العبقری الحسان فی احوال مولانا صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف جلد 8

مشخصات کتاب‌

سرشناسه : نهاوندی علی‌اکبر، ۱۲۳۸ - ۱۳۲۹.

عنوان و نام پدیدآور : العبقری‌الحسان فی احوال مولانا صاحب‌الزمان / مولف علی‌اکبر نهاوندی ؛ تحقیق و تصحیح صادق برزگر بفرویی - حسین احمدی‌قمی.

مشخصات نشر : قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۸ - .

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۵۰۰۰۰ ریال : دوره ، چاپ دوم : 978-964-973-102-5 ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج.۱) ؛ : ج. ۱ ، چاپ دوم 978-964-973-103-2 : ؛ ج. ۲ ، چاپ دوم 978-964-973-104-9 ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (چ.۲) ؛ ج. ۳ ، چاپ دوم 978-964-973-105-6 : ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج.۳) ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج. ۴ ؛ ج. ۴ ، چاپ دوم 978-964-973-106-3 : ؛ ج. ۵ ، چاپ دوم 978-964-973-107-0 : ؛ ۴۲۰۰۰۰ ریال (ج.۵) ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج. ۶ ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج. ۷ ؛ ج. ۶ ، چاپ دوم : 978-964-973-108-7 ؛ ۴۲۰۰۰ ریال: ج. ۷ 978-964-973-109-4 : ؛ ۴۲۰۰۰۰ ریال (ج.۸)

یادداشت : ج. ۴، ۶ و ۸ (بخش دوم٬ چاپ اول: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۱ و ۲ (چاپ اول: بهار ۱۳۸۶)

یادداشت : ج.۳، ۵ و ۷ (بخش اول، چاپ اول: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱ - ۸ ( چاپ دوم ).

مندرجات : ج. ۲ . بساط دوم.- ج. ۳ . بساط سوم ، بخش اول.- ج. ۴ . بساط سوم ، بخش دوم.- ج. ۵ . بساط چهارم ، بخش اول.- ج. ۶ . بساط چهارم ، بخش دوم.- ج. ۷ . بساط پنجم ، بخش اول.- ج. ۸ . بساط پنجم ، بخش دوم

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم ۲۵۵ق -

شناسه افزوده : برزگر، صادق ۱۳۵۲ - مصحح

شناسه افزوده : احمدی قمی حسین ۱۳۴۱ - مصحح

رده بندی کنگره : BP۲۲۴/۴/ن۹۳ع۲ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۴۳۵۱۷

اشاره

عبقریّه یازدهم [مواریث انبیا در وقت ظهور]

اشاره

بیان جمله اشیایی که مواریث انبیا به شمار آمده‌اند و توضیح آن‌که هنگام ظهور آن جان جهان و امام عالمیان آن‌ها نزد حضرتش موجود و در مرأی و منظر اهالی آن اوقات و اوان مشهودند و در آن، چند نجمه است.

[عصای موسی با حضرت] 1 نجمة

اشاره

بدان در اخبار کثیره مثل خبر مفصّل مفضل و غیره وارد شده: چون حضرت بقیّة اللّه ظهور فرماید مواریث جمیع انبیا با آن حضرت باشد و ما در این عجالت از جمله به نقل و شرح دوازده میراث از آن‌ها اکتفا می‌نماییم، پس می‌گوییم:

اوّل، عصای موسی است؛ چنان‌که در بحار⁽¹⁾از غیبت نعمانی‌⁽²⁾و او به اسناد خود از حضرت باقر علیه السّلام روایت نموده که فرمود: چون حضرت قائم- عجل اللّه تعالی فرجه- ظهور نماید، بیرق رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله، انگشتری سلیمان و سنگ و عصای موسی، با او باشد و آن عصا یکی از معجزات قاهرات حضرت کلیم اللّه، موسی بن عمران علیه السّلام بود؛ آن‌چنان‌که در کتاب قصص المرسلین ملّا معین الدین هروی است، در نام اختلاف است.

مقاتل بن سلیمان گوید: آن اتعفه نام داشت، مقاتل بن حیّان گوید: نام آن غیاث بود

و بعضی گویند: زائده نام داشت. فامّا اکثر علما برآنند که نام آن، علیق و از چوب آس بهشت بود، درازی آن ده گز و میراث آدم صفی اللّه علیه السّلام بود که به موسی رسیده بود.

خدای تعالی در قرآن مجید و فرقان حمید، آن را به چهار نام خوانده:

اوّل: عصا؛ چنان‌که فرموده: أَنْ أَلْقِ عَصاکَ*⁽¹⁾

دوّم: حیّه؛ چنان‌چه فرموده: فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی‌⁽²⁾

سوّم: ثعبان؛ چنان‌که فرموده: فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ‌⁽³⁾

چهارم: جان؛ چنان‌که فرموده: تَهْتَزُّ کَأَنَّها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً*⁽⁴⁾

هم‌چنین در آن کتاب است که ابن عبّاس گفته: عصای موسی، یک معجزه نبود، بلکه در آن، هفتاد معجزه بود. پس از آن می‌گوید: جامع این کتاب را به مطالعه کتب از تفاسیر، تواریخ، قصص و اخبار، به دست آوردم و عمر خود را در آن صرف نمودم، از جمله معجزات آن عصا که در کتب متفرّقه مذکور شده‌اند بیست معجزه به نظر رسیده، آن‌ها را در این نسخه، در سلک انتظام درآورده، بر آن اشارات غریب و لطایف بدیع متفرّع ساختم؛ چنان‌که به نظر شریف ارباب الباب خواهد رسید و به صنوف تحسین و الوف تزیین ایشان، معین مسکین، تشرّف خواهد یافت.

[ذکر معجزات عصای موسی]

معجزه اوّل: به ثبوت پیوسته که آن عصا دو شعبه داشت. چون موسی علیه السّلام به بیابان باز رسید و لشکر زنگبار شام میمنه و میسره عالم را به ظلّام عنبرفام، ملبّس به لباس آل عبّاس گرداند، جام گیتی‌نمای عالم به غبار ظلّام، تیره‌فام گشت، آن دو شعبه، مثال آفتاب و ماه نور و ضیا برافروخت و آن مقدار که چشم کار کرد، به آن نور، منوّر گشت.

معجزه دوّم: وقتی موسی آرزومند شراب ناب جنّت گشت و خاطر شریفش مایل شیر و انگبین بهشتی بود، دهان مبارک بر آن دو شعبه نهاد؛ از یک شعبه، شیر خالص و از دیگری عسل مصفّا پدید آمد.

معجزه سوّم: حضرت کلیم الرحمن، چون آتش عطش در باطن او، مشتعل گشت یا وقتی برای سقایت اغنام، آب خواست، بر سر چاه آمد و آن عصا را به چاه فروگذاشت، هرچند چاه عمیق بود، آن عصا به مقدار مغاک چاه قد کشید، بلند شد و بر بیرون ظرفی بر مثال دلوی پدید آمد، از آب مملوّ گشته، از قعر چاه برآمد.

معجزه چهارم: چون موسی علیه السّلام محتاج طعام شد و سورت مجاعت در باطن مبارکش ظاهر گردید، آن عصا را بر زمین اشاره فرمود، قوت آن روزش به حصول پیوست.

معجزه پنجم: چون موسی علیه السّلام میل میوه داشت، آن عصا را بر زمین فروبرد، فی الحال سبز شد، شاخه‌ها بگسترانید، گل و شکوفه پدید آمد و در همان زمان هر میوه که خاطر مبارکش به آن مایل بود، از آن درخت عالی‌بخت به کمال رسید.

معجزه ششم: هنگامی که موسی علیه السّلام با دشمنی مقاتله کرد، از آن دو شعبه، دو اژدها پدید آمد و به جانب خصم موسی علیه السّلام تیر انداخت.

معجزه هفتم: چون موسی علیه السّلام قطع مراحل می‌نمود، اگر در راه سنگ، کوه یا درختی پیش می‌آمد که گذشتن از آن دشوار بود، عصا را بر آن می‌زد، فی الحال آن‌ها از راه او برمی‌خاست.

معجزه هشتم: به هر دریا، رودخانه یا نهری می‌رسید که بدون کشتی عبور از آن میسّر نمی‌گشت؛ عصا را بر آن می‌زد، راه پدید می‌آمد و گذشتن از آن‌جا آسان می‌شد.

معجزه نهم: اگر برای موسی علیه السّلام سفری پیش می‌آمد و در بدایت آن مسافت یا در نهایت آن پیاده رفتن بر ایشان دشوار می‌شد، بر آن عصا قدم می‌گذاشت و بر آن سوار می‌شد؛ مثال برق خاطف به سرعت او را به مقصد می‌رسانید؛ چنان‌که احتیاج به تحریک پا نبود.

معجزه دهم: اگر در بیابان، راه بر موسی علیه السّلام مشتبه می‌شد، آن عصا طریق موصل به مقصود را برایش آسان می‌نمود.

معجزه یازدهم: چون بوی ناخوش و کریهی به مشام حضرتش می‌رسید، آن عصا را می‌بویید؛ عطری از آن حاصل می‌شد و استشمام آن را دافع آن بوی ناخوش قرار می‌داد.

معجزه دوازدهم: اگر موسی علیه السّلام عزیمت راه می‌کرد و در آن راه قطاع طریق بود، آن عصا با وی به سخن درمی‌آمد و می‌گفت از این راه مرو که قطاع الطریق در کمین‌اند.

معجزه سیزدهم: چون گوسفندانش گرسنه بود، به وسیله آن عصا از درخت برایشان برگ فرومی‌ریخت، هرچند که آن درخت بسیار بلند بود.

معجزه چهاردهم: اگر مار یا موری از حشرات زمین پیدا می‌شد، آن عصا همه را از وی دفع می‌کرد.

معجزه پانزدهم: هر سفری که برای موسی علیه السّلام اتّفاق می‌افتاد، جهاز، متاع و مایحتاج سفر خود را بر آن عصا بار می‌کرد و او را بر گردن خود می‌نهاد و هیچ گرانی از آن به حضرت موسی علیه السّلام نمی‌رسید.

معجزه شانزدهم: چون موسی علیه السّلام به خواب می‌رفت، آن عصا به نگاهبانی و شبانی گوسفندان وی قیام و اقدام می‌نمود، تا زمانی که آن جناب از خواب بیدار می‌گشت.

معجزه هفدهم: هر پنج‌شنبه، آن عصا از پیش حضرت موسی علیه السّلام غایب می‌گشت و به طواف کعبه معظّمه می‌رفت، از آن‌جا به مدینه سکینه می‌آمد؛ آن‌جا که اکنون مرقد پرنور آن سلطان انبیاست، ده‌بار به خواجه کاینات صلّی اللّه علیه و اله صلوات می‌فرستاد و غفران و بخشایش امّتان آن حضرت را از خدای تعالی درخواست می‌کرد.

معجزه هجدهم: چون موسی علیه السّلام می‌خواست بر شهر و ولایتی عبور کند و بر وقایع آن اطّلاع یابد، آن عصا را برمی‌داشت و مثل مرغی طیران می‌نمود، آن عصا حضرت را بر آن ولایت می‌برد تا بر احوال و اوضاع آن ولایت مطّلع شود.

معجزه نوزدهم: هرچه فرعون در خلأ و ملأ با قوم خود می‌گفت، عصا،

موسی علیه السّلام را از آن ماجرا آگاه می‌گرداند، تا این‌که آن جناب به تدارک آن می‌پرداخت.

معجزه بیستم: اگر نزد موسی علیه السّلام می‌آوردند و آن گرم بود؛ چنان‌که خوردن آن به آسانی دست نمی‌داد؛ سر عصا را در طعام درمی‌آورد و آن به حدّ اعتدال بازمی‌آمد و اگر طعام سرد بود، گرم می‌شد.

معجزات دیگر در آن عصا بود که متون کتب متداول آن را احاطه ننموده و از چهره استظهار آن‌ها قناع نگشوده‌اند و اللّه المؤیّد، انتهی.

[بیان در باب عصای موسی]

تنظیر فیه تبشیر ایضا در همان کتاب است که اگر پرسند، چون به موسی علیه السّلام گوسفندانی دادند، او برای ضیافت مراعی از خیانت سباع، می‌بایست عصایی داشته باشد تا اغنام وی مصون و محفوظ مانند؛ حال ضیافت رعایای خویش و امّتان مرحوم را که راعیان «کلّکم راع و کلّکم مسئول عن رعیته»⁽¹⁾می‌باشند، به کدام عصا فایز نموده؟

جواب آن است که شعیب نبی، چون گوسفندان خود را به موسی علیه السّلام سپرده و به صحرای مدین می‌فرستاد، دانست در آن بیابان سباع و گرگان بسیاری است که در کمین ایشان‌اند و دسترسی به آن‌ها را غنیمت می‌شمرند و انتظار می‌برند، پس عصایی به موسی علیه السّلام داد تا شرّ سباع آن مراعی را از آن مواشی بازدارد.

هم‌چنین حضرت احدیّت جلّ و علا که تو را راعی مراعی خود ساخته و مراعات آن‌ها را بر تو ایجاب فرموده که آن‌ها عبارت از اعضا و جوارحت هستند و تو را با آن‌ها در بیابان مدین دنیا و علف زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ‌⁽²⁾فرستاده؛ به علم ازلی می‌دانند که گرگان شیاطین در کمین اهلاک رعایای تو هستند، لا بدّ برای دفع وسواس

ابالسیه الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ‌⁽¹⁾عصایی که بتواند عروة الوثقای تو باشد، به تو انعام نموده و آن کلمه طیّبه لا اله الّا اللّه است و هر معجزه‌ای که از عصای موسی به وجود آمده و مثل آن نیز، از این کلمه طیّبه به ظهور رسیده، بلکه به مراتب بهتر و بیشتر تا این بیست معجزه که از خصایص عصای موسی علیه السّلام مرقوم افتاد و نظیر آن را در کلمه توحید مبیّن می‌سازم و جام جهان‌نمایی برای ارباب تحقیق می‌پردازم.

اوّل: گفتیم عصای موسی علیه السّلام دو شعبه داشت، کلمه توحید نیز دو شعبه دارد؛ یکی اقرار و دیگری تصدیق. آن عصا در شب تاریک روشنی می‌داد و این عصا در ظلمت‌آباد منکرات، عارفان را به معروفان آشنایی می‌دهد.

دوّم: آن عصا از یک شعبه خود شیر سفید و از شعبه دیگرش، عسل مصفّا می‌داد و این عصا از شعبه اقرار، شیر شریعت غرّای بیضا و از شعبه دیگر عسل مصفّای محبّت حق تعالی می‌دهد.

سوّم: آن عصا هنگام حاجات رسن می‌شد و از قعر چاه مغاک آب برمی‌آورد؛ این عصا در وقت مناجات، از دیده عیبناک، آب و از سینه غمناک، آه برمی‌آورد.

چهارم: موسی علیه السّلام چون گرسنه می‌شد، آن عصا را بر خاک و گل می‌زدی، برایش طعام حاصل می‌شد؛ بنده گرسنه مائده قرب حقّ چون این عصا را بر جان و دل زند، به مطلوب واصل می‌گردد.

پنجم: وقتی حضرت موسی علیه السّلام فواکه می‌خواست آن عصا درختی می‌شد و به او میوه می‌داد و این عصا چون بنده به از به خواهد، این شجره طیّبه او را به جانب قدس شیوه می‌دهد.

ششم: هنگامی که موسی علیه السّلام با دشمنان مقاتله می‌کرد، آن عصا تیر تیب از قندیل جیب، بر گمان لا ریب می‌نهاد و به سوی دشمن می‌انداخت و این عصا، چون ابلیس پر تلبیس قصد ایمان کند، ذو الفقار و سر لام الف خود را برکشد و سپر شیطان لعین را به وسیله آن بیندازد.

هفتم: اگر کوه یا سنگی عظیم، در راه موسی علیه السّلام پیش می‌آمد، عصا آن را برمی‌داشت، این عصا نیز اگر کوه گناه یا سنگ راهی برای بنده پیش آید، از جلوی راه او برمی‌دارد.

هشتم: چون گذر موسی علیه السّلام بر دریایی می‌افتاد، آن عصا را بر آن دریا می‌زد، آب‌ها از پیش برمی‌خاست؛ چنان‌که گردوغبار از قعر دریا برمی‌آمد، این‌جا نیز چون گذر بنده بر دریای آتشین دوزخ افتد، این عصا دریای آتش سوزنده را از پیش بردارد که جز یا مؤمن! فانّ نورک اطفأ لهبی.

نهم: اگر راه دور بود، آن عصا مرکب می‌گشت، موسی علیه السّلام را