تفسیر نور جلد 10

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

[مقدمات پژوهش]

اشاره

سخن ناشر

اشاره

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی قدس سره و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینه‌ی رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که پایان بخش مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام‌الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا، توسط حجّت‌الاسلام والمسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به جهت آشنایی با شیوه‌ی کار و چگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می شود که می تواند به نوبه خود راهگشای طلاب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حداقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل‌سنّت،از قدما و معاصران،چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های تفسیری آنها پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می‌دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به

نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت مفاهیم قرآنی هستند،در قالب نکات و پیام‌های آیه،با نثری ساده و روان ارائه می‌دهند.

البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یکبار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب پنج عنوان ارائه می گردد:

1.متن آیه،که با رسم‌الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ گردیده و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2.ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حداقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن، مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3.نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4.پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف،چنانکه در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5.پاورقی،که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها و پیام‌ها نمی‌گنجد،در پاورقی ذکر شده است.

در مورد کتب تفسیری،هرجا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

علاقمندان می‌توانند برای دسترسی به متن مجلّدات تفسیر نور و دیگر کتب حجّت‌الاسلام و المسلمین قرائتی با امکان بهره‌گیری از جستجوی لفظی به پایگاه اینترنتی www.Qaraati.net مراجعه نمایند.

همکاران محترم:

در پایان از زحمات حجج‌اسلام آقایان:حسن دهشیری،رحمت‌اللّٰه جعفری،محمود متوسل و اکبر دهقان که در تتبّع و بررسی تفاسیر و آقای علی‌محمّد متوسلی که در امر مقابله و تصحیح نهایی این جلد نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی:تهران-صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

تقریظ آیت الله مؤمن

«الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی سیّدنا و نبیّنا محمّد خاتم النبیّین سیّما بقیّة اللّه فی الارضین عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف و لعنة اللّه علی اعدائهم اجمعین من الآن الی قیام یوم الدّین»

توفیقی دست داد و چند ورقی از بعض مجلّدات تفسیر شریف«نور»را مطالعه کردم و بدین جهت مناسب دیده شد چند خطی راجع به این تفسیر بنویسم:

قرآن کریم به عنوان هدایت مردم به بهترین راه به سوی سعادت هر دو جهان نازل شده ⁽¹⁾و بدون هیچ شکی موجب هدایت اهل تقوی و پرهیزکاری است ⁽²⁾و این قرآن نور و کتاب روشن و روشنگری است که خداوند متعال بواسطه آن کسانی را که دنبال تحصیل رضای خاطر اویند به راه‌های سلامت راهنمائی نموده،به آن راهها می‌رساند و آنان را از همه تاریکی‌ها بیرون آورده،در روشنی واقعی قرار می‌دهد و به طور کلی به راه راست راهنمائی کرده و می‌رساند ⁽³⁾.این قرآن کریم مجید،همه مردم را امر به تدبر در آیات خود نموده،کسانی را که در آیات تدبّر نمی‌کنند توبیخ و سرزنش می‌نماید.از جمله می‌فرماید: «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا» ⁽⁴⁾آیا این مردم در قرآن تدبر نمی‌کنند یا آنکه روی دلهاشان قفل‌هائی است که مانع استفاده شان از قرآن و رهنمون شد نشان به معارف اسلامی می‌شود.

این خطاب قرآنی،همه را دربر می‌گیرد بلکه با توجّه به آیات قبل آن که در رابطه با منافقین است حتی آنان را نیز بطور صریح شامل می‌شود.بنابراین همه قشرهای انسانی

مکلّف به تدبّر در قرآن شریف هستند و این تکلیف اختصاص به طائفه مخصوصی که اهل درک و فهم بالائی باشند ندارد.البته روشن است هرقدر فهم و فضل و درک شخص بیشتر باشد از تدبّر در کلمات الهی بهره فراوانتری خواهد برد.

و نیز قرآن مجید در آیه دیگری فرموده است: «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً کَثِیراً» ⁽¹⁾آیا مردم تدبّر در قرآن -و دقّت در معنای هماهنگ و همسان آیات مختلف آن -نمی‌کنند که اگر این قرآن از نزد غیر خدا آمده بود،با تدبّر در آیات آن به اختلاف و ناهمخوانی آنها می‌رسیدند.

این آیه شریفه نیز مردم را بر ترک تدبّر و دقّت در معنای آیات سرزنش و توبیخ نموده، می‌فرماید:انسان با تدبّر و دقّت در معنای آیات به هماهنگی و همسو بودن آیات آن واقف می‌شود و می‌بایست در آنها دقت کند تا مورد سرزنش الهی قرار نگیرد.در این آیه نیز روشن است که مخاطب آن همه مردم هستند تا با تأمل در هماهنگ بودن آیات قرآن،به معجزه بودن آن واقف شوند و به پیامبری پیامبر عظیم الشأن اسلام ایمان آورند و روشن است که همانگونه که همه طبقات مردم موظفند به اسلام ایمان آورند،همچنین موظفند راه تدبّر را طی کنند تا به این اعجاز دائمی پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله پی برده،مسلمان شوند.

هدف از ذکر این آیه و آن آیه شریفه و آوردن چند جمله در ذیل آنها این است که همه اقشار مردم مکلّف به تدبّر در قرآن کریمند تا به معجزه بودن آن واقف شوند و به دین اسلام درآیند و با تدبّر در آیات آن هدایت شده،به راه‌های سلامت برسند و از همه راههای تاریک نجات یافته در صراط مستقیم الهی قرار گیرند.

بنابراین،تدبّری را که قرآن امر به انجام آن فرموده است به طائفه خاصی از مردم و بخصوص دانشمندان اختصاص ندارد،بلکه همه اقشار مکلّفند در این آیات تدبّر کنند تا به معارف الهی موجود در قرآن برسند و از همه تاریکی‌های گوناگون نجات یابند و به رضوان خدا نائل شده،از هر جهت در سلامت معنوی بلکه مادّی قرار گیرند.

با این مقدّمه باید گفت که مؤلف محترم تفسیر نور،قدم در راه عمل به این وظیفه الهی نهاده و انصافاً با دقّت در آیات مبارکه به نکات بسیار ارزنده‌ای دست یافته است.البته

همان گونه که در مقدمه تفسیر نگاشته است،از کلمات علما دیگر مفسر قرآن کریم استفاده برده،اما در عین حال،رسیدن به نکات زیادی که در این تفسیر مختصر آمده است،احتیاج به صرف دقت و همّت لازم دارد که جز با لطف خداوند بزرگ و امدادهای او امکان‌پذیر نیست.

خداوند متعال مؤلف ارجمند را هم به نکات مختلف موجود در آیات راهنمائی و کمک کرده و هم در التفات به پیامهای آن هدایت فرموده است و صد البته که باز هم امکان راهیابی به رموز دیگر کلمات ایزد متعال محقّق است و فضل او نیز غیرمتناهی است و چه بسیار نکات دیگری نیز باشد که عنایت او می‌تواند در رسیدن به آنها کمک کند و مخصوصاً انضمام دسته‌ای از آیات به دسته‌ای دیگر و نیز قواعد و کلیّات قرآنی اگر کنار هم قرار گیرد،چه بسا قیاسهای قطعی مختلفی پدید می‌آید و به نتایج ارزنده‌ای منتهی می‌گردد.ولی البته این تفسیر مختصر با ویژگی اختصارش نمی‌تواند حاوی این فوائد نیز باشد،بلکه این کار نیاز به تفسیری طولانی و وقتی بیشتر و احیاناً مقدماتی دیگر دارد که در تفسیرهای ارزشمند دیگر همچون تفسیر شریف المیزان به بخشی از آنها پرداخته شده است.کما اینکه اگر روایاتی که از معصومین علیهما السلام در ذیل آیه شریفه و یا در رابطه با معارف اسلامی -که قرآن شریف نیز تعرّضی نسبت به آنها دارد -مورد توجه قرار داده شود،مطالب ارزنده دیگری بدست می‌آید که صرف دقت و تحقیق در آن نیز بسیار ارزشمند است.

و اگر کلمات علما دین و مفسّران بزرگ و سایر دانشمندان مورد توجه قرار گیرد و گفته‌های آنان و شبهات مختلفی که در سخن آنان ذکر شده و سایر شبهات و امور دیگر مرتبط با آن اگر مورد توجه واقع شود،قطعاً به امور ارزشمندی خواهیم رسید که بسیار خوب و با ارزش خواهد بود.

امّا همه این مطالب و مطالب زیاد دیگر،اگرچه صحیح و بجاست،اما در تفسیری که بنایش بر اختصار است و هدفش بهره بردن طوائف مختلف مردم و همچنین دستمایه ارزشمندی برای طلّاب و فضلاء است،پرداختن به آن مطالب جا ندارد و انجام آن به عهده فرصتی دیگر و کتابی مفصّل با صرف دقت بیشتر است که امید است مؤلف محترممان در آینده به چنین کارهایی نیز موفق آیند.

آنچه در این تفسیر خوب است در آینده مورد توجه واقع شود،این است که چه بسا فهم بعضی نکات مذکور در تفسیر از آیات شریفه نیاز به مختصر بیانی دارد تا خواننده به منشأ پی بردن به آن نکته واقف شود و خوبتر،آن نکته در ذهنش جا بیفتد که امید است در بازبینی مجدد این معنی نیز در حدّی که به اختصار مطلوب تفسیر زیان نرساند،مورد توجه قرار گیرد.

به هر حال کاری که مؤلّف محترم در عرضه این تفسیر به آن موفق شده کاریست بسیار ارزنده که لاز است دیگر فضلاء محترم و علماء دینی نیز به امثال این خدمات همت نمایند که خداوند متعال کسانی را که در راه او کوشش کنند حتماً کمک و هدایت خواهد فرمود.

خداوند می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ» ⁽¹⁾کسانی که در راه ما کوشش کنند ما صد البتّه آنانرا راهنمایی خواهیم کرد و همانا خداوند با نیکوکاران است.و در این صورت است که معارف گوناگون اسلامی در جهات مختلف به طبقات مختلف مردم در حدّ مطلوب و متناسب عرضه خواهد شد و مسلمانان خصوصاً و عموم ابناء بشر به علوم دینی در حدّ میسور پی خواهند برد و انسان از جهل خارج شده به عالم علم وارد می‌گردد.به امید آن روز.

در هر حال این خدمت ارزشمند مؤلف محترم و با اخلاص،قابل تقدیر فراوان است و امید است خداوند سبحان و اولیای اسلام ایشان را بیشتر مشمول عنایات ویژه خود قرار دهند و عمری سراسر نور و پرتوافشان نسبت به معارف گوناگون اسلامی بیش از حد تصور به وی مرحمت گردد.قال اللّه تعالی: «لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ فِیهٰا وَ لَدَیْنٰا مَزِیدٌ» ⁽²⁾

در پایان دست دعا به سوی خداوند رحمان برداشته عرض می‌کنیم:«اللهم کن لولیک الحجة بن الحسن صلواتاک علیه و علی آبائه فی هذه الساعة و فی کل ساعة ولیا و حافظا و قاعدا و ناصرا و دلیلا و عینا حتی تسکنه ارضک طوعا و تمتعه فیها طویلا»

قم:محمّد مؤمن

جمعه:/27جمادی الاول 1425.ه‍.ق

/26تیر1383/.ه‍.ش

مقدّمه

اشاره

الحمدللّه ربّ العالمین و الصّلوة و السّلام علی سیّدنا و نبیّنا محمّد و آله الطاهرین

به لطف خداوند،بعد از سیزده سال،تفسیر نور،در روز جمعه سوم تیرماه سال 1384 به پایان رسید.

نوشتن این تفسیر همراه با چند حرکت قرآنی دیگر بود،از جمله:

1.در رادیو سراسری جمهوری اسلامی،هر هفته روزهای دوشنبه و در ماه رمضان هر روز،در طول مدّت دوازده سال این نوشته‌ها را برای مردم گفتم.

2.مطالب این تفسیر،توسط حجّت الاسلام آقای متوسل خلاصه و برای رادیو برون مرزی ارسال و به بیش از بیست زبان ترجمه و بیان می‌شود که مورد استقبال قرار گرفت.

3.در این مدت،ستاد تفسیری تأسیس شد تا از ایام تابستان که طلاب حوزه‌های علمیه فراغت بیشتری دارند بهره گرفته شود و طلاب در سطوح مختلف،بخشهایی از تفاسیر نمونه،نور،مجمع البیان و المیزان را در هر کجا که باشند مطالعه کنند و در اول سال تحصیلی امتحان دهند.تا زمان نگارش این مقدمه که سال هفتم این حرکت است،دهها نفر به سفر مکه و مدینه و سوریه و کربلا و مشهد به عنوان تشویق رفته‌اند و صدها دوره کتاب شریف بحارالانوار و تفسیر المیزان و نمونه به آنان اهداء شده است.

4.بعضی از سوره‌های این تفسیر،با کمی تغییرات و اضافات،در قالب کتاب‌های جیبی

عرضه و به عنوان منبع مسابقات تفسیری برای عموم مردم و فرهنگیان اعلام شد که با استقبال گسترده اقشار جامعه مواجه گردید.در این بین،دو سوره لقمان و حجرات جزء کتب درسی دانشگاه آزاد و کتاب تفسیر آیات برگزیده،جزء کتب درسی عموم دانشگاه‌ها قرار گرفت.

پس از آنکه در سال 1376 این تفسیر،که تا آن زمان چهار جلد آن چاپ شده بود،به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران اعلام شد،بار دیگر مورد بازنگری دقیق و تزریق نکات جدید از تفسیر راهنمای حجةالاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی قرار گرفت و با لطف الهی کار به صورت بهتری عرضه شد.

هدف ما در این تفسیر فرو رفتن در نکات ادبی،حدیثی،تاریخی،طبیعی،اجتماعی، سیاسی،فقهی و فلسفی نبوده،بلکه هدف،آشنایی با محتوای قرآن به صورت پیام‌های الهی بوده است زیرا:

ما مخلوق خدا هستیم و باید نامه خالق را بخوانیم و عمل کنیم.کدام فرزند وصیت پدرش را ناخوانده می‌گذارد و بی‌تفاوت می‌گذرد؟

ما به تدبّر در آیات مأموریم و خداوند از کسانی که در آیات قرآن تدبر نمی‌کنند به شدت انتقاد کرده است. «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا» ⁽¹⁾

قرآن نور است و کسی که هدفش بیرون بردن خود و جامعه از ظلمات به نور باشد، نمی‌تواند با نور قرآن مأنوس نباشد.

قرآن محکم‌ترین سند دینی ماست که مورد اتّفاق تمام فرقه‌ها می‌باشد و تمسک به آن تنها راه نجات است.

در میان تمام کتاب‌ها و نوشته‌ها،تنها مکتوبی که صحّت آن از طرف خداوند تضمین شده، قرآن است. «نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ» ⁽²⁾ما قرآن را نازل کردیم و ما خود،آن را محافظت می‌کنیم.

به هر حال،خداوند دو توفیق بزرگ نصیبم فرمود که توان شکر آن را ندارم:

الف:حدود هفده سال زیر نظر حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی که از مراجع تقلید هستند، با دوستان دیگر،تفسیر نمونه را به اتمام رساندیم.

ب:در طول سیزده سال با همکاری روحانیون فاضل،آقایان بهشتی و متوسل(در نیمی از تفسیر)و آقایان دهشیری و جعفری(در نیم دیگر)آقای اکبر دهقان در این جلد وآقای علی محمّد متوسلی در امر مقابله و تصحیح تمام مجلدات،تفسیر نور را به پایان رساندم.

البتّه در این نوشتار ضعف‌ها و قوت‌هائی است که به آن اشاره می‌کنم.

امّا ضعف‌ها:

نوشتن یک دور تفسیر،نیاز به مطالعه بسیار و فراغت و تمرکز فکر در مراکز حوزوی و علمی دارد،که این شرائط برای بنده و همکاران فراهم نبود،زیرا در تمام این مدت مسئول نهضت سواد آموزی،ستاد اقامه نماز و ستاد تفسیر بوده و هر هفته معمولاً در مسافرت بوده‌ام.علاوه بر هفتاد برنامه تلویزیونی در هر سال،سخنرانی‌های پراکنده در دانشگاه‌ها و شهرستان‌ها،فراغتی برای بنده باقی نمی‌گذاشت و لذا تصمیم گرفتم از شرکت در مهمانی‌ها،کنگره‌ها و مراسم تشریفاتی و خواندن روزنامه‌ها و مقالات سیاسی،تا آنجا که امکان دارد بکاهم و به شنیدن خلاصه اخبار و تیتر بعضی روزنامه‌ها اکتفا کنم تا بتوانم با قرآن بیشتر مأنوس شوم.در واقع برای نوشتن این تفسیر از پاره وقت‌ها استفاده شده و لذا با دقت فراوانی که به عمل آمده،باز هم نیاز به تکمیل دارد و از تمام کسانی که اشکالات ما را تذکر دهند،پیشاپیش تشکر می‌کنم.

امّا نقاط قوت:

1- حدود هفتاد درصد نکات و پیام‌ها،برگرفته از تفاسیر قدیم و جدید شیعه و سنی است که به صورت خلاصه‌وار در این تفسیر آمده و حدود سی درصد نکاتی است که خداوند به ذهن بنده یا دوستانم انداخته است.

2- پیام‌ها در جملاتی کوتاه،رسا و قابل ترجمه به زبان‌های مختلف آمده است،به گونه‌ای که خواننده می‌تواند مفاهیم آیه را به صورت دسته‌بندی شده دریافت کند.

3- سعی شده سخن زائدی به کار نرفته باشد و تمام پیام‌ها کار بردی و عملی و دور از

اصطلاحات پیچیده باشد.

4- ده جزء این تفسیر را نزد علمای بزرگوار قم حضرت آیت الله سید مهدی روحانی رحمت اللّه علیه و آیت اللّه مصباح یزدی و آیت اللّه استادی خوانده‌ام و آنان پسندیده‌اند و تقریط آیت اللّه روحانی در مقدمه جلد اول و تقریظ آیت اللّه مؤمن در مقدمه این جلد آمده است.

با این حال،آنچه مهم است قبول الهی است.حضرت ابراهیم،وقتی کعبه را ساخت دعا کرد و گفت: «رَبَّنٰا تَقَبَّلْ مِنّٰا» ⁽¹⁾آری،اگر پیامبری همچون حضرت ابراهیم،کاری همچون ساختن کعبه انجام دهد،به شرطی ارزش دارد که مورد قبول خداوند قرار گیرد.

خداوند! تو را به حق قرآن و پیامبری که آن را بر قلبش نازل کردی،این تفسیر را قبول فرما و آن را و مبارک و ذخیره قبر و قیامت ما و همکاران قرار بده.

در پایان،چند توصیه به طلاّب جوان دارم:

1- از آغاز تحصیل،درس تفسیر را همراه با سایر دروس داشته باشید،که خداوند فرموده است: «خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ» ⁽²⁾قرآن را جدی بگیرید.از اشتباهات آن است که به ما تلقین کرده‌اند:اول دروس دیگر را بخوانید،بعد که دانشمند شدید به سراغ قرآن بروید.این حرف نظیر آن است که کسی بگوید:اول غوّاص شوید بعد به دریا بروید.در حالی که استفاده از دریا ابعادی دارد:نگاه به دریا لذت دارد،شنای در دریا ارزش دارد،ماهی‌گیری مایه درآمد و کشتیرانی عامل رشد اقتصادی است.غوّاصان نیز درّ و گوهر استخراج می‌کنند.

قرآن،دریایی است که هر کس در هر شرایطی به سراغ آن برود،از آن بهره می‌گیرد.

ثمره این حرف که اول دانشمند شویم،بعد به سراغ قرآن برویم،آن است که در حوزه‌های علمیه همه درسها رونق دارد ولی تفسیر قرآن مهجور است و تدبّری که مورد سفارش خداوند است،متروک مانده است.

2- سعی کنید محور منبرها و سخنرانی‌های شما قرآن باشد و به جای نقل تاریخ و

رؤیاهای مشکوک و مطالب پیچیده و مبهم،از متن قرآن همراه با تفسیری روان،مردم را آگاه کنید.

3- در استفاده از عمر خود صرفه‌جویی کنید و از ایام تعطیلات و مسافرت‌ها بیشترین بهره را بگیرید.

4- بدانید که می‌توان کارهای علمی را با گرفتن همکار حتی از راه دور و با استفاده از پاره وقت‌ها به انجام رساند.

5-خود را باور کنیم و تصور نکنیم تمام نکات قرآنی را پیشینیان دریافته‌اند و چیزی برای متأخران باقی نگذاشته‌اند.بنده به عنوان یک طلبه عادی با لطف خدا به صدها نکته رسیده‌ام که در تفاسیر بزرگان یافت نمی‌شود.

بگذریم که حتی اگر به نکته جدیدی نرسیم باید در قرآن تدبّر کنیم و علوم مفسران پیشین را با زبان امروز به نسل نو ارائه دهیم و نظیر فرزندی که از پدر پول می‌گیرد و خانه‌ای بهتر از خانه پدر می‌سازد،ما نیز از مطالب علماء و مفسران پیشین بهره گیریم و با سبک جدید «بِلِسٰانِ قَوْمِهِ» ⁽¹⁾آن را ارائه دهیم.

نکته‌ای که باید در پایان یادآور شوم تفاوت تدبّر در قرآن با تفسیر به رأی است،تدبّر، آن است که از الفاظ قرآن و ظواهر آن استنباط می‌شود،نظیر آبی که از چاه استخراج می‌شود،ولی تفسیر به رأی آن است که سلیقه شخصی خودمان را به قرآن تحمیل کنیم، مثل آنکه آبی از بالا به درون چاه ریخته شود.استنباط از ظاهر آیات مورد سفارش است ولی اعمال نظر و تحمیل عقیده خود به قرآن ممنوع می‌باشد.

محسن قرائتی

سیمای سوره جمعه

اشاره

سوره جمعه یازده آیه دارد و در مدینه نازل شده است.

یکی از اهداف اساسی این سوره،ترغیب و تشویق و تحریص مسلمانان به حضور یکپارچه در اجتماع هفتگی نمازجمعه است.

این سوره با تسبیح خداوند و بیان بعثت پیامبر اسلام آغاز گشته و در ادامه از مسلمانان می‌خواهد که همچون یهود نباشند که تورات به آنان داده شد اما آنان تحمل نکرده و به آن عمل نکردند و از مسلمانان می‌خواهد هرگاه ندای نمازجمعه برخاست،دست از هر کاری بکشند و به سوی ذکر خدا بشتابند و در غیر این صورت سزاوار توبیخ و سرزنش‌اند.

قرائت سوره جمعه،در شب جمعه و رکعت اول نمازجمعه سفارش شده است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ«1»

آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است،برای خداوند تسبیح گویند، فرمانروایِ با قداستِ عزیز حکیم.

نکته‌ها:

سوره قبل با «سَبَّحَ» و این سوره با «یُسَبِّحُ» آغاز شد،شاید نشان آن باشد که تسبیح برای خداوند،بوده و هست و خواهد بود.

شاید چهار صفتِ «الْمَلِکِ ، اَلْقُدُّوسِ ، اَلْعَزِیزِ ، اَلْحَکِیمِ» در این آیه،مقدمه آیه بعد باشد که می‌فرماید: هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ ...اگر خداوند برای شما پیامبری می‌فرستد،به خاطر نیاز خداوند به پرستش نیست،بلکه او حاکمی منزّه و مقتدر است و بعثت انبیا بر اساس حکمت اوست که انسان را از طریق تزکیه و خودسازی و تعلیم و آموزش دین و حکمت،از ظلمات به نور برساند.

تسبیح خداوند،ریشه و اساس تمام عقاید و تفکرات صحیح اسلامی است:

توحید،بر اساس تسبیح و منزّه دانستن خداوند از شرک است. «سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یُشْرِکُونَ» ⁽¹⁾

عدل،بر اساس منزّه دانستن خداوند از ظلم است. «سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ» ⁽²⁾

نبوّت و امامت،بر اساس تسبیح خداوند است،یعنی خداوند منزّه است از این که بشر را بدون راهنما و به حال خود واگذارد،بنابراین کسانی‌که می‌گویند:خداوند وحی و راهنمایی نفرستاده است،در حقیقت او را به درستی نشناخته‌اند. «وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ» ⁽³⁾

معاد،بر اساس تسبیح خداوند و منزّه دانستن او از کار عبث و بیهوده و باطل است. «رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ» ⁽⁴⁾، «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ» ⁽⁵⁾

آری،اگر انسان خداوند را از هر عیب و نقص مبرّا دانست،عاشق و بنده‌ی او می‌شود،از او پروا کرده و بر او توکل می‌کند و روابط اجتماعی و حرکات و افعال خود را مطابق رضای او تنظیم می‌کند.

اهمیت و جایگاه تسبیح

در قرآن،هشت بار فرمان توکل،هشت بار فرمان استغفار،پنج بار فرمان عبادت،پنج بار فرمان ذکر و یاد خدا،دو بار فرمان تکبیر و چند بار فرمان سجده آمده است،ولی فرمان تسبیح،شانزده مرتبه آمده است.

امام صادق علیه السلام از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که آن حضرت فرمود:هرگاه بنده‌ای«سبحان الله»بگوید،هر آنچه در زیر عرش قرار دارد همراه با او تسبیح گویند و به گوینده‌ی این سخن،ده برابر پاداش داده می‌شود و هرگاه«الحمد لله»بگوید،خداوند نعمت‌های دنیا را بر او ارزانی دارد تا زمانی که با خداوند ملاقات کند و آنگاه نعمت‌های آخرت بر او ارزانی شود. ⁽¹⁾

تسبیح خداوند،نوعی تشکر از اوست.قرآن می‌فرماید:هرگاه فتح و پیروزی به سراغ شما آمد خدا را تسبیح گویید. إِذٰا جٰاءَ نَصْرُ اللّٰهِ وَ الْفَتْحُ ... فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ ⁽²⁾

تسبیح خداوند،کفّاره کلماتی است که در مجالس گفته یا شنیده می‌شود.در حدیث می‌خوانیم:رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که از مجالس برمی‌خاستند،ذکر«سبحانک اللهم و بحمدک»را گفته و می‌فرمودند:این کلمه،کفّاره مجلس است.«انه کفارة المجلس»

تسبیح،وسیله نجات است.قرآن درباره حضرت یونس علیه السلام می‌فرماید: «فَلَوْ لاٰ أَنَّهُ کٰانَ مِنَ الْمُسَبِّحِینَ لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ» ⁽³⁾اگر او تسبیح‌گو نبود،برای همیشه در شکم ماهی ماندگار بود.

در حدیث دیگری می‌خوانیم:هنگامی که انسان«سبحان الله»می‌گوید،تمام فرشتگان بر او درود می‌فرستند.«صلی علیه کل ملک» ⁽⁴⁾

در سحرهای ماه مبارک رمضان،سفارش به قرائت دعایی شده است که تمام جملات آن با«سبحان الله»آغاز می‌شود:سبحان من یعلم جوارح القلوب...،سبحان رب الودود...

در حدیث می‌خوانیم:شخصی وارد خانه امام صادق علیه السلام شد و حضرت را در حال نماز دید

که شصت مرتبه ذکر«سبحان الله»را تکرار فرمود یا می‌خوانیم:امام صادق علیه السلام در حال سجده پانصد مرتبه ذکر«سبحان الله»را تکرار فرمودند. ⁽¹⁾

تسبیح موجودات

در جهان بینی الهی،پرستش و عبادت خداوند مخصوص انسان نیست،بلکه همه موجودات در حال پرستش‌اند.

شخصی از پیامبر صلی الله علیه و آله معجزه‌ای درخواست کرد.حضرت مقداری ریگ از زمین برداشت و در دست گرفت و به درخواست پیامبر و اذن الهی،صدای تسبیح سنگریزه‌ها را شنیدند. ⁽²⁾

رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:چه بسیار مرکب‌ها که از راکب خود بهترند،زیرا بیشتر ذکر خدا می‌گویند. ⁽³⁾

درباره تسبیح موجودات هستی،به چند نکته بایستی توجه شود:

الف)قرآن،تسبیح موجودات را آگاهانه و از روی علم و شعور می‌داند: «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ» ⁽⁴⁾

ب)هرکسی نمی‌تواند تسبیح سایر موجودات را درک کند: «وَ لٰکِنْ لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ» ⁽⁵⁾

ج)تسبیح موجودات،گوناگون است.امام سجاد علیه السلام از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل فرمود که:مرغان در هر صبحگاه خداوند را تسبیح نموده و قوت روز خود را مسئلت می‌نمایند. ⁽⁶⁾

نظامی،در این زمینه چنین سروده است:

خبر داری که سیاحان افلاک

چرا گردند گِرد مرکز خاک

چه می‌خواهند،از این منزل بریدن

که می‌جویند،از این محمل کشیدن

در این محراب،معبودشان کیست

از این آمد شدن،مقصودشان چیست

همه هستند سرگردان چو پرگار

پدید آینده خود را طلب‌کار

حافظ شیرازی نیز می‌فرماید:

روشن از پرتو رویت،نظری نیست که نیست

منّت خاک درت،بر بشری نیست که نیست

ناظر روی تو صاحب نظرانند آری

سرّ گیسوی تو در هیچ سری نیست که نیست

حاجی سبزواری صاحب کتاب منظومه،نیز می‌گوید:

موسیی نیست که دعوی«انا الحق»شنود

ور نه این زمزمه اندر شجری نیست که نیست

مولوی نیز می‌گوید:

جمله ذرّات عالم در نهان

با تو می‌گویند روزان و شبان

ما سمیعیم و بصیر و باهشیم

با شما نامحرمان ما خامشیم

پیام‌ها:

1- در جهان بینی الهی،هستی در حال تسبیح خداست. «یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ»

2- در تسبیح تکوینی،تفاوتی میان موجودات آسمان و زمین،میان جمادات و نباتات و حیوانات و انسان نیست. «یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ»

3- ستایش،باید ملاک و میزان و دلیل داشته باشد.تسبیح،تنها سزاوار کسی است که حکومت و قداست و عزّت و حکمت را با هم داراست. یُسَبِّحُ لِلّٰهِ ... اَلْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

4- پادشاهی و فرمانروایی خداوند،همراه با قداست و قدرت و حکمت است.

«الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ»

5-حکومت خداوند،همراه با حکمت است. اَلْمَلِکِ ... اَلْحَکِیمِ

6- خداوند،عزیز است. «الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» (همان گونه که پیامبرش،ایمان آوردندگان به پیامبرش و قرآنش عزیز هستند. «وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ

لِلْمُؤْمِنِینَ»

⁽¹⁾ ، «وَ إِنَّهُ لَکِتٰابٌ عَزِیزٌ» ⁽²⁾)

7- قدرتی ارزش دارد که همراه با حکمت باشد، «الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» خداوند هم قدرتمند است و هم حکیم،امّا قدرتمندی دیگران معمولاً با روحیه استکبار و استعمار همراه است.

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ«2»

اوست که در میان مردم درس ناخوانده،پیامبری از خودشان مبعوث کرد تا آیات الهی را بر آنان بخواند و آنها را رشد و پرورش داده(از آلودگی شرک و تفرقه پاک سازد)و کتاب آسمانی و حکمت به آنان بیاموزد و همانا پیش از این در انحراف و گمراهی آشکار بودند.

نکته‌ها:

کلمه«امی»،منسوبِ کلمه«ام»است.اطلاق این کلمه بر مردم مکّه،یا از آن جهت است که مکّه،امّ القریٰ است،یا از آن جهت که در زبان عربی به کسانی که خواندن و نوشتن را نمی‌دانند،«امی»می‌گویند،زیرا مثل روزی هستند که از مادر متولّد شده‌اند.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:چون مردم مکّه،کتاب و رهبر آسمانی نداشتند، خداوند نسبت امّی به آنان داده است وگرنه برخی از آنها توان نوشتن داشتند. ⁽³⁾

«یُزَکِّیهِمْ» ،از مصدر«تزکیه»و ریشه آن،«زکات»به معنای رشد و نموّ همراه با خیر و برکت است.یعنی پیامبر مأمور است تا اخلاق زشت را از میان مردم بردارد و اخلاق نیکو را در میان آنان رواج دهد تا به رشد و کمال رسند.

مراد از«حکمت»در اینجا همان معارف و حقایقی است که از آیات قرآن بر می‌آید و با تغییر

نگرش انسان به جهان و دادن بینش صحیح به او،زمینه‌های سعادت او را فراهم می‌سازد.

چنانکه منکران خدا می‌گفتند: «مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا» ⁽¹⁾زندگانی ما محدود به همین دنیاست.اما خداوند،حقیقت را چیز دیگری معرفی می‌کند و می‌فرماید: «مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ» ⁽²⁾،این دنیا،جز بازی و سرگرمی نیست و زندگانی واقعی در آخرت است. ⁽³⁾

«حکمت»،جدای از«کتاب»نیست،بلکه یکی از اوصافِ آن است،چنانکه در جای دیگر می‌فرماید: «وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ» ⁽⁴⁾و خداوند نیز،کتاب و حکمت را در کنار هم،بر پیامبر نازل کرده است: «وَ أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ» ⁽⁵⁾.بنابراین مراد از تعلیم کتاب و حکمت که وظیفه پیامبر است، «یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ» تعلیم قرآن سراسر حکمت است که به مردم بینشِ درست زندگی کردن را می‌آموزد. ⁽⁶⁾

در آیه 129 سوره بقره،حضرت ابراهیم علیه السلام از خداوند درخواست کرد که پیامبری با چنین ویژگی‌هایی که در این آیه مطرح شده را در میان مردم مبعوث کند؛در این آیه استجابت آن دعا را می‌بینیم.در حدیث می‌خوانیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:«أنا دعوة أبی ابراهیم»یعنی من دعای مستجاب شده پدرم ابراهیم هستم.

در آیه قبل،سخن از خداوندِ حکیم بود،در این آیه،یکی از نشانه‌های حکمت خدا،بعثت پیامبر و یکی از دلایل بعثت انبیا تعلیم حکمت به مردم معرفی شده است.

در قرآن،چهل و شش مرتبه از ضلالت و گمراهی و انحراف سخن به میان آمده و در بیشتر موارد کلمه‌ی «ضَلاٰلٍ» همراه با «مُبِینٍ» آمده و گاهی نیز تعبیر به «ضَلاٰلٍ کَبِیرٍ» ⁽⁷⁾و «ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ» ⁽⁸⁾شده است؛با یک نگاه کوتاه در می‌یابیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مردم را:

از فرزند کشی به فرزند دوستی،

از جهل به علم،

از غارت اموال دیگران به ایثار و گذشت از اموال خود،

از رباخواری به کسب و کار حلال،

از شرک به توحید،

از تفرقه به وحدت،

از خرافات به حقیقت،

از ذلّت به عزّت،

و در یک کلام،از ضلالت به هدایت رهنمون ساخت.

چنانکه جعفر بن ابیطالب،در نزد نجاشی پادشاه حبشه،در وصف پیامبر اسلام گفت:ما مردمی بودیم که بت می‌پرستیدیم،مردار می‌خوریم،کارهای زشت انجام می‌دادیم،رشته خویشاوندی را بریده بودیم،حق همسایگان را رعایت نمی‌کردیم،افراد قوی به افراد ضعیف رحم نمی‌کردند و...تا این که خداوند پیامبری از میان ما برانگیخت و او ما را به ارزش‌های انسانی فرمان داد. «وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»

سؤال:آیا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تنها بر امّیین و مردم حجاز و عربها مبعوث شده است؟

پاسخ: حضرت محمّد صلی الله علیه و آله در میان مردم مکّه ظهور کرد و دعوت خود را از آنجا آغاز نمود،ولی نامه‌هایی که آن حضرت به پادشاهان ایران و روم و رؤسای قبایل مختلف فرستاد،بیانگر این حقیقت است که دعوت آن حضرت،محدود به جزیرةالعرب و یا قوم عرب نبوده است.

پیام‌ها:

1- بعثت پیامبران کاری الهی است. «هُوَ الَّذِی بَعَثَ»

2- بعثت پیامبران،عامل رویش،جهش و رستاخیز در همه سطوح و امور جامعه است. «بَعَثَ»

3- برخاستن پیامبر از یک جامعه امّی و آنگاه پرچمداری علم و حکمت،یک معجزه الهی است. «بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً»

4- رهبر جامعه اسلامی باید از مردم، «رَسُولاً مِنْهُمْ» و در مردم باشد. «فِی الْأُمِّیِّینَ»

5-تلاوت قرآن،وسیله و مقدمه تزکیه و تزکیه مقدم بر تعلیم و تعلّم است

یَتْلُوا ... یُزَکِّیهِمْ ... یُعَلِّمُهُمُ .(چنانکه در جای دیگر می‌خوانیم: «اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ» ⁽¹⁾از خداوند پروا کنید تا خداوند،حقایقی را به شما بیاموزد).

6- تزکیه و خودسازی باید در سایه مکتب انبیا و آیات الهی باشد.(ریاضت‌ها و رهبانیت‌هایی که در سایه تعلیم پیامبران نباشد،خود نوعی انحراف است.) «یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ»

7- تزکیه و تعلیم در رأس برنامه‌های انبیاست. «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ»

8-در مکتب انبیا،پرورش روحی و آموزش فکری،در کنار بینش و بصیرت مطرح است. «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ»

9- در محیط فاسد نیز می‌توان کار تربیتی کرد. «وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»

10- برای درک زحمت‌های پیامبران الهی،باید به وضعیّت فرهنگی و اخلاقی مردم زمان آن‌ها توجه کرد. «وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»

وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ«3»

و(این بعثت،مخصوص زمان پیامبر نیست،بلکه برای)دیگرانی از مردم که هنوز به آنان ملحق نشده‌اند(و در آینده متولّد می‌شوند،خواهد بود)و اوست خدای مقتدر حکیم.

ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ«4»

این بعثت،(در اختیار مردم نیست بلکه)لطف و تفضّل الهی است که به هر کس که بخواهد،(و لیاقت داشته باشد)می‌دهد و خداوند صاحب فضل بزرگ است.

نکته‌ها:

در تفاسیر شیعه و سنّی می‌خوانیم:هنگامی که این آیه نازل شد،پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در پاسخ این سؤال که مراد از«آخرین»در آیه سوم چه کسانی هستند؟،دست مبارکشان را بر

شانه سلمان گذاشته و فرمودند:اگر ایمان در ستاره ثریّا باشد،مردانی از نسل و تبار این مرد به سراغ آن خواهند رفت.

پیام‌ها:

1- رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله،مخصوص مردم معاصر خود نیست بلکه شامل تمام مردم پس از او،از هر نژاد و اقلیم می‌شود. وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا ...

2- هیچ کس قدرت جلوگیری از نفوذ اسلام در آینده تاریخ را نخواهد داشت.

وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ

3- پشتوانه پیامبران،قدرت و حکمت خداوند است. بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

4- همان حکمتی که دلیل فرستادن انبیا برای پیشینیان بوده،در بعثت پیامبر اسلام نیز هست. اَلْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ... بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ ... وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

5-گرچه نبوّت فضل و مقام بزرگی است که خداوند به هر کس بخواهد عطا می‌کند ولی چون حکیم است،این مقام را تنها به اهلش می‌دهد. «الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ»

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ«5»

کسانی‌که مکلّف به تورات شدند،ولی حق آن را ادا نکردند،مانند الاغی هستند که کتاب‌هایی حمل می‌کند،(ولی چیزی از آن نمی‌فهمد.)گروهی که آیات خدا را انکار کردند،مَثَل بدی دارند و خداوند قوم ستمگر را هدایت نمی‌کند.

نکته‌ها:

در آیات قبل سخن از بعثت بود و در این آیه سخن از یهودیانی است که بر اساس کتاب

آسمانی خود،تورات،پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را می‌شناختند ولی لجاجت کرده و حاضر به پذیرش رسالت او نشدند.

«أسفار»جمع«سفر»به معنای کتابی است که از حقایق پرده برداری می‌کند. ⁽¹⁾تورات،از بخش‌های مختلفی تشکیل یافته که به هر بخش که همانند یک سوره از قرآن می‌باشد، یک«سِفر»می‌گویند.مانند سِفر پیدایش.

گرچه قرآن در این آیه،از یهودیان انتقاد می‌کند،اما در واقع کنایه‌ای است به مسلمانان که مبادا شما نیز قرآن را بشنوید،ولی به آن عمل نکنید.

قرآن در چند مورد،انسان‌های نااهل را به چارپایان تشبیه کرده که یکی از آنها عالمان بی‌عمل هستند که در این آیه به آنها اشاره شده است. «أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» ⁽²⁾

سعدی می‌گوید:

علم چندان که بیشتر خوانی

چون عمل در تو نیست نادانی

نه محقق بود نه دانشمند

چارپایی بر او کتابی چند

آن تهی مغز را چه علم و خبر

که بر او هیزم است یا دفتر

حضرت علی علیه السلام فرمود:عالمی که به علمش عمل کند اهل نجات است و کسی که به علمش عمل نکند،اهل هلاکت و حسرت خواهد بود و دوزخیان از بوی بد او اذیّت می‌شوند و بیشترین حسرت و ندامت در دوزخ از آنِ کسی خواهد بود که مردم را به سوی خدا دعوت کرده و آنان سخن او را پذیرفته و به بهشت وارد شده‌اند،ولی دعوت کننده خود به دوزخ می‌رود؛زیرا گرفتار هوای‌نفس و آرزوهای طولانی شده است.

«ان اشد اهل النار ندامة و حسرة رجل دعا عبدا الی الله فاستجاب و قبل منه و اطاع الله فادخله الله الجنة و ادخل الداعی النار بترکه علمه و اتباعه الهوی و طول الأمل» ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:«ان العالم اذا لم یعمل بعلمه زلت موعظته عن القلوب کما یزل المطر عن الصفا» ⁽⁴⁾موعظه عالمی که به علمش عمل نکند از دل‌ها منحرف می‌شود،همان‌گونه

که باران از روی سنگ منحرف می‌شود.

امام سجاد علیه السلام فرمودند:در انجیل آمده است:«ان العلم اذا لم یعمل به لم یزدد صاحبه الا کفرا و لم یزدد من الله الا بعدا» ⁽¹⁾به دانشمندی که به علمش عمل نکند،جز کفر و دوری از خدا چیزی افزوده نمی‌شود.

در این آیه تمثیلی‌تند و هشداردهنده در مورد عالمانِ بی‌عمل دینی مطرح شده است.

پیشوایان دینی نیز در این باره تمثیلات و تشبیهات بسیاری را بیان کرده‌اند که به گوشه‌ای از آنها اشاره می‌کنیم:

*عالم بی‌عمل،همچون شمعی است که دیگران از نورش بهره‌مند می‌شوند،ولی خود هلاک می‌گردد. ⁽²⁾

*عالم بی‌عمل،مانند گنجی است که انفاق نشود. ⁽³⁾

*عالم بد،مثل سنگی است که در مسیر آب قرار گرفته است؛نه خود از آن می‌نوشد و نه می‌گذارد آب به دیگران برسد. ⁽⁴⁾

*عالم بی‌عمل،مانند چاه فاضلابی است که درون آن متعفّن است. ⁽⁵⁾

*عالم بی‌عمل،مانند قبری است که ظاهرش سالم است ولی درون آن استخوان‌های پوسیده است. ⁽⁶⁾

گوشه‌ای از سیمای زشت یهود در قرآن

سنگدل هستند: مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ⁽⁷⁾

رفاه طلب هستند: «لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ» ⁽⁸⁾در روی زمین فساد می‌کنند: «یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً» ⁽⁹⁾

حتی به خداوند تهمت می‌زنند: «یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ» ⁽¹⁾

کتاب الهی را تحریف می‌کنند: «یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ» ⁽²⁾

هر کجا وحی طبق میل آن‌ها نباشد،تکبّر می‌ورزند: «أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ» ⁽³⁾

نسبت به اهل ایمان،بیشترین کینه را دارند: «أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ» ⁽⁴⁾

انبیا را به قتل می‌رساندند: لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً ... فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ ⁽⁵⁾

غضب شده خداوند هستند: «وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ» ⁽⁶⁾

گروهی از آنان مورد لعنت حضرت عیسی و حضرت داود بوده‌اند: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی» ⁽⁷⁾

پیام‌ها:

1- استفاده از تمثیل در بیان حقایق،شیوه‌ای قرآنی است.(قرآن دانشمندان بی‌عمل را به الاغ تشبیه کرده است که به ظاهر سنگین است،ولی در واقع، خفیف است). مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ... کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً

2- افشایِ عالمان ناصالح و زبان گشودن به انتقاد از آنان،امری قرآنی است. «مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً»

3- اگر عمل نکردن به تورات،انسان را تا مرز حیوانی همچون الاغ پایین می‌آورد،عمل نکردن به قرآن که کتاب برتر است،انسان را چگونه می‌سازد؟ «کَمَثَلِ الْحِمٰارِ» 4- در اختیار داشتن و حملِ کتاب آسمانی مهم نیست،عمل به آن مهم است. لَمْ

یَحْمِلُوهٰا ... یَحْمِلُ أَسْفٰاراً

5-عمل نکردن به علم و دانش خود،نوعی تکذیب عملی آن است. «بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا»

6- عمل نکردن به علم،نوعی ظلم است. «وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ»

7- دلیل محرومیّت‌ها،عملکرد خود ماست. «وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ»

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ«6»

بگو:ای یهودیان! اگر گمان می‌کنید که تنها شما اولیای خدا هستید نه سایر مردم،اگر(در این پندار)راست می‌گویید،آرزوی مرگ کنید(تا به پاداشهایی که خداوند برای اولیای خود مقرّر کرده،برسید!).

