی دار الحجبة، فقال له نصر: لم جئت الی هاهنا؟ و لم یقم له، و اعتذر بانه تحت سخط الخلیفة. و قال لمفلح الأسود- و هو الذی یتولی الاستئذان علی الخلیفة- انه تحت رحمه، و مثلک من أزال ما یعانیه، و قال حامد لمفلح: تقول لمولانا امیر المؤمنین عنی: إیثاری الاعتقال فی الدار، کما اعتقل علی بن عیسی، و اناظر بحضره الفقهاء و القضاه و القواد، و امکن من استیفاء حججی و ما یجب علی من مال

فقالت السیده: لا یضر ان یعتقل فی الدار و یحفظ نفسه، فقال مفلح: ان فعل هذا، لم یتم لابن الفرات عمل و بطلت الاعمال، فقال المقتدر: صدقت، و امره بانفاذ حامد الی ابن الفرات، فبعد جهد، مکنه مفلح من تغییر زیه، و قال: لا احمله الا فی زی الرهبان و هذا الصوف الذی علیه، حتی تشفع فیه نصر، و انفذه مع ابن الزنداق الحاجب. فلما دخل علی ابن الفرات، اسمع حامدا المکروه، و قال له: جئت بها طائیه، و کان الطائی قد ضمن اسماعیل بن بلبل من الناصر لدین الله، و أتاه فی زی الرهبان، فسلمه الی اسماعیل بن بلبل فعامله باصناف المکاره، و أخذ منه مالا عظیما. و امر ابن الفرات قهرمان داره، بان یفرد له دار أخیه، یفرشها فرشا جمیلا و ان یحضر بین یدیه ما یختاره من الطعام، و یقطع له ما یؤثره من الکسوة، و استخدم له خادمین اعجمیین و دخل الیه کل من عامله بالمکاره فوبخوه، فقال: قد اکثرتم، و انا اجمل الجواب، ان کان ما استعملته من الاحوال التی وصفتموها جمیله العاقبه، قد اثمرت لی خیرا فاستعملوا مثله و زیدوا علیه، و ان کان قبیحا-و هو الذی بلغ هذه الغایة-فتجنبوه، فان السعید من وعظ بغیره. فقال ابن الفرات لما بلغه ذلک: ما ادفع شهامته، و لکنه رجل من اهل النار، یقدم علی الدماء و مکاره الناس. و مثل هذه الحکایة، حکایة زینب بنت سلیمان بن علی بن عبد الله بن العباس، قالت: کنت عند الخیزران، فدخلت جاریه و قالت: بالباب امراه لها جمال و خلقه حسنه، و لیس وراء ما هی علیه من سوء الحال غایة، تستأذن علیک، و قد

سالتها عن اسمها، فامتنعت ان تخبرنی، فقالت الخیزران: ما ترید؟ فقلت: ائذنی لها، فلن تعدمی ثوابا. فدخلت امراه من اجمل النساء و أکملهن، لا تتواری بشیء، و قالت: انا مزنه امراه مروان بن محمد الاموی، فقلت لها: لا حیا الله و لا قرب، الحمد لله الذی أزال نعمتک و هتک سترک، تذکرین یا عدوه الله، حین أتاک عجائز اهلی یسالنک ان تکلمی صاحبک فی الاذن فی دفن ابراهیم الامام، فوثبت علیهن، فاسمعتهن و امرت بإخراجهن علی الجهة التی اخرجن علیها! قالت: فضحکت، فما الدر احسن من ثغرها، و علا صوتها بالقهقهة، ثم قالت: ای بنت عمی، ای شیء اعجبک من حسن صنع الله بی علی العقوق حتی اردت ان تتأسی به! انی فعلت ما فعلت باهل بیتک، و أسلمنی الله إلیک ذلیله فقیره، فکان هذا مقدار شکرک لله علی ما اولاک فی، ثم قالت: السلام علیکم، و ولت فصاحت الخیزران بها: انها علی استأذنت، و الی قصدت، فما ذنبی! فرجعت و قالت: لعمری، لقد صدقت یا أخیه، و ان مما ردنی إلیک ما انا علیه من الضر و الجهد، فقامت الخیزران تعانقها، و امرت بها الی الحمام و خلعت علیها و جاء المهدی فاخبر بالحال، فسر بذلک، و کثر انعامه علیها، و افرد لها مقصوره من مقاصیر حرمه. و اقر حامد بمائتی الف دینار، و لم یقر بغیرها، و سلمت منه. و ضرب المحسن مؤنسا خادم حامد، فاقر بأربعین الف دینار دفنها فی داره بالمدینة، فحملت. و صودر مؤنس الفحل حاجب حامد علی عشرین الف دینار و صودر محمد ابن عبد الله النصرانی صاحبه، و الحسن بن علی الخصیب کاتبه علی ثمانین الف دینار. و استعمل الخصیب مع حامد من المکاشفه، ما لم یستعمله کاتب مع حاجب، فرد ابن الفرات علیه ما صادره به لذلک

و اشخص ابن الفرات الفقهاء و القضاه و الکتاب، فیهم النعمان بن عبد الله، و کان قد تاب من عمل السلطان، فحضر بطیلسان، و ناظره ابن الفرات مناظره طالت، و کان عمد ابن الفرات ان قال له: الضمان الذی ضمنته من الخاقانی سنه تسع و تسعین و مائتین لا یمضیه الفقهاء و الکتاب لأنه ضمان مجهول، و ضمنت اثمان غلات لم تزرع، فقال له حامد: فقد عملت بی کذلک حین ضمنتنی باعمال بالصدقات و الضیاع بالبصرة و کور دجلة، فقال ابن الفرات: الغلة بالبصرة یسیره، و انما ضمنت الثمره، فقال حامد فمن أحل بیع الثمره قبل إدراکها، و هی خضره فی الزرع؟ فقال المحسن لحامد: هذا الکلوذانی، کاتبک و کتابه یشهدون علیک بما اقتطعته، فقال: هؤلاء کتاب الوزیر الان هواه. و لزمت ابن الفرات حججه، حتی قال له حامد: لم امضیت ضمانی فی وزارتک الثانیه؟ فقال ابن الفرات: لهذا نقلنی امیر المؤمنین الی حبسه. و ذکر حامد حججا کانت فی یده، فقال ابن الفرات: انا فتشت صنادیقک، فلم أجد فیها ما ذکرت، و انا المقدم بإحضارها و تفتیشها فقال حامد: ا فتشتها بعد ان فتشها الوزیر، و قبضها نازوک و فتح أقفالها! فخجل ابن الفرات و تعجب الناس من استیفاء حامد الحجه. فاخرج ابن الفرات عملا وجده فی صنادیق غریب غلام حامد، و هذا الغلام کان یتولی بیع غلات حامد، و حمل ذلک سهوا لان حامدا کان یجمع حسباناته، و یغرقها فی دجلة، فرای انه قد بیع غلات تلک السنه سوی القضیم بخمسمائة الف دینار و نیف و اربعین الف دینار، فبان الفضل، و ظهر التضاعف، مع کون الأسعار رخیصه فی تلک السنه، و عالیه فیما بعدها. و قال حامد لابن الفرات: اننی اکرم الوزیر عن اسماع ابنه جواب ما یشتمنی، فحلف ابن الفرات برأس الخلیفة، ان لم یمسک ابنه استعفی الخلیفة فی هذه القضیة

فامسک المحسن حینئذ، و اعید حامد الی محبسه و طولب بالمال، فأقام علی انه لا مال عنده، و انه قد باع ضیاعه، و باع داره من نازوک بمدینه السلام باثنی عشر الف دینار، و باع خدمه، و باع اخصهم به من نازوک بثلاثین الف دینار. فالتفت الخادم الی نازوک و قال له: لا تستضع بی، فلا تبتعنی، فلم یقبل منه، و ابتاعه، فلما کان فی تلک اللیلة شرب الخادم زرنیخا فمات من لیلته. و خلا ابن الفرات بحامد، و قال: ان اخبرت باموالک، صنتک عن مکاره ابنی، و ولیتک فارس، و حلف له علی ذلک، فاقر بدفائنه فی بلالیع بواسط، و قدرها خمسمائة الف دینار، و ثلاثمائة الف عند قوم من العدول، و اقر بقماش له عند ابن شابده و ابن المنتاب و إسحاق بن أیوب و علی بن فرج بثلاثمائة الف دینار. فعرف المقتدر ذلک، و قال له ابن الفرات: قد اقر بذلک، عفوا من غیر مکروه. و ما زال ابن الفرات مکرما لحامد، یلبسه لین الثیاب، و یطعمه هنی الطعام، الی ان توصل المحسن علی یدی مفلح الی المقتدر، ان یتقدم الی ابیه باستخلافه، فاستخلفه علی کره من الأب لذلک، و خلع المقتدر علیه، و صار الی داره، فمضی الیه الکتاب و العمال للتهنئه، فسقطوا من درجه ساج صعدوا علیها من زبازبهم، فلحقتهم العلل لذلک. و ضمن حامدا الخمسمائة الف دینار، و احضره، فطالبه فقال: لم یبق غیر ضیاعی، و انا اوکل فی بیعها، فامر بصفعه، فصفع خمسین صفعه، و احدره الی واسط مع خادم و عشره فرسان، و ذلک فی عاشر شهر رمضان سنه احدی عشره و ثلاثمائة. و شاع ببغداد ان حامدا اشتهی بیضا، فطرح له الخادم فیه سما، فأکله، فلحقه ذرب، و دخل واسطا، و هو مثخن، فقام اکثر من مائه مجلس. فاراد البزوفری الاستظهار لنفسه، فاحضر القاضی و شهوده و کتب: ان حامدا، وصل الی واسط، فتسلمه البزوفری و هو علیل من ذرب و ان تلف من ذلک، فإنما مات حتف انفه. فلما دخل الشهود و قد قرر مع حامد الاشهاد علی نفسه قال لهم: ان ابن الفرات

الکافر الفاجر المجاهر بالرفض و بغض بنی العباس رحمه الله علیهم، عاهدنی و حلف بالطلاق و ایمان البیعه، علی اننی ان اقررت بأموالی لم یسلمنی الی ابنه، و صاننی علی المکروه و ولانی، فلما اقررت سلمنی الی ابنه فعذبنی و دفعنی الی خادمه فسقانی بیضا مسموما، و لا صنع للبزوفری فی دمی الی وقتنا هذا، و لکنه، لعنه الله کفر إحسانی و نسی اصطناعی، فاغری ابن الفرات بی و سعی علی دمی، ثم أخذ قطعه من أموالی، و جعل یحشوها فی المساور البرتون، و یبتاع الواحدة منها بخمسه دراهم، و فیها امتعه تساوی ثلاثة آلاف دینار فاشهدوا علی ما شرحته. و تبین البزوفری انه قد أخطأ. و کتب ابن بطحاء صاحب الخبر بواسط الی ابن الفرات بالحال، فشق علیه. و توفی لیله الخمیس لثلاث عشره خلت من شهر رمضان سنه احدی عشره و ثلاثمائة، و غسل و کفن، و صلی علیه القاضی و الشهود بواسط. و أخذ منه ابن الفرات الف الف و ثلاثمائة الف دینار. و قبض المحسن علی ابی احمد محمد بن منتاب الواسطی، صاحب حامد، فصادره علی مائه الف دینار. و حکی التنوخی، عن بعض الکتاب قال: حضرت مائدة حامد بن العباس، و علیها عشرون نفسا، و کنت اسمع انه ینفق علی مائدته مائتی دینار، فاستقللت ما رایت ثم خرجت فرایت فی الدار نیفا و ثلاثین مائدة منصوبه، علی کل واحده ثلاثون نفسا، و کل مائدة مثل المائدة التی کنت علیها، حتی البوارد و الحلوی، و کان لا یستدعی أحدا الی طعامه، بل یقدم الی کل قوم فی أماکنهم، و کانت الموائد فی الدهالیز، و کان یقدم لکل من یحضر جدیا، فتکون الجداء بعدد الناس، و یرفع ما بقی، فتقتسمه الغلمان. و قال حامد: انما فعلت هذا لأننی حضرت قبل علو امری علی مائدة بعض اصدقائی، و قدم علیها جدی، فعولت علی اکل کلیته، فسبقنی رجل فأکلها، فاعتقدت فی الحال: ان وسع الله علی، و ان اجعل جداء بعدد الحاضرین

و رکب حامد، و هو عامل واسط الی بستان له، فرای فی طریقه دارا محترقه و شیخا یبکی و حوله نساء و صبیان علی مثل حاله، فسال عنه، فقیل هذا رجل تاجر احترقت داره، فافتقر، و افلت بنفسه و عیاله علی هذه الصورة، فوجم ساعه، ثم قال: فلان الوکیل! فجاء، فقال: ارید ان اندبک لامر ان عملته کما ارید، فعلت بک و صنعت و ذکر جمیلا، و ان تجاوزت فیه رسمی فعلت بک و صنعت- و ذکر قبیحا، فقال: مر بأمرک، فقال: تری هذا الشیخ، قد آلمنی قلبی له، و قد تنغصت علی نزهتی بسببه، و ما تسمح نفسی بالتوجه الی بستانی الا بعد ان تضمن لی انی إذا عدت العشیة مع النزهه وجدت الشیخ فی داره، و هی کما کانت مبنیة مجصصه، نظیفة، و فیها الفرش و الصفر و المتاع من صنوفه و صنوف الآلات، مثل ما کان فیها، و علی جمیع عیاله من کسوه الشتاء و الصیف، مثل ما کان لهم. قال الشیخ: فتقدم الی الخادم ان یطلق ما أریده، و الی صاحب المعونة ان یقف معی، و یحضر کل ما أریده من الصناع، فتقدم حامد بذلک، و کان الزمان صیفا، فاحضر اصناف الروزجایه و البنائین، فکانوا ینقضون بیتا و یطرحون فیه من یبنیه و قیل لصاحب الدار: اکتب جمیع ما ذهب منک، فکتب حتی المکنسه و المقدحة، و احضر جمیع ذلک. و صلیت العصر، و قد سقفت الدار کلها، و جصصت و غلقت الأبواب و لم یبق الا البیاض و الطوابیق، فانفذ الی حامد و ساله التوقف فی البستان، و الا یرکب منه الی ان یصلی العشاء الأخیرة، و قد بیضت الدار و کنست و فرشت، و لبس الشیخ و عیاله الثیاب، و دفعت الیهم الصنادیق و الخزانه مملوءة بالأمتعة. و اجتاز حامد، و الناس مجتمعون له کأنه نهار فی یوم عید، فضجوا بالدعاء له، فتقدم الی الجهبذ بخمسه آلاف درهم، یدفعها الیه، یزیدها فی بضاعته، و سار حامد الی داره. و فی هذه السنه، توفی ابو إسحاق ابراهیم بن السری الزجاج، صاحب المعانی، و کان یخرط الزجاج، فاتی المبرد، و کان یعلم لکل واحد بأجره علی قدر معیشته،

و قال له: انی اکسب فی کل یوم درهما و دانقین، و انی أعطیک درهما، ان تعلمت ا و لم اتعلم، حتی یفرق الموت بیننا، و آخذ منک، قال: قد رضیت قال: و انفذ الیه بنو مارمه من الصراة یطلبون مؤدبا لأولادهم، فانفذنی الیهم، و کنت اوجه الیه فی کل شهر ثلاثین درهما و طلب عبید الله بن سلیمان منه مؤدبا لابنه القاسم، فقال: لا اعرف الا مؤدب بنی مارمه، فکتب الیه عبید الله فاستنزلهم عنی و ادبت القاسم، فکنت اقول له: ان ابلغک الله مبلغ ابیک تعطینی عشرین الف دینار؟ فیقول لی: نعم فما مضت الا سنون حتی ولی الوزارة، و انا علی ملازمته، فقال لی بالیوم الثالث: ما أراک ذکرتنی بالنذر، فقلت: لا احتاج مع رعایة الوزیر الی، اذکار خادم واجب الحق، فقال: انه المعتضد، و لولاه ما تعاظمنی ان ادفع ذلک فی مکان واحد، و لکنی اخاف ان یصیر لی حدیثا، فخذه مفترقا، فقلت: افعل، فقال: اجلس و خذ رقاع اصحاب الحوائج الکبار، و لا تمتنع من مساءلتی فی شیء، فکنت اقول ضمن لی فی هذه القصة کذا، فکان یقول غبنت فاستزد القوم، فحصل عندی عشرون الف دینار، فقال: حصل عندک مال النذر؟ قلت: لا، فلما حصل ضعفه، اخبرته، فوقع لی الی خازنه بثلاثة الاف دینار، فأخذتها و امتنعت ان اعرض علیه شیئا فلما کان من غد جئته، فأومأ الی، هات ما معک، فقلت: ما أخذت رقعه لان النذر قد وقع الوفاء به، و لم ادر کیف أقع مع الوزیر! فقال: سبحان الله! ا ترانی کنت اقطع عنک شیئا قد صار لک به عاده، و صار لک به عند الناس منزله و غدو و رواح الی بابی، فیظن الناس ان انقطاعه لتغیر رتبتک! اعرض علی رسمک و خذ بلا حساب، فکنت اعرض علیه الی ان مات. و حدث والدی رحمه الله، قال أخبرنا القاضی ابو الطیب، قال: حدثنی محمد بن طلحه الردادی، قال: حدثنی القاضی محمد بن احمد بن المخرمی انه جری بین الزجاج و بین المعروف بمسینه- و کان من اهل العلم- شر، فاتصل، و نسجه ابلیس و احکمه، حتی خرج ابراهیم الی حد السفه، فقال مسینه:

ابی الزجاج الا شتم عرضی لینفعه فإثمه و ضره

و اقسم صادقا ما کان حر لیطلق لفظه فی شتم حره

و لو انی کررت لفر منی و لکن للمنون علیه کره

فاصبح قد وقاه الله شری لیوم لا وقاه الله شره

فلما اتصل هذا بالزجاج قصده راجلا، حتی اعتذر و ساله الصفح. و ورد الخبر بدخول ابی طاهر سلیمان بن الحسن الجنابی البصره سحر یوم الاثنین لخمس بقین من شهر ربیع الآخر سنه احدی عشر و ثلاثمائة، فی الف و سبعمائة رجل، و انه وصل إلیها بسلالیم نصبها علی سورها و قتل الحراس و طرح بین کل مصراعین حمل رمل و حصی. و قتل سبک المفلحی امیر البصره، و احرق المربد، و بعض الجامع، و مسجد قبر طلحه رضی الله عنه، و لم یعرض للقری و حاربه اهل البصره عشره ایام بالکلا، و هربوا منه، فطرح فیهم السیف، و غرق منهم الکثیر، و اقام بها سبعه عشر یوما، یحمل علی جماله أموالهم، و سار الی بلده. و ادعی ابن الفرات علی علی بن عیسی، انه کاتب القرامطة، علی المصیر الی البصره، و احضر و نوظر، فلم یصح علیه امره. و قال الهمانی: سمعت علی بن عیسی، یعنف أبا عبد الله، حین حلفت ان استغلال ضیعتک بواسط عشره آلاف دینار، و قد وجد بها فی حساب الهمانی انه یرتفع فیها ثلاثین الف دینار، فقال البریدی: تاسیت بسیدنا حین حلف لابن الفرات، ان استغلال ضیعته الصافیة عشرون الف دینار، و استغلالها خمسون ألفا. و علم انه مع دیانته، لو لم یعلم ان البقیة مباحة عند من یخافه لما حلف، فکانه القم علیا حجرا

و امتنع المقتدر من تسلیم علی بن عیسی الی ابن الفرات، و اراد حفظ نفسه، فادی ثمن دار کانت له بالجانب الغربی فی سویقه ابی الورد، سبعه آلاف دینار، و قال للمحسن: ما یمکننی أداء مصادرتی فی اعتقالی، فالبسه جبه صوف، و صفعه، فقام عند ذلک نازوک و قال: لا احضر مکروه من قبلت یده السنین الکثیره. فلما علم ابن الفرات بفعل ابنه، لم یشک ان الخلیفة ینکر ذلک، فبادر و کتب الی الخلیفة، فسأله فی علی بن عیسی، و قال: هو من مشایخ الکتاب، و عرفه خدمته، فخرج خط المقتدر، بان الصواب ما فعله المحسن، و انه قد شفعه فیه، و حل قیوده. و اشارت زیدان القهرمانه علی ابن الفرات، بتسلیمه الی شفیع، و الا تسلمه الخلیفة، فاستدعی و سلمه الیه. فخرج و قد أقیمت صلاه المغرب، فقدم علی فصلی بالناس فی المسجد الذی علی دجلة. و مضی مع شفیع فجلس فی صدر طیارة، و جلس شفیع بین یدیه، و اسعف ابن الفرات و ابنه علی فی مصادرته و حمل الیه ابو الهیجاء بن حمدان عشره آلاف دینار، فردها، فحلف ابو الهیجاء انها لا رجعت الی ملکه، ففرقت فی الطالبین و الفقراء، و بذل له شفیع اموالا فأبی من قبولها، و قال: لا اجمع علیک مئونتی و معونتی. و لما صعد درجه شفیع، مد شفیع یده فاتکا علیها، و لما قبض علی ابن الفرات، جعل یرجف، فقال له: لم لم تعطنی یدک کما أعطیتها علیا؟ فقال: لان علیا اتقی لله منک. و لما ادی علی مصادرته، اذن المقتدر لابن الفرات فی ابعاده الی مکة، فاستاجر له جمالا و اعطاه نفقه، و انفذ معه ابن الکوثانی صاحبه، فاراد قتل علی، فبلغ

ذلک اهل مکة فهموا بقتل ابن الکوثانی، فمنع علی منه، و حفظه. و صادر ابن الفرات جمیع اسباب علی، منهم ابن مقله و الشافعی، و لما لم یجد علی النعمان بن عبد الله، الذی تاب من التصرف، سبیلا فی المصادره، و امتنع من الولایة، احدره الی واسط، و قبض البزوفری علیه من جامعها، لما رای من اکرام اهل البلد له، و أخذ منه سبعه آلاف دینار، و نفی ابن الحواری الی الأبله، و خنق بالمناره بعد ان عذب، ثم نبشه اهله، و حمل الی بغداد. و صادر المحسن أبا الحسن علی بن مأمون الاسکافی علی مائه الف دینار. و صادر الماذرائیین حین قدموا من مصر علی الف و سبعمائة الف دینار. و نفی ابن مقله الی البصره. و قدم مؤنس المظفر من الغزو و قد فتح علیه، فاخبر ابن الفرات ما تم علی العمال منهم، فسعی به الی المقتدر، فقال له: ما شیء أحب الی من مقامک ببغداد، لانی اجمع بین الانس بقربک و التبرک برأیک، و الصواب ان تقیم بالرقة، فتتوسط الاعمال، و تستحث علی المال. فعلم ان ذلک من عمل ابن الفرات، فأجاب الیه، و سئل فی الماذرائیین فأطلقوا و نفذ فی ذی القعده. و شرع ابن الفرات فی السعایة بنصر القشوری و شفیع المقتدری، فالتجا نصر الی السیده، فقالت للمقتدر: ان ابن الفرات، ابعد عنک مؤنسا، و هو سیفک، و قد حل له ابعاد حاجبک. و اتفق انه وجد علی سطح دار السر فی یوم الثلاثاء لخمس خلون من محرم سنه اثنتی عشره و ثلاثمائة رجلا أعجمیا واقفا، علیه ثیاب دبیقیه و تحتها قمیص صوف، و معه محبره و أقلام و ورق و حبل، قیل انه دخل مع الصناع و بقی أیاما، و عطش فخرج لطلب الماء، فظفر به، و سئل عن حاله، فقال: لا اخاطب غیر صاحب

الدار، فقال له ابن الفرات: أخبرنی عن حالک، فقال: لا اخاطب غیر الخلیفة، فضرب و هو یقول ندانم حتی قتل بالعقوبة. و خاطب ابن الفرات نصرا الحاجب بحضره المقتدر، و قال: کیف ترضی بهذا لأمیر المؤمنین، و ما یجوز ان ترضی به لنفسک، و ما سمعنا ان هذا تم علی خلیفه قط، و هذا الرجل صاحب احمد بن علی أخی صعلوک الذی قتله ابن ابی الساج، و اما ان یکون قد دسسته لیفتک بامیر المؤمنین، لتخوفک علی نفسک منه. و عداوتک لابن ابی الساج، و صداقتک لأحمد بن علی، فقال له نصر: لیت شعری، ادبر علی امیر المؤمنین لأنه أخذ أموالی، و نکبنی و هتک حرمی، و حبسنی عشر سنین! و لم یزل امر نصر یضعف و السیده مدافعه عنه. و کان یوسف بن ابی الساج، حین قلد اعمال الری، قتل بها احمد بن علی، أخا صعلوک، و انفذ برأسه الی مدینه السلام. و للیلتین خلتا من شعبان، قرئت الکتب علی المنابر بمدینه السلام بفتح مؤنس المظفر فی بلد الروم، و امر فیه المقتدر برفع المواریث الحشریه، کما فعل ذلک المعتضد بالله رحمه الله.

سنه اثنتی عشره و ثلاثمائة

اشارة

ورد الخبر بان أبا طاهر بن ابی سعید الجنابی، ورد الهبیر لتلقی حاج سنه احدی عشره و ثلاثمائة فی رجوعهم، فاوقع بقافله بغدادیه، و اقام بقیة القوافل بعیدا، فلما فنیت ازوادهم، ارتحلوا، فاشار ابو الهیجاء بن حمدان، و الیه طریق الکوفه و طریق مکة، ان یعدل بهم الی وادی القری، فامتنعوا و ساروا، فسار معهم مخاطرا حتی بلغ الهبیر، فلقیهم ابو طاهر، فقتل منهم خلقا، و اسر أبا الهیجاء و احمد بن بدر عم السیده أم المقتدر، و جماعه من خدم السلطان و حرمه. و سار ابو طاهر الی هجر، و سنه إذ ذاک سبع عشره سنه، و مات من استاسره بالحفاء و العطش فنال اهل بغداد منالا عظیما، و خرج النساء منشرات الشعور مسودات الوجوه فی الجانبین، فانضاف الیهن من حرم الذین نکبهم ابن الفرات، فانبسط لسان نصر علیه، و اشار علی المقتدر بمکاتبه مؤنس. و رجمت العامه طیار ابن الفرات، و امتنعوا من الصلوات فی الجماعات. و انفذ المقتدر بیاقوت و ابنیه محمد و المظفر الی الکوفه، و رجعوا حین علموا انصراف القرمطی الی بلده. و جمع المقتدر بالله ابن الفرات و نصر و امرهما بالتظافر. و قدم مؤنس الی بغداد، فرکب الیه ابن الفرات، و لم تجر له عاده بذلک، فخرج مؤنس الی باب داره، و ساله ان ینصرف، فلم یفعل، و صعد الیه من طیارة حتی هناه بمقدمه، و خرج معه مؤنس حتی نزل الطیار

و انفذ المقتدر بنازوک و بلیق فهجما علی ابن الفرات، و هو فی دار حرمه، فاخرجاه حاسرا، فاعطاه نازوک رداء قصب، فقال له مؤنس: الان تخاطبنی بالاستاذ و بالأمس نفیتنی الی الرقة و المطر یصب علی راسی، ثم تذکر لأمیر المؤمنین سعیی فی فساد مملکته! و رجمت العامه طیار مؤنس، لکون ابن الفرات فیه، و سلم الی نصر، و قبض علی ولده و أسبابه. فکانت مده ابن الفرات فی هذه الوزارة الثالثه عشره اشهر و ثمانیة عشر یوما. و اجمع وجوه القواد فقالوا: ان حبس ابن الفرات فی دار الخلافه خرجنا بأسرنا، فسلم الی شفیع و اعتقل عنده. و اشار مؤنس بتولیه ابی القاسم عبد الله بن محمد بن عبید الله الخاقانی، فانفذ ابن الفرات الی المقتدر بمائه و نیف و ستین الف دینار، و قال لشفیع: فعلت ذلک حتی لا یوهم الخاقانی للمقتدر انه استخرجها. قال الجمل کاتب شفیع: و لم أر قلبا اقوی من قلب ابن الفرات، سألنی: من قلد الخلیفة وزارته؟ فقلت: الخاقانی، فقال: الخلیفة نکب و لم انکب انا. و سألنی عمن استخلف فی الدواوین؟ فقلت: فی دیوان السواد ابن حفص، فقال: القدر رمی بحجره، و سمیت له جماعه، فقال: لقد أید الله هذا الوزیر بالکفاءه. و اقر ابن الفرات بمائه و خمسین الف دینار اخری، و طولب بالمکاره، فلم یستجب بمال، و کان لا یستجیب بمکروه، و انفذ الی الخاقانی: ایها الوزیر، لست غرا جاهلا فتحتال علی، و انا قادر علی مال، إذا کتب الخلیفة الی أمانا علی نفسی لافدیها بالمال، و یشهد علیه القضاه فیه، فقال الخاقانی: لو قدرت علی ذلک فعلت، و لکن ان تکلمت عادانی خواص الدولة. و رد الخلیفة امره الی هارون بن غریب، فاخذ یداریه، و قال له: أنت اعرف بالأمور و ان الوزراء لا یلاجون الخلفاء، فلم یزل به حتی أخذ خطه بألفی الف دینار، یعجل منها الربع، و ان یطلق له بیع ضیاعه، و اذن له فی احضار دواه، لیکتب

الی من یری، او ان ینفذ الی دار شفیع اللؤلؤی، و یطلق الکلوذانی لیتصرف فی أمواله. و کانت حماه المحسن تخرجه فی زی النساء الی مقابر قریش، فامست لیله عن المصیر الی الکرخ، فصارت الی منزل امراه أخبرتها ان معها بنتا لم تتزوج، و سالت ان تفرد لها بیتا، ففعلت، و خلع المحسن ثیابه، فجاءت جاریه سوداء بسراج، فوضعته فی الضفة، فرات المحسن، فاخبرت مولاتها فابصرت، و کانت مولاتها زوجه محمد بن نصر وکیل علی بن عیسی، مات حین طالبه المحسن من الفزع، فمضت المرأة الی دار السلطان و شرحت الصورة لنصر، فارکب نازوک و قبض علیه، و ضربت الدبادب لأجل الظفر به عند انتصاف اللیل، فظن الناس ان القرمطی قد کسر بغداد و حمل الی دار مستخرج، یعرف بابن بعد شر، فی المخرم بدار الوزارة، فأجری علیه المکاره، و أخذ خطه بثلاثة آلاف الف دینار، ثم ابتلع رقعته، و اقام علی الامتناع من کتب شیء، فضرب بالدبابیس علی راسه و عذب. و احضر ابن الفرات مجلس الخاقانی، فناظره أشد مناظره، فلج ابن الفرات فیها، فقال له الخاقانی: انک استغللت ضیاعک التی استغلها علی بن عیسی، أربعمائة الف دینار و قال: کان ذلک بعمارتی البلاد و اعتمادی ما جلب الریع. و نوظر فیمن قتله ابنه، و قیل له: أنت قتلتهم، فقال هذا غیر حکم الله، قال الله تعالی: وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ [ و النبی صلی الله علیه و سلم قال لرجل معه ابنه: لا یجنی علیک و لا تجنی علیه، ] و مع هذا فان ابنی لم یباشر قتلا و لا سفک دما، و أجاب مؤنسا حین قال: اخرجتنی من بغداد فقال: انما اخرجک مولاک حین کتب الی یشکو ما یلاقیه من تبسط، و فتحک البلدان بالمؤن الغلیظة، و اغلاقک إیاها بسوء التدبیر: و سئل احضار سفط فیه المهمات فاحضر و طلب الرقعة، فوجدت فأخذها مؤنس، و حملها الی

المقتدر بالله و اقراه الرقعة، فزاد غیظه و امر بضربه، فضرب خمس درر فقط و سلم و ابنه الی نازوک، فضربا حتی تدودت لحومهما و حمل الخاقانی القواد علی خلع الطاعة ان حملا الی دار الخلیفة و لما توقف الخاقانی فی قتلهما، و قال: لست ادخل فی سفک الدماء، و لا اسهل علی الخلفاء قتل خواصهم. و حمل الی ابن الفرات ما یفطر علیه، فقال: رایت أخی أبا العباس فی المنام یقول: إفطارک عندنا، و ما أخبرنی بشیء الا و صح، و انا مقتول. فاخرج القواد توقیع المقتدر الی نازوک، بضرب أعناقهما، فقال: هذا امر عظیم لا اعمل فیه بتوقیع، فشافهه المقتدر بذلک. و جاء نازوک، فامر السودان فضربوا عنق المحسن، و اتی برأسه الی ابیه، فجزع و قال: یا أبا منصور، راجع امیر المؤمنین، فان عندی اموالا جمه، فقال له: جل الأمر عن هذا، و امر به فضرب عنقه، و حمل راسه و راس ابنه الی المقتدر بالله، فامر بتغریقهما. و کان سن الحسن بن الفرات، یوم قتل، احدی و سبعین سنه و شهورا، و سن ابنه ثلاثا و ثلاثین سنه. و قال التنوخی: کان من عاده ابن الفرات ان یقول لکل من یخاطبه: بارک الله فیک، و لم یکن یفارق هذه اللفظه و کان علی بن عیسی یقول فی کلامه: وال و إلیک فکان الناس یقولون: لو لم یکن بین الرجلین الا ما بین الکلامین من الخشونة و اللطف، لکان من اعظم فرق. و یقال ان علی بن عیسی خاطب الراضی یوما بوال. و کان ابن الفرات إذا ولی، غلا معذاذ الشمع و الکاغذ، لکثرة استعماله لهما فیعرف الناس ولایته لغلائهما

قال الصولی: ابو الحسن علی بن محمد بن موسی بن الحسن بن الفرات من قریه یقال لها بایک قریبه من صریفین، و کان أبوه محمد بن موسی، تولی اعمالا جلیله، و اکبر اولاده ابو العباس احمد و ابو عبد الله و ابو عیسی، من خیار المسلمین و الزهاد، جاور بمکة و واصل بها الصوم و الصلاة، و مات فی وزارة أخیه. و قد ذکرنا اسر القرمطی لالفی رجل و مائتین و عشرین و خمسمائة امراه، فاطلق منهم أبا الهیجاء و احمد بن بدر عم السیده، و انفذ رسلا یسال ان یفرج له عن البصره و الاهواز فلم تقع اجابه. و کان سلیمان بن الحسن بن مخلد، و ابو علی بن مقله، و ابو الحسن محمد بن محمد بن ابی البغل، معتقلین بشیراز، فاطلقهم ابو عبد الله الکرخی، حین وقف علی مثل ابن الفرات فکتب ابن ابی البغل علی جانب تقویمه. و فی هذا الیوم، ولد احمد بن یحیی، و له احدی و ثمانون سنه، و اتفق ان سلیمان هرب فی زی الفیوجی، فاشتد الأمر علی الخاقانی، و ارجف له بالوزارة، و دخل بغداد مستترا، و صار ابن مقله الی الاهواز، و اجری له فی کل شهر مائتی دینار، و اذن له فی المصیر الی بغداد و سال موسی فی علی بن عیسی، فکوتب صاحب الیمن بانفاذه الی مکة، و حمل الیه کسوه و مالا نحو خمسین الف دینار، و لما وصلها قلده الخاقانی الاشراف علی الشام و مصر. و تولی ابو العباس بن الخصیبی استخراج سبعمائة الف دینار من زوجه المحسن. و شغب الجند علی الخاقانی، فلم یکن عنده ما یدفعه الیهم، و بقی شهورا لا یرکب الی الموکب. و کان مؤنس بواسط، و اشار عند قدومه بعلی بن عیسی، و اشارت السیده و الخاله بابی العباس بن الخصیبی، و هو احمد بن عبد الله، فولاه المقتدر، و قبض علی الخاقانی، و کانت وزارته سنه و سته اشهر.

وزارة ابی العباس الخصیبی

استحضره المقتدر یوم الخمیس لإحدی عشره لیله خلت من شهر رمضان، فقلده و خلع علیه، و کان قبل کاتب القهرمانه، و استکتب مکانه أبا یوسف عبد الرحمن ابن محمد، و کان تائبا من العمل، فسماه الناس المرتد. و استدرک اموالا، کان الخصیبی اضاعها، فتنکرت القهرمانه للخصیبی، و ضاعت الأمور بوزارته حین کان مواصلا للشرب لیلا و نهارا و یبیت مخمورا. فصادر الخاقانی علی مائتی الف و خمسین الف دینار. و صادر جعفر بن القاسم [ الکرخی ] علی مائه و خمسین الف دینار. و توجه جعفر بن ورقاء الشیبانی بالحاج فی الف من بنی عمه، و کان فی القوافل الذین یبذرقون الحاج سته آلاف رجل، فلقیهم الجنابی فهزمهم بالعقبه و ولوا الی الکوفه، فخرج قواد السلطان فهزمهم، و اقام بالکوفه سته ایام، و حمل منها اربعه آلاف ثوب وشی و ثلاثمائة راویه زیت، و انصرف الی بلده. و اضطرب الناس ببغداد، و عبر اهل الغربی منها الی الجانب الشرقی. و اتی موسی الکوفه، فاستخلف علیها یاقوت. و سار مؤنس الی واسط. و قرئت الکتب بفتح ابن ابی الساج طبرستان. و وردت خریطة الموسم لاثنتی عشره لیله بقیت من ذی الحجه، بان النحر کان بمکة یوم الثلاثاء، و نحر الناس ببغداد یوم الاثنین. و حج علی بن عیسی ثم ورد مکة من مصر.

سنه ثلاث عشره و ثلاثمائة

فیها فتح ابراهیم المسمعی ناحیه القفص، و اسر منهم خمسه آلاف رجل، و حملهم الی فارس و کثرت الارطاب ببغداد، حتی عملوا منها التمور، و جهزوا بذلک الی البصره، فنسبوا الی البغی. و اتی القرمطی النجف، فخرج مؤنس، فانصرف من بین یدیه. و فیها مات الخاقانی. و فیها دخل الروم ملطیه. و فی هذه السنه، توفی ابو الحسن علی بن محمد بن بشار الزاهد، و قبره ظاهر بالعقبه عند النجمی یتبرک به، و کان القادر بالله رضی الله عنه یزوره دائما، و قال فی بعض الأیام: انی لاعرف رجلا ما تکلم منذ ثلاثین سنه بکلمة یعتذر منها، فعلم الحاضرون انه اراد نفسه. و جاءته امراه، فقالت: ان ابنی قد غاب، و قد طالت غیبته، فقال لها: علیک بالصبر، فظنت انه یأمرها باکل الصبر، و کانت عندها برنیه مملوءة صبرا، فمضت و اکلت نصفها فی مده، علی مرارة من العیش، و شده من الحال، ثم رجعت الیه فشکت الیه غیبته، فقال لها: علیک بالصبر، فقالت: قد وفی من البرنیة، قال لها: و أکلته! قالت: نعم قال: اذهبی فابنک قد ورد، فرجعت الی الی منزلها فوجدت ابنها هناک. و سمع ابن بشار من تاج المقتدر بالله غناء، فلما اصبح قال: هذا الامام و لا یمکننا الانکار علی الامام، و لکن ننتقل، فبلغ ذلک المقتدر بالله فانفذ الیه: ایها الشیخ لا تنزعج فتزعجنا، و نحن اولی بالانتقال منک فکان هذا من عمل خادم و قد ادبناه و صرفناه عن دارنا، و لن تری بعدها و لا تسمع ما تکره.

سنه اربع عشره و ثلاثمائة

فیها مات الخاقانی. و دخل الروم ملطیه، فاخربوا سورها، و أقاموا سته عشر یوما، فدخل أهلها مستغیثین. و بلغ اهل مکة مسیر القرمطی نحوهم، فنقلوا حرمهم و أموالهم. و استدعی ابن ابی الساج الی واسط، و قلد اعمال المشرق، و کناه الخلیفة بابی القاسم یتکنی بذلک علی جمیع القواد، الا علی الوزیر، و مؤنس المظفر، و حمل الیه المقتدر خلعا سلطانیه، و خیلا بمراکب ذهب و طیبا و سلاحا. و دعی الی الری، و اضطرب امر الخصیبی لإحدی عشره لیله خلت من ذی القعده. و اشار مؤنس بعلی بن عیسی، فاستدعی المقتدر أبا القاسم عبد الله بن محمد الکلواذی و استخلفه لعلی، و استحضر سلامه الطولونی، فتقدم الیه بالنفوذ فی البریه الی دمشق لیحضر علیا و ظهر فی ذلک الیوم ابن مقله و جماعه من الکتاب، و سلموا علی الکلواذی و تمکنت هیبة علی بن عیسی فی الصدور. و وصلت حمول من البلدان مشی بها الکلواذی الأمور. و اطلقت فی شهر رمضان أم موسی الهاشمیة من حبسها و الزمت منزلها. و لم یحج احد من العراق.

سنه خمس عشره و ثلاثمائة

وزارة علی بن عیسی الثانیه

فی صفر، وصل علی بن عیسی الی بغداد، و انفذ الیه المقتدر فی لیلته فرشا و ثیابا بعشرین الف دینار، و خلع علیه، و سار من الغد بین یدیه کافه القواد الی دار بباب البستان، فاعتقد العفو عمن أساء الیه. و اشتغل بالعمل لیلا و نهارا، فاستقامت الأمور. و کان الی عبد الله البریدی الضیاع الخاصة ضمانا و اقطاع الوزارة الی ابی یوسف أخیه الخراج برامهرمز. و احضر علی بن عیسی الخصیبی، و ناظره مناظره جمیله، و أخذ خطه بأربعین الف دینار. و مات ابراهیم المسمعی بالنوبندجان، فقلد علی بن عیسی مکانه یاقوتا، و قلد أبا طاهر محمد بن عبد الصمد کرمان. و قلد اعمال الاهواز أبا الحسن احمد بن محمد بن مانبداذ فقال ابو عبد الله البریدی: تقلد هؤلاء هذه الاعمال، و تقصر بأخی ابی یوسف علی بن مهرمز و بی علی ضیاع الوزراء! و کان قد کتب له بذلک منشورا: خذ یا بنی هذا الکتاب فمثل علیه فی الکتب فان لطبلی صوتا تسمعه بعد ایام. و انفذ ابو عبد الله البریدی أخاه أبا الحسین الی الحضره، لما بلغه اضطراب امر علی بن عیسی، و قال له: اضمن اعمال الاهواز، إذا ولی الوزارة من یرتفق. فان علیا عفیف. فلما ولی ابن مقله الوزارة اعطاه عشرین الف دینار، حتی ولاه الاهواز، ثم صرفه بابی محمد الحسین بن احمد الماذرائی، فبان من تخلفه ما صار به حدیثا

و أخذ علیه البریدی الطرقات، فکان کل کتاب یکتبه یؤخذ من رسله فما قرئ له کتاب منذ دخل الاهواز الی ان خرج عنها، فصرفه ابو علی بابی عبد الله البریدی، و اعترف باحترازه بطلل الماذرائی. و کان اقطاع الوزارة مائه و سبعین الف دینار، بعد نفقاتهم، فلم یأخذ ذلک علی بن عیسی و قال: ضیعتی تکفینی. و دخل الروم شمیشاط، و ضرب ملکهم فی الجامع النواقیس و صلی فیه الروم صلواتهم. و وقعت وحشه بین المقتدر بالله و مؤنس، سببها: انه حکی له، ان المقتدر تقدم الی خواص خدمه بحفر زبیه تغطی بالقصب، فإذا اجتاز مؤنس وقع فیها، فهلک، فامتنع من المضی الی دار السلطان، و رکب الیه القواد، فیهم عبد الله بن حمدان و اخوته و قال له عبد الله بن حمدان: نقاتل بین یدیک ایها الأستاذ حتی تنبت لحیتک، فکاتبه المقتدر بالله علی یدی نسیم الشرابی، علی بطلان ذلک، فجاء و قبل الارض، و حلف له المقتدر، علی صفاء نیته، و امره بالخروج الی الروم، فخرج و شیعه الأمیر ابو العباس، و علی بن عیسی و نصر الحاجب و هارون بن غریب. و فی هذه السنه کان ظهور الدیلم، لما خرج ابن ابی الساج عن الری، غلب علیها لیلی بن النعمان، ثم ما کان بن کاکی، و دخل هذا الرجل فی طاعه صاحب خراسان. و غلب بعده اسفار بن شیرویه، و کان مزداویج احد قواده، فلما ظلم اسفار اهل قزوین، خرج رجالهم و نساؤهم مستغیثین الی المصلی داعین الله علیه، فخرج علیه مزداویج، فهزمه و الجاه مزداویج، حین رای آثار حوافر الفرس فدخل علیه فاحتز راسه، و عاد الی قزوین، و وعدهم الجمیل و اظهر الخوف من دعائهم

ثم تغلب علی الری و أصبهان، و أساء السیرة بأصبهان حاجبه و عظمت هیبته، و جلس علی سریر ذهب، و کان یتنقص الاتراک، و کان یقول: انا سلیمان و هؤلاء الشیاطین و کان إذا سار انفرد عنه عسکره خوفا منه، فاشتق العسکر شیخ علی دابه و قال: زاد امر هذا الکافر، و الیوم تکفونه، و یأخذه الله الیه قبل تصرم النهار، فدهشوا و اتبعوه فلم یجدوه. و عاد مزداویج الی داره، فنزع ثیابه، و دخل الحمام و اطال، فهجم علیه الاتراک، فقاتلهم بکرنیب فضه، فحزوا راسه بعد ان شقوا بطنه، و ظنوا انهم قتلوه، فلما دخلوا علیه ثانیا راوه رد حشو بطنه، و أمسکها بیده، و کسر جامه الحمام و هم بالخروج. و قبض ابن ابی الساج علی کاتبه ابی عبد الله بن خلف البرقانی لما عرف سعایته به، و سلمه الی کاتبه حسن بن هارون و قیده و أخذ خطه بستمائة الف دینار. و کاتب المقتدر ابن ابی الساج لحرب القرمطی، لما عرف خروجه من هجر لثلاث بقین من شهر رمضان، و اطلق له من بیت مال الخاصة فیما ینصرف الی علوفه بین واسط و الکوفه، فحمل ذلک الیه سلامه الطولونی، و امر علی بن عیسی عمال الکوفه باعداد المیرة لابن ابی الساج. و سار ابن ابی الساج من واسط طالبا الکوفه للیلة بقیت من شهر رمضان. و اطلق ابو طاهر القرمطی أساری الحاج، و وصل الکوفه، فاخذ ما اعد لیوسف و هو مائه کر دقیقا، و الف کر شعیرا. و وافی یوسف الکوفه بعد وصول ابی طاهر إلیها بیوم، و کان قد تقارب عسکر ابن ابی الساج، و عسکر ابی طاهر فی یوم ضباب و احس به ابو طاهر و کف عنه، فالتقوا یوم السبت لتسع خلون من شوال علی باب الکوفه، فاحتقر ابن ابی الساج عسکر ابی طاهر، و ازری علیهم، و تقدم یکتب کتاب الفتح قبل اللقاء، تهاونا بامره. و التفت ابو طاهر الی رفیق له، و قد سمع صوت البوقات و الدبادب، و کانت

عظیمه جدا فقال: ما هذا الزجل؟ فقال له صاحبه: فشل، فقال: اجل. و عبا ابن ابی الساج رجاله، و کان القتال من ضحی النهار الی غروب الشمس، فثبت یوسف ثباتا حسنا، و جرح من اصحاب ابی طاهر بالنشاب خلق، و کان ابو طاهر فی عماریة مع مائتی فارس من اصحابه، فنزل حینئذ و رکب، فسار و حمل بنفسه، و حمل یوسف بنفسه، و اشتبکت الحرب، فاسر یوسف بن ابی الساج بعد ان ضرب علی جنبه ضربه، و قد اجتهد به اصحابه فی الانصراف فأبی، و قتل من اصحابه خلق و انهزم الباقون. و حمل یوسف الی عسکر ابی طاهر فضرب له خیمه و فرشت، و وکل به، و استدعی بطبیب یعرف بابن السبعی لیعالجه، فقال: قد جمد الدم علی وجهه، و ارید ماء حارا قال: فلم أجد عندهم ما اسخن فیه الماء، فغسله بالماء البارد و عالجه قال الطبیب: و سألنی یوسف عن اسمی و اهلی، فاخبرته فوجدته بهم عارفا ایام تقلده الکوفه، فعجبت من فهمه و قله اکتراثه بما هو فیه. و لما وصل الخبر بغداد دخل الناس کابه عظیمه و عولوا علی الانحدار الی واسط، ثم ورد الخبر بان أبا طاهر رحل یوم الثلاثاء لاثنتی عشره لیله خلت من شوال، قاصدا عین التمر، فاستاجر علی بن عیسی خمسمائة سمیریه، و جعل فیها الف رجل، و انفذ الطیارات و الشذات و حولها الی الفرات و اقعد فیها الحجریه، لمنع القرمطی من عبور الفرات، و تقدم الی القواد بالمسیر الی الأنبار لحفظها. فلما کان یوم الجمعه، رای اهل الأنبار خیل ابی طاهر مقبلة فی الجانب الغربی، فقطعوا الجسر، و عبر ابو طاهر فی مائه رجل، و نشبت الحرب بینه و بین اصحاب

السلطان، و عقد الجسر و خالف سواد الذین فی السفن الی الجسر، فاحرقوه، فبقی ابو طاهر فی الجانب الشرقی و عسکره و سواده فی الغربی، و حالت السفن بینهما. و ورد الخبر الی بغداد بقتل ابی طاهر القواد، فخرج نصر الحاجب، و معه الحجریه و الرجاله و من ببغداد من القواد، و بین یدیه علم الخلافه و معه ابو الهیجاء عبد الله بن حمدان و اخوته. فاجتمع مع نصر ما یزید علی الأربعین الف رجل، فنزل علی قنطره النهر المعروف بزبارا، بناحیه عقرقوف، علی فرسخین، و لحق به موسی، و اشار ابو الهیجاء علی نصر الحاجب و علی مؤنس بقطع نهر زبارا، و الح علیه فی ذلک، فلما رآه متثاقلا عن قبول رایه، قال له: ایها الأستاذ أقطعها و اقطع لحیتی معها، فقطعها حینئذ. و سار ابو طاهر، و من معه من اصحابه فی الجانب الشرقی من الفرات قاصدین نهر زبارا، فلما صار علی فرسخ واحد من عسکر السلطان آخر یوم الاثنین لعشر خلون من ذی القعده بات موضعه. و باکر المسیر الی القنطرة، فوجدها مقطوعه، و تقدم احد رجاله اسود یقال له صبح، فما زال النشاب یأخذه حتی صار کالقنفذ و هو مقدم، فرای القنطرة مقطوعه فرجع. و لما علم اصحاب ابی طاهر ان النهر لا یخیض، عادوا القهقری من غیر ان یولوا ظهرهم، و عادوا الی الأنبار و لم یجسر احد علی اتباعهم. و کان الرأی فیما اشار به ابو الهیجاء من قطع القنطرة، و لولاها لعبر القرمطی غیر مستهول لجمع اصحاب السلطان. و طمع مؤنس المظفر فی سواده و تخلیص ابن ابی الساج من اقیاده، فانفذ بلیق حاجبه و جماعه من القواد، و سته آلاف من غلمان یوسف، فبلغ ذلک أبا طاهر، فانفرد من اصحابه ماشیا، و عبر فی زورق صیاد، دفع الیه الف دینار، فاجتمع مع قومه فلم یثبت له بلیق، و بصر ابو طاهر بابن ابی الساج و قد خرج من الخیمة لما ناداه

غلمانه، فقال له القرمطی: طمعت فی تخلیصهم لک! و امر به فضربت عنقه و اعناق من کان معه من الأسری. و احتال ابو طاهر فی عبور اصحابه من الجانب الشرقی الی الجانب الغربی، و کان مع ابی طاهر سبعمائة فارس و ثمانمائه راجل. و تقدم علی بن عیسی الی نازوک بالطواف ببغداد لیلا و نهارا، لکثرة العیارین، و أباح دم من ظهر منهم، و نقل الناس امتعتهم الی منازلهم خوفا منهم، و اکتری وجوه الناس السفن. و قصد القرمطی هیت، و بها هارون بن غریب و سعید بن حمدان، فقاتلا من علا سورها بالمنجنیقات، بعد ان قتلوا من اصحابه عده فسکنت نفوس من ببغداد. و تصدق المقتدر بمائه الف درهم. و بادر علی بن عیسی الی المقتدر بالله و قال له: انما جمع الخلفاء الأموال لیقمعوا بها الأعداء، و لم تلحق المسلمین مضره کهذه من هذا الکافر الذی اوقع بالحاج سنه اثنتی عشره و ثلاثمائة، و لم یبق فی بیت مال الخاصة شیء، فاتق الله یا امیر المؤمنین، و خاطب السیده حتی تطلق ما عندها من مال ادخرته لشدیده، فهذه أمها، و ان لم یکن هناک شیء فالحق خراسان. فدخل الی السیده، فأعطته خمسمائة الف دینار، و کان فی بیت مال الخاصة مثلها. و اخبر علی بن عیسی، بحال رجل شیرازی یکاتب القرمطی و اتباعه، فاحضره فاقر انه من اصحابه، لم یتبعه الا لحق رآه معه و قال له: لسنا کالرافضة الحمقی، الذین یدعون اماما منتظرا، و امامنا فلان ابن فلان ابن اسماعیل بن جعفر، فامر به فحبس بعد الضرب، فامتنع فی حبسه من الطعام و الشراب فمات بعد ثلاثة ایام. و کتب القرمطی الی مؤنس کتابا، فی آخره: قولوا لمؤنسکم بالراح کن أنسا و استتبع الراح سرنایا و مزمارا

و قد تمثلت عن شوق تقاذف بی بیتا من الشعر للماضین قد سارا

نزورکم لا نؤاخذکم بجفوتکم ان الکریم إذا لم یستزر زارا

و لا نکون کأنتم فی تخلفکم من عالج الشوق لم یستبعد الدار

و له اشعار کثیره ترکناها لشیاعتها.

سنه ست عشره و ثلاثمائة

اشارة

. دخل مؤنس المظفر بغداد، و بعده نصر. و ندب مؤنس للخروج الی الرقة، لما وصل الخبر باستیلاء القرمطی علی الرحبه حربا و قتله أهلها و رهبت الاعراب أبا طاهر، حتی کانوا یتطایرون عند سماع ذکره، و جعل علی کل بیت منهم دینارا بعد ان نهبهم. و عاود القرمطی هیب، فلم یقدر علیها، فاتی الکوفه، و جاء الی قصر ابن هبیرة فخرج الیه نصر، فحم نصر حمی شدیده حاده، فسار مع ذلک الی شورا و بینه و بین القرمطی نهرها، و استخلف علی الجیش احمد بن کیغلغ، و انفذ معه الجیش. و انصرف القرمطی من غیر لقاء. و اشتدت عله نصر، و جف لسانه من شده الحمی، فاعید الی بغداد، فمات فی الطریق فی عماریة، فانفذ المقتدر علی الجیش هارون بن غریب، فدخل بهم بغداد. و اقام علی بن عیسی حین رای تنکر الأمور علی الاستعفاء من الوزارة، و المقتدر یجلبه، و یستوقفه حتی اعفاه. و استوزر المقتدر أبا علی بن مقله ضرورة، و ذلک بمشوره نصر، فلما کان فی النصف من شهر ربیع الاول، انفذ المقتدر هارون بن غریب، و معه ابو جعفر بن شیرزاد للقبض علی علی بن عیسی، فاستحیا هارون من لقائه بذلک، فانفذ أبا جعفر، فوجده مستعدا قد لبس خفا و عمامة و طیلسانا، و استصحب مصحفا و مقراضا، و سال هارون صیانة حرمه، ففعل و حمل مع أخیه ابی علی الی دار السلطان، فاعتقله فی دار زیدان القهرمانه، و کانت وزارته هذه سنه و اربعه اشهر و یومین.

وزارة ابی علی بن مقله

و قد کان محمد بن خلف النیرمانی بذل فی الوزارة ثلاثمائة الف دینار، فلم تقبل منه، لما عرف منه الجهل بالکتابه و التهور فی الافعال. و احضر ابن مقله یوم الخمیس سادس عشر ربیع الاول، و قلد الوزارة، و وصل الی الخلیفة و خلع علیه، و حمل الیه طعام علی العادة التی جرت للوزارة إذا خلع علیهم. و دس نصر الحاجب علی علی بن عیسی من ادعی مکاتبته القرمطی علی یده، و ذلک لعداوة بینه و بینه، و لممایله علی لمؤنس. و عزم الخلیفة علی ضرب علی بن عیسی بالسیاط علی باب العامه، فوقفت السیده علی بطلان الأمر فازالت من نفس المقتدر تصدیق ذلک، وثنته عن رایه فی معاقبته. و اتفق لابن مقله ما مشی به الأمور، انفاذه البریدی له-و کان بینهما موده- سفاتجا بثلاثمائة الف دینار، و غیر ذلک من وجوه اخر. و تغایر سواس هارون بن غریب علی غلام امرد، فوقع الحرب بینهم، فاخذ نازوک سواس هارون و حبسهم، فسار اصحاب هارون الی مجلس الشرطه و ضربوا خلیفه نازوک، و أخذوا اصحابه فلم ینکر ذلک المقتدر فجمع نازوک رجاله و زحف الی دار هارون، فقتل من اصحابه قوما، و وقعت الحرب، فجاء ابن مقله و مفلح الأسود فادیا رساله إلیهما عن المقتدر حتی کفا. و اقام مؤنس فی داره مستوحشا، فأظهر ان ذلک لمرض فی ساقه، و صار الیه هارون لابسا دراعه فاصطلحا. و اقام هارون ببستان النجمی، قاصدا للبعد من الفتن، فکتب اصحاب مؤنس

الیه و هو بالرقة، بان الأمر قد تم لهارون فی امره الأمراء، فاسرع الی بغداد و لم ینحدر الی المقتدر و صعد الیه الأمیر ابو العباس و الوزیر ابو علی فسلما علیه. و قدم علیه ابو الهیجاء من الجبل، و قلد احمد بن نصر الحجبة، و أخذ منه ستین الف دینار، و ذلک فی شهر رمضان، و صرف فی ذی الحجه. و قبض ابن مقله علی ابی محمد بن عبد الله کاتب نصر، و الزمه خمسین الف دینار.

سنه سبع عشره و ثلاثمائة

فی یوم السبت ثالث المحرم، خرج مؤنس الی باب الشماسیه، و خرج الجیش معه، و عبر الیه نازوک فی اصحابه، و خرج الیه ابو الهیجاء و سائر القواد، ثم انتقلوا الی المصلی. و شحن المقتدر داره بهارون بن غریب و احمد بن کیغلغ و الحجریه و الرجاله المصافیه فما کان آخر النهار حتی مضوا الی مؤنس. و راسل مؤنس المقتدر ان الجیش عاتب بما یصیر الی الخدم و الحرم و دخولهم فی الرأی، و هم یطالبون باخراجهم عن الدار، فأجابه المقتدر برقعة طویله فیها: امتعنی الله بک و لا أخلانی منک، و لا أرانی سوءا فیک، تاملت الحال التی خرج اولیاؤنا و صنائعنا و شیعتنا إلیها و تمسکوا بها، و أقاموا علیها، فوجدتم لم یریدوا الا صیانة نفسی و ولدی، و اعزاز امری و ملکی، بارک الله علیهم، و احسن الیهم و أعاننی علی صالح ما انویه لهم و اما أنت یا أبا الحسن المظفر- لا خلونا منک-فشیخی و کبیری، و من لا ازول و لا احول عن المیل الیه و التوفر علیه و التحقق به، اعترض ما بیننا هذا الحادث الم یعترض، و انتقض هذا الأمر الذی لحقنا او لم ینتقض، و أرجو الا تشک فی ذلک ان صدفت نفسک و حاسبتها، و ازلت الظنون السیئه عنها، ادام الله حراستها. و الذی ذکره أصحابنا من امر الحرم و الخدم قول إذا تبینوه حق تبینه، و تصفحوه حق تصفحه، علموا انه قول جاف، و البغی فیه علی غیر مستتر و لا خاف و لا یثاری موافقتهم و اتباعی مصلحتهم اجبتهم الی المتیسر فی امر هذه الطبقة، و اتقدم بقبض اقطاعاتهم و حظر تسویغاتهم، و اخراج من یجوز اخراجه من داری، و لا اطلق للباقین الدخول فی تدبیری و رأیی، و اوعز بمکاتبه العمال فی استیفاء حق بیت المال من

ضیاعهم الصحیحه الملک، دون ما یقال انه قد لابسه الریب و الشک، و انظر بنفسی فی امر الخاصة و العامه و ابلغ فی انصافها و الاحسان إلیها الغایة. و اما أنتم، فمعظم نعمکم منی، و ما کنت لأعود علیکم فی شیء سمحت به و رایته فی وقته، و أراه الان زهیدا، فی جنب استحقاقکم، و انا بتثمیره اولی و بتوفیره احری. اما نازوک، فلست ادری لأی شیء عتب، و لا لأی حال استوحش و اضطرب؟ فما غیرت له حالا، و لا حزت له مالا. و اما عبد الله بن حمدان، فالذی احفظه صرفه عن الدینور و تهیؤ اعادته إلیها ان کان راغبا فیها، و ما عندی له و لنازوک و العصاة کلها الا التجاوز و الإبقاء و بعد هذا و قبله، فلی فی أعناقکم بیعه قد وکدتموها علی انفسکم دفعه بعد اخری. و من بایعنی فإنما بایع الله سبحانه، و من نکث فإنما نکث عهد الله، و لی عندکم أیضا نعم و ایاد و عندکم صنائع و عوارف، آمل ان تعترفوا بها و تلتزموها و تشکروها، فان راجعتم هذا الجمیل، و تلقیتم هذا الخطب الجلیل، و فرقتم جموعکم و مزقتموها و عدتم الی منازلکم و استوطنتموها، و اقبلتم علی شئونکم فلم تقصروا فیها کنتم بمنزله من لم یبرح من موضعه، و لم یأت بما یعود بتشعث محله و موقعه، و ان ابیتم الا مکاشفه و مخالفه، فقد ولیتکم ما تولیتم، و اغمدت سیفی عنکم، و لجات فی نصرتی و معونتی الی الله سبحانه، و لم اسلم الحق الذی جعله الله تعالی لی، و اقتدیت بعثمان بن عفان رضی الله عنه، حین لم یخرج من داره، و لم یسلم حقه لما خذله عامه ثقاته و انصاره، و الله تعالی بصیر بالعباد و للظالمین بالمرصاد. و لما وقف مؤنس و نازوک و ابو الهیجاء علی الرقعة، طالبوه باخراج هارون، فاخرجه من یومه الی الثغور الشامیة و الجزریة. و عاد مؤنس و الجیش الی بغداد فی یوم عاشوراء و زحفوا الی دار السلطان، فهرب المظفر بن یاقوت و الخدم و الحجاب و ابن مقله

و اخرج المقتدر والدته و خالته و حرمه لیلا الی دار مؤنس، و دخل حینئذ من قطربل الی بغداد مستترا. و اصعد نازوک بغلامه مؤنس الی دار ابن طاهر، ففتح له کافور الموکل بها، و سلم الیه محمد بن المعتضد بالله، و احرق فی طریقه دار هارون و بویع محمد بالخلافة، بایعه مؤنس و القواد و لقب القاهر بالله. و اخرج مؤنس علی بن عیسی من دار السلطان، فاطلقه الی منزله و قلد أبا علی بن مقله وزارة القاهر. و قلد نازوک الحجبة و الشرطه. و اضاف الی اعمال ابی الهیجاء اعمالا کثیره. و مضی بنی ابن نفیس، بعد ان وقع النهب فی دار السلطان الی تربه السیده بالرصافة، فوجد لها هناک ستمائه الف دینار. و اشهد المقتدر علی نفسه بالخلع القضاه و أخذ القاضی ابو عمر الکتاب، فلم یطلع علیه أحدا، فکان هذا من اقوی ذرائعه عند المقتدر، لما عاد الی الخلافه. و سکن النهب عند ولایه القاهر، و جلس ابن مقله بین یدیه، و کتب بخلافته الی الافاق. و تقدم الی نازوک بقلع خیم الرجاله، و المنع للحجریه من دخول الدار فاضطربوا. فلما کان یوم الاثنین سابع عشر المحرم، بکر الناس الی دار الخلافه، لأنه یوم الموکب و حضر الخلق و العسکر باسره، و طالبوا بالرزق و البیعه و لم ینحدر مؤنس یومئذ. و هجمت الرجاله ترید الصحن التسعینی، و کان نازوک نهی اصحابه عن معارضتهم، إشفاقا من الفتنة، فقاربوا القاهر بالسلاح، و کان جالسا فی الرواق، بین یدیه ابن مقله و نازوک و ابو الهیجاء، فانفذ بنازوک لیردهم و هو مخمور قد شرب لیلته، فقصدوه بالسلاح، فهرب منهم، فطمعوا فیه، و انتهی به الهرب الی باب کان

قد سده خوفا من الدخول منه فکانت منیته عنده، فقتلوه و صاحوا مقتدر یا منصور. فهرب کل من فی الدار، و صلبوا نازوک و عجیبا الخادم علی خشب الستارة، و بادر الخدم الی أبواب الدار فغلقوها، لانهم خدم المقتدر و صنائعه. و بادر ابو الهیجاء الخروج، فصاح القاهر به: تسلمنی یا أبا الهیجاء! فأخذته الحمیة فقال: لا و الله لا اسلمک و عاد ابو الهیجاء و یده فی ید القاهر الی دار السلام، و قصد الروشن فوجد الرجاله منتظمین، فنزل ابو الهیجاء معه و قال له: و تربه حمدان لا فارقتک یا مولای او اقتل دونک! و مضی ابو الهیجاء الی الفردوس و نزع سواده و منطقته و اعطی ذلک غلامه، و أخذ جبه صوف مصریه علیه، و رکب دابه غلامه، و مضی الی باب النوبی، فوجد الجیش وراءه و هو مغلق، فعاد الی القاهر، و قال: هذا امر من السماء، قد حمل راس نازوک الی هناک. و دخلا من حیث خرجا، و أتیا دار الأترجة، و تأخر عنهما فائق وجه القصعة، و اشار علی الخدم بقتل ابی الهیجاء، و ذکرهم عداوته للمقتدر، فاتوه بقسی و دبابیس فجرد سیفه و نزع جبته، و حمل علیهم فاجفلوا منه و رموه ضرورة، و رماه احد الحجریه بنشابه و هو ینادی: یال تغلب! القتل بین الحیطان این الکمیت بن الدهماء! فرماه خمار جونه بسهمین: أحدهما نظم فخذیه و الآخر مال بترقوته، فانتزع السهام و مضی الی بیت فسقط فیه قبل ان یصل الیه. فبادره اسود، فضرب یده فقطعها، و أخذ سیفه، و غشیه اسود آخر فحز راسه. و امتنع المقتدر، و هو بدار ابن طاهر، من المضی الی دار السلطان، و خاف ان تکون حیله علیه، فحملوه علی رقابهم الی الطیار. فلما حصل فی دار الخلافه سال عن ابی الهیجاء، فقیل له: هو فی الأترجة، فکتب له أمانا بخطه، و قال لبعض الخدم: ویلک بادر به لا تنم علیه امره. فلما حصل الخادم فی الطریق، تلقاه خادم آخر برأسه، فعاد الی المقتدر فعزاه

عنه، فظهرت کابته و قال: ویلک من قتله؟ فغمزه مفلح الأسود، فقال: لا ادری فکرر: إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ! و ظهر من حزنه علیه امر عظیم. و کان ابو الهیجاء فی الشجاعة بمنزله کبیره، حکت عنه احدی حظایاه، انه کان یواقعها فی سفر، فجاء السبع الی باب مضربه، فجرد سیفه و حمل علیه، و أتاها برأسه، و عاد الی الحال التی کان علیها، لم تفتر شهوته و لم تکل آلته. و اتی المقتدر بالقاهر، و استدناه، و قبل جبینه، و القاهر یقول: نفسی نفسی یا امیر المؤمنین، فقال له: لا ذنب لک لأنک اکرهت، و حق رسول الله صلی الله علیه و سلم لا جری علیک سوء منی ابدا، فاطمان. و شهر ببغداد راس نازوک و ابی الهیجاء، و نودی علیهما: هذا جزاء من کفر نعمه مولاه. و عاد ابن مقله الی الوزارة، و کتب باعاده الخلافه الی المقتدر و حکی ان بدر بن الهیثم القاضی، رکب للتهنئه و رجوع الخلافه الی المقتدر بالله، و قال لابن مقله: بین رکبتی هذه و رکبه رکبتها مائه سنه، لأننی رکبت للتعزیة بوفاه المأمون سنه سبع عشره و مائتین مع ابی، و قد رکبت الیوم للتهنئه بعود المقتدر سنه سبع عشره و ثلاثمائة، و توفی بدر بعد ایام سنه مائه و اثنتی عشره سنه. و جددت البیعه علی الناس، فاطلق للفرسان زیاده ثلاثة دنانیر فی الشهر، و للرجال زیاده دینار و نفدت الأموال فی عطیاتهم حتی بیعت الآلات و الکسوة. و اشهد المقتدر بالله علی نفسه، بتوکیل علی بن العباس النوبختی فی بیع الضیاع. و حضر علی بن عیسی فقام الیه ابن مقله، و شاهد البیع، فانتهی الی بیع ضیاع جبریل والد بختیشوع، و قد بیعت بثمن نزر، فقال: لا اله الا الله! حدثنی شیخنا القاسم عیسی بن داود- یعنی أباه- ان المتوکل رحمه الله، لما غضب علی بختیشوع انفذ لإحصاء ما فی داره، فوجد فی خزانه کسوته رقعه فیها ثمن ضیاعه، مبلغ ذلک بضعه عشر آلاف الف درهم. و خلع المقتدر علی ابن مقله و کناه و قلد أبا عمر قضاء القضاه، و کتب عهده. و اوقع فی هذه السنه القرمطی بالحجیج فی المسجد الحرام، و قتل امیر مکة، و قلع الحجر الأسود، و سلب البیت، و اصعد رجلا من اصحابه لیقلع المیزاب، فتردی فهلک،

و طرح القتلی بزمزم، و القی من بقی فی المسجد، و أخذ الأموال و حمل الحجر الی بلده. قال المقتدر: قال لی عقیل بن عصام العقیلی بقریة ابروذه من الدجیل: حدثنی ابی: انه رای أبا طاهر و بین یدیه خمسون یضربون الرقاب، فقتل من الحجیج نحو عشره آلاف و هو یقول: و لو کان هذا البیت بیتا لربنا لصب علینا النار من فوقنا صبا

و انا ترکنا بین زمزم و الصفا جنائز لا نبغی سوی کسبها ربا

لعنه الله و اتباعه لعنا وبیلا! و اتی اهل مکة علی من عندهم من الحاج، فقتلوهم و سلبوهم. و قلد ابنا رائق شرطه بغداد، مکان نازوک. و ورد یاقوت من فارس، فخلع المقتدر علیه، و علی ابنه المظفر، و ولی مکانه نجحا الطولونی بفارس و کرمان و عزل یاقوت، و جعل الاشراف بها لابن ابی مسلم. و انحدر بعد ذلک مؤنس الی المقتدر، فخلع علیه و نادمه، و ساله فی أم موسی الهاشمیة، و فی أم دستنبویه، فأجیب و وصلت بسبعه آلاف دینار. و رتب علی بن عیسی فی المظالم، و جعلت الدواوین الیه. و فیها فتح هارون بن غریب شهرزور، و طالبهم بخراج عشرین سنه عصوا فیها، و صالحوه علی سبعه و ثلاثین الف دینار و مائتی الف درهم. و فیها رتب الحجریه علی بن مقله، و ضربوه بالدبابیس فافلت منهم. و فیها ملک اصحاب ما کان الدیلمی قاسان.

سنه ثمانی عشره و ثلاثمائة

[أخبار متفرقة]

زاد امر الرجاله و کثر تسحبهم و ادلالهم، بأنهم کانوا السبب فی عود المقتدر الی داره. و طالب الفرسان بالمال، فاحتج علیهم السلطان، بانه یصرف الی الرجاله فی کل شهر مائه و ثلاثین الف دینار. و رکبت الفرسان مع محمد بن یاقوت، فطردوهم و اوقع بالسودان بباب عمار، و حرق دورهم، فهربت الرجاله الی واسط، و رئیسهم. نصر الساجی، فغلبوا علیها فانحدر مؤنس فاوقع بهم، فلم ترتفع لهم رایه بعد ذلک. و کان بین محمد بن یاقوت و مؤنس تباعد، فلممایله مؤنس ابن مقله، عاداه بالانضمام الیه، و قبض علی الوزیر سلیمان بن الحسن، حین عرفت اضاقته، و کثرت المطالبات له، فکانت مده وزارته سنه و شهرین .

وزارة ابی القاسم عبد الله بن محمد الکلواذی

کانت فی یوم الاثنین سابع رجب، و اقرضه ابن قرابه مائتی الف دینار بربح درهم فی کل دینار. و ملک مزداویج الجبل باسره الی حلوان. و انهزم هارون بن غریب الی دیر العاقول. و استامن یشکری الدیلمی الی هارون، و هو من اصحاب اسفار، و انهزم بانهزامه و صادر یشکری اهل نهاوند فی اسبوع، علی ثلاثة آلاف الف درهم، و انبثت

الاخبار، و صادر اهل الکرج و ملک أصبهان، و کان بها احمد بن کیغلغ، فخرج هاربا فی ثلاثین نفسا. فکان لأحمد من الاتفاق العجیب ان یشکری تبعه الی قریه، فعاون أهلها احمد و تقارب احمد و یشکری، فضربه احمد ضربه قدت مغفره و خوذته، و نزلت فی راسه فقتلته، و انهزم اصحابه، و سن احمد یومئذ سبعون سنه. و رکب الکلوذانی فی طیارة، فرجمه قوم من الجند، طلبوا أرزاقهم، فجعل ذلک سببا لاغلاق بابه، و ولی بعده الحسین بن القاسم الکرخی .

وزارة الکرخی

کان ببغداد رجل یعرف بالدانیالی، یظهر کتبا عتیقه، و ینسبها الی دانیال النبی علیه السلام، و یودع تلک الکتب أسماء قوم و حلاهم، فاستوی جاهه، و قامت سوقه بین اهل الدولة و عند القاضی ابی عمر و ابنه. و ذکر لمفلح الأسود، انه من ولد جعفر بن ابی طالب، فنفق بذلک علیه، و أخذ منه مالا کثیرا، و اشار علیه ابن زنجی باثبات صفه الحسین بن القاسم، و ذکر الجدری الذی فی وجهه و العلامات التی فی شفته العلیا، فکتب ذلک، و انه ان وزر للثامن عشر من ولد العباس استقامت أموره، فعمل دفترا، و ذکر ذلک فی تضاعیفه و عتقه فی التبن، و جعله تحت خفه و مشی علیه حتی اصفر و عتق. قال ابن زنجی: فلو لا معرفتی من عمله له لم اشک فی انه قدیم و حمله الی مفلح فعرضه علی المقتدر، فقال له: ا تعرف هذه الصفة لمن؟ قال: لا اعرفها الا للحسین بن القاسم، قال: فاستدعاه و شاوره. قال ابن زنجی: ثم ان الدانیالی طالبنی بالمکافاه، فقلت: حتی یتم الأمر. فلما ولی الحسین الوزارة، ولاه الحسبه، و اجری له مائتی دینار فی الشهر

و سعی له بلیق فی الوزارة، و تقلدها یوم الجمعه للیلتین بقیتا من شهر رمضان، فتشاغل عن الجلوس بالتهنئة بجمع الأموال التی یحتاج إلیها فی نفقه العید، و صار الیه علی بن عیسی و هناه. و کانت دمنه تعنی بأمر الحسین، فکانت توصل رقاعه، و کانت حظیه عند المقتدر فکان یخدمها و یخدم ابنها الأمیر أبا احمد إسحاق فی کل یوم بمائه دینار. و اختص به بنو البریدی و ابو بکر بن قرابه، و اقرضه اموالا بربح درهم فی الدینار. و اختص به جعفر بن ورقاء، فقلد أبا عبد الله محمد بن خلف النیرمانی اعمال الحرب و الخراج و الضیاع بحلوان، و غیرها من ماء الکوفه، و لبس القباء و السیف و المنطقه و تسمی بالاماره و سئل فی اخراج علی بن عیسی الی مصر، فدافع عنه مؤنس و قال: انه شیخ نرجع الی رایه حتی احدره الی الصافیة. و ابتدأ مؤنس فی الاستیحاش و بلغ الحسین ان مؤنسا علی کبسه لیلا، فکان ینتقل فی کل لیله الی مکان، خوفا منه و راسل مؤنس المقتدر فی صرف الحسین عن الوزارة فأجابه. و سعی الحسین بمؤنس و قال للمقتدر: انه قد عزم علی ان یخرج الأمیر أبا العباس الی الشام و یقرر له الخلافه. و کتب الحسین الی هارون بن غریب، و هو بدیر العاقول، یأمره بالمبادره الی الحضره فاستوحش مؤنس، و اظهر الغضب و سار فی اصحابه الی الموصل. و جاء بشری خادم شفیع برسالة الی المقتدر، فشتمه الحسین و شتم صاحبه، و ضربه بالمقارع، و أخذ خطه بثلاثمائة الف دینار. و وقع الحسین بقبض املاک مؤنس و ضیاع أسبابه، و افرد له دیوانا سماه دیوان المخالفین. و زاد مخل الحسین من المقتدر، فکان ینفذ له الطعام من بین یدیه، و لقبه عمید الدولة، و امر بذکر لقبه علی الدنانیر. و قلد أبا یوسف محمد بن یعقوب البریدی البصره، و القیام بنفقتها فتقدم الی

الکتاب، باخراج خراج البصره، فاخرجوه من صلاه الفجر الی عتمه یومه، و احضر البریدی و وافقه علی ذلک، و أخذ خطه بالقیام بمال الأولیاء بالبصرة، و ان یرتب لحفظ السور زیاده علی من علیه الف رجل، و ان یحمل بعد النفقات سبعین الف دینار، و حمل الخط الی الوزیر متبجحا به، فلم یقع من الوزیر بموقع، و ظن انه وبخه بذلک. و عرف المقتدر فوقع موقعه عنده، و غلظ علی الحسین، فخافه الفضل بن جعفر، فاستتر منه عند ابن قرابه، فقلد الحسین الدیوان أبا القاسم الکلواذی. و جد ابو الفتح فی طلب الوزارة، و صودر ابن مقله عند بعد مؤنس عن مائتی الف دینار. و اراد الحسین مصادره علی بن عیسی، و هو بالصافیة مقیم، فمنع منه هارون بن غریب و کان بدیر العاقول. و وصل هارون الی دار السلطان، فلقی المقتدر و ساله فی ابن مقله، فحط عنه خمسین الف دینار، فانصرف الی داره، فقصده الوزیر و ابنا رائق و محمد بن یاقوت و مفلح و شفیع. و أخذ ابن مقله فی استماحه الناس، ففضل له عن الذی صودر علیه عشرون الف دینار فابتاع بها ضیاعا وقفها علی الطالبیین و کان اتباعها باسم عبد الله بن علی المقرئ. و قبض المقتدر علی ابی احمد بن المکتفی، و محمد بن المعتضد، فاعتمدت السیده مراعاه محمد، و اهدت الیه الجواری و راعته فی نفقته، و اعتقلا بدار السلطان و اشتدت الإضافة بالحسین فباع ضیاعا بخمسمائة الف دینار، و استسلف من مال سنه عشرین و ثلاثمائة قبل افتتاحها، فاخبر هارون حاله للمقتدر، فکتب للخصیبی أمانا فظهر فخوطب بالوزارة، فذکر ان الحسین استسلف من مال سنه عشرین قطعه وافرة، و انه لا یغر السلطان من نفسه، فولاه دیوان الازمه، و اجری له و لکتابه الف دینار و سبعمائة دینار فی کل شهر، و اقر الحسین علی الوزارة و خلع علیه، لیزول الارجاف عنه

و اجتمع الحسین و الخصیبی، فاخذ الحسین یعانده و الخصیبی ممسک، فلما بلغ ذلک المقتدر انحل امر الحسین عنده فقبض علیه، فکانت وزارته سبعه اشهر .

وزارة ابی الفتح الفضل بن جعفر

و خلع علیه للیلتین بقیتا من شهر ربیع الآخر. و صادر الحسین فی نوب، أخذ منه فی إحداها اربعین الف دینار، ثم ابعده الی البصره و اقام له فی کل شهر خمسه آلاف درهم. و انفذ مزداویج رسولا یسال ان یقاطع عن الاعمال التی غلب علیها من اعمال المشرق، فأجیب، و تکفل هارون بن غریب بامره، و کتب له العهد و انفذ الیه اللواء و الخلع، و مشی الوزیر ابو الفتح الأمور بمائه الف دینار الزمت للبریدی و نفی ابن مقله الی شیراز. و مات ابو عمر القاضی، فاغری ابو بکر بن قرابه بورثته، و قال للمقتدر: هاهنا من یعطی مائه الف دینار لقضاء القضاه! و یوفر هذا المال من جهته. و انفذ المقتدر بکتاب الی ابی الحسین القاضی معه، و عرفه الحال، فاتوه و هو فی العزاء، و أمسکوا، فقال ابن قرابه: ما لهذا حضرنا، قم معنا حتی نخلو، فنهض و استوفی علیه ابن قرابه الخطاب، فقال ابو الحسین: ان نعمنا من امیر المؤمنین، و اساله ان یمهلنا یومه، حتی یحصل امره. فلما کان بالعشی، و کان شهر رمضان، مضی الی دار ابن قرابه، فدخل و المائدة بین یدیه، و عنده البریدیون، فأکل قاصدا لاستکفاء شره، و قال: قد جئتک مستسلما إلیک فدبرنی بما تری. و قرب منه البریدیون، و قالوا متوجعین: له عندنا ثلاثة آلاف دینار نعینک بها، و استصوبوا قصده لابن قرابه، فقال له ابن قرابه: امض مصاحبا، و تعطف علیه المقتدر بالله، و عاونه البریدیون و اخوانه فقلده قضاء القضاه. و وصف المقتدر لابن قرابه ما هو فیه من الإضافة، فقال له: لم لا یعاونک ابن خالک هارون بن غریب و عنده آزاج مملوءة دنانیر؟ فقال هارون: لو کنت املک

شیئا لما بخلت به عن امیر المؤمنین، لان سلامتی معقودة بسلامته، و لکن مع ابن قرابه من المال ما لا یحتاج الیه، و انا استخرج لک منه خمسمائة الف دینار، فقال: اذهب فتسلمه، فقبض علیه و جری علیه من المکروه ما اشفی به علی التلف، حتی قتل المقتدر بالله فخلص. و حکی ابن سنان: ان ابن قرابه کان صدیقا لأبیه، فدخل علیه بعد ما صودر فقال له: خلطت حتی صودرت، و قد حصل لی الان ما یرتفع منه عشرون الف دینار فی السنه خالصه لی، و لی من الاملاک ما لیس لأحد مثله و من الآلات و الفرش و المخروط و الصینی و الجوهر ما لیس لأحد، و کذلک من الرقیق و الخدم و الغلمان و الکراع، و معی ثلاثمائة الف دینار صامت، لا احتاج إلیها، و بینی و بین ابن مقله موده، و هو مقدم من فارس وزیرا، فهل تری لی ترک التخلیط و لزوم رب النعمه و إصلاحها! فقال له ابن سنان: ما رایت اعجب من امرک، انما یسال عن الأمر الخفی، و اما عن الواضح الجلی فکلا، و بعد فان اعقبک فائده و اثمرک صلاحا، فلازمه، و الا فکف عنه و أیضا فان الإنسان یکد لیحصل له بعض ما حصل لک و قد أتاک هذا وادعا فاشکر الله و تمتع بنعمتک التی انعم الله سبحانه بها علیک، فقال: صدقت و نصحت، و لکن لی نفس مشئومه لا تصبر، و ساعود الی ما کنت فیه. فلما خرج سنان من عنده، قال: لا یموت ابن قرابه الا فقیرا او مقتولا. و لما ورد مؤنس، و کان هارون بن غریب قد وکل به غلمانه و قیده، و امرهم باخراجه الی واسط، فقتل المقتدر بالله رحمه الله فی ذلک الیوم، فهرب الموکلون به و بقی معه خادمان و کان ابن قرابه اشتراهما لهارون، فتعطفا علیه و صارا به الی الفرضه، و ادخلاه مسجدا بها و احضرا حدادا، فکسر قیوده و مشی الی منزله بسویقه

غالب، و وهبا له خمسمائة دینار. ثم اداه التخلیط الی ان قبض علیه القاهر، فأزال نعمته و قبض املاکه و هدمت داره، و اراد قتله فزال امر القاهر فعاد الی تخلیطه. و مضی الی البریدیین لما خالفوا السلطان. و مضی الی معز الدولة من نهر دیالی، و صودر حتی لم یبق له بقیة، و اضطر الی ان خدم ناصر الدولة، فی کل شهر بمائه دینار، و کان ینفق أمثالها و مات بالموصل. و فی ذی الحجه من هذه السنه، عقد المقتدر لأبی العلاء سعید بن حمدان علی الموصل و دیار ربیعه. و فی هذه السنه توفی ابو القاسم البلخی المتکلم صاحب المقالات و التفسیر ببلخ. و فی سنه عشرین و ثلاثمائة کاتب الحسین بن القاسم داود و سعیدا ابنی حمدان و الحسن بن عبد الله بن حمدان بمحاربه مؤنس، فامتنع داود من لقاء مؤنس، لأنه لم یزل محسنا الیه، فما زال به اهله حتی لقیه و قال: هذه تغسل ما فعله الحسین بن حمدان و ابو الهیجاء، فکان یقول: و الله انی اخاف ان یجیء سهم نجار فیقع فی حلقی فیقتلنی، فکان حاله کذلک، قتل وحده بسهم. و کان بنو حمدان فی ثلاثین ألفا، و مؤنس فی ثمانمائه رجل فانهزموا، و تعجب مؤنس من محاربه داود له، و کان یقول: یا قوم فی حجری ختن، و لی علیه من الحقوق ما لیس لأبیه. و ملک مؤنس اموال بنی حمدان، و استولی علی الموصل، و کثر خروج الناس الیه و لما اقام بها تسعه اشهر، حمله من خرج الیه علی الانحدار الی الحضره، و بلغ الجند بها انحداره، فشغبوا و طالبوا بأرزاقهم، فاطلق لهم المقتدر ذلک، و اخرج مضرب الدم الی باب الشماسیه. و تراجعت طلائع المقتدر، و بها سعید بن حمدان و محمد بن یاقوت و مؤنس الورقانی و اجتهد المقتدر بهارون ان یخرج للحرب

و جاء محمد بن یاقوت، و الوزیر الفضل بن جعفر الی المقتدر و معهما ابن رائق و مفلح، و قالوا: ان الرجال لا تقاتل الا بالمال، و سألوه فی مائتی الف دینار من جهته و جهة والدته، فقال: لیس الی ذلک وجه، و تقدم بإصلاح الشذاءات و الطیارات لینحدر هو و حرمه الی واسط، فقال له محمد بن یاقوت: اتق الله یا امیر المؤمنین و لا تسلم بغداد بغیر حرب، و ان رجال مؤنس ان رأوک أحجموا عن القتال، فقال له: أنت و الله رسول ابلیس. و رکب المقتدر، و معه هارون بن غریب، و محمد بن یاقوت، و سائر القواد، و علیه البرده و بیده القضیب، و بین یدیه ابنه الأمیر ابو علی، و الانصار حافون به، معهم المصاحف منشوره، و القراء یقرءون القرآن، و کثر الدعاء له، و اصعد الی الشماسیه، و وقف علی موضع عال. و اشتبکت الحرب، و مؤنس بالراشدیه لم یحضرها، و ثبت هارون و محمد، و صار ابو العلاء سعید بن حمدان برسالتهما الی المقتدر یسألانه الحضور، لیشاهده اصحاب مؤنس فیستامنوا فلم یجبه. و تتابعت رسلهما، حتی کان آخرهم محمد بن احمد القراریطی، کاتب هارون، و هو لا یجیبهم، و وقف علی ظهر دابته، و وراءه الوزیر ابو الفتح و مفلح و خواص غلمانه، فلما ألحوا علیه و قالوا: ان الغلمان یؤثرون رؤیة امیر المؤمنین. فمضی حینئذ کارها المضی، و معه مفلح، و تخلف عنه الوزیر، فلما قارب دجلة، انهزم اصحابه قبل وصولهم، و استأسر احمد بن کیغلغ و جماعه القواد، و آخر من ثبت محمد بن یاقوت. و لقی المقتدر علی بن بلیق، فترجل له و قبل الارض بین یدیه، و وافی البربر من اصحاب مؤنس، فأحاطوا بالمقتدر، و ضربه رجل منهم ضربه فسقط منها، فقال: ویحکم! انی الخلیفة! فقالوا: فلک نطلب، و اضجعوه و ذبحه احدهم بالسیف، و طرح احد اصحابه نفسه علیه فذبح أیضا، و رفع راسه علی خشبة، و سلب ثیابه،

حتی مر به اکار، فستره بحشیش، و حفر له و دفنه و عفی اثره. و نزل علی بن بلیق و أبوه فی المضارب، و انفذ الی دار السلطان من یحفظها. و انحدر مؤنس الی الشماسیه فبات بها. و مضی عبد الواحد بن المقتدر و مفلح و هارون و محمد و ابناه رائق علی ظهر خیولهم الی المیدان. و کان ما فعله مؤنس من ضرب وجه المقتدر بالسیف سببا لجراه الأعداء علی الخلفاء. و کانت مده وزارة ابی الفتح لأمیر المؤمنین المقتدر بالله رحمه الله خمسه اشهر و عشرین یوما. و لما حمل راس المقتدر الی مؤنس بکی، و قال: و الله لنقتلن کلنا، و الصواب ان نرتب مکانه ابنه أبا العباس، فتسخو نفس جدته السیده باخراج المال. فثنی رأیهم ابو یعقوب إسحاق بن یعقوب النوبختی و قال: الصواب ان تولوا القاهر محمد بن المعتضد بالله، مقدرا استقامه امره معه، فکان الأمر علی خلاف ما حسب

خلافه القاهر بالله ابو منصور بن المعتضد

کانت سنه و سته اشهر و خمسه ایام. أمه تسمی قبول، و سبب خلافته، انه حمل الی مؤنس محمد بن المکتفی بالله، فخاطبه فی تولی الخلافه فامتنع و قال: عمی أحق بالأمر، فخاطب عمه القاهر، فأجاب و حلف لمؤنس و القواد و بایعوه، و بایعه القضاه، و ذلک سحر یوم الخمیس للیلتین بقیتا من شوال. و اشار مؤنس ان یستوزر له علی بن عیسی، فقال بلیق: و ابنه علی الحال الحاضره لا یقتضی ذلک، لأنها تحتاج الی سمح الکف واسع الأخلاق فاشار بابی علی بن مقله و بان یستخلف له الی ان یقدم من فارس ابو القاسم الکلواذی فرضی

مؤنس بذلک، و استخلفوا له الکلواذی، و کتبوا الی یاقوت بحمله عاجلا. و انحدر القاهر الی دار الخلافه، و استدعی مؤنس علی بن عیسی من الصافیة، فاوصله الی القاهر، فخاطبه بکل جمیل. و کانت والده المقتدر فی عله عظیمه من فساد مزاج و استسقاء و لما وقفت علی حال ابنها امتنعت من الاکل حتی کادت تتلف، فرفق بها حتی اغتذت بیسیر من خبز و ملح فاحضرها القاهر و قررها بالمال، باللین تاره و بالخشونه اخری، فقالت: لو کان عندی مال ما اسلمت ولدی للقتل و تجرعت بفراقه الثکل، و ما لی غیر صنادیق فیها صیاغات و ثیاب و طیب. فعلقها فی حبل البراده بفرد رجلها، و تناولها بالضرب بیده فی المواضع الغامضه من بدنها، و لم یذکر إحسانها الیه وقت اعتقال المقتدر ایاه، و ضربها اکثر من مائه مقرعه. و لما اوقع المکروه بها، لم یجد زیاده علی ما اعترفت به طوعا، و أخذ ما وجد لها فإذا هی صنادیق فیها ما قیمته مائه الف و ثلاثون الف دینار و تماثیل کافور قیمتها ثلاثمائة الف درهم. فرفع ذلک الی الکلواذی و بلیق و امرهما بحمله الی مؤنس، لیصرف فی مال البیعه. و صودر جمیع اسباب المقتدر. و صادر الفضل بن جعفر علی عشرین الف دینار، فقال مؤنس: انا أؤدیها عنه. و حل القاهر ما وقفته السیده علی الحرمین و الثغور، و اشتری ذلک اصحاب مؤنس. بخمسمائة الف دینار .

وزارة ابن مقله

و قدم ابن مقله من شیراز یوم النحر، و اختار لنفسه لقاء القاهر لیلا بطالع الجدی، و قال: فیه احد السعدین، و خلع علیه من الغد خلع الوزارة

و صار الی دار مؤنس المظفر، فسلم علیه و انصرف الی داره. و حضر الناس للتهنئه، و أتاه علی بن عیسی، فلم یقم له، فاستقبح الناس فعله، و صار الیه ابن قرابه و عاود تخلیطه. و ظهرت دمنه والده الأمیر إسحاق بأمان کتبه القاهر لها، و بذلت عن ولدها عشرین الف دینار، و وجد اولاد المقتدر فی دار علی بن بلیق. و ظهر شفیع المقتدری بأمان، و قرر علیه خمسون الف دینار، و کان مملوکا لمؤنس، فحلف ان لا بد من بیعه، فنودی علیه، فبلغ ثمنه سبعین دینارا، فابتاعه الکلواذی باسم القاهر و شهد الشهود فی العهد.

سنه احدی و عشرین و ثلاثمائة

[أخبار متفرقة]

قبض ابن مقله علی جماعه من العمال، منهم النوبختی إسحاق بن اسماعیل، و علی الکلواذی، و عتب علیه انه لم یراع اهله وقت غیبته، و أخذ خطه بمائتی الف دینار، و سلمه الی ابی بکر بن قرابه. و قبض علی بنی البریدی، و ضمن اعمالهم محمد بن خلف النیرمانی بزیادة ثلاثمائة الف دینار، و ضمن له ابن قرابه ان یصادرهم علی ستمائه الف دینار. و لم یزل ابو عبد الله البریدی یداری محمد بن خلف، و یعرفه انه یعمل بین یدیه فرفهه من بین اخوته و توصل ابو عبد الله حتی ضمنه ابن قرابه و اطلق. و مضی البریدی الی ابن مقله و قال: عرفت من ابن خلف انه یطلب الوزارة، فانفذ خدمه و حجابه للقبض علیه، فهزمهم محمد بن خلف، و حصلهم فی بیت، و اقفل علیهم بابه، و تسور السطوح و هرب، فلم یظهر الا بعد عزل ابن مقله. و مضی البریدی الی الاهواز بتوسط ابن قرابه حاله. و کان ابن مقله یعادی أبا الخطاب بن ابی العباس بن الفرات، فلم یجد للقبض علیه طریقا، لأنه ترک التصرف منذ عشرین سنه، و لزم منزله و قنع بدخول ضیعته. و کان ابن مقله استسعفه ایام نکبته، فاعتذر بالإضافة و لم یسعفه، فأظهر ابو الخطاب اولاده و دعا اولاد ابن مقله، فعادوا الی ابیهم و اخبروه بزینته فترکه. حتی قصده للسلام، فقبض علیه و طالبه بثلاثمائة الف دینار، فقال: بم یحتج علی الوزیر و قد ترکت التصرف من عشرین سنه؟ و فی حال تصرفی کنت الزم الصحة، و لی علی الوزیر حقوق، مثله لا ینساها، و لو لا تهجینه لی لقد کنت اظهر خطوطا له عندی قبل هذه الحال، و ما ارید من رعایتها الا السلامة، و ان کان یعتقد اننی ورثت من ابی مالا فاننا کنا جماعه اولاد، و لو کان شیء لتقاسمناه

فقال ابن مقله للخصیبی: عاقبه، فعوقب، فلم یذعن، فقال: اضربوا عنقه، فقال للسیاف : وجهنی الی القبله، و أخذ یتشهد. فقال مؤنس و قد بلغه الخبر: ای طریق لک علی رجل لم یعمل منذ سنه تسع و تسعین و مائتین، و توسط امره علی عشره آلاف دینار، و صرفه الی منزله. و توسط ابن شیرزاد حال هارون بن غریب، علی مصادره بثلاثمائة الف دینار، و عنی به مؤنس المظفر، فقبلت مصادرته و قلد اعمال ماه الکوفه و ماسبذان. و کان هارون بواسط، ففارقه عبد الواحد بن المقتدر و محمد بن یاقوت و أبناء رائق و سرور و مفلح، و قصدوا السوس، و اخرجوا البلاد فی طریقهم، و أقاموا بسوق الاهواز، فنفذ لحربهم بلیق. و انحدر بدر الخرشنی فی الماء و کوتب احمد بن نصر القشوری، و هو یتقلد البصره فلما تحصلت الجیوش بواسط، تغیر اصحاب ابن یاقوت علیه، و صاحب البریدی بلیق، و ضمن تستر عسکره، و عمل بالاهواز کل عظیم من المصادرات، و أخذ الأمتعة و اتی بعده البریدی فعمل کعمله. و قال ابو عبد الله البریدی: لما رایت انحلال امر بلیق هممت بالتغلب، و صار بین محمد بن یاقوت و بلیق نهر، فحلف بلیق لمحمد بالا یناله من جهته سوء إذا عبر الیه، فعبر الیه محمد، فی غلام واحد، و انفرد و حلف کل واحد منهما لصاحبه، فاصطلحا علی ان یسیرا الی الحضره و یکون بینهما منزل. و اشار البریدی علی ابن الطبری کاتب بلیق، بان یخاطب استاذه فی القبض علی محمد فلما خاطبه، قال: ما کنت لاخفر أمانتی. و خلف بلیق بتستر البریدی، فعمل بها کل قبیح. و رحل ابن یاقوت، و تبعه بلیق الی مدینه السلام، فلما دخل بلیق خلع القاهر علیه و طوقه و سوره، و اطلق املاک ابن رائق و محمد بن یاقوت و مفلح و سرور. دون اقطاعاتهم

و بیعت دار الوزارة بالمخرم، و کانت قدیما لسلیمان بن وهب، و ذرعها اکثر من ثلاثمائة الف ذراع، و قطعت و صرف ثمنها فی مال البیعه للقاهر بالله. و ورد الخبر من مصر بموت تکین الخاصة. و اشار ابن مقله بانفاذ علی بن عیسی، فجاءه لیلا و استشفع الی کرمه به، و عرفه کبر سنه، فأعفاه عن الشخوص لما تذلل له، و هم بتقبیل یده، فمنعه من ذلک. و ورد کتاب محمد بن تکین، یخطب مکان ابیه، فأجیب الیه، فشغب الجند علیه بمصر و هزموه. و انحرف ابن مقله عن محمد بن یاقوت، و مکن فی قلب مؤنس المظفر و بلیق و علی ابنه انه فی تدبیر علیهم مع القاهر علیهم و ان رسوله فی ذلک عیسی الطبیب. فوجه مؤنس بعلی بن بلیق الی دار الخلافه، و هجم غلمانه علی عیسی الطبیب، فاخذوه من بین یدی القاهر، و نفاه مؤنس من وقته الی الموصل. و استتر محمد بن یاقوت، و وکل مؤنس بدار القاهر، و امر بتفتیش کل من یدخل إلیها، حتی فتش لبنا مع احدی الجواری و خاف ان تکون فیه رقعه. و أخذ المحبوسین فیها، و سلم والده المقتدر الی والده علی بن بلیق، فاقامت عندها مرهفه عشره ایام، و ماتت بعد ذلک و حملت الی التربة بالرصافة فدفنت بها. و باع ابن مقله الضیاع و الاملاک السلطانیه، لتمام مال البیعه بألفی الف و أربعمائة الف دینار. و تقدم بالقبض علی البر بهاری و رئیس الحنابله، فهرب، و قبض علی جماعه من کبار اصحابه، و نفاهم الی البصره. قال بعض اهل العلم: خرجنا فی یوم مطیر، مع جنازة ابی هاشم عبد السلام ابن محمد بن عبد الوهاب الجبائی، الی باب البستان، فإذا نحن بجنازة معها جماعه فقلت: جنازة من هذه؟ فقالوا: جنازة ابی بکر بن درید، فبکینا علی الکلام و الأدب و ذلک فی سنه احدی و عشرین و ثلاثمائة

فاما ابو هاشم فبینه و بین ابی بکر بن درید اثنا عشر سنه، و له الکتب المشهوره فی الکلام و فی الرد علی ابن الراوندی و الملحده. قال الخطیب: ساله بعض اصحابه عن مساله فأجابه، فقال: یا أبا هاشم الصاحی بموضع رجلی السکران اعرف من السکران بموضع رجلی نفسه، یعنی ان العالم اعلم بمقدار ما یحسنه الجاهل من الجاهل بقدر ما یحسن. و اما ابو بکر بن درید، فهو صاحب کتاب الجمهرة، و هو اشعر العلماء. و من شعره المقصورة، نقلت من خط التمیمی له: اعاد من اجلک من ضنی و سائر العواد اشراکی

و لست اشکوک الی عائد اخاف ان اشکو الی شاکی

و له: و حمراء قبل المزج صفراء بعده أتت بین ثوبی نرجس و شقائق

حکت وجنه المعشوق صرفا فسلطوا علیها مزاجا فاکتست لون عاشق

و من شعره: کل یوم یروعنی بالتجنی من أراه مکان روحی منی

مشبه للهلال و الظبی و الغصن بوجه و مقله و تثنی

جمع الله شهوة الخلق فیه فهو فی الحسن غایة المتمنی

ا من العدل ان ارق و یجفونی و اشتاقه و یصیر عنی

و فی هذه السنه، تم تدبیر القاهر علی مؤنس، و انعکس ما دبره مع ابن مقله من القبض علی القاهر، و ذلک انه لما عومل بما ذکرناه، و ضیق علیه التضییق الذی شرحناه راسل الساجیه و ضربهم علی مؤنس و بلیق، و ضمن لهم الضمانات الکثیره. و کانت اختیار قهرمانه القاهر، تخرج من الدار، و تتوصل الی ان تمضی لیلا الی ابی جعفر محمد بن القیم بن عبید الله و تشاوره فی امور القاهر

و عزم ابن مقله و بلیق و ابو الحسن بن هارون علی خلع القاهر، و تولیه ابی احمد بن المکتفی بالله، فاشار علیهم مؤنس بالتمهل، و امرهم بالتلبث الی ان ینبسط القاهر، ثم یقبضون علیه، فاتفق لبلیق ان خادمه صدمه فی المیدان صدمه اعتل فیها. و بادر ابن مقله بمکاتبه القاهر، یعلمه ان القرمطی قد وافی الکوفه، و قد قررت انا و مؤنس مع علی بن بلیق الخروج الیه، و أمرناه بلقاء امیر المؤمنین فی لیلتنا هذه و کان قصدهم انه إذا وصل الیه، قبض علیه، و اتبع الرقعة بأخری تتضمن الحال، فاستراب القاهر، و خاف ان تکون حیله و نم الخبر الیه من جهة طریف السبکری. فلما کان بعد العصر، حضر ابن بلیق منتبذا، و معه عدد یسیر من غلمانه: و کان الظاهر قد ارسل الساجیه یحضرون بالسلاح، و شتموا علیا، و عملوا علی القبض علیه، فحامی غلمانه عنه و طرح نفسه من الروشن الی الطیار، و عبر و استتر من لیلته. و استتر ابن مقله و ابن قرابه. و انحدر بلیق لیعتذر لابنه، فقبض علیه القاهر، و راسل مؤنسا و اعلمه الحال و ساله فی الحضور، فاعتذر بثقل الحرکة، فعاوده فی السؤال فی الحضور، فاستقبح له طریف السبکری التأخر، فلما حصل فی دار السلطان قبض علیه، فکانت وزارة ابن مقله للقاهر تسعه اشهر و ثلاثة ایام.

وزارة ابی جعفر محمد بن القاسم

و وجه القاهر الی ابی جعفر محمد بن القاسم بن عبید الله، فاستحضره فی مستهل شعبان و قلده وزارته، و خلع علیه یوم الاثنین ثالث شعبان خلع الوزارة. و وجه القاهر من یومه من استقدم عیسی المتطبب من الموصل. و انفذ الی دار ابن مقله بباب البستان فطرح فیها النار. و ظهر محمد بن یاقوت و صار الی دار السلطان، و خدم فی الحجبة، ثم علم کراهیة طریف و الساجیه و الحجریه له، فاحتال فی الهرب و استتر، و انحدر الی ابیه بفارس و جلس بزی الصوفیة فی الماء و رکب البحر، و وافی مهروبان، و جاء لیلا الی ارجان،

فنزل علی ابی العباس بن دینار، و انفذ الیه أبوه مالا و کسوه، و تلاحق به اصحابه، و قلده القاهر کور الاهواز ثم أصبهان و استحجب القاهر سلامه الطولونی، و قلد أبا العباس احمد بن خاقان الشرطه بجانبی بغداد، و أخذ القاهر أبا احمد بن المکتفی من دار عبد الله بن الفتح، فسد علیه باب البیت، و عرف باستتار علی بن بلیق فی دار، فانفذ من کبسها فاستتر فی تنور، فاطبق علیه غطاءه، فتأخر بعض الرجال عن اصحابه حین لم یجدوه، و اتی الی التنور، ففتحه و ظن ان فیه خبزا یابسا، فلما رآه صاح، فعاد اصحابه فاخذوه، و ضرب بین یدی القاهر، و ادی عشره آلاف دینار، و حبسه. و قبض الوزیر ابو جعفر علی أخیه الحسین، بعد ان امنه و نفاه الی الرقة، و قال: انه یعتقد مذهب ابن ابی العزاقر. ثم ان رجال مؤنس و بلیق شغبوا و قصدوا دار الوزیر ابی جعفر فاحرقوا روشنه. و تقدم القاهر یذبح علی بن بلیق، و انفذه الی ابیه، فلما رآه بکی ثم ذبح بلیق، و انفذ راسیهما الی مؤنس، فلما رآهما لعن قاتلهما، فذبح کما تذبح الشاه، و اخرج الرؤوس فی ثلاث طسوت حتی شاهدها الناس و أعیدت الی خزانه الرءوس. و کان وزن راس مؤنس بعد تفریغ دماغه سته أرطال. و سهل القاهر امر ابن مقله، حین أخذ من الاستتار فاطلقه. و قبض الوزیر علی ابی جعفر بن شیرزاد، و أخذ خطه بعشرین الف دینار و کبس علی بنی البریدی فلم یوجدوا. و احضر القاهر علی بن عیسی و قلده واسطا و سقی الفرات. و قبض القاهر علی الوزیر محمد بن القاسم، فکانت وزارته ثلاثة اشهر و اثنی عشر یوما. و أخذ من داره ابو یوسف البریدی. و استدعی القاهر عبد الوهاب بن عبید الله الخاقانی و إسحاق بن علی القنانی، علی ان یولی أحدهما الوزارة، و جلس القواد بین أیدیهما، فخرجت رساله بالقبض

علیهما و إدخالهما المطبق ثم وجه الی سلیمان بن الحسن، و استحضره للوزارة، فحضر، و تلقاه القواد و قبلوا یده، و وجه بمن قبض علیه و حبسه. ثم وجه الی الفضل بن جعفر و استدعاه لیستوزره، فاستتر. ثم استدعی الخصیبی، و خلع علیه، و کتب للبریدیین أمانا، بعد ان صادر أبا یوسف علی اثنی عشر الف الف درهم و لما أتاه عبد الله، عاتبه و قال له: شمت أم أخی و هی أمی، و حقوقی علیک توجب صیانتها عن الذکر القبیح، فقال له: دع ما مضی، فاننی لم املک نفسی، و قد وصفتک لأمیر المؤمنین و لا بد من الفی الف درهم فقال ابو عبید الله: لقد اعتبتنی ایها الوزیر، و احسنت التلاقی فقال: بحیاتی علیک، اکتب خطک بهذا المبلغ، فکتب به خطه و انصرف. و انحدر البریدی الی واسط، و عقدها القاهر علیه بثلاثة عشر الف درهم، و أتاها و بها علی بن عیسی، و قد عمرها، و قال عیسی المتطبب للبریدی: ان القاهر یرید القبض علیک فاستتر، و لم یظهر حتی خلع القاهر .

وزارة الخصیبی

و کان ابن مقله، یراسل الساجیه و الحجریه فی استتاره، و یضریهم علی القاهر. و کان الحسن بن هارون یلقاهم لیلا بزی السؤال، و فی یده زبیل حتی تمت له الحیله. و بذل لمنجم کان یخدم سیما مائتی دینار، حتی قال له من طریق النجوم: انه یخاف علیه من القاهر. و بلغ الخبر باستیلاء اصحاب ابن رائق علی الاهواز. و بلغ الخصیبی ما عول علیه الحجریه و الساجیه، من قصد دار السلطان،

فانفذ عیسی المتطبب الی القاهر لیخبره بالحال، فوجده نائما مخمورا، و اجتهد فی انباهه فلم ینتبه لشدة سکره. فقام سیما بهم، و رکبوا معه الی دار السلطان، و رتب علی کل باب من أبوابها جماعه من الحجریه و الساجیه، و امرهم بالهجوم فی وقت عینه، و هجم من باب العامه، فوقف به و دخل اصحابه. فخرج الخصیبی فی زی امراه و استتر. و انحدر سلامه الی مشرعه الساج و استتر. و لما علم القاهر بالحال، انتبه من سکره، و افاق، و هرب الی سطح حمام فی دور الحرم، و وقع فی ایدیهم خادم صغیر، فضربوه بالدبابیس، حتی دلهم علی موضعه، فاخذوه و علی راسه مندیل دیبقی و بیده سیف مجرد، و اجتهدوا به فی النزول الیهم. و قالوا: نحن عبیدک و ما نرید غیر التوثق لأنفسنا و هو ممتنع حتی فوق الیه احدهم سهما، فنزل. و قبضوا علیه ضحوه یوم الأربعاء لست خلون من جمادی الآخرة سنه اثنتین و عشرین و ثلاثمائة. و أتوا الی محبس طریف السبکری فکسروا قیده، و حبسوا القاهر مکانه، و وکلوا به. و ظفروا بزیزک خادمه، و عیسی المتطبب و اختیار القهرمانه. و استدلوا علی الموضع الذی فیه ابو العباس محمد بن المقتدر، فدلهم علی مکانه خادم، فوجدوه و والدته معتقلین، ففتحوا عنهما. و وقع النهب ببغداد

خلافه الراضی بالله ابی العباس محمد بن المقتدر

رحمه الله

و أمه ظلوم و کانت مده خلافته ست سنین و عشره اشهر و عشره ایام. اجلسه الساجیه و الحجریه علی السریر، و بایع له القواد و بدر الخرشنی، و لقب بالراضی بالله. و استحضر علی بن عیسی و أخاه عبد الرحمن، و شاورهما، فعرفه ابو الحسن ان سبیله ان یعقد لواء لنفسه، علی رسم الخلفاء، ففعل ذلک، و استحفظ باللواء فی الخزانه و تسلم خاتم الخلافه، و هو خاتم فضه و فصه حدید صینی، علیه مکتوب ثلاثة اسطر محمد رسول الله. و انفذ الی القاهر بمن طالبه بتسلیم خاتمه الیه، و کان فصه یاقوتا احمر و علیه منقوش: بالله محمد الامام القاهر بالله امیر المؤمنین یثق فامر ان یسلم الی نقاش حاذق فمحاه. و مضی القاضی ابو الحسین و القاضی ابو محمد الحسن بن عبد الله بن ابی الشوارب، فامتنع ان یخلع نفسه، فقال علی بن عیسی: اخلعوه فان افعاله مشهوره و اعماله معروفه و سمل فی تلک اللیلة. و أخذ البیعه للراضی علی بن عیسی و اخوه، و سال الراضی علی بن عیسی ان یتقلد الوزارة فاستعفاه و قال: انی لا أفی بالأمر، و اشار بابن مقله، و کان مستترا و کتب له أمانا فظهر

وزارة ابن مقله

و مضی الناس الیه، و هو فی دار ابن عبدوس الجهشیاری، فهنئوه و خلع علیه خلع الوزارة. و ظهر من الاستتار مفلح الأسود، خادم المقتدر، و سرور و فلفل و الحسین ابن هارون، و ابو بکر بن قرابه. و صاروا الی ابی علی و هنئوه، و قال ابن مقله لما أتاه الناس: کنت مستترا فی دار ابی الفضل بن ماری النصرانی، فسعی بی القاهر، قبل زوال امره بشهرین، و عرف موضعی، و انی لجالس و قد مضی نصف اللیل اتحدث مع ابن ماری، أخبرتنا زوجته ان الشارع قد امتلا بالمشاعل و الشمع و الفرسان، فطار عقلی، و ادخلنی ابن ماری بیت تبن، و کبست الدار و فتشوها، و دخلوا بیت التبن و فتشوه بایدیهم، فلم اشک اننی مأخوذ، و عهدت و عاهدت الله تعالی علی انه ان نجانی من ید القاهر بالله، ان انزع عن ذنوب کثیره، و اننی ان تقلدت الوزارة امنت المستترین، و اطلقت ضیاع المنکوبین، و وقفت وقوفا علی الطالبیین، فما استتم نذری، حتی خرج القوم و انتقلت الی مکان آخر. و ما نزع من الخلع، حتی و فی بالنذر. و کتب ابن ثوابه فی خلع القاهر کتابا قرئ علی المنابر و اطلق ابن مقله المحبوسین. و قلد الراضی بالله الشرطه ببغداد بدرا الخرشنی. و کان زیرک القاهری قد اجمل عشره الراضی وقت اعتقاله، فکافاه بان قلده امر حرمه و اکرمه. و سلم ابن مقله عیسی المتطبب الی بنی البریدی فأخذوا منه ثلاثین الف دینار، ارتفق بها منهم، و ردوه علی ابن مقله و قالوا: انه قد امتنع من أداء شیء. و لم یعترف القاهر بشیء سوی خمسین الف دینار، ففرقها الراضی فی الجند. و قلد ابن مقله أبا الفتح الفضل بن جعفر خلافته علی سائر الاعمال. و قلد أبا عبد الله البریدی خوزستان، و قلد اخوته البصره و السوس و جندیسابور و کور دجلة و بادوریا و الأنبار و بیرسیر و قطربل و مسکن

و کتب الی علی بن خلف بن طیاب باقراره علی فارس و کرمان. و قلد الحسن بن هارون ما قلده علی بن عیسی من اعمال واسط بمائه الف کر شعیر و عشره آلاف کر أرز و أربعمائة کر سمسم و الف الف و أربعمائة الف درهم. و قلد القراریطی کتابه ابن یاقوت الزمام و دیوان الفرات، فسفر حینئذ لصاحبه محمد بن یاقوت فی الحجبة. و حمل الی سماء خمسه عشر الف دینار، حتی عرف الراضی بالله انهم لا یریدون غیر محمد بن یاقوت، و انفق هذا الوجه بحجه علی القواد مائه الف و عشرین الف دینار. فغاظ ابن مقله، لأنه استدعی ابن رائق و هو بالباسیان لذلک و لم یمکنه تغییره، فلما صار ابن رائق بالمدائن، امره الراضی بالانحدار الی واسط، و أضافها الی اعماله بالبصرة و غیرها. و کان ابن یاقوت برامهرمز عازما علی التوجه الی أصبهان، فکوتب بالاصعاد، فالتقی ابن یاقوت فی طیارة و ابن رائق فی حدیدیه، فسلم کل واحد منهما علی صاحبه إیماء من غیر قیام. و تلقی ابن یاقوت الحجریه و الساجیه، و دخل علی الراضی، فخلع علیه و قلده الحجبة، و صار الیه الناس الی داره بالزاهر، و لم یقم لأحد الا لابن مقله و لعلی ابن عیسی. و استولی ابن یاقوت علی الأمر. و حصل ابن مقله مع کاتبه القراریطی، و بقی متعطلا. و أخذ خطوط البریدیین بمائه الف دینار. و کان هارون بن غریب بالدینور، فعرف الحال بینهما، و هی علی عشره فراسخ من بغداد، عازما علی ان یتقلد الجیش، فکره الناس ذلک و استحضر ابن یاقوت ابن شیرزاد، و اوصله الی الراضی بالله، حتی حمله رساله الیه، یأمره بالرجوع الی الدینور

فمضی و معه القراریطی، فالتقی به بجسر النهروان، فلم یقبل، قال: و من جعل ابن یاقوت أحق بالرئاسه منی! و قد کان یجلس بین یدی، و انا نسیب امیر المؤمنین، و قال القراریطی: لو لا انک رسول لقتلتک، فانصرفا الی بغداد و استخرج هارون اموال طریق خراسان فعسف الرعیة و ظلمهم و سار ابن یاقوت فی الحین الی القنطرة فنزلها، و انفذ ابن شیرزاد برسالة جمیله، و عرض علیه تسییب الأموال علی النهروانات فلم یقبل. و مضی کثیر من الجند الی هارون مستأمنین، و اشتد القتال و ابن یاقوت یقرا فی مصحف و یسبح، و هو فی عدد قلیل، حتی انهزم اصحابه، و نهب سواده. و بلغ هارون ان محمدا قد عبر قنطره نهر بین، فبادر وحده لیاسره، فتمطر به فرسه فسقط عنه فی ساقیه، فلحقه غلام ابیه یمن الغربی، فضربه ضربه عظیمه و بادر غلام اسود فذبحه و رفع راسه، فتفرق اصحابه، و نهب الحجریه و الساجیه سوادهم. و امر ابن یاقوت بتکفینه، و دفن بهرس من غیر ان یصلی علیه، و دخل بغداد، و بین یدیه راسه و رءوس اصحابه، فامر الراضی بنصبهما علی باب العامه. ثم ان والده الراضی، سالت ان تحمل جثته و یدفن راسه فی تربته بقصر عیسی، فأجابها الی ذلک: و أخذ ابن مقله لابنه ابی الفتح أمانا من الراضی، و قطع امره علی ثلاثین الف دینار. و فی رجب هذه السنه مات ابو جعفر السجزی، و بلغ من السن مائه و اربعین سنه قال ابن سنان: و راسه صحیح الحواس و البصر، منتصب الظهر، ملزز الأعضاء بغیر معاون، و قال له علی بن عیسی یوما: انما قطعت مالک لکذبک فی سنک، فقال: ایها الوزیر استدع الجرائد من سر من رای، فإنک تجد اسمی فیها

و اسم من کان قبلی و بعدی، فوجد الأمر کما قال و قال ابن ابی داود السجستانی: اعرفه و اهله و هم معمرون و حکی انه یذکر دخول هرثمة و هو فی المکتب. و اراد الراضی تولیه محمد بن الحسن بن ابی الشوارب، القضاء بمدینه المنصور، کما کان یتولی ذلک أبوه، فشفع محمد بن یاقوت فی امر ابی الحسن، حتی لم یغیر علیه، و کتب عهده حتی زال الارجاف عنه. و ضمن ابو یوسف البریدی اعمال واسط و الصلح و المبارک، و استخلف علیها الحسین بن علی النوبختی، و کان یتقلدها لهارون بن غریب، و کان عفیفا خبیرا بالأعمال. و کان ابن مقله قد احدر الخصیبی و سلیمان بن الحسن الی البصره، و امر البریدی بنفیهما فی البحر، فخف بهما لیله، فکادا یغرقان و ایسا من الحیاه، فقال الخصیبی: اللهم اننی استغفرک من کل ذنب و خطیئة و اتوب إلیک من معاوده معاصیک الا من مکروه ابی علی بن مقله ان قدرت علیک جازیته عن لیلتی هذه و ما حل بی منه فیها، و تناهیت فی الإساءة الیه، فقال سلیمان: و فی هذا الموضع و أنت معاین للهلاک نقول هذا؟ فقال: ما کنت لاخادع ربی. و لما وصلا الی عمان، عدل بالخصیبی الی سرندیب، فعرف سلیمان بن الحسن ابن وجیه خبره فامر برده الی عمان. و لما عزل الراضی ابن مقله و ولی عبد الرحمن بن عیسی، ضمن الخصیبی ابن مقله، فلما رآه تلفت نفسه، فاسمعه الخصیبی نهایة ما کره، و سلمه الی الدستوائی، و کان لابن مقله الیه اساءه، لأنه سلمه الی ابن البریدی حین الوی نعمته، فعمل الدستوائی بابن مقله صنوف المکاره. و جاء ابو بکر بن قرابه، فضمن عنه مائه الف دینار و الفی دینار، و دفعت الضرورة الی ان وزن ابن قرابه المال من عنده

و فی هذه السنه، ظهرت حال ابن ابی العزاقر، و کان یدعی ان اللاهوت قد حل فیه، و کان قد استتر عند بختیشوع بن یحیی المتطبب، و تتبع حتی قتل و قتل جماعه صدقوه.

سنه ثلاث و عشرین و ثلاثمائة

فی صفر، مات ابو عبید الله ابراهیم بن عرفه بن سلیمان بن المغیره بن حبیب ابن المهلب بن ابی صفره الأزدی النحوی، المعروف بنفطویه، و مولده سنه خمسین و مائتین و صلی علیه ابو محمد البربهاری، و من شعره: استغفر الله مما یعلم الله ان الشقی لمن لم یرحم الله

هبه تجاوز لی عن کل مظلمه وا حسرتا من حیائی حین القاه

و له: اهوی الملاح و اهوی ان اجالسهم و لیس لی فی حرام منهم وطر

و هکذا الحب لا اتیان معصیة لا خیر فی لذة من بعدها سقر

و اجتاز علی بن بقلی فقال: کیف الطریق الی درب الرواسین؟ فالتفت الی جار له فقال: الا تری الی الغلام فعل الله بغلامی و صنع احتبس علی قال: و کیف، قال: جعل السلق تحت البقل فی اسفل البنیقه حتی اصفع هذا العاض بظرامه، فترکه ابن عرفه و انصرف و لم یجبه بشیء

و فی هذا الشهر، صرف عبد الرحمن بن عیسی عن الدواوین، و احضر ابن مقله ابن شنبوذ، و قال له: بلغنی انک تقرا حروفا فی القرآن بخلاف ما فی المصحف، و کان ذلک بحضره ابن مجاهد و اهل القرآن، فاعترف بقراءة ما عزی الیه من الحروف، و منها إذا نودی للصلاة من یوم الجمعه فامضوا الی ذکر الله . و اغلظ للوزیر و للجماعة فی الکلام، و نصر ما عزی الیه، فامر به ابن مقله فضرب، فدعا علیه بتشتیت الشمل و قطع الید، و دعا علی ابن مجاهد بثکل الولد و علی الضارب له بالنار، فشوهد قطع ید ابن مقله و ثکل ابن مجاهد ولده. ثم استتیب عن قراءة الحروف، فتاب منها. و دعا الأئمة فی الجوامع لابن یاقوت، فأنکر ذلک الراضی و صرفهم. و قرر ابن مقله مع الراضی القبض علی محمد بن یاقوت، لما غلب علی الأمور، و انفرد بجبایة الأموال و تضمین الاعمال. فلما دخل ابن یاقوت دار الخلافه عدل به الی حجره، فقبض علیه و علی کاتبه القراریطی، و نهبت دار القراریطی وحده. و تقلد الحجبة ذکی مولی الراضی. و أخذ خط القراریطی بخمسمائة الف دینار. و کان یاقوت بواسط، فلما علم القبض علی ابنیه، انحدر الی السوس، فکاتبه ابن مقله بالمصیر الی فارس لفتحها و کان علی بن بویه قد تغلب علیها. و هذه حال الأمیر ابی الحسین علی بن بویه الملقب بعد عماد الدولة، لقبه بهذا اللقب المستکفی بالله، عند وصول أخیه الأمیر ابو الحسین الیه. هو احد قواد مزداویج بن زیار الدیلمی، فانفذه لیستحث له مالا فی الکرج، فأتاها فاخذ منها خمسمائة الف درهم، و صار الی همذان ففتحها عنوه، و قتل کثیرا من أهلها، ثم صار الی أصبهان فترکها علیه المظفر بن یاقوت مسالما، و لم یلبث بها علی بن بویه حتی اخرجه منها اصحاب مزداویج، فصار الی ارجان و کاتب یاقوت،

و خاطبه بالاماره، و ساله ان یقبله، و کان قد استخرج من ارجان مائتی الف دینار، و وجد کنوزا کثیره، و اشتدت شوکته، و صار فی الف، و خرج الیه یاقوت فی بضع عشره آلاف من الغلمان الحجریه و غیرهم، فسأله علی بن بویه ان یفرج له عن الطریق لینصرف الی باب السلطان، فمنعه، و طمع فیه لقله عدده و ما معه من المال، و لقیه علی باب اصطخر، و نصر یاقوت فی یومین علیه، و واقعه فی الیوم الثالث، و هو یوم الخمیس لاثنتی عشره لیله بقیت من جمادی الآخرة سنه اثنتین و عشرین و ثلاثمائة، و حمل ابو الحسین احمد بن بویه معز الدولة، فی ثلاثین رجلا، علی یاقوت حمله صادقه، فهزم یاقوت الی شیراز، و لم یصدق بهزیمته، بل ظنها مکیده حتی عرف ذلک فی آخر النهار. فمضی وراءه، و اقام علی فرسخ من شیراز، و دخل معز الدولة فی ثمانین من الدیلم فقتل من السودان ألفا، و نادی فی اصحاب یاقوت فخرجوا. و اتی یاقوت الاهواز. و لما ملک عماد الدولة شیراز، طالبه اصحابه بالمال، و کان مملقا، فخاف من فساد امره، فاستلقی علی ظهره فی مجلس من دار یاقوت و خلا فیه مفکرا، فرای حیه قد خرجت من سقف منه الی سقف، فخاف ان تسقط علیه إذا نام، فامر الفراشین بالصعود، فوجدوا غرفه بین سقفین، فأمرهم بفتحها، فوجدوا بها صنادیق فیها خمسمائة الف دینار، فقویت نفسه، و استدعی خیاطا اطروشا لیخیط له ثیابا، و کان الخیاط موصوفا بالحذق، و کان یخدم یاقوتا فلما خاطبه فی تقطیع الثیاب، حلف فی الجواب انه لا ودیعة عنده سوی اثنی عشر صندوقا لا یدری ما فیها، فعجب، فوجه بمن حملها و عجب من الحال. و کاتب الراضی بالله یسأله ان یقاطعه علی فارس بثمانیة آلاف درهم فأجیب. و انفذ الیه ابن مقله أبا الحسین بن ابراهیم المالکی الکاتب، و معه خلع و لواء، و امره ابن مقله الا یسلم ذلک الیه الا عند تعجیل المال، فلما قاربه تلقاه علی فرسخ، و أخذ منه الخلع فلبسها و دخل شیراز، و اللواء بین یدیه، و لم یدفع الی المالکی شیئا

و مات بشیراز، فحمل تابوته الی بغداد فی رجب سنه ثلاث و عشرین و ثلاثمائة. و وافی علی بن خلف بن طیار بغداد، فقبض علیه ابن مقله، و صادره علی ثلاثمائة الف دینار، و انفذ الیه بابی الحسن احمد بن محمد بن میمون صاحب بیت المال، و قال له: یقول الوزیر: لک عندی مائه الف دینار، فحطها من الجمله، و اکتب الخط بالباقی، فقال علی بن خلف: من ای جهة هذا الدین؟ فعاد ابن میمون فقال له: یقول لک الوزیر، تذکر و انا بشیراز و قد سألتک علی ابی طالب بدر بن علی النوبندجانی من خراجه خمسمائة الف درهم فامتنعت، و عاودتک و قلت: ان حططتها عوضتک عنها مائه الف دینار، ففعلت و لزمنی ضمانی لک، و صار دینا لک علی، و هذا وقت القضاء. و قلد السلطان یاقوت الاهواز، و صار کاتبه ابو عبد الله البریدی. و انفذ أخاه أبا الحسین للنیابة عن یاقوت و أخیه بالحضرة. و کان مع عماد الدولة ابو سعید النصرانی الرازی یکتب له. و ضمن شیراز منه ابو الفضل العباس بن فسانحس. و انتهی الی مزداویج خبر علی، فقامت قیامته، و انفذ اصبهلار عسکره شیرز ابن لیلی، فی الفین و أربعمائة من الدیلم و الخیل الی الاهواز، فقطع یاقوت قنطره نهر اربق، و أقاموا بإزاء یاقوت اربعین یوما، لا یمکنهم العبور، ثم عبروا علی اطواف بنهر المسرقان، فهرب البریدی و اهل الاهواز الی البصره. و اتی یاقوت واسطا، فاخرج له محمد بن رائق عن غربیها، فنزل فیه. و اقام علی بن بویه عماد الدولة الخطبه لمرداویج، و انفذ الیه الرهون علی طاعته، فسکنه بذلک. فبینما هم کذلک، أتاهم الخبر، بان مزداویج فی شهر ربیع الاول سنه ثلاث و عشرین و ثلاثمائة قتلوه فی الحمام بأصبهان، و حمل تابوته الی الری، و مشی الدیلم و الختل حوله حفاه اربعه فراسخ، و وفی رجاله لأخیه و شمکیر، فولاهم من غیر عطاء

فلما عرف شیرز بن لیلی خلو أصبهان سار إلیها، و اتی الری فبایع و شمکیر، و استوزر ابن وهبان القصبانی، و کان یبیع القصب بالبصرة، و صار فی جمله ابن الخال، فتنقلت به الحال، الی ان قلده همذان، و استامن الی مزداویج عن هزیمه هارون، فعفا عنه و نفق علیه، و جعل الیه کور الاهواز، و قال له: قد جعلت إلیک الفی دینار فی کل شهر فان أدیت الأمانة استوزرتک، و نصبت الرایات بین یدیک، و ان خنتنی و شرهت معدتک العظیمه، و کرکرتک الکبیره، و الحلاوات بخوزستان کثیره، فلأشقن بطنک بهذه الدشنی العریضة، فقال له: ستعلم ایها الأمیر نصحی و أمانتی و انی مستحق لاصطناعک. و کانت هذه الفتن نعمه علی البریدی، لأنه حصل من الأموال ما لم یحاسب علیه. و حصل ابو عبد الله و ابو یوسف اربعه آلاف دینار خرجا بها علی السلطان. و ابعد ابن مقله خلقا من الجند عند ضیق الأموال، و احالهم علی البریدی، فصاروا الیه، فقبلهم و أضافهم الی غلامه اقبال، فاجتمع معه ثلاثة آلاف رجل. و خرج توقیع الراضی بالله فی جمادی الاولی بتلقیب ابی الحسن علی بن الوزیر ابی علی بن مقله بالوزیر، و سنه إذ ذاک ثمانی عشره سنه، و ان یکون الناظر فی الأمور صغیرها و کبیرها، و خلع علیه الوزارة و طرح له مصلی فی مجلس ابیه. و رکب بدر الخرشنی صاحب الشرطه، فنادی ببغداد الا یجتمع من اصحاب ابی محمد البربهاری نفسان و استتر البربهاری. و خرج من الراضی توقیع طویل فی معناهم، و کانت حال البربهاری قد زادت ببغداد، حتی انه اجتاز بالجانب الغربی، فعطس فشمته اصحابه، فارتفعت ضجتهم حتی سمعها الخلیفة فی الوقت و هو فی روشنه، فسال عن الحال فاخبر بها فاستهو لها. و اصحابه یذکرون عنه صلاحا کثیرا، و اضداده یذکرون خلاف ذلک، حتی

حکوا عنه، انه حمل فی درج مقفول له منظر بعره و جاء الی بزاز فی الکرخ فقال: هذه بعره جمل أم المؤمنین عائشة رضی الله عنها، و ارید ان ارهنها عندک علی الف دینار فاعتذر الرجل، فترکه فلما کان من الغد، اجتاز علیه فصعد و قبل لحیته و قال: رایت النبی ص فی المنام، یقبلها، فترکه اصحابه امرد، و حکایاتهم فی امثال هذا عنه کثیره. و کان سعید بن حمدان شرع فی ضمان الموصل و دیار ربیعه سرا، و مضی إلیها فی خمسین غلاما، فقبض علیه حین وصل إلیها ابن أخیه ابو محمد الحسن ابن عبد الله و قتله، فأنکر ذلک الراضی، فامر ابن مقله بالخروج الیه، فأظهر ابن مقله ان علی بن عیسی هو الذی کاتبه حتی عصی، و صادر علیا علی خمسین الف دینار و اخرجه الی الصافیة. و استخلف ابن مقله ابنه بالحضرة، و صار الی الموصل، فترکها ابو محمد، و رحل الی بلد الزوراء، فاستخرج ابن مقله مال البلد و استسلف من التجار علی غلاته، فحصل معه أربعمائة الف دینار. فبذل سهل بن هاشم کاتب ابی محمد بن حمدان للوزیر ابی الحسین ابن الوزیر ابی علی عشره آلاف دینار حتی کاتب أباه: ان الأمور بالحضرة مضطربه، فانزعج و استخلف علی الموصل علی بن خلف بن طیاب، و انصرف الی بغداد. و خرج الیه الأمیر ابو الفضل، متلقیا، و لقی الراضی بالله و خدمه، فخلع علیه و علی ابنه. و قبض علی جعفر بن المکتفی، حین بلغهم انه دعا الی نفسه، و نهب منزله، و أخذ له مال جزیل، و کانت داره قریبا من الزاهر. و ممن استجاب له یانس المرفقی، و کان نزل بقصر عیسی، فابعد الی قنسرین و العواصم و جعل الیه أعمالها. و فی شهر رمضان توالی وقوع الحریق بالکرخ، منها فی صف التوزیین اصیب به

خلق من التجار، فعوضهم الراضی مالا، و کان العقار لقوم من الهاشمیین فأعطاهم عشره آلاف دینار. و احترق ثمانیة و اربعون صفا من أسواقها، طرح النار قوم من الحنبلیة، حین قبض بدر الخرشنی علی رجل من اصحاب البربهاری یعرف بالدلاء. و احترق خلق من الرجال و النساء. و وقع حریق ثالث احترق فیه الحدادون و الصیارف و العطارون. و قبض الوزیر ابو الحسین بن مقله علی ابی الحسین البریدی، فتوسط بینهما ابو عبد الله محمد بن عبدوس، فصادره علی خمسین الف دینار یسلمها بالاهواز، و مضی معه الکوفی لیأخذها فلم یسلم الیه شیئا و کان الکوفی یجمل عشرته و یقول: اقمت معه غیر متصرف و لا داخل تحت تبعه سنه، و حصل لی منه خمسه و ثلاثون الف دینار، و تقلدت هناک امر ابن رائق و کفیت امر ابن مقله. و کاتب ابن مقله البریدی کتابا یقول فیه: ویل للکوفه! انفذته لیصلحک لی فافسدک علی، و الله لاقطعن یدیه و رجلیه. و اتی ابو محمد بن حمدان الی الموصل، و بها اصحاب السلطان، و علی حربها ما کرد الکردی فهزموه، ثم هزمهم، و کتب یسال الصفح و یقوم بمال الضمان، فأجیب الی ذلک، و لم یستوف التجار الغلات التی طالبهم إیاها ابن مقله، فتظلموا، فاحالهم علی عمال السواد ببعض أموالهم، و باعهم بالباقی ضیاعا سلطانیه، فلم تحصل من سفرته حینئذ فائده، و هرب من دار الوزیر ابی علی القراریطی. و قبض علی ابی یوسف عبد الرحمن بن محمد بن داره بسوق العطش، و صودر علی خمسین الف دینار. و مات محمد بن یاقوت فی الحبس، و اخرج الی القضاه، فشاهدوه و سلم الی اهله، و باع الوزیر ضیاعه و املاکه. و غلا السعر ببغداد، حتی بلغ الکر من الحنطة مائه و عشرین دینارا و الشعیر تسعین دینارا. و مات ابو عبد الله محمد بن خلف النیرمانی بالأعمال التی استولی علیها مزداویج، و کان قد انفذ إلیها

و اقبل غلمان مزداویج یتقدمهم بجکم الی جسر النهروان، فأمروا بدخول الحضره، و عسکروا بالمصلی، و اضطرب الحجریه لذلک، فکاتبهم ابن رائق و هو یتقلد اعمال المعاون بواسط و البصره، فانحدروا الیه، فاسنی لهم الرزق، و جعل متقدمهم بجکم الرائقی، و اتته الاعراب و القرامطة، فقبلهم و استفحل امره.

سنه اربع و عشرین و ثلاثمائة

[أخبار متفرقة]

فی شهر ربیع الاول، مات الأمیر هارون بن المقتدر بالله، و اغتم علیه الراضی غما شدیدا، و اتهم بختیشوع بانه افسد تدبیره، فنفاه الی الأنبار، ثم سالت فیه السیده فاعاده. و اطلق المظفر بن یاقوت من الحبس. و قلد ابن مقله محمد بن طغج الإخشید اعمال مصر مع ما الیه من الشام و عزل عن مصر احمد بن کیغلغ. و قطع ابن رائق مال واسط و البصره، و احتج باجتماع الجیش عنده. و لما خرج المظفر بن یاقوت من الحبس عول علی التشفی من ابن مقله، و کان قد حلف له علی صفاء النیه و اعتضد ابن مقله ببدر الخرشنی. و اوحش المظفر للساجیه و الحجریه، فصارت کلمتهم واحده، و أحدثوا بدار السلطان و ضربوا الخیم. و کان المظفر یظهر للوزیر انه مجتهد فی الصلح، فحلف لهم، و حلفوا له و لبدر الخرشنی. و دبر ابن مقله انحدار الراضی الی واسط مظهرا انه یقصد الاهواز، حتی یقبض علی ابن رائق، فاخذ معه القاضی أبا الحسین لیسمع من الخلیفة و ساله ان. یتقدم بها الی ابن رائق. فلما حصل فی دهلیز الصحن التسعینی، شغب علیه المظفر بن یاقوت مع الحجریه و قبضوا علیه، و عرفوا الراضی انه المفسد للاحوال، و سألوه ان یستوزر غیره، و ذکروا علی بن عیسی، فامتنع و استشاره الراضی، فاشار بأخیه عبد الرحمن، فانفذ الراضی بالمظفر بن یاقوت الی عبد الرحمن فاحضره.

وزارة عبد الرحمن بن عیسی للراضی بالله

خلع علیه لاربع عشره لیله بقیت من جمادی الاولی، و سار الجیش معه الی داره، و احرقوا دار ابن مقله و استتر اولاده. و حکی ان ابن مقله لما شرع فی بناء داره بالزاهر، جمع له المنجمون حتی اختاروا وقتا لبنائه، و وضع أساسه بین المغرب و عشاء الآخرة، فکتب الیه بعضهم: قل لابن مقله مهلا لا تکن عجلا و اصبر فإنک فی أضغاث أحلام

تبنی بانقاض دور الناس مجتهدا دارا ستنقض أیضا بعد ایام

ما زلت تختار سعد المشتری لها فلم توق به من نحس بهرام

ان القران و بطلیموس ما اجتمعا فی حال نقض و لا فی حال ابرام

و جری علی ابن مقله من المکاره ما یطول شرحه، و ضرب بالمقارع، و أخذ خطه بألف الف دینار، و کان به ضیق النفس لان الدستوائی دهقه علی صدره. قال ثابت بن سنان: دخلت الیه لأجل مرض اصحابه، فرایته مطروحا علی حصیر خلق، علی باریه، و هو عریان بسراویل، و من راسه الی اطراف أصابعه کلون الباذنجان، فقلت: انه محتاج الی الفصد، فقال الخصیبی: یحتاج ان یلحقه کد فی المطالبه، فقلت: ان لم یفصد تلف، و ان فصد و لحقه مکروه تلف، فکاتبه الخصیبی: ان کنت تظن ان الفصد یرفهک فبئس ما تظن، ثم قال: افصدوه و رفهوه الیوم، ففصد و هو یتوقع المکروه. فاتفق للخصیبی ما أحوجه للاستتار، فکفی ابن مقله امره. و حضر ابن قرابه، و توسط امره، و ضمن حمله الی داره، و اطلقه بعد ایام و انفذه الی ابیه. و کرهت الحجریه مقام بدر الخرشنی بالحضرة، فصرفه الراضی عن الشرطه

و قلده اعمال المعاون بأصبهان و فارس، فاستعفی عبد الرحمن بن عیسی من الوزارة حین عجز عن تمشیه الأمور، فقبض علیه الراضی فی رجب، و قبض علی أخیه علی بن عیسی، و صادر علیا علی مائه الف دینار ادی منها تسعین ألفا، و صادر عبد الرحمن علی سبعین ألفا ادی منها ثلاثین. و للیلة بقیت من شعبان، توفی ابو بکر محمد بن موسی بن مجاهد، و دفن عند داره بسوق العطش، و کان مولده سنه خمس و اربعین و مائتین. قال ابو الفضل الزهری: انتبه ابی فی اللیلة التی مات فیها ابو بکر بن مجاهد المقرئ، فقال: یا بنی، تری من مات اللیلة؟ فانی رایت فی منامی کان قائلا یقول: قد مات اللیلة مقوم وحی الله منذ خمسین سنه، فلما أصبحنا و إذا بابن مجاهد قد مات. و نقلت من خط رئیس الرؤساء ابی الحسن بن حاجب النعمان: کان ابن مجاهد إذا ختم احد عنده القرآن عمل دعوه، فختم احد اولاد النجارین، فعمل دعوه فحضر ابو بکر و اصحابه، و حضر الصوفیة و القوالون، فلما قارب ثلث اللیل، استدعی ابو بکر بن مجاهد ازاره فطرحه علی کتفه، و قال: امضی فی حاجه و اعود، فلا یتبعنی احد، قال: فعجبنا من خروجه فی ذلک الوقت، و ظننا انه انکر سوء ادب، و مکثنا منکرین، فلما کان بعد ساعتین، وافی و عاد الانبساط، فسألناه عن نهضته فقال: اصدقکم، نظرت فإذا انا فی طیبه و لذة، و ذکرت ان بینی و بین فلان الضریر مقه و شر، ففکرت اننی فی هذه اللذه، و ان ذاک واقف بین یدی الله عز و جل یتهجد، و لم أحب ان أکون بهذه الصفة و هو علی تلک الحال من ثقل القلب، فخفت من الله تعالی فقصدته و دخلت داره، فقبلت راسه، و اصلحت ما بینی و بینه، و امنت استحکامه، و عدت الی ما نحن علیه و انا طیب القلب. و فی شهر رمضان ورد الخبر بقتل یاقوت بعسکر مکرم، و دفن بها، و ذلک ان جنده شغبوا علیه، و من جملتهم ثلاثة آلاف اسود، و انصرف عنه طاهر الجیلی فی ثمانمائه رجل الی الکرج، و کبسه علی بن بلقویه فقلل رجاله، و نجا طاهر بنفسه،

و استأسر کاتبه أبا جعفر الصیمری، و کان سبب اقباله و اتصاله بمعز الدولة. فکاتب یاقوت البریدی، و هو بالاهواز یعرفه الصورة، فقال البریدی: انا کاتبک و مدبر امرک، و الصواب ان تنفذ بالرجال حتی اقرر معهم الحال، فتقدم الیهم بالمصیر، فاستعولهم البریدی، فانقطعوا الیه، فسار یاقوت الیه فی ثلاثمائة رجل لئلا یستوحش و یلقاه البریدی فی السواد الأعظم، و ترجل له و قبل الارض، و وقف علی راسه علی سماطه، و قال الجند: انما وافی یاقوت لیقبض علینا. و قد وافق البریدی علی ذلک، فقال له البریدی: اخرج ایها الأمیر، و الا قتلنا جمیعا، فخرج الی تستر و سبب له البریدی علی عاملها خمسین الف دینار. فقال لیاقوت مؤنس مولاه: ایها الأمیر ان البریدی یحز مفاصلنا و یسخر منا، و أنت مغتر به، و قد افسد رجالک و قوادک، و قد اتصلت کتب الحجریه إلیک، و لیس لهم شیخ سواک، فلو دخلت بغداد، فأول من یطیعک محمد بن رائق بالضرورة، و لأنک نظیر ابیه و الا فاخرج الی الاهواز، فاطرد البریدی عنها، فأنت فی خمسمائة و هو فی عشره آلاف، و معک خمسه آلاف و أنت أنت، و قد قال عدوک علی بن بویه: لو کان فی عسکرک مائه مثلک ما قاومناک، فقال: افکر فی هذا. فخرج مؤنس مغضبا فی ثلاثة آلاف، و وافی عسکر مکرم، و قال: انا لا اعصی مولای فانه اشترانی و ربانی و اصطنعنی و لکنی افتح الاهواز و أسلمها الیه. فما استقر مؤنس بعسکر مکرم ثلاث ساعات، حتی وافی کتاب یاقوت الیه یحذره کفر نعمه. و کان الکتاب مع شیخه مقدم یقال له درک، و کانت السن قد أخذت منه، و حضر معه خادم مغفل یقال له ابو النمر، فقال لمؤنس: مولاک قبض علی ابنیه و هما درتان، فلم یستحل ان یعصی مولاه و لم یحارب لأجلهما و لا طالب بهما، و استفتی الفقهاء فافتوه انه لا یحل له ان یحارب الامام، و قالوا ا فأنت تعصی مولاک! ا ما تخاف ان تخذل فی هذه الحرب فتخسر الدنیا و الآخرة! فأقام مؤنس لما اخذه العذل و التانیب، حتی وافی یاقوت و اجتمع معه، و وافی

عسکر البریدی، فخیموا فی صحراء خان طوق، و متقدمهم ابو جعفر الجمال غلام البریدی. فقال یاقوت لمؤنس: ان السلطان لنا بالنیة التی عرفتها، و لا موضع لنا ناویه غیر هذا البلد، و الحرب سجال، و ان حاربنا هذا الرجل و انهزمنا کنا بین القتلی، فیقال: قد کفر نعمه مولاه فالعن او بین الأساری، او ان ینفذنا الی الحضره فنشهر بها، و الوجه المداراة و ان نعود الی تستر و الجبل، فان صح لنا بها امر، و الا لحقنا خراسان و شاع کلامه فضعفت نفوس اصحابه و طالت الأیام، و استامن من عسکره الی البریدی خلق، حتی بقی یاقوت فی الف رجل و کان مؤنس یبکر الیه و یقول: یا مولای مضی أصحابنا فیقول: و ای خیر فیمن لا یصلح لنا؟ فلما علم البریدی من نفسه القوه، راسل یاقوتا بالقاضی ابی القاسم التنوخی، و اعلمه انه علی العهد، و انه کاتبه و ان الإمارة لا تصلح له، و ساله ان یعود الی تستر، و ان یزوج ابنته من ابی العباس احمد بن یاقوت. فقبل یاقوت الرسالة، و انعقد الصهر، و رحل الی تستر، و وافاه ابنه المظفر بها، و اخبره ان الراضی قد من علیه بنفسه، و اشار علیه بالاصعاد الیه و المقام بدیر العاقول و ان رای الحجریه مبادرین الیه و ان کرهه السلطان، تولی الموصل و دیار ربیعه، و ان منع من ذلک قصد الشام. فحالف ابنه ابنه فاستأذن ابنه ان یکون بعسکر مکرم فاذن له، و استامن البریدی، و جاء یاقوت الی المعسکر فنزل عند نهر جارود، فظهرت الطلائع من عسکر ابی جعفر الجمال، و ثبت یاقوت فی الف رجل، فأعیا من بازائه و هم اضعاف عدته، و کادوا ینهزمون، فظهر کمین البریدی فی ثلاثة آلاف رجل فأبلس یاقوت، و قال: لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم! فرمی بنفسه من دابته، و بقی بسراویل و قمیص شیری، و أوی الی رباط یعرف

برباط الحسین بن زیاد، و لو دخله لجاز ان یسلم، و جلس و غطی وجهه و جعل یسال و یوهم انه رجل من ارباب النعم متصدق. فرکض الیه قوم من البربر من اصحاب البریدی، فکشفوا وجهه و جزوا راسه حین عرفوه، و حملوه الی الجمال، فاطلق طائرا الی البریدی بالخبر، فامر ان یجمع بین راسه و جثته و یدفن بالموضع الذی قتل فیه، و یعرف بین الساقیتین، و لم یجد له غیر اثنی عشر الف دینار، و وجد فی صنادیقه کتب الحجریه الیه من بغداد لیرشوه. و انفذ البریدی ابنه المظفر الی الحضره، و کانت نفس ابی عبد الله البریدی ضعیفه، فقواها اخوه ابو یوسف حتی شهر نفسه بالعصیان. و کانت نفقه مائدته فی کل یوم الف درهم، و کان غلمانه خمسه، و کسوته متوسطه، و لم یتسر الا بثلاث جوار، و لم تکن له زوجه غیر والده ابنه ابی القاسم، و کانت صلاته للجند خاصه، و لم یعط شاعرا و لا طارقا شیئا. و صادر ابو جعفر الکرخی ابن مقله بعد مصادره عبد الرحمن بن عیسی علی مائه الف دینار، ادی منها ابن قرابه عنه خمسه و اربعین الف دینار، و لم یعد الیه العوض. ورد الوزیر ابو جعفر الکرخی الی ابی علی بن مقله الاشراف علی اعمال الضیاع و الخراج لسقی الفرات، و اجری علیه فی کل شهر الف دینار. و قبض علی ابی عبد الله محمد بن عبدوس الجهشیاری، و صادره علی مائتی الف. دینار، ادی منها مائه الف. و کان الکرخی غیر ناهض بالوزارة، و کان فیه إبطاء فی الکتابه و القراءة، فلما نقصت هیئته، و احتف المطالبه له بالأموال، و قد تغلب الخوارج علی الاعمال، فاستتر بعد ثلاثة ایام من تقلده الوزارة، و کان استتاره یوم الاثنین لثمان خلون من شوال فاستحضر الراضی أبا القاسم سلیمان بن الحسن عاشر شوال، و خاطبه فی الوزارة، و خلع علیه، فکان فی التجبر مثل ابی جعفر، فدفعت الراضی الضرورة الی ان راسل أبا بکر بن رائق فی القدوم، و تقلد الإمارة و رئاسه الجیش، و ان یخطب له علی المنابر

و ان یکنی، و انفذ الیه بالخلع و اللواء مع الخدم. و انحدر الیه اصحاب الدواوین و جمیع قواد الساجیه، فلما حصلوا بواسط، قبض علی الحسن بن هارون و علی الساجیه، و حبسهم فی المطامیر، و نهب رحالهم. و خرج من بغداد منهم حین بلغهم الخبر الی الشام. و اصعد ابن رائق الی بغداد فی العشرین من ذی الحجه معه بجکم و الاتراک و الدیلم و القرامطة، و ضرب له الراضی مضربا فی الحلبه، و وصل الی بغداد لخمس بقین من ذی الحجه، و وصل الی الراضی و معه بجکم و رؤساء اصحابه، و صارت مرتبته فوق الوزیر، و خلع علیه، و صار فی الخلع الی مضربه بالحلبة، و حمل الیه من دار السلطان الطعام و الشراب و الفواکه. و کانت الحجریه قد ضربوا الخیم متوکلین بالدار، و امرهم بالانصراف، فعطل امر الوزارة. و لم یکن الی الوزیر غیر حضور المرکب بالسواد و السیف و المنطقه. و فی هذه السنه ملک ابو علی بن الیاس- و هو من الصغد- کرمان وصفت له، و زالت المنازعات.

سنه خمس و عشرین و ثلاثمائة

[أخبار]

انحدر ابن رائق مع الراضی لمراسله البریدی فی عشر من المحرم. و کانت عده الحجاب فی دار السلطان أربعمائة و ثمانین حاجبا، فاقتصر ابن رائق علی ستین و اسقط الباقین، و اسقط من الحجریه خلقا، فحاربوه فهزمهم و اسر بعضهم، و امر صاحب شرطته لؤلؤ بقبض أموالهم و احراق دورهم، و تقدم بقتل من حبسهم من الساجیه عنده. و کان مدبر امر رائق أبا عبد الله النوبختی، فاعتل بعد مصاحبته بثلاثة اشهر، فاستکتب مکانه أبا عبد الله الکوفی. و قلق البریدی لما نزل الراضی و ابن رائق باذبین، و راسل بان یحمل فی کل سنه ثلاثمائة الف و ستین الف دینار، و ان یسلم الجیش الی جعفر بن ورقاء حتی یحملهم الی فارس. و کان اخوه ابو الحسین و أمه ببغداد فانحدرا الی واسط، فخلع علیهما و احدرا الیه. و مضی مع جعفر بن ورقاء، فلما لبس البریدی الخلع التی صحبت جعفرا، و سار بین یدیه العسکر، و کان لبسه للخلع بجامع الاهواز، فلما رای طاعه الجند له، ادهش ذلک جعفرا، و ولاهم البریدی علیه حتی طالبوه بالمال، فاستجار جعفر بالبریدی حتی اعاده الی الحضره. و اصعد الراضی و ابن رائق الی بغداد و کان المتولی للبصرة محمد بن یزداد. و استوحش ابو الحسن بن عبد السلام، و اشار علیه بالتغلب علی البصره، فبنی ابو عبد الله مائه قطعه من آله الماء، و أتاه اهل البصره فی جمع عظیم للتهنئه بالولایة، فقربهم و اکرمهم، و قال: قد اطلع ابن عبد السلام علی نیتی الجمیلة فیکم، و انی قد اعددت آله الماء، انفذ منها الجیوش لاحصن بلدکم من القرامطة، و انما ضمنت البصره من السلطان لظلم ابن رائق لکم

و کان ابن رائق قد امتنع من اجابه ابی یوسف البریدی الی ضمان البصره، و بذل فیها اربعه آلاف الف درهم، و ما زال به الکوفی و ابن مقاتل حتی ضمنه إیاها، و قد ازلت عنکم یا اهل البصره، الشرطه و المآصیر و الشرک، و تحملت ذلک من مالی. و کتب توقیعا بخطه برفعها عنهم-و سیبلغ ابن رائق فعلی بکم فیعادینی، و ما أبالی و لو عادانی إخوانی فی صلاحکم، و انی لأرجو المغفره بازاله الرسوم الجائره عنکم، و ان عزم ابن رائق علی رد ذلک فأین السواعد القویة و الأکف التی حاربت علی ابن ابی طالب ع و ما فکرت فی مکاشفته، فمتی رام ابن رائق ذلک، فاضربوا وجهه بالسیف و انا من ورائکم. یا اهل البصره، لقد فشلتم! این یومکم مع ابن الاشعث؟ این یومکم مع ابراهیم و محمد ابنی عبد الله بن حسن بن حسن، متی اخذکم ضمیم فصبرتم! ثم هذا عسکری سائر معکم فلتکن آمالکم ممتدة و قلوبکم قویة. و وقع للنفقة علی الجامع بألفی دینار، و وقع لهم بتخفیف معاملاتهم بألف الف درهم، و انصرفوا و قد صاروا سیوفه. و سیر البریدی إقبالا غلامه، فی الفی رجل، و تقدم الیهم ان یقیموا بحصن مهدی، الی ان یأتیهم اقبال، و اتصل الخبر بابن یزداد فقامت قیامته. و لما وصل الراضی و ابن رائق الی بغداد، قلد ابن رائق بجکم الشرطه، و انزله فی دار محمد بن خلف النیرمانی علی دجلة، و قلد القاضی أبا الحسین عمر بن محمد قضاء القضاه. و اثبت ابن رائق من الحجریه الفی رجل، و امرهم بالمسیر الی الجبل، فلما صاروا بالنهروان، اجمع رأیهم علی المضی الی الاهواز، فقبلهم البریدی و اضعف أرزاقهم،

و اظهر للسلطان و ابن رائق، انه لم تکن له قدره بدفعهم و اضطر لقبولهم. و غلبت علی الدنیا الطوائف، فصارت واسط و البصره و الاهواز فی یدی البریدی، و فارس فی ید علی بن بویه، و کرمان فی ید ابی علی بن الیاس، و الری و أصبهان و الجبل فی ید رکن الدولة ابی علی بن بویه و وشمکیر، و الموصل و دیار ربیعه و دیار بکر فی ید بنی حمدان، و مصر و الشام فی ید محمد بن طغج، و المغرب و إفریقیة فی ید ابی تمیم، و الاندلس فی یدی الاموی، و خراسان و ما وراء النهر فی ید نصر بن احمد، و طبرستان و جرجان فی ید الدیلم، و الیمامه و البحرین فی ید ابی طاهر الجنابی. و لم یبق فی ید الراضی و ابن رائق غیر السواد. و کان بدر الخرشنی بدیار مصر، فضاق مالها عن رجاله، فانحدر عنها، و حصل بهیت، فقصد تلک الدیار سیف الدولة فغلب علیها. و قبض ابو عبد الله احمد بن علی الکوفی علی ابی محمد بن شیرزاد، و صادره علی مائه و عشرین الف دینار. و وافی ابو طاهر القرمطی الی الکوفه فخرج ابن رائق من بغداد، لثلاث خلون من جمادی الاولی و نزل بستان ابن ابی الشوارب بالیاسریه، و راسل أبا طاهر و قرر معه ان یحمل الیه فی کل سنه-إذا دخل فی الطاعة- طعاما و مالا قدره مائه و عشرون الف دینار، و سار ابو طاهر الی بلده، و سار ابن رائق الی واسط، و قد جاهر البریدی بالخلاف. و عزل الراضی سلیمان بن الحسین عن وزارته، و کانت مدتها عشره اشهر و ثلاثة ایام. و اشار ابن رائق علی الراضی باستیزار ابی الفتح الفضل بن جعفر بن الفرات، و کان بالشام فاستقدمه و استعتبه.

وزارة ابی الفتح بن الفرات للراضی بالله

کانت عند قدومه من الشام، لست خلون من شوال، فقیل لابن مقله: القه فقال: فقلت لها لا عداک الصواب و ان کان قولک الا سدیدا

أ مثلی تطاوعه نفسه علی ان یری خاضعا مستزیدا

و بلغ ابن رائق ما خاطب به البریدی اهل البصره، فأتاهم الکوفی و قال له اکتب الیه: اننی انکرت قبولک للحجریه، فاما رددتهم و اما طردتهم، و اما من انفذت به من أصحابک الی البصره، فإنما فعلت ذلک لحفظها من القرامطة، و قد کفینا امرهم و نفذوا الی بلادهم. و کان قصد ابن رائق المغالطه، و الا یکاشفه بالعداوة. فکان جواب البریدی، ان اصحابه یتمسکون بالحجریه لقربی بینهم، و انه و ان ابعدهم اوحش للجمیع، لکنه یقطع أرزاقهم حتی یتصرفوا. و کان اصحاب البریدی الذین انفذهم مع اقبال غلامه، قد وقعت بینهم و بین اصحاب محمد بن یزداد و تکین الصغدی شحنه البصره لحربهم، فوقعت بینهم، حرب بنهر الأمیر، انهزم فیها اصحاب ابن رائق، و انهزموا ثانیه بسکرابان، علی فراسخ من الأبله. و دخل اقبال البصره، و خرج عنها محمد بن یزداد، سالکا طریق البر الی الکوفه، و اصعد منها تکین و نیال الصغدی فی الماء الی واسط. و انفذ ابن رائق- و قد عظم عنده الأمر- أبا عمرو و العاقولی برسالة البریدی، تتضمن وعدا و وعیدا، فکان جوابه انه لا یمکنه رد اصحابه عن البصره لان أهلها قد تمسکوا بهم. و لکن البصریون قد استوحشوا من محمد بن یزداد، لما عاملهم به من سوء السیرة،

فکانوا یظنون عند البریدی خیرا، فرأوا منه ما تمنوا یوما من ایام ابن رائق، فاستدعی ابن رائق بدرا الخرشنی من هیت، فخلع علیه خلعا سلطانیه. و عول ابن رائق علی طرد الکوفی و قال: ظننت انی اتالف به البریدی فحسی من ذنوبه شؤمه علی. و عول علی اعاده الحسین بن علی النوبختی، و قال: اوجه شفعائه عندی برکته علی دولتی، فقال ابن مقاتل: لا ذنب للکوفی فی هذا، و لا فائده فی استعاده الحسین ابن علی، و هو سقیم طریح، و أنت ذاکر قولی لک: احفظ البصره، فقلت ان تکین و نیال لیحفظانها. فاحضر الکوفی، و استخلفه علی موالاته و معاداه البریدی. و خلع ابن رائق علی بجکم، و سیره و انفذ بعده بدرا الخرشنی الی الاهواز، و انفذ معهما ابن ابی عدنان الراسبی مشیرا و دلیلا، و امر احمد بن نصر القشوری بالمقام بالجامده، و امر بجکم ان یسیر الی البصره، فیصیر البریدی بینه و بین بدر. و بادر بجکم و لم ینتظر بدرا، و سار فی ثلاثمائة غلام اتراکا، فلقیه ابو جعفر الجمال فی عشره آلاف رجل بأتم آلة و اکمل سلاح، فانهزموا من بین یدی بجکم. و اراد ان ینفرد بالفتح دون بدر، فلما اتی ابو جعفر البریدی قام فلکمه و قال: ظننت انک تحارب یاقوتا، و قد ادبر بلقاء الاتراک بسودان باب عمار و المولدین، و ضم الیه ثلاثة آلاف، فقال ابو جعفر: قد تمکنت هیبة الاتراک فی قلوب أصحابنا، و ستعلم حالهم. فطرح بجکم نفسه فی الماء بتستر، فانهزم اصحاب البریدی بغیر قتال، فخرج ابو عبد الله و معه اخوه فی طیار، و حملوا معهم ثلاثمائة الف دینار، کانت فی خزانتهم، فغرقوا بالنهروان فاخرجهم الغواصون، و اخرج لبجکم بعض المال، فقال ابو عبد الله: و الله ما نجونا بصالح أعمالنا من الغرق، و لکن لصاعقه یریدها الله تعالی بهذه الدنیا، و قال له اخوه ابو یوسف: ویحک! ما تدع التطایب فی کل حال و دخل بجکم الاهواز و کتب ابن رائق بالفتح

و لما وصل ابو عبد الله الی الأبله و معه اخواه، انفذ إقبالا غلامه الی مطاره، و اقام هو و اخواه فی طیاراتهم، و أعدوا ثلاثة مراکب للهرب خوفا من ان تتم علی اقبال من عسکر الجامدة بمطایا ما تم علی ابی جعفر بالسوس. فاخرج البریدی أبا الحسین بن عبد السلام لمعاضده اقبال، فانهزم اصحاب ابن رائق و متقدمهم احمد بن نصر القشوری، و اسر برغوت غلام ابن رائق، فاطلقه البریدی و کتب معه کتابا یستعطف فیه ابن رائق. و دخل البریدیون البصره، فاطمأنوا، و لم یمکن بجکم ان یسیر الی البصره لخلوها من آله الماء. و عاد بدر الخرشنی الی واسط، فانفذه ابن رائق فی الطیارات الی البصره للحرب. و انفذ أبا العباس احمد بن خاقان الی المذار، فلقیه اصحاب البریدی فأسروه و حملوه الیه، فاطلقه و استحلفه الا یعود الی حربه. فلما اتصلت الهزیمة بابن رائق، سار من واسط الی البصره علی الظهر للنصف من شوال، و کتب الی بجکم ان یلحق به بعسکر ابی جعفر، و انفذ بدرا الی ابن عمر و انفذ البریدی غلامه إقبالا بواسط، فحصل بدر فی الکلا و حصل اقبال بالرصافة. و لما ملک بدر الکلا هرب البریدی الی جزیرة أوال، و خرج الجند و العامه لدفع بدر. و وافی ابن رائق و بجکم الی عسکر ابی جعفر ضحوه النهار من یوم ورود بدر الکلا، و عبر ابن رائق و بجکم دجلة البصره، و تبعهما احمد بن نصر، فرأوا من العامه ما بهرهم، حتی رجموا طیار احمد فغرقوه. و هرب ابو عبد الله من جزیرة أوال الی فارس، و استجار بعماد الدولة فانفذ معه أخاه معز الدولة. و وردت الاخبار بذلک، فتقدم ابن رائق الی بجکم بالانصراف الی الاهواز لیحمیها، فقال: لست احارب الدیلم الا بعد ان تحصل لی اماره الاهواز، فضمنه إیاها بمائه و ثلاثین الف دینار محمولة، و اقطعه اقطاعا بخمسین الف دینار و نفذ

و من عجیب الاتفاق ان طاهرا الجبلی قصد ابن رائق الی واسط مستأمنا، فلم یجده، فانحدر الیه الی عسکر ابی جعفر، فتلقاه کتاب جاریته و ابنه انهما حصلا فی ید ابی عبد الله البریدی بفارس فاکرمهما. فعند ذلک، سار طاهر فی مائتی رجل، و تبعه عسکر البریدی فی الماء، فانهزم بدر الی واسط، و انهزم ابن رائق الی الاهواز، فأشیر علی بجکم بالقبض علیه فلم یفعل، و اقام عنده مکرما، حتی وافاه فاتک غلامه من واسط، فرجع معه إلیها، و خلف بجکم بالاهواز، و خلف ابو عبد الله البریدی عند عماد الدولة ابنه أبا الحسین محمدا، و أبا جعفر الفیاض رهینه، و سار مع ابی الحسین معز الدولة الی الاهواز فلما نزلوا ارجان، خرج بجکم لحربهم فعاد بعد ثلاثة ایام منهزما، و سبب انهزامه ان المطر اتصل أیاما کثیره، فمنع الاتراک ان یرموا بالنشاب، فعاد بجکم و قطع قنطره نهر اربق و رتب علیها جماعه، فکانت المنازله بین معز الدولة و بینهم ثلاثة عشر یوما و عبر معز الدولة فی خمسه نفر فی سمیریه، فهزم من کان هناک من اصحاب بجکم، فعند ذلک قبض بجکم علی وجوه اهل الاهواز، فیهم ابن ابی علان و یحیی بن سعید السوسی، و سار بعسکره الی واسط، و کاتب ابن رائق و هو بها، ان کان عنده مائه الف دینار یفرقها فی عسکره، فالوجه ان یقیم، و الا فالصواب ان یصعد الی بغداد. فعند ذلک اصعد، و طالب بجکم حین دخل واسطا من اعتقله من اهل الاهواز بخمسین الف دینار، فقال ابو زکریا یحیی بن سعید السوسی: اردت ان اخبر ما فی نفسه من طلب العراق، فراسلته علی لسان الموکل بی: ایها الأمیر أنت طالب للملک، معول علی خدمه الخلافه، تطالب قوما منکرین فی بلاد غربه، و لقد حمی فی أمسنا طست، و جعل علی بطن سهل بن قطین الیهودی، ا فما تعلم انه إذا سمع هذا عنک اوحش الاباعد منک! و ما تذکر إنکارک علی ابن رائق ایحاشه اهل البصره و اهل بغداد، و قد حملت نفسک علی مثل ما کان یعمل مزداویج باهل الجبل و بغداد، هی دار الخلافه لا تحتمل هذه الأخلاق. فلما سمع بهذا الکلام رق و امر بحل قیودنا، و استعقل یحیی بن سعید السوسی و اطلقه، فشفع فی الباقین، و کان طاهر الجبلی قد فارق الأمیر عماد الدولة بارجان،

فکتب الی أخیه معز الدولة ان یطالب أبا عبد الله البریدی فکتب البریدی الی أخیه ابی یوسف، بالقبض علیه و انفاذه الی فارس ففعل ذلک. و وصل معز الدولة الاهواز، و نزل البریدی دار ابی علی المسروقان، و وافاه اهل الاهواز داعین مهنئین، و کان البریدی یحمی الربع، فدخل علیه یوحنا الطبیب و کان حاذقا، فقال له: ما تشیر علی؟ قال ان تخلط-و عنی بذلک فی المأکولات- لترمی بالاخلاط، فقال: اعظم مما خلطت یا أبا زکریا لا یکون، قد ارهجت ما بین فارس و الحضره، فان اقنعک هذا، و الا ملت الی الجانب الآخر، و ارهجتها الی خراسان. و سبب معز الدولة علی البریدی بعد ان اقام معه خمسه و ثلاثین یوما بخمسه آلاف الف درهم، باحضار عسکره لینفذهم الی الأمیر رکن الدولة بأصبهان، فاحضر اربعه آلاف رجل، و قال لمعز الدولة: ان أقاموا بالاهواز جری بینهم و بین الدیلم فتنه، و الوجه ان انفذهم مع صاحبی ابی جعفر الجمال للسوس، فأمره بذلک ثم طالبه ان یحضر رجال الماه الی حصن مهدی، لیشاهدهم، فینفذهم الی واسط فاستوحش البریدی و قال: هکذا عملت بیاقوت، فلو لم اتعلم الا من قصتی لکفانی. و کان الدیلم یهینونه و یزعجونه من منامه و هو محموم، و کان الأمیر ابو الحسین ابن بویه یکرمه و ابو علی العارض الکاتب یجلس بین یدیه و یخاطبه بسیدنا. فاما بقیة القواد من الدیلم فکان عندهم بمنزله دنیة. و هرب البریدی من ابن بویه فی الماء الی الباسیان، و تبعه جیشه، و کاتبه البریدی انه یضمن منه الاهواز فی کل سنه بثمانیة عشر الف الف درهم، فأجابه الأمیر ابو الحسین الی هذا، و راسله البریدی بالقاضی ابی القاسم التنوخی و ابی علی العارض: ان نفسه لا تطیب بقرب داره منه. و استقر الأمر ان یحمل الی معز الدولة ثلاثین الف دینار لنفقه الطریق، فأجاب. الی ذلک معز الدولة، فانفذ البریدی منها سته عشر ألفا مع التنوخی، فاحتبسه معز الدولة علی الباقی ثم اطلقه، و قال دلان للأمیر ابی الحسین و هو کاتب جیش معز

الدولة، و کان الصیمری من اتباعه، فقال: ان البریدی قد سلک معک طریقته مع یاقوت، و غرضه ابعادک الی السوس. و استحکمت الوحشة بین معز الدولة و البریدی، و انفذ بجکم قائدا من قواده فی الفی رجل من الأکراد و الاعراب، فغلبوا علی السوس و جندیسابور و اقام البریدی ببنات ادر، غالبا علی اسافل الاهواز، و بقی معز الدولة لا یملک غیر عسکر مکرم، و قد احتاط به الأعداء من کل جانب، و اضطرب عسکره و فارقوه حتی اتبعهم و ترضاهم، و کاتب عماد الدولة بالصورة، فانفذ الیه قائدا من قواده و کان شجاعا، فی ثلاثمائة دیلمی، و خمسمائة الف درهم. و کان ابو علی العارض معتقلا بین یدی البریدی، و اتهم معز الدولة انه واطاه علی ما فعله، و کان یبغض العارض لأنه شاهده وزیر ما کان الدیلمی، و کان بجکم مملوکه، فطلبه منه ما کان صاحبه، فاهداه الیه. فعند وصول الرجال و المال، انفذ معز الدولة الصیمری الی السوس عاملا علیها، و انفذ ثلاثمائة رجل الی بنات ادر، فهرب البریدی الی البصره، فحصلت الاهواز بید الأمیر ابی الحسین، و حصل البریدی بالبصرة، و استقر بجکم بواسط و اقام، ابن رائق ببغداد، و هو الذی وضع المآصیر ببغداد، و ما کانت سمعت بالضرائب من قبله. و حکی بجکم، ان ابن مقاتل قال لابن رائق: أخطأت حین قلدت بجکم الاهواز. لأنه إذا حصل بها نازعک فی امرک، و قد عرفت منازعه البریدی لک، و هم اصحاب دراریع، قال: بلغنی ذلک، فأخذت معی عشره آلاف دینار، و جئته لیلا و قد نام الناس، فقلت فی مهم لم یعلم به احد، و لو لا ان الترجمان محمد بن نیال یخبر عنی ما استصحبته، و قد توقف الأمیر عن تقلیدی للاهواز، و اسالک ان تأخذ هذه العشرة آلاف دینار، و تمضی عزمه فیما نواه. فلما رای الدنانیر مال إلیها، و کان ذلک سبب ولایتی.

سنه ست و عشرین و ثلاثمائة

[أخبار]

لما ورد ابن رائق بغداد، اطمعه الوزیر ابو الفضل فی اموال مصر و الشام، و زوج ابنه أبا القاسم بابنه ابن رائق، و زوج ابن رائق ابنه بابنه طغج. و خرج الوزیر ابو الفضل الی الشام، و استخلف بالحضرة أبا بکر البقری، فلما بلغ هیت ضعف امره، و قوی امر ابی عبد الله الکوفی، و قلد ابن رائق اعمال الاهواز، فدعاه بجکم الی کتابته فأجابه. و سفر ابو جعفر بن شیرزاد فی الصلح بین ابن رائق و البریدی و أخذ خط الراضی بالرضا عنهم، و قطعت لهم الخلع، علی ان یقیموا الخطبه بالبصرة لابن رائق، و ان یفتحوا الاهواز و ان یحملوا ثلاثین الف دینار، و اطلقت ضیاعهم بالحضرة و بلغ ذلک بجکم فجزع لهذا الصلح. و اشار علیه یحیی بن سعید السوسی، بحرب البریدی، فانفذ الیه البریدی أبا جعفر الجمال، فالتقیا بشابرزان، فانهزم الجمال، و انفذ یعاتب البریدی و یقول له: جنیت علی نفسک باستجلاب الدیلم أولا، و بمظافره ابن رائق ثانیا، و انا أعاهدک ان اولیک وسطا إذا ملکت الحضره، فسجد البریدی لما بلغته رسالته شکرا لله تعالی، و وصل رسوله بثلاثة آلاف دینار، و حلف بمحضر من القاضی ابی القاسم التنوخی و القاضی ابی القاسم بن عبد الواحد بالوفاء لبجکم. و کان ابن مقله یسال ابن مقاتل و الکوفی فی رد ضیاعه، فیمطلونه، فکتب الی بجکم و الی أخی مزداویج یطمعهما فی الحضره، و کاتب الراضی بالله یشیر بالقبض علی ابن رائق، و تولیه بجکم، و کتب الی بجکم ان الراضی قد استجاب لذلک. و ظن ابن مقله انه قد توثق من الراضی، و بذل له استخراج ثلاثة آلاف الف دینار، ان قلده الوزارة، فوافقه علی ان ینحدر الیه سرا، الی ان یتم التدبیر علی ابن رائق، فرکب من داره فی سوق العطش فی طیلسان، و سار الی الأزج بباب البستان،

فانحدر فی سمیریه لیله الاثنین للیلة بقیت من شهر رمضان، و تعمد تلک اللیلة ان یکون القمر تحت الشعاع، و ذلک یختار للأمور المستوره. فلما وصل الی دار السلطان، لم یصله الراضی و اعتقله فی حجره، و بعث بابی الحسن سعید بن سنجلا الی ابن رائق و اخبره بما جری، و اظهر للناس حاله رابع عشر شوال، و استفتی الفقهاء فی حاله، و عرفهم ما کاتب به بجکم، فیقال ان القاضی أبا الحسین عمر بن محمد افتی بقطع یده، لأنه سعی فی الارض فسادا، فامر الراضی باخراجه الی دهلیز التسعینی، و حضر فاتک حاجب ابن رائق و القواد، فقطعت یده الیمنی، و رد الی محبسه من دار السلطان، و امر الراضی بمداواته، فکان ینوح علی یده و یقول: ید قد خدمت بها الخلفاء ثلاث دفعات، و کتب بها القرآن دفعتین، تقطع کما تقطع أیدی اللصوص! ثم قال: ان المحنة قد تشبثت بی و هی تؤدینی الی التلف و تمثل: إذا ما مات بعضک فابک بعضا فان الشیء من بعض قریب

و قطع لسانه لما قرب بجکم الحضره، و مات فدفن فی دار السلطان، ثم طلبه اهله فنبش و سلم الیهم، نبشته زوجته الدیناریة فدفنته بدارها بغله صافی، فنبش بعد موته ثلاث دفعات فهذا عجب. و من العجائب انه وزر لثلاث خلفاء، و ابن الفرات وزر لخلیفه واحد ثلاث دفعات، و ابن مقله وزر ثلاث دفعات لثلاث خلفاء، و دفن بعد موته ثلاث دفنات

وصول بجکم الی الحضره و تفرده بالإمرة

و لما وافی بجکم دیالی انهزم ابن رائق بعد ان فتح من النهروان بثقا الی دیالی لیکثر ماؤه، فعبر اصحابه سباحه، و صار ابن رائق الی عکبرا، و استتر الکوفی و ابن مقاتل. و وصل بجکم الی الراضی ثانی عشر ذی القعده، فخلع علیه و الطالع العقرب، و سار بالخلع الی مضربه بدیالی، و انفض جیش ابن رائق عنه، فدخل بغداد و استتر. و خلع علی بجکم دفعتین بعد ذلک، و مضی الی دار مؤنس بسوق الثلاثاء، و هی التی کان ینزلها ابن رائق فنزلها. فکانت اماره ابن رائق سنه و عشره اشهر و سته عشر یوما، و مده کتابه الکوفی له و تدبیره المملکة تسعه عشر شهرا و ثمانیة ایام. قال ابو سعید السوسی: قال لی بجکم بحضره اصحابه: معی خمسون الف دینار لا احتاج إلیها، فلما کان بعد ذلک قال لی: تدری کم کان معی ذلک الیوم؟ قلت: لا، قال: کان معی خمسون الف درهم، فقلت: ا تراک لم تثق بی فکنت تطلعنی علی الحال! فقال: لو اطلعتک ضعفت نفسک و ضعف کلامک، و عولت علیک فی رساله، فعجبت من دهائه. و مات ابو عبد الله النوبختی بعلة السل. و ظفر الراضی بابی عبد الله الکوفی، فسأله فیه ابو الحسن سعید بن سنجلا حتی صادره علی اربعین الف دینار. و اقر الراضی الوزیر أبا الفتح علی الوزارة و هو بمصر. و فی شهر رمضان انفذ ملک الروم کتابا بالرومیة یتضمن سؤال الراضی الفداء، و کانت الترجمه بالعربیة مکتوبه بالفضة، و انفذ مع الکتاب هدیه جلیله، فأجاب ابن ثوابه عن الکتاب، و فی آخره: و قد اسعفکم امیر المؤمنین بما احببتم من هدیتکم ورد الرسائل بما سنح من مروءتکم، صیانة لکم عن الاحتشام، و رفعا عندکم من الاغتنام. و خاطبه ملک الروم بالشریف البهی ضابط سلطان المسلمین، و خاطبهم الراضی برءوساء الروم.

سنه سبع و عشرین و ثلاثمائة

[أخبار]

و اخر الحسن بن عبد الله بن حمدان مال ضمان الموصل، فصار الراضی الی تکریت، و انفذ بجکم الی الموصل، فلقیه زواریق فیها هدیه ابن حمدان، فأخذها بجکم، و عبر فیها جیشه الی الجانب الغربی، و سار فالتقی هو و ابن حمدان بالکحیل، فانهزم اصحاب بجکم و استؤسر ابو حامد الطالقانی، ثم حمل بجکم بنفسه علی ابن حمدان حمله صادقه، فانهزم ابن حمدان رابع المحرم و مضی الی آمد، و اتبعه بجکم الی نصیبین، فسار حینئذ الراضی فی المساء الی الموصل، و انصرف عنه من تکریت القرامطة، الذین تبعوه الی بغداد مغضبین لتاخر أرزاقهم، فظهر ابن رائق و انضموا الیه. و کتب الراضی حین بلغته الصورة الی بجکم، فاستخلف علی اصحابه، و جاء الی الموصل، فجری بین اصحابه و بین أهلها فتنه، فرکب و وضع فیها السیف، و احرق مواضع فی البلد. و رجع الحسن بن عبد الله بن حمدان الی نصیبین، و انصرف عنها من خلفه بجکم بها، فاخذ اصحاب بجکم یتسللون من الموصل الی بغداد، و ینضمون الی ابن رائق، فزاد فی قلق بجکم، و لم یعرف ذلک ابن حمدان، فاطلق أبا حامد الطالقانی، و ساله ان یسعی فی الصلح، و بذل له الف الف درهم فاستأذن بجکم الراضی فی ذلک، فاذن له فی امضائه، فرد الطالقانی و أبا الحسین بن ابی الشوارب، و انفذ معهما باللواء و الخلع. و صاهر بجکم أبا محمد بن حمدان. و انفذ ابن رائق أبا جعفر بن شیرزاد الی بجکم یلتمس الصلح. و انحدر الراضی و بجکم الی بغداد، بعد ان راسلا ابن رائق بقاضی القضاه ابی الحسین، فی تمام الصلح، و ولوه طریق الفرات و جندیسابور و دیار مضر

و العواصم، فسار إلیها قبل وصولهم. و بلغ الراضی ان عبد الصمد بن المکتفی راسل ابن رائق ان یتقلد الخلافه، فقبض علیه، و یقال قتله. و فی جمادی مات الوزیر ابو الفتح بن جعفر بن الفرات بالرملة، و دفن هناک. و شرع ابن شیرزاد فی الصلح، بین بجکم و البریدی ثم ضمن البریدی اعمال واسط بستمائة الف دینار .

وزارة البریدی ابی عبد الله للراضی بالله

فلما مات ابو الفتح، شرع ابن شیرزاد للبریدی فی الوزارة، فانفذ الیه الراضی بقاضی القضاه ابی الحسین فامتنع من تقلدها، ثم استجاب لذلک، و ولیها فی رجب، و خلفه ابو بکر محمد بن علی البقری بالحضرة، کما کان ابن الفرات. و لما تقلد البریدی الوزارة، قال فیه ابو الفرج الاصفهانی قصیده أولها: یا سماء اسقطی و یا ارض میدی قد تولی الوزارة ابن البریدی

جل خطب و جل امر عضال و بداء أشاب راس الولید

هد رکن الاسلام و انهتک الملک و محت آثاره فهو مودی

اخلقت بهجه الزمان کما اخلق طول الزمان وشی البرود

یا لقومی لحر صدری و عولی و غلیلی و قلبی المعمود

حین سار الخمیس یوم خمیس فی البریدی فی ثیاب سود

سودت اوجه الوری و علتهم إذ علته بذله و همود

قد حباه بها الامام اصطفاء و اعتمادا منه بغیر عمید

خلع تخلع العلا و لواء عقده حل عروه المعقود

کان اولی من لبسه خلع الملک بغل یسوده و قیود

و هی قصیده طویله آخرها: فی سبیل الاسلام خیر سبیل محو رسم الاسلام و التوحید

لا یسرن غافل بعد هذا بولید لا یرع لفقید

فاستهلی یا عین بالدمع سحا و قلیل ان تذرفی و تجودی

و حکی ان البریدی ابو عبد الله قال لندمائه: من فیکم یحفظ قصیده الاصفهانی التی هجانی بها؟ فأنکروا مع معرفتها، فقال: بحقی علیکم انشدونی إیاها فقال احدهم: اما مع قسمک فنعم فلما بلغ الی قوله. و کان احد قواد بجکم ابراهیم بن احمد أخو نصر بن احمد، صاحب خراسان فقلده بجکم الشرطه ببغداد. و عمل ابراهیم لبجکم دعوه، جمع طباخی دار الخلافه لها، و انفق فیها زیاده علی عشرین الف دینار

سنه ثمان و عشرین و ثلاثمائة

[أخبار]

فی مستهل المحرم ورد خبر، بان أبا الحسن علی بن عبد الله بن حمدان، اوقع بالدمستق و هزمه. و فی آخره تزوج بجکم ساره، بنت الوزیر ابی عبد الله البریدی، بحضره الراضی، و الصداق مائه الف درهم. و کان جیش البریدی قد قتل قائدین من الدیلم، فاستنجد معز الدولة، أخاه رکن الدولة، و کان مقیما بإصطخر، فأتاه طاویا للمنازل، فوصل الی واسط فی عشره ایام، و البریدی مقیم بغربیها، فانحدر لحربه بجکم مع الراضی، فانصرف عنها، و مضی من فوره الی أصبهان ففتحها فعاد عند مضیه الراضی و بجکم الی بغداد. و فی رجب، قتل طریف السبکری بطرسوس. و فی شعبان توفی قاضی القضاه ابو الحسین، فتوسط ابو عبد الله بن ابی موسی الهاشمی امر ابنه ابی نصر، علی عشرین الف دینار، حتی ولی مکانه. روی الخطیب عن القاضی ابی الطیب قال: سمعت أبا الفرج المعافی بن زکریا الجریری یقول: کنت احضر مجلس ابی الحسین بن ابی عمر یوم النظر، فحضرت انا و اهل العلم، فدخل اعرابی له حاجه، فجلس فجاء غراب فقعد علی نحله فی الدار، و صاح و طار، فقال الأعرابی: هذا الغراب یقول: ان صاحب هذه الدار، یموت بعد سبعه ایام، و قال: فصحنا علیه، و زبرناه، فقام و انصرف. و احتبس خروج ابی الحسین، فإذا به قد خرج إلینا الغلام و قال: القاضی یستدعیکم، فقمنا فدخلنا، فإذا به متغیر اللون منکسف البال مغتم، فقال: اعلموا انی احدثکم بشیء قد شغل قلبی، و هو انی رایت البارحه فی المنام شخصا و هو یقول: منازل آل حماد بن زید علی اهلیک و النعم السلام

و قد ضاق صدری، فدعونا له و انصرفنا، فلما کان فی الیوم السابع من ذلک الیوم دفن رحمه الله

و انفذ الی علی بن عیسی الوزیر بمال فی بعض نکباته و کتب الیه: و ترکی مواساتی اخلای فی الذی تنال یدی ظلم له و عقوق

و انی لأستحی من الله ان اری بعین اتساع و الصدیق مضیق

و توفی فی هذا الشهر، ابو بکر بن الأنباری، معلم اولاد الراضی بالله، و من جمله تصانیفه کتاب الزاهر، و کان یحفظ مائه و عشرین تفسیر للقرآن، و لم یمل بساقط من دفتر، و قال: انی احفظ ثلاثة عشر صندوقا کتبا. و فی شهر رمضان مات ابو بشر بن یونس القنانی النصرانی، و هو الذی فسر کتاب المنطق. و فیه خرج بجکم الی الجبل، فلما بلغ قرمیسین، بلغه ان البریدی قد طمع فی بغداد، و کان طمعه لأجل دفائن فی داره، فعاد بجکم حینئذ، و قد استامن الیه خلق من الدیلم، و کان قد أمد البریدی قبل ذلک بخمسمائة رجل، و انفذ معهم أبا زکریا السوسی. فلما عرف البریدی رجوعه الی بغداد ابلس، و انفذ الی السوسی، فاستحضره، فظن انه یرید القبض علیه، فقال له: أحب ان تصعد الی بجکم فتزیل الوحشة من صدره، و هذه اذنی فخذها، و بعنی، فانی لا اعدل عن رأیک، و قد رتبت لک طیارا و خمسین غلاما لخدمتک. قال: فقبلت الارض بین یدیه، و سرت فما عادت ذهنی الا بفم الصلح. و ندم البریدی علی انفاذه لی، و سقط علیه طائر یعرفه تعویل بجکم علی قصده، و تضمن اغراؤه بی، فکان ذلک من کفایة الله تعالی لی. و وصلت دیر العاقول، و بها احمد بن نصر القشوری. و لقیت بجکم بالزعفرانیه، و اجتهدت به فی صلح البریدی، فأبی، و انحدرت معه. و قبض علی ابن شیرزاد، لأنه اشار علیه بمصاهره البریدی، و أزال اسم البریدی عن الوزارة، فکانت وزارته سنه و اربعه اشهر و اربعه عشر یوما، و اوقع اسمها علی ابی القاسم سلیمان بن الحسن.

وزارة ابی القاسم سلیمان بن الحسن

و خلع علیه و انحدر بجکم بعد ان ضبط الطریق ممن ینشر خبره، فوقع علی حدیدیه طائر، فأخذه و إذا به کتاب کاتبه یعرف أخاه انحداره و سائر اسراره، فاحضر الکاتب و اوقفه، فلم یجحد فرمی به فی الزبانیات حتی قتل، و رمی به فی الماء. و انحدر فوجد البریدی قد انحدر عنها. و فی ذی الحجه، ورد بان رائقا اوقع بابی نصر بن طغج، أخی الإخشید، فانهزم اصحاب ابی نصر بعد ان قتل و کفنه ابن رائق و انفذه فی تابوت الی أخیه، و استأسر قواده، و انفذ مع التابوت ابنه أبا مزاحم بن رائق، و کتب معه یعزیه و یعتذر و یقول: ما اردت قتله، و قد انفذت ابنی لتقیده به، فتلقی الإخشید فعله بالجمیل، و خلع علی ابنه ورده الی ابیه، و اصطلحا علی ان یفرج ابن رائق للإخشید عن الرملة، و یکون باقی الشام لابن رائق، و یحمل الیه الإخشید فی کل سنه مائه و اربعین الف دینار. و کان بدر بن عمار الأسدی الطبرستانی، یتقلد حرب طبریة لابن رائق، و هو الذی مدحه المتنبی بقصائد عده. و عاد ابو نصر محمد بن ینال الترجمان من الجبل منهزما من الدیلم، فانفذ بجکم من واسط بمن ضربه فی منزله بالمقارع و قیده، ثم رضی عنه. و انحدر ابو عبد الله الکوفی الی واسط، و استقرت له کتابه بجکم، فکانت کتابه ابن شیرزاد تسعه عشر شهرا و ثلاثة عشر یوما. و التقی رکن الدولة بوشمکیر، و انهزم الفریقان، رکن الدولة الی اصفهان، و وشمکیر الی الری. و فیها مات جستان و فیها توفی ابو عبید الله القمی، الوزیر لرکن الدولة، و تقلد مکانه ابو الفضل بن العمید.

سنه تسع و عشرین و ثلاثمائة

[أخبار]

فیها صادر بجکم ابن شیرزاد، و قال: اردت ان اعلم ایساره، فقلت: ان عندی مائه الف دینار، ارید ایداعک إیاها، فما ارتاع، و حملتها الیه، و طلبتها بعد مده، فکان یحملها تفاریق، فقلت: ما السبب فی هذا؟ فقال: اننی لا آمن غیر أختی، و لا تقوی علی حمل المال دفعه واحده، فقبض علی اخته، و بلغ بالقبض علیها ما اراده من ماله. و فی لیله النصف من شهر ربیع الاول مات الراضی بالله، و قد انکسف القمر جمیعه، و کان موته بعلة الاستسقاء. و کان الراضی رحمه الله سمحا شاعرا سخیا أدیبا، و من شعره یرثی المقتدر رحمه الله: بنفسی ثری ضاجعت فی تربه البلی لقد ضم منک الغیث و اللیث و البدرا فلو ان حیا کان قبرا لمیت لصیرت احشائی لأعظمه قبرا و لو ان عمری کان طوع مشیئتی و ساعدنی المقدار قاسمته العمرا و حکی الخطیب فی تاریخه قال: کتب الراضی الی أخیه المتقی، و قد جری بینهما شیء فی الکتب: انا معترف لک بالعبودیة، و المولی یعفو، و قد قال الشاعر: یا ذا الذی یغضب من غیر شی اعتب فعتباک حبیب الی

أنت-علی انک لی ظالم أعز خلق الله طرا علی

خلافه المتقی لله

و هو ابو إسحاق ابراهیم بن المقتدر بالله، أمه رومیة، و کانت خلافته ثلاث سنین و احد عشر شهرا. ورد کتاب بجکم، لما بلغه موت الراضی بالله رحمه الله علیه، علی ابی عبد الله الکوفی یأمره ان یجمع کل من کان یتقلد الوزارة بالحضرة، و اصحاب الدواوین و القضاه و الفقهاء و العلویین و العباسیین و وجوه البلد، و یحضرهم الی ابی القاسم سلیمان بن الحسن، و ینصبون الخلافه من یحمدونه. فلما اجتمعوا قال محمد بن الحسن بن عبد العزیز الهاشمی: یکون الخطاب سرا، فخلا الکوفی فی بیت و جعل الرجل و الرجلان یدخلان الیه، فیقول لهما: قد وصف لنا ابراهیم بن المقتدر بالله، فیظنان ان ذلک عن امر ورد من بجکم فی معناه، فیقولان: هو لذلک اهل، فاحضر الی دار بجکم و عقد له الأمر و لقب المتقی لله. و حمل الی بجکم من دار الخلافه قبل تقلد المتقی فرش و آلات اختارها. و انفذ المتقی لله عند بیعته مع ابی العباس الاصفهانی، خلعا و لواء الی بجکم، و خلع علی سلامه الطولونی، و قلده حجبته، و اقر أبا القاسم سلیمان بن الحسن علی الوزارة. و ورد الخبر بدخول ابی علی بن محتاج فی جیش خراسان الی الری، و قتله ما کان الدیلمی صاحب جرجان، و حاصر من بها حتی ترکها، و مضی الی ساریه، فاستولی ابو علی علی جرجان. و تعاضد ابو علی و رکن الدولة، علی محاربه وشمکیر، حین اعتضد بما کان، و التقی الفریقان و اظهر ما کان شجاعة شدیده، فأتاه، سهم عائر، فنفذ فی خوذته و طلع من قفاه فسقط میتا

و افلت وشمکیر، بعد ان اسر اکثر اصحابه. و حمل ابن محتاج من رءوس القتلی سته آلاف راس الی خراسان، فیهم راس ما کان و جلس ابو علی بن محتاج للعزاء، و اظهر الحزن علیه. و قال الحسن بن الفیروزان ابن عم ما کان: ان وشمکیر، اسلمه، و کان الحسن شجاعا، و قصد ابن محتاج فقبله، و قصد وشمکیر، فکان بینهما حرب علی باب ساریه أیاما. ثم ورد علی ابی علی وفاه صاحبه نصر بن احمد، فصالح وشمکیر و أخذ ابنه رهینه، و انحدر معه الحسن بن الفیروزان، و حقد علیه کیف لم یستخلفه علی حرب وشمکیر، و انتهز غرته حین قاربا خراسان، فوثب علیه فافلت منه، و قتل حاجبه و انتهب سواده، و استعاد رهینه ابن وشمکیر، و عاد الی جرجان فملکها، فصالحه الحسن، ورد علیه ابنه. ثم ان رکن الدولة قصد الری، و حارب وشمکیر، فهزمه و استامن الیه اکثر رجاله، و صار بعد انهزامه الی خراسان، و تزوج رکن الدولة بنت الحسن، و هی والده فخر الدولة. و فی هذه السنه، فرغ من بناء مسجد براثا، و جمع فیه. و فیها ابتدأ الغلاء ببغداد، و بلغ الکر من الدقیق مائه و ستین دینارا، و کثر الموت حتی کان یدفن الجماعه من غیر غسل و لا صلاه، و ظهر من قوم فیهم دین و صدقه عطف علی الأحیاء و تکفین الموتی، و ظهر من آخرین فجور و منکرات، و کان علی بن عیسی و البقری یکفنان الناس علی أبواب دورهما. و سقطت القبه الخضراء، التی هی قبة المنصور المعروفه بقبه الشعراء. و نکب الکوفی هارون الیهودی جهبذ ابن شیرزاد، و بقی علیه من مصادرته ستون الف

دینار، فأخذت داره، و کانت قدیما لإبراهیم بن احمد الماذرائی، راکبه دجلة و الصراة، و فیها بستان ابی الفضل الشیرازی و دار المرتضی، و حمل هذا الیهودی الی بجکم بواسط، فضرب بین یدیه بالدبابیس حتی مات. و اظهر بجکم العدل بواسط، و بنی دار ضیافه، و عمل البیمارستان ببغداد. و خرجت الشتوة جمیعها بغیر مطر. و انبثق نهر رفیل و نهر بوق فلم یتلاقیا، حتی خربت بادوریا بضع عشره سنه. و انفذ البریدی جیشا الی المذار فانفذ بجکم بتوزون، فهزمهم بعد ان کسروه. و جلس فی رجب المعروف بغلام القاضی بجامع الرصافه، و قص علی مذاهب اهل العدل، و اجتمع الیه الناس. و نصبت القباب بباب الطاق و الرصافه لزوار الحائر علی ساکنه السلام. و توفی البربهاری مستترا، و دفن فی تربه نصر القشوری. و انحدر بجکم حین بلغه کسر توزون أولا، و لم یبلغه کسره لأصحاب البریدی و تمم، و قد عرف الغناء عن حضوره، فلما بلغ نهر جور، شره الی اموال اکراد هناک، و قصدهم متهاونا بهم فی عدد یسیر من غلمانه فی قمیص، فهرب الأکراد من بین یدیه، و استدار احدهم من ورائه من غیر ان یعرفه، فطعنه بالرمح فی خاصرته فقتله، و ذلک بین الطیب و المذار، یوم الأربعاء لتسع بقین من رجب. و کان البریدیون قد عملوا علی الهرب، فوافاهم من عسکره الف و خمسمائة دیلمی، فقبلوهم. و عاد تکینک بالاتراک الی بغداد، فنزلوا النجمی و أظهروا طاعه المتقی. و صار احمد بن میمون کاتب المتقی لله قدیما، یدبر الأمور و الکوفی من قبله

فکانت اماره بجکم سنتین و ثمانیة اشهر و تسعه ایام، و کتابه الکوفی له خمسه اشهر و ثمانیة عشر یوما. و کان بجکم یدفن أمواله وحده، فتتبع احد غلمانه اثره، و استدل علی موضع المال، و دل المتقی علی ذلک، فاستخرج مالا عظیما، و دفع التراب الی الحفارین فلم یقنعوا، فامر بغسله، فاخرجوا من التراب سته و ثلاثین الف درهم. قال ثابت بن سنان: قال بجکم: قلت: الصواب ان ادفن فی الصحراء، فربما حیل بینی و بین داری، و کان الناس یشنعون اننی اقتل من یدفن معی، و ما کنت افعل ذلک، بل کنت آخذ المال فی الصنادیق، و اترک معها الرجال الذین أثق بهم و احملهم فیها مقفلا علیهم علی البغال، و اقود بنفسی القطار، و افتح عن الرجال، و لا یدرون این هم من الارض، و إذا دفنوا اعدتهم علی هذه الصفة. و قدم الترجمان من واسط، فاقره المتقی لله علی الشرطه ببغداد. و اصعد البریدیون الی واسط فی سبعه آلاف رجل، فانفذ الیهم المتقی الی واسط ثمانیة و خمسین الف دینار، و امرهم بالمقام بواسط فلم تقنعهم. و فرق المتقی فی الاتراک أربعمائة الف دینار. و اصعد البریدی من واسط الی بغداد، فلما قرب اضطربت الاتراک البجکمیه و سار بعضهم الی الموصل و استامن بعضهم الیه. و استتر الکوفی، و انتقل کثیر من ارباب النعم، و اشار بعض اصحاب علی بن عیسی علیه بالاصعاد الی الموصل، فاستاجر سفنا لیصعد فیها رحله بمائتی دینار، ثم استدعی صاحبه فقال: ا یهرب مخلوق الی مخلوق! اصرف الدنانیر فی الصدقه. و انحدر البریدی حین قرب، فتلقاه و اکرمه، و منعه ان یخرج من طیارة، و انتقل الیهم و شکر بره. و دخل البریدی بغداد، و معه ابو الحسین، فابنه ابو القاسم، و ابو جعفر بن شیرزاد، للیلتین خلتا من شهر رمضان، و نزلوا الشفیعی و کان معه من الزبازب و الطیارات و الحدیدیات و الشذآت ما لا یحصی

و تلقاه الوزیر ابو الحسین بن میمون، و الکتاب و العمال و القضاه، و انفذ المتقی یعرفه انسه بقربه، و حمل الیه الطعام و الهدایا عده لیال. و کان ابن میمون و البریدی یخاطب کل واحد منهما صاحبه بالوزارة، ثم انفرد بها البریدی خاصه. فکانت وزارة ابن میمون شهرا و ثلاثة ایام، ثم قبض علیه و احدره الی البصره فمات بها. فاستکتب المتقی لله علی خاص امره أبا العباس احمد بن عبد الله الاصبهانی. و لم یلتق البریدی بالمتقی، و مضی الیه الأمیر ابو منصور بن المتقی لله بالنجمی لیسلم علیه، فلبس البریدی ثیاب سواده، و تلقاه فی احسن زی، و نثر علیه الدنانیر. و راسل ابو عبد الله البریدی المتقی لله علی ید القاضی احمد بن عبد الله ابن إسحاق الخرقی و ابی العباس الاصبهانی یطالبه بحمل المال، فقال للقاضی: انصحه و عرفه خبر المعتز و المهتدی بالله، و الله ان خلیته مع الأولیاء لیطلبن نفسه فلا یجدها. فکان الجواب، ان حمل الیه خمسمائة الف دینار، فوهب للخرقی منها خمسه آلاف دینار بعد مائه و خمسین الف دینار. و کان البریدی یأمر عسکره بالتشغیب علی الخلیفة، فرجعت المکیدة علیه، حتی شغبوا. و اجتمع الدیلم، فراسوا علی انفسهم کورنکج بن الفارضی الدیلمی، بالقبض علیه، و قصدوا البریدی و هو بالنجمی، و عاونهم العامه، فقطع البریدی الجسر، و وقعت الحرب فی الماء و وثبت العامه بأسباب البریدی فی الجانب الغربی فهرب ابنه و اخوه فی الماه الی واسط و نهبت داره و دور قواده، و حمل بعض ما حمل الیه المتقی من المال. و استتر ابن شیرزاد، فنهبت داره و دور قواده. و ظهر سلامه الطولونی و بدر الخرشنی. و هرب البریدی من بغداد.

اماره کورنکج

و حصلت الإمارة لکورنکج ثانی شوال، و لقی المتقی فی ثالثه، فقلده امیر الأمراء و عقد له اللواء و خلع علیه. و دبر الأمر علی بن عیسی و اخوه من غیر تسمیه بوزاره. و غرق الأمیر ابو شجاع کورنکج تکینک خامس شوال. و اجتمعت العامه یوم الجمعه، و تظلموا من نزول الدیلم فی دورهم، و کسروا المنبر، و منعوا من اقامه الصلاة، و قتل بینهم و بین الدیلم جماعه. فلما کان بعد تسعه ایام من نظر علی بن عیسی، استوزر المتقی أبا إسحاق محمد ابن احمد الاسکافی المعروف بالقراریطی. و اخرج الأمیر کورنکج أصبهان الدیلمی الی واسط، لیحارب البریدی. و ظهر ابن سنجلا و قریبه علی بن یعقوب من استتارهما، فقبض القراریطی علیهما حین صارا الیه، و صادرهما بعد مکروه شدید علی مائه و خمسین الف دینار. و بلغ ابن رائق قتل بجکم فسار من الشام. و لم یقبل ابو محمد بن حمدان من صار الیه من اصحاب بجکم، مثل توزون و صیغون، و نفذوا الی ابن رائق، فکتب الیه المتقی یستدعیه الی الحضره، فسار من دمشق، و عاد أصبهان الی بغداد، و حمل ابو محمد بن حمدان الی ابن رائق مائه الف دینار. و قبض کورنکج علی القراریطی، فکانت مده وزارته ثلاثة و اربعین یوما. و قلد الوزارة أبا جعفر محمد بن القاسم الکرخی، و خلع المتقی علیه. و خطب بنو البریدی بواسط و البصره لابن رائق. فلما قرب ابن رائق من بغداد، خرج الیه کورنکج و انتهی الی عکبرا، و اتصلت الحرب بینهما، ثم دخل ابن مقاتل، و معه قطعه من الجیش، و بعده ابن رائق

و عبر من النجمی الی دار السلطان، و سال المتقی الرکوب معه، فرکب معه الی الشماسیه، و انحدرا فی الماء، و دخل المتقی دار الخلافه، و عبر ابن رائق الی النجمی. و وصل کورنکج و اصحابه الی بغداد و هم فی غایة التهاون بابن رائق، و جعلوا یقولون: این نزلت القافلة الشامیة؟ و اتی کورنکج دار السلطان، فدافع عنها لؤلؤ و بدر الخرشنی. و عمل ابن رائق علی الرجوع الی الشام، و انفذ سواده. و اتفق حصول ابن رائق فی سمیریات بدجله لیعبر، فصادفهم کورنکج فراشقوا بالزوینات و النشاب، و صاحت العامه، فهرب کورنکج، و رماهم العامه بالستر و الاجر، فانهزم اصحابه و استتر هو. و ظهر الکوفی الی خدمه ابن رائق، و قتل ابن رائق أربعمائة دیلمی صبرا، اعطاهم الامان و لم یسلم منهم غیر رجل واحد وقع بین القتلی، و رمی به معهم الی دجلة، و عاش مده طویله، و قتل جماعه من قوادهم، و انهزم بعضهم، فباتوا بخان بجسر النهروان، فسقط علیهم فهلکوا. و خلع المتقی علی ابن رائق لاربع بقین من ذی الحجه، و طوقه و سوره و عقد له اللواء. و قلده امره الأمراء، و الزم الکرخی بیته، فکانت وزارته ثلاثة و خمسین یوما. و اطلق القراریطی الی منزله. و زادت الفرات فی السادس و العشرین من ایار زیاده غرقت هیت و سقط سورها، و غرقت محال بغداد، و هدمت القنطرتین بالصراه، و سقطت الدور التی علیها. و فی هذه السنه، قلد القاضی ابو الحسین احمد بن عبید الله الخرقی القضاء بمصر و الحرمین، و خلع علیه

سنه ثلاثین و ثلاثمائة

انحدر ابن رائق فی عاشر المحرم الی واسط، حین اخر عنه البریدی ما ضمنه، فهرب عند قربه منها البریدی الی البصره، و انفذ الیه مائه و سبعین الف دینار، و ضمن حمل ستمائه الف دینار فی السنه. فاصعد ابن رائق الی بغداد، و انفذ صاحب خراسان الی المتقی لله هدایا من غلمان اتراک و طیب و خیل، علی یدی ابی العباس بن شقیق، و انفذ معه برأس ما کان، فشهر ببغداد فی دجلة. و شغب توزون و الاتراک علی ابن رائق، و ساروا الی البریدی فقوی بهم و لقوه بواسط. و کوتب البریدی من الحضره بالوزارة، و استخلف له ابن شیرزاد، ثم عول علی الإصعاد الی الحضره، فرکب المتقی و ابنه و ابن رائق، بین ایدیهم المصاحف المنشورة، و استنفروا العامه، و لعن بنو البریدی علی المنابر. و اصعد ابو الحسین البریدی الی بغداد فی جیش أخیه، فاستامن الیه قرامطه ابن رائق. و عمل ابن رائق علی التحصن بدار السلطان، و نصبت العرادات علی سورها، و استنهض العامه، فکان ذلک سببا للفتن و احرقوا نهر طابق، و کبسوا المنازل لیلا و نهارا. و اشتبکت الحرب بین ابی الحسین البریدی و ابن رائق فی الماء، و اشتدت الحرب فی حادی عشر من جمادی الآخرة، و ملک الدیلم من اصحاب البریدی دار السلطان، فخرج و ابنه هاربین و مضوا الی باب الشماسیه، فلحق بهم ابن رائق، و اصعدوا الی الموصل فیها. و قید کورنکج وحده و احدره الی أخیه، فکان آخر العهد به

و کان القاهر محبوسا، فترکه الموکلون به فخرج فرئی و هو یتصدق بسوق الثلاثاء، فبلغ ذلک البریدی، فانفذ بمن اقامه و اجری له فی کل یوم خمسه دراهم. و نزل البریدی دار مؤنس، و قلد توزون الشرطه، فلما ولیها سکنت الفتنة، و أخذ ابو الحسین حرم توزون و عیالات القواد رهینه و انفذهم الی أخیه، و غلت الأسعار. و ظلم البریدی الناس، و افتتح الخراج فی آذار، و افتتح الجزیة، و أخذ الأقویاء بالضعفاء، و قرر علی الحنطة و سائر المکیلات من کل کر سبعین درهما، و قبض علی خمسمائة کر، وردت للتجار من الکوفه، و ادعی انها للحسن بن هارون فقلد الناحیة. و هرب خجخج الی المتقی لله. و تخالف توزون و نوشتکین و الاتراک علی کبس ابی الحسین البریدی، فغدر نوشتکین بتوزون. و نمی الخبر الی الحسین، فتحرز و احضر الدیلم فاستظهر بهم. و قصد توزون دار ابی الحسین، و غلقت الأبواب دونه. و انکشف لتوزون غدر نوشتکین به، فلعنه، و انصرف ضحوه نهار یوم الثلاثاء، و مضی معه قطعه وافرة من الاتراک الی الموصل، و قاتلت العامه البریدی، فقوی ابن حمدان بتوزون و بالاتراک، و عمل علی الانحدار مع المتقی لله الی بغداد، و بلغ ذلک البریدی فکتب الی أخیه یستمده فامده بجماعه من الدیلم و القواد. و اخرج ابو الحسین مضربه الی باب الشماسیه، و اظهر انه یحارب ابن حمدان، و ذلک بعد ان قتل ابن حمدان ابن رائق، و کان سبب قتله، ان ابن حمدان کان بشرقی الموصل و ابن رائق و المتقی بغربیها، فما زالت المراسلات بینهم، حتی توثق بعضهم من بعض و انس بهم. فعبر الأمیر ابو منصور بن المتقی لله و معه ابن رائق، یوم الاثنین لتسع بقین من رجب، الی ابن حمدان، فلقیهم اجمل لقاء و نثر علی الأمیر الدنانیر. فلما اراد الانصراف رکب الأمیر ابو منصور، و قدم فرس ابن رائق لیرکب من داخل المضرب، فامسکه ابو محمد بن حمدان، و قال: تقیم عندی الیوم لنتحدث فان بیننا ما نتجاراه، فقال له ابن رائق: امضی فی خدمه الأمیر و اعود، فالح علیه ابن حمدان

إلحاحا استراب به ابن رائق، فجذب کمه من یده حتی تخرق، و کانت رجله فی الرکاب فشب به الفرس فوقع و قام لیرکب، فصاح ابو محمد لغلمانه: ویلکم لا یفوتکم! فقتلوه. و انفذ للمتقی لله ان ابن رائق اراد ان یغتاله، فرد علیه المتقی انه الموثوق به. و عبر الی المتقی، فخلع علیه و عقد له لواء، و لقبه ناصر الدولة، و جعله امیر الأمراء و کناه، و ذلک مستهل شعبان، و خلع علی أخیه علی، و علی ابی عبد الله الحسین بن سعید ابن حمدان و کتب الی القراریطی بتقلید الوزارة. و لما قارب المتقی بغداد، هرب ابو الحسین البریدی عنها الی واسط. و دخل المتقی و ناصر الدولة و اخوه الشفیعی و لقی القراریطی المتقی و ناصر الدولة. و تقلد ابو الوفاء توزون الشرطه. و خلع المتقی علی القراریطی خلع الوزارة للیلتین خلتا من ذی القعده. و خلع بعد ذلک، علی ناصر الدولة و أخیه و طوقهما و سورهما. و أتاهم الخبر ان البریدی علی قصد بغداد، فعبر حینئذ المتقی و ناصر الدولة الی الجانب الغربی، و سار ابو الحسن علی بن عبد الله بن حمدان فی الجیش الی الکیل، و لقیهم البریدی بها، و معه ابن شیرزاد و ابن قرابه فی الدیلم و جیش عظیم فکانت الوقعه مستهل ذی الحجه یوم الأربعاء و یوم الخمیس و یوم الجمعه، و مع ابن حمدان توزون و خجخج و الاتراک، فانهزم علی و اصحابه الی المدائن، فردهم ناصر الدولة الی الکیل، فانهزم حینئذ البریدی، و استؤسر من اصحابه یانس و جماعه من قواد البریدی. و عاد الی واسط، و استامن الی ابن حمدان محمد بن ینال الترجمان، و جماعه من قواد البریدی، و عاد منهزما مفلولا. و انحدر سیف الدولة الی واسط، فوجد البریدیین قد انحدروا منها فأقام بها. و دخل ناصر الدولة یوم الجمعه لثانی عشر لیله بقیت من ذی الحجه، بغداد و بین یدیه یانس غلام البریدی و اصحابه مشهرین علی رءوسهم البرانس، و سار فی الجانب الغربی الی دار عمه ابی الولید سلیمان بن حمدان، و هی بالقرب من الجسر، و لأجل هذا لقب المتقی لله أبا الحسن علی بن حمدان، بسیف الدولة، و کتب فی ذلک ابن ثوابه کتابا. و لأجل هذا یقول المتنبی فی قصیدته فی سیف الدولة:

انا منک بین مکارم و فضائل و من ارتیاحک فی غمام دائم

یقول فیها: ان الخلیفة لم یسمک سیفه حتی ابتلاک فکنت عین الصارم

فإذا تتوج کنت دره تاجه و إذا تختم کنت فص الخاتم

قال ابو الفتح: یقال فص و فص و الفتح اکثر. و إذا انتضاک علی العدی فی معرک هلکوا و ضاقت کفه بالقائم

و ظهر الکوفی لناصر الدولة و خدمه. و أخذ ابو زکریا السوسی لابن مقاتل أمانا، و شرط ان استقر ما بینه و بین ناصر الدولة، تمم الظهور، و الا عاد الی استتاره. فلما عاد لم یتمش بینهما امر، فقال له: عد الی استتارک، فقال ابن مقاتل: لم أجد عهدا، و ان شئت فعلت. فضج ناصر الدولة من ذلک، و علم انها حیله وقعت علیه، فصحح امره علی مائه و ثلاثین الف دینار، و علی ان ینفذ جیشا الی حلب لیفتحها، و صح له خمسون الف دینار. و نظر ناصر الدولة فی امر النقد، و طالب بتصفیه العین و الورق، و ضرب دنانیر سماها الابریزیه، و بیع الدینار منها بثلاثة عشر درهما، بعد ان کان عشره، و کتب ابن ثوابه عن المکتفی فی ذلک کتابا. و فی هذه السنه توفی ابو الحسن علی بن اسماعیل بن بشر الأشعری المتکلم. و ولد سنه ستین و مائتین، و دفن فی مشرعه الروایا فی تربه الی جانبها مسجد، و بالقرب منها حمام علی یسار المار من السوق الی دجلة و اخبر بذلک الخطیب عن ابن برهان، و عمرها ابو سعید الصوفی فی زماننا.

سنه احدی و ثلاثین و ثلاثمائة

[أخبار]

ورد الخبر، بان الأمیر معز الدولة وافی من الاهواز الی عسکر ابی جعفر، بإزاء نهر معقل، و اظهر ان السلطان کاتبه حتی یحارب البریدیین، فأقام مده یحاربهم ثم عاد الی الاهواز. و ورد الخبر بورود الروم قریبا من نصیبین فسبوا و احرقوا. و ضرب ناصر الدولة أبا علی هارون بن عبد العزیز الأوار، حتی علی ضعف جسمه سبعمائة مقرعه، و صادره علی عشرین الف دینار، و کان یکتب لابن مقاتل، و صادر جماعه من أسبابه، و عمل لدار عمه ابی الولید فی دجلة انفق علیها مالا، و زوج ابنته عدویه من الأمیر ابی منصور بن المتقی، و وکل فی العقد أبا عبد الله بن ابی موسی الهاشمی، و کان الخطیب ابو الحسن الخرقی، فلحن فی خطبته، و تمم العقد ابن ابی موسی علی صداق خمسمائة الف درهم، و تعجیل مائه الف دینار. و قبض القراریطی علی جماعه من الکتاب و صادرهم. و قبض علی ابی القاسم بن زنجی، فامتنع من الغذاء أیاما، و بقی لا یتکلم، فحمله الی منزله خوفا علیه من حادثه فی اعتقاله، و ظنه انه یموت من یومه، و وکل به فی منزله فدبر امره و استتر. و قبض علی ابی الفتح بن داهر العامل، و کان یوسع علی المکلفین الموکلین و یسقیهم الشراب، فأطعمهم یوما قطائف منبج، فقام و هرب. و احدث القراریطی سوما فی الظلم، فلم یمهله الله تعالی، فعبر الی دار ناصر الدولة فقبض علیه و علی اصحابه، فکانت وزارته ثمانیة اشهر و سته و عشرین یوما. و فی جمادی الاولی هرب قطعه من الجیش الی البریدی. و اغاث الله تعالی الضعفاء عند تعذر الخبز بجراد اسود، فبیع کل خمسین رطلا بدرهم.

وزارة ابی العباس الاصفهانی

و لما قبض ناصر الدولة علی القراریطی جعل الوزارة الی ابی العباس احمد بن عبد الله الاصفهانی، و خلع علیه المتقی خلع الوزارة، و لبس القباء و السیف و المنطقه، و ابو عبد الله الکوفی المدبر للأمور. و صادر القراریطی علی خمسمائة الف درهم، و حمل الی دار ابن ابی موسی الهاشمی. و کان ناصر الدولة ینظر فی احوال الناس کما ینظر اصحاب الشرط، و تقام الحدود بین یدیه. و صار عدل، حاجب بجکم بعده الی ابن رائق، و بعده الی ناصر الدولة، فقلده الرحبه، و استولی علیها و کثر اتباعه، فانفذ ناصر الدولة ببدر الخرشنی لحربه. فلما صار بدر بالدالیة، توقف عن المسیر الی عدل، و کاتب لاخشید محمد بن طغج و هو بدمشق یستاذنه فی المسیر الیه، فاذن له و انفذ الیه القرب و الجمال و الروایا، فسلک بدر البریه، و وصل دمشق، فقلده الإخشید المعاون بها، و جعلت الرحبه و اعمال الفرات لعدل، و عامله ابو علی النوبختی. و حصل لعدل من المصادرات الفی الف درهم، فاتسعت یده، و کثر رجاله، و اقبل الدیلم و الاتراک یقصدونه من بغداد فی المرقعات فخلع علیهم. و تمت علی عدل الحیله من سهلون کاتب ناصر الدولة، لأنه اراد المضی الی یانس المؤنسی بالرقة، فمنعه عدل من ذلک، فقال له سهلون: قد کثر اتباعک و لا یفیء بمؤونتکم ما فی یدیک، و انا اکتب عن ناصر الدولة الی یانس، بتسلیم الرقة إلیک، فتبعه علی ذلک. و بلغا الخانوقه، فقال له سهلون: الرأی ان اتقدمک الیه، فطلب منه رهینه فقال:

ان رآک و قد أخذت رحلی فطن، فترکه، فلما حصل بالرقة مع یانس کاتبا بنی نمیر. فلما عرف عدل الصورة، سار الی نصیبین، فلقیه الحسین بن سعید بن حمدان، فاستامن اصحاب عدل الی الحسین، فاسره و ابنه و سلمهما و أنفذهما الی ناصر الدولة و شهرهما علی جملین. و حصل سیف الدولة بواسط، و دافعه اخوه ناصر الدولة بحمل المال. و کان توزون و جوجوج یسیئان الأدب علیه، فضاق ذرعا بتحکمهما، فانفذ الیه ناصر الدولة أبا عبد الله الکوفی فی الفی الف درهم و خمسین الف دینار. فلما وصل الی واسط، قام توزون و جوجوج الی الکوفی، فشتماه و اسمعاه مکروها، فخباه سیف الدولة فی بیت و قال: اما تستحیان منی! فلما کان یوم الأحد آخر شعبان کبس الاتراک سیف الدولة، و احرقوا سواده، فهرب و لزم نهرا یقال له الجازور، فاداه الی قریه تعرف ببرقه، و لزم البریه حتی وصل الی بغداد و اتبعوه فرسخا. و عاد توزون و جوجوج الی معسکرهما. و وصل الکوفی الی بغداد للیلتین خلتا من شهر رمضان، و لقی ناصر الدولة، و عرفه الصورة، فاصعد الی الشماسیه، و رکب المتقی لله الیه، فسأله التوقف عن الخروج من بغداد، و نهبت داره رابع شهر رمضان. و افلت یانس غلام البریدی و عاد الی صاحبه فاستتر الکوفی و ابن مقاتل. و خرج الدیلم الی المصلی، و ضبط الاتراک الذین بالبلد بغداد، ثم عاد الدیلم. و دبر الأمور القراریطی. و انعقدت الرئاسة بواسط لتوزون، بعد منازعه من جوجوج له، ثم تظاهرا، و کانت مده وقوع اسم الوزارة علی ابی العباس الاصفهانی أحدا و خمسین یوما، و مده اماره ناصر الدولة ابی محمد الحسن عبد الله بن حمدان ثلاثة عشر شهرا و ثلاثة ایام. و تقدم توزون الی جوجوج بالانحدار الی نهر ابان، ورد البریدی عن واسط انه قصدها

و وافی رسول البریدی عیسی بن نصر الی توزون، یهنئه بالاماره و یسأله ان یضمنه اعمال واسط، و یعرفه ان الرأی ان یعجل الی الحضره، و یخرج ابن حمدان عنها، فأجابه: ان عسکری عسکر بجکم الذین جربت، و إذا استقرت الأمور تکلمنا فی الضمان، و اتبعه جاسوسا یعرفه ما یجری بینه و بین جوجوج، فعاد الجاسوس و عرفه ان جوجوج علی الاستئمان الی البریدی، فسار الیه توزون فی ثانی عشر شهر رمضان فی مائه من الاتراک فکبسه فی فراشه. فلما احس به رکب دابه النوبه، و اخذلتا و دفع عن نفسه، ثم أخذ بعد ساعه و حمله توزون الی واسط، فسلمه فی دار عبد الله بن یونس .

وزارة ابی الحسین بن مقله

و لما انصرف ناصر الدولة من بغداد، قلد المتقی وزارته أبا الحسین علی بن محمد ابن مقله، و خلع علیه فی حادی عشر شهر رمضان. و عاد سیف الدولة الی بغداد، فلما بلغ جرجرایا عرف سیف الدولة ذلک، فاصعد عن باب حرب، لسبع بقین من شهر رمضان، و نزل دار مؤنس. و لثلاث بقین من شهر رمضان، دخل البریدی واسطا، فاحرق و نهبت و احتوی علی الغلات .

اماره توزون

و اقام توزون، فخلع علیه المتقی و قلده امره الأمراء، و عقد له لواء، فاسرف بالخلع الی دار مؤنس، و استکتب أبا جعفر الکرخی، و قبض علی جماعه من التجار و طالبهم بمال. و قبض علی ابی بکر محمد بن الحسن بن عبد العزیز الهاشمی

و استتر منه ابن ابی موسی الهاشمی لتحققه بناصر الدولة، و کان قد اسر عند هزیمه سیف الدولة غلاما حظیا عند سیف الدولة، فاطلقه و وهبه لسیف الدولة، و بعثه الیه حین حصل ببغداد، فحسن هذا الفعل من ناصر الدولة و سیفها، حتی قال ناصر الدولة: قد قلدت توزون الحضره، و استخلفته هناک، فسکنت نفسه حینئذ. و غلا السعر ببغداد، حتی بیع اربعه أرطال بدرهم. و وجه بالدیلم الی قطیعه أم جعفر، فکبسوا الدکاکین، و أخذوا من الدقیق وقر زورقین عظیمین، و واثبهم العامه. و انحدر ثالث عشر ذی القعده و خلف ببغداد الترجمان. و خطب ابن مقله کتابه توزون لعمه ابی عبد الله، و انفذ الیه هدیه، منها عشرون ثوبا دبیقیا و عشرون رداء قصبا و طیبا، و ذلک بعد ان استکتب توزون القراریطی و صرف النوبختی، فلم یجب توزون الی ذلک، و قال: لا یحسن بی صرفه بعد ثلاثة ایام من استخدامی له. و وافاه بواسط ابن شیرزاد من البصره فتلقاه توزون فی دجلة و سر به، و قال: یا أبا جعفر کملت امارتی و هذا خاتمی فخذه و دبرنی بأمرک، فأنت ابی، فقبل ابو جعفر یده. فانصرف ابن شیرزاد الی دار الصوفی فنزلها، و انفذ أبا الحسن طازاذ الی الحضره لخلعه، و انفذ معه صافیا غلام توزون فی خمسین غلاما، لیقوی یده و امر بالقبض علی القراریطی، و ان یسلمه الی ابن مقله، و مطالبته بالعشرین الف دینار. و کان سبب تخلص ابن شیرزاد من البریدی ان یوسف بن وجیه صاحب عمان. وافی البصره فی ذی الحجه، فی المراکب و الشذاآت، و غلب علی الأبله، فهرب ابن شیرزاد و طازاذ و ابو عثمان سعید بن ابراهیم کاتب بدر الخرشنی. و انصرف یوسف، و قد قارب ان یملک البصره، حتی اتی البریدی بفلاح یعرف بالزباری، فقال: انا احرق مراکبه، و کانت باللیل یشد بعضها الی بعض، کالجسر فی عرض دجلة، فاعتمد الزباری الی زورقین فملأهما زعفا، و اضرمهما نارا

و أرسلهما، فوقعت علی المراکب، فاشتعلت و تقطعت و احرق من فیها، و انتهب الناس منها مالا عظیما. و هرب یوسف علی وجهه، و استشعر ابن مقله الخوف من ابن شیرزاد، و اوقع بین المتقی و توزون و قال: قد عزم علی ان یأخذ منک خمسمائة الف دینار کما أخذ من البریدی، و قال: هذه بقیة ترکه بجکم. و وافی ابن شیرزاد الحضره فی ثلاثمائة غلام، و وصل الی المتقی، و اشار علیه ابن مقله و الترجمان بالقبض علیه فلم یفعل. و فی شهر رمضان ورد الخبر بموت نصر بن احمد صاحب خراسان، و ترتب ابنه نوح فی موضعه. و اتصلت الفتن ببغداد، فانتقل کثیر من تجارها مع الحاج الی مصر و الشام. و ورد من ملک الروم کتاب یلتمس فیه مندیلا ببیعه الرها، و ذکر ان عیسی ابن مریم ع، مسح به وجهه، و انه حصلت صوره وجهه فیه، و انه ان انفذ الیه اطلق الأساری، فاستامر ابن مقله المتقی، فأمره باحضار الناس، فاستحضر علی ابن عیسی و الفقهاء و القضاه، فقال بعض من حضر: هذا المندیل منذ الدهر الطویل فی البیعه، و لم یلتمسه ملک من الملوک، و فی دفعه غضاضه علی المسلمین، و هم أحق بمندیل عیسی ع، فقال علی بن عیسی: خلاص المسلمین من الاسر اوجب، فامر المتقی بتسلیم المندیل و ان یخلص به الأساری، و کتب بذلک عنه.

سنه اثنتین و ثلاثین و ثلاثمائة

وافی ابو عبد الله الحسین بن سعید بن حمدان الی باب حرب فی جیش کثیر، فخرج الیه المتقی لله و حرمه و ولده، و ابن مقله و ابو نصر محمد بن ینال الترجمان، و خرج معه العمال و الوجوه، و سلامه الطولونی و ابو زکریا السوسی و ابو محمد الماذرائی و القراریطی و ابو عبد الله الموسوی و غیرهم. و استتر ابن شیرزاد و نهب اقبال غلامه بعض خزائن المتقی. و ظهر ابن شیرزاد من استتاره. و وصل سیف الدولة الی تکریت لاربع خلون من شهر ربیع الاول، فتلقاه الأمیر ابو منصور، و صار معه الی المتقی لله، و اشار بالاصعاد الی الموصل، فامتنع و قال: لم توافقونی علی هذا؟ و انفذ توزون حین بلغه الخبر موسی بن سلیمان فی الف رجل فنزل بالشماسیه. و عقد توزون واسطا علی البریدی، و اصعد فوصل بغداد عاشر ربیع الاول. فعند ذلک، انفذ المتقی حرمه الی الموصل، و انحدر الیه ناصر الدولة فی بنی نمیر و بنی کلاب و بنی اسد، فتلقاه المتقی و سار توزون الیهم، الی قصر الجص، و دامت الحرب فیه، بین سیف الدولة و بین توزون ثلاثة ایام، فانهزم سیف الدولة حینئذ، و اصعد معه اخوه ناصر الدولة، و نهب اعرابهما سوادهما. و ملک توزون تکریت، فشغب علیها اتراکه، و لحق بعضهم بناصر الدولة، فانحدر حینئذ توزون الی بغداد، و أنقذ بابن ابی موسی فی الصلح بینه و بین ناصر الدولة. و انحدر سیف الدولة من الموصل، و معه الجیش للقاء توزون، و کان توزون قد زوج ابنته من ابی عبد الله البریدی. و سار توزون الی حربی فالتقیا أول شعبان، فانهزم سیف الدولة، و سار

الی الموصل فعند ذلک خرج اخوه ناصر الدولة و المتقی لله و سائر من معهم الی نصیبین، و خرج توزون وراءهم الی الموصل، و معه ابن شیرزاد، فاستخرج منها مائه الف دینار. و للنامی یذکر وقعه سیف الدولة بتوزون: علی رماحک نصر الله قد نزلا فاسال به یوم تلقاک العدی الاسلا

ان ضل سعدا علی مسراک مطلعه فقد دعته العدی المریخ او زحلا

یا ناصر الدین ان الدین فی وزر و موئل الملک ان الملک قد والا

هاتی صنائعک الحسنی أبا حسن والت لمن قد بغاک العتر و الزللا

و سار المتقی لله الی الرقة فی حرمه و ولده، و وصلها أول یوم من شهر رمضان، و انفذ من هناک بابی زکریا السوسی الی توزون، و قال: قل له: قد اوحشتنی الظنون السیئه من البریدیین، و عرفت انک و هم ید واحده، و قد عفا الله عما سلف، فان آثرت رضائی فصالح نصر الدولة و ارجع الی الحضره، فان الأمور تستقیم لک برضائی عنک، فقال ابو زکریا: یا امیر المؤمنین انی اخافه علی نفسی، فقال: إذا قصدت الصلاح کفیت، فقلت له: فان لم یتم الصلح اعود الی وطنی؟ قال: قد أذنت لک، فقبلت یده. فلما جئت الموصل، هم الاتراک بی، و ارتاب توزون بوصولی، فقلت: ایها الأمیر، قد کنت اسفر بینک و بین ابن رائق، فهل عرفتنی الا مستقیما؟ قال: صدقت: فقلت: انا رجل سنی کبیر و اری طاعه الخلیفة، و خرجت معه احتسابا، لا اطلب الدنیا و قد انفذنی رسولا، و أنتم أولادی، ربیتکم و اری الصلح فاشار علیه ابن شیرزاد بذلک. و وردت الاخبار بمجیء معز الدولة الی واسط، فأحب توزون اتمام الصلح. و حصل لابن شیرزاد مائتا الف دینار. و عقد البلد علی ناصر الدولة ثلاث سنین، کل سنه بثلاثة آلاف الف و ستمائه الف درهم، و دخل توزون بغداد

و ظهر ببغداد لص یعرف بابن حمدی، فکان یعمل للعملات، و رافقه ابن شیرزاد بعد ان خلع علیه، علی خمسه عشر الف دینار، فکان یؤدی الروزات بها أولا أولا. و کان ابو یوسف البریدی قد استوحش من أخیه، فقال: قد حصل لأخی ابی عبد الله من واسط ثمانیة آلاف الف دینار بذر فیها. فصار فی بعض الأیام الی دار ابی عبد الله من واسط، فتلقاه الغلمان و قتلوه. و ورد الخبر بان نافعا غلام یوسف بن وجیه صاحب غان، قتل مولاه و ملک مکانه. و دخل الروم راس عین، و سبوا من أهلها ثلاثة آلاف انسان. و وضع ابن شیرزاد علی سائر مدائن بغداد ضربته، و عم الغلاء، و صار ما کان یساوی فی ایام المقتدر رحمه الله دینارا یساوی درهما. و فی جمادی الآخرة، قبض ابو العباس الدیلمی، خلیفه توزون، علی الشرطه ببغداد، علی ابن حمدان اللص و وسطه، فخف عن الناس بعض المکاره بقتله. و فی رجب مات ابو القاسم سلیمان بن الحسن بن مخلد. و قد قالوا: مریم بنت الحسن بن مخلد أبوها وزیر، تقلد الوزارة ثلاث دفعات، و زوجها القاسم بن عبید الله، وزیر المعتضد و المکتفی، و أخوها سلیمان بن الحسن ابن مخلد، تقلد الوزارة للمقتدر و الراضی و المتقی، و حموها عبید الله بن سلیمان وزیر المعتضد 3 ، و ابنها ابو علی الحسن بن القاسم بن عبید الله وزر للمقتدر بالله. و قد تقدم قول الناس: امراه یحل لها ان نضع قناعها بین یدی اثنی عشر خلیفه، کل لها محرم، و هی عاتکه بنت یزید بن معاویه، أبوها یزید و جدها معاویه 3 ، و أخوها معاویه بن یزید، و زوجها عبد الملک بن مروان و ابو زوجها مروان بن الحکم 3 ، و ابنها یزید بن عبد الملک، و بنو زوجها الولید و سلیمان و هشام، و ابن ابنها الولید بن یزید 3 ، و ابن زوجها یزید بن الولید بن عبد الملک 3 ، و اخوه ابراهیم بن الولید الذی خلع. و اصعد معز الدولة من واسط، علی وعد من البریدی فی نصرته فلم یف

و انحدر الیه توزون محاربا فالتقیا فی الموضع المعروف بقباب حمید، و دامت الحرب بینهم بضعه عشر یوما و کان توزون یتأخر کل یوم، و کثر القتلی فی الجانبین. و عبر توزون نهر دیالی، و استولی علی زواریق معز الدولة، فضاقت علیه المیرة، فصار الی جسر النهروان، و عبر الیه توزون فی الف عربی و خمسمائة ترکی علی غفله، و أخذ سواده، و قتل من اصحابه خلقا و اسر آخرین، فی جملتهم ابن الاطروش المعروف بالداعی العلوی و ابو بکر بن قرابه، و کان قد وافی مع الدیلم، فصودر علی عشرین الف دینار، و شغل توزون عن اتباعهم ما عاود من الصرع. و نجا معز الدولة و الصمیری و نفر یسیر باسوا حال. و للیلة بقیت من شوال، ورد الخبر بموت ابی طاهر سلیمان بن الحسین الهجری، بالجدری فی منزل بهجر، فی شهر رمضان و صار الأمر لإخوته. و کان ابن سنبر یعادی المعروف بابی حفص الشریک، و احضر رجلا أصبهانیا، فکشف له دفائن و أسرارا، کان ابو سعید کشفها لابن سنبر وحده، من غیر ان یعلم ابنه أبا طاهر بذلک، و قال الاصبهانی: امض الی ابی طاهر، و عرفه ان أباه کان یدعو إلیک و عرفه الاسرار. فلما أتاه و خبره اعتقد صدقه، و قام بین یدیه و سلم الأمر الیه، فتمکن و قتل أبا حفص، و کان إذا قال لأبی طاهر: ان فلانا قد مرض، معناه شک فی دینهم، فطهره، قتله ابو طاهر و لو کان اخوه فخاف ابو طاهر علی نفسه منه، و قال: قد وقع لی فی امره شبهه، و لیس بالرجل الذی یعرف الضمائر و یحیی الأموات، و قال: ان أمی علیله، و غطاها بازار، فلما جاء إلیها الاصبهانی قال: هذه علیله لا تبرا فطهروها،

ای اقتلوها، فجلست الام، فقال له ابو طاهر و اخوته: أنت کذاب و قتلوه. و کان له سبعه من الوزراء اکبرهم ابن سنبر. و کان لأبی طاهر اخوان، ابو القاسم سعید بن الحسن، و ابو العباس الفضل ابن الحسن، و کان امرهم واحدا، فکانوا إذا أرادوا حالا خرجوا الی الصحراء، و اتفقوا علی ما یعملون، فإذا انصرفوا تمموا ما عولوا علیه، و کان لهم أخ متشاغل باللذات، لا یدخل معهم فی أمورهم. و فی هذه السنه توفی ابو عبد الله البریدی، بحمی حاده، مکثت به سبعه ایام، و کان بین قتله لأخیه و بین موته ثمانیة اشهر. و انتصب ابو الحسین مکان أخیه، فاستطال علی اصحابه، فمضی یانس الی ابی القاسم ابن مولات، و أخذ منه ثلاثمائة الف دینار، ففرقها فی الدیلم حتی عقدوا له الرئاسة، و کبسوا أبا الحسین بمسماران، فخرج من تحت لیلته، و تنکر و مضی الی الجعفریة، و مضی الی الهجری فقبله، و اقام عنده شهرا، و سار معه أخو ابی طاهر و لم یتمکنوا من دخول البلد، فسفروا بین ابی الحسین و بین عمه فی الصلح، و سألوه ان یؤمنه، فاختار الإصعاد الی بغداد، و کان من حاله ما یاتی ذکره. و اجتمع لشکرستان الدیلمی، و یانس، علی الإیقاع بابی القاسم، فلما خرج یانس من عند القائد اتبعه بزوبین فی اللیل، فسلم منه و صار الی خراب فآواه. و کان ابو القاسم معولا علی الهرب، حین بلغه ما هما به، و استتر لشکرستان حین علم سلامه یانس. و عولج یانس حتی برئ، و صادره ابو القاسم علی مائه الف دینار، و تلقاه الی عمان، فلما صار فی الحدیدی قتله غلمان ابی القاسم، و تمکن ابو القاسم من الرئاسة. و خرج فی هذه السنه، عسکر الروسیه الی اذربیجان، و فتحوا برذعه، و ملکوها و سبوا أهلها. فجمع المرزبان بن محمد عسکره، و اتته المطوعة، حتی صار فی مائتی الف رجل، فلم یقاومهم، و کان أمیرهم یرکب حمارا

و کمن لهم المرزبان کمینا، و هرب من بین ایدیهم، و سال الناس العود، فلم یعد احد معه، لما تمکن لهم فی النفوس من الهیبه، فعاد وحده طالبا الشهاده، فاستحی خلق من الدیلم و عادوا معه، فقتل أمیرهم و سبعمائة منهم، و ألجأهم الی حصن. و وقع فی الروسیه الوباء حین أکلوا الفاکهة، و کان الواحد منهم إذا مات، کفن بماله و سلاحه، و دفنت زوجته و معه و غلامه إذا کان یحبه. و اخرج المسلمون، لما مضوا من قبورهم اموالا، و حملوا علی ظهورهم الأموال و الجواهر، و احرقوا ما عدا ذلک، و ساقوا النساء و الصبیان و مضوا الی سفن لهم. و اجتمع خمسه منهم فی بستان ببرذعه فیهم امرد، و معهم نسوه من سبی المسلمین، فاحاط بهم المسلمون، و اجتمع قوم من الدیلم علیهم، و لم یصل الی واحد منهم حتی قتلوا من المسلمین اعدادا، و لم یتمکن من واحد منهم اسرا، و کان الأمرد آخر من بقی منهم، فقتل نفسه. و ظهر للمتقی من بنی حمدان ضجر بمقامه عندهم، فانفذ بالحسن بن هارون و ابی عبد الله بن ابی موسی الی توزون فی الصلح، فتلقی ذلک باحسن لقاء، و حلف له و لابن مقله بمحضر من الناس.

سنه ثلاث و ثلاثین و ثلاثمائة

[أخبار]

اتی الإخشید حلب، فاستولی علیها، و انصرف عنها ابو عبد الله الحسین بن سعید ابن حمدان الی الرقة، فلم یوصله المتقی، و غلق أبواب البلد دونه، فمضی الی سیف الدولة و هو بحران. و اتی الإخشید الی الرقة فخدم المتقی، و وقف بین یدیه، و مشی قدامه حین رکب، فأمره بالرکوب فلم یفعل، و حمل الیه اموالا، و حمل الی ابن مقله عشرین الف دینار، و لم یدع کاتبا و لا حاجبا الا بره. و اجتهد بالمتقی، ان یسیر معه الی مصر و الشام فلم یفعل، و اشار علیه بالمقام مکانه فلم یقبل. و انحدر المتقی الی هیت، فأقام بها، و انفذ بالقاضی الخرقی، حتی جدد علی توزون الایمان و العهود و المواثیق، بعد ان لقب توزون بالمظفر. و خرج توزون الی السندیة، فلما وصلها المتقی، ترجل له و قبل الارض بین یدیه، و وکل به و بالوزیر، و ارتجت الدنیا بفعله، ثم سمله. و کان المتقی یتأله و یصلی و یصوم کثیرا، و لم یشرب النبیذ قط، و کان فیه وفاء و قناعه، و لم یتحظ غیر جاریته التی کان یتحظاها قبل الخلافه. و لما تمکن، استوزر کاتبه ابن میمون قدیما، و لم یغدر بأحد، و کان بر النفس، حسن الوجه، و هرب و عنده الف الف دینار أخذها من بجکم، و لم یحسن التدبیر و لم تنهب دار خلیفه قبله. قال ثابت بن سنان: و حدثنی ابو العباس التمیمی الرازی- و کان خصیصا بتوزون-

ان ابراهیم الدیلمی سألنی المصیر الی دعوته، و کان ینزل بدار القراریطی، فجئتها و هی مفروشة، فلما جلست قال: اعلم انی خطبت الی قوم و تجملت عندهم، بان ادعیت ان لی منزله من الأمیر، فقالت لی المرأة: إذا کنت بهذه المنزله، فانی ادلک علی شیء یعمم صلاحه الامه، و ینفعک عند الأمیر، فقلت ما هو؟ قالت: فان هذا الخلیفة المتقی، قد عاداکم و عادیتموه، و اجتهد فی هلاککم ببنی حمدان و بنی بویه، فلم یتم له ما اراد، و لا یجوز ان یصفو لکم، و هاهنا رجل من ولد الخلفاء یرجع الی دین و رجله، فهل لکم ان تنصبوه للخلافة و هو یثیر اموالا عظیمه. و اطالت الکلام، فهوستنی، فعلمت ان محلی لا یبلغ الی مثل ذلک، و کرهت انی اکذب نفسی فی ادعاء المنزله التی ذکرتها، فاطمعتها فی ذلک بک، و قد اطلعتک علیه، فقلت: ارید ان اسمع کلام المرأة، فجاءنی بامرأة تتکلم بالعربیة و الفارسیه، من اهل شیراز، جزله شهمه قهمه، فخاطبتنی بنحو ما خاطبنی به الرجل فقلت لها: ارید ان القی الرجل، فاتتنی به فی خف و إزار، من دار ابن طاهر، و عرفنی انه عبد الله بن المکتفی بالله. فرایت رجلا حصیفا، و رایته یمیل الی التشیع، و رایته عارفا بأمر الدنیا، و ضمن ستمائه الف دینار یستخرجها و یمشی بها الأمر، و مائتی الف دینار للأمیر توزون، و قال: انا رجل فقیر، و اعرف هذه الأموال عند اقوام عندهم ذخائر الخلافه. فصرت الی توزون، و لقیت أبا عمران موسی بن سلیمان، فاطلعته علی الحال، فقال: انی لا ادخل فی هذه الأمور، فلما آیسنی حلفته علی الکتمان، و استحلفت توزون علی الکتمان بالمصحف، و اخبرته، فطلب الرجل ان یبصره، فقلت: بشرط ان تکتم الحال من ابن شیرزاد. و اتی توزون معی الی دار موسی بن سلیمان، فلقیه هناک و خاطبه و بایعه. فلما وصل المتقی لله الی السندیة و لقیه توزون، قلت له: ان کنت عزمت علی

اتمام ذلک الأمر فافعله الان، فانه ان دخل بغداد، تعذر علیک الأمر، فوکل به. و کانت المرأة التی سفرت للمستکفی المعروفه بعلم الشیرازیه، حماه ابی احمد الفضل الشیرازی، و صارت قهرمانه المستکفی، و استولت علی الأمور. و کان سمل المتقی و خلعه فی صفر.

خلافه المستکفی بالله

ابی القاسم عبید الله بن المکتفی بالله بن المعتضد بالله، أمه رومیة اسمها غصن، ولی الخلافه، و سنه یومئذ احدی و اربعون سنه و سبعه ایام، و کان فی سن المنصور یوم ولی، و کانت خلافته سنه و اربعه اشهر. فقلد أبا الفرج محمد بن علی السرمزرای الوزارة، و لم یکن الیه غیر اسم الوزارة، و ابو جعفر بن شیرزاد الناظر فی الأمور. و خلع علی توزون، و طوقه و سوره، و وضع علی راسه التاج المرصع بجواهر، و جلس بین یدی المستکفی بالله علی کرسی. و فی شهر ربیع الاول، تقلد القاضی ابو عبد الله محمد بن عیسی المعروف بابن ابی موسی الضریر القضاء بالجانب الشرقی من بغداد، و تقلد ابو الحسن محمد ابن الحسن بن ابی الشوارب القضاء فی الجانب الغربی منها. و طلب المستکفی بالله الفضل بن المقتدر طلبا شدیدا، فاستتر منه، فامر بهدم داره التی علی دجلة، بدار ابن طاهر، فهدمت، فلم یبق منها غیر المسناه و ما زال فی ایام المستکفی مستترا، فلما هدم داره، قال علی بن عیسی: الیوم بایع له بولایة العهد. و قد ذکرنا حال ابی عیسی البریدی و هربه من ابی القاسم ابن أخیه، فورد الحضره بعد ما امنه ابو القاسم، و اختار الإصعاد إلیها، فوصلها فی شهر ربیع الاول، و لقی توزون، و نزل دار طازاد، التی کانت بقصر فرج علی دجلة، و سعی فی ضمان

البصره إذا سیر معه توزون جیشا، و اوصله توزون الی المستکفی، فخلع علیه خلعا سلطانیه، و سار الجیش معه الی داره. فبلغ ذلک ابن أخیه، فانفذ الیه توزون مالا اقره به علی عمله. و بلغ ابن شیرزاد ان أبا الحسین یخطب کتابه توزون، فتوصل الی القبض علیه، و ضرب بدار صافی مولی توزون ضربا مبرحا، و قرض لحم فخذیه بالمقاریض، و انتزعت اظافره. و کان ابو عبد الله بن ابی موسی، أخذ ایام ناصر الدولة فتوی الفقهاء بإحلال دم ابی الحسین، فاظهرها فی هذا الوقت. فلما کان فی آخر ذی الحجه جلس المستکفی، و احضر القضاه و الفقهاء، و احضر البریدی، و بسط النطع و جرد السیف، و حضر ابو عبد الله بن ابی موسی یقرا ما افتی به واحد واحد، من اباحه دمه علی رءوس الاشهاد، و ابو الحسین یسمع ذلک و راسه مشدود الی جثته، فامر المستکفی بضرب عنقه من غیر ان یحتج لنفسه بحجه. و أخذ راسه و طیف به فی بغداد، و رد الی دار السلطان، و صلبت جثته علی باب الخاصة علی دجلة، فی الموضع الذی کان حدیدیه مشدودا فیه، فکان هذا خاتمه امور الثلاثة، و عقبی ما ارتکبوه من الظلم و اهله، و من البلاء کله. و مضی سیف الدولة الی حلب، بعد انصراف ابی بکر محمد بن طغج الإخشید، و بها یانس، فترکها و مضی الی الإخشید، و تسلم سیف الدولة حلب. و فی شهر ربیع الاول، کان لسیف الدولة وقعه مع الروم، رزق الظفر فیها. و اطلق توزون أبا الحسین بن مقله، بعد ان صادره علی ثلاثین الف دینار. ثم قبض علی ابی الفرج السرمزرای، و صادره علی ثلاثمائه الف درهم، فکان وقوع اسم الوزارة علیه اثنین و اربعین یوما

و خرج القاهر الی جامع المنصور، ملتفا فی قطن یتصدق، و رآه ابن ابی موسی، فمنعه بالرفق و اعطاه خمسمائة درهم، و قصد القاهر بذلک التشنیع. و انفذت الی ابی القاسم البریدی الخلع، و ذلک فی جمادی الآخرة. و عزم المستکفی علی الخروج مع توزون، حین اخر ناصر الدولة المال، فسفر ابو القاسم بن مکرم، کاتب ناصر الدولة فی الصلح، و حمل مالا تقرر. و أخذ ابن شیرزاد خطوط الناس بمال الضمان، فدخل الیه ابو القاسم عیسی ابن علی بن عیسی فقال: اکتب عن والدک بألف دینار، فکتب و مضی الی ابیه، فادی خمسمائة، و رکب الی ابن شیرزاد، فخرج الیه ابو زکریا السوسی و طازاد معتذرین، فقال علی بن عیسی: انی ارید ان القاه و لا اخاطبه فی البقیة، فمضی و عاد الیه، و قالا انه یستحیی من لقائک، فانصرف علی بن عیسی کئیبا من المذلة اکثر من کابته بالعزم. و کان هو الذی اصطنع ابن شیرزاد. و خرج تکین الشیرزادی صاحب توزون الی جزیرة بنی غبر، و عاد الی جسر سابور، و امر اصحابه بالتقدم الی واسط، و اجلس فی بستان یشرب، فاحاط به عسکر البریدی فأسروه و حملوه الی البصره. و فی رجب دخل ابو جعفر الصیمری واسطا. و دخلها معز الدولة و لما علم انحدار توزون الیه مع المستکفی بالله، انصرف عنها. و راسل توزون البریدی، فاطلق تکینا و ضمنه واسطا. و اصعد المستکفی و توزون الی بغداد. و ورد کتاب نوح صاحب خراسان بفتحه جرجان و طبرستان، و کان بها الحسن ابن الفیروزان الدیلمی، و ملک الری. و انصرف رکن الدولة الی أصبهان و نزل نوح بنیسابور. و ورد الخبر بانهزام سیف الدولة من الإخشید، و اتباعهم له الی الرقة، و ذلک بعد ان أخذ منهم حلب و ملک دمشق، و اسر منهم الفی رجل، ثم انصرف عنه اصحابه فکانت هزیمته.

سنه اربع و ثلاثین و ثلاثمائة

[أخبار]

فی المحرم خرج ابن شیرزاد الی هیت، فصالحه ابو المرجی عمرو بن کلثوم مقدمها علی ثمانمائه الف و خمسین الف درهم، یسقطها علی اهل البلد، و اقام لأخذها. فورد علیه الخبر بوفاه توزون فی ثانی عشر المحرم، و انه دفن بتربه یانس الموفقی. و کانت اماره ابی الوفاء توزون سنتین و اربعه اشهر و سبعه و عشرین یوما، کتب له ابن شیرزاد سنتین و شهرا، فعقد العسکر الإمارة لابن شیرزاد. و انحدر عن هیت، و خلف بها غلامه إقبالا، فقبلوه، و حلف له المستکفی بحضره القضاه و العدول و العسکر، و انفذ ابن ابی موسی الی ناصر الدولة، فعاد من عنده بخمسمائة الف درهم و دقیق، فلم یکن لها موقع، لغلاء السعر و انتشار الأمر. و قسط ابن شیرزاد علی الکتاب و العمال و التجار ارزاق الجند، و کان فی البلد ساعیان، یعرفان بهاروت و ماروت، یسعیان الیه بمن عنده قوت لعیاله فیأخذه، فصار البلد محاصرا بهذا الفعل و بالضرائب التی قررها، و انقطع الجلب. و کان من جمله من صادر ابو بکر محمد بن الحسن بن عبد العزیز الهاشمی، أخذ منه عشره آلاف دینار. و قبض المستکفی علی القاضی ابن ابی الشوارب، و نفاه الی سر من رای، و قسم اعماله، فولی الشرقیه أبا طاهر محمد بن احمد بن نصر، و ولی المدینة أبا السائب عتبة بن عبید. و کان الی ابی عبد الله بن ابی موسی الهاشمی القضاء بالجانب الشرقی، فدخل علیه اللصوص فی شهر ربیع الآخر فأخذوا أمواله و قتلوه، فولی ابو السائب مکانه. و ورد الخبر بوقوع الصلح بین سیف الدولة و الإخشید، و سلم الیه سیف الدولة حلب و أنطاکیة، فتزوج ابنه أخیه عبید الله بن طغج، و توسط ذلک الحسن بن طاهر العلوی، فقال النامی یمدح سیف الدولة:

فتی قسم الأیام بین سیوفه و بین طریفات المکارم و التلد

فسود یوما بالعجاج و بالقنا و بیض یوما بالفضائل و المجد

سری ابن طغج فی ثلاثین جحفلا و احجامه فی الزحف عن فارس فرد

و کانت لسیف الدولة العزم عاده إذا کر القی البیض حدا علی حد

أیا سائلی عن یومه اسمع فانه حدیث المعالی قصه قصص الجهد

و قالت لها الهیجاء فی صدر سیفه و قد نهدت من صدر غیر الشری نهد

کأنک من ضغن و درعک من تقی و طرفک من رای و سیفک من حقد

فاظماتهم و الماء معترض لهم و اسقیتهم ماء علی قصب الهند

ا لم تر فرعونا و موسی تنازعا فغودرت العقبی لذی الحق لا الحشد

فغرقه فی البحر فاجعل فویقها لتغریقه کالبحر و امدده بالمد

فلو جئت ثمدا ناصبا و رفدته بجودک فاض البحر من ذلک الثمد

و ورد الخبر بموت ابی عبد الله الکوفی بحلب، و قد تقدمت اخباره. و ورد الخبر بوصول الأمیر ابی الحسن معز الدولة الی باجسری و کان ابن شیرزاد قد استخلف بواسط ینال کوشا، فدخل فی طاعته، فاستتر ابن شیرزاد حینئذ، فکانت امارته ثلاثة اشهر و خمسه ایام. و استتر المستکفی، حتی خرج الاتراک مصعدین الی الموصل، فظهر حینئذ و أتاه ابو محمد المهلبی فخدمه عن معز الدولة، فی حادی عشر جمادی الاولی و نزل بالشماسیه، و انفذ الیه المستکفی هدایا، و وصل الیه بعد ثلاثة ایام، فخلع علیه و طوقه، و عقد له اللواء، و قلده الإمارة و وقف بین یدی الخلیفة، و أخذت علیه البیعه، و حلف له بایمان البیعه، علی ان یصون أبا احمد الشیرازردی و حماته علم القهرمانه، و القاضی أبا السائب، و ولد ابن موسی، و أبا العباس بن خاقان الحاجب. ثم استخلف المستکفی، الأمیر أبا الحسین و اخوته، ثم ساله فی امر ابن شیرزاد،

فآمنه و حلف له، و لبس الخلع و لقب معز الدولة، و کنی و لقب اخوه ابو الحسن علی عماد الدولة، و لقب اخوه ابو علی رکن الدولة، و ضربت القابهم علی الدنانیر، و انصرف الی دار مؤنس فنزلها. و من جمله دار مؤنس المدرسه النظامیة الیوم و ظهر ابن شیرزاد و لقی معز الدولة. و قرر المستکفی فی کل یوم خمسین الف درهم لنفقته. و کتب ابو عبد الله الحسین بن علی بن مقله، الی معز الدولة رقعه یخطب فیها کتابته، و کان قد ولاها ابن شیرزاد، فلم یؤثره علیه، و قبض علی ابی عبد الله. و عملت علم القهرمانه دعوه عظیمه احضرتها الدیلم، فقیل لمعز الدولة: انها فعلت ذلک لتاخذ البیعه علیهم للمستکفی، و عرفوه انها هی السبب فی ولایته، فساء ظنه و انحدر الی دار الخلافه، کما جرت عادته، و انحدر معه الصیمری و ابن شیرزاد، و وقفا فی مراتبهم، و کان ابو احمد الشیرازی و ولد ابن ابی موسی واقفین، و دخل معز الدولة فقبل الارض، و جلس علی کرسی، فاوصل رسول البریدی. و تقدم نفسان الی المستکفی، فظن انهما یریدان تقبیل یده، فمدها، فجذباه و طرحاه الی الارض، و حملاه الی دار معز الدولة ماشیا، و قبضوا علی ابن ابی موسی و علی علم، و نهبت الدار. قال ابن البهلول: کنا إذا کلمنا المستکفی، وجدنا کلامه کلام العیارین، و کان جلدا بعید الغور و الحیله، و کان یلعب قبل الخلافه بالطیور و یرمی بالبندق، و یخرج الی البساتین للفرجه و اللعب، و کان لا ینفق علیه من الجواری غیر السودان، و لا یعاشر غیر الرجال. و عزم معز الدولة علی ان یبایع أبا الحسن محمد بن یحیی الزیدی العلوی، فمنعه الصیمری من ذاک، و قال: إذا بایعته استنفر علیک اهل خراسان و عوام البلدان، و أطاعه الدیلم، و رفضوک و قبلوا امره فیک، و بنو العباس قوم منصورون،

تعتل دولتهم مره و تصح مرارا، و تمرض تاره و تستقل أطوارا، لان أصلها ثابت و بنیانها راسخ. فعدل معز الدولة عن تعویله، و احدر أبا القاسم الفضل بن المقتدر بالله من دار ابن طاهر الی دار الخلافه.

خلافه المطیع لله ابی القاسم الفضل بن المقتدر

کانت تسعه و عشرین سنه و اربعه اشهر. بویع له یوم الخمیس لثمان بقین من جمادی الآخرة، أمه تدعی مشغله، و توفیت فی مستهل ذی الحجه سنه خمس و اربعین و ثلاثمائة، بایعه معز الدولة، و احدر المستکفی الیه، فسلم علیه بالخلافة، و اشهد علی نفسه بالخلع، و سمل و اعتقل عنده. و قام ابن شیرزاد بتدبیر الأمر، و استکتب علی خاص امره أبا الحسن طازاذ بن عیسی النصرانی، و استحجب أبا العباس بن خاقان. و أنشأ ابو العباس بن ثوابه یذکر بیعته کتابا الی الافاق. و اقام معز الدولة لنفقته فی کل یوم الفی درهم. و رکب و معز الدولة بین یدیه و الجیش وراءه، الی باب الشماسیه، و عاد فی المساء الی دار الخلافه، و صرف ابن نصر عن القضاء بالجانب الغربی، و اعاد ابن ابی الشوارب. و صادر ابن شیرزاد ابن ابی موسی و علم القهرمانه، علی اربعین الف دینار، و قطع لسانها و سلمها الی المطیع لله، و لم یعارض أبا احمد الشیرزای لقدیم مودته. و لما استولی ابن شیرزاد علی الأمور، قال ابو الفرج بن ابی هشام: بای شیء نفق علیک؟ و ما یصلح لکتابه الإنشاء و لا لجبایة الخراج، و انما تتولی دیوان النفقات،

و کتب لابن الخال تاره و قد سالک المستکفی عزله بعد ان سالک فیه فلم تجب، فقال: لما رایت عظیم لحیته، قلت: لان یکون هذا قطانا اولی من ان یکون کاتبا، و لکن رایته قد ملک بغداد، و استولی علی الخلافه، و صار لی نظیرا، فاردت ان احطه من منزله بعد اخری، حتی اجعله کاتبا لأحد قوادی. و ورد ناصر الدولة و الاتراک معه الی سر من رای. و وافی ابو العطاف بن عبد الله بن حمدان، أخو ناصر الدولة، و نزل باب قطربل و ظهر له ابن شیرزاد و جماعه من العجم. و کان معز الدولة قد اصعد و معه المطیع الی ناصر الدولة، فترکهم ناصر الدولة و انحدر فی الجانب الشرقی، و نزل مقابل قطربل، فنهب الدیلم تکریت و سر من رای. و انحدروا و معهم المطیع لله الی بغداد، و مع ناصر الدولة الاتراک، و قد جعلهم علی مقدمته مع ابی عبد الله الحسین بن سعید بن حمدان، و کان یخطب فی اعماله للمستکفی و هو مخلوع. و نزل معز الدولة فی قطیعه أم جعفر، و انزل المطیع لله فی دیر النصاری. و قد استولی ناصر الدولة علی السفن، و جعلها بالجانب الشرقی، فلحق الناس بالجانب الغربی مجاعه شدیده، و کانت الأسعار بالشرقی رخیصه، و القرامطة من اصحاب ناصر الدولة یعبرون و یجولون بین الدیلم و بین الغلات. فابتاع وکیل معز الدولة له کر دقیق بعد الجهد بعشرین الف درهم. و کان ابن شیرزاد، قد اثبت خلقا من العیارین لیحاربوا مع ناصر الدولة، و ظفر بکافور خادم معز الدولة فشهره، فظفر معز الدولة بابی الحسین بن شیرزاد فصلبه حیا، فاطلق ابو جعفر الخادم فحط معز الدولة أخاه. و کان جعفر بن ورقاء یقول لمعز الدولة: لقد سمعت ان رجلا یعد بألف رجل فلم اصدق، حتی رایت ناصر الدولة، و قد عبر بصافی التوزونی لکبس معز الدولة، فانفذ الیه بی و بابی جعفر الصیمری و باسفهدرست، فرایت اسفهدرست و قد هزمهم

و بنی معز الدولة فی الحدق نیفا و خمسین زبزبا، و عبر فیها، فانهزم ناصر الدولة، و ملک الدیلم الجانب الشرقی سلخ ذی الحجه سحر یوم السبت، و طرحوا النار فی المخرم، و نهبوا باب الطاق و سوق یحیی، و هرب الناس لما اودعوه قلوب الدیلم من السب، فخرجوا حفاه فی الحر، و طلبوا عکبرا فماتوا فی الطریق. قال بعضهم: رایت امراه تقول: انا بنت ابن قرابه، و معی حلی و جواهر تزید علی الف دینار، فمن یأخذها و یسقینی شربه ماء؟ فما أجابها احد، و ماتت و ما فتشها احد، لشغل کل انسان بنفسه. و امر معز الدولة برفع السیف و الکف من النهب، و لما وصل ناصر الدولة الی عکبرا، و معه الاتراک و ابن شیرزاد، انفذ بابی بکر ابن قرابه، و طلب الصلح فتم ذلک. و عرف الاتراک الحال، فهموا بالوثوب بناصر الدولة، فهرب الی الموصل. و قصد عیار خیمه ناصر الدولة بباب الشماسیه لیلا، فطفا الشمعه، و اراد ان یضع السکین فی حلقه و هو نائم، فوضعها فی المخدة و ظن انه قتله و مضی الی معز الدولة، فاخبره فقال: هذا لا یؤمن، و دفعه الی الصیمری و قتله. و اکل الناس فی یوم الغلاء النوی و المیته، و کان یؤخذ البزر قطونا و یضرب بالماء و یبسط علی طابق حدید، و یوقد تحته النار و یوکل، فمات الناس باکله، و کان الواحد یصیح: الجوع! و یموت، 3 و وجدت امراه قد شوت صبیا حیا فقتلت. و انحل السعر عند دخول الغلات. و نظر الصیمری فیما کان ینظر فیه ابن شیرزاد، فاستخلف له أبا عبد الله بن مقله، فقبض علی ابی زکریا السوسی، و الحسن بن هارون فشتمهما، فقال الصیمری: لم یکن غرضک غیر التشفی منهما. و اطلق معز الدولة أبا زکریا السوسی، و لم یلزمه بشیء، و الزم الحسن بن هارون خمسین الف دینار، و عزل ابن مقله، و انفرد الصیمری بالأمر، و اقطع اصحابه ضیاع السلطان و ضیاع ابن شیرزاد و ضیاع المستترین. و فی شعبان انبثق فی البحر بثق الخالص و النهروان

و فی ذی الحجه مات الإخشید ابو بکر بن طغج بدمشق، و تقلد مکانه ابنه ابو القاسم. و غلب کافور علی الأمر و کان ابن طغج جبانا شدید التیقظ فی حروبه، و کان جیشه یحتوی علی أربعمائة رجل، و کان له خمسه آلاف مملوک یحرسونه باللیل بالنوبه، کل نوبه ألفا مملوک، و یوکل بجانب خیمته الخدم، ثم لا یثق بعد ذلک فیمضی الی خیم الفراشین فینام. قال التنوخی: لقب الراضی أبا بکر محمد بن طغج امیر مصر بالاخشید، و سبب ذلک انه فرغانی، و کل ملک بفرغانه یدعی اخشید، کما تدعو الروم ملکها بقیصر، و الفرس بکسری، و شاها بشاه، و المسلمون بامیر المؤمنین، و ملک اشروسنه صول، و ملک اذربیجان اصبهبذ، و ملک طبرستان یدعی سالان. و ابو بکر بن الإخشید علی مذهب الجبائی، کان جده یدعی بحضره المعتضد الإخشید، و لقب علی ابنه بذلک، و هو من اولاد الملوک بفرغانه.

سنه خمس و ثلاثین و ثلاثمائة

توفی هذه السنه علی بن عیسی بن داود بن الجراح، وزیر المقتدر بالله رحمهما الله، و هو من دورقنی. قال ابو سهل بن زیاد القطان: کنت معه لما نفی الی مکة، فدخلناها فی حر شدید، و قد کاد یتلف، فطاف و سعی، و جاء فالقی نفسه، و هو کالمیت من الحر و التعب، تلق قلقا شدیدا، و قال: اشتهی علی الله شربه ماء مثلوج، فقلت: سیدنا ایده الله، یعلم ان هذا مما لا یوجد بهذا المکان، فقال: هو کما قلت، و لکن نفسی ضاقت عن ستر هذا القول فاسترحت الی المنی. قال: و خرجت من عنده، فرجعت الی المسجد الحرام، فما استقررت فیه حتی نشأت سحابه و کثفت و رعدت رعدا شدیدا متصلا، ثم جاء مطر شدید و برد کثیر، فبادرت الی الغلمان، و قلت: اجمعوا، فجمعنا شیئا کثیرا و ملانا منه جرارا. فلما کان وقت المغرب و قد حان إفطاره، جئته بذلک، و قلت: أنت مقبل و النکبه ستزول، و من علامات الاقبال انک طلبت ماء ثلج و هذا ما طلبته. فاخذ یسقی کل من فی المسجد من المجاورین و الصوفیة السویق بالسکر و البلح، و لم یشرب حتی مضی قطعه من اللیل و قد شربوا اجمع، فقال: الحمد لله، لیتنی کنت تمنیت المغفره، بدلا من الثلج، فلعلی کنت أجاب. و لم أزل به حتی شرب، و مدحه بعض الشعراء فقال فیه: بحسبک انی لا اری لک عائبا سوی حاسد و الحاسدون کثیر

و انک مثل الغیث اما سحابه فمزن و اما ماؤه فطهور

قال ابن کامل القاضی: سمعت علی بن عیسی یقول: کسبت سبعمائة الف دینار، اخرجت منها فی وجوه البر ستمائه و ثمانین ألفا. و حکی هلال بن المحسن، قال: قال ابو علی بن محفوظ: لما ورد معز الدولة و ابو جعفر الصیمری معه الی بغداد، اراد ابو الحسن علی بن عیسی الرکوب الیه،

و قضاء حقه، فاتفق انه نزل الی داره لیجلس فی سمیریه، و ابو جعفر مجتاز فی طیارة، و انا و أخی و ابو الحسن طازاذ بن عیسی معه، فقال لنا: من هذا؟ فقلنا: الوزیر ابو الحسن علی بن عیسی، فقال لأبی الحسن طازاذ: قدم بنا الیه فاساله ان ینزل معنا فی الطیار، فقربنا منه و سلمنا علیه، فقال له ابو الحسن طازاد: الی این توجه سیدنا؟ فقال: اشار فتیاننا بلقاء الأمیر الوارد، و قضاء حقه، فعملت علی ذلک، فقال له: فینتقل سیدنا الی الطیار فانه اولی، فامتنع و لم یزل یراجعه، و کان معه ابنه ابو نصر، فخاطبه حتی فعل و سهل علیه ذلک، و نزل، فقام له ابو جعفر الصیمری عن موضعه، و قد وصانا الا نعرفه ایاه و کان ابو نصر عرفه، و اراد ان یشعر أباه، فلم یدعه طاعه لأبی جعفر و سرنا مصعدین، و وصلنا الی معسکر معز الدولة بباب الشماسیه، و قدم الطیار الی المشرعه، فقال ابو جعفر لأبی الحسن: تجلس یا سیدنا بمکانک، حتی اصعد الی الأمیر و اعرفه خبرک، و اوذنه بحضورک، فقال له: لک- اطال الله بقاءک-عند الأمیر اثره و به انسه؟ قال: نعم، و صعد، فلما صعد قال ابو نصر لأبیه: هذا الأستاذ ابو جعفر الصیمری، فارتاع و قال له: الا أعلمتنی ذلک لاوفی للرجل حقه! قال: منعنی أصحابنا، و اقبل علی طازاذ فقال له: لا احسن الله جزاءک، کذا یفعل الناس، فقال: و الله یا سیدنا ما فعلت ما فعلته، الا لان الأستاذ أمرنی به، و لم تمکنی المخالفه له، فقال: إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ! و وجم وجوما شدیدا، ثم قال: من هذان أعزهما الله! و اشار الی و الی أخی، فقال طازاذ أبناء محفوظ، فاستثبته، و قال: الذی کان یصحب جعفر بن الفرات؟ قال نعم، فقال: قد کان جعفر من العمال الظلمه. و لما صعد الصیمری الی معز الدولة، وجده علی شراب، فلم یقل له شیئا، و عاد الی علی بن عیسی، فنهض له و اعظمه، و قال له: قد جنی علی أصحابنا فی کتمانی موضع الأستاذ، حتی کان من تقصیری فی قضاء حقه ما لم اعتمده، و انا اعتذر الیه ادام الله عزه من ذلک، فقال: فعل الله بک یا سیدنا و صنع، و ای تقصیر جری؟ فالتفت الی طازاذ فقال: ا لم اوصک بترک اعلامه امری! فقال ابو نصر ولده: اعلمه، و قد حصلت بین العتب ایها الأستاذ منک و منه، و قال له ابو جعفر: الأمیر

علی حال لا یجوز لقاء مثلک علیها، و هو یعتذر من تأخر الاجتماع باعتراض ما اعترض منها، و إذا تکلف سیدنا العود فی غداه غد، لقیه و وفاه من الحق ما یجب ان یوفیه ایاه، و الطیار یباکر بابه و انصرف ابو الحسن. و عاد ابو جعفر الی معز الدولة، فقال له: وافی علی بن عیسی للقائک و خدمتک، فاعتذرت الیه عنک بانک علی نبیذ، و لم یجز ان یراک علیه، فقال: من؟ علی بن عیسی فقال: وزیر المقتدر بالله، قال: ذلک العظیم! قال: نعم، قال: ما وجب ان ترده، فانی کنت اقوم الی مجلس آخر و القاه فیه، فقال: ما کان یحسن ان یشم منک رائحه شراب، و فی غد یباکرک، فقال معز الدولة: فکیف اعامله؟ و ما الذی اقول له؟ فقال له الصیمری: تنزعج له بعض الانزعاج، و ترفع مجلسه، و تعطیه مخده من مخادک و تقول له: ما زلت مشتاقا الی لقائک، و متشوقا للاجتماع معک، و ارید ان تشیر علی فی تدبیر الأمور، و عماره البلاد بما یکون الصواب فیه عندک. و جاء ابو الحسن علی بن عیسی من غد، و دخل معز الدولة، فوفاه من الإجلال و الاکرام اکثر مما وافقه علیه ابو جعفر، و اعطاه مخده من دسته، فقبلها ابو الحسن و قال له ما یقال لمثله، فقال له معز الدولة: کنا نسمع بک، فیعظم عندنا امرک، و یکثر فی نفوسنا ذکرک، و قد شاهدت منک الان ما کنت مؤثرا و الیه متطلعا، و الدنیا خراب، و الأمور علی ما تراه من الانتشار، فأشر علی بما عندک فی اصلاح ذلک. فقال له ابو الحسن: هذه النیه منک ایها الأمیر داعیه الی الخیر، و مسهله للنجح، و طریق العمارة و درور المادة، و استقامه امر الجند و الرعیة و العدل، و الذی اهلک الدنیا، و اذهب الأموال، و اخرج الممالک عن ید السلطان خلافه، و انما یتأتی الصلاح و تطرد الأغراض بالولاة الموفقین، و الأعوان الناصحین. و حدثنا عمر بن شبه قال: حدثنا فلان- [ و ذکر الاسناد عن النبی ص- انه قال: إذا اراد الله بوال خیرا قیض له وزیر صدق، ان غفل اذکره، و ان رقد أیقظه، ] و قد وفق الله للأمیر من هذا الأستاذ، -و اشار لأبی جعفر- من تمت فیه اسباب الکفایة، و بانت فیه شواهد المخالصة، و یوشک ان یجری الخیر علی یده و یتأتی المراد بحسن تدبیره

فتراجع ابو جعفر عن موضعه، و توقف عن تفسیر هذا القول لمعز الدولة، و فطن معز الدولة ان توقفه لامر کره ذکره، فقال لأبی سهل العارض: انظر ما یقول، ففسر له تفسیرا لم یفهم عنه، و لا استوفی القول فیه، و تلجلج فی ذکر رجال الحدیث حتی استفهم معز الدولة اسماءهم، و قال: هؤلاء اصحاب رسول الله صلی الله علیه و سلم؟ فقال ابو الحسن: لا، هؤلاء رجال نقلوا لنا الحدیث عنه. ثم عاد ابو جعفر الی الترجمه بینهما، و قال ابو الحسن: و من اولی ما نظر فیه الأمیر و قدمه، سد هذه البثوق التی هی اصل الفساد و خراب السواد، فقال: و قد نذرت لله عند حضوری فی هذه الحضره، الا اقدم شیئا علی ذلک، و لو انفقت فیه جمیع ما املک، قال: اذن یحسن الله عونک، و یذلل لک کل صعب، و یسهل کل مراد بین یدیک. فلما انقضی القول بینهما فی ذاک، قال معز الدولة، اذکر حوائجک، لأتقدم فیها بما اقضی به حقک، قال: الحاجة الحاضره هی الی الله تعالی فی ان یطیل بقاءک و یدیم علاک، و متی عرضت من بعد حاجه إلیک، کان المعول فیها علیک، قال: لا بد من ان تذکر شیئا، قال: حراسه منازلی، فإنها تشتمل علی عدد کثیر من بنین و بنات و عجائز و اهل و اقارب و اتباع و اصحاب، قال: هذا اقل ما افعله. و نهض ابو الحسن، و شیعه ابو جعفر و مشی الغلمان بین یدیه. و توفی ابو الحسن بعد عبور معز الدولة، و هزیمته ناصر الدولة بیوم، فمضی ابو عمران موسی بن قتادة، و کان معه مائتا رجل من الدیلم، فنزل داره، و رکب الصیمری إلیها، و قد فرغ من تجهیزه، و وضع فی تابوته فصلی علیه، و قال لموسی: اخرج من هذه الدار، فما یجوز نزولک فیها، فقال: لا اخرج، فقال: لا لا امکنک منها، فقال: لا اقبل منک، قال: إذا لم تقبل اکرهتک، و تنابذا بالقول تنابذا تولدت منه فتنه، و اجتمع الی موسی اصحابه، و الی ابی جعفر آخرون. و عرف معز الدولة ذاک، فبادر لإطفاء النائرة، و قال للصیمری: لیس هذا وقت ذاک، قال: بلی ایها الأمیر، هذا وقته، و متی افتتحنا امرنا بسقوط هیبتنا استمر ذلک و بعد تلافیه، و ازداد الأمر من بعد وهنا، و الطمع استحکاما

فاخذ معز الدولة بید موسی بن قتادة فاخرجه معه، و قال له: یکون نزولک فی الدار التی أنزلها، و لا تفتتح امرا بما یقبح من انزعاج اولاد هذا الشیخ المشهور ذکره فی الدنیا و عیاله عن منازلهم و أوطانهم. و بقیت دور ابی الحسن علی ولده و دور ابن أخیه ابی علی بن عبد الرحمن علیه فی حیاته بفعل ابی جعفر ما فعله. و کان علی بن عیسی لا یخل بالجمع، و لما حبس کان یلبس ثیابه و یتوضأ و یقوم لیخرج، فیرده الموکلون فیرفع یدیه الی السماء و یقول: اللهم اشهد و کان لا یفارق الدراعه و لا یترک الوقار فی خلواته. و حکی ابنه ابو القاسم: انه کان یرتفع لأبیه من ضیاعه فی کل سنه عند الاعتزال و العطله بعد ما ینصرف فی نفقاته، و ما کان یصرفه الی بنی هاشم، و اولاد المهاجرین و الانصار، فان رسومهم علیه، کانت نیفا و اربعین الف دینار، فکان الحاصل بعد هذا کله، و هو یلزم منزله، ثلاثین الف دینار. و کان حاصل ابن الفرات من ضیاعه إذا تعطل الف الف دینار، و إذا وزر اضعفت. و فی هذه السنه تمت اماره معز الدولة ابی الحسین، فکانت امارته ببغداد احدی و عشرین سنه و احد عشر شهرا و یومین، و ذلک لما بعد ناصر الدولة و الاتراک و ابن شیرزاد الی الموصل، و استخلف المطیع لله، و مضی الی دار الخلافه، و تقلد ابو احمد الشیرازی کتابته. و تسلم الخلیفة من معز الدولة اقطاعا بمائتی الف دینار. و کان ابو الحسین علی بن محمد بن مقله یواصل معز الدولة فی ایام الحصار بالهدایا و الاخبار، فلما عبر الی الجانب الشرقی حمی داره بها، و استخدمه، فاخذ فی المصادرات للتجار و الشهود فصادف احد العامه معز الدولة منصرفا منفردا نصف النهار، فعرفه ما الناس فیه من الجزف، فتقدم بصرف ابن مقله. و احترقت دور ابن شیرزاد، و دور أسبابه و أخیه، و صودر علی مائه و ثمانین الف الف درهم. و قلد معز الدولة الشرطه أبا العباس بن خاقان

و ورد الخبر باستیلاء رکن الدولة ابی علی علی الری و الجبل. و اجتمع رای الاتراک علی الإیقاع بناصر الدولة، فاستجار بام ملهم حتی امرت ولدها بتسییره، فسار و معه ابن شیرزاد الی مرج جهینة، فلما امن سمل ابن شیرزاد. و امرت الاتراک علی نفوسها تکین الشیرزاذی، و انفرد عنهم ینال کوساه و لؤلؤ، و استامنا الی معز الدولة. و غلب تکین و الاتراک علی الموصل، و مضی الی سنجار، و رای ناصر الدولة، فانجد معز الدولة باسفهدوست و الصیمری، و التقیا بتکین بالحدیثه فی جمادی الآخرة و استؤسر تکین، و انهزم اصحابه، و سار الصیمری مع ناصر الدولة الی الموصل، و دخل علی الصیمری خیمته و لم یعد الیه، قال: لما دخلتها علیه علمت انی قد أخطأت فبادرت بالانصراف و ندم الصیمری عند خروج ناصر الدولة علی ترک القبض علیه. و سلم الی الصیمری ابن شیرزاد. و ضمن له طازاذ و ابو سعید بن وهب النصرانی الکاتب-و هو الکاتب الذی مدحه ابن نباته- خمسین الف دینار علی ان یطلقهما فلم یفعل، و سلمهما الی الصیمری، و کان الصیمری مراعیا لطازاذ، و انفذ معهم تکین الشیرزادی مسمولا، و انفذ ابنه هبه الله بن ناصر الدولة رهینه. فلما وصلوا اطلق معز الدولة تکینا، و اقطعه اقطاعا بأربعین الف درهم. و کتب ابو عبد الله بن ثوابه عن المطیع لله کتابا بالفتح الی عماد الدولة منه. فلم یسفر العجاج الا عن قتیل مرسل، او غریق معجل، او جریح معطل، او اسیر مکبل، او مستأمن محصل، او حقیبه ملاها الله بلا تعب، او غنیمه أفاءها الله بلا نصب. و کان مع ناصر الدولة قائد یقال له ابراهیم بن احمد، و اخوه صاحب خراسان، فقتل ابن أخیه نوح بن نصر بن احمد بعض اقارب ابی علی بن محتاج، فکاتبه ابو علی بن محتاج، و استعانه علی محاربه ابن أخیه. ففارق ناصر الدولة بتکریت فی سبعین غلاما، فانفذ الیه ناصر الدولة خلع الخلیفة و لواءها مع جوجوخ الترکی المسمول و لقبه

و مضی ابراهیم مع ابن محتاج، فهزما نوحا، و ملک ابراهیم، ثم وقعت الوحشة بین ابی علی، فمضی ابراهیم مستأمنا الی ابن أخیه، و مضی ابو علی الی بلاد الصغد. و انتبهت رجال ابن شیرزاد، لان الصیمری صرفه و طالبه بالأموال. فاستخلف الصیمری بالحضرة طازاذ، و انحدر فواقع اصحاب ابی القاسم البریدی، فاسر خلقا منهم. و فی هذه السنه، صرف ابو الحسن بن ابی الشوارب عن القضاء بالجانب الغربی. و اضیف الی عمل القاضی ابی الحسن محمد بن صالح الهاشمی. و فی النصف من شعبان من هذه السنه، خرجت العامه لزیارة قبر الحسین علیه السلام و عقدت القباب بباب الطاق. و ورد الخبر ان سیف الدولة، قبض علی القراریطی، و استکتب بعبده أبا عبد الله ابن فهد الموصلی. و فی هذه السنه انقطعت قنطره دهما بأسرها.

سنه ست و ثلاثین و ثلاثمائة

فی صفر انحدر المطیع لله و معز الدولة لمحاربه ابن البریدی، و سارا من واسط فی البریه الی البصره. و انفذ الصیمری و موسی قتادة فدخلا دار البریدی بمسماران و رحل الخلیفة و معز الدولة، فاستامن الیه عسکر البریدی بالدرهمیه. و هرب ابو القاسم الی هجر، و قبض معز الدولة علی أمواله و قواده و احرق سفنه. و لما استولی علی البصره، قصد أخاه عماد الدولة بارجان، و کان یقف بین یدیه، و اتفق وصوله من عنده و وصول الصیمری و الخلیفة الی بغداد، فی خامس عشر من شوال. و ورد الخبر، بان نوحا صاحب خراسان، عاد الی بخاری، و سمل عمه ابراهیم 3 ، و صار الیه ابن محتاج فی الامان. و لما ورد المطیع لله من البصره، و کان فی صحبته ابو السائب، ولاه قضاء القضاه، و صرف ابن أم شیبان، و لم یرتزق ابو السائب، و استخلف أبا بشر عمر بن أکثم. و ورد الخبر بان رکن الدولة فتح طبرستان و جرجان، و هزم وشمکیر بن زیار و استأسر من اصحابه مائه و ثلاثة عشر قائدا. و فی ذی القعده ضمن روزنهان الدیلمی السواد و الضرائب بعشره آلاف الف درهم، و استکتب علی ذلک ابن سنجلا. و ضمن الصیمری اعمال واسط، و استکتب علیها أبا الحسن طازاذ. و فی ذی الحجه، خلع معز الدولة علی هبه الله بن ناصر الدولة الذی کان رهینه عنده، و انفذه مع ابن قرابه الی ابیه.

سنه سبع و ثلاثین و ثلاثمائة

ورد الخبر بانهزام سیف الدولة من الروم، و استیلائهم علی مرعش. و دخل ابو القاسم البریدی بغداد فی الامان، فاقطعه معز الدولة اقطاعا بنهر الملک بمائه و عشرین الف درهم، و اعاد علیه ضیعته المعروفه بفروخاباذ من بادوریا، و انزله فی الدار المعروفه بالموزه، بمشرعه الساج محتاطا علیه. و قبض علی ابن اسفهدوست، لأنه اشار علی معز الدولة بمبایعه ابی عبد الله ابن الداعی، فقال الصیمری: انه قصد ان یولیه الإمارة إذا صار الأمر الیه، فکان ذلک سببا لاعتقاله برامهرمز، و مات بقلعتها معتقلا. و انفذ الصیمری و روزهان الی هیت، فقبضا علی ابی المرجی عمرو بن کلثوم، و اعتقل ببغداد. و اخر ناصر الدولة المال الذی صولح علیه من معز الدولة، فخرج معز الدولة طالبا له الی نصیبین، و اتی سیف الدولة أخاه ناصر الدولة معاونا له. و سفر ابن قرابه فی الصلح، علی ان یخطب ناصر الدولة لعماد الدولة و لمعز الدولة و لابنه بختیار، و ان یحمل ابنه رهینه، و یؤدی ثمانیة آلاف الف درهم فی السنه فتم ذلک. و قال ابو الطیب المتنبی یذکر انجاد سیف الدولة لأخیه فی قصیده مدحه بها: ان السعادة فیما أنت فاعله وفقت مرتحلا او غیر مرتحل

اجر الجیاد علی ما کنت مجریها و خذ بنفسک فی اخلاقک الاول

ینظرن من مقل ادمی احجتها قرع الفوارس بالعساله الذبل

فلا هجمت بها الا علی ظفر و لا وصلت بها الا الی امل

و استولی اصحاب رکن الدولة علی اذربیجان، و خلت الری منهم، فقصدها ابن قراتکین، فانفذ معز الدولة بسبکتکین و معه القرامطة، و اکثر الجیش و امده بروزهان معاونه لأخیه رکن الدولة. و فی ثانی شهر رمضان، و هو الخامس من آذار، بلغت زیاده دجلة احدی و عشرین ذراعا و ثلثا، فغرقت الضیاع و الدور.

سنه ثمان و ثلاثین و ثلاثمائة

فی شهر ربیع الاول مات ابو محمد الحسن بن احمد الماذرائی الکاتب. و فیه انحدر الصیمری لمحاربه عمران بن شاهین، و هذا عمران من اهل الجامدة جنی بها جنایة، فهرب من العامل، و اقام بین القصب یصید السمک، ثم تلصص، و اجتمع معه جماعه من الصیادین، و استامن الی البریدی، فقلده الجامدة و الاهواز، فما زال امره یقوی. و لما انحدر الصیمری لقتاله، هرب من بین یدیه، فاستاسر الصیمری اهله و اولاده، و لم یبق غیر استیلائه علی البطیحة، فورد الخبر بموت عماد الدولة بشیراز، فکاتب معز الدولة الصیمری بالمبادره الی هناک، فترک حرب عمران و توجه. و کان رکن الدولة قد وافی أخاه عماد الدولة، و سلما فارس الی ابی شجاع فناخسرو ابن رکن الدولة، الملقب بعد ذلک عضد الدولة. و انفذ الصیمری بابی الفضل العباس فسانحس، فقلده معز الدولة الدواوین. و وافی سبکتکین و الجیش من الری. و عاد الصیمری من شیراز، و عاود محاربه عمران، فمات بالمرمونی من اعمال الجامدة. و کان الصیمری یحسد المهلبی، علی تخصیصه و أدبه، فکان إذا جلس معه علی الطعام، رای کلامه و فصاحته، فیأمر الفراشین بعینه، فیطرحون المرقه علی ثیابه، فکان المهلبی منغصا به، و کان یستصحب مع غلامه دائما ثیابا یغیر بها ما علیه. و کان فی الصیمری شجاعة و قوه نفس، و هو الذی فتح الجانب الشرقی لمعز الدولة، لان الدیلم لم یقدم علی العبور، فلما رأوا کاتبا قد تقدمهم انفوا. و قال القاضی ابو حامد المروروذی: کنت واقفا بین یدی معز الدولة، فقال

للصیمری: ارید خمسمائة الف درهم لمهم، فقال: من این؟ و دخلک لا یفی بخرجک، فقال: الساعة احبسک فی الکنیف، حتی تحضر ما طلبته، فقال: إذا حبستنی فی الکنیف، خریت لک بقره و ضربتها دراهم، فضحک منه و امسک. و لما خرج الصیمری فی هذا الوجه، استخلف أبا محمد المهلبی، فلما علم نفاقه علی معز الدولة، اطلق لسانه فیه، فکان ابو محمد قد تیقن انه یهلکه علی ید الصیمری، فانفذ الی معسکره طیورا، و اوقف من یکتب علیها اخباره، فأتاه البراج بطیر قد ابتل بالماء بکتاب لم یقف علیه، فقال للصابئ: تلطف فی قراءته، فقراه بعد جهد، فإذا فیه هلاک للصیمری، فدخل الی معز الدولة، و عزاه و جلس للعزاء به. و ترشح للوزارة ابو علی الطبری و هو عامل للاهواز. قال التنوخی: من اعظم المصادرات مصادره معز الدولة لأبی علی الحسن ابن محمد الطبری، صادره علی خمسمائة الف دینار، فلما مات الصیمری، طمع فی الوزارة، و بذل فیها مالا عظیما، قدم منه أول نوبه ثلاثمائة الف دینار، فلم یبن علیه خروجها، فأخذها منه و قلد المهلبی.

سنه تسع و ثلاثین و ثلاثمائة

فی هذه السنه، رد القرامطة الحجر الأسود الی مکة، و کان بجکم قد بذل لهم ان ردوه خمسین الف دینار، فلم یجیبوه، و کان بین قلعه ورده اثنتان و عشرون سنه. و فی هذه السنه، کانت وزارة ابی محمد الحسن بن محمد بن هارون المهلبی لمعز الدولة، خلع علیه معز الدولة القباء و السیف و المنطقه، و سار سبکتکین بین یدیه الی دار الخلافه، فخلع علیه السواد و السیف و المنطقه. و کان المهلبی ثقیل البدن، و مشی فی صحون الخلافه، و قد اثقله ما علیه من اللباس، فسقط بین یدی المطیع لله عند دخوله من ذلک، و من شده الحر، و وقع علی ظهره، فأقیم و ظن من معه انه یحصر بما جری، فتکلم و احسن و اطال فی الشکر و القول، و تمثل بابیات، فتعجب الناس من بدیهته، و رکب الی داره، و معه جمیع الجیش و حجاب الخلافه، و داره هی الدار المعروفه بالمرشد، و نزلها السلطان رکن الدولة فی سنه سبع و اربعین و أربعمائة عند دخوله بغداد، و نقضها موفق، خادم القائم بأمر الله رضوان الله علیه فی سنه خمس و خمسین و أربعمائة و بنی بآلتها حجره للطیور، بباب النوبی، و عمرها سعد الدولة الکهورانی، فی سنه تسعین و أربعمائة، و لما قتل وقفتها زوجته نقد ما کان نقض ما بقی فی الدور الشاطبیة بباب الطاق، و ما امتدت یده من قصر بنی المأمون رضی الله عنه ثم نزلها قوام الدولة کریغا، فی سنه ثلاث و تسعین و أربعمائة، ثم خلت بعد خروجه. و قال ابو نصر عبد العزیز بن عمر بن نباته السعدی یمدح المهلبی بقصائد منها: دع بین أثوابی و بین وسادی شخصا یصد فوارسی و جیادی

و قال فیه من اخری: اذم زیادا فی رکاکه رایه و فی قوله ای الرجال المهذب

تکلم و النعمان شمس سمائه و کل ملیک عند نعمان کوکب

و لو ابصرت عیناه شخصک مره لابصر منه شمسه و هو غیهب

و فیها: کفی وزراء الملک فی الناس مفخرا بانک منهم حین تعزی و تنسب

کان قد کفی الابطال بأسا و نجده بان قیل منهم فی الهیاج المهلب

و انحدر المهلبی و روزهان لمحاربه عمران، فهزمهما و استأسر قوادهما. و مضی المهلبی الی البصره. و کاتب سیف الدولة الخلیفة، یستاذنه فی الغزو، فاذن له، فاوغل فی بلاد الروم، و سبی و افتتح حصونا، و عاد فی ثلاثین ألفا، فاخذ علیه الروم الدرب، فلم یفلت الا فی عدد یسیر، و قال المتنبی قصیده منها: قل للدمستق ان المسلمین لکم خانوا الأمیر فجازاهم بما صنعوا.

سنه اربعین و ثلاثمائة

فیها تم الصلح بین عمران و معز الدولة، و قلده البطائح، و اطلق عیاله الماسورین و اطلق القواد. و ورد الخبر بمعاودة ابن قراتکین حرب رکن الدولة بعد انهزامه، و دخول رکن الدولة الری بعد ان تقابلا سبعه ایام. و واصل ابن قراتکین الشرب أیاما، فمات فجاه، و کفی رکن الدولة خطبه بعد ما حل به و بعسکره من البلاء بحصاره. و ورد ابن وجیه صاحب عمان البصره فقاتله المهلبی، و أخذ منه خمسه مراکب و هزمه، و وصل المهلبی الی بغداد و معه الأساری و المراکب. و فیها مات ابو القاسم الکلواذی بعد الفقر، و قد مضت اخباره. و فیها مات ابو الحسن عبید الله بن الحسین الکرخی، امام اصحاب ابی حنیفه. قال الخطیب: کان مع غزاره علمه، و کثره روایته، عظیم العباده، کثیر الصلاة، صبورا علی الفقر و الحاجة، عزوفا عما فی أیدی الناس و لما اصابه الفالج فی آخر عمره، حضره اصحابه فقالوا: هذا مرض یحتاج الی نفقه و علاج، و هو مقل، و یجب الا نبذله الی الناس، و نکتب الی سیف الدولة فنطلب منه ما ننفق علیه، ففعلوا، و احس ابو الحسن بما هم علیه، فسال عن ذلک، فاخبر به فبکی و قال: اللهم لا تجعل رزقی الا من حیث عودتنی، فمات قبل ان یحمل الیه سیف الدولة شیئا ثم ورد کتاب سیف الدولة و معه عشره آلاف درهم، و وعد ان یمده بأمثالها، فتصدق اصحابه بها. و مات لیله النصف من شعبان من هذه السنه، و مولده سنه ستین و مائتین، و صلی علیه القاضی ابو تمام الحسن بن محمد الهاشمی الزینبی- و کان من اصحابه- بحذاء مسجده فی درب ابی زید، علی نهر الواسطیین، و قد بقی من مسجده الیوم

قطعه من حائط القبله، یعرف الیوم بمقلع ابن صابر. قال التنوخی: کان ابو زهیر الجنابی الفقیه ورعا عارفا بمذهب ابی حنیفه، فدخل بغداد، فبلغه اخبار ابی الحسن الکرخی فی ورعه، فلقیه، فقال: یا أبا الحسن، بلغنی انک تأخذ من السلطان رزقا فی الفقهاء، قال: نعم، قال: و مثلک فی علمک و دینک یفعل هذا؟ قال له ابو الحسن: ا و لیس قد أخذ الحسن البصری فی زمنه، و فلان و فلان، فعدد خلقا من الصالحین الفقهاء ممن أخذ من بنی امیه، فقال ابو زهیر: ذهاب هذا علیک اطرف، بنو امیه کانت مصائبهم فی ادیانهم، و جبایاتهم الأموال سلیمه، لم یظلموا فی العشر و لا الخراج، فکان الفقهاء یأخذون منهم الأموال مع سلامتها، و هؤلاء الأمراء الذین تأخذ منهم أموالهم فاسده، مع ادیانهم و جبایتهم لها بالظلم و الغشم، فسکت ابو الحسن، و لم یأخذ شیئا الی ان مات.

سنه احدی و اربعین و ثلاثمائة

ورد الخبر بدخول الروم سروج، و احراقهم مساجدها و سبی أهلها. و فیها بنی سیف الدولة مرعشا، فقال ابو الطیب المتنبی یمدحه بقصیده: فدیناک من ربع و ان زدتنا کربا

یقول فیها: هنیئا لهذا الثغر رأیک فیهم و انک حزب الله صرت له حزبا

فیوما لخیل تطرد الروم عنهم و یوما بجود تطرد الفقر و الجدبا

سرایاک تتری و الدمستق هارب و اصحابه قتلی و أمواله نهبی

اتی مرعشا یستقرب البعد مقبلا و ادبر إذ اقبلت یستبعد القربا

و هل رد عنه باللقان وقوفه صدور العوالی و المطهمة القبا

اری کلنا یبغی الحیاه لسعیه حریصا علیها مستهاما بها صبا

فحب الجبان النفس اورده البقا و حب الشجاع الحرب اورده الحربا

و یختلف الرزقان و الفعل واحد الی ان یری احسان هذا لذا ذنبا

کفی عجبا ان یعجب الناس انه اتی مرعشا تبا لأربابها تبا

و ما الفرق ما بین الأنام و بینه إذا حذر المحذور و استصعب الصعبا

لامر اعدته الخلافه للعدی و سمته دون العالم الصارم العضبا.

سنه اثنتین و اربعین و ثلاثمائة

ورد الخبر فی شهر ربیع الآخر، بغزاة سیف الدولة و غنیمته و اسره لقسطنطین ابن الدمستق، فقال النامی یمدحه بقصیده منها: و من جمع الفخرین فخر ربیعه و فخر ابی الهیجاء کان بلا ند

یمر علیک الحول سیفک فی الطلا و طرفک ما بین الشکیمه و اللبد

و یمضی علیک الدهر فعلک للعلا و قولک للتقوی و کفک للرفد

بنی الأصفر اصفرت وجوه حماتکم و قد ردها فی البیض تحمر فی الرد

فلم تر یوما مثلک الخیل فارسا اجر لخیل فی الجهاد علی الجهد

و قد سار فی الروم الدمستق باغیا له ساعه نکراء فی نوب نکد

فتسقی دم الأکباد و هی علی ظما و تخترم الاعمار و هی علی حقد

إذا حبست فی حد سیفک سخطها توثب او تلقی الظبی مطلق الحد

و کمن قسطنطین تحت صلیبه و مد القنا من فوق ارعن معتد

کأنک قد قدمت جندا لهزمها و قد سرت فی جند و حزمک فی جند

و اسلم قسطنطین للاسر بردس و ولی و قد خدته فوهاء فی الخد

و قال ابو الطیب قصیده: لیالی بعد الظاعنین شکول

. فیها: و ما قیل سیف الدولة اثار عاشق و لا طلبت عند الظلام ذحول

ثارت عدیا و الخطیم فلم أضع وصیه اشیاخ جعلت ازاءها

و الذحول: جمع ذحل و هو الثار. فیها: علی قلب قسطنطین منه تعجب و ان کان فی ساقیه منه کبول

لعلک یوما یا دمستق عائد فهل هارب مما الیه یؤول

نجوت باحدی مهجتیک جریحه و خلفت احدی مهجتیک تسیل

اغرکم طول الجیوش و عرضها علی شروب للجیوش اکول

و ورد الخبر بموت ابی الفضل العباس بن فسانحس، بالبصرة، و سنه سبع و سبعون سنه، و حمل تابوته الی الکوفه. و تقلد الدیوان بعده ابنه ابو الفرج محمد. و ورد الخبر بتمام الصلح بین رکن الدولة و بین ابی علی بن محتاج، بعد حروب جرت بینهما علی باب الری، و منازله ثلاثة اشهر، و انصرف ابن محتاج الی خراسان و رکن الدولة الی الری. و فی شوال مات ابو عبد الله بن فهد الموصلی. و فی هذه السنه ماتت بدعه الصغیره و المعروفه بالحمدونیه عن اثنتین و تسعین سنه.

سنه ثلاث و اربعین و ثلاثمائة

فی هذه السنه، ورد رسول ابی علی بن محتاج الی معز الدولة، فاوصله الی الخلیفة، و ذلک بعد موت نوح بن نصر، فعقد لأبی علی علی خراسان، و سلم الیه العهد و الخلع، و ضم الیه أبا بکر بن ابی عمرو الشرابی، و اقام الخطبه للمطیع فی هذه السنه، و لم تکن قد أقیمت له ببلاد خراسان الی هذه الغایة. و بلغ الخبر بموت موسی قتادة، فانحدر المهلبی لحیازه ترکته و کانت عظیمه. و فی مستهل شعبان، ورد الخبر بوقعه کانت بین الدمستق و بین سیف الدولة بالحدث، و قتل سیف الدولة خلقا من اصحاب الدمستق، و اسر ابن ابنه و صهره و بطارقته، و بنی الحدث بعد ان اخربوها، و قال السری مذکرا اخرابهم لها: ان تشتک الحدث الحسناء حادثه سعی بها خائن منهم و مغرور

فإنها نشوه ولت عذوبتها و خر ذو التاج عنها و هو مخمور

سینقض الوتر من اعدائه ملک عدوه حیث کان الدهر مقهور

فحاذروا وزرا منه و هل وزر و السیف فی ید سیف الله مشهور!

و قال ابو الطیب قصیدته: ذی المعالی فلیعلون من تعالی هکذا هکذا و الا فلا لا

و استجروا مکاید الحرب حتی ترکوها لهم علیه و بالا

رب امر أتاک لا تحمد الفعال فیه و تحمد الافعالا

أخذوا الطرق یقطعون بها الرسل فکان انقطاعهم إرسالا

و هم البحر ذو الغوارب الا انه صار عند بحرک آلا

الغوارب: الأمواج. و فی شوال مات ابو جعفر محمد بن القاسم الکرخی. و عرض لمعز الدولة مرض فی إحلیله، و هو الإنعاظ الدائم. و ورد الخبر بدخول رکن الدولة و ابن محتاج جرجان و مضی وشمکیر هاربا الی خراسان.

سنه اربع و اربعین و ثلاثمائة

عقد معز الدولة لابنه بختیار الرئاسة. و ارجف علی معز الدولة عند عمران، فاجتاز به مائه الف دینار، قد حملت من الاهواز و أمثالها للتجار فأخذها معز الدولة الکوکبی نقیب الطالبیین برسالته فی اطلاق ماله و اموال التجار، فرد ما یتعلق بمعز الدولة، و مضت امتعه التجار. و فی هذه السنه سد معز الدولة فوهه نهر الرفیل، و سد ی یثق النهروانات، و حفر للخالص فحوله، و شرع فی سد یثق الروبانیه ببادوریا. و فی رجب ورد الخبر بموت ابی علی بن محتاج بالری، فی وباء حدث بالبلد. و ورد رسول ابی الفوارس عبد الملک بن نوح، فعقد الخلیفة له علی خراسان. و انحدر روزهان فی شهر رمضان لقتال عمران، و جاء المهلبی الی زاوطا لمعاونته.

سنه خمس و اربعین و ثلاثمائة

ترک روزبهان محاربه عمران، و مضی الی الاهواز عاصیا، و استکتب أبا عبد الله الجوینی و استامن الیه رجال المهلبی. و کان روزبهان من صنائع معز الدولة لأنه رقاه الی هذه المنزله، و کان یتبع موسی قتادة، فاضطرب الدیلم علی معز الدولة، و أظهروا ما فی نفوسهم. و انصرف المهلبی الی الأبله و انحدر معز الدولة و المطیع لله. و هم ناصر الدولة بالانحدار الی بغداد، و أخذها، فوصلها سبکتکین فلم یقدم. و واقع معز الدولة روزبهان بقنطرة اربق، سلخ شهر رمضان، و قاتله بالاتراک و لم یثق بالدیلم، فاسره و اصعد به الی بغداد فی زبزب. و کثر دعاء العامه علی روزهان، و رجموه بالأجر، و اشار علیه مسافر باتلافه. و علم معز الدولة ان الدیلم علی اخذه، و کره قتله، لان معز الدولة کان یکره الدماء، و لم یکن متسرعا الی اراقتها، ثم اخرجه لیلا الی الانایتین تحت البلد فغرقه. و کان أخو روزهان قد عصی بفارس، فظفر به هناک. و دخل الخلیفة داره، فی مستهل ذی القعده، بعد وصول معز الدولة. و مات فی هذا الیوم ابو عبد الله الحسین بن احمد الموسوی. و فیها مات ابو عمر الزاهد، غلام ثعلب، و جوز العالم جنازته فی الکرخ، فوقعت الفتنة لأجلها. و حکی ابو عمر قال: کان سبب انفرادی فی هذه الخربه اننی أخذت کتاب سیبویه، و توجهت لأقرأه علی المبرد، فسمعت الشبلی یقص فی الجامع و انشد فی قصصه: قد نادت الدنیا علی أهلها لو ان فی العالم من یسمع

کم واثق بالعمر واریته و جامع فرقت ما یجمع

و وجدت بخط التمیمی قال: عاد ابو عمر مریضا فلم یجده، فکتب علی بابه: و اعجب شیء سمعنا به مریض یعاد فلا یوجد

و حکی رئیس الرؤساء ابو الحسن بن صاحب النعمان قال: مضیت مع ابی الی ابی عمر، فلما دخلنا علیه قال: تاجروا، فاخذ کل واحد منا آجره و جلس علیها، ثم أخذ ابی یعتذر من تاخره عنه، فقال: یا أبا الحسین، کم تعتذر؟ اما علمت ان الصدیق لا یحاسب، و ان العدو لا یحسب، ثم قال: یا أبا الحسن ان ابن عبید الله کان یبرنی، و اراد منی الخروج الی الکوفه لتعلیم ولده برزق سماه لی فلم افعل، فغضب و قطع ما کان یعطینی، اما علمت یا أبا الحسن ان رزقی علی من إذا غضب لم یقطع، قال: و طال الحدیث و ودعه ابی و انصرفنا.

سنه ست و اربعین و ثلاثمائة

خرج ابو الحسین بن مقله الی کربلاء، للزیارة و به فالج، فمات فی طریقه، و اعید الی داره، و دفن بمربعه ابی عبد الله. و فیها تزوج بختیار بابنه سبکتکین بحضره الخلیفة.

سنه سبع و اربعین و ثلاثمائة

ورد الخبر ان الروم نهبوا سواد میافارقین، و قتلوا نادرا، غلام سیف الدولة، و انهم غلبوا علی سمیساط و أحرقوها، و ان سیف الدولة افلت منهم فی عدد یسیر، و أسروا اهله و قرابته. و اخر ناصر الدولة حمل المال عن معز الدولة، فسار الی نصیبین وراءه و بعد ناصر الدولة الی میافارقین. و انفذ معز الدولة بسبر مردی، و هو حدث، فی خمسمائة من الدیلم الی سنجاب، فهرب منه ابو المرجی جابر و هبه الله، ابنا ناصر الدولة، الا ینفذه، فلم یقبل منه، فقال: طفل یرق الماء فی وجناته و ینض عوده

و یکاد من شبه العذاری منه ان تبدو نهوده

جعلوه قائد عسکر ضاع الرعیل و من یقوده

و قال السری المعروف بالرفاء یمدح أبا المرجی: الله اکبر فرق السیف العدا فتفرقت أیدی سبا اخبارها

لا تجبر الأیام کسر عصابه کسرت و ذل بجابر جبارها

رحلت فکان الی السیوف رحیلها و ثوت فکان الی السیوف مزارها

علم الأعاجم ان وقع سیوفکم نار تشب و أنتم اعصارها

من ذا ینازعکم کریمات العلا و هی البروج و أنتم اقمارها

الحرب تعلم انکم آسادها و الارض تشهد انکم أمطارها

فی وقعه لک عزها و سناؤها و علی عدوک عارها و شنارها

عمرت دیارک من قبور ملوکها و خلت من الانس المقیم دیارها

و لابن الحجاج فی ذلک: لله یا سیر مردی یوم حجار حین دعاک الی ذی لبده ضار

سری إلیک و جنح اللیل منسدل بجحفل مثل جنح اللیل جرار

و صبحتک جیوش الله معلمه من کل اغلب ماضی العزم مغوار

یأبی له الضیم-ان الضیم منقصه انف حمی و جاش غیر خوار

لما سما لک فی الهیجاء منفردا بمرهف القد ماضی الحد بتار

عضب المهزة لا یبتز رونقه یوم الکریهة الا نفس جبار

لقیتم غیر انکاس و لا عزل و لا نکول علی الهیجاء اغمار

لما رای العز فی ایراد مهجته مضی فاوردها من غیر احدار

لیث یکر إذا کروا و ان لجئوا الی الفرار راوه غیر فرار

ابی النزول علی حکم نزلت به فما انثنی بعد اقبال لادبار

حتی هوی تحت أیدی الخیل یخبطه فی سائل من دم الأوداج موار

ثاو بسنجار لا یغدو إذا ظعن الغادون عنها و لا یسری مع الساری

یا آل احمد ایها هکذا ابدا صونوا الحریم و حوطوا حوزه الدار

و اصلوا بنار الردی من دون شحنکم و الحر بالنار اولی منه بالعار

لا ترهبوهم فان القوم اکثرهم من حزتموهم لثاما یوم سنجار

لله ذلک من یوم اعاد لکم یا شیعه الله فیهم یوم ذی قار

کروا فان صدور الخیل عابسه یحملن کل رحیب الصدر کرار

یحملن أسدا بخفان مواطنها منها الهصور و منها المشبل الضاری

فاما حال ناصر الدولة، فانه توجه من میافارقین الی حلب، قاصدا لأخیه سیف الدولة، و استامن اکثر جیشه اخوه ابو زهیر الی معز الدولة. و اکرم سیف الدولة أخاه، و نزع خفه بیده، و توسط الحال بین معز الدولة و بین أخیه علی ما تقرر ضمنه

و قال السری یذکر ذلک لسیف الدولة: رای من أخیک الشام اکرم شیعه و اصدق برق فی المحول یشام

اری الخائن المغرور قام بأرضکم کان المنایا الحمر عنه تنام

فطورا لکم فی العیش رحب منازل و طورا لکم بین السیوف رجام

و أنتم علی اکباد قوم حراره و برد علی أکبادنا و سلام

و رجع معز الدولة بضمان سیف الدولة الی الموصل، و تقرر معه دفع الفی الف و ستمائه الف درهم، و اطلاق الماسورین من اصحابه. فلما سار بین المؤنسیه و ادرمه، و ذلک فی ثالث ذی الحجه، و هو الخامس عشر من شباط، هبت ریح مغرب بارده، فتلف من عسکره ثمانمائه رجل، و لحق معز الدولة الغشی من البرد مع کثره ما علیه من الخز و الوبر، و قلع العسکر سقوف ادرمه و أبوابها، فاوقدوها، و اطلق لهم معز الدولة ثلاثة آلاف درهم عوضا عما أخذ من الخشب.

سنه ثمان و اربعین و ثلاثمائة

فی هذه السنه، وافی ابو إسحاق القراریطی مصر مع الحاج. فی شهر ربیع الاول، توفی ابو بکر محمد بن جعفر الادمی القارئ. قال دره الصوفی: کنت بائتا بکلواذی علی سطح عال، فلما هدئ اللیل قمت لأصلی، فسمعت صوتا ضعیفا یجیء من بعد، فأصغیت الیه و تاملته شدیدا، فإذا صوت ابی بکر الادمی، فقدرته منحدرا فی دجلة، فلم أجد الصوت یقرب، و لا یزید علی ذلک القدر ساعه ثم انقطع، فشککت فی الأمر و صلیت و نمت. فبکرت فدخلت بغداد بعد ساعتین من النهار، و کنت مجتازا فی السمیریه، فإذا بابی بکر الادمی ینزل الی الشط، من دار ابی عبد الله الموسوی العلوی، التی بقرب فرضه جعفر علی دجلة، فصعدت الیه و سألته عن خبره، فأخبرنی بسلامته، فقلت: این بت البارحه؟ فقال: فی هذه الدار، فقلت: قرات النوبه الفلانیة؟ قال: نعم قبل نصف اللیل، فعلمت انه الوقت الذی سمعت فیه صوته بکلواذی، فعجبت من ذلک عجبا شدیدا بان ما فی له، فقال: مالک؟ فاخبرته، قال: فاحکها للناس عنی، فانا احکیها دائما. و قال ابو جعفر عبد الله بن اسماعیل الامام: رایت أبا بکر الادمی فی النوم بعد مدیده من وفاته، فقلت: ما فعل الله بک؟ فقال: أوقفنی بین یدیه و قاسیت شدیدا و أمورا صعبه، قلت له: فتلک اللیالی و المواقف و القرآن؟ فقال: ما کان شیء أضر علی منها، لأنها کانت للدنیا، قلت له: فالی ای شیء انتهی امرک؟ قال: قال لی الله تعالی: آلیت علی نفسی الا اعذب أبناء الیثانین

و کان ابو بکر محبوبا الی الناس، قال: کسبت بالقرآن ثلاثمائة الف دینار. و حکی قال: لما ولد ابنی ابو عبد الله، قال: جئت الی مؤنس المظفر و حدثته الحدیث، فوهب لی دنانیر کثیره، فلما کان بعد مده سألنی، فقال: یا أبا بکر ایش خبر الصبی المولود؟ فقلت: قد احتاج الی القمیص ایها الأستاذ و هو عریان، فاستدعی الخازن و قال: احضر ما عندک من الخرق، فجاء باکثر من عشرین کاره من القصب و الدبیقی و الدیباج و العتابی، فقال للخازن: أعطه من کل شیء الربع، فأعطانی ما حمله جماعه من الحمالین، و بعت الباقی عن کسوه ابنی و اهلی بتسعه آلاف درهم. و قبر ابی بکر عند قبر ابی عمر الزاهد فی الضفة التی تقابل قبر معروف الکرخی رحمه الله: و فی هذه السنه کثر موت الفجأة بالطاعون، فجلس احد القضاه بسواده فی الجامع لیحکم فمات. و افتض رجل بکرا فمات علی صدرها. و کان کافور الإخشیدی، قد ولی شبیب بن جریر العقیلی عمان و البلقاء، فعلت منزلته، و اشتدت شوکته، و غزا العرب و تجمعت علیه، فعصی علی کافور و أخذ دمشق و سار إلیها فی عشره آلاف، فخر عن فرسه میتا، ففی ذلک یقول المتنبی یمدح کافورا: عدوک مذموم بکل لسان و لو کان من اعدائک القمران

قال ابن جنی: هذا مدح و یحتمل ان یکون هجاء، بان یجعله مستخلفا ساقطا و الساقط لا یعادیه الا مثله، و خرج عن ذلک یقول: و لله سر فی علاک و انما کلام العدا ضرب من الهذیان

یقول فیها: برغم شبیب فارق السیف کفه و کانا علی العلات یصطحبان

اتته المنایا فی طریق خفیه علی کل سمع حوله و عیان

و لو سلکت طرق السلاح لردها بطول یمین و اتساع جنان

تقصده المقدار بین صحابه علی ثقه من دره و أمان

و هل ینفع الجیش الکثیر التفافه علی غیر منصور و غیر معان

و فی هذه السنه خلع المطیع لله علی بختیار، و قلده امره الأمراء و لقبه عز الدولة. و عقد لأبی علی بن الیاس علی کرمان و تزوج عز الدولة بنته فی رجب. و فی رجب ماتت سریره الرائقیه، اشتراها ابن رائق من ابنه ابن حمدون، بثلاثة عشر الف دینار، و کانت مولده سمراء حسنه الغناء و لما قتل ابن رائق تزوجها ابو عبد الله الحسین بن حمدان. و حکی التنوخی: ان المهلبی دعاها، و اظهر من التحمل ما اعیاه فی مجالسه و سماطه، و تبخر بما زاد علی الحد، فقالت له جاریته تجنی: اننی أراک هود اتزانک حتی ونیت بک، فقال لها: ویحک! ان هذه قد نشأت فی نعمه تستصغر فیها نعم ملکنا، فما ارید ان تزری علینا إذا خرجت. و فی شعبان مات ابو علی عبد الرحمن بن عیسی بن داود بن الجراح، وزیر الراضی بالله. حکی ابو محمد جعفر بن ورقاء قال: دخلت علی ابی جعفر الکرخی بعد تقلیده للوزارة، صارفا عنها لأبی علی عبد الرحمن بن عیسی، و قد کان الراضی بالله حلف علی الا یقنع من عبد الرحمن باقل من مائه الف دینار، و راعاه الکرخی لحقوق أخیه، و انکشف له ان جمیع ما یملکه عشره آلاف دینار، فعدل الی ان قسط تقسیطا علی الناس، بدا فیه بنفسه، و التزم ثلاثمائة الف درهم. قال ابو محمد: فدخلت علی الوزیر فسلم الی الدرج، و خاطبنی فی التزام شیء، فقلت: یدعنی الوزیر ادبر الأمر، فقطعت الخطوط، و کتبت: ضمن

لمولانا امیر المؤمنین اطال الله بقاءه جعفر بن ورقاء، ان یصحح له لمن یأمره بتصحیح ذلک عنده، عن عبد الرحمن بن عیسی مائه الف دینار، و اخذه ای وقت امره بتصحیحها، و قلت للوزیر: أنفذها مع رسول عاقل ینظر ما یجری، فعاد الخادم الذی انفذه و قال: استدعانی الخلیفة حین عرض علیه الحاجب الخط، فدخلت و هو جالس علی کرسی کالمغتاظ، و فی یده الرقعة مخرقه، فقال: من عند مولاک؟ فقلت و لم اجسر علی کذبه: جعفر بن ورقاء، فقال: قل له یا اعرابی، اردت ان تری الناس ان نفسک تتسع، لا تغرم غمرا لا حرمه له، و هو خادمی ما ضاقت نفسی عن ترکه علیه، فتظهر بذلک انک اکرم منی، و الله لا کان هذا، قل لمولاک: اطلق عبد الرحمن، و ترد خط هذا الأعرابی الجلف، و انی اکفر عن یمینی، و رمی بالرقعة مخرقه. قال: فقلت للکرخی: کیف رای الوزیر رأیی؟ و الله ما اعتمدت الا ان یقع فی نفسه مثل هذا، فیفعل ما فعله لعلمی بجوده عقله و کرم نفسه، و لو جری الأمر بخلاف ذلک لوزنت جمیع ما املکه، و استسمحت الوزیر و الناس بعده حتی اقوم بتصحیح المال، فاطلق ابو علی الی منزله. و فی هذه السنه ورد الخبر بان الروم، خذلهم الله، أسروا محمد بن ناصر الدولة من نواحی حلب، و أسروا أبا الهیثم بن القاضی ابی حصین بن عبد الملک بن بدر ابن الهیثم و غلمانه من سواد حران، فکتب ابو فراس الی ابیه: أیا راکبا نحو الجزیرة جسره عذافره ان الحدیث شجون

تحمل الی القاضی سلامی و قل له الا ان قلبی مذ حزنت حزین

و ان فؤادی لافتقادی اسیره لعان بأیدی الحادثات رهین

لعل زمانا بالمسره ینثنی و عطفه دهر باللقاء تکون

فأشکو و یشکو ما بقلبی و قلبه کلانا علی نجوی أخیه أمین

إذا غیر البعد الهوی فهوی ابی حصین منیع الفؤاد حصین

سنه تسع و اربعین و ثلاثمائة

ورد الخبر بغلاء السعر بالموصل، و بلوغ الکر من الحنطة بها ألفا و مائتی درهم، فهرب الناس عنها الی بغداد و الشام. و فی هذه السنه انحدر ابو احمد الشیرازی، کاتب المستکفی بالله الی شیراز، فقبله عضد الدولة، و اقطع ابنه أبا الفضل مائه الف درهم و حصن به. و ورد الخبر بان نجا غلام سیف الدولة واقع الروم، و قتل منهم عده وافرة. و ان سیف الدولة غزا فی جمع کثیر، فاثر فی بلد الروم، و فتح حصونا کثیره، و انتهی الی خرشنه، فاخذ علیه الروم المضائق و الدروب، فی ثلاثمائة من اصحابه بعد جهد، و مضی باقی اصحابه قتلی و اسری، و اشار علیه اهل طرسوس بترک الخروج، فلم یقبل، فاصیب. و ورد الخبر، بان أبا نصر بن المکتفی بالله، ظهر بناحیه أرمینیة، و تلقب بالمستجیر بالله، و لبس الصوف، و امر بالمعروف، و نهی عن المنکر، و غلب علی اذربیجان، فسار الیه ابن سالار فاسره. و فی مستهل شهر رمضان، ورد تابوت ابی عبد الله بن ثوابه من القصر، و کان قد احیل بحاریه علیها، فمات هناک. و تقلد دیوان الرسائل ابو إسحاق الصابی. و فی ذی الحجه، مات ابو القاسم البریدی ببغداد. و صودر ابو السائب قاضی القضاه، علی مائه الف درهم.

سنه خمسین و ثلاثمائة

فی هذه السنه بنی معز الدولة داره بقصر فرج عن بستان الصیمری، و هدم ما جاورها من العقارات و ابتاعها من أهلها، و کان ابو العباس بن مکرم، و ابو القاسم ابن حسان العدلان وکیلیه فی ذلک، و قلع الأبواب الحدید، التی علی مدینه المنصور، و التی بالرصافة، و نقلها إلیها، و نقض قصور الخلافه بسر من رای، و نزل فی المسنات ستا و ثلاثین ذراعا، و لزمه علی بنائها ثلاثة عشر الف الف درهم، و کان المتولی للبناء ابو الفرج بن فسانحس. و فیها مات ابو الحسن احمد بن الفضل بن عبد الملک الهاشمی، و تقلد ابنه ما کان الیه من الصلات و نقابه العباسیین. و فی المحرم مات القاضی ابو بکر بن کامل، عن سبعین سنه. و فی شعبان ابتدئ ببناء المغیض بنهر الرفیل، تولی بناءه ابو بکر بن الحلبی. و فی هذه السنه توفی ابو السائب عتبة بن عبید الله قاضی القضاه، و لابن سکره فیه قصائد تجنبت إثباتها. و سفر ارسلان الجامدار لأبی العباس بن ابی الشوارب فی قضاء القضاه، و قرر علیه مائتا الف درهم فی کل سنه، و امتنع الخلیفة من تقلیده، فقلده معز الدولة. و ورد الخبر بان أبا بکر بن مقاتل توفی بمصر و هو یتقلد اعمال الخراج بها، و وجد له مدفونا فی داره ثلاثمائة الف دینار. و ورد الخبر بان نجا غلام سیف الدولة، دخل بلد الروم، و اسر و غنم و سبی خمسمائة الف، اتی بهم فی السلاسل. و تمطر فرس عبد الملک بن نوح به فمات، و ولی مکانه اخوه منصور بن نوح. و فی آخر ذی الحجه، انحدر عز الدولة الی المطیع لله، و وصل الیه ابن سالار صاحب اذربیجان، حتی عقد له، و سلم الیه العقد مع خلع سلطانیه

سنه احدی و خمسین و ثلاثمائة

ورد الخبر بان اهل زربه دخلوا فی أمان الروم، و انهم غدروا بهم فقتلوهم، و قطعوا منها اربعین الف نخله، و اعاد سیف الدولة بناءها بعد ذلک. و اتی الروم منبجا، و کان فیها ابو فراس بن ابی العلاء بن حمدان، متولیا لها، فأسروه فقال فی اسره اشعارا کثیره منها: ارث لصب بک قد زدته علی بقایا اسره اسرا

قد عدم الدنیا و لذاتها لکنه لم یعدم الصبرا

فهو اسیر الجسم فی بلده و هو اسیر القلب فی اخری

و کتبه الی أمه: فیا امتا لا تعدمی الصبر انه الی الخیر و النجح القریب رسول

و یا امتا لا تحبطی الاجر انه علی قدر الصبر الجمیل جزیل

اما لک فی ذات النطاقین أسوة بمکة و الحرب العوان تجول

اراد ابنها أخذ الامان فلم تجب و تعلم علما انه لقتیل

تاسی کفاک الله ما تحذرینه فقد غال هذا الناس قبلک غول

و کونی کما کانت بأحد صفیه إذا لعلتها رنه و عویل

لقیت نجوم اللیل و هی صوارم و خضت سواد اللیل و هو و حول

و لم ارع للنفس الکریمه حرمه عشیه لم یعطف علی حلیل

و ما لم یرده الله فهو ممزق و من لم یعز الله فهو ذلیل

و ما لم یرده الله فی الأمر کله فلیس لمخلوق الیه سبیل

و وافی الدمستق الی حلب و معه ابن اخت الملک و لم یعلم سیف الدولة بخبره،

و خرج عند علمه، و حاربه قلیلا، فقتل جمیع اولاد داود بن حمدان، و ابن الحسین ابن حمدان، و انهزم سیف الدولة فی نفر یسیر، و ظفر الدمستق بداره-و هی خارج مدینه حلب- فوجد لسیف الدولة فیها ثلاثمائة و تسعین بدره دراهم، و الف و أربعمائة بغل، فاخذ الجمیع، و أخذ له من السلاح ما یجاوز الحد، و احرق الدار، و ملک الربض، و قاتله اهل حلب من وراء سورهم، فسقطت ثلمه علی قوم فقتلتهم، و قاتل علیها اهل البلد، و اجتمعوا باللیل و بنوها، و انصرف الروم عنهم، فانتهب رجال الشرطه منازل الناس، و امتعه التجار فمضوا لحربهم. فلما خلا السور صعد الروم، و فتحوا الأبواب، و وضعوا السیف، و کان فی حلب عند المسلمین الف و مائتا اسیر من الروم، فاطلقوهم و سبوا بضعه عشر الف صبی و صبیه، و أخذوا من الأموال ما لا یحد، و ضربوا الباقی بالنار، و اقام الروم بها تسعه ایام، و کان عسکرهم مائتی الف و ثلاثین الف رجل بالجواشن، و کان معهم ثلاثون الف صانع للهدم و تطریق الطرق، و اربعه آلاف بغل، علیها الحسک الحدید یخندقون به علی عسکرهم. 3 و قال ابن اخت ملکهم: لا ابرح او افتح القلعة، و صعد الی مدرجها، فرماه دیلمی بخشب فی صدره فانفذه. و سار متقدم الروم الی بلده عند ذلک، و لم یتعرض للسواد، و امر اهله بعمارته، و وعدهم بالعود الیهم. و فی جمادی الآخرة مات دعلج بن احمد بن دعلج المحدث العدل، و له خان بسویقه غالب، عند قبر ابن سریج، وقف علی اصحاب الشافعی رحمه الله الی الیوم، و عمره نظام الملک رحمه الله، و قد اطلق له مائه دینار، فی أول نوبه دخلها حین مضی الیه اصحاب ابی رحمه الله، و اعلموه مقاسهم و استشفعوا بصحبته. و حکی ابن نصر فی کتاب المفاوضه قال: أنزلنی الشیخ ابو الحسن العلوی

الحنفی الدار المعروفه بدعلج، فی درب ابی خلف، بإزاء داره، فقلت داره، فقلت له: لم أزل اسمع الناس یعظمون شان هذه الدار، و ما أجدها کما وصفت، فقال لی: کان دعلج فی هذه الدار، و کان شاهدا و محدثا و عظیم الحال موسرا و کان المطیع لله قد اودع أبا عبد الله بن ابی موسی الهاشمی عشره آلاف دینار قبل إفضاء الخلافه الیه، فتصرف فیها و أنفقها و ادل بالقدره علیها فی طلبها، فلما ولی الخلافه، طالبه بها، فوعده بحملها، و رجع الی منزله، و شرع فی بیع شیء من املاکه و ثماره فتعذر، فالح المطیع بالمطالبة بالودیعة، فاعتذر بأنها مخبوءه لا یقدر علیها الا بعد ثلاثة ایام، فانظره، فلما حضر وقت الوعد قلق و لم ینم، و لم یتجه له وجه، و خاف ان یحرق به، و لم یعود ثلم جاهه، فرکب فی بقیة اللیل بغیر غلام، و ترک راس البغله تمشی حیث شاءت، فافضت به الی قطیعه الربیع، فدخلها و عطف الی درب ابی خلف، فإذا دعلج قد خرج و فی یده سمکه، فتأمله فقال له: خیر، فقال: لا، ا بالله انزل، فنزل و دخل داره و قص قصته، فقال: لا باس، ای نقد کانت الدنانیر؟ فقال: النقد الفلانی فقال: یا غلام، اغلق الباب، و حط ما عندک من العین، و اجلس مع الشریف، و انتقد النوع الفلانی الی ان ارجع من الحمام فلما عاد کان الغلام قد انتقد القدر، فجعلها فی اکیاس، و أنفذها مع غلمانه، ثم قال: اکتب خطک فی دفتری، فکتبت خطی بذلک، الی مده اربعه اشهر و انصرفت. و استدعیت الظرف التی کانت دنانیر المطیع فیه، فنقلتها الیه، و ختمتها بالاسریحات التی کانت علیه، فأتانی رسول المطیع، فحملت المال و وضعته بین یدیه، و قلت: ان رای امیر المؤمنین ان یتقدم بوزنه! فقال: ما افعل ذلک و هی تحت ختمی، فخفت ان یتأمل الختم، فعجلت الی کسره، و حلفت بنعمته لا بد مما تزنه، فوزن. و اتفق انه دخل من ضیعتی ثلاثة آلاف دینار قبل الأجل، فحضرت عند دعلج و دفعتها الیه، فقال: لا اله الا الله، ایها الشریف، بم استحققت منک هذا! ارتجعه قبل المده فأکون کذابا! فامسکت الدنانیر حتی تکاملت فی وقتها

و فیها خلع معز الدولة علی ابی الفرج محمد بن العباس، و قلده کتابه عز الدولة مضافا الی ما الیه من الدیوان و فی ذی القعده مات ابو عبد الله بن ابی موسی الهاشمی. و مات بعده ابو بکر النقاش، صاحب شفاء الصدور فی تفسیر القرآن. و فیه لقب عضد الدولة بهذا اللقب.

سنه اثنتین و خمسین و ثلاثمائة

فی هذه السنه، خرج النساء منتشرات الشعور، مسودات الوجوه، یلطمن فی الشوارع یوم عاشوراء علی الحسین رضی الله عنه، و غلقت الاسواق. و فی جمادی الآخرة، خرج المهلبی لفتح عمان. و ورد الخبر بغزاة سیف الدولة لنواحی ملطیه و غنیمته، فقال الببغاء یمدحه بقصیده منها: ورد الدمستق دون منظره خبر تضیق بشرحه الکتب

ناجته عنک البیض من بعد نصحا و انفذ جیشه الرعب

ولی و لو احببت حین نجا إدراکه لم ینجه الهرب

یا کالئ الاسلام یحرسه من ان یخالج حقه الریب

ان کنت ترضی ان یطیعک ما سجدوا له سجدت لک الصلب

و فی رجب عزل ابن ابی الشوارب عن القضاء، و قد ذکر انه ضمنه، فکان النظار یحیلون علیه بمشاهره الساسة و النفاطین، فکانوا یجیئونه و یشدون نعالهم علی بابه، و یدخلون یطالبونه، کما یفعلون بضامن الماخور، فاتی ابو عبد الله بن الداعی العلوی، معز الدولة و قال له: رایت فی المنام جدی علیا، رضی الله عنه، و هو یقول لک: أحب ان تقطعنی ما علی الفضاء، و تامر بإزالته، قال: قد فعلت. و لابن سکره فی ابن ابی الشوارب: نوب تنوبک بالنوائب و عجائب فوق العجائب

و غرائب موصوله فی کل یوم بالغرائب

مما جنی قاضی القضاه حدندل بن ابی الشوارب

قاض تولی بالصبوح و بالطبول و بالدبادب

و منادیان ینادیان علیه فی وسط الکواکب

هذا الذی ضمن القضاء مع الفروج بغیر واجب

هذا قدار زماننا و أخو المثالب و المعائب

و لما عزل ابن ابی الشوارب تقلد ابو بشر عمر بن أکثم القضاء بغیر رزق. و قد ذکرنا خروج المهلبی قاصدا عمان، و لما بلغ الأبله، تضجر خدمه بسلوک البحر، و مفارقه نعمهم ببغداد، فسموه، ظنا منهم ان حالهم تبقی علیهم، فنشبت به المنیه و عاد الی زاوطا فی محفه، یتناوبها الرجال، و مات بها فی آخر شعبان. قال التنوخی: مضیت فی أول یوم من شهر رمضان لتهنئه ابی الغنائم الفضل بن المهلبی، و أبوه فی الطریق لم یأت الخبر بموته، و هو جالس بداره علی الصراة، فی دست، و دخل علیه صهره ابو العباس بن الحسین، و ابو الفرج محمد بن العباس فما تحرک لهما، فجاء خادم للفضل، فساره بشیء فقال: قم یا أبا الغنائم فقد طلبک مولانا معز الدولة، و قد مات ابوک، فقام ابو الغنائم باکیا، فقلنا: الان کنا بین یدیه، و هو الساعة ذلیل بین أیدینا! و ختم ابو الفضل علی دار المهلبی، و علی أمواله، و علی تجنی جاریته. و کان المهلبی، قد اصطنع أبا العلاء عیسی بن الحسن بن ایزونا النصرانی الکاتب، و استکتبه علی خاصه، و اطلعه علی اموال و ذخائر دفنها، فاخذ ابو العلاء فی جمله المأخوذین، و عوقب أشد عقوبة، و ضرب ابرح ضرب، و هو لا یقر بشیء و لا یعترف بذخیرة. فعدل ابو الفضل و ابو الفرج الی تجنی، فامرا بضرب ابنها ابی الغنائم بین یدیها، فبکی من عرفها من الذی نم علیها، و قالت لهم: ان مولای المهلبی فعل هذا بی حین استدعی آلات العقوبة لزوجه ابی علی الطبری، لما قبض علیها بعد وفاته، ثم قالت: احضرونی أبا العلاء بن ایزونا، فاحضروه و حمل فی سبنیه بین اربعه فراشین، فطرح بین یدیها، فجعلت تسأله عن شیء، و هو یخبرها بمکانه، حتی کان فی جمله ذلک

ثلاثون الف دینار، فقال له من حضر: ویلک! ا لست من الآدمیین تقتل هذا القتل، و یفضی حالک الی التلف، و أنت لا تعترف! فقال: یا سبحان الله! أکون ابن ایزونا و الطبیب الفصاد علی الطریق بدانق و نصف دانق، یأخذنی الوزیر ابو محمد، و یصطنعنی و یجعلنی کاتب سره، و اعرف بخدمته! و اطلع الناس علی ذخیره ذخرها لولده، و الله ما کنت لأفعل هذا و لو هلکت، فاستحسن فعله، و کان ذلک سببا لإطلاقه، و تقدم بذلک عند ابی الفضل و ابی الفرج و ابن بقیة، و توفی سنه تسع و ستین و ثلاثمائة فی ایام عضد الدولة. و مولد المهلبی بالبصرة سنه احدی و تسعین و مائتین، و کان ظریفا أدیبا، و من شعره: وصل الکتاب طلیعه الوصل و ذخیره الافضال و الفضل

فشکرته شکر الفقیر إذا اغناه رب المجد بالبذل

و حفظته حفظ الأسیر و قد ورد الامان له من القتل

و له: و حیاه الهوی و مر التجنی و بخط العذار فی صحن خده

لاذیبن وجنتیه بلحظی مثل ما قد أذاب قلبی بصده

قال التنوخی: و شاهدت المهلبی، و قد اشتری له ورد بألف دینار فی ثلاثة ایام، فشرب علیه، و انهبه. قال ابو حیان: کان المهلبی یطرب علی اصطناع الرجال، کما یطرب سامع الغناء علی الستائر و یرتاح لذلک کما یرتاح مدیر الکاس علی العشائر، و قال: لأکونن فی دوله الدیلم أول مذکور، إذ فاتنی ان أکون فی دوله بنی العباس رحمه الله علیهم آخر مذکور. فممن نوه به ابو الفضل الشیرازی و ابو عبد الله البقری و ابو معروف القاضی و ابو إسحاق الصابی و ابو العلاء صاعد و ابن جعفر صاحب الدیوان، و غیرهم کابی تمام الزینبی، و ابن مریعه، و ابی حامد المروروذی، و ابی عبد الله البصری، و ابی سعید السیرافی و ابن درستویه، و السری، و الخالدی، الی من لا یحصی کثره. و کان ابو الفرج الاصبهانی، یؤاکله، و کان اقذر الناس، فافرد له المهلبی مائدة یجلس علیها وحده، فقال یهجوه:

ا بعین مفتقر إلیک رأیتنی بعد الغنی فرمیتنی من حالق

لست الملوم انا الملوم لأننی املت للإحسان غیر الخالق

و قال ابن الحجاج یرثی المهلبی: یا معشر الشعراء دعوه موجع لا یرتجی فرج السلو لدیه

عزوا القوافی بالوزیر فإنها تبکی دما بعد الدموع علیه

مات الذی امسی الثناء وراءه و جمیل عفو الله بین یدیه

هدم الزمان بموته الحصن الذی کنا نفر من الزمان الیه

و تضاءلت همم المکارم و العلا و انبت حبل المجد من طرفیه

و لتعلمن بنو بویه انما فجعت به ایام آل بویه

قال التنوخی: قال المهلبی: لما عزم معز الدولة علی إنفاذی الی عمان، طرقنی امر عظیم، فبت بلیله ما بت فی عمری مثلها، لا فی فقری، و لا فی صفر حالی، و ما زلت اطلب شیئا اتسلی به عما دهمنی فلم أجد الا انی ذکرت انی کنت حصلت فی ایام صبای بسیراف، لما خرجت إلیها هاربا، فعرفت هناک قوما اولونی جمیلا، و حصلت لهم علی ایادی، ففکرت و قلت: لعلی إذا قصدت تلک البلاد ان اجدهم او بعضهم او اعقابهم، فاکافئهم علی تلک الأیادی فلما ذکرت هذا، تسلیت عن المصیبة بالخروج، و سهل علی، و وطنت نفسی علیه و دفن المهلبی بالنوبختیه بمقابر قریش. و جعل معز الدولة أبا الفضل الشیرازی و أبا الفرج بن فسانحس، المدبرین للأمور من غیر تسمیه لواحد منهما بوزاره. و فی لیله الخمیس، ثامن عشر ذی الحجه، و هو الیوم الذی تسمیه الشیعة غدیر خم، اشعلت النیران فی الاسواق و لم تغلق الدکاکین، کما یعمل فی الاعیاد، و ضربت الدبادب و البوقات، و بکر المتشیعون الی مقابر قریش، وصلوا هناک.

سنه ثلاث و خمسین و ثلاثمائة

استهدی القرامطة فی هذه السنه من سیف الدولة حدیدا، فقلع أبواب الرقة، و سد مکانها، و أخذ کل حدید بدیار مضر حتی صنجات البقالین و الباعه، و احدوه فی الفرات الی هیت و حملوه منها الی البریه. و أخذ ناصر الدولة المال عن معز الدولة، فاصعد الی الموصل، و مضی ناصر الدولة الی میافارقین، فسار وراءه الی نصیبین، و استخلف علی الموصل سبکتکین، فسار ابو تغلب و اخوته لحربه، فهزمهم سبکتکین، فاحرقوا زبازب معز الدولة بالموصل، و أسروا الاتراک، و صعد ابو احمد الطویل غلام موسی قتادة، و کان قد ضمن الاهواز، و اصعد منها، لیفسخ ضمانه. و أخذ بنو حمدان کراع معز الدولة و سلاحه، و ما وجدوه من ماله. فاقبل معز الدولة الی برقعید، فأتاه حمدان بن ناصر الدولة مستأمنا، و أتاه ابو الهیجاء حرب بن ابی العلاء بن حمدان مستأمنا أیضا. و اتی معز الدولة الموصل، و استامن الیه المهیا و المسیب غلاما ابی تغلب، فخلع علیهما و طوقهما و سورهما، و أتاه ابو الحسن علی بن میمون، و رهن نفسه عنده، علی سته آلاف الف و مائتی الف درهم، و اطلاق الأساری، فرحل حینئذ و معه ابن عمرو الی الحدیثه، و أتاه الأساری و المال بها، فانحدر الی بغداد. و فی هذه السنه خرج ابو عبد الله محمد بن القاسم المعروف بابن الداعی الحسنی، الی بلد الدیلم. و ورد الخبر الی بغداد سنه سبع و ثلاثین و ثلاثمائة، فلزم الکرخی الحنبلی، و قرأ علیه الفقه، و قرأ الکلام علی ابی عبد الله البصری، و منشؤه بطبرستان، و کان یجیب فی الفتاوی احسن جواب

و الزمه معز الدولة النظر فی نقابه الطالبیین ببغداد، سنه تسع و اربعین و ثلاثمائة ففعل مجبرا و عمر وقوفهم. و ساله معز الدولة عن طلحه و الزبیر، فقال: هما من اهل الجنه، لان النبی ص، بشرهما بالجنة، و کان المهلبی یخافه، فوضع علیه موضوعات، منها انه کان یأخذ البیعه علی الدیلم. و بلغ من اجلال معز الدولة له، انه دخل علیه و هو مریض، فقبل یده استشفاء بها. و لما غاب معز الدولة فی هذه السفره الی نصیبین، استخلف ابنه عز الدولة ببغداد، فدخل ابن الداعی، فخاطبه بعض اصحاب عز الدولة فی معنی علوی خطا أومی علیه، فامتعض ابو عبد الله من ذلک و خرج مغضبا. و کان ینزل بدار علی دجلة بباب الشعیر، فرتب قوما معهم بالجانب الشرقی، و اظهر انه مریض، و خرج مختفیا و معه ابنه الاکبر، و خلف اولاده و عیاله و زوجته ببغداد، و نعمته و کل ما تحویه داره، و لم یستصحب غیر جبه صوف بیضاء و سیف و مصحف، و سلک طریق شهرزور و مضی الی هوسم و سمه علوی هناک قام بعده، و کانت وفاته سنه تسع و خمسین و ثلاثمائة. و اقام الدمستق علی المصیصة ثلاثة اشهر، و وقع الوباء فی اصحابه، فاتی المستنفرون سیف الدولة، فسار معهم و هو مریض، فولی الدمستق، و کان المتنبی بالعراق، فکتب الیه جواب کتابه و رد علیه: فهمت الکتاب ابر الکتب فسمعا لامر امیر العرب

و غر الدمستق قول العداه بان علیا ثقیل وصب

و قد علمت خیله انه إذا هم و هو علیل رکب

أتاهم باوسع من ارضهم طوال السبیب قصار العسب

تغیب الشواهق فی جیشه و تبدو صغارا إذا لم تغب

فغرق مدنهم بالجیوش و اخفت أصواتهم باللجب

سنه اربع و خمسین و ثلاثمائة

فیها قتل غلمان سیف الدولة بحضرته، و نجا غلامه، فغشی علی سیف الدولة لذلک، فأمرت زوجته بنت ابی العلاء سعید بن حمدان، برمی من نجا من قصرها، و لما افاق قتل قتله، و بلغ الخبر أبا فراس، فکتب الیه و هو ماسور شعرا: ما زلت تسعی بجد برغم شانیک مقبل

تری لنفسک امرا و ما یری الله افضل

و اوصل معز الدولة أبا احمد خلف بن ابی جعفر بن یانو الی الخلیفة، فقلده سجستان، و خلع علیه، و عقد له لواء. و فیها دخل ملک الروم المصیصة، و ساق من أهلها مائتی الف انسان، و اعطی اهل طرسوس الامان، و امرهم بالانتقال عنها الی ای بلد اختاروا، و معهم من أموالهم ما شاءوا، ففعلوا و حماهم الی أنطاکیة، و جعل جامع طرسوس اصطبلا، و احرق المنبر، و تقدم لعماره البلد، و استخلف علیه بطریقا فی خمسین ألفا. و فی جمادی الآخرة قلد معز الدولة أبا احمد الموسوی نقابه الطالبیین باسرهم، سوی ابی الحسین بن ابی الطیب و ولده، فإنهم استعفوه فاعفاهم، ورد الیه اماره الحاج.

سنه خمس و خمسین و ثلاثمائة

فیها لقب الخلیفة الحبشی بن معز الدولة سند الدولة. و انحدر معز الدولة لمحاربه عمران. و انحدر الی الأبله، و نزل فی دار البریدی بشاطئ عمان، و بنی الشذاءات و المراکب. و وافاه نافع الأسود، مولی یوسف بن وجیه مستأمنا، فقبله. و انفذ أبا الفرج محمد بن العباس مع نافع فی مائه مرکب، فلما صار بسیراف وافاه جیش عضد الدولة، فی مرکب و شذاءات، نجده لعمه معز الدولة. و ملک ابو الفرج عمان، و احرق لأهلها تسعه و تسعین مرکبا. و اصعد معز الدولة الی بغداد و استخلف علی قتال عمران أبا الفضل العباس بن الحسین الشیرازی، فاخذ فی سد الانهار، و استخلف علی واسط سبکتکین. و فی رجب فادی سیف الدولة الروم، و ارتجع أبا فراس منهم، فقال الببغاء یمدحه: ما المال الا ما أفاد ثناء ما العز الا ما ثنی الأعداء

شحت علی الدنیا الملوک و عافها من لم یطع فی حفظها الأهواء

باع الذی یفنی بما ابقی له ذکرا إذا دجت الخطوب أضاء

فلیهن سیف الدولة الشرف الذی لو کان مرئیا لکان سماء

و طهاره الخلق الذی لو لم یکن عرضا من الاعراض کان الماء

و رجاحه الحلم الذی لو حل بالهضبات من رضوی ثناه هباء

بدر تحققت البدور بأنها لیست و ان کملت له أکفاء

القی الیه الدهر صعب قیاده فاستخدم الأیام فیما استاء

ا محقق الامال بالکرم الذی أحیا العفاة و بخل الکرماء

شکر الإله من اهتمامک بالهدی ما زاد باهر نوره استعلاء

راعیته و سواک فی سنه الهوی ما ذاد عنه لسیفک الأعداء

و فدیت من اسر العدو معاشرا لولاک ما عرف الزمان فداء

کانوا عبید نداک ثم شریتهم فغدوا عبیدک نعمه و شراء

و الاسر احدی المیتتین و طالما خلدوا به فاعدتهم احیاء

و ضمنت نفس ابی فراس للعلا إذ منه اصبحت النفوس براء

ما کان الا البدر طال سراره ثم انجلی و قد استتم بهاء

یوم غدا فیه سماحک یعتق الأسری و منک یاسر الأمراء

خصت بنو حمدان منه بنعمه عمت بفضلک تغلب الغلباء

و قال ابن نباته یمدحه بقصیده منها تطیع الله فی خوض المنایا و سیف الدولة الملک الجلیلا

إذا طلبت ملوکهم إلینا دخول الحرب زدناهم ذحولا

فداؤک من فدیت من البرایا و ان کانوا لان تفدی قلیلا

فأنت خلقتهم خلقا جدیدا و صیرت السماح بهم کفیلا

تزید بحسنه الدنیا ضیاء و ابصار الملوک به کلولا

إذا ما جئت و الاملاک جمعا غدوت نباهه و غدوا خمولا

احقهم ببذل المال فینا فتی یمسی لمهجته بذولا

و اولاهم بان یسمی جوادا فتی یهب الرغائب و العقولا

تریک بنانه فی کل یوم طعانا محییا و ندی قتولا

و فضلا یستفید الدهر منه کریم الطبع و الخلق الجمیلا

و ورد الخبر بان رکن الدولة ملک الطرم، و مضی وهسودان منصرفا عنها، فقال المتنبی یمدح عضد الدولة: ا زائر یا خیال أم عائد أم عند مولاک اننی راقد

یقول فیها: نلت و ما نلت من مضره وهسوذان ما زال رایه الفاسد

معناه: انه جنی علی نفسه الشر، بتعرضه لقتالکم. یبدأ من کیده بغایته و انما الحرب غایة الکائد

معناه: انه من سبیله الا یحارب الا مضطرا، و الکائد: الذی یبغی الغوائل و الشر- ما ذا علی من اتی یحاربکم فذم ما اختار لو اتی و افسد

بلا سلاح سوی رجائکم ففاز بالنصر و انثنی راشد

و لیت یومی فناء عسکره و لم تکن دانیا و لا شاهد

و لم یغب غائب خلیفته جیش ابیه وجده الصاعد

و قدم ابو الفرج بن فسانحس من عمان، فقال ابن نباته یمدحه بقصیده طویله منها: لعمری لقد اهدی النصیحه مره لال عمان خیر حاف و ناعل

و ناشدهم بالله حتی تقطعت عری القول و انحلت عقود الوسائل

فلما رآهم لا تثوب حلومهم رماهم بامثال القسی العواطل

فرکب اغصان المنیه فیهم وراء الاعالی ظامئات الأسافل

سریت لهم لیلا تحول نجومه و همک فی اعجازه غیر حائل

کأنک إذ جردت رأیک فیهم طلعت علیهم بالقنا و القنابل

دنا الحق حتی ناله کل طالب و کان بعیدا من ید المتناول

و اصبح شمل الناس بعد تبدد ینظم فی سلک من الحق عادل

سنه ست و خمسین و ثلاثمائة

[أخبار]

فیها قصد معز الدولة عمران بن شاهین، و ابی ان یقبل منه مالا، و الا یقنع الا بحضور بساطه فاعتل من ضرب ذرب لحقه، و استخلف علی عسکره سبکتکین، و رجع الی بغداد، و عهد الی ابنه عز الدولة، و اظهر التوبة، و احضر أبا عبد الله البصری، و تاب علی یده. و کان مع ابی عبد الله صاحبه ابو القاسم الواسطی، فکانا إذا حضر وقت الصلاة خرجا من الدار، و صلیا فی مسجد علی بابها، فسألهما عن السبب فی خروجها، فقال ابو عبد الله: ان الصلاة فی الدار المغصوبه عندی لا تصح، و ساله عن عمر ابن الخطاب، رضی الله عنه و عن الصحابه رضوان الله عنهم، فذکر ابو عبد الله سابقتهم، و ان علیا زوج عمر ابنته أم کلثوم رضی الله عنهم، فاستعظم ذلک و قال: ما سمعت هذا قط! و تصدق معز الدولة باکثر ماله، و اعتق ممالیکه، ورد شیئا کثیرا من المظالم، و توفی فی شهر ربیع الآخر. قال ابو الحسین بن الشیبه العلوی: بینما انا فی داری علی دجلة بمشرعه القصب، و کانت لیله مظلمه، و السماء متغیمه، و قد اشتد الرعد القاصف، و لمعان البرق الخاطف، و لم تمض ساعه اللیل، حتی هطلت السماء بعظیم السیل، فخرجت الی الروشن لانظر الی السماء، و اسمع وقع المطر علی الماء، فانی لواقف إذ سمعت صوت الهاتف یقول: لما بلغت أبا الحسین مراد نفسک فی الطلب

و امنت من حدث اللیالی و احتجبت عن النوب

مدت إلیک ید الردی فأخذت من بین الذهب

فأرخت الوقت، و کان لاربع ساعات مضت من لیله الثلاثاء سابع عشر شهر ربیع الاول. ثم اتصل الوابل فحبس الناس أیاما فی المنازل، فلما انقشع الغمام و انتشر الناس، شاع الخبر بان معز الدولة توفی تلک الساعة، فی تلک اللیلة و مولد معز الدولة سنه ثلاث و ثلاثمائة. و من آثاره سد بثق الرومانیه، و عمل المعیض بالسندیة، و سد البثق بالنهروان. و اسقط المواریث الحشریه، و امر بردها الی ذوی الارحام، و تسلیم مالا مستحق له الی القضاه لیصرفوه فی مصالح المسلمین. و کان قد سال المطیع لله ان یطوف فی دار الخلافه، فشرط علیه الا یخترق الدار الا فی نفسین، و تقدم الی شاهد خادمه، و ابن ابی عمرو حاجبه، ان یمشیا بین یدیه. فدخل معز الدولة و معه الصیمری و حاجبه ابو الحسن الخراسانی، فقال له الصیمری بالفارسیه-و اصحاب الخلیفة لا یعرفونها: فی ای موضع أنت حتی تسترسل؟ اما تعلم انه قد فتک فی هذه الدار بألف امیر و وزیر! ا لیس لو وقف لنا عشره من الخدم فی هذه الممرات الضیقه لأخذونا! فقال: صدقت، و ان رجعنا الساعة، علم اننا قد فزعنا و خفنا، و ضعفت هیبتنا، فقال الصیمری: ادن منی، فان مائه من الخدم لا یقاوموننی. فانتهوا الی دار فیها صنم من صخر، علی صوره امراه، و بین یدیها أصنام صغار، فسال عنها، فقیل: هذا حمل من بلدان الهند، و قد فتح فی ایام المقتدر رحمه الله، و کان یعبد هناک، فقال: لو کان مکانه جاریه لاشتریتها بمائه الف دینار علی قله رغبتی فی الجواری، و ارید ان اطلبه من الخلیفة فمنعه الصیمری. و ما رجع الی معز الدولة عقله، حتی رجع الی طیارة، و قال: قد رایت محبتی للخلیفة و ثقتی به، و لو اراد بنا سوءا لکنا الیوم فی قبضته، و تصدق بعشره آلاف درهم، شکرا لله علی سلامته. و فی هذه السنه قتل ابو الطیب المتنبی، و کان عند عضد الدولة بشیراز، فودعه بقصیدته التی نعی فیها نفسه، و قال فیها أشیاء لم یقل فی عقبها ان شاء الله، منها:

إذا التودیع اعرض قال قلبی علیک الصمت لا صاحبت فاکا

و کم دون الثویة من حزین یقول له قدومی ذا بذاکا

فلو سرنا و فی تشرین خمس راونی قبل ان یرووا السماکا

یعنی فی سرعه الأوبة. و لما قال: و أیا شئت یا طرقی فکونی أذاه او نجاه او هلاکا

قال عضد الدولة: یوشک ان تکون منیته فی طریقه، و عاد و قد اوقره مالا، و لما بلغ همانیا مقابل دیر العاقول، خرج علیه فاتک بن ابی الجهل الأسدی، فقاتل المتنی قتالا شدیدا و قتل و اصحابه و أخذ ماله: و قال ابو احمد العسکری یجیب ابن هارون، و قد رثی المتنبی: یا شقوه المتنبی ما اتیح له بعد الکرامه من ذل و من هون

تقضی منیته فی ارض مضیعه و یستباح و یرثیه ابن هارون

انی لارثی له مما رثاه به قول رکیک و شعر غیر موزون

لو کان یسمع شعرا قد رثاه به لقام من قبره فی زی مجنون

و قال ابو الحسن محمد بن یحیی الزیدی العلوی- و اقام بعسکر مکرم: کان المتنبی ینزل فی جواری بالکوفه، و هو صبی و أبوه یسمی عبدون السقاء، یستقی لأهل المحله، و نشا هو محبا للعلم و الأدب، و صحبه الاعراب بالبادیة، فجاءنا بعد سنین بدویا، و کان لا یعترف بنسبه و یقول: متی انتسبت لم آمن ان یأخذنی بعض العرب بطائله بینه و بین قبیلته، و کان اخوه ضریرا یتصدق ببغداد، و ادعی انه حسینی، ثم ادعی بکلب انه نبی، فأشرف علی القتل ثم استتابوه

قال التنوخی: کنت أحب ان اسال المتنبی عن سبب لقبه، فکنت استحی لکثرة من یحضر مجلسه ببغداد، فلما جاء الاهواز ماضیا الی فارس، قلت: فی نفسی شیء: أحب ان اسالک عنه، فقال: عن لقبی؟ قلت: نعم، فقال: هذا شیء کان فی الحداثة اوجبته ضرورة قال التنوخی: فما رایت فی دهشه الف منها، لأنه یحمل المعنی انه کان نبیا إذا عمد الکذب، او ان عنده انه کان صادقا، الا انه اعرف بذلک.

اماره عز الدولة ابی منصور بختیار بن معز الدولة

کانت امارته احدی عشره سنه و شهورا. و کان عز الدولة من احسن الناس و اشدهم قوه، کان یصرع الثور الجلد بیدیه من غیر حبال و لا اعوان، یقبض علی قوائمه و یطرحه الی الارض حتی یذبح، و کان یقبض علی رقبتی غلامین بیده، و هو قائم و هما قائمان، و یرفعهما من الارض و هما یصیحان و یضطربان و لا یمکنهما الخلاص. و کان من قوه القلب علی امر عظیم، و بارز فی متصیداته غیر اسد، و طرقه اسد علی غفله وثب علی کفل فرسه، فضربه بخشبه و قتله. و خلع علیه الخلیفة، و طوقه و سوره و کتب عهده. و فی هذه السنه، لحق أبا علی بن الیاس عله الفالج، و خلفه اولاده. فملک عضد الدولة کرمان. و مضی ابو علی الی خراسان، فنادم صاحبها، و اطمعه فی ملک الدیلم، فانفذ صاحبه محمد بن سمحور و معه هدایا الی الحسین بن الفیروزان، و الی وشمکیر، و جعل الی وشمکیر تدبیر الحبس. و کاتب رکن الدولة عضد الدولة یستمده، و کفی وشمکیر بالموت، فانه رکب

فرسا ادهم حسن الصورة، و نهاه منجمه علی الرکوب، فعارضه خنزیر قد افلت من حربه رمی بها، فشب الفرس و وشمکیر غافل، فسقط علی دماغه، فخرج من انفه دم و حمل میتا، و کتب ابن العمید فی ذلک کتابا اوله: الحمد لله الذی اغنی بالوحوش عن الجیوش، و قال: أخذت هذا من کتاب کتبه صبی بین یدی عمرو بن مسعده، و قد ولدت بقره آدمیا، فقال له عمرو: اکتب فی ذلک، فکتب کتابا اوله: الحمد لله خالق الأنام فی بطون الانعام، فحسد عمرو الصبی، و خاف ان یتمم فسیر بلاغته، فاخذ الدرج من یده. و اجتهد عز الدولة بسبکتکین، ان یخرج الی الجیش لمساعده عمه رکن الدولة، فلم یفعل، فانفذ الفتکین، و وصل الی الری و قد وقع الغناء عنه. و فی شعبان خلع علی القاضی ابی محمد بن معروف، و ولی القضاء بالجانب الغربی. و خلع علی ابن سیار، و قلد القضاء بالجانب الشرقی. و فیه توفی ابو جعفر هارون بن المعتضد بالله. و فی ذی الحجه توفی مفلح الأسود، خادم المقتدر بمصر. و فیه قبض ابو تغلب بن حمدان علی ابیه ناصر الدولة، حین کبر و ساء خلقه. فانفذ الیه الخلع و اللواء من الحضره. و فی هذه السنه توفی کافور الإخشیدی صاحب مصر. قال ابو جعفر مسلم بن طاهر العلوی: ما رایت اکرم من کافور، کنت اسایره یوما، و هو فی موکب خفیف مؤید متنزها، و بین یدیه غلمانه، و عده جنائب بمرکب ذهب و مراکب فضه، و خلفه بغال الموکب و الفرش کما تکون الملوک، فسقطت مقرعته من یده، و لم یرها رکابیه فنزلت من دابتی، و أخذتها من الارض و دفعتها الیه، فقال: یا أبا جعفر، اعوذ بالله من بلوغ الغایة، ما ظننت ان الزمان یبلغنی الی ان تفعل هذا، ثم ودعنی، فلما سرت التفت، فإذا خلفی البغال کلها و الجنائب، فقلت: ما هذا؟ فقالوا: امر الأستاذ ان یحمل هذا إلیک، فادخلته داری، و کانت قیمته زیاده علی خمسه عشر الف دینار، و حکایاته عن المتنبی مشهوره. و فی هذه السنه هلک سیف الدولة، و نصب غلمانه ابنه أبا المعالی بحلب

و غزا سیف الدولة الروم اربعین غزوه، له و علیه. و من شعره: تجنی علی الذنب و الذنب ذنبه و عاتبنی ظلما و فی جنبه العنب

و اعرض لما صار قلبی بکفه فهلا جفانی حین کان لی القلب

إذا برم المولی بخدمه عبده تجنی له ذنبا و ان لم یکن ذنب

و کان قد ترک الشرب لمواصله الحرب، فوردت مغنیه من بغداد، و لم یمکن أبا فراس ان یدعوها قبله فکتب الیه: محلک الجوزاء او ارفع و صدرک الدهناء او اوسع

و قلبک الرحب الذی لم یزل للجد و الهزل به موضع

رفه بصرع العود سمعا غدا قرع العوالی جل ما یسمع

فامر بعمل المجلس، و استدعی بها و الجماعه، و بلغت الأبیات المهلبی، فامر ان یصاغ لها لحن. و حکی ان سیف الدولة، لما ورد الی بغداد وقت تووزن، اجتاز و هو راکب فرسه، و بیده رمحه، و بین یدیه عبد له صغیر، و قصد الفرجه، و الا یعرف، فاجتاز بشارع دار الرقیق، علی دور بنی خاقان و فیها فتیان، فدخل و سمع و شرب معهم و هم لا یعرفونه و خدموه، ثم استدعی عند خروجه الدواءه، فکتب رقعه و ترکها فیها، ثم انصرف ففتحوا الدواءه، فإذا فی الرقعة الف دینار علی بعض الصیارف، فتعجبوا و حملوا الرقعة، و هم یظنونها ساذجه، فأعطاهم الصیرفی الدنانیر فی الحال و الوقت، فسألوه عن الرجل فقال: ذاک سیف الدولة بن حمدان. و قال الببغاء یرثیه بقصیده، منها: خلف المدائح بعدک التابین عن ای حادثه یعزی الدین

ما کان فی الدنیا کیومک مشهد بهر العقول و لا نراه یکون

لم یبق محذورا فکل مصیبه جلل لدیه و کل خطب دون

هب للهدی من بعد فقدک سلوه فحراکه مذ غبت عنه سکون

ابقی نعیک فی القبائل لوعة فیها لمنسرب الدموع معین

ا ربیعه الفرس استجدی نجده فسهول عزک بالمصاب حزون

کن کانت اسی و لکن بالحجی یتفاضل المحزون و المحزون

ولی بسیف الدولة العز الذی کانت علیه به الخطوب تهون

سنه سبع و خمسین و ثلاثمائة

وزارة ابی الفضل الشیرازی

فیها قلد عز الدولة أبا الفضل العباس بن الحسین الوزارة، و خلع علیه، و اقطعه اقطاعا بخمسین الف دینار. و اظهر ابو الفرج الامتناع عن العمل، فالزمه، و خلع علیه الدراعه. و قال ابن الحجاج، یهنیء أبا الفضل: هذا لواء العلا و المجد قد رفعا و البدر بدر الدجی للتم قد طلعا

و کان بالأمس لطخ دون رؤیته فانجاب بالأمس هذا اللطخ و انقطعا

فالیوم اصبح شمل الخوف مجتمعا یشکو الشباب و شمل الأمن مجتمعا

قد أذعن الناس و انقادوا لسیدهم فمن تحرک منهم بعدها صفعا

فدیت من لم أکن بالغمض مکتحلا خوفا علیه و لا بالعیش منتفعا

حتی کفی الله مولانا و خیب من سعی علیه و فی ایامه طمعا

و مر بی سائرا فی موکب لجب لو جلجل الرعد فی قطریه ما سمعا

مضی علی و قلبی طائر جزعا أخشی العثار علی مولای ان یقعا

فلیت لی بدره منها مکسره الف و سائرها ضرب کما طبعا

حتی إذا مر مجتاز بعسکره نثرت منها الصحاح الدق و القطعا

و الضرب فی البیت عندی کنت ارفعه فانه جوف بیتی ربما نفعا

و لو تلوح من مولای لی فرج نثرت غلتها ثم الصحاح معا

لکن ابقی لنفسی ما اعیش به فان رزقی مرفوع قد انقطعا

و کان الحبشی بن معز الدولة، قد تغلب علی البصره فانحدر الوزیر ابو الفضل الی الاهواز، و استخلف أبا العلاء صاعدا، و کاتب الحبشی یسکنه و یأمره بانفاذ مال، فانفذ الیه مائتی الف درهم، فأنفذها الوزیر الی عز الدولة

ثم ظفر الوزیر بالحبشی، و امنه و انفذه الی عمه رکن الدولة، و استخلف علی البصره المرزبان بن عز الدولة. و فی لیله النصف من شعبان، مات المتقی لله ابراهیم بن المقتدر بالله فی داره التی علی دجلة، المعروفه بابن کنداحمیق، و دفن فی دار تحاذیها. و فی شوال قدم ابو احمد الشیرازی من شیراز، فاخبر ان عضد الدولة توجه الی کرمان لینزعها من ید الیسع، و خطب بنت عز الدولة للأمیر ابی الفوارس بن عضد الدولة، و کان الخطیب فی العقد أبا بکر بن قریعة، و ثبتت وکاله ابی احمد عند ابن معروف، من عضد الدولة، بعقد النکاح لابنه لصغره، و کتب کتابین من نسخه واحده، علی صداق مائه الف دینار. و ورد الخبر بوفاه الحسن بن الفیرزان بالبلاد التی تغلب علیها من جرجان. و فی هذه السنه توفی ابو الفرج علی بن الحسین الاصفهانی، صاحب الأغانی، و هو من ولد مروان بن محمد الاموی، و مولده سنه اربع و ثمانین و مائتین، و لم یعرف اموی یتشیع سواه، و له فی المهلبی تهنئه بابن ولد له من سریه رومیة: اسعد بمولود أتاک مبارکا کالبدر اشرق جنح لیل مقمر

سعد لوقت سعاده جاءت به أم حصان من بنات الأصفر

متبجح فی ذروتی شرف الوری بین المهلب منتماه و قیصر

شمس الضحی قرنت الی بدر الدجی حتی إذا اجتمعت أتت بالمشتری

و یروی ان المهلبی، دخل الی تجنی، فلما رآها تمثل: فما انس لا انس إقبالها و تمیس کغصن سقته الرهم

و قد برزت مثل بدر السما سما فی العلو علوا و تم

علی راسها معجر ازرق و فی جیدها سبحه من برم

و لم ترتقب لطلوع الرقیب و لم تحتشم من حضور الحشم

لقد سؤتنی یا نظام السرور و اسقمتنی یا شفاء السقم

بجودک عن عفر فی الکری و بخلک مسئوله عن امم

ا هذا المزار أم الازورار و المامکم الم او لمم

فقالت له تجنی: تتمثل بشعر قائله و لا تزیل شعثه، قال: و من هو قائله؟ قالت: الاصبهانی، یمدحک به و یقول فیه: فداؤک نفسی هذا الشتاء علینا بسلطانه قد هجم

و لم یبق من سنتی درهم و لا من ثیابی الا رمم

یؤثر فیها نسیم الهوا و تحرقها خافیات الوهم

فأنت العماد و نحن العفاة و أنت الرئیس و نحن الخدم

فامر له بمال.

سنه ثمان و خمسین و ثلاثمائة

فی المحرم مات ابو احمد الفضل بن عبد الرحمن بن جعفر الشیرازی، و من شعره أهلا و سهلا بالحبیب الذی یصفینی الود و اصفیه

محاسن الناس التی فرقت فیهم غدت مجموعه فیه

قد وضح البدر باشراقه و الغصن غضا بثنیه

أفدیه احمیه و قلت له من عبده أفدیه احمیه

و فی هذه السنه اتی الهجریون عین التمر، فتحصن منهم صنبه العینی بشفاثا، فاستاقوا المواشی و انصرفوا. و اتی ملک الروم طرابلس، فاحرق ربضها، و أخذ من بلدان الساحل مائه الف شاب و شابه، و عزم علی قصد بیت المقدس، فهاب القرامطة، و قد کانوا نزلوا الشام، و أوقعوا بابن عبد الله بن طغج. و فی جمادی الآخرة مات الأمیر ابو جعفر بن الراضی بالله، و کان نازلا بالرصافة. و فیه کثر ببغداد موت الفجأة. و بلغ الکر زیاده علی تسعین دینارا. و لم تزد دجلة و الفرات و النهروان فی هذه السنه. و فی هذه السنه خطب لعضد الدولة بسجستان، و استخلف علی کرمان ابنه شیرزیل و وجد الأکراد فی جبل جلود الوقیعه، بسیل کثیف عزارج، معقود فیه مال و صیاغات و دراهم، فی کل درهم منها خمسه دراهم، و فی احد وجهیه صوره بقره، و علی الوجه الآخر صوره انسان و علیه کتابه رومیة. و کان ابو تغلب قد سلم الی أخیه حمدان الرحبه، ثم أساء الی وکلائه، فکتب الیه حمدان یحلف بطلاق ابنه سعید بن حمدان، و بکل یمین انه ان أحوجه استعان علیه بالدیلم، فان انتصف و الا استعان بالقرامطة، فان بلغ غرضا و الا استعان بملک الروم،

فکان جواب ذلک من ابی تغلب، ان قبض ضیاعه، و طرد وکلاءه، و انفذ أخاه أبا البرکات، فانتزع الرحبه من ید حمدان. فدخل حمدان بغداد فی شهر رمضان، و تلقاه عز الدولة و سبکتکین فی میدان الاشنان، و انزله فی دار ابن رزق الکاتب النصرانی، و حمل الیه مائه و خمسین الف درهم، و ثلاثمائة ثوب، أصنافا من دیباج و عتابی و دبیقی، و ثلاثین راسا بغالا و خیالا و جمالا و سبع مراکب ذهبا، و کاتب أخاه یسفر فی الصلح بینهم، فتم ذلک، و لما خرج شیعه عز الدولة، و حمل الیه اکثر مما حمله أولا عند قدومه. و حکی انه یوم دخوله صدم سبکتکین العجم احد القواد، فقتله، و رضخ فرسه صاعدا فاعتل، فلما وصل وافاه القاضی ابو بکر بن قریعة مسلما، فقال حاجبه: ان الأمیر نائم، فعاد فلقیه انسان، فقال: من این جاء القاضی؟ فقال: أتانا حمدان وافدا، لأخیه مباعدا، فقتل قائدا، و رضخ صاعدا، و ظل راقدا. و قال ابن نباته فی حمدان قصیده، منها: إلیک صحبنا الیوم ترعد شمسه و حیره لیل اسود النجم فاحم

و دهرا سمت حیتانه فی سمائه و انجمه فی بحره المتلاطم

الی صده ان یستخف عتابنا و ما الظلم فیه غیر شکوی المظالم

تکون بها أنفاسنا و حدیثنا مدائح حمدان الملیک القماقم

فتی لم ترق مساء الشبیبة شعره علی الخد حتی رام شم المراوم

أخو الحرب یثنی جیدها و هو صارم و یسلم منها و القنا غیر سالم

فتی لا یری ان الهموم مصائب و ان سرور العیش ضربه لازم

یؤمل فی أمواله کل آمل و یرحم من اسیافه کل راحم

إذا السیف لم یستنزل الهام لمعه فما هو من آرائه و العزائم

لیهنیک جد یفلق الصخر جده و یهتک صدر الجحفل المتلاطم

انک لا تلقی الندی غیر باسم الیه و لا صرف الردی غیری حازم

و سار حمدان عن بغداد، و خلف حرمه و اولاده، و شیعه عز الدولة، فلما وصل الی الرحبه، عاد الخلف بینه و بین أخیه، و انفذ ابو تغلب أخاه أبا البرکات، فانتزع الرحبه من ید حمدان، و سار حمدان عنها فی البر الی تدمر، فنفذ زاده، و لحقه

عطش شدید، فعاود الرحبه، و دخلها من ثلم عرفها، و قد ترک ابو البرکات اصحابه فیها، و اصعد الی الرقة، فاستولی حمدان علی ذخائره و أمواله و اصحابه. فبلغ ذلک أبا البرکات، فانحدر، فتلقاه حمدان و عدته قلیله، و قال لأصحابه: لا بد من الصبر، فقاتل فنصر، و قتل أبا البرکات، و انفذه الی أخیه ابی تغلب فی تابوت فکفن بسل توبه، و اعتذر بانه دفع عن نفسه بقتله، فقال ابو تغلب: و الله لألحقنه به و لو ذهب ملکی. و قبض ابو تغلب علی أخیه ابی الفوارس محمد، صاحب نصیبین، و عرف انه وافق حمدان علی الفتک به. و لما عرف هبه الله بن ناصر الدولة ما جری علی ابی الفوارس، ثار به المرار، و انکر فعل ابی تغلب. و کتب الحسین بن ناصر الدولة الی أخیه ابی تغلب، و هو صاحب الحدیثه یقول: ان الله قد وفق الأمیر فی افعاله، و نحن و ان کنا اخوه، فنحن عبید، و لو أمرنی بالقبض علیه لفعلت، فقال ابو تغلب: هذا کتاب من یرید ان یسلم. و انحدر حمدان و اخوه ابو طاهر ابراهیم الی بغداد. و کان عز الدولة بواسط فانحدرا الیه فتلقاهما، و نزل حمدان دار ابی قره، و انزل أبا طاهر ابراهیم فی دار ابی العباس بن عروه، و حمل إلیهما هدایا کثیره، و اصعدا معه الی بغداد. و فی شهر رمضان قدم الوزیر ابو الفضل العباس بن الحسن من الاهواز و تلقاه عز الدولة و اصعد الی بغداد. و فیه مات ابو الحسین الکوکبی العلوی الذی کان یتقلد نقابه الطالبیین. و فی ذی القعده انحدر ابو إسحاق بن معز الدولة الی دار السلطان، و وصل الی المطیع لله و عقد لعضد الدولة علی کرمان، و انفذ الیه الخلع و اللواء و الطوق و السوارین. و فیه نقل عز الدولة أباه معز الدولة الی تربه بنیت له بمقابر قریش، بعد ان کفنه و طیبه، و مشی بین یدی تابوته الوزیر ابو الفضل، و الرئیس ابو الفرج و الأمراء من الدیلم و الاتراک. و ملک الروم أنطاکیة یوم النحر.

سنه تسع و خمسین و ثلاثمائة

فیها فتح الروم منازکردم، من اعمال أرمینیة بالسیف. و فی شهر ربیع الاول صرف القاضی ابو بکر بن سیار عن القضاء فی حریم دار الخلافه، و تولاه ابو محمد بن معروف. و فی هذه السنه اقام ابو المعالی بن سیف الدولة الخطبه فی اعماله و اعمال فرعونه للخارج بالمغرب. و فی آخرها قبض علی الوزیر ابن ابی الفضل الشیرازی، و تولی الوزارة مکانه ابو الفرج محمد بن العباس بن فسانحس، و قال ابن الحجاج یمدحه: یا وزیرا بنوه طلعت انجم العدی

صحن خدی لارض نعلک یا سیدی الفدا

بک قامت سوق النوال و قد اصبحت سیدی

و سمعنا فیها النداء علی الجود و الندی

فاما ابو الفضل العباس بن الحسین الشیرازی، فمولده بشیراز سنه ثلاث و ثلاثمائة. و ورد مع معز الدولة بغداد، و ناب عن المهلبی، و صاهره علی بنته زینه من تجنی، و کان ذلک سبب تقدمه، ثم فسد ما بینهما و کان واسع المروءة و الصدر، و داره علی الصراة و دجلة، و هی التی کانت بستانا لنقیب النقباء الکامل، و انتقلت الی الفضلونی، و انفق علیها ابو الفضل زائدا علی مائه الف دینار، ثم احترقت، فامر عضد الدولة ببسطها بستانا. و عمل دعوه لمعز الدولة، و جعل فی وسط السماط قصورا من السکر، فیها مخانیث اغان یغنون و یرقصون و لا یشاهدون، و قطع دجلة من فوق الجسر الی دار الخلافه بالقلوس الغلاظ و طرح الورد فیها حتی ملاها، و غطی دجلة و لم ینزل بغداد قیان الا احضره، و ذلک فی سنه اربع و خمسین و ثلاثمائة

فلما کان فی سنه خمس و خمسین، قال له معز الدولة: یا أبا الفضل، تلک الدعوة فریده بلا اخت؟ فقال: بل هی فی کل سنه. و عمل دعوه انفق فیها الفی الف درهم، و وهب فیها جواری و غلمانا و اتراکا و ضیاعات و استعد بعد عملها عند الشوائین الف جمل مشوی. و حمل الی ابی الفضل اصحابه ما امکنهم من الهدایا. و کان لابن الحجاج کمیت فاراد ان یقوده، ثم خاف ان یقبله، فکتب الیه: و صاحب لی أمس شاروته کیف تری لی الیوم ان افعلا

فقال قد هذا الکمیت الذی قد جمع الحسن و قد اکملا

فقلت لا و الله لا قدته اخاف یا احمق ان یقبلا

و اما ابو الفرج محمد بن العباس بن فسانحس، فمولده بشیراز سنه ثلاث و ثلاثمائة، و ورد مع معز الدولة فی ذی الحجه سنه ثمان و ثلاثمائة. و أبوه من اصحاب النعم الوافره بفارس، صادره عماد الدولة علی ستمائه الف دینار و قال: انی کسبت معه خمسین الف الف درهم، و جاء مع معز الدولة الی بغداد، و ولاه الزمام علی المهلبی، و توفی سنه اثنتین و اربعین ثلاثمائة، و تکفل المهلبی بأمر ابنه، حتی رد الیه الدیوان.

سنه ستین و ثلاثمائة

[أخبار]

فی صفر لحقت المطیع لله سکنه، استرخی فیها جانبه الأیمن، و ثقل لسانه. و فیه توفی ابو الفضل محمد بن الحسین بن العمید، کاتب رکن الدولة، فاستکتب مکانه أبا الفتح، و والده ابو عبد الله العمید، کان یکتب لمرداویج بن زیار، و لأخیه وشمکیر. و رتب رکن الدولة أبا الفضل بن العمید، مع عضد الدولة، فهذبه و أدبه، ثم تغیر علیه، فحلف الا یقیم بفارس، و مضی الی رکن الدولة، و مات بالری، و قدم علیه المتنبی و هو بارجان فمدحه بقصیدته التی أولها: باد هواک صبرت أم لم تصبرا و بکاک ان لم تجر دمعک او جری

و منها: فدعاک حسدک الرئیس و أمسکوا و دعاک خالقک الرئیس الاکبرا

خلفت صفاتک فی العیون کلامه کالخط یملا مسمعی من أبصرا

و مللت نحر عشارها فاضافنی من ینحر البدر النضار إذا قری

و سمعت بطلیموس دارس کتبه متملکا متبدیا متحضرا

ای جمع الملوکیه و البدویة و الحضریه، و نصب دارس علی الحال. و لقیت کل الفاضلین کأنما رد الإله نفوسهم و الاعصرا

ای اجتمع فی زمانه الفضلاء المتقدمون

نسقوا لنا نسق الحساب مقدما و اتی فذلک إذ اتیت مؤخرا

شجانی أحزننی، یقول: لیت من بکی لفراقک، نظر إلیک فیعذرنی، و نصب فتعذر علی التمنی. و تری الفضیلة لا ترد فضیله الشمس تشرق و السحاب کنهورا

الکنهور: القطع من السحاب، ای و تری الفضیلة فیک مشرقه، غیر مشکوک فیها، کما تری الشمس إذا اشرقت، و السحاب إذا کثر، و نصب الشمس و السحاب بفعل مضمر تقدیره: تری برؤیة فضائلک الشمس و السحاب، و نصب فضیله علی الحال انا من جمیع الناس اطیب منزلا و اسر راحله و اربح متجرا

و وصله ابن العمید لهذه القصیده، بثلاثة آلاف دینار. و قال یودعه من قصیده: تفضلت الأیام بالجمع بیننا فلما حمدنا لم تدمنا علی الحمد

المبرح: الذی یکشف حقائق الأمور من قولهم: برح الخفاء، ای انکشف الأمر- و قد کنت أدرکت المنی غیر اننی یعیرنی اهل بإدراکها وحدی

ای أدرکت بلقائک المنی، الا ان اهلی یعیروننی کیف لم اشارکهم فی ذلک- و کل شریک فی السرور بمصبحی اری بعده من لا یری مثله بعدی

ای کل من یشارکنی فی السرور بقدومی یری ما افدتنیه. فجد لی بقلب ان رحلت فاننی مخلف قلبی عند من فضله عندی

قال ابن الصابی: قیل ان مما نفق به ابن العمید علی رکن الدولة، ان رکن الدولة اراد ان یحدث بناء بالری، و اختار له موضعا، و کانت فیه شجره، ذات استداره عظیمه، و عروق نازله متشعبه، فقدر لقلعها و اخراج عروقها جمله کثیره، و لم تقع ثقته بأنها تستأصل استئصالا قاطعا، فقال ابن العمید: انا اکفی الأمیر هذه الکلفه، و اقطع هذه الشجرة بعروقها بأهون شیء، فی اقرب أمد، و اقل عدد. فاستبعد ذلک رکن الدولة، و قال من طریق الإزراء: افعل، فاستدعی حبالا و أوتادا و سلک هذا السلک المعروق فی جر الثقیل، فلما رتب ما رتبه، و نصب ما نصبه، اقام نفرا قلیلا حتی مدوا، و منع ان یقف احد علی جربان کثیره من الشجرة، بحسب ما قدره من وشوج أصولها و رسوخ عروقها. و وقف رکن الدولة فی موکبه ینظر، فما راعهم الا تزعزع الارض و انفتاحها و انقلاب قطعه کبیره منها، و سقوط الشجرة منسله بجمیع عروقها، فتعجب رکن الدولة من ذلک، و استظرفه و استعظمه، و نظر الی ابی الفضل بعین الجلاله. و هذا امر لا یعظم عند من یعرف الحیله فیه، و الطریق المقصود الیه. و من شعر ابن العمید یذکر حال حبیب له بعد: هبیه کما قال العذول هبیه اما آن ان تغضی العواذل فیه

دعیه و لا ترضی لإتلاف جسمه أفانین ان لم تفنه ستریه

إذ اعتلقت کفی خلیلا تعرضت له نوب الأیام تسلبنیه

و فی شهر ربیع الاول وصل ابو الحسن علی بن عمرو بن میمون، و قد ثبتت وکالته عند القاضی ابی محمد بن معروف بن ابی تغلب، و تزوج له بنت عز الدولة

بختیار 3 ، و منها ثلاث سنین علی صداق مائه الف دینار، و کناه الخلیفة أبا تغلب، و جدد له ضمان الموصل، و سائر اعماله بدیار ربیعه و مضر فی کل سنه بألف الف و مائتی الف درهم. و وصل ابن عمرو الی المطیع لله مع ابی عمر محمد بن فسانحس الخازن، حتی سلم الیه الخلع لصاحبه و السیف. و انحدر الوزیر ابو الفرج الی الاهواز، فشرع ابو الفضل الشیرازی فی الوزارة، فتم ذلک له. و انفذ عز الدولة بمن قبض علی ابی الفرج بالاهواز، و قبض علی أخیه ابی محمد الخازن ببغداد، و اطلق أبا الفضل من اعتقاله بدار ابی الفرج، فکانت وزارة ابی الفرج ثلاثة عشر شهرا و ثلاثة ایام.

وزارة ابی الفضل العباس

ابن الحسن الشیرازی الثانیه

قال التنوخی: کنا جلوسا فی دار ابی الفضل الثانیه، ننتظر خروجه حتی یخلع علیه، و کان معنا ابن الحجاج، صاحب السفه فی شعره، فانشدنا مدیحا لأبی الفضل منه: یا سیدا طلعته لم تزل أشهی الی عینی من النوم

لم تظلم القوم و حاشاک ان تنسب فی الظلم الی القوم

جازیتهم مثل الذی اسلفوا فی الدار و المجلس و الیوم

و کان معنا ابن زنجی حاضرا، فانشدنا ابیات ابن رزیق: انا لقینا حجابا منک أعرضنا فلا یکن ذلنا فیه لک الغرضا

فاسمع مقالی و لا تغضب علی فما ابغی بنصحک لا مالا و لا عرضا

الشکر یبقی و یفنی ما سواه فکم سواک قد نال ملکا فانقضی و مضی

فی هذه الدار فی هذا الرواق علی هذی الوساده کان العز فانقرضا

و هذه الأبیات قالها ابو محمد بن زریق، و قد اتی الی باب الکوفی، و قد استکتبه بجکم، و عزل ابن شیرزاد، و انزل الکوفی دار ابن طومار بخان ابی زیاده، و کانت من قبل دیوانا لابن شیرزاد، فجاء ابن زریق فحجب عن الکوفی، فقال لحاجبه حین انشده الأبیات: ویلک! ا ما کان له أسوة بمن دخل، و لکنک اردت ان یمزق عرضی، و یواجهنی به، و رفق بابن زریق، و لم یزل به حتی جلس و رضی. و فی رجب، تقلد ابن معروف قضاء القضاه. و انحدر عز الدولة و الوزیر ابو الفضل لمحاربه عمران، و اقام ابو الفضل لحربه. و لابن الحجاج فی ذلک، و قد کسر عمران عسکر الوزیر غیر مره، انشدنی ذلک شرف المعالی ابن أیوب، و کان احسن الرؤساء محاضره، و اجملهم معاشره، و کم له من مکارم أجزلها و کم لبیته من مناقب اثلها: ان عمران مذ نشا النصر فینا قد صفعنا قفاه حتی عمینا

قال قوم حرم من صفعوه قلت لا بل حرم من یعنینا

فی ابیات. و قام ابو الفضل یحارب عمران سنه، حتی ملک تله، فانتقل عمران الی هوکولان. و فی هذه السنه قبض علی ابی قره بالجامده، و حمل الی جندیسابور، فمات تحت المطالبه، و کان قد نقل القبه التی علی قبر الوزیر القاسم بن عبید الله، و هی قبة مشهوره بالشؤم، و نصبها علی مجلس فی داره، و کان القاسم قد تنوق فی عملها، و دفن تحتها حین تمت.

سنه احدی و ستین و ثلاثمائة

فی شهر ربیع الاول، خلع علی ابی احمد محمد بن حفص بواسط، و قلد الدیوان مکان ابی قره و انحدر عز الدولة الی البصره. و فیها مات ابو القاسم سعید بن ابی سعید الجنانی بهجر، و عقد القرامطة لأخیه ابی یعقوب، لم یبق من اولاد ابی سعید غیره. و فی هذه السنه صالح رکن الدولة و ابنه عضد الدولة صاحب خراسان، علی ان یحملا الیه مائه و خمسین الف دینار. و تزوج صاحب خراسان بنت عضد الدولة، و توسط الأمر عابد. و فی شعبان قبل ابن معروف شهاده ابی طالب بن المیلوس العلوی. و فی شهر رمضان، توفی عیسی بن المکتفی بالله. و فیه توفی ابو الغنائم الفضل بن ابی محمد المهلبی بالبصرة، و حمل تابوته الی بغداد.

سنه اثنتین و ستین و ثلاثمائة

[أخبار]

خرج الدمستق فی جموع کثیره الی بلاد الاسلام، فوطئها و اثر الآثار القبیحه فیها، و استباح نصیبین، و اقام بها خمسه و عشرین یوما، و انفذ الیه ابو تغلب ما لا هادنه به. و اتی المستغیبون من اهل تلک البلاد الی بغداد، و ضجوا فی الجامع، و کسروا المنابر، و منعوا من الخطبه، و صاروا الی دار المطیع لله، و قلعوا بعض شبابیکها. و کان عز الدولة بالکوفه، فخرج الیه ابو بکر الرازی، و ابو الحسین علی بن عیسی الرمانی، و ابو محمد الدارکی و ابن الدقاق، فی خلق من اهل العلم و الدین، مستنفرین و وبخوه علی حرب عمران بن شاهین، و صرف زمانه الی القبض علی ارباب الدواوین و عدوله عن مصالح المسلمین. فادی اجتهاد ابی الفضل الشیرازی، ان قال للمطیع لله: یجب ان تعطی ما تصرفه فی نفقه المجاهدین، فقال المطیع لله: انما یجب علی ذلک، إذا کنت مالکا لأمری، و کانت الدنیا فی یدی، فاما ان أکون محصورا لیس فی یدی غیر القوت، الذی یقصر عن کفایتی، فما یلزمنی غزو و لا حج، و انما لی منکم الاسم علی المنبر، فان آثرتم ان اعتزل اعتزلت. و التزم له بعد ذلک أربعمائة الف درهم باع بها انقاض داره و ثیابه. ثم وصل الخبر بان الدمستق قصد أمد، فخرج الیه والیها هزار مرد، مولی ابی الهیجاء بن حمدان و انضم الیه هبه الله بن ناصر الدولة، و ساعدهم اهل الثغور، فنصرهم الله تعالی، و کثر القتل و الاسر لأصحاب الدمستق، و أخذ مأسورا، و ذلک فی ثانی شوال. و کان اکثر السبب فی خذلان الله تعالی للروم ان هبه الله تعالی متقدمهم فی مضیق، و قد تقدم عسکره و لم یتأهب، فکانت الحال فی اسره کما وصفنا. و کتب ابو تغلب کتابا الی المطیع لله، یخبره بالحال، و کتب الصابی الجواب عنه،

و هو مذکور فی رسائله و مات الدمستق من جراح به. و فی شعبان قتلت العامه و الاتراک خمارا صاحب المعونة برأس الجسر من الجانب الشرقی، و احرقوا جسده، لأنه کان قد قتل رجلا من العوام و ولی مکانه الحبشی، فقتل احد العیارین فی سوق النخاسین، فثارت العامه و قاتلته، و انفذ ابو الفضل الشیرازی حاجبه صافیا لمعاونه صاحب الشرطه، و کان صافی یبغض اهل الکرخ، فاخترق النخاسین الی السماکین، فذهب من الأموال ما عظم قدره. و احرق الرجال و النساء فی الدور و الحمامات و احصی ما احترق فکان سبعه عشر ألفا و ثلاثمائة دکان و ثلاثمائة و عشرین دارا، اجره ذلک فی الشهر ثلاثة و اربعون الف دینار و احترق ثلاثة و ثلاثون مسجدا. و کلم ابو احمد الموسوی أبا الفضل الشیرازی، بکلام کرهه، فصرفه عن النقابة، و ولی أبا محمد الحسن بن احمد بن الناصر العلوی. و رکب ابو الفضل الی دار ابن حفص التی علی باب البرکه، و احضر التجار و طیب قلوبهم، فقال: له شیخ منهم: ایها الوزیر أریتنا قدرتک، و نحن نؤمل من الله تعالی ان یرینا قدرته فیک، فامسک ابو الفضل و لم یجبه، و رکب الی داره.

نزول الخارج بالمغرب بمصر

و کان جوهر صاحب الخارج بمصر، قد اتی مصر، و اقام الدعوة لصاحبها و بنی له قصره، و أتاها ابو تمیم معد بن اسماعیل، الملقب بالمعز فنزلها. و فی سادس عشر ذی القعده خلع علی إسحاق بن معز الدولة من دار الخلافه بالسیف و المنطقه، و رسم بحجبه المطیع لله علی رسم أخیه عز الدولة فی ایام ابیه، و لقب عمده الدولة. و فی سادس ذی الحجه قبض علی ابی الفضل الشیرازی، و قد کثر الدعاء علیه فی المساجد و البیع و الکنائس، و قد ذکرنا مصادراته للمطیع لله، و احراق غلامه الکرخ، و ما بت من المصادرات، و سلم الی الشریف ابی الحسن محمد بن

عمر، فانفذه الی الکوفه، فسقی ذراریح فی سکنجبین، فتقرحت مثانته، و مات من ذلک. قال ابو حیان: قیل له فی وزارته الثانیه: کنت قد وعدت من نفسک، ان اعاد الله یدک الی البسطه، و رد حالک الی السرور و الغبطة، انک تجمل فی المعاملات، و تنسی المقابله، و تلقی ولیک و عدوک بالإحسان الی هذا و الکف عن هذا! فکان جوابه ما دل علی عتوه لأنه قال: اما سمعتم قول الله تعالی: وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ فما لبث بعد هذا الکلام الا قلیلا حتی اورد و لم یصدر، و لم ینعش بعد ان عثر، و تولی ابن بقیة مصادرته، فصادره علی مائه الف دینار.

وزارة ابی طاهر بن بقیة لمعز الدولة

کناه الخلیفة، و خلع علیه، و لقبه الناصح، و کان یخدم فی مطبخ معز الدولة، حتی خدم أبا الفضل الشیرازی، و کان واسع النفس، و کانت وظیفته فی کل یوم الف رطل ثلجا، و فی کل شهر اربعه آلاف منا شمعا، و کان یفعل کما یفعل وزراء الخلفاء، من الجلوس فی الدسوت الکامله، و یضع وراء مجلسه أساطین الشمع، و بین یدیه عده اتوار فیها الموکبیات و الثلاثیات، و فی کل مجلس من الدار تور فیه ثلاثیة، و ان کان المکان خالیا، و فی أیدی الفراشین الموکبیات، بین یدی من یدخل و یخرج، و فی الشتاء یترک بین یدیه کوانین الفحم، فیها جمر الغضا، و یترک علیه اقطاع الشمع، فکان یشتعل احسن اشتعال. و فی هذه السنه توفی القاضی ابو حامد احمد بن عامر بن بشر المروروذی بالبصرة.

سنه ثلاث و ستین و ثلاثمائة

[أخبار]

طولب ابو محمد بن معروف ان یستحل بیع دار ولد ابی الحسن محمد بن ابی عمرو الشرابی حاجب الخلیفة، و کان أبوه قد مات، و البائع لها وکیل نصبه المطیع لله. فامتنع و اغلق بابه، و استعفی من القضاء، فقلد مکانه القاضی ابو الحسن محمد بن صالح بن أم شیبان الهاشمی، بعد ان امتنع، و أجاب علی الا یقبل رزقا، و لا خلعه، و لا شفاعه، و ان یدفع الی کاتبه من بیت مال السلطان ثلاثمائة درهم، و لحاجبه مائه و خمسون درهما، و للقاضی فی الفروض علی بابه مائه درهم، و لخازن دیوانه و أعوانه ستمائه درهم، و ان یصل الیهم ذلک من الخزانه، فأجیب. و رکب معه ابن بقیة و الوجوه، و تسلم عهده بحضره المطیع لله، فتولی انشاءه ابو منصور احمد بن عبید الله الشیرازی، صاحب دیوان الرسائل یومئذ، و قرئ عهده فی جامع المدینة. و صرف ابو تمام الزینبی عن نقابه العباسیین، و تقلدها ابو محمد عبد الواحد بن الفضل بن عبد الملک الهاشمی. و فی رجب لقب ابو تغلب عده الدولة، و خرج باللقب الیه ابو الحسن بن عمرو کاتبه. و اضاق عز الدولة، فانحدر الی الاهواز، فتنازع ترکی و دیلمی فی معلف بالاهواز، فوقعت بینهم وقعه، فقیل ارسلان الترکی و هو لعرجنه، و کان قد ظهر بین سبکتکین و عز الدولة، فقبض عز الدولة علی الاتراک الذین عنده. و حل اقطاع سبکتکین بالاهواز، و قبض علی عماله و وکلائه، و فعل باصحابه بالبصرة کذلک و کتب علی الاطیار الی أخیه ابی إسحاق، و امره لیقبض علی سبکتکین. فاشاع ابو الحسن عمده الدولة ان عز الدولة أخاه قد مات، و قصد ان یأتیه سبکتکین

معزیا، فیقبض علیه، و حسب ذلک، و وردت علیه کتب اصحابه بالشرح. و جمعت أم عز الدولة الدیلم بالسلاح. و رکب سبکتکین الی دار عمده الدولة، و هی دار مؤنس، فحاربهم یومین، فاستسلموا و سألوه ان یفرج لهم لینحدروا، ففعل و انحدروا. و تفرق الدیلم بمرقعات الی عز الدولة، و استولی سبکتکین علی اموال عز الدولة و سلاحه. و انحدر المطیع لله فانفذ سبکتکین و رده. و نهبت الاتراک دور الدیلم، ثم نهبوا دور التجار، فافتقر الناس، و اعتزل المطیع لله الخلافه، و نذکر سبب عزله. و کان المطیع لله کریما أدیبا، حکی ابو الفضل التمیمی، عن المطیع لله قال: سمعت شیخی ابن منیع یقول: سمعت أبا عبد الله احمد بن حنبل یقول: إذا مات صدقا الرجل ذلک ذل.

خلافه الطائع لله ابی بکر عبد الکریم بن المطیع لله

کانت سبع عشره سنه، و ثمانیة اشهر، و سته ایام. لما وقف سبکتکین علی حال المطیع لله، رحمه الله علیه، فی حال العله التی لحقته، و للفالج الذی تمادی به، حتی ثقل لسانه، دعاه الی خلع نفسه، و جعل الأمر الی ولده الطائع لله. و بویع له یوم الأربعاء، لثلاث عشره لیله خلت من ذی القعده، سنه ثلاث و ستین و ثلاثمائة، و لم یتقلد الخلافه من له أب حی غیره، و غیر ابی بکر الصدیق رضی الله عنه: و رکب الطائع لله یوم بویع له، و علیه البرده، و قد خلع علی سبکتکین، و کناه و لقبه نصیر الدولة، و طوقه و سوره، و سار سبکتکین بین یدیه، و رکب فی یوم

الاضحی الی المصلی، و صلی بالناس و خطب و خلع علی ابی الحسن علی بن جعفر کتابته. و اصعد عز الدولة من الاهواز الی واسط. و صارت بغداد حزبین، فالسنیه تنادی بشعار سبکتکین، و الشیعة تنادی بشعار عز الدولة. و واصل عز الدولة استنجاد رکن الدولة و ابی تغلب و عمران بن شاهین.

سنه اربع و ستین و ثلاثمائة

توفی فی المحرم ابو منصور إسحاق بن المتقی لله علی احدی و خمسین سنه. و قدم حمدان بن ناصر الدولة علی سبکتکین، و احدره علی مقدمته، و اصعد دبیس بن عفیف علی مقدمه عز الدولة، فالتقی دبیس بحمدان تحت جبل، فاسر حمدان من اصحاب دبیس خلقا، و قتل آخرین، و استامن بعد ذلک الی عز الدولة. و انحدر سبکتکین و الاتراک، لقتال عز الدولة. و انحدر الطائع لله و معه أبوه المطیع، فلما بلغوا دیر العاقول، توفی المطیع لیله الاثنین لثمان بقین من المحرم، و توفی سبکتکین بعده، لیله الثلاثاء لسبع بقین منه، لذرب ناله، فکانت مده امارته شهرین و ثلاثة عشر یوما، ففی ذلک یقول ابن الحجاج: اغضوا و فی الأحشاء جمر الغضا و استقبلوا الحزن علی ما مضی

عجبت من امرکم ما بدا حتی تولی معرضا و انقضی

تفسحت دودتکم هیبة للصل فی واسط إذ فضضا

لما سما مولاه فی جحفل اسود کاللیل یسد الفضا

و لاح برق الموت من سیفه و الموت من حدیه قد اومضا

امرضه الخوف و من حق من ساوره الرئبال ان یمرضا

و انفتحت ثلمه باب استه فلم یزل یسلح حتی قضی

یا معشر الاتراک لا تعرضوا عن قول من صرح او عرضا

نوحوا و صیحوا یا قتیل الخرا قد کنت فینا ثقه مرتضی

قال الرئیس ابو الحسن: وجدت بخط سابور نسخه، ما خلفه سبکتکین الف الف دینار مطیعیه، و عشره آلاف الف درهم ورقا، و صندوقان طویلان فیهما جوهر،

و ستون صندوقا طوالا، منها خمسه و اربعون فیها آنیه الذهب و الفضه، و خمسه عشر منها بلور محکم، و ثلاثون مرکب ذهب، و منها خمسون، کل واحد وزنه الف مثقال، و ستمائه مرکب فضه، و اربعه آلاف ثوب دیباجا، منها الفان و خمسمائة تستریه، و خمسمائة رومیة ملکیه، و الباقی بغدادیه و عشره آلاف راس جمالا، و ثلاثمائة داریه، و اربعون خادما. و حمل المطیع لله الی بغداد، و دفن فی تربه والده المقتدر بالله رحمه الله علیهما بالرصافة، و صلی علیه ابن معروف، و کبر علیه خمسا. و دفن سبکتکین بالمخرم. و عقدت الاتراک الأمر لفتکین بن منصور، مولی معز الدولة، و عرض علیه الطائع اللقب فامتنع و کان یکتب من ابی منصور، مولی امیر المؤمنین. و انحدروا الی واسط و عز الدولة نازل بغربیها، و اقامت الاتراک بشرقیها، و عبروا الیه و قاتلوه، و استظهروا علیه أیاما کثیره. و بینما حمدان یقاتلهم مع الدیلم رماه ترکی بنشابه فوقعت فی صماخ دابته، فتمطرت به فوقع، فضربه الاتراک بالدبابیس حتی انحل ورکه، و اخذوه أسیرا. و کان عز الدولة قد کاتب أبا تغلب، یستدعیه الی بغداد، فاستولی علیها العیارون، فدخلها ابو تغلب، و قتل منهم جماعه، و أخذ ما وجده الاتراک. و ذکر ابو حیان فی کتاب الامتاع و المؤانسه، قال: حصل ببغداد من العیارین قواد منعوا الماء ان یصل الی الکرخ، و کان فیهم قائد یعرف باسود الزبد، لأنه کان یأوی الی قنطره الزبد، و یستطعم من حضر، و هو عریان لا یتواری. فلما فشا الهرج، رای هذا الأسود من هو اضعف منه، قد أخذ السیف، فطلب سیفا و نهب و اغار، و ظهر منه شیطان فی مسک انسان، وضح وجهه، و عذب لفظه، و حسن جسمه، و أطاعه رجال، فصار جانبه لا یرام، و حریمه لا یضام، و ظهر من حسن خلقه مع شره، و لعنه و سفکه الدم، و هتکه الحریم، و رکوبه الفواحش، و تمرده علی

ربه القاهر، و مالکه القادر، انه اشتری جاریه بألف دینار، فلما حصلت عنده، حاول منها حاجته فمنعته، فقال: ما تکرهین منی؟ فقالت: اکرهک کما أنت. فقال: ما تحبین؟ قالت: ان تبیعنی، قال: او افعل معک خیرا من ذلک؟ و حملها الی مسجد ابن رغبان، فأعتقها بین یدی القاضی ابن الرقاق، و وهب لها الف دینار، فعجب الناس من نفسه و همته و سماحته و صبره علی خلافها، و ترک مکافاتها علی کراهتها، ثم صار فی جانب ابی احمد الموسوی، فحماه و سیره الی الشام، فهلک بها و قال ابن الحجاج، یذکر دخول ابی تغلب الی بغداد: و أنت یا بغداد قولی فقد سألتک الحق و لا تکذبی

ا رایت بدرا قط فی تمه احسن من وجه ابی تغلب

دلی علیه او فهاتیه من ای مکان شئت او فاطلبی

هیهات هذا طلب فائت مختلف المعنی فلا تتعبی

و کنت قد اخبرت حاشاک یا نظیره الجنه ان تخربی

جاءتک من تغلب ساداتها و طال ما استعجمت فاستعر بی

فو الذی یعفو بإحسانه مقتدرا عن ذله المذنب

لو نطقت بغداد قالت نعم سبحان من فرج ما حل بی

ا عاش حتی بعد ما مات أم فی لیله القدر دعا لی النبی

یا عده الدولة کم دعوه مجابه فیک و لم تحجب

و لما بلغ الاتراک استیلاء ابی تغلب علی دورهم، و اخذه ما وجد فیها من انقاض و غیرها، اصعدوا معهم الطائع، فلما قاربوها اصعد ابو تغلب عنها فاصعدوا وراءه الأنبار، و انحدروا و قد بعد و دخلوا بغداد و انحدر الطائع الی داره. و جدد الفتکین التوثقه علی حمدان بن ناصر الدولة، ثم اطلقه و خلع علیه. و انفذ رکن الدولة جیش الری مع ابی الفتح بن العمید، و ساروا الی عضد الدولة، و امر بالنفوذ لمعارضه عز الدولة، فالتقوا بارجان، و ساروا، و کان اکثر خوفهم ان

یتلقاهم الاتراک بباذبین و هم تعبون فکفوا ذلک باصعاد الاتراک. و لما وصل عضد الدولة اجتمع به بختیار، و اصعدوا عن واسط، و سار عضد الدولة فی شرق دجلة، و عز الدولة فی غربیها. فاحضر الطائع الاشراف و القضاه، و أخذ علی الاتراک الایمان بالطاعة، و المناصحة فی الثبات و المکافحة، و رکب الی باب الشماسیه، و استقر الناس لقتال عضد الدولة، و اجتمع من العامه الیه الجم الغفیر. و کان عز الدولة، مع إیثاره لنصره ابن عمه، یخاف من مجیئه و مشاهده نعمته. و لما قاربوا بغداد، انحدر المطیع و الفتکین، و عبروا دیالی، و عسکروا ما بینه و بین المدائن، و التقوا بعضد الدولة، فکانت للاتراک أولا، ثم انهزموا، فغرق منهم خلق کثیر، و استامن آخرون، و دخل بغداد فی النصف من جمادی الاولی، و نزلوا عند باب الشماسیه، ثم رحلوا عند اسفار الصبح، و قد أخذوا عیالاتهم و أسبابهم، و تبعهم الخلق الکثیر من اهل بغداد. و انفذ عضد الدولة، و نادی ببغداد بالتسکین لأهلها، و العفو عن جناتها، و نزل بباب الشماسیه عند دخوله. فلما وصل خبرهم من تکریت بتشتتهم، نزل عضد الدولة، فی دار سبکتکین، و نزل عز الدولة داره، و هی دار المتقی لله. و قال ابن الحجاج یستعطف عضد الدولة لأهل بغداد: یا ایها الملک الرءوف المنعم ارحم فمثلک من یرق و یرحم

مولای وصفک کان یعظم عندنا فالان أنت اجل منه و اعظم

بغداد کانت جنه مسکونه فیما مضی فالان فهی جهنم

و راسل عضد الدولة الطائع لله، بابی محمد بن معروف حتی استعاده، و دخل الی بغداد فی حدیدی، جلس علی سطحه، و خرج عضد الدولة فی طیارة، فتلقاه قریبا من قطیعه أم جعفر، و صعد الحدیدی، و قبل البساط، و ید الطائع

لله، و طرح له کرسی بین یدیه، فجلس علیه، و کان عضد الدولة علیه قباء اسود و سیف و منطقه، و احدقت الطیارات و الزبازب بالحدیدی. و انحدروا کذلک الی دار الخلافه، و کان عضد الدولة تقدم بعمارتها و تطریتها، و انفاذ الفرش و الآلات إلیها. و حمل الی الطائع مالا و ثیابا و طیبا، و خطب له یوم الجمعه عاشر رجب، بعد ان قطعت الخطبه له، من عاشر جمادی الاولی، و لم یحطب الی هذه الغایة لأحد. و کتب الصابی عن عضد الدولة: لما ورد امیر المؤمنین البردان انعم بالاذن لنا فی تلقیه علی الماء، فامتثلناه و تقبلناه، و تلقانا من عوائد کرمه، و نفحات شیمه، و المخایل الواعده بجمیل رایه، و عواطف انجابه و ارعائه ما کنفنا یمینه، و شایعنا عزه، الی ان وصلنا الی حضرته البهیه، شرفها الله فی الحدیدیة التی استقلت منه بسلیل النبوه، و عقید الخلافه، و سید الأنام، و المستنزل بوجهه دار الغمام، فتکفأت علینا فی ظلال نوره و نشره، و غمرتنا حمیات بفضله و فضیلته، و أوسعنا من جمیل لقیاه و کریم نجواه، ما وسم بالعز اعقال النعم، و تضمن الشرف فی النفس و العقب، و تکفل من الفوز فی الدین و الدنیا بغایات الأمل. و کانت لنا فی الوصول الیه، و المثول بین یدیه، فی مواقع الحاظه، و توارد ألفاظه، مراتب لم یبلغها احد فیما سلف، و لم تجد الأیام بمثلها لمن تقدم. و سرنا فی خدمته علی الهیئة التی القی شرفها علینا، و حض جمالها مدی الدهر لنا، الی ان سار الی سده دار الخلیفة، و السعود تشایعه، و المیامن تواطئه، و طالع الامال یستشرف له، و ثغر الاسلام یتبسم الیه، فعزم علینا بالانقلاب عنه علی ضروب من التشریف، لا مورد بعدها فی جلال، و لا موقف وراءها لمذهب فی جمال، و اجتلت الاعین عین محاسن ذلک المنظر، و تهادت الالسن من مناقب ذلک المشهد، ما بهت الناظر، و عاد شمل الاسلام مجموعا، و رواق العز ممدودا، و صلاح الدهماء ماهولا. و مدح عضد الدولة ابو نصر بن نباته، بقصیده یذکر فیها الفتح، منها:

فما ذاب شطر الیوم حتی تصافحت اسنه ارماح العدی و خدودها

و اقدم وثابا علی الهول خیله إذا کملت لا تقشعر جلودها

یعید الی جر الطعان صدورها و لا یدرک الغایات الا معیدها

رمیت جباه الترک یوم لقیتهم بشهباء من سر النزال قیودها

و کل فتی تحت العجاجة وکده إذا الخیل جالت میته یستجیدها

تدارکت اطناب الخلافه بعد ما و هی سمکها العالی و مال عمودها

فاعفیت من تدبیرها متکلفا یحل به یوم الحفاظ عقودها

و سربلت ایوان المدائن بهجه اناف به و الحاسدون شهودها

هو الملک المخلوق من خطراته طریف المعالی کلها و تلیدها

ملوک بنی ساسان تزعم انه له حفظت اسرارها و عهودها

فتاها و مولاها و وارث مجدها و سیدها ان کان رب یسودها

قبیله بهرام و اسره بهمن یمیت و یحیی وعدها و وعیدها

علی زمن الضحاک کانت عصابه ولوعا بهامات الملوک حدیدها

إذا سترت غب الحروب جراحها أتتها العوالی و السیوف تعودها

و لم أک ادری ان إخوتها القنا و ان الظبی آباؤها و جدودها

تفارق فی رحب الثناء نفوسها و قد علمت ان الثناء خلودها

فلا تجعلوا الأقدار مثل سیوفها فقد تسبق الأقدار فیمن یکیدها

اقول و قد سلت عشیه جازر و لاذت بها أغمادها تستعیدها

ا تلک رقاب زایلتها رءوسها لقی او سیوف زایلتها غمودها

و فی شهر رمضان، اعید ابو تمام الزینبی الی النقابة علی العباسیین و صرف ابو محمد عبد الملک عنها، و امر علی الصلاة فی الجوامع، و اعید ابن معروف الی قضاء القضاه، و صرف ابن أم شیبان. و اعید ابو احمد الموسوی الی نقابه الطالبیین. و مات ابو العباس احمد بن خاقان المفلحی، عن تسعین سنه، و حجب اربعه خلفاء، و تقلد المعونة بالحضرة دفعات. و زادت الأسعار، و عدمت الأقوات، و بیع الکر من الدقیق بمائه و خمسه و سبعین

دینارا، و کانت الدراهم اربعه عشر بدینار، و بیع کل ثلاثة أرطال بدرهم. و وافق عضد الدولة الدیلم حتی شغبوا علی عز الدولة، فاراد استصلاحهم، فقال لعضد الدولة: تقلد الأمر، و انفذ حینئذ الی داره فختم علی خزائنها، و تولی له ابن بقیة ذلک. و قبض علی ابی إسحاق و ابی طاهر، اخوی عز الدولة. و قرئ علی القضاه و الشهود و الاشراف و الأماثل بالجامع، کتاب یتضمن استعفاء عز الدولة من النظر، و رد الأمر الی عضد الدولة، و وعدوا بإفاضة العدل و احسان الرعیة. و اختار ابن بقیة ان یضمن واسط و تکریت و عکبرا و اوانا، فأجیب الی ذلک، و خلع علیه، و اقطع خمسمائة الف درهم فی کل سنه، و انحدر الی واسط. و قد کان عضد الدولة، قد عاهد عمران بن شاهین، و اعفی أبا تغلب من حمل مال، و کان بینهما موده قدیمه و مکاتبه. و لما حصل ابن بقیة بواسط، خلع الطاعة، و عول علی انه متی قصد النجا الی نهر الفضل و اعمال عمران، فکاتبه عضد الدولة بتسکینه، و بذل الامان فی کتابه، فأجابه: اننی افلت إفلات المجروح المکلوم، و تخلصت تخلص المصلوب المظلوم، و قد حصلت علی اهلی بین قوم سیوفهم حداد، و جعلت دون کل واحد منهم أناسا علی البغاة غلاظ شداد، و قد وجدته اعطی قبلی أمانا لقوم قولا، و اسقطه فعلا، فلم یف بشیء منه، بل صدق فی الجمیع عنه، فلیت شعری ای الأمانات یعطینی؟ أمان بنی شیرزیل، و قد عاهدهم الصیمری له، و استعان بهم علی سائر عساکره، بعد وفاه عماد الدولة، و حلف لهم ایمانا نقض جمیعها، و ابطل سائرها، و اباد خضراءهم، و قلع من فارس اصولهم! أم بنی شکرسنان، و قد کانوا الممهدین له الدولة، و المصلحین له الجمله، أم الموصلین و قد اوردهم بساطه، و اظهر بتقریبهم سروره و اغتباطه، فلما حصلهم ببلاده و اراضیه، قضی فیهم بالغدر اقبح قواضیه

و حکی لی ابو الزیان صاحبه متبجحا، انه ما بقی منهم صاحبه بأرض الا سته نفر، و ما بقی من أماناته فهو أکبرها و أجلها، و هو وروده تحت الرکاب لنصره ابن عمه، علی زعمه. فلما ورد علی تلک الصورة، وقع التشکک فیه قبل ان یحکم أموره، و اعطاه من الایمان و العهود ما استدعی التائبین بفعله، و استجلب السکون الی ما اضمره من اغتیاله و ختله، و عز الدولة ینسب الی ما یأتیه الی الجمیل، و لا یستریب به فی کثیر و لا قلیل. فلما سکن الیه، و اعتمد فی التوسط بینه و بین اولیائه علیه، و انتهز فرصته، و استلب غرته، و استولی علی الأمور کأنه مالکها، و انشب مخالبه فیها، فکانه لم یزل مدبرها، و جعل أرش مسیره لمعاونته انتهاک محارمه، و تشتیت اصحابه و حرمه، و تناسی افعال معز الدولة له و لوالده منذ ثلاثین سنه، و بذله عنهما عظیم الأموال، و نفیس الاحوال، فی دفع اصحاب خراسان کل دفعه، و کسر عساکر وشمکیر، و الله تعالی یهلک الظالمین، و یأخذ الباغین. و رای انه متی عاجلنی ظهر تمویهه، و ثار به سائر الأولیاء، و انکشف تدبیره، فاسر امری فی نفسه، و لم یتمکن من اظهاره فی وقته، فأطمعته کل الأطماع فی ارتفاع ما ضمنته من الأموال، و اعتمدت فی أموره علی من أعطانی المقدره علیها، و لجات الی کرمه فیما عود منها، حتی قفزت من بین یدیه قفزه یا لهفه علیها لو أدرکها، و اسفه علی ما تم لی فیها، و کنت بحول الله فی تدبیری، کما قال ثابت الخزاعی: إذا المرء لم یحتل و قد جد جده اضاع و قاسی امره و هو مدبر

و لکن أخو الحزم الذی لیس نازلا به الخطب الا و هو للقصد مبصر

و کانت نفسی تنازعنی تقدیم ما تأخر، و تجاذبنی تعجیل ما تاجل، فأجبتها بما قاله علی بن محمد البصری العلوی: و إذا تنازعنی اقول لها اصبری موتا یریحک او صعود المنبر

ما قد قضی سیکون فاصطبری له و لک الامان من الذی لم یقدر

و قد لقیت کافه جیوشه، و عامه اصحابه، و هی کعدد اهل احد کثره، بفتیان کعدد اهل بدر قله، فما زلت معهم فی کل الأیام، کما قال علی بن محمد أیضا: و انا لتصبح أسیافنا إذا ما انتضین لیوم سفوک

منابرهن بطون الأکف و اغمادهن رءوس الملوک

و انا اعرض علیه، ضد ما عرض علی، لأنه صحیح و انا به ملیء وفی، و قد آمنت عضد الدولة فناخسره بن رکن الدولة ابی علی، مولی امیر المؤمنین، علی نفسه و ممالیکه، و من یختار المسیر معه من اصحابه، بأمان الله، و أمان رسوله ص، و أمان مولانا عز الدولة، و امانی الا ان یکون سفک دما فی بلادنا، فالحکم یجمعه و اصحاب القواد، او أخذ مالا من غیر واجب، فلا سبیل الی غیر رده، او ظلم أحدا فی ممالکنا، او أخذ مالا من غیر واجب، فلا سبیل الی غیر رده، او ظلم أحدا فی ممالکنا، فلا طریق الی الصفح عنه، الا بعد الانتصاف للمظلوم منه و اعتد عضد الدولة باطلاق ابن بقیة فی کتابه، فأجابه ابن بقیة: فما بقیا علی ترکتمانی و لکن خفتما صرد النبال

و حصل عضد الدولة من المصادرات، الف الف و تسعمائة و خمسین الف درهم، منها من ابی عمرو بن عمر، ادی کاتب سبکتکین الف الف و خمسمائة الف درهم، و من ابی بکر الاصفهانی ألفا الف درهم، و من ابن قریعة مائه الف درهم. و قبض ابن بقیة علی من اصحبه عضد الدولة من القواد، و اجتمع و المرزبان ابن عز الدولة، و کان بالبصرة، علی مکاتبه رکن الدولة، بالاستغاثة من عضد الدولة و ابی الفتح بن العمید، فوردت کتب رکن الدولة إلیهما، یأمرهما بالتمسک بمکانهما، و یعدهما المسیر بنفسه. و کتب بمثل ذلک الی ابی تغلب، فلما عرفوا نیته فیه تجاسروا علیه، و اقدمت علیه العامه، فانفذ بابن العمید و ابن بندار، و قال لهما قولا لأبی ان انا خرجت من بغداد انفسدت علی الممالک، و انا اقاطعه علی ثلاثین الف الف درهم فی کل سنه، و اقدم منها عشره آلاف الف. فلما وصلا الی رکن الدولة، اراد قتلهما و سئل فیهما، فاوصلهما و قال: عودا

الیه، و قولا: ترید ان تمن علی بنی أخی بدرهمین أنفقتهما، و امراه بالخروج عن بغداد و تسلیمها الی عز الدولة. فعاد ابن العمید الی عضد الدولة وحده، و عرفه الحال، فاضطر الی الخروج عن بغداد الی فارس، و افرج عن عز الدولة و اخوته، و خلع علیهم. و ثار علیه العیارون و العامه، فقابلهم بالاستخفاف و السب، و وافق ابن العمید علی الا یتخلف بعده اکثر من ثلاثة ایام. فلما خرج، طابت بغداد لابن العمید، و نزل فی الدور علی دجلة، و حصلت له الزبازب و الأغانی، و کانت قد حصلت بینه و بین ابن بقیة موده. و امتنع ابن العمید عن الشرب، لما قبض عضد الدولة علی بختیار، فکتب الیه ابن الحجاج، و قد شرب ابن بقیة: حقی علی الأستاذ قد وجبا فإلیه قد اصبحت منتسبا

یا بن العمید و أنت سیدنا ما قلتها زورا و لا کذبا

یا خیر اهل الارض کلهم اما و یا اسری العباد أبا

مولای ترک الشرب ینکره من کان فی بغداد محتسبا

ان کان من غم الأمیر فلم و وزیره بالرطل قد شربا

ان الملوک إذا هم اقتتلوا اصبحت فیهم کلب من غلبا

فلذاک اسکر غیر مکترث و الف من خیشومی الذنبا

یا سادتی قد جاءنا رجب فتفضلوا و استقبلوا رجبا

بمدامه لو لا ابوتها ما کنت قط اشرف العنبا

خمر کمثل النار موقده لم تلق لا نارا و لا حطبا

من قال ان المسک یشبهها ریحا فلا و الله ما کذبا

و کان ابن العمید، قد سال ابن الحجاج الحضور عنده، فامتنع و اعتذر بانقطاعه الی خدمه عز الدولة، فسال عز الدولة حتی انفذه الیه، و شغف به و قال له: لم تاخرت عنی؟ فقال له ابن الحجاج: اننی ترکت ما کان علیه أسلافی من الکتابه، و عدلت

الی الشعر السخیف، الذی هتک ستر تجملی، و فکرت فی انک ممن لا یسامی قدره، و لا یرد امره و نهیه، و اتهمتک بانک جبلی الأخلاق، فظ العشرة، و لم آمن من الا انفق علیک، او لا تنفق أنت علی، فتذهب قطعه من عمری، و قد تنغص عیشی، فقال له ابن العمید: فکیف رأیتنی؟ قال: بالضد مما اتهمتک فیه، فاجعلنی فی حل، فقال له: قد تساوینا، لک علی مثل مالی علیک، فاننی کنت اقرا اشعارک فاظنک سخیفا، قلیل المروءة، کثیر العیوب، حتی شاهدتک فکنت بخلاف ذلک، فان أحللتنی احللتک. و اعتد ابن العمید علی بختیار بما صنعه معه من ابعاده عضد الدولة، فعرض علیه وزارته، فقال: لا یمکننی، فاننی و اهلی فی خدمه رکن الدولة، منذ خمسین سنه و هو هالک، فإذا مضی جئتک بقطعه من عسکره و کان ذلک یبلغ عضد الدولة، فحنق علیه. و ورد ابن بقیة بغداد فی ذی القعده، و ملا عین ابن العمید بالهدایا، و قال فی بعض الأیام: لا بد ان اخلع علیه، فلما اکل و قعدا علی الشرب، أخذ ابن بقیة بیده فرجیه و رداء فی غایة الحسن و الجلاله، و وافی بهما الی ابن العمید، و قال: صرت یا استاذ جامدارک، فانظر هل ترضینی لخدمتک، فطرح الفرجیه علیه، فاخذ الرداء منه و لبسه. و قصد الفتکین فی ثلاثمائة غلام دمشق، و کان العیارون قد استولوا علیها، فخرج الیه اشرافها و شیوخها، و سلموها الیه، فاحسن السیرة، و قمع اهل الفساد، و قامت هیبته، و عظمت منزلته، و قصد العرب و ابعدهم، و ظهرت شجاعته، و کان اعور. و کان ابن الشمشقیق، قد جاء فی الروم، فاخذ بلاد الثغور، و صالح اهل دمشق علی مال کثیر، فخرج الیه الفتکین، و لعب بین یدیه بالرمح، فأعجبته فروسیته، و وهب ما قرره علی اهل دمشق له، فسأله ان یهدی له سلاحه، فقاد مع فرسه و سلاحه عشرین فرسا بتجافیفها، فردها ابن الشمشقیق، و لم یقبل غیر فرس الفتکین و سلاحه وحده

و انصرف عنه الی جبله و بیروت، ففتحهما عنوه، و تحصن منه اهل أنطاکیة، فاستخلف علیها صاحبا له، فقطع شجرها التین، و هو یجری مجری النخل بالبصرة، و فتحت له بعد ذلک. و سار ابن الشمشقیق الی قسطنطینیه، فما بعدت وفاته. و مضی الی الفتکین، والده عز الدولة 3 ، و اخواه ابو إسحاق و ابو طاهر، و ابنه المرزبان بعد قتله، علی ما نشرحه، فأولاهم الجمیل، و احسن الیهم، و قصدته العساکر من مصر متکاثره، و کان ما یاتی ذکره فی السنه الآتیة، و ما بعدها.

سنه خمس و ستین و ثلاثمائة

توفی المعز بمصر، فی شهر ربیع الآخر، سنه خمس و ستین، و مده عمره خمس و اربعون سنه و سبعه اشهر و یومان، و مده نظره ثلاث و عشرون سنه و خمسه اشهر و سبعه عشر یوما، منها بمصر ثلاث سنین. و قام ابنه نزار مقامه، و لقب بالعزیز، فکاتب الفتکین بالاستماله، فاغلظ فی جوابه، و قال: هذا بلد أخذته بالسیف، و لا أدین لأحد فیه بطاعة فانفذ الیه جوهرا فی عساکر کثیره، فدعا اهل البلد و اعلمها، ما قد أضلهم، و انه علی مفارقتهم، فقالوا: ان أرواحنا دونک، و انا باذلون نفوسنا دون نفسک. و لما حصل جوهر بالرملة، کاتب الفتکین، و عرفه انه قد استصحب له أمانا، و کتابا بالعفو عما فرط فیه، و خلعا یفیضها علیه، و اموالا، فأجابه الفتکین اجابه مغالط، و أحال علی اهل دمشق فعل جوهر علی الحرب، و سار الیه، فالتقیا بالشماسیه، و دامت الحرب و اتصلت مده شهرین، و ظهر من شجاعة الفتکین و غلمانه، ما عظموا به فی النفوس. و عاضد الفتکین الحسن بن احمد القرمطی، و اجتمعا فی خمسین ألفا، فانصرف جوهر الی طبریة، و منها الی عسقلان، فحاصراه بها، و قطعا عنه الماء. و کان جوهر فی الشجاعة معروفا، فکان یبارز الفتکین، و یعرض علیه الطاعة لصاحبه، فیکاد ان یجیبه فیعترضهما القرمطی، فلا یمکن الفتکین من ذلک. فاجتمعا یوما، فقال جوهر: قد علمت ما یجمعنی و إیاک من تعظیم الدین، و قد طالت الفتنة، و دماء من هلک فی رقابنا، و ان لم تجب الی الطاعة، فاسالک ان تمن علی بنفسی و باصحابی و تذم لنا، و تکون قد جمعت بین حقن الدماء و اصطناع المعروف، فقال الفتکین: انا افعل، علی ان اعلق سیفی و رمح القرمطی، علی باب

عسقلان، و تخرج من تحتهما، قال: رضیت، و أخذ خاتم الفتکین علی الوفاء. و انفذ الیه جوهر مالا و الطافا، فاجتهد القرمطی بالفتکین ان یغدر، فلم یفعل، فخرج و خرج جوهر و شرح لصاحبه الحال، فامر باخراج المال، و اثبات الرجال، و سار جوهر علی مقدمته، و استصحب توابیت آبائه. و لما عرف الفتکین، و القرمطی الحال، عاد الی الرملة و احتشد، و تقارب العسکران، و اصطفا للقتال، و جال الفتکین بین الصفین، فکبر و حمل و طعن و ضرب. فعلا العزیز علی رابیه، و علی راسه المظلة، و قال لجوهر: ارنی الفتکین، فأراه ایاه، و کان علی فرس ادهم بتجفاف من مرایا، و علیه فزاعند، اصفر و هو یطعن تاره، و یضرب باللت اخری، و الناس یتحامونه. فالتفت العزیز الی رکابی یختص به، و قال له: امض الی الفتکین و قل له: انا العزیز، و قد أزعجتنی من سریر ملکی، و اخرجتنی لمباشره الحرب، و انا اسامحک بجمیع ذلک، و لک علی عهد الله، بانی أهب لک الشام باسره، و اجعلک اسلسهار عسکری. فمضی الرکابی و اعاد الرسالة، فخرج الفتکین، بحیث یراه الناس، و ترجل و قبل الارض مرارا، و مرغ خدیه، و قال: قل لمولانا، لو تقدم القول لسارعت، فاما الان فلیس الا ما تری. فعاد الی العزیز بالجواب، فقال: ارجع الیه و قل له: تقرب منی بحیث أراک و ترانی، فان استحققت ان تضرب وجهی بالسیف فافعل. فمضی، فقال الفتکین: ما کنت بالذی اشاهد طلعته و انابذه الحرب، و قد خرج الأمر عن یدی. و حمل عند ذلک علی المیسره فهزمها، و قتل کثیرا من أهلها، فحمل العزیز، و المظلة علی راسه، فانهزم الفتکین و القرمطی، و وضع السیف فی عسکرهما، فقتل منه عشرین الف رجل

و مضی القرمطی هاربا، و بذل لمن یأتیه بالفتکین مائه الف دینار. و کان الفتکین یمیل الی المفرج بن دغقل بن الجراح الطائی، و بتمرده لملاحته، و شاع ذلک عنه، فانهزم یطلب ساحل البحر، و معه ثلاثة من غلمانه، و به جراح، و قد جهده العطش، فلقیته سریه فیها المفرج، فلما رآه، التمس منه ماء، فسقاه، و قال له: سیرنی الی اهلک، فحمله الی قریه تعرف بلبنی، و احضر له ماء و فاکهة، و وکل به جماعه، و بادر الی العزیز فاخبره، فاعطاه المال الذی ضمنه، و مضی معه جوهر فتسلمه. و تقدم بضرب مضارب، و احضر کل من حصل فی الاسر من اصحاب الفتکین، فامنهم و کساهم، و جعل کل واحد منهم فیما کان فیه معه، و وصل الفتکین فاخرج العسکر لاستقباله، و هو لا یشک انه مقتول. فلما وصل الی النوبه، و رای اصحابه مکرمین، و ترجل الناس له، و حمل الی دست قد نصب لیجلس فیه، رمی بنفسه الی الارض، و القی عمامته، و عفر و بکی بکاء شدیدا، و قال: لم استحققت هذا الإبقاء! و امتنع من الجلوس فی الدست. و وافاه أمین الدولة ابو الحسن بن عمار، و جوهر و الخدم علی ایدیهم الثیاب، و اعلموه رضا العزیز عنه، و البسوه الخلع، و تقدم الی البازیار به و اصحاب الجوارح بالمصیر الی مضربه، و راسله بالرکوب الی الصید تانیسا له، و قاد الیه عده دواب، و عاد عشاء، و استقبله الفراشون و النفاطون بالمشاغل، و نزل و رکب العزیز الیه لیلا، فقبل الارض و خاطبه بما سکن منه، و جعله حاجب حجابه. و عفا عن الحسن بن احمد القرمطی، و اقام بطبریه، و جعل له سبعین الف دینار فی کل سنه، و توجه الیه جوهر، و قاضی الرملة فاستخلفاه. و مضی الفتکین مع العزیز الی مصر، و قد استامن الیه أخو عز الدولة و ابنه، فزاد فی اکرام الفتکین. و کان یتکبر علی ابی الفرج یعقوب بن یوسف بن کلس، و تدرجت الوحشة، و امرهما العزیز بالإصلاح، فلم یفعل الفتکین، فدس علیه ابو الفرج سما فقتله، و حزن علیه العزیز، و قبض علی ابی الفرج، و قد اتهمه بقتله نیفا و اربعین یوما، و أخذ منه خمسمائة الف دینار، و وقفت الأمور باعتزاله الظر، فاعاده حین لم یجد منه بدا

و تزوج الطائع بنت عز الدولة علی صداق مائه الف دینار، و خطب ابو بکر ابن قریعة خطبه النکاح. و فی ذی القعده توفی ابو الحسن ثابت بن سنان بن قصره الصابی صاحب التاریخ. و قسم رکن الدولة الممالک بین اولاده، فجعل لعضد الدولة فارس و کرمان و ارجان، و لمؤید الدولة الری و أصبهان، و لفخر الدولة همذان و الدینور. و مرض رکن الدولة، فسار الیه عضد الدولة، و قبل الارض بین یدیه، و التقیا بأصبهان، و عمل ابن العمید دعوه، جمع فیها رکن الدولة و اولاده الأمراء، و خاطبهم رکن الدولة، بان عضد الدولة ولی عهده، و خلع ابن العمید علی القواد الف قباء و الف کساء. و أخذ عز الدولة لسهلان بن مسافر خلعا من الطائع، و لقبه عنه عصمه الدولة و أنفذها له. و انفذ الی فخر الدولة مثلها، فلم یلبساها، و لم یتلقب سهلان مراقبه لعضد الدولة.

سنه ست و ستین و ثلاثمائة

توفی رکن الدولة ابو علی بالری فی ثامن عشر المحرم، و قال ابو بکر الخوارزمی یرثیه: ا حین جری ملکه فی الملوک و رد به الله ملک العجم و خط الفناء علی قبره بخط البلی و بنان السقم إذا تم امر بدا نقصه توقع زوالا إذا قیل تم و أتاها مؤید الدولة، و انفصل عن أصبهان، و اقر أبا الفتح بن العمید علی ما کان الیه، و کان یکتب له فی حیاه ابیه الصاحب ابو القاسم محمد بن العمید، حسده الصاحب و غیظه من قربه ان حمل الجند علی الشغب، فحسم مؤید الدولة المادة باعاده الصاحب الی أصبهان. و کان فی نفس عضد الدولة علی ابن العمید ما ذکرناه، حتی انه کان یقول: خرجت من بغداد، و انا زریق الشارب، و ابن العمید خرج ملقبا بذی الکفایتین، لان اهل بغداد کانوا یلقبون عضد الدولة بزریق الشارب. و نشط ابن العمید للشرب، و تداخله ارتیاح، فعمل مجلسا عظیما، و شرب ببقیة نهاره و عامه لیله، و عمل شعرا و هو یشرب، و امر بتلحینه و الغناء له به، ففعل المغنون ذلک، و الشعر: دعوت المنی و دعوت العلا فلما أجابا دعوت القدح

و قلت لایام شرخ الشباب الی فهذا أوان الفرح

إذا بلغ المرء آماله فلیس له بعدها مقترح

و لما غنی له بشعره، و استفزه الطرب، و شرب حتی سکر، و قال لغلمانه: غطوا المجلس و اترکوه علی حاله، حتی نشرب علیه و نصطبح، و قام الی بیت منامه

و باکره رسول مؤید الدولة یستدعیه، فرکب و عنده انه یخاطبه علی مهم، و یعود سریعا، فلما دخل الیه قبض علیه و أخذ أمواله. و من شعر ابی الفتح: یقول لی الواشون کیف تحبها فقلت لهم بین المقصر و الغالی

و لو لا حذاری منهم لصدقتهم و قلت هوی لم یهوه قط أمثالی

و کم من شفیق قال: ما لک واجما فقلت: ابی ما بی و تسألنی مالی

و ترامت به الحال الی قتله. و حکی ان أباه رآه و هو یخطر خطره أنکرها من مشیه امثاله، فقال لمن حضره: انی لأخذه بالأدب حتی لانغص علیه عیشه، فانه قصیر العمر، و عمره علی ما یدل علیه نجمه ثمان و عشرون سنه، هذا ما حکاه الثعالبی فی الیتیمه. و قال ابن الحجاج یرثیه من قصیده: رویدک ان الحزن ضربه لازم الا فلیقم ناعی البحور الخضارم

الا ان هذا المجد قد ساخ طوده فاصبح منهد الذرا و الدعائم

الا ان بحر الجود قد غاض لجه فمن للقلوب الصادیات الحوائم

فیا صارما فل البلی غرب خده و کتابه تقری متون الصوارم

مضی جسمک الفانی و خلفت بعده معالی تلک المأثرات الجسائم

اخلای بالری الذین عهدتهم یوفوننی حق الصدیق المساهم

الموا جمیعا او فرادی بقبره و قولوا له عن اجدع الأنف راغم

کظیم و ما زال الاسی متحاملا علی کل موتور السرائر کاظم

أیا راحلا عن قومه غیر آئب و یا غائبا عن اهله غیر قادم

لمثلک فلتبک العیون باربع و ما فائضا بعد الدموع السواجم

و ما کنت الا صارما فل حده باخر مشحوذ الغرارین صارم

فلا هز هندی سقی دمک الثری غداه الوغی الا باوهن قائم

و مما یسلی الحزن انک وارد علی فرح فی جنه الخلد دائم

و لم لا و قد قدمت زادا من التقی نهضت به مستبشرا غیر نادم

تجیء إذ صحف المظالم نشرت ببیضاء غفل من سمات المظالم

و کنت إذا الفحشاء نادتک معرضا أصم غضیض الطرف دون المحارم

عجبت لمن انحی علیک بسیفه فانحی علی غصن من البان ناعم

اما راعه ذاک الشباب و حسنه فتدرکه فی الحال رقه راحم

أبا الفتح یأبی سلوتی عنک اننی جعلت علیک الحزن ضربه لازم

فما قصرت بی عن حقوقک ونیه و لا أخذتنی فیک لومه لائم

و لما بلغ عز الدولة وفاه رکن الدولة، قال: انا ولی عهد عمی رکن الدولة، و حلف لعمران بن شاهین، و تزوج ابو محمد عمران ابنه عز الدولة، و حضر بین یدی الطائع، و حلف لعده الدولة ابی تغلب، فقال ابن الحجاج من قصیده: أنت علمتنی المدائح حتی صرت فیها مجودا مطبوعا

أنت واصلتنی و کنت علی الباب طریدا مبعدا ممنوعا

أنت جددت ثوب عزی و قد کان لبیسا مفتتا مرقوعا

ملک عین من یعادیه لا تطعم غمضا و لا تذوق هجوعا

ایها السید الذی طاب فی المجد اصولا کریمه و فروعا

ان یوم الخمیس اصبح فیه علم المجد و العلا مرفوعا

رفعت رایه الهدی بید النصر و خر النفاق فیه صریعا

دوله عزها و عمدتها الیوم اضافا الی الجموع الجموعا

وصلا الحبل بالتصافی فاضحی ظهر من یظهر الخلاف قطیعا

و له رایه إذا ضحک النصر إلیها تبکی السیوف نجیعا

فی جیوش تطبق الارض خیلا و سیوفا قواطعا و دروعا

ینصرون الامام خیر امام لم یکن خالعا و لا مخلوعا

ورث الأمر عن ابیه بحق لم یکن محدثا و لا مصنوعا

فهو مثل الهلال فی الأفق نورا و علوا و رفعه و طلوعا

و ترانی بدرتی اصفع الحاسد فی اخدعیه صفعا وجیعا

لا احابی و حق من خلق الجنه لا تابعا و لا متبوعا

و لو انی حابیتهم کنت نذلا ساقطا سفله خسیسا وضیعا

و فی رجب، قبض علی ابی الفرج بن فسانحس، و حمل الی سر من رای، و تحرک ما کان فی نفس عضد الدولة من قصد العراق، فاستخلف عز الدولة علی بغداد الشریف أبا الحسن محمد بن عسر، و خرج معه ابن بقیة، فزارا مشهد الحسین ع. و قصد ابن بقیة الکوفه وحده، فزار و اجتمع، و انحدر الی واسط، و قال ابن الحجاج یودعه: یا من الیه الامال تختلف و من علیه القلوب تنعطف

و من بنو عمه و اخوته ملوک اهل الدنیا به شرفوا

من استقلت بنو بویه به کما استقلت بالعاتق الکتف

مولای صبرا فان سائر ما تراه عما تحب ینکشف

و کل ما تشتهی و تؤثره یاتی کما تشتهی و لا یقف

و من أتانا یسوقه طمع عنک بخفی حنین ینصرف

تثنیه عن هفوة الشباب غدا رای بعید من النوی نصف

أ و لا فعزیه ململمه تستر منها السیوف و الحجف

و ذیل یحکم الطعان لها بأنها فی الصدور تنقصف

و شرب ضمر فوارسها لا عزل فوقها و لا عنف

هذا و نفسی الأمیر دونک للرماة فی حومه الوغی هدف

فانهض به نحوهم إذا نهضوا و ازحف الیهم به إذا زحفوا

و أنت اعلی بنی بویه یدا و ان تساوی القدیم و الخلف

کنتم بنی اهل بیت مکرمه توصف منهم بمثل ما وصفوا

حتی تلوناکم فکان لکم الفضل علیهم و المجد و الشرف

و الدر جنس لکن له قیم فی الفضل عند التجار یختلف

و لیس یدری ما فضل فاخره المکنون حتی یفتح الصدف

یا من إذا احلف البحار ففی نداه من کل فائت خلف

ینتظم المدح فیک متزنا و فی سواک المدیح ینزحف

مولای لما بعدت فاشتعلت نیران قلبی و طار بی الأسف

جئتک اعدو و الشوق یعجلنی إلیک یا دافنی و انصرف

و سال عز الدولة الطائع الانحدار، فأجاب و انحدر الی واسط فی عاشر شعبان، و معه ابن معروف، و نزل فی دار الوزارة بها. و ساروا الی الاهواز، فوصلوها عاشر رمضان. و کتب عز الدولة عن الطائع کتابا یدعو الی الصلح، و نفذ به خادم، فقال عضد الدولة للخادم: قل لمولانا امیر المؤمنین، لا یمکننی الجواب، إذا مثلت بحضرتک و لم یجب علی الکتاب. و لما اشرفت الحال علی الحرب، اصعد الطائع الی بغداد، و کانت الحرب بناحیه یقال لها مشان من اعمال الباسیان، فی نصف تموز، و هو یوم الأحد مستهل ذی القعده، و کان دبیس بن عفیف الأسدی علی میسره عز الدولة، فاستامن و عطف علی النهب، فنهب، فانهزم عز الدولة، و قتل من اصحابه خلق، و غرق آخرون علی جسر عقده بدجیل. و کان حمدان فی جمله المنهزمین، و تفرقت المذاهب بالمنهزمین، فالتقوا بمطاری. و اجتمع عز الدولة و به جراح بأخیه عمده الدولة، و ابن بقیة بها علی اسوا حال. و انفذ عمران بابنه الحسن و کاتبه و قواده، فی عده سفن الی عز الدولة، و انفذ الیه و الی ابن بقیة بمال و ثیاب، و انفذ المرزبان بن بختیار الی ابیه بمثل ذلک من البصره. و انحدروا الی البصره، و هی مفتتنه، فاراد ابن بقیة ان یصلحها، فازدادت فسادا و احترقت الاسواق، و نهبت الأموال. و ورد ابو بکر محمد بن علی بن شاهویه صاحب القرامطة الکوفه فی الف رجل منهم، و اقام الدعوة بها و بسورا، و بالجامعین و النیل، لعضد الدولة

و اشفق بختیار ان یسیر عضد الدولة الی واسط، فیملکها، فتفوته النجاة، فاحترق البطائح، فتلقاه عمران فی عسکره، و اقام ابن بقیة عنده ثلاثة ایام. و کان عمران قد قال لعز الدولة، لما قصد حربه: ستری انک تحتاج الی، و اعاملک من الجمیل بخلاف ما عاملنی به ابوک من القبح، فعجب الناس من هذا الاتفاق. و استدعی البصریون من عضد الدولة، من یتسلم بدلهم، فانفذ أبا الوفاء طاهر بن محمد فدخلها. و اقام بختیار بواسط، و تراجع الیه اصحابه و جنده. و رجع ابن بقیة الی ذخیره له بها، و استمال الجند، فرغبوا فیه و آثروه علی صاحبه. و قال بعض البصریین فی بختیار: اقام علی الاهواز خمسین لیله یدبر امر الملک حتی تذمرا

یدبر امرا کان اوله عمی و اوسطه بلوی و آخره خسرا

و من اعجب ما اتفق علیه، انه اسر له غلام اسمه باتکین، و لم یکن یمیل الیه، فجن علیه، و تسلی عن ملکه الا عنه، و انقطع الی البکاء، و امتنع من الغذاء، و احتجب عن الناس فخف میزانه، و استهان به ابن بقیة، و انفذ بالشریف ابی احمد الموسوی، و الحرب قائمه، یسال عضد الدولة فی رد الغلام، و بذل فی فدائه جاریتین، کان بذل ابو تغلب بن حمدان فی إحداهما مائه الف درهم، و قال لأبی احمد: ان لم یرض عضد الدولة بهما، فأعطه هذا العقد-و کان فاخرا نادرا و اضمن له ما اراد. و لما مضی ابو احمد الی عضد الدولة، و ادی الرسالة، امر برد الغلام، و کان قد حمل فی عده غلمان الی ابی الفوارس بن عضد الدولة، فاعید الی عضد الدولة، و لم یکن بین الغلام و بین غیره من الأسری فرق، فامسکه عنده، و قال لأبی احمد: لا انفذه حتی تمضی الیه برسائل، و تقرر معه القبض علی ابن بقیة، و اضاف الیه أبا سعد بهرام بن أردشیر الکاتب. فلما وصلا الی بختیار، و خلوا به، اوحش ذلک ابن بقیة

و کان بختیار ینزل فی الجانب الغربی، و عول ابن بقیة علی طرد بختیار، و ان ینفرد هو بالحرب، فعدل بختیار الی تسکینه و تلافیه. فلما کان فی ذی الحجه، اشار ابراهیم بن اسماعیل- و کان بختیار قد استحجبه، بعد ان کان نقیبا- بالقبض علیه إذا عبر الیه، ففعل ذلک، و انفذ أمواله و خزائنه، و وجد له سته آلاف رطل ثلجا، کان أعدها لسماط عزم علی اتخاذه للجند، و طلب عز الدولة منه شیئا قبل القبض علیه، فانفذ الیه ثلاثین رطلا. فکانت وزارة ابن بقیة اربع سنین و احد عشر یوما. و استخلص عز الدولة أبا العلاء صاعد بن ثابت النصرانی، من مجلس ابن بقیة، و کتب الی بغداد علی الاطیار بالقبض علی اهله، فوقعت الکتب فی ایدیهم، فهربوا الی بنی عقیل بالبادیة. و قبض علی ابن بقیة بمشهد ابن بهرام بن أردشیر، و اعاد معه الشریف أبا احمد. و جرت اقاصیص حتی عاد الیه باتکین. و قال ابن الحجاج یمدح أبا سعد بن بهرام: أبا سعد قد انکشف الغطاء و أمکننا الحضور کما نشاء

و زالت رقبه الواشین حتی شفی من لوعة الشوق اللقاء

بنفسی أنت من قمر منیر له فی کل ناحیه ضیاء

هزمت القوم أمس بغیر حرب فامست فی خفارتک الدماء

و کان القوم فی داء و لکن لطفت فصادف الداء الدواء

بقول ما خلطت به نفاقا و رای لم یکن فیه ریاء

فاضحوا و الرجال لکم عبید و امسوا و النساء لکم إماء

و لما حصل باتکین بالبصرة، تواترت البشائر الی بختیار، و اظهر من السرور ما لم یعهد، و ضمن انه إذا رد الغلام، عاد الی بغداد، و اظهر الطاعة. و امر عضد الدولة أبا احمد، الا یسلم الغلام، حتی یصعد بختیار الی بغداد. و کان قد ورد علیه عبد الرزاق و بدر ابنا حسنویه، فی الف فارس لنصرته،

فلما رایا افعاله، کاتبا أباهما بالصورة، و عرفاه ضعف رایه، و اختلال تدبیره، و اصعدا، و فارقه عبد الرازق بجرجرایا، و استحیا بدر من مفارقته. و عادت الرسالة الیه بسمل ابن بقیة، ففعل و سمل بعده صاحبه ابن الراعی، و أخذت علیه الایمان بطاعة عضد الدولة، و اثبات اسمه علی رایاته، و اقامه الخطبه له فی کل بلد دخله. فانصرف عنه بدر بن حسنویه حینئذ. و کان فی جمله ما شرط علیه عضد الدولة، ان یرحل عن بغداد الی الشام، و الا یؤذی أبا تغلب. و اتی عضد الدولة الاهواز، فرتب أمورها، و سار منها الی البصره، و قد انصرف عنها المرزبان بن بختیار، فوجدها مفتتنه، فأصلحها و ضمن اکابر أهلها اصاغرهم.

سنه سبع و ستین و ثلاثمائة

فی صفر ورد الخبر الی الکوفه بوفاه ابی یعقوب یوسف بن الحسن الجنابی صاحب هجر، فاغلقوا أسواقهم ثلاثة ایام، اجلالا لمصیبته، و مولده سنه ثمانین و مائتین، و عقدوا الأمر لستة نفر من اهل بیته، اشرکوا فی الأمر، و سموا السادة. و صار ابو الحسن محمد بن یحیی العلوی الی عضد الدولة، و سار فی مقدمته الی بغداد. و سار عز الدولة عنها للیلتین بقیتا من شهر ربیع الآخر، و تفرق دیلمه عنه، ففرقه انحازوا الی الحسن بن فیلسار، و سار بها الی جسر النهروان، و انفذ عضد الدولة بمن أتاه به أسیرا، و به عده ضربات. و فرقه صاروا الی عضد الدولة، و فرقه ثبتوا معه. فقال ابن الحجاج فی خروجه: فدیت قوما ساروا و لکن ساروا علی صوره خسیسة

نودی علیهم کما ینادی بسوق یحیی علی الهریسة

کأنهم من یهود هطری قد طردوهم من الکنیسه

آخر الجزء الاول، و یتلوه فی الثانی مملکه عضد الدولة ابی شجاع و الحمد لله حق حمده و صلواته علی سیدنا محمد النبی و آله الطاهرین و سلم تسلیما.

المنتخب من کتاب ذیل المذیل

اشارة

من تاریخ الصحابة و التابعین تصنیف محمد بن جریر الطبری]

بسم الله الرحمن الرحیم قال ابو جعفر محمد بن یزید الطبری فی کتاب ذیل المذیل من تاریخ الصحابه و التابعین

[القول فی تاریخ وفات الصحابة و التابعین]

من النساء اللواتی متن قبل الهجره

و اما من النساء اللواتی متن قبل هجره رسول الله صلی الله علیه و سلم بمکة فزوجه رسول الله صلی الله علیه و سلم خدیجه بنت خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قصی، و کانت تکنی أم هند رضی الله عنها، و هند ابن لها من ابی هاله بن النباش بن زراره زوج، کان لها قبل النبی صلی الله علیه و سلم کنیت به، و توفیت قبل الهجره بثلاث سنین، و هی یومئذ ابنه خمس و ستین سنه، کذاک حدثنی الحارث عن ابن سعد عن محمد بن عمر عن محمد بن صالح و عبد الرحمن بن عبد العزیز. و کانت و فاتها فی شهر رمضان من هذه السنه، و دفنت بالحجون رحمها الله

و ممن مات فی سنه ثمان من الهجره

قال: و ممن مات فی سنه ثمان من الهجره فی أولها زینب بنت رسول الله صلی الله علیه و سلم، و کانت اسن بنات رسول الله ص، و کان سبب وفاتها انها لما اخرجت من مکة الی رسول الله ص، أدرکها هبار بن الأسود، و رجل آخر، فدفعها أحدهما فیما قیل فسقطت علی صخره فاسقطت، فاهراقت الدم فلم یزل بها وجعها حتی ماتت منه. قال: و ممن قتل منهم جعفر بن ابی طالب بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف، قتل بمؤته شهیدا. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه و ابو تمیله، عن ابن إسحاق عن یحیی ابن عباد عن ابیه، قال: حدثنی ابی الذی ارضعنی، و کان احد بنی مره بن عوف، و کان فی تلک الغزوة غزوه مؤتة قال: و الله لکأنی انظر الی جعفر ع حین اقتحم عن فرس له شقراء فعقرها، فقاتل القوم حتی قتل، و کان جعفر ع أول رجل من المسلمین- فیما قیل- عقر فی الاسلام. قال محمد بن عمر: حدثنی عبد الله بن محمد بن عمر بن علی عن ابیه، قال: ضربه-یعنی جعفرا- رجل من الروم فقطعه بنصفین، فوقع احد نصفیه فی کرم فوجد فی نصفه ثلاثون او بضعه و ثلاثون جرحا. و کان اسلام جعفر ع قبل ان یدخل رسول الله ص دار الارقم، و یدعو فیها، و هاجر الی ارض الحبشه الهجره الثانیه و معه امراته أسماء بنت عمیس، فلم یزل بأرض الحبشه حتی هاجر رسول الله ص الی المدینة، ثم قدم علیه من ارض الحبشه و هو بخیبر سنه سبع و قتل سنه ثمان من

الهجره فی جمادی الاولی منها، و هو احد أمراء رسول الله ص علی السریه التی وجهها الی الروم، و کان جعفر یکنی أبا عبد الله. و زید الحب بن حارثة بن شراحیل بن عبد العزی بن إمرئ القیس بن عامر ابن النعمان بن عامر بن عبدود بن عوف بن کنانه بن عوف بن عذره بن زید اللات ابن رفیده بن ثور بن کلب بن وبره بن تغلب بن حلوان بن عمران بن الحاف ابن قضاعه-و اسمه عمرو-بن مالک بن عمرو بن مره بن مالک بن حمیر بن سبا ابن یشجب بن یعرب بن قحطان. ذکر ان أم زید- و هی سعدی بنت ثعلبه بن عبد عامر بن افلت بن سلسله من بنی معن- من طیّئ- زارت قومها و زید معها، فاغارت خیل لبنی القین بن جسر فی الجاهلیة، فمروا علی ابیات بنی معن رهط أم زید فاحتملوا زیدا، و هو یومئذ غلام یفعه قد اوصف، فوافوا به سوق عکاظ، فعرضوه للبیع، فاشتراه منهم حکیم بن حزام بن خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قضی لعمته خدیجه بنت خویلد بأربعمائة درهم، فلما تزوجها رسول الله ص و هبته له، فقبضه رسول الله ص الیه، و قد کان أبوه حارثة بن شراحیل حین فقده، قال: بکیت علی زید و لم ادر ما فعل أ حی یرجی أم اتی دونه الأجل فو الله ما ادری و ان کنت سائلا اغالک سهل الارض أم غالک الجبل فیا لیت شعری هل لک الدهر رجعه فحسبی من الدنیا رجوعک لی بجل تذکرنیه الشمس عند طلوعها و تعرض ذکراه إذا قارب الطفل و ان هبت الارواح هیجن ذکره فیا طول ما حزنی علیه و ما وجل ساعمل نص العیس فی الارض جاهدا و لا اسام التطواف او تسام الإبل حیاتی او تأتی علی منیتی و کل امرئ فان و ان غره الأمل و اوصی به عمرا و قیسا کلیهما و اوصی یزیدا ثم من بعدهم جبل قال: یرید جبله بن حارثة أخا زید بن حارثة، و کان اکبر من زید، و یعنی بیزید أخا زید لامه، و هو یزید بن کعب بن شراحیل

و حج ناس من کلب فرأوا زیدا فعرفهم و عرفوه فقال: ابلغوا اهلی هذه الأبیات، فانی اعلم انهم قد جزعوا علی، و قال: الکنی الی قومی و ان کنت نائیا بانی قطین البیت عند المشاعر

فکفوا من الوجد الذی قد شجاکم و لا تعملوا فی الارض نص الأباعر

فانی بحمد الله فی خیر اسره کرام معد کابرا بعد کابر

فانطلق الکلبیون، فاعلموا أباه، فقال: ابنی و رب الکعبه، و وصفوا له موضعه و عند من هو، فخرج حارثة و کعب ابنا شراحیل بفدائه، و قدما مکة فسألا عن النبی ص فقیل: هو فی المسجد، فدخلا علیه، فقالا: یا بن عبد الله یا بن عبد المطلب یا بن هاشم، یا بن سید قومه: أنتم اهل حرم الله و جیرانه و عند بیته تفکون العانی، و تطعمون الأسیر، جئناک فی ابننا عندک، فامنن علینا، و احسن إلینا فی فدائه فانا سنرفع لک فی الفداء. قال: من هو؟ قالوا زید بن حارثة فقال رسول الله ص: فهلا غیر ذلک؟ قالوا: ما هو؟ قال: ادعوه فاخیره، فان اختاکم فهو لکما بغیر فداء و ان اختارنی فو الله ما انا بالذی اختار علی من اختارنی أحدا، فقالا: قد زدتنا علی النصف و احسنت، فدعاه فقال: تعرف هؤلاء؟ قال: نعم قال: من هما؟ قال: هذا ابی، و هذا عمی، قال: فانا من قد علمت و عرفت، و رایت صحبته لک فاخترنی او اخترهما، فقال زید: ما انا بالذی اختار علیک أحدا أنت منی مکان الأب و العم، فقالا له: ویحک یا زید! ا تختار العبودیة علی الحریة، و علی ابیک و عمک و اهل بیتک! قال: نعم، انی قد رایت من هذا الرجل شیئا ما انا بالذی اختار علیه أحدا ابدا، فلما رای ذلک رسول الله ص اخرجه الی الحجر فقال: یا من حضر، اشهدوا ان زیدا ابنی، ارثه و یرثنی، فلما رای ذلک أبوه و عمه طابت أنفسهما و انصرفا، فدعی زید بن محمد حتی جاء الله عز و جل بالإسلام، حدثنی بذلک کله الحارث عن ابن سعد عن هشام بن محمد عن ابیه و عن جمیل ابن مرثد الطائی و غیرهما. و قد ذکر بعض الحدیث عن ابیه عن ابی صالح عن ابن عباس و قال فی اسناده،

فزوجه رسول الله ص زینب بنت جحش بن رئاب الأسدیة و أمها امیمه بنت عبد المطلب بن هاشم، فطلقها زید بعد ذلک فتزوجها رسول الله ص ، فتکلم المنافقون فی ذلک، و طعنوا فیه، و قالوا: محمد یحرم نساء الولد، و قد تزوج امراه ابنه زید! فانزل الله عز و جل: مٰا کٰانَ مُحَمَّدٌ أَبٰا أَحَدٍ مِنْ رِجٰالِکُمْ وَ لٰکِنْ رَسُولَ اَللّٰهِ وَ خٰاتَمَ اَلنَّبِیِّینَ الی آخر الآیة و قال: اُدْعُوهُمْ لِآبٰائِهِمْ فدعی یومئذ زید بن حارثة، و دعی الأدعیاء الی آبائهم، فدعی المقداد الی عمرو- و کان یقال له المقداد بن الأسود. و کان الأسود بن عبد یغوث قد تبناه و قتل زید فی جمادی الاولی من هذه السنه و هو ابن خمس و خمسین سنه، و کان یکنی أبا سلمه فیما قیل، فقال محمد بن عمر: حدثنا محمد بن الحسن ابن اسامه بن زید، عن ابیه قال: کان بین رسول الله ص و بین زید عشر سنین، رسول الله ص اکبر منه، و کان زید رجلا قصیرا آدم شدید الأدمة فی انفه فطس، و کان یکنی أبا اسامه، و شهد زید بدرا و أحدا و استخلفه رسول الله ص علی المدینة حین خرج الی المریسیع، و شهد الخندق و الحدیبیة و خیبر، و کان من الرماه المذکورین من اصحاب رسول الله صلی الله علیه و سلم. قال: و ثابت بن الجذع من بنی سلمه من الانصار، و هو ثابت بن ثعلبه بن زید ابن الحارث بن حرام بن کعب، و الجذع ثعلبه بن زید و سمی بذلک فیما قیل لشدة قلبه و صرامته و یقال أیضا ثابت بن ثعلبه الجذع و شهد ثابت العقبه مع السبعین الذین بایعوا رسول الله ص لیله العقبه من الانصار و شهد بدرا و أحدا و الخندق و الحدیبیة و خیبر و فتح مکة و یوم حنین و الطائف و قتل یومئذ شهیدا.

قال: و فی سنه تسع من الهجره

ماتت أم کلثوم ابنه رسول الله ص فی شعبان، فصلی علیها رسول الله ص، و نزل فی حفرتها- فیما قیل- علی بن ابی طالب ع و الفضل بن العباس و اسامه بن زید، و هی التی روی عن أم عطیة انها قالت: غسلت احدی بنات النبی ص. و روی عن انس بن مالک ان النبی ص قال لما وضعت فی قبرها: لا ینزل فی قبرها احد قارف اهله اللیلة، و قال: ا فیکم احد لم یقارف اهله اللیلة؟ فقال ابو طلحه: انا یا رسول الله، فقال: انزل، فنزل.

قال: و فی سنه احدی عشر من الهجره

توفیت فاطمه ابنه محمد ص، لثلاث لیال خلون من شهر رمضان، و هی ابنه تسع و عشرین سنه او نحوها و قد اختلف فی وقت وفاتها فروی عن ابی جعفر محمد بن علی ع، انه قال: توفیت فاطمه علیها السلام بعد النبی ص بثلاثة اشهر. و اما عبد الله بن الحارث فانه فیما روی یزید بن ابی زیاد عنه، قال: توفیت فاطمه ابنه رسول الله ص بعد رسول الله بثمانیة اشهر. و قال محمد بن عمر: حدثنا معمر عن الزهری عن عروه عن عائشة، قال: و حدثنا ابن جریج عن الزهری عن عروه، ان فاطمه علیها السلام توفیت بعد النبی ص بسته اشهر. قال ابن عمر: و هو الثبت عندنا

قال: توفیت لیله الثلاثاء لثلاث خلون من شهر رمضان سنه احدی عشر. و ذکر عن جعفر بن محمد ع انه قال: کانت کنیه فاطمه علیها السلام أم أبیها. قال: و ابو العاص بن الربیع ابن عبد العزی بن عبد شمس بن عبد مناف ابن قضی و اسمه مقسم و أمه هاله ابنه خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قصی 3 ، و خالته خدیجه ابنه خویلد زوج رسول الله ص، و کان رسول الله ص زوجه ابنته زینب ابنه رسول الله قبل الاسلام 3 ، فولدت له علیا و امامه، فتوفی علی و هو صغیر و بقیت امامه فتزوجها علی بن ابی طالب ع بعد وفاه فاطمه ابنه محمد رسول الله ص. و کان ابو العاص بن الربیع فیمن شهد بدرا مع المشرکین فاسره عبد الله بن جبیر ابن النعمان الأنصاری، فلما بعث اهل مکة فی فداء أساراهم قدم فی فداء ابی العاص اخوه عمرو بن ربیع. فحدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه عن محمد، قال: حدثنی یحیی ابن عباد بن عبد الله بن الزبیر عن ابیه عباد، عن عائشة، قالت: لما بعث اهل مکة فی فداء أساراهم، بعثت زینب بنت رسول الله ص فی فداء ابی العاص بمال، و بعثت فیه بقلاده کانت خدیجه أدخلتها بها علی ابی العاص حین بنی علیها. قالت: فلما رآها رسول الله ص رق لها رقه شدیده و قال ان رایتم ان تطلقوا لها أسیرها و تردوا علیها الذی لها فافعلوا، فقالوا: نعم یا رسول الله، فاطلقوه و ردوا علیها الذی لها. و لم یزل ابو العاص معها علی شرکه حتی إذا کان قبیل الفتح، فتح مکة خرج بتجاره الی الشام و باموال من اموال قریش ابضعوها معه، فلما فرغ من تجارته و اقبل قافلا لقیته سریه لرسول الله ص و قیل: ان رسول الله ص کان هو الذی وجه السریه للعیر التی کان فیها ابو العاص قافلة من الشام، و کانوا سبعین و مائه راکب، أمیرهم زید بن حارثة، و ذلک فی جمادی الاولی من سنه ست من الهجره، فأخذوا فی تلک العیر من الاثقال، و أسروا أناسا ممن کان فی العیر، فاعجزهم ابو العاص هربا، فلما قدمت السریه بما

أصابوا اقبل ابو العاص من اللیل، حتی دخل علی زینب ابنه رسول الله ص علیه و سلم فاستجار بها فاجارته فی طلب ماله، فلما خرج رسول الله ص الی صلاه الصبح، و کبر و کبر الناس معه، فحدثنا ابن حمید قال: حدثنا سلمه عن محمد بن إسحاق، قال: حدثنی یزید بن رومان، قال: صرخت زینب: ایها الناس، انی قد اجرت أبا العاص بن الربیع، فلما سلم رسول الله ص من الصلاة، اقبل علی الناس، فقال: یایها الناس، هل سمعتم ما سمعت؟ قالوا، نعم، [ قال: اما و الذی نفس محمد بیده ما علمت بشیء کان حتی سمعت منه ما سمعتم، انه یجیر علی المسلمین ادناهم: ] ثم انصرف رسول الله ص، فدخل علی ابنته زینب، فقال: ای بنیه، اکرمی مثواه و لا یخلصن إلیک فإنک لا تحلین له. قال ابن إسحاق: و حدثنی عبد الله بن ابی بکر ان رسول الله صلی الله علیه و سلم بعث الی السریه الذین أصابوا مال ابی العاص [ فقال لهم: ان هذا الرجل منا حیث قد علمتم، و قد أصبتم له مالا، فان تحسنوا تردوا علیه الذی له، فانا نحب ذلک، و ان ابیتم ذلک فهو فیء الله الذی افاءه إلیکم، و أنتم أحق به، ] قالوا: یا رسول الله بل نرده علیه، قال: فردوا علیه ماله، حتی ان الرجل لیأتی بالحبل، و یاتی الرجل بالشنة و الإداوة، حتی ان احدهم لیأتی بالشظاظ حتی ردوا علیه ما له باسره، لا یفقد منه شیئا ثم احتمل الی مکة فادی الی کل ذی مال من قریش ما له ممن کان ابضع معه، ثم قال: یا معشر قریش، هل بقی لأحد منکم عندی مال لم یأخذه؟ قالوا: لا، جزاک الله خیرا، فقد وجدناک وفیا کریما، قال: فانی اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا عبده و رسوله، و ما منعنی من الاسلام عنده الا تخوف ان تظنوا انی انما اردت اکل أموالکم، فلما أداها الله عز و جل إلیکم و فرغت منها اسلمت-ثم خرج حتی قدم علی رسول الله ص. قال ابن إسحاق: فحدثنی داود بن الحصین، 3 عن عکرمه مولی ابن عباس، عن ابن عباس قال: رد رسول الله ص زینب بالنکاح الاول لم یحدث

شیئا بعد ست سنین ثم ان أبا العاص رجع الی مکة بعد ما اسلم، فلم یشهد مع النبی ص مشهدا، ثم قدم المدینة بعد ذلک، و توفی فی ذی الحجه سنه اثنتی عشره فی خلافه ابی بکر و اوصی الی الزبیر بن العوام. قال: و ذکر هشام بن محمد ان معروف بن خربوذ المکی حدثه قال: خرج ابو العاص بن الربیع فی بعض أسفاره الی الشام، فذکر امراته زینب ابنه رسول الله ص فأنشأ یقول: ذکرت زینب لما ورکت ارما فقلت سقیا لشخص یسکن الحرما

بنت الامین جزاها الله صالحه و کل بعل سیثنی بالذی علما

قال: و عکرمه بن ابی جهل- و اسم ابی جهل عمرو بن هشام بن المغیره بن عبد الله ابن عمر بن مخزوم- ذکر محمد بن عمر ان أبا بکر بن عبد الله بن ابی سبره حدثه عن موسی بن عقبه، عن ابی حبیبه مولی الزبیر عن عبد الله بن الزبیر، قال: لما کان یوم فتح مکة هرب عکرمه بن ابی جهل الی الیمن، و خاف ان یقتله رسول الله ص، و کانت امراته أم حکیم ابنه الحارث بن هشام امراه لها عقل، و کانت قد اتبعت رسول الله ص، فجاءت الی رسول الله ص فقالت: ابن عمی عکرمه قد هرب منک الی الیمن، و خاف ان تقتله، فآمنه قال: قد آمنته بأمان الله، فمن لقیه فلا یعرض له، فخرجت فی طلبه، فأدرکته فی ساحل من سواحل تهامه، و قد رکب البحر، فجعلت تلیح الیه و تقول: یا بن عم، جئتک من اوصل الناس، و ابر الناس، و خیر الناس لا تهلک نفسک، و قد استامنت لک منه فامنک فقال: أنت فعلت ذلک؟ قالت: نعم، انا کلمته فامنک، فرجع معها، فلما دنا من مکة [ قال رسول الله صلی الله علیه و سلم لأصحابه: یاتیکم عکرمه بن ابی جهل مؤمنا مهاجرا، فلا تسبوا أباه، فان سب المیت یؤذی الحی، و لا یبلغ المیت ] قال: فقدم عکرمه، فانتهی الی باب رسول الله صلی الله علیه و سلم و زوجته معه، فسبقته فاستأذنت علی رسول الله ص، فدخلت فاخبر عمر رسول الله ص بقدوم

عکرمه فاستبشر، و وثب قائما علی رجلیه، و ما علی رسول الله ص رداء، فرحا بعکرمه، و قال: أدخلیه، فدخل فقال: یا محمد، ان هذه أخبرتنی انک آمنتنی، فقال رسول الله ص: فأنت آمن، قال عکرمه: فقلت اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له و انک عبد الله و رسوله، و قلت: أنت ابر الناس، و اصدق الناس، و اوفی الناس، اقول ذلک و انی لمطأطئ راسی استحیاء منه ثم قلت: یا رسول الله استغفر لی کل عداوة عادیتکها، او مرکب او ضعت فیه، ارید اظهار الشرک، فقال رسول الله ص: اللهم اغفر لعکرمه کل عداوة عادانیها، او مرکب او ضع فیه، یرید ان یصد عن سبیلک، قلت: یا رسول الله، مرنی بخیر ما تعلم، فاعلمه قال: قل اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا عبده و رسوله، و جاهد فی سبیله ثم قال عکرمه: اما و الله یا رسول الله، لا ادع نفقه کنت أنفقها فی صد عن سبیل الله الا انفقت ضعفها فی سبیل الله عز و جل ثم اجتهد فی القتال حتی قتل شهیدا یوم اجنادین فی خلافه ابی بکر، و قد کان رسول الله ص استعمله عام حجه علی هوازن یصدقها، فتوفی رسول الله ص و عکرمه یومئذ بتباله.

قال: و ممن هلک سنه اربع عشره من الهجره

نوفل بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف، و کان یکنی أبا الحارث بابنه الحارث، و کان نوفل- فیما قیل-اسن من اسلم من بنی هاشم، و کان اسن من عمیه حمزه و العباس و اسن من اخوته: ربیعه و ابی سفیان و عبد شمس بنی الحارث، و اسر نوفل بن الحارث ببدر. قال ابن سعد: أخبرنا علی بن عیسی النوفلی عن ابیه، عن عمه إسحاق بن عبد الله بن الحارث، عن عبد الله بن الحارث بن نوفل، قال: لما اسر نوفل ابن الحارث ببدر، [ قال له رسول الله ص: افد نفسک یا نوفل، قال: ما لی شیء افدی به یا رسول الله، قال: افد نفسک برماحک التی بجده،

قال: اشهد انک رسول الله، و فدی نفسه بها، و کانت الف رمح، ] و آخی رسول الله ص بین نوفل و العباس بن عبد المطلب، و کانا قبل ذلک شریکین فی الجاهلیة متفاوضین فی المال متحابین، و شهد نوفل مع رسول الله ص فتح مکة و حنینا و الطائف، و ثبت یوم حنین مع رسول الله ص، و اعان رسول الله ص فی غزوه حنین بثلاثة آلاف رمح، فقال له رسول الله ص: کأنی انظر الی رماحک یا أبا الحارث تقصف اصلاب المشرکین. و توفی نوفل بن الحارث بعد ان استخلف عمر بن الخطاب بسنه و ثلاثة اشهر فصلی علیه عمر، ثم مشی معه الی البقیع، حتی دفن هناک. و ابو سفیان بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم، کان أخا رسول الله ص من الرضاعه ارضعته حلیمه أیاما و کان یألف رسول الله ص فلما بعث رسول الله ص عاداه و هجاه و هجا اصحابه، فمکث عشرین سنه مناصبا لرسول الله، لا یتخلف عن موضع تسیر فیه قریش لقتال رسول الله ص فلما ذکر شخوص رسول الله ص الی مکة عام الفتح القی الله عز و جل فی قلبه الاسلام، فتلقی رسول الله ص تلقیه قبل نزوله الأبواء، فاسلم هو و ابنه جعفر، و خرج مع رسول الله ص ، فشهد فتح مکة و حنینا. قال ابو سفیان: فلما لقینا العدو بحنین اقتحمت عن فرسی و بیدی السیف صلتا، و الله یعلم انی ارید الموت دونه، و هو ینظر الی فقال العباس: یا رسول الله، هذا اخوک و ابن عمک ابو سفیان بن الحارث، فارض عنه، قال: قد فعلت، فغفر الله عز و جل له عداوة عادانیها، ثم التفت الی فقال: أخی لعمری! فقبلت رجله فی الرکاب. قالوا: و مات ابو سفیان بن الحارث بالمدینة بعد أخیه نوفل بن الحارث باربعه اشهر الا ثلاث عشره لیله، و یقال: بل مات سنه عشرین و صلی علیه

عمر بن الخطاب، و دفن فی رکن دار عقیل بن ابی طالب بالبقیع، و کان هو الذی حفر قبر نفسه قبل ان یموت بثلاثة ایام.

قال: و ممن قتل فی سنه ست عشره

سعد بن عبید بن النعمان بن قیس بن عمرو بن زید بن امیه بن زید، و هو الذی یقال له: سعد القارئ، و یکنی أبا زید، و هو احد السته الذین روی عن انس بن مالک انهم جمعوا القرآن علی عهد رسول الله ص، شهد بدرا واحدا و الخندق و المشاهد کلها مع رسول الله ص، و قتل یوم القادسیة شهیدا سنه ست عشره، و هو ابن اربع و ستین سنه. و فیها کانت وفاه ماریة أم ابراهیم بن رسول الله ص فصلی علیها عمر بن الخطاب، و قبرها بالبقیع.

ذکر من قتل او مات منهم فی سنه ثلاث و عشرین من الهجره

قال: منهم عمر بن الخطاب بن نفیل بن عبد العزی بن ریاح بن عبد الله ابن قرط بن رزاح بن عدی بن کعب، و کان یکنی أبا حفص. قال ابن سعد: أخبرنا یعقوب بن ابراهیم بن سعد، عن ابیه، عن صالح ابن کیسان، قال: قال ابن شهاب: بلغنا ان اهل الکتاب کانوا أول من قال لعمر: الفاروق، و کان المسلمون یأثرون ذلک من قولهم و لم یبلغنا ان رسول الله ص ذکر من ذلک شیئا. قال ابن عمر: حدثنی ابو بکر بن اسماعیل بن محمد بن سعد عن ابیه قال: طعن عمر یوم الأربعاء لاربع لیال بقین من ذی الحجه سنه ثلاث و عشرین، و دفن یوم الأحد صباح هلال المحرم سنه اربع و عشرین.

قال: و ممن توفی سنه اثنتین و ثلاثین من الهجره

الطفیل بن الحارث بن المطلب بن عبد مناف، أخو عبیده بن الحارث الذی بارز عتبة بن ربیعه یوم بدر، و شهد الطفیل بن الحارث بدرا و أحدا و المشاهد کلها مع رسول الله ص، و توفی سنه اثنتین و ثلاثین و هو ابن سبعین سنه. و الحصین بن الحارث بن المطلب بن عبد مناف، و هو أخو عبیده و الطفیل ابنی الحارث، توفی فی هذه السنه بعد أخیه الطفیل باشهر، و قد شهد الحصین بدرا واحدا و المشاهد کلها مع رسول الله ص. و العباس بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف عم رسول الله ص 3 أمه نتیلة ابنه جناب بن کلیب بن مالک بن عمرو بن عامر بن زید مناه ابن عامر و هو الضحیان بن سعد بن الخزرج بن تیم الله بن النمر بن قاسط بن هنب بن افصی بن دعمی بن جدیله بن اسد بن ربیعه بن نزار بن معد بن عدنان. و کان العباس یکنی أبا الفضل، و کان الفضل اکبر ولده، و کان العباس- فیما قیل- اسن من رسول الله ص بثلاث سنین ولد رسول الله ص عام الفیل، و ولد العباس رحمه الله قبل ذلک بثلاث سنین، و شهد العباس مع رسول الله ص فتح مکة و حنینا و الطائف و تبوک، و ثبت معه یوم حنین فی اهل بیته حین انکشف الناس عنه. قال ابن عمر: حدثنا خالد بن القاسم البیاضی، قال: أخبرنی شعبه مولی ابن عباس، قال: کان العباس معتدل القناه، و کان یخبرنا عن عبد المطلب انه مات و هو اعدل قناه منه، و توفی العباس یوم الجمعه لاربع عشره لیله خلت من رجب سنه ثنتین و ثلاثین فی خلافه عثمان بن عفان، و هو ابن ثمان و ثمانین سنه، و دفن بالبقیع فی مقبره بنی هاشم. و ذکر ان الذی ولی غسل العباس حین مات علی بن ابی طالب و عبد الله و عبید الله و قثم بن العباس و روی عن محمد بن علی انه کان یقول: مات العباس بن عبد المطلب سنه اربع و ثلاثین، و صلی علیه عثمان و دفن بالبقیع.

ذکر من مات او قتل منهم فی سنه ثلاث و ثلاثین من الهجره

قال: منهم المقداد بن عمرو بن ثعلبه بن مالک بن ربیعه بن ثمامة بن مطرود ابن عمرو بن سعد بن زهیر-و کان بعضهم یقول ابن سعد بن دهیر-بن لؤی بن ثعلبه ابن مالک بن الشرید بن اهون بن فاس بن دریم بن القین بن اهود بن بهراء بن عمرو ابن الحاف بن قضاعه و کان یکنی أبا معبد. و کان حالف الأسود بن عبد یغوث الزهری فی الجاهلیة فتبناه، فکان یقال له: المقداد بن الأسود فلما نزل القرآن: اُدْعُوهُمْ لِآبٰائِهِمْ: قیل له المقداد بن عمرو. و هاجر المقداد الی ارض الحبشه الهجره الثانیه فی روایه ابن إسحاق و ابن عمر، و شهد المقداد بدرا و أحدا و الخندق و المشاهد کلها مع رسول الله ص و کان من الرماه المذکورین من اصحاب رسول الله ص. قال ابن سعد: أخبرنا محمد بن عمر، قال: حدثنا موسی بن یعقوب، عن عمته عن أمها کریمه ابنه المقداد، انها وصفت أباها لهم، فقالت: کان رجلا طوالا آدم ذا بطن کثیر شعر الراس یصفر لحیته و هی حسنه، لیست بالعظیمة و لا بالخفیفة، اعین مقرون الحاجبین اقنی قالت: و مات المقداد بالجرف علی ثلاثة امیال من المدینة، فحمل علی رقاب الرجال حتی دفن بالمدینة، و صلی علیه عثمان بن عفان و ذلک سنه ثلاث و ثلاثین، و کان یوم مات ابن سبعین سنه او نحوها. قال ابن سعد: و أخبرنا محمد بن عبد الله الأسدی قال: حدثنا عمرو بن ثابت عن ابیه، عن ابی فائد، ان المقداد بن الأسود شرب دهن الخروع فمات

قال: و ممن قتل فی سنه ست و ثلاثین من الهجره

الزبیر بن العوام بن خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قصی کان قدیم الاسلام قیل کان رابعا او خامسا حین اسلم، و اسلم-فیما ذکر هشام بن عروه عن ابیه، قال: - اسلم الزبیر، و هو ابن ست عشره سنه، و لم یتخلف عن غزوه غزاها رسول الله ص، و قتل و هو ابن بضع و خمسین سنه قال: و هاجر الی ارض الحبشه الهجرتین معا، و کان رسول الله صلی الله علیه و سلم آخی بینه و بین ابن مسعود، و کان-فیما ذکر-رجلا لیس بالطویل، و لا بالقصیر، خفیف اللحیة، اسمر اللون اشعر. حدثنی الحارث قال حدثنا عبد الله بن مسلمه بن قعنب قال: حدثنا سفیان ابن عیینه قال: اقتسم میراث الزبیر علی اربعین الف الف و قالوا: خرج الزبیر یوم الجمل، و ذلک یوم الخمیس لعشر خلون من جمادی الآخرة من هذه السنه بعد الوقعه علی فرس له یقال له ذو الخمار، منطلقا نحو المدینة، فقتل بوادی السباع، و دفن هنالک و ذکر عن عروه انه قال: قتل ابی یوم الجمل، و قد زاد علی الستین اربع سنین. و طلحه بن عبید الله بن عثمان بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم بن مره، و کان یکنی أبا محمد، و أمه الصعبه ابنه عبد الله الحضرمی قتل یوم الجمل، قتله مروان بن الحکم، و کان له ابن یقال له محمد، و هو الذی یدعی السجاد، و به کان طلحه یکنی، و قتل مع ابیه طلحه یوم الجمل، و کان طلحه قدیم الاسلام، و لم یشهد بدرا.

ذکر من مات او قتل منهم فی سنه سبع و ثلاثین من الهجره

منهم عمار بن یاسر بن عامر بن مالک بن کنانه بن قیس بن الحصین بن الوذیم بن ثعلبه بن عوف بن حارثة بن عامر الاکبر بن یام بن عنس، و هو زید ابن مالک بن أدد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان بن سبا بن یشجب بن یعرب بن قحطان، و بنو مالک بن أدد من مذحج. ذکر ان یاسر بن عامر ربی عمار بن یاسر و اخویه الحارث و مالکا، قدموا من الیمن الی مکة، فی طلب أخ لهم، فرجع الحارث و مالک الی الیمن، و اقام یاسر بمکة، و حالف أبا حذیفة بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم و زوجه ابو حذیفة أمه له، یقال لها سمیه بنت خباط، فولدت له عمارا فاعتقه ابو حذیفة، و لم یزل یاسر و عمار مع ابی حذیفة الی ان مات و جاء الله بالإسلام فاسلم یاسر و سمیه و عمار و اخوه عبد الله بن یاسر 3 ، و کان لیاسر ابن اکبر من عمار و عبد الله یقال له حریث، فقتلته بنو الدیل فی الجاهلیة، و خلف علی سمیه بعد یاسر الأزرق، و کان رومیا غلاما للحارث بن کلده الثقفی، و هو ممن خرج یوم الطائف الی النبی ص مع عبید اهل الطائف و فیهم ابو بکره، فاعتقهم رسول الله ص فولدت للأزرق سلمه بن الأزرق، فهو أخو عمار لامه، ثم ادعی ولد سلمه ان الارزق بن عمرو بن الحارث بن ابی شمر من غسان و انه حلیف لبنی امیه و شرفوا بمکة، و تزوج الأزرق و ولده فی بنی امیه، کان لهم منهم اولاد و کان عمار یکنی أبا الیقظان، و هاجر عمار بن یاسر فی قول جمیع من ذکرت من اهل السیر الی ارض الحبشه الهجره الثانیه. و ذکر ابن عمر عن عبد الله بن جعفر ان رسول الله ص آخی بین عمار بن یاسر و حذیفة بن الیمان، قال عبد الله بن جعفر: ان لم یکن حذیفة شهد بدرا، فان اسلامه کان قدیما، و قالوا جمیعا: شهد عمار بن یاسر بدرا و أحدا و الخندق و المشاهد کلها مع رسول الله ص قال ابن عمر:

حدثنی عبد الله بن نافع، عن ابیه، عن ابن عمر. قال: رایت عمار بن یاسر یوم الیمامه علی صخره و قد اشرف، یصیح: یا معشر المسلمین، امن الجنه تفرون؟ انا عمار بن یاسر، هلم الی، و انا انظر الی اذنه قد قطعت فهی تذبذب و هو یقاتل أشد القتال. قال ابن عمر: و حدثنی عبد الله بن ابی عبیده عن ابیه، عن لؤلؤه مولاه أم الحکم بنت عمار بن یاسر، قالت: لما کان الیوم الذی قتل فیه عمار، و الرایة یحملها هاشم بن عتبة، و قد قتل اصحاب علی ع ذلک الیوم حتی کانت العصر، ثم تقرب عمار من وراء هاشم یقدمه، و قد جنحت الشمس للغروب، و مع عمار ضیح من لبن ینتظر وجوب الشمس ان یفطر، فقال حین و جبت الشمس و شرب الضیح: سمعت رسول الله ص یقول: آخر زادک من الدنیا ضیح من لبن قال: ثم اقترب فقاتل حتی قتل و هو ابن اربع و تسعین سنه رحمه الله. قال ابن عمر: حدثنی عبد الله بن الحارث، عن ابیه، عن عماره بن خزیمة ابن ثابت، قال: شهد خزیمة بن ثابت الجمل و هو لا یسل سیفا، و شهد صفین و قال: انا لا أضل ابدا، حتی یقتل عمار فانظر من یقتله، [ فانی سمعت رسول الله ص یقول: تقتله الفئة الباغیه، ] قال: فلما قتل عمار قال خزیمة: قد بانت لی الضلالة، ثم اقترب فقاتل حتی قتل. و کان الذی قتل عمار بن یاسر ابو غادیه المزنی، طعنه برمح فسقط و کان یومئذ یقاتل فی محفه فقتل یومئذ و هو ابن اربع و تسعین فلما وقع أکب علیه رجل آخر فاحتز راسه فاقبلا یختصمان فیه کلاهما یقول: انا قتلته، فقال عمرو ابن العاص: و الله ان یختصمان الا فی النار، فسمعها منه معاویه فلما انصرف الرجلان قال معاویه لعمرو: ما رایت مثل ما صنعت، قوم بذلوا انفسهم دوننا تقول لهما: انکما تختصمان فی النار! فقال عمرو: هو و الله ذاک، و الله انک

لتعلمه و لوددت انی مت قبل هذا بعشرین سنه. قال ابن عمر: و حدثنی عبد الله بن جعفر، عن ابن ابی عون قال: قتل عمار و هو ابن احدی و تسعین سنه، و کان اقدم فی المیلاد من رسول الله صلی الله تعالی علیه و سلم، و کان اقبل الیه ثلاثة نفر: عقبه بن عامر الجهنی و عمر بن الحارث الخولانی، و شریک بن سلمه المرادی، فانتهوا الیه جمیعا و هو یقول: و الله لو ضربتمونا حتی تبلغوا بنا سعفات هجر لعلمنا انا علی حق و أنتم علی باطل، فحملوا علیه جمیعا فقتلوه. و زعم بعض الناس ان عقبه بن عامر هو الذی قتله، و یقال: بل الذی قتله عمر بن الحارث الخولانی. قال ابو جعفر: و اما هشام بن محمد، فانه ذکر عن ابی مخنف، ان عمارا لم یزل بهاشم بن عتبة حتی حمل و مع هاشم اللواء، فنهض عمار فی کتیبته، و نهض الیه ذو الکلاع فی کتیبته، فاقتتلوا فقتلا جمیعا، و استؤصلت الکتیبتان، و حمل علی عمار حوی السکسکی و ابو غادیه المزنی فقتلاه، فقیل لأبی الغادیه: کیف قتلته؟ قال: لما دلف إلینا فی کتیبته و دلفنا الیه نادی: هل من مبارز؟ فبرز الیه رجل من السکاسک، فاضطربا بسیفیهما فقتل عمار السکسکی، ثم نادی: هل من مبارز؟ فبرز الیه رجل من حمیر فاضطربا بسیفیهما، فقتل عمار الحمیری و اثخنه الحمیری و نادی: من یبارز؟ فبرزت، فاختلفنا ضربتین، و قد کانت یده ضعفت فانتحی علیه بضربه اخری، فسقط، فضربته بسیفی حتی برد قال: و نادی الناس: قتلت أبا الیقظان، قتلک الله! فقلت: اذهب إلیک فو الله ما أبالی من کنت، و بالله ما اعرفه یومئذ، فقال له محمد بن المنتشر: یا أبا الغادیه خصمک یوم القیامه مازندر-یعنی ضخما-، قال: فضحک. قال ابن عمر: و حدثنا عبد الله بن ابی عبیده بن محمد بن عمار عن ابیه عن 9 لؤلؤه مولاه أم الحکم بنت عمار، انها وصفت لهم عمارا، فقالت: کان رجلا آدم

طوالا مضطربا، اشهل العینین، بعید ما بین المنکبین، و کان لا یغیر شیبه. قال ابن عمر: الذی اجمع علیه فی عمار انه قتل رحمه الله مع علی بن ابی طالب ع بصفین فی صفر سنه سبع و ثلاثین و هو ابن ثلاث و تسعین، و دفن هنالک بصفین. و عبد الله بن بدیل بن ورقاء بن عبد العزی بن ربیعه بن جری بن عامر بن مازن بن عدی بن عمرو بن ربیعه شهد مع النبی ص فتح مکة و حنینا و تبوک، و قتل یوم صفین مع امیر المؤمنین علی بن ابی طالب ع. و خزیمة بن ثابت بن الفاکه بن ثعلبه بن ساعده بن عامر بن غیان بن عامر ابن خطمه بن جشم بن مالک بن الأوس، و هو ذو الشهادتین، یکنی أبا عماره. و کان لخزیمه اخوان، یقال لأحدهما: وحوح و للآخر عبد الله، و کانت رایه خطمه بیده فی غزوه الفتح، و شهد خزیمة مع علی بن ابی طالب ع صفین، و قتل یومئذ سنه سبع و ثلاثین من الهجره. و سعد بن الحارث بن الصمة بن عمرو بن عتیک بن عمرو بن مبذول، و هو عامر بن مالک بن النجار، صحب النبی صلی الله علیه و سلم، و شهد مع علی بن ابی طالب ع صفین، و قتل یومئذ و هو أخو ابی جهیم بن الحارث بن الصمة. و ابو عمره، و اسمه بشیر بن عمرو بن محصن بن عمرو بن عتیک بن عمرو ابن مبذول، و هو ابو عبد الرحمن بن ابی عمره، الذی روی عن عثمان بن عفان، و قتل ابو عمره بصفین مع علی بن ابی طالب ع. و هاشم بن عتبة بن ابی وقاص بن اهیب بن عبد مناف بن زهره اسلم بن هاشم بن عتبة یوم فتح مکة و هو المرقال، و کان اعور فقئت عینه یوم الیرموک، و هو ابن أخی سعد بن ابی وقاص شهد صفین مع علی بن ابی طالب ع و کان یومئذ علی الرجاله، و هو الذی یقول: اعور یبغی اهله محلا قد عالج الحیاه حتی ملا.

لا بد ان یفل او یفلا

و قتل یوم صفین. و ابو فضالة الأنصاری، من اهل بدر، قتل مع علی ع بصفین. و سهل بن حنیف بن واهب بن العکیم بن ثعلبه بن عمرو بن الحارث بن مجدعه ابن عمرو بن حنش بن عوف بن عمرو بن عوف، و یکنی أبا سعد، و قیل: یکنی أبا عبد الله، وجده عمرو بن الحارث، و هو الذی یقال له: بحزج. [ و شهد سهل بدرا و أحدا، و ثبت مع رسول الله ص یوم احد حین انکشف الناس عنه، و بایعه علی الموت، و جعل ینضح یومئذ بالنبل، عن رسول الله ص، فقال رسول الله ص: نبلوا سهلا، فانه سهل ] و شهد أیضا الخندق و المشاهد کلها مع رسول الله ص، و شهد سهل بن حنیف صفین مع علی بن ابی طالب ع. قال ابن عمر: حدثنی عبد الرحمن بن عبد العزیز، عن محمد بن ابی امامه ابن سهل عن ابیه، قال: مات سهل بن حنیف بالکوفه سنه ثمان و ثلاثین و صلی علیه علی بن ابی طالب ع.

ذکر من مات منهم او قتل سنه اربعین

فممن قتل منهم فیها امیر المؤمنین علی بن ابی طالب ع و اسم ابی طالب عبد مناف بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصی، و کان یکنی أبا الحسن ضرب-فیما قیل-لیله الجمعه لسبع عشره خلت من شهر رمضان منها، و مات لیله الأحد لإحدی عشره بقیت منه منها، و قد مضت اخباره فی کتابنا المسمی المذیل. و ذکر عن إسحاق بن عبد الله بن ابی فروه، انه قال: سالت أبا جعفر محمد ابن علی ع قال: قلت: ما کانت صفه علی ع؟ قال: رجل آدم شدید الأدمة ثقیل العینین ذو بطن، اصلع، هو الی القصر اقرب.

ذکر من هلک منهم سنه خمسین

قال: منهم سعید بن زید بن عمرو بن نفیل بن عبد العزی بن ریاح بن عبد الله ابن قرط بن رزاح بن عدی بن کعب بن لؤی، و کان یکنی أبا الأعور، و کان أبوه زید بن عمرو بن نفیل قد فارق دین قومه من قریش، و توفی و قریش تبنی الکعبه، و ذلک قبل ان یوحی الی رسول الله ص بخمس سنین، [ فروی عن النبی ص انه قال: یبعث أمه وحده، ] و اسلم سعید بن زید قبل ان یدخل رسول الله ص دار الارقم، و قبل ان یدعو فیها، و شهد سعید بن زید بن عمرو بن نفیل أحدا و الخندق و المشاهد کلها مع رسول الله ص، و لم یشهد بدرا. و ذکر ابن عمر 3 ان عبد الملک بن زید من ولد سعید بن زید، حدثه عن ابیه، قال: توفی سعید بن زید بالعقیق، فحمل علی رقاب الرجال، فدفن بالمدینة و نزل فی حفرته سعد و ابن عمر و ذلک سنه خمسین او احدی و خمسین و کان یوم مات ابن بضع و سبعین سنه، و کان رجلا طوالا آدم اشعر. و المغیره بن شعبه بن ابی عامر بن مسعود بن معتب بن مالک بن کعب بن عمرو ابن سعد بن عوف بن ثقیف، و اسمه قسی بن منبه بن بکر بن هوازن بن عکرمه ابن خصفه بن قیس بن عیلان بن مضر بن نزار، و کان یکنی أبا عبد الله، و کان یقال له: مغیره الرأی، کان داهیه، و قدم علی النبی ص فاسلم و اقام معه حتی اعتمر عمره الحدیبیة فی ذی القعده سنه ست من الهجره. و ذکر ابن عمر ان عبد الله بن محمد بن عمر بن علی حدثه عن ابیه، قال: فال علی ع: لما القی المغیره بن شعبه خاتمه فی قبر رسول الله ص ، قلت: لا یتحدث الناس انک نزلت فی قبر رسول الله، و لا تحدث أنت الناس ان خاتمک فی قبره، فنزل علی ع و قد رای موقعه، فتناوله، فدفعه الیه

قال ابن عمر: حدثنا محمد بن ابی موسی الثقفی عن ابیه، قال: مات المغیره بالکوفه فی شعبان سنه خمسین فی خلافه معاویه، و هو ابن سبعین سنه. و کان رجلا طوالا اعور، و قیل کان اصهب الشعر اکشف جعدا، یفرق راسه فروقا اربعه، اقلص الشفتین، مهتوما ضخم الهامه، عبل الذراعین، بعید ما بین المنکبین. قال ابو جعفر: و الحسن بن علی بن ابی طالب ع، قال ابن عمر: حدثنی عبد الله بن جعفر، عن أم بکر بنت المسور، قالت: کان الحسن بن علی ع سم مرارا، کل ذلک یفلت حتی کانت المره الآخرة التی مات فیها، فانه کان یجتلف کبده، فلما مات اقام نساء بنی هاشم النوح علیه شهرا. قال ابن عمر: و حدثنا حفص بن عمر عن ابی جعفر قال: مکث الناس یبکون علی الحسن بن علی ع سبعا ما تقوم الاسواق. قال ابن عمر: و حدثتنا عبیده بنت نابل عن عائشة بنت سعد، قالت: حد نساء بنی هاشم علی الحسن بن علی سنه قال: و حدثنا داود بن سنان، قال: سمعت ثعلبه بن ابی مالک، قال: شهدنا حسن بن علی ع یوم مات، و دفناه بالبقیع، و لقد رایت البقیع و لو طرحت فیها ابره ما وقعت الا علی راس انسان. و قال علی بن محمد: حدثنی مسلمه بن محارب، قال: مات الحسن بن علی ع سنه خمسین فی ربیع الاول لخمس خلون منه. قال علی بن محمد: و یقال: بل مات سنه احدی و خمسین و هو ابن ست و اربعین سنه.

ذکر الخبر عمن مات او قتل منهم سنه ثنتین و خمسین

منهم ابو أیوب، و اسمه خالد بن زید بن کلیب بن ثعلبه بن عبد بن عوف بن غنم بن مالک بن النجار، و هو احد السبعین الذین بایعوا رسول الله ص لیله العقبه من الانصار فی قول جمیعهم، و آخی رسول الله ص بینه و بین مصعب بن عمیر، و شهد بدرا و أحدا و الخندق و المشاهد کلها، مع رسول الله ص، و توفی عام غزا یزید بن معاویه القسطنطینیة فی خلافه ابیه معاویه، و قبره بأصل حصن القسطنطینیة بأرض الروم فالروم- فیما ذکر- یتعاهدون قبره، و یرمونه و یستسقون به إذا قحطوا.

ذکر الخبر عمن مات او قتل سنه اربع و خمسین

منهم حکیم بن حزام بن خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قصی، ذکر ابن عمر ان المنذر بن عبد الله حدثه عن موسی بن عقبه، 3 عن ابی حبیبه مولی الزبیر 3 ، قال: سمعت حکیم بن حزام یقول: ولدت قبل قدوم اصحاب الفیل بثلاث عشره سنه. و انا اعقل حین اراد عبد المطلب ان یذبح ابنه عبد الله حین وقع ندره، و ذلک قبل مولد رسول الله ص بخمس سنین و شهد حکیم بن حزام مع ابیه الفجار، و قتل أبوه حزام بن خویلد فی الفجار الآخر، و کان حکیم یکنی أبا خالد، و کان له من الولد عبد الله و خالد و یحیی و هشام 3 ، و أمهم زینب ابنه العوام بن خویلد ابن اسد بن عبد العزی بن قصی، و یقال: أم هشام بن حکیم ملیکه ابنه مالک بن سعد من بنی الحارث بن فهر. و قد ادرک ولد حکیم بن حزام کلهم النبی ص یوم الفتح، و صحبوا رسول الله ص، و کان حکیم بن حزام- فیما ذکر-قد بلغ عشرین و مائه سنه

و مر به معاویه عام حج، فأرسل الیه بلقوح یشرب من لبنها، و ذلک بعد ان ساله: ای الطعام یأکل؟ قال: اما مضغ فلا مضغ فی، فأرسل الیه باللقوح، و ارسل الیه بصله، فأبی ان یقبلها، و قال: لم آخذ بعد النبی ص شیئا، و دعانی ابو بکر و عمر الی حقی فأبیت ان آخذه. قال ابن عمر: و حدثنی ابن ابی الزناد عن ابیه، قال: قیل لحکیم بن حزام: ما المال یا أبا خالد؟ قال: قله العیال. قال ابن عمر: و قدم حکیم بن حزام المدینة و نزلها و بنی بها دارا، و مات بالمدینة سنه اربع و خمسین فی خلافه معاویه، و هو ابن مائه و عشرین سنه. و مخرمه بن نوفل بن اهیب بن عبد مناف بن زهره بن کلاب، و أمه رقیقه ابنه ابی صیفی بن هاشم بن عبد مناف 3 ، فولد مخرمه صفوان، و به کان یکنی، و هو الاکبر من ولده- و المسور و الصلت الاکبر و أم صفوان، و أمهم عاتکه ابنه عوف ابن عبد عوف بن عبد بن الحارث بن زهره 3 ، اخت عبد الرحمن بن عوف و کانت من المهاجرات و أمها الشفاء ابنه عوف بن عبد بن الحارث بن زهره، و هی من المهاجرات أیضا و الصلت الاصغر و صفوان الاصغر و العطاف الاکبر و العطاف الاصغر و محمدا. و اسلم مخرمه بن نوفل عند فتح مکة، و کان عالما بنسب قریش و أحادیثها، و کانت له معرفه بانصاب الحرم، فکان عمر یبعثه، و سعید بن یربوع أبا هود و حویطب بن عبد العزی و ازهر بن عبد عوف، فیجددون أنصاب الحرم، لعلمهم بها ثم ذهب بصر مخرمه بن نوفل فی خلافه عثمان، و شهد مخرمه بن نوفل مع رسول الله ص یوم حنین، و اعطاه من غنائم حنین خمسین بعیرا. قال ابن عمر: رایت عبد الله بن جعفر ینکر ان یکون أخذ مخرمه من ذلک شیئا، و قال: ما سمعت أحدا من اهلی یذکر ذلک، قال: و مات مخرمه بالمدینة سنه اربع و خمسین فی خلافه معاویه، و کان یوم مات ابن مائه و خمس عشره سنه

قال: و حویطب بن عبد العزی بن ابی قیس بن عبد ود بن نصر بن مالک ابن حسل بن عامر بن لؤی. قال ابن عمر: حدثنی ابراهیم بن جعفر بن محمود بن محمد بن مسلمه الأشهلی عن ابیه، قال: کان حویطب بن عبد العزی العامری قد عاش عشرین و مائه سنه، ستین سنه فی الجاهلیة و ستین فی الاسلام فلما ولی مروان بن الحکم المدینة فی عمله الاول، دخل علیه حویطب مع مشیخه جله حکیم بن حزام و مخرمه ابن نوفل، فتحدثوا عنده، و تفرقوا، فدخل علیه حویطب یوما بعد ذلک، فتحدث عنده، فقال مروان: ما سنک؟ فاخبره، فقال له مروان: تأخر اسلامک ایها الشیخ حتی سبقک الاحداث، فقال حویطب: الله المستعان، لقد هممت بالإسلام غیر مره کل ذلک یعوقنی ابوک عنه و ینهانی، و یقول: تضع شرفک، و تدع دین آبائک لدین محدث و تصیر تابعا! قال: فاسکت و الله مروان، و ندم علی ما کان قال له، ثم قال له حویطب: اما کان اخبرک عثمان ما لقی من ابیک حین اسلم، فازداد مروان غما، ثم قال حویطب: ما کان من قریش احد من کبرائها الذین یقوا علی دین قومهم الی ان فتحت مکة، کان اکره لما هو علیه منی، و لکن المقادیر و لقد شهدت بدرا مع المشرکین، فرایت عبرا، رایت الملائکة، تقتل و تاسر بین السماء و الارض، فقلت: هذا رجل ممنوع، و لم اذکر ما رایت فانهزمنا اجمعین الی مکة، فأقمنا بمکة و قریش تسلم رجلا رجلا، فلما کان یوم الحدیبیة حضرت، و شهدت الصلح، و مشیت فیه حتی تم، و کل ذلک ارید الاسلام و یأبی الله جل و عز الا ما یرید فلما کتبنا صلح الحدیبیة، کنت احد شهوده، و قلت: لا تری قریش من محمد ص الا ما یسوءها، قد رضیت ان دافعته بالراح و لما قدم رسول الله صلی الله علیه و سلم لعمره القضیة، و خرجت قریش عن مکة، کنت فیمن تخلف بمکة انا و سهیل بن عمرو، لان نخرج رسول الله ص إذا مضی الوقت، و هو ثلاث، فلما انقضت الثلاث، اقبلت انا و سهیل بن عمرو، فقلنا: قد مضی شرطک فاخرج من بلدنا، [ فصاح: یا بلال لا تغب الشمس واحد من المسلمین بمکة ممن قدم معنا] . قال ابن عمر: و حدثنی ابراهیم بن جعفر بن محمود، عن ابیه قال: و حدثنی

ابو بکر بن عبد الله بن ابی سبره، عن موسی بن عقبه، عن المنذر بن جهم قال: قال حویطب بن عبد العزی: لما دخل رسول الله ص مکة عام الفتح، خفت خوفا شدیدا، فخرجت من بیتی، و فرقت عیالی، فی مواضع یأمنون فیها ثم انتهیت الی حائط عوف، و کنت فیه، فإذا انا بابی ذر الغفاری، و کانت بینی و بینه خله-و الخله ابدا نافعه-فلما رایته هربت منه، فقال: أبا محمد! قلت: لبیک، قال: مالک؟ قلت: الخوف، قال: لا خوف علیک، تعال أنت آمن بأمان الله جل و عز فرجعت الیه و سلمت علیه، فقال: اذهب الی منزلک، قلت: هل لی سبیل الی منزلی؟ و الله ما أرانی اصل الی بیتی حیا حتی القی فاقتل، او یدخل علی منزلی فاقتل، و ان عیالی لفی مواضع شتی، قال: فاجمع عیالک فی موضع، و انا ابلغ معک منزلک، فبلغ معی و جعل ینادی علی بابی: ان حویطبا آمن، فلا یهج، ثم انصرف ابو ذر الی رسول الله ص فاخبره، فقال: او لیس قد آمنا الناس کلهم الا من امرت بقتله، قال: فاطمأننت، و رددت عیالی الی مواضعهم، و عاد الی ابو ذر، فقال: یا أبا محمد، حتی متی و الی متی؟ قد سبقت فی المواطن کلها و فاتک خیر کثیر، و بقی خیر کثیر، فات رسول الله فاسلم تسلم، و رسول الله ابر الناس، و احلم الناس، و اوصل الناس، شرفه شرفک، و عزه عزک قال: قلت فانا اخرج معک، فاتیه، فخرجت معه حتی اتیت رسول الله ص بالبطحاء، و عنده ابو بکر و عمر، فوقفت علی راسه، و سالت أبا ذر: کیف یقال إذا سلم علیه؟ قال: قل السلام علیک ایها النبی و رحمه الله، فقتلها، فقال: و علیک السلام، ا حویطب؟ قال: قلت: اشهد ان لا اله الا الله و انک رسول الله، فقال رسول الله صلی الله علیه و سلم: الحمد لله الذی هداک قال: و سر رسول الله ص بإسلامی، و استقرضنی مالا، فاقرضته اربعین الف درهم، و شهدت معه حنینا و الطائف، و أعطانی من غنائم حنین مائه بعیر. قال ابو جعفر: ثم قدم حویطب بعد ذلک المدینة، فنزلها و له بها دار بالبلاط عند اصحاب المصاحف. قال ابن عمر: حدثنی عبد الرحمن بن ابی الزناد، عن ابیه، قال: باع حویطب بن عبد العزی داره بمکة من معاویه بأربعین الف دینار، و قیل له: یا أبا

محمد، اربعین الف دینار! قال: و ما اربعون الف دینار لرجل عنده خمسه من العیال! قال عبد الرحمن بن ابی الزناد: و هو و الله یومئذ یوفر علیه القوت فی کل شهر، و مات حویطب بن عبد العزی بالمدینة سنه اربع و خمسین فی خلافه معاویه، و کان له یوم مات مائه و عشرون سنه و منهم الارقم بن ابی الارقم بن اسد بن عبد الله بن عمر بن مخزوم و اسم ابی الارقم عبد مناف، و کان الارقم یکنی أبا عبد الله. و ذکر ابن عمر ان محمد بن عمران بن هند بن عبد الله بن عثمان بن الارقم ابن ابی الارقم المخزومی، حدثه: أخبرنی ابی عن یحیی بن عمران بن عثمان بن الارقم قال: أخبرنی جدی عثمان بن الارقم، انه کان یقول: انا ابن سبع الاسلام، اسلم ابی سابع سبعه و کان داره علی الصفا، و فی الدار التی کان النبی ص یکون فیها فی أول الاسلام، و فیها دعا الناس الی الاسلام فاسلم فیها قوم کثیر. و شهد الارقم بن ابی الارقم مع رسول الله ص بدرا و أحدا و الخندق و المشاهد کلها. قال ابن عمر: أخبرنا محمد بن عمران بن هند عن ابیه، قال: حضرت الارقم بن ابی الارقم الوفاة فاوصی ان یصلی علیه سعد، و کان مروان بن الحکم والیا لمعاویة علی المدینة، و کان سعد فی قصره بالعقیق، و مات الارقم، فاحتبس علیهم سعد، فقال مروان: ا یحبس صاحب رسول الله ص لرجل غائب! و اراد الصلاة علیه، فأبی عبید الله بن الارقم ذلک علی مروان، و قامت معه بنو مخزوم و وقع بینهم کلام، ثم جاء سعد فصلی علیه، و ذلک سنه خمس و خمسین بالمدینة. و هلک الارقم و هو ابن بضع و ثمانین سنه. قال: و ابو محذوره، و اسمه أوس بن معیر بن لوذان بن ربیعه بن عویج بن سعد ابن جمح، و کان له أخ من ابیه و أمه، یقال له: انیس، قتل یوم بدر کافرا قال ابن سعد: سمعت من ینسب أبا محذوره، فیقول اسمه سمره بن عمیر بن لوذان ابن وهب بن سعد بن جمح، و کان له أخ من ابیه و أمه، اسمه أوس، قال: فولد ابو محذوره عبد الملک و حدیرا، و توفی ابو محذوره بمکة سنه تسع و خمسین و لم یهاجر،

و لم یزل مقیما بمکة حتی مات. و الحسین بن علی بن ابی طالب ع ولد فی لیال خلون من شعبان سنه اربع من الهجره، یکنی أبا عبد الله، و ولد الحسین ع علیا الاکبر، قتل مع ابیه بالطف، و أمه آمنه بنت ابی مره بن عروه بن مسعود بن معتب، من ثقیف 3 و أمها ابنه ابی سفیان بن حرب، و فیها یقول حسان بن ثابت فی روایه محمد بن عمر: طافت بنا شمس النهار و من رای من الناس شمسا بالعشاء تطوف

ابو أمها اوفی قریش بذمه و اعمامها اما سالت ثقیف

قال ابو جعفر: و هذان البیتان ینسبان الی عمر بن ابی ربیعه، و انهما من شعره، و ینشد: طافت بنا شمس عشاء و من رای من الناس شمسا بالعشاء تطوف

ابو أمها اوفی قریش بذمه و اعمامها-اما نسبت- ثقیف

و علیا الاصغر، و له العقب من ولد الحسین ع، و اما علی الاکبر فلا عقب له، و أم الاصغر أم ولد قال علی بن محمد: کانت تدعی سلافه. قال ابو جعفر: و یقال ان اسمها جیداء- و کان فاضلا سیدا- و جعفرا لا بقیة له و فاطمه و أمها أم إسحاق ابنه طلحه بن عبید الله، و کانت قبله عند الحسن بن علی فلما حضرته الوفاة اوصی حسینا ان یتزوجها فتزوجها حسین، فولدت له فاطمه، و عبد الله، قتل مع ابیه، و سکینه، و أمها الرباب ابنه إمرئ القیس بن عدی بن أوس بن جابر بن کعب ابن علیم بن هبل بن کنانه بن بکر بن عوف بن عذره بن زید اللات بن رفیده ابن ثور بن کلب. و فی الرباب و سکینه یقول الحسین بن علی ع. لعمرک اننی لاحب دارا تضیفها سکینه و الرباب

أحبهما و ابذل بعد مالی و لیس للائمی فیها عتاب

و لست لهم و ان عتبوا مطیعا حیاتی او یغیبنی التراب

قال علی بن محمد، عن حماد بن سلمه عن ابی المهزم، قال: کنا مع

ابی هریرة فی جنازة، فلما رجعنا أعیا الحسین ع صعد، فجعل ابو هریرة ینفض التراب عن قدمیه بثوبه، فقال له الحسین: أنت یا أبا هریرة تفعل هذا! قال: دعنی منک، فلو یعلم الناس منک ما اعلم لحملوک علی عواتقهم. قال ابو جعفر: و حدثت عن خالد بن خداش قال: لما قتل اهل فخ، لبث حماد نحوا من شهر لا یجلس، و کنت أراه محزونا ثم جلس بعد ذلک رقیقا تدمع عینه کثیرا شهرین او ثلاثة، و سمعته یقول: نحب ولد علی حب الاسلام. و قال محمد بن عمر عن ابی معشر: قتل الحسین ع لعشر خلون من المحرم. قال الواقدی: و هذا الثبت. قال محمد بن عمر: و حدثنا عطاء بن مسلم، اخبره عن عاصم بن ابی النجود عن زر بن حبیش قال: أول راس رفع علی خشبة راس الحسین ع. و قال علی بن محمد: حدثنی علی بن مجاهد عن حنش بن الحارث عن شیخ من النخع 9 ، قال: قال الحجاج: من کان له بلاء فلیقم، فقام قوم فذکروا، و قام سنان بن انس، فقال: انا قاتل الحسین ع، فقال بلاء حسن، و رجع الی منزله فاعتقل لسانه، و ذهب عقله، فکان یأکل و یحدث مکانه.

قال: و ممن هلک سنه اربع و ستین

المسور بن مخرمه بن نوفل بن اهیب بن عبد مناف بن زهره بن کلاب، و یکنی أبا عبد الرحمن، و أمه عاتکه ابنه عوف بن عبد عوف بن عبد بن الحارث، ابن زهره بن کلاب، و هی اخت عبد الرحمن بن عوف، و کانت من المهاجرات المبایعات، و قبض رسول الله ص و المسور بن مخرمه ابن ثمان سنین. و ذکر ابن عمر ان عبد الله بن جعفر حدثه عن أم بکر ابنه المسور بن مخرمه 9 و ابی عون قالا: أصاب المسور بن مخرمه حجر من المنجنیق، ضرب البیت، فانفلقت منه فلقه اصابت خد المسور و هو قائم یصلی، فمرض منها أیاما، ثم هلک فی الیوم الذی جاء فیه نعی یزید بمکة، و ابن الزبیر یومئذ لا یتسمی بالخلافة، الأمر شوری. قال محمد: و حدثنی عبد الله بن جعفر، عن ابی عون و أم بکر ابنه المسور قالا: مات المسور فی الیوم الذی جاء فیه نعی یزید بن معاویه لهلال شهر ربیع الآخر، و المسور یومئذ ابن ثنتین و ستین سنه. قال ابو جعفر: ولد المسور بعد الهجره بسنتین و توفی لهلال شهر ربیع الآخر. سنه اربع و ستین و کان یحیی بن معین- فیما حدثت عنه-یقول: مات المسور بن مخرمه سنه ثلاث و سبعین. قال ابو جعفر: و هذا غلط من القول.

ذکر من هلک فی سنه خمس و ستین

منهم سلیمان بن صرد بن الجون بن ابی الجون، و هو عبد العزی بن منقذ بن ربیعه ابن اصرم بن ضبیس بن حرام بن حبشیة بن کعب بن عمرو بن ربیعه بن حارثة ابن عمرو مزیقیا بن عامر ماء السماء بن حارثة الغطریف بن إمرئ القیس بن ثعلبه

ابن مازن بن الأزد، و یکنی أبا مطرف. اسلم و صحب النبی ص، کان اسمه یسار، فلما اسلم سماه رسول الله ص سلیمان، و کانت له سنن عالیه و شرف فی قومه، و نزل الکوفه حین نزلها المسلمون، و شهد مع علی ع صفین، و کان ممن کتب الی الحسین بن علی ع یسأله قدوم الکوفه، فلما قدمها ترک القتال معه، فلما قتل الحسین ع ندم هو و المسیب بن نجبه الفزاری و جمیع من خذله فلم یقاتل معه، ثم قالوا: ما لنا توبه مما فعلنا الا ان نقتل أنفسنا فی الطلب بدمه، فعسکروا بالنخیلة مستهل شهر ربیع الآخر سنه خمس و ستین و ولوا امرهم سلیمان بن صرد، و خرجوا الی الشام فی الطلب بدم الحسین ع فسموا التوابین، و کانوا اربعه آلاف، و قد ذکرنا خبرهم فی کتابنا المسمی المذیل، فقتل سلیمان بن صرد فی هذه الوقعه، رماه یزید بن الحصین بن نمیر بسهم فقتله، و حمل راسه و راس المسیب ابن نجبه الی مروان بن الحکم ادهم بن محرز الباهلی، و و کان سلیمان یوم قتل ابن ثلاث و تسعین سنه.

ذکر من مات او قتل سنه ثمان و ستین

قال: و منهم عبد الله بن العباس عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصی. أمه أم الفضل، و هی لبابه الکبری ابنه الحارث بن حزن من بنی هلال بن عامر. قال علی بن محمد: ولد عبد الله بن عباس علیا و هو سید ولده، ولد سنه اربعین. و یقال: ولد عام الجمل سنه ست و ثلاثین، و کان اجمل قرشی علی الارض، و اوسمه و اکثره صلاه، و کان یدعی السجاد، و فی عقبه الخلافه، و عباسا و هو اکبر ولده -و به کان یکنی-و محمدا، و عبید الله و الفضل، و لبابه 3 أمهم زرعه ابنه مشرح بن معدیکرب بن ولیعه، و مشرح احد الملوک الأربعة، و لا بقیة للعباس و عبید الله و الفضل و محمد بنی عبد الله بن عباس، و اما لبابه ابنه عبد الله فإنها کانت تحت علی بن عبد الله ابن جعفر بن ابی طالب رضی الله عنه، فولدت له، و لولدها أعقاب، و أسماء ابنه عبد الله کانت عند عبد الله بن عبید الله بن العباس 3 ، فولدت له حسنا و حسینا، أمها أم ولد

قال ابن عمر: لا اختلاف عند اهل العلم عندنا ان ابن عباس ولد فی الشعب و بنو هاشم مجصورون، قبل خروجهم منه بیسیر، و ذلک قبل الهجره بثلاث سنین، فتوفی رسول الله ص و ابن عباس ابن ثلاث عشره سنه، الا تراه یقول فی حدیث مالک عن الزهری عن عبید الله بن عبد الله عنه: مررت فی حجه الوداع علی حمار انا و الفضل، و قد راهقت یومئذ الاحتلام، و النبی ص یصلی. و ذکر داود بن عمرو الضبی ان ابن ابی الزناد حدثه عن ابیه و عبد الله بن الفضل ابن عیاش بن ابی ربیعه بن الحارث أخبرهما الثقه ان حسان بن ثابت، قال: انا معاشر الانصار طلبنا الی عمر او الی عثمان- یشک ابن ابی الزناد- فمشینا بعبد الله ابن عباس و بنفر معه من اصحاب رسول الله ص، فتکلم ابن عباس، و تکلموا، و ذکروا الانصار و مناقبهم، فاعتل الوالی قال حسان: و کان امرا شدیدا طلبناه قال: فما زال یراجعهم حتی قاموا و عذروه الا عبد الله بن عباس قال: لا و الله، ما للأنصار من مترک، لقد نصروا و آووا، و ذکر من فضلهم و قال: ان هذا لشاعر رسول الله ص و المنافح عنه، فلم یزل عبد الله یراجعه بکلام جوامع یسد علیه کل حجه فلم یجد بدا من ان قضی حاجتنا قال: فخرجنا و قد قضی الله عز و جل حاجتنا بکلامه، فمررت فی المسجد بالنفر الذین کان معه، فلم یبلغوا ما بلغ، فقلت حیث یسمعون: انه کان اولاکم بها، قالوا: اجل فقلت لعبد الله: انها و الله صبابه النبوه و وراثه احمد ص، کان احقکم بها قال حسان: فقلت و انا أشیر الی عبد الله: إذا قال لم یترک مقالا لقائل بملتقطات لا تری بینها فصلا

کفی و شفی ما فی الصدور فلم یدع لذی اربه فی القول جدا و لا هزلا

سموت الی العلیا بغیر مشقة فنلت ذراها لا دنیئا و لا و غلا

و حدثنی خالد بن القاسم البیاضی، عن شعبه قال: سمعت ابن عباس یقول: ولدت قبل الهجره بثلاث سنین، و نحن فی الشعب، و توفی رسول الله ص و انا ابن ثلاث عشره سنه، و توفی ابن عباس سنه ثمان و ستین و هو ابن احدی و سبعین سنه

قال ابن عمر: و حدثنی محمد بن عقبه و محمد بن رفاعة بن ثعلبه بن ابی مالک 3 عن شعبه مولی ابن عباس، قال: مات عبد الله بن عباس بالطائف سنه ثمان و ستین و هو بن اثنتین و سبعین سنه. و قال ابن عمر: حدثنی إسحاق بن یحیی، قال: حدثنا ابو سلمه الحضرمی قال: رایت قبر ابن عباس و ابن الحنفیه قائم علیه، فامر به ان یسطح. و قال علی بن محمد، عن حفص بن میمون، عن ابیه، قال: توفی عبد الله ابن عباس بالطائف، فجاء طائر ابیض، فدخل بین النعش و السریر، فلما وضع فی قبره سمعنا تالیا یتلو: یٰا أَیَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . و ذکر بعضهم عن علی بن محمد انه قال: توفی عبد الله بن عباس و هو ابن اربع و سبعین سنه.

ذکر من توفی او قتل منهم سنه اربع و سبعین

منهم ابو سعید الخدری، و اسمه سعد بن مالک بن سنان بن ثعلبه بن عبید ابن الابجر، و اسمه خدره بن عوف بن الحارث بن الخزرج و قد زعم بعضهم ان خدره هی أم الابجر 3 ، و أخو ابی سعید لامه قتادة بن النعمان الظفری من اهل بدر. قال ابن عمر: حدثنی الضحاک بن عثمان عن محمد بن یحیی بن حبان، عن ابن محیریز و ابی صرمه عن ابی سعید الخدری قال: خرجت مع رسول الله ص فی غزوه بنی المصطلق. قال ابن عمر: و هو یومئذ ابن خمس عشره سنه، قال: و شهد أیضا الخندق و ما بعد ذلک من المشاهد. قال ابن عمر: و حدثنا سعید بن ابی زید عن ربیح بن عبد الرحمن بن ابی سعید عن ابیه عن ابی سعید، قال: عرضت یوم احد علی النبی ص و انا ابن ثلاث عشره سنه، فجعل ابی یأخذ بیدی، فیقول: یا رسول الله، انه عبل

العظام، و ان کان مؤدنا، قال: و جعل النبی ص یصعد فی البصر و یصوبه ثم قال: رده فرده. قال ابن عمر: حدثنی عبد العزیز بن عقبه عن ایاس بن سلمه بن الاکوع، قال: مات ابو سعید الخدری سنه اربع و سبعین .

ذکر الخبر عمن هلک منهم سنه ثمان و سبعین

منهم جابر بن عبد الله بن عمرو بن حرام بن ثعلبه بن حرام بن کعب بن غنم ابن کعب بن سلمه بن سعد بن علی بن اسد بن سارده بن تزید بن جشم بن الخزرج، و کان یکنی أبا عبد الله. شهد العقبه فی السبعین من الانصار الذین بایعوا رسول الله ص عندها، و کان من اصغرهم یومئذ و اراد شهود بدر، فخلفه أبوه علی أخواته، و کن تسعا، و خلفه أیضا حین خرج الی احد، و شهد ما بعد ذلک من المشاهد. قال ابن عمر: حدثنا ابراهیم بن جعفر، عن ابیه، قال: سالت جابر بن عبد الله: کم غزا رسول الله ص؟ فقال: سبعا و عشرین غزوه، غزا بنفسه، و غزوت معه منها ست عشره غزوه، و لم اقدر ان اغزو حتی قتل ابی بأحد، کان یخلفنی علی أخواتی، و کن تسعا، فکان أول غزوه غزوتها معه حمراء الأسد الی آخر مغازیه. قال محمد بن عمر: و حدثنی خارجه بن الحارث، قال: مات جابر بن عبد الله سنه ثمان و سبعین، و هو ابن اربع و تسعین سنه، و کان قد ذهب بصره، قال: و رایت علی سریره بردا، و صلی علیه ابان ابن عثمان و هو والی المدینة.

ذکر من مات او قتل سنه ثمانین

منهم عبد الله بن جعفر بن ابی طالب بن عبد المطلب، کان یکنی أبا جعفر، أمه أسماء بنت عمیس، قال ابن عمر: مات عبد الله بن جعفر رضی الله عنه بالمدینة عام الجحاف- سیل کان ببطن مکة جحف بالحاج و ذهب بالإبل و علیها الحمولة- فصلی علیه ابان بن عثمان، و کان والیا علی المدینة من قبل عبد الملک بن مروان. قال: و کان له یوم توفی تسعون سنه. و قال علی بن محمد: توفی عبد الله بن جعفر سنه اربع او خمس و ثمانین سنه. و عمرو بن حریث بن عمرو بن عثمان بن عبد الله بن عمرو بن مخزوم، و یکنی أبا سعید، و قبض النبی ص و هو ابن اثنتی عشره سنه. و قال ابو نعیم الفضل بن دکین مات عمرو بن حریث بالکوفه سنه خمس و ثمانین فی خلافه عبد الملک بن مروان. و عقیل بن ابی طالب بن عبد المطلب بن هاشم، و کان فیمن اسر یوم بدر، و کان لا مال له، ففداه العباس بن عبد المطلب، ذکر ابن سعد ان علی بن عیسی النوفلی اخبره عن ابیه، عن عمه إسحاق بن عبد الله عن عبد الله بن الحارث 3 ، قال: فدی العباس نفسه و ابن أخیه عقیلا بثمانین أوقیة ذهب، و یقال بألف دینار. قال ابن سعد: و أخبرنا علی بن عیسی، قال: حدثنا ابان بن عثمان عن معاویه ابن عمار الدهنی، [ قال: سمعت أبا عبد الله جعفر بن محمد ع یقول: قال رسول الله ص یوم بدر: انظروا من هاهنا من اهل بیتی من بنی هاشم. قال: فجاء علی بن ابی طالب ع، فنظر الی العباس و نوفل و عقیل، ثم رجع، فناداه عقیل: یا بن أم علی: اما و الله لقد رایتنا، فجاء علی الی رسول الله ص، فقال: یا رسول الله، رایت العباس و نوفلا و عقیلا، فجاء رسول الله ص حتی قام علی راس عقیل، فقال: أبا یزید، قتل ابو جهل. قال: إذا لا تنازع فی تهامه، ان کنت أثخنت القوم و الا فارکب اکتافهم]

قال ابو جعفر: و قیل: رجع عقیل الی مکة، فلم یزل بها، ثم خرج الی رسول الله ص مهاجرا فی أول سنه ثمان، فشهد عزوه مؤتة ثم رجع، فعرض له مرض، فلم یسمع له بذکر فی فتح مکة و لا الطائف و لا فی حنین، و قیل: مات عقیل ابن ابی طالب بعد ما عمی فی خلافه معاویه. و ربیعه بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف، [ و هو الذی قال النبی ص یوم فتح مکة: الا ان کل دم و ماثره فی الجاهلیة فإنها تحت قدمی هاتین، و ان أول دم اضعه دم ربیعه بن الحارث ] و انما قال النبی ص: و ان أول دم اضعه دم ربیعه بن الحارث و ربیعه حی، لان ذلک کان دما لربیعه الطلب به فی الجاهلیة، و ذلک ان ابنا لربیعه صغیرا، کان مسترضعا فی بنی لیث بن بکر، و کان بین هذیل و بین لیث بن بکر حرب، فخرج ابن ربیعه ابن الحارث، و هو طفل یحبو امام البیوت، فرمته هذیل بحجر فاصابه الحجر، فرضخ راسه، فجاء الاسلام قبل ان یثار ربیعه بن الحارث بدم ابنه، فابطل النبی ص الطلب بذلک الدم، فلم یجعل لربیعه السبیل علی قاتل ابنه، فکان ذلک معنی وضع النبی ص دمه، و هو ابطاله ان یکون له الطلب به، لأنه کان من ذحول الجاهلیة و قد هدم الاسلام الطلب بها و اما ابن ربیعه المقتول، فانه یختلف فی اسمه، فاما ابن عمر فانه قال: اسمه آدم بن ربیعه، و قال بعضهم: کان اسمه تمام بن ربیعه. و قال بعضهم: کان اسمه ایاس بن ربیعه 3 ، و قالوا جمیعا: کان ربیعه بن الحارث اسن من عمه العباس بن عبد المطلب بسنین قالوا: و لم یحضر ربیعه بن الحارث بدرا مع المشرکین کان غائبا بالشام، ثم قدم بعد ذلک علی رسول الله ص مهاجرا ایام الخندق، و شهد مع رسول الله ص یوم حنین فیمن ثبت معه من اهل الخندق، و شهد مع رسول الله ص یوم حنین فیمن ثبت معه من اهل بیته و اصحابه، و توفی ربیعه بعد اخویه: نوفل و ابی سفیان فی خلافه عمر ابن الخطاب

و عبد الله بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف و کان اسمه عبد شمس، فسماه النبی ص حین اسلم عبد الله، خرج من مکة قبل الفتح مهاجرا الی رسول الله، ثم خرج مع رسول الله ص فی بعض مغازیه فمات بالصفراء، فدفنه رسول الله ص فی قمیصه-یعنی قمیص النبی ص- و قال له سعید: أدرکته السعادة. و جعفر بن ابی سفیان بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم، و کان جعفر ابن ابی سفیان ممن ثبت یوم حنین مع رسول الله ص من اصحابه، و لم یزل مع ابیه ملازما لرسول الله حتی قبض، و توفی جعفر فی وسط خلافه معاویه لعنه الله. و الحارث بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم کان رجلا علی عهد رسول الله ص، صحب رسول الله عند اسلام ابیه، و ولد ابنه عبد الله علی عهد رسول الله ص، و اتی به رسول الله فحنکه و دعا له. قال ابن سعد: أخبرنا علی بن عیسی، عن ابیه، قال: انتقل الحارث بن نوفل الی البصره، و اختط بها دارا، و نزلها فی ولایه عبد الله بن عامر بن کریز، و مات بالبصرة فی آخر خلافه عثمان. و عبد المطلب بن ربیعه بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم، و قد روی عبد المطلب بن ربیعه عن رسول الله ص، و کان رجلا علی عهد رسول الله، قال ابن عمر: و حکاه ابن سعد عن علی بن عیسی النوفلی، ان عبد المطلب بن ربیعه لم یزل بالمدینة الی زمن عمر بن الخطاب، ثم تحول الی الشام، فنزلها و ابتنی بها دارا، و هلک بدمشق فی خلافه یزید بن معاویه و عتبة بن ابی لهب، و اسم ابی لهب عبد العزی بن عبد المطلب بن هاشم ابن عبد مناف، قال ابن سعد: أخبرنا علی بن عیسی بن عبد الله النوفلی عن حمزه ابن عتبة بن ابراهیم اللهبی، قال: حدثنا ابراهیم بن عامر بن ابی سفیان بن معتب

و غیره من مشیختنا الهاشمیین، عن ابن عباس، عن ابیه العباس بن عبد المطلب قال: لما قدم رسول الله ص مکة فی الفتح، قال لی: یا عباس، این ابنا أخیک: عتبة و معتب لا اراهما؟ قال: قلت: یا رسول الله تنحیا فیمن تنحی من مشرکی قریش، فقال لی: اذهب فاتنی بهما، قال العباس: فرکبت إلیهما بعرنه فأتیتهما، فقلت: ان رسول الله یدعوکما، فرکبا معی سریعین حتی قدما علی النبی ص، فدعاهما الی الاسلام، فأسلما و بایعا ثم قام رسول الله ص، فاخذ بأیدیهما، و انطلق بهما یمشی بینهما، حتی اتی بهما الملتزم- و هو ما بین باب الکعبه و الحجر الأسود- فدعا ساعه ثم انصرف، و السرور یری فی وجهه قال العباس: فقلت له: سرک الله یا رسول الله، فانی اری فی وجهک السرور، [ فقال النبی ص: نعم انی استوهبت ابنی عمی هذین ربی فوهبهما لی] . قال حمزه بن عتبة: فخرجا معه فی فوره ذاک الی حنین، فشهدا غزوه حنین، و ثبتا مع رسول الله یومئذ فیمن ثبت من اهل بیته و اصحابه، و أصیبت عین معتب یومئذ، و لم یقم احد من بنی هاشم من الرجال بمکة، بعد ان فتحت غیر عتبة و معتب ابنی ابی لهب. و اسامه بن زید بن حارثة و هو حب رسول الله ص، و یکنی أبا محمد، و أمه أم ایمن، و اسمها برکه حاضنه رسول الله ص و مولاته، و ولد اسامه بمکة و نشا حتی ادرک لم یعرف الا الاسلام و لم یدن بغیره، و هاجر مع ابیه الی المدینة، و کان أبوه زید فی قول بعضهم أول الناس إسلاما، و لم یفارق رسول الله ص. قال ابن سعد: أخبرنا الفضل بن دکین، قال: حدثنا حنش، قال: سمعت ابی یقول: استعمل النبی ص اسامه بن زید و هو ابن ثمان عشره سنه

قال ابن عمر: لم یبلغ اولاد اسامه من الرجال و النساء فی کل دهر اکثر من عشرین إنسانا، قال: و قبض النبی ص و اسامه ابن عشرین سنه، و کان قد سکن وادی القری بعد النبی ص ثم نزل المدینة، فمات بالجرف فی آخر خلافه معاویه. و ابو رافع مولی رسول الله ص، و اسمه اسلم، کان عبدا للعباس ابن عبد المطلب، فوهبه للنبی ص، فلما بشر النبی ص باسلام العباس اعتقه رسول الله ص، و هاجر ابو رافع الی المدینة بعد بدر، فأقام مع رسول الله ص، و شهد أحدا و الخندق و المشاهد کلها، و زوجه رسول الله ص مولاته سلمی، و شهدت معه خیبر، و ولدت لأبی رافع عبید الله بن ابی رافع، و کان کاتبا لعلی بن ابی طالب ع. و سلمان الفارسی، و کان یکنی أبا عبد الله، و أول غزاه غزاها سلمان الخندق. و ذکر عن جعفر بن سلیمان عن هشام بن حسان عن الحسن قال: کان عطاء سلمان خمسه آلاف و کان علی ثلاثین ألفا من الناس یحطب فی عباءه، یفترش نصفها و یلبس نصفها، و کان إذا خرج عطاؤه امضاه، و یأکل من سفیف یده. قال ابن عمر: توفی سلمان الفارسی فی خلافه عثمان بن عفان. و الأسود بن نوفل بن خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قصی کان قدیم الاسلام بمکة، و هاجر الی ارض الحبشه فی المره الثانیه، و کان موسی بن عقبه یقول: هو نوفل بن خویلد الذی اسلم، و هاجر الی ارض الحبشه. محمد بن عبد الرحمن بن الأسود بن نوفل بن خویلد، و یکنی أبا الأسود، و هو الذی یقال له: یتیم عروه بن الزبیر. و ابو الروم عمیر بن هاشم بن عبد مناف بن عبد الدار بن قصی، و أمه رومیة 3 ، و هو أخو مصعب بن عمیر لأبیه

قال ابن عمر: کان ابو الروم قدیم الاسلام بمکة و هاجر الی ارض الحبشه فی الهجره الثانیه و شهد أحدا. و جهم بن قیس بن شرحبیل بن هاشم بن عبد مناف بن عبد الدار بن قصی. کان قدیم الاسلام، و هاجر الی ارض الحبشه فی المره الثانیه فی قول جمیعهم، و معه امراته حریمله بنت عبد الأسود بن خزیمة بن اقیش بن عامر بن بیاضه الخزاعیة 3 ، و معه ابناه منها عمرو و خزیمة ابنا جهم، و توفیت حریمله بأرض الحبشه. و الولید بن الولید بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم، قال ابن عمر: حدثنی محمد بن عبد الله، عن الزهری، عن عروه قال: و أخبرنا ابراهیم بن جعفر، عن ابیه قالا: خرج سلمه بن هشام و عیاش بن ابی ربیعه و الولید بن الولید مهاجرین الی رسول الله ص، فطلبهم ناس من قریش لیردوهم فلم یقدروا علیهم، فلما کانوا بظهر الحره انقطعت اصبع الولید فدمیت، فقال: هل أنت الا اصبع دمیت و فی سبیل الله ما لقیت

قال: و انقطع فؤاده، فمات بالمدینة، فبکته أم سلمه ابنه ابی امیه فقالت: یا عین فابکی للولید

[ فقال رسول الله ص: لا تقولی هکذا، یا أم سلمه، و لکن قولی: وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ اَلْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ ] . و ابن أم مکتوم، و اختلف فی اسمه فاما اهل المدینة فیقولون: اسمه عبد الله، و اما اهل العراق و هشام بن محمد، فیقولون: اسمه عمرو بن قیس بن زائده بن الأصم ابن رواحه بن حجر بن عبد بن معیص بن عامر بن لؤی، و نسب الی أمه أم مکتوم، و اسم أمه أم مکتوم عاتکه ابنه عبد الله بن عنکثه بن عامر بن مخزوم بن یقظه اسلم ابن أم مکتوم بمکة قدیما، و کان ضریر البصر، و قدم المدینة مهاجرا، فاختلف فی وقت قدومه إیاها، فقال محمد بن عمر: قدمها بعد بدر بیسیر، فنزل دار القراء، و هی دار مخرمه بن نوفل، و کان یؤذن للنبی ص بالمدینة مع بلال،

و کان رسول الله ص یستخلفه علی المدینة، یصلی بالناس فی عامه غزواته، و کان صاحب رایه المسلمین یوم القادسیة، ثم رجع الی المدینة فمات بها. و ابو ذر جندب بن جناده بن سفیان بن عبید بن حرام بن غفار بن ملیل بن ضمره ابن بکر بن عبد مناه بن کنانه بن خزیمة بن مدرکه بن الیاس بن مضر بن نزار. ذکر ابن عمر انه سمع موسی بن عبیده یخبر عن نعیم بن عبد الله المجمر عن ابیه، قال: اسم ابی ذر جندب بن جناده، و کذلک کان یقول محمد بن عمر و هشام ابن محمد، و غیرهما من اهل السیر قال ابن عمر: و سمعت أبا معشر نجیحا یقول: اسم ابی ذر بریر بن جندب، قال: و حدثنی ابو بکر بن عبد الله بن ابی سبره، عن موسی بن عقبه، عن عطاء بن ابی مروان، عن ابیه، قال: قال ابو ذر: کنت فی الاسلام خامسا قال ابو جعفر: ثم رجع ابو ذر حین اسلم الی بلاد قومه، فأقام بها حتی مضت بدر و احد و الخندق، ثم قدم علی رسول الله صلی الله علیه و سلم المدینة بعد ذلک. قال ابن سعد: أخبرنا عبد الله بن عمر و ابو معمر المنقری حدثنا عبد الوارث ابن سعید عن الحسین المعلم عن ابی بریده، قال: لما قدم ابو موسی الأشعری لقی أبا ذر، فجعل ابو موسی یلزمه، و کان الأشعری رجلا خفیف اللحم قصیرا، و کان ابو ذر رجلا اسود کثیر الشعر، فجعل الأشعری یلزمه، و یقول ابو ذر: إلیک عنی، و یقول الأشعری: مرحبا یا أخی، و یدفعه ابو ذر، و یقول: لست بأخیک انما کنت اخاک قبل ان تستعمل، قال: ثم لقی أبا هریرة فالتزمه فقال: مرحبا یا أخی، فقال له ابو ذر: إلیک عنی، هل کنت عملت لهؤلاء؟ قال نعم، قال: هل تطاولت فی البنیان، او اتخذت زرعا او ماشیه؟ قال: لا قال: أنت أخی قال ابن سعد و أخبرنا الفضل بن دکین، قال: حدثنا صالح بن رستم ابو عامر، عن حمید بن هلال عن الأحنف بن قیس قال: رایت أبا ذر رجلا طویلا آدم ابیض الراس و اللحیة. قال ابو جعفر: و توفی ابو ذر فی خلافه عثمان بالربذة. بریده بن الحصیب بن عبد الله بن الحارث بن الاعرج بن سعد بن رزاح

ابن عدی بن سهم بن مازن بن الحارث بن سلامان بن اسلم بن اقصی بن حارثة ابن عمرو بن عامر، و هو ماء السماء و کان بریده یکنی أبا عبد الله، و اسلم حین مر به رسول الله صلی الله علیه و سلم للهجره، و ذکر ابن عمر ان هاشم بن عاصم الأسلمی حدثه عن ابیه، قال: لما هاجر رسول الله صلی الله علیه و سلم من مکة الی المدینة، فانتهی الی الغمیم، أتاه بریده بن الحصیب، فدعاه رسول الله صلی الله علیه و سلم الی الاسلام فاسلم هو و من معه، و کانوا زهاء ثمانین بیتا، و صلی رسول الله صلی الله علیه و سلم العشاء، فصلوا خلفه. قال: فحدثنی هاشم بن عاصم الأسلمی، قال: حدثنی المنذر بن جهم، قال: کان رسول الله صلی الله علیه و سلم قد علم ابن الحصیب لیلتئذ صدرا من سوره مریم، و قدم بریده بعد ان مضت بدر و احد علی رسول الله صلی الله علیه و سلم المدینة، فتعلم بقیتها، و اقام مع رسول الله صلی الله علیه و سلم، و کان من ساکنی المدینة، و غزا معه مغازیه بعد ذلک، و لم یزل بریده مقیما بعد وفاه رسول الله صلی الله علیه و سلم بالمدینة، حتی فتحت البصره و مصرت، فتحول إلیها، و اختط بها، ثم خرج منها غازیا الی خراسان، فمات بمرو، فی ولایه یزید بن معاویه و بقی بها ولده. و دحیة بن خلیفه بن فروه بن فضالة بن زید بن إمرئ القیس بن الخزرج، و هو زید مناه بن عامر بن بکر بن عامر الاکبر بن عوف بن بکر بن عوف بن عذره ابن زید اللات بن رفیده بن ثور بن کلب بن وبره بن تغلب بن حلوان بن الحاف ابن قضاعه اسلم دحیة قدیما، و لم یشهد بدرا، و کان یشبه بجبرئیل ص ، و شهد مع رسول الله ص دحیة المشاهد بعد بدر، و بقی الی خلافه معاویه. و أوس بن قیظی بن عمرو بن زید بن جشم بن حارثة، و ابناه کباثه و عبد الله ابنا أوس، شهدا أحدا، و حضر معهما عرابه بن أوس بن قیظی یوم احد، فاستصغر فرد، و عرابه هو الذی قال الشماخ بن ضرار فیه: إذا بلغتنی و حملت رحلی عرابه فاشرقی بدم الوتین

و عثمان بن حنیف بن واهب بن عکیم بن ثعلبه بن الحارث بن مجدعه بن عمرو ابن حنش بن عوف بن عمرو بن عوف، کان یکنی أبا عبد الله، و کان عمر بن الخطاب بعثه علی مسح ارض العراق، و کان عامل علی ع علی البصره، حین بویع له، و توفی فی خلافه معاویه. و حسان بن ثابت بن المنذر بن حرام بن عمرو بن زید مناه بن عدی بن عمرو ابن مالک بن النجار شاعر رسول الله، و یکنی أبا الولید، و کان قدیم الاسلام، و لم یشهد مع رسول الله مشهدا، و کان یجبن، و توفی فی خلافه معاویه و له عشرون و مائه سنه، عاش فی الجاهلیة ستین سنه و فی الاسلام ستین سنه. و نوفل بن معاویه بن صخر بن یعمر بن نفاثه بن عدی بن الدیل بن بکر بن عبد مناه ابن کنانه و هم بیت بنی الدیل، و کان معاویه ابو نوفل علی بنی الدیل یوم الفجار، و له یقول تابط شرا: فلا و أبیها ما نزلنا بعامر و لا عامر و لا النفاثی نوفل

و ابنه سلمی بن نوفل کان اجود العرب، و له یقول الشاعر الجعفری: نسود أقواما و لیسوا بساده بل السید المحمود سلمی بن نوفل

و ذکر محمد بن عمر ان أبا بکر بن عبد الله بن ابی سبره حدثه عن جوثه بن عبید الدیلی، قال عمر نوفل بن معاویه الدیلی فی الجاهلیة ستین سنه، و فی الاسلام ستین سنه قال: و کان شهد مع المشرکین من قریش بدرا و واحدا و الخندق، و کانت له نکایة و ذکر، ثم اسلم بعد ذلک، و شهد مع رسول الله ص فتح مکة و حنینا و الطائف، و نزل المدینة فی بنی الدیل، و قد روی نوفل بن معاویه عن النبی صلی الله تعالی علیه و علی آله و سلم و توفی نوفل بالمدینة فی خلافه یزید بن معاویه، لعنهما الله. و عرابه بن أوس بن قیظی بن عمرو بن زید بن جشم بن حارثة بن الحارث، شهد أبوه أوس بن قیظی 3 و اخواه عبد الله و کباثه ابنا أوس أحدا و استصغر عرابه فرد، و أجیز فی الخندق. قال ابن عمر: حدثنا عمر بن عقبه، عن عاصم بن عمر بن قتادة، قال: کان عرابه بن أوس یوم احد ابن اربع عشره سنه و خمسه اشهر، فرده رسول الله

صلی الله علیه و سلم، و ابی ان یجیزه. قال محمد: و عرابه بن أوس هو الذی مدحه الشماخ بن ضرار، و کان قدم المدینة، فاوقر له راحلته تمرا، فقال: رایت عرابه الأوسی ینمی الی الخیرات منقطع القرین

إذا ما رایه رفعت لمجد تلقاها عرابه بالیمین

و عبید الله بن العباس بن عبد المطلب، ولد عبید الله محمدا- و به کان یکنی و العباس، و العالیه 3 ، تزوجها علی بن عبد الله بن العباس 3 ، فولدت له محمد بن علی- و فی ولده الخلافه من بنی العباس- و عبد الرحمن و قثم- و هما اللذان قتلهما بسر ابن ابی ارطاه العامری بالیمن- و کان عبید الله بن العباس اصغر سنا من عبد الله ابن العباس بسنه، و قد سمع من رسول الله صلی الله علیه و سلم، و روی عنه، و بقی عبید الله ابن العباس الی ایام یزید بن معاویه، و استعمل علی بن ابی طالب ع عبید الله بن عباس علی الیمن، و امره علی الموسم، فحج بالناس سنه تسع و ثلاثین، فاصطلح الناس تلک السنه علی شیبه بن عثمان بن ابی طلحه، فحج بهم و کان عبید الله بن العباس سیدا شجاعا سخیا، کان ینحر کل یوم جزورا، و کان علی مقدمه الحسن بن علی علیه السلام الی معاویه، و اخوه لأبیه و أمه قثم بن العباس، غزا خراسان و علیها سعید بن عثمان، فقال: اضرب لک بألف سهم؟ فقال: لا بل اخمس ثم اعط الناس حقوقهم، ثم أعطنی بعد ما شئت و کان ورعا فاضلا، و توفی قثم بسمرقند. قال ابو جعفر: و قال علی بن محمد: و لی قثم بن عباس لعلی مکة، و اقام للناس الحج، و کان یشبه بالنبی صلی الله علیه و سلم. و معبد بن العباس و کثیر بن العباس، قال علی بن محمد المدائنی: 3 أم کثیر و تمام أم ولد رومیة، یقال لها مسلیه، و مات کثیر بینبع بالذبحه، و تمام بن العباس، و کان من أشد اهل زمانه بطشا، و کان اصغر ولد ابیه. و عبد الله بن زمعه بن الأسود بن المطلب بن اسد بن عبد العزی بن قصی،

و أمه قریبه الکبری: ابنه ابی امیه بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم 3 ، و أمها عاتکه ابنه عبد المطلب بن هاشم. و عامر بن کریز بن ربیعه بن حبیب بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصی، و أمه البیضاء و هی أم حکیم ابنه عبد المطلب بن هاشم، اسلم عامر بن کریز یوم فتح مکة، و بقی الی خلافه عثمان بن عفان، و قدم علی ابنه عبد الله بن عامر البصره، و هو والیها لعثمان بن عفان. و ابو هاشم بن عتبة بن ربیعه بن عبد شمس بن عبد مناف، اسلم ابو هاشم فتح مکة، و خرج الی الشام فنزلها حتی مات. و قیس بن مخرمه بن المطلب بن عبد مناف. و الصلت بن مخرمه بن المطلب بن عبد مناف بن قصی اسلم الصلت یوم فتح مکة. و جهیم بن الصلت بن مخرمه بن المطلب بن عبد مناف. و عبد الله بن قیس بن مخرمه بن المطلب بن عبد مناف اسلم یوم فتح مکة. و رکانه بن عبد یزید بن هاشم بن المطلب بن عبد مناف بن قصی، اسلم فی الفتح، و قدم المدینة بعد ذلک، فنزلها الی ان مات بها فی أول خلافه معاویه، و اخوه لأبیه و أمه عجیر بن عبد یزید بن هاشم بن المطلب. و ابو نبقه، و اسمه عبد الله بن علقمه بن المطلب بن عبد مناف. و الأسود بن ابی البختری، و اسم ابی البختری العاص بن هاشم بن الحارث ابن اسد بن عبد العزی بن قصی، اسلم یوم الفتح، و اما أبوه ابو البختری فقتل یوم بدر ببدر مشرکا. و هبار بن الأسود بن المطلب بن الأسد بن عبد العزی بن قصی و کان هبار- فیما ذکر عنه-یقول: لما ظهر رسول الله صلی الله علیه و سلم و دعا الی الله کنت فیمن عاداه و نصب له و آذاه. و کان رسول الله صلی الله علیه و سلم بعث الی زینب ابنته من یقدم بها من مکة،

فعرض لها نفر من قریش فیهم هبار، فنخس بها، و قرع ظهرها بالرمح، و کانت حاملا فاسقطت فردت الی بیوت بنی عبد مناف و کان هبار بن الأسود عظیم الجرم فی الاسلام، فاهدر دمه رسول الله صلی الله علیه و سلم، [ فکان کلما بعث سریه اوصاهم بهبار و قال: ان ظفرتم به فاجعلوه بین جذمتین من حطب، و حرقوه بالنار، ثم یقول: انما یعذب بالنار رب النار، ان ظفرتم به فاقطعوا یدیه و رجلیه، ثم اقتلوه] . قال ابو جعفر: و ذکر محمد بن عمر ان واقد بن ابی ثابت حدثه عن یزید بن رومان قال [ قال الزبیر بن العوام: ما رایت رسول الله صلی الله علیه و سلم بعث سریه قط الا قال: ان ظفرتم بهبار، فاقطعوا یدیه و رجلیه، ثم اضربوا عنقه، ] فو الله لقد کنت اطلبه و اسال عنه، و الله یعلم لو ظفرت به قبل ان یاتی الی رسول الله صلی الله علیه و سلم لقتلته، ثم طلع علی رسول الله صلی الله علیه و سلم، و انا عنده جالس فجعل یعتذر الی رسول الله، و یقول: سب یا محمد من سبک، و آذ من آذاک، فقد کنت موضعا فی سبک و اذاک، و کنت مخذولا و قد نصرنی الله عز و جل، و هدانی الی الاسلام. قال الزبیر: فجعلت انظر الی رسول الله صلی الله علیه و سلم، و انه لیطأطئ راسه استحیاء منه، مما یعتذر هبار، فجعل رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول: قد عفوت عنک، و الاسلام یجب ما کان قبله، و کان اشنا من احد، فبلغ رسول الله صلی الله علیه و سلم حلمه و ما یحمل علیه من الأذی، فقال: یا هبار سب من سبک قال ابن عمر: و حدثنی هشام بن عماره عن سعید بن محمد بن جبیر بن مطعم، عن ابیه عن جده، قال: کنت جالسا مع النبی صلی الله علیه و سلم فی اصحابه فی مسجده منصرفه من الجعرانة، فطلع هبار بن الأسود من باب رسول الله صلی الله علیه و سلم، فلما نظر القوم الیه، قالوا: یا رسول الله، هبار بن الأسود، فقال رسول الله صلی الله علیه و سلم: قد رایته فاراد بعض القوم القیام الیه، فاشار الیه النبی صلی الله علیه و سلم ان اجلس، و وقف علیه هبار، فقال: یا رسول الله، السلام علیک، انی اشهد ان لا اله الا الله و اشهد انک رسول الله، و لقد هربت منک فی البلاد و اردت اللحوق

بالاعاجم، ثم ذکرتک و عائدتک و فضلک و برک و صفحک عمن جهل علیک، و کنا یا رسول الله اهل شرک فهدانا الله عز و جل بک، و تنقذنا من الهلکة، اصفح عن جهلی، و عما کان یبلغک عنی، فانی مقر بسوءتی معترف بذنبی، [ فقال رسول الله صلی الله علیه و سلم: قد عفوت عنک، و قد احسن الله بک حیث هداک للإسلام، و الاسلام یجب ما قبله] . و هند بن ابی هاله، و اسم ابی هاله النباش بن زراره بن وقدان بن حبیب بن سلامه ابن غوی بن جروه بن اسید بن عمرو بن تمیم، قدم ابو هاله مکة، و اخواه عوف و انیس، فحالفوا بنی عبد الدار بن قصی بن کلاب، و أقاموا معهم بمکة، و تزوج ابو هاله خدیجه ابنه خویلد 3 ، فولدت له هندا و هاله رجلین، فمات هاله و ادرک هند الاسلام فاسلم، و کان الحسن بن علی علیه السلام یحدث عنه یقول: حدثنی خالی هند ابن ابی هاله. و ذکر عن معمر بن المثنی انه قال: مر هند بالبصرة مجتازا، فمات بها، فلم تقم یومئذ سوق و لا کلاء، و قالوا: أخو فاطمه أخو فاطمه صلوات الله علیها! و المهاجر بن ابی امیه بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم، أخو أم سلمه ابنه ابی امیه زوج النبی صلی الله علیه و سلم لأبیها و أمها، و کان اسم ابی امیه بن المغیره سهیل، و هو زاد الرکب، و کان إذا سافر انفق علی اصحابه و اهل رفقته فی سفرهم ذلک من عنده فسمی بذلک زاد الرکب. قال ابن عمر: حدثنی ابو بکر بن عبد الله بن ابی سبره، عن المهاجر بن مسمار، قال: کان المهاجر بن امیه قد وجد علیه رسول الله صلی الله علیه و سلم، فقال لام سلمه: کلمی لی رسول الله صلی الله علیه و سلم، فهذا یومه عندک، فادخلته فی بیتها، فلما دخل رسول الله صلی الله علیه و سلم لم یرعه الا مهاجرا آخذ بحقویه من خلفه، فضحک رسول الله صلی الله علیه و سلم، قالت: أم سلمه: ارض عنه رضی الله عنک،

فرضی عنه، و ولاه صنعاء، فانطلق حتی اتی مکة، فبلغه ان العنسی قد خرج بصنعاء، فرجع الی المدینة، فلم یزل بها حتی توفی النبی صلی الله علیه و سلم، و ولاه ابو بکر صنعاء، فمضی فی ولایته، قال: فقلت لابن ابی سبره: فان روایتنا ان النبی صلی الله علیه و سلم بعثه عاملا، فتوفی النبی صلی الله علیه و سلم و هو بصنعاء فقال: هکذا أخبرنی مهاجر بن مسمار. و صفوان بن امیه بن خلف بن وهب بن حذافة بن جمح بن عمرو بن هصیص، کان یکنی أبا وهب. قال ابن عمر: حدثنا عبد الله بن یزید الهذلی، عن ابی حصین، قال: استقرض رسول الله صلی الله علیه و سلم من صفوان بن امیه بمکة خمسین ألفا، فاقرضه. قال محمد بن عمر: و لم یزل صفوان صحیح الاسلام، و لم یبلغنا انه غزا مع رسول الله و لا بعده، و لم یزل مقیما بمکة الی ان مات بها فی أول خلافه معاویه. و عبد الله بن سعد بن ابی سرح بن الحارث بن حبیب بن جذیمة بن مالک ابن حسل بن عامر بن لؤی اسلم قدیما، و قد کان یکتب لرسول الله صلی الله علیه و سلم، ثم ارتد عن الاسلام، ثم اسلم یوم فتح مکة، و قد مضی خبره فی کتابنا المسمی المذیل من مختصر تاریخ الرسل و الملوک. و الأقرع بن حابس بن عقال بن محمد بن سفیان بن مجاشع بن دارم بن مالک ابن حنظله بن مالک بن زید مناه بن تمیم، و کان فی وفد بنی تمیم الذین قدموا علی رسول الله صلی الله علیه و سلم فاعطاه من غنائم حنین مائه من الإبل، و فیه قال عباس ابن مرداس ما قال

و صعصعة بن ناجیه بن عقال بن محمد بن سفیان بن مجاشع، وفد علی النبی صلی الله علیه و سلم و اسلم. و من ولده الفرزدق الشاعر بن غالب بن صعصعة، و من ولده أیضا عقال ابن شبه بن عقال بن صعصعة الخطیب. و الزبرقان بن بدر بن إمرئ القیس بن خلف بن بهدله بن عوف بن کعب بن سعد ابن زید مناه بن تمیم، و کان اسم الزبرقان الحصین، و کان شاعرا جمیلا، و کان یقال له قمر نجد، و کان فی وفد تمیم الذین وفدوا علی رسول الله صلی الله علیه و سلم، فاستعمل رسول الله صلی الله علیه و سلم الزبرقان بن بدر علی صدقه قومه بنی سعد ابن زید مناه بن تمیم، و قبض رسول الله صلی الله علیه و سلم و هو علیها و ارتدت العرب، و منعوا الصدقه و ثبت الزبرقان علی الاسلام، و أخذ الصدقه من قومه فأداها الی ابی بکر. و مالک بن نویره بن جمره بن عبید بن ثعلبه بن یربوع بن حنظله بن مالک ابن زید مناه بن تمیم و قال ابن عمر: حدثنی عتبة بن جبیرة عن حصین بن عبد الرحمن ابن عمرو بن سعد بن معاذ، قال: لما صدر رسول الله صلی الله علیه و سلم من الحج سنه عشر قدم المدینة فلما رای هلال المحرم سنه احدی عشره بعث المصدقین فی العرب فبعث مالک بن نویره علی صدقه بنی یربوع، و کان قد اسلم، و کان شاعرا، قال: و کان مالک بن نویره یسمی الجفول. و لبید بن ربیعه بن مالک بن جعفر بن کلاب الشاعر. قال ابن عمر: حدثنا موسی بن شیبه بن عمرو بن عبد الله بن کعب بن مالک ابن خارجه بن عبد الله بن کعب، قال: قدم وفد بنی کلاب علی رسول الله صلی الله علیه و سلم، و هم ثلاثة عشر رجلا، فی سنه تسع، فیهم لبید بن ربیعه، فنزلوا دار رمله

بنت الحدث، ثم جاءوا الی رسول الله صلی الله علیه و سلم، فسلموا علیه سلام الاسلام، و أسلموا و رجعوا الی بلاد قومهم. قال ابن سعد: أخبرنا نصر بن باب، قال: حدثنا داود بن ابی هند عن الشعبی، قال: کتب عمر بن الخطاب الی المغیره بن شعبه و هو عامله علی الکوفه، ان ادع من قبلک من الشعراء فاستنشدهم ما قالوا من الشعر فی الجاهلیة و الاسلام، ثم اکتب بذلک الی، فدعاهم المغیره فقال للبید: انشدنی ما قلت من الشعر فی الجاهلیة و الاسلام، قال: ابدلنی الله عز و جل بذلک سوره البقره و سوره آل عمران و قال للأغلب العجلی انشدنی، قال: ا رجزا ترید أم قصیدا لقد سالت هینا موجودا

قال: فکتب بذلک المغیره الی عمر، فکتب ان انقص الاغلب خمسمائة من عطائه، و زدها فی عطاء لبید، فرحل الیه الاغلب، فقال: ا تنقصنی علی ان أطعتک، قال: فکتب عمر الی المغیره ان زد علی الاغلب الخمسمائة التی نقصت و أقرها زیاده فی عطاء لبید بن ربیعه. و حبشی بن جناده بن نصر بن اسامه بن الحارث بن معیط بن عمرو بن جندل ابن مره بن صعصعة بن معاویه بن بکر بن هوازن، و بنو مره بن صعصعة هم بنو سلول، و سلول امراه و هی أم بنی مره، و هی سلول ابنه ذهل بن شیبان بن ثعلبه بها یعرفون و صحب حبشی بن جناده النبی صلی الله علیه و سلم، و شهد مع علی ع مشاهده. و ابو امامه الباهلی و اسمه صدی بن عجلان، من بنی سهم بن عمرو بن ثعلبه ابن غنم بن قتیبة بن معن بن مالک بن اعصر، و هو منبه بن سعد بن قیس بن عیلان. و زید الخیل بن مهلهل بن زید بن منهب بن عبد رضا بن المختلس بن ثوب ابن کنانه بن مالک بن نابل بن سودان، هو نبهان بن عمرو بن الغوث بن طیّئ بن أدد ابن زید بن یشجب بن یعرب بن قحطان و أم طیّئ دله بنت ذی منجشان بن کله ابن ردمان بن حمیر، ولدتها أمها علی اکمه یقال لها مذحج، فسمیت دله مذحج بتلک الأکمه، فولدها کلهم یقال لهم بنو مذحج، و اسم طیّئ جلهمة و انما سمی طیئا فی قول بعضهم، لأنه أول من طوی المناهل، و قال بعضهم: لأنه أول من طوی بئرا، و مات

زید الخیل بعد منصرفه من عند النبی صلی الله علیه و سلم فی موضع، یقال له فرده. قال هشام عن ابیه: کان یقال لبطن زید الخیل الذی هو منه بنو المختلس، و کان لزید من الولد مکنف بن زید، و به کان یکنی، و قد اسلم و صحب النبی صلی الله علیه و سلم، و شهد قتال اهل الرده مع خالد بن الولید، و کان له بلاء. و حریث بن زید، و کان فارسا صحب النبی صلی الله علیه و سلم، و شهد قتال اهل الرده مع خالد بن الولید و کان شاعرا. و عروه بن زید شهد القادسیة و قس الناطف و یوم مهران فابلی، و قال فی ذلک شعرا و کان زید الخیل شاعرا. و عدی بن حاتم الجواد بن عبد الله بن سعد بن الحشرج بن إمرئ القیس بن عدی بن اخزم بن ربیعه بن جرول بن ثعل بن عمرو بن الغوث ابن طیّئ، و کان یکنی أبا ظریف. شهد عدی بن حاتم القادسیة و یوم مهران و قس الناطف و النخیله، و معه اللواء، و شهد الجمل مع امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام، و فقئت عینه یومئذ، و قتل ابنه و شهد صفین و النهروان مع علی بن ابی طالب علیه السلام، و مات فی زمن المختار بالکوفه، و هو ابن مائه و عشرین سنه. و عمرو بن المسبح بن کعب بن طریف بن عصر بن غنم بن حارثة بن ثوب ابن معن بن عتود بن عنین بن سلامان بن ثعل بن عمرو بن الغوث بن طیّئ، و کان ارمی العرب، و له یقول امرؤ القیس: رب رام من بنی ثعل مخرج کفیه من ستره

و قال وبره بن الجحدر المعنی من بنی دغش: زعب الغراب و لیته لم یزعب بالبین من سلمی و أم الحوشب

لیت الغراب رمی حماطه قلبه عمرو باسهمه التی لم تلغب

و عاش عمرو بن المسبح خمسین و مائه سنه، ثم ادرک رسول الله صلی الله علیه و سلم، و وفد الیه و اسلم. و الاشعث بن قیس، و هو الاشج بن معد یکرب بن معاویه بن جبله بن عدی ابن ربیعه بن معاویه الاکرمین بن الحارث بن معاویه بن الحارث بن معاویه بن ثور ابن مرتع بن کنده، و هو کندی، و اسمه ثور بن عفیر بن عدی بن الحارث بن مره ابن زید بن یشجب بن عریب بن کهلان بن سبا بن یشجب بن یعرب ابن قحطان و کان اسم الاشعث معدیکرب، و کان ابدا اشعث الراس، فسمی الاشعث، و کان یکنی أبا محمد، وفد علی النبی صلی الله علیه و سلم فی سبعین راکبا من کنده، ثم ارتد و اسر، فبعث به الی ابی بکر، فتاب فلم یزل مقیما بالمدینة حتی ندب عمر بن الخطاب فی خلافته الناس الی غزو العراق، فشخص مع سعد ابن ابی وقاص فشهد القادسیة و المدائن و جلولاء و نهاوند، و اختط بالکوفه حین اختطها المسلمون، و بنی بها دارا فی کنده، و نزلها الی ان مات و شهد الاشعث تحکیم الحکمین، و اراد علی علیه السلام ان یحکم عبد الله بن العباس مع عمرو بن العاص، فأبی الاشعث بن قیس، و قال: لا یحکم فیها مضریان، حتی یکون أحدهما یمانیا، فحکم علی علیه السلام أبا موسی الأشعری، و کان الاشعث احد شهود الکتاب. و اخوه سیف بن قیس، وفد مع الاشعث بن قیس الی النبی صلی الله تعالی علیه و علی آله و سلم، فأمره ان یؤذن لهم، فلم یزل یؤذن حتی مات. و ابراهیم بن قیس أخوهما، وفد الی النبی صلی الله علیه و سلم، مع الاشعث فاسلم. و الحارث بن سعید بن قیس بن الحارث بن شیبان بن العاتک بن معاویه الاکرمین، وفد الی النبی صلی الله علیه و سلم. و اماناه بن قیس بن الحارث بن شیبان بن العاتک بن معاویه الاکرمین، وفد الی النبی صلی الله علیه و سلم، و اسلم، و قد کان عاش دهرا، و له یقول عوضه بن بدا الشاعر:

الا لیتنی عمرت یا أم خالد کعمر اماناه بن قیس بن شیبان

لقد عاش حتی قیل لیس بمیت و افنی فئاما من کهول و شبان

حلت به من بعد جرش و حقبه دویهیه حلت بنصر بن دهمان

فاضحی کان لم یغن فی الناس ساعه رهین ضریح فی سبائب کتان

و کان مع اماناه فی الوفد ابنه یزید بن اماناه، و اسلم، ثم ارتد فقتل یوم النجیر مرتدا فی روایه هشام بن محمد. و معدان بن الأسود بن عبد الله بن الحارث الولادة بن عمرو بن معاویه بن الحارث الاکبر، و کان یقال لمعدان الجفشیش، وفد الی النبی صلی الله علیه و آله و سلم، مع الاشعث بن قیس و هو الذی قال: یا رسول الله ا لست منا؟ فسکت مرتین ثم [ قال فی الثالثه: انا لا نقفو أمنا و لا ننتفی من أبینا، نحن بنو النضر بن کنانه ] فقال الاشعث: فض الله فاک الا سکت! الجفشیش القائل فی روایه کنده: أطعنا رسول الله إذا کان صادقا فیا عجبا ما بال ملک ابی بکر!

ا یورثها بکرا إذا کان بعده فتلک إذا و الله قاصمه الظهر

و هذا فی روایه هشام بن محمد، و اما محمد بن عمر، فانه کان یذکر ان هذین البیتین لحارثه بن سراقه بن معد یکرب الکندی، الذی منع زیاد بن لبید الصدقه، و انحاز فیمن ارتد. و قیس بن المکشوح، و اسم المکشوح هبیرة بن عبد بغوث بن الغزیل بن سلمه ابن بدا بن عامر بن عوبثان بن زاهر بن مراد، و انما سمی أبوه المکشوح، و اسم المکشوح هبیرة لأنه کشح بالنار، ای کوی علی کشحه، و کان سید مراد، و ابنه قیس، و کان فارس مذحج و هو الذی احتز راس العنسی فیما قیل، فسمته مضر قیس غدر، فقال: لست غدر، و لکنی حتف مضر. و قال محمد بن عمر: حدثنی عبد الله بن عمرو بن زهیر عن محمد بن عماره بن خزیمة

ابن ثابت، قال: قال عمرو بن معدیکرب لقیس بن مکشوح المرادی: حین انتهی الیه امر رسول الله صلی الله علیه و سلم: یا قیس، أنت سید قومک الیوم. و قد ذکر لنا ان رجلا من قریش، یقال له: محمد، قد خرج بالحجاز، یقول: انه نبی، فانطلق بنا الیه حتی نعلم علمه، فان کان نبیا کما یقول، فانه لا یخفی علینا إذا لقیناه اتبعناه، و ان کان غیر ذلک علمنا علمه و انه ان سبق الیه رجل من قومک سادنا و تراس علینا، و کناله اذنابا، فأبی علیه قیس و سفه رایه، فرکب عمرو بن معدیکرب فی عشره من قومه، حتی اتی المدینة، فاسلم ثم انصرف الی بلاده. و صفوان بن عسال من بنی الربض بن زاهر بن عامر بن عوبثان بن زاهر بن مراد، و عداده فی جمل اسلم، و صحب النبی صلی الله علیه و سلم. و عمرو بن الحمق بن الکاهن بن حبیب بن عمرو بن القین بن رزاح بن عمرو ابن سعد بن عمرو بن کعب بن عمرو، بایع النبی صلی الله علیه و سلم فی حجه الوداع، و صحبه بعد ذلک، ثم کان احد الذین ساروا الی عثمان بن عفان، و شهد المشاهد بعد ذلک مع علی بن ابی طالب علیه السلام، ثم قتل فی الجزیرة، قتله ابن أم الحکم قال ابن عمر عن عیسی بن عبد الرحمن عن الشعبی قال: أول راس حمل فی الاسلام راس عمرو بن الحمق. و کرز بن علقمه بن هلال بن جریبه بن عبدنهم بن حلیل بن حبشیة بن سلول بن کعب ابن عمرو بن حارثة بن عمرو مزیقیاء بن عامر ماء السماء بن حارثة الغطریف بن إمرئ القیس ابن ثعلبه بن مازن بن الأزد بن الغوث بن نبت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبا ابن یشجب بن یعرب بن قطحان اسلم کرز یوم فتح مکة، و کان قد عمر عمرا طویلا، و کان بعض اعلام الحرم قد عمی علی الناس، فکتب مروان بن الحکم الی معاویه بذلک فکتب الیه: ان کان کرز بن علقمه حیا فمره، فلیوقفکم علیه، ففعل فهو الذی وضع معالم الحرم فی زمن معاویه، و هو علی ذلک الی الساعة

و الحیسمان بن ایاس بن عبد الله بن ضبیعه بن عمرو بن مازن بن عدی بن عمرو، و کان شریفا فی قومه، اسلم فحسن اسلامه. و مخنف بن سلیم بن الحارث بن عوف بن ثعلبه بن عامر بن ذهل بن مازن ابن ذبیان بن ثعلبه بن الدول بن سعد مناه بن غامد بن عبد الله بن کعب بن الحارث ابن کعب بن عبد الله بن مالک بن نصر بن الأزد، اسلم مخنف، و صحب النبی صلی الله علیه و سلم، و هو بیت الأزد بالکوفه، و کان له اخوه ثلاثة، یقال لأحدهم: عبد شمس، قتل یوم النخیله، و الصقعب قتل یوم الجمل، و عبد الله قتل یوم الجمل، و کان من ولد مخنف بن سلیم ابو مخنف لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف ابن سلیم الذی یروی عنه ایام الناس. و فیروز بن الدیلمی، و یکنی أبا عبد الله، و هو من أبناء فارس الذین بعثهم کسری الی الیمن، فنفوا عنها الحبشه، و غلبوا علیها قال عبد المنعم: ثم انتسبوا الی بنی ضبة، و قالوا: أصابنا سباء فی الجاهلیة-قد غلط عبد المنعم فیما قال- و انما کان ذلک ان ضبة بن أد کان له بنون ثلاثة عدا احدهم علی احد ولد ضبة فقتله، فاراد أبوه ان یقتله، فهرب فلحق بجبال الدیلم، فولد له اولاد هنالک، و اولاده الی الیوم یذکرون ان عندهم سرجه و اثاثه و فیروز هو الذی قتل العنسی الأسود بن کعب الکذاب الذی تنبأ بالیمن، [ فقال رسول الله صلی الله علیه و سلم: قتله الرجل الصالح فیروز بن الدیلمی ] و قد وفد الی رسول الله صلی الله علیه و سلم و روی عنه و بعضهم یروی عنه، فیقول: حدثنی الدیلمی الحمیری، و بعضهم یقول: عن الدیلمی: و هو واحد، و هو فیروز الدیلمی، و انما قیل له الحمیری لنزوله فی حمیر و مخالفته إیاهم، و مات فیروز فی خلافه عثمان

[القول فی من عاش بعد رسول الله ص و روی من الصحابة و التابعین]

ذکر أسماء من عاش بعد رسول الله صلی الله علیه و سلم من اصحابه

فروی عنه او نقل عنه علم

ذکر أسماء من عاش بعد رسول الله صلی الله علیه و سلم من بنی عبد المطلب ابن هاشم بن عبد مناف 3 . منهم العباس بن عبد المطلب، عم رسول الله، و بنوه: الفضل، و عبد الله، و عبید الله و کل هؤلاء أدرکوا رسول الله صلی الله علیه و سلم و رووا عنه و نقل عنهم العلم، و اکبر من ذکرت من ولد العباس و اسنهم الفضل، و به کان یکنی العباس، و هو اقدمهم موتا و توفی بالشام فی طاعون عمواس، قبل ابیه. ثم عبد الله و هو الذی اوسع الناس علما و مد له فی العمر، فعاش الی ایام فتنه ابن الزبیر و عبد الملک بن مروان، و قد مضی ذکری تاریخ وفاته و غیر ذلک من أموره، ثم عبید الله، و کان اصغر الثلاثة من ولد العباس سنا، کان عبد الله اسن منه بسنه، و توفی عبید الله قبل عبد الله، کانت وفاه عبید الله فی ایام یزید بن معاویه و وفاه عبد الله بعد ذلک بسنین. و کانت أم الفضل و عبد الله و عبید الله و قثم واحده، أمهم جمیعا أم الفضل 3 ، و هی لبابه الکبری بنت الحارث بن حزن من بنی هلال بن عامر، و قد کان فی ولد العباس لصلبه ممن نقل عنه العلم، و رویت عنه الآثار غیر هؤلاء، ککثیر و تمام و معبد، غیر انه لا یعلم لأحد منهم سوی من ذکرت سماع من رسول الله صلی الله علیه و سلم یصح. و منهم علی و عقیل ابنا ابی طالب بن عبد المطلب 3 ، و الحسن و الحسین ابنا علی ابن ابی طالب و عبد الله بن جعفر بن ابی طالب علیهم السلام، کل هؤلاء عاشوا

بعد رسول الله صلی الله علیه و سلم و نقل منهم العلم و رویت عنهم الآثار، و قد مضی ذکری تاریخ وفاتهم و مده آجالهم. و منهم الحارث بن نوفل بن الحارث بن المطلب بن هاشم بن عبد مناف، من ولده عبد الله بن الحارث بن نوفل، الذی اصطلح علیه اهل البصره ایام الزبیریه و المروانیة بببه لقب، ادرک رسول الله صلی الله علیه و سلم و روی عنه.

ذکر بعض ما روی الحارث عن رسول الله صلی الله علیه و سلم من الآثار

حدثنی علی بن سهل الرملی، قال: حدثنا مؤمل بن اسماعیل، قال: حدثنا سفیان عن عاصم بن عبید الله عن عبید الله بن عبد الله بن عتبة عن عبد الله ابن الحارث بن نوفل عن ابیه، ان النبی صلی الله علیه و سلم کان إذا سمع المؤذن یقول: اشهد ان لا اله الا الله، اشهد ان محمدا رسول الله، قال: کما یقول، و إذا قال: حی علی الصلاة قال لا حول و لا قوه الا بالله، و إذا قال: حی علی الفلاح، قال: لا حول و لا قوه الا بالله. حدثنی هلال بن العلاء الرقی، قال: حدثنا حفص بن عمر ابو عمر الحوضی، قال: حدثنا همام، عن لیث عن علقمه بن مرثد عن عبد الله بن الحارث عن ابیه، ان رسول الله صلی الله علیه و سلم علمهم الصلاة علی المیت: اللهم اغفر لأحیائنا و أمواتنا، و اصلح ذات بیننا، و الف بین قلوبنا، اللهم هذا عبدک فلان بن فلان لا نعلم الا خیرا کنت اعلم به، فاغفر لنا و له فقلت و انا اصغر القوم: فان لم اعلم خیرا قال: لا تقل الا ما تعلم. و منهم عبد المطلب بن ربیعه بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف. کان فیما ذکر اهل السیر علی عهد رسول الله صلی الله علیه و سلم رجلا و قد روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم احادیث، منها ما حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا ابن فضیل، عن یزید بن ابی زیاد، عن عبد الله بن الحارث، قال: حدثنی

عبد المطلب بن ربیعه بن الحارث بن عبد المطلب، ان العباس دخل علی رسول الله صلی الله علیه و سلم و هو مغضب، و انا عنده، فقال: ما اغضبک! فقال: یا رسول الله، ما لنا و لقریش! إذا تلاقوا تلاقوا بوجوه مستبشره، و إذا لقونا لقونا بغیر ذلک، فغضب رسول الله صلی الله علیه و سلم حتی احمر وجهه، حتی استدر عرق بین عینیه- و کان إذا غضب استدر-فلما سری عنه، [ قال: و الذی نفس محمد بیده، لا یدخل قلب امرئ من الایمان ابدا حتی یحبکم لله و لرسوله، ثم قال: ایها الناس من آذی العباس، فقد آذانی، انما عم الرجل صنو ابیه] . و ربیعه بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم، کان یکنی أبا اروی، و هو الذی [ قال النبی صلی الله علیه و سلم یوم فتح مکة: الا ان کل دم و ماثره کانت فی الجاهلیة فهو تحت قدمی، و ان أول دم اضعه دم ربیعه بن الحارث، ] و ذلک انه کان قتل لربیعه ابن فی الجاهلیة فابطل الطلب به فی الاسلام، و لم یجعل لربیعه التباعه، قتل قاتل ابنه و عاش ربیعه بعد النبی صلی الله علیه و سلم الی خلافه عمر، و قد روی عن النبی صلی الله علیه و سلم و کان-فیما ذکر-اسن من عمه العباس ابن عبد المطلب بسنتین. ذکر بعض ما روی عنه من الاثر: حدثنا محمد بن حمید، قال: حدثنا جریر، عن عطاء، عن عبد الله بن ربیعه، عن ابیه عن رجل من قریش، قال: رایت النبی صلی الله علیه و سلم فی الجاهلیة و هو واقف بعرفات مع المشرکین، و رایته فی الاسلام واقفا موقفه ذلک، فعرفت ان الله عز و جل وقفه ذلک.

ذکر موالی بنی هاشم الذین عاشوا بعد رسول الله صلی الله علیه و سلم و رووا

عنه و نقل عنهم العلم

منهم سلمان الفارسی یکنی أبا عبد الله، حدثنی الحارث بن محمد، قال: حدثنا ابن سعد قال: أخبرنا اسماعیل بن عبد الله بن زراره الجرمی، قال: حدثنا جعفر بن سلیمان، قال: حدثنا هشام بن حسان، عن الحسن قال: کان عطاء سلمان خمسه آلاف و کان علی ثلاثین ألفا من الناس یحطب فی عباءه یفترش نصفها

و یلبس نصفها و کان إذا خرج عطاؤه امضاه، و یأکل من سفیف یده. حدثنی اسماعیل بن موسی السدی، قال أخبرنی شریک عن ابی ربیعه الأیادی، عن ابن بریده عن ابیه، قال: [ قال رسول الله صلی الله علیه و سلم: ان الله تعالی أمرنی بحب اربعه، قیل: یا رسول الله من هم؟ سمهم لنا، فقال: علی منهم یقول ذلک ثلاثا، و ابو ذر و المقداد و سلمان، أمرنی بحبهم، و أخبرنی انه یحبهم ] و توفی سلمان بالمدائن فی خلافه عثمان. و منهم ابو رافع مولی رسول الله صلی الله علیه و سلم، و اسمه اسلم، کان مملوکا للعباس بن عبد المطلب فوهبه للنبی صلی الله علیه و سلم، فاعتقه النبی صلی الله علیه و سلم و زوجه مولاته سلمی، فولدت ابنه عبید الله بن ابی رافع 3 . و منهم اسامه بن زید الحب بن حارثة، کان یکنی أبا محمد، و أمه أم ایمن حاضنه رسول الله صلی الله علیه و سلم و مولاته، و قیل: ان اسامه کان یوم توفی النبی صلی الله علیه و سلم ابن عشرین سنه، فسکن بعد النبی صلی الله علیه و سلم وادی القری، ثم رجع الی المدینة، فمات بالجرف فی آخر خلافه معاویه. و ثوبان مولی رسول الله صلی الله علیه و سلم، کان یکنی أبا عبد الله، ممن انعم علیه رسول الله صلی الله علیه و سلم بالعتق، و لم یزل مع رسول الله صلی الله علیه و سلم، حتی قبض الله رسوله صلی الله علیه و سلم، فتحول الی الشام، و نزل حمص، و له بها دار صدقه، و قیل: انه من حکم بن سعد العشیره. و منهم ضمیره بن ابی ضمیره، روی عن رسول الله ص ما حدثنی یونس بن عبد الأعلی، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: أخبرنی ابن ابی ذئب، عن حسین بن عبد الله بن ضمیره، عن ابیه، عن جده ضمیره، [ ان رسول الله صلی الله علیه و سلم مر بام ضمیره و هی تبکی، فقال: ما یبکیک؟ ا جائعه أنت ا عاریه أنت؟ قالت: یا رسول الله، فرق بینی و بین ابنی، فقال رسول الله صلی الله

علیه و سلم: لا یفرق بین والده و ولدها، ثم ارسل الی الذی عنده ضمیره، فدعاه فابتاعه منه ببکر] . و زید ابو یسار، مولی رسول الله صلی الله علیه و سلم، روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم ما حدثت عن موسی بن اسماعیل، قال: حدثنا حفص بن عمر الشنی، قال: حدثنی ابی عمر بن مره عن بلال بن یسار بن زید مولی رسول الله صلی الله علیه و سلم قال: [ سمعت ابی یحدث عن جدی، انه سمع النبی ص یقول: من قال: استغفر الله الذی لا اله الا هو هو الحی القیوم و اتوب الیه غفر له و ان کان فر من الزحف] .

و من حلفاء بنی هاشم

ابو مرثد الغنوی، حدثنا محمد بن بشار، قال: حدثنا عبد الرحمن، قال: حدثنا عبد الله بن المبارک، عن عبد الرحمن بن یزید، قال: حدثنی بسر بن عبید الله، قال: سمعت أبا ادریس قال: سمعت واثله بن الاسقع، یقول: سمعت أبا مرثد الغنوی، یقول: [ سمعت رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول: لا تجلسوا علی القبور و لا تصلوا إلیها] . و ابنه مرثد بن ابی مرثد قتل یوم الرجیع، حدثنا سلیمان بن عبد الجبار قال: حدثنا اسماعیل بن ابان، قال: حدثنی یحیی بن یعلی الأسلمی، و کان ثقه، عن علی بن موسی، عن القاسم، عن مرثد بن ابی مرثد الغنوی، و کان بدریا، قال: [ قال رسول الله صلی الله علیه و سلم: ان سرکم ان تقبل صلاتکم فلیؤمکم خیارکم فإنهم وفدکم فیما بینکم و بین ربکم عز و جل] . و ابن ابنه انیس بن مرثد بن ابی مرثد الغنوی، و کان یکنی أبا یزید، و کان بینه و بین ابیه فی السن احدی و عشرون سنه شهد انیس مع رسول الله صلی الله علیه و سلم فتح مکة، و حنینا، و کان عین النبی صلی الله علیه و سلم باوطاس،

و کان ابو مرثد حلیف حمزه بن عبد المطلب. حدثنی زکریاء بن یحیی بن ابان المصری، قال: حدثنا ابو صالح کاتب اللیث، قال: حدثنی اللیث بن سعد، عن یحیی بن سعید، قال: کتب الی خالد بن ابی عمران، ان الحکم بن مسعود النجرانی، حدثه ان انیس بن ابی مرثد الأنصاری حدثه، [ ان رسول الله صلی الله علیه و سلم قال: ستکون فتنه صماء بکماء و عمیاء، المضطجع فیها خیر من القاعد، و القاعد خیر من القائم، و القائم خیر من الماشی، و الماشی خیر من الساعی و من اتی فلیمدد عنقه ] هکذا حدثنی به زکریاء ابن یحیی، قال انیس بن ابی مرثد الأنصاری: و انما هو انیس بن مرثد بن ابی مرثد الغنوی من غنی بن یعصر بن سعد بن قیس بن عیلان بن مضر .

ذکر من روی عن النبی ص من بنی المطلب بن عبد مناف بن قصی

فمنهم رکانه بن عبد یزید بن هاشم بن المطلب بن عبد مناف بن قصی، و هو من مسلمه الفتح، عاش بعد رسول الله صلی الله علیه و سلم، ثم مات فی أول خلافه معاویه. و منهم قیس بن مخرمه بن المطلب بن عبد مناف بن قصی. و منهم جبیر بن مطعم بن عدی بن نوفل بن عبد مناف، کان یکنی أبا محمد، و قیل: أبا علی اسلم قبل الفتح، و نزل المدینة، و مات بها فی خلافه معاویه، و کان أبوه مطعم بن عدی من اشراف قریش، و کان أجار رسول الله صلی الله علیه و سلم من المشرکین، فلما کان یوم بدر، و اسر من اسر من قریش، قال: لو کان مطعم بن عدی حیا لوهبت له هؤلاء النتنی، لیده التی کانت له عند رسول الله صلی الله علیه و سلم، و له یقول حسان بن ثابت: فلو کان مجد یخلد الیوم واحدا من الناس انجی مجده الیوم مطعما

اجرت رسول الله منهم فأصبحوا عبیدک ما لبی ملب و احرما

و قد روی جبیر عن رسول الله صلی الله علیه و سلم حدیثا کثیرا

و منهم عقبه بن الحارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف بن قصی، روی عقبه عن النبی صلی الله علیه و سلم. حدثنا ابن بشار، قال: حدثنا عبد الوهاب، قال: حدثنا أیوب عن عبد الله ابن ابی ملیکه، عن عقبه بن الحارث، قال جیء بالنعیمان-او ابن النعیمان- شاربا، فامر رسول الله صلی الله علیه و سلم من کان فی البیت ان یضربوه، قال: فکنت انا فیمن ضربه، فضربناه بالنعال و الجرید.

و من حلفاء بنی نوفل بن عبد مناف بن قصی

عتبة بن غزوان بن جابر بن اهیب بن نسیب بن زید بن مالک بن الحارث ابن عوف بن مازن بن منصور بن عکرمه بن خصفه بن قیس بن عیلان بن مضر. یکنی أبا عبد الله، و قیل: أبا غزوان قدیم الاسلام ممن هاجر الی الحبشه الهجره الثانیه، و هو الذی مصر البصره و اختطها، و بنی بها المسجد، روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم، فمما روی عنه ما حدثنا به محمد بن بشار قال: حدثنا صفوان ابن عیسی الزهری، قال: حدثنا عمرو بن عیسی ابو نعامة العدوی، قال: سمعت خالد بن عمیر 9 و شویسا أبا الرقاد، قالا: قال عتبة بن غزوان: لقد رأیتنی و انی لسابع سبعه مع رسول الله صلی الله علیه و سلم ما لنا طعام الا ورق السمر حتی تقرحت اشداقنا، و التقطت برده فشققتها بینی و بین سعد. و من حلفائهم یعلی بن امیه بن ابی عبیده بن همام بن الحارث بن بکر ابن زید بن مالک بن حنظله بن مالک بن زید مناه بن تمیم و أمه منیه بنت جابر ابن اهیب بن نسیب بن زید بن مالک بن الحارث بن عوف بن مازن بن منصور 3 ، هی عمه عتبة بن غزوان، و عتبة و یعلی بن امیه من حلفاء الحارث بن نوفل بن عبد مناف ابن قصی، و اسلم یعلی بن امیه و أبوه امیه بن ابی 3 و اخوه سلمه بن امیه 3 ، و اخته نفیسة بنت منیه، شهد یعلی مع رسول الله صلی الله علیه و سلم حنینا و الطائف و تبوک، و روی هو و اخوه سلمه عن رسول الله صلی الله علیه و سلم

ذکر أسماء من نقل عنه العلم ممن صحب رسول الله صلی الله علیه و سلم

و عاش بعده من بنی اسد بن عبد العزی بن قصی بن کلاب

منهم الزبیر بن العوام بن خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قصی، أمه صفیه بنت عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف عمه رسول الله صلی الله علیه و سلم، و کان یکنی أبا عبد الله کان رابع الاسلام او خامسه یوم اسلم فیما قیل، و هاجر الهجرتین الی ارض الحبشه، و لم یتخلف عن غزاه لرسول الله صلی الله علیه و سلم، و آخی رسول الله صلی الله علیه و سلم بینه و بین عبد الله بن مسعود، قتل بوادی السباع و هو ینصرف عن وقعه الجمل منطلقا به الی المدینة یوم الخمیس لعشر لیال خلون من جمادی الآخرة سنه ست و ثلاثین، و دفن هنالک و هو یومئذ ابن اربع و ستین، و قد روی عن النبی صلی الله علیه و سلم حدیثا کثیرا. و ابنه عبد الله بن الزبیر و أمه أسماء بنت ابی بکر، ولد فی شوال فی السنه الثانیه من الهجره 3 ، و قیل ان أمه أسماء هاجرت الی النبی صلی الله علیه و سلم و هی حامل به و کان یکنی أبا بکر و أبا خبیب. و حکیم بن حزام بن خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قصی و أمه أم حکیم بنت زهیر بن الحارث بن اسد بن عبد العزی بن قصی، حدثنی الحارث عن ابن سعد عن محمد بن عمر قال: حدثنی المنذر بن عبد الله عن موسی بن عقبه 3 عن ابی حبیبه مولی الزبیر، قال: سمعت حکیم بن حزام یقول: ولدت قبل قدوم اصحاب الفیل بثلاث عشره سنه، انا اعقل حین اراد عبد المطلب ان یذبح ابنه عبد الله حین وقع نذره، و ذلک قبل مولد رسول الله صلی الله علیه و سلم بخمس سنین، و کان یکنی أبا خالد. و مات بالمدینة فی خلافه معاویه، و هو ابن مائه و عشرین سنه روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم و هو من مسلمه الفتح، و ابناه خالد و هشام، أسلما معه یوم فتح مکة و اسلم معهما یومئذ اخواهما عبد الله و یحیی 3 ابنا حکیم بن حزام.

ذکر أسماء من روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم

من بنی عبد الدار بن قصی بن کلاب

منهم شیبه الحاجب بن عثمان، و هو الاوقص بن ابی طلحه، و اسمه عبد الله ابن عبد العزی بن عثمان بن عبد الدار بن قصی، اسلم بحنین و رسول الله صلی الله علیه و سلم یحارب هوازن، روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم. و منهم عثمان بن طلحه بن ابی طلحه بن عبد العزی بن عثمان بن عبد الدار ابن قصی بن کلاب هاجر الی رسول الله صلی الله علیه و سلم فی هدنة الحدیبیة فی صفر سنه ثمان. و منهم ابو السنابل بن بعکک بن الحارث بن السباق بن عبد الدار بن قصی ابن کلاب، و هو من مسلمه الفتح .

ذکر أسماء من روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم

من بنی زهره بن کلاب أخی قصی بن کلاب

منهم عبد الرحمن بن عوف بن عبد عوف بن عبد بن الحارث بن زهره بن کلاب. و منهم سعد بن ابی وقاص و اسم ابی وقاص مالک بن اهیب بن عبد مناف بن زهره ابن کلاب بن مره، یکنی أبا إسحاق. و منهم المسور بن مخرمه بن نوفل بن اهیب بن عبد مناف بن زهره بن کلاب، یکنی أبا عبد الرحمن، و هو ابن اخت عبد الرحمن بن عوف، قبض رسول الله صلی الله علیه و سلم و هو ابن ثمانی سنین، و قد روی عن رسول الله احادیث، فمما روی عنه من ذلک ما حدثنی معمر البحرانی قال: حدثنا ابو عامر، قال: حدثنا عبد الله ابن جعفر بن المسور بن مخرمه، عن أم بکر بنت المسور عن المسور، قال: مر بی یهودی، و انا خلف النبی صلی الله علیه و سلم قائم، و النبی صلی الله علیه و سلم یتوضأ،

فقال الیهودی: ارفع ثوبه عن ظهره، فذهبت ارفع ثوبه فنضح النبی صلی الله علیه و سلم فی وجهی الماء. و منهم نافع بن عتبة بن ابی وقاص بن اهیب بن عبد مناف بن زهره بن کلاب، و هو من مسلمه الفتح، اسلم یوم فتح مکة، و هو أخو هاشم بن عتبة المرقال، و روی نافع بن عتبة عن رسول الله صلی الله علیه و سلم حدثنی محمد بن خلف العسقلانی، قال: حدثنا رواد بن الجراح، عن المسعودی عن عبد الملک بن عمیر، عن جابر ابن سمره عن نافع بن عتبة، قال: [ قال رسول الله صلی الله علیه و سلم: تقاتلون جزیرة العرب، فیفتحها الله عز و جل، و تقاتلون الروم فیفتحهم الله، و تقاتلون فارس، فیفتحهم الله، و تقاتلون الدجال، فیفتحه الله عز و جل] . و منهم عبد الرحمن بن ازهر بن عوف بن عبد بن الحارث بن زهره بن کلاب، شهد حنینا مع رسول الله صلی الله علیه و سلم، و روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم. حدثنی یونس بن عبد الأعلی الصدفی، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: أخبرنی اسامه بن زید اللیثی، عن ابن شهاب، حدثه عن عبد الرحمن بن ازهر، قال: کأنی انظر الی رسول الله صلی الله علیه و سلم الان، و هو فی الرحال یلتمس رحل خالد بن الولید یوم حنین، فبینا هو کذلک، إذ اتی برجل قد شرب الخمر، [فقال الناس: اضربوه، فمنهم من ضربه بالنعال، و منهم من ضربه بالعصا، و منهم من ضربه بالمتیخه-یرید الجریدة الرطبه-ثم أخذ رسول الله صلی الله علیه و سلم ترابا من الارض فرمی به وجهه] . و منهم عبد الله بن الارقم بن عبد یغوث بن اهیب بن عبد مناف بن زهره بن کلاب. روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم، فمما روی عنه ما حدثنا به تمیم بن المنتصر الواسطی، قال: أخبرنا یزید-یعنی ابن هارون- قال أخبرنا محمد-یعنی ابن إسحاق- عن هشام بن عروه عن ابیه، عن عبد الله بن الارقم بن عبد یغوث، [ انه سمع رسول الله صلی الله علیه و سلم، یقول: إذا وجد احدکم فی بطنه شیئا، فحضرت الصلاة فلیبدأ بالغائط]

و منهم صفوان الزهری، حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا الحکم بن بشیر، قال: حدثنا بشیر بن سلمان، عن القاسم بن صفوان الزهری، عن ابیه، قال: [ قال النبی ص: ابردوا بالظهر فان الحر من نور جهنم] . و عبد الله بن عدی بن حمراء الزهری، حدثنی عبد الله بن یوسف الجبیری، قال: حدثنا احمد بن عبد الرحمن الحرانی، قال: حدثنا حجاج بن ابی منیع، عن عبید الله بن ابی زیاد عن الزهری، قال: أخبرنی ابو سلمه بن عبد الرحمن، ان أبا عمرو بن عدی بن حمراء الزهری اخبره، [ انه سمع رسول الله صلی الله تعالی علیه و علی آله و سلم و هو واقف بالحزورة فی سوق مکة، یقول: و الله انک لخیر الارض، او أحب ارض الله عز و جل الی، و لو لا انی اخرجت منک ما خرجت] .

ذکر من روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم من حلفاء بنی زهره

عبد الله بن مسعود بن غافل بن حبیب بن شمخ بن فار بن مخزوم بن صاهله ابن کاهل بن الحارث بن تمیم بن سعد بن هذیل بن مدرکه بن الیاس بن مضر. و یکنی أبا عبد الرحمن و کان مسعود بن غافل ابو عبد الله حالف فی الجاهلیة عبد بن الحارث بن زهره. و المقداد بن عمرو بن ثعلبه بن مالک بن ربیعه، الذی یقال له المقداد بن الأسود. کان حالف الأسود بن عبد یغوث بن وهب بن عبد مناف بن زهره بن کلاب فی الجاهلیة، فتبناه الأسود، و کان یدعی المقداد بن الأسود، حتی انزل الله تعالی نکره علی نبیه صلی الله علیه و سلم اُدْعُوهُمْ لِآبٰائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اَللّٰهِ فقیل له: المقداد بن عمرو. و منهم خباب بن الأرت بن جندله بن سعد بن خزیمة بن کعب من بنی سعد ابن زید مناه بن تمیم، کان اصابه سبی، فبیع بمکة فاشترته أم انمار بنت ابن سباع الخزاعیة، حلفاء عوف بن عبد عوف بن عبد بن الحارث بن زهره، فاعتقته

و قیل: بل أم خباب و أم سباع واحده، فانضم خباب بن الأرت الی آل سباع، و ادعی حلف بنی زهره بهذا السبب، و قد روی خباب عن رسول الله صلی الله علیه و سلم حدیثا کثیرا. و منهم شرحبیل بن حسنه- و حسنه أمه-و هی عدولیه، و ابو شرحبیل عبد الله ابن المطاع بن عمرو بن کنده حلیف لبنی زهره.

ذکر أسماء من روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم من بنی تیم بن مره

منهم ابو بکر عبد الله بن ابی قحافة، و اسمه عثمان بن عامر بن عمرو بن کعب ابن سعد بن تیم بن مره.

و من بنی مخزوم بن یقظه بن مره بن کعب

خالد بن الولید بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم، و کان یکنی أبا سلیمان و أمه عصماء، و هی لبابه الصغری بنت الحارث بن حزن بن بجیر بن الهزم بن رویبة ابن عبد الله بن هلال بن عامر بن صعصعة، و هی اخت أم الفضل بنت الحارث أم بنی العباس بن عبد المطلب و کانت أم الفضل أیضا تسمی لبابه، فخالد بن الولید ابن خاله عبد الله بن العباس، و ابن اخت میمونه بنت الحارث زوجه رسول الله ص، و روی خالد عن رسول الله ص احادیث. و منهم عیاش بن ابی ربیعه بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم، و هو أخو ابی جهل بن هشام لامه، أمهما جمیعا أسماء بنت مخربه بن جندل بن ابیر ابن نهشل بن دارم بن غنم، ممن هاجر الی ارض الحبشه مع زوجته أسماء بنت سلمه ابن مخربه، فولدت له بأرض الحبشه ابنه عبد الله بن عیاش ثم رجع الی مکة حتی قبض رسول الله ثم رجع الی الشام، فجاهد ثم رجع الی مکة، و اقام بها حتی مات بها و قد روی عن رسول الله ص، فمما روی عنه ما حدثنی به محمد بن سهل بن عسکر البخاری قال: حدثنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر عن أیوب عن نافع عن عیاش بن ابی ربیعه، [ قال سمعت النبی ص

یقول: تجیء ریح بین یدی الساعة فتقبض روح کل مؤمن] . و منهم عبد الله بن ابی امیه بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم أمه عاتکه بنت عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف 3 ، و هو أخو أم سلمه زوج النبی ص، شهد مع النبی ص فتح مکة، و حنینا و الطائف، فرمی یوم الطائف بسهم، فاصابه فقتله-فیما یقول اهل السیر- لا اختلاف بینهم فی ذلک. و منهم عمر بن ابی سلمه بن عبد الأسد بن هلال بن عبد الله بن عمر بن مخزوم، ربیب رسول الله ص، و هو فیما ذکر-ابن تسع سنین، و شهد مع علی ع الجمل، ثم استعمله علی فارس و توفی فی خلافه عبد الملک بن مروان بالمدینة، روی عن رسول الله ص احادیث، و قد عاش اخوه سلمه ابن ابی سلمه بعد رسول الله ص الی خلافه عبد الملک بن مروان، الا انه لا تحفظ له عن رسول الله روایه، و کان اسن من أخیه عمر بن ابی سلمه 3 ، و هما جمیعا ابنا أم سلمه زوج النبی ص، فاما أبوهما ابو سلمه فتوفی علی عهد رسول الله، و اسمه عبد الله بن عبد الأسد. و منهم عمرو بن حریث بن عمرو بن عثمان بن عبد الله بن عمر بن مخزوم. و کان یکنی أبا سعید ، قبض النبی ص- و هو فیما ذکر-ابن اثنتی عشره سنه، سکن الکوفه فمات بها سنه خمس و ثمانین. و قد روی عن رسول الله ص احادیث، فمما روی عنه عن النبی ص، ما حدثنا ابو کریب قال: حدثنا ابن نمیر و وکیع عن اسماعیل ابن ابی خالد عن الأصبغ مولی عمرو بن حریث عن عمرو بن حریث، انه قال: صلیت مع رسول الله ص، فکان یقرا فی صلاه الفجر، فکأنی اسمع صوته: فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ اَلْجَوٰارِ اَلْکُنَّسِ قال ابو کریب: قال وکیع: قرأ: إِذَا اَلشَّمْسُ کُوِّرَتْ . حدثنا عبد الحمید بن بیان القناد، قال: أخبرنا محمد بن یزید، 3 عن اسماعیل ابن ابی خالد عن اصبغ- مولی لعمرو بن حریث- عن عمرو بن حریث، قال: صلیت

مع رسول الله ص صلاه الفجر، فکأنی اسمع صوته یقرا: فَلاٰ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ اَلْجَوٰارِ اَلْکُنَّسِ، قال: فذهبت بی الیه أمی فدعا لی بالرزق. و منهم اخوه سعید بن حریث، و هو اسن من عمرو، ذکر انه شهد فتح مکة مع النبی ص، و هو ابن خمس عشره سنه، ثم نزل بالکوفه بعد النبی ص، مع أخیه عمرو، و قد روی عن رسول الله ص، فمما روی عنه عن رسول الله ص ما حدثنا به ابن بشار، قال: حدثنا عبد الوهاب بن عبد المجید، قال: حدثنا اسماعیل بن ابراهیم بن مهاجر عن عبد الملک ابن عمیر عن عمرو بن حریث، عن أخیه سعید بن حریث، قال: [ سمعت رسول الله ص یقول: من باع دارا فلم یشتر مکانها دارا فانه مال قمن الا یبارک فیه له] . و منهم عبد الله بن ابی ربیعه، و اسم ابی ربیعه عمرو بن مخزوم، و هو أخو عیاش ابن ابی ربیعه لأبیه و أمه، و ابو عمر بن عبد الله بن ابی ربیعه الشاعر، و اسلم عبد الله ابن ابی ربیعه یوم فتح مکة، و کان اسمه بجیر، فلما اسلم سماه رسول الله ص عبد الله، و قد روی عن النبی ص. حدثنی سلیمان بن عبد الجبار قال: حدثنا زکریاء بن عدی، قال: حدثنا حاتم، عن اسماعیل بن ابراهیم المخزومی، عن ابیه عن جده، [ ان النبی ص: استسلف منه بضع عشر ألفا، فلما رجع من حنین دعا به، فقال: خذ مالک بارک الله لک فی اهلک و مالک فإنما جزاء السلف الوفاء و الحمد] . و منهم عکرمه بن ابی جهل، و اسم ابی جهل عمرو بن هشام بن المغیره بن عبد الله ابن عمر بن مخزوم، اسلم بعد فتح مکة. حدثنی احمد بن عثمان بن حکیم الأودی، قال: حدثنا شریح بن سلمه، قال: حدثنا ابراهیم بن یوسف، عن ابیه، عن ابی إسحاق، عن عامر بن سعد، [ ان عکرمه بن ابی جهل لما اتی النبی ص قال له: مرحبا بالراکب المسافر، او المهاجر، قال: فقلت: ما اقول یا رسول الله؟ قال: قل اشهد ان لا اله الا الله و انک رسول الله، قال: فقلت: قال ثم قلت: ما ذا اقول یا رسول الله

قال: تقول انی اشهدک یا رسول الله انی مهاجر، قال: فقلت: قال: فقال رسول الله ص ما أنت لتسألنی الیوم شیئا أعطیه أحدا من الناس الا أعطیتکه قال: فقلت: ما انا لأسألک مالا انی لمن اکثر قریش مالا، و لکن اسالک ان تستغفر لی علی قتال قاتلتک، و علی نفقه أنفقتها لأصد بها عن سبیل الله عز و جل، لئن طالت بی حیاه لاضعفن ذلک کله] . و منهم السائب بن ابی السائب ابو عبد الله بن السائب، و هو فی قول محمد ابن عمر الذی یذکر انه کان شریک رسول الله ص فی الجاهلیة، کذلک حدثنی الحارث عن بن سعد عنه، فاما هشام بن محمد بن الکلبی، فانه قال: کان شریک رسول الله ص فی الجاهلیة عبد الله بن السائب ابن ابی السائب، و اما الوارد فی الخبر فانه السائب. حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا مصعب بن المقدام، عن إسرائیل عن ابراهیم ابن مهاجر، عن مجاهد عن السائب، [ قال: جاء بی عثمان بن عفان و زهیر بن امیه، فاستأذنا علی رسول الله ص، فاثنیا علی عنده، فقال رسول الله ص: انا اعلم به منکما، ا لم تکن شریکی فی الجاهلیة؟ قلت: نعم، بابی أنت و أمی، فنعم الشریک کنت لا تماری و لا تباری، فقال لی رسول الله ص: یا سائب انظر الأخلاق الحسنه التی کنت تصنعها فی الجاهلیة، فأصنعها فی الاسلام، اقر الضیف، و احسن الی الیتیم، و اکرم الجار] . و السائب بن ابی السائب و ابنه عبد الله أسلما یوم فتح مکة، و کان عبد الله ابن السائب یکنی أبا عبد الرحمن، و اما قیس بن السائب فانه ابن عم عبد الله ابن السائب، و هو قیس بن السائب بن عویمر بن عائذ بن عمران بن مخزوم، و هو مولی مجاهد. کذلک، قال الواقدی: ان عبد الحمید بن عمران حدثه عن موسی بن ابی کثیر عن مجاهد، قال: هذه الآیة نزلت فی مولای قیس بن السائب وَ عَلَی اَلَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ، فافطر و اطعم لکل یوم مسکینا.

و من حلفاء بنی مخزوم ممن عاش بعد

رسول الله ص و روی عنه

عمار بن یاسر بن عامر بن مالک بن کنانه بن مذحج کان یاسر- فیما ذکر-قدم مکة مع اخویه: الحارث و مالک من الیمن فی طلب أخ لهم، فرجع الحارث و مالک الی الیمن، و اقام یاسر بمکة، فحالف بها أبا حذیفة بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم، و اسم ابی حذیفة بن المغیره مهشم-و قیل مهاشم- و کان من المستهزئین فزوجه ابو حذیفة أمه له یقال لها سمیه بنت خباط، فولدت له عمارا فاعتقه ابو حذیفة، فلما جاء الاسلام اسلم یاسر و سمیه و عمار، و شهد عمار مع رسول الله ص المشاهد کلها، و عاش بعد رسول الله ص و روی عنه، و قتل مع علی ع بصفین.

و من بنی عدی بن کعب بن لؤی بن غالب ممن عاش بعد

رسول الله ص و روی عنه

عمر بن الخطاب بن نفیل بن عبد العزی بن ریاح بن عبد الله بن قرط بن رزاح ابن عدی بن کعب، و کان یکنی أبا حفص، و ابنه عبد الله، و کان یکنی أبا عبد الرحمن 3 . و اخوه زید بن الخطاب بن نفیل، و کان یکنی أبا عبد الرحمن و کان زید اسن من أخیه عمر، و اقدم إسلاما منه، و کانت معه رایه المسلمین یوم الیمامه، فلم یزل یتقدم بها -فیما ذکر-و یضارب بسیفه حتی قتل. و سعید بن زید بن عمرو بن نفیل بن عبد العزی بن ریاح بن عبد الله بن قرط بن رزاح بن عدی بن کعب بن لؤی، یکنی أبا الأعور، قدیم الاسلام، اسلم قبل ان یدخل رسول الله ص دار الارقم، و قبل ان یدعو فیها، و لم یشهد بدرا، و لکنه شهد أحدا و ما بعد احد من مشاهد رسول الله ص. و صفوان بن امیه بن خلف بن وهب بن حذافة بن جمح عاش بعد رسول الله ص، و روی عنه، و هو من مسلمه الفتح، حدثنی یوسف بن حماد المعنی، قال: حدثنا عثمان بن عبد الرحمن الجمحی، عن محمد بن الفضل بن العباس، قال:

کانت فینا ولیمة، فدخل علینا صفوان بن امیه فاتی بالطعام، فقال: انتهسوا اللحم، [ فانی سمعت رسول الله صلی الله تعالی علیه و علی آله و سلم یقول: انتهسوا اللحم فانه أشهی، و اهنی و امری] . و منهم ابو محذوره المؤذن أوس بن معیر بن لوذان بن ربیعه بن سعد بن جمح، و قد قیل فی اسمه و نسبه غیر ذلک، قیل: ان اسمه سمره بن عمیر بن لوذان بن وهب بن سعد ابن جمح، و انه کان له أخ من ابیه و أمه یقال له أوس، و عاش بعد النبی صلی الله علیه و سلم حینا من الزمان، و روی عنه. حدثنی موسی بن سهل الرملی، قال: حدثنا محمد بن عمرو بن عبد الرحمن بن عبد الله بن محیریز، قال: حدثنی ابی عمرو بن عبد الرحمن عن ابیه عن جده عبد الله ابن محیریز، قال: رایت أبا محذوره صاحب رسول الله ص و له شعره، فقلت: یا عم الا تأخذ من شعرک؟ فقال: ما کنت لاخذ شعرا مسحه رسول الله ص، و دعا فیه بالبرکة.

و من بنی عامر بن لؤی بن غالب

ابن أم مکتوم مؤذن رسول الله ص، و اختلف فی اسمه فقالت: نسابه المدنیین اسمه عبد الله، و قالت نسابه العراقیین اسمه عمرو، و هم مجمعون علی نسبه انه ابن قیس بن زائده بن الأصم بن رواحه بن حجر بن معیص بن عامر بن لؤی و قد قیل فی زائده بن الأصم بن هرم بن رواحه: عاش بعد رسول الله و روی عنه. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا یحیی بن الضریس، عن ابی سنان، عن عمرو ابن مره، عن ابی البختری، عن ابن أم مکتوم، [ قال: قال رسول الله ص: لو تعلمون ما اعلم لضحکتم قلیلا و لبکیتم کثیرا] . و عامر بن مسعود، روی عن رسول الله ص. حدثنی محمد بن عماره الأسدی، قال: حدثنا عبید الله بن موسی، قال:

أخبرنا إسرائیل عن ابی إسحاق، عن شیخ من قریش، یقال له عامر بن مسعود، قال: [ قال رسول الله ص: الصوم فی الشتاء الغنیمه البارده، اما لیله فطویل و اما نهاره فقصیر] . و نوفل بن معاویه بن عمرو بن صخر بن یعمر بن نفاثه بن عدی بن الدیلم، عاش بعد رسول الله ص، و روی عنه. حدثنا محمد بن عبد الله بن عبد الحکم، قال: حدثنا ابی فدیک، قال: حدثنی ابن ابی ذئب، عن ابن شهاب، عن ابی بکر بن عبد الرحمن بن الحارث بن هشام، عن نوفل بن معاویه الدیلی، قال: [ قال رسول الله ص: من فاتته الصلاة فکأنما وتر اهله و ماله] . و منهم سلیمان بن اکیمه اللیثی عن رسول الله ص حدثنا سعید بن عمرو السکونی، قال: حدثنا الولید بن سلمه الفلسطینی، قال: حدثنی یعقوب بن عبد الله بن سلیمان بن اکمیه اللیثی، عن ابیه عن جده، قال: قلنا لرسول الله ص انا لنسمع الحدیث لا نقدر علی تادیته، کما سمعناه، [ قال: إذا لم تحلوا حراما و لم تحرموا حلالا و أصبتم المعنی فلا باس] . و منهم فضالة اللیثی روی عن رسول الله ص. حدثنی الحسن بن قزعه الباهلی قال: حدثنا مسلمه بن علقمه، عن داود بن ابی هند، عن ابی حرب، عن عبد الله بن فضالة، عن ابیه، [ قال: اتیت رسول الله ص فاسلمت، و علمنی مواقیت الصلاة، فقلت: یا رسول الله، ان هذه ساعات متواترات، و انا رجل ذو شغل فأخبرنی بشیء جامع، قال: فما استطعت فلا تدعن العصرین، قلت: یا رسول الله، و ما العصران؟ قال: صلاه قبل طلوع الشمس، و صلاه قبل غروبها] . و حدثنی إسحاق بن شاهین الواسطی، قال: حدثنا خالد بن عبد الله عن داود عن ابی حرب عن عبد الله بن فضالة اللیثی عن ابیه، [ قال: علمنی رسول الله ص، فکان فیما علمنی ان قال: حافظ علی الصلوات الخمس قال: قلت: ان هذه ساعات لی فیهن أشغال، فأمرنی بأمر جامع، إذا انا فعلت أجزأ عنی قال:

حافظ علی العصرین، قال: و ما کانت من لغتنا؟ قال: قلت و ما العصران، قال: صلاه قبل طلوع الشمس، و صلاه قبل غروبها] . و شداد بن اسامه بن عمرو، و هو الهاد بن عبد الله بن جابر بن بشر بن عتواره ابن عامر بن لیث و کانت عند شداد بن اسامه سلمی بنت عمیس 3 ، اخت أسماء بنت عمیس الخثعمیة. روی شداد عن رسول الله ص: ما حدثت عن موسی بن اسماعیل، قال: حدثنا جریر بن حازم عن محمد بن عبد الله بن ابی یعقوب الضبی، عن عبد الله بن شداد بن الهاد، عن ابیه، [ قال: خرج علینا رسول الله ص فی احدی أراه قال: -صلاتی العشی و هو حامل، احد ابنی ابنته الحسن او الحسین ع فتقدم، فوضعه عند قدمه الیمنی، و سجد رسول الله بین ظهرانی صلاته سجده أطالها، قال: ابی: فرفعت راسی من بین الناس، فإذا رسول الله ص ساجد، و إذا الغلام علی ظهره، فعدت فسجدت، فلما انصرف رسول الله ص قال الناس: یا رسول الله، لقد سجدت فی صلاتک هذه سجده ما کنت تسجدها، أ فشیء امرت به او کان یوحی إلیک؟ قال کل ذلک لم یکن، و لکن ابنی هذا ارتحلنی، فکرهت ان اعجله حتی یقضی حاجته] . و منهم خفاف بن إیماء بن رحضه بن خربه بن خلاف بن حارثة بن غفار. روی خفاف عن رسول الله ص ما حدثنا به ابن بشار، قال: حدثنا عبد الوهاب بن عبد المجید، قال: حدثنا محمد بن عمرو، عن خالد بن عبد الله بن حرمله، عن الحارث بن خفاف بن إیماء بن رحضه، عن خفاف بن إیماء، [ قال: رکع رسول الله ص، ثم رفع راسه فقال: غفار عفر الله لها، و اسلم سالمها الله، اللهم العن رعلا و ذکوان و عصیه، قال خفاف: فمن اجل ذلک لعنت الکفره] . و رافع بن عمرو أخو الحکم بن عمرو، روی عن رسول الله ص:

حدثنی عبد الرحمن بن الولید الجرجانی قال: أخبرنا مسلم بن ابراهیم، قال: حدثنا سلیمان بن المغیره، قال: حدثنا حمید بن هلال، عن عبد الله بن الصامت، عن ابی ذر، قال: [ قال رسول الله ص: ان من بعدی من امتی- او قال سیکون من امتی قوم یقرءون القرآن لا یجاوز حلوقهم، یخرجون من الدین کما یخرج السهم من الرمیه ثم لا یعودون فیه، شرار الخلق و الخلیقة ] قال سلیمان: و اکثر ظنی انه قال: سیماهم التخالق قال عبد الله بن الصامت: فلقیت رافع ابن عمرو الغفاری أخا الحکم بن عمرو، فقلت ما حدثت سمعته من ابی ذر یقول: کذا و کذا، و ذکرت هذا الحدیث له، فقال: و ما اعجبک من هذا؟ فانا سمعته من رسول الله ص. و منهم نصر بن عبیده النصری، روی عن رسول الله ص. حدثنا محمد بن عماره الأسدی، قال: حدثنا عبید الله بن موسی، قال: أخبرنا إسرائیل عن ابی إسحاق عن عبده بن حزن النصری، قال: [ تفاخر عند رسول الله ص اصحاب الإبل و اصحاب الغنم، فقال اصحاب الإبل: ما أنتم یا رعاء الشاء! هل تحبون شیئا او تصیبونه ما هی الا شویهات، احدکم یرعاها، ثم یروحها، حتی اصمتوهم، فقال رسول الله ص: بعث داود ع و هو راعی غنم، و بعث موسی ع و هو راعی غنم، و بعثت انا و انا ارعی غنم اهلی باجیاد، فغلبهم اصحاب الغنم] . و منهم عم الفرزدق، روی عن رسول الله ص ما حدثت عن یزید بن هارون، قال: أخبرنا جریر بن حازم، قال: حدثنا الحسن، عن صعصعة بن معاویه عم الفرزدق الشاعر- هکذا قال یزید- [ انه اتی النبی ص فقرا علیه فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ، قال: حسبی لا اسمع غیرها] . و منهم سلیم بن جابر الهجیمی ابو جری. حدثنی إسحاق بن ابراهیم الصواف، قال: حدثنا یوسف بن یعقوب السدوسی،

قال: حدثنا عبد الواحد بن واصل، عن ابی غفار عن ابی تمیمه، عن ابی جری، [ قال: انتهیت الی رجل و الناس حوله یصدرون عن رایه، ما قال لهم من شیء رضوا به، فقلت فی نفسی: ان هذا لرجل، من هذا؟ قالوا: هذا رسول الله، قلت: علیک السلام یا رسول الله، علیک السلام یا رسول الله، قال: علیک السلام تحیه المیت، و لکن قل السلام علیک، قلت: السلام علیک یا رسول الله، أنت رسول الله؟ قال: نعم، انا رسول الله الذی إذا اصابک ضر فدعوته استجاب لک، و إذا اصابک عام سنه فدعوته استجاب لک، و إذا کنت فی ارض-قال: او فی ارض قفر-فضلت راحلتک فدعوته ردها علیک، قال: قلت: بابی و أمی یا رسول الله! اعهد الی عهدا، قال: لا تسبن أحدا، قال: فما سببت بعده حرا و لا عبدا و لا شاه و لا بعیرا، قال: و لا تزهدن فی المعروف، و ان تکلم اخاک و أنت منبسط الیه بوجهک، فان ذلک من المعروف، و ارفع الازار الی نصف الساق، و الا فالی الکعبین، و إیاک و اسبال الازار، فان ذلک من المخیله، و ان الله لا یحب المخیله، و إذا عیرک رجل بأمر یعلمه فیک فلا تعیره بأمر تعلمه فیه فیکون و بال ذلک علیک] . و منهم حرمله العنبری، روی عن رسول الله ص. حدثنا ابن المثنی، قال: حدثنا عبد الرحمن بن مهدی قال: حدثنا قره بن خالد، عن ضرغامه بن علیه بن حرمله العنبری، قال: حدثنی ابی عن ابیه، قال : انتهیت الی رسول الله ص فی وفود من الحی، فصلی بنا صلاه الصبح، فجعلت انظر فی وجوه القوم، ما اکاد ان اعرفهم-ای من الغلس. سلمان بن عامر الضبی روی عن رسول الله ص احادیث، منها ما حدثنی بشر بن دحیة البصری، قال: حدثنا حماد بن زید، قال: حدثنا عاصم، عن حفصة بنت سیرین، عن الرباب، امراه من بنی ضبة، ان سلمان بن عامر الضبی رفعه [ الی النبی ص، قال: إذا افطر احدکم فلیفطر علی تمر، فان لم یجد تمرا فلیفطر علی ماء، فان الماء طهور] . و منهم عبد الله بن سرجس المزنی، روی عن رسول الله ص،

حدثنا نصر بن علی الجهضمی، قال: حدثنا نوح بن قیس قال: حدثنا عبد الله ابن عمران عن عاصم الأحول، عن عبد الله بن سرجس المزنی عن [ رسول الله ص، انه قال: السمت الحسن و التؤدة و الاقتصاد جزء من اربعه و عشرین جزءا من النبوه] . و منهم میسره الفجر، و هو-فیما قیل-ابو بدیل بن میسره، روی عن رسول الله ص، حدثنا بن بشار قال: حدثنا عبد الرحمن، قال: حدثنا منصور بن سعد عن بدیل عن عبد الله بن شقیق عن میسره الفجر، [ قال: قلت: یا رسول الله، متی کتبت نبیا؟ قال: و آدم بین الروح و الجسد.] .

و من بنی جعدة بن کعب بن ربیعه بن عامر بن صعصعة

نابغه بنی جعدة الشاعر، و اسمه قیس بن عبد الله بن عدس بن ربیعه بن جعدة، روی عن رسول الله ص. حدثنی عمر بن اسماعیل الهمدانی، قال: حدثنا یعلی بن الاشدق العقیلی، قال: سمعت النابغة، یقول: انشدت النبی صلی الله علیه و سلم شعرا فقلت: بلغنا السماء مجدنا و جدودنا و انا لنرجو فوق ذلک مظهرا

و لا خیر فی حلم إذا لم تکن له بوادر تحمی صفوه ان یکدرا

و لا خیر فی جهل إذا لم یکن له حلیم إذا ما اورد الأمر اصدرا

[ قال: فقال النبی ص: اجدت یا أبا لیلی- ثلاثا-لا یفض فوک الا این المظهر یا أبا لیلی؟ قلت الجنه، قال: الجنه ان شاء الله] . و منهم حمید بن ثور الهلالی الشاعر.

و من بنی نمیر بن عامر بن صعصعة

ابو زهیر النمیری، روی عن رسول الله ص احادیث منها: ما حدثنی محمد بن عوف الطائی، قال: حدثنا محمد بن اسماعیل، قال: حدثنی

ضمضم عن شریح، قال: حدث ابو زهیر النمیری ان [ النبی ص قال: لا تقاتلوا الجراد فانه من جند الله الأعظم] . و منهم یزید بن عامر السوائی، کان مع المشرکین یوم حنین، ثم اسلم، و روی عن رسول الله ص. حدثنا محمد بن یزید الادمی، قال: حدثنا معن-یعنی ابن عیسی- القزاز، عن سعید بن السائب الطائفی، عن ابیه، عن یزید بن عامر، قال: [ لما کانت انکشافه المسلمین حین انکشفوا یوم حنین، ضرب النبی ص یده الی الارض، فاخذ منها قبضه من تراب فاقبل بها علی المشرکین، و هم متبعون المسلمین، فحثا بها فی وجوههم، و قال: ارجعوا، شاهت الوجوه! قال: فانصرفنا ما یلقی منا احد أحدا الا و هو یمسح القدی عن عینیه] . و حبشی بن جناده بن نصر بن اسامه بن الحارث بن معیط بن عمرو بن جندل ابن مره بن صعصعة صحب النبی ص و روی عنه احادیث. حدثنی اسماعیل بن موسی السدی، قال: أخبرنا شریک عن ابی إسحاق عن حبشی ابن جناده السلولی، قال: [ قال رسول الله ص: علی منی و انا من علی، لا یؤدی دینی الا انا او علی] . و حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا حکام، عن عنبسة، عن ابی إسحاق عن حبشی ابن جناده السلولی، قال: [ سمعت رسول الله ص یقول: علی منی و انا منه لا یبلغ عنی الا انا او علی، ] قالها فی حجه الوداع. و منهم ابو مریم مالک بن ربیعه السلولی ابو برید بن ابی مریم روی عن رسول الله ص احادیث. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا جریر، عن عطاء عن برید بن ابی مریم عن ابیه، قال: قام النبی ص فینا مقاما حدثنا بما هو کائن الی ان تقوم الساعة. و منهم الهرماس بن زیاد الباهلی، روی عن رسول الله ص احادیث منها: ما حدثنی العباس بن ابی طالب، قال: حدثنا عبد الله بن عمران الاصبهانی،

قال: حدثنا یحیی بن ضریس الرازی، عن عکرمه بن عمار عن هرماس، [ قال: کنت ردیف ابی، فرایت النبی ص علی بعیر، یقول: لبیک بحجه و عمره معا] . و منهم من تغلب جد حرب بن عبید الله من قبل أمه، روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا جریر عن عطاء عن حرب بن عبید الله عن جده ابی أمه-رجل من بنی تغلب- [ قال: أسلمنا فأتینا النبی ص، فقلت: ان قومی قد أسلموا، فعلمنا، قال: اذهب فعلمهم الصلاة و الزکاة، فحدثنی بزکاه الإبل و البقر و الغنم و الذهب و الفضه، فادبرت فحفظت کل شیء علمنیه الا الزکاة، فرجعت الیه، فقلت: انی قد حفظت کل شیء الا الزکاة فأعادها علی، فلما ادبرت نسیتها، فرجعت الیه، فقلت: قد حفظت کل شیء الا الزکاة، اعشرهم؟ قال: لا، انما العشور علی الیهود و النصاری و لیس علی المسلمین عشور. ]

ذکر اسامی من روی عن رسول الله ص

ممن آمن به و اتبعه فی حیاته و عاش بعده من قبائل الیمن

فمنهم-من ولد أوس بن حارثة بن ثعلبه بن عمرو بن عامر بن حارثة بن إمرئ القیس بن ثعلبه بن مازن بن الأزد بن الغوث بن نبت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبا ابن یشجب بن یعرب بن قحطان و الی قحطان جماع نسب الیمن، ثم یختلف فی نسب قحطان النسابون فمنهم من ینسبه الی اسماعیل بن ابراهیم فیقول: هو قحطان بن الهمیسع ابن تیمن بن نبت بن اسماعیل بن ابراهیم، کذلک کان هشام بن محمد ینسبه، و یذکر عن ابیه انه ادرک اهل النسب و العلم ینسبون قحطان کذلک و منهم من یقول: هو قحطان بن فالغ بن عابر بن شالخ-قیل بالخاء و الحاء-بن ارفخشد بن نوح صلوات الله علیه و علی جمیع الأنبیاء و أم الأوس و الخزرج-و هما ابنا حارثة-العنقاء

قیله بنت کاهل بن عذره بن سعد-و هو سعد بن هذیم، نسب الی هذیم، و هذیم عبد حبشی کان یسمی هذیما، لأنه حضن سعدا فغلب علیه فقیل سعد بن هذیم. و انما هو سعد بن زید بن لیث بن سود بن اسلم بن الحاف بن قضاعه و کان سیدهم حتی مات-منصرف النبی ص عن بنی قریظة سعد بن معاذ، و قد مضی ذکری اخباره. و منهم خزیمة بن ثابت الفاکه بن ثعلبه بن ساعده بن عامر بن غیان بن عامر بن خطمه، روی عن رسول الله ص احادیث. حدثنی العباس بن ابی طالب، قال: حدثنا سعد بن عبد الحمید بن جعفر الأنصاری، قال: حدثنا عبد الله بن محمد بن عمران بن ابراهیم بن محمد بن طلحه ابن عبید الله قال: حدثنی خزیمة بن محمد بن عماره بن خزیمة بن ثابت عن ابیه عن جده عن خزیمة بن ثابت، [ قال: قال رسول الله ص: اتقوا دعوه المظلوم فإنها تحمل علی الغمام، لقول الله عز و جل: و عزتی و جلالی لأنصرنک و لو بعد حین] . و منهم أخو خزیمة بن ثابت، روی عن رسول الله ص احادیث، منها ما حدثنی عبد الرحمن بن عبد الله بن عبد الحکم، قال: حدثنا ابو زرعه، قال: أخبرنی یونس، عن ابن شهاب، عن عماره بن خزیمة بن ثابت، و خزیمة بن ثابت الذی جعل رسول الله ص شهادته شهاده رجلین قال عماره اخبره عمه-و کان من اصحاب رسول الله صلی الله علیه و سلم- ان خزیمة بن ثابت رای فی المنام انه سجد علی جبهه رسول الله ص، فاتی خزیمة رسول الله، فحدثه، قال: فاضطجع رسول الله، ثم قال له: صدق رؤیاک فسجد علی جبهته. و منهم عبد الله بن حنظله بن الراهب، روی عن رسول الله ص. حدثنی محمد بن اسماعیل السلمی، قال: حدثنا الحسن بن سوار ابو العلاء، قال: حدثنا عکرمه بن عمار عن ضمضم بن جوس، عن عبد الله بن حنظله بن الراهب، قال: رایت النبی ص یطوف بالبیت علی ناقه لا صرب و لا طرد و لا إلیک إلیک

و منهم ثم من بنی حارثة بن الحارث عویمر بن اشقر، روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم. حدثنی العباس بن الولید البیروتی، قال: أخبرنی ابی قال: حدثنا الأوزاعی، قال: حدثنی یحیی بن سعید الأنصاری، عن عباد بن تمیم، عن عویمر بن اشقر الأنصاری، ثم المازنی، انه ذبح اضحیته قبل ان یصلی رسول الله، ثم انه ذهب الی رسول الله ص فاخبره، قال: فأمره رسول الله ص ان یعود لضحیته. و حدثنی یونس بن عبد الأعلی الصدفی، قال: أخبرنی ابن وهب، قال: حدثنا عمرو بن الحارث و مالک بن انس ان یحیی بن سعید الأنصاری حدثهما عن عباد بن تمیم عن عویمر بن اشقر الأنصاری، انه ذبح ضحیته قبل ان یغدو یوم الاضحی، و انه ذکر ذلک لرسول الله ص فأمره رسول الله ان یعود بضحیه اخری. و حدثنی ابن سنان القزاز، قال: حدثنا موسی، عن حماد عن یحیی بن سعید عن عباد بن تمیم، عن عویمر بن اشقر، انه ذبح قبل ان یصلی النبی ص، فأمره النبی ص ان یعید. و منهم مجمع بن جاریه، من بنی عمرو بن عوف، روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم احادیث. حدثنی الحسن بن عرفه، قال: حدثنا اسماعیل بن عیاش الحمصی، عن عبد العزیز بن عبید الله، عن یعقوب بن مجمع بن جاریه، عن ابیه، [ ان رسول الله ص خرج فی جنازة رجل من بنی عمرو بن عوف حتی انتهی الی المقبرة، فقال: السلام علی اهل القبور، ثلاث مرات، من کان منکم من المؤمنین و المسلمین، أنتم لنا فرط و نحن لکم تبع، عافانا الله عز و جل و إیاکم] . و منهم حذیفة بن الیمان ابو عبد الله، اصله من عبس بن بغیض، و هو حلیف لبنی عبد الاشهل، روی عن رسول الله ص حدیثا کثیرا

و منهم ابو أیوب خالد بن زید بن کلیب بن ثعلبه بن عبد بن عوف بن غنم بن مالک بن النجار، و هو تیم الله بن ثعلبه بن عمرو بن الخزرج، شهد العقبه مع السبعین من الانصار، و شهد بدرا و أحدا و الخندق و المشاهد کلها مع رسول الله ص، و روی عن رسول الله حدیثا کثیرا. و منهم ثابت بن قیس بن شماس بن إمرئ القیس بن مالک الأغر بن ثعلبه بن کعب ابن الخزرج بن الحارث بن الخزرج، روی عن رسول الله ص احادیث. حدثنی یونس بن عبد الأعلی الصدفی، قال: أخبرنا ابن وهب قال: حدثنا داود بن عبد الرحمن المکی، عن عمرو بن یحیی المازنی، عن یوسف بن محمد بن ثابت بن قیس بن شماس، عن ابیه عن جده [ عن رسول الله ص انه دخل علیه فقال: اکشف الباس، رب الناس، عن قیس بن شماس، ثم أخذ ترابا من بطحان، فجعله فی قدح فیه ماء فصبه علیه] . و منهم ابو الیسر کعب بن عمرو، روی عن رسول الله ص. حدثنا حمید بن مسعده السامی، قال: حدثنا بشر بن المفضل، قال: حدثنا عبد الرحمن بن إسحاق، عن عبد الرحمن بن معاویه، عن حنظله بن قیس، عن ابی الیسر البدری، ان رسول الله صلی الله علیه و سلم [ قال: من أحب ان یظله الله فی ظله - و اشار بیده-فلینظر معسرا او لیضع له] . و منهم عبید بن رفاعة الزرقی. حدثنی حوثره بن محمد المنقری و سعید بن الربیع الرازی، قالا حدثنا سفیان عن عمرو عن عروه بن عامر عن عبید بن رفاعة الزرقی، قال: [ قالت أسماء: یا رسول الله، ان بنی جعفر تصیبهم العین ا فنسترقی لهم؟ قال: نعم، فلو کان شیء یسبق القدر لسبقت العین] . و منهم خلاد بن رفاعة بن رافع، روی عن رسول الله ص. حدثنا عبید الله بن سعد الزهری، قال: حدثنا عمی، عن شریک، عن عبد الله ابن عون عن علی بن یحیی، عن خلاد بن رفاعة بن رافع- و کان بدریا- قال:

[ جاء رجل الی النبی ص و هو جالس، فصلی قریبا منه، ثم انصرف، فوقف علی نبی الله فسلم علیه فقال نبی الله ص: اعد صلاتک، فإنک لم تصل، فصلی نحوا مما صلی ثم انصرف فوقف علی النبی ص فسلم، فقال له النبی ص: اعد صلاتک، فإنک لم تصل، فقال یا نبی الله، علمنی، قال: إذا توجهت الی القبله فکبر ثم اقرا بما شاء الله ان تقرا، فإذا رکعت فاجعل راحتیک علی رکبتیک، و امدد ظهرک، و مکن لرکوعک، فإذا رفعت فاقم صلبک حتی ترجع العظام فی مفاصلها، فإذا سجدت فمکن سجودک، فإذا رفعت، فاجلس علی فخذک الیسری، ثم افعل مثل ذلک فی کل رکعة و سجده حتی تفرغ] . و منهم زیاد بن لبید بن ثعلبه بن سنان، احد بنی بیاضه بن عامر بن زریق روی عن رسول الله ص. حدثنا ابن وکیع، قال: حدثنا ابی عن الاعمش، عن سالم بن ابی الجعد، عن زیاد بن لبید، [ قال: ذکر رسول الله ص شیئا، فقال: و ذاک عند أوان ذهاب العلم، قلنا: یا رسول الله، و کیف یذهب العلم و نحن نقرأ القرآن و نقرئه أبناءنا و یقرئه أبناؤنا ابناءهم الی یوم القیامه؟ قال: ثکلتک أمک زیاد! ان کنت لاراک من افقه رجل بالمدینة ا و لیس هذه الیهود و النصاری یقرءون التوراة و الانجیل و لا یعملون بشیء مما فیهما!] و منهم ابو ابی ابراهیم الأنصاری. حدثنی محمد بن عبد الله بن بزیع، قال: حدثنا بشر بن المفضل، قال: حدثنا هشام الدستوائی، عن یحیی بن ابی کثیر، عن ابی ابراهیم الأنصاری، عن ابیه انه سمع رسول الله ص یقول فی الصلاة علی المیت: اللهم اغفر لحینا و میتنا، و شاهدنا و غائبنا، و ذکرنا و أنثانا، و صغیرنا و کبیرنا و حدثنیه ابن المثنی قال: حدثنا الولید بن مسلم، قال: حدثنا الأوزاعی، ان یحیی حدثه عن ابی ابراهیم- رجل من بنی عبد الاشهل-حدثه ان أباه حدثه انه سمع رسول الله ص یصلی علی جنازة، یقول: اللهم اغفر لأولنا و آخرنا و حینا و میتنا، و ذکرنا و أنثانا،

و صغیرنا و کبیرنا، و شاهدنا و غائبنا اللهم لا تحرمنا اجره و لا تضلنا بعده. قال یحیی: و حدثنی ابو سلمه، [ عن النبی ص بمثله و زاد فیه و من احییته فأحیه علی الاسلام، و من توفیته فتوفه علی الایمان] . و عمیر الأنصاری روی عن رسول الله ص. حدثنا ابن وکیع، قال: حدثنا ابی سعید بن سعید التغلبی، او الثعلبی-شک الطبری-عن سعید بن عمیر الأنصاری، عن ابیه و کان بدریا، [ قال: قال النبی ص: من صلی علی من امتی صلاه مخلصا بها من نفسه، صلی الله علیه بها عشر صلوات، و رفعه بها عشر درجات، و کتب له بها عشر حسنات، و محا عنه بها عشر سیئات] .

ذکر بعض أسماء من عاش بعد رسول الله ص ممن آمن به

و اتبعه فی حیاته و روی عنه بعد وفاته فی سائر قبائل الیمن

ثم من الأزد بن الغوث بن نبت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبا بن یشجب ابن یعرب بن قحطان ثم من خزاعة و هم بنون لکعب و ملیح و عدی بنی عمرو بن ربیعه ابن حارثة بن عمر و مزیقیاء بن عامر ماء السماء بن حارثة الغطریف بن إمرئ القیس ابن ثعلبه بن مازن. منهم الحصین بن عبید بن خلف بن عبدنهم بن جریبه بن جهمه بن غاضره بن حبشیة بن کعب بن عمرو، و هو ابو عمران بن حصین، روی عن رسول الله صلی الله علیه و سلم حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا هارون بن المغیره، قال: حدثنا عمرو-یعنی بن ابی قیس- عن منصور، عن ربعی، عن عمران بن الحصین عن ابیه، [ انه اتی النبی ص قبل ان یسلم، فقال: یا محمد، عبد المطلب کان خیرا لقومه منک، کان یطعمهم الکبد و السنام، و أنت تنحرهم، ثم قال: علمنی، فقال: قل اللهم قنی شر نفسی و اعزم لی علی ارشد امری، ثم أتاه و قد اسلم، فقال: ما اقول؟ قال قل: اللهم اغفر لی ما اسررت و ما اعلنت، و ما أخطأت و ما عمدت، و ما علمت و ما جهلت]

و منهم سلیمان بن صرد بن الجون بن ابی الجون، و هو عبد العزی بن منقذ-و کان سلیمان یکنی أبا مطرف و کان اسمه قبل ان یسلم یسار، فلما اسلم سماه رسول الله صلی الله علیه و سلم سلیمان- و شهد مع علی بن ابی طالب ع الجمل و صفین، و قد قیل انه لم یشهد الجمل، فاما فی شهوده معه صفین فلم یختلف فیه، و قتل بعین الورده بناحیه قرقیسیاء قتله یزید بن الحصین بن نمیر، و هو یومئذ رئیس التوابین و صاحب امرهم، روی عن رسول الله ص احادیث. حدثنا نصر بن علی الجهضمی، قال: حدثنا ابی عن شعبه عن عبد الأکرم- رجل من اهل الکوفه- عن ابیه، عن سلیمان بن صرد، قال: أتانا رسول الله ص فمکثنا لیالی لا نقدر-او لا یقدر-علی طعام. و منهم حبیش بن خالد الأشعری بن خلیف روی عن رسول الله ص. ما حدثنی ابو هشام محمد بن سلیمان بن الحکم بن أیوب بن سلیمان بن ثابت بن یسار الکعبی الربعی، قال: حدثنی عمی أیوب بن الحکم بن أیوب عن حزام بن هشام 9 ، عن ابیه هشام بن حبیش، عن جده حبیش بن خالد صاحب رسول الله صلی الله علیه و سلم ان رسول الله ص حین خرج من مکة خرج منها مهاجرا الی المدینة، هو و ابو بکر و مولی ابی بکر عامر بن فهیره، و دلیلهما اللیثی عبد الله بن الأریقط فمروا علی خیمتی أم معبد الخزاعیة- و کانت برزه جلده، تحتی بفناء القبه ثم تسقی و تطعم- فسألوها لحما و تمرا لیشتروه منها، فلم یصیبوا من ذلک شیئا، و کان القوم مرملین- قال ابو هشام مشتین-، قال الطبری و انما هو مسنتین-فنظر رسول الله صلی الله علیه و سلم الی شاه فی کسر الخیمة، فقال: ما هذه الشاه یا أم معبد؟ قالت: شاه خلفها الجهد عن الغنم، قال: هل بها من لبن؟ قالت: هی اجهد من ذلک، قال: تاذنین لی ان أحلبها، قالت: نعم بابی و أمی، ان رایت بها حلبا فاحلبها-فدعا بها رسول الله فمسح بیده ضرعها، و سمی الله، و دعا لها فی شاتها، فتفاجت علیه، و درت و اجترت و دعا بإناء یربض الرهط، فحلب فیه ثجا حتی علاه البهاء، ثم سقاها حتی

رویت، و سقی اصحابه حتی رووا، ثم شرب آخرهم، ثم أراضوا، ثم حلب فیه ثانیا بعد بدء حتی ملا الإناء، ثم غادره عندها و بایعها، و ارتحلوا عنها، فقل ما لبثت حتی جاءها زوجها ابو معبد، یسوق ا عنزا عجافا، تساوکن هزلا ضحی، مخهن قلیل. فلما رای ابو معبد اللبن عجب، و قال: من این لک هذا یا أم معبد؟ و الشاه عازب حیال و لا حلوب فی البیت، قالت: لا و الله الا انه مر بنا رجل مبارک من حاله کذا و کذا، قال: صفیه لی یا أم معبد، قالت: رایت رجلا ظاهر الوضاءة، ابلج الوجه، حسن الخلق، لم یعبه نحله و لم تزر به صعله هکذا قال: ابو هشام، و انما هو لم تعبه تجله، و لم تزر به صقله و سیم قسیم، فی عینیه دعج، و فی اشفاره وطف-قال ابو هشام: عطف، و فی صوته صهل، قال الشیخ: و هو خطا و انما هو صحل بالحاء-و فی عنقه سطع و فی لحیته کثافة أزج اقرن ان صمت فعلیه الوقار، و ان تکلم سما و علاه، البهاء، اجمل الناس و أبهاه من بعید، و احسنه و احلاه من قریب، حلو المنطق فصل لا نزر و لا هذر، کان منطقه خرزات نظم یتحدر، ربعه لا یاس من طول، و لا تقتحمه

عین من قصر، غصن بین غصنین، فهو انضر الثلاثة منظرا، و احسنهم قدرا، له رفقاء یحفون به، ان قال نصتوا لقوله-قال الطبری: و انما هو انصبتوا لقوله- و ان امر تبادروا الی امره-محفود محشود لا عابس و لا مفند- قال ابو هشام: و لا معتد-و هو خطا قال ابو معبد هو و الله صاحب قریش الذی ذکر لنا من امره ما ذکر بمکة، و لقد هممت ان اصحبه ان وجدت الی ذلک سبیلا، فاصبح صوت ببکة عالیا یسمعون الصوت، و لا یدرون من صاحبه، و هو یقول: جزی الله رب الناس خیر جزائه رفیقین قالا خیمتی أم معبد

هما نزلاها بالهدی و اهتدت به فقد فاز من امسی رفیق محمد

فیال قصی ما زوی الله عنکم به من فعال لا یجازی و سودد

لیهنئ بنی کعب مقام فتاتهم و مقعدها للمؤمنین بمرصد

سلوا أختکم عن شاتها و انائها فإنکم ان تسألوا الشاه تشهد

دعاها بشاه حائل فتحلبت علیه صریح ضره الشاه مزبد

قال الطبری: هکذا أنشدنیه ابو هشام و انما هو: فتحلبت له بصریح ضره الشاه مزبد فغادرها رهنا لدیها لحالب یرددها فی مصدر ثم مورد

فلما سمع بذلک حسان بن ثابت شاعر رسول الله ص و سلم شبب یجاوب الهاتف و هو یقول: لقد خاب قوم زال عنهم نبیهم و قدس من یسری الیهم و یغتدی

ترحل عن قوم فضلت عقولهم و حل علی قوم بنور مجدد

هداهم به بعد الضلالة ربهم و ارشدهم، من یبتغ الحق یرشد

و هل یستوی ضلال قوم تسفهوا عمی و هداه یهتدون بمهتد

و قد نزلت منه علی اهل یثرب رکاب هدی حلت علیهم باسعد

نبی یری مالا یری الناس حوله و یتلو کتاب الله فی کل مسجد

قال الطبری و الذی نرویه فی کل مشهد: - و ان قال فی یوم مقاله غائب فتصدیقها فی الیوم او فی ضحی الغد

لیهن أبا بکر سعاده جده بصحبته من یسعد الله یسعد

لیهن بنی کعب مقام فتاتهم و مقعدها للمؤمنین بمرصد

قال: فلحقه فاسلم. حدثنی ابراهیم القارئ ابو إسحاق الکوفی، قال: حدثنا بشر بن حسن ابو احمد السکری، قال: حدثنا عبد الملک بن وهب المذحجی، عن الحر بن الصیاح النخعی، عن ابی معبد الخزاعی ان رسول الله ص خرج لیله هاجر من مکة الی المدینة هو و ابو بکر و عامر بن فهیره مولی ابی بکر، و دلیلهم عبد الله بن اریقط اللیثی، فمروا بخیمتی أم معبد الخزاعیة- و کانت امراه برزه جلده تحتی و تجلس بفناء الخیمة ثم تطعم و تسقی-فسألوها تمرا و لحما لیشتروا فلم یصیبوا عندها شیئا من ذلک، و إذا القوم مرملون مسنتون فقالت: لو کان عندنا شیء ما أعوزکم القری، فنظر رسول الله ص الی شاه فی کسر خیمتها فقال: ما هذه الشاه یا أم معبد؟ قالت شاه خلفها الجهد عن الغنم، قال: فهل بها من لبن؟ قالت: هی اجهد من ذلک، قال: ا فتأذنین ان أحلبها؟ قالت: نعم بابی و أمی، ان رایت بها حلبا، فاحلبها فدعا رسول الله ص بالشاه فمسح ضرعها، و ذکر اسم الله عز و جل، فتفاجت و درت، و اجترت، فدعا بإناء لها یربضن الرهط، فحلب فیه ثجا حتی غلبه الثمال، فسقاها فشربت حتی رویت، و سقوا حتی رووا، و قال: ساقی القوم آخرهم، فشربوا جمیعا عللا بعد نهل حتی أراضوا، ثم حلبوا فیه ثانیا عودا علی بدء، فغادره عندها، فقلما لبثت ان جاء زوجها ابو معبد یسوق أعنزا حثلا عجافا، تساوک هزلا، مخهن قلیل، لا نقی بهن، فلما رای اللبن عجب و قال: من این هذا لکم و الشاء عازبه و لا حلوبه فی البیت؟ قالت: لا و الله انه

مر بنا رجل مبارک، کان من حدیثه کیت و کیت، قال: أراه و الله صاحب قریش الذی ذکر لنا صفیه لی یا أم معبد، قالت: رایت رجلا ظاهر الوضاءة، متبلج الوجه، حسن الخلق لم تعبه تجله، و لم تزر به صعله، و سیم قسیم، فی عینیه دعج، و فی اشفاره و طف، و فی صوته صهل-قال: الطبری و انما هو صحل-احور اکحل أزج اقرن، رجل فی عنقه سطع، و فی لحیته کثافة- قال الطبری: و انما هو کثاثة- إذا صمت فعلیه الوقار، و إذا تکلم سما و علاه البهاء، کان منطقه خرزات نظم یتحدرن، حلو المنطق، فصل لا نزر و لا هذر، اجهر الناس، و اجمله من بعید، و احلاه و احسنه من قریب، ربعه لا تشنؤه من طول و لا تقتحمه عین من قصر، غصن بین غصنین، فهو انضر الثلاثة منظرا، و احسنهم قدرا، له رفقاء یحفون به، ان قال سمعوا لقوله، و ان امر تبادروا الی امره، محفود محشود لا عابس و لا مفند قال: هذا و الله صاحب قریش الذی ذکر لنا، و لو کنت وافقته لالتمست صحبته، و لافعلن ذلک ان وجدت الیه سبیلا، و اصبح صوت بمکة عال یسمعونه و لا یدرون من یقوله بین السماء و الارض، و هو یقول: جزی الله رب الناس خیر جزائه رفیقین حلا خیمتی أم معبد

هما نزلا بالبر و ارتحلا به فافلح من امسی رفیق محمد

فیال قصی ما زوی الله عنکم به من فعال لا یجازی و سودد

لیهنئ بنی کعب مقام فتاتهم و مقعدها للمؤمنین بمرصد

سلوا أختکم عن شاتها و انائها فإنکم ان تسألوا الشاه تشهد

دعاها بشاه حائل فتحلبت له بصریح ضره الشاه مزبد

قال الطبری: هکذا أنشدنیه ابو هشام و انما هو: فتحلبت له بصریح ضره الشاه مزبد. فغادره رهنا لدیها بحالب یدر لها فی مصدر ثم مورد

فاصبح الناس و قد فقدوا نبیهم ص، فأخذوا علی خیمتی أم معبد حتی لحقوا النبی ص و اجابه حسان، و هو یقول: لقد خاب قوم زال عنهم نبیهم و قدس من یسری الیه و یغتدی

ترحل عن قوم فزالت عقولهم و حل علی قوم بنور مجدد

و هل یستوی ضلال قوم تسکعوا عمی و هداه یهتدون بمهتد

نبی یری مالا یری الناس حوله و یتلو کتاب الله فی کل مشهد

و ان قال فی یوم مقاله غائب فتصدیقها فی ضحوه الیوم او غد

لیهن أبا بکر سعاده جده بصحبته من یسعد الله یسعد

و یهن بنی کعب مکان فتاتهم و مقعدها للمؤمنین بمرصد

و منهم هنیده بن خالد الخزاعی. حدثنی محمد بن عماره الأسدی، قال: حدثنا عبید الله بن موسی، قال: أخبرنا إسرائیل، عن ابی إسحاق، عن هنیده بن خالد الخزاعی، قال: بینما رسول الله ص یقاتل، إذ أتاه رجل، فقال: یا رسول الله أعطنی سیفا، فلأقاتل به، قال: لعلک ان تقوم فی الکیول قال: فاعطاه سیفا فاخذ یرتجز و هو یقول: انی امرؤ بایعنی خلیلی و نحن عند اسفل النخیل الا اخون الدهر فی الکیول اضرب بسیف الله و الرسول قال: فما زال یقاتل حتی عطفوا علیه فقتلوه. و منهم نمیر الخزاعی. حدثنی محمد بن خلف العسقلانی 9 ، و محمد بن عوف الطائی من اهل حمص، قالا: حدثنا الفریابی قال: حدثنا عصام بن قدامه، قال: حدثنا مالک بن نمیر الخزاعی، قال: حدثنی ابی انه رای رسول الله ص قاعدا فی الصلاة، واضعا ذراعه علی فخذه الیمنی رافعا اصبعه السبابة قد حناها شیئا و هو یدعو. و منهم نافع بن عبد الحارث. حدثنا ابن بشار، قال: حدثنا عبد الرحمن، قال: حدثنا سفیان عن حبیب عن رجل عن نافع بن عبد الحارث، قال: [ قال رسول الله ص: من سعاده المرء المسلم المسکن الواسع و الجار الصالح و المرکب الهنیء] . و منهم عمرو بن شاس. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه عن ابن إسحاق، عن ابان ابن صالح قال: کنت مع عیسی بن الفضل بن معقل بن سنان الاشجعی، قال: حدثنی ابو برده بن نیار مکرز الأسلمی، 3 عن خاله عمرو بن شاس 3 ، [ ان النبی صلی الله

علیه و سلم قال: من آذی علیا فقد آذانی] . و منهم القعقاع بن ابی حدرد، روی عن رسول الله ص. حدثنی محمد بن ابراهیم المعروف بابن صدران، و یعقوب بن ابراهیم بن جبیر الواسطی، قالا: حدثنا صفوان بن عبسی، قال: حدثنا عبد الله بن سعید، عن ابیه، عن القعقاع بن ابی حدرد الأسلمی، [ ان رسول الله ص کان یقول: تمعددوا و اخشوشنوا و انتضلوا و امشوا حفاه] . و منهم معاذ بن انس الجهنی، حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا سعید بن الولید عن ابن مبارک، عن یحیی بن أیوب، عن عبد الله بن سلیمان، عن اسماعیل بن یحیی المعافری، اخبره عن سهل بن معاذ بن انس الجهنی، عن ابیه عن النبی صلی الله علیه و سلم، [ قال: من حمی مؤمنا من منافق یغتابه بعث الله عز و جل الیه ملکا یحمی لحمه یوم القیامه من نار جهنم، و من قفی مؤمنا بشیء یرید شینه حبسه الله جل و عز علی جسر جهنم حتی خرج مما قال] .

ذکر أسماء من روی عن رسول الله ص من الأشعریین

و هم بنو الأشعر و اسمه نبت بن أدد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید ابن کهلان بن سبا بن یشجب بن یعرب بن قحطان. منهم ابو موسی عبد الله و اخوه ابو برده. و منهم ابو مالک الأشعری، حدثنی یونس بن عبد الأعلی قال: أخبرنا ابن وهب، قال: أخبرنی معاویه بن صالح عن حاتم بن کریب عن مالک بن ابی مریم، عن عبد الرحمن بن غنم الأشعری، عن ابی مالک الأشعری عن رسول الله صلی الله علیه و سلم انه [ قال: لیشربن ناس من امتی الخمر یسمونها بغیر اسمها و یضرب علی رءوسهم المعازف، یخسف الله عز و جل بهم الارض، و یجعل منهم قردة و خنازیر]

ذکر أسماء من روی عن رسول الله ص من حضر موت

منهم وائل بن حجر الحضرمی. و منهم عبد الرحمن بن عائش الحضرمی. حدثنی العباس بن الولید، قال: أخبرنی ابی قال: حدثنا ابن جابر، قال: و حدثنا الأوزاعی أیضا قال: حدثنی خالد بن اللجلاج قال: سمعت عبد الرحمن بن عائش الحضرمی، [ یقول: صلی بنا رسول الله ص ذات غداه، فقال له قائل: ما رایتک اسفر وجها منک الغداة! قال: و مالی و قد تبدی لی ربی فی احسن صوره، فقال: فیم یختصم الملا الأعلی یا محمد؟ قال: قلت أنت اعلم یا رب، فوضع یده بین کتفی، فوجدت بردها بین ثدیی، فعلمت ما فی السماء و الارض، ثم تلا هذه الآیة وَ کَذٰلِکَ نُرِی إِبْرٰاهِیمَ مَلَکُوتَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ اَلْمُوقِنِینَ، قال: فیم یختصم الملا الأعلی یا محمد؟ قلت: فی الکفارات رب؟ قال: و ما هن؟ قلت: المشی علی الاقدام الی الجمعات، و الجلوس فی المساجد خلاف الصلوات، و ابلاغ الوضوء اماکنه فی المکاره و قال: من یفعل ذلک یعش بخیر و یمت بخیر، و یکن من خطیئته کیوم ولدته أمه، و من الدرجات اطعام الطعام، و بذل السلام، و ان تقوم باللیل و الناس نیام، سل تعطه قال: اللهم اننی اسالک الطیبات و ترک المنکرات و حب المساکین و ان تتوب علی، و إذا اردت فتنه فی قوم، فتوفنی غیر مفتون فتعلموهن، فو الذی نفسی بیده انهن لحق.] .

و من کنده

غرفه بن الحارث الکندی. حدثت عن ابن مهدی عن ابن المبارک عن حرمله بن عمران، عن عبد الله ابن الحارث الأزدی، قال: سمعت غرفه بن الحارث الکندی قال: شهدت

رسول الله ص فی حجه الوداع، و اتی بالبدن، فقال: ادعوا الی أبا حسن، فدعی فقال: خذ اسفل الحربه، و أخذ رسول الله ص بأعلاها، ثم طعنا بها البدن، فلما فرغ رکب بغلته، و اردف علیا ع. و منهم عبد الله بن نفیل. حدثنا عبد الرحمن بن الولید، قال: حدثنا عمر بن سعید الدمشقی، قال: حدثنا ابو بکر النهشلی، عن عبد الله بن سالم عن ابی سلمه سلیمان بن ابی سلیم، عن عبد الله بن نفیل الکندی، قال: [ قال رسول الله ص: ثلاث قد فرغ الله عز و جل من القضاء فیهن، فلا تنتهکوا منهن شیئا، لا یبغین احدکم فان الله عز و جل یقول: یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ إِنَّمٰا بَغْیُکُمْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ، و لا یمکرن احدکم فان الله تبارک و تعالی یقول: وَ لاٰ یَحِیقُ اَلْمَکْرُ اَلسَّیِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ و لا ینکثن احدکم، فان الله تعالی یقول: فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ. ]

و من سائر الأزد ممن روی عن رسول الله ص

منیب الأزدی. حدثنی موسی بن سهل، قال حدثنا سلیمان بن عبد الرحمن الدمشقی، قال: حدثنا عتبة بن حماد، قال: حدثنا منیب بن مدرک الأزدی عن ابیه، عن جده [ قال: رایت رسول الله ص فی الجاهلیة یقول للناس: قولوا لا اله الا الله تفلحوا، حتی انتصف النهار، فجاءت جاریه بعس من ماء، فغسل وجهه ثم قال: یا بنیه ابشری و لا تحزنی، و لا تخشی علی ابیک غلبه و لا ذلا فقلت: من هذه؟ فقالوا: زینب ابنته، و هی یومئذ و صیفه] . و حدثنی بهذا الحدیث عبد الله بن محمد بن عمرو الغزی قال: حدثنا إسحاق

ابن ابراهیم الرملی، قال: حدثنا سلیمان بن عبد الرحمن ابو أیوب الدمشقی، قال: حدثنا ابو خلید عتبة بن حماد الحکمی، قال: حدثنا منیب بن مدرک الأزدی، عن ابیه عن جده، [ قال: رایت رسول الله ص فی الجاهلیة و هو یقول للناس: قولوا لا اله الا الله تفلحوا، فمنهم من تفل فی وجهه، و منهم من حثا علیه التراب، و منهم من سبه حتی انتصف النهار، فجاءت جاریه بعس من ماء، فغسل وجهه، ثم قال: یا بنیه ابشری، ثم ذکر سائر الحدیث مثل حدیث موسی بن سهل.] .

و من همدان

و هو اسله بن مالک بن یزید بن اسله بن ربیعه بن الخیار بن مالک بن زید ابن کهلان بن سبا. عبد خیر بن یزید الخیوانی، و یکنی أبا عماره ادرک النبی ص، و ذکر ان کتاب النبی ص ورد علیهم، و انه یذکر ذلک، و کان یعد من اصحاب علی بن ابی طالب ع، شهد معه صفین: حدثنی محمد بن خالد، قال: حدثنا مسهر بن عبد الملک بن سلع، قال: حدثنا ابی، قال: قلت لعبد خیر، یا أبا عماره، انک قد کبرت، فکم اتی علیک؟ قال: عشرون و مائه سنه، قلت: و هل تذکر من امر الجهال شیئا؟ قال: اذکر ان أمی طبخت لنا قدرا، فقلت؟ أطعمینا، فقالت: حتی یجیء أبوکم، فجاء ابی، فقال: ان کتاب رسول الله ص قد جاءنا ینهانا عن لحوم المیته، قال: فاذکر انها کانت لحم میته، فأکفأناها. و منهم سوید بن هبیرة من سکان البصره. حدثنی عبد الله بن إسحاق الناقد الواسطی و الحسین بن علی الصدائی، قالا: حدثنا روح، قال: حدثنا ابو نعامة العدوی، عن مسلم بن بدیل، عن ایاس بن زهیر، عن سوید بن هبیرة، [ قال: سمعت النبی ص یقول: خیر مال المرء له مهره مأمورة او سکه مابوره] الی ههنا حدیث الصدائی، و زاد الناقد فی حدیثه قال: السکة النخل، و المهرة المأمورة الکثیره الولد

و منهم ابو ابی المنهال. حدثنی زریق بن السخت، قال: حدثنا شبابه بن سوار، قال: حدثنا سلم ابن ابی هلال عن عبد الملک بن ابی بشیر، عن ابی المنهال، عن ابیه، قال: [ قال رسول الله ص: أدوا ما تکون السنه ما بین سقوط النجم الی طلوعه] و عمیر بن وهب خال رسول الله ص، روی عن رسول الله ص حدثنی محمد بن عبد الله الهلالی ابو مسعود المکتب، قال: حدثنا سعید ابن سلام، قال: حدثنا هشام بن الغاز عن محمد بن ابان، عن عمیر بن وهب خال رسول الله ص، قال: [ اقبل عمیر فلما رآه رسول الله ص بسط له رداءه، فقال اجلس، فقال: اعلی ردائک اجلس یا رسول الله؟ ! قال: اجلس فإنما الخال والد، فلما جلس قال: الا اعلمک کلمات، من اراد الله به خیرا علمه ایاه ثم لم ینسه ذلک حتی یموت؟ قال: بلی یا رسول الله، قال قل: اللهم انی ضعیف فقونی فی رضاک ضعفی، و خذ الی الخیر بناصیتی، و بلغنی برحمتک ما أرجو من رحمتک، و اجعل الاسلام منتهی رغبتی، و اجعل الی ودا عند الناس و عهدا عندک] . و عبد الله بن هلال. حدثنی بشر بن آدم، قال: حدثنا زید بن الحباب، قال: حدثنی بشر بن عمران، قال: حدثنی مولای عبد الله بن هلال قال: ذهب بی ابی الی النبی ص ، فوضع یده علی راسی، و برک علی قال: فرایته شیخا کبیرا، کثیر الشعر، صائم النهار، قائم اللیل، قال: فما انسی بردید رسول الله ص علی یافوخی. و منهم عم معاذ بن عبد الله بن خبیب. حدثنی محمد بن معمر، قال: حدثنا ابو عامر، قال: حدثنا عبد الله بن ابی سلمان - شیخ من اهل المدینة- قال: حدثنا معاذ بن عبد الله بن خبیب، عن ابیه، عن عمه، قال: کنا فی مجلس، فاطلع علینا رسول الله ص و علی

راسه اثر ماء، فقلنا یا رسول الله، نراک طیب النفس، قال: اجل، ثم خاض الناس فی ذکر الغنی، [ فقال رسول الله ص: لا باس بالغنی لمن اتقی، و الصحة لمن اتقی خیر من الغنی، و طیب النفس من النعم] . ابو فاطمه روی عن رسول الله ص. حدثنی محمد بن عوف، قال: حدثنی محمد بن اسماعیل، قال: حدثنی ابی، قال: حدثنی ضمضم عن شریح بن عبید، قال: کان کثیر بن مره یحدث ان أبا فاطمه حدثهم [ انه قال لرسول الله ص: یا رسول الله، حدثنی بعمل استقیم علیه، فقال: علیک بالهجره، فانه لا مثل لها، فقلت: یا رسول الله، حدثنی بعمل استقیم علیه، قال: علیک بالصیام، فانه لا مثل له، قال: فقلت: حدثنی یا رسول الله بعمل استقیم علیه، قال: علیک بالسجود لله عز و جل، فإنک لن تسجد من سجده الا رفعک الله عز و جل بها درجه، و حط عنک بها خطیئة] . و وهب بن حذیفة. حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا عثمان بن سعید، قال: حدثنا خالد عن عمرو ابن یحیی، عن عمه واسع بن حبان، عن وهب بن حذیفة، [ ان رسول الله ص قال: الرجل أحق بمجلسه، فان قام الی حاجه ثم رجع فهو أحق بمجلسه] . و الحارث بن مالک. حدثنی سهل بن موسی الرازی، قال: حدثنا الحجاج بن مهاجر، عن أیوب ابن خوط، عن لیث، عن زید بن رفیع، عن الحارث بن مالک، انه [ قال: عند رسول الله ص: انی مؤمن حقا، فقال له رسول الله ص: انظر ما تقول، فان لکل قول حقیقة، قال: یا رسول الله، عزفت نفسی عن الدنیا، و اطمانت، فاظمات نهاری، و اسهرت لیلی، فکأنی انظر الی عرش ربی عز و جل، و الی اهل الجنه حین یتزاورون فیها، و الی اهل النار حین یتعاوون فیها، فقال رسول الله ص: عزفت فالزم، عزفت فالزم ثم قال:

من سره ان ینظر الی عبد نور الله الایمان فی قلبه، فلینظر الی الحارث بن مالک فقال الحارث ادع الله لی بالشهادة، فدعا له، فاستشهد] . و ابو الحمراء، روی عن رسول الله ص. حدثنا عبد الأعلی بن واصل و سفیان بن وکیع، قالا: حدثنا ابو نعیم الفضل ابن دکین، قال: حدثنا یونس بن ابی إسحاق، قال: أخبرنی ابو داود عن ابی الحمراء، قال: رابطت المدینة سبعه اشهر علی عهد رسول الله ص، [ فرایت رسول الله ص إذا طلع الفجر جاء الی باب علی و فاطمه ع، فقال: الصلاة الصلاة إِنَّمٰا یُرِیدُ اَللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ] . و الهدار. حدثنی محمد بن عوف، قال: حدثنی ابی قال: حدثنی شقیر مولی العباس، انه سمع الهدار صاحب رسول الله ص، یقول للعباس- و رای منه إسرافا فی طعامه من خبز السمیذ و غیره-ما رایت رسول الله ص شبع من خبز البر حتی قبضه الله عز و جل. زیاد بن مطرف. حدثنی زکریاء بن یحیی بن ابان المصری قال: حدثنا احمد بن إشکاب، قال: حدثنا یحیی بن یعلی المحاربی، عن عمار بن رزیق الضبی، عن ابی إسحاق الهمدانی، عن زیاد بن مطرف، قال: [ سمعت رسول الله ص یقول: من أحب ان یحیا حیاتی و یموت میتتی و یدخل الجنه التی وعدنی ربی قضبانا من قضبانها غرسها فی جنه الخلد، فلیتول علی بن ابی طالب و ذریته من بعده، فإنهم لن یخرجوهم من باب هدی، و لن یدخلوهم فی باب ضلاله] . و جناده بن مالک. حدثنا ابو کریب و محمد بن عمر بن الهیاج الهمدانی، قالا: حدثنا یحیی

ابن عبد الرحمن، قال: حدثنی عبیده بن الأسود، عن القاسم بن الولید عن مصعب ابن عبد الله الأزدی عن عبد الله بن جناده عن جناده بن مالک [ عن رسول الله ص ، قال: ثلاث من اخلاق اهل الجاهلیة لا یدعهن اهل الاسلام ابدا: استسقاء بالکواکب، و طعن فی النسبه، و النیاحة علی المیت] . و ابو أذینة. حدثنی عبید بن آدم بن ابی ایاس، قال: حدثنی ابی، قال: حدثنا اللیث ابن سعد، عن موسی بن علی بن رباح، عن ابیه عن ابی أذینة، قال: [ قال رسول الله ص: خیر نسائکم الولود الودود المواتیة المواسیه، إذا اتقین الله و شر نسائکم المتبرجات المختالات هن المنافقات لا تدخل الجنه منهن الا مثل الغراب الاعصم] . و ابن نضیله. حدثنی محمد بن عبد الله بن عبد الحکم، قال: حدثنا أیوب بن سوید، قال: حدثنی الأوزاعی، عن ابی عبید، قال: حدثنی القاسم بن مخیمره، عن ابن نضیله [ قال: أصاب الناس فی عهد 9 رسول الله ص مجاعه، فقالوا: یا رسول الله سعر لنا، فقال: لا یسألنی الله عن سنه احدثتها فیکم لم یأمرنی بها، و لکن سلوا الله عز و جل من فضله] . و ابو ابی المعلی: حدثنی الفضل بن سهل الاعرج، قال: حدثنا معلی بن منصور، قال: حدثنا عبید الله بن عمرو، عن عبد الملک بن عمیر، عن ابی المعلی عن ابیه، قال: [ قام النبی ص عند المنبر، فقال: ان قدمی علی ترعه من ترع الجنه] . و مره. حدثنا الحسن بن عرفه قال: حدثنا عمر بن عبد الرحمن عن محمد بن جحاده، عن محمد بن عجلان، عن ابنه مره، عن أبیها، [ ان رسول الله ص قال:

کافل الیتیم له او لغیره إذا اتقی معی فی الجنه هکذا-و اشار بإصبعیه المسبحة و الوسطی] . و عبید الله بن محصن. حدثنا صالح بن مسمار، قال: حدثنا محمد بن عبد العزیز، قال: حدثنا مروان عن عبد الرحمن بن ابی شمیله الأنصاری، عن سلمه بن عبید الله بن محصن، عن ابیه، [ قال: قال رسول الله ص: من اصبح منکم آمنا فی سربه معافی فی بدنه، عنده طعام یومه، فکأنما حیزت له الدنیا] و عاصم بن حدره: حدثنی عمران بن بکار الکلاعی، قال: حدثنا یحیی ابن صالح، قال: حدثنا سعید بن بشیر، قال: حدثنا قتادة عن الحسن، قال: دخلنا علی عاصم بن حدره، فقال: ما اکل النبی ص علی خوان قط و لا مشی معه بوساده قط، و ما کان له بواب قط. و ابو مریم الفلسطینی. حدثنا محمد بن سهل بن عسکر، قال: حدثنا ابو مسهر، قال: حدثنی صدقه بن خالد، قال: حدثنا یزید بن ابی مریم، قال: حدثنا القاسم بن مخیمره، عن رجل من اهل فلسطین یکنی أبا مریم، انه قدم علی معاویه، فقال له معاویه: حدثنا حدیثا سمعته من رسول الله ص، فقال: [ سمعت رسول الله ص یقول: من ولاه الله عز و جل من امر المسلمین شیئا فاحتجب عن حاجتهم و خلتهم و فاقتهم، احتجب الله تعالی یوم القیامه عن حاجته و فاقته و خلته] . و راشد بن حبیش. حدثنا ابن بشار، قال: حدثنا محمد بن بکر، قال: حدثنا سعید عن قتادة، عن مسلم بن یسار، عن ابی الاشعث الصنعانی، عن راشد بن حبیش [ ان رسول الله ص عاد عباده بن الصامت فی مرضه، فقال: ا تعلمون من شهداء امتی؟ قال: فارم القوم، فقال عباده بن الصامت: ساندونی فساندوه، فقال: الصابر المحتسب، فقال النبی ص: ان شهداء امتی إذا لقلیل القتل فی سبیل الله

عز و جل شهاده، و الطاعون شهاده، و الغرق شهاده، و البطن شهاده، و النفساء یجررها ولدها بسرره الی الجنه و زاد ابو العوام، سادن بیت المقدس و الحرق و السل] . و أوس بن شرحبیل، حدثنی عبد الله بن احمد بن شبویه، قال: حدثنا إسحاق ابن ابراهیم، قال: حدثنی عمرو بن الحارث، قال: حدثنی عبد الله بن سالم، عن الزبیدی، قال: حدثنا عیاش بن مؤنس، ان أبا نمران الرحبی حدثه ان أوس ابن شرحبیل احد بنی المجمع، [ حدثه انه سمع رسول الله ص یقول: من مشی مع ظالم لیعینه و هو یعلم انه ظالم، فقد خرج من الاسلام] . و عبد الرحمن بن خنبش. حدثنا عن عبید الله بن عمر، قال: حدثنا جعفر بن سلیمان الضبعی، قال: حدثنا ابو التیاح، قال: سال رجل عبد الرحمن بن خنبش- و کان شیخا کبیرا- فقال یا بن خنبش، کیف صنع رسول الله ص حین کادته الشیاطین؟ قال: تحدرت علیه الشیاطین من الجبال و الأودیة، یریدون رسول الله ص و فیهم شیطان معه شعله من نار، یرید ان یحرق بها رسول الله قال: فلما رآهم رسول الله ص فزع منهم، قال: و جاءه جبریل ع، فقال: یا محمد، قل ما اقول قل اعوذ بکلمات الله التی لا یجاوزهن بر و لا فاجر، من شر ما خلق و بر او ذرا، و من شر ما ینزل من السماء، و من شر ما یعرج فیها، و من شر ما ذرا فی الارض، و من شر ما یخرج منها، و من شر فتن اللیل و النهار و من شر کل طارق الا طارقا یطرق بخیر یا رحمن، قال: فطفئت نار الشیاطین و هزمهم الله عز و جل. و ابن جعدبه روی عن رسول الله ص. حدثنا العباس بن الولید، قال: أخبرنا سعید بن منصور عن یعقوب بن عبد الرحمن و عبد العزیز بن ابی حازم، عن ابی حازم، عن محمد بن کعب عن ابن جعدبه،

قال: [ قال رسول الله ص: ان الله عز و جل رضی لکم ثلاثا، و کره لکم ثلاثا، رضی لکم ان تعبدوا الله عز و جل و لا تشرکوا به شیئا، و ان تعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا، و ان تطیعوا من ولاه الله تعالی امرکم و کره لکم قیلا و قال، و کثره السؤال، و اضاعه المال] . و ابو معتب بن عمرو. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، عن الحسن ابن دینار، عن عطاء بن ابی مروان الأسلمی عن ابیه، عن ابی معتب بن عمرو، [ ان رسول الله ص قال لأصحابه حین اشرف علی خیبر و انا فیهم: قفوا، ثم قال: اللهم رب السموات و ما اظللن و رب الارضین و ما اضللن، و رب الشیاطین و ما اضللن، و رب الریاح و ما ذرین، انا نسألک خیر هذه القریة و خیر أهلها و خیر ما فیها، و نعوذ بک من شرها و شر أهلها و شر ما فیها، اقدموا باسم الله قال: و کان یقولها لکل قریه دخلها. ]

ذکر تاریخ النساء اللواتی اسلمن علی عهد رسول الله ص

ذکر من هلک منهن قبل الهجره:

فمنهن خدیجه بنت خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قصی کانت تکنی أم هند، بابنه لها ولدتها من عتیق بن عابد بن عبد الله بن عمر بن مخزوم، یقال لها: هند، و بابن لها ولدته من ابی هاله بن النباش بن زراره بن وقدان بن حبیب ابن سلامه بن غوی بن جروه بن اسید بن عمرو بن تمیم، یقال له هند. قال ابن عمر: حدثنی المنذر بن عبد الله الحزامی، عن موسی بن عقبه، عن 9 ابی حبیبه مولی الزبیر، قال: سمعت حکیم بن حزام یقول: توفیت خدیجه علیها السلام بنت خویلد فی شهر رمضان سنه عشر من النبوه، و هی یومئذ ابنه خمس و ستین سنه، فخرجنا بها من منزلها حتی دفناها بالحجون، و نزل رسول الله ص فی حفرتها، و لم تکن یومئذ سنه الجنازة الصلاة علیها قیل: و متی ذلک یا أبا خالد؟ قال: قبل الهجره بسنوات ثلاث او نحوها، و بعد خروج بنی هاشم من الشعب

بیسیر، و کانت أول امراه تزوجها رسول الله ص و اولاده کلهم منها، غیر ابراهیم بن ماریة، و کانت تکنی أم هند بولدها من زوجها ابی هاله التمیمی .

ذکر من هلک منهن فی حیاه رسول الله ص بعد الهجره

منهن من بنات رسول الله ص ابنته رقیه و أمها خدیجه. و کان زوجها قبل ان یوحی الیه عتبة بن ابی لهب بن عبد المطلب، فلما بعث النبی ص و انزل الله عز و جل علیه: تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ، قال له أبوه: راسی من راسک حرام ان لم تطلق ابنه محمد، ففارقها و لم یکن دخل بها، و اسلمت حین اسلمت أمها خدیجه، و بایعت رسول الله ص حین بایعه النساء، فتزوجها عثمان بن عفان، و هاجرت معه الی ارض الحبشه الهجرتین جمیعا، و اسقطت فی الهجره الاولی من عثمان سقطا، ثم ولدت له بعد ذلک ابنا، فسماه عبد الله، و هاجرت الی المدینة بعد زوجها عثمان حین هاجر رسول الله صلی الله علیه و سلم و مرضت و رسول الله ص یتجهز الی بدر، فخلف رسول الله ص عثمان، فتوفیت و رسول الله ص ببدر فی شهر رمضان، علی راس سبعه عشر شهرا، من مهاجر رسول الله ص و قدم زید ابن حارثة من بدر بشیرا، و دخل المدینة حین سوی التراب علیها. و زینب بنت رسول الله ص و أمها خدیجه، و هی اکبر بنات رسول الله ص تزوجها ابن خالتها ابو العاص بن الربیع، قبل ان یبعث النبی ص، و أم ابی العاص هاله ابنه خویلد بن اسد خاله زینب ابنه رسول الله ص 3 ، ولدت زینب لأبی العاص علیا و امامه فتوفی علی و هو صغیر، و بقیت امامه فتزوجها امیر المؤمنین علی بن ابی طالب ع بعد وفاه فاطمه ابنه رسول الله ص، ذکر محمد بن عمر ان یحیی ابن عبد الله بن ابی قتادة حدثه عن عبد الله بن ابی بکر بن محمد بن عمرو بن حزم، قال: توفیت زینب ابنه رسول الله ص فی أول سنه ثمان من الهجره

قال الطبری: و کانت عله وفاتها فیما ذکر ان هبار بن الأسود کان فیما ذکر لما خرجت من مکة ترید المدینة و اللحاق بأبیها لحقها، و هی فی هودجها فدفعها فوقعت علی صخره و هی حامل، فاسقطت و اهراقت الدماء فلم یزل بها وجعها ذلک حتی ماتت منه. و أم کلثوم بنت رسول الله ص، و أمها خدیجه کان زوجها قبل ان یبعث عتیبة بن ابی لهب ففارقها للسبب الذی ذکرت ان أخاه عتبة فارق أختها رقیه، و ذلک قبل ان یدخل بها، و هاجرت الی المدینة مع عیال رسول الله ص ، فلما توفیت رقیه بنت رسول الله ص زوجها رسول الله ص عثمان بن عفان، و ذلک فی شهر ربیع الاول من سنه ثلاث من الهجره، فلم تزل عنده حتی ماتت، و لم تلد له، و کانت وفاتها فی شعبان سنه تسع من الهجره، و غسلها نساء من الانصار فیهن أم عطیة، و نزل فی حفرتها ابو طلحه .

ذکر من توفی من ازواجه علی عهده ص

منهن زینب ابنه خزیمة بن الحارث بن عبد الله بن عمرو بن عبد مناف بن هلال ابن عامر بن صعصعة، و هی أم المساکین، کانت تسمی بذلک فی الجاهلیة فیما ذکر. و ذکر محمد بن عمر ان محمد بن عبد الله حدثه عن الزهری، قال: کانت زینب ابنه خزیمة الهلالیة تدعی أم المساکین، و کانت عند الطفیل بن الحارث ابن المطلب بن عبد مناف، فطلقها. قال ابن عمر: فحدثنی عبد الله-یعنی ابن جعفر- عن عبد الواحد بن ابی عون، قال: فتزوجها عبیده بن الحارث، فقتل عنها یوم بدر شهیدا. قال ابن عمر: و حدثنا کثیر بن زید عن المطلب بن عبد الله بن حنطب، قال: و حدثنا محمد بن قدامه عن ابیه، قالا: خطب رسول الله ص زینب ابنه خزیمة الهلالیة أم المساکین، فجعلت امرها الیه، فتزوجها رسول الله

ص، و اشهد ان أصدقها اثنی عشره أوقیة و نشا و کان تزوجه إیاها فی شهر رمضان علی راس احد و ثلاثین شهرا من الهجره، فمکثت عنده ثمانیة اشهر، و توفیت فی آخر شهر ربیع الآخر علی راس تسعه و ثلاثین شهرا، و صلی علیها رسول الله ص و دفنها بالبقیع قال ابن عمر: سالت عبد الله بن جعفر: من نزل فی حفرتها؟ قال: اخوه لها ثلاثة، قلت له: کم کان سنها یوم ماتت؟ قال: ثلاثین سنه او نحو ذلک. و منهن ریحانه بنت زید بن عمرو بن خناقه بن سمعون بن زید من بنی النضیر، و کانت متزوجه رجلا من بنی قریظة، یقال له الحکم، فنسبها بعض الرواه الی بنی قریظة لذلک. و ذکر محمد بن عمر ان عبد الله بن جعفر حدثه عن یزید بن الهاد عن ثعلبه ابن ابی مالک، قال: کانت ریحانه بنت زید بن عمرو بن خنافه من بنی النضیر، متزوجه فیهم رجلا، یقال له الحکم فلما وقع السباء علی بنی قریظة سباها رسول الله ص، فأعتقها و تزوجها و ماتت عنده قال محمد بن عمر: و لم تزل ریحانه عند رسول الله حتی ماتت مرجعه من حجه الوداع، فدفنها بالبقیع و کان تزویجه إیاها فی المحرم سنه ست من الهجره. و ملیکه بنت کعب اللیثی، ذکر ابن عمر ان عبد العزیز بن الجندعی، حدثه عن ابیه، عن عطاء بن یزید الجندعی قال: تزوج رسول الله ص ملیکه بنت کعب اللیثی فی شهر رمضان سنه ثمان و دخل بها، فماتت عنده. قال ابن عمر: حدثنی محمد بن عبد الله عن الزهری مثل ذلک، قال ابن عمر: و أصحابنا ینکرون ذلک، و یقولون: لم یتزوج رسول الله ص کنانیه قط. قال ابن عمر: حدثنی ابو معشر، قال: تزوج رسول الله ص ملیکه بنت کعب، و کانت تذکر بجمال بارع، فدخلت علیها عائشة فقالت اما تستحین ان تنکحی قاتل ابیک! فاستعاذت من رسول الله ص،

فطلقها، فجاء قومها الی النبی ص فقالوا: انها صغیره، و انه لا رای لها، و خدعت فارتجعها، فأبی رسول الله ص، و استأذنوا ان یزوجوها قریبا لها من بنی عذره، فاذن لهم، فتزوجها العذری، و کان أبوها قتل یوم فتح مکة، قتله خالد بن الولید بالخندمه. و منهن سنا ابنه الصلت بن حبیب بن حارثة بن هلال بن حرام بن سمال بن عوف السلمیة، قال هشام بن محمد الکلبی: حدثنی رجل من رهط عبد الله بن خازم السلمی، ان رسول الله ص تزوج سنا بنت الصلت بن حبیب السلمیة، فماتت قبل ان یصل إلیها. و خوله ابنه الهذیل بن هبیرة بن قبیصة بن الحارث بن حبیب بن حرقه بن ثعلبه ابن بکر بن حبیب بن عمرو بن غنم بن تغلب، و أمها ابنه خلیفه بن فروه بن فضالة ابن زید بن إمرئ القیس بن الخزرج الکلبی اخت دحیة بن خلیفه. قال هشام بن محمد: حدثنی الشرقی بن قطامی ان رسول الله ص تزوج خوله ابنه الهذیل، فهلکت فی الطریق قبل ان تصل الیه، و کانت ربتها خالتها خرنق ابنه خلیفه 3 اخت دحیة بن خلیفه.

ذکر تاریخ من مات من بنات رسول الله ص

و عماته و ازواجه بعد وفاته

منهن فاطمه ابنه رسول الله ص، أمها خدیجه بنت خویلد ع ، ولدتها و قریش تبنی البیت، و ذلک قبل ان نبئ رسول الله ص بخمس سنین. ذکر محمد بن عمر، ان أبا بکر بن عبد الله بن ابی سبره حدثه عن یحیی ابن شبل، عن ابی جعفر، قال: دخل العباس بن عبد المطلب علی علی و فاطمه ع و هی تقول انا اسن منک، فقال العباس: اما أنت یا فاطمه فولدت و قریش تبنی الکعبه و النبی ص ابن خمس و ثلاثین سنه، و اما أنت یا علی، فولدت قبل ذلک بسنوات

قال الطبری: 3 و تزوج علی فاطمه ع فی رجب بعد مقدم النبی ص المدینة بخمسه اشهر، و بنی بها مرجعه من بدر و فاطمه یوم بنی بها علی ع ابنه ثمانی عشره، کذلک ذکر محمد بن عمر عن عبد الله بن محمد بن عمر ابن علی عن ابیه. و اختلف فی وقت وفاتها ع بعد اجماع الجمیع علی ان وفاتها کانت بعد وفاه رسول الله ص، فقال بعضهم: توفیت بعد النبی ص بسته اشهر. و قال ابن عمر: حدثنا معمر، عن الزهری عن عروه عن عائشة، قال: و حدثنا ابن جریج عن الزهری عن عروه، ان فاطمه بنت النبی ص توفیت بعد النبی ص بسته اشهر-قال ابن عمر و هو الثبت عندنا- و توفیت لیله الثلاثاء لثلاث خلون من شهر رمضان سنه احدی عشره، و هی بنت تسع و عشرین سنه او نحوها. قال ابن عمر: و حدثنی ابن جریج عن عمرو بن دینار، عن ابی جعفر، قال: توفیت فاطمه بعد النبی ص بثلاثة اشهر. قال ابن عمر: و حدثنا عمر بن محمد بن عمر بن علی، عن ابیه عن علی ابن الحسین عن ابن عباس، قال: فاطمه أول من جعل لها النعش، عملت لها أسماء بنت عمیس، و کانت قد رأته یصنع بأرض الحبشه. قال ابن عمر: و حدثنا عبد الرحمن بن عبد العزیز عن عبد الله بن ابی بکر ابن محمد بن عمرو بن حزم عن عمره بنت عبد الرحمن، قالت: صلی العباس ابن عبد المطلب علی فاطمه بنت رسول الله ص، و نزل فی حفرتها، هو و علی و الفضل بن العباس. قال ابن عمر: و حدثنا عمر بن محمد بن عمر بن علی، عن ابیه، عن علی ابن الحسین ع، [ قال: سالت ابن عباس: متی دفنتم فاطمه؟ قال: دفناها بلیل بعد هداه، قلت: فمن صلی علیها؟ قال: علی بن ابی طالب ع. ] . قال ابن عمر: و سالت عبد الرحمن بن ابی الموالی، قلت: ان الناس یقولون:

ان قبر فاطمه عند المسجد الذی یصلون الیه علی جنائزهم بالبقیع، فقال: و الله ما ذلک الا مسجد رقیه- یعنی 3 امراه عمرته-و ما دفنت فاطمه ع الا فی زاویة دار عقیل مما یلی دار الجحشیین مستقبل خوخه بنی نبیه من بنی عبد الدار بالبقیع، و بین قبرها و بین الطریق سبعه اذرع. قال ابن عمر: و حدثنا عبد الله بن جعفر، قال: حدثنی عبد الله بن حسن، قال: وجدت المغیره بن عبد الرحمن واقفا ینتظرنی بالبقیع نصف النهار، فی حر شدید، فقلت: ما یقفک یا أبا هاشم؟ قال: انتظرتک، بلغنی ان فاطمه دفنت فی هذا البیت فی زاویة دار عقیل مما یلی دار الجحشیین، فأحب ان تبتاعه لی بما بلغ، ادفن فیه، فقال عبد الله: و الله لأفعلنه، قال: فجهدنا بالعقیلیین فأبوا علی عبد الله بن حسن، قال عبد الله بن جعفر: و ما رایت أحدا یشک ان قبرها فی ذلک الموضع. حدثنی الحارث، قال: حدثنا محمد بن جعفر الورکانی، قال: حدثنا جریر ابن عبد الحمید، عن یزید بن ابی زیاد، عن عبد الله بن الحارث، قال: توفیت فاطمه بنت رسول الله ص بعده بثمانیة اشهر، و کانت تذوب، فشکت الی أسماء نحول جسمها، و قالت: ا تستطیعین ان توارینی بشیء؟ قالت: انی رایت الحبشه یعملون السریر للمرأة و یشدون النعش بقوائم السریر، فأمرتهم بذلک، قال الحارث: و قال المدائنی: قال ابو زکریاء العجلانی: ان فاطمه ع عمل لها نعش قبل وفاتها فنظرت الیه فقالت: سترتمونی سترکم الله. وصفیه بنت عبد المطلب بن هاشم و أمها هاله بنت وهیب بن عبد مناف بن زهره ابن کلاب، و هی اخت حمزه بن عبد المطلب لأبیه و لامه، کان تزوجها فی الجاهلیة الحارث بن حرب بن امیه بن عبد شمس، فولدت له صفیا 3 ، ثم خلف علیها العوام ابن خویلد بن اسد 3 ، فولدت له الزبیر و السائب و عبد الکعبه، و اسلمت صفیه. و بایعت رسول الله، و هاجرت الی المدینة، و توفیت فی خلافه عمر بن الخطاب، و قبرت بالبقیع بفناء دار المغیره بن شعبه. و قال علی بن محمد: قتلت صفیه ابنه عبد المطلب رجلا مبارزه

ذکر تاریخ وفاه ازواج رسول الله ص اللاتی توفین بعده

منهن سوده ابنه زمعه بن قیس بن عبدود بن نصر بن مالک بن حسل بن عامر ابن لؤی، و أمها الشموس ابنه قیس بن عمرو بن زید بن لبید بن خداش بن عامر ابن غنم بن عدی بن النجار من الانصار، تزوجها السکران بن عمرو، و خرجا جمیعا مهاجرین الی ارض الحبشه فی الهجره الثانیه. قال ابن عمر: حدثنی مخرمه بن بکیر، عن ابیه، قال: قدم السکران ابن عمرو مکة من ارض الحبشه، و معه امراته سوده بنت زمعه، فتوفی عنها بمکة. فلما حلت ارسل إلیها رسول الله ص فخطبها، فقالت: امری إلیک یا رسول الله، قال رسول الله ص: مری رجلا من قومک یزوجک، فأمرت حاطب بن عمرو بن عبد شمس بن عبد ود فزوجها، فکانت أول امراه تزوجها رسول الله ص بعد خدیجه. قال ابن عمر: و حدثنا محمد بن عبد الله بن مسلم، قال: سمعت ابی یقول: تزوج رسول الله ص سوده فی رمضان سنه عشر من النبوه، بعد وفاه خدیجه، و قبل ان یتزوج عائشة، فدخل بها مکة و هاجر الی المدینة، و توفیت سوده ابنه زمعه فی شوال سنه اربع و خمسین بالمدینة، فی خلافه معاویه بن ابی سفیان. قال ابن عمر: و هذا الثبت عندنا قال هشام بن محمد، عن ابیه، عن ابی صالح عن ابن عباس، قال: کانت سوده بنت زمعه عند السکران بن عمرو أخی سهیل بن عمرو، فرات فی المنام کان النبی ص اقبل یمشی حتی وطیء علی عنقها، فاخبرت زوجها بذلک، فقال: و ابیک لئن صدقت رؤیاک لأموتن و لیتزوجک محمد، فقالت: حجرا و سترا، قال هشام: و الحجر تنفی عنها ذاک، ثم رات فی المنام لیله اخری ان قمرا انقض علیها من السماء و هی مضطجعه، فاخبرت زوجها، فقال: و ابیک لا البث الا یسیرا حتی اموت، و تزوجیه من بعدی، فاشتکی السکران من یومه ذلک، فلم یلبث الا قلیلا حتی مات، و تزوجها رسول الله ص. قال الحارث: حدثنا داود بن المحبر، قال: حدثنا عبد الحمید بن بهرام،

عن شهر، قال: حدثنی ابن عباس ان رسول الله ص خطب امراه من قومه، یقال لها سوده، و کانت مصبیة، لها خمسه صبیه او سته من بعل لها مات، فقال لها رسول الله ص: ما یمنعک منی؟ قالت: یا نبی الله، ما یمنعنی منک الا ان تکون أحب البریه الی، و لکن اکرمک ان تضغو هؤلاء الصبیة عند راسک بکره و عشیه، فقال: هل یمنعک منی من شیء غیر ذلک؟ قالت: لا و الله، [ فقال لها رسول الله ص: ان خیر نساء رکبن اعجاز الإبل صالح نساء قریش، احناه علی ولد فی صغره، و ارعاه علی بعل فی ذات ید] و عائشة بنت ابی بکر، و أمها أم رومان بنت عمیر بن عامر من بنی دهمان ابن الحارث بن غنم بن مالک بن کنانه، تزوجها رسول الله ص فی شوال سنه عشر من النبوه قبل الهجره بثلاث سنین، و عرس بها فی شوال علی راس ثمانیة اشهر من الهجره، و کانت یوم ابتنی بها ابنه تسع سنین. قال ابن عمر: حدثنا موسی بن محمد بن عبد الرحمن، عن ریطة، عن عمره عن عائشة، انها سئلت: متی بنی بک رسول الله؟ فقالت: لما هاجر رسول الله ص الی المدینة خلفنا و خلف بناته، فلما قدم المدینة بعث إلینا زید بن حارثة، و بعث معه أبا رافع مولاه، و أعطاهما بعیرین و خمسمائة درهم، أخذها رسول الله من ابی بکر، یشتریان بها ما یحتاجان الیه من الظهر، و بعث ابو بکر معهما عبد الله ابن اریقط الدیلی ببعیرین او ثلاثة، و کتب الی عبد الله بن ابی بکر یأمره ان یحمل اهله أم رومان، و انا و أختی أسماء امراه الزبیر، فخرجوا مصطحبین فلما انتهوا الی قدید، اشتری زید بن حارثة بتلک الخمسمائة درهم ثلاثة أبعرة، ثم دخلوا مکة جمیعا، و صادفوا طلحه بن عبید الله یرید الهجره بال ابی بکر، فخرجنا جمیعا، و خرج زید ابن حارثة و ابو رافع و فاطمه و أم کلثوم و سوده بنت زمعه، و حمل زید أم ایمن و اسامه ابن زید، و خرج عبد الله بن ابی بکر بام رومان و أختیه، و خرج طلحه بن عبید الله و اصطحبا جمیعا حتی إذا کنا بالبیض من تمنی نفر بعیری، و انا فی محفه معی فیها أمی، فجعلت أمی تقول: وا بنتاه وا عروساه! حتی ادرک بعیرنا، و قد هبط من لفت،

فسلم ثم انا قدمنا المدینة، فنزلت مع عیال ابی بکر، و نزل الی رسول الله ص و رسول الله یومئذ یبنی المسجد، و أبیاتنا حول المسجد، فانزل فیها اهله، و مکثنا أیاما فی منزل ابی بکر، ثم قال ابو بکر: یا رسول الله ما یمنعک ان تبنی باهلک؟ قال رسول الله: الصداق، فاعطاه ابو بکر الصداق اثنی عشر أوقیة و نشا، فبعث رسول الله ص إلینا و بنی بی رسول الله ص فی بیتی، هذا الذی انا فیه، و هو الذی توفی فیه رسول الله ص، و جعل رسول الله لنفسه بابا فی المسجد، و جاه باب عائشة. و قال: و بنی رسول الله ص بسوده فی احد تلک البیوت التی الی جنبی، فکان رسول الله ص یکون عندها، و توفیت سنه ثمان و خمسین فی شهر رمضان. ذکر من قال ذلک: ذکر ابن عمر، عن عبد الرحمن بن عبد العزیز، عن عبد الله بن ابی بکر ابن محمد بن عمرو بن حزم، قال: صلی ابو هریرة علی عائشة فی رمضان سنه ثمان و خمسین و توفیت بعد الایتار. و قال محمد بن عمر: توفیت عائشة لیله الثلاثاء لسبع عشره مضت من رمضان سنه ثمان و خمسین، و دفنت من لیلتها بعد الوتر، و هی یومئذ ابنة ست و ستین سنه. قال ابن عمر: و حدثنا ابن ابی سبره، عن موسی بن میسره، عن سالم سبلان. قال: ماتت عائشة لیله سبع عشره من شهر رمضان، بعد الوتر، فأمرت ان تدفن من لیلتها فاجتمع الانصار و حضروا، فلم تر لیله اکثر ناسا منها، نزل اهل العوالی، فدفنت بالبقیع. قال ابن عمر: حدثنی ابن جریح، عن نافع، قال: شهدت أبا هریرة صلی علی عائشة بالبقیع، و ابن عمر فی الناس لا ینکره، و کان مروان اعتمر تلک السنه فاستخلف أبا هریرة

و حفصة ابنه عمر بن الخطاب، و أمها زینب ابنه مطعون، اخت عثمان بن مظعون. و ذکر ابن عمر ان اسامه بن زید بن اسلم، حدثه، عن ابیه عن جده، عن عمر قال: ولدت حفصة و قریش تبنی البیت قبل مبعث النبی ص بخمس سنین. قال: و حدثنی ابو بکر بن عبد الله بن ابی سبره، عن حسین بن ابی حسین، قال: تزوج رسول الله ص حفصة فی شعبان علی راس ثلاثین شهرا، قبل احد، قال ابن عمر: توفیت حفصة فی شعبان سنه خمس و اربعین فی خلافه معاویه، و هی یومئذ ابنه ستین سنه. قال ابن عمر: حدثنا معمر، عن الزهری، عن سالم عن ابیه، قال توفیت حفصة، فصلی علیها مروان بن الحکم، و هو یومئذ عامل المدینة. قال: و حدثنی علی بن مسلم عن المقبری عن ابیه، قال: رایت مروان حمل بین عمودی سریرها من عند دار آل حزم الی دار المغیره بن شعبه، و حملها ابو هریرة من دار المغیره الی قبرها. قال: و حدثنی عبد الله بن نافع عن ابیه قال: نزل فی قبر حفصة عبد الله و عاصم ابنا عمر و سالم و عبد الله و حمزه بنو عبد الله بن عمر. و أم سلمه، و اسمها هند بنت ابی امیه، و اسمه سهیل زاد الرکب بن المغیره بن عبد الله ابن عمر بن مخزوم، و أمها عاتکه بنت عامر بن ربیعه بن مالک بن جذیمة بن علقمه جذل الطعان ابن فراس بن غنم بن مالک بن کنانه 3 تزوجها ابو سلمه، و اسمه عبد الله ابن عبد الأسد بن هلال، و هاجر بها الی ارض الحبشه فی الهجرتین جمیعا، فولدت له هناک زینب بنت ابی سلمه، و ولدت له بعد ذلک سلمه، و عمر و دره بنی ابی سلمه. قال ابن عمر: حدثنا عمر بن عثمان عن عبد الملک بن عبید عن سعید بن عبد الرحمن بن یربوع عن عمر بن ابی سلمه، قال خرج ابی الی احد، فرماه ابو اسامه الجشمی فی عضده بسهم، فمکث شهرا یداوی جرحه، ثم برا الجرح، و بعث رسول الله ص ابی الی قطن فی المحرم علی راس خمسه و ثلاثین شهرا، فغاب تسعا و عشرین لیله، ثم رجع فدخل المدینة لثمان خلون من صفر سنه اربع، و الجرح

منتقض، فمات منها لثمان خلون من جمادی الآخرة سنه اربع من الهجره، فاعتدت أمی و حلت لعشر لیال بقین من شوال سنه اربع، و تزوجها رسول الله ص فی لیال بقین من شوال سنه اربع، و توفیت فی ذی القعده سنه تسع و خمسین. قال ابن عمر: حدثنا کثیر بن زید عن المطلب بن عبد الله بن حنطب، قال: دخلت ایم العرب علی سید المسلمین أول العشاء عروسا، و قامت من آخر اللیل، تطحن-یعنی أم سلمه. قال ابن عمر: و حدثنا معمر عن الزهری عن هند ابنه الحارث الفراسیة، قالت: قال رسول الله ص: ان لعائشة منی شعبه ما نزلها احد، فلما تزوج أم سلمه سئل رسول الله، فقیل: یا رسول الله ما فعلت الشعبه، فسکت رسول الله ص، فعلم ان أم سلمه قد نزلت عنده. و قال ابن عمر: ماتت أم سلمه رحمها الله فی شوال سنه تسع و خمسین. قال ابن عمر: و حدثنی عبد الله بن نافع عن ابیه قال: صلی ابو هریرة علی أم سلمه بالبقیع، و کان الوالی الولید بن عتبة بن ابی سفیان، و کان رکب فی حاجه الی الغابة، و امر أبا هریرة ان یصلی بالناس، فصلی علیها قال: انما رکب لأنها اوصت الا یصلی علیها الوالی، فکره ان یحضر و لا یصلی، فرکب عمدا و امر أبا هریرة. حدثنی الحارث، قال: حدثنا ابن سعد فی موضع آخر، قال: قال الواقدی: ماتت أم سلمه حین دخلت سنه تسع و خمسین فی خلافه معاویه، و صلی علیها ابن أخیها عبد الله بن عبد الله بن ابی امیه. قال الحارث: و حدثنی محمد بن سهیل عن ابی عبیده معمر بن المثنی، قال: تزوج رسول الله ص بالمدینة قبل وقعه بدر فی سنه ثنتین من التاریخ أم سلمه، و اسمها هند ابنه ابی امیه بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم. و قال ابو معشر: زینب أول من مات من ازواج النبی ص، و أم سلمه آخر من مات منهن. و أم حبیبه و اسمها رمله بنت ابی سفیان بن حرب، و أمها صفیه بنت ابی العاص

ابن امیه بن عبد شمس عمه عثمان بن عفان، تزوجها عبید الله بن جحش بن رئاب حلیف حرب بن امیه، فولدت له حبیبه، فکنیت بها، فتزوج حبیبه داود بن عروه ابن مسعود الثقفی، و کان عبید الله بن جحش هاجر بام حبیبه معه الی ارض الحبشه فی الهجره الثانیه، فتنصر و ارتد عن الاسلام، و توفی بأرض الحبشه، و ثبتت أم حبیبه علی دینها الاسلام و هجرتها، و کانت قد خرجت بابنتها حبیبه بنت عبید الله معها فی الهجره الی ارض الحبشه، و رجعت بها معها الی مکة و قال ابن عمر: حدثنا عبد الله بن جعفر عن عثمان بن محمد الاخنسی ان أم حبیبه بنت ابی سفیان ولدت حبیبه ابنتها من عبید الله بن جحش بمکة قبل ان تهاجر الی ارض الحبشه، قال ابن عمر: فأخبرنی ابو بکر بن اسماعیل بن محمد بن سعد عن ابیه: قال: خرجت من مکة و هی حامل بها، فولدتها بأرض الحبشه. قال ابن عمر: و حدثنا عبد الله بن عمرو بن زهیر عن اسماعیل بن عمرو بن سعید ابن العاص، قال: قالت أم حبیبه: رایت فی النوم کان عبید الله بن جحش زوجی باسوا صوره و أشوهها، ففزعت، فقلت: تغیرت و الله حاله، فإذا هو یقول حین اصبح، یا أم حبیبه، انی نظرت فی الدین فلم أر دینا خیرا من النصرانیة، و کنت قد دنت بها، ثم فقلت فی دین محمد ثم رجعت الی النصرانیة، فقلت: و الله ما خیر لک، و اخبرته بالرؤیا التی رایت له، فلم یحفل بها و أکب علی الخمر حتی مات، فأری فی النوم کان أتانی آت یقول یا أم المؤمنین، ففزعت و أولتها ان رسول الله یتزوجنی، قالت: فما هو الا ان انقضت عدتی، فما شعرت الا برسول النجاشی علی بابی، یستأذن فإذا جاریه له یقال لها أبرهة، کانت تقوم علی ثیابه و دهنه، فدخلت علی فقالت: ان الملک یقول لک: ان رسول الله ص کتب الی ان أزوجکه، فقلت: بشرک الله بخیر، و قالت: یقول لک الملک و کلی من یزوجک، فأرسلت الی خالد ابن سعید بن العاص فوکلته و اعطت أبرهة سوارین من فضه و خدمتین کانتا فی رجلیها، و خواتیم فضه کانت فی أصابع رجلیها سرورا بما بشرتها به فلما کان العشی امر النجاشی جعفر بن ابی طالب و من هناک من المسلمین، فحضروا فخطب النجاشی فقال: الحمد لله الملک القدوس السلام المؤمن المهیمن العزیز الجبار، اشهد ان لا اله الا الله

و ان محمدا عبده و رسوله، و انه الذی بشر به عیسی بن مریم ع. اما بعد، فان رسول الله ص کتب الی ان ازوجه أم حبیبه بنت ابی سفیان فاجبت الی ما دعا الیه رسول الله ص و قد أصدقتها أربعمائة دینار ثم سکب الدنانیر بین یدی القوم، فتکلم خالد بن سعید، فقال: الحمد لله احمده و استعینه و استنصره، و اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا عبده و رسوله، ارسله بِالْهُدیٰ وَ دِینِ اَلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْمُشْرِکُونَ . اما بعد، فقد اجبت الی ما دعا الیه رسول الله ص، و زوجته أم حبیبه ابنه ابی سفیان، فبارک الله لرسوله، و دفع الدنانیر الی خالد بن سعید فقبضها، ثم أرادوا ان یقوموا، فقال: اجلسوا، فان سنه الأنبیاء إذا تزوجوا ان یؤکل طعام علی التزویج، فدعا بطعام فأکلوا ثم تفرقوا. قالت أم حبیبه: فلما وصل الی المال أرسلت الی أبرهة التی بشرتنی، فقلت لها: انی کنت اعطیتک ما اعطیتک یومئذ و لا مال بیدی، فهذه خمسون مثقالا فخذیها، و استغنی بها، فأخرجت الی حقا فیه کل ما أعطیتها، فردته الی، و قالت: عزم علی الملک الا أرزأک شیئا، و انا التی اقوم علی ثیابه و دهنه، و قد اتبعت دین رسول الله ص ، و اسلمت لله، و قد امر الملک نساءه ان یبعثن إلیک بکل ما عندهن من العطر، فلما کان الغد جاءتنی بعود و ورس و عنبر و زباد کثیر، فقدمت بذلک کله علی رسول الله ص، و کان یراه علی و عندی فلا ینکر ثم قالت أبرهة: فحاجتی إلیک ان تقرئی رسول الله منی السلام، و تعلیمه انی قد اتبعت دینه، قالت: ثم لطفت بی، و کانت التی جهزتنی، و کانت کلما دخلت علی تقول: لا تنسی حاجتی إلیک، قالت: فلما قدمنا علی رسول الله ص اخبرته، کیف کانت الخطبه، و ما فعلت بی أبرهة، فتبسم رسول الله ص و اقراته منها، فقال: و علیها السلام و رحمه الله. قال ابن عمر، و حدثنا إسحاق بن محمد، عن جعفر بن محمد، عن ابیه، قال: بعث رسول الله ص عمرو بن امیه الضمری الی النجاشی یخطب علیه أم حبیبه بنت ابی سفیان، و کانت تحت عبید الله بن جحش، فزوجها ایاه و أصدقها النجاشی من عنده عن رسول الله ص أربعمائة دینار

قال ابن عمر: فحدثنی محمد بن صالح، عن عاصم بن عمر بن قتادة، قال: و حدثنی عبد الرحمن بن عبد العزیز عن عبد الله بن ابی بکر بن حزم قالا: کان الذی زوجها و خطب الیه النجاشی خالد بن سعید بن العاص و ذلک سنه سبع من الهجره، و کان لها یوم قدم بها المدینة بضع و ثلاثون سنه، و توفیت سنه اربع و اربعین فی خلافه معاویه. و زینب بنت جحش بن رئاب اخت عبد الرحمن بن جحش 3 ، و أمها امیمه بنت عبد المطلب بن هاشم. قال ابن عمر: حدثنی عمر بن عثمان الجحشی، عن ابیه، قال: قدم النبی ص المدینة، و کانت زینب ابنه جحش ممن هاجر مع رسول الله ص ، و کانت امراه جمیله، فخطبها رسول الله ص علی زید ابن حارثة، فقالت: یا رسول الله لا ارضاه لنفسی، و انا ایم قریش، قال: فانی قد رضیت لک، فتزوجها زید بن حارثة. قال ابن عمر: و حدثنی عبد الله بن عامر الأسلمی، عن محمد بن یحیی ابن حبان: قال: جاء رسول الله ص بیت زید بن حارثة یطلبه، و کان زید انما یقال له: زید بن محمد، فربما فقده رسول الله الساعة، فیقول: این زید؟ فجاء منزله یطلبه فلم یجده، و تقوم الیه زینب، فتقول: هاهنا یا رسول الله فولی یهمهم بشیء لا یکاد یفهم منه الا سبحان الله العظیم، سبحان الله مصرف القلوب، فجاء زید الی منزله، فاخبرته امراته ان رسول الله ص اتی منزله، فقال زید: الا قلت له: یدخل! قالت: قد عرضت ذلک علیه و ابی، قال: فسمعتیه یقول شیئا؟ قالت: سمعته حین ولی یکلم بکلام لا افهمه و سمعته یقول: سبحان الله العظیم، سبحان مصرف القلوب! قال: فخرج زید حتی اتی رسول الله ص، فقال: یا رسول الله، انه بلغنی انک جئت منزلی، فهلا دخلت بابی أنت و أمی یا رسول الله! لعل زینب اعجبتک فافارقها، فیقول رسول الله: امسک علیک زوجک، فما استطاع زید إلیها سبیلا بعد ذلک، و یاتی رسول الله ص فیخبره، فیقول: امسک علیک زوجک، فیقول: یا رسول الله أفارقها، فیقول رسول الله: احبس علیک زوجک، ففارقها زید و اعتزلها و حلت قال: فبینا رسول الله ص یتحدث مع عائشة الی ان أخذت رسول الله ص غمیه فسری عنه و هو یبتسم و هو

یقول: من یذهب الی زینب یبشرها ان الله عز و جل زوجنیها من السماء، و تلا رسول الله ص: وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اَللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ القصة کلها. قالت عائشة: و أخذنی ما قرب و ما بعد لما یبلغنا من جمالها، و اخری هی اعظم الأمور و أشرفها ما صنع لها، زوجها الله عز و جل من السماء و قلت: هی تفخر علینا بهذا. قالت عائشة: فخرجت سلمی خادم رسول الله ص تشتد، فتحدثها بذلک، و أعطتها اوضاحا علیها. قال: و حدثنی عمر بن عثمان بن عبد الله الجحشی، عن ابیه قال: تزوج رسول الله ص زینب بنت جحش لهلال ذی القعده سنه خمس من الهجره. قال: و حدثنی عمر بن عثمان الجحشی عن ابیه، قال: ما ترکت زینب ابنه جحش دینارا و لا درهما، کانت تصدق بکل ما قدرت علیه، و کانت تأوی المساکین، و ترکت منزلها، فباعوه من الولید بن عبد الملک حین هدم المسجد بخمسین الف درهم. قال: حدثنا عمر بن عثمان الجحشی عن ابراهیم بن عبد الله بن محمد، عن ابیه، قال: سئلت أم عکاشة بن محصن: کم بلغت زینب ابنه جحش یوم توفیت؟ فقالت: قدمنا المدینة للهجره، و هی بنت بضع و ثلاثین، و توفیت سنه عشرین. قال عمر بن عثمان: کان ابی یقول: توفیت زینب بنت جحش، و هی ابنه ثلاث و خمسین. قال الحارث: حضرت مجلس علی بن عاصم، و هو یحدث الناس، فحدث عن داود بن ابی هند، عن عامر قال: کانت زینب تقول للنبی ص: انا اعظم نسائک علیک حقا، انا خیرهن منکحا، و اکرمهن سترا، و اقربهن رحما. ثم تقول: زوجنیک الرحمن من فوق عرشه، و کان جبریل ع هو السفیر بذاک، و انا بنت عمتک، و لیس لک من نسائک قریبه غیری. و جویریة بنت الحارث بن ابی ضرار بن حبیب بن عائذ بن مالک بن جذیمة المصطلق، من خزاعة تزوجها مسافع بن صفوان ذی الشفر بن ابی سرح بن مالک ابن جذیمة فقتل یوم المریسیع. قال ابن عمر: حدثنا یزید بن عبد الله بن قسیط، عن ابیه عن محمد

ابن عبد الرحمن بن ثوبان، عن عائشة، قالت: أصاب رسول الله ص نساء من بنی المصطلق، فاخرج الخمس منه، ثم قسمه بین الناس، و اعطی الفارس سهمین، و الراجل سهما، فوقعت جویریة بنت الحارث بن ابی ضرار فی سهم ثابت ابن قیس بن شماس الأنصاری، و کانت تحت ابن عم لها یقال له صفوان بن مالک ابن جذیمة ذی الشفر، فقتل عنها، و کاتبها ثابت بن قیس علی نفسها علی تسع اواق، و کانت امراه حلوه، لا یکاد یراها احد الا أخذت بنفسه، فبینا النبی ص عندی، إذ دخلت جویریة تسأله فی کتابتها، فو الله ما هو الا ان رایتها، فکرهت دخولها علی النبی ص، و عرفت ان سیری فیها مثل الذی رایت، فقالت: یا رسول الله، انا جویریة بنت الحارث سید قومه، و قد أصابنی من الأمر ما قد علمت، فوقعت فی سهم ثابت بن قیس، فکاتبنی علی تسع اواق، فاعنی علی فکاکی، فقال: او خیر من ذلک؟ قالت: و ما هو؟ قال: أؤدی عنک کتابتک و اتزوجک، قالت: نعم یا رسول الله، فقد فعلت و خرج الخبر الی الناس، فقالوا: اصهار رسول الله یسترقون، فاعتقوا ما کان فی ایدیهم من سبی بنی المصطلق، فبلغ عتقهم مائه اهل بیت بتزویجه إیاها، فلا اعلم امراه کانت اعظم برکه علی قومها منها، و ذلک منصرفه من غزوه المریسیع. قال ابن عمر: و حدثنی 9 عبد الله بن ابی الأبیض مولی جویریة عن ابیه، قال: سبی رسول الله ص بنی المصطلق، فوقعت جویریة فی السبی، فجاء أبوها فافتداها و انکحها رسول الله ص بعد. قال: و حدثنا إسحاق بن یحیی بن طلحه، عن الزهری، عن مالک بن أوس، عن عمر ان رسول الله ص ضرب علی جویریة الحجاب، و کان یقسم لها کما یقسم لنسائه قال: و حدثنی عبد الله بن عبد الرحمن عن زید بن ابی عتاب، عن محمد بن عمرو، عن عطاء، ، عن زینب بنت ابی سلمه، عن جویریة ابنه الحارث، ان اسمها کانت بره، فغیره رسول الله ص، و سماها جویریة، و کان یکره ان یقال: خرج من عند بره. قال: و حدثنی عبد الله بن ابی الأبیض عن ابیه، قال: توفیت جویریة بنت

الحارث زوج النبی ص فی شهر ربیع الاول سنه ست و خمسین فی خلافه معاویه بن ابی سفیان، و صلی علیها مروان بن الحکم و هو یومئذ والی المدینة. قال: و أخبرنی محمد بن یزید، عن جدته-و کانت مولاه جویریة بنت الحارث عن جویریة: قالت: تزوجنی رسول الله ص و انا ابنه عشرین سنه، قالت: و توفیت جویریة سنه خمسین، و هی یومئذ ابنه خمس و ستین سنه، و صلی علیها مروان بن الحکم. قال ابن عمر: و حدثنی حزام بن هشام عن ابیه، قال: قالت جویریة: رایت قبل قدوم النبی ص بثلاث لیال، کان القمر اقبل یسیر من یثرب، حتی وقع فی حجری فکرهت ان اخبر بها أحدا من الناس حتی قدم رسول الله ص ، فلما سبینا رجوت الرؤیا، فلما اعتقنی و تزوجنی، و الله ما کلمته فی قدومی، حتی کان المسلمون هم الذین أرسلوهم، و ما شعرت الا بجاریه من بنات عمی تخبرنی الخبر، فحمدت الله عز و جل. و صفیه بنت حیی بن اخطب بن سعیه بن عامر بن عبید بن کعب بن ابی الخزرج ابن ابی حبیب بن النضیر بن النحام بن تنحوم، من بنی إسرائیل، من سبط هارون بن عمران، و أمها بره بنت سموءل اخت رفاعة بن سموءل، من بنی قریظة أخو النضیر و کانت صفیه تزوجها سلام بن مشکم القرظی، ثم فارقها، فتزوجها کنانه بن الربیع ابن ابی الحقیق النضری، فقتل عنها یوم خیبر. قال ابن عمر: حدثنی کثیر بن زید عن الولید بن رباح عن ابی هریرة، قال: لما دخل رسول الله ص بصفیه بات ابو أیوب علی باب النبی ص ، فلما اصبح فرای رسول الله ص کبر، و مع ابی أیوب السیف، فقال: یا رسول الله کانت جاریه حدیثه عهد بعرس، و کنت قتلت أباها و أخاها و زوجها، فلم آمنها علیک فضحک رسول الله ص، و قال له خیرا. قال: و حدثنی محمد بن موسی، عن عماره بن المهاجر، عن آمنه ابنه ابی قیس الغفاریة، قالت: انا احدی النساء اللاتی زففن صفیه الی رسول الله صلی الله علیه و سلم، فسمعتها تقول: ما بلغت سبع عشره او جهدی ان بلغت سبع عشره سنه-لیله دخلت علی رسول الله ص قال: و توفیت صفیه سنه ثنتین

و خمسین فی خلافه معاویه و قبرت بالبقیع. و میمونه بنت الحارث بن حزن الهلالی، و أمها هند بنت عوف بن زهیر بن الحارث ابن حماطه بن جرش، کانت تزوجت مسعود بن عمرو بن عمیر الثقفی فی الجاهلیة، ثم فارقها فخلف علیها ابو رهم بن عبد العزی بن ابی قیس من بنی مالک بن حسل بن عامر بن لؤی، فتوفی عنها فتزوجها رسول الله ص، زوجها ایاه العباس ابن عبد المطلب، و کان یلی امرها، و هی اخت أم ولده الفضل ابنه الحارث الهلالیة لأبیها، و أمها، و تزوجها رسول الله ص و سلم بسرف علی عشره امیال من مکة، و کانت آخر امراه تزوجها رسول الله ص، و ذلک سنه سبع فی عمره القضیة قال ابن عمر: حدثنا ابن جریج عن ابی الزبیر، عن عکرمه، ان میمونه ابنه الحارث وهبت نفسها لرسول الله ص. قال: و حدثنی موسی بن محمد بن عبد الرحمن، عن ابیه عن عمره، قال: قیل لها: ان میمونه وهبت نفسها لرسول الله ص، فقالت: تزوجها رسول الله ص علی مهر خمسمائة درهم، و ولی انکاح رسول الله إیاها العباس بن عبد المطلب. قال ابن عمر: و توفیت میمونه سنه احدی و ستین فی خلافه یزید بن معاویه، و هی آخر من مات من ازواج النبی ص، و کان لها یوم توفیت ثمانون او احدی و ثمانون سنه، و کانت جلده. و الکلابیة، و اختلف فی اسمها، فقال بعضهم: هی فاطمه ابنه الضحاک بن سفیان الکلابی، و قال بعضهم: هی عمره بنت یزید بن عبیده بن رواس بن کلاب ابن ربیعه بن عامر، و قال بعضهم: هی عالیه بنت ظبیان بن عمرو بن عوف بن کعب بن عبد بن ابی بکر بن کلاب و قال بعضهم: هی سنا ابنه سفیان بن عوف بن کعب بن عبد بن ابی بکر بن کلاب و قال بعضهم: لم یکن الا کلابیه واحده، غیر انه اختلف فی اسمها و قال بعضهم: بل کن جمیعا، و لکن لکل واحده منهن قصه غیر قصه صاحبتها

قال ابن عمر: حدثنا محمد بن عبد الله، عن الزهری، عن عروه، عن عائشة قالت: تزوج رسول الله ص الکلابیة، فلما دخلت علیه فدنا منها، قالت انی اعوذ بالله منک، فقال رسول الله: لقد عذت بعظیم، الحق باهلک قال: و حدثنا عبد الله بن جعفر، عن عبد الواحد بن ابی عون، عن ابن مناح قال: استعاذت من رسول الله ص، و کانت قد ذهلت و ذهب عقلها. و تقول إذا استأذنت علی ازواج رسول الله: انا الشقیه، و تقول: انما خدعت قال: و حدثنا محمد بن عبد الله عن الزهری، قال: هی فاطمه بنت الضحاک بن سفیان، استعاذت منه، فطلقها، و کانت تلقط البعر، و تقول: انا الشقیه و تزوجها رسول الله ص فی ذی القعده سنه ثمان من الهجره و توفیت سنه ستین. قال: و حدثنا عبد الله بن سلیمان عن عمرو بن شعیب، عن ابیه عن جده، قال: کان رسول الله ص قد دخل بها و لکنه لما خیر نساءه اختارت قومها، ففارقها، فکانت تلقط البعر، و تقول: انا الشقیه. قال: و حدثنا عبد الله بن جعفر، عن موسی بن سعید و ابن ابی عون، قالا: انما طلقها رسول الله ص لبیاض کان بها. قال: و حدثنا عبد الله بن جعفر و ابن ابی سبره و عبد العزیز بن محمد عن ابن الهاد عن ثعلبه بن ابی مالک، عن حسین بن علی ع، قال: تزوج رسول الله ص امراه من بنی عامر، فکان إذا خرج تطلعت الی اهل المسجد، فاخبر بذلک رسول الله ص ازواجه فقال: انکن تبغین علیها، فقلن: نحن نریکها، و هی تطلع، فقال رسول الله ص: نعم فارینه إیاها و هی تطلع، ففارقها رسول الله ص. قال ابن عمر: فحدثت بهذا الحدیث عبید الله بن سعید بن ابی هند فأخبرنی عن ابیه قال: انما استعاذت منه، فاعاذها و لم یتزوج رسول الله ص من بنی عامر غیرها، و لم یتزوج من کنده غیر الجونیه. قال ابن عمر: و حدثنا ابراهیم بن وثیمه عن ابی وجزة قال: تزوجها رسول الله ص فی ذی القعده سنه ثمان منصرفه من الجعرانة

قال: و حدثنی ابو مصعب اسماعیل بن مصعب عن شیخ من رهطها انها توفیت سنه ستین. و اما هشام بن محمد، فانه ذکر ان العرزمی حدثه عن نافع عن ابن عمر، قال: کان فی نساء رسول الله ص سنا بنت سفیان بن عوف بن کعب بن ابی بکر بن کلاب قال: قال ابن عمر: 3 ان رسول الله ص بعث أبا سید الساعدی یخطب علیه امراه من بنی عامر، یقال لها: عمره ابنه یزید بن عبید ابن رواس بن کلاب، فتزوجها، فبلغه ان بها بیاضا فطلقها. قال هشام: و حدثنی رجل من بنی ابی بکر بن کلاب ان رسول الله ص تزوج العالیه بنت ظبیان بن عمرو بن عوف بن کعب بن عبد بن ابی بکر ابن کلاب، فمکثت عنده دهرا ثم طلقها. و أسماء ابنه النعمان بن ابی الجون الأسود بن الحارث بن شراحیل بن الجون بن آکل المرار الکندی. قال ابن عمر: حدثنا محمد بن یعقوب بن عتبة، عن عبد الواحد بن ابی عون الدوسی قال: قدم النعمان بن ابی الجون الکندی، و کان ینزل و بنو ابیه نجدا مما یلی الشربه فقدم علی رسول الله ص مسلما، فقال: یا رسول الله، الا ازوجک اجمل ایم فی العرب کانت تحت ابن عم لها، فتوفی عنها فتاهت، و قد رغبت فیک، و حطت إلیک؟ فتزوجها رسول الله ص علی اثنتی عشره أوقیة و نش فقال: یا رسول الله لا تقصر بها فی المهر، فقال رسول الله ص: ما اصدقت أحدا من نسائی فوق هذا، و لا اصدق أحدا من بناتی فوق هذا، فقال النعمان: ففیک الاسی، قال: فابعث یا رسول الله الی اهلک من یحملهم إلیک، فانی خارج مع رسولک، فنرسل اهلک معه، فبعث رسول الله ص معه أبا اسید الساعدی، فلما قدما علیها جلست فی بیتها فأذنت له ان یدخل، فقال ابو اسید: ان نساء رسول الله ص لا یراهن الرجال. قال ابو اسید: و ذلک بعد ان نزل الحجاب، فأرسلت الیه فیسرنی لأمری، قال: حجاب بینک و بین من تکلمین من الرجال الا ذا محرم منک ففعلت، فقال

ابو اسید: فاقمت ثلاثة ایام، ثم تحملت معی علی جمل ظعینة فی محفه، و اقبلت بها حتی قدمت المدینة، فأنزلتها فی بنی ساعده، فدخل علیها نساء الحی فرحین بها، و سهلن و خرجن من عندها فذکرن جمالها، فشاع بالمدینة قدومها. قال ابو اسید الساعدی: و وجهت الی النبی ص، و هو فی بنی عمرو بن عوف فاخبرته، و دخل علیها داخل من النساء، قد بین لها لما بلغهن من جمالها، و کانت من اجمل النساء، فقالت: انک من الملوک، فان کنت تریدین ان تحظی عند رسول الله ص فاستعیذی عنه، فإنک تحظین عنده، و یرغب فیک. قال: و حدثنی عبد الله بن جعفر، عن ابن ابی عون، قال: تزوج رسول الله ص الکندیة فی شهر ربیع الاول سنه سبع من الهجره. قال: و حدثنی عبد الرحمن بن ابی الزناد، عن هشام بن عروه، عن ابیه، ان الولید بن عبد الملک کتب الیه یسأله: هل تزوج رسول الله ص اخت الاشعث بن قیس؟ فسأله فقال: ما تزوجها رسول الله ص قط، و لا تزوج کندیه الا اخت بنی الجون، فملکها، فلما اتی بها و قدمت المدینة نظر إلیها و طلقها و لم یبن بها. قال: و حدثنی معمر عن الزهری قال: لم یتزوج النبی ص کندیه الا اخت بنی الجون و لم یبن بها و فارقها. و ذکر هشام بن محمد ان ابن الغسیل حدثه عن حمزه بن ابی اسید الساعدی عن ابیه-و کان بدریا- قال: تزوج رسول الله ص أسماء ابنه النعمان الجونیه، و أرسلنی، فجئت بها، فقالت حفصة لعائشة او عائشة لحفصة: اخضبیها أنت و انا امشطها، ففعلتا ثم قالت لها إحداهما: ان النبی یعجبه من المرأة إذا ادخلت علیه ان تقول: اعوذ بالله منک، فلما دخلت علیه و اغلق الباب، و ارخی الستر مد یده إلیها، فقالت: اعوذ بالله منک فقال بکمه علی وجهه فاستتر به، و قال: عذت معاذا ثلاث مرات قال ابو اسید: ثم خرج علی و قال: یا أبا اسید ألحقها بأهلها، و متعها برازقیتین-یعنی کرباسین-فکانت تقول: ادعونی الشقیه. قال هشام: و حدثنی زهیر بن معاویه الجعفی انها ماتت کمدا. قال ابن عمر: فحدثنی سلمان بن الحارث، عن عباس بن سهل، قال:

سمعت أبا اسید الساعدی یقول: لما طلعت بها علی الصرم تصایحوا، و قالوا: انک لغیر مبارکه، ما دهاک؟ فقالت خدعت، فقیل لی کیت و کیت للذی قیل لها، فقال أهلها: لقد جعلتنا فی العرب شهره، فنادت أبا اسید، فقالت: قد کان ما کان، فالذی اصنع ما هو؟ قال: أقیمی فی بیتک فاحتجبی الا من ذی محرم، و لا یطمع فیک طامع بعد رسول الله ص، فإنک من أمهات المؤمنین فاقامت لا یطمع فیها طامع، و لا یراها الا ذو محرم، حتی توفیت فی خلافه عثمان ابن عفان عند أهلها بنجد. و ذکر هشام بن محمد الکلبی، ان زهیر بن معاویه الجعفی حدثه انها ماتت کمدا. قال الحارث: و حدثنی محمد بن سهیل، عن ابی عبیده معمر بن المثنی، قال: تزوج رسول الله ص من الیمن أسماء بنت النعمان بن الجون بن شراحیل بن النعمان، من کنده، فلما دخل علیها، فدعاها الیه، فقالت: تعال أنت، و أبت ان تجیء فطلقها. و قال آخرون: بل کانت اجمل النساء، فخاف نساؤه ان تغلبهن علیه، فقلن لها: انا نری إذا دنا منک ان تقولی: اعوذ بالله منک، فلما دنا منها قالت: اعوذ بالرحمن منک ان کنت تقیا، [ فقال: قد عذت بمعاذ، و ان عائذ الله عز و جل اهل ان یجار، و قد أعاذک الله منی ] فطلقها، و امر الساقط بن عمرو الأنصاری فجهزها، ثم سرحها الی أهلها، فکانت تسمی نفسها الشقیه .

ذکر تاریخ من عرف وقت وفاته من النساء المهاجرات و الانصار و غیرهن ممن ادرک

رسول الله ص و آمن به و اتبعه

. منهن أم ایمن مولاه رسول الله ص و حاضنته و اسمها برکه کان رسول الله ص ورثها خمسه اجمال و قطعه غنم-فیما ذکر-فاعتق رسول الله ص أم ایمن حین تزوج خدیجه، فتزوجها عبید بن زید

من بنی الحارث بن الخزرج، فولدت له ایمن، و قتل یوم حنین شهیدا، و کان زید بن حارثة لخدیجة، فوهبته لرسول الله ص، فاعتقه رسول الله ص و زوجه أم ایمن بعد النبوه، فولدت له اسامه بن زید. و ذکر محمد بن عمر عن یحیی بن سعید بن دینار عن شیخ من بنی سعد بن بکر، قال: [ کان رسول الله ص یقول لام ایمن: یا أمه، و کان إذا نظر إلیها قال: هذه بقیة اهل بیتی] . قال ابن عمر: توفیت أم ایمن فی أول خلافه عثمان بن عفان. قال ابن عمر: خاصم ابن ابی الفرات مولی اسامه بن زید الحسن بن اسامه بن زید، و نازعه فقال له ابن ابی الفرات فی کلامه: یا بن برکه-یرید أم ایمن- فقال الحسن: اشهدوا، و رفعه الی ابی بکر بن محمد بن عمرو بن حزم، و هو یومئذ قاضی المدینة او وال لعمر بن عبد العزیز، فقص علیه القصة، فقال ابو بکر لابن ابی الفرات: ما اردت الی قولک له: یا بن برکه؟ قال: سمیتها باسمها، فقال انما اردت بهذا التصغیر بها، و حالها من الاسلام حالها و رسول الله ص یقول لها: یا أمه و یا أم ایمن؟ لا أقالنی عز و جل ان اقتلک، فضربه سبعین سوطا. و اروی ابنه کریز بن حبیب بن عبد شمس، اسلمت و هاجرت الی المدینة، و ماتت فی خلافه عثمان. و أسماء بنت ابی بکر، أمها قتیله ابنه عبد العزی بن عبد اسعد بن جابر بن مالک بن حسل بن عامر بن لؤی، و هی اخت عبد الله بن ابی بکر لأبیه، و أمه اسلمت قدیما بمکة، و بایعت رسول الله ص، تزوجها الزبیر بن العوام، فولدت له عبد الله و عروه و عاصما و المهاجر و خدیجه الکبری و أم الحسن و عائشة بنی الزبیر قال الحارث: حدثنا داود بن المحبر، قال: حدثنا حماد بن سلمه عن هشام بن عروه، عن أسماء ابنه ابی بکر، انها اتخذت خنجرا فی زمن سعید ابن العاص فی الفتنة، فوضعته تحت مرفقتها، فقیل لها: ما تصنعین بهذا؟ قالت: ان دخل علی لص بعجت بطنه و کانت عمیاء، قالوا: ماتت أسماء بعد قتل ابنها عبد الله بن الزبیر بلیال، و کان قتله یوم الثلاثاء لسبع عشره لیله خلت من جمادی الاول سنه ثلاث و سبعین

و ماریة سریه رسول الله ص، و أم ابنه ابراهیم ع، کان المقوقس صاحب الإسکندریة أهداها مع اخت لها یقال لها سیرین مع أشیاء اخر الی رسول الله ص. و ذکر ابن عمر ان یعقوب بن محمد بن ابی صعصعة حدثه عن عبد الله بن عبد الرحمن بن ابی صعصعة، قال: بعث المقوقس صاحب الإسکندریة الی رسول الله ص سنه سبع من الهجره بماریه و أختها سیرین، و الف مثقال من ذهب، و عشرین ثوبا لینا و بغلته دلدل، و حماره عفیر- و یقال یعفور- و معهم خصی یقال له مابور، شیخ کبیر کان أخا ماریة، و بعث به کله مع حاطب بن ابی بلتعه، فعرض حاطب علی ماریة الاسلام، و رغبها فیه، فاسلمت و اسلمت أختها، و اقام الخصی علی دینه حتی اسلم فی المدینة بعد فی عهد رسول الله ص، و کان رسول الله ص معجبا بام ابراهیم، و کانت بیضاء جمیله، فانزلها رسول الله ص بالعالیه فی المال الذی یقال له الیوم مشربه أم ابراهیم، و کان رسول الله ص یختلف إلیها هناک، و ضرب علیها الحجاب، و کان یطؤها بملک الیمین، فلما حملت وضعت هناک و قبلتها سلمی مولاه رسول الله ص 3 ، فجاء ابو رافع زوج سلمی، فبشر رسول الله ص بابراهیم، فوهب له عبدا، و ذلک فی ذی الحجه من سنه ثمان، و تنافست الانصار فی ابراهیم، و أحبوا ان یفرغوا ماریة للنبی ص لما یعلمون من هواه فیها. قال ابن عمر: و کانت ماریة من حفن من کوره أنصنا. قال: و حدثنا اسامه بن زید اللیثی عن المنذر بن عبید عن عبد الرحمن بن حسان بن ثابت عن أمه، و کانت اخت ماریة یقال لها سیرین، فوهبها النبی ص لحسان بن ثابت، فولدت عبد الرحمن. قالت: رایت رسول الله ص لما حضر ابراهیم، و انا اصیح و أختی ما ینهانا عن الصیاح و غسله الفضل بن العباس، و رسول الله ص و العباس جالسان، ثم رایته علی شفیر القبر، و معه العباس الی جنبه، و نزل فی حفرته الفضل و اسامه بن زید، [ و کسفت الشمس یومئذ، فقال الناس: کسفت لموت ابراهیم فقال رسول الله ص: لا تکسف لموت احد و لا لحیاته، ] و رای

[ رسول الله ص فرجه فی القبر، فامر بها تسد، فقیل للنبی ص ، فقال: اما انها لا تضر و لا تنفع، و لکنها تقر عین الحی، و ان العبد إذا عمل عملا أحب الله عز و جل ان یتقنه] . قال ابن عمر: و حدثنی موسی بن محمد بن عبد الرحمن عن ابیه، قال: کان ابو بکر ینفق علی ماریة، حتی توفی، ثم صار عمر ینفق علیها حتی توفیت فی خلافته. قال ابن عمر: توفیت ماریة أم ابراهیم بن رسول الله ص فی المحرم سنه ست عشره من الهجره، فرئی عمر یحشر الناس لشهودها و صلی علیها عمر و قبرها بالبقیع.

ذکر أسماء من عاش بعد رسول الله ص من النساء المؤمنات فروت

عنه و نقل عنها العلم ثم من بنی هاشم

. منهن فاطمه علیها السلام بنت رسول الله ص، عاشت بعد رسول الله و روی عنها عنه احادیث، منها ما حدثنا به عمران بن موسی، قال: حدثنا عبد الوارث قال: حدثنا لیث، عن عبد الله بن الحسن، عن أمه فاطمه، [ عن جدته فاطمه الکبری، عن النبی ص انه کان إذا دخل المسجد صلی علی النبی ص ، و قال: اللهم اغفر لی ذنوبی، و افتح لی أبواب فضلک] . حدثنی محمد بن عبید المحاربی قال: حدثنا المطلب بن زیاد، عن لیث عن عبد الله بن الحسن، عن فاطمه الصغری، عن فاطمه الکبری، [ عن النبی ص علی انه قال فی دخول المسجد: باسم الله اللهم صل علی محمد، و آله و اغفر لی ذنوبی، و افتح لی أبواب رحمتک و إذا خرج قال: باسم الله، اللهم اغفر لی ذنوبی، و افتح لی أبواب فضلک] . و حدثنی یعقوب بن ابراهیم و الفضل بن الصباح، قالا: حدثنا اسماعیل بن علیه، قال: أخبرنا لیث عن عبد الله بن حسن بن حسن، عن أمه فاطمه بنت الحسین، عن جدتها فاطمه ابنه رسول الله ص، قالت: [ کان رسول الله ص

إذا دخل المسجد صلی علی محمد و سلم، ثم قال: اللهم اغفر لی ذنوبی، و افتح لی أبواب رحمتک، و إذا خرج صلی علی محمد و سلم ثم قال: اللهم اغفر لی ذنوبی، و افتح لی أبواب فضلک] . و حدثنا الربیع بن سلیمان، قال: حدثنا اسد، قال: حدثنا قیس بن الربیع عن عبد الله بن الحسن، عن فاطمه بنت الحسین، عن فاطمه الکبری، قالت: [ کان النبی ص إذا دخل المسجد، قال: اللهم صل علی محمد و سلم، اللهم اغفر لی ذنوبی، و افتح لی أبواب رحمتک، و إذا خرج من المسجد قال: اللهم صل علی محمد و سلم، اللهم اغفر لی ذنوبی، و افتح لی أبواب فضلک] . و منهن أم هانئ ابنه ابی طالب بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف، و اسمها فاخته، و کان هشام بن الکلبی یقول: اسمها هند، 3 و أمها فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف، ذکر ان رسول الله ص خطبها الی ابی طالب، قبل ان یوحی الیه، و خطبها معه هبیرة بن ابی وهب بن عمرو بن عائذ بن عمران بن مخزوم، فزوجها هبیرة فقال له النبی ص: یا عم زوجت هبیرة، و ترکتنی، قال: یا بن أخی، انا قد صاهرنا الیهم، و الکریم یکافئ الکریم ثم اسلمت، ففرق الاسلام بینها و بین هبیرة، فخطبها رسول الله ص الی نفسها، فقالت: و الله ان کنت لأحبک فی الجاهلیة، فکیف فی الاسلام! و لکنی امراه مصبیة، و اکره ان یؤدوک [ فقال رسول الله ص: خیر نساء رکبن الإبل نساء قریش، احناه علی ولد فی صغره، و ارعاه علی زوج فی ذات ید، ] عاشت بعد رسول الله ص ، و روت عنه احادیث، منها ما حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا عبید الله، عن إسرائیل عن السدی، عن ابی صالح عن أم هانئ، قالت: خطبنی رسول الله ص فاعتذرت الیه، فعذرنی، ثم انزل الله عز و جل: إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ اَللاّٰتِی آتَیْتَ أُجُورَهُنَّ الی قوله اَللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ، قالت: فلم أحل له لم اهاجر معه، کنت من الطلقاء. و منهن ضباعه ابنه الزبیر بن عبد المطلب بن هاشم، زوج رسول الله ص

المقداد بن عمرو بن ثعلبه ضباعه بنت الزبیر هذه، فولدت له عبد الله و کریمه، و قتل عبد الله یوم الجمل مع عائشة فمر به علی ع قتیلا، فقال: بئس ابن الاخت روت عن رسول الله احادیث، حدثنا ابن بشار، قال: حدثنا عبد الصمد بن عبد الوارث، قال: حدثنا همام بن یحیی، عن قتادة، عن إسحاق بن عبد الله بن الحارث، عن جدته أم الحکم 3 ، عن أختها ضباعه بنت الزبیر 3 ، انها رفعت الی رسول الله ص لحما فنهس منه، ثم صلی و لم یتوضأ. و أم الحکم ابنه الزبیر بن عبد المطلب بن هاشم تزوجها ربیعه بن الحارث بن عبد المطلب 3 ، فولدت له محمدا و عباسا و عبد شمس و عبد المطلب و امیه، و اروی الکبری، روت أم الحکم عن رسول الله. حدثنا ابن بشار، قال: حدثنا معاذ بن هشام، قال: حدثنی ابی عن قتادة، عن إسحاق بن عبد الله بن نوفل، عن أم الحکم ابنه الزبیر، انها ناولت النبی ص کتفا من لحم، فأکل منها ثم صلی. و أم حکیم بنت عبد المطلب، و هی التی یقال لها البیضاء لم تدرک الاسلام، و هی أم عامر بن کریز، و هی جده عثمان بن عفان من قبل أمه 3 ، کان کریز بن ربیعه تزوج أم حکیم البیضاء 3 ، فولدت له عامرا، و اروی، و طلحه، و أم طلحه 3 ، فتزوج اروی بنت کریز عفان بن ابی العاص بن امیه بن عبد شمس بن عبد مناف 3 ، فولدت له عثمان بن عفان، ثم خلف علیها عقبه بن ابی معیط 3 ، فولدت له الولید و خالدا و أم کلثوم بنی عقبه بن ابی معیط 3 . و صفیه بنت عبد المطلب بن هاشم، و أمها هاله بنت وهیب بن عبد مناف بن زهره بن کلاب، و هی اخت حمزه بن عبد المطلب لامه کان تزوجها فی الجاهلیة الحارث بن حرب بن امیه بن عبد شمس، فولدت له صفیا، ثم خلف علیها العوام ابن خویلد بن اسد، فولدت له الزبیر و السائب، و عبد الکعبه، و اسلمت و بایعت رسول الله ص و هاجرت الی المدینة، و عاشت بعده الی خلافه عمر بن الخطاب

و امامه ابنه حمزه بن عبد المطلب بن هاشم، و أمها سلمی ابنه عمیس بن معد بن تیم بن مالک بن قحافة بن خثعم 3 اخت أسماء ابنه عمیس، هکذا سماها هشام بن محمد و قال غیره: هی عماره ابنه حمزه. و قال هشام: عماره رجل و هو ابن حمزه، و به کان یکنی، عاشت بعد النبی ص و روت عنه .

و من موالیهم

أم ایمن مولاه رسول الله ص. حدثنی الحسین بن علی الصدائی، قال: حدثنا شبابه، قال: حدثنی ابو مالک النخعی، عن عبد الملک بن حسین، عن الأسود بن قیس، عن فلیح العنزی عن أم ایمن، قالت: [ قام النبی ص من اللیل الی فخاره فی جانب البیت، فبال فیها، فقمت من اللیل انا عطشی فشربت ما فی الفخاره، و انا لا اشعر، فلما اصبح النبی ص قال: یا أم ایمن، قومی الی تلک الفخاره فاهریقی ما فیها، قلت: قد و الله شربت ما فیها، قالت فضحک رسول الله حتی بدت نواجذه، ثم قال اما انک: لا تیجعین بطنک بعده ابدا] و سلمی مولاه رسول الله عاشت بعد رسول الله ص و روت عنه احادیث. حدثنی علی بن شعیب السمسار، قال: حدثنا معن بن عیسی، قال: حدثنا فائد مولی عبید الله بن علی بن ابی رافع، عن عبید الله بن علی بن ابی رافع، عن جدته سلمی 3 ان النبی ص کان إذا کانت به القرحه او الشیء، جعل علیه الحناء. و میمونه بنت سعد مولاه رسول الله ص، روت عن رسول الله صلی الله علیه و سلم. حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا عبید الله عن إسرائیل، عن زید بن جبیر،

عن ابی یزید الضبی، عن میمونه بنت سعد، قالت: [ سئل رسول الله ص عن ولد الزنا، فقال: نعلان اجاهد بهما أحب الی من ان اعتق ولد زنا] . و امیمه مولاه رسول الله ص روت عن رسول الله صلی الله علیه و سلم. حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا یونس بن بکیر، عن یزید بن سنان ابی فروه الرهاوی، قال: حدثنا ابو یحیی الکلاعی، عن جبیر بن نفیر، قال: [ دخلت علی امیمه مولاه رسول الله ص فقلت: حدثینی شیئا، سمعتیه من رسول الله ص، قالت: کنت یوما افرغ علی یدیه، و هو یتوضأ إذ دخل علیه رجل، فقال: یا رسول الله انی ارید الرجوع الی اهلی فأوصنی بوصیه احفظها عنک قال: لا تشرکن بالله شیئا، و ان قطعت و حرقت بالنار، و لا تعصین والدیک، و ان امراک ان تخلی من اهلک و دنیاک فتخل، و لا تترکن صلاه متعمدا، فمن ترکها متعمدا برئت منه ذمه الله عز و جل و ذمه رسوله، و لا تشربن الخمر فإنها راس کل خطیئة، و لا تزدادن فی تخوم الارض، فإنک تأتی یوم القیامه علی عنقک مقدار سبع ارضین، و لا تفرن یوم الزحف، فانه من فر یوم الزحف فَقَدْ بٰاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ، و انفق علی اهلک من طولک، و لا ترفع عصاک عنهم، و اخفهم فی الله عز و جل] .

و من غرائب نساء العرب اللواتی عشن بعد رسول الله ص،

فروین عنه و کن قد بایعنه، و اسلمن فی حیاته

أم الفضل و هی لبابه الکبری بنت الحارث بن حزن بن بجیر بن الهزم ابن رویبة ابن عبد الله بن هلال بن عامر بن صعصعة بن معاویه بن بکر بن هوازن بن منصور بن عکرمه بن خصفه بن قیس بن عیلان بن مضر و أمها هند، و هی خوله بنت عوف بن زهیر بن الحارث بن حماطه بن جرش، و هم الی حمیر و قیل ان أم الفضل أول امراه اسلمت بمکة بعد خدیجه ابنه خویلد، و کان النبی ص- فیما ذکر-یزورها، و یقیل فی بیتها

و اخوات أم الفضل میمونه زوج النبی ص، و هی أختها لأبیها و أمها و لبابه الصغری، و هی العصماء بنت الحارث ابن حزن و هی أختها لأبیها و هزیله بنت الحارث بن حزن أختها أیضا لأبیها، و عزه أختها لأبیها و إخوتها، و أخواتها لأمها محمیة بن جزء الزبیدی، و عون و أسماء و سلمی، بنو عمیس بن معد بن الحارث من خثعم 3 ، فتزوج أم الفضل بنت الحارث العباس بن عبد المطلب 3 ، فولدت له الفضل و عبد الله و عبید الله و معبدا و قثم و عبد الرحمن و أم حبیب و قال عبد الله بن زید الهلالی: ما ولدت بحتیه من فحل کسته من بطن أم الفضل

اکرم بها من کهله و کهل

. و قال ابن عمر: هاجرت أم الفضل بنت الحارث الی المدینة بعد اسلام العباس ابن عبد المطلب. و لبابه الصغری، و هی العصماء بنت الحارث و أمها فاخته بنت عامر بن معتب بن مالک الثقفی، تزوجها الولید بن المغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم بمکة، فولدت له خالد بن الولید، ثم اسلمت بعد الهجره، و بایعت رسول الله ص. و أسماء بنت عمیس بن معد، و أمها هند، و هی خوله بنت عوف بن زهیر بن جرش، قال الحارث: حدثنا خالد بن خداش قال: حدثنا حماد بن زید، عن أیوب عن محمد، 3 ان أسماء ولدت لجعفر محمدا 3 ، و لأبی بکر محمدا 3 . و أختها لأبیها و أمها سلمی بنت عمیس اسلمت قدیما، و تزوجها حمزه بن عبد المطلب فولدت له ابنته عماره، و قتل حمزه بأحد فتایمت سلمی ابنه عمیس، فتزوجها شداد بن الهاد اللیثی 3 ، فولدت له عبد الله بن شداد، فهو أخو ابنه حمزه لأمها، و هو ابن خاله ولد العباس بن عبد المطلب 3 ، و ابن خاله خالد بن الولید بن المغیره، فاما أسماء بنت عمیس فإنها عاشت بعد وفاه رسول الله ص حینا و روت عن رسول الله ص احادیث. و أم عبد الله بن مسعود، و هی أم عبد بنت عبدود بن سواء بن قریم بن صاهله بن کاهل بن الحارث بن تمیم بن سعد بن هذیل بن مدرکة بن الیاس بن مضر، و أمها

هند بنت عبد بن الحارث بن زهره بن کلاب اسلمت و بایعت رسول الله صلی الله علیه و سلم. و قد روت عن رسول الله ص ما حدثنی محمد بن معاویه الأنماطی قال: حدثنا عباد بن العوام عن ابان عن ابراهیم، عن علقمه، عن عبد الله قال: حدثتنی أمی انها باتت عندهم لیله فقام النبی ص فصلی، قالت: فرایته قنت فی الوتر قبل الرکوع و زینب بنت ابی معاویه الثقفیه امراه عبد الله بن مسعود، اسلمت و بایعت رسول الله ص و روت عنه احادیث. منها ما حدثنا الربیع بن سلیمان، قال: حدثنا اسد بن موسی قال: ابن لهیعة، قال: حدثنا بکیر، عن بسر بن سعید، عن زینب امراه عبد الله قالت، [ قال رسول الله ص: ایتکن جاءت المسجد فلا تقربن طیبا] . و أم سنان الأسلمیة روت عن رسول الله ص. ذکر محمد بن عمر ان عبد الله بن ابی یحیی حدثه عن ثبیته بنت حنظله الأسلمیة، [ عن أمها أم سنان الأسلمیة، قالت: لما اراد رسول الله ص الخروج الی خیبر جئته، فقلت: یا رسول الله اخرج معک فی وجهک هذا اخرز السقاء و اداوی المرضی و الجرحی، ان کانت جراح و الا تکن، فانصر الرجل، فقال رسول الله ص: اخرجی علی برکة الله تعالی، فان لک صواحب معک، فأذنت لهن من قومک و من غیرهم فان شئت فمع قومک، و ان شئت فمعناه قالت: معک، قال: فکونی مع أم سلمه زوجتی، قالت: فکنت معها] . و ابنه ابی الحکم الغفاریة، روت عن رسول الله ص. حدثنی محمد بشار و محمد بن المثنی قال: حدثنا محمد بن ابی عون، عن محمد بن إسحاق، عن سلیمان بن سحیم، عن أمه ابنه ابی الحکم الغفاریة، قالت: [ سمعت رسول الله ص یقول: ان الرجل لیدنو من الجنه، حتی ما یکون بینه و بینها قبة ذراع، فیتکلم بالکلمة فیتباعد منها ابعد من صنعاء]

و أم شریک روت عن رسول الله ص. حدثنا عمرو بن بیدق قال: حدثنا سفیان عن عبد الحمید بن جبیر بن شیبه، عن سعید بن المسیب، اخبرته أم شریک ان النبی ص امرها بقتل الاوزاغ. حدثنی یونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: أخبرنی ابن جریج، عن عبد الحمید بن جبیر بن شیبه ان سعید بن المسیب اخبره، قال: أخبرتنی أم شریک احدی نساء عامر بن لؤی، انها استأمرت رسول الله ص فی قتل الوزغان، فأمرها بقتلها. حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا عبید الله بن موسی عن ابن جریج، عن عبد الحمید بن جبیر بن شیبه، عن سعید بن المسیب، عن أم شریک ان رسول الله ص امر بقتل الاوزاغ، و قال: کان ینفخ علی ابراهیم علیه السلام. أم مرثد روت عن رسول الله ص. حدثنا ابراهیم بن سعید الجوهری، قال: حدثنا محمد بن وهب بن ابی کریمه الحرانی، عن محمد بن مسلمه، عن ابی عبد الرحیم بن العلاء، عن محمد بن عبد الله بن ابی صعصعة، عن ابیه عن أم خارجه بنت سعد بن الربیع، عن أم مرثد، [ و کانت ممن بایعن رسول الله ص- قالت: خرجنا معه، فقال: أول من یشرف علیکم رجل من اهل الجنه، فأشرف علی ع] . و أم الدرداء روت عن رسول الله ص احادیث، منها ما حدثنی سعد بن عبد الله بن الحکم، قال: حدثنا ابو زرعه قال: حدثنا ابو حیوه قال: أخبرنا ابو صخر، ان عیسی أبا موسی مولی لجعفر بن خارجه الأسدی، حدثه [ ان أم الدرداء حدثته ان رسول الله ص لقیها یوما فقال لها: من این جئت یا أم الدرداء؟ قالت: من الحمام، قال لها رسول الله

ص: ما من امراه تنزع ثیابها فی غیر بیتها الا هتکت ما بینها و بین الله عز و جل من ستر] . حدثنا الربیع، قال: حدثنا اسد بن موسی، قال: حدثنا ابن لهیعة، قال: حدثنا زبان بن فائد عن سهل بن معاذ، عن ابیه، [ انه سمع أم الدرداء تقول: خرجت من الحمام فلقینی رسول الله ص، فقال: من این یا أم الدرداء؟ قلت: من الحمام، فقال: و الذی نفسی بیده ما من امراه تضع ثیابها فی غیر بیت احدی أمهاتها الا و هی هاتکه کل ستر بینها و بین الرحمن عز و جل] . و أم المنذر بنت قیس بن عمرو بن عبید بن عامر بن عدی بن عامر بن غنم بن عدی بن غنم بن النجار، و هی اخت سلیط بن قیس، الذی شهد بدرا، و قتل یوم جسر ابی عبید شهیدا لأبیه و أمه: بایعت رسول الله ص، و روت عنه. ما حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا زید بن حباب العکلی، قال: حدثنا فلیح بن سلیمان المدنی قال: حدثنا أیوب بن عبد الرحمن الأنصاری، عن یعقوب بن ابی یعقوب، عن أم المنذر الأنصاریة، و هی بعض خالات رسول الله ص قالت: [ دخل علی رسول الله ص و علی ع معه، و علی ناقه من مرضه، و عذق فی البیت معلق فأکل منه رسول الله ص و هو قائم، فأکل منه علی ع، فقال: انه لا یوافقک، فکف قالت: فصنعت سلقا و شعیرا لرسول الله ص فوضعته بین یدیه، فقال: یا علی کل من هذا فانه اوفق لک]

القول فی تاریخ التابعین و الخالفین و السلف الماضین من العلماء و نقله الآثار

اشارة

ذکر من هلک من التابعین سنه ثنتین و ثلاثین

منهم کعب الاحبار بن ماتع، یکنی أبا إسحاق، و هو من حمیر من اهل ذی رعین، و کان من ساکنی حمص، و بها توفی سنه ثنتین و ثلاثین فی خلافه عثمان بن عفان و ذکر العلائی عن ابن معین، انه قال: هو کعب بن ماتع بن ذی هجن الحمیری. حدثنا العباس قال: سمعت یحیی یقول: کعب الاحبار مات فی خلافه عثمان سنه اربع و ثلاثین قبل ان یقتل عثمان بعام. حدثنا ابن المثنی، قال: حدثنی احمد بن موسی، عن داود، قال: حدثنی ابن عم کعب ان کعبا کان یتعلم سوره البقره و یعلمها ایاه رجل من اصحاب النبی ص، حتی انتهی الی قوله: فان زللتم من بعد ما جاءتکم البینات فاعلموا ان الله غفور رحیم فقال کعب: ما اعرف هذا فی شیء من کتب الله عز و جل، ان ینهی عن الذنب، و یعد علیه المغفره، فأبی الرجل ان یرجع عن ذلک، و ابی کعب ان یتابعه حتی مر علیهما رجل من اصحاب النبی ص، فقالا له: هل تقرا سوره البقره؟ فقال: نعم، فقالا: فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ اَلْبَیِّنٰاتُ، فقال الرجل: فَاعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ فقال: نعم هکذا ینبغی ان یکون. و منهم اویس بن الخلیص القرنی کذلک ذکر ضمره بن ربیعه عن عثمان بن عطاء الخراسانی، عن ابیه قال: سمعت من رجل من قومی-یعنی من قوم اویس- و انا احدث بحدیثه، فقال: تدری یا أبا عثمان اویس ابن من؟ قلت: لا قال. اویس بن الخلیص و اما یحیی بن سعید القطان فانه قال: حدثنا یزید بن عطاء عن علقمه بن مرثد، بانه قال: اویس بن انیس القرنی و اختلف فی وقت مهلکه، فقال بعضهم: قتل مع علی ع بصفین.

روی محمد بن ابی منصور، قال: حدثنا الجمانی قال: حدثنا شریک، عن یزید بن ابی زیاد عن عبد الرحمن بن ابی لیلی، قال: [نادی منادی علی ع یوم صفین الا اطلبوا اویسا القرنی بین القتلی، فطلبوه فوجدوه فیهم، او کلاما هذا معناه] .

ذکر من هلک منهم سنه احدی و ثمانین

منهم سوید بن غفله: و محمد بن علی بن ابی طالب الاکبر، و أمه الحنفیه خوله بنت جعفر بن قیس بن مسلمه بن ثعلبه بن یربوع بن ثعلبه بن الدول بن حنیفه بن لجیم بن صعب بن علی بن بکر بن وائل، و قیل: انها کانت من سبی الیمامه، فصارت منه الی علی بن ابی طالب ع. و قال ابن عمر: حدثنا عبد الرحمن بن ابی الزناد، عن هشام بن عروه، عن فاطمه ابنه المنذر، عن أسماء ابنه ابی بکر قالت: رایت أم محمد بن الحنفیه سندیه سوداء، و کانت أمه لبنی حنیفه، و لم تکن منهم، و انما صالحهم خالد بن الولید علی الرقیق، و لم یصالحهم علی انفسهم. و کان محمد بن الحنفیه یکنی أبا القاسم، و کان فاضلا دینا ذا علم جم و ورع، و قد ذکرنا خبره مع ابن الزبیر فی ایام المختار بن ابی عبید فی کتابنا المسمی المذیل .

و ممن هلک فی سنه ثلاث و ثمانین

ابو البختری الطائی مولی لبنی نبهان من طیّئ، و اختلف فی اسمه، فقال ابن المدینی: هو سعید بن ابی عمران، و قال یحیی بن معین: هو سعید بن جبیر، و جبیر یکنی أبا عمران، و قال بعضهم: هو سعید بن عمران، و کان من الشیعة. و عبد الله بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم ولد علی عهد النبی ص

و کان یشبه برسول الله ص و قال علی بن محمد: توفی عبد الله ابن نوفل بن الحارث سنه اربع و ثمانین. قال محمد بن عمر: حدثنی عبد العزیز بن محمد و ابو بکر بن عبد الله بن ابی سبره عن عثمان بن عمر عن ابی الغیث، قال: سمعت أبا هریرة لما ولی مروان بن الحکم المدینة لمعاویة بن ابی سفیان سنه ثنتین و اربعین فی الإمرة الاولی، استقضی عبد الله بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب بالمدینة، فسمعت أبا هریرة یقول: هذا أول قاض رایته فی الاسلام قال ابن سعد: و قال محمد بن عمر: و اجمع أصحابنا علی ان عبد الله بن نوفل بن الحارث أول من قضی بالمدینة لمروان بن الحکم، و اهل بیته ینکرون ذلک، و ان یکون ولی هو او احد من بنی هاشم القضاء بالمدینة قال: و اهل بیته یقولون: توفی فی خلافه معاویه، قال: و نحن نقول انه بقی بعد معاویه دهرا، و توفی فی سنه اربع و ثمانین فی خلافه عبد الملک بن مروان و منهم سعید بن وهب الهمدانی، من بنی یحمد بن موهب بن صادق بن یناع ابن دومان- و هم الیناعون من همدان- سمع من معاذ بن جبل بالیمن، قبل ان یهاجر فی حیاه رسول الله ص و کان من ملازمی علی بن ابی طالب علیه السلام، فکان یقال له القراد للزومه له، و کان من ساکنی الکوفه، و کان ممن لا یشک فی صدقه و أمانته، علی ما روی و حدث من خبر، و کانت وفاته فی سنه ست و ثمانین فی خلافه عبد الملک قال الطبری: قد مر اسمه فیمن توفی سنه ست و سبعین و اعید هاهنا للاختلاف فی وقت وفاته. قال: و منهم علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب ع و أمه غزاله أم ولد، خلف علیها بعد حسین زبید مولی الحسین فولدت له عبد الله بن زبید، و هو أخو علی بن الحسین، و لعلی بن حسین هذا العقب من ولد حسین و هو علی الاصغر ابن حسین. و اما علی بن الحسین الاکبر، فقتل مع ابیه بنهر کربلاء، و لیس له عقب

[ و شهد علی بن الحسین الاصغر مع ابیه، کربلاء و هو ابن ثلاث و عشرین سنه، و کان مریضا نائما علی فراش، فلما قتل الحسین ع قال شمر بن الجوشن: اقتلوا هذا، فقال له رجل من اصحابه: سبحان الله انقتل فتی حدثا مریضا لم یقاتل! و جاء عمر بن سعد، فقال: لا تعرضوا لهؤلاء النسوة و لا لهذا المریض قال علی: فلما ادخلت علی ابن زیاد، قال: ما اسمک؟ قلت: علی بن حسین، قال: او لم یقتل الله علیا؟ قال: قلت: کان لی أخ اکبر منی یقال له علی قتله الناس، قال: بل الله قتله، قلت: اَللّٰهُ یَتَوَفَّی اَلْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا فامر بقتله فصاحت زینب بنت علی: یا بن زیاد، حسبک من دمائنا! اسالک بالله ان قتلته الا قتلتنی معه! فترکه،] و کان علی بن الحسین یکنی أبا الحسین ذکر علی بن محمد عن سعید بن خالد عن المقبری، قال: بعث المختار بن ابی عبید الی علی بن حسین بمائه الف، فکره ان یقبلها، و خاف ان یردها، فاحتبسها عنده، فلما قتل المختار کتب علی بن الحسین ع الی عبد الملک بن مروان: ان المختار بعث الی بمائه الف، فکرهت ان أردها، و کرهت ان آخذها، و هی عندی، فابعث من یقبضها، فکتب الیه عبد الملک: یا بن عم! خذها فقد طیبتها لک قال علی بن محمد عن یزید بن عیاض، قال: أصاب الزهری دما خطا، فخرج و ترک اهله، و ضرب فسطاطا، و قال: لا یظللنی سقف بیت فمر به علی بن الحسین ع، فقال: یا بن شهاب، قنوطک أشد من ذنبک، فاتق الله و استغفره، و ابعث الی اهله بالدیه، و ارجع الی اهلک، و کان الزهری یقول: علی بن الحسین ع اعظم الناس علی منه. و قال علی بن محمد، عن علی بن مجاهد عن هشام بن عروه، قال: کان علی بن الحسین ع یخرج علی راحلته الی مکة، و یرجع لا یقرعها. و قال ابن سعد: أخبرنا مالک بن اسماعیل، عن سهل بن شعیب النهمی- و کان نازلا فیهم یؤمهم عن ابیه، عن المنهال-یعنی ابن عمرو- قال: [ دخلت علی علی بن الحسین ع، فقلت: کیف اصبحت اصلحک الله؟ قال: ما کنت اری ان شیخا من اهل المصر مثلک لا یدری کیف أصبحنا! فاما إذا لم تدر

او تعلم، فسأخبرک، أصبحنا فی قومنا بمنزله بنی إسرائیل فی آل فرعون، « إذ کانوا یذبحون ابناءهم و یستحیون نساءهم،» و اصبح شیخنا و سیدنا یتقرب الی عدونا بشتمه او سبه علی المنابر، و اصبحت قریش تعد ان لها الفضل علی العرب، لان محمدا منها لا تعد لها فضلا الا به و اصبحت العرب مقره لهم بذلک، و اصبحت العرب تعد ان لها فضلا علی العجم، لان محمدا منها لا تعد لها فضلا الا به، و اصبحت العجم مقره لهم بذلک، فلئن کانت العرب صدقت ان لها فضلا علی العجم، و صدقت قریش ان لها الفضل علی العرب، لان محمدا منها، ان لنا اهل البیت الفضل علی قریش، لان محمدا منا، فأصبحوا یأخذون بحقنا، و لا یعرفون لنا حقا، فهکذا أصبحنا، إذ لم تعلم کیف أصبحنا، قال: فظننت انه اراد ان یسمع من فی البیت] . و قال محمد بن عمر: حدثنی ابن ابی سبره، عن سالم مولی ابی جعفر، قال: کان هشام بن اسماعیل یؤذی علی بن الحسین و اهل بیته یخطب بذلک علی المنبر، و ینال من علی ع فلما ولی الولید بن عبد الملک عزله، و امر به ان یوقف للناس. قال: و کان یقول لا و الله ما کان احد من الناس أهم الی من علی بن الحسین کنت اقول: رجل صالح یسمع قوله، فوقف للناس قال: فجمع علی بن حسین ولده و حامته، و نهاهم عن التعرض له، قال: و غدا علی بن حسین ع مارا لحاجه، فما عرض له، فناداه هشام بن اسماعیل: اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رسالاته و قال محمد بن عمر: حدثنی عبد الحکیم بن عبد الله بن ابی فروه قال: مات علی بن الحسین ع بالمدینة، و دفن بالبقیع سنه اربع و تسعین، و یقال لهذه السنه سنه الفقهاء، لکثرة من مات منهم فیها. قال: ابن سعد: أخبرنا عبد الرحمن بن یونس، عن سفیان عن جعفر بن محمد ع، قال: مات علی بن الحسین، و هو ابن ثمان و خمسین سنه. قال: و هذا یدلک علی ان علی بن حسین کان مع ابیه، و هو ابن ثلاث او اربع و عشرین سنه، و لیس قول من قال: انه کان صغیرا، و لم یکن انبت بشیء، و لکنه

کان یومئذ مریضا فلم یقاتل و کیف یکون یومئذ لم ینبت، و قد ولد له ابو جعفر محمد بن علی ع: و لقی جابر بن عبد الله و روی عنه و انما مات جابر سنه ثمان و سبعین. و قال إسحاق بن ابی إسرائیل: حدثنا جریر عن شیبه ابن نعامة قال: کان علی ابن حسین ع یبخل، فلما مات وجدوه، یقوت مائه اهل بیت بالمدینة فی السر. و منهم-فی قول عمرو بن علی- ابو عثمان النهدی و اسمه عبد الرحمن بن مل بن عمرو ابن عدی بن وهب بن ربیعه بن سعد بن جذیمة ابن کعب بن رفاعة بن مالک بن نهد بن زید بن لیث بن سود بن اسلم بن الحاف بن قضاعه، حدثنا العباس بن محمد، قال: حدثنا الفضل بن دکین، قال: حدثنا ابو طالب عبد السلام بن شداد، قال: رایت أبا عثمان شرطیا یجیء فیأخذ من صاحب الکماة الکماة. قال ابن سعد: أخبرنا ابو غسان مالک بن اسماعیل النهدی، قال: کان ابو عثمان النهدی من ساکنی الکوفه، و له بها دار فی بنی نهد، فلما قتل الحسین ع تحول فنزل البصره، و قال: لا اسکن بلدا قتل فیه ابن ابنه رسول الله صلی الله علیه و سلم. و خالد بن معدان الکلاعی، قال ابن سعد: اجمعوا علی ان خالد بن معدان توفی سنه ثلاث و مائه فی خلافه یزید بن عبد الملک. و قال عبد القدوس بن الحجاج، عن صفوان بن عمرو، قال: سمعت خالد بن معدان یقول: أدرکت سبعین من اصحاب رسول الله ص. حدثنی الحارث عن الحجاج قال: حدثنی ابو جعفر الحدانی، عن محمد بن داود، قال: سمعت عیسی بن یونس، یقول: کان خالد بن معدان صاحب شرطه یزید بن معاویه، و کان خالد غیر متهم فیما روی، و حدث من خبر فی الدین. و قیل: انه مات و هو صائم، و کان من ساکنی الشام و بها مات

ذکر من هلک منهم سنه خمس و مائه

فمنهم عکرمه مولی عبد الله بن عباس بن عبد المطلب، یکنی أبا عبد الله، قال ابن سعد: أخبرنا عامر بن سعید ابو جعفر قال: حدثنا هشام بن یوسف قاضی اهل صنعاء، عن محمد ابن راشد، قال: مات ابن عباس، و عکرمه عبد، فاشتراه خالد بن یزید بن معاویه من علی بن عبد الله بن العباس باربعه آلاف دینار، فبلغ ذلک عکرمه، فاتی علیا فقال: بعتنی باربعه آلاف دینار؟ قال: نعم، قال: اما انه ما خیر لک بعت علم ابیک باربعه آلاف دینار! فراح علی الی خالد، فاستقاله فاقاله فاعتقه. و کان عکرمه لا یدفعه احد یعلمه عن التقدم فی العلم بالفقه و القرآن و تاویله و کثره الروایة للآثار. حدثنی الصرار بن اسماعیل، قال: أخبرنا اسماعیل، قال: حدثنا ابراهیم ابن سعد عن ابیه، قال: کان سعید بن المسیب یقول: لبرد مولاه: یا برد، لا تکذب علی کما کذب عکرمه، علی ابن عباس، کل حدیث حدثکموه برد عنی مما تنکرون، و لیس معه فیه غیره، فهو کذب. حدثنا ابن حمید قال: حدثنا جریر، عن یزید بن ابی زیاد، قال: دخلت علی علی بن عبد الله بن عباس، و عکرمه مقید علی باب الحش، قال: قلت له ما لهذا کذا قال: انه یکذب علی ابی. و قال یحیی بن معین: حدثنی من سمع حماد بن زید، یقول: سمعت أیوب- و سئل عن عکرمه کیف هو-قال أیوب: لو لم یکن عندی ثقه لم اکتب عنه. و قال آخرون ممن لا یری الاحتجاج-بخبر عکرمه: لم ننکر من امر عکرمه، روایته ما روی من الاخبار، و انما أنکرنا من امره مذهبه، و قالوا: انه کان یری رای الصفریه من الخوارج، و ذکر انه نحل ذلک الرأی الی ابن عباس، و کان ذلک کذبه علی ابن عباس

و حدثت عن مصعب الزبیری قال: کان عکرمه یری رای الخوارج، فطلبه بعض ولاه المدینة، فغیب عند داود بن الحصین، و مات عنده. و ذکر عن یحیی بن معین انه قال: انما لم یذکر مالک بن انس عکرمه، لان عکرمه کان ینتحل رای الصفریه. و قد اختلفوا فی وقت وفاه عکرمه، فقال بعضهم: توفی سنه خمس و مائه ذکر محمد بن عمر ان ابنه عکرمه حدثته ان عکرمه توفی سنه خمس و مائه و هو ابن ثمانین سنه. قال ابن عمر: و حدثنی خالد بن القاسم البیاضی، قال: مات عکرمه و کثیر عزه الشاعر فی یوم واحد سنه خمس و مائه، فرأیتهما جمیعا، صلی علیهما فی موضع واحد بعد الظهر فی موضع الجنائز، فقال الناس: مات الیوم افقه الناس و اشعر الناس. قال: و قال غیر خالد بن القاسم: و عجب الناس لاجتماعهما فی الموت، و اختلاف رأیهما، عکرمه یظن به انه یری رای الخوارج، یکفر بالنظره، و کثیر شیعی یؤمن بالرجعة. حدثنی یحیی بن عثمان بن صالح السهمی، قال: حدثنا ابن بکیر، قال: حدثنا الدراوردی قال: توفی عکرمه و کثیر عزه الشاعر بالمدینة فی یوم واحد، فما حمل جنازتهما الا الزنج. و قال ابو نعیم: الفضل بن دکین: مات عکرمه فی سنه سبع و مائه. و روی عن یحیی بن معین انه قال: مات عکرمه سنه خمس عشره و مائه. و کان عکرمه جوالا فی البلاد قدم البصره فسمع منه أهلها، و الکوفه فحمل عنه کثیر ممن بها و الیمن، فکتب عنه بها کثیر من أهلها، و المغرب فسمع منه جماعه من اهله و المشرق، فکتب عنه به. حدثنی یحیی بن عثمان بن صالح، قال: حدثنا نعیم بن حماد، قال: حدثنا عبد المؤمن بن خالد الحنفی، قال: قدم علینا عکرمه خراسان، فقلت له: ما اقدمک الی بلادنا؟ قال: قدمت آخذ من دنانیر ولاتکم و دراهمهم. و اما ابو تمیله، فانه روی عن عبد العزیز بن ابی رواد، قال: قلت لعکرمه: ترکت

الحرمین، و جئت الی خراسان، قال: اسعی علی بناتی: غیر ان وفاته کانت بمدینه رسول الله ص. و ذکر عن ابراهیم ابن خالد عن امیه بن شبل عن معمر، عن أیوب، قال: قدم علینا عکرمه، و اجتمع الناس علیه حتی اصعدوه فوق ظهر بیت. و عامر بن شراحیل بن عبد الشعبی قال ابن سعد: هو من حمیر و عداده فی همدان فقال: أخبرنا عبد الله بن محمد بن مره الشعبانی، قال: أخبرنا اشیاخ من شعبان، منهم محمد بن ابی امیه، و کان عالما ان مطرا أصاب الیمن، فجعف السیل موضعا فأبدی عن أزج علیه باب من حجارة، فکسر الغلق، فدخل فإذا بهو عظیم فیه سریر من ذهب، و إذا علیه رجل، قال: شبرناه فإذا طوله اثنا عشر شبرا، و إذا علیه جباب من وشی منسوجه بالذهب، و الی جنبه محجن من ذهب، علی راسه یاقوته حمراء، و إذا رجل ابیض الراس و اللحیة، له ضفران، و الی جنبه لوح مکتوب فیه بالحمیریه: باسمک اللهم رب حمیر، انا حسان بن عمرو و القیل إذ لا قیل الا الله، عشت بامل، و مت باجل، ایام و خزهید، هلک فیه اثنا عشر الف قیل، و کنت آخرهم قیلا، و اتیت جبل ذی شعبین لیجیرنی من الموت فاخفرنی، و الی جنبه سیف مکتوب فیه بالحمیریه، انا قبار، بی یدرک الثار. قال عبد الله بن محمد بن مره الشعبانی: هو حسان بن عمرو بن قیس بن معاویه ابن جشم بن عبد شمس بن وائل بن غوث بن قمن بن عریب بن زهیر بن ایمن بن حمیر، و هو حسان ذو الشعبین، و هو جبل بالیمن، نزله هو و ولده، و دفن به، و نسب الیه هو و ولده، فمن کان بالکوفه قیل لهم شعبیون، منهم عامر الشعبی، و من کان بالشام قیل لهم شعبانیون، و من کان بالیمن قیل لهم: آل ذی شعبین، و من کان منهم بمصر و المغرب قیل لهم: الاشعوب، و هم جمیعا بنو حسان بن عمرو ذی شعبین فبنو علی بن حسان ابن عمرو رهط عامر بن شراحیل بن عبد الشعبی، و دخلوا فی احمور همدان بالیمن فعدادهم فیه، و الاحمور خارف و الصائدیون و آل ذی بارق و السبیع و آل ذی جدان و آل ذی رضوان و آل ذی لعوه و آل ذی مران، و اعراب همدان عذر و یام

و نهم و شاکر و ارحب و فی همدان من حمیر قبائل کثیره منهم آل ذی حوال، و کان علی مقدمه تبع منهم یعفر بن الصباح المتغلب علی مخالیف صنعاء الیوم، و کان الشعبی یکنی أبا عمرو، و کان ضئیلا نحیفا، و کان فقیها عالما راویه الشعر و الاخبار و ایام الناس. و منهم طاوس بن کیسان، و کان یکنی أبا عبد الرحمن و کان فقیها عالما عابدا ورعا فاضلا، حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا یحیی، عن زهیر، عن لیث عن طاوس، قال: أدرکت سبعین شیخا من اصحاب رسول الله. و قال یحیی بن معین: حدثنا المعتمر بن سلیمان، قال: قال ابی: و ما علی خالد الحذاء لو صنع کما صنع طاوس! قال: و ما صنع طاوس؟ قال: کان یجلس فان أتاه انسان بشیء قبله و الا سکت قال یحیی: و انا اقول: کان طاوس علی العشور، و کان خالد الحذاء علی العشور. و ذکر عن علی بن المدینی انه قال: یحیی بن سعید، قال سفیان بن سعید: کان طاوس یتشیع. و قال ابن عمر عن سیف بن سلیمان قال: مات طاوس بمکة قبل الترویه بیوم، و کان هشام بن عبد الملک و هو خلیفه قد حج تلک السنه سنه ست و مائه، فصلی علی طاوس، و کان له یوم مات بضع و سبعون سنه. حدثنی الحارث، قال: حدثنا سریج بن یونس، قال: حدثنا یحیی بن سلیمان، قال: بلغنی ان طاوسا قال لمجاهد: لو کان من قصرک فی طولی، و من طولی فی قصرک جاء منا رجلان مستویان. و ذکر عن زید بن حباب، انه قال: قال ابراهیم بن نافع: هلک طاوس فی سنه ست و مائه. و قال ابن عمر: 3 کان طاوس مولی بحیر بن ریسان الحمیری، و کان ینزل الجند. و منهم الحسن بن ابی الحسن، و اسم ابی الحسن یسار، یقال: انه من سبی میسان، وقع الی المدینة، فاشترته الربیع بنت النضر عمه انس بن مالک. و قال علی بن محمد: ابو الحسن بن ابی الحسن البصری من سبی میسان، و کانت

أم الحسن خادمه لام سلمه زوج النبی ص. و قال الأصمعی عن حماد بن سلمه، عن علی بن زید بن جدعان، و کان اعلم الناس بالحسن انه ولد و هو مملوک. و ذکر عن یحیی بن معین انه قال: اسم أم الحسن بن ابی الحسن خیره. و قال علی بن محمد عن سلمه بن عثمان عن بن عون قال: قال الحسن: قتل عثمان و انا ابن اربع عشره سنه و کان الحسن عالما فقیها فاضلا قارئا لا یشک فی صدقه، فیما روی و نقل غیره انه کان کثیر المراسیل کثیر الروایة عن قوم مجاهیل، و عن صحف قد وقعت الیه لقوم أخذها منهم و عنهم حدثنی محمد بن هارون الحربی قال: حدثنا نعیم، قال: حدثنا سفیان عن مساور الوراق، قال: قلت للحسن البصری: عمن تحدث هذه الأحادیث؟ قال: عن کتاب عندنا سمعته من رجل. و حدثنا عمرو بن علی، قال: حدثنا عفان، قال: حدثنا وهیب عن أیوب، قال: لم یسمع الحسن من ابی هریرة. حدثنا عمرو بن علی، قال: حدثنا ابو قتیبة، قال: حدثنا شعبه، قال: قلت لیونس: اسمع الحسن من ابی هریرة؟ قال: لا و لا حرفا. و قال ابن سعد: قال یحیی بن سعید القطان، فی احادیث سمره التی یرویها الحسن عنه انها من کتاب، و قد نسبه قوم الی انه کان یقول بقول القدریة، و انکر ذلک علی من نسبه الیه قوم. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا جریر، عن مغیره، قال: اعلمهم بالدیات و القضاء و ایام الناس الشعبی، و اعلمهم بالصلاة و الزکاة و الحلال و الحرام ابراهیم النخعی، و اعلمهم بالمناسک عطاء بن ابی رباح، و اعلمهم بالتفسیر سعید بن جبیر، و اعلمهم بالتجارة و الصرف ابن سیرین، و الحسن البصری سیدهم. و قال ابن سعد: أخبرنا موسی بن اسماعیل، قال: حدثنا حماد بن زید، قال: قال عمرو بن عبید: ما کنا نأخذ علم الحسن الا عند الغضب. حدثنی علی بن سهل، قال: حدثنا الولید عن خلید، ان رجلا سال الحسن عن مساله، فتکلم فیها فقال السائل: یا أبا سعید ان العلماء یخالفونک، قال:

ثکلتک أمک! و هل رایت عالما؟ ذهب و الله العلماء فی کل بلد، فکان آخرهم موتا بالمدینة جابر بن عبد الله، و بمکة عبد الله بن عمر او عمرو- قال الطبری و انا اشک و فی کتابی ابن عمر- و بالبصرة انس بن مالک، و بالکوفه عبد الله بن ابی اوفی، و بالشام ابو امامه. و قال علی بن محمد عن ابی إسحاق عن الحسن قال: دخلت علی الحجاج فقال: یا حسن، ما جراک علی! ثم قعدت تفتی فی مسجدنا؟ قلت: المیثاق الذی اخذه الله عز و جل علی بنی آدم، قال: فما تقول فی ابی تراب؟ یعنی علی بن ابی طالب ع؟ قلت: و ما عسی ان اقول الا ما قال الله عز و جل، قال: و ما قال الله؟ قلت: قال الله عز و جل: وَ مٰا جَعَلْنَا اَلْقِبْلَةَ اَلَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ اَلرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی اَلَّذِینَ هَدَی اَللّٰهُ، و کان علی ع ممن هدی الله، فغضب ثم أکب ینکت الارض، و خرجت لم یعرض لی احد، فتواریت حتی مات، تواری تسع سنین. حدثنی الحارث، قال: حدثنا داود بن المحبر، قال: حدثنا الربیع بن صبیح، قال: سمعت الحسن یقول: لیس للفاسق المعلن بالفسق غیبه، و لا لأهل الأهواء و البدع غیبه، و لا للسلطان الجائر غیبه. حدثنی الحارث، قال: حدثنا العباس بن الفضل العبدی، قال: حدثنا ابن عیینه قال: أخبرنا ابو موسی، قال: لما خرج الحسن من عند الحجاج قال: خرجت من عند احیول قصیر یطبطب، شعیرات له، اخرج الی بنانا له قصیره، قلما عرفت فبها الاعنه فی سبیل الله عز و جل، اما و الله انهم و ان رکبوا البراذین و صعدوا المنابر، ان ذل المعاصی لفی أعناقهم، ابی الله تعالی الا ان یذل من عصاه، ما زال الله یریهم فی انفسهم العبر، و یری المؤمنین فیهم المعتبر، اللهم امته کما أمات سلتک. حدثنی الحارث، قال: حدثنا خالد بن خداش، قال: حدثنا عماره بن زاذان الصیدلانی قال: رایت علی الحسن بردا عدنیا مصلبا، و قمیصا شطویا و نعلا مثل حذو الفتیان

حدثنی الحارث، قال: حدثنی علی بن محمد عن عبد الله بن مسلم، قال: اتی الحسن بفالوذج، فقال لابنه سعید: ادن یا بنی فأصب منه، قال: اخاف مغبته، فقال یا بنی، لباب القمح بلعاب النحل بخالص السمن ما غب هذا بسوء قط، او قال، ما غب هذا بشر قط. و قال یونس: أخبرنا موسی، قال: حدثنا سهل بن حصین بن مسلم الباهلی قال: بعثت الی عبد الله بن الحسن بن ابی الحسن: ابعث الی بکتب ابیک، فبعث الی انه لما ثقل قال: اجمعها لی، فجمعتها له، و ما ندری ما یصنع بها، فأتیته بها، فقال للجاریة: اسجری التنور، ثم امر بها فاحرقت غیر صحیفه واحده، فبعث بها الی ثم لقیته بعد ذلک فأخبرنی مشافهة بمثل الذی أخبرنی الرسول عنه. و حدثنی علی بن سهل قال: حدثنا ضمره بن ربیعه عن ابن شوذب قال: مات الحسن سنه عشر و مائه و مات ابن سیرین بعده بمائه لیله. حدثنی ابو السائب، قال: حدثنا ابن ادریس، قال: سمعت شعبه یقول: هلک الحسن سنه عشر و مائه و کان بینه و بین ابن سیرین مائه یوم، و الحسن قبل. و قال ابن سعد: قال معاذ بن معاذ کان الحسن اکبر من محمد بن سیرین بعشر سنین. و حدثنی علی بن مسلم الطوسی قال: حدثنا سعید بن عامر، قال: مات الحسن فی سنه عشر و مائه و ولد فی احدی و عشرین، و صلی علیه رجل من اهل الشام، قال له النضر بن عمرو، و کان علی الصلاة، و بلغ تسعا و ثمانین. حدثنا ابن وکیع، قال: سمعت ابی یقول: سمعت حماد بن زید یقول: قال أیوب: خاصمت الحسن فی القدر حتی هددته بالسلطان. حدثنی ابو عثمان المقدمی قال: حدثنا الفروی قال: سمعت مالکا و هو یقول: ابن سیرین عندنا افضل من الحسن، فقلت له: یا أبا عبد الله، بای شیء؟ قال: ان الحسن زیغه القدریة. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا الحکم بن بشیر، قال: حدثنا زکریاء بن سلام، قال: جاء رجل الی الحسن فقال: انه طلق امراته ثلاثا، فقال: انک عصیت ربک، و بانت منک امرأتک، فقال الرجل: قضی الله ذلک علی، فقال

الحسن: و کان فصیحا: ما قضی الله، ای ما امر الله عز و جل، و قرأ هذه الآیة: وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ . و حدثنی اسماعیل بن مسعود الجحدری قال: حدثنا المعتمر بن سلیمان عن قره بن خالد عن ابی رباح بن عبیده، قال: اخوف ما اخاف علی الحسن قوله فی القدر: یفرق به بین الناس. و منهم محمد بن سیرین، و یکنی أبا بکر مولی انس بن مالک، و کان به صمم فیما ذکر. قال ابن سعد: حدثنا خالد بن خداش قال: حدثنا حماد بن زید، عن انس بن سیرین قال: ولد محمد بن سیرین لسنتین بقیتا من خلافه عثمان و ولدت انا لسنه بقیت من خلافته. قال: و قال بکار بن محمد: 3 ولد لمحمد بن سیرین ثلاثون ولدا من امراه واحده لم یبق منهم غیر عبد الله بن محمد. و منهم وهب بن منبه بن کامل بن سیج، و هو رجل من أبناء فارس الذین کان کسری وجههم الی الیمن لحرب من کان بها من الحبشه، فاجلوهم عنها، و غلبوا علی الیمن و مخالیفها و کان وهب یکنی أبا عبد الله، و کان رجلا قد قرأ کتب الأنبیاء و علم اخبار الأولین، و کان من ساکنی صنعاء هو و اخوته. قال محمد بن عمر و عبد المنعم بن ادریس: مات وهب بن منبه بصنعاء سنه عشر و مائه فی أول خلافه هشام بن عبد الملک بن مروان. و قال بعضهم: کانت وفاته فی سنه اربع عشره و مائه .

ذکر من هلک منهم فی سنه احدی عشره و مائه

منهم عطیة بن سعد بن جناده العوفی، من جدیله قیس، و یکنی أبا الحسن، قال ابن سعد: أخبرنا سعید بن محمد بن الحسن بن عطیة قال: جاء سعد بن جناده

الی علی بن ابی طالب ع و هو بالکوفه، فقال: یا امیر المؤمنین، انه ولد لی غلام فسمه، فقال: هذا عطیة الله، فسمی عطیة و کانت أمه رومیة، و خرج عطیة مع ابن الاشعث. هرب عطیة الی فارس و کتب الحجاج الی محمد بن القاسم الثقفی: ان ادع عطیة فان لعن علی بن ابی طالب ع و الا فاضربه أربعمائة سوط، و احلق راسه و لحیته، فدعاه و اقراه کتاب الحجاج، و ابی عطیة ان یفعل، فضربه أربعمائة سوط و حلق راسه و لحیته فلما ولی قتیبة بن مسلم خراسان خرج الیه عطیة، فلم یزل بخراسان حتی ولی عمر بن هبیرة العراق فکتب الیه عطیة یسأله الاذن له فی القدوم، فاذن له فقدم الکوفه فلم یزل بها الی ان توفی فی سنه احدی عشره و مائه و کان کثیر الحدیث ثقه ان شاء الله

ذکر من هلک منهم فی سنه ثنتی عشره و مائه

منهم عبد الرحمن بن ابی سعید الخدری، و اسم ابی سعید سعد بن مالک بن سنان، و اختلف فی کنیته، فقال محمد بن عمر: کنیته ابو محمد، و قال ابن عمر: توفی عبد الرحمن بن ابی سعید بالمدینة سنه ثنتی عشره و مائه و هو ابن سبع و سبعین سنه. روی عن ابیه. و ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب ع و أمه أم عبد الله ابنه حسن بن علی بن ابی طالب ع. قال ابن عمر: حدثنا عبد الرحمن بن عبد العزیز، عن حکیم بن حکیم بن عباد بن حنیف، قال: رایت أبا جعفر یتکئ علی طیلسان مطوی فی المسجد. قال ابن عمر: و لم یزل ذلک من فعل الاشراف و اهل المروءة عندنا الذین یلزمون المسجد، یتکئون علی طیالسه مطویة سوی طیالستهم و أردیتهم التی علیهم أخبرنا عبد الرحمن بن یونس، عن سفیان بن عیینه، عن جعفر بن محمد، قال: سمعت محمد بن علی یذاکر فاطمه ابنه حسین شیئا من صدقه النبی صلی الله علیه و سلم، و قال: هذه توفی لی ثمانیا و خمسین، و مات لها

قال ابن عمر: فاما فی روایتنا فانه مات سنه سبع عشره و مائه و هو ابن ثلاث و سبعین سنه. و قال ابو نعیم فیما حدثنی محمد بن اسماعیل عنه: مات محمد بن علی ابو جعفر سنه اربع عشره و مائه. و قال علی بن محمد المدائنی: توفی ابو جعفر محمد بن علی بن حسین ع سنه سبع عشره و مائه و هو ابن ثلاث و ستین سنه. و قال یحیی بن معین: توفی ابو جعفر محمد بن علی بن حسین سنه ثمان عشره و مائه. و حدثنی محمد بن عبد الله الحضرمی قال: حدثنا سوید بن سعید، قال: حدثنا مفضل بن عبد الله، عن ابان بن تغلب [ عن ابی جعفر، قال: جاءنی جابر بن عبد الله و انا فی الکتاب، فقال لی اکشف لی عن بطنک، فکشفت له عن بطنی، فقبله ثم قال: ان رسول الله ص أمرنی ان اقرئک السلام] . و منهم الحکم بن عتیبة، و اختلف فی کنیته، فقیل: کنیته ابو محمد. و قال ابن سعد أخبرنا الفضل بن دکین، قال: حدثنا ابو إسرائیل ان الحکم بن عتیبة کان یکنی أبا عبد الله. و اختلف فی ولائه، فقال ابن سعد: کان مولی لکنده و قال علی بن محمد: 3 الحکم بن عتیبة کندی، قال: و یقال: اسدی مولی لهم، و کان الحکم بن عتیبة مقدما فی العلم و الفقه کثیر الحدیث. و قال عبد الرحمن بن صالح: حدثنا نوح بن دراج عن ابن ابی لیلی، قال: کنت عند الحکم، فجاءه داود الأودی فقال: ان الناس یزعمون انک تنال من ابی بکر و عمر، فقال: ما افعل، و لکنی ازعم ان علیا خیر منهما. و حدثنی ابو السائب، قال: حدثنا ابن ادریس، قال: سمعت شعبه یقول: هلک الحکم بن عتیبة سنه خمس عشره و مائه

و حدثنی محمد بن اسماعیل، قال: قال ابو نعیم الفضل بن دکین: مات الحکم بن عتیبة فی سنه خمس عشره و مائه. و سعید بن یسار ابو الحباب مولی الحسن بن علی ع من ساکنی المدینة و بها کانت وفاته فی سنه سبع عشره و مائه و محمد بن کعب بن حیان بن سلیم بن اسد القرظبی من حلفاء الأوس و یکنی أبا حمزه و اختلف فی وقت وفاته فقال ابو نعیم الفضل بن دکین- فیما ذکر: حدثنی به محمد بن اسماعیل عنه: مات سنه ثمان و مائه و کان عالما فاضلا غیر مدفوع و کان کثیر الروایة. و قتادة بن دعامه السدوسی و یکنی أبا الخطاب، و کان اعمی حافظا فطنا و ذکر عن ابن معین انه قال: مات قتادة سنه سبع عشره. و علی بن عبد الله بن عباس بن عبد المطلب، و أمه زرعه بنت مشرح بن معدیکرب بن ولیعه بن شرحبیل بن معاویه بن حجر القرد بن الحارث الولادة بن عمرو بن معاویه بن الحارث بن معاویه بن ثور بن مرتع بن ثور، و هو کندی یکنی أبا محمد، ذکر انه ولد لیله قتل امیر المؤمنین علی بن ابی طالب ع فی شهر رمضان سنه اربعین فسمی باسمه و کنی بکنیته أبا الحسن، فقال له عبد الملک بن مروان: لا و الله ما احتمل لک الاسم و الکنیة جمیعا، فغیر أحدهما، فغیر کنیته فصیرها أبا محمد و کان علی بن عبد الله هذا اصغر ولد ابیه سنا و کان اجمل قرشی- فیما قیل-و اوسمه و اکثره صلاه، و کان یدعی السجاد لعبادته. و اختلف فی وقت وفاته، فقال محمد بن عمر: توفی علی بن عبد الله بن العباس سنه ثمان عشره و مائه. و منهم حماد بن ابی سلیمان و یکنی أبا اسماعیل و هو مولی لإبراهیم بن ابی موسی الأشعری و کان ممن ارسل به معاویه الی ابی موسی الأشعری، و هو بدومه الجندل. و کان حماد مقدما فی الفقه

حدثنی ابو السائب، قال: حدثنا ابن ادریس، قال: سمعت شعبه یقول: هلک حماد بن ابی سلیمان سنه عشرین و مائه. و منهم زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب ع أمه أم ولد، و قد ذکرت مقتله فی کتابنا المسمی المذیل. و قد حدثنی الحارث، قال: حدثنا محمد بن سعد، قال: أخبرنا محمد بن عمر، قال: حدثنا عبد الله بن جعفر قال: دخل زید بن علی ع علی هشام بن عبد الملک، فرفع دینا کثیرا و حوائج، فلم یقض له هشام حاجه، و تجهمه و اسمعه کلاما شدیدا قال عبد الله بن جعفر فأخبرنی سالم مولی هشام و حاجبه، ان زید بن علی خرج من عند هشام، و هو یأخذ شاربه بیده و یفتله، و یقول: ما أحب الحیاه احد قط الأذل قال: ثم مضی، و کان وجهه الی الکوفه، فخرج بها و یوسف بن عمر الثقفی عامل لهشام بن عبد الملک علی العراق، فوجه الی زید بن علی من یقاتله فاقتتلوا و تفرق عن زید من خرج معه، ثم قتل و صلب قال سالم: فاخبرت هشاما بعد ذلک بما کان قال زید ع یوم خرج من عنده، فقال: ثکلتک أمک! الا کنت أخبرتنی بذلک قبل الیوم، و ما کان یرضیه! انما کانت خمسمائة الف درهم، و کان ذلک اهون علینا مما صار الیه. قال محمد بن عمر: فلما ظهر ولد العباس عمد عبد الله بن علی بن عبد الله بن عباس الی هشام بن عبد الملک فامر به فاخرج من قبره، و صلبه و قال: هذا بما فعل بزید بن علی ع، و قتل زید ع یوم الاثنین للیلتین خلتا من صفر سنه عشرین و مائه، و یقال: سنه ثنتین و عشرین و مائه، و کان له فیما قیل اثنتان و اربعون سنه و کان مسکنه بالمدینة و قتل بالکوفه. و سلمه بن کهیل الحضرمی، و کان من ساکنی الکوفه، و بها مات فی آخر یوم من سنه احدی و عشرین و مائه و قال بعضهم: بل توفی سنه ثنتین و عشرین و مائه حین قتل زید بن علی ع

و منهم محمد بن مسلم بن عبید الله بن عبد الله الاصغر بن شهاب بن عبد الله بن الحارث بن زهره بن کلاب بن مره، و أمه عائشة ابنه عبد الله الاکبر بن شهاب، و یکنی محمد بن مسلم أبا بکر، و کان محمد بن مسلم الزهری مقدما فی العلم بمغازی رسول الله صلی الله علیه و سلم و اخبار قریش و الانصار، راویه لاخبار رسول الله ص و اصحابه. و محمد بن علی بن عبد الله بن العباس بن عبد المطلب، و أمه العالیه ابنه عبید الله بن العباس بن عبد المطلب 3 ، فولد محمد بن علی عبد الله الاصغر، و هو ابو العباس القائم بالخلافة من ولد العباس و داود بن محمد و عبید الله و ریطة هلکت و لم تبرز، و أمهم ریطة ابنه عبید الله بن عبد الله بن عبد المدان بن الدیان من بنی الحارث بن کعب، و عبد الله الاکبر و هو ابو جعفر المنصور 3 ، ولی الخلافه بعد أخیه ابی العباس و أمه أم ولد. و ابراهیم بن محمد و هو الامام الذی کان اهل دعوه بنی العباس یصیرون الیه و یصدرون عن رایه، و أمه أم ولد و یحیی بن محمد و العالیه بنت محمد و أمها أم الحکم بنت عبد الله بن الحارث بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب، و موسی بن محمد و أمه أم ولد، و العباس بن محمد و أمه أم ولد، و اسماعیل و یعقوب، و هو ابو الاسباط، و لبابه بنت محمد، تزوجها جعفر بن سلیمان بن علی، هلکت عنده و لم تلد له، و هم لأمهات شتی. و ذکر عن العباس بن محمد ان محمد بن علی بن العباس توفی بالشراة من ارض الشام فی خلافه الولید بن یزید بن عبد الملک بن مروان سنه خمس و عشرین و مائه و هو یومئذ ابن ستین سنه، و کان ابو هاشم عبد الله بن محمد بن الحنفیه اوصی الیه و دفع الیه کتبه، فکان محمد بن علی وصی ابی هاشم، و قال له ابو هاشم: ان هذا الأمر انما هو فی ولدک، فکانت الشیعة الذین کانوا یأتون أبا هاشم و یختلفون الیه قد صاروا بعد ذلک الی محمد بن علی. و ثابت البنانی بن اسلم، یکنی أبا محمد من ولد سعد بن لؤی بن غالب، و بنانه أمهم کذلک قال هشام عن 9 ابیه، و قال علی بن محمد: توفی ثابت البنانی سنه سبع

و عشرین و مائه و کان ثابت من سکان البصره، و بها توفی و کان ثقه کثیر الحدیث. و عبد الله بن دینار مولی عبد الله بن عمر بن الخطاب و یکنی أبا عبد الرحمن توفی سنه سبع و عشرین مائه، و کان من سکان المدینة و بها توفی و کان کثیر الحدیث ثقه و وهب بن کیسان و یکنی أبا نعیم مولی عبد الله بن الزبیر بن العوام توفی سنه سبع و عشرین و مائه. و بکیر بن عبد الله بن الاشج مولی المسور بن مخرمه الزهری، و یکنی أبا عبد الله توفی بالمدینة سنه سبع و عشرین و مائه. و مالک بن دینار یکنی أبا یحیی مولی لامرأة من بنی سامه بن لؤی ذکر عن ابن عائشة، قال: مالک بن دینار کان کابلیا و کان عابدا حافظا قارئا للقرآن و کان یکتب المصاحف و جابر بن یزید الجعفی و کان متشیعا و کان من ساکنی الکوفه، و بها کانت وفاته فی سنه ثمان و عشرین و مائه. حدثنی سعید بن عثمان التنوخی قال: حدثنا ابراهیم بن مهدی المصیصی، قال: سمعت اسماعیل بن علیه قال: قال شعبه: اما جابر و محمد بن إسحاق فصدوقان. حدثنی عبد الرحمن بن بشر النیسابوری قال: سمعت سفیان بن عیینه یقول: کان جابر الجعفی یؤمن بالرجعة و ذکر عن یحیی بن معین انه قال مات جابر الجعفی سنه اثنتین و ثلاثین و مائه. حدثنا العباس الدوری، قال: حدثنا ابو یحیی الحمانی عبد الحمید بن بشمیر عن ابی حنیفه النعمان بن ثابت قال: ما رایت أحدا اکذب من جابر الجعفی. قال العباس: و حدثنا یحیی بن یعلی المحاربی عن زائده قال: کان جابر الجعفی کذابا یؤمن بالرجعة

و عاصم بن ابی النجود الأسدی و هو عاصم بن بهدله مولی لبنی جذیمة بن مالک بن نصر بن قعین بن اسد، و کان یکنی أبا بکر کذلک، حدثنا عن ابی نعیم الفضل بن دکین، قال حدثنا ابو الأحوص- و کان مقرئ اهل الکوفه بعد یحیی بن وثاب، و کان ثقه، غیر انه کان کثیر الخطا، و کان من ساکنی الکوفه و بها کانت وفاته فی سنه ثمان و عشرین و مائه. ابو إسحاق السبیعی، و اسمه عمرو بن عبد الله بن احمد بن ذی یحمد بن السبیع بن سبع بن صعب بن معاویه بن کثیر بن مالک بن جشم بن حاشد بن جشم بن خیوان بن نوف بن همدان، قال الأسود بن عامر: قال شریک: ولد ابو إسحاق السبیعی فی سلطان عثمان- احسب شریکا- قال: لثلاث سنین، بقین منه و کان کثیر الحدیث صدوقا قارئا للقرآن. و قال ابو نعیم: بلغ ابو إسحاق ثمانیا-او تسعا-و تسعین سنه، و مات سنه ثمان و عشرین و مائه. و ابو إسحاق الشیبانی و اسمه سلیمان بن ابی سلیمان مولی لبنی شیبان و کان من ساکنی الکوفه، و بها توفی فی قول محمد بن عمر فی سنه تسع و عشرین و مائه. و مطر بن طهمان الوراق، و کان من اهل خراسان، و هو مولی علباء السلمی، و کان فیه ضعف فی قول بعضهم، و یکنی مطر أبا رجاء، و ذکر عن جعفر بن سلیمان انه قال: مات مطر بن طهمان الوراق سنه خمس و عشرین و مائه. و یحیی بن ابی کثیر الطائی، و یکنی أبا نصر، قال علی بن المدینی: سمعت یحیی بن سعید قال: قال شعبه: حدیث یحیی بن ابی کثیر احسن من حدیث الزهری و قال عبد الرزاق قال: معمر: ارید یحیی بن ابی کثیر علی البیعه لبعض بنی امیه فأبی، حتی ضرب و فعل به کما فعل بسعید بن المسیب و کان یحیی بن ابی کثیر کثیر التدلیس و قیل: مات یحیی بن ابی کثیر سنه تسع و عشرین و مائه، کان من ساکنی الیمامه، و بها کانت وفاته. و محمد بن المنکدر بن عبد الله بن الهدیر بن عبد العزی بن عامر بن حارثة بن

سعد بن تیم بن مره، و أمه أم ولد، و یکنی أبا عبد الله ولد محمد بن المنکدر عمر و عبد الملک و المنکدر و عبد الله و یوسف و ابراهیم و داود لام ولد، و حسبه بعضهم، فقال: محمد بن المنکدر بن عبد الله بن الهدیر بن محرز بن عبد العزی و قیل مات محمد بن المنکدر بالمدینة و کان من ساکنیها فی سنه مائه و ثلاثین او احدی و ثلاثین و مائه. و ابو الحویرث، و اسمه عبد الرحمن بن معاویه، روی عنه ابن عیینه قال یحیی: هو مدینی ثقه. و قال محمد بن بکار: حدثنا ابو معشر عن ابی الحویرث عبد الرحمن بن معاویه قال: انما کلم الله سبحانه موسی ع بقدر ما یطیق من کلامه، و لو یکلمه بکلامه کله لم یطقه، و مکث موسی اربعین لیله لا یراه احد الا مات من نور رب العالمین و کان ابو الحویرث من ساکنی المدینة و بها کانت وفاته فی سنه ثلاثین و مائه و یزید بن رومان مولی آل الزبیر بن العوام، کان عالما بالمغازی مغازی رسول الله صلی الله علیه و سلم، و کان ثقه، و کان من ساکنی المدینة، و بها کانت وفاته فی سنه ثلاثین و مائه و شعیب بن الحبحاب من ساکنی البصره، و بها کانت وفاته فی سنه ثلاثین و مائه و کان یکنی أبا صالح و هو من موالی بنی رافد، بطن من المعاول، و المعاول من الأزد. و منصور بن المعتمر السلمی، و یکنی أبا عتاب و کان فاضلا ورعا دینا ثقه أمینا. القراءة، و کان یرید ان یترسل فلا یستطیع قال محمد بن عمر: مات منصور بن زاذان سنه تسع و عشرین و مائه و قال یحیی بن معین مات سنه سبع و عشرین و مائه. و منصور بن المعتمر السلمی، و یکنی أبا عتاب و کان فاضلا ورعا دینا ثقه أمینا. حدثنا ابن حمید قال: حدثنا ابن حمید قال: حدثنا جریر، قال: صام منصور سنین و قامها حتی سقم. و حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا جریر، قال: کان منصور خلق الثیاب، خلق الجلد، و کان فی مرضه إذا شرب الماء یری مجراه فی صدره

حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا جریر، قال: مات منصور، فرئی فی النوم، فقیل له: یا أبا عتاب ما حالک؟ فقال: کدت ان القی الله عز و جل بعمل نبی. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا جریر قال: اراد ابن هبیرة منصورا علی القضاء فأبی، فحبسه شهرین، ثم خلی سبیله و اجازه، فقبل منصور جائزته، و حج مع ابنه هو و القاسم. و حدثنی الحسین بن علی الصدائی، قال: حدثنا خلف بن تمیم قال: حدثنا زائده ان منصور بن المعتمر صام سنه فأقام لیلها و صام نهارها، و کان یبکی اللیل، فتقول له أمه: یا بنی قتلت قتیلا فیقول انا اعلم بما صنعت بنفسی، فإذا اصبح کحل عینیه، و دهن راسه و برق شفتیه بالدهن، و خرج الی الناس. قال: و اراده یوسف بن عمر عامل الکوفه علی القضاء فامتنع من ذلک منصور، فأرسل الیه فقیده، فقیل له: لو نثرت لحم هذا الشیخ ما جلس علی عمل، قال: فاتی خصمان فجلسا، فتکلما فلم یجبهما، فأعفاه و خلی سبیله، و کان منصور من ساکنی الکوفه، و بها کانت وفاته فی سنه ثنتین و ثلاثین و مائه کان منصور من الشیعة. و محمد بن ابی بکر بن محمد بن عمرو بن حزم، أمه فاطمه بنت عماره بن عمرو ابن حزم و یکنی أبا عبد الملک، و کان قاضیا بالمدینة. قال ابن سعد: أخبرنا معن بن عیسی، قال: حدثنی سعید بن مسلم، قال: رایت محمد بن ابی بکر بن محمد بن عمرو بن حزم یقضی فی المسجد. قال: و أخبرنا مطرف بن عبد الله الیساری، عن مالک بن انس، قال: کان محمد بن ابی بکر بن محمد بن عمرو بن حزم علی القضاء بالمدینة، فکان إذا قضی بالقضاء مخالفا للحدیث و رجع الی منزله قال له اخوه عبد الله بن ابی بکر- و کان رجلا صالحا: ای أخی قضیت الیوم فی کذا و کذا بکذا و کذا فیقول له محمد: نعم ای أخی فیقول له عبد الله: فأین الحدیث ای أخی، عز الحدیث ان یقضی به، فیقول محمد ایهاه فأین العمل؟ یعنی ما اجمع علیه من العمل بالمدینة، و العمل المجتمع عندهم اقوی من الحدیث

و قال محمد بن عمر: توفی محمد بن ابی بکر بن محمد بن عمرو بن حزم سنه اثنین و ثلاثین و مائه فی أول دوله بنی العباس و هو ابن ثنتین و سبعین سنه. و صفوان بن سلیم مولی حمید بن عبد الرحمن بن عوف الزهری، یکنی أبا عبد الله، و کان من العباد من ساکنی المدینة و بها کانت وفاته فی سنه ثنتین و ثلاثین و مائه و کان ان شاء الله ثقه. و عبد الله بن ابی نجیح، و یکنی أبا یسار و هو مولی لثقیف، و کان من ساکنی مکة و بها کانت وفاته، و اختلف فی وقت وفاته، فقال محمد بن عمر: مات بمکة سنه ثنتین و ثلاثین و مائه، و قال عبد الرحمن بن یونس: أخبرنا سفیان قال: مات ابن ابی نجیح قبل الطاعون، و کان الطاعون سنه احدی و ثلاثین و مائه. و ذکر عن علی بن المدینی انه سمع یحیی بن سعید یقول: کان ابن ابی نجیح معتزلیا. قال یحیی: قال أیوب: ای رجل أفسدوا! و کان بن ابی نجیح مفتی اهل مکة بعد عمرو بن دینار. و ربیعه بن ابی عبد الرحمن الذی یقال له ربیعه الرأی، و اسم ابیه ابی عبد الرحمن فروخ، و کان ربیعه یکنی أبا عثمان، و هو مولی لال الهدیر من بنی تمیم بن مره، و کان ربیعه من ساکنی المدینة و بها کانت وفاته فی سنه ست و ثلاثین و مائه فی آخر خلافه ابی العباس. و عبد الله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب ع، و کنی أبا محمد، و کان من العباد، و کان ذا عارضه و هیبة و لسان و شرف، و کانت الخلفاء من بنی امیه تکرمه، و تعرف له شرفه و وفد علی ابی العباس فی دوله بنی العباس بالأنبار ذکر محمد بن عمر ان حفص بن عمر اخبره، قال: قدم عبد الله بن حسن علی ابی العباس بالأنبار، فاکرمه و حباه و قربه و ادناه و صنع به شیئا لم یصنعه بأحد، و کان سمر معه اللیل، فسمر معه لیله الی نصف اللیل و حادثه، فدعا ابو العباس بسفط جوهر، ففتحه فقال: هذا و الله یا أبا محمد ما وصل الی من الجوهر الذی کان فی أیدی بنی امیه، ثم قاسمه ایاه، فاعطاه نصفه و بعث ابو العباس بالنصف الآخر الی

امراته أم سلمه، و قال: هذا عندک ودیعة ثم تحدثا ساعه و نعس ابو العباس فخفق برأسه، و أنشأ عبد الله بن حسن یتمثل بهذه الأبیات: ا لم تر حوشبا امسی یبنی قصورا نفعها لبنی نتیلة

یؤمل ان یعمر عمر نوح و امر الله یطرق کل لیله

قال: و انتبه ابو العباس، ففهم ما قال، فقال: یا أبا محمد، تتمثل بمثل هذا الشعر عندی، و قد رایت صنیعی بک و ان لم اذخرک شیئا! فقال: یا امیر المؤمنین هفوة کانت، و الله ما اردت بها سوءا، و لکنها ابیات حضرت، فتمثلت بها، فان رای امیر المؤمنین ان یحتمل ما کان منی، فلیفعل قال: قد فعلت، ثم رجع الی المدینة، فلما ولی ابو جعفر، و کان ابو العباس قد ساله عن ابنیه محمد و ابراهیم، فقال: بالبادیة حبب إلیهما الخلوه، الح فی طلبهما، فطلبا بالبادیة، و اغتم ابو جعفر بتغیبهما، فکتب الی ریاح بن عثمان عامله علی المدینة، ان یأخذ أباهما عبد الله بن حسن و اخوته، فأخذوا فقدم بهم الی الهاشمیة فحبسوا بها فمات عبد الله بن الحسن فی الحبس، و هو-یوم مات-ابن اثنتین و سبعین سنه و کانت وفاته فی سنه خمس و اربعین و مائه. حدثنی القاسم بن دینار القرشی، قال: حدثنا إسحاق بن منصور، عن ابی بکر ابن عیاش، عن سلیمان بن قرم، قال: قلت لعبد الله بن الحسن: ا فی قبلتنا کفار؟ قال: نعم، الرافضه. و محمد بن السائب بن بشر بن عمرو بن الحارث بن عبد الحارث بن عبد العزی ابن إمرئ القیس بن عامر بن النعمان بن عامر بن عبدود بن عوف بن کنانه بن عوف بن عذره بن زید اللات بن رفیده بن ثور بن کلب، و یکنی محمد بن السائب أبا النضر، و کان جده بشر بن عمرو 3 ، و بنوه السائب و عبید و عبد الرحمن شهدوا الجمل و صفین مع امیر المؤمنین علی بن ابی طالب ع، و قتل السائب بن بشر مع مصعب بن الزبیر، و له یقول ابن ورقاء النخعی: من مبلغ عنی عبیدا بأننی علوت أخاه بالحسام المهند

فان کنت تبغی العلم عنه فانه مقیم لدی الدیرین غیر موسد

و عمدا علوت الراس منه بصارم فاثکلته سفیان بعد محمد

و سفیان و محمد ابنا السائب، و شهد محمد بن السائب الجماجم مع عبد الرحمن بن محمد بن الاشعث، و کان محمد بن السائب عالما بالتفسیر و الأنساب و الأحادیث العرب، و توفی بالکوفه و بها کان یسکن فی سنه ست و اربعین و مائه فی خلافه ابی جعفر، ذکر ذلک کله ابن سعد عن هشام بن محمد بن السائب انه اخبره بذلک کله. و سلیمان بن مهران الاعمش مولی بنی کاهل من الأسد، یکنی أبا محمد، کان ینزل فی بنی عوف من بنی سعد، و کان یصلی فی مسجد بنی حرام من بنی سعد، و کان مهران ابو الاعمش من طبرستان، و کان الاعمش من ساکنی الکوفه و بها کانت وفاته فی سنه ثمان و اربعین و مائه و هو ابن ثمان و ثمانین سنه، و کان ولد یوم عاشوراء فی المحرم سنه ستین یوم قتل الحسین بن علی ع. و جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب ع و أمه أم فروه بنت القاسم بن محمد بن ابی بکر الصدیق فولد جعفر بن محمد اسماعیل الاعرج و عبد الله و أم فروه أمهم فاطمه ابنه الحسین الأثرم بن حسن بن علی بن ابی طالب و موسی ابن جعفر، حبسه هارون الرشید فی السجن ببغداد عند السندی، فمات فی حبسه. و إسحاق و محمدا و فاطمه، تزوجها محمد بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبد الله بن عباس، فهلکت عنده، و أمهم أم ولد و یحیی بن جعفر و العباس و أسماء و فاطمه الصغری و هم لأمهات شتی. قال محمد بن عمر: سمعت جعفر بن محمد یقول لغلامه معتب: اذهب الی مالک ابن انس فسله عن کذا و کذا ثم ائتنی فأخبرنی قال محمد: و أخذ ابو جعفر المنصور معتبا هذا، فضربه الف سوط حتی مات، و کان جعفر بن محمد کثیر الحدیث ثقه، و کذلک کان یحیی بن معین یقول فیما ذکر عنه. و ذکر عن القطان انه سئل فقیل له: مجالد بن سعید أحب إلیک أم جعفر؟

ابن محمد؟ فقال: مجالد أحب الی من جعفر و کان جعفر من ساکنی المدینة و بها کانت وفاته فی سنه ثمان و اربعین و مائه فی خلافه ابی جعفر فی قول الواقدی و المدانی. و کان جعفر بن محمد یکنی أبا عبد الله، حدثنا العباس بن محمد قال: سمعت یحیی یقول: جعفر بن محمد ثقه .

ذکر من هلک منهم سنه خمسین و مائه

منهم ابو حنیفه النعمان بن ثابت مولی تیم الله بن ثعلبه من بکر بن وائل قال 9 ابو هشام الرفاعی: سمعت عمی کثیر بن محمد 3 یقول: سمعت رجلا من بنی قفل من خیار بنی تیم الله یقول لأبی حنیفه: ما أنت مولای؟ فقال: انا و الله لک اشرف منک لی. و ذکر الولید بن شجاع ان علی بن الحسن بن شقیق حدثه، قال: کان عبد الله بن المبارک یقول: إذا اجتمع هذان علی شیء، فذلک قولی-یعنی الثوری و أبا حنیفه قال سلیمان بن ابی شیخ: و کان ابو سعید الرانی یماری اهل الکوفه و یفضل اهل المدینة، فهجاه رجل من اهل الکوفه، و لقبه شرشیر، و قال: کلیب فی جهنم اسمه شرشیر فقال: هذی مسائل لا شرشیر یحسنها ان سیل عنها و لا اصحاب شرشیر

و لیس یعرف هذا الدین نعلمه الا حنیفه کوفیة الدور

لا تسالن مدینیا و تکفره الا عن الیم و المثناه و الزیر

و قال بعضهم: و المثنی او الزیر. قال سلیمان: قال ابو سعید: فکتبت الی المدینة: قد هجیتم بکذا و کذا فأجیبوا، فأجابه رجل من اهل المدینة فقال: لقد عجبت لغاو ساقه قدر و کل امر إذا ما حم مقدور

قال المدینة ارض لا یکون بها الا الغناء و الا الیم و الزیر

لقد کذبت لعمر الله ان بها قبر الرسول و خیر الناس مقبور

قال سلیمان: و حدثنی عمرو بن سلیمان العطار، قال: کنت بالکوفه اجالس أبا حنیفه، فتزوج زفر، فحضره ابو حنیفه، فقال له: تکلم، فخطب فقال فی خطبته: هذا زفر بن الهذیل، و هو امام من ائمه المسلمین، و علم من اعلامهم فی حسبه و شرفه و علمه فقال بعض قومه: ما یسرنا ان غیر ابی حنیفه خطب حین ذکر خصاله و مدحه، و کره ذلک بعض قومه و قالوا له: حضر بنو عمک و اشراف قومک و تسال أبا حنیفه یخطب؟ فقال لو حضر ابی قدمت أبا حنیفه علیه: و زفر بن الهذیل عنبری من بنی تمیم. و قال ابراهیم بن بشار الرمادی: قال ابن عیینه: ما رایت أحدا اجرا علی الله من ابی حنیفه أتاه رجل من اهل خراسان بمائه الف مساله، فقال له: انی ارید ان اسالک عنها، فقال: هاتها قال سفیان: فهل رایتم اجرا علی الله عز و جل من هذا! حدثنی عبد الله بن احمد بن شبویه قال: حدثنی ابی قال: حدثنی 9 علی بن الحسین بن واقد، عن عمه الحکم بن واقد 3 ، قال: رایت أبا حنیفه یفتی من أول النهار الی ان تعالی النهار، فلما خف عنه الناس دنوت منه، فقلت: یا أبا حنیفه، لو ان أبا بکر و عمر فی مجلسنا هذا ثم ورد علیهما ما ورد علیک من هذه المسائل المشکله لکفا عن بعض الجواب، و وقفا عنده، فنظر الی و قال: ا محموم أنت! حدثنا احمد بن خالد الخلال، قال: سمعت الشافعی یقول: سئل مالک یوما عن البتی، فقال: کان رجلا مقاربا، و سئل عن ابن شبرمة فقال: کان رجلا، مقاربا، قیل: و ابو حنیفه؟ قال لو جاء الی اساطینکم هذه و قایسکم لجعلها من خشب. و محمد بن إسحاق بن یسار، مولی عبد الله بن قیس بن مخرمه بن المطلب بن عبد مناف بن قصی، و یکنی أبا عبد الله و قال محمد بن عمر: هو مولی قیس بن مخرمه، و کان جده یسار من سبی عین التمر، و هو أول سبی دخل المدینة من العراق. و قد روی عن ابیه إسحاق بن یسار و عن عمیه موسی و عبد الرحمن ابنی یسار. و کان من اهل العلم بالمغازی مغازی رسول الله صلی الله علیه و سلم و بایام العرب و اخبارهم و انسابهم، راویه لاشعارهم، کثیر الحدیث غزیر العلم طلابه له، مقدما فی العلم بکل ذلک ثقه

حدثنی سعید بن عثمان التنوخی قال: حدثنا ابراهیم بن مهدی المصیصی قال: سمعت اسماعیل بن علیه قال: قال شعبه: اما محمد بن إسحاق و جابر الجعفی فصدوقان. قال ابن سعد: أخبرنی ابن محمد بن إسحاق، قال: مات ابی ببغداد سنه خمسین و مائه، و دفن فی مقابر الخیزران. و مسعر بن کدام بن ظهیر الهلالی، من انفسهم، و یکنی أبا سلمه. حدثنا ابو السائب، قال: سمعت أبا نعیم یقول: سمعت مسعرا یقول: اخوالی أنت؟ قلت: انا رجل من بنی هلال، قال: ما لی أم أحب الی من الام التی اخوالی؟ قلت: انا رجل من بنی هلال، قال: ما لی أم أحب الی من الام التی منکم، قال: قلت یا امیر المؤمنین تدری ما قال الشاعر فینا و فیکم؟ قال لی: و ما قال؟ قلت، قال: و شارکنا قریشا فی تقاها و فی أنسابها شرک العنان

بما ولدت نساء بنی هلال و ما ولدت نساء بنی ابان

قال: قلت یا امیر المؤمنین، ان اهلی بعثونی اشتری بالدرهم شیئا، فردوه علی، قال: بئسما صنع بک اهلک، خذ هذه العشرة آلاف فاقسمها. و اختلف فی وقت وفاته فقال ابن سعد قال محمد بن عبد الله الأسدی: توفی مسعر بالکوفه سنه اثنتین و خمسین و مائه فی خلافه ابی جعفر و قال ابو نعیم الفضل بن دکین فیما حدثنی به محمد بن اسماعیل عنه: مات مسعر بن کدام سنه ست و خمسین و مائه. و حمزه بن حبیب الزیات، مولی بنی تیم الله کان من القراء المتقدمین فی حفظ القرآن و هو قلیل الحدیث، ثقه، و کان من ساکنی الکوفه، و توفی فی سنه ست و خمسین و مائه. و حدثنی محمد بن منصور الطوسی، قال: حدثنا صالح بن حماد عن

شیخ قد سماه عن حمزه الزیات، قال: رایت النبی ص فی النوم، فعرضت علیه عشرین حدیثا فعرف منها حدیثین. عبد الرحمن بن عمرو و یکنی أبا عمرو، و قیل له: الأوزاعی، و هو سیبانی بسکناه فیهم. و اما هشام بن محمد الکلبی، فانه ذکر عن ابیه انه قال: الأوزاعی عبد الرحمن ابن عمرو، و هو من الأوزاع، و هم مالک و مرثد ابنا زید بن شدد بن زرعه، و شدد زوج بلقیس صاحبه سلیمان، و کان یسکن بیروت ساحل من سواحل الشام، و کان فی زمانه احد مفتی تلک الناحیة و محدثیهم و ذوی الفضل منهم، و توفی الأوزاعی ببیروت سنه سبع و خمسین و مائه فی آخر خلافه ابی جعفر و هو ابن سبعین سنه فی قول محمد ابن عمر. 3 و شعبه بن الحجاج بن ورد من الأزد مولی للاشاقر عتاقه، و یکنی أبا بسطام، و کان اکبر من الثوری بعشر سنین: حدثنی احمد بن الولید، قال: حدثنا الربیع بن یحیی، قال: سمعت سفیان الثوری یقول: ما بقی علی ظهر الارض مثل شعبه و حماد بن سلمه. قال الطبری قال لی محمد بن إسحاق الصاغانی: سمعت أبا قطن قال: قال لی شعبه: ما شیء اخوف علی ان یدخلنی النار من الحدیث، و کان شعبه من ساکنی البصره، و بها کانت وفاته فی أول سنه ستین و مائه، و هو ابن خمس و سبعین سنه. و بحر بن کنیز السقاء الباهلی و یکنی أبا الفضل، و کان من ساکنی البصره، و بها کانت وفاته فی سنه ستین و مائه فی خلافه المهدی، و کان ممن لا یعتمد علی روایته. و الأسود بن شیبان من ساکنی البصره، و کان رجلا صالحا ثقه و بالبصرة کانت وفاته فی سنه ستین و مائه فی قول علی بن محمد. و زائده بن قدامه الثقفی من انفسهم، و یکنی أبا الصلت، و کان منحرفا عن علی ابن ابی طالب ع

ذکر من هلک منهم فی سنه احدی و ستین و مائه

منهم سفیان بن سعید بن مسروق بن حبیب بن رافع بن عبد الله بن موهبه ابن ابی بن عبد الله بن منقذ بن نصر بن الحارث بن ثعلبه بن عامر بن ملکان بن ثور ابن عبد مناه بن أد بن طابخه بن الیاس بن مضر و یکنی أبا عبد الله، ولد فیما ذکر محمد بن عمر سنه سبع و تسعین و کان فقیها عالما عابدا ورعا ناسکا راویه للحدیث، کثیر الحدیث، ثقه أمینا علی ما روی و حدث عن رسول الله ص و غیره ممن اثر فی الدین. حدثنی محمد بن خلف، قال: حدثنا یعقوب بن إسحاق الحضرمی، قال: حدثنا شعبه بن الحجاج، قال: حدثنا سفیان بن سعید الثوری قال: حدثنی علی ابن الاقمر عن ابی جحیفه، قال: [ قال رسول الله ص: اما انا فلا آکل متکئا] . حدثنی محمد بن اسماعیل الضراری قال: سمعت أبا نعیم یقول: سمعت سفیان یقول: ما من عمل شیء اخوف منه، و لقد مرضت فما ذکرت غیره، و لوددت انی نجوت منه کفافا-یعنی الحدیث، سمعت عبد الله بن احمد بن شبویه، قال: سمعت ابی یقول: حدثنا ابو عیسی الزاهد، قال: سمعت معدانا یقول: زاملت سفیان الثوری فلما خلفنا الکوفه بظهر، قال لی سفیان یا معدان ما ترکت ورائی من أثق به، و لا اقدم امامی علی من أثق به-یعنی الثقه فی الدین. و ذکر عن زید بن حباب، قال: کان عمار بن رزیق الضبی و سلیمان بن قرم الضبی و جعفر بن زیاد الأحمر و سفیان الثوری، اربعه یطلبون الحدیث، و کانوا یتشیعون فخرج سفیان الی البصره فلقی ابن عون و أیوب، فترک التشیع قال و کانت وفاته بالبصرة سنه احدی و ستین و مائه فی خلافه المهدی. و الحسن بن صالح و صالح هو حی و یکنی حسن أبا عبد الله، و کان رجلا ناسکا فاضلا فقیها من رجل کان یمیل الی محبه اهل بیت رسول الله ص، و یری انکار المنکر بکل ما امکنه إنکاره، و کان کثیر الحدیث، ثقه، و کان فیما ذکر

زوج ابنته عیسی بن زید بن علی بن الحسین، فامر المهدی بطلب عیسی و الحسن و جد فی طلبهما. قال ابن سعد سمعت الفضل بن دکین یقول: رایت الحسن بن صالح فی الجمعه قد شهدها مع الناس، ثم اختفی یوم الأحد الی ان مات، و لم یقدر المهدی علیه و لا علی عیسی بن زید، و کان اختفاؤه مع عیسی بن زید فی موضع واحد سبع سنین، و مات عیسی قبل الحسن بن صالح بسته اشهر، و کان حسن بن حی من ساکنی الکوفه، و بها کانت وفاته سنه سبع و ستین و مائه، و هو یومئذ ابن اثنتین-او ثلاث- و ستین سنه. و ذکر عن یحیی بن معین انه قال: ولد الحسن بن صالح بن حی سنه مائه. قال العباس: و سمعت یحیی یقول: الحسن بن صالح، هو حسن بن صالح ابن صالح بن مسلم بن حیان، و الناس یقولون: ابن حی و انما هو ابن حیان و جعفر ابن زیاد الأحمر، مولی مزاحم بن زفر من تیم الرباب من ساکنی الکوفه و بها کانت وفاته فی سنه سبع و ستین و مائه، و کان کثیر الحدیث شیعیا و عبید الله بن الحسین بن الحصین ابن مالک بن مالک بن الخشخاش بن حباب بن الحارث بن خلف بن مجفر بن کعب ابن العنبر بن عمرو بن تمیم، و کان من فقهاء اهل البصره و ذوی الأدب منهم و العقل، ولی قضاء البصره بعد سوار بن عبد الله. قال علی بن محمد: ولد عبید الله بن الحسن سنه مائه، و قیل: سنه ست و مائه، و ولی القضاء سنه سبع و خمسین و مائه ذکر ابن سعد ان احمد بن مخلد قال: سمع عبید الله بن الحسن العنبری علی منبر البصره یقول: این الملوک التی عن حظها غفلت حتی سقاها بکاس الموت ساقیها

أموالنا لذوی المیراث نجمعها و دورنا لخراب الدهر نبنیها

و قال محمد بن عمر: مات عبید الله بن الحسن العنبری فی ذی القعده سنه ثمان و ستین و مائه. و قال فضیل بن عبد الوهاب: حدثنا معاذ بن معاذ قال: دخلت علی عبید الله

ابن الحسن قاضی اهل البصره اعوده، فقلت: أراک الیوم بحمد الله صالحا، فقال: لا یغرنک عشاء سالم سوف یاتی بالمنیات السحر

فلما کان السحر سمعت الواعیة علیه و حسن بن زید بن حسن بن علی ابن ابی طالب ع، و کان الحسن بن زید یکنی أبا محمد، و ولد الحسن ابن زید محمدا و القاسم و أم کلثوم بنت حسن، تزوجها ابو العباس امیر المؤمنین، فولدت له غلامین هلکا صغیرین، و علیا و زیدا و ابراهیم و عیسی و اسماعیل و إسحاق الأعور و عبد الله و کان حسن بن زید عابدا، فولاه ابو جعفر المدینة فولیها خمس سنین، ثم تعقبه فغضب علیه، و عزله، فاستصفی کل شیء له فباعه و حبسه، فکتب محمد المهدی و هو ولی عهد ابیه الی عبد الصمد بن علی سرا! إیاک إیاک و لم یزل محبوسا حتی مات ابو جعفر، فاخرجه المهدی و اقدمه علیه و رد علیه کل شیء ذهب له، و لم یزل معه حتی خرج المهدی یرید الحج فی سنه ثمان و ستین و مائه، و معه حسن بن زید، و کان الماء فی الطریق قلیلا، فخشی المهدی علی من معه العطش، فرجع من الطریق و لم یحج تلک السنه، و مضی الحسن بن زید یرید مکة، فاشتکی أیاما ثم مات بالحاجر فدفن هناک سنه ثمان و ستین و مائه و مالک بن انس بن ابی عامر بن عمرو بن الحارث ابن غیمان بن خثیل بن عمرو بن الحارث، و هو ذو اصبح من حمیر، و عداده فی تیم بن مره من قریش الی عبد الرحمن بن عثمان بن عبید الله التیمی، و کان مالک یکنی أبا عبد الله، و کان مفتی اهل بلده فی زمانه و محدثهم. حدثنی العباس بن الولید قال: حدثنی ابراهیم بن حماد الزهری المدینی، قال سمعت مالکا یقول: قال لی المهدی: یا أبا عبد الله ضع کتابا احمل الامه علیه، قال یا امیر المؤمنین، اما هذا الصقع-و اشار الی المغرب و قد کفیتکه-و اما الشام ففیهم الذی قد علمته-یعنی الأوزاعی- و اما اهل العراق فهم اهل العراق. و اما محمد بن عمر فانه ذکر هذه القصة عن مالک بخلاف ما حدثنی به العباس عن ابراهیم بن حماد، و الذی ذکر محمد بن عمر من ذلک ما حدثنی به الحارث، عن ابن سعد عنه، قال: سمعت مالک بن انس یقول: لما حج ابو جعفر المنصور

دعانی فدخلت علیه، فحادثته، و سألنی فاجبته، فقال: انی قد عزمت ان آمر بکتبک هذه التی قد وضعتها- یعنی الموطأ-فتنسخ نسخا ثم ابعث الی کل مصر من امصار المسلمین منها نسخه، و آمرهم ان یعملوا بما فیها لا یتعدونه الی غیره، و یدعوا ما سوی ذلک من هذا العلم المحدث، فانی رایت اصل العلم روایه اهل المدینة و علمهم قال: فقلت یا امیر المؤمنین لا تفعل هذا، فان الناس قد سبقت الیهم اقاویل، و سمعوا احادیث و رووا روایات، و أخذ کل قوم بما سبق الیهم، و عملوا به، و دانوا به من اختلاف الناس و غیرهم و ان ردهم عما قد اعتقدوه شدید، فدع الناس و ما هم علیه، و ما اختار اهل کل بلد لأنفسهم، فقال: لعمری لو طاوعتنی علی ذلک لأمرت به. و قال ابن سعد: أخبرنا ابن ابی اویس، قال: اشتکی مالک بن انس أیاما یسیره، فسالت بعض أهلنا عما قال عند الموت، قالوا: تشهد ثم قال: لله الأمر من قبل و من بعد، و توفی صبیحة اربع عشره من شهر ربیع الاول من سنه تسع و سبعین و مائه فی خلافه هارون، فصلی علیه عبد الله بن محمد بن ابراهیم بن محمد بن علی ابن عبد الله بن العباس، و هو ابن زینب ابنه سلیمان بن علی، و کان یعرف بامه یقال له: عبد الله بن زینب، و کان یومئذ والیا علی المدینة، فصلی علی مالک فی موضع الجنائز، و دفن بالبقیع، و کان یوم مات ابن خمس و ثمانین سنه: قال ابن سعد فذکرت ذلک لمصعب بن عبد الله الزبیری فقال: انا احفظ الناس لموت مالک مات فی صفر سنه تسع و سبعین و مائه و عبد الله بن المبارک و یکنی أبا عبد الرحمن، و کان من طلبه العلم و رواته، و کان من الفقه و الأدب و العلم بایام الناس و الشعر بمکان، و کان مع ذلک زاهدا سخیا، و ولد ابن المبارک فی سنه ثمانی عشره و مائه، و کان من سکان خراسان و مات بهیت منصرفا من غزو الروم سنه احدی و ثمانین و مائه و له ثلاث و ستون سنه سمعت عبد الله بن احمد ابن شبویه، قال: سمعت علی بن الحسن یقول: سمعت ابن المبارک یقول: انا لنحکی کلام الیهود و النصاری، و لا نستطیع ان نحکی کلام الجهمیة سمعت عبد الله بن احمد ابن شبویه یقول: سمعت علی بن الحسن یقول: قلنا لعبد الله بن المبارک: کیف

تعرف ربنا؟ قال: فوق سبع سموات علی العرش بائنا من خلقه بحد، و لا نقول کما قالت الجهمیة: انه هاهنا-و اشار بیده الی الارض و محمد بن الحسن، و یکنی أبا عبد الله، و هو مولی لبنی شیبان، کان اصله من الجزیرة، و کان أبوه فی جند الشام، فقدم واسطا فولد محمد بها سنه ثنتین و ثلاثین و مائه، و نشا بالکوفه، و طلب الحدیث، و سمع ثم جالس أبا حنیفه، و سمع منه فغلب علیه مذهبه، و عرف به، ثم قدم بغداد فنزلها، و سمع منه بها، ثم خرج الی الرقة و هارون الرشید بها، فولاه قضاء الرقة، ثم عزله، فقدم بغداد، فلما خرج هارون الی الری الخرجه الاولی امره فخرج معه، فمات بالری فی سنه تسع و ثمانین و مائه و هو ابن ثمان و خمسین سنه و یوسف بن یعقوب بن ابراهیم القاضی، و کان قد سمع الحدیث و نظر فی الرأی، و ولی قضاء بغداد الجانب الغربی منها فی حیاه ابیه، و صلی بالناس الجمعه فی مدینه ابی جعفر بأمر هارون، فلم یزل قاضیا بها الی ان توفی فی رجب سنه ثلاث و تسعین و مائه و سفیان بن عیینه بن ابی عمران، و یکنی أبا محمد مولی لبنی عبد الله بن رویبة، من بنی هلال بن عامر بن صعصعة، و کان أبوه عیینه من عمال خالد بن عبد الله القسری، فلما عزل خالد عن العراق، و ولی یوسف بن عمر الثقفی طلب عمال خالد فهربوا منه، فلحق عیینه بن ابی عمران بمکة فنزلها. و قال ابن سعد: أخبرنا محمد بن عمر، قال: أخبرنی سفیان بن عیینه انه ولد سنه سبع و مائه، و طلب العلم قدیما، و کان حافظا و عمر حتی مات ذوو اسنانه، و بقی بعدهم. قال سفیان: و ذهبت الی الیمن سنه خمسین و مائه و سنه ثنتین و خمسین و مائه و معمر حی، و ذهب الثوری قبلی بعام. و قال ابن سعد: أخبرنی 9 الحسن بن عمران بن عیینه ابن أخی سفیان 3 قال: حججت مع عمی سفیان آخر حجه حجها سنه سبع و تسعین و مائه، فلما کان بجمع و صلی استلقی علی فراشه، ثم قال لی: قد وافیت هذا الموضع سبعین عاما اقول فی کل عام: اللهم لا تجعله آخر العهد من هذا المکان، و انی قد استحییت من الله عز و جل من کثره ما اساله ذلک، فرجع فتوفی فی السنه الداخله یوم السبت أول یوم من رجب سنه ثمان و تسعین و مائه، و دفن بالحجون، و توفی و هو ابن احدی و تسعین سنه

و اویس القرنی، من مراد، و هو یحابر بن مالک من مذحج، و هو اویس بن عامر ابن جزء بن مالک بن عمرو بن سعد بن عصوان بن قرن بن ردمان بن ناجیه بن مراد، و هو یحابر بن مالک، و کان ورعا فاضلا، روی انه قتل یوم صفین. حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا ابو بکر، قال: حدثنا هشام عن الحسن، قال: [ قال رسول الله ص: لیدخلن الجنه بشفاعة رجل من امتی مثل ربیعه و مضر، ] قال هشام: فأخبرنی حوشب انه قال: هو اویس القرنی و حضین بن المنذر الرقاشی، و کان یکنی أبا محمد، و کان یکنی فی الحرب بابی ساسان، قال الحارث: حدثنی علی ابن محمد، قال: حدثنی علی بن مالک الجشمی قال: ذکروا الحضین بن المنذر عند الأحنف، فقالوا: ساد و ما اتصلت لحیته، فقال الأحنف: السودد مع السواد قبل ان یشیب الرجل، و کان حضین بن المنذر یوم صفین صاحب لواء ربیعه، و أراه عنی علیا ع بقوله: لمن رایه سوداء یخفق ظلها إذا قیل قدمها حضین تقدما

و حدثنی محمد بن معمر قال: حدثنا روح، قال: حدثنا علی بن سوید ابن منجوف، قال: أتینا حضین بن المنذر أبا ساسان فقال: مرحبا بزائر لا یمل و سعد ابن الحارث بن الصمة بن عمرو بن عتیک بن عمرو بن مبذول، و هو عامر بن مالک ابن النجار، و قتل سعد بن الحارث بصفین مع امیر المؤمنین علی بن ابی طالب. و الحارث الأعور بن عبد الله بن کعب بن اسد بن یخلد بن حوث، و اسمه عبد الله بن سبع بن صعب بن معاویه بن کثیر بن مالک بن جشم بن حاشد بن جشم ابن خیوان بن نوف بن همدان، و حوث هو أخو السبیع رهط ابی إسحاق السبیعی. و کان الحارث من مقدمی اصحاب امیر المؤمنین علی ع و عبد الله فی الفقه و العلم بالفرائض و الحساب. و حدثنی زکریاء بن یحیی، قال: حدثنا احمد بن یونس، عن زائده، عن الاعمش عن ابراهیم، قال: قال الحارث: تعلمت القرآن فی سنه و الوحی فی ثلاث سنین. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا یحیی بن واضح، قال: حدثنا اسماعیل، عن مخلد عن ابی إسحاق، ان الحسن بن علی ع کتب الی الحارث: انک

کنت تسمع من علی ع شیئا لم اسمعه، فبعث الیه بوقر بعیر. حدثنا ابو السائب، قال: حدثنا ابن فضیل عن مجالد عن الشعبی، قال: تعلمت من الحارث الأعور الفرائض و الحساب، و کان احسب الناس و زعم یحیی بن معین ان الحارث توفی فی سنه خمس و ستین، و لا خلاف بین الجمیع من اهل الاخبار ان وفاه الحارث کانت ایام ولایه عبد الله بن یزید الأنصاری الکوفه من قبل عبد الله بن الزبیر. و عبد الله بن یزید الذی صلی علی الحارث فی ایامه تلک بالکوفه، و کان الحارث من ساکنی الکوفه، و بها کانت وفاته، و کان من شیعه امیر المؤمنین علی ابن ابی طالب و عمرو بن سلمه بن عبد الله بن سلمه بن عمیرة بن مقاتل ابن الحارث بن کعب بن علوی بن علیان بن ارحب بن دعام من همدان، کان شریفا، و هو الذی بعثه الحسن بن علی ع مع محمد بن الاشعث بن قیس فی الصلح بینه و بین معاویه، فاعجب معاویه ما رای من فصاحته و جسمه، فقال: ا مضری أنت؟ قال: لا، ثم قال: انی لمن قوم بنی الله مجدهم علی کل باد فی الأنام و حاضر

ابوتنا آباء صدق نمی بهم الی المجد آباء کرام العناصر

و أماتنا اکرم بهن عجائزا ورثن العلا عن کابر بعد کابر

جناهن کافور و مسک و عنبر و أنت ابن هند من جناه المغافر

انا امرؤ من همدان، ثم احد ارحب. و ابو عبد الرحمن السلمی، و اسمه عبد الله بن حبیب، قال ابن سعد: قال حجاج بن محمد: قال شعبه: لم یسمع ابو عبد الرحمن من عثمان و لکن سمع من علی ع و کان ابو عبد الرحمن من اصحاب علی ع من ساکنی الکوفه، و بها کانت وفاته فی ولایه بشر بن مروان العراق. حدثنا ابن حمید قال: حدثنا جریر عن عطاء قال: قال رجل لأبی عبد الرحمن، أنشدک الله، متی ابغضت علیا ع ا لیس حین قسم قسما بالکوفه فلم یعطک و لا اهل بیتک؟ قال: اما إذ نشدتنی الله فنعم. و کمیل بن زیاد بن نهیک بن هیثم بن سعد بن مالک بن الحارث بن صهبان بن

سعد بن مالک بن النخع من مذحج، شهد مع علی ع صفین، و کان شریفا مطاعا فی قومه، فلما قدم الحجاج الکوفه دعا به فقتله. حدثنا ابو کریب، قال حدثنا ابو بکر عن الاعمش، قال: قال الحجاج للعریان: یا عریان، ما فعل کمیل؟ ا لیس قد خرج علینا فی الجماجم؟ قال: فأجابه العریان، فذکر کلاما، قال: فمکث ثم جاء کمیل یأخذ عطاءه، قال: فأخذه، فقال: أنت الذی فعلت بعثمان، و کلمه بشیء، قال کمیل: لا تکثر علی اللوم و لا تهل علی الکثیب، و ما ذاک! رجل لطمتی فاصبرنی فعفوت عنه، فأینا کان المسیء؟ قال: فامر به فضربت عنقه قال: و کان من اهل القادسیة و عمر الاکبر بن علی ابن ابی طالب ع بن عبد المطلب بن هاشم و أمه الصهباء، و هی أم حبیب ابنه بجیر بن العبد بن علقمه بن الحارث بن عتبة بن سعد بن زهیر بن جشم بن بکر ابن حبیب بن عمرو بن غنم بن عثمان بن تغلب بن وائل، و کانت سبیه أصابها خالد ابن الولید حین اغار علی بنی تغلب بناحیه عین التمر. و عبید الله بن علی بن ابی طالب ع أمه لیلی ابنه مسعود بن خالد بن مالک ابن ربعی بن سلمی بن جندل بن نهشل بن دارم، قتل بالمذار فی الوقعه التی کانت بین اصحاب مصعب بن الزبیر و اصحاب المختار و هو فی جیش مصعب و ابو نضره، و اسمه المنذر بن مالک بن قطعه من العوقه، و هم بطن من عبد القیس و قال علی ابن محمد: خرج ابو نضره مع ابن الاشعث، و کان ابو نضره من شیعه علی ع. و نوف البکالی، و هو نوف بن فضالة ابن امراه کعب و نوفل ابن مساحق بن عبد الله ابن مخرمه بن عبد العزی بن ابی قیس بن عبدود بن نصر بن مالک بن حسل بن عامر بن لؤی. و الاشتر، و اسمه مالک بن الحارث بن عبد یغوث بن مسلمه بن ربیعه بن الحارث ابن جذیمة بن سعد بن مالک بن النخع من مذحج. حدثنی إسحاق بن ابراهیم بن حبیب بن الشهید، قال: سمعت أبا بکر بن عیاش یقول: قال علقمه: قلت للأشتر: قد کنت کارها لقتل عثمان، فما اخرجک بالبصرة؟ قال: ان هؤلاء بایعوه ثم نکثوه و کان ابن الزبیر، و هو الذی هز عائشة علی الخروج، و کنت ادعو الله عز و جل ان یلقینیه، و لقینی کفه لکفه، فما رضیت لشدة ساعدی. ان قمت فی الرکاب، فضربته ضربه فصرعته قال: قلت فهو القائل: اقتلونی

و مالکا قال: لا ما ترکته، و فی نفسی منه شیء، ذاک عبد الرحمن بن عتاب بن اسید لقینی فاختلفنا ضربتین، فصرعنی و صرعته، فجعل یقول: اقتلونی و مالکا، و لا یعلمون من مالک، و لو یعلمون لقتلونی ثم قال ابو بکر بن عیاش: هذا کأنک شاهده. حدثنی به المغیره عن ابراهیم، عن علقمه قال: قلت للأشتر. و شبث بن ربعی بن حضین بن عثیم بن ربیعه بن زید بن ریاح بن یربوع بن حنظله من بنی تمیم و کان شبث یکنی أبا عبد القدوس، قال ابن سعد: أخبرنا الفضل بن دکین، قال: حدثنا حفص ابن غیاث، قال: سمعت الاعمش قال: شهدت جنازة شبث، فأقاموا العبید علی حده و الجواری علی حده، و النجف علی حده، و النوق علی حده، و ذکر الاصناف، و رایتهم ینوحون علیه یلتدمون. حدثنی ابن عبد الأعلی قال: حدثنا المعتمر، عن ابیه، عن انس، قال: قال شبث: انا أول من حرر الحروریة فقال رجل: ما کان فی هذا ما یتمدح به. و المسیب بن نجبه بن ربیعه بن ریاح بن عوف بن هلال بن شمخ بن فزاره شهد القادسیة، و شهد مع علی ع مشاهده، و قتل یوم عین الورده مع التوابین الذین خرجوا و تابوا من خذلان الحسین علیه السلام، فبعث الحصین بن نمیر یراس المسیب ابن نجبه مع ادهم بن محرز الباهلی الی عبید الله بن زیاد، فبعث به عبید الله بن زیاد الی مروان بن الحکم، فنصبه بدمشق و حجر بن عدی بن جبله بن عدی بن ربیعه ابن معاویه الاکرمین بن الحارث بن معاویه بن الحارث بن معاویه بن ثور بن مرتع ابن کنده و هو حجر الخیر، و أبوه عدی الأدبر، طعن مولیا فسمی الأدبر و کان حجر ابن عدی جاهلیا اسلامیا و قد ذکر بعض رواه العلم انه وفد الی النبی ص مع أخیه هانئ بن عدی، و شهد القادسیة، و هو الذی افتتح مرج عذراء، و کان فی الفین و خمسمائة من العطاء، و کان من اصحاب علی ع، شهد معه الجمل و صفین و صعصعة بن صوحان توفی بالکوفه فی خلافه معاویه و عبد خیر بن یزید الخیوانی من همدان، و یکنی أبا عماره، شهد مع علی ع صفین، و کان له اثر فیها

و الأصبغ بن نباته بن الحارث بن عمرو بن فاتک بن عامر بن مجاشع بن دارم، و کان صاحب شرط علی ع، و کان الأصبغ من شیعه علی ع و حجار بن ابجر ابن جابر بن بجیر بن عائذ بن شریط بن عمرو بن مالک بن ربیعه بن عجل، و کان شریفا و مسلم بن نذیر السعدی من سعد بن زید مناه بن تمیم، و کان أیضا من الشیعة و ابو عبد الله الجدلی و اسمه عبده بن عبد بن عبد الله بن ابی یعمر بن حبیب ابن عائذ بن مالک بن وائله بن عمرو بن ناج بن یشکر بن عدوان، و اسمه الحارث ابن عمرو بن قیس بن عیلان بن مضر- و سمی عدوان-لأنه عدا علی أخیه فهم ابن عمرو فقتله 3 ، و أم عدوان و فهم جدیله بنت مر بن ادبن طابخه 3 اخت تمیم بن مر فنسبوا إلیها، و کان ابو عبد الله الجدلی عن شیعه علی ع و قائد الثمانمائة الذین وجههم المختار الی محمد بن الحنفیه لمنعه من ابن الزبیر حین اراد قتله و ابو المتوکل الناجی و اسمه علی بن دواد و ابو الصدیق الناجی و اسمه بکر بن عمرو ثقه و ذر ابن عبد الله بن زراره بن معاویه بن عمیرة بن منبه بن غالب بن وقش بن قاسم بن مرهبه، من همدان، و کان ذر من المقدمین فی القصص، و کان من اهل الارجاء، و کان من القراء الذین خرجوا مع عبد الرحمن بن محمد بن الاشعث علی الحجاج. قال ابن سعد: أخبرنا الفضل بن دکین، قال: حدثنا ابو إسرائیل عن الحکم، قال: سمعت ذرا فی الجماجم یقول: هل هی الا برد حدیده بید کافر مفتون و طلحه ابن عبد الله بن خلف بن اسعد من بنی ملیح بن عمرو بن ربیعه، من خزاعة، قتل أبوه عبد الله بن خلف یوم الجمل مع عائشة و طلحه هذا هو الذی یقال له طلحه الطلحات و کان اجود العرب فی زمانه و أمه صفیه ابنه الحارث بن طلحه بن ابی طلحه ابن عبد العزی بن عثمان بن عبد الدار بن قصی 3 ، و أم ابیه حمینه ابنه ابی طلحه ابن عبد العزی، و سمی طلحه الطلحات بولادة طلحه و ابی طلحه ایاه و سالم بن ابی حفصة و کان سالم یکنی أبا یونس و کان یتشیع تشیعا شدیدا فلما کانت دوله بنی هاشم، حج داود بن علی تلک السنه بالناس و هی سنه اثنین و ثلاثین و مائه، ، و حج سالم بن ابی حفصة تلک السنه، فدخل مکة و هو یلبی یقول: لبیک اللهم لبیک! مهلک بنی امیه لبیک، و کان رجلا مجهرا، فسمعه داود بن علی فقال: من هذا؟ قالوا: سالم بن ابی حفصة، و اخبره بامره و رایه، قال ابن سعد: أخبرنا علی

ابن عبد الله قال: حدثنا سفیان عن سالم بن ابی حفصة قال: کان الشعبی إذا رآنی قال: یا شرطه الله قعی و طیری کما تطیر حبه الشعیر

و الخلیل بن احمد صاحب العروض الفراهیدی، من العتیک، عن هشام بن محمد حدثنی إسحاق بن ابراهیم بن حبیب بن الشهید، قال: حدثنی قریش بن انس قال: سمعت الخلیل بن احمد صاحب النحو قال: إذا نسخ الکتاب ثلاث مرار تحول بالفارسیه قال ابو یعقوب: یعنی یکثر سقطه .

ذکر من روی عنها العلم منهن ممن ادرک اصحاب رسول الله

ص ثم من قریش

منهن فاطمه بنت علی بن ابی طالب ع روت عن أبیها احادیث منها ما حدثنی محمد بن الحسین قال حدثنا الفضل بن دکین، قال: حدثنا ابن ابی نعم-یعنی الحکم بن عبد الرحمن بن ابی نعم- قال: حدثتنی فاطمه بنت علی، [ قالت: قال ابی عن رسول الله ص: من اعتق نسمه مسلمه او مؤمنة وقی الله عز و جل بکل عضو منها عضوا منه من النار] . و منهن أم کلثوم ابنه علی بن ابی طالب ع. و منهن فاطمه بنت الحسین بن علی بن ابی طالب روت عن أبیها و عن غیره احادیث. منها ما حدثنی محمد بن عبید المحاربی، قال: حدثنا صالح بن موسی الطلحی، عن عبد الله بن الحسن، عن أمه فاطمه بنت الحسین، عن أبیها عن علی ع ، [ ان رسول الله ص کان إذا دخل المسجد قال: اللهم افتح لی أبواب رحمتک، و إذا خرج منه قال: اللهم افتح لی أبواب رزقک] . و منهن أم کلثوم ابنه الزبیر بن العوام. روی عنها ما حدثنی العباس بن الولید، قال: أخبرنی ابی، قال: حدثنا الأوزاعی عن أم کلثوم بنت أسماء بنت ابی بکر الصدیق، عن عائشة زوج النبی ص

قالت: کان رسول الله ص فی البیت، فجاء علی بن ابی طالب ع ، فدخل فلما رای رسول الله ص یصلی قام الی جانبه یصلی، قال: فجاءت عقرب حتی انتهت الی رسول الله ص ثم ترکته و اقبلت الی علی فلما رای ذلک علی ضربها بنعله فلم یر رسول الله ص بقتله إیاها بأسا. و منهن أم حمید بنت عبد الرحمن. روی عنها ما حدثنا سعید بن یحیی الاموی، قال: حدثنا ابی قال: حدثنا ابن جریح، قال: حدثنا عبد الملک بن عبد الرحمن، عن أمه أم حمید بنت عبد الرحمن 3 ، سالت عائشة عن الصلاة الوسطی، قالت: کنا نقرأ فی الحرف الاول علی عهد رسول الله ص: حٰافِظُوا عَلَی اَلصَّلَوٰاتِ وَ اَلصَّلاٰةِ اَلْوُسْطیٰ و صلاه العصر وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . حدثنی عباس بن محمد، قال: حدثنا حجاج، قال: أخبرنی ابن جریج، قال: أخبرنی عبد الملک بن عبد الرحمن عن أمه أم حمید بنت عبد الرحمن، انها سالت عائشة عن قوله تعالی: اَلصَّلاٰةِ اَلْوُسْطیٰ فقالت: کنا نقرؤها علی الحرف الاول علی عهد رسول الله ص: حٰافِظُوا عَلَی اَلصَّلَوٰاتِ وَ اَلصَّلاٰةِ اَلْوُسْطیٰ و صلاه العصر وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . و منهن آمنه روی عنها من ذلک. ما حدثنا الربیع قال حدثنا اسد، قال: حدثنا حماد بن سلمه عن علی بن زید، عن آمنه انها سالت عائشة عن هذه الآیة: إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اَللّٰهُ، و مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ فقالت: ما سألنی عنها احد منذ

[ سالت رسول الله ص، قال: یا عائشة هذه متابعه الله العبد بما یصیبه من الحمی و النکبه و الشوکه حتی البضاعة یضعها فی کفه یفقدها فیروع لها فیجدها فی ضبنه، حتی ان المؤمن لیخرج من ذنوبه کما یخرج التبر الأحمر من الکیر] .

یتلوه الأسماء و الکنی من التاریخ

اشارة

فمنهم ابو بکر، اختلف فی اسمه، فالذی علیه معظم اهل العلم ان اسمه عبد الله بن ابی قحافة و قال بعضهم بل اسمه عتیق و ابو قحافة، فلا اختلاف فی اسمه انه عثمان ابن عامر بن کعب بن سعد بن تیم بن مره. و ابو عبیده و اسمه عامر بن عبد الله بن الجراح. و ابو الارقم و اسمه عبد مناف بن اسد بن عبد الله المخزومی. و ابو مرثد الغنوی حلیف حمزه بن عبد المطلب، اسمه کناز بن الحصین، و قیل کناز بن الحصین. و ابو موسی الأشعری: اسمه عبد الله بن قیس حلیف ابی أحیحة سعید بن العاص. و ابو محذوره المؤذن، اسمه أوس بن معیر، و قیل: سمره بن عمیر و قال ابن معین: هو سمره بن معین. و ابو العاص بن الربیع ختن رسول الله ص علی ابنته زینب اسمه مقسم. و ابو ذر، و یختلف فی اسمه فعامه اهل الأنساب یقولون: هو جندب بن جناده و قال ابو معشر: نجیح هو بریر بن جندب. و ابو امامه صدی بن عجلان الباهلی. و ابو بکره نفیع بن مسروح، و قیل: اسمه مسروح. و ابو لیلی بلال بن بلیل بن أحیحة بن الجلاح

و ابو برده بن نیار، اصله من قضاعه، و هو حلیف لبنی حارثة من الأوس. و ابو الدرداء عویمر بن زید، من بنی الحارث بن الخزرج. و ابو عمره بشیر بن عمرو بن محصن ابو عبد الرحمن بن ابی عمره. و ابو أیوب الأنصاری خالد بن زید بن کلیب. و ابو قتادة، اختلف فی اسمه، فقال ابن إسحاق: هو الحارث بن ربعی، و قال بعضهم: هو عمرو بن ربعی، و قال الواقدی: هو النعمان بن ربعی. و ابو الیسر کعب بن عمرو. و ابو هریرة قال هشام اسمه عمیر بن عامر بن عبد ذی الشری و قال الواقدی: هو عبد شمس، فسمی فی الاسلام عبد الله: و قال آخرون: اسمه عبدنهم و قیل: سکین، و قیل عبد غنم. و ابو اسید الساعدی، مالک بن ربیعه. و ابو حدرد الأسلمی سلامه بن عمیر بن ابی سلامه و قال بعضهم عبد بن عمیر. و ابو سعید الخدری سعد بن مالک بن سنان. و ابو برزه الأسلمی، قال هشام: هو نضله بن عبد الله، و قال بعضهم: هو نضله بن عبید بن الحارث و قال الواقدی: هو عبد الله بن نضله. و ابو زید الأنصاری ثابت بن زید بن قیس من بنی الحارث بن الخزرج، و هو احد السته الذین جمعوا القرآن. و ابو وداعه الحارث بن ضبیره بن سعید ابو المطلب بن ابی وداعه السهمی. و ابو لینه عبد الله بن ابی کرب من بنی معاویه الاکرمین. و ابو سبره یزید بن مالک بن عبد الله بن جعفی، و هو جد خیثمة بن عبد الرحمن صاحب الاعمش. و ابو الحمراء هلال بن الحارث. و ابو جحیفه وهب السوائی. و ابو جمعه حبیب بن سباع. و ابو الأعور السلمی عمرو بن سفیان. و ابو عیاش الزرقی زید بن الصامت

و ابو مسعود الأنصاری عقبه بن عمرو. و ابو لبابه رفاعة بن عبد المنذر. و ابو حمید الساعدی عبد الرحمن بن سعد. و ابو امامه الأنصاری اسعد بن زراره. و ابو دجانة سماک بن خرشه. و ابو الهیثم بن التیهان مالک بن التیهان.

ذکر أسماء من شهر بالکنیة من النساء اللاتی بایعن

رسول الله ص و أدرکنه

منهن أم سلمه بنت ابی امیه بن المغیره، اسمها هند بنت سهیل بن المغیره زوجه رسول الله ص. و أم هانئ بنت ابی طالب بن عبد المطلب، اسمها فاخته فی قول الرواه و المحدثین، و اما هشام بن محمد الکلبی فانه کان یقول-فیما ذکر: اسمها هند. و أم حبیبه بنت ابی سفیان، اسمها رمله. و أم شریک و اسمها غزیه بنت جابر بن حکیم. و أم ایمن، و اسمها برکه مولاه رسول الله ص. و أم الفضل، و هی لبابه الکبری بنت الحارث بن حزن، و هی زوجه العباس بن عبد المطلب. و أم معبد، و اسمها عاتکه بنت خالد بن خلیف من خزاعة، و هی التی روی عنها ان النبی ص مر بها فضافته و نعتته لزوجها. و أم الدرداء الکبری خیره بنت ابی حدرد الأسلمی. و أم بشر بن البراء بن معرور خلیده بنت قیس بن ثابت. أم الحکم بنت الزبیر بن عبد المطلب بن هاشم. أم کلثوم بنت عقبه بن ابی معیط

ذکر کنی ممن شهر باسمه دون کنیته، ممن عاش

بعد رسول الله ص

امیر المؤمنین علی بن ابی طالب ع کان یکنی أبا الحسن بابنه الحسن ع. و طلحه بن عبید الله یکنی أبا محمد بابنه محمد 3 . و الزبیر بن العوام یکنی أبا عبد الله بابنه عبد الله 3 . و سعد بن ابی وقاص یکنی أبا إسحاق بابنه إسحاق. و سعد بن زید یکنی أبا الأعور. و عبد الله بن العباس یکنی أبا العباس بابنه العباس 3 . و عبید الله بن العباس اخوه و کان یکنی أبا محمد بابنه محمد 3 . و الفضل بن العباس یکنی أبا محمد بابنه محمد 3 . و الحسین بن علی ع یکنی أبا عبد الله بابنه عبد الله و قتل عبد الله بن الحسین مع ابیه الحسین ع. و عبد الله بن جعفر بن ابی طالب یکنی بابنه جعفر الاکبر 3 . و ربیعه بن الحارث بن عبد المطلب، یکنی أبا اروی بابنته اروی 3 . و عقیل بن ابی طالب یکنی أبا یزید بابنه یزید 3 . و زید الحب بن حارثة یکنی أبا اسامه بابنه اسامه 3 . و اسامه الحب بن زید بن حارثة یکنی أبا محمد بابنه محمد. و عمار بن یاسر ابو الیقظان. و عبد الله بن مسعود یکنی أبا عبد الرحمن بابنه عبد الرحمن. و المقداد بن الأسود من بهراء، و یکنی أبا معبد. و خباب بن الأرت بن جندله من سعد بن زید مناه بن تمیم، یکنی أبا عبد الله بابنه عبد الله. و حاطب بن ابی بلتعه، من لخم و هو من حلفاء الزبیر بن العوام، یکنی أبا محمد

فی قول الواقدی و فی قول یحیی أبا یحیی. و الارقم بن ابی الارقم من بنی مخزوم، یکنی أبا عبد الله و اما ابو الارقم فان اسمه عبد مناف. و ابی بن کعب، یکنی أبا المنذر. و عبد الله بن زید بن عبد ربه، و هو الذی اری الاذان، یکنی أبا محمد بابنه محمد 3 . و رفاعة بن رافع بن مالک یکنی أبا معاذ بابنه معاذ. و سعد بن عباده بن دلیم، یکنی أبا ثابت. و بریده بن الحصیب بن عبد الله، یکنی أبا عبد الله بابنه عبد الله، حدثنا العباس قال: سمعت یحیی یقول: بریده الأسلمی ابو سهل بلال بن رباح المؤذن، یکنی أبا عبد الله. ثابت بن الضحاک ابو زید. عثمان بن حنیف، یکنی أبا عبد الله. حسان بن ثابت یکنی أبا الولید. جابر بن عبد الله بن حرام، یکنی أبا عبد الله. کعب بن مالک الشاعر یکنی أبا عبد الله. جبیر بن مطعم، یکنی أبا محمد بابنه محمد 3 . عبد الرحمن بن ابی بکر، یکنی أبا عبد الله بابنه عبد الله 3 . خالد بن الولید بن المغیره، یکنی أبا سلیمان بابنه سلیمان. عمرو بن العاص یکنی أبا عبد الله بابنه عبد الله. واثله بن الاسقع، یکنی أبا قرصافه، و قیل: ان کنیته ابو الاسقع و ان أبا قرصافه جندره بن خیشنه. معقل بن یسار، یکنی أبا عبد الله، و هو صاحب نهر معقل بالبصرة. قره بن ایاس ابو معاویه. صفوان بن المعطل یکنی أبا عمرو. العرباض بن ساریه ابو نجیح

المغیره بن شعبه یکنی أبا عبد الله. عمران بن حصین یکنی أبا نجید. سلیمان بن صرد یکنی أبا مطرف، و کان اسمه یسار فلما اسلم سماه رسول الله ص سلیمان. سلمه بن الاکوع یکنی أبا ایاس بابنه ایاس و قال یحیی، یکنی أبا مسلم. و عبد الله بن ابی اوفی، یکنی أبا معاویه. و عبد الله بن ابی حدرد یکنی أبا محمد. و عقبه بن عامر الجهنی یکنی أبا عمرو فی قول الواقدی، حدثنا العباس عن یحیی قال: یکنی أبا حماد، و فی موضع آخر انه کان یکنی أبا اسد. زید بن خالد الجهنی یکنی أبا طلحه. معبد بن خالد ابو روعه الجهنی. البراء بن عازب، یکنی أبا عماره. اسید بن ظهیر، یکنی أبا ثابت. ثابت بن ودیعة، یکنی أبا سعد. و خزیمة بن ثابت یکنی أبا عماره. زید بن ثابت یکنی أبا سعید بابنه سعید. و عمرو بن حزم یکنی أبا الضحاک. شداد بن أوس بن ثابت، یکنی أبا یعلی بابنه یعلی. معاذ بن الحارث من بنی النجار من الانصار، و هو الذی یقال له: القارئ. یکنی أبا الحارث. انس بن مالک، یکنی أبا حمزه. زید بن ارقم یکنی أبا سعد فی قول الواقدی و فی قول غیره: أبا انیسه. و النعمان بن بشیر، یکنی أبا عبد الله بابنه عبد الله. و سعد بن عباده ابو ثابت فی قول یحیی. و قیس بن سعد بن عباده، یکنی أبا عبد الملک. سهل بن سعد الساعدی یکنی أبا العباس بابنه العباس

عبد الله بن سلام یکنی أبا یوسف، و کان اسمه الحصین فلما اسلم سماه رسول الله ص عبد الله. و عبد الله بن الزبیر بن العوام یکنی أبا بکر بابنه بکر، و قیل: یکنی أبا خبیب 3 . المسور بن مخرمه، یکنی أبا عبد الرحمن بابنه عبد الرحمن. عمر بن ابی سلمه بن عبد الأسد یکنی أبا حفص. عمرو بن حریث یکنی أبا سعید. حاطب بن ابی بلتعه یکنی أبا عبد الرحمن. محمد بن حاطب یکنی أبا ابراهیم. معاویه بن ابی سفیان یکنی أبا عبد الرحمن. الولید بن عقبه بن ابی معیط یکنی أبا وهب. مخرمه بن نوفل ابو صفوان بابنه صفوان. قبیصة بن المخارق، یکنی أبا بشر. جابر بن سمره بن جناده یکنی أبا عبد الله. عدی بن حاتم الجواد الطائی یکنی أبا طریف. الاشعث بن قیس، یکنی أبا محمد بابنه محمد. تمیم الداری و هو تمیم بن أوس بن خارجه، یکنی أبا رقیه. و عمرو بن معد یکرب یکنی أبا ثور. و هانئ بن یزید ابو شریح بن هانئ، یکنی أبا شریح، و کانت کنیته فیما ذکر فی الجاهلیة أبا الحکم، لأنه کان حکما بین قومه، فلما اسلم کناه النبی ص أبا شریح. جریر بن عبد الله البجلی، قال الواقدی: کنیته ابو عبد الله و الذی عندنا ان کنیته ابو عمرو، و ینشد من قبله. انا جریر کنیتی ابو عمرو اضرب بالسیف و سعد فی القصر

و فیروز الدیلمی، یکنی أبا عبد الله بابنه عبد الله، و بعض الرواه یقول فیه: حدثنی الدیلمی الحمیری، و انما قیل ذلک لنزوله فی حمیر، و هو من أبناء الفرس الذی وجههم کسری الی الیمن لحرب الحبشه بها

و سفینه مولی أم سلمه، یکنی فیما حدثنا العباس عن یحیی أبا عبد الرحمن. و أهبان بن صیفی، کنیته فی قوله ابو مسلم. و المقدام بن معد یکرب یکنی أبا کریمه. و یعلی بن مره، قال یحیی: یکنی أبا المرازم، فقال الواقدی: ابو المرازم کنیته یعلی بن امیه. و لبید بن ربیعه الشاعر، یکنی أبا عقیل. و قرظه بن کعب، یکنی أبا عمرو. و حویطب بن عبد العزی بن ابی قیس، یکنی أبا محمد. و مالک بن الحویرث اللیثی، یکنی أبا سلیمان. و حذیفة بن الیمان، یکنی أبا عبد الله .

ذکر أسماء من عرف من اصحاب رسول الله ص

بمولاه او بأخیه او بلقبه او بجده دون ابیه الأدنی

منهم سالم بن معقل الذی یقال له سالم مولی ابی حذیفة، فانه یعرف بمولی ابی حذیفة، و هو مولی لامرأة من الأوس، یقال لها: ثبیته بنت یعار 3 کانت تحت ابی حذیفة بن عتبة، فاعتقت سالما سائبه، فوالی سالم أبا حذیفة فتبناه ابو حذیفة. و المقداد بن الأسود، هو المقداد بن عمرو بن بهراء بن عمرو بن الحاف بن قضاعه، و لکنه کان حالف الأسود بن عبد یغوث الزهری فی الجاهلیة فتبناه، و کان یقال له المقداد بن الأسود، فلما نزلت: اُدْعُوهُمْ لِآبٰائِهِمْ الحق بابیه عمرو. و ذو الشمالین، و قد یقال له ذو الیدین، لأنه کان-فیما ذکر-اضبط یعمل بیدیه جمیعا و ان اسمه عمیر بن عبد عمرو بن نضله بن عمرو بن غبشان، من خزاعة، و قتل یوم بدر شهیدا مع من قتل من المسلمین، و اما الآخر منهما فان اسمه الخرباق، عاش بعد رسول الله ص زمانا و روی عن رسول الله احادیث

و سهیل بن بیضاء، یعرف بالنسبه الی البیضاء، و البیضاء أمه، و هی دعد بنت جحدم بن عمرو، و انما هو سهیل بن وهب بن ربیعه بن هلال من بنی الحارث بن فهر، و اخوه صفوان بن بیضاء. و حذیفة بن الیمان نسب الی جد ابی جده، و انما هو حذیفة بن حسیل بن جابر بن ربیعه بن عمرو بن جروه بن الحارث بن قطیعه بن عبس بن بغیض، و جروه بن الحارث هو الیمان الذی ولده حذیفة، و قیل لجروه الیمان لأنه کان أصاب فی قومه دما، فهرب فلحق بالمدینة فحالف بنی عبد الاشهل، فسماه قومه الیمان لمحالفته الیمانیه. و یعلی بن سیابة، و سیابة أمه 3 ، و أبوه مره، و هو یعلی بن مره 3 . و یعلی بن منیه، و منیه أمه، و أبوه امیه و هو یعلی بن امیه. و نابغه بن جعدة الشاعر عرف بلقبه، و اسمه قیس بن عبد الله بن عدس بن ربیعه ابن جعدة. و الاشعث بن قیس بن معدیکرب، و الاشعث لقب عرف به، و اسمه الذی هو اسمه معدیکرب، و لکنه قیل له اشعث لأنه کان ابدا-فیما ذکر- اشعث الراس فلقب به. و تمیم الداری، یعرف بالنسب الی الدار بن هانئ، و هم من لخم، و هو تمیم ابن أوس بن خارجه الداری. و الهلب بن یزید الطائی، عرف بلقبه و اسمه سلامه و هو ابو قبیصة بن، هلب، و انما قیل له هلب لأنه کان اقرع، فلما قدم علی رسول الله ص فاسلم ذکر ان رسول الله ص مسح یده علی راسه فنبت شعر راسه فسمی هلبا بهلب شعره .

ذکر أسماء من شهر بالکنیة من التابعین

منهم ابو امامه بن سهیل بن حنیف، اسمه اسعد ذکر ان رسول الله ص هو الذی سماه بذلک و کناه بکنیته، و ذلک ان أم ابی امامه حبیبه بنت ابی امامه اسعد بن زراره بن عدس نقیب بنی النجار، فلما ولدت حبیبه أبا امامه بن سهل سمی باسم أبیها، و کنی بکنیته.

و ابو سعید المقبری، و هو ابو سعید بن ابی سعید المقبری اسمه کیسان مولی لبنی جندع من بنی لیث بن بکر 3 . و ابو جعفر القارئ و اسمه یزید بن القعقاع مولی ابن عیاش 3 . و ابو میمونه مولی أم سلمه زوج النبی ص و کان قارئ اهل المدینة فی زمانه و علیه قرأ نافع بن ابی نعیم. و ابو صالح السمان و هو الزیات مولی غطفان، و یقال: جویریة امراه من قیس، و هو ابو سهیل، اسمه ذکوان. و ابو صالح باذام مولی أم هانئ بنت ابی طالب و هو الذی روی عنه الکلبی و اسماعیل بن ابی خالد. و ابو صالح سمیع روی عن ابن عباس. و ابو صالح مولی السفاح اسمه عبید روی عنه بسر بن سعید. و ابو صالح الحنفی اسمه عبد الرحمن بن قیس أخو طلیق بن قیس الحنفی، و قال یحیی: اسمه ماهان. و ابو صالح الغفاری. و ابو صالح میسره. و ابو صالح الذی روی عنه اهل فلسطین، ردیح. و ابو صالح الذی روی عنه یحیی بن ابی کثیر قیلوه. و ابو صالح الذی روی عنه التیمی و خالد الحذاء میزان. و ابو صالح مولی عثمان بن عفان، اسمه برکان. و ابو وائل، اسمه شقیق بن سلمه الأسدی. و ابو عمرو الشیبانی، اسمه سعد بن ایاس. و ابو عبد الرحمن السلمی، اسمه عبد الله بن حبیب. و ابو فاخته سعید بن علاقة. و ابو الشعثاء المحاربی، اسمه سلیم بن الأسود. و ابو عبد الله الجدلی، اسمه عبده بن عبد بن عبد الله. و ابو برده بن ابی موسی، اسمه عامر بن عبد الله بن قیس

و ابو عثمان النهدی، اسمه عبد الرحمن بن مل. و ابو الأسود الدیلی، اسمه ظالم بن عمرو. و ابو العالیه الریاحی اسمه رفیع. و ابو امیه مولی عمر بن الخطاب اسمه عبد الرحمن و هو جد مبارک بن فضالة ابن ابی امیه و ابو رجاء العطاردی، اسمه عمران بن تیم، و قال بعضهم: عمران بن ملحان. و ابو المتوکل الناجی، اسمه علی بن دواد. و ابو الصدیق الناجی، اسمه بکر بن عمرو. و ابو الزنباع اسمه صدقه بن صالح. و ذکر عن العلائی عن یحیی بن معین انه قال: ابو أیوب العتکی، اسمه یحیی ابن المنذر. ابو العالیه البراء اسمه زیاد بن فیروز. ابو عمران الجونی اسمه عبد الملک بن حبیب الأزدی. ابو مسلم الخولانی اسمه عبد الله بن ثوب ابو الزاهریة الحضرمی، اسمه حدیر بن کریب و قیل: انه حمیری. ابو جعفر المدائنی اسمه عبد الله بن المسور بن محمد بن جعفر بن ابی طالب. ابو حازم الذی روی عنه اسماعیل بن ابی خالد بن ابی خالد نبتل. ابو الحویرث عبد الرحمن بن معاویه. ابو حازم الاشجعی سلمان. ابو الشعثاء جابر بن زید. ابو الشعثاء الذی یروی عنه حمید الطویل مولی عمر بن عبد العزیز فیروز. ابو جمره صاحب ابن عباس عمران بن عطاء. ابو جعفر البجلی الذی حدث عنه معتمر بن سلیمان هو موسی بن المسیب. ابو بلج یحیی بن سلیم، و قیل: یحیی بن ابی سلیم، و قیل، یحیی بن ابی الأسود. ابو العذافر داود بن دینار. ذکر عن ابن المثنی انه قال: اسم ابی لیلی ابو عبد الرحمن بن ابی لیلی داود

ابو أیوب الذی حدث عنه قتادة، یحیی بن أیوب. ابو خبطه الذی روی عنه مالک بن مغول حکیم الحذاء. ابو سفیان صاحب جابر، طلحه بن نافع. ابو سفیان الذی حدث عنه ابو معاویه و حفص بن غیاث، طریف السعدی. ابو حیان الاشجعی، اسمه منذر. ابو حذیفة سلمه بن صهیب، هو الذی یروی عنه علی بن الاقمر. ابو بسطام الذی روی عنه الفزاری، یحیی بن عبد الرحمن التمیمی. ابو مریم عبد الغفار بن القاسم. ابو المعلی العطار اسمه یحیی بن میمون. ابو بکر الهذلی سلمی بن عبد الله بن سلمی. ابو بکار الحکم بن فروخ الغزال. ابو التیاح یزید بن حمید. ابو هلال الراسبی محمد بن سلیم. ابو المعلی زید بن مره. ابو حمزه السکری محمد بن میمون. ابو إسحاق الصائغ هو ابراهیم بن میمون. ابو سنان الرازی سعید بن سنان. ابو سلام الحنفی عبد الملک بن سلام المدائنی. ابو الأزهر الشامی فروه بن المغیره. ابو حمزه الذی حدث عنه الاغمش سعد بن عبیده. ابو کثیر الزبیدی عبد الله بن مالک. ابو هلال الطائی یحیی بن حیان. ابو خالد الوالبی هرمز. ابو معاویه البجلی عمار الدهنی. ابو المعتمر یزید بن طهمان. ابو الهیاج الذی روی عنه الشعبی و سعید بن جبیر، عمرو بن مالک الأزدی

ابو مریم الأسدی الذی روی عنه اشعث بن ابی الشعثاء، اسمه عبد الله ابن زیاد. ابو ادریس الذی یروی عن المسیب بن نجبه، اسمه سود. ابو الهیثم صاحب القصب، اسمه عمار

ذکر من انتهت إلینا کنیته ممن شهر بالاسم دون الکنیة من التابعین

عبد الرحمن بن الحارث بن هشام کان یکنی أبا محمد. محمد بن ربیعه بن الحارث بن عبد المطلب، یکنی أبا حمزه بابنه حمزه. عبد الله بن الحارث بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب، یکنی أبا محمد و هو الملقب ببه. مروان بن الحکم یکنی أبا عبد الملک محمد بن طلحه بن عبید الله یکنی أبا سلیمان بابنه سلیمان. عبد الله بن عتبة بن مسعود، یکنی أبا عبد الرحمن. محمد بن الاشعث بن قیس، یکنی أبا القاسم. عماره بن خزیمة بن ثابت، یکنی أبا محمد. محمد بن ابی بن کعب، یکنی أبا معاذ. سعید بن المسیب ابو محمد. المهلب بن ابی صفره، یکنی أبا سعید. زراره بن اوفی الحرشی یکنی أبا حاجب. یزید بن عبد الله بن الشخیر، یکنی أبا العلاء. جاریه بن قدامه السعدی سعد تمیم، یکنی أبا أیوب. الحسن بن ابی الحسن البصری و اسم ابی الحسن یسار، یکنی أبا سعید. جابر بن زید ابو الشعثاء الأزدی. عقبه بن عبد الغافر، یکنی أبا نهار الأزدی. قتادة بن دعامه السدوسی، یکنی أبا الخطاب

ثابت البنانی، یکنی أبا محمد، و هو ثابت بن اسلم. کعب بن ماتع و هو کعب الاحبار، یکنی أبا إسحاق من حمیر. عطاء بن یسار مولی میمونه زوج النبی ص یکنی أبا محمد. قبیصة بن ذؤیب یکنی أبا إسحاق و قیل ابو سعید. عروه بن الزبیر یکنی أبا عبد الله. و اخوه لأبیه و أمه المنذر بن الزبیر یکنی أبا عثمان. مصعب بن الزبیر یکنی أبا عبد الله. محمد بن جبیر بن مطعم یکنی أبا سعید. عبد الملک بن مروان یکنی أبا الولید. عبد العزیز بن مروان یکنی أبا الأصبغ. ایاس بن سلمه بن الاکوع یکنی أبا سلمه. رفاعة بن رافع بن خدیج یکنی أبا خدیج. عبد الرحمن بن ابی سعید الخدری قال الواقدی یکنی أبا محمد، و قال عبد الله ابن محمد بن عماره: یکنی أبا حفص. حمزه بن ابی اسید الساعدی یکنی أبا مالک المنذر بن ابی اسید الساعدی یکنی أبا سعید. سعید بن یسار ابو الحباب مولی الحسن بن علی ع. سلمان الأغر ابو عبد الله. عکرمه مولی ابن عباس یکنی أبا عبد الله 3 . شعبه مولی عبد الله بن عباس یکنی أبا عبد الله 3 . مقسم مولی عبد الله بن الحارث بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب، و ینسب ولاؤه الی ابن عباس للزومه کان ایاه، یکنی أبا القاسم 3 . و نبهان مولی أم سلمه، یکنی أبا یحیی 3 . و ناعم بن اجیل مولی أم سلمه، یکنی أبا قدامه. و سوید بن غفله ابو امیه. و عبد الرحمن بن ابی لیلی، یکنی أبا عیسی

وزر بن حبیش یکنی أبا مریم. و شریح القاضی، و هو شریح بن الحارث بن قیس یکنی أبا امیه. و الربیع بن خثیم ابو یزید. و صله بن زفر العبدی ابو العلاء. و شبث بن ربعی، یکنی أبا عبد القدوس. و عبد خیر بن یزید الخیوانی، یکنی أبا عماره. و عطاء بن ابی رباح یکنی أبا محمد. و رجاء بن حیوه، یکنی أبا نصر. و میمون بن مهران، یکنی أبا أیوب. و مشرح بن عاهان ابو مصعب. و وهب بن منبه، یکنی أبا عبد الله. و اخوه همام بن منبه یکنی أبا عتبة 3 . و معقل بن منبه أخوهما، یکنی أبا عقیل 3 . و علی بن عبد الله بن العباس بن عبد المطلب، یکنی أبا محمد بابنه محمد. و الحسن بن محمد بن الحنفیه یکنی أبا محمد. و نافع مولی ابن عمر، یکنی أبا عبد الله. و الضحاک بن مزاحم، یکنی أبا القاسم. و نوف البکالی نوف بن فضالة، یکنی أبا یزید، و قیل: أبا الرشید. و سعید بن ابی عروبة، یکنی أبا النضر، و اسم ابی عروبة مهران. و اسماعیل بن ابراهیم بن علیه، یکنی أبا بشر. و المعتمر بن سلیمان التیمی، یکنی أبا محمد. و معاذ بن معاذ، یکنی أبا المثنی. و هوذة بن خلیفه، یکنی أبا الاشهب. و عباد بن صهیب الکلیبی یکنی أبا بکر. و مسدد بن مسرهد یکنی أبا الحسن. و عمرو بن مره ابو عبد الله

و عمرو بن دینار ابو محمد الأثرم مولی باذام، او باذان عامل کسری علی الیمن. و سلیمان بن ارقم ابو معاذ. و یزید بن ابی زیاد یکنی أبا عبد الله. ابو إسحاق السبیعی فی قول یحیی هو عمرو، و أبوه ابو عمرو. و المعرور بن سوید ابو امیه. و قیس بن ابی حازم ابو عبد الله. و سیار بن ابی سیار الذی روی عن قیس بن ابی حازم، یکنی أبا حمزه. و عبید الله بن الاخنس یکنی أبا مالک. و حبیب بن ابی ثابت یکنی أبا یحیی. و یزید بن کیسان ابو منیر. و جبله بن سحیم ابو سویره. و اسماعیل بن ابی خالد ابو عبد الله. و یزید الفقیر ابو عثمان. و الولید بن مسلم الذی حدث عنه خالد الحذاء ابو بشر و داود بن ابی هند ابو بکر. و جعفر بن میمون ابو العوام. عاصم الجحدری ابو المجشر. و ایاس بن معاویه ابو واثله. و ابو القموص زید بن علی. و عمرو بن شعیب، یکنی أبا ابراهیم. و عطاء بن السائب، یکنی أبا زید. و هارون بن عنتره ابو عمرو. و مسعر ابو سلمه. و الأسود بن قیس ابو قیس. و حفص بن غیاث ابو عمر. و عمران بن عیینه ابو محمد

و النضر بن ابی مریم ابو لبید کوفی و أبوه ابو مریم اسمه طهمان. و عبید بن نضیله ابو معاویه. و داود بن ابی هند یکنی أبا بکر و اسم ابیه ابی هند، دینار 3 . و عاصم بن سلیمان الأحول یکنی أبا عبد الرحمن مولی لبنی تمیم. و النهاس بن قهم یکنی أبا الخطاب. و حیوه بن شریح یکنی أبا یزید التجیبی. و ثور بن یزید یکنی أبا خالد. و اللیث بن سعد یکنی أبا الحارث. و رشدین بن سعد، یکنی أبا الحجاج. و عیسی بن یونس بن ابی إسحاق السبیعی، یکنی أبا عمرو. و محمد بن یوسف الفریابی، یکنی أبا عبد الله. و آدم بن ابی ایاس، یکنی أبا الحسن. و عبد المجید بن عبد العزیز بن ابی رواد، یکنی أبا عبد الحمید. و سفیان بن عیینه یکنی أبا محمد. و الفضیل بن عیاض، یکنی أبا علی. و عبد الله بن جعفر بن عبد الرحمن بن المسور بن مخرمه، یکنی أبا جعفر. و حسین بن زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب، یکنی أبا عبد الله. و هلال بن خباب، یکنی أبا العلاء. و الحسن بن قتیبة ابو علی. و عباد بن المهلبی، یکنی أبا معاویه. و فرج بن فضالة، یکنی أبا فضالة. و اسماعیل بن جعفر بن ابی کثیر المدنی، یکنی أبا ابراهیم. و محمد بن الحسن صاحب ابی حنیفه، یکنی أبا عبد الله. و علی بن الجعد یکنی أبا الحسن. و سریج بن النعمان صاحب اللؤلؤ، یکنی أبا الحسین. و بشر بن الحارث العابد، یکنی أبا نصر

و الهیثم بن خارجه، یکنی أبا احمد. و یحیی بن یوسف الزمی، یکنی أبا زکریاء. و خلف بن هشام یکنی أبا محمد. و سلیمان بن مهران الاعمش، یکنی أبا محمد. و اسماعیل بن ابی خالد، یکنی أبا عبد الله. و مجالد بن سعید، یکنی أبا عثمان، و لیث بن ابی سلیم، یکنی أبا بکر .

ذکر کنی من شهر بالاسم من الخالفین دون الکنیة

منهم عمر بن عبد العزیز بن مروان بن الحکم، یکنی أبا حفص. حمزه بن عبد الله بن الزبیر، یکنی أبا عماره بابنه عماره. عامر بن عبد الله بن الزبیر، یکنی أبا الحارث. محمد بن کعب القرظی، یکنی أبا حمزه. یعقوب بن ابی سلمه مولی آل المنکدر من تیم بن مره یکنی أبا یوسف و هو الماجشون و به سمی اخوه و ولده الماجشون، و اسم ابی سلمه ابیه دینار. و محمد بن مسلم بن عبید الله بن عبد الله بن شهاب، یکنی أبا بکر. و اخوه عبد الله بن مسلم، یکنی أبا محمد. و محمد بن المنکدر، یکنی أبا عبد الله. و اسماعیل بن عمرو بن سعید بن العاص، یکنی أبا محمد. و عبد الله بن عروه بن الزبیر بن العوام، یکنی أبا بکر. و یحیی بن عروه بن الزبیر، یکنی أبا عروه. و هشام بن عروه بن الزبیر، یکنی أبا المنذر. و عبد الله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب ع، یکنی أبا محمد. و عبد الله بن محمد بن عقیل بن ابی طالب، یکنی أبا محمد. و عبایة بن رفاعة بن رافع بن خدیج، یکنی أبا رفاعة

و بکیر بن عبد الله بن الاشج مولی المسور بن مخرمه، یکنی أبا عبد الله. و اخوه یعقوب بن عبد الله بن الاشج، یکنی أبا یوسف 3 . و وهب بن کیسان، یکنی أبا نعیم مولی عبد الله بن الزبیر. و زید بن اسلم یکنی أبا اسامه. و اخوه خالد بن اسلم، یکنی أبا تور. و داود بن الحصین مولی عمرو بن عثمان بن عفان یکنی أبا سلیمان. و ربیعه بن ابی عبد الرحمن و اسم ابیه ابی عبد الرحمن فروخ و کنیه ربیعه ابو عثمان. و صفوان بن سلیم، یکنی أبا عبد الله. و صالح بن کیسان، یکنی أبا محمد. و محمد بن ابی حرمله یکنی أبا عبد الله مولی لبنی عامر بن لؤی. و یحیی بن سعید الأنصاری، یکنی أبا یزید. و موسی بن عقبه یکنی أبا محمد. و اسید بن ابی اسید مولی ابی قتادة الأنصاری، و یکنی أبا ابراهیم. و صالح بن محمد بن زائده اللیثی من انفسهم، یکنی أبا واقد. و عبد الرحمن بن حرمله الأسلمی، یکنی أبا حرمله. و إسحاق بن عبد الله بن ابی فروه یکنی أبا سلیمان و قیل ان أبا فروه هذا اسمه اسود بن عمرو، و اخوه عبد الحکیم بن عبد الله بن ابی فروه یکنی أبا عبد الله. و عمرو بن ابی عمرو مولی المطلب بن عبد الله بن حنطب المخزومی، یکنی أبا عثمان، و اسم ابیه ابی عمرو میسره 3 . و المهاجر بن یزید مولی ابی ذئب العامری، یکنی أبا عبد الله. و بکیر بن مسمار یکنی أبا محمد. و عبد الله یزید بن قنطش الهذلی یکنی أبا یزید، روی عن انس بن مالک و ابن المسیب