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ«7»

ولی آنان به خاطر آنچه پیش از این انجام داده‌اند،(تحریف کتاب و کتمان صفات پیامبر و...)هرگز آرزوی مرگ نخواهند کرد و خداوند به ستمگران به خوبی آگاه است.

نکته‌ها:

در آیاتی از قرآن آمده است که یهود،خود را برتر از دیگران و حتی خود را فرزندان خدا می‌دانستند و شعار «نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ» ⁽¹⁾سر می‌دادند،با این که مردمی ثروت‌اندوز و دنیادوست بودند،چنانکه قرآن می‌فرماید: «أَحْرَصَ النّٰاسِ عَلیٰ حَیٰاةٍ» ⁽²⁾این آیه گویا با آنان مباهله می‌کند که اگر راست می‌گویید که از اولیای خدا هستید،باید به استقبال مرگ بروید.

شما که می‌گویید:تنها اهل بهشت ما هستیم، «لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ

نَصٰاریٰ»

⁽¹⁾ ،پس چرا حاضر نیستید آرزوی مرگ کنید. «قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ» ⁽²⁾

چرا از مرگ می‌ترسیم؟

اگر سفر به سوی آخرت را به سفرهای دنیوی تشبیه کنیم،می‌بینیم که نگرانی‌های یک راننده در مسافرت،می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد:

الف)گاهی نگرانی به خاطر کمبود بنزین است،امّا کسی که برای آخرت خود توشه برداشته است،نگران نیست. «تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ» ⁽³⁾

ب)گاهی نگرانی به خاطر وسیله نقلیه می‌باشد که سرقتی است،امّا کسی‌که درآمدش حلال است،نگران نیست.

ج)گاهی نگرانی برای جنس قاچاقی است که به همراه دارد،اما کسی‌که بار گناه به دوش ندارد،نگران نیست.

د)گاهی نگرانی برای سرعت غیر مجاز است،امّا کسی‌که اهل افراط و تفریط نیست، «کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً» ⁽⁴⁾و زندگی‌اش بر اساس اعتدال و میانه‌روی بوده است، «لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کٰانَ بَیْنَ ذٰلِکَ قَوٰاماً» ⁽⁵⁾،ترسی ندارد.

ه‍)گاهی نگرانی به خاطر همسفران ناشناس و نادرست است،ولی کسی‌که در دنیا همراه و همنشین ابرار بوده است،نگران نیست.

و)گاهی از تنها بودن در جاده می‌ترسد،ولی کسی‌که در کاروان ابرار قرار دارد و ارتباط او با مؤمنان است تنها نیست.

ز)گاهی از نرسیدن به مقصد ترس و دغدغه دارد،ولی کسی‌که معتقد است ذرّه‌ای از عمل او هدر نمی‌رود،نگران نیست. فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ ... ⁽⁶⁾

از ابوذر پرسیدند:چرا از مرگ می‌ترسیم؟ فرمود:«انکم عمرتم الدنیا و خربتم الآخرة

فتکرهون ان تنتقلوا من عمران الی خراب» ⁽¹⁾شما دنیا را آباد و آخرت را خراب کرده‌اید،پس کراهت دارید که از آبادی به سوی خرابی بروید.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمود:«و الله ابن ابیطالب آنس بالموت من الطفل بثدی امه» ⁽²⁾به خدا سوگند انس من(علی)به مرگ از انس طفل به سینه مادرش بیشتر است.و هنگام ضربت خوردن در محراب مسجد کوفه فرمود:«فزت و رب الکعبة»به پروردگار کعبه سوگند که رستگار شدم.

امام حسین علیه السلام ضمن خطبه مفصّلی می‌فرمایند:«خط الموت علی ولد آدم مخط القلادة علی جید الفتاة» ⁽³⁾مرگ برای فرزندان آدم،مثل گردنبند بر گردن عروسان،زیباست.

گرچه خطاب این آیه به یهودیان است،ولی آمادگی برای مرگ،وسیله‌ای برای سنجش همه مدّعیان ایمان و ولایت الهی است. «فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ»

پیام‌ها:

1- خداوند،شیوه بحث و استدلال با ادیان دیگر و محاجّه با مخالفان را به پیامبر و امّت او آموزش می‌دهد. «قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا»

2- با منطق وجدان،شبهات و برداشت‌های پوچ را پاسخ دهید. «إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ»

3- انحصارطلبی در امور معنوی و دینی،ممنوع است. «مِنْ دُونِ النّٰاسِ»

4- جلوی بلند پروازی‌ها و تخیّلات نابه‌جا را باید گرفت. إِنْ زَعَمْتُمْ ... فَتَمَنَّوُا

اَلْمَوْتَ»

5-معیار صداقت در ادّعای ایمان،آمادگی برای مرگ است. «فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ» هر دوستی،به ملاقات دوست خود علاقمند است،اگر شما دوست خدا هستید،چرا به ملاقات خداوند علاقمند نیستند؟ إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ ... فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ

6- آن گونه استدلال کنید که دشمن حرفی برای زدن نداشته باشد. فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ ...

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً

7- ریشه فرار از مرگ،اعمال خود انسان‌هاست. «وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ»

8-چه بسا کسانی به دروغ ادّعایِ اولیاء اللّه بودن دارند،اما خداوند به باطن ناپاک آنان آگاه است. «وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ»

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ«8»

(ای پیامبر!)بگو:همانا مرگی را که از آن فرار می‌کنید قطعاً ملاقات کننده شما است،سرانجام به نزد آن که به غیب و شهود آگاه است،برگردانده می‌شوید،پس او شما را به آنچه انجام داده‌اید خبر خواهد داد.

نکته‌ها:

انسان‌ها برای فرار از مرگ،هزاران تدبیر می‌اندیشند،ولی چه سود؟ از جبهه جنگ فرار می‌کنند،اما خداوند می‌فرماید:هرگز این فرار جلوی قتل یا مرگ شما را نخواهد گرفت.

«قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ» ⁽¹⁾خانه‌های بسیار محکم می‌سازند،ولی باز هم مرگ به سراغشان می‌آید. «أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ» ⁽²⁾آری،در دنیا نمی‌توان از مرگ فرار کرد همان گونه که در آخرت نمی‌توان از قهر و کیفر الهی فرار کرد. «یَقُولُ الْإِنْسٰانُ یَوْمَئِذٍ أَیْنَ الْمَفَرُّ» ⁽³⁾

ایمان و باور به این که در قیامت دوباره زنده شده و حضور خواهیم یافت و جرم‌ها کشف خواهد شد،بهترین عامل برای رعایت تقوا در دنیا است. «فَیُنَبِّئُکُمْ»

پیام‌ها:

1- اراده خداوند بر اراده انسان غالب است. تَفِرُّونَ ... مُلاٰقِیکُمْ

2- بین مرگ و قیامت،فاصله زیادی است. «فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ» ( «ثُمَّ» برای تأخیر به کار می‌رود.)

3- علم خداوند نسبت به حاضر و غایب و ظاهر و باطن یکسان است. «عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ»

4- مجرم باید ابتدا از جرم خود آگاه شود،سپس به کیفر برسد. «فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ«9»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آنگاه که برای نماز روز جمعه ندا داده شد، پس به سوی یاد خدا(نماز)شتاب کنید و داد و ستد را رها کنید که این برای شما بهتر است،اگر بدانید.

نکته‌ها:

رسول گرامی اسلام در معراج مشاهده فرمود که فرشتگان برای کسانی‌که روز جمعه به نماز جمعه حاضر شوند و غسل جمعه کنند،طلب مغفرت می‌نمایند و می‌گویند:«اللهم اغفر للذین یحضرون صلاة الجمعة اللهم اغفر للذین یغتسئلون یوم الجمعة» ⁽¹⁾

جایگاه روز جمعه

در اسلام،در میان روزها،روز جمعه از اهمیّت خاصی برخوردار است و روایات در این باره بسیار است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

*پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:جمعه،سرور روزهای هفته و دارای بزرگ‌ترین مرتبه در نزد

خداوند متعال است. ⁽¹⁾

*جمعه،روز کمک به محرومان و فقراست.در حدیث می‌خوانیم که پرداخت صدقه و انفاق خود را در روز جمعه پرداخت کنید. ⁽²⁾

*جمعه،عید مسلمانان است. ⁽³⁾

*جمعه روز ظهور امام زمان علیه السلام و پایان غیبت آن حضرت است:«یخرج قائمنا یوم الجمعة» ⁽⁴⁾

*در روز جمعه درهای آسمان برای بالا رفتن اعمال بندگان باز می‌شود. ⁽⁵⁾

*پیامبر می‌فرماید:در روز جمعه خداوند کارهای نیک را چند برابر و کارهای زشت را محو می‌کند،به درجات مؤمنان می‌افزاید،دعاها را اجابت می‌کند،بلاها را دور و حاجات مؤمنان را برآورده می‌سازد. ⁽⁶⁾

هرکس روز جمعه به زیارت قبر پدر و مادر یا یکی از آنها برود،گناهانش بخشیده و نام او در زمره نیکان نوشته می‌شود. ⁽⁷⁾

در روز جمعه،غسل جمعه را ترک نکنید که سنّت پیامبر اسلام است و از بوی خوش بهره‌گیرید و لباس نیکو در بر کنید. ⁽⁸⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:آیا به شما خبر دهم چه کسی اهل بهشت است؟ کسی که گرما و سرمای شدید او را از اعمال روز جمعه باز ندارد. ⁽⁹⁾

در روز جمعه تا آنجا که توان دارید،کارهای خیر انجام دهید.«و لیفعل الخیر ما استطاع» ⁽¹⁰⁾

برای کسی‌که در روز جمعه به نظافت پردازد و ناخن و موی سر و صورت خود را کوتاه کند و مسواک زند...و به سوی نماز جمعه برود،هفتاد هزار فرشته او را بدرقه کنند و برای او استغفار و شفاعت نمایند. ⁽¹¹⁾

جایگاه نماز جمعه

اولین اقدام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پس از هجرت به مدینه،اقامه نماز جمعه بود.

نمازی که دعوت به آن با جمله «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» شروع شده است.

نمازی که با جمله «فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ» مردم به اقامه آن ترغیب شده‌اند.

نمازی که فرمان ترک داد و ستد را به همراه دارد.

نمازی که در روایات،هم وزن حج شمرده شده است.«علیک بالجمعة فانها حج المساکین» ⁽¹⁾

نمازی که بعد از خطبه‌اش دعا مستجاب می‌شود. ⁽²⁾

نمازی که با تکیه امام جمعه به اسلحه اقامه می‌شود.

نمازی که سبک شمردن و استخفاف آن،نشانه‌ی نفاق شمرده شده است.

نمازی که در آن امام جمعه باید مردم را به تقوا سفارش کند.

نمازی که در آن مردم از مسایل جهان آگاه می‌شوند.

نمازی که باید به جماعت برگزار شود ونمی‌توان آن را فردی خواند.

نمازی که سفارش شده تسهیلات لازم برای حضور زندانیان مالی در آن فراهم شود. ⁽³⁾

نمازی که سزاوار است سفر به خاطر حضور در آن به تأخیر افتد.حضرت علی علیه السلام در نامه‌ای به حارث همدانی می‌فرماید:روز جمعه مسافرت مکن تا در نماز حاضر شوی مگر سفری که در راه خدا باشد و یا کاری که به انجام آن معذوری. ⁽⁴⁾

نمازی که سفارش شده از روز قبل،خود را برای حضور در آن آماده کنید.حضرت علی علیه السلام از اینکه روز پنج شنبه دارویی مصرف کنند که سبب ضعف(و عدم شرکت در نماز)در روز جمعه شود،مردم را نهی می‌فرمودند ⁽⁵⁾و امام باقر علیه السلام در وصف یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

فرمودند:آنان از روز پنج شنبه خود را برای نماز جمعه آماده می‌کردند. ⁽¹⁾

نمازی که ثواب شرکت در آن برای مسافر،بیش از ثواب افرادی است که مقیم همان شهرند. ⁽²⁾

نمازی که یک شب مانده به انجام آن،به تلاوت آیات آن سفارش شده است.در روایات سفارش شده که در نماز مغرب شب جمعه،سوره جمعه تلاوت شود که به نوعی تذکر و یادآوری و آماده شدن برای نماز جمعه است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:هر قدمی که مؤمن به سوی نماز جمعه بر می‌دارد،خداوند هول و هراس روز قیامت را از او کم می‌کند. ⁽³⁾

نماز جمعه کفّاره گناهانی است که انسان در طول هفته انجام می‌دهد،البته مادامی که گناهان کبیره را رها کند. ⁽⁴⁾

کسی‌که کارگری را اجیر کرده او را از رفتن به نماز جمعه باز ندارد که گناه می‌کند. ⁽⁵⁾

هرکس سه جمعه پی در پی بدون عذر موجّه نماز جمعه را ترک نماید،نام او به عنوان منافق ثبت می‌شود.«من ترک الجمعة ثلاثة متتابعة لغیر علة کتب منافقا» ⁽⁶⁾

و در روایت دیگری می‌خوانیم هر کس به غیر از بیماری و عذر موجه دیگری سه جمعه در نماز جمعه حضور نیابد،خداوند بر قلب او مُهر می‌زند. ⁽⁷⁾

هر کس نتوانست در نماز جمعه شرکت کند،پس مبلغی را صدقه دهد(تا کفّاره‌ی عدم حضور او در نماز جمعه باشد). ⁽⁸⁾

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:هر کس در زمان حیات و یا پس از مرگ من،نماز جمعه را از روی انکار یا استخفاف و سبک شمردن ترک کند،خداوند کارش را جمع نمی‌کند،در امورش برکت قرار نمی‌دهد و حج و صدقه او قبول نیست،مگر آن که توبه کند. ⁽⁹⁾

هنگامی‌که امام جمعه برای خواندن خطبه می‌ایستد،بر مردم لازم است که سکوت کنند ⁽¹⁾و نماز نخوانند ⁽²⁾و با ادب بنشینند. ⁽³⁾

وظیفه امام جمعه

1.خطبه‌های نماز،طولانی نباشد.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:بعد از شما اقوامی می‌آیند که خطبه‌ها را طولانی و نماز را کوتاه می‌خوانند:«سیأتی بعدکم اقوام یطیلون الخطب و یقصرون الصلاة»اما شما نماز را طولانی بخوانید و خطبه‌ها را کوتاه کنید:«اطیلوا الصلاة و اقصروا الخطبة» ⁽⁴⁾

2.خداوند،در نماز جمعه دو خطبه را قرار داد تا یکی از آن‌ها به حمد و ثنای الهی و تقدیس خداوند،و دیگری به حوائج مردم و هشدار و آموزش آنان و نیایش اختصاص یابد. ⁽⁵⁾

3.در حال قیام،به ایراد خطبه بپردازد.«ما رأیت رسول الله خطب الا و هو قائم» ⁽⁶⁾

4.خطیب،اسلحه دست گیرد ولی آن را به کار نبرد بلکه به موعظه و ارشاد بپردازد.(یعنی قدرت داریم ولی در عین حال،دلسوز و مهربانیم)چنانکه پیامبر به کمان یا عصا تکیه می‌دادند و خطبه می‌خواندند.«یتوکأ علی قوس او عصا» ⁽⁷⁾

5.هنگامی که امام جمعه از منبر بالا می‌رود و رو به مردم می‌ایستد به مردم سلام کند.«من السنة اذا صعد الامام المنبر ان یسلم اذا استقبل الناس» ⁽⁸⁾

6.خواندن سوره جمعه و منافقون در نماز جمعه.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در نماز جمعه سوره جمعه و سوره منافقون را قرائت می‌فرمودند؛سوره جمعه را برای بشارت دادن به مؤمنان و برحذر داشتن آنان از دنیا و سوره منافقون را برای مأیوس کردن و توبیخ منافقان. ⁽⁹⁾

7.آگاه نمودن مردم را به مسائل روز.امام رضا علیه السلام فرمود:نماز جمعه یک گردهمایی عمومی

است تا امام جمعه مردم را به عبادت و اطاعت ترغیب کند و از گناه و معصیت پرهیز دهد و آنان را از آنچه در اطراف آنها روی می‌دهد و از آنچه برایشان مفید و یا مضّر است،آگاه کند.

«و یخبرهم بما ورد علیهم من الآفاق و من الاهوال التی لهم فیها المضرة و المنفعة» ⁽¹⁾

8.امام جمعه،مردم را از آنچه خداوند به آن امر کرده و آنچه از آن نهی فرموده و آنچه مایه‌ی صلاح و فساد آنان است،آگاه سازد و آنان را تعلیم دهد.«ان یعلمهم من امره و نهیه ما فیه الصلاح و الفساد» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- برای دعوت مردم به عبادت باید بسترسازی کرد.(در ابتدای سوره قبل از دستور به شرکت در نماز جمعه،سخن از تسبیح موجودات است.) یُسَبِّحُ لِلّٰهِ ... فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

2- برای دعوت مردم،آنان را با احترام و نام نیک یاد کنیم. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا»

3- حضور در نماز جمعه،نشانه ایمان است. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ ...

4- نماز،مایه‌ی ذکر خدا است. إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ ... فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

5-برای حضور در نماز جمعه،شتاب کنید. «لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا»

6- برای حضور در نماز جمعه،باید موانع موجود را برطرف کرد. «وَ ذَرُوا الْبَیْعَ» (رها کردن کسب و کار و تجارت از باب نمونه است وگرنه همه کارها را باید در هنگام نماز،رها کرد و در نماز جمعه حضور یافت.)

7- خداوند که فرمان ترک تجارت می‌دهد،آن را با وعده‌های حق جبران می‌کند.

«ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»

8-نشانه علم واقعی،انتخاب بهترین‌ها در هر زمان است. «ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»

9- در تربیت دینی،هم تشویق لازم است، «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا»

هم فرمان لازم است، «فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ»

هم نهی لازم است، «ذَرُوا الْبَیْعَ»

هم استدلال لازم است. «ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ»

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ«10»

پس هنگامی که نماز پایان یافت،در زمین پراکنده شوید و از فضل الهی طلب کنید و خدا را بسیار یاد کنید،باشد که رستگار شوید.

نکته‌ها:

در فرهنگ قرآن،مالِ دنیا فضل الهی است،لذا در این آیه می‌فرماید: «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ» ،بعد از پایان نماز جمعه،به سراغ فضل خدا یعنی درآمد و تجارت بروید.چنانکه در جای دیگر،آن را«خیر»شمرده و می‌فرماید: «إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ» ⁽¹⁾اگر کسی خیری باقی گذارده،وصیت کند که در اینجا مراد از خیر،مال دنیاست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:هرکس در بازار و محل کسب و کار با اخلاص خدا را یاد کند،در حالی که مردم از خدا غافلند و به کارهای خود مشغولند،خداوند برای او هزار حسنه ثبت می‌کند و روز قیامت او را مورد مغفرت ویژه خویش قرار می‌دهد. ⁽²⁾

نشاط انسان برای عبادت باید بیش از نشاط او برای کسب درآمد باشد.درباره عبادت فرمود: «فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ» و در این آیه درباره تجارت می‌فرماید: «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ» هر دو کلمه «فَاسْعَوْا» و «ابْتَغُوا» به معنای تلاش و حرکت است،لیکن در آیه اول واژه «سعی»و حرف«فاء»وجود دارد که عشق و نشاط و سرعت در آن نهفته است.

فضل الهی گاهی مادّی و گاهی معنوی است.در آیه چهارم همین سوره درباره بعثت

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ» و در این آیه درباره کسب و کار و تجارت می‌فرماید: «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ».

پیام‌ها:

1- زمان تعطیلی کسب و کار و تجارت به خاطر عبادت،نباید زیاد به درازا کشیده شود.(در آیه قبل،فرمان ترک داد و ستد صادر شد و در این آیه بلافاصله پس از انجام عبادت آن منع برطرف شد). فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ ...

2- خداوند،تعطیل بازار مسلمانان و رهاکردن کار،حتی در یک روز کامل را نمی‌پسندد. «فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا»

3- کسب درآمد و دریافت فضل الهی،نیاز به هجرت و حرکت و مسافرت در زمین دارد. «فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ»

4- در انجام عبادت سرعت بگیرید، «فَاسْعَوْا» ولی در کار مادی به سراغ آن روید و نیازی به عجله نیست،زیرا رزق نزد خداوند مقدّر است. «وَ ابْتَغُوا»

5-لطف و فضل خداوند بسیار است ولی انسان باید برای به دست آوردن آن تلاش کند. «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ»

6- در اسلام،تن‌پروری ممنوع است. «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ»

7- دنیا،گوشه‌ای از فضل الهی است. «مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ»

8-رستگاری،در سایه انجام فرمان‌های الهی است. فَاسْعَوْا ... ذَرُوا ... وَ ابْتَغُوا ... وَ اذْکُرُوا ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

9- تلاش برای رسیدن به امور معنوی و مادی،هر دو فرمان خداست.در آیه قبل فرمود: «فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ» و در این آیه می‌فرماید: «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ»

10- اگر داد و ستد با اراده انسان باشد معامله‌ای بیش نیست، «وَ ذَرُوا الْبَیْعَ» ،امّا اگر بعد از انجام عبادت به سراغ داد و ستد رفتیم،به فضل الهی تبدیل می‌شود. «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ»

11- تلاش برای دنیا نباید همراه با غفلت از یاد خدا باشد. «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً»

12- اسلام هم خواهان کیفیّت در عبادت است، «فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ» ⁽¹⁾و هم به دنبال کمّیّت. «وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً»

13- آنجا که زمینه غفلت و لغزش بیشتر است مثل بازار،یاد خدا ضروری‌تر است. «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً»

14- یاد خدا در همه حال لازم است،چه در حال عبادت، «فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ» و چه در حال تجارت. «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ»

15- انسان با عملکرد و انتخاب خوب خود می‌تواند زمینه رستگاری را فراهم آورد. فَاسْعَوْا ... وَ ابْتَغُوا ... وَ اذْکُرُوا ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

16- یاد خدا،زمانی عامل رستگاری می‌شود که مداوم و مستمر باشد. «وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ«11»

و چون داد و ستد یا سرگرمی ببینند،(از دور تو)پراکنده و به سوی آن روانه شوند و تو را ایستاده(در حال خواندن خطبه)رها کنند.(به آنان) بگو:آنچه(از فضل و برکت)نزد خداست،از سرگرمی و داد و ستد بهتر است و خداوند بهترین روزی دهندگان است.

نکته‌ها:

در تفاسیر می‌خوانیم:پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله مشغول خواندن خطبه‌های نماز جمعه بود که کاروان تجاری همراه با طبل و دُهل و سر و صدا وارد مدینه شد.بیشتر نمازگزاران به سراغ کاروان رفتند و حضرت را که در حال ایستاده مشغول ایراد خطبه بود،تنها گذاشتند.

این آیه نازل شد و آنان را توبیخ کرد.

آیه به جای انتقاد از ترک خطبه و نماز،از تنها گذاردن پیامبر،انتقاد می‌کند.آری،شکستن حرمت رهبر آسمانی از شکستن خطبه و نماز مهم‌تر است.

آغاز این سوره با بعثت پیامبر اسلام بود و پایان آن،با انتقاد از تنها گذاشتن آن حضرت و این خود هشدار به مؤمنان است.

پیام‌ها:

1- قرآن،از حرص و بی‌تقوایی در کسب و کار انتقاد می‌کند. وَ إِذٰا رَأَوْا ... اِنْفَضُّوا إِلَیْهٰا

2- عامل انحراف از یاد خدا،یا مادّیات است و یا نفسانیّات. «تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً»

3- خطیب جمعه باید در حال ایستاده،به ایراد خطبه بپردازد. «وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً»

4- هرکاری که اطراف رهبر الهی را خلوت کند،قابل توبیخ است. «وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً»

5-گرایش‌های مردم،همیشه صحیح و به حق نیست. «وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً»

6- دو خطبه،جزء نماز جمعه است و استماع آن‌ها لازم است. «وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً»

7- در تبلیغ،مسایل مادّی را نفی نکنید بلکه برتری معنویات را مطرح کنید. «مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ»

8-ملاک ارزش‌ها،حسن عاقبت است نه کامیابی‌های زود گذر. «مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ»

9- برای کسب رزق،عبادت را رها نکنید تا به سراغ تجارت بروید.بلکه ابتدا عبادت کنید و سپس به سراغ تجارت بروید،که رزق به دست خداست. مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ ... وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

10- تجارت تنها راه به دست آوردن رزق نیست،اگر خدا بخواهد از غیر آن هم به شما رزق می‌دهد. «وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ»

11- خداوند روزی نمازگزاران جمعه را تضمین کرده است. «وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ»

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره منافقون

اشاره

این سوره همانند سوره جمعه،یازده آیه دارد و در مدینه نازل شده است.

بیان ویژگی‌های منافقان،اختصاص به این سوره ندارد و در بسیاری از سوره‌های قرآن،به ویژه سوره‌های مدنی،به ویژگی‌های روحی و رفتاری آنان اشاره شده است.جامع‌ترین سوره در باره منافقان،سوره توبه است که در حدود یکصد آیه به بیان ویژگی‌های آنان پرداخته است.

تلاوت آن در نماز جمعه سفارش شده است.شاید دلیل این تأکید،آن باشد که امت اسلامی همواره مراقب توطئه‌های منافقان باشند.در کتب فقهی مانند جواهر الکلام آمده است:اگر امام جمعه بعد از سوره حمد،سوره دیگری را شروع کرد،تا زمانی که به نیمه آن نرسیده،می‌تواند عدول کند و سوره منافقون را بخواند مگر آن که سوره‌ای که شروع کرده،جمعه یا توحید باشد.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان.

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ«1»

هنگامی که منافقان نزد تو آیند،گویند:«گواهی می‌دهیم که تو پیامبر خدا هستی» و خدا می‌داند که تو پیامبرش هستی وخدا شهادت می‌دهد که منافقان دروغگویند.

نکته‌ها:

«نفاق»از«نفق»،به معنای تونل‌های زیرزمینی است که برای استتار یا فرار از آن استفاده می‌شود.بعضی از حیوانات مثل موش صحرایی و سوسمار،لانه‌هایی برای خود درست می‌کنند که دو سوراخ دارد.منافق نیز،راه پنهان و مخفی برای خود قرار می‌دهد تا به هنگام خطر از طریق آن فرار کند.

مردم چهار دسته هستند:

الف)گروهی قلباً ایمان دارند و به وظیفه خود عمل می‌کنند که اینان مؤمن واقعی هستند.

ب)گروهی قلباً ایمان دارند،ولی اهل عمل نیستند که این دسته فاسق‌اند.

ج)گروهی قلباً ایمان ندارند،ولی در ظاهر،رفتار مؤمنان را انجام می‌دهند که منافق‌اند.

د)گروهی نه قلباً ایمان دارند و نه به وظیفه عمل می‌کنند که این دسته کافرند. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:نفاق انسان،برخاسته از احساس حقارتی است که از درون دارد.«نفاق المرء ذل یجده فی نفسه» ⁽²⁾

ویژگی‌های منافق در قرآن

1.دروغ گویی: «إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ» ⁽³⁾

2.بی‌هدف و سرگردان: «لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ» ⁽⁴⁾نه با این گروه و نه با آن گروهند.

3.عدم درک عمیق: «لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ» ⁽⁵⁾

4.جمود و عدم‌انعطاف: «کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ» ⁽⁶⁾

5.نماز بی‌نشاط: «قٰامُوا کُسٰالیٰ» ⁽⁷⁾با کسالت به نماز می‌ایستند.

6.تندگویی وتندخویی: «سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ» ⁽⁸⁾زبان‌های تند وخشن را به شما می‌گشایند.

7.سوگند دروغ: «اتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً» سوگندهایشان را سپر توطئه‌هایشان قرار دادند.

8.انتقاد از رهبر معصوم: «یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ» ⁽⁹⁾در تقسیم زکات،نیش می‌زنند و تو را در

تقسیم آن عادل نمی‌دانند.

9.تضعیف رزمندگان: «لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ» ⁽¹⁾می‌گویند:هوا گرم است،به جبهه نروید.

10.ایجاد مرکز توطئه به نام مسجد: «وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً» ⁽²⁾(در برابر مسجد پیامبر)مسجدی می‌سازند تا(با توطئه‌های شوم خود)به مسلمانان ضرر بزنند.

11.پیمان شکنی: «وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا» ⁽³⁾بعضی از آنان با خداوند پیمان بستند که اگر از فضلش به ما داد حتماً صدقه می‌دهیم و از افراد صالح خواهیم بود،پس چون خداوند از فضلش به آنان عطا کرد،بخل ورزیدند و زکات مال خود را ندادند.

12.تحقیر مسلمانان: «أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ» آیا همچون سفیهان ایمان بیاوریم؟

13.محاصره اقتصادی مسلمانان: «لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا» به اطرافیان پیامبر چیزی ندهید تا از دور او پراکنده شوند.

14.فریب‌کاری و نیرنگ‌بازی: «یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ» ⁽⁴⁾می‌خواهند خدا و مؤمنان را فریب دهند،در حالی که جز خودشان را فریب نمی‌دهند.

15.بخل در انفاق: «لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ» ⁽⁵⁾جز با کراهت انفاق نمی‌کنند.

16.امر به زشتی‌ها و نهی از خوبی‌ها: «یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ» ⁽⁶⁾

17.فراراز جهاد: «فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا» ⁽⁷⁾بازماندگان

(از جنگ تبوک)از مخالفت با رسول خدا خوشحالند و از اینکه به جهاد بروند،ناراحت.

18.شایعه پراکنی: «وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ» ⁽¹⁾هرگاه خبری از آرامش یا ترس را دریافت کنند،(قبل از تحقیق یا مصلحت‌سنجی)آن را پخش می‌کنند.

چون خطر منافقان زیاد است،ویژگی‌های آنان در سوره‌های متعدّد قرآن مطرح شده است و کمتر سوره‌ای در مدینه نازل شده که با صراحت یا کنایه به منافقان اشاره نشده باشد. ⁽²⁾

نفاق یک دروغ عملی است،کتمان کفر و اظهار ایمان است؛البتّه هر کتمانی بد نیست، مانند کتمان فقر یا کتمان عبادت.

منافقان دو گروه بودند:گروهی که پس از به قدرت رسیدن اسلام،اظهار ایمان کردند ولی در درون ایمان نداشتند و گروه دیگر کسانی که از ابتدا ایمان آوردند ولی کم‌کم گرفتار دنیا شدند و ایمان خود را از دست دادند،ولی تظاهر به ایمان می‌کردند.امّت اسلامی همواره از هر دو گروه ضربه‌های جبران ناپذیری خورده است.

در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله،سخن از منافقان زیاد بود،ولی بعد از رحلت آن حضرت،مسئله مسکوت ماند.در اینجا چند سؤال است:

1.آیا زنده بودن حضرت سبب نفاق گروهی بود و بعد از رحلت،همه مؤمن واقعی شدند؟!

2.آیا منافقان در همان اقلیتی بودند که دور حضرت علی جمع شده بودند؟!! نظیر سلمان، ابوذر،مقداد و...،در حالی که هیچ کس این افراد را منافق ندانسته است،یا منافقان،اهداف خود را در نظر اکثریت یافته و ساکت شدند؟

منافقان،هم در دنیا دروغگویند: «إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ» ،هم در آخرت سوگندهایی می‌خورند که خداوند آنان را دروغگو می‌نامد: «یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ» ⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:من از مؤمن و کافر نمی‌ترسم،ولی از منافق می‌ترسم. ⁽⁴⁾از سوی دیگر فرمود:من از فقر امت نمی‌ترسم از بی‌تدبیری آنان می‌ترسم. ⁽⁵⁾آری اگر منافقانِ رِند با جاهلان بی‌تدبیر گره بخورند،جنگ صفین و واقعه کربلا پیش می‌آید.

پیام‌ها:

1- در صدر اسلام،عناصر منافقی بودند که تا مرکز تصمیم‌گیری جامعه نفوذ کرده حتی پیامبر در معرض توطئه‌های آنان بود. «إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ»

2- منافق،از کلمه حق،استفاده باطل می‌کند. «قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ»

3- شعارها و کلمات حق را از دست نااهلان بگیرید و خود بکار برید. «قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ»

4- چرب زبانی و چاپلوسی،شیوه منافقان است. «نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ»

5-منافقان با تأکید و سوگند حرف می‌زنند تا شنونده،سخن آنها را باور کند.

«نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ»

6- تأکید را با تأکید پاسخ دهید. نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ ... وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

7- به هر اظهار ارادت وادّعای حمایت دل خوش نکنید. نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ ... لَکٰاذِبُونَ

8-منافقان را رسوا کنید. «وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ»

9- بر خلاف اعتقاد،سخن گفتن دروغ است،گرچه آن سخن راست باشد.

(خداوند،سخن منافقان را که به پیامبر اسلام می‌گفتند:تو پیامبر خدا هستی، دروغ می‌داند،چون آنان بر خلاف اعتقاد خود می‌گفتند،گرچه در واقع پیامبر رسول خدا بود). قٰالُوا نَشْهَدُ ... وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

10- ایمان واقعی،اعتقاد قلبی است نه اقرار زبانی. قٰالُوا ... إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

«3-2»

سوگندهای خود را سپر ساخته و(مردم را)از راه خدا باز داشتند،به راستی آنچه انجام می‌دهند ناپسند است.آن(نفاق)برای آن است که آنان ایمان آورده سپس کفر ورزیدند،پس بر دل‌هایشان مهر(شقاوت)زده شد و از این رو نمی‌فهمند.

نکته‌ها:

«جُنَّةً» به معنای سپر است که بدن را از تیر دشمن می‌پوشاند؛«مجنون»به کسی گویند که عقلش پوشیده شده باشد؛«جن»به موجود پوشیده از چشم مردم و«جنین»به بچه پوشیده در رحم مادر گویند و «جُنَّةً» باغی که سایه و شاخه درختانش،زمین آن را پوشانده باشد.

قرآن،بارها از سوگندهای دروغ منافقان سخن به میان آورده است:آنان سوگند یاد می‌کنند تا شما را راضی کنند. «یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ» ⁽¹⁾سوگند یاد می‌کنند که ما جز خیرخواهی هدفی دیگر برای ساختن مسجد ضرار نداشتیم. «لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ» ⁽²⁾آنان برای شما سوگند می‌خورند که ما توان شرکت در جنگ(تبوک)را نداشتیم وگرنه شرکت می‌کردیم. «وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ» ⁽³⁾

در سراسر قرآن،هر کجا نام منافقان مطرح شده،تعابیر تندی وارد شده است از جمله:

«طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ» خداوند بر دل‌های آنان مهر زده است؛ ⁽⁴⁾«لاٰ یَفْقَهُونَ» آنان شناخت ندارند: ⁽⁵⁾«لاٰ یَعْلَمُونَ» آنان نمی‌دانند؛ ⁽⁶⁾«لَکٰاذِبُونَ» آنان دروغ می‌گویند؛ ⁽⁷⁾«مٰا یَشْعُرُونَ» آنان درک ندارند؛ ⁽⁸⁾«الْمُفْسِدُونَ» فسادگرند؛ ⁽⁹⁾«فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ» ⁽¹⁰⁾در سرکشی خود سر درگمند؛ «مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ» ⁽¹¹⁾آنان هدایت یافته نیستند؛ «لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ» ⁽¹²⁾خداوند هرگز آنان را نمی‌بخشد.

بستن راه خدا گاهی به دست منافقان است که از طریق سوگند انجام می‌گیرد. أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا ...و گاهی به دست کفار است که از طریق بودجه‌ها انجام می‌شود. «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ لِیَصُدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ» ⁽¹³⁾همانا کسانی‌که کفر ورزیدند اموال خود را برای باز داشتن مردم از راه خدا هزینه می‌کنند.

منافقان،از هر طریقی که بتوانند راه خدا را می‌بندند،نظیر:شکستن وحدت مسلمانان با ساختن مسجد ضرار،ضربه نظامی به بهانه هوای گرم،ضربه اقتصادی با نهی از کمک به اطرافیان پیامبر،ضربه جانی با توطئه شهادت امام حسن و امام جواد علیهما السلام از طریق همسر.

رهبر جامعه اسلامی،بیش از همه باید مراقب توطئه‌های منافقان باشد.در این سوره

شخص پیامبر مخاطب قرار گرفته است،گرچه همه مسلمانان مسئولند: «إِذٰا جٰاءَکَ ، نَشْهَدُ إِنَّکَ ، رَأَیْتَهُمْ ، تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ ، تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ ، فَاحْذَرْهُمْ ، أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ»

پیام‌ها:

1- سوء استفاده از مقدّسات و استفاده ابزاری از ارزش‌ها،شیوه منافقان است.

«اتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً»

2- کار فرهنگیِ منافقان،استفاده از دین علیه دین است. اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً ... فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

3- منافقان در تلاشند تا دیگران را از هدایت الهی محروم سازند. «فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ» (هدف منافقان،بستن راه خداست،امّا اینکه مردم به چه راه دیگری بروند،مهم نیست.)

4- عملکرد منافقان،سراسر زشت و ناپسند است. «سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

5-سرانجام نفاق،کفر است. «ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا»

6- انسان با نفاق،بر قلب خود مهر می‌زند و آن را از درک حقایق محروم می‌سازد. «فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ»

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ«4»

و هرگاه آنان را ببینی،قیافه آنان(چنان آراسته است)که ترا به شگفت وادارد و اگر سخن گویند،(به قدری جذّاب و زیباست که)به کلامشان گوش فرادهی،گویا چوب‌هایی هستند(خشک و بی‌مغز و بی‌فایده و به هم) تکیه داده شده،هر ندایی را علیه خود می‌پندارند،آنان دشمنند،پس از آنان دوری کن،خدا آنان را بکشد،چگونه از حق منحرف می‌شوند.

نکته‌ها:

در سوره توبه،خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:اموال و اولاد منافقان ترا به شگفتی نیاندازد،در این جا می‌فرماید:قیافه و بیان آنان سبب شگفتی شما نشود.

گرچه در این آیه،مخاطب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است ولی مراد تمام مسلمانان هستند که ممکن است ظواهر و بیان منافقان آنان را تحت تأثیر قرار دهد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:مؤمن چهار دشمن دارد:مسلمانی که به او حسد می‌ورزد:«مؤمن یحسده»،منافقی که کینه او را در دل دارد:«منافق یبغضه»،شیطانی که او را گمراه می‌کند:

«شیطان یضله»،کافری که به جنگ او می‌آید:«کافر یقاتله». ⁽¹⁾

چوب اگر در سقف و دیوار و در و پنجره به کار رفته باشد مفید است،ولی اگر آن را در کناری به چیزی تکیه دهند،نشانه بلا استفاده بودن آن است. «خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ»

تشبیه منافقان به تنه‌های بریده شده درخت، «کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ» ،از جهاتی می‌تواند باشد از جمله:1.سبکی و پوکی و شکسته شدن در برابر فشار و ضربه؛2.جمود و خشکی و عدم انعطاف و تأثیر پذیری؛3.عدم استقلال در ایستادن روی پای خود؛4.عدم قدرت بر شنیدن و اندیشیدن.

منافقان،از مؤمنان دلهره دارند و همواره نگرانند که مبادا آیه‌ای درباره آنان نازل شود:

«یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ» نظیر آیه 64 توبه که می‌فرماید: «یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ»

«هم العدو»یعنی دشمن واقعی این افراد هستند،زیرا اولاً درون جامعه هستند و از اسرار مسلمانان آگاهند،ثانیاً چون در لباس دوست هستند شناخت آنان مشکل است،ثالثاً چون ناشناخته‌اند مبارزه با آنان سخت‌تر است،رابعاً چون پیوندهای نسبی و سببی با مسلمانان دارند برخورد با آنان پیچیده‌تر است و خامساً ضربه آنان غافلگیرانه‌تر است.

پیام‌ها:

1- منافقان،در میان ما و جلو چشمان ما هستند،نه افرادی دور از چشم. «رَأَیْتَهُمْ»

2- به هر قیافه‌ای اعتماد نکنیم که قیافه زاهدانه دلیل تقوا نیست.در برخی موارد، ظاهر زیبا وسیله فریب مردم است. «تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ»

3- اگر هشدارهای الهی و توجه پیامبر نباشد،سخنان زیبا و فریبنده،حتی پیامبر را به شنیدن وادار می‌کند. «وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ»

4- منافقان،ظاهری آرام،ولی باطنی پر دغدغه دارند و همیشه در وحشت و اضطرابند. تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ ... یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ

5-از دشمن داخلی بیشتر بترسید. «هُمُ الْعَدُوُّ»

6- دشمن را بشناسیم و فریب ظاهر و سخنان او را نخوریم. تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ ...

تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ ... هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ

7- منافقان با خدا درگیرند و خدا نیز آنها را لعنت می‌کند: «قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ» .(«قاتل»از باب مفاعله در مورد درگیری طرفینی است و لذا نفرمود:«قتلهم الله»)

8-موضع‌گیری منافقان در برابر اسلام،شگفت آور است. «أَنّٰی یُؤْفَکُونَ»

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ«5»

و هرگاه به آنان گفته شود:بیایید تا رسول خدا برای شما طلب مغفرت کند،(از روی انکار و تکبر و تمسخر)سرهای خود را بر می‌گردانند و آنان را می‌بینی که از سر استکبار،(مردم را از گرایش به حق)باز می‌دارند.

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ«6»

برای آنان تفاوتی ندارد که برایشان استغفار کنی یا استغفار نکنی،هرگز خداوند آنان را نمی‌بخشد،زیرا که خداوند گروه فاسق را هدایت نمی‌کند.

نکته‌ها:

«تَعٰالَوْا» از ریشه«علوّ»به معنای دعوت به آمدن به سوی بلندی و رشد است.

«لَوَّوْا» ،از ریشه«لی»به معنای تابیدن طناب و در مورد سرتابیدن از حق به کار می‌رود.

بالاترین بدبختی آنست که انسان هم خودش را محروم کند: «لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ» ،هم دیگران را محروم نماید: «یَصُدُّونَ» ؛به خصوص اگر این کارها آگاهانه باشد. «وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ»

مشابه آیه 6 را در آیه 80 سوره توبه نیز می‌خوانیم: «اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ» اگر برای منافقانی که به مؤمنان نیش می‌زنند،هفتاد بار هم استغفار کنی،(تا وقتی که دست از نفاقشان برندارند)هرگز خداوند آنان را نمی‌بخشد.

پیام‌ها:

1- به سراغ افراد منحرف رویم و از آنان برای توبه و تجدید حیثیت دعوت کنیم.

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ ...

2- اجابت دعوت اولیای الهی،مایه علوّ و رشد است. «تَعٰالَوْا»

3- دعای اولیای خدا در مورد بخشش گنهکاران،مستجاب است. «یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ»

4- توسّل به پیامبر خدا جایز است. «تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ»

5-سر باز زدن از پیشنهاد مفید،نشانه تکبّر است. لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ ... وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ

6- کسی که دعوتِ حق را نمی‌پذیرد،حتی دعای پیامبر درباره او کارساز نیست.

تَعٰالَوْا ... لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ ... سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ ...

7- تکبّر و استکبار،انسان را از رحمت بی‌پایان الهی محروم می‌سازد. هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ ... لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ

8-هدایت و ضلالت به دست خداوند است،ولی او کسی را از هدایت محروم می‌کند که به دنبال فسق و گناه باشد. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ»

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ«7»

آنان همان کسانی هستند که می‌گویند:بر کسانی‌که نزد رسول خدا هستند،انفاق نکنید تا پراکنده شوند؛در حالی که خزانه‌های آسمان‌ها و زمین برای خداوند است ولی منافقان نمی‌فهمند.

نکته‌ها:

«خَزٰائِنُ» جمع«خزینة»به معنای گنجینه است.

از شیوه‌های برخورد دشمن،محاصره اقتصادی و در تنگنا قرار دادن مؤمنان است.چنانکه منافقان به یکدیگر می‌گفتند:به یاران پیامبر کمک نکنید تا از دور او پراکنده شوند.معاویه نیز در بخشنامه‌ای دستور داد یاران علی علیه السلام را از بیت المال محروم کنند.«انظروا من قامت علیه البینة انه یحب علیا و اهل بیته فامحوه من الدیوان و اسقطوا عطائه و رزقه» ⁽¹⁾همان‌گونه که در کربلا نیز آب را بر یاران امام حسین بستند و امروزه ابرقدرت‌ها برای به تسلیم کشاندن کشورها از فشار محاصره اقتصادی استفاده می‌کنند.

پیام‌ها:

1- یکی از راه‌های دشمن برای شکستن مکتب و رهبر،پراکنده کردن پیروان است. لاٰ تُنْفِقُوا ... حَتّٰی یَنْفَضُّوا

2- افراد مادّی تحلیل مادّی دارند و فکر می‌کنند مردم برای دنیا دور پیامبر جمع شده‌اند،لذا می‌گویند:کمک نکنید تا پراکنده شوند. لاٰ تُنْفِقُوا ... حَتّٰی یَنْفَضُّوا ...

3- مؤمنان نباید در تنگناها،چشم امیدی به کمک‌های منافقان و مخالفان داشته باشند،بلکه باید توکّل آنان به خداوند و گنجینه‌های او باشد. لاٰ تُنْفِقُوا ... لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

4- به خودی‌ها امید دهید و سخنان یاوه دشمن را پاسخ دهید. لاٰ تُنْفِقُوا ... وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ ...

5-فهم منافقان،بر اساس محاسبات ظاهری است و عمق ندارد. «لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ»

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ«8»

می‌گویند:«اگر(از این سفر جنگی)به مدینه بازگردیم،عزیزترین افراد، ذلیل‌ترین مردم را بیرون خواهد کرد»،در حالی که عزّت و اقتدار مخصوص خدا و پیامبرش و مؤمنان است،ولی منافقان نمی‌دانند.

نکته‌ها:

در تفاسیر،برای آیات پنجم تا هشتم سوره منافقون،شأن نزول مفصّلی آمده است که آن را به طور خلاصه نقل می‌کنیم:بعد از جنگ بنی المصطلق که در سال ششم هجری اتّفاق افتاد،هنگام بازگشت به مدینه،میان دو نفر از مسلمانان که یکی از مهاجران و دیگری از انصار بود،بر سر آب‌گیری از چاه نزاع شد و هر یک برای غلبه بر دیگری از دوستان خود کمک خواست.عبداللّه بن ابَی که سر کرده منافقان بود به کمک مرد انصاری شتافت و گفت:ما مهاجران را مسکن و مال دادیم،ولی حالا در برابر ما می‌ایستند.اگر به مدینه برگردیم،عزیزان،ذلیل‌ها را بیرون خواهند کرد.

زیدبن ارقم که جوانی نورسته بود،این گفته را به پیامبر گزارش داد.حضرت،عبداللّه بن ابَی را احضار کرد ولی او انکار نمود.انصار گفتند:چرا به خاطر گزارش یک نوجوان،بزرگ ما، عبداللّه توبیخ شود؟

پیامبر فرمان حرکت داد و اجازه دستور استراحت نداد تا مردم فرصت و فراغتی برای ادامه حرف‌ها نداشته باشند،هنگامی که به مدینه رسیدند فرزند عبداللّه بن ابَیّ که از مؤمنان واقعی بود،راه را بر پدر بست و گفت:آیا تو عزیزترین مدینه‌ای و می‌خواهی پیامبر را خارج

کنی؟ هرگز نمی‌گذارم وارد شوی،مگر آنکه پیامبر اکرم اجازه دهد.

مسئله را به پیامبر گزارش دادند و حضرت اجازه ورود او را به مدینه داد،عبداللّه که خود را عزیز می‌پنداشت،ذلیل شد و از شدت خجالت در خانه ماند تا آنکه مرد و هرگاه به او گفته می‌شد بیا نزد پیامبر برویم و عذرخواهی کن،او سرپیچی می‌کرد.

امام صادق علیه السلام فرمود:خداوند امور مسلمانان را به خودشان واگذارده ولی اجازه ذلیل کردن خود را به آنان نداده است:«و لم یفوض الیه ان یکون ذلیلا» ⁽¹⁾،سپس آیه «وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» را تلاوت فرمود.

در حدیث می‌خوانیم که پرسیدند:چگونه مؤمن خود را ذلیل می‌کند؟ امام صادق علیه السلام فرمود:«یتعرض لما لا یطیق»و«یدخل فیما یعتذر منه» ⁽²⁾در کاری که توان انجامش را ندارد و از انجامش معذور است وارد می‌شود.

در عبارت «وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ» ،چون «لِلّٰهِ» مقدم بر «الْعِزَّةُ» شده است،انحصار استفاده می‌شود،یعنی عزّت واقعی مخصوص خداست.

عزّت خداوند،ذاتی اوست و عزّت پیامبر،به دلیل عنایات ویژه خداوند به او و عزّت مؤمنان،به خاطر وعده الهی بر نصرت و پیروزی نهایی آنان است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- منافقان،در صدد براندازی حکومت اسلامی هستند. «لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ»

2- منافقان،خود را عزیز و پیامبر و مؤمنان را ذلیل می‌دانند. «لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ»

3- خداوند،پیروزی و عزّت مؤمنان را به شرط مؤمن ماندن تضمین کرده است.

وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ ...

4- عزّت،در انحصار خدا،پیامبر و مؤمنان است. «وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ»

5-به یاوه سرایی دشمن پاسخ دهید و به کسانی‌که خود را عزیزترین مردم و پیامبر را ذلیل‌ترین می‌پندارند بگویید: «وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ»

6- منافقان از شناخت حقایق عاجزند.نه قدرت درک این مطلب را دارند که خداوند در برابر تحریم اقتصادی،مؤمنان را روزی می‌دهد: «لاٰ یَفْقَهُونَ» و نه اینکه عزّت حقیقی از آنِ اهل ایمان است. «لاٰ یَعْلَمُونَ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ«9»

ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! اموال و اولادتان شما را از یاد خدا غافل نسازد و کسانی که چنین کنند،آنان همان زیانکارانند.

نکته‌ها:

تا اینجا آیات مربوط به منافقان به پایان رسید،ولی چون یکی از عوامل نفاق،علاقه زیاد به دنیاست،این آیه به مؤمنان هشدار می‌دهد که اموال و اولاد،شما را غافل نکند. ⁽¹⁾

غفلت از یاد خدا

عوامل بازدارنده از یاد خدا بسیار است،ولی مهم‌ترین آنها،اموال و اولاد است که این آیه به آنها اشاره نموده است. «لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ»

شراب و قمار نیز مانع یاد خداست. «یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ» ⁽²⁾

تجارت و داد و ستد نیز می‌تواند از موانع باشد.لذا قرآن از کسانی‌که داد و ستد،آنان را از یاد خدا باز نداشته ستایش کرده است. «رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ» ⁽³⁾

تکاثر و فزون‌طلبی از عوامل بازدارنده است. «أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ» ⁽⁴⁾

آرزوهای طولانی نیز مانع یاد خداست. «یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ» ⁽⁵⁾

رفاه‌زدگی از عوامل دیگر غفلت است. «مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ» ⁽¹⁾

البتّه علاقه به دنیا آنگاه خطرناک است که انسان،دنیا را مقدمه آخرت نبینید و هدفش در تمام کارها،دنیا باشد. «فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰی عَنْ ذِکْرِنٰا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا» ⁽²⁾از کسی که از یاد ما اعراض کرده و جز زندگی دنیا اراده‌ای ندارد،دوری کن.

روشن است که غفلت از یاد خدا،سبب هم‌نشینی با شیطان شده: «وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ» ⁽³⁾و انسان را به عذاب شدید و فزاینده‌ای گرفتار می‌سازد. «وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذٰاباً صَعَداً» ⁽⁴⁾

آنچه خطرناک است غفلت از یاد خداست،نام بردن از اموال و اولاد،به خاطر آن است که این دو قوی‌ترین عامل غفلت هستند.

«ذِکْرِ اللّٰهِ» شامل همه‌گونه ذکر و یاد خدا می‌شود،امّا بارزترین ذکر خدا،نماز است که باید مراقب بود رسیدگی به اموال و اولاد انسان را از نماز بازندارد.

شاید دلیل مانع بودن مال و فرزند،جلوه‌های ظاهری آنهاست که انسان را از خدا غافل می‌سازد. «الْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽⁵⁾

قرآن،مال و فرزند را مایه فتنه و آزمایش دانسته: «وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ» ⁽⁶⁾و می‌فرماید: «وَ مٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنٰا زُلْفیٰ» ⁽⁷⁾مال و فرزند،عامل قرب شما به خداوند نیستند.

پیام‌ها:

1- برای آن که مؤمنان را موعظه کنید و آنان بپذیرند،به آنان شخصیت دهید. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ...

2- لازمه ایمان،برتری دادن یاد خدا بر مال و فرزند است. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ ...

3- مال و فرزند،کم یا زیادش،می‌تواند مانع یاد خدا باشد. أَمْوٰالُکُمْ ... أَوْلاٰدُکُمْ

4- خسارت واقعی،غفلت از یاد خدا است. «فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ» (از دست دادن مال و فرزند،خسارت جزئی است،ولی غفلت از خالق خسارت کلی است.)

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ«10»

و از آنچه روزی شما کرده‌ایم انفاق کنید پیش از آنکه مرگ به سراغ هر یک از شما آید،پس(در آستانه رفتن)گوید:پروردگارا چرا(مرگ)مرا تا مدتی اندک به تأخیر نیانداختی تا صدقه(و زکات)دهم و از صالحان گردم.

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ«11»

و هرگز خداوند مرگ کسی را که اجلش فرارسیده،به تأخیر نمی‌اندازد و خداوند به آنچه عمل می‌کنید آگاه است.

نکته‌ها:

در آیه هفتم،منافقان می‌گفتند:به یاران پیامبر کمک نکنید تا دور او را خلوت کنند.شاید این آیه برای خنثی کردن طرح آنان،به مؤمنان می‌گوید:شما که ایمان دارید به مؤمنان کمک کنید تا دور حضرت خالی نشود.

اگر انسان،مرگ و قیامت را باور کند،خیلی راحت انفاق می‌کند.قرآن،چندین بار برای ایجاد انگیزه انفاق،مسئله معاد و قیامت را مطرح کرده است،از جمله در سوره بقره آیه 254 می‌فرماید: «أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خُلَّةٌ وَ لاٰ شَفٰاعَةٌ» از آنچه به شما داده‌ایم پیش از آن که قیامت فرارسد که دوستی و داد و ستد و شفاعتی در کار نیست،انفاق کنید.

ابن عباس می‌گوید:این درخواستِ فرصت در لحظه مرگ،برای کسانی است که زکات مال

خود را نداده‌اند یا مستطیع بوده،ولی حج انجام نداده‌اند. ⁽¹⁾

تقاضای مهلت و بازگشت به دنیا پذیرفته نیست،نه در آستانه مرگ،که آیه 100 سوره مؤمنون و این آیه می‌فرماید و نه در قیامت که دوزخیان می‌گوید: «رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ» ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام با استناد به آیه «وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً» ،فرمود:هر سال در شب قدر تمام امور تا شب قدر بعدی،ثبت و حتمی شده و نازل می‌شود و تغییر و تأخیری در آن صورت نمی‌دهد. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1- برای دعوت مردم به کار خیر،بسترسازی کنید. أَنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ (فرا رسیدن مرگ و نداشتن فرصت بازگشت و التماس برای تأخیر مرگ را یادآوری کنید).

2- آنچه داریم از خداست نه از خودمان. «رَزَقْنٰاکُمْ»

3- علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد. «مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ» (با فرا رسیدن مرگ راه عمل بسته می‌شود)

4- مرگ،بی‌خبر می‌رسد و قابل تأخیر نیست. یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ ... لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی

5-ثروتمندانی که در زمان حیات خود،اهل انفاق نبوده‌اند،به هنگام مرگ، تأسف بسیار خواهند خورد. رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی ... فَأَصَّدَّقَ

6- نشانه شایستگی و صالح بودن،انفاق به محرومان است. «أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ»

«والحمد لله رب العالمین»

سیمای سوره تغابن

اشاره

این سوره هجده آیه دارد و در مدینه نازل شده است.

به مناسبت آیه نهم که در آن روز قیامت،روز«تغابن»شمرده شده،این سوره، تغابن نام گرفته است.

تغابن به معنای دیگری را مغبون کردن و سود را به نفع خود جذب کردن است.در قیامت،هر کس به فکر آن است که خود را نجات دهد و دیگری را مقصر بداند.

آیات این سوره از نظر نظم و سیاق،شبیه سوره حدید و گویی خلاصه‌ای از آن است.

سوره با بیان توحید و یگانگی خداوند آغاز شده و با هشدار به مردم در مراقبت از اعمالشان و توجّه به قیامت ادامه یافته است و در پایان مردم را به انفاق در راه خدا و دوری از دلبستگی به دنیا سفارش می‌کند.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ«1»

آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است،برای خدا تسبیح می‌گویند.فرمانروایی، مخصوص او و ستایش نیز مخصوص اوست و او بر همه چیز تواناست.

نکته‌ها:

حاکمان دنیوی برای کسب و حفظ قدرت خود،مرتکب خلافکاری‌هایی می‌شوند،ولی خداوند فرمانروایی است که همه هستی او را تقدیس و تنزیه می‌کنند و هیچ ظلمی از او صادر نمی‌شود.

حمد و ستایش،حقّ کسی است که از عیب و نقص به دور باشد،لذا اوّل تسبیح خداوند مطرح شده است و سپس ستایش او در نماز نیز تسبیح و حمد،در رکوع و سجود در کنار هم آمده است.

پیام‌ها:

1- تمام موجودات هستی نوعی شعور دارند و طبق همان شعور،به تسبیح الهی مشغولند.(دریغ که بعضی انسان‌ها به خاطر ترک عبادت و تسبیح،وصله ناهمرنگ هستی هستند). «یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ»

2- حکومت خداوند مطلق است و هیچ محدودیتی ندارد. «لَهُ الْمُلْکُ» (حکومت الهی حقیقی است نه مجازی،نه عاریه‌ای،نه اعتباری و نه موقّت)

3- در دنیا بسیاری از افرادی که حکومت و قدرت دارند،مورد انتقادند،ولی خداوند هم قدرت و حکومت دارد و هم مورد ستایش است. «لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ»

4- سرچشمه تمام کمالات اوست و لذا تمام ستایش‌ها برای اوست. «لَهُ الْحَمْدُ»

5-در دنیا بسیاری از فرمانروایان از حل مشکلات و انجام اصلاحات عاجزند، ولی خداوند،فرمانروایی است که بر هرکاری قادر است. لَهُ الْمُلْکُ ... وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

6- قدرت خداوند نسبت به همه هستی یکسان است.(آفریدن یک قطعه سنگ با آفریدن یک سلسله کوه برای او یکسان است،همان‌گونه که برای چشم ما، دیدن یک میخ و دیدن یک کوه یکسان است). «وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ«2»

اوست آن که شما را آفرید،پس بعضی از شما(به اختیار خود)کافر و بعضی مؤمن شدند و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

نکته‌ها:

اگر انسان،مقداری خاک را در خیابان ببیند،می‌پرسد:چه شخصی این خاک‌ها را ریخته است؟ اگر روی این خاک‌ها جدول بندی و طراحی شود،سؤال می‌کند که این طرح از کیست؟ اگر خاک طراحی شده،همراه با حکمت و صنعت به صورت کاشی درآید،از ویژگی‌ها و هنر طرّاح سؤال می‌کند.

خداوند،انسان را آفرید: «خَلَقَکُمْ» اما آفرینش بسیار شگفت که به خاطر آن از خود با جمله، «فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» یاد کرد،زیرا همه گونه هنرنمایی و ظرافت و طرّاحی در آن به کار رفته است،چنانکه در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ» ⁽¹⁾ما انسان را در بهترین قالب آفریدیم.

آری،آفریده نشانه آفریدگار است و هر چه روی آن هنرنمایی عالمانه و حکیمانه شود،نشانه علم و حکمت و قدرت آن آفریدگار است.

آیه پیش به تسبیح همه موجودات اشاره کرد و این آیه به کفر و کفران برخی انسان‌ها اشاره می‌کند تا کافران گمان نکنند که خداوند،نیازمند عبادت آنهاست و یا کفر آنها به خداوند زیانی می‌رساند.

آیه قبل،به تسبیح همه موجودات اشاره داشت که به نوعی بیانگر آن بود که آنان از نوعی شعور برخوردارند و در این آیه،به امتیاز انسان بر دیگر موجودات اشاره می‌کند که داشتن اراده و اختیار است.انسان با این موهبت ممتاز الهی،می‌تواند همان راهی را که بقیه موجودات می‌روند،بپیماید یا آنکه به راهی خلاف آن رود.شاید آیه به نوعی انتقاد از انسان باشد که تو علی رغم توجّه بیشتر خداوند و گل سرسبد موجودات بودن،بر خلاف مسیر آب

شنا کرده و به کفران نعمت‌ها و ناسپاسی خداوند روی می‌آوری.

پیام‌ها:

1- آفرینش انسان،جلوه‌ای از قدرت خداوند است. «هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ - هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ»

2- انسان،موجودی مختار و انتخابگر است نه مجبور. «فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ»

3- عمل انسان،بیانگر عقیده اوست.(به جای آن که بگوید:خداوند به کفر و ایمان شما آگاه است،می‌فرماید:خداوند به عملکرد شما آگاه است.) «وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ«3»

آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید و شما را(در رحم مادر)صورت‌گری کرد و صورت شما را نیکو قرار داد و بازگشت(همه)به سوی اوست.

نکته‌ها:

منظور از حُسن صورت «فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ» آن است که خداوند،انسان را مجهز نمود به چیزهایی که در راه رسیدن به هدف،او را کمک می‌کند.

اعضای بدن انسان هر کدام در جای مناسب قرار گرفته و ترکیب و تناسب آنها موجب زیبایی اندام انسان و به ویژه صورت او گردیده است.مژه،پلک و ابرو که وظیفه حفاظت از چشم را به عهده دارند،زیبایی خاصّی به چهره انسان بخشیده‌اند.لب‌ها که دربان دهان و نگهبان زبان و دندان هستند،تنها به هنگام خوردن یا گفتن،آن هم به مقدار مورد نیاز باز و بسته می‌شوند و در کودکی که حیات نوزاد به شیر مادر وابسته است،کار مکیدن را به عهده دارند و در بزرگسالی،احساسات عاطفی را با بوسیدن اظهار می‌دارند.

خداوند،برترین آفریده خود یعنی انسان را از آبی ناچیز آفریده، «مٰاءٍ مَهِینٍ» ⁽¹⁾و در کارگاهی تاریک و ظلمانی، «فِی الْأَرْحٰامِ» ⁽²⁾و بر روی آن بهترین و زیباترین صورت‌گری را قرار دارد. «فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ»

تفاوت آفریده‌های خداوند با تولیدات انسان:

1.تولیدات انسان محدود و در بعضی زمینه‌ها تولید دارد،امّا خداوند همه چیز را می‌آفریند.

«خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ» ⁽³⁾

2.تولیدات انسان گاهی لغو است،امّا خداوند همه چیز را هدفمند آفریده است. «خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ» ⁽⁴⁾

3.در تولیدات انسان افراط و تفریط است،امّا آفرینش خداوند به اندازه است. «إِنّٰا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنٰاهُ بِقَدَرٍ» ⁽⁵⁾

4.تولیدگر معمولاً پس از تولید نظارتی از تولید ندارد،امّا خداوند هرگز از مخلوقاتش غافل نمی‌شود. «وَ مٰا کُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِینَ» ⁽⁶⁾

5.انسان گاهی از تولید خسته و کسل می‌شود،امّا خداوند هرگز از آفرینش خسته نمی‌شود.

«مٰا مَسَّنٰا مِنْ لُغُوبٍ» ⁽⁷⁾

6.خداوند از طریق زوجیت،بقای موجودات را تضمین نموده است. «وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ» ⁽⁸⁾

7.خدا،همه آفریده‌های خود را هدایت تکوینی می‌کند. «أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ» ⁽⁹⁾

8.همه آفریده‌ها،در نهایت به سوی او بازمی‌گردند. خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... إِلَیْهِ الْمَصِیرُ ⁽¹⁾

تمام کارهای خداوند بهترین است:

آفرینش او بهترین است: «فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» ⁽²⁾

کتاب قرآن او بهترین است: «نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ» ⁽³⁾

قصه‌های او بهترین است: «أَحْسَنَ الْقَصَصِ» ⁽⁴⁾

نام‌های او بهترین است: «وَ لِلّٰهِ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ» ⁽⁵⁾

پاداش‌های او بهترین است: «فَلَهُ جَزٰاءً الْحُسْنیٰ» ⁽⁶⁾

وعده‌های او بهترین وعده‌هاست: «وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ» ⁽⁷⁾

حکم او بهترین حکم‌ها است: «وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ حُکْماً» ⁽⁸⁾

خداوند از ما نیز خواسته است که در تمام کارها،بهترین‌ها را انتخاب کنیم.مثلاً:

در گفتار،بهترین سخن را بگوئیم: «یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽⁹⁾

در عمل،بهترین را انجام دهیم: «أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽¹⁰⁾

در برخورد،بهترین رفتار را داشته باشیم: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽¹¹⁾

در مجادله و گفتگو،بهترین شیوه را انتخاب کنیم: «جٰادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽¹²⁾

در سپاسگزاری و تشکر،بهترین روش را داشته باشیم: «فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ» ⁽¹³⁾

در میان شنیده‌ها بهترین را انتخاب و عمل کنیم: «یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» ⁽¹⁴⁾

در تصرّف در مال یتیم،با بهترین شیوه عمل کنیم: «لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽¹⁵⁾

در انگیزه،با بهترین نیت که اخلاص و قصد قربت است،عمل خود را رنگی الهی دهیم: «وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ صِبْغَةً» ⁽¹⁶⁾

پیام‌ها:

1- آفرینش آسمان‌ها و زمین از روی برنامه و هدف بوده است. «خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ»

2- خداوند،صورت‌گری انسان را به خود نسبت داده است. «صَوَّرَکُمْ»

3- انسان در مقایسه با دیگر موجودات،زیباتر و کامل‌تر است. «فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ»

4- جهان آفرینش در حال حرکت به سوی مقصدی الهی است. «إِلَیْهِ الْمَصِیرُ»

5-مبدأ و معاد هستی،خداوند است. خَلَقَ ... إِلَیْهِ الْمَصِیرُ

6- لازمه‌ی آفرینش به حق و هدفمند،وجود معاد و بازگشت انسان‌ها به سوی خداوند برای کیفر و پاداش است. خَلَقَ ... بِالْحَقِّ ... وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ«4»

آنچه در آسمان‌ها و زمین است می‌داند و آنچه را پنهان می‌کنید و آنچه را آشکار می‌سازید،می‌داند و خداوند به آنچه در سینه‌هاست به خوبی آگاهی دارد.

نکته‌ها:

در این آیه سه مرتبه از علم خداوند سخن به میان آمده است:علم به تمام موجودات هستی «مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» ،علم به آشکار و نهان انسان‌ها «مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ» ،علم به افکار و نیّت‌ها «بِذٰاتِ الصُّدُورِ» .آن هم علم دائمی که از قالب فعل مضارع «یَعْلَمُ» استفاده می‌شود و علم عمیق که از قالب «عَلِیمٌ» استفاده می‌شود.

ایمان به اینکه خداوند ناظر بر اعمال ما می‌باشد و همه چیز را می‌داند،بهترین وسیله برای دوری از گناه و حفظ تقوا است.

با توجه به اینکه در آیه قبل فرمود: «وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ» بازگشت همه به سوی اوست،این آیه

به منزله پاسخ از یک سؤال مقدّر است و آن اینکه:انسان‌هایی که بعد از مردن،پوسیده و متلاشی و پراکنده می‌شوند چگونه به سوی خدا بازمی‌گردند؟! آیه پاسخ می‌دهد:خداوند به تمام ذرّات متلاشی و پراکنده شده آگاه است و مخلوط شدن اجزای مردگان،سبب گم‌شدن و از بین رفتن آنها نمی‌شود.

پیام‌ها:

1- علم خداوند،محدود به زمان و مکان و اشیا یا امور خاص نیست.هم به آسمان‌ها و زمین علم دارد و هم به آنچه پنهانی یا علنی انجام شود،آگاه است.

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ... یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ ...

2- انسان،رها نیست،بلکه زیر نظر خداست. «یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ»

3- پنهان و آشکار برای خداوند یکسان است. تُسِرُّونَ ... تُعْلِنُونَ

4- خداوند،هم به کارهای مخفیانه انسان آگاه است و هم به افکار و انگیزه‌ها و اسرار نهفته در سینه او. تُسِرُّونَ ... بِذٰاتِ الصُّدُورِ

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذٰاقُوا وَبٰالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ«5»

آیا خبر کسانی که پیش از این کفر ورزیدند به شما نرسیده است؟ پس عقوبت کار خود را(در دنیا)چشیدند و برایشان(در آخرت)عذابی دردناک است.

نکته‌ها:

«وَبٰالَ» به معنای سنگینی است؛به غذایی که معده را سنگین کند«وبیل»و به باران سنگین«وابل»گویند،آنگاه به هر امر سنگینی که مایه ضرر و زیان شود،«وبال»گفته شده است.این کلمه چهار مرتبه ⁽¹⁾در قرآن آمده و در تمام موارد مراد از آن،گرفتاری و سختی دنیوی است.

کیفر الهی اختصاص به قیامت ندارد،در برخی موارد خداوند هم در دنیا کیفر داده است و هم در قیامت کیفر می‌دهد مانند قوم‌نوح که غرق شدند و قوم‌هود که به وسیله باد و

قوم‌صالح که با صیحه و صدای وحشتناک و قوم‌لوط که با سنگباران و اصحاب‌فیل که با سجّیل و سنگ‌های آتشین،کیفر کارشان را در دنیا چشیدند.

پیام‌ها:

1- مردم عصر پیامبر،از اخبار اقوام هلاک شده گذشته آگاه بودند. «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ»

2- مطالعه تاریخ اقوام پیشین،مورد سفارش اسلام است و کسی که از تاریخ عبرت نگیرد قابل سرزنش و توبیخ است. «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا»

3- آنچه دانستنش لازم است،خبرهای مهم و عبرت‌انگیز است نه هر اطلاعات بی‌فایده. «نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا» ( «نَبَأُ» به اخبار مهم گفته می‌شود).

4- خداوند حلیم است،امّا بعضی از کارها به قدری نارواست که کیفر فوری را به دنبال دارد.(حرف فاء بیانگر آن است که زمان زیادی سپری نشد). فَذٰاقُوا ...

5-دلیل بدبختی‌ها رفتار خود انسان است. «وَبٰالَ أَمْرِهِمْ»

6- کیفر الهی در دنیا تنها در حدّ چشیدن است و کیفر کامل مخصوص قیامت است. «فَذٰاقُوا وَبٰالَ أَمْرِهِمْ - وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

ذٰلِکَ بِأَنَّهُ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالُوا أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا وَ اسْتَغْنَی اللّٰهُ وَ اللّٰهُ غَنِیٌّ حَمِیدٌ«6»

این(کیفر)به خاطر آن است که پیامبرانشان همراه با دلایل روشن(و معجزات)به سراغ آنها آمده بودند،و آنان(به جای پذیرش و ایمان آوردن به آنها)گفتند:آیا انسانی(مثل خودمان)ما را هدایت کند؟ از این رو کفر ورزیدند و(به پیامبران و دستورات الهی)پشت کردند و خداوند(از ایمان آنان)بی‌نیاز است و خداوند بی‌نیاز و ستوده است.

نکته‌ها:

تبلیغ انواعی دارد و بهترین نوع آن تبلیغ عملی است.خداوند،پیامبران را از جنس بشر

قرار داد تا تمام تلخ و شیرینی‌های زندگی را همانند مردم بچشند و در عمل راهنمای آنان باشند،ولی برخی کوته‌فکران بشر بودن را نقص می‌پنداشتند و می‌گفتند: «أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا» آیا بشری مثل خود ما راهنمای ما باشد؟!

«اسْتَغْنَی» از ریشه«غنی»به معنای بی‌نیازی است.این امر برای خداوند به جا و به حق است. «وَ اسْتَغْنَی اللّٰهُ وَ اللّٰهُ غَنِیٌّ» امّا برای انسانی که سر تا پا نیاز است،بدترین صفت بی‌نیاز پنداشتن خود است،چنانکه قرآن در سه مورد به آن اشاره کرده است:

«أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی» ⁽¹⁾آیا کسی‌که خود را مستغنی می‌پندارد،تو متصدّی او می‌شوی؟

«أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ» ⁽²⁾،امّا کسی‌که بخل ورزد و بی‌نیازی جوید و پاداش برتر الهی را تکذیب کند،بزودی او را در دشواری قرار می‌دهیم.

«إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَیَطْغیٰ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنیٰ» ⁽³⁾،انسانی که خود را بی‌نیاز پندارد،دست به طغیان خواهد زد.

شبهه افکنی و ایجاد شک و تردید میان مؤمنان،شیوه کافران متکبّر است.در این آیه می‌گویند:آیا بشری مثل ما هدایت‌گر ما باشد؟ «أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا» ؛در جای دیگر می‌گفتند:از کجا می‌دانید که صالح فرستاده خداست؟! «أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ» ⁽⁴⁾و در مورد دیگر گفتند:چگونه یک فقیر،فرمانده و حاکم شود؟! «أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ» ⁽⁵⁾

کفّار دلیل ندارند فقط استبعاد می‌کنند.درباره نبوّت می‌گویند:چگونه یک بشر می‌تواند راهنمای جامعه بشری شود؟ «أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا» در مورد معاد نیز می‌گویند:چگونه بعد از آن که جسم ما پوسید و در زمین محو شد،دوباره زنده می‌شویم؟ «أَ إِذٰا ضَلَلْنٰا فِی الْأَرْضِ أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ» ⁽⁶⁾

خداوند به ایمان و توجه مردم نیازی ندارد. «فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا وَ اسْتَغْنَی اللّٰهُ» چنانکه در

جای دیگر می‌فرماید: «إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ» ⁽¹⁾اگر شما و تمام مردم زمین کافر شوید،همانا خداوند بی‌نیاز و ستوده است.آری،اگر همه مردم رو به خورشید یا پشت به خورشید خانه بسازند در خورشید اثری ندارد.

و در آیه‌ای دیگر می‌خوانیم: «وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ» ⁽²⁾هرکس کافر شود، بداند که خداوند از تمام هستی بی‌نیاز است.

پیام‌ها:

1- تاریخ گذشتگان را تحلیل و بررسی کنید. فَذٰاقُوا وَبٰالَ أَمْرِهِمْ - ذٰلِکَ بِأَنَّهُ کٰانَتْ ...

2- قهر الهی بعد از اتمام حجت است. «عَذٰابٌ أَلِیمٌ - ذٰلِکَ بِأَنَّهُ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ»

3- خداوند برای هدایت بشر در طول تاریخ،پیامبران متعددی را پیاپی فرستاده است. «کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ» ( «کٰانَتْ» ،بیانگر استمرار در گذشته است).

4- تمام انبیا،دلائل روشن و معجزه داشته‌اند. «تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ»

5-کفار،بدون تأمل در دلایل پیامبران،در حقانیت آنها ایجاد شک و تردید می‌کردند. فَقٰالُوا ...(«فاء»بیانگر عدم تأمّل است.)

6- از دید کافران،بشر بودن برای پیامبران نقطه ضعف است. «فَقٰالُوا أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا»

7- خداوند در ذات،بی‌نیاز و در افعال،حمید و شایسته ستایش است. «غَنِیٌّ حَمِیدٌ»

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ«7»

کسانی‌که کفر ورزیدند،گمان کردند که هرگز مبعوث نخواهند شد.بگو:آری،به پروردگارم سوگند که همه شما مبعوث خواهید شد،سپس به آنچه عمل کرده‌اید، قطعاً خبر داده خواهید شد و این بر خداوند آسان است.

نکته‌ها:

«زَعَمَ» به ظنّ و گمانی گفته می‌شود که بی‌پایه و بدون دلیل باشد و هر کجا در قرآن آمده، با نوعی انتقاد همراه است.امام صادق علیه السلام فرمود:کلمه «زَعَمَ» در تمام قرآن به معنای دروغ است.«اما علمت ان کل زعم فی القرآن کذب» ⁽¹⁾

در آیه دوم این سوره،گروهی خدا را منکر شدند. «خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ»

در آیه ششم نبوت را منکر شدند. «أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا فَکَفَرُوا»

و در این آیه معاد را منکر می‌شوند. «زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا»

در برابر انکار معاد از سوی کافران،قرآن بارها با سوگند به وقوع آن تصریح کرده است چنانکه در این آیه می‌فرماید: «بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ» و در جای دیگر می‌فرماید: «بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ» ⁽²⁾و در پاسخ به سؤال تردیدآمیز آنها می‌فرماید: «إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ» ⁽³⁾و جالب آنکه قرآن در پاسخ کفار،همان لغاتی را به کار می‌برد که آنها به کار می‌بردند.آنجا که می‌پرسند:«ا حق»می‌فرماید: «إِنَّهُ لَحَقٌّ» آنجا که می‌گویند: «لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ» می‌فرماید:

«لَتَأْتِیَنَّکُمْ» و آنجا که می‌گویند: «لَنْ یُبْعَثُوا» می‌فرماید: «لَتُبْعَثُنَّ»

دلیل بر اینکه زنده کردن مردگان و آگاه کردن مردم از کارهایشان،بر خداوند آسان است، «عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ» صفاتی است که از ابتدای این سوره تا کنون برای خداوند مطرح شده است: «لَهُ الْمُلْکُ ، خَلَقَکُمْ ، خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ، صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ ، یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ - یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ - وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ»

چنانکه بارها در قرآن مطرح شده است از جمله:

«هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ» ⁽⁴⁾او خدایی است که آفرینش را آغاز کرد، سپس آن را اعاده می‌کند و آن بر او آسان‌تر است.

«کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ» ⁽⁵⁾آن گونه که اول آفرید،دوباره برمی‌گردید.

پیام‌ها:

1- کفار با این که استدلال ندارند و بر اساس خیال و پندار چیزی می‌گویند،ولی محکم شعار می‌دهند. زَعَمَ ... لَنْ یُبْعَثُوا

2- در تعلیم و تربیت لازم است سخنان دیگران طرح و سپس پاسخ داده شود.

زَعَمَ ... قُلْ

3- سوگند خوردن به نام پروردگار،برای رفع شک و تردید از دیگران در امور اعتقادی جایز است. «قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ»

4- شبهات و تردیدها را با تأکید جواب دهید. لَنْ یُبْعَثُوا ... لَتُبْعَثُنَّ

5-دلیل قیامت،کیفر و پاداش است. «لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ»

6- ریشه انکار و استبعاد کفار،ناممکن شمردن حیات دوباره انسان است.لذا قرآن می‌فرماید:آنچه را شما سخت می‌دانید،برای خداوند آسان است. «وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ»

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ«8»

پس،به خدا و رسولش و نوری(کتاب آسمانی قرآن)که نازل کردیم، ایمان آورید و(بدانید که)خداوند به آنچه عمل می‌کنید آگاه است.

نکته‌ها:

مراد از نور در این آیه،قرآن کریم است.چنانکه در آغاز سوره ابراهیم می‌خوانیم: «کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ» کتابی به سوی تو فرستادیم که مردم را از ظلمات(شرک و جهل و تفرقه)خارج و به نور(توحید و علم و وحدت)هدایت کنی.

در آیات قبل،سخن از کفر و ایمان نیاوردن به خدا و رسول و معاد بود که امت‌های قبلی را گرفتار عذاب کرد.این آیه می‌فرماید:پس شما راه آنان را نروید و ایمان آورید.

در روایات می‌خوانیم:نور،همان امامان معصومند،زیرا آنان قرآنِ مجسّم و ناطقند.امام باقر علیه السلام می‌فرماید:آنان هستند که قلوب اهل ایمان را نورافشانی می‌کنند.«هم الّذین

ینوّرون قلوب المؤمنین» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- ایمانی ارزش دارد که جامع باشد؛ایمان به خدا و پیامبر و کتاب آسمانی.

«فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا»

2- خداوند،نور است: «اللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» ⁽²⁾و آنچه از سوی او نازل شود،نور است. «النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا»

3- ایمان باید همراه عمل باشد. فَآمِنُوا ... تَعْمَلُونَ

یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ لِیَوْمِ الْجَمْعِ ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ«9»

(یاد کن)روزی که خداوند شما را برای(حضور در)روز اجتماع گرد می‌آورد آن،روزِ حسرت و پشیمانی است و هر کس به خداوند ایمان آورد و کار شایسته انجام دهد،بدی‌هایش را می‌پوشاند و او را به بهشت‌هایی که از زیر(درختان)آنها نهرها جاری است وارد می‌کند.در آنجا برای همیشه جاودانه هستند؛این است رستگاری بزرگ.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ«10»

و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را تکذیب کردند،همان‌ها اهل دوزخند در حالی که همیشه در آن جا هستند و این سرانجام بدی است.

نکته‌ها:

«تغابن»به معنای آن است که غبن‌ها جلوه می‌کند،یعنی روز قیامت،کافران به خاطر ایمان نیاوردن و فاسقان به خاطر نداشتن عمل صالح و مؤمنان به خاطر آن که می‌توانستند عمل بیشتری انجام دهند،همه به نوعی احساس خسارت،حسرت و غبن دارند،و شاید بدین معنی باشد که در آن روز هرکس به فکر آن است که چگونه بار خود را به دوش دیگری اندازد،همان‌گونه که در قرآن صحنه‌هایی در این زمینه مطرح است که شیطان می‌گوید:«مرا ملامت نکنید،مقصّر خودتان هستید»یا مجرم دوست دارد که به جای خود فرزند و تمام بستگان بلکه تمام مردم به جای او به دوزخ رفته و او نجات یابد.

شاید تغابن به این معنا باشد که رهبران فاسد پیروان خود را مغبون کردند و پیروان نیز به خاطر اطاعت کورکورانه به رهبران فاسد فرصت فساد بیشتری داده و آنان را مغبون کردند که اگر اطاعت آنان نمی‌شد،فساد آن‌ها این همه توسعه نمی‌یافت. ⁽¹⁾

«یوم الجمع»،یکی از نام‌های قیامت است.چنانکه در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَجَمَعْنٰاهُمْ جَمْعاً» ⁽²⁾در صور دمیده شود و همه را یک جا جمع می‌کنیم.مغبون کیست؟

در روایات مصادیقی برای مغبون مشخص شده که به آن اشاره می‌کنیم:

الغبن و الاسف علی فواتها حیث کان متمکّناً من ان یملأها حسنات ما لا یوصف» ⁽¹⁾

در قیامت،دو گروه در برابر یکدیگرند:گروه مغبون، «یَوْمُ التَّغٰابُنِ» و گروه رستگار. «ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ»

در تربیت،بشارت و هشدار در کنار هم لازم است،آیه9 بشارت به بهشت جاودان است و آیه 10،خطر دوزخ جاودان برای کافران.

پیام‌ها:

1- قیامت،روز یاد کردنی است.( «إِذْ» ، «إِذٰا» و «یَوْمَ» در آغاز جمله،معمولاً به معنای آن است که«یاد کن زمانی را که») «یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ»

2- راه نجات از غبن،ایمان و عمل صالح است. «ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً»

3- ایمان،از عمل صالح جدا نیست. یُؤْمِنْ ... یَعْمَلْ صٰالِحاً

4- عمل صالح،کفاره بدی‌هاست. «یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ»

5-تا پاک نشویم به بهشت نمی‌رویم.ابتدا باید گناهان محو شود،سپس داخل بهشت شد. یُکَفِّرْ ... یُدْخِلْهُ

6- باغ‌ها و نهرهای بهشتی،هم متعدّد است،هم دائمی و ابدی. جَنّٰاتٍ ... اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

7- بزرگ‌ترین رستگاری آن است که انسان با ایمان و عمل صالح وارد بهشت شود. «ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ»

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ«11»

هیچ مصیبتی،جز با اذن خداوند به کسی نرسد و هر کس به خداوند ایمان آورد، خداوند قلب او را(به صبر و شکیبایی)هدایت کند و خداوند به همه چیز آگاه است.

نکته‌ها:

انسان مؤمن،چون به علم و حکمت و رحمت خداوند ایمان دارد،می‌داند که بدون دلیل و حکمت و عدالت،به کسی مصیبتی نمی‌رسد و هر مصیبتی،یا نتیجه عمل خود انسان است «مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ» ⁽¹⁾و یا اسباب آزمایش و امتحان برای رشد و کمال. «فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ» ⁽²⁾

«اذن»در قرآن،هم به معنای اذن تکوینی الهی آمده است،مانند رویش گیاهان در زمین‌های آماده،که با اذن الهی صورت می‌گیرد: «وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ» ⁽³⁾و هم به معنای اذن تشریعی،نظیر آیه «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» ⁽⁴⁾یعنی به مظلومان اجازه دفاع داده شده است.در اینجا مقصود از اذن،همان اذن تکوینی الهی است، یعنی تمام حوادث در مدار علم و اراده اوست و خداوند از هیچ چیز غافل نیست،خداوند اسباب و وسایلی را برای رسیدن به خیر یا شر فراهم کرده و هر موجودی،از هر یک از اسباب استفاده کند نتیجه‌اش را خواهد گرفت.

نمونه هدایت قلب که مایه آرامش مؤمنان مصیبت زده می‌شود،در سوره بقره آمده است:

«الَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قٰالُوا إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوٰاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ» ⁽⁵⁾کسانی‌که هنگام برخورد با مصیبت می‌گویند:ما برای خدا هستیم و به سوی او بازمی‌گردیم،انان علاوه بر دریافت صلوات ورحمت الهی،هدایت یافتگان واقعی هستند.

ایمان که یک امر درونی است،اگر در انسان جای بگیرد باعث هدایت‌یابی قلب می‌شود و اگر روح و قلب انسان هدایت شود،رفتار و گفتارش نیز هدایت شده است. یَهْدِ قَلْبَهُ ...

پیام‌ها:

1- مصیبت‌ها در مدار اذن الهی است،نه تصادف و اتفاق.خداوند مانع تأثیر حوادث نمی‌شود. «مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ»

2- ایمان،سبب جلب رحمت و هدایت ویژه الهی،در برابر مصیبت‌ها می‌گردد.

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ ... وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ

3- خداوند،به مؤمنان مصیبت زده راه علاج و درمان یا تحمل و تکلیف و صبر را الهام می‌کند. «وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ»

4- کسی‌که به علم و اراده خداوند ایمان دارد،در برابر حوادث،صبر و توکّل و امید را از دست نمی‌دهد. «وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ»

5-دریافت الطاف الهی بر اساس گامی است که خود انسان برمی‌دارد. «مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ»

6- خداوند می‌داند که ایمان ما واقعی است یا منافقانه. وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

7- مصیبت‌ها با اذن و علم الهی است و در آنها اسراری نهفته است که خداوند می‌داند. مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

8-توجّه انسان به احاطه علمی خداوند،سبب تحمل مصیبت‌ها و پایداری در برابر مشکلات است. مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ ... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ«12»

خداوند را(در اوامر و نواهی شریعت)اطاعت کنید و پیامبر را(در دستورات حکومت و سنّت‌هایش)پیروی نمایید،پس اگر روی گردانید،(بدانید که)همانا بر رسول ما جز پیام رسانی آشکار(وظیفه دیگری)نیست.

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ«13»

خداوند،معبودی است که جز او معبود دیگری نیست؛و مؤمنان تنها بر او توکّل کنند.

نکته‌ها:

در این آیه به جای آنکه بفرماید:«اطیعوا الله و الرسول»،می‌فرماید: «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ» ،یعنی کلمه اطاعت تکرار می‌شود.زیرا بین این دو اطاعت تفاوت است، اطاعت از خداوند در فرمان‌های ثابت است و اطاعت از رسول،در اموری است که به عنوان حاکم اسلامی صادر می‌کند.

پیامبر معصوم است،چون فرمان به اطاعت بی قید و شرط از غیر معصوم،در حقیقت فرمان به انجام گناه است.

عبارت «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» را هم می‌توان به معنای نفی وجود هر معبودی جز خداوند و هم نفی شایستگی هر معبودی جز او دانست.

پیام‌ها:

1- اطاعت از خداوند باید همراه با اطاعت از رهبر آسمانی باشد. «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ»

2- انسان،آزاد آفریده شده است،هم قدرت دارد سرپیچی کند و هم می‌تواند اطاعت کند. أَطِیعُوا اللّٰهَ ... فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ

3- مُبلّغ نباید انتظار پذیرش و پیروی همه مردم را داشته باشد. فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ ...

4- گرچه بعضی سرپیچی کنند،اما پیامبر وابسته به خداست و خداوند حامی اوست. «رَسُولِنَا»

5-پیامبران الهی،حق اجبار مردم را ندارند،فقط مسئول ابلاغ هستند. «فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ»

6- اگر انسان به وظیفه خود عمل کند،نباید روی گردانی مردم سبب دلسردی یا

نگرانی او شود. «فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ»

7- تبلیغ دین باید آشکار و شفاف باشد. «الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ»

8-اطاعت،تنها شایسته معبود حقیقی است. أَطِیعُوا اللّٰهَ ... اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

9- لازمه‌ی یکتاپرستی،توکّل به خداوند یکتاست. اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ ...

10- نشانه ایمان واقعی،توکّل بر خداست. «وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»

11- در همه امور باید به خداوند توکّل نمود. «فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» به صورت مطلق آمده است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ«14»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! برخی از همسران و فرزندانتان برای شما دشمنند(که شما را از راه خدا بازمی‌دارند)،پس از آنان بر حذر باشید و اگر(آزار و خطایشان را)عفو کنید و چشم بپوشید و درگذرید،پس(بدانید که)خداوند آمرزنده مهربان است.

نکته‌ها:

«عفو»به معنای گذشت و«صفح»به معنای ترک سرزنش و«مغفرت»به معنای از یاد بردن و به فراموشی سپردن است و این سه امر(عفو و صفح و مغفرت)سه گام در برخورد با خطاهای دیگران و از جمله همسر و فرزند است.

امام باقر علیه السلام فرمود:هنگامی که مسلمانان مکه بنای هجرت را گذاشتند،بعضی همسران و فرزندان،مانع آنها شده و با سوگند می‌گفتند:تو را به خدا هجرت نکن و عده‌ای می‌پذیرفتند و می‌ماندند. ⁽¹⁾لذا این آیه نازل شد و مردان را از پذیرش این خواستِ همسران و فرزندان

که مخالف فرمان رسول خدا بوده برحذر داشت.

همسر و فرزندی که مانع انجام وظیفه شوند،آخرت و بهشت انسان را می‌گیرند و لذا این گونه همسران و فرزندان دشمن شمرده شده‌اند.

در تمام قرآن،هیچ کجا کلمات عفو و صفح و مغفرت،پشت سر هم نیامده است،جز در مورد زندگی خانوادگی با همسر و فرزند.یعنی حتی در موردی که هم فکری نیست و باید از آنان بر حذر بود،باز هم عفو و صفح و مغفرت را باید مراعات کرد.

با توجه به شأن نزول،معیار شناخت دوست از دشمن،تشویق به کارهای خیر یا مانع تراشی در برابر انجام عمل خیر است.کسی که به خاطر منافع خود،دیگری را از انجام وظیفه‌اش باز می‌دارد،دشمن اوست.

بعضی از مهاجران،به همسر و فرزند خود می‌گفتند:ما هجرت می‌کنیم و اگر شما پشیمان شدید و هجرت کردید،ما در مدینه شما را تحویل نخواهیم گرفت.لذا ادامه آیه می‌فرماید:

گرچه آنان در مکه مانع هجرت شما بودند،ولی اکنون که به شما ملحق شده‌اند،گذشته آنان را ببخشید و سرزنش نکنید. ⁽¹⁾

مشابه این آیه را در سوره نور آیه 22 نیز می‌خوانیم: «وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ» مردم باید عفو و گذشت کنند،آیا دوست ندارید که خدا شما را ببخشد و خداوند بخشنده و مهربان است.(آری اگر ما دیگران را بخشیدیم،خداوند نیز ما را می‌بخشد)

گرچه عفو کردن «تَعْفُوا» و سرزنش نکردن «تَصْفَحُوا» مهم است،ولی به کلی نادیده گرفتن خطا «تَغْفِرُوا» مهم‌تر است؛لذا اولاً کلمه «تَغْفِرُوا» بعد از آن دو آمده است که نشان دهنده مرحله بالاتری از عفو و صفح است.ثانیاً در پایان آیه خداوند به «غَفُورٌ» توصیف شده است،با این که خداوند به دو صفت دیگر نیز متّصف شده است: «کٰانَ اللّٰهُ عَفُوًّا غَفُوراً» ⁽²⁾و یا در دعا می‌خوانیم:«یا کریم الصفح».

در رهبری امت نیز قرآن به پیامبرش سه دستور می‌دهد: «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» ⁽¹⁾یعنی علاوه بر گذشت و به کلی صرف نظر کردن لغزشها و بالاتر از همه مشورت کردن و شخصیت دادن به مردم لازم است.

از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است:زمانی خواهد آمد که هلاک مرد به دست همسر و فرزندش خواهد بود.زیرا آنان مرد را به خاطر فقرش سرزنش می‌کنند و او برای تأمین خواسته‌های آنان،به هر کاری دست می‌زند و هلاک می‌شود.«یسخرانه بالفقر فیرکب مراکب السوء فیهلک» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- لازمه ایمان واقعی،مقاومت در برابر خواسته‌های عاطفی و به ناحق همسر و فرزند است،گرچه ممکن است دشمنی آنان را به همراه داشته باشد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ»

2- تنها بعضی از همسران و فرزندان،مانع‌تراشی می‌کنند،نه همه. «مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ»

3- باید مراقب بوده و فریب همسران و فرزندان نااهل را نخورد. «فَاحْذَرُوهُمْ»

4- گرچه نباید تسلیم خواسته‌های نابجایی همسر و فرزندان شد،ولی رابطه عفو و گذشت و بخشش را مراعات کنید. «فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا»

5-در مسیر خطاپوشی،تا آخرین مرحله پیش روید؛ببخشید،سرزنش نکنید و به یاد خودتان هم نیاورید. «تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا»

6- تعادل میان وظیفه و غریزه در زندگی خانوادگی لازم است،نه به خاطر عواطف و غرایز،دست از وظیفه و هجرت و جهاد بردارید و نه به خاطر انجام وظیفه،عواطف خانوادگی را نادیده بگیرید. «فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا»

7- به دنبال عفو و مغفرت شما،عفو و مغفرت الهی است. «إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا

وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»

8-مغفرت الهی،همراه با رحمت و الطاف ویژه است.اگر شما دیگران را ببخشید،خداوند هم شما را می‌بخشد و هم مورد لطف ویژه قرار می‌دهد.

«فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ«15»

همانا اموال و اولاد شما وسیله آزمایشند و خداوند است که پاداش بزرگ نزد او است(و به کسانی پاداش می‌دهد که در این امتحان پیروز شوند).

نکته‌ها:

مشابه این آیه،آیه 28 سوره انفال است. «وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ»

«فتنه»هم به معنای رنج‌ها و مشکلات و مصیبت‌ها و اموری است که انسان گرفتار آنها می‌شود و سبب آزمایش است و هم به معنای توطئه و افساد دشمنان است که قرآن برای جلوگیری از آن می‌فرماید: «وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ» ⁽¹⁾با آنان بجنگید تا دیگر فسادی نباشد.جالب آن که همین مال و فرزند که سبب آزمایشند،زینت دنیا نیز هستند.

«الْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:از گرفتار شدن به فتنه به خدا پناه نبرید که آن حتمی است، بلکه از انحراف و گمراه شدن به وسیله‌ی فتنه‌ها به خدا پناه ببرید.لا یقولن احدکم اللهم انی اعوذ بک من الفتنة...فلیستعذ من مضلات الفتن،سپس حضرت این آیه را تلاوت کردند. ⁽³⁾

اگر باور کنیم که دارایی و ثروت،ابزار آزمایش و فتنه است،از کمی مال رنج نخواهیم برد.

زیرا امتحانش آسان‌تر خواهد بود.

مال،سبب آزمایش است،زیرا باید از راه حلال بدست آید،باید به مصرف حلال برسد، باید حقوق واجب آن پرداخت شود،باید شکر آن ادا شود.

فرزند،سبب آزمایش است،زیرا والدین باید در انتخاب همسر،در پرداخت مهریه حلال به همسر،در تغذیه سالم فرزند،در محبت و نظارت بر تعلیم و تربیت،در ازدواج،در اشتغال،در گرایش‌های گوناگون او کمال دقت را داشته باشند که عبور از تمام این مراحل امتحانی سخت است،البته اگر والدین وظیفه خود را به خوبی انجام دهند و از عهده آزمایش برآیند، در تمام کارهای خوب فرزند شریک خواهند بود.

اگر دشمنی همسر و فرزند در آیه قبل،مربوط به بعضی از آنهاست،اما وسیله فتنه و آزمایش شدن مربوط به همه آنهاست.

پیام‌ها:

1- دلبستگی و وابستگی به مال و فرزند،زمینه لغزش و انحراف است.لذا خداوند هشدار می‌دهد. «إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ»

2- گذشتن از دلبستگی به مال و فرزند برای انجام وظایف الهی،کاری بزرگ است،لذا خداوند پاداش بزرگ مقرر کرده است. «أَجْرٌ عَظِیمٌ»

3- هر چه آزمایش کننده بزرگ‌تر باشد،جایزه‌اش برجسته‌تر است،خدای عظیم پاداش عظیم می‌دهد. «وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ»

4- توجه به پاداش بزرگ الهی،سبب نجات از وابستگی به اموال و اولاد است.

«وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ»

فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا وَ أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ«16»

پس هر قدر می‌توانید،از خداوند پروا کنید و سخن او را بشنوید و اطاعت کنید و انفاق کنید که برای شما بهتر است و هر کس از شرّ بخل نفس خویش درامان بماند،پس آنان همان رستگارانند.

نکته‌ها:

«یُوقَ» به معنای حفظ و نگهداری و «شُحَّ» به معنای بخل و تمایل نفسانی است.

در حدیث می‌خوانیم که امام صادق علیه السلام پیوسته دعا می‌کرد:«اللهم ق شح نفسی»خدایا! مرا از بخل نفس حفظ کن.هنگامی که سؤال کردند:چرا دائماً این دعا را می‌خوانید؟ حضرت این آیه را تلاوت فرمود: «وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:«من ادی الزکاة فقد و قی شح نفسه» ⁽²⁾هرکس زکات مال خود را بپردازد،از بخل نفس خویش حفظ شده است.

در آیه 102 سوره آل عمران می‌خوانیم: «اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ» از خدا پروا کنید حق پروا و در این آیه می‌فرماید: «فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» ،مراد از این دو آیه چیست؟ پاسخ:شاید معنای «مَا اسْتَطَعْتُمْ» آن باشد که در همه موارد فردی،اجتماعی،سیاسی،اقتصادی و خانوادگی،تقوا را مراعات کنید که اشاره به کمّیت و جامعیت دارد و مراد از «حَقَّ تُقٰاتِهِ» کیفیت تقوا باشد،یعنی بالاترین درجه تقوا را که ورع است داشته باشید. ⁽³⁾

در آیه قبل،اموال به عنوان وسیله امتحان الهی معرّفی شد،در این آیه،راه پیروزی در آزمایش مال،انفاق و دوری از بخل معرفی شده است.

هم در مبارزه با نفس و خواسته‌های نفسانی باید در حد توان تلاش نمود: «فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» ،هم در مبارزه با دشمن بیرونی باید در حدّ توان،سلاح و امکانات تهیه نمود. «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ» ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1- برای موفقیت در آزمایش‌های الهی،از اهرم تقوا استفاده کنید. إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ

2- در اسلام،تکلیف فوق توان و طاقت وجود ندارد. «مَا اسْتَطَعْتُمْ»

3- تقوای الهی،یعنی شنیدن سخن حق،عمل کردن به آن و رسیدگی به فقراست.

«فَاتَّقُوا ، اِسْمَعُوا ، أَطِیعُوا ، أَنْفِقُوا»

4- اگر طالب خیر هستید،موانع را کنار بزنید و به فرمان خداوند گوش کنید و از مال خود به فقرا بدهید. «أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ»

5-تنها حفظ جسم از خطرات کافی نیست،حفاظت روح از اعمال و صفات بد نیز لازم است. «یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ»

6- راه رستگاری،انفاق در راه خداست. «وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»

7- مال دوستی و بخل،با نفس انسان عجین شده است. «شُحَّ نَفْسِهِ»

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّٰهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ«17» عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ«18»

اگر به خداوند وام دهید وامی نیکو،آن را برای شما زیاد می‌کند و شما را می‌آمرزد و خداوند سپاسگزار بردبار است.او به پنهان و آشکار آگاه است،نفوذ ناپذیر و حکیم است.

نکته‌ها:

موضوع قرض الحسنه،در آیات متعدّدی از قرآن ⁽¹⁾آمده و پیرامون آن مباحثی مطرح شده است که برای جلوگیری از تکرار،از طرح آن در ذیل این آیه خودداری می‌کنیم.

خداوندی که تمام هستی را آفریده،از انسانی که هستی و اموالش را خودش به او داده می‌خواهد که به دیگران کمک کند و فرموده وام دادن به دیگران،وام دادن به خداوند است و وعده‌ها و پاداش‌های چندین برابر می‌دهد،این به خاطر رشد انسان و دل کندن او از دنیا و رسیدگی به فقرا و خدمت به مردم و گره گشایی از آنان و شکستن بت دلبستگی به مادیت و پرواز به سوی خدا و شکوفایی روح سخاوت و عاطفه است.

البته وام دادن،زمانی ارزش دارد که نیکو باشد،فوری باشد،بی‌منّت باشد،با احترام باشد، برای مصرف حقّی باشد،مبلغ و مقدار آن مشکل‌گشا باشد،برای خدا و بدون چشم داشت از مردم باشد و موجب غرور قرض دهنده نشود.

در قرآن کفّاره گناهان چند چیز بیان شده است؛از جمله:توبه،نماز،جهاد و قرض‌الحسنه.

پیام‌ها:

1- یا انفاق کنید و ببخشید،یا لااقل قرض الحسنه بدهید. أَنْفِقُوا ... تُقْرِضُوا

2- وام دادن به خلق خدا،وام دادن به خداست. «تُقْرِضُوا اللّٰهَ»

3- یکی از راه‌های حفظ نفس از بخل،قرض الحسنه است. یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ ...

تُقْرِضُوا اللّٰهَ

4- وام گیرنده را تحقیر نکنید،زیرا طرف حساب شما خداوند است و در واقع شما به خدا وام داده‌اید. «تُقْرِضُوا اللّٰهَ»

5-قرضِ نیکو،پاداش نیکو را به دنبال دارد. «قَرْضاً حَسَناً یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ»

6- وام دادن و حل مشکلات مردم،سبب گذشت خداوند از گناهان است.

تُقْرِضُوا اللّٰهَ ... یَغْفِرْ لَکُمْ

7- برای ایجاد انگیزه در کارهای خیر،پاداش‌ها و برکات آن را بیان کنید. «یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ»

8-خداوند،از کسانی که قرض الحسنه می‌دهند،سپاسگزار است،پس افراد قرض‌گیرنده نیز از قرض‌دهندگان تشکر کنند. «وَ اللّٰهُ شَکُورٌ»

9- خداوند،حلیم است،پس اگر به ما قرض الحسنه ندادند،ما نیز حلیم و بردبار باشیم. «شَکُورٌ حَلِیمٌ»

10- علم خداوند نسبت به پیدا و پنهان یکسان است. «عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ»

11- گمان نکنیم خدا به وام ما نیاز دارد. «الْعَزِیزُ»

12- دستورات،تشویقات و پاداش‌های الهی،حکیمانه است. «الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره طلاق

اشاره

سوره طلاق دوازده آیه دارد و در مدینه نازل شده است.

هفت آیه نخستین این سوره،پیرامون موضوع طلاق و احکام و مسائل مربوط به آن است و به همین جهت نیز،«طلاق»نام گذاری شده است.

بخش دوم سوره،عاقبت دو گروه را بیان می‌دارد نخست کسانی‌که از فرمان خدا سرپیچی کرده و به کیفر شدید رسیده‌اند،دوم کسانی‌که با عمل صالح و پیروی ازپیامبران،مشمول هدایت‌های ویژه الهی ونعمت‌های بهشتی گردیده‌اند.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لاٰ تَدْرِی لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً«1»

ای پیامبر! هرگاه خواستید زنان را طلاق دهید،پس در زمان عِدِّه،آنان را طلاق دهید [ \ زمانی که از عادت ماهانه پاک شده و هنوز با شوهر همبستر نشده‌اند] و حساب(ایّام)عدّه را نگه دارید و از خدایی که پروردگار شماست پروا کنید.(در ایّام عدّه،)نه شما آنان را از خانه بیرون کنید و نه آنان بیرون روند،مگر آنکه مرتکب کار زشت آشکاری شوند(که در این صورت اخراجشان مجاز است).این دستورات،حدود خداست و هرکس از حدود الهی تجاوز کند،به خویش ستم کرده است.تو نمی‌دانی،شاید خداوند بعد از این،امر تازه‌ای پدید آورد.

نکته‌ها:

«أَحْصُوا» از«احصاء»به معنای شمارش و اصل آن،«حِصی»به معنای سنگریزه است، زیرا در قدیم با ریگ و سنگریزه،حساب را نگه می‌داشتند. ⁽¹⁾

مراد از «بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ» ،زنا دادن یا آزار اهل خانه است که مجوّز اخراج همسر مطلّقه از خانه می‌شود. ⁽²⁾

از زمانی که مرد همسرش را طلاق می‌دهد،زن باید تا سه بار عادت ماهیانه و پاک شدن از آن صبر کند و سپس اگر خواست شوهر دیگری اختیار کند.به این فاصله زمانی،«عده» می‌گویند و زن باید خود حساب آن را داشته باشد.در دوره عدّه،مرد وظیفه دارد نفقه همسر مطلقه را پرداخت کند و نمی‌تواند او را در طلاق رجعی از منزل خارج کند.البتّه در این صورت،زن نیز نمی‌تواند بدون اجازه مرد از منزل خارج شود.

در دوران عدّه،مرد حق دارد به همسر خود رجوع کند و زندگی را دوباره از سرگیرند،بدون آنکه نیاز به اجرای عقد مجدّد باشد.شاید یکی از فلسفه‌های قراردادن عدّه و این فاصله سه ماهه برای زن،آن هم در خانه شوهر،همین امکان بازگشت باشد تا جدایی به آسانی و شتاب‌زده محقّق نشود. «لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً»

اسلام برای جلوگیری از طلاق بی مورد،محدودیت‌هایی را وضع کرده است.از جمله آن که رجوع به همسر بعد از سه بار طلاق،دیگر حرام ابدی می‌شود و نمی‌توانند رجوع کنند، پس از آن تنها با وجود محلّل می‌تواند دوباره او را به عقد خود درآورد.در حدیث می‌خوانیم که امام رضا علیه السلام در مورد دلیل نیاز به محلّل فرمودند:تا مردم،طلاق را سبک و ساده نپندارند:«لئلا یوقع النّاس الاستخفاف بالطّلاق» ⁽³⁾

قرآن می‌فرماید: «فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ» یا با خوبی همسرتان را نگاه دارید، «أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ» یا با نیکی از هم جدا شوید و هیچ‌کس حق ندارد زن را با بدرفتاری نگاه دارد که در این صورت حاکم اسلامی از زن حمایت می‌کند.

نگاهی به مسئله طلاق

در اسلام،مبغوض‌ترین حلال‌ها،طلاق است. ⁽¹⁾پیامبر گرامی اسلام می‌فرماید:ازدواج کنید و طلاق ندهید که با طلاق،عرش خدا به لرزه در می‌آید:«تزوّجوا و لا تطلّقوا فانّ الطلاق یهتزّ منه العرش» ⁽²⁾البته طلاق یک راه حلّ و گاهی ضرورت است.

در مورد چگونگی طلاق چند نظریه وجود دارد:

الف)طلاق،باید به راحتی قابل انجام و بدون هیچ قیدی باشد که این امر مورد سوء استفاده افراد هوسباز و عیّاش قرار می‌گیرد،و زن را فقط برای هوس‌های زود گذر خود می‌خواهند.

ب)طلاق باید به کلّی ممنوع باشد که کلیسا طرفدار این نظریه است.در حالی که ممنوعیّت طلاق سبب می‌شود تا مردان و زنانی که با هم توافق ندارند،تا پایان عمر بسوزند و بسازند و یا مخفیانه همسر دیگری اختیار کنند.

ج)طلاق باید به دست زن باشد.در این فرض آمار طلاق بالا می‌رود،زیرا زنان عاطفی‌تر و زود رنج‌ترند و در برخورد با مشکلات زندگی،اقدام به طلاق می‌کنند و زندگی‌های بسیاری به اندک رنجی از هم متلاشی می‌گردد.

د)طلاق باید به دست مرد باشد،امّا در چارچوب قانون و با نظارت کامل حاکم اسلامی که مسئول جلوگیری از ظلم وبرقراری عدالت است.البتّه در مواردی که زن متقاضی طلاق است، حاکم اسلامی به تقاضای او رسیدگی کرده و در صورت لزوم،حکم به طلاق و جدایی می‌دهد.

در اسلام،طلاق باید تابع شرایط و قوانین خاص باشد و به مسائل اخلاقی پای بند باشد.همان گونه که جنگ با دشمن نیز شرایط دارد و حق ندارید آب آشامیدنی را مسموم و درختان را نابود سازید و یا به کودکان و زنان و سالمندان و اسرا ظلم نمایید.

عوامل و زمینه‌های اختلاف و جدایی

1.بداخلاقی

از مهم‌ترین عوامل طلاق،بد اخلاقی زن و شوهر نسبت به یکدیگر است.در روایت می‌خوانیم که حضرت علی علیه السلام فرمود:هر کس بد اخلاق باشد،خانواده‌اش آزرده خواهند شد.

«من ساء خلقه ملّهُ اهله» ⁽¹⁾

2.هوس رانی

اسلام،به زنان و مردان سفارش می‌کند که از چشم چرانی و نگاه به نامحرم به قصد لذت خودداری کنند و علاوه بر آن به زنان توصیه می‌کند که خود را از نامحرمان بپوشانند و در اجتماع به جلوه‌گری و دلربایی نپردازند.

امام صادق علیه السلام فرمود:چه بسا نگاهی کوتاه که حسرت و پشیمانی طولانی را به دنبال دارد.«کم من نظرةٍ اورثت حسرةً طویلة» ⁽²⁾

و در حدیث دیگری فرمودند:نسبت به زنان مردم عفاف داشته باشید تا عفت زنان شما حفظ شود.«عفّوا عن نساء الناس یعفّ عن نساءکم» ⁽³⁾

در روایات آمده است که در زمان حضرت داود علیه السلام،مردی با زنی رابطه نامشروع داشت.

خداوند به آن زن الهام کرد که به مرد بگوید:هر وقت متعرّض زنی شوی،مردی هم متعرّض زن تو خواهد شد.هنگامی که آن مرد به خانه بازگشت،غریبه‌ای را نزد همسر خود یافت.او را دستگیر و نزد حضرت داود آورد و شکایت کرد.خداوند به حضرت داود وحی کرد که به او بگو:

از هر دست بدهی،از همان دست می‌گیری. ⁽⁴⁾

3.بی‌توجّهی زن و مرد به نیازهای یکدیگر

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:در پیشگاه خداوند متعال نشستن مرد نزد همسرش،از اعتکاف در مسجد من محبوب‌تر است.«جلوس المرء عند عیاله احبُّ الی اللّه تعالی من

الاعتکاف فی مسجدی هذا» ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:سزاوار نیست که زن رسیدگی به خود نکند و از آراستگی و زیبائی که سبب شیرین شدن زندگی خانوادگی است دست بردارد.«لاینبغی للمرئة ان تعطّل نفسها» ⁽²⁾

حسن بن جهم می‌گوید:امام کاظم علیه السلام را در حالی که موهای خود را رنگ کرده بود مشاهده کردم.امام علیه السلام که تعجّب مرا دیدند فرمودند:آراستگی شوهر بر عفّت زنان می‌افزاید و زنانی عفت را کنار می‌گذارند که شوهرانشان آراستگی ظاهر را ترک می‌کنند.«ان التهیئة ممّا یزید فی عفّة النّساء و لقد ترک النّساء العفة لترک ازواجهن التهیئة»،سپس فرمودند:همان گونه که شما نمی‌پسندید همسرانتان را بدون آراستگی ببینید،آنان نیز همین گونه‌اند. ⁽³⁾

راه‌های حلّ اختلاف پیش از طلاق

1.دادگاه خانوادگی

اسلام سفارش نموده است که در موارد اختلاف بین زن و شوهر،افراد دلسوزی از هر دو طرف به عنوان حَکَم انتخاب شوند و مورد اختلاف را بررسی و آن را رفع نمایند.

در این شیوه،اختلافات پیش آمده در همان مراحل اوّلیه حل می‌شوند و کار زوجین به طلاق و دادگاه کشیده نخواهد شد. «وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا...» ⁽⁴⁾

2.حضور دو شاهد عادل

بر اساس احکام اسلام،برای انجام طلاق بایستی دو شاهد عادل حضور یابند و طلاق را گواهی نمایند که این امر،مانعی بر سر راه طلاق خواهد بود زیرا:

اوّلاً:کراهت و قبح طلاق در جامعه سبب می‌شود که افراد معمولاً از این که شاهد و گواه بر طلاق و از هم پاشیدن خانواده‌ای باشند،خودداری کنند.

ثانیاً:افرادی که به عنوان شاهد و گواه دعوت می‌شوند،سعی در برقراری آشتی و صلح بین زوجین دارند.

3.قرار دادن عدّه

عدّه در واقع تأخیر از زمان تصمیم تا اقدام است.اسلام به مردان دستور می‌دهد که همسران مطلّقه خود را تا پایان زمان عدّه در خانه نگاهداری کنند و هزینه‌های آنان،اعم از خوراک و پوشاک را بر عهده گیرند.طبیعی است که معاشرت و مصاحبت مرد با همسر مطلّقه در طیّ این مدّت سبب می‌گردد که هیجان آنها فروکش نموده و با فرصت و دقّت بیشتری به پیامدهای طلاق بیندیشند و چه بسا در این مدّت زوجین زندگی مشترک را دوباره از سر گیرند.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:زن طلاق داده شده که در خانه شوهر است،خود را آرایش کند و عطر بزند و لباس‌هایی که مرد دوست دارد بپوشد،تا با عقل و درایت بیشتری تصمیم بگیرند و دوباره به همسرش رجوع کند و زندگی را از سر بگیرند.«المطلقة تکتحل و تختضب و تطیب و تلبس ما شانت من الثیاب،لان اللّه عزّ و جلّ یقول لعلّ اللّه یحدث بعد ذلک امراً لعلّها ان تقع فی نفسه فیراجعها» ⁽¹⁾

فلسفه عدّه طلاق

شکی نیست که تمام احکام الهی دارای حکمت و مصلحتی است که با انجام و ترک آن عمل می‌توان به آن رسید یا از مفاسدی جلوگیری کرد،گرچه همه آن را ندانیم.از جمله دستور به عدّه نگه داشتن زن به هنگام طلاق است که با کمی تفکّر می‌توان حکمت‌هایی برای آن بیان کرد:

1.حفظ حریم زوجیّت.اسلام ازدواج را امری مقدس می‌داند و برای آن حریم و شعاعی قائل است و نگاهداشتن عدّه سبب حفظ این حریم خواهد بود.

2.نَسب فرزندان.عدّه نگاهداشتن سبب می‌شود تا از اختلاط نطفه شوهران مختلف جلوگیری شود و نسبت فرزند به پدر خود که سرچشمه حقوق فراوانی است،حفظ گردد.

3.مهلتی برای بازگشت دوباره به زندگی.

علاوه بر آنکه رجوع مرد به همسری که طلاق داده،مزایایی بر ازدواج مجدّد دارد از جمله:

الف)زندگی با همسر جدید نیاز به تجربه جدید دارد،ولی زندگی با همسر سابقش،زندگی همراه با تجربه است.

ب)رفتن به سراغ همسر جدید،هزینه‌های جدیدی را بر عهده مرد قرار می‌دهد.

ج)گاهی بازگشت به زندگی قبلی،موقعیّت اجتماعی زن و مرد را در جامعه حفظ می‌کند و کدورت‌هایی را که در اثر طلاق بوجود می‌آید،برطرف می‌کند.

د)فرزندانی که کانون گرم خانوادگی آن‌ها در اثر طلاق متلاشی شده بود،دوباره به آغوش خانواده باز می‌گردند و لطمه‌ی روحی که در اثر طلاق خورده‌اند،جبران می‌شود.

ه‍)گاهی بازگشت به زندگی،روحیه گذشت و صبر و ایثار را در زندگی شکوفا می‌کند.

پیام‌ها:

1- مخاطب قراردادن پیامبر،در ابلاغ دستورات کلی که عموم مردم مخاطب آن هستند،هم نشانه احترام به آن پیامبر است و هم لزوم نظارت آن حضرت بر حسن اجرای حدود الهی. «یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ»

2- برای بیان اهمیّت دستور و ایجاد انگیزه در سایرین،شخص اوّل را مورد خطاب قرار دهید. «یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ»

3- عقد ازدواج زمان خاصی ندارد ولی طلاق باید در زمانی باشد که شروع عدّه ممکن باشد،یعنی زن در عادت ماهانه نباشد و مرد نیز در پاکی پس از عادت، با همسرش آمیزش نکرده باشد. «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ»

4- طلاق به دست مرد است. «طَلَّقْتُمُ ، فَطَلِّقُوهُنَّ»

5-برای حفظ نظام خانواده،قانون طلاق همراه با شرایطی سرعت گیر قرار داده شده است. «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ»

6- زمان بندی در احکام الهی را با دقّت مراعات کنیم. «أَحْصُوا الْعِدَّةَ»

7- جدایی و طلاق نباید همراه با گناه باشد. «طَلَّقْتُمُ ... اِتَّقُوا اللّٰهَ»

8-رعایت تقوا در امر طلاق و خصوصاً عدّه آن،از سوی مرد و زن لازم است.

«أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ»

9- ربوبیّت الهی،مقتضای پروا و تقواست. «اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ»

10- زن طلاق داده شده تا زمانی که در حال عدّه است،گویا در منزل خودش ساکن است و حق سکونت از او سلب نمی‌شود. «لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ»

11- طلاق نباید همراه با اهانت و تحقیر زن باشد. «لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ»

12- راه‌های منّت گذاردن و منّت کشیدن را مسدود کنید.برای این که شوهر منّت نگذارد و زن منّت نکشد،خدا می‌فرماید:خانه خودش است. «مِنْ بُیُوتِهِنَّ»

13- زنان،طلاق را پایان کار نبینند و در خانه بمانند،شاید که مرد منصرف شود و دوباره به آنان رجوع کند. «لاٰ یَخْرُجْنَ»

14- خراب کردن پل‌های پشت سر و بستن راه‌های آشتی ظلم به خود است.

«لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ ... لاٰ یَخْرُجْنَ ... فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ»

15- گنهکار بی حیا که حریم‌ها را شکسته،حرمت ندارد و مستحق تحقیر است.

«لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ ... إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ»

16- سوء استفاده از قانون ممنوع.(زن نمی‌تواند از حق مسکن خود سوء استفاده کند و برای انتقام گرفتن از شوهر،خانه را تبدیل به محیطی برای فحشا و منکر نماید). «إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ»

17- اخراج زن از منزل،به شرطی است که فحشای او روشن و ثابت شده باشد و سوء ظن کافی نیست. «إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ»

18- مردان نباید به خاطر تأمین نفقه و مسکن،منّتی بر همسران مطلقه خود داشته باشند،زیرا این حکم خداست. «تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ»

19- زنان نباید به خاطر محدود شدن در خانه نگران شوند،زیرا این محدودیّت را خداوند حکیم مقرر فرموده است. «تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ»

20- نادیده گرفتن دستورات خداوند و شکستن حدود الهی،ظلم به خویش

است،نه خداوند. «وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ»

21- ما بر اساس اطلاعات و شناخت خود،تصمیم می‌گیریم و از آینده بی‌خبریم، با توکل بر خداوند،به آینده امیدوار باشیم. لاٰ تَدْرِی لَعَلَّ اللّٰهَ ...

22- در اسلام یأس ممنوع است و انسان مسلمان باید به آینده خوش بین باشد.

«لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً» (هنگام طلاق که طرفین نگرانند،نیاز به دلداری و تسلّی دارند)

23- حوادث تلخ را به فال نیک بگیریم. طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً

24- تقوا و حدود الهی را مراعات کنید،آینده را هم به خدا بسپارید. اِتَّقُوا اللّٰهَ ...

تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ ... لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً

25- همواره لطف الهی را منحصر در وضع موجود نبینید،چه بسا جدایی‌ها که عامل رسیدن به وضع مطلوب‌تر می‌شود. «لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً»

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً«2»

پس چون به پایان مدّت عدّه نزدیک شدند،یا(با رجوع به آنان)به طرز شایسته و پسندیده‌ای نگاهشان دارید و یا(با پرداخت مهریه و سایر حقوق)به طرز شایسته‌ای از آنان جدا شوید و(هنگام طلاق)دو شاهد عادل از میان خود به گواه گیرید و گواهی را برای خدا به پا دارید.هرکس که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، این گونه پند داده می‌شود و هرکس که از خدا پروا کند،خداوند برای او راه بیرون شدن و رهایی(از هر گونه مشکل)را قرار می‌دهد.

وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللّٰهَ بٰالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً«3»

و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد و هر کس بر خدا توکل کند،او برایش کافی است.همانا خداوند کار خود را محقق می‌سازد.همانا خداوند برای هر چیز اندازه‌ای قرار داده است.

نکته‌ها:

مراد از رسیدن اجل «بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ» ،رسیدن به اواخر مدّت عدّه است نه پایان آن،زیرا اگر مدّت عدّه پایان یافت،امساک و نگهداری زن حرام است. ⁽¹⁾

در قرآن،سی و هشت مرتبه کلمه معروف به کار رفته که پانزده مرتبه آن مربوط به خانواده و همسرداری است،یعنی شیوه برخورد زن و مرد در زندگی باید شایسته و پسندیده باشد.

گواهی دو شاهد عادل بر طلاق،منافعی دارد.از جمله آن که دو شاهد عادل،به خاطر عدالت و محبوبیتی که دارند،به طور طبیعی با موعظه سعی می‌کنند به جای طلاق،طرفین را به آشتی ترغیب کنند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:«انی لأعلم آیة لو اخذ بها الناس لکفتهم»من آیه‌ای را می‌شناسم که اگر مردم به آن عمل کنند،تمام مشکلاتشان حل می‌شود و سپس آیه «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» را تلاوت فرمودند. ⁽²⁾

در روایات می‌خوانیم:هنگامی که آیه 3 نازل شد،جمعی از یاران پیامبر،کار و تجارت را رها کردند و گفتند:خداوند روزی ما را ضمانت کرده است،پس به کار و تلاش نیازی نیست.

پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را احضار و توبیخ کرد و فرمود:هرکس کار و تلاش را رها کند،دعایش مستجاب نمی‌شود.«انه من فعل ذلک لا یستجاب له» ⁽³⁾

در قرآن،هم مهر الهی با جمله، «مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» ⁽⁴⁾آمده است و هم قهر الهی.

«فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا» ⁽⁵⁾یعنی گاهی مهر و قهر الهی غیر منتظره و به شکلی که گمان نمی‌رود به انسان می‌رسد.

أثر تقوا فقط در آخرت نیست.امام صادق علیه السلام در مورد جمله، «مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» فرمود:این گشایش روزی،برای تقوا پیشه‌گان در دنیاست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- زمان‌بندی احکام دینی،باید به دقت مراعات شود.(هم آغاز زمان عدّه:

«فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ» و هم پایان آن: «فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ» ذکر شده است.)

2- کارها باید از ابتدا دارای برنامه و زمان مشخص باشند. «أَجَلَهُنَّ»

3- هم ادامه زندگی باید به نحو پسندیده باشد و هم جدایی و طلاق. «فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ»

4- رفتار شایسته چه در حال صلح و آشتی و چه در حال قهر و جدایی،از حقوق همسر است. فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ...

5-نگاه داری همسر،مقدّم بر جدایی است.ابتدا فرمود: «فَأَمْسِکُوهُنَّ» و سپس «فٰارِقُوهُنَّ»

6- آیین همسرداری یا طلاق باید مورد پذیرش شرع و پسند عقل باشد.

«بِمَعْرُوفٍ»

7- به دلیل ضعف جسمی و نارسایی،آداب و رسوم اجتماعی و تاریخی،حقوق زنان بیشتر پایمال شده و می‌شود.لذا بیشترین خطاب‌های قرآن در مورد مراعات حقوق به مردان است. «فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ، فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ»

8-جدایی و طلاق،همراه با کرامت و به دور از هر گونه تحقیر صورت گیرد.

«فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ»

9- شرط صحت طلاق،حضور دو شاهد عادل است. «وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ»

10- برای حفظ حقوق طرفین،گرفتن دو شاهد عادل،نشانه محکم کاری و دقّت است. «وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ»

11- کسانی‌که در محضر آنان طلاق جاری می‌شود،باید عادل باشند. «ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ» یعنی عدالت سرمایه آنان باشد.

12- افراد عادل نیز به تذکّر نیازمندند. «أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ»

13- حبّ و بغض‌ها نباید در قضاوت ما تأثیرگذار باشد. «أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ» (مشابه این جمله،در آیه 135 نساء آمده است که می‌فرماید: «کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ»)

14- گواهی دو شاهد عادل باید همراه با حفظ حقوق مردم و اخلاص باشد.

«أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ» (در کلمه «أَقِیمُوا» برپاداشتن حقوق مردم و در کلمه «لِلّٰهِ» اخلاص در عمل نهفته است).

15- اقامه حقوق مردم،ارزشی هم وزن اقامه نماز و دین دارد.(در قرآن کلمه «أَقِیمُوا» درباره نماز،دین،شهادت و وزن مطرح شده است. «أَقِیمُوا الدِّینَ» ⁽¹⁾، «أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ» ⁽²⁾، «أَقِیمُوا الْوَزْنَ» ⁽³⁾و «أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ» ⁽⁴⁾

16- موعظه تنها تذکرات اخلاقی نیست،بلکه دستورات فقهی نیز نوعی موعظه است. فَأَمْسِکُوهُنَّ ... فٰارِقُوهُنَّ ... أَشْهِدُوا ... ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ

17- پند پذیری،نشانه ایمان واقعی است. «یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ»

18- به جای پیمودن راه‌های ناشناخته سیر و سلوک،عمل به احکام الهی بهترین موعظه و راه سازندگی انسان است. «یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ»

19- حل مشکلات از طریق گناه،رفتن به بیراهه است.تقوا و خدا ترسی موجب خروج انسان از مشکلات و تنگناهای زندگی است. «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً»

20- راه رهایی از تمام بن بست‌ها،(که از جمله آن اختلافات زن و شوهر است، تقواست. «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً»

21- در مدیریّت بحران‌ها و فتنه‌ها،دو چیز راه نجات است:

الف)تقوا. «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً»

ب)تمسک به قرآن.«اذا التبست علیکم الفتن کقطع اللیل المظلم فعلیکم بالقرآن» ⁽¹⁾

22- زن و شوهری که به ناچار با طلاق از هم جدا می‌شوند،اگر تقوا را مراعات کنند،مشمول لطف ویژه خداوند می‌شوند. «یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ»

23- کسانی که با گناه زندگی خود را تأمین می‌کنند،راه دریافت روزی‌های پیش بینی نشده را به روی خود می‌بندند. وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ

24- اراده خدا در چارچوب محاسبات انسان نیست. «یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ»

25- رعایت امور معنوی،در زندگی مادّی اثر گذار است.(امدادهای غیبی،در زندگی انسان نقش مؤثری دارند.) «مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ»

26- انسان متقی،خواست خود را در مسیر خواست و اراده خدا قرار می‌دهد و چون اراده الهی بن بست ندارد،انسان متقی نیز به بن بست نخواهد رسید. «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً»

27- همیشه رزق زیاد وابسته به کار زیاد نیست. وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... یَرْزُقْهُ (همان گونه که همیشه مقدار و کمّیت آن مهم نیست.امام صادق علیه السلام در تفسیر «یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» فرمود:خداوند در آنچه به او داده برکت می‌دهد. ⁽²⁾)

28- تقوا و توکل دو اهرم برای خروج از بن بست است. وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ ...

29- برای تأمین زندگی امروز،تقوا وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... یَرْزُقْهُ و برای آینده،توکل لازم است. «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»

30- تقوا،مقدّم بر توکل است. وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ

31- بدون لطف خداوند،هیچ عامل دیگری کارآمد و کافی نیست. «فَهُوَ حَسْبُهُ»

32- در اراده و خواست تمام افراد و حکومت‌ها،احتمال شکست و ناکارآمدی و بن بست وجود دارد.تنها امری که شکست در آن راه ندارد،خواست و اراده خداوند است. «إِنَّ اللّٰهَ بٰالِغُ أَمْرِهِ»

33- دلیل توکل ما،قدرت بی نهایت الهی است. وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ ... إِنَّ اللّٰهَ بٰالِغُ أَمْرِهِ

34- معنای توکل ما و قدرت خداوند آن نیست که انسان به همه خواسته‌های خود می‌رسد،زیرا تمام امور هستی قانونمند است و حساب و کتاب دارد. «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللّٰهَ بٰالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً»

وَ اللاّٰئِی یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ مِنْ نِسٰائِکُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللاّٰئِی لَمْ یَحِضْنَ وَ أُولاٰتُ الْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً«4»

و زنانی که از عادت ماهانه مأیوسند،(و قصد دارید آنان را طلاق دهید،)اگر در وضع آنان شک کنید(که این عدم عادت به خاطر سنّ است یا بیماری و یا بارداری)،پس عدّه آنان سه ماه است و هم چنین است حکم زنانی که حیض ندیده‌اند(با آن که در سنّ حیض هستند)و پایان عدّه زنان باردار،وضع حمل آنان است و هرکس از خدا پروا کند،خداوند برای او در کارش آسانی پدید می‌آورد.

نکته‌ها:

به دنبال بیان احکام طلاق در آیات پیشین،این آیه می‌فرماید:زنانی که به هر دلیل،اعم از کهولت سنّ یا بیماری،عادت ماهانه ندارند،باید سه ماه کامل عدّه نگهدارند و زنان باردار باید تا زمان وضع حمل صبر کنند،سپس می‌توانند ازدواج کرده و به همسر دیگری درآیند.

در قرآن برای افراد با تقوا چند تعبیر آمده است: «یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً» ⁽¹⁾، «یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً» ⁽²⁾، «یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» ⁽³⁾، «یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً» ⁽⁴⁾که شاید اشاره به یک سیر

طبیعی دارد،زیرا برای انسان با تقوا اوّل نور پیدا می‌شود و در سایه نور،شناخت حق از باطل و فرقان پیدا می‌کند و وقتی که حق و باطل را شناخت،راه خروج از مشکلات را پیدا می‌کند و در سایه همان نور،از بسیاری از گرفتاری‌ها به آسانی خارج می‌شود.

پیام‌ها:

1- احکام خداوند بر اساس شرایط متفاوت انسان‌ها،تفاوت می‌کنند.(برای هر یک از زنان حامله و یائسه،حکم خاصّی قرار داده شده است.) یَئِسْنَ ...، لَمْ یَحِضْنَ وَ أُولاٰتُ الْأَحْمٰالِ

2- دین فطری،ملاک‌های فطری و طبیعی و همه جایی دارد.زمان بندی‌ها و اندازه‌گیری‌های احکام الهی بر محور مسائل طبیعی است.نظیر:طلوع و غروب خورشید،رؤیت ماه،مقدار وَجب و ذراع دست. «ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ»

3- فرزند،حریم و حقوقی دارد و زن باردار نمی‌تواند به ازدواج دیگری درآید.

«أُولاٰتُ الْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ»

4- در مسایل خانوادگی و مراعات حقوق همسر به خصوص در شرایط طلاق و جدایی،به تقوای زیاد نیاز است.(از ابتدای این سوره تاکنون چند بار سخن از تقوا به میان آمده است.) «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ»

5-بخشی از گره‌هایی که در زندگی پیدا می‌شود،به خاطر بی تقوایی است. «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً» (البتّه بخشی از مشکلات افراد باتقوا به خاطر ابتلا و آزمایش است).

6- برای افراد باتقوا،تحمّل سختی‌ها آسان است.چون تقوا ظرفیّت انسان را بالا می‌برد. «یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً» ( «مِنْ أَمْرِهِ» یعنی:«از ناحیه کارهای او»)

ذٰلِکَ أَمْرُ اللّٰهِ أَنْزَلَهُ إِلَیْکُمْ وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُعْظِمْ لَهُ أَجْراً«5»

این فرمان خداوند است که آن را به سوی شما نازل کرده است و هرکس از خدا پروا کند خداوند بدی‌هایش را می‌زداید و اجرش را بزرگ می‌گرداند.

پیام‌ها:

1- در مسائل خانوادگی،دستورات الهی را ساده ننگریم. «ذٰلِکَ أَمْرُ اللّٰهِ أَنْزَلَهُ إِلَیْکُمْ»

2- تقوا،سبب نجات از قهر الهی است. «مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ»

3- گناهکاران می‌توانند به وسیله تقوا،گذشته را جبران کنند. «یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ»

4- گناهکاران را بدعاقبت نپندارید،چه بسا گناهانشان پاک شود. «یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ»

5-مقدمه دریافت اجر،پاک شدن از گناه است. «یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُعْظِمْ لَهُ أَجْراً»

6- تقوا،هم گذشته‌ها را جبران می‌کند، «یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ» هم آینده را تأمین می‌نماید. «یُعْظِمْ لَهُ أَجْراً»

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضٰارُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ«6»

(تا پایان زمان عدّه،)زنان را در همانجا که خود سکونت دارید و در توانایی شماست،سکونت دهید و به آنان(از جهت مسکن و نفقه)آسیب نرسانید،تا کار بر آنان تنگ نمایید(و مجبور به ترک منزل شوند)و اگر باردار باشند،تا زمانی که وضع حمل کنند نفقه آنان را بدهید.پس اگر نوزادان شما را شیر دادند مزدشان را بدهید و(درباره نوزاد)میان خود به نیکی مشورت و توافق کنید و اگر توافق به دشواری کشید،زن دیگری او را شیر دهد(و مرد برای نوزاد دایه بگیرد).

نکته‌ها:

«أْتَمِرُوا» از«ایتمار»به معنای پذیرش دستور یا مشورت است که در واقع به معنای توافق و تفاهم بر انجام امری است.

شاید دلیل آن که در ایّام عدّه مسکن زن و مرد یکی است،بستر سازی برای رجوع و فراهم شدن زمینه آشتی باشد.به علاوه که اخراج زن از خانه یا تهیه مسکن جداگانه نوعی توهین و تحقیر در حق زن است و نیز در جدایی تدریجی،پای عقل و عاطفه و فکر و مشورت بیشتر از جدایی دفعی و یکباره به میان می‌آید و امکان سازش فراهم می‌شود.

این آیه به مسئله حفظ حقوق و حریم زن،حمل او،تغذیه کودک،شیربها و دایه گرفتن در صورت طلاق اشاره دارد.

در این آیه پنج فرمان آمده است که تمام آنها فرامین عاطفی و عقلی بوده و بستری برای بازگشت به زندگی است: «أَسْکِنُوهُنَّ ، لاٰ تُضٰارُّوهُنَّ ، فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ ، فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ، أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ»

پیام‌ها:

1- تأمین مسکن زن حتّی بعد از طلاق تا مدّت‌ها بر عهده مرد است. «أَسْکِنُوهُنَّ»

2- مسکن زن مطلقه باید در همان مکانی باشد که مرد در آن سکونت دارد.

(جدایی و طلاق نباید سبب جدایی مسکن شود). «مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ»

3- مرد،حق ندارد برای صرفه جویی،انتقام و تحقیر،جای نامناسبی را برای سکونت زن انتخاب کند و همسر مطلّقه را مجبور به سکونت در آن محل کند. «مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ»

4- در انتخاب مسکن،باید به سکینه و آرامش زن توجّه شود،نه آنکه فقط سرپناه داشته باشد. «أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ» (تعبیر به مسکن که از سکینه است به جای بیت،دلالت بر همین معنا دارد.)

5-ملاک در انتخاب مسکن از نظر کمیّت و کیفیّت،مقدار توانایی مرد است،نه میزان توقّع و تقاضای زن. «مِنْ وُجْدِکُمْ»

6- مرد حق ندارد به همسری که طلاق داده هیچ ضرری برساند. «لاٰ تُضٰارُّوهُنَّ»

7- مرد حق ندارد برای همسری که طلاق داده هیچ گونه تنگنایی قرار دهد.

«لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ»

8-تأمین هزینه زنان باردار حتّی بعد از طلاق،واجب است. «فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ»

9- زن مطلّقه می‌تواند در برابر شیر دادن به طفل خود،از شوهر درخواست مزد نماید. «فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ»

10- شیر مادر حتّی در صورتی که از شوهر مزد دریافت کند،بهتر از شیر دایه است. «فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» ضمناً زنان مطلقه در شیر دادن مختارند. «فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ»

11- مشورت زن و مرد به قدری ارزش دارد که حتّی در شرایط جدایی،اسلام به آن سفارش کرده است. «وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ»

12- در همه مسایل خانوادگی،ملاک پذیرش عرف و عقل است. فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ، فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ...، وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ

13- مشورت لازم است،گرچه همیشه و همه جا نتیجه نمی‌دهد. «وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ»

14- اگر زن و مرد به توافق نرسیدند،نباید حقوق طفل معطل بماند. «فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ»

15- شیر مادر برای طفل اولویّت دارد و انصراف از آن در صورتی است که انسان در تنگنا قرار گیرد. «وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ»

16- زن حق ندارد اجرت شیر دادن را به قدری بالا ببرد که مرد در تنگنا قرار گیرد و اگر چنین کند،مرد آزاد است که دایه بگیرد. «وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ»

17- در تصمیم‌گیری‌های خانوادگی باید حقوق نوزاد و کودک حفظ شود:

الف)تا مادامی که کودک در شکم است،پدر هزینه او را بدهد.

ب)بعد از تولد مادر به او شیر بدهد.

ج)پدر هزینه شیربها را به مادر بپردازد.

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً«7»

هر کس‌که دارای وسعت(مالی)است،باید طبق وسعت خود نفقه دهد و کسی‌که روزی بر او تنگ شده،باید از آنچه خداوند به او داده(به اندازه توان خود)انفاق کند.زیرا خداوند هیچ‌کس را مگر به اندازه آنچه به او داده است،تکلیف نمی‌کند.به زودی خداوند پس از سختی،آسانی و فراخی پدید می‌آورد.

نکته‌ها:

فرمان این آیه که هر کسی به قدر توان خود به همسرش انفاق کند،هم شامل ایّام عدّه می‌شود،هم شامل ایّام شیر دادن همسر طلاق داده شده و هم شامل هر زمان دیگر.

پیام‌ها:

1- ملاک در میزان هزینه زندگی،توان مالی مرد است،نه تنگ‌نظری‌های مرد و یا خواسته‌ها یا آرزوهای زن. «ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ»

2- از ترس آینده،امروز را سخت نگیرید.(هر که دارد خرج کند) «ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ»

3- حتّی در شرایط طلاق،جوانمردی را از دست ندهید. «ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ»

4- شرط نفقه،دوست داشتن همسر نیست،زن طلاق داده شده نیز تا مدّتی واجب النفقه است. «ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ»

5-انفاق کننده،مال و دارایی خود را از خدا بداند. «مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ»

6- هرکس به هر اندازه توان انفاق دارد،انفاق کند.آب دریا را اگر نتوان کشید،هم به قدر تشنگی باید چشید. مَنْ قُدِرَ ... فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ

7- فقرا در مقایسه وضع خود با اغنیا،نعمت‌هایی را که خداوند به آنها داده است از یاد نبرند. قُدِرَ عَلَیْهِ ... آتٰاهُ اللّٰهُ

8-تکلیف،به مقدار توان است. «لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا» اسلام،دینی واقع گراست و تکلیف فوق طاقت ندارد.

9- در دست‌یابی به گشایش،عجله نکنید. «سَیَجْعَلُ اللّٰهُ»

10- در شرایط تلخ طلاق و جدایی یا فقر و تنگدستی،امید به آینده را از دست ندهید. «سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً»

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا وَ رُسُلِهِ فَحٰاسَبْنٰاهٰا حِسٰاباً شَدِیداً وَ عَذَّبْنٰاهٰا عَذٰاباً نُکْراً«8»

و چه بسیار مناطق مسکونی که از فرمان پروردگار خود و فرستادگانش سر باز زدند،پس ما سخت به حساب آنان رسیدیم و به عذابی ناشناخته عذابشان کردیم.

فَذٰاقَتْ وَبٰالَ أَمْرِهٰا وَ کٰانَ عٰاقِبَةُ أَمْرِهٰا خُسْراً«9»

پس آنان ثمره تلخ کار خود را چشیدند و سرانجام کارشان خسارت بود.

نکته‌ها:

«قریه»به معنای محل اجتماع مردم برای سکونت است،خواه شهر باشد یا روستا.

«عَتَتْ» از«عتو»به معنای سرپیچی است. «وَبٰالَ» به معنای شدّت و سنگینی است و مراد عذاب سخت است.

در آیات قبل دستوراتی پیرامون حقوق همسر و فرزند حتّی در ایام جدایی مطرح شد،این آیه می‌فرماید:عمل به دستورات را جدّی بگیرید که تخلّف از فرمان خدا و رسول کیفری سخت در پی دارد و نمونه‌های بسیاری از این کیفر را می‌توان در طول تاریخ مشاهده نمود.

پیام‌ها:

1- تاریخ و گذشتگان،آئینه‌ای برای آیندگان است. وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ ...

2- سنّت خداوند بر کیفر سخت کسانی است که از فرمان خدا و رسول سرپیچی می‌کنند. وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ ...

3- تخلّف از فرمان انبیا،تخلّف از فرمان خداست. «عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا وَ رُسُلِهِ»

4- عذاب دنیا،هرچه هم شدید باشد،به اندازه چشیدنی بیش نیست.عذاب مهمّ در قیامت است. عَذَّبْنٰاهٰا ... فَذٰاقَتْ وَبٰالَ أَمْرِهٰا

5-سرانجام سرپیچی از فرمان خدا و رسول،خسارت است. «عٰاقِبَةُ أَمْرِهٰا خُسْراً»

6- به کامیابی‌های زودگذر نیندیشیم،پایان کار را در نظر بگیریم. «عٰاقِبَةُ أَمْرِهٰا خُسْراً»

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ الَّذِینَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً«10»

خداوند برای آنان عذابی سخت مهیّا کرده است،پس ای خردمندان که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا کنید.همانا خداوند وسیله تذکّر برای شما فرستاده است.

پیام‌ها:

1- حساب شدید خداوند،عذاب شدید را به دنبال دارد. حِسٰاباً شَدِیداً ... عَذٰاباً شَدِیداً

2- آنچه انسان را از حساب و عذاب شدید محافظت می‌کند،تقواست.

«أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً فَاتَّقُوا اللّٰهَ»

3- عقل و ایمان سبب تقواست. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ الَّذِینَ آمَنُوا»

4- عقل و ایمان از یکدیگر جدا نیست. «أُولِی الْأَلْبٰابِ الَّذِینَ آمَنُوا»

5-برای تشویق مردم به انجام تکلیف الهی،از کمالات آن‌ها نام ببرید. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ الَّذِینَ آمَنُوا»

6- تنها خردمندان مؤمن از فرستاده خداوند استقبال کرده و از تذکرات او بهره‌مند می‌شوند. «یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ الَّذِینَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً»

7- هدف از بعثت انبیا و کتاب‌های آسمانی،تذکّر و بیداری مردم است. «قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً»

8-عقل از درون و وحی از بیرون،وسیله‌های نجات بشرند. أُولِی الْأَلْبٰابِ ... أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً«11»

(آن وسیله تذکر،)پیامبری است که آیات روشنگر الهی را بر شما تلاوت می‌کند تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند،از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آورد و کسانی که به خدا ایمان آورده و عمل شایسته انجام دهند، خداوند آنان را به باغ‌هایی که نهرها از زیر آن‌ها جاری است وارد می‌کند و برای همیشه در آنجا جاودانه هستند.حقّا که خداوند روزی آنان را نیکو ساخته است.

نکته‌ها:

هدایت به چند عنصر وابسته است:

الف)هدایت کننده، «رَسُولاً»

ب)هدایت شونده، «الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

ج)وسیله هدایت، «آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ»

د)هدف از هدایت، «یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ»

ه‍)پاداش پذیرش هدایت، یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ ...

کلمه«ذکر»هم برای قرآن به کار رفته است، «نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ» ⁽¹⁾و هم برای پیامبر.

ذِکْراً رَسُولاً یَتْلُوا ...

عایشه همسر پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در بیان اوصاف پیامبر می‌گوید:«کان خلقه قرآن» ⁽²⁾یعنی خلق و خوی پیامبر یک پارچه قرآن بود.

پیام‌ها:

1- انسان می‌تواند به جایی برسد که وجودش سراپا ذکر خدا باشد. «ذِکْراً رَسُولاً»

2- مکتب به تنهایی کافی نیست،وجود رهبر لازم است. «رَسُولاً یَتْلُوا»

3- برای نجات و خروج مردم از ظلمات به نور،بهترین راه،بیان و رساندن آیات الهی است. یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ ... لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا ...

4- دعوت باید روشن و شفاف باشد. «آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ» (واژه«مبین»بیش از صد بار در قرآن به کار رفته است همچون: «الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ» ⁽³⁾، «قُرْآنٍ مُبِینٍ» ⁽⁴⁾، «سُلْطٰاناً مُبِیناً» ⁽⁵⁾)

5-راههای باطلِ شرک و کفر متعدّد است ولی راه حق،یکی بیشتر نیست.

اَلظُّلُمٰاتِ ... اَلنُّورِ («ظلمات»جمع و«نور»مفرد است).

6- هدف انبیا نجات بشر است. رَسُولاً یَتْلُوا ... لِیُخْرِجَ ...

7- خارج کردن مردم از ظلمات،در اصل کار خداوند است، «اللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ» ⁽⁶⁾ولی این کار از طریق پیامبران انجام می‌شود.

رَسُولاً ... لِیُخْرِجَ

8-گرچه هدف انبیا خارج کردن تمام مردم از تاریکی‌ها به نور است، «لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ» ⁽⁷⁾ولی این هدف تنها در مورد مؤمنان محقق

می‌شود. لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا ... مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

9- انسان حتّی بعد از ایمان و عمل صالح در ظلماتی به سر می‌برد که باید از آن خارج شود. لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا ... مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

10- ایمان و عمل،پیوسته قرین یکدیگرند. «یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً»

11- تشویق و تهدید باید متعادل باشد. عَذٰاباً نُکْراً ... أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً«12»

خداست آن که هفت آسمان را آفرید و از زمین نیز همانند آن‌ها(بیافرید).

فرمان الهی میان آن‌ها نازل می‌شود تا بدانید که خداوند بر هر چیزی تواناست و علم او بر همه چیز احاطه دارد.

نکته‌ها:

مراد از زمین‌های هفت گانه،یکی از چند امر است: ⁽¹⁾

الف)هفت کره آسمانی که از نظر ساختمان،شبیه زمین هستند.

ب)طبقات هفت گانه زمین که همچون لایه‌های پیاز رویهم قرار دارند.

ج)اقالیم هفت گانه زمین که دانشمندان جغرافیای قدیم،زمین را به هفت قسمت و قاره تقسیم می‌کردند.

در این آیه،آفرینش آسمان‌ها و زمین و تدبیر امور آن‌ها برای آگاهی انسان به علم و قدرت الهی و معرفت و رشد توحیدی او مطرح شده است. لِتَعْلَمُوا ...

در آیه هفتم سوره هود نیز هدف از خلقت آسمان‌ها و زمین،آزمایش انسان دانسته شده است. وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

و در آیه 119 همان سوره نیز رحمت الهی مبنای آفرینش انسان ذکر شده است. «إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ»

و آیه 56 سوره ذاریات،هدف از خلقت انسان را عبادت خدا می‌داند. «وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ»

از مجموع این آیات می‌توان چنین نتیجه گرفت که هدف از خلقت هستی و انسان،علم و عمل و عبادت و دریافت رحمت الهی است.

پیام‌ها:

1- مطمئن باشید که خداوند به وعده‌های خود وفا می‌کند،زیرا او چنان قدرتی دارد که هستی را آفریده است. «یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ ، أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً ، اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ»

2- هستی دارای نوعی تعادل است. «سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ»

3- هم آفرینش هستی به دست خداست و هم تدبیر امور آن. خَلَقَ ... یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ

4- امر الهی گاهی تشریعی است، «عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا» ⁽¹⁾و گاهی تکوینی. «یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ»

5-هستی کلاس درس است. خَلَقَ ... لِتَعْلَمُوا

6- کمال و رشد بشر،محور تمام آفریده‌هاست. «لِتَعْلَمُوا»

7- علم انسان به نحوه تدبیر نظام آفرینش،مورد توجه اسلام است. خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ ... یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ ... لِتَعْلَمُوا ...

8-کسی که خالق و آفریننده است،می‌تواند به آفریده خود احاطه کامل داشته باشد. خَلَقَ ... أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً

9- علم خدا به همه چیز،کامل و دقیق و بدون نقص است. «أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً»

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره تحریم

اشاره

این سوره دوازده آیه دارد و در مدینه نازل شده است.

نام آن برگرفته از آیه اول است که خداوند،تحریم آنچه را بر انسان حلال شمرده،نکوهش می‌کند،گرچه این تحریم،نوعی محروم کردن خود از لذّات حلال،به دلایل مختلف فردی و اجتماعی باشد.

آیات نخست سوره درباره رفتار ناشایست برخی همسران پیامبر با آن حضرت است و آیات بعدی،مؤمنان را مخاطب قرار می‌دهد که نسبت به خانواده خود و تربیت آنها مراقب باشید تا گرفتار دوزخ نشوید.آنگاه در ادامه به الگوهای مثبت و منفی زنان اشاره نموده و در هر بُعد،دو زن را معرّفی می‌فرماید.همسر نوح و لوط را به عنوان الگوی منفی و همسر فرعون و حضرت مریم را الگوی مثبت معرّفی می‌کند.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ«1» قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ وَ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ«2»

ای پیامبر! چرا چیزی را که خداوند برای تو حلال کرده،به خاطر جلب رضای همسرانت،بر خود حرام می‌کنی.خداوند آمرزنده و مهربان است.همانا خداوند، (راه)رهایی(از تعهّد)سوگندهایتان را(با پرداخت کفّاره)برای شما مقرّر کرده است و خداوند سرپرست شماست و او دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

برای این آیه،شأن نزول‌های متفاوتی بیان شده است،امّا آنچه مسلّم است پیامبر که همسران متعدّد داشت،گاهی گرفتار رفتارهای حسادت‌آمیز آنان می‌شد و به خاطر جلب رضایت عمومی آنان،از حقوق مشروع خود می‌گذشت.با آنکه این تحریم‌ها،امری شخصی بود،امّا چون پیامبر به عنوان الگوی جامعه معرّفی شده است،ممکن بود دیگران احساس کنند حکم شرعی است و از آن پیروی کنند،لذا خداوند پیامبرش را از آن برحذر می‌دارد و در واقع به مردم می‌فهماند که این‌گونه رفتارهای پیامبر،شخصی بوده و نباید برای دیگران ملاک عمل قرار گیرد.

یکی از دلایلِ اینکه قرآن از طرف خداوند نازل شده است،لحن توبیخی قرآن نسبت به پیامبر در برخی آیات است،زیرا هیچ کس در کتاب رسمی و همیشگی‌اش،خودش را توبیخ نمی‌کند و همین عتاب‌ها نشانه آن است که وحی الهی تحریف نشده است.نمونه دیگر آن را در آیه 43 سوره توبه می‌خوانیم که درباره مرخّصی دادن پیامبر برای ترک جبهه به بعضی از راحت‌طلبان می‌فرماید: «عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ»

رعایت اهم و مهمّ را فراموش نکنیم.سوگند اهمیّت دارد،ولی حفظ احکام دین مهم‌تر است و لذا کسی که سوگند خورده،حلالی را بر خود حرام کند،سوگندش از طریق پرداخت کفّاره شکسته می‌شود و میزان این کفّاره در آیه 89 سوره مائده آمده است: «فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ»

تحریم پیامبر،یک محروم کردن شخصی،از طریق سوگند بود که در این آیه،راه نجات از آن مطرح شده است.

پیام‌ها:

1- انبیا،تحت تربیت الهی هستند. «یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ»

2- حتّی پیامبر،حق ندارد بی‌دلیل حلال خدا را بر خود حرام کند. «یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ»

3- خشنودی خدا بر خشنودی دیگران مقدّم است. لِمَ تُحَرِّمُ ... تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ

4- خواسته زن اگر فراتر از احکام الهی وحقوق همسری باشد،نباید عملی شود.

لِمَ تُحَرِّمُ ... تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ (راضی کردن همسر به هر قیمت،لازم نیست.)

5-یکی از اموری که انسان را گرفتار می‌کند،علاقه به کسب رضایت دیگران به هر قیمتی است. «تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ»

6- توبیخ افراد بزرگوار باید همراه مغفرت و رحمت باشد. یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

7- خداوند،هم گذشته را جبران می‌کند، «غَفُورٌ رَحِیمٌ» و هم راه را برای آینده باز می‌کند. «فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ»

8-توبیخ وانتقاد باید همراه با بیان راه حلّ و راه گشایی باشد. لِمَ تُحَرِّمُ ... تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ

9- در اسلام بن بست وجود ندارد.(هیچ حکمی حتّی سوگند نمی‌تواند تمام راهها را بر انسان ببندد.) «قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ»

10- ما عبدیم و باید مطیع مولی باشیم،حلال را حلال شمریم،گرچه به قیمت شکستن سوگند باشد. «هُوَ مَوْلاٰکُمْ»

11- دستورات خداوند عالمانه و حکیمانه است،او مشکلات را حلّ و گره‌ها را باز می‌کند. فَرَضَ اللّٰهُ ... وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّٰا نَبَّأَهٰا بِهِ قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ«3»

و آن گاه که پیامبر به بعضی از همسرانش سخنی را به راز گفت،پس چون آن زن،راز را(به دیگری)خبر داد و خداوند،(افشای)آن را بر پیامبر ظاهر ساخت،و پیامبر بعضی(از افشاگری‌های آن زن را به او)اعلام و از بیانِ برخی اعراض نمود.پس چون به آن زن خبر داد،(زن)گفت:چه کسی تو را از این خبردار کرد؟ پیامبر فرمود:خداوند دانای خبیر به من خبر داد.

پیام‌ها:

1- زن باید رازدار باشد تا همسرش بتواند اسرارش را به او بگوید. «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ»

2- بیان برخی مطالب برای تمام افراد خانواده،ضرورتی ندارد. «إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ»

3- آبروی افراد خطاکار را حفظ کنید و نام آن‌ها را نبرید. بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ ... نَبَّأَتْ بِهِ

4- زنان پیامبر،معصوم نبودند،زیرا رازدار آن حضرت نبودند. أَسَرَّ النَّبِیُّ ... نَبَّأَتْ

5-پیامبر اسلام نیز گرفتار مسائل خانوادگی بود. أَسَرَّ النَّبِیُّ ... نَبَّأَتْ بِهِ

6- خداوند به پیامبرش عنایت ویژه دارد و مشت کسانی را که نسبت به پیامبر وفادار نیستند باز می‌کند. نَبَّأَتْ بِهِ ... أَظْهَرَهُ اللّٰهُ

7- رهبر جامعه نباید از مسائل داخلی وخانوادگی خود غافل باشد. «أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ»

8-خداوند از طریق غیب،پیامبرش را آگاه می‌کند. «أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ»

9- لغزش‌ها را به خود افراد بگویید نه دیگران. «عَرَّفَ بَعْضَهُ»

10- در مدیریّت،گاهی تغافل و سعه صدر لازم است. «وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ»

11- تمام لغزش‌های خطاکاران را به رخ آنان نکشید. «وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ»

12- آن که اسرار دیگران را سرّی فاش می‌کند،احتمال بدهد که سرّ او نیز فاش شود. نَبَّأَتْ بِهِ ... نَبَّأَهٰا بِهِ

13- سرچشمه علم انبیا،علم الهی است. «نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ»

14- منبع خبر و خبردهنده،باید عالم و خبیر باشد. «نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ» (خبری قابل ارزش و استناد است که بر پایه علم و آگاهی باشد.)

15- افشاگری خداوند نشانه حضور و نظارت او و ایمان به حضور خداوند علیم و خبیر،می‌تواند انسان را از هرگونه گناه و توطئه باز دارد. «الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ»

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ«4»

اگر شما دو نفر،(افشاگر راز و شنونده آن)به سوی خدا توبه کنید،(به نفع شماست.)زیرا دل‌های شما منحرف گشته است.و اگر در مقابل پیامبر یاور هم باشید،(کاری از پیش نخواهید برد.)زیرا خداوند،اوست یاور او و هم چنین جبرئیل و مؤمنان صالح و علاوه بر آنان،همه فرشتگان حامی او هستند.

نکته‌ها:

«صَغَتْ» از«صغو»به معنای تمایل به انحراف است و«اصغاء»به گوش دادنی گویند که شنونده به گوینده تمایلی داشته باشد.

به اتفاق مفسّران شیعه و سنّی،مراد از آن دو زن که در این آیه تَتُوبٰا ... صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا مورد خطابِ توبه قرار گرفته‌اند،حفصه و عایشه است که اولی افشاگر راز پیامبر و دومی، شنونده آن بود.

52 حدیث از شیعه و سنی نقل شده است که مراد از صالح المؤمنین،علیّ بن ابیطالب علیهما السلام است.بر اساس این روایات،علیّ بن ابیطالب علیهما السلام در کنار جبرئیل و بلکه میان او و سایر فرشتگان قرار گرفته است و این مقام را پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به آن حضرت بشارت دادند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- به خاطر یک خلاف،همه را زیر سؤال نبرید. «تَتُوبٰا» (دو نفر باید توبه کنند، نه همه.)

2- برای افراد شرمنده،راه بازگشت و توبه را باز کنید. «إِنْ تَتُوبٰا» البتّه برای هر گناهی توبه‌ای لازم است.

3- شنیدن راز نیز ممنوع است.خداوند به گوینده و شنونده،هردو می‌فرماید:

توبه کنید. «تَتُوبٰا»

4- خداوند،هم مولای همه است و هم مولای شخص پیامبر.در آیه دوم فرمود:

«وَ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ» و در این آیه در خصوص پیامبر می‌فرماید: «هُوَ مَوْلاٰهُ»

5-نام برجستگان را برجسته کنید.با این که جبرئیل از فرشتگان است،امّا نامش جداگانه برده شده است. جِبْرِیلُ ... وَ الْمَلاٰئِکَةُ

6- گاهی یک حادثه و جرقّه،بیانگر یک جریان است.فاش کردن یک راز،جزئی بود،ولی خداوند آن را یک توطئه قلمداد کرد. «تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ»

7- همسری و هم‌نشینی،نشانه هم‌فکری و همدلی نیست. أَزْوٰاجِهِ ... تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ

8-توبه تنها اظهار پشیمانی با زبان نیست،توبه واقعی بازگشت دل گنهکار است.

تَتُوبٰا ... صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا

9- مهم‌تر از انحراف در عمل،انحراف روح و دل است.ابتدا فکر و دل انسان منحرف می‌شود،سپس مرتکب خلاف می‌شود. «صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا»

10- کسانی‌که رازی را بی‌دلیل افشا می‌کنند،اگر توبه نکنند،توطئه‌گرند. إِنْ تَتُوبٰا ... تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ

11- در برابر توطئه علیه پیامبر و مکتب،تمام نیروها باید بسیج شوند. تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ ... هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ ... ظَهِیرٌ

12- حق،هیچ‌گاه تنها نمی‌ماند. هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ ...

13- صالح بودن،انسان را در کنار فرشتگان مقرّب الهی قرار می‌دهد. «جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ»

14- فرشتگان،یاور پیامبر در برابر توطئه‌ها هستند. «وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ»

15- امدادهای الهی،همه جانبه،ظاهری و غیبی است. «صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ»

عَسیٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ مُسْلِمٰاتٍ مُؤْمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائِبٰاتٍ عٰابِدٰاتٍ سٰائِحٰاتٍ ثَیِّبٰاتٍ وَ أَبْکٰاراً«5»

اگر پیامبر شما را طلاق دهد،امید است که پروردگارش همسرانی بهتر از شما را جانشین سازد.زنانی تسلیم،مؤمن،فرمان‌بر،اهل توبه،عبادت‌پیشه،روزه‌گیر، شوهر کرده یا دوشیزه.

نکته‌ها:

«قنوت»،اطاعت همراه با خضوع است. «سٰائِحٰاتٍ» از سیاحت به معنای اهل هجرت و روزه است.

با آنکه پیامبر همسران متعدّدی داشت و برخی از آنان نیز اسباب آزار پیامبر را فراهم می‌آوردند،امّا پیامبر هیچ کدام را طلاق نداده است.لذا طرح موضوع طلاق در این آیه،به معنای عدم وابستگی پیامبر به هیچ‌کس و هیچ چیز است تا نزدیکان پیامبر گمان نکنند حضرت به آنان نیاز دارد و یا آنان افراد مهمی هستند،بلکه چه بسا افرادی بهتر و لایق‌تر از آنان وجود دارد که آرزوی همسری پیامبر را در سردارند.

این آیه نیز به گونه‌ای فصاحت و بلاغت و اعجاز قرآن را بیان می‌دارد،زیرا ایمان،تواضع، توبه،عبادت و روزه در یک نفر جمع می‌شود،لذا آنها را بدون حرف واو آورد،ولی باکره و بیوه بودن در یک نفر جمع نمی‌شود،لذا میان این دو صفت،حرف واو آمده است. ⁽¹⁾

همسر پیامبر باید با پیامبر سنخیّت داشته باشد.در بیان ویژگی‌ها،سخنی از شکل،قبیله، سرمایه و شهرت نیامده،ولی ایمان و عبادت مطرح شده است،زیرا متناسب با رهبری الهی،کمالات معنوی است.

ازدواج با بیوه در کنار باکره آمده است تا به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت کامیابی جنسی داده نشود.

پیام‌ها:

1- انسان نیاز به همسر دارد و در صورت طلاق،می‌تواند جایگزین کند. إِنْ طَلَّقَکُنَّ ... یُبْدِلَهُ

2- مقابله با همسر و عذرخواهی نکردن و پشیمان نشدن،ممکن است زن را تا مرز طلاق و جدایی پیش ببرد. تَظٰاهَرٰا ... طَلَّقَکُنَّ

3- یکی از قوی‌ترین اهرم‌ها در برابر توطئه زنان،تهدید به طلاق است. تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ ... طَلَّقَکُنَّ

4- تمام زنان پیامبر،بهترین زنان عصر خود نبودند. «خَیْراً مِنْکُنَّ»

5-غرور کاذب افراد را بشکنید و در برابر پندارهای باطل بایستید. «خَیْراً مِنْکُنَّ»

6- ارزش واقعی زن،به کمالات اوست. خَیْراً مِنْکُنَّ مُسْلِمٰاتٍ ، مُؤْمِنٰاتٍ ...

7- عقیده بر عمل مقدم است.اول اسلام و ایمان،سپس عبادت و روزه. مُسْلِمٰاتٍ مُؤْمِنٰاتٍ ... عٰابِدٰاتٍ سٰائِحٰاتٍ

8-ایمان و عبادت زن،مهم‌تر از باکره یا بیوه بودن اوست. مُؤْمِنٰاتٍ ... ثَیِّبٰاتٍ وَ أَبْکٰاراً

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ«6»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود و خانواده خود را از آتشی که هیزم آن مردمان(گنهکار)و سنگ‌ها هستند،حفظ کنید.آتشی که بر آن فرشتگانی درشت خو و سخت گیر نگهبانند و خدا را در آنچه فرمانشان دهد، نافرمانی نکنند و آنچه را فرمان یابند انجام دهند.

نکته‌ها:

«وقود»به معنای ماده اشتعال زاست،همچون نفت و زغال سنگ.لذا برخی مفسّران، مراد از «الْحِجٰارَةُ» را مواردی همچون زغال‌سنگ دانسته‌اند.در حدیث می‌خوانیم:سنگ آتش‌زا،همان کبریت و گوگرد است. ⁽¹⁾

در روایات آمده است که جوانی با شنیدن این آیه بر زمین افتاد و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به او وعده بهشت داد و فرمود: «ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ» ⁽²⁾بهشت مخصوص کسانی است که از مقام من پروا داشته و از وعده‌های عذاب من بترسند.

در روایات می‌خوانیم که شیوه حفظ بستگان از آتش دوزخ،امر به معروف و نهی از منکر

آنان است که اگر قبول کردند،آنان را از آتش حفظ کرده‌ای و اگر نپذیرفتند،تو به وظیفه‌ات عمل کرده‌ای.«ان اطاعوک کنت قد وقیتهم و ان عصوک قد قضیت ما علیک» ⁽¹⁾

در روایتی می‌خوانیم:«رحم الله رجلا قال یا اهلاه ! صلاتکم صیامکم زکاتکم مسکینکم یتیمکم جیرانکم» ⁽²⁾رحمت خدا بر کسی‌که به خانواده‌اش هشدار دهد که مراقب نماز و روزه و زکات و فقرا و ایتام و همسایگانتان باشید.

شاید «وَقُودُهَا النّٰاسُ» ،اشاره به تجسّم عمل انسان در قیامت باشد که خصلت‌ها و اعمال زشت او در دنیا،در آن روز آتش‌گیره می‌شود.

مسئولیّت انسان در برابر خانواده

در آیات متعدّدی از قرآن به رسالت انسان در برابر خانواده‌اش اشاره شده است،از جمله:

«قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً» ⁽³⁾

«وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا» ⁽⁴⁾اهل خود را به نماز فرمان ده و بر آن پایداری کن.

«وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» ⁽⁵⁾نزدیک‌ترین بستگانت را هشدار ده.

«یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ» ⁽⁶⁾فرزندم! نماز به پا دار و امر به معروف کن.

«قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ» ⁽⁷⁾ای پیامبر! به زنان و دختران خود و سپس زنان مؤمنان بگو...

«إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ» ⁽⁸⁾زیانکاران واقعی کسانی هستند که خود و خانواده‌شان در قیامت باخته‌اند.

«إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ» ⁽⁹⁾مردان خدا در مورد خانواده دغدغه دارند و بی‌تفاوت نیستند.

«وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ» ⁽¹⁰⁾پیامبر،همواره خانواده‌اش را به نماز سفارش می‌کرد.

در روایات نیز توجّه بسیاری به این موضوع شده که چند نمونه‌ای ذکر می‌شود:

امام علی علیه السلام می‌فرماید:«علموا انفسکم و اهلیکم الخیر و ادبوهم» ⁽¹⁾به خود و خانواده‌تان خیر بیاموزید و آنان را ادب کنید.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:کلکم راع و کلکم مسؤل عن رعیته...الرجل راع علی اهل بیته...فالمرئة راعیة علی اهل بیت بعلها و ولده ⁽²⁾همه شما نسبت به زیر دست خود مسئول هستید.مرد،مسئول خانواده‌اش،زن مسئول شوهر و فرزندش است.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:«مروا صبیانکم بالصلاة اذا بلغوا سبع سنین و اضربوهم علی ترکها اذا بلغوا تسعا و فرقوا بینهم فی المضاجع اذا بلغوا عشرا» ⁽³⁾همین که فرزندتان به هفت سالگی رسید،آنان را به نماز فرمان دهید و همین که نه ساله شدند،سخت‌گیری تا مرز تنبیه بدنی مانعی ندارد و بستر و رختخواب آنان را در ده سالگی جدا کنید.

قرآن در سوره مدّثر،تعداد فرشتگان دوزخ را نوزده نفر می‌داند: «عَلَیْهٰا تِسْعَةَ عَشَرَ» ⁽⁴⁾و شاید وصف «غِلاٰظٌ شِدٰادٌ» در این آیه(6 تحریم)،حالات همان نوزده فرشته باشد.

شاید مراد از «لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ» ،همان فرمان خداوند نسبت به گرفتن و بستن و در آتش انداختن دوزخیان باشد که در جای دیگر می‌خوانیم. «خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ» ⁽⁵⁾و یا «خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلیٰ سَوٰاءِ الْجَحِیمِ ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذٰابِ الْحَمِیمِ» ⁽⁶⁾

چون در میان فرشتگان نیز سلسله مراتب وجود دارد، «وَ مٰا مِنّٰا إِلاّٰ لَهُ مَقٰامٌ مَعْلُومٌ» ⁽⁷⁾شاید مراد از «یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ» همان فرمان‌هایی باشد که فرشتگان برتر به فرشتگان تحت امر خود می‌دهند،آنان نیز بدون چون و چرا اطاعت می‌کنند.

هم خودتان را حفظ کنید، «قُوا أَنْفُسَکُمْ» و هم از خداوند بخواهید شما را حفظ کند.

رَبَّنٰا ... قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ ⁽⁸⁾

پیام‌ها:

1- ایمان داشتن کافی نیست،حفظ آن از خطرات و آسیب‌ها مهم است.پس باید مراقبت کرد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ»

2- اولین گام در اصلاحات،اصلاح خود و بستگان و سپس اصلاح جامعه است.

در این آیه،اصلاح خود و بستگان و سپس در آیه نهم،اصلاح جامعه از طریق جهاد با کفّار و منافقان آمده است. «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ»

3- ایمان به معاد و دوزخ،نقش مهمی در ایجاد تقوا و اصلاح خود و دیگران دارد. «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ»

4- تربیت دینی فرزندان،بر عهده مدیر خانواده است. «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً»

5-نفس انسان،سرکش است و نیاز به حفاظت دارد. «قُوا أَنْفُسَکُمْ»

6- اولیٰ‌ترین فرد به حفظ انسان،خود انسان است. «قُوا أَنْفُسَکُمْ»

7- تا زنجیر از پای خود باز نکنیم،نمی‌توانیم دیگران را آزاد کنیم.خودسازی شرط موفقیّت در ساختن خانواده و جامعه است. «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ»

8-کیفر رها کردن خانواده و نزدیکان،هیزم آتش دوزخ شدن است. «وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ»

9- کسانی که در دنیا سنگدل باشند، «فَهِیَ کَالْحِجٰارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً» ⁽¹⁾در آن روز نیز در ردیف سنگ قرار می‌گیرند. «وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ»

10- در مدیریّت،مسئول هر کار باید با آن کار سنخیّت داشته باشد.اگر مسئول دوزخ،غلاظ و شداد نباشد،یا خودش اذیّت می‌شود و یا به رسالت خود درست عمل نمی‌کند. «عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ»

11- گرچه انسانِ معصیت کار به دوزخ می‌رود،امّا فرشتگان دوزخ،در عذاب کردن او معصیت خدا را نخواهند کرد. «لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ»

12- فرشتگان،نه دستورات گذشته را تمرّد کرده و می‌کنند، «مٰا أَمَرَهُمْ» نه دستوراتی که بعداً به آنان داده می‌شود. «مٰا یُؤْمَرُونَ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ«7»

(در قیامت به کافران خطاب می‌شود:)ای کسانی که کافر شدید! امروز عذرخواهی نکنید،زیرا جز این نیست که جزا و کیفر شما همان عملکرد خودتان است.

نکته‌ها:

در تمام قرآن،فقط همین یک آیه با جمله «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا» شروع شده و کافران را مورد خطاب قرار داده که آنهم مربوط به قیامت است.

قیامت مواقف گوناگونی دارد:در موقفی از قیامت اجازه عذرخواهی داده نمی‌شود. «لاٰ یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ» ⁽¹⁾و در مواقف دیگر هم که عذرخواهی می‌کنند،پذیرفته نمی‌شود.

«لاٰ یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ» ⁽²⁾و موقفی حتی اجازه سخن گفتن داده نمی‌شود. ⁽³⁾

نمونه‌هایی از عذرخواهی در قیامت:

گاهی به دروغ سوگند می‌خورند: «وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ» ⁽⁴⁾به خدا سوگند ما مشرک نبودیم.آری یا به خاطر آن که دروغ‌گویی جزء ذات آنان شده است و یا به گمان آن که در آن روز می‌توانند نجات یابند،سوگند دروغ یاد می‌کنند ولی در هر صورت،در این سخن آنان نوعی عذرخواهی و پشیمانی است.

گاهی دیگران را مقصّر می‌دانند: «رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ أَضَلُّونٰا» ⁽⁵⁾پروردگارا!(ما نمی‌خواستیم گمراه شویم)پیشینیان ما را گمراه کردند.

گاهی به اطاعت از بزرگان و پیشینیان عذر می‌آورند: «إِنّٰا أَطَعْنٰا سٰادَتَنٰا وَ کُبَرٰاءَنٰا» ⁽⁶⁾پروردگارا! ما به خاطر پیروی از بزرگانمان گرفتار شدیم.

گاهی به بی‌توجّهی و کم فکری خود عذر می‌آورند: لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ... ⁽¹⁾اگر به ندای انبیا گوش می‌دادیم یا تعقل می‌کردیم بدبخت نمی‌شدیم.

گاهی به پشیمانی وجبران گذشته وعده می‌دهند: «رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ» ⁽²⁾پروردگارا! مرا به دنیا بازگردان،شاید در آنچه به جا گذاشته‌ام،عمل صالحی انجام دهم.

پیام‌ها:

1- کفر،در قیامت بخشیدنی نیست و توبه کافر در آن روز بی ثمر است.آری، عناد و لجاجت و عصبیّت در برابر منطق و موعظه و معجزه،راه هر عذری را می‌بندد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ»

2- کیفرهای قیامت،چیزی جز عملکرد انسان نیست. «إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ«8»

ای کسانی که ایمان آوردید! به درگاه خدا توبه کنید،توبه‌ای خالصانه.

امید است که پروردگارتان بدی‌های شما را بپوشاند و شما را به بهشت‌هایی که نهرها از زیر آنها جاری است وارد کند.روزی که خداوند، پیامبر و کسانی را که به او ایمان آورده‌اند خوار نکند،نورشان پیشاپیش آنها واز سوی راستشان می‌شتابد،می‌گویند:پروردگارا! نور ما را کامل کن و ما را بیامرز،همانا تو بر هر چیز توانایی.

نکته‌ها:

«نصوح»از«نصح»به معنای خلوص و صدق است و گاهی به معنای محکمی نیز آمده است.در تفاسیر برای توبه نصوح مواردی آمده است،از قبیل:پشیمانی،استغفار،ترک گناه و تصمیم بر ترک در آینده،ترس از پذیرفته نشدن،گناه را در برابر خود دیدن و شرمنده شدن،گریه،کم سخن گفتن و کم خوردن و کم خوابیدن،پرداخت حقوق مردم و...بهتر است به سراغ روایات برویم.

اگر مغرور شویم و بگوییم که توبه ما صد در صد پذیرفته می‌شود،راه را برای انجام یا تکرار خلاف هموار کرده‌ایم و لذا ضمن امیدوار بودن،نباید صد در صد مطمئن باشیم.چنانکه در این آیه می‌فرماید: «عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ» و در آیه 31 سوره نور می‌فرماید:

«تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» توبه کنید،شاید رستگار شوید.کلمه «لعل»نشانه امیدوار بودن است.

در آیات قبل،سخن از نار بود،در این آیه سخن از نور است.در آیات قبل سخن از پیشگیری بود، «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً» در این آیه،سخن از درمان است که اگر نتوانستید خود را حفظ کنید و گرفتار گناه شدید،راه توبه باز است و نباید امید شما به یأس تبدیل شود. تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ ... عَسیٰ رَبُّکُمْ

در دنیا و آخرت،پیامبر و مؤمنان عزیزند:

در دنیا: «وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾عزّت مخصوص خدا و رسول و مؤمنان است.

در آخرت: «یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ» روزی که خداوند،پیامبر و یارانش را ذلیل نمی‌کند.(بلکه خذلان و رسوایی،مخصوص کافران است.)

همراهان پیامبر در قیامت، «آمَنُوا مَعَهُ» همان کسانی هستند که در دنیا با مال و جان خود جهاد می‌کردند و نسبت به کفّار شدید و نسبت به مؤمنان رحیم بودند. «وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ» ⁽²⁾، «وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ» ⁽³⁾

دعا و درخواست از خداوند،همیشه نقش دارد:چه در دنیا: «اهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ» و چه در قیامت: «أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا»

طلب مغفرت،هم در دنیاست: «رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا» ⁽¹⁾هم در آخرت: رَبَّنٰا ... وَ اغْفِرْ لَنٰا

پیام‌ها:

1- در آیات قبل فرمان داد که خود را از آتش دوزخ حفظ کنید، قُوا أَنْفُسَکُمْ ...در این آیه،یک از راههای آن را توبه واقعی می‌داند. «تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ»

2- گاهی از مؤمن،گناه سر می‌زند که باید توبه کند. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا ...

3- توبه باید به درگاه خدا باشد،نه افشای گناه نزد بندگان. «تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ»

4- یکی از تکالیف مؤمن،توبه از گناه است. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا ...

5-توبه باید خالصانه و صادقانه باشد نه لقلقه زبان. «تَوْبَةً نَصُوحاً»

6- توبه،زمان و مکان خاصّی ندارد. «تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً»

7- برای تشویق به توبه،باید مردم را به رحمت الهی امیدوار کرد. «عَسیٰ رَبُّکُمْ»

8-پذیرش توبه،از شئون ربوبیّت است. «عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ»

9- ناپاکی و پلیدی در بهشت جای ندارد؛اول پاک شدن،سپس وارد بهشت شدن. یُکَفِّرَ ... یُدْخِلَکُمْ

10- نتیجه توبه دو چیز است:محو گذشته «یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ» و تأمین آینده.

«یُدْخِلَکُمْ جَنّٰاتٍ»

11- ایمان به پیامبر کافی نیست،همراهی و تبعیّت از آن حضرت لازم است. «وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ»

12- عمل صالحِ دنیا،در قیامت به صورت نور ظاهر می‌شود. «نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ»

13- کسانی‌که در دنیا دنبال نورند، «وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ» ⁽²⁾در آخرت غرق

نورند. «نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ»

14- در قیامت نیز تکامل هست.مؤمنان در آن روز به فکر تکمیل نور خود هستند. «رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا»

15- مؤمنان واقعی در فکر ریزش و کاهش بدی‌ها، «وَ اغْفِرْ لَنٰا» و رویش و جهش خوبی‌ها هستند. «أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا»

16- امید به استجابت دعا، «أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا» برخاسته از قدرت مطلقه اوست. «إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ«9»

ای پیامبر! با کفّار و منافقان جهاد کن و بر آنان سخت‌گیر و جایگاه آنان دوزخ است و بد جای بازگشتی است.

نکته‌ها:

جهاد با کفّار و منافقین،فرمان خداست ولی شکل و شیوه آن در اختیار پیامبر و جانشینان به حق آن حضرت است.لذا پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر منافقان لشکرکشی نکرد،ولی در زمان حضرت علی علیه السلام چون آنان سپاه و لشکری تشکیل داده بودند آن حضرت با آنان جنگید.

پیام‌ها:

1- جنگ و جهاد،باید زیر نظر رهبر الهی باشد. «یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ»

2- حقیقت دین،باور قلبی است،لذا اظهار کنندگان دروغین که منافقانند در کنار کفّار آورده شده‌اند. «الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ»

3- اسلام دین جامع است.در جای خود رأفت دارد و در جای خود سخت‌گیری و خشنونت. «وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ»

4- انسان در اثر کفر و نفاق به جایی می‌رسد که پیامبر رحمت باید بر او بخروشد و با او برخورد شدید کند. «وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ»

5-کشته شدن کفّار و منافقان به دست مؤمنان،چیزی از عذاب آنان در قیامت نمی‌کاهد. جٰاهِدِ ... وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ«10»

خداوند برای کسانی‌که کفر ورزیدند،همسر نوح و همسر لوط را مثال زده است که این دو زن،همسر(و از خانواده)دو بنده صالح از بندگان ما بودند،ولی به آن دو خیانت کردند.پس در برابر(کیفر)خداوند،برای آن دو زن هیچ کاری از آن دو پیامبر ساخته نبود و به آنان گفته شد:به آتش وارد شوید با وارد شوندگان.

نکته‌ها:

این آیه،دو زن را به عنوان نمونه اعلای کفر معرّفی کرده است که هر دو،در خاندان رسالت زندگی می‌کردند و همسر دو پیامبر الهی بودند،امّا با مخالفان آنان هم رأی و هم‌دست بودند.در آیات بعد نیز،دو زن را به عنوان نمونه برتر ایمان معرّفی می‌کند،یکی همسر فرعون مشرک و ستمگر و دیگری حضرت مریم.

در آغاز سوره،سخن از انحراف دو نفر از زنان پیامبر بود، «صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا» و فرمود:اگر علیه پیامبر توطئه کنید،خداوند و فرشتگان و مؤمنان حامی او هستند.در اواخر این سوره، سخن از دو همسر دوزخی حضرت نوح و لوط است که به خاطر خیانت دوزخی شدند و آن دو پیامبر،با وجود مقام نبوّت،نمی‌توانند چیزی از قهر خدا را از همسرانشان دفع کنند.

همسر پیامبر بودن سبب نجات نیست.چنانکه فرزند پیامبر بودن نیز چنین است،بلکه عملکرد خود انسان است که به دنبال آن سعادت یا شقاوت است.در قرآن علاوه بر این آیه،

چندین بار از هلاکت زن لوط سخن به میان آمده است. «کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ» ⁽¹⁾

بهترین روش در تربیت،تذکر غیر مستقیم است.با این که ابولهب و پسر نوح نیز نمونه کفر بودند،امّا خداوند به همسران دو پیامبر مثال زد و کلمه خیانت را مطرح کرد تا با فاش کردن راز پیامبر صلی الله علیه و آله توسط همسرش که نوعی خیانت است،تناسب داشته باشد و هشدار و اخطاری به زنان پیامبر باشد که گمان نکنند وابستگی به پیامبر کلید نجات است.

حفظ خانواده از آتش دوزخ که در آیه ششم خواندیم، «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ» به معنای موفقیّت صد در صد انسان نیست.زیرا گاهی خانوداه او زیر بار نمی‌روند. «فَخٰانَتٰاهُمٰا»

در احادیث می‌خوانیم که زن نوح و لوط خیانتی به معنای انحراف جنسی نداشتند، ⁽²⁾بلکه مراد از خیانت،مخالفت با برنامه‌ها و اهداف پیامبر و همکاری با مخالفان آنان است.

پیام‌ها:

1- زن می‌تواند الگوی فساد یا صلاح،در طول تاریخ باشد. ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً ... اِمْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ

2- از بی‌ادبان می‌توان ادب آموخت. ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً ... اِمْرَأَتَ نُوحٍ

3- زن در عقیده و عمل آزاد است.وابستگی خانوادگی و اقتصادی و اجتماعی او را مجبور نمی‌کند. کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا ... فَخٰانَتٰاهُمٰا

4- عبودیّت و صلاحیّت،رمز رسیدن به درجه نبوّت بود. «عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ»

5-جریان کفر و نفاق،حتی در خانه انبیا نفوذ می‌کند. «فَخٰانَتٰاهُمٰا»

6- بندگی و عبادت،زمانی ارزش دارد که همراه با عمل صالح باشد.«عبدین...

صالحین»

7- در نظام خانوادگی دینی،سرپرستی و مدیریّت با مرد است. «کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ»

8-وابستگان فاسد،ضربه‌ای به عصمت و عدالت رهبران آسمانی نمی‌زنند.

عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا ... فَخٰانَتٰاهُمٰا

9- خیانت به مکتب،انسان را به جایی می‌رساند که حتی شفاعت انبیا سودی ندارد. «فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً»

10- هیچ عاملی مانع قهر الهی نیست. فَلَمْ یُغْنِیٰا ...

11- خیانت،راه دوزخ است. فَخٰانَتٰاهُمٰا ... اُدْخُلاَ النّٰارَ

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ«11»

و خداوند برای کسانی که ایمان آورده‌اند،به همسر فرعون مثل زده است.

آن گاه که گفت:پروردگارا! برای من نزد خویش در بهشت خانه‌ای بساز و مرا از فرعون و کردار او نجات بده و مرا از گروه ستمگر رهایی بخش.

نکته‌ها:

در آیات قبل،دو نمونه زن بد(همسر نوح و لوط)معرّفی شد و در آیات 11 و 12،دو نمونه زن خوب معرّفی می‌شود.(همسر فرعون و حضرت مریم)

هنگامی که آسیه،(همسر فرعون)معجزه حضرت موسی را دید،به او ایمان آورد و فرعون،به کیفر این کار،دست و پایش را به زمین میخکوب کرد و او را زیر آفتاب سوزان قرار داد.هنگامی که آسیه آخرین لحظه‌های عمر خود را می‌گذرانید،دعایش این بود، «رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ» ⁽¹⁾

لازم نیست الگو،پیامبر یا امام معصوم باشد و لازم نیست سابقه توحیدی داشته باشد.زن فرعون،نه معصوم بود و نه موحّد،بلکه با دیدن معجزه موسیٰ ایمان آورد.

در معرّفی الگو و تجلیل از شخصیت‌ها،فرقی میان زن و مرد نیست.قرآن به پیامبرش

دستور می‌دهد که یاد ابراهیم را زنده نگه دار: «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ» ⁽¹⁾و یادآور مریم باش: «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ» ⁽²⁾چنانکه در این آیه،همسر فرعون را معرّفی می‌کند.

«ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ»

سیمای همسر فرعون

1.محیطزده نبود و جامعه شخصیّت او را نساخته بود.او با منطق در برابر رژیمی فاسد ایستاد.

2.زرق و برق زده نبود و به تمام مظاهر دنیوی پشت کرد و از کاخ و رفاه و مادیات گذشت.

3.فضای سکوت و خفقان را شکست.

4.صبور بود و زیر شکنجه جان داد و به شهادت رسید،ولی از راه و مکتبش دست بر نداشت.

5.حامی رهبر معصوم زمان خود،حضرت موسیٰ بود.

6.بلند همّت بود.او به کمتر از بهشت و قرب خدا قانع نبود.

7.شهامت داشت و تهدیدات فرعون در او أثر نگذاشت.

8.رضای خالق را بر رضای خلق مقدم داشت.

9.منطق و عقل و وحی را بر مسایل خانوادگی ترجیح می‌داد.

10.با نهی از منکر خود که گفت: «لاٰ تَقْتُلُوهُ» ⁽³⁾موسی را در کودکی از مرگ نجات داد.

همسر فرعون ثابت کرد بسیاری از شعارهایی که در طول زمان،جزو فرهنگ مردم شده، غلط است و باید آن را عوض کرد.

می‌گویند:خواهی نشوی رسوا،هم رنگ جماعت شو،امّا او گفت:من هم رنگ جماعت نمی‌شوم و رسوا هم نمی‌شوم.

می‌گویند:یک دست صدا ندارد،امّا او ثابت کرد که یک نفر نیز می‌تواند موج ایجاد کند.

می‌گویند:زن شخصیّت مستقل ندارد،امّا او ثابت کرد زن در انتخاب راه مستقل است.

می‌گویند:با مشت نمی‌شود به جنگ درفش رفت،امّا او ثابت کرد حق ماندنی است و اگر مشت روی آهن اثر ندارد،روی افکار عمومی در تاریخ اثر دارد.

می‌گویند:با یک گل بهار نمی‌شود،امّا او ثابت کرد اگر خدا بخواهد با یک گل بهار می‌شود.

می‌گویند:فلانی نمک خورد و نمک‌گیر شد،همسر فرعون نان و نمک فرعون را خورد،ولی از عقیده او متنفّر بود و می‌گفت: «نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ» خدایا! مرا از فرعون نجات بده.

انواع خانواده‌ها در قرآن

1.زن و شوهری که هم‌فکر و همگام در کار خیر هستند.(همچون حضرت علی و حضرت زهرا علیهما السلام) «یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ» ⁽¹⁾

2.زن و شوهری که در خباثت هم‌فکر و همگام هستند.(ابولهب و همسرش) تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ ... وَ امْرَأَتُهُ حَمّٰالَةَ الْحَطَبِ

3.خانواده‌ای که مرد خوب،امّا زن بد است.(زن لوط و نوح) کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ ...

فَخٰانَتٰاهُمٰا ⁽²⁾

4.خانواده‌ای که مرد بد،امّا همسر خوب است.(زن فرعون) «مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ»

پیام‌ها:

1- زن می‌تواند الگوی مردان تاریخ شود. «ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ»

2- مقایسه الگوها،از روشهای تربیت است. مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا ... مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا

3- فشار محیط و جامعه،وابستگی اقتصادی،زن بودن،تقاضای همسر و ترس از آوارگی،هیچ کدام دلیل بی دینی نمی‌شود. ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ ...

4- برای اتمام حجت،یک نمونه هم کافی است. ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً ... اِمْرَأَتَ فِرْعَوْنَ

5-حرف اول را اراده انسان می‌زند،نه چیز دیگر. ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً ... اِمْرَأَتَ فِرْعَوْنَ

6- مبارزه با طاغوت،با دعا منافاتی ندارد. ضَرَبَ ... نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ

7- نجات از طاغوت،پشتوانه معنوی لازم دارد. «ضَرَبَ .. نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ»

8-مهم‌تر از بهشت،قرب معنوی به خداست. رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ ...

9- ایمان سبب تنفّر از ستمگران است.زن فرعون به خاطر ایمانی که داشت از تمام رفتارهای فرعونی متنفر بود. «نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ»

10- اطاعت زن از مردم در عقیده لازم نیست،بلکه گاهی باید موضع بگیرد.

«نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ»

11- روابط خانوادگی مرز دارد و همین که به انحراف و کفر رسید باید تغییر کند.

«نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ»

12- تبرّی از کفر،شرط ایمان است. «نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ»

13- ابراز تنفّر و انزجار از دیگران،باید ملاک و معیار عقلی و شرعی داشته باشد.

مِنْ فِرْعَوْنَ ... مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ«12»

و(خداوند به)مریم دختر عمران(نیز مثل زده است.)زنی که دامن خویش را(از گناه)حفظ کرد،پس ما از روح خود در او دمیدیم(تا عیسی در دامان او متولد شد)و کلمات پروردگارش و کتب آسمانی را تصدیق کرد و از اطاعت‌پیشه‌گان بود.

نکته‌ها:

«أَحْصَنَتْ» از«حصن»به معنای قلعه،در مورد زنان،رمز عفت و پاکدامنی است.

در این آیه چهار کمال برای حضرت مریم بیان شده است:پاکدامنی،نفخه‌ی روح،تصدیق پیامبران و کتب آسمانی و اطاعت محض در برابر خدا.

در تفاسیر شیعه و سنّی آمده است که زنان کامل چهار نفرند:آسیه همسر فرعون،مریم دختر عمران،خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر حضرت محمّد صلی الله علیه و آله. ⁽¹⁾

تنها زنی که نامش در قرآن آمده،حضرت مریم است که 31 مرتبه در دوازده سوره از او نام برده شده که 12 بار آن به صورت عیسی‌بن‌مریم است و یک سوره قرآن،به نام اوست.

الگو باید مختلف با شرایط ومحیطهای گوناگون باشد تا قابل تطبیق با هرکس و هر زمان و شرایط مختلف باشند:زن فرعون،حضرت مریم،حضرت ابراهیم و حضرت محمّد علیهم السلام.

خداوند از پاکان دفاع می‌کند.چون به حضرت مریم تهمت ناپاکی زدند، «وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً» ⁽¹⁾،خداوند در قرآن دو بار فرمود:او پاکدامن است. «أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- قرآن،حضرت مریم را به عنوان الگوی پاکدامنی برای مردان و زنان معرّفی کرده است. لِلَّذِینَ آمَنُوا ... مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ

2- ارزش زن به پاکدامنی اوست. «مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا»

3- گام اول را باید انسان بر دارد،آنگاه الطاف الهی سرازیر می‌شود. «أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا»

4- فرزند پاک از دامان پاک برمی‌خیزد. «أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا»

5-عمل به احکام و دستورات الهی،بهترین تصدیق آنهاست. «صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ»

6- خضوع و خشوع در عبادت خداوند،در کنار تصدیق قولی لازم است.

صَدَّقَتْ ... وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره ملک

اشاره

سوره ملک،آغازین سوره جزء بیست و نهم قرآن کریم است.این سوره از سوره‌های مکّی و دارای سی آیه می‌باشد.نام دیگر این سوره،«تبارک»است.

«مُلک»و«تبارک»،هر دو برگرفته از آیه اول است و به ترتیب به معنای «فرمانروایی»و«پر برکت»می‌باشند.

محتوای این سوره به طور کلی شامل سه محور زیر است:

1.مباحثی در مورد مبدأ هستی،صفات خداوند،نظام شگفت‌انگیز خلقت، آفرینش هستی و انسان و ابزارهای انسان برای شناخت.

2.بحث هایی درباره معاد،عذاب دوزخ و گفتگوی جهنمیان در قیامت.

3.تهدید کافران و ظالمان به عذاب‌های دنیوی و اخروی.

در فضیلت این سوره آمده است:قرائت این سوره موجب نجات از عذاب قبر است. ⁽¹⁾

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ«1» اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ«2»

مایه خیر و برکت و بلند مرتبه است آن(خدایی)که فرمانروایی به دست اوست و او بر هر چیزی تواناست.او که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدامیک از شما کار بهتری انجام می‌دهید و اوست عزّتمند و آمرزنده.

نکته‌ها:

علاوه بر این سوره،سوره فرقان نیز با کلمه «تَبٰارَکَ» آغاز شده است.

«تَبٰارَکَ» از مصدر«برکات»هم به معنای خیر پایدار است و هم به معنای بلند مرتبه ضمناً به محلی که در آن آب جمع می‌شود،«بِرکه»می‌گویند.

هدف از آفرینش انسان چیست؟

پاسخ:قرآن چهار هدف را برای آفرینش انسان بیان کرده است:

الف)عبادت کردن.در قرآن می‌خوانیم:ما جن وانس را جز برای عبادت نیافریدیم. «وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ» ⁽¹⁾

ب)انتخاب راه صواب از ناصواب و رسیدن به رشد و کمال در سایه آزمایش‌های الهی: «خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ»

ج)رحمت بر مردم.قرآن هدف دیگر خلقت را رحمت خاص خداوند بر مردم ذکر می‌کند و

می‌فرماید:(انسان‌ها)برای آن آفریده شدند که به رحمت خاص خداوند هدایت شوند: «إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ» ⁽¹⁾

کار«حسن»و نیک چه شرایطی دارد؟

کار نیک،کاری است که از نظر هدف،زمان،مکان،ضرورت،تداوم،ابزار مورد استفاده، همکاران،بهره گیران،استقامت در کار،استحکام،نظم،آینده‌نگری در عمل،اولویت‌های مورد نیاز،نشاط،اعتدال،دقّت،سرعت و سلامت کار،مورد سنجش و برنامه ریزی قرار گرفته باشد و به دور از آفت‌های عجب،حبط،ریا و سمعه انجام پذیرد.

خداوند متعال هم در دنیا حکومت دارد: «بِیَدِهِ الْمُلْکُ» و هم در آخرت حاکم است. «الْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ» ⁽²⁾

خداوند،حاکم یگانه است: «لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ» ⁽³⁾، «بِیَدِهِ الْمُلْکُ» و حکومت او همراه با قداست است. «الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ» ⁽⁴⁾

جلوه‌های برکت خداوند هم در تکوین و آفرینش وجود دارد: تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ ...

خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ و هم در تشریع و قانون‌گذاری. «تَبٰارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقٰانَ» ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السلام ذیل آیه فرمود:مراد عمل بیشتر نیست،بلکه مراد بهترین عمل است و آن انجام عمل است همراه با خشیت الهی و نیّت صادق و نیکوکاری. ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1- گرچه قرآن درباره خودش و پیامبری که بر وی نازل شده،کلمه «تَبٰارَکَ» را به کار برده است،ولی سرچشمه تمام برکات،خداوند و قدرت اوست. «تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

2- تمام قدرت‌ها و حکومت‌ها از بین رفتنی هستند،تنها حکومت خداوند ابدی است. «بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

3- حکومت‌های دنیا،جزیی،موقّت و محدود است و لذا برکت گسترده‌ای ندارد. «تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ»

4- تقدیر مرگ و حیات،جلوه‌ای از حاکمیّت مطلق خداوند است. بِیَدِهِ الْمُلْکُ ...

خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ

5-حاکمان دنیایی،در همه امور قدرت ندارند،ولی خداوند حاکم و بر همه چیز قادر است. «بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

6- مرگ به معنای فنا و نابودی نیست،بلکه امری وجودی است که آفریده شده و آن انتقال از این دنیا به دنیای دیگر است. «خَلَقَ الْمَوْتَ»

7- آفرینش مرگ،آزمایشی برای ظهور صبر،و آفرینش حیات،آزمایشی برای ظهور شکر است. «خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ»

8-آفریده‌ها همه هدفمندند و هیچ چیز،عبث آفریده نشده است و خداوند انسان را برای تکامل انتخابی آفریده است. «لِیَبْلُوَکُمْ»

9- جوهره انسان در لابلای گرفتاری‌ها و تلخ و شیرینی‌ها روشن می‌شود. «خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ»

10- آزمایش الهی برای مشخص شدن علم خداوند نیست،زیرا او همه چیز را از قبل می‌داند؛بلکه برای آن است که عملی از ما صادر شود. «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» (مثل استادی که معلومات شاگردش را می‌داند،ولی او را امتحان می‌کند تا استحقاق نمره شاگرد جلوه کند.)

11- ملاک عمل،کیفیّت است نه کمیّت. «أَحْسَنُ عَمَلاً» (نه«اکثر عملا»)

12- آزمایش الهی همیشگی وبرای همه است. «لِیَبْلُوَکُمْ» (نشان استمرار است)

13- به خوب بودن کار،قانع نباشیم،باید بهترین کار انجام شود. «أَحْسَنُ عَمَلاً»

14- تنها حکومت و قدرت خدا شکست‌ناپذیر است. بِیَدِهِ الْمُلْکُ ... قَدِیرٌ ... هُوَ الْعَزِیزُ

15- عزّت و قدرت خداوند همراه با رأفت و رحمت است. «الْعَزِیزُ الْغَفُورُ»

16- از شکست در آزمایش‌های الهی مأیوس نشوید،که او بخشنده است. «الْغَفُورُ»

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ«3» ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خٰاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ«4»

همان کسی‌که هفت آسمان را طبقه طبقه آفرید.در آفرینش خداوند رحمان هیچ خللی نمی‌بینی.بار دیگر دیده باز کن،آیا هیچ شکافی می‌بینی؟ باز،پی در پی چشم خود را برگردان(و تماشا کن،خواهی دید که)چشم در حالی که خسته و ناتوان است به سوی تو بازمی‌گردد(بدون آن که نقص وخللی مشاهده کند).

وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ وَ جَعَلْنٰاهٰا رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ وَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰابَ السَّعِیرِ«5»

و همانا ما آسمان دنیا را با چراغ هایی زینت دادیم و آن را وسیله راندن شیاطین قرار دادیم و برای آنها عذاب فروزان آماده کردیم.

نکته‌ها:

«طباق»،یا مصدر«طابق»یا جمع«طبق»است؛در صورت اول «سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً» به معنای آن است که آسمان‌ها متناسب و مطابق یکدیگرند و در صورت دوم به معنای آن است که آسمان‌ها هفت طبقه بر فراز یکدیگرند.

«تَفٰاوُتٍ» از «فَوْتَ» به معنای بروز اختلال و ناهماهنگی و «فُطُورٍ» به معنای شکاف از طول است. «خٰاسِئاً» به معنای خسته و ناکام و «حَسِیرٌ» به معنای ناتوان است.

تلخی‌ها و کمبودها در نزد انسان‌های سطحی ناگوار به نظر می‌آید و گرنه محقّقان به هر چیز با دیده مثبت می‌نگرند.ترشی و فلفل برای کودک ناگوار است،ولی برای والدین او، ترشی به اندازه مربّا،ارزشمند است.

«مصباح»از«صبح»،وسیله‌ای است که شب را همانند صبح،روشن کند،مانند چراغ.

در این آیات،سه تعبیر در مورد ستارگان آسمان آمده است.1.مصباح و چراغ؛2.زینت و

جلوه؛3.رجم شیاطین.

در آیات هفتم و هشتم سوره صافّات خواندیم که شیطان‌ها برای استراق سمع و شنود اخبار آسمان،قصد نفوذ به آن جا را دارند ولی هر بار مورد هدف قرار می‌گیرند و رانده می‌شوند و این گونه ستارگان وسیله حفظ آسمان هستند.

پیام‌ها:

1- نظام آفرینش بر اساس رحمت خداوند است. «فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ»

2- نظام موجود،نظام احسن است و در نظام آفرینش،هیچ نقص و کمبودی وجود ندارد. «مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ»

3- خداشناسی باید بر اساس نظر و دقت باشد،تا ایمان انسان به عظمت هستی و قدرت آفریدگار بیشتر شود. فَارْجِعِ الْبَصَرَ ... ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ

4- برای کسب معرفت،یک بار دیدن و نظر کردن کافی نیست. فَارْجِعِ الْبَصَرَ ... ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ (در این آیه کلمه «تَریٰ» دو بار و کلمه«بصر»سه بار همراه با لفظ «کَرَّتَیْنِ» تکرار شده است.)

5-خداوندی که کار خود را محکم و حکیمانه انجام داده است،از دقّت نظر دیگران نگران نیست،بلکه دیگران را به بازدید دعوت می‌کند. فَارْجِعِ الْبَصَرَ ... ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ

6- خداوند از آفریدن خسته نمی‌شود: «وَ مٰا مَسَّنٰا مِنْ لُغُوبٍ» ⁽¹⁾ولی چشم ما از نگاه به آفریده‌های او خسته می‌شود. «یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خٰاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ»

7- زینت،یکی از خواسته‌های فطری بشر است.(یکی از نعمت‌های ستارگان، زینت بودن آنها شمرده شده است. «زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا»

8-آفریده‌های الهی در عین استواری و استحکام، «سَبْعاً شِدٰاداً» ⁽²⁾از زینت ویژه‌ای برخوردارند.(در معماری علاوه بر استحکام ساختمان،زیبایی نمای

بنا نیز باید مورد توجّه باشد.) «زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا»

9- آفریده‌های الهی دارای کاربردهای گوناگونی هستند.« بِمَصٰابِیحَ - رُجُوماً»

10- در برابر دشمن نباید انفعالی برخورد کرد؛برخورد ما با دشمن باید تهاجمی باشد. «رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ»

11- شیاطین به آسمان‌ها نیز طمع دارند. «رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ»

12- شیاطین،ضربه پذیرند. «رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ»

وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ«6» إِذٰا أُلْقُوا فِیهٰا سَمِعُوا لَهٰا شَهِیقاً وَ هِیَ تَفُورُ«7» تَکٰادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ کُلَّمٰا أُلْقِیَ فِیهٰا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ«8»

و برای کسانی که به پروردگارشان کفر ورزند عذاب جهنّم است که بد بازگشتگاهی است.هنگامی که به دوزخ پرتاب شوند،خروش نابهنجار آن را می‌شنوند در حالی که جوشش و فوران دارد.نزدیک است از شدت خشم،پاره پاره شود،هرگاه گروهی در آن افکنده شوند،نگهبانان دوزخ از آنان پرسند:آیا هشدار دهنده‌ای به سراغ شما نیامد؟

نکته‌ها:

«أُلْقُوا» از«القاء»به معنای پرتاب شدن بدون اختیار است.

«شَهِیقٌ» به زشت‌ترین و ناخوشایندترین صداها،همچون صدای گوش خراش خران گفته می‌شود. «تَفُورُ» از فوران،بیانگر شعله‌های عظیم دوزخ است که می‌جوشد و بالا می‌آید.

صدای ناخوشایند «شَهِیقٌ» از خود دوزخ است، «لَهٰا شَهِیقاً» و اهل دوزخ نیز شهیق دارند، چنانکه در آیه 106 سوره هود می‌خوانیم: «لَهُمْ فِیهٰا زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ»

پیام‌ها:

1- غضب و غیظ،گاهی به حدّ انفجار می‌رسد. «تَکٰادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ»

2- دوزخیان،به درون آتش پرتاب می‌شوند. «أُلْقُوا فِیهٰا»

3- عذاب جهنم،همراه با تحقیر است: «أُلْقُوا فِیهٰا» ،گوش‌خراش است: «سَمِعُوا لَهٰا شَهِیقاً» و همراه با سؤال توبیخ است. «سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهٰا»

4- عذاب الهی بعد از اتمام حجت است. «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ»

قٰالُوا بَلیٰ قَدْ جٰاءَنٰا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنٰا وَ قُلْنٰا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ کَبِیرٍ«9» وَ قٰالُوا لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ«10» فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحٰابِ السَّعِیرِ«11»

گویند:چرا،همانا هشداردهنده به سراغ ما آمد،ولی ما تکذیب کردیم و گفتیم:

خداوند چیزی نازل نکرده است و شما جز در گمراهی بزرگی نیستید.و گویند:

اگر ما(حق را)می‌شنیدیم یا تعقل می‌کردیم،در زمره اهل آتش نبودیم.پس به گناه خود اعتراف نمایند،پس لعنت بر اهل آتش باد.

نکته‌ها:

در این سه آیه،به سه اعتراف کافران در قیامت اشاره شده است:

الف)اعتراف به آمدن انبیا و تکذیب آنان. «بَلیٰ قَدْ جٰاءَنٰا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنٰا»

ب)اعتراف به عدم تعقل و استماع سخن حق. «لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ»

ج)اعتراف به ارتکاب گناه. «فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ»

در آیه 26 سوره فصّلت می‌خوانیم که مخالفان می‌گفتند: «لاٰ تَسْمَعُوا لِهٰذَا الْقُرْآنِ» به این قرآن گوش فراندهید ولی در آن روز خواهند گفت:ای کاش گوش می‌دادیم! «لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ»

پیام‌ها:

1- خداوند که هدفش تکامل معنوی انسان است،باید رهبر آسمانی بفرستد وگرنه این هدف عملی نمی‌شود. «قٰالُوا بَلیٰ قَدْ جٰاءَنٰا نَذِیرٌ»

2- نتیجه انکار عمدی و آگاهانه دین دوزخ است. أُلْقُوا فِیهٰا ... جٰاءَنٰا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنٰا

3- خلافکار کار خود را توجیه می‌کند.(کافران برای توجیه تکذیب خود می‌گفتند:اصلاً خدا چیزی نازل نکرده است.) «فَکَذَّبْنٰا وَ قُلْنٰا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ مِنْ شَیْءٍ»

4- ریشه تکذیب،عدم تعقّل است. فَکَذَّبْنٰا ... لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ (تعالیم اسلام مطابق با عقل است،اگر تعقل می‌کردیم مؤمن می‌شدیم.)

5-عقل واقعی آن است که انسان حق را بشنود،بپذیرد و پیروی کند تا از قهر الهی خود را نجات دهد. «لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ»

6- روحیه لجاجت به جایی می‌رسد که گمراهان،به پیامبران الهی نسبت گمراهی می‌دهند،آنهم گمراهی بزرگ! «إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ کَبِیرٍ»

7- اعتراف به گناه در دنیا ممکن است سبب عفو شود،ولی در آخرت هرگز.

فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ ... لِأَصْحٰابِ السَّعِیرِ

8-کفّار در قیامت هم شکنجه جسمی می‌شوند:«اصحاب السعیر»،هم شکنجه روحی.«سحقا»(دور بودن از رحمت الهی)

إِنَّ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ«12» وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ«13» أَ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ«14»

همانا کسانی‌که از پروردگارشان در نهان می‌ترسند،برایشان آمرزش و پاداشی بزرگ است.گفتارتان را پنهان کنید یا آشکار سازید،(تفاوتی ندارد)همانا او به آنچه در سینه هاست آگاه است.آیا کسی که آفرید،(از حالات آفریده خود)آگاه نیست؟ در حالی که او باریک بین و آگاه است.

نکته‌ها:

طبق روایتی از تفسیر نورالثقلین امام رضا علیه السلام فرمود:مراد از لطیف،کوچکی ونازکی نیست، بلکه مراد آن است که علم خدا در اشیا نفوذ دارد ولی درک او از سوی دیگران ممتنع است.

پیام‌ها:

1- در شیوه تربیت باید توبیخ بدان و تشویق خوبان در کنار هم باشد تا مورد مقایسه قرار گیرد.(آیات قبل سخن از کیفر دوزخیان بود و این آیه از بهشتیان سخن می‌گوید.) «إِنَّ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ»

2- خشیت از خداوند زمانی کارساز است که دائمی باشد. «یَخْشَوْنَ» فعل مضارع و نشانه استمرار است.

3- پاک شدن از گناهان،زمینه دریافت الطاف الهی است. «لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ»

4- تقوا و خشیت واقعی آن است که انسان در درون خود نیز از خدا پروا داشته باشد،وگرنه تقوای ظاهری،تظاهری بیش نیست. «یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ»

5-ریا و نفاق را کنار بگذاریم که خدا به باطن‌ها آگاه است. «عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ»

6- پنهان بودن،در علم عمیق خداوند،اثری ندارد.او تمام نیّت‌ها و راز دل‌ها را می‌داند. «إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ» ( «عَلِیمٌ» نشانه علم عمیق و گسترده است.)

7- علم خداوند به مخلوقات،به خاطر خالقیّت اوست.(کسی‌که چیزی را ساخته و آفریده،از حالات آفریده خود آگاه است.) «أَ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ»

8-ایمان به علم خداوند،بهترین عامل بازدارنده از نفاق و نهان کاری است.

أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ ... أَ لاٰ یَعْلَمُ ...

هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِی مَنٰاکِبِهٰا وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ«15»

اوست که زمین را برای شما رام ساخت،پس در شانه‌های آن رفت و آمد کنید و از رزق الهی بخورید(و بدانید که)برانگیخته شدن فقط به سوی اوست.

نکته‌ها:

«منکب»به معنای شانه است و شانه بهترین عضو برای قرار گرفتن بار بر روی آن است.

شانه زمین،یعنی قسمت‌هایی از زمین که بار رزق شما بر آن است.

زمین رام انسان است و با وجود چند نوع حرکت مختلف،آرام است.اگر به طور دائم زمین گرفتار زلزله یا آتشفشان بود،یا فاصله زمین با خورشید دورتر و یا نزدیکتر بود و یا هریک از محاسبات موجود برزمین حاکم نبود،زمین برای انسان رام نبود. «جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً»

پیام‌ها:

1- خداوند،زمین را رام ساخته تا امکان تلاش و کوشش بشر بر روی آن فراهم باشد. «جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِی مَنٰاکِبِهٰا»

2- رزق از سوی خداوند است،ولی برای به دست آوردن آن تلاش لازم است.

«فَامْشُوا فِی مَنٰاکِبِهٰا وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ»

3- هستی در حال حرکت و رو به تکامل است:

طبیعت برای انسان. «جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً»

انسان برای تلاش. «فَامْشُوا فِی مَنٰاکِبِهٰا»

تلاش برای رزق. «کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ»

دنیا برای آخرت. «إِلَیْهِ النُّشُورُ»

4- کامیابی‌های دنیا نباید سبب غفلت از قیامت شود. کُلُوا ... وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ

أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّمٰاءِ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمُ الْأَرْضَ فَإِذٰا هِیَ تَمُورُ«16» أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّمٰاءِ أَنْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ کَیْفَ نَذِیرِ«17»

آیا خود را از(قهر)کسی‌که در آسمان است،ایمن می‌دانید،از این که شما را در زمین فرو برد،پس ناگاه زمین به لرزه افتد.یا از(قهر)کسی که در آسمان است،ایمن شده‌اید که تندبادی از سنگریزه بر شما فرو فرستد.

پس به زودی خواهید دانست که بیم دادن من چگونه است.

نکته‌ها:

محتوای این دو آیه،شبیه آیه 65 سوره انعام است که می‌فرماید:به مردم بگو:او قادر است که از آسمان یا زمین بر شما عذابی نازل نماید. «قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ»

«حاصب»به معنای تند بادی است که سنگریزه به همراه دارد.

نمونه فرو رفتن در زمین را در آخر سوره قصص درباره قارون می‌خوانیم که می‌فرماید:

«فَخَسَفْنٰا بِهِ» و نمونه نزول سنگریزه از آسمان را در ماجرای قوم لوط می‌خوانیم که فرمود:

«إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً» ⁽¹⁾

قدرت خداوند در آرامش بخشیدن به زمین،جلوه‌ای از فرمانروایی اوست که در ابتدای سوره خواندیم: «بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» ⁽²⁾

احتمال تغییر و دگرگونی در هستی،انسان را از مغرور شدن و تکیه کردن به دنیا نجات می‌دهد.مولوی در مثنوی در این‌باره شعر زیبایی آورده است:

جمله ذرّات زمین و آسمان

لشگر حقّند گاه امتحان

باد را دیدی که با عادان چه کرد

آب را دیدی که در طوفان چه کرد

آنچه بر فرعون زد آن بحر کین

و آنچه با قارون نمودست این زمین

وآنچه آن بابیل با آن پیل کرد

وآنچه پشّه کلّه نمرود خورد

و آن که سنگ انداخت داودی بدست

گشت سیصد پاره و لشگر شکست

گر بگویم از جمادات جهان

عاقلانه یاری پیغمبران

مثنوی چندان شود که چهل شتر

گر کشد عاجز شود از بار پر

پیام‌ها:

1- قهر و کیفر خداوند،تنها در قیامت نیست. أَمِنْتُمْ ... أَنْ یَخْسِفَ بِکُمُ الْأَرْضَ

2- هیچ کس خود را از قهر خدا در امان نداند و هر لحظه احتمال نزول قهر

هست. «أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّمٰاءِ»

3- آسمان،مرکز فرماندهی و تدبیر الهی است. «مَنْ فِی السَّمٰاءِ»

4- آسمان،مرکز مأموران مطیع و تحت امر خداوند است. «مَنْ فِی السَّمٰاءِ»

5-نظام حاکم بر طبیعت با اراده او است و هر لحظه می‌تواند آن را تغییر دهد.

«یَخْسِفَ بِکُمُ الْأَرْضَ»

6- قهر الهی ممکن است از زیر پای انسان باشد و او را در زمین فرو برد. «یَخْسِفَ بِکُمُ الْأَرْضَ» یا از بالای سر او،از آسمان نازل شود. «یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً»

7- دست خداوند،باز است.هم می‌تواند از آسمان باران فرستد: «یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً» ⁽¹⁾و هم می‌تواند از آسمان سنگ ببارد. «یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً»

8-تهدیدات الهی را جدی بگیریم. «فَسَتَعْلَمُونَ کَیْفَ نَذِیرِ»

وَ لَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ«18» أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ فَوْقَهُمْ صٰافّٰاتٍ وَ یَقْبِضْنَ مٰا یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمٰنُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ بَصِیرٌ«19»

همانا کسانی‌که قبل از آنان بودند،انبیا را تکذیب کردند،پس(بنگر که)کیفر من چگونه بود.آیا پرندگانی را که بر فراز آنان،در حالی که بال‌های خود را گسترده و جمع می‌کنند(و در پروازند)نمی‌بینند؟ هیچ کس جز خداوند رحمن آنها را(در آسمان)نگاه نمی‌دارد.همانا او به هر چیز بینا است.

نکته‌ها:

پرندگان با دارا بودن حرکات دسته جمعی و طیّ مسافت‌های طولانی در چهار فصل، نشستن‌ها و پروازهای متوالی و بدون محدودیّت مکانی،امّا عدم سقوط و تصادم با یکدیگر،نشانه هایی از عظمت و قدرت الهی هستند.

«صافات»به صورت اسم فاعل آمده است،یعنی پرنده با بال‌های باز پرواز می‌کند،ولی کلمه «یَقْبِضْنَ» به صورت فعل آمده،زیرا پرنده گاهی بال‌های خود را جمع می‌کند.

پیام‌ها:

1- تهدیدهای خداوند را جدی بگیریم.(قهر خداوند درباره پیشینیان عملی شده است،قارون به زمین فرو رفت و بر قوم لوط از آسمان سنگریزه بارید.پس شما از تاریخ آنان عبرت بگیرید.) «فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ»

2- خداوند،پیامبرش را در برابر تکذیب مردم دلداری می‌دهد. «لَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

3- تاریخ گذشته،چراغ راه آیندگان است. «کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ»

4- تکذیب انبیا،رمز قهر الهی است. کَذَّبَ ... فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ

5-ابزارهای مادّی شما را مغرور نکند.(گرچه پرنده از طریق بال زدن پرواز می‌کند ولی آنچه او را در هوا نگاه می‌دارد،قدرت خداوند است.) «مٰا یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمٰنُ»

6- هیچ چیز را برای خدا شریک قرار ندهید. «إِلاَّ الرَّحْمٰنُ»

7- نعمت‌های الهی بر اساس رحمت است. «مٰا یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمٰنُ»

8-نظام هستی،زیر نظر خداوند اداره می‌شود. «إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ بَصِیرٌ»

أَمَّنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ جُنْدٌ لَکُمْ یَنْصُرُکُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ إِنِ الْکٰافِرُونَ إِلاّٰ فِی غُرُورٍ«20» أَمَّنْ هٰذَا الَّذِی یَرْزُقُکُمْ إِنْ أَمْسَکَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِی عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ«21»

آیا کیست این کسی که سپاه شماست و شما را در برابر(قهر)خداوند رحمن یاری می‌دهد؟ کافران جز در فریب نیستند.آیا کیست آن که اگر خداوند رزقش را قطع کند به شما روزی دهد؟ بلکه آنان در سرکشی و فرار(از حقیقت)لجاجت می‌کنند.

نکته‌ها:

در آیات قبل سخن از قدرت الهی در زمین و آسمان بود.او می‌تواند به زمین فرمان دهد که کفّار را در خود فرو برد،او می‌تواند پرندگان را در آسمان نگاه دارد و....این آیه عجز و ناتوانی بشر را به رخ او می‌کشد که این انسان با تکیه بر کدام لشگر و با چه حمایتی این همه در برابر خداوند،لجاجت از خود نشان می‌دهد.گویا مشرکان از ناحیه بت‌ها برای خود نیروئی احساس می‌کردند.

«غُرُورٍ» به معنای فریب دهنده و «غُرُورٍ» به معنای فریب است.

ابزارهای غرور متفاوتند و عامل آن شیطان است: «لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ» ⁽¹⁾آرزوهای طولانی و وعده‌های اغفال گران وسیله غرورند.

در اینجا به عوامل بدبختی انسان اشاره شده است:غرور،لجاجت،سرکشی و فرار از حق.

«عُتُوٍّ» به معنای استکبار و تجاوز از حق و «نُفُورٍ» به معنای اظهار تنفّر و گریز از حق است.

لجاجت،زمینه سرکشی وطغیان است و سرکشی،زمینه نفرت و فاصله گرفتن از حق.

تنها خداوند روزی رسان است.هم در دنیا روزی می‌دهد: «خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ» ⁽²⁾هم در برزخ روزی می‌دهد: «بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ» ⁽³⁾هم در قیامت روزی می‌دهد.

«یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1- فرد مغرور را باید به ضعف‌ها و ناتوانی هایش متوجّه نمود. أَمَّنْ هٰذَا الَّذِی ...

2- از ابزارهای غرور،داشتن لشگر و سپاه است. جُنْدٌ لَکُمْ یَنْصُرُکُمْ ... إِلاّٰ فِی غُرُورٍ

3- کافران با تکیه بر قدرت‌های پوشالی،گرفتار غرور و فریب می‌شوند. جُنْدٌ لَکُمْ یَنْصُرُکُمْ ... إِنِ الْکٰافِرُونَ إِلاّٰ فِی غُرُورٍ

4- خداوند مجبور نیست که رزق دهد،بلکه می‌تواند رزق دادن را قطع کند. «إِنْ

أَمْسَکَ رِزْقَهُ»

5-یکی از راههای توجّه به نعمت‌های خداوند،احتمالِ گرفته شدن نعمت‌ها است. «إِنْ أَمْسَکَ رِزْقَهُ» (در آیه دیگر از همین سوره می‌فرماید: «إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُکُمْ غَوْراً» ⁽¹⁾اگر آبها به عمق زمین فرو رفته بود و شما به آن دسترسی نداشتید.)

أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ أَهْدیٰ أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ«22» قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ«23» قُلْ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ«24»

پس آیا کسی که به رو افتاده راه می‌رود هدایت یافته‌تر است یا کسی که ایستاده بر راه راست می‌رود؟ بگو:اوست کسی که شما را پدید آورد و برای شما گوش و چشم‌ها و دل‌ها قرار داد امّا شما اندکی سپاس می‌گذارید.بگو:اوست کسی که شما را در زمین بیافرید و به سوی او محشور می‌شوید.

نکته‌ها:

«مکب»به معنای کسی است که به رو افتاده باشد و «إِنْشٰاءً» به معنای ایجاد همراه با ابتکار و«ذرأ»به معنای آفریدن و تکثیر نسل است.

در این آیه کافر به کسی تشبیه شده است که به رو بر زمین افتاده باشد و بخواهد افتان و خیزان حرکت کند ولی مؤمن به کسی که راست قامت راه می‌رود،تشبیه شده است.

«سمع»مصدر است و مفرد و جمع را شامل می‌شود و لذا نیازی به آوردن آن به صورت جمع نیست،بر خلاف«ابصار»و«افئده»که به صورت جمع آمده‌اند.

کسی‌که از رو به زمین افتاده،دید ندارد،با زحمت و کند حرکت می‌کند،چون موانع راه را نمی‌بیند دست و صورتش آسیب می‌بیند،ذلیل و خوار می‌شود،دیگران می‌روند و او تنها

می‌ماند،ولی کسی‌که ایستاده حرکت می‌کند،عزیز است،تند و سریع می‌رود،موانع راه را از دور شناسایی و بررسی می‌کند،لذا سالم می‌ماند و دیگران نیز با او همراهند.

امام باقر علیه السلام فرمود:قلب چهار گونه است،یکی از آنها قلب وارونه است که آن قلب مشرک است.سپس این آیه را تلاوت فرمود: «أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ» ⁽¹⁾

خودشناسی راهی برای خداشناسی است.حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:گوش با استخوان می‌شنود و چشم با پیه می‌بیند. «جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ»

با این‌که شکر ما در برابر نعمت‌های خداوند بسیار کم است،ولی خداوند نعمت هایش را از ما نمی‌گیرد.در دعای ماه رجب می‌خوانیم:«یا من یعطی الکثیر بالقلیل»ای خدائی که در برابر عمل و شکر کم،عطای بسیار می‌کنی.

پیام‌ها:

1- افراد لجوج و حق ستیز و حق گریز،به نوعی مسخ شده‌اند و به جای حرکت طبیعی مثل خزنده‌ها حرکت می‌کنند. بَلْ لَجُّوا فِی عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ ... مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ

2- راه اسلام،هموار و مستقیم و دارای مقصدی روشن است و اگر امت اسلامی بر این راه رود،راست قامت و سرافراز است. «یَمْشِی سَوِیًّا عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ»

3- خلقت انسان بسیار مهم است به گونه‌ای که پیامبر مأمور می‌شود مردم را به مبدأ پیدایش و نعمتهای نهفته در آن پی در پی هشدار دهد. قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ ... قُلْ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ

4- آفرینش خداوند ابتکاری است،نه شبیه سازی از روی نمونه قبلی. «أَنْشَأَکُمْ»

5-خدا همه ابزارهای شناخت را به انسان عطا فرمود تا با او اتمام حجت کند.

(انسان‌های عادی تنها می‌شنوند و می‌بینند و عبرت می‌گیرند امّا انسان‌های برتر، مطالبی را از طریق دل دریافت می‌کنند.) «جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ»

6- شکر خداوند،تنها با زبان نیست بلکه شکر عملی که همان به کارگیری

صحیح نعمت‌ها است،لازم است. «قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ»

7- کسی‌که در آغاز خلقت شما را در زمین و از زمین آفرید،قدرت زنده کردن دوباره شما را نیز دارد. أَنْشَأَکُمْ ، ذَرَأَکُمْ ... إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

8-خداوند در دنیا انسان‌ها را در زمین پخش می‌کند و در قیامت آنها را جمع می‌کند. «ذَرَأَکُمْ ، تُحْشَرُونَ»

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ«25» قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ«26»

و(کفار،پیوسته از روی استهزاء)می‌گویند:اگر راست می‌گویید این وعده قیامت چه زمانی است؟(به آنان)بگو:علم(به زمان قیامت)تنها نزد خداوند است و من تنها بیم دهنده آشکارم.

نکته‌ها:

در قرآن،شش مرتبه جمله، «مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ» از زبان مخالفان آمده است و پیامبر در پاسخ آنان می‌فرمودند:علم به قیامت فقط نزد خدا است.

علم غیب دو نوع است:نوعی که خداوند به برگزیدگان خود عنایت می‌کند: «تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ» ⁽¹⁾یعنی آنچه گفتیم از خبرهای غیبی است که به تو وحی کردیم.

و نوعی که فقط مخصوص خداست و حتّی انبیای الهی به آن آگاهی ندارند،نظیر علم به زمان برپایی قیامت: «إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ» چنانکه در دعا می‌خوانیم:«بحق علمک الذی استأثرت به لنفسک»به حق آن علمی که برای خود نگاه داشته‌ای.

ندانستن جزئیات و زمان وقوع قیامت دلیل بر انکار کلیّات آن نیست.اگر صدای زنگ در خانه بلند شد و شما کسی را که زنگ می‌زند نمی‌بینید،دلیل آن نیست که بگویید کسی پشت در نیست.

پیام‌ها:

1- کافر به دنبال بهانه است.(سؤال کردن از زمان وقوع قیامت،طفره رفتن از اصل قیامت است.) «مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ»

2- دشمن از طریق طرح سؤال و تحقیر و استهزا در صدد تضعیف مکتب و رهبر آسمانی است،لذا انبیا را متّهم به دروغ‌گویی می‌کنند. «مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ»

3- هر دانستنی ارزش نیست،(اگر زمان قیامت را بدانیم برای گروهی که به آن زمان نزدیک‌ترند،سبب وحشت و اضطراب و برای گروهی که با آن فاصله طولانی دارند،سبب غفلت و فراموشی می‌شود.) «إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ»

4- رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خبر دادن از غیب نیست،بلکه هدایت و هشدار است.

«إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ»

5-سخن پیامبران،روشن و بدون ابهام و پیچیدگی است. «نَذِیرٌ مُبِینٌ»

6- افراد مغرور و لجوج را باید با شیوه هشدار،ارشاد نمود و بشارت و تشویق درباره این‌گونه افراد کارساز نیست. «نَذِیرٌ مُبِینٌ»

فَلَمّٰا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِیئَتْ وُجُوهُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ قِیلَ هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ«27»

پس چون آن(دوزخ موعود)را نزدیک ببینند،چهره‌های کسانی‌که کفر ورزیدند،زشت و گرفته گردد و(به آنها)گفته شود:این است آنچه(در دنیا به عنوان تمسخر)می‌خواستید.

نکته‌ها:

«زُلْفَةً» به معنای نزدیک است،به سرزمین مشعر الحرام«مزدلفة»می‌گویند چون به مکّه نزدیک است.

«تَدَّعُونَ» درخواست جدی و باعجله است.در آیه چهاردهم سوره ذاریات می‌خوانیم:

«یَوْمَ هُمْ عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ» ⁽¹⁾یاد کن روزی را که آنان با آتش شکنجه و عذاب شوند،شکنجه‌تان را بچشید،این همان است که با شتاب خواهان آن بودید و می‌گفتید: «أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ» ⁽²⁾

قرآن کریم در آیات متعدّدی به توصیف سیمای نیکوکاران و مجرمان در قیامت پرداخته است.درباره نیکوکاران می‌فرماید:

«وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضٰاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ» ⁽³⁾در آن روز صورت‌هایی درخشان و خندان و شادمانند.

«وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نٰاعِمَةٌ» ⁽⁴⁾صورت‌هایی در آن روز،شاداب و باطراوتند.

«تَعْرِفُ فِی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِیمِ» ⁽⁵⁾در چهره‌های آنان خرّمی و طراوت را درک می‌کنی.

اما در باره منحرفان و مجرمان می‌فرماید:

«وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ» ⁽⁶⁾بر صورت‌هایی در آن روز غبار و کدورت است، و سیاهی و تاریکی آن را فرا گرفته است.

«وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خٰاشِعَةٌ» ⁽⁷⁾چهره هایی در آن روز ذلیل و فرو افتاده‌اند.

«تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ وَ هُمْ فِیهٰا کٰالِحُونَ» ⁽⁸⁾شعله‌های آتش سخت به صورتهایشان می‌وزد و چهره آنان عبوس و شکسته و دندان‌هایشان به واسطه سوختن لب‌ها نمایان است.

«وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا» ⁽⁹⁾آنان را در قیامت کور و کر و لال و بر صورتهایشان محشور می‌کنیم.

«وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ بٰاسِرَةٌ» ⁽¹⁰⁾صورتهایی در آن روز به شدت عبوس و درهم کشیده‌اند.

«یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النّٰارِ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ» ⁽¹¹⁾روزی که در میان آتش به رو کشیده شوند.

پیام‌ها:

1- کفر در دنیا،سبب روسیاهی در آخرت است. سِیئَتْ وُجُوهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ...

2- در قیامت علاوه بر عذاب جسمی،عذاب روحی تحقیر نیز وجود دارد. «هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ»

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِیَ اللّٰهُ وَ مَنْ مَعِیَ أَوْ رَحِمَنٰا فَمَنْ یُجِیرُ الْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ«28»

(ای پیامبر!)بگو:اگر خداوند من و کسانی را که با من هستند نابود کند،یا بر ما رحم نماید،پس چه کسی کافران را از عذاب دردناک پناه می‌دهد؟

نکته‌ها:

در روایات می‌خوانیم که کفّار مکّه آرزوی مرگ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و مسلمانان را داشتند.این آیه می‌فرماید و بر فرض که آنان از دنیا بروند،چه کسی شما را از قهر خدا پناه خواهد داد؟

در سوره طور نیز این آرزو مطرح شده است: «أَمْ یَقُولُونَ شٰاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ» ⁽¹⁾آنان می‌گویند:محمد شاعری است که برایش حوادث تلخ و مرگ را انتظار می‌کشیم.در آیه 12 سوره فتح نیز این آرزوی کفار مطرح شده است که پیامبر و مؤمنان از جبهه سالم برنگردد. «بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ»

می‌گویند کودکی گریز پای،مرگ استادش را از خداوند طلب می‌کرد،پدرش به او گفت:اگر می‌خواهی از درس و بحث خلاصی‌یابی،باید مرگ مرا از خداوند طلب کنی،زیرا اگر معلم تو بمیرد،من تو را نزد معلم دیگری خواهم فرستاد.

پیام‌ها:

1- شیوه احتجاج و گفتگوی با کفّار را از وحی یاد بگیریم. قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ...

2- پیامبر امین وحی است. قُلْ ...،(حتی کلمه «قُلْ» را حذف نمی‌کند.)

3- در شیوه تبلیغ،گاهی حقایق را باید در قالب فرض مطرح کرد. «إِنْ أَهْلَکَنِیَ اللّٰهُ»

4- کفار،همان گونه که نسبت به شخص پیامبر بغض و کینه دارند،نسبت به پیروان او هم کینه دارند. «أَهْلَکَنِیَ اللّٰهُ وَ مَنْ مَعِیَ»

5-مؤمن باید بین بیم و امید زندگی کند. أَهْلَکَنِیَ اللّٰهُ ... أَوْ رَحِمَنٰا

6- هیچ چیز و هیچ کس نمی‌تواند مانع نزول قهر الهی بر کفّار شود. «فَمَنْ یُجِیرُ الْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ» (شعار بعضی از کافران، «وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ» ⁽¹⁾بود، یعنی ما گرفتار عذاب نمی‌شویم ولی قرآن می‌فرماید آنان به عذاب دچار می‌شوند.)

7- کسی که برای اولیای خداوند آرزوی درد و هلاکت کند،به عذاب دردناک گرفتار خواهد شد. «عَذٰابٍ أَلِیمٍ»

قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ«29» قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِمٰاءٍ مَعِینٍ«30»

بگو:او خدای رحمان است،ما به او ایمان آورده‌ایم و بر او توکل نموده‌ایم، پس خواهید دانست،کیست آن که در گمراهی آشکار است.بگو:به من خبر دهید اگر آب(چشمه‌ها و چاههای)شما در زمین فرو رود،کیست آن که آب روان و گوارا برای شما بیاورد.

نکته‌ها:

زمین متشکّل از بخش‌های نفوذپذیر ونفوذناپذیر است.اگر تمام قسمت‌های آن نفوذناپذیر بود،آبی ذخیره نمی‌شد و اگر تمام زمین نفوذپذیر بود،زمین به صورت باتلاق در می‌آمد.

«غور»به معنای فرورفتن در عمق است و «مَعِینٍ» به معنای آسان و روان است.

آخرین آیه به منزله تفسیر آیه قبل است.در آیه 29 می‌فرماید: «قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ» و در آیه

30،نمونه رحمت را آب روان،ذکر می‌کند.در آیه اول می‌فرماید:بر او توکل کردیم و در آیه بعد می‌فرماید:دلیل توکل بر او این است که اگر آب مورد نیاز به زمین فرو رود،هیچ کس نمی‌تواند آن را بیاورد.

امام باقر علیه السلام(در تأویل آیه)فرمود:اگر امام شما غایب باشد چه کسی برای شما امام ظاهر می‌فرستد که اخبار آسمان‌ها و زمین و حلال و حرام را برای شما بگوید؟ إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُکُمْ غَوْراً ... ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- پیامبر وظیفه دارد موضع خود را در برابر نااهلان اعلام کند. «قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ»

2- در برابر کفّار،دو عامل ایمان و توکل وسیله نجات شماست. آمَنّٰا ... تَوَکَّلْنٰا

3- توکّل،ثمره ایمان و ملازم آن است. آمَنّٰا ... تَوَکَّلْنٰا

4- ایمان به سرچشمه رحمت ارزش دارد نه به بت‌های جامد. «هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا»

5-با توکّل بر خداوند،کفّار آرزوی خود را به گور خواهند برد. عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا فَسَتَعْلَمُونَ ...

6- پایان کار ملاک است نه آغاز آن. «فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»

7- ابتدا زیربنای اعتقادی خود را محکم کنید و بعد به تهدید دشمن بپردازید.

آمَنّٰا ... تَوَکَّلْنٰا ... فَسَتَعْلَمُونَ ...

8-قاطع و استوار سخن گفتن رهبر جامعه اسلامی،سبب دلگرمی خودی‌ها و دلهره بیگانگان می‌شود. قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ ... فَسَتَعْلَمُونَ ...

9- احتمال بروز خطر برای دوری از بی‌تفاوتی و غفلت کافی است. «إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُکُمْ غَوْراً»

10- دست خداوند در تغییر قوانین هستی باز است. «إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُکُمْ غَوْراً»

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره قلم

اشاره

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ«1» مٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ«2» وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْراً غَیْرَ مَمْنُونٍ«3» وَ إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ«4»

نون.به قلم و به آنچه می‌نویسند سوگند.که تو به خاطر(لطف و)نعمت پروردگار دیوانه نیستی.و همانا برای تو پاداش بی‌پایان است.و حقّاً که تو بر اخلاق بزرگی استواری.

نکته‌ها:

اشاره

«مَمْنُونٍ» اگر از«من»به معنای قطع باشد،به معنای پاداش بی انقطاع است و اگر از«منت» باشد به معنای آن است که الطاف الهی بدون منّت است.ظاهرا معنای اول منظور باشد، زیرا به رخ کشیدن نعمت از جانب خداوند عیب نیست،بلکه انگیزه‌ای برای شکر و اطاعت از او می‌شود. ⁽¹⁾

نقش قلم از نقش زبان،شمشیر،درهم و دینار،شهرت و فرزند بیشتر است.زیرا قلم تجربه قرنها را به هم منتقل می‌کند و فرهنگ را رشد می‌دهد.افراد را با قلم می‌توان خواب یا بیدار کرد.ملّتی را می‌توان با قلم،عزیز یا ذلیل کرد.قلم یک فریاد ساکت است.قلم سند رسمی است.قلم گزارشگر تاریخ است.

سوگند به قلم،نشانه فرهنگ و تمدن است.تکیه بر قلم،تکیه بر سند و استدلال است.

رابطه با قلم رابطه با علم است.در میان تمام صداها،سه صدا امتیاز دارد:صدای قلم دانشمندان،صدای پای مجاهدان و صدای چرخ ریسندگان.آری،امّتی عزیز است که علم و قدرت و اقتصادش پویا باشد و اگر امروز بخواهیم این سه صدا را نقل کنیم،باید بگوییم:

صدای چاپخانه،توپخانه و کارخانه،یعنی قدرت فرهنگی،نظامی و اقتصادی.

قلم‌ها و نوشته‌ها،حافظ علومند.در حدیث می‌خوانیم:«قیدوا العلم بالکتابة» ⁽¹⁾

کسی به قلم و نوشته سوگند یاد می‌کند که در تمام عمرش یک سطر ننوشت: «لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ» ⁽²⁾.به قول حافظ:

نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت

به غمزه مسئله‌آموز صد مدرّس شد

در نسبت جنون به افراد برجسته تعجب نکنید،قرآن می‌فرماید: «کَذٰلِکَ مٰا أَتَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ قٰالُوا سٰاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ» ⁽³⁾هیچ پیامبری به سراغ مردم نیامده،مگر آنکه به او گفتند:ساحر یا دیوانه است.

پاداشهای الهی را ساده ننگرید. «أَجْرٌ کَبِیرٌ» ⁽⁴⁾، «أَجْرٌ عَظِیمٌ» ⁽⁵⁾، «أَجْرٍ کَرِیمٍ» ⁽⁶⁾، «أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ» ⁽⁷⁾، «أَجْراً حَسَناً» ⁽⁸⁾، «أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ» ⁽⁹⁾.

اخلاق در اسلام

در میان صفات و ویژگی‌های پیامبر،قرآن بر اخلاق آن حضرت تکیه کرده و آن را«خلق عظیم»خوانده است.به همین مناسبت،سخنان برخی از پیشوایان دینی در این زمینه را از کتاب میزان الحکمه،باب خلق نقل و ترجمه می‌کنیم.

حضرت علی علیه السلام فرمود:«رب عزیز اذله خلقه و ذلیل اعزه خلقه»چه بسیارند عزیزانی که به خاطر بداخلاقی ذلیل می‌شوند و ذلیلانی که به خاطر حُسن خلق عزیز می‌شوند.

امام حسن علیه السلام فرمود:«حسن الخلق رأس کل بر»خوش اخلاقی سرآمد هر کار نیک است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:«انما تفسیر حسن الخلق ان اصاب الدنیا یرضی و ان لم یصبه لم یسخط»

حسن خلق به این است که اگر کامیاب شدی راضی باشی و اگر نشدی عصبانی نشوی.

حضرت علی علیه السلام فرمود:«ان العبد المسلم یبلغ بحسن خلقه درجة الصائم القائم»انسان در اثر حسن خلق به درجه نمازگزاران روزه دار می‌رسد.

امام صادق علیه السلام فرمود:مکارم اخلاق ده چیز است:یقین،قناعت،صبر،شکر،حلم،حسن خلق،سخاوت،غیرت،شجاعت،جوانمردی.

حضرت علی علیه السلام فرمود:«من مکارم الاخلاق،ان تصل من قطعک و تعطی من حرمک و تعفوا من ظلمک»از مکارم اخلاق آن است که هر کس با تو قطع رابطه کرد،تو با او رابطه برقرار کنی و اگر تو را محروم کرد،تو به او عطا کنی و اگر به تو ظلم نمود،او را عفو نمایی.

امام صادق علیه السلام فرمود:«الخلق الحسن یمیت الخطیئة کما تمیت الشمس الخبیث»اخلاق نیکو سبب نابودی گناهان است همانگونه که خورشید خباثت ها را می‌میراند.

همچنین فرمود:«حسن الخلق یثبت المودة»اخلاق نیکو علاقه‌ها را محکم و استوار می‌کند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:«خصلتان لا یجتمعان فی المؤمن،البخل و سوء الخلق»در افراد باایمان بخل و بداخلاقی جمع نمی‌شود.

به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گفته شد:فلان زن،اهل عبادت ولی بداخلاق است و همسایه‌اش را با زبان می‌رنجاند.حضرت فرمود:«لا خیر فیها هی من اهل النار»او اهل دوزخ است.

در روایات آمده است،هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سعدبن معاذ را دفن کرد.فرمود:به خاطر بداخلاقی او در منزل،فشار قبری بر او وارد شد.

خُلق عظیم

کلمه خُلق به صفاتی گفته می‌شود که با سرشت و خوی انسان عجین شده باشد و به رفتارهای موسمی و موقّت گفته نمی‌شود.تفسیرهای مختلفی درباره «خُلُقٍ عَظِیمٍ» شده‌است،از جمله:

الف)عایشه گوید:اخلاق پیامبر،متضمّن 10 آیه اول سوره مؤمنون است و بالاتر از این مدح، مدحی نیست.

ب)مراد،تخلّق به اخلاق اسلام و طبع بزرگ است.

ج)مراد،صبر بر حق و تدبیر امور بر اقتضای عقل است.

د)برخی از کتب لغت،خلق را به معنای دین و آئین گرفته‌اند،چنان که در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم که آن حضرت فرمود:مراد از خلق عظیم آئین اسلام است. ⁽¹⁾

ه‍)مراد،برخورد بزرگوارانه با مخالفان است.چنان که خداوند او را به این شیوه،مامور ساخته بود: «خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِینَ» ⁽²⁾

و)مراد،مکارم اخلاق است.چنانکه از آن حضرت روایت شده که فرمود:«انما بعثت لا تمم مکارم الاخلاق»و فرمود:«ادبنی ربی فاحسن تادیبی» ⁽³⁾پروردگارم مرا تربیت نمود و چه خوب تربیت نمود.

ز)عایشه درباره اخلاق پیامبر گفت:«کان خلقه القرآن» ⁽⁴⁾اخلاق پیامبر،تجسم قرآن بود.

مرحوم علامه طباطبایی در تفسیرالمیزان(ج6،ص 183)،حدود 27 صفحه در زمینه اخلاق و سنن و آداب زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله روایاتی را نقل کرده است،که به برخی از آنها فهرست وار اشاره می‌کنیم:

1.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خود کفش خود را می‌دوخت.

2.لباس خود را وصله می‌زد.

3.گوسفند را خودش می‌دوشید.

4.با بردگان،هم غذا می‌شد.

5.بر زمین می‌نشست.

6.بر الاغ سوار می‌شد.

7.حیا مانعش نمی‌شد که نیازهای خود را از بازار تهیه کند.

8.به توانگران و فقرا دست می‌داد و دست خود را نمی‌کشید تا طرف دست خود را بکشد.

9.به هرکس می‌رسید،چه بزرگ و چه کوچک،سلام می‌کرد.

10.اگر چیزی تعارفش می‌کردند،آنرا تحقیر نمی‌کرد،اگرچه یک خرمای پوسیده بود.

11.کم خرج،کریم الطبع و خوش معاشرت بود.

12.بدون اینکه قهقهه کند،همیشه تبسّمی بر لب داشت.

13.بدون اینکه چهره درهم کشیده باشد،همیشه اندوهگین به نظر می‌رسید.

14.بدون اینکه از خود ذلتی نشان دهد،همواره متواضع بود.

15.بدون اینکه اسراف ورزد،سَخیّ بود.

16.بسیار دل نازک و مهربان بود.

17.هرگز دست طمع بسوی چیزی دراز نکرد.

18.هنگام بیرون رفتن از خانه،خود را در آینه می‌دید،موی خود را شانه می‌زد و چه بسا این کار را در برابر آب انجام می‌داد.

19.هیچ گاه در مقابل دیگران پای خود را دراز نمی‌کرد.

20.همواره بین دو کار،دشوارتر آن را انتخاب می‌کرد.

21.هیچ وقت به خاطر ظلمی که به او می‌شد در صدد انتقام بر نمی‌آمد مگر آنکه محارم خدا هتک شود که به خاطر هتک حرمت خشم می‌کرد.

22.هیچ وقت در حال تکیه کردن غذا میل نکرد.

23.هیچ وقت شخصی از او چیزی درخواست نکرد که جواب(نه)بشنود و حاجت حاجتمندان را رد نکرد.

24.نمازش در عین تمامیّت،سبک و خطبه‌اش کوتاه بود.

25.مردم،آن حضرت را به بوی خوشی که از او به مشام می‌رسید،می‌شناختند.

26.وقتی در خانه مهمان داشت،اول کسی بود که شروع به غذا می‌کرد و آخرین کسی بود که از غذا دست می‌کشید تا مهمانان راحت غذا بخورند.

27.بر سر سفره،همیشه از غذای جلوی خود میل می‌کرد.

28.آب را با سه نفس می‌آشامید.

29.جز با دست راست چیزی نمی‌داد و نمی‌گرفت و غذا نمی‌خورد.

30.وقتی دعا می‌کرد،سه بار دعا می‌کرد و وقتی سخن می‌گفت در کلام خود تکرار نداشت.

31.اگر اذن دخول به خانه مردم می‌گرفت،سه بار تکرار می‌کرد.

32.کلامش روشن بود به طوری که هر شنونده‌ای آنرا می‌فهمید.

33.نگاه خود را بین افرادی که در محضرش بودند تقسیم می‌کرد.

34.هر گاه با مردم سخن می‌گفت،در حرف زدن تبسم می‌کرد.

پیام‌ها:

1- سوگند به قلم به جای سوگند به بیان،تشویق سوادآموزی و مقام دانش پژوهی است.(مبارزه با بیسوادی و ترغیب به نوشتن و خواندن از برنامه‌های اولویّت دار اسلام است.)(والقلم و ما یسطرون)

2- عصمت و مصونیّت پیامبر در سایه لطف الهی است. «مٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ»

3- آنچه در برابر فشار تهمت،انسان را پایدار می‌کند توجه به لطف و پاداش الهی است. «إِنَّ لَکَ لَأَجْراً غَیْرَ مَمْنُونٍ»

4- اگر از پاداش مردم چشم پوشی کنیم،به پاداش های پایدار الهی می‌رسیم.

«لَأَجْراً غَیْرَ مَمْنُونٍ»

5-پاداش ابدی برای کسی است که خُلق او عظیم باشد. لَأَجْراً غَیْرَ مَمْنُونٍ ... .لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ

6- تسلّط بر اخلاق عظیم،مقارن تسلط بر راه مستقیم است. «إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ» (و در جای دیگر می‌فرماید: «إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» ⁽¹⁾)

7- کمالات پیامبر با او عجین است،و او بر آنها تسلط دارد. «لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ»

8-دفاع از شخصیت‌های مذهبی که مورد تهمت و تحقیر قرار می‌گیرند،لازم است. «مٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ - إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ»

فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ«5» بِأَیِّکُمُ الْمَفْتُونُ«6» إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ«7»

پس به زودی می‌بینی و آنها نیز می‌بینند که کدامیک از شما(تو یا دشمنانت)گرفتار جنونید.همانا پروردگارت،خود به آنکه از راهش منحرف شده،آگاه‌تر است،و همو به هدایت یافتگان داناتر است.

نکته‌ها:

در روایات آمده است:هنگامی که قریش دیدند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را بر دیگران مقدم می‌شمرد،گفتند:محمد مفتون او شده است که این آیات نازل شد. ⁽¹⁾

در سوره قمر نیز مشابه این لحن را می‌خوانیم: «سَیَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْکَذّٰابُ الْأَشِرُ» ⁽²⁾فردا خواهند دانست دروغ‌پرداز و هواپرست کیست؟ در این آیات نوعی بشارت به پیروزی پیامبر اسلام بر کفّار نیز هست.

پیام‌ها:

1- خداوند پیامبرش را در برابر دشمنان دلداری می‌دهد. «فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ»

2- آینده حقایق را روشن می‌کند. «فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ»

3- کفّاری که با علم و عمد،دلائل روشن انبیا را نپذیرند،سزاوار لقب مجنون هستند. «بِأَیِّکُمُ الْمَفْتُونُ» (همان گونه که ایمان آگاهانه نشانه خردورزی است.)

4- نسبت گمراهی به دیگران و یا ادعای هدایت برای خود کارساز نیست.

خداوند است که گمراه واقعی و هدایت یافته واقعی را می‌شناسد. «هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ»

فَلاٰ تُطِعِ الْمُکَذِّبِینَ«8» وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ«9» وَ لاٰ تُطِعْ کُلَّ حَلاّٰفٍ مَهِینٍ«10» هَمّٰازٍ مَشّٰاءٍ بِنَمِیمٍ«11» مَنّٰاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ«12» عُتُلٍّ بَعْدَ ذٰلِکَ زَنِیمٍ«13» أَنْ کٰانَ ذٰا مٰالٍ وَ بَنِینَ«14» إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا قٰالَ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ«15» سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ«16»

پس،از تکذیب کنندگان اطاعت نکن.آنان دوست دارند که تو سازش کنی و آنان نیز با تو سازش کنند.و از هر فرومایه که بسیار سوگند یاد می‌کند،پیروی نکن.

(آن که)عیب جوست و برای سخن چینی در جنب و جوش است.برای جلوگیری از کارهای خیر اصرار می‌ورزد،متجاوز و گنه‌پیشه است.خشن و بی اساس و تبار است.(تمام این زشتی هابه خاطر آن است که او دارای مال فراوان و فرزندان نیرومند است.هرگاه آیات ما بر آنان تلاوت شود،گویند:افسانه‌های پیشینیان است.به زودی بر بینی‌اش مهر ذلت می‌نهیم.

نکته‌ها:

«تُدْهِنُ» از«دهن»به معنای روغن و مراد،روغن مالی و سازش و انعطاف‌پذیری است.

«هَمّٰازٍ» از«همز»به معنای عیب‌جو و مرادف کلمه«عیاب»است.

«مَشّٰاءٍ بِنَمِیمٍ» یعنی برای سخن‌چینی و نمّامی،بسیار تکاپو می‌کند.مراد از «مَنّٰاعٍ لِلْخَیْرِ» شاید بخل در مال باشد.چون قرآن درباره مال،کلمه خیر را به کار برده است. ⁽¹⁾

«زَنِیمٍ» به کسی گویند که اصل و نسب روشنی ندارد و به قومی نسبت داده نمی‌شود (زنازاده).امام صادق علیه السلام فرمود: «عُتُلٍّ» کفر بزرگ و «زَنِیمٍ» کسی است که در کفر خود حرص و ولع دارد. ⁽²⁾

قرآن،بارها رسول خدا را از پیروی منحرفان با جمله «لاٰ تُطِعْ» ⁽¹⁾و «لاٰ تَتَّبِعْ» ⁽²⁾نهی فرموده است.

برای نجات مردم،دشمن را با تمام ابعادش معرفی کنید.در این آیات حدود ده خصلت نقل می‌کند که به خاطر یکی از آنها پرهیز از آنان لازم است،تا چه رسد به اینکه تمام این خصلت ها در گروه یا فردی باشد.

رهبر جامعه که مورد اطاعت و پذیرش مردم است باید سرچشمه نشاط و امید و وحدت و تقوا باشد و صفاتی همچون عیب‌جویی،سخن چینی،بخل،تجاوز،خشونت که هریک عامل دلسردی و تفرقه است در رهبر ممنوع است و در این آیات،فرمان‌بری از صاحبان این خصلت‌ها نهی شده است.

آیات قران،بارها مورد انواع تهمت‌ها قرار گرفته است؛با تعبیراتی از قبیل «أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ» افسانه‌های پیشینیان، «أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ» ⁽³⁾خواب‌های پریشان، «أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ» ⁽⁴⁾دروغ هایی که به خدا نسبت داده شده، «لَقُلْنٰا مِثْلَ هٰذٰا» ⁽⁵⁾سخنانی که ما نیز مثل آن را می‌توانیم بگوئیم، «یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ» ⁽⁶⁾انسانی این حرف ها را به او یاد داده، «أَعٰانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ» ⁽⁷⁾گروهی پشت پرده به او کمک می‌کنند.

در روایات می‌خوانیم:خداوند به حضرت شعیب فرمود:من جمعیّت صد هزار نفری را گرفتار قهر خود می‌کنم با اینکه چهل هزار نفرشان بد و شصت هزار نفرشان خوبند و این به خاطر آن است که خوبان غیرت دینی ندارند و با گناهکاران مداهنه می‌کنند. ⁽⁸⁾

مخفی نماند آنچه مورد انتقاد است سازش از موضع ضعف است که نامش مداهنه است ولی کوتاه آمدن از موضع قدرت که نامش مداراست مانعی ندارد،نظیر پدری که به خاطر رعایت حال کودکش آهسته راه می‌رود.

«هَمّٰازٍ ، مَنّٰاعٍ ، مُعْتَدٍ أَثِیمٍ» از صفات کفّار است و هرگاه مسلمانی دارای این صفات شد به کفّار نزدیک شده است.

پیام‌ها:

1- به شکرانه نعمت‌های الهی،از منحرفان پرهیز کنید. «إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ فَلاٰ تُطِعِ الْمُکَذِّبِینَ»

2- اخلاق نیکو همراه با دافعه و پرهیز از منحرفان است. «لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ فَلاٰ تُطِعِ الْمُکَذِّبِینَ» (آری معنای حُسن خلق،سازش با افراد فاسد نیست.)

3- انبیا نیز به تذکّر الهی نیازمندند. «فَلاٰ تُطِعِ الْمُکَذِّبِینَ»

4- به سوگند مخالفان اعتباری نیست و هر چه بیشتر سوگند خورند بی اعتبارتر است. «لاٰ تُطِعْ کُلَّ حَلاّٰفٍ»

5-در جامعه اسلامی،افراد بی‌نسب و فرومایه «مَهِینٍ» ،عیب‌جو«نمیم»،و کسانی که بخل،تجاوز،گناه و خشونت جزء ذاتشان شده است،جایگاه اجتماعی، سیاسی،مدیریّتی ندارند. فَلاٰ تُطِعِ ...

6- از نقشه‌های دشمن غافل نشوید.دشمنان تلاش می‌کنند تا شما را به سازش بکشانند. وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ ...

7- به دشمن امتیاز ندهید،حتّی اگر آنان با دادن امتیاز،چراغ سبز سازش را روشن کردند. وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ ...

8-عقب نشینی از اصول،خواسته دشمن است. «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ» (تسامح و تساهل نسبت به اصول ممنوع)

9- سازش با دشمن،به منزله اطاعت از اوست.و مراد از اطاعت نکردن،همان سازش نکردن است. فَلاٰ تُطِعِ ... وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ

10- فرومایگی درونی و برخورداری از امکانات بیرونی،دو عامل فتنه و فساد است. مَهِینٍ ... ذٰا مٰالٍ وَ بَنِینَ

11- دارا بودن ثروت و نیرو کفّار نمی‌تواند دلیل سازش باشد. لَوْ تُدْهِنُ ... أَنْ کٰانَ ذٰا

مٰالٍ وَ بَنِینَ»

12- خط اول مخالفان انبیا،سرمایه داران بی درد هستند. ذٰا مٰالٍ وَ بَنِینَ ... قٰالَ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

13- خداوند کیفر متکبران را به گونه‌ای می‌دهد که آثارش در بدنشان باقی می‌ماند. «سَنَسِمُهُ»

14- کیفر تحقیر کننده،تحقیر شدن است. «سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ»

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ«17» وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ«18» فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ«19» فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ«20» فَتَنٰادَوْا مُصْبِحِینَ«21» أَنِ اغْدُوا عَلیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰارِمِینَ«22»

همانا،ما مردم(مکّه را)آزمودیم،همان گونه که صاحبان آن باغ(در یمن) آزمودیم،آنگاه که سوگند یاد کردند صبحگاهان میوه‌های باغ را بچینند.و چیزی را(برای فقرا)استثناء نکردند.پس هنگامی که در خواب بودند،از طرف پروردگارت آفتی بر گرد باغ چرخید(و باغ را سوزاند).پس صبح شد در حالی که (اصل باغ به کلی)برچیده شده بود.(آنان بی خبر از ماجرا)بامدادان یکدیگر را ندا دادند.که اگر قصد چیدن میوه دارید به سوی کشتزار حرکت کنید.

نکته‌ها:

مراد از «طٰائِفٌ» ،آفت و بلایی است که بر گرد باغ چرخید و آنرا سوزاند و خاکستر کرد.

«صرم»به معنای قطع و چیدن میوه است و مراد از«صریم»برچیده شدن و قطع تمام درختان با قهر الهی است.

«فَتَنٰادَوْا» به معنای ندای افراد برای اجتماع در یک محل و مشورت و هم فکری است.

قهر الهی،گاهی به افراد می‌رسد.همان که فرعون و لشکرش غرق شدند،«اغرقناه و

جنوده» ⁽¹⁾،گاهی به مال می‌رسد مثل این آیات که باغش سوخت ولی خودشان سالم بودند و گاهی به افراد و مال،هر دو می‌رسد،نظیر قارون که خودش و خانه‌اش و سرمایه‌اش به خاک فرو رفت. «فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ» ⁽²⁾

در این سوره دو بار از بخل انتقاد شده است.یک بار در آیه «مَنّٰاعٍ لِلْخَیْرِ» و یک بار داستان این آیات.

سنّت‌های خوب نیاکان را باید ادامه داد امّا در این داستان وارثان تصمیم گرفتند راه پدر را کنار و فقرا را محروم کنند.

گناه،سبب محرومیّت است.امام باقر علیه السلام فرمود:«ان الرجل لیذنب الذنب فیدرء عنه الرزق» ⁽³⁾مردی که گناه می‌کند،به همان میزان از رزق الهی محروم می‌شود.چنانکه در روایت آمده است:گاهی انسان به خاطر گناه از نماز شب محروم می‌گردد. ⁽⁴⁾

ارزش مال تا جایی است که فکر را منحرف نکند وگرنه به حکم خداوند مسجد ضرار خراب می‌شود و گوساله طلایی سامری را می‌سوزاند. «لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً» ⁽⁵⁾

داستان باغ سوخته

مرد باغداری که هر سال از میوه‌های باغش به فقرا انفاق می‌کرد از دنیا رفت.وارثان تصمیم گرفتند فقرا را محروم نمایند،تنها یکی از وارثان مخالف بود ولی اکثر آنان بخل ورزیدند و برای محروم کردن فقرا تصمیم گرفتند که سحرگاهان به باغ روند و میوه‌ها را بچینند تا فقرا آگاه نشوند.به باغ رفتند،آن را یک تخته خاکستر دیدند.گفتند:ما راه را گم کرده‌ایم،این باغ ما نیست.امّا دیگری گفت:ما از راه درست پدر منحرف شدیم،و تصمیم گرفتیم فقرا را محروم کنیم،لذا خودمان محروم شدیم.آن فرزندی که از روز اول با بخل مخالف بود،گفت:آیا به شما نگفتم این فکر غلط است؟ به هر حال آنان قهر الهی را دیدند و متنبّه شدند و یکدیگر را ملامت کردند.

پیام‌ها:

1- آزمایش یکی از سنّت‌های الهی است. «إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا»

2- قران،نمونه‌های مختلف اتحاد الهی را بیان می‌دارد تا ما با شیوه آزمون الهی آشنا شویم. «کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ»

3- طرح‌هایی که به محروم کردن فقرا بینجامد ناکام است. أَقْسَمُوا ... وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ ...

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

4- هر سوگندی ارزش ندارد. «أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ»

5-قهر الهی مخصوص آخرت نیست بلکه گاهی در دنیا و بسیار سریع واقع می‌شود. فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ ... فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

6- تنبیه و کیفر از شئون ربوبیّت است و جنبه تربیتی دارد. «طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ»

7- هیچ کس نمی‌تواند بر خدا پیشی بگیرد.(اینها صبح زود برای چیدن میوه‌ها برخاستند ولی خداوند سحر باغ را سوزاند.) «وَ هُمْ نٰائِمُونَ»

8-کیفر و جرم باید متناسب باشد.چون فقرا را محروم کردند پس محروم شدند.

لاٰ یَسْتَثْنُونَ ... فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

9- فکر و تدبیر انسان در برابر تدبیر خدا بی‌رنگ است.(در اینجا وارثان تصمیمی گرفتند و خداوند اراده دیگری فرمود.) أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ ...

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

10- خداوند حامی فقراست.با اینکه فقرا از تصمیم وارثان خبر نداشتند ولی خداوند به حمایت از فقرا و برای تنبیه وارثان بخیل،باغ را سوزاند. لاٰ یَسْتَثْنُونَ ... فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

11- کامیابی‌های انسان در انحصار محاسبات او نیست.در این داستان محاسبات به گونه‌ای بود،امّا نتیجه چیز دیگری شد. لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ ... فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

12- نیّت بد،اگر همراه با برنامه‌ریزی و انجام اقدامات مقدماتی باشد،کیفر دارد.

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ ... فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

13- ثروتی که محرومان از آن بهره‌مند نشوند،نبودنش بهتر است. «فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ»

14- حرص و بخل،سبب زیادت سرمایه و کامیابی نمی‌شود. لاٰ یَسْتَثْنُونَ ...

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ«23» أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ«24» وَ غَدَوْا عَلیٰ حَرْدٍ قٰادِرِینَ«25» فَلَمّٰا رَأَوْهٰا قٰالُوا إِنّٰا لَضَالُّونَ«26» بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ«27» قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لاٰ تُسَبِّحُونَ«28» قٰالُوا سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ«29» فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَلاٰوَمُونَ«30» قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا طٰاغِینَ«31» عَسیٰ رَبُّنٰا أَنْ یُبْدِلَنٰا خَیْراً مِنْهٰا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا رٰاغِبُونَ«32» کَذٰلِکَ الْعَذٰابُ وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ«33»

پس به راه افتادند،در حالی که آهسته با یکدیگر می‌گفتند.که مبادا امروز مسکینی بر شما وارد شود.در آن صبحگاهان قصد باغ کردند در حالی که خود را قادر(بر جمع محصول)می‌پنداشتند.پس چون آن را(سوخته) دیدند،گفتند:ما راه را گم کرده‌ایم،(این باغ ما نیست).عاقل‌ترین آنها گفت:

آیابه شما نگفتم چرا خدا را منزّه نمی‌دانید(و با تصمیم بر بخل خیال کردید خدا عاجز و شما همه کاره‌اید).گفتند:پروردگار ما منزّه است،قطعاً ما ستمکاریم.پس به یکدیگر روی آورده در حالی که به ملامت هم می‌پرداختند.گفتند وای بر ماکه سرکش بودیم.امید است پروردگار ما بهتر از آن رابرای ما جایگزین کند،همانا ما به پروردگارمان رغبت و امید داریم.اینگونه است عذاب و اگر بدانند عذاب آخرت بزرگتر است.

نکته‌ها:

«حَرْدٍ» به معنای بخل و منع دیگران است. «غَدَوْا عَلیٰ حَرْدٍ» یعنی صاحبان باغ به قصد محروم کردن فقراحرکت کردند.

حرص و بخل،انسان را سنگدل می‌کند،تا آن جا که به مسکین و فقیر رحم نمی‌کند. «لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ»

«أَوْسَطِ» به کسی گویند که معتدل و به دور از افراط و تفریط باشد. ⁽¹⁾

رسیدگی به مساکین مستحب نیست،بلکه واجب است،زیرا خداوند به خاطر ترک مستحب کسی را کیفر نمی‌دهد.در این آیه محروم کردن مسکین سبب سوختن باغ در دنیا شد و در آخرت نیز،دوزخیان،دلیل دوزخی شدن خود را بی اعتنایی به محرومان می‌دانند.

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ ... لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ ⁽²⁾

رسیدگی به فقرا،مخصوص فقرای مؤمن نیست.در این ماجرا سخنی از ایمان و کفر فقیران نیست بلکه سخن از بخل و حرص بعضی و گرسنگی و فقر دیگران است.

گاهی برای تغییر فکر و فرهنگ،باید فرد یا گروهی خطاکار در جامعه رسوا شوند تا موجب عبرت دیگران گردند.خداوندی که«اظهر الجمیل و ستر القبیح»است پرده برداری می‌کند و ماجرای باغی که سوخت تابلوی تاریخ می‌شود.)

در دعا و گفتگو با خداوند کلمه «رَبِّنٰا» را زیاد بکار ببریم.در این آیات چند بار این کلمه تکرار شده است. رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ ... عَسیٰ رَبُّنٰا أَنْ یُبْدِلَنٰا ... إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا رٰاغِبُونَ

قهر خدا که آمد همه را می‌سوزاند.با اینکه یکی از وارثان مخالف محروم کردن فقرا بودسهم او نیز سوخت.

نمونه‌های عذاب دنیوی عبارت است از:

الف)سلب نعمت.ب)سلطه اشرار.ج)سلب توفیق.د)سلب امنیّت و آرامش.

ولی عذاب آخرت شدید،الیم،عظیم و کبیر است. «وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ»

پیام‌ها:

1- هرچه قصد سوء بیشتر باشد،خطر بیشتر است. «لاٰ یَدْخُلَنَّهَا» (گفتند:احدی از فقرا وارد باغ نشود،خداوند هم تمام باغ را سوزاند.)

2- حرص و بخل گاهی به قدری شدید می‌شود که فرد حاضر نیست حتّی یک فقیر را بهره‌مند سازد. «مِسْکِینٌ» در قالب مفرد آمده است.

3- روحیه حریصانه «لاٰ یَسْتَثْنُونَ» ،تصمیم مخفیانه «یَتَخٰافَتُونَ» و اقدام قدرتمندانه «قٰادِرِینَ» ،هیچ‌یک کاری از پیش نمی‌برد.(بل نحن محرومون)

4- از فواید حوادث تلخ،بازگشت به خویشتن است. «فَلَمّٰا رَأَوْهٰا قٰالُوا إِنّٰا لَضَالُّونَ»

5-اگر دیگران را از یک جهت محروم کنیم،از چند جهت محروم می‌شویم. «بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ» (محروم از میوه،محروم از پاداش الهی،محروم از دعای فقرا، محروم از رضایت روح پدر،محروم از عزّت اجتماعی)

6- حرف حق را بگویید،گرچه در اقلیّت باشید. قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ ...

7- اعتدال و خردمندی،سبب دستگیری از مستمندان و مانع حرص و بخل است. «قٰالَ أَوْسَطُهُمْ»

8-در شیوه تبلیغ،از فرصت ها استفاده کنید.کسانی که دیروز حاضر به شنیدن حرف حق نبودند،امروز حاضر به شنیدن شدند. قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ ...

9- در تحلیل و بررسی ناگواری ها به کوتاهی‌های خودمان اعتراف کنیم و خداوند را منزّه بدانیم. «سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ»

10- آنچه را دیروز انجام نداده‌اید،امروز جبران کنید. «لَوْ لاٰ تُسَبِّحُونَ - قٰالُوا سُبْحٰانَ رَبِّنٰا»

11- ریشه محرومیّت از الطاف الهی،ظلم انسان به خویشتن است. بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ ... إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ

12- اگر اتّحاد بر اساس تقوا نباشد،سرانجام به تفرقه تبدیل می‌شود.(برادرانی که پیش از این برای محروم کردن همدست بودند،امروز یکدیگر را ملامت

کرده وگناه را به گردن یکدیگر می‌اندازند.) «فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَلاٰوَمُونَ»

13- ندادن حق دیگران،ظلم به خویش و طغیان به دیگران است. «إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ - إِنّٰا کُنّٰا طٰاغِینَ»

14- در برابر خداوند،به ضعف و زشتی عمل خود اعتراف بیشتری کنیم. «إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ - إِنّٰا کُنّٰا طٰاغِینَ» (چنانکه علی علیه السلام در دعای کمیل می‌گوید:«معتذرا نادما، منکسرا مستقیلا،مستغفرا منیبا مقرا مذعنا معترفا»)

15- به هنگام از دست دادن اموال دنیوی،به لطف و رحمت الهی امیدوار باشید که بهتر از آن را به شما بدهد. «عَسیٰ رَبُّنٰا أَنْ یُبْدِلَنٰا خَیْراً مِنْهٰا»

16- دست خداوند برای تأمین و جبران باز است.گناهکاران مایوس نباشند و خود را برای همیشه شکست خورده نپندارند. «یُبْدِلَنٰا خَیْراً مِنْهٰا»

17- هیچ وقت برای بازگشت به خدا دیر نیست. «إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا رٰاغِبُونَ» (صاحبان باغ با مشاهده باغ سوخته،از خواب غفلت بیدار شدند و توبه کردند و به سوی خدا روی آوردند.)

18- شکستن دل فقیر،کیفر دنیوی و اخروی دارد. «کَذٰلِکَ الْعَذٰابُ وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ»

19- ایمان به کیفر و عذاب قیامت،مانع بخل و طغیان و ظلم است. «وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ»

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ«34» أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ«35» مٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ«36» أَمْ لَکُمْ کِتٰابٌ فِیهِ تَدْرُسُونَ«37» إِنَّ لَکُمْ فِیهِ لَمٰا تَخَیَّرُونَ«38» أَمْ لَکُمْ أَیْمٰانٌ عَلَیْنٰا بٰالِغَةٌ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ إِنَّ لَکُمْ لَمٰا تَحْکُمُونَ«39» سَلْهُمْ أَیُّهُمْ بِذٰلِکَ زَعِیمٌ«40» أَمْ لَهُمْ شُرَکٰاءُ فَلْیَأْتُوا بِشُرَکٰائِهِمْ إِنْ کٰانُوا صٰادِقِینَ«41»

همانا برای پروا پیشه‌گان نزد پروردگارشان باغ‌های پر نعمت است.آیا ما مسلمانان را همچون مجرمان قرار می‌دهیم؟ شما را چه شده،چگونه داوری می‌کنید؟ آیا برای شما مکتوبی است که در آن می‌خوانید،هر چه را اختیار کنید برای شما خواهد بود؟ یا مگر برای شما بر گردن ما پیمان‌هائی است که تا روز قیامت،هرچه را حکم کنید برای شما باشد؟ از آنان سؤال کن که کدام یک از آنان ضامن این ادعا است؟ یا برای آنان شریکانی است(که در قیامت به دادشان رسد) پس اگر راست‌گو هستند،شریکانشان را بیاورند.

نکته‌ها:

گروهی می‌گفتند:قیامتی نیست و اگر باشد،در آنجا نیز ما در رفاه کامل خواهیم بود. «وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلیٰ رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنیٰ» ⁽¹⁾این آیات،پاسخ آن تفکر باطل است.

پیام‌ها:

1- در تربیت و ارشاد،باید همراه هشدار،تشویق نیز باشد. «وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ - إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ»

2- باغ های بهشت مملو از نعمت است،بر خلاف باغ های دنیوی که در کنار نعمت هایش دردسرها و آفت‌هایی است.(جنات النعیم)

3- کیفر و پاداش،بر اساس عدالت است. «أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ»

4- عدالت را هر وجدان و فطرت سالمی می‌پسندد. «أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ»

5-استناد واستدلال باید یا به کتاب آسمانی باشد که حجّت است: «أَمْ لَکُمْ کِتٰابٌ» و یا به عقل «مٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ» یا بر اساس تعهّد و پیمان«ام لکم ایمان بالغة»

6- کتاب‌های آسمانی تابع تمایلات لجام گسیخته انسان‌ها نیست. أَمْ لَکُمْ کِتٰابٌ ...

إِنَّ لَکُمْ فِیهِ لَمٰا تَخَیَّرُونَ (در هیچ کتاب آسمانی نیامده که هر چه خواستید بشود.)

7- خداوند،هیچ تعهّدی نداده که حقیقت همان چیزی است که شما حکم می‌کنید. أَمْ لَکُمْ أَیْمٰانٌ ... إِنَّ لَکُمْ لَمٰا تَحْکُمُونَ

یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سٰاقٍ وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ«42» خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کٰانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سٰالِمُونَ«43»

روزی که کار بر آنان دشوار شود و به سجده کردن دعوت شوند ولی نتوانند.دیدگانشان(از ترس)فرو افتاده و ذلّت و خواری وجودشان را فرا گرفته است.آنان(در دنیا)به سجده دعوت می‌شدند در حالی که سالم بودند(ولی سجده نکردند و امروز دیگر عاجزند.)

نکته‌ها:

مراد از «یُکْشَفُ عَنْ سٰاقٍ» همان اصطلاحی است که در فارسی می‌گوییم:کارد به استخوانش رسیده است.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:در آن روز بر دهان‌ها مهر زده شود،ترس تمام وجود را فرا گیرد،چشم‌ها خیره و جان‌ها به حنجره‌ها رسد. ⁽¹⁾

در سوره فرقان آیه 60 می‌خوانیم: «وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمٰنِ قٰالُوا وَ مَا الرَّحْمٰنُ أَ نَسْجُدُ لِمٰا تَأْمُرُنٰا» هرگاه به آنان گفته شود:در برابر خدای رحمان سجده کنید،گویند:رحمن کیست؟ آیا به آنچه دستور می‌دهی سجده کنیم؟ آیه مورد بحث که می‌فرماید: «کٰانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ» اشاره به آن آیه دارد.

مراد از دعوت به سجده در دنیا «کٰانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سٰالِمُونَ» یا ندای اذان است که مردم را به نماز و سجده دعوت می‌کند یا آیاتی که فرمان عبادت دارد و یادستوراتی که عمل به آن،نوعی سجده و تواضع و فروتنی در برابر خداوند است،بگذریم که سجده

اوج عبادت است.

پیام‌ها:

1- قیامت،روز بُروز سختی‌ها است. «یُکْشَفُ عَنْ سٰاقٍ»

2- قیامت،تجسّم دنیاست.آن که در دنیا اهل سجده نبوده است،در قیامت،توان سجده ندارد. «یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ»

3- کسانی که از فرصت اختیار و سلامتی استفاده نکنند،در انتظار روزی باشند که هیچ یک از این فرصت ها را نخواهند داشت. «یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سٰالِمُونَ»

4- مجرم،رویی برای سربلند کردن و نگاه کردن ندارد. «خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ»

5-ذلّت قیامت فراگیر است. «تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ»

6- کسی که خشوع انتخابی در برابر خدا را نپذیرد،در آن روز خشوع و ذلّت اجباری را خواهد پذیرفت. خٰاشِعَةً ... تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ

فَذَرْنِی وَ مَنْ یُکَذِّبُ بِهٰذَا الْحَدِیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَعْلَمُونَ«44» وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ«45»

پس مرا با کسی که(قرآن،)این حدیث(الهی)را تکذیب می‌کند واگذار،ما آنان را از راهی که نمی‌دانند تدریجاً(به سوی عذاب)پیش می‌بریم.و به آنان مهلت می‌دهم،همانا تدبیر من محکم و استوار است.

نکته‌ها:

کلمه«استدراج»یعنی نزدیک شدن درجه درجه و گام به گام و مراد آن است که خداوند گروهی را گام به گام به گونه‌ای که متوجه نشوند به ورطه سقوط نزدیک می‌کند.

در قرآن آیات زیادی است که می‌فرماید ما به گناهکاران مهلت می‌دهیم و آنان خیال نکنند که ما آنان را دوست داریم یا فراموششان کرده‌ایم.

امام صادق صلی الله علیه و آله فرمود:اگر گناهی انجام گرفت و گناهکار همچنان در رفاه و نعمت بود،این

نشانه استدراج الهی در کیفر است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1- تکذیب کنندگان،با خدا طرفند. «فَذَرْنِی وَ مَنْ یُکَذِّبُ»

2- خداوند،به پیامبرش دلداری می‌دهد. «فَذَرْنِی وَ مَنْ یُکَذِّبُ»

3- تکذیب قرآن،کیفری بس بزرگ دارد،زیرا خداوند می‌فرماید:آنان را به من واگذار. «فَذَرْنِی وَ مَنْ یُکَذِّبُ بِهٰذَا الْحَدِیثِ»

4- قرآن،مملو از سخنان جدید و تازه است. «بِهٰذَا الْحَدِیثِ» (حدیث \سخن نو)

5-زود قضاوت نکنید و هر رفاهی را نشانه سعادت ندانید.(حیوانات را به چراگاه می‌برند و آنها فربه می‌شوند،ولی پایان کارشان کشتارگاه است.) «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَعْلَمُونَ»

6- بزرگترین خطر،آن است که انسان از آن غافل باشد و به فکر چاره نباشد. «مِنْ حَیْثُ لاٰ یَعْلَمُونَ»

7- خداوند امهال دارد ولی اهمال ندارد. سَنَسْتَدْرِجُهُمْ ... إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ

8-مهلت‌های الهی،تدبیر خدا برای هلاکت کفّار است. «أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ»

9- توطئه‌های بشری خنثی می‌شود ولی تدبیر الهی محکم است. «إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ»

أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ«46» أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ«47» فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ«48» لَوْ لاٰ أَنْ تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ«49» فَاجْتَبٰاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ«50»

آیا(در برابر انجام رسالت)مزدی درخواست می‌کنی که آنان از پرداخت آن سنگین بارند؟ یا اسرار غیب نزد آنهاست و آن ها می‌نویسند.پس برای(تحقّق)فرمان پروردگارت صبر کن و همانند(یونس)صاحب ماهی مباش آن گاه که با دلی پر اندوه ندا در داد.اگر رحمت پروردگارش او را در نیافته بود،قطعاً به صحرائی بی‌گیاه افکنده می‌شد،در حالی که مستحقّ مذمّت بود.پس خداوند او را برگزید و از شایستگان قرارش داد.

نکته‌ها:

«مَغْرَمٍ» از«غرامت»به معنای ضرری است که به انسان می‌رسد بدون اینکه جنایت یا خیانتی کرده باشد.

«مُثْقَلُونَ» ،از«ثقل»به معنای سنگینی است،خواه مادی باشد،خواه روحی.

«مَکْظُومٌ» به کسی گویند که از غم و اندوه پر شده باشد.

آیات،46 و 47 این سوره،شبیه آیات 40 و 41 سوره طور است.

خداوند در قرآن،حدود بیست مرتبه پیامبرش را به صبر دعوت کرده است زیرا ارشاد مردم صبر و مقاومت لازم دارد.

در سوره شعراء،شعار تمام انبیا این است که ما از شما مردم مزد نمی‌خواهیم. «وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ» ⁽¹⁾

کفّار در آیه 45 با جمله «إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ» تهدید شدند،پس خداوند برای آنان حکم و برنامه‌ای دارد،تو صبر کن و در نفرین عجله نکن. «فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ»

سؤال:مراد از«نعمت پروردگار»که یونس دریافت کرد چه بود؟

پاسخ: هم نعمت مادی به او رو کرد،زیرا او غرق نشد و ماهی او را بلعید،در شکم ماهی زنده ماند و سپس او را بیرون آورد.

و هم نعمت معنوی که توفیق عذرخواهی و پذیرش توبه او باشد،زیرا هیچ توبه و اطاعتی از

انسان سر نمی‌زند مگر با توفیق الهی.

سؤال: با اینکه حضرت یونس مورد لطف قرار گرفت،پس چرا باز هم به بیابان خشک پرتاب شد؟ چنانکه در سوره صافات می‌فرماید: «فَنَبَذْنٰاهُ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ وَ أَنْبَتْنٰا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ» ⁽¹⁾ما او را در بیابان خشک فرو نهادیم در حالی که او بیمار بود و بوته‌ای از کدو بر بدن او رویاندیم(تا شفا یافت).

پاسخ: پرتاب به بیابان همراه با درمان بیماری،لطف است،ولی پرتاب با توبیخ مذمّت ابدی قهر است.

پیام‌ها:

1- انبیا از مردم پاداش نمی‌خواستند. «أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً»

2- به طور طبیعی،مردم از عالم دینی که هدف مادی داشته باشد فرار می‌کنند.

«فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ»

3- صبر و مقاومتی مورد سفارش است که برای فرمان خدا باشد،نه از روی یکدندگی و لجاجت بی‌جا. «فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ»

4- رهبر جامعه نباید در هیچ شرایطی امّت را رها کند. «لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ»

5-دعا و مناجات،زمینه تدارک الهی است. نٰادیٰ ... تَدٰارَکَهُ

6- توفیق توبه،نعمت الهی است. «تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ»

7- توبیخ،ملامت و آوارگی در بیابانهای خشک،تنها کیفر یک بی صبری است.

«لَنُبِذَ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ»

8-فریاد و ناله‌ای ارزش دارد که برخاسته از درون باشد،وگرنه نفاق است.

«نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ»

9- توبه و گفتگو با خداوند،راهی است برای دریافت نعمت‌های ویژه. إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ ... فَاجْتَبٰاهُ رَبُّهُ

10- به جای آنکه افراد را به خاطر یک لغزش طرد کنیم،آنها را تدارک کنیم، ضعف‌ها را برطرف و آنگاه به آنان مسئولیّت دهیم. تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ ...

فَاجْتَبٰاهُ رَبُّهُ

11- انتخاب پیامبران تنها بدست خداست. «فَاجْتَبٰاهُ رَبُّهُ»

وَ إِنْ یَکٰادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصٰارِهِمْ لَمّٰا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ«51» وَ مٰا هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ«52»

و نزدیک بود کسانی که کفر ورزیدند،چون قرآن را شنیدند،تو را چشم بزنند و می‌گویند:او دیوانه است.در حالی که آن قرآن جز مایه بیداری برای جهانیان نیست.

نکته‌ها:

در آغاز این سوره به تهمت جنون به رسول اللّه صلی الله علیه و آله اشاره شد و در این آیه که پایان این سوره است به این نسبت تصریح شده است. «وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ»

«لَیُزْلِقُونَکَ» از ماده«زلق»به معنای لغزیدن و به زمین افتادن و کنایه از هلاکت و نابودی است.

آیه 51،بیانگر شدّت غضب کفّار است که به هنگام شنیدن آیات قرآن می‌خواهند با چشمانشان تو را نابود کنند و مراد از آن،یا نابود کردن طریق چشم زخم است و یا کنایه است،همان طور که می‌گوییم فلانی بانگاهش می‌خواست مرا بخورد.

بغض و کینه انسان را به تضادگویی وادار می‌کند.از یک سو قرآن را عظیم می‌داند به نحوی که حسادتش می‌خواهد پیامبر را نابود کند و از سویی دیگر او را به پریشان گویی و دیوانگی متّهم می‌کند.

دشمن با دست می‌جنگد،با زبان تهمت می‌زند،و با چشم قصد نابودی دارد.

آغاز سوره،سخن از قلم و نوشتن بود و پایان سوره،بیداری تمام جهانیان.شاید اشاره به این باشد که کلید بیدار شدن جهانیان،ابزار فرهنگی است.

چشم زخم

پیامبر فرمود:«ان العین حق و انها تدخل الجمل و الثور التنور»چشم زخم حق است و به قدری کارساز است که شتر و گاو را داخل تنور می‌کند. ⁽¹⁾

چشم زخم لازم نیست از دشمن باشد.گاهی دوست از دوست خودش به خاطر داشتن کمالی تعجب می‌کند و لذا در حدیث داریم که اگر از دوست خود چیزی دیدید که تعجب کردید،خدا را یاد کنید تا بلای چشم زخم دفع شود و چه بسیارند کسانی که به وسیله چشم زخم هلاک شده و جان داده‌اند. ⁽²⁾

البتّه حق بودن شوری چشم به این معنا نیست که ما به بعضی افراد سوءظن داشته باشیم و آنان را متهم به چشم شوری کنیم.و یا کوتاهی‌های خودمان را در موارد مختلف به‌حساب چشم زخم بگذاریم.در روایات می‌خوانیم:صدقه،دعا،خواندن سوره‌های ناس و فلق و امثال آن می‌تواند مانع تأثیر چشم زخم شود.

پیام‌ها:

1- کینه دشمن جدی‌ست،باید به هوش بود. «وَ إِنْ یَکٰادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ»

2- قرآن،از توطئه‌های دشمن پرده برمی‌دارد. «وَ إِنْ یَکٰادُ الَّذِینَ کَفَرُوا»

3- لبه تیز حمله دشمن رهبرجامعه اسلامی است. «لَیُزْلِقُونَکَ»

4- چشم زخم یک واقعیّت است. «لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصٰارِهِمْ»

5-در برابر تهمت به اولیای الهی باید دفاع کرد.در برابر «یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ» خداوند فرمود: «مٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ»

6- قرآن،وسیله غفلت زدایی است. «مٰا هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ»

7- قرآن،محدود به زمین و زمان خاصّی نیست،کتابی است جهانی و جاودانی برای همه ملت‌ها. «ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ»

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره حاقّه

اشاره

این سوره،پنجاه و دو آیه دارد و در مکّه نازل شده است.نام سوره برگرفته از آیه اول است و به معنای امر ثابت و محقّق است.

محور مطالب این سوره قیامت و ویژگی‌های آن است و سه نام از نام‌های قیامت: «الْحَاقَّةُ» ،«القارعة»، «الْوٰاقِعَةُ» در این سوره آمده است.

سرنوشت شوم اقوام پیشین،عظمت قرآن و پیامبر،ویژگی دوزخ و بهشت و دوزخیان و بهشتیان،بخش‌های بعدی این سوره را تشکیل می‌دهد.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

اَلْحَاقَّةُ«1» مَا الْحَاقَّةُ«2» وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْحَاقَّةُ«3» کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عٰادٌ بِالْقٰارِعَةِ«4» فَأَمّٰا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطّٰاغِیَةِ«5»

آن امر راستین.چیست آن امر راستین.و تو چه می‌دانی که چیست آن امر راستین.قوم ثمود و عاد آن حادثه کوبنده را تکذیب کردند.پس قوم ثمود به خاطر طغیان‌گری نابود شدند.

نکته‌ها:

«الْحَاقَّةُ» از«حق»به معنای امر ثابت و محقّق است.این کلمه،یکی از نام‌های قیامت است،زیرا قیامت واقعه‌ای حتمی،حقیقی و ثابت است.

«القارعة»از«قرع»به معنای کوبیدن است.یعنی جهان در آستانه برپائی قیامت با حادثه‌ای کوبنده روبرو است.

برای هلاکت قوم ثمود سه وسیله در قرآن آمده است:

الف)زلزله. «فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ» ⁽¹⁾

ب)صیحة. «إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً» ⁽²⁾

ج)صاعقة. «مِثْلَ صٰاعِقَةِ عٰادٍ وَ ثَمُودَ» ⁽³⁾

شاید هر سه عذاب همراه یکدیگر و ملازم یکدیگر بوده‌اند،یعنی رعد و برق و زلزله و شاید هر عذابی عدّه‌ای را از پا درآورده است.

ایجاد حسّاسیّت و انگیزه و عطش برای شنیدن مسائل مهم لازم است.تکرار کلمه «الْحَاقَّةُ» مخاطب قرار گرفتن شخص پیامبر که اشرف مخلوقات است،همه و همه،برای ایجاد حساسیّت است.

پیام‌ها:

1- قیامت،روزی بس بزرگ و هولناک است. «الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ»

2- قیامت جز از راه وحی،قابل شناخت نیست. «مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْحَاقَّةُ»

3- تکذیب کنندگان قیامت،گرفتار قهر الهی در دنیا می‌شوند. «کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عٰادٌ بِالْقٰارِعَةِ ... فَأُهْلِکُوا»

4- قیامت،حادثه‌ای کوبنده و هولناک است. «بِالْقٰارِعَةِ»

5-تمام کیفرها در قیامت نیست،کیفر اقوامی در همین دنیاست. «فَأُهْلِکُوا بِالطّٰاغِیَةِ»

6- تکذیب،مقدّمه طغیان و طغیان،سبب نابودی است. کَذَّبَتْ ... فَأُهْلِکُوا بِالطّٰاغِیَةِ

7- خصلت‌ها و رفتارها،معیار دریافت خیر یا شرّ است. «بِالطّٰاغِیَةِ»

وَ أَمّٰا عٰادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عٰاتِیَةٍ«6» سَخَّرَهٰا عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیٰالٍ وَ ثَمٰانِیَةَ أَیّٰامٍ حُسُوماً فَتَرَی الْقَوْمَ فِیهٰا صَرْعیٰ کَأَنَّهُمْ أَعْجٰازُ نَخْلٍ خٰاوِیَةٍ«7» فَهَلْ تَریٰ لَهُمْ مِنْ بٰاقِیَةٍ«8»

و امّا قوم عاد به وسیله بادی سرد و سوزنده و بنیان کن نابود شدند،که خداوند هفت شب و هشت روز پی در پی،آن را بر آنان مسلط کرد.پس (اگر آنجا بودی)می‌دیدی که در آن ایام،آن قوم از پا افتاده،گویا تنه‌های نخل تو خالی هستند.پس آیا هیچ بازمانده‌ای برای آنان می‌بینی؟

نکته‌ها:

«صَرْصَرٍ» به معنای باد سرد و سخت است و «عٰاتِیَةٍ» از«عتو»به معنای سرکش است.

«حسوم»جمع«حاسم»یعنی انجام مکرّر و پی در پی یک عمل تا قطع و نابودی کامل.

«خٰاوِیَةٍ» هم به معنای تو خالی است و هم به معنای چیزی که به زمین افتاده باشد.

«صَرْعیٰ» جمع«صریع»به چیزی گفته می‌شود که روی زمین افتاده باشد و «أَعْجٰازُ» جمع«عجز»به معنای تنه درخت است.

در آیه 20 سوره قمر می‌خوانیم «کَأَنَّهُمْ أَعْجٰازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ» ،یعنی هلاکت قوم عاد آن گونه بود که گویا تنه بلند درخت خرما از ریشه کنده شده باشد.

پیام‌ها:

1- دست خدا در نوع عذاب باز است.قوم ثمود را با آتش صاعقه و قوم عاد را با باد سرد هلاک می‌کند. «بِرِیحٍ صَرْصَرٍ»

2- آثار پدیده‌های هستی به دست خداست.باد،یک بار سبب حرکت کشتی‌ها و ابرها و نزول باران می‌شود و یک بار وسیله هلاکت. «بِرِیحٍ صَرْصَرٍ»

3- عذابهای الهی گاهی دفعی است و گاهی تدریجی. «سَبْعَ لَیٰالٍ وَ ثَمٰانِیَةَ أَیّٰامٍ»

4- تنومندی و نیرومندی مانع هلاکت نیست.اگر قامت و بلندی انسان مثل درخت خرما باشد،در برابر قهر الهی به زمین می‌افتد. «أَعْجٰازُ نَخْلٍ خٰاوِیَةٍ»

5-کیفرها یکسان نیستند،گاهی به کلی محو کننده‌اند: «فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ» ولی گاهی جسم می‌ماند. «أَعْجٰازُ نَخْلٍ خٰاوِیَةٍ»

وَ جٰاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتُ بِالْخٰاطِئَةِ«9» فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رٰابِیَةً«10» إِنّٰا لَمّٰا طَغَی الْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی الْجٰارِیَةِ«11» لِنَجْعَلَهٰا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَهٰا أُذُنٌ وٰاعِیَةٌ«12»

و فرعون و کسانی که پیش از او بودند و(مردم)مناطق زیر و رو شده(قوم لوط) مرتکب خطا شدند.پس فرستاده پروردگارشان را سرپیچی کردند و خداوند آنان را به قهری فزاینده و سخت بگرفت.همانا(در زمان نوح)چون(با اراده و قهر ما) آب طغیان کرد شما را در آن کشتی روان سوار کردیم.تا آن را وسیله تذکّری برای شما قرار دهیم و گوشی که شنواست آن را ضبط کند.

نکته‌ها:

«مؤتفکات»جمع«مؤتفکة»از«ائتفاک»به معنای زیر و رو شدن و مقصود از آن مناطق قوم لوط است. «رٰابِیَةً» از ربا به معنای رشد فزاینده است و عذاب رابیة یعنی عذاب سخت.

«تَعِیَهٰا» از«وعی»به معنای حفظ و فهم و پذیرش است.

زمخشری،فخررازی،مراغی،قرطبی،از مفسّران اهل سنّت و شیخ طبرسی،ابوالفتوح رازی و علامه طباطبایی از مفسّران شیعه،روایاتی را نقل کرده‌اند که بر اساس آن، «أُذُنٌ وٰاعِیَةٌ» به حضرت علی علیه السلام تطبیق شده است.و مفرد بودن کلمه «أُذُنٌ» تأیید همین نکته است که آن که تمام حقایق را حفظ کرده یک گوش بیشتر نبوده است.

پیام‌ها:

1- قوم لوط در چندین منطقه بودند و همگی هلاک شدند.«مؤتفکات»

2- اطاعت از پیامبران،واجب و مخالفت آنان سبب نابودی است. «فَعَصَوْا رَسُولَ

رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رٰابِیَةً»

3- نافرمانی انبیا،کیفر دنیوی نیز دارد. فَعَصَوْا ... فَأَخَذَهُمْ

4- خداوند اتمام حجّت می‌کند،اول پیامبر می‌فرستد،اگرد مردم نافرمانی کنند،با قهر خود آنان را می‌گیرد. فَعَصَوْا رَسُولَ ... فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رٰابِیَةً

5-قهر الهی شدید است. «أَخْذَةً رٰابِیَةً»

6- خداوند در لابلای قهر و عذاب،به گروهی لطف می‌کند. «لَمّٰا طَغَی الْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی الْجٰارِیَةِ»

7- مردم جزیرة العرب از باقیمانده نسل نوحند. «حَمَلْنٰاکُمْ»

8-از حوادث تلخ باید عبرت گرفت. «لِنَجْعَلَهٰا لَکُمْ تَذْکِرَةً»

9- حفظ آثار و تاریخ و کلمات یک ارزش است. «تَعِیَهٰا أُذُنٌ وٰاعِیَةٌ»

10- شنیدنی ارزش دارد که همراه با فهم و حفظ باشد. «تَعِیَهٰا أُذُنٌ وٰاعِیَةٌ»

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ وٰاحِدَةٌ«13» وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا دَکَّةً وٰاحِدَةً«14» فَیَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوٰاقِعَةُ«15» وَ انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ وٰاهِیَةٌ«16» وَ الْمَلَکُ عَلیٰ أَرْجٰائِهٰا وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمٰانِیَةٌ«17» یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لاٰ تَخْفیٰ مِنْکُمْ خٰافِیَةٌ«18»

پس آنگاه که در صور دمیده شود یک دمیدنی.و زمین و کوهها برگرفته و در هم کوبیده شوند،یک در هم کوبیدنی.پس در آن روز،واقعه(قیامت)به وقوع پیوندد.

و آسمان بشکافد و در آن روز سست گردد.و فرشتگان در اطراف آن هستند(و منتظر فرمانند)و عرش پروردگارت را در آن روز هشت نفر(از فرشتگان یا اولیای خدا)بالای سر خود حمل می‌کنند.در آن روز شما(برای حساب)عرضه می‌شوید(در حالی که)هیچ چیز پنهانی از شما مخفی نماند.

نکته‌ها:

«دک»به معنای خرد و ویران کردن است و به زمین صاف و نرم نیز گفته می‌شود.

«وٰاهِیَةٌ» به معنای سست و«أرجاء»به معنای اطراف و نواحی است.

تکرار کلمه «یَوْمَئِذٍ» در این آیات نشانه اهمیّت روز قیامت است.

امام صادق علیه السلام فرمود:هشت نفری که حامل عرش هستند،بعضی از آنان پیامبر و بعضی امام هستند:«نوح،ابراهیم،موسی،عیسی،محمّد،علی،حسن و حسین»و مراد از عرش، علم الهی است.بنابراین در قیامت،بالاتر از فرشتگان «فَوَقٰاهُمُ» اولیای خدا هستند که عملکرد مردم را می‌دانند. ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام فرمود:عرش الهی،تخت نیست،بلکه موجودی است محدود و مخلوق و تحت تدبیر که ملائکه با قدرتی که از طرف خداوند دارند مأمور به حمل آن هستند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1- نفخ در صور،از امور حتمی است. «فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ»

2- متلاشی شدن نظام موجود،از طریق صدای رعد آساست. نُفِخَ فِی الصُّورِ ...

فَدُکَّتٰا

3- زمین از مدار حرکت خود خارج،کوهها از جایگاه خود کنده و در یک برخورد در هم کوبیده می‌شوند. «وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا»

4- فروپاشی کوهها با شدّت و سرعت خواهد بود. «دَکَّةً وٰاحِدَةً»

5-واقعه مهم،قیامت است و هر واقعه دیگر نسبت به آن ناچیز است. «وَقَعَتِ الْوٰاقِعَةُ»

6- پایان آسمان محکم، «سَبْعاً شِدٰاداً» سستی است. «فَهِیَ یَوْمَئِذٍ وٰاهِیَةٌ»

7- گرچه در قیامت نظام موجود بهم می‌خورد ولی نظام دیگری حاکم می‌شود، نظامی که با حضور فرشتگان برپا می‌شود. «وَ الْمَلَکُ عَلیٰ أَرْجٰائِهٰا وَ یَحْمِلُ عَرْشَ

رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمٰانِیَةٌ»

8-تمام ابعاد پنهان شخصیّت انسان در قیامت به نمایش گذاشته می‌شود و شخصیّت واقعی انسان،خوبی‌ها و بدی‌ها،افکار و انگیزه‌ها،نقص‌ها و کمالات،کشف و عرضه می‌شود. «لاٰ تَخْفیٰ مِنْکُمْ خٰافِیَةٌ»

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ«19» إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاٰقٍ حِسٰابِیَهْ«20» فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ«21» فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ«22» قُطُوفُهٰا دٰانِیَةٌ«23» کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیّٰامِ الْخٰالِیَةِ«24»

پس هر کس که نامه عملش به دست راستش داده شود،(شادی کنان) می‌گوید:بیائید کتاب مرا بخوانید.من می‌دانستم که با حساب خودم رو به رو خواهم شد.پس او در زندگی رضایت بخشی است.در بهشتی برین.که میوه‌هایش در دسترس است.به خاطر اعمالی که در دوران گذشته انجام داده‌اید،بخورید و بیاشامید و گوارایتان باد.

نکته‌ها:

«هٰاؤُمُ» اسمی است که معنای امر دارد،یعنی بیایید.«قطوف»،جمع«قطف»،میوه چیده شده یا آماده چیدن است.

«ظن»در امور دنیوی،باوری همراه با شک است ولی در امور اخروی به معنای اطمینان است. «أَسْلَفْتُمْ» از«اسلاف»،تقدیم چیزی است که امید می‌رود بهتر از آن برگردد.

هر انسانی در قیامت نامه و پرونده‌ای دارد و نامه خوبان به دست راستشان داده می‌شود.

شاید آنچه در سوره واقعه به نام اصحاب یمین می‌خوانیم همین گروه باشند.

مراد از علوّ در «فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ» ممکن است علوّ مقامی باشد نه مکانی.

در قیامت هم نعمت مادی است و هم روحی،راضی بودن انسان،نعمت روحی و بهشت

برین نعمت مادی است.

«هَنِیئاً» از سوی خداوند،کامیابی را افزون‌تر و گواراتر می‌کند.در قرآن چهار مرتبه کلمه «هَنِیئاً» بکار رفته که سه بار آن برای نعمت‌های بهشتی است.

پیام‌ها:

1- در قیامت،پرونده عمل هر کس را در اختیارش می‌گذارند. «أُوتِیَ کِتٰابَهُ»

2- خداوند در قیامت،بر اساس پرونده مکتوب و مستند،مردم را محاکمه و کیفر و پاداش می‌دهد. «أُوتِیَ کِتٰابَهُ»

3- نه یقین،بلکه حتّی ظنّ و گمان به وقوع قیامت،می‌تواند انسان را کنترل کند.

«إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاٰقٍ حِسٰابِیَهْ»

4- قیامت،دوره برداشتِ دانه‌هایی است که در دنیا کاشته شده باشد. «بِمٰا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیّٰامِ الْخٰالِیَةِ»

5-علاقه به کشف کمالات،امری فطری است وتا قیامت وجود دارد. «هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ»

6- اگر ایمان به حساب و کتاب سبب تقوا و پرهیز از لذّت‌های حرام دنیوی و محرومیت‌های موقّت می‌شود،در عوض زندگی در بهشت،کاملاً رضایت بخش خواهد بود. «فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ»

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ«25» وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ«26» یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ«27» مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ«28» هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ«29» خُذُوهُ فَغُلُّوهُ«30» ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ«31» ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ«32» إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ«33» وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ«34»

و امّا کسی که نامه عملش به دست چپش داده شود،می‌گوید:ای کاش نامه‌ام به من داده نشده بود.و نمی‌دانستم حسابم چیست؟ ای کاش مرگ پایان کارم بود(و دیگر زنده نمی‌شدم).دارائی من رفع نیازی از من نکرد.قدرتم از دستم برفت.

(گفته می‌شود:)او را بگیرید و در غل بکشید.سپس او را در آتش شعله‌ور وارد بیندازید.سپس در زنجیری که هفتاد ذراع باشد درآورید.همانا او به خدای بزرگ ایمان نمی‌آورد و بر طعام دادن به نیازمندان ترغیب نمی‌کرد.

نکته‌ها:

«ذراع»فاصله آرنج تا نوک انگشتان است و در قدیم معیاری برای اندازه‌گیری بوده است و کلمه«هفتاد»یا به معنای حقیقی است و یا کنایه از زنجیر طولانی می‌باشد.

«جحیم»از«جحمة»،به آتش شعله ور گویند.

امام صادق علیه السلام فرمود:اگر یک حلقه از آن زنجیری که دوزخیان را با آن به بند می‌کشند،بر دنیا نهاده شود،دنیا از شدّت حرارت،ذوب می‌شود. ⁽¹⁾

در این آیه،کفر و بخل و بی‌تفاوتی نسبت به محرومان در کنارهم آمده است. لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ ... لاٰ یَحُضُّ

گرفتن و بستن و کشاندن و به دوزخ پرتاب کردن،بیانگر نهایت حقارت و ذلت دوزخیان است. خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ... صَلُّوهُ ... فَاسْلُکُوهُ

پیام‌ها:

1- مقایسه میان عاقبت خوبان و بدان،شیوه‌ای قرآنی برای شناخت بهتر حقایق است. أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ ... أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ

2- در تربیت و هدایت،بشارت و هشدار در کنار هم لازم است. أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ ... أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ

3- آگاهی از آینده،گامی برای تصمیم‌گیری صحیح امروز است. «فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی»

4- روزنه امید برای خلافکاران در آخرت بسته می‌شود.تا قبل از دیدن نامه عمل امیدی داشت ولی بعد از آن فقط حسرت می‌خورد. یٰا لَیْتَنِی ... یٰا لَیْتَهٰا

5-ثروت و قدرت،در قیامت کارآیی ندارد. «مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ»

6- ثروت‌اندوزی در دنیا،سبب حسرت در قیامت است. «مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ»

7- کیفر دستهایی که در دنیا برای هرگونه فساد و ستم باز بود،غل و زنجیر قیامت است. «فَغُلُّوهُ»

8-انسانی که در قلبش نور معرفت خدا و در عملش،خدمت به مردم نباشد،بهتر که بسوزد. لاٰ یُؤْمِنُ ... وَ لاٰ یَحُضُّ

9- توجه به گرسنگان،در کنار ایمان به خدا مطرح است. لاٰ یُؤْمِنُ ... وَ لاٰ یَحُضُّ

10- بر فرض که خود،توان کمک نداشته باشیم،باید دیگران را برای کمک به گرسنگان تشویق کنیم. «وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ»

11- رسیدگی به فقرا شرط ندارد که فقیر،مؤمن باشد. «وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ»

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ«35» وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ«36» لاٰ یَأْکُلُهُ إِلاَّ الْخٰاطِؤُنَ«37» فَلاٰ أُقْسِمُ بِمٰا تُبْصِرُونَ«38» وَ مٰا لاٰ تُبْصِرُونَ«39» إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ«40» وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شٰاعِرٍ قَلِیلاً مٰا تُؤْمِنُونَ«41» وَ لاٰ بِقَوْلِ کٰاهِنٍ قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ«42» تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ«43»

پس امروز در این جا دوستی صمیمی ندارد.و نه غذایی جز خونابه.که جز خطاکاران آن را نخورند.پس سوگند به آنچه می‌بینید.و آنچه نمی‌بینید.همانا آن (قرآن)کلام رسول گرامی است.و سخن یک شاعر نیست چه کم ایمان می‌آورید.

و(همچنین)سخن کاهن و پیشگو نیست،چه کم متذکّر می‌شوید.(همانا قرآن) فرستاده‌ای از جانب پروردگار جهانیان است.

نکته‌ها:

«غِسْلِینٍ» به معنای خونابه و چرکی است که از بدن دوزخیان خارج می‌شود.

مراد از «رَسُولٍ کَرِیمٍ» شخص پیامبر اسلام است،نه جبرئیل امین.زیرا در جملات بعد می‌خوانیم که او شاعر و کاهن نیست و نسبت شاعر و کاهن را به پیامبر می‌دادند نه جبرئیل.

مشرکان،قرآن را کتاب شعر می‌شمردند و پیامبر را شاعر می‌خواندند،در حالی که از پیامبر حتی یک شعر نقل نشده است. ⁽¹⁾

کیفر در قیامت با گناهان متناسب است.کسی که در دنیا برای مسکین سوز ندارد،در آخرت دوست دلسوزی ندارد. «فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ» و کسی که در دنیا به کسی طعام نداد،در آن روز با طعام شکنجه می‌شود.

بزرگ‌ترین سوگند در این سوره است. «فَلاٰ أُقْسِمُ بِمٰا تُبْصِرُونَ وَ مٰا لاٰ تُبْصِرُونَ» یعنی کل هستی،دیدنی‌ها و ندیدنی‌ها،که به مراتب بیش از دیدنی‌هاست،دنیای غیب و فرشته و جن که دیدنی نیستند و اوج کهکشان‌ها و اعماق دریاها که به طور طبیعی دیده نمی‌شوند.

قرآن به تدریج نازل شده است،زیرا کلمه تنزیل برای نزول تدریجی است.البتّه تمام قرآن،شب قدر بر قلب پیامبر نازل شد و سپس به تدریج در طول 23 سال.مثل آنکه مبلغ زیادی را یکجا در بانک می‌گذارند و سپس از طریق حواله یا چک به تدریج برمی‌دارند.

پیامبر دارای کرامت مطلق است. «رَسُولٍ کَرِیمٍ» کرامت در برخورد با همسر،دشمن، دوست،همسایه،فقیر،در سختی‌ها و شادی‌ها.

در سوره غاشیه آیه ششم می‌خوانیم که طعام دوزخیان چیزی جز ضریع نیست. «لَیْسَ لَهُمْ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ ضَرِیعٍ»

و در سوره دخان می‌خوانیم: «إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعٰامُ الْأَثِیمِ» ⁽²⁾

و در آیه 36 می‌خوانیم: «وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ»

لذا یا«زقّوم»و«ضریع»یکی است و«غسلین»نوشابه آنهاست،یعنی یک نوع غذا دارند و

یک نوع نوشابه.

و ممکن است هر دسته از دوزخیان یک نوع طعام داشته باشند،گروهی ضریع،گروهی زقّوم و گروهی غسلین.

پیام‌ها:

1- دوزخیان،نه از نظر روحی در رفاه هستند «فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ» و نه از نظر جسمی. «وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ»

2- ایمان نیاوردن به خدای بزرگ و بی تفاوتی نسبت به گرسنگان،خطایی نابخشودنی است. «لاٰ یَأْکُلُهُ إِلاَّ الْخٰاطِؤُنَ»

3- در بینش الهی تمام هستی ارزش دارد،چون مورد سوگند خداوند قرار گرفته است. «فَلاٰ أُقْسِمُ بِمٰا تُبْصِرُونَ وَ مٰا لاٰ تُبْصِرُونَ»

4- در مادیات،محصور نشویم،نادیدنی‌ها بسیار است. «مٰا لاٰ تُبْصِرُونَ»

5-در مدیریّت از نیروهای سالم خود،دفاع کنید و شبهات علیه آنان را برطرف سازید. وَ مٰا هُوَ بِقَوْلِ شٰاعِرٍ ... وَ لاٰ بِقَوْلِ کٰاهِنٍ

6- خداوند اتمام حجّت می‌کند.نزول وحی از سوی پروردگار جهانیان و واسطه وحی رسول کریم است. لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ ... تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

7- مبلّغ،توقّع ایمان آوردن تمام یا اکثریّت مردم را نداشته باشد. «قَلِیلاً مٰا تُؤْمِنُونَ»

8-ایمان به تنهایی کافی نیست،ذکر هم لازم است.ممکن است ایمان باشد ولی انسان غافل باشد. قَلِیلاً مٰا تُؤْمِنُونَ ... قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ

9- به خاطر عدم پذیرش اکثریّت،از گفتن سخن حق صرف نظر نکنید. لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ ... قَلِیلاً مٰا تُؤْمِنُونَ

وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنٰا بَعْضَ الْأَقٰاوِیلِ«44» لَأَخَذْنٰا مِنْهُ بِالْیَمِینِ«45» ثُمَّ لَقَطَعْنٰا مِنْهُ الْوَتِینَ«46» فَمٰا مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حٰاجِزِینَ«47» وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ«48» وَ إِنّٰا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبِینَ«49» وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَی الْکٰافِرِینَ«50» وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقِینِ«51» فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ«52»

و اگر پیامبر بعضی گفتارهای ساختگی را به ما نسبت دهد،قطعاً او را با قدرت(و به قهر)می‌گرفتیم.سپس رگ قلبش را قطع می‌کردیم.و هیچ یک از شما نمی‌توانست سپر او شود.همانا این قرآن برای اهل تقوا وسیله تذکّر است.و ما می‌دانیم که بعضی از شما تکذیب کننده قرآنید.و بی شک (این تکذیب در قیامت)بر کافران حسرتی خواهد بود.و همانا آن،حق و یقینی است.پس با نام پروردگار بزرگت به تسبیح پرداز.

نکته‌ها:

«تَقَوَّلَ» یعنی نسبت دادن سخن به کسی که آن را نگفته است.

«وتین»رگی است که خون را به قلب می‌رساند و اگر بریده شود انسان می‌میرد.

قرآن،در دنیا و آخرت مایه حسرت کفّار است.در دنیا حسرت می‌خورند که چرا مانند آنرا نمی‌توانند بیاورند و در آخرت حسرت می‌خورند که چرا به آن ایمان نیاوردند.

گرفتن با«یمین»کنایه از قدرت است،چون قدرت دست راست بیشتر است.

خداوند با هیچ کس رودربایستی ندارد،جائی که خداوند با پیامبرش این گونه سخن می‌گوید،دیگران باید حساب کار خود را بکنند.

قرآن دارای ویژگی‌هایی است،از جمله: «تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ» ، «لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ» ، «لَحَقُّ الْیَقِینِ»

پیامبر،هرگز چیزی را به خداوند نسبت نداده است،زیرا کلمه «لَوْ» در موردی به کار می‌رود که کار نشدنی باشد.

در آیات قبل خداوند از پیامبرش بهترین دفاع را کرد ولی در عین حال در این آیه تهدید هم می‌کند که اگر سخنی به ناحق به خدا نسبت دهد،شاه رگ او با قدرت قطع شود.

پیام‌ها:

1- خداوند،حافظ وحی است و احدی قدرت کم یا زیاد کردن آن را ندارد. «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنٰا بَعْضَ الْأَقٰاوِیلِ»

2- شخص پیامبر،همچون دیگران باید حریم وحی را حفظ کند. «وَ لَوْ تَقَوَّلَ»

3- همه انسان‌ها حتّی پیامبر،در برابر قوانین الهی یکسانند. وَ لَوْ تَقَوَّلَ ... لَأَخَذْنٰا مِنْهُ بِالْیَمِینِ ثُمَّ لَقَطَعْنٰا مِنْهُ الْوَتِینَ

4- قرآن،نه تنها گفتار شاعر و کاهن نیست،بلکه گفتار پیامبر نیز نیست. وَ لَوْ تَقَوَّلَ ...

5-در قانون و کلام خداوند،تساهل و تسامح ممنوع است. وَ لَوْ تَقَوَّلَ ...

6- قاطعانه برخورد کردن،دیگران را از طمع در تصرف باز می‌دارد. «لَأَخَذْنٰا مِنْهُ بِالْیَمِینِ»

7- قرآن،از مصونیّت کامل برخوردار است. «وَ لَوْ تَقَوَّلَ»

8-دفاع از حق،مهم‌تر از شخص است.برای مصونیّت وحی،حتّی جان بهترین افراد را می‌گیریم. لَوْ تَقَوَّلَ ... لَأَخَذْنٰا ...

9- برای حفظ حدود و حریم قرآن،قاطعانه باید سخن گفت. «لَأَخَذْنٰا مِنْهُ بِالْیَمِینِ»

10- گناهان بزرگ،کیفر بزرگ دارد. لَأَخَذْنٰا مِنْهُ ... ثُمَّ لَقَطَعْنٰا ...

11- هر چیز که ارزش بیشتری دارد باید حراست از آن شدیدتر باشد. تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... لَوْ تَقَوَّلَ ... لَأَخَذْنٰا ... لَقَطَعْنٰا ...

12- قهر خداوند نسبت به کسانی که حریم وحی را بشکنند،نابودی است.

«لَقَطَعْنٰا مِنْهُ الْوَتِینَ»

13- هیچ کس،قدرت هیچ گونه مقاومتی در برابر قهر الهی ندارد. «فَمٰا مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حٰاجِزِینَ»

14- تأثیر قرآن روی متقین جدی و قطعی است. «وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ»

15- شرط پند پذیری،روحیه تقواست. «لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ»

16- در برابر متّقین،مکذّبین هستند. لِلْمُتَّقِینَ ... مِنْکُمْ مُکَذِّبِینَ

17- مبلّغ نباید توقّع داشته باشد که همه مردم تسلیم او باشند. «مِنْکُمْ مُکَذِّبِینَ»

18- مکذّبین بدانند که زیر نظر خدا هستند. «لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبِینَ»

19- در برابر موضع‌گیری‌های مکذّبین،در پناه یاد خدا به راه خود ادامه بده.

«فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ»

20- تسبیح خداوند در راستای تربیت انسان است. «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ»

«والحمدللّه ربّ العالمین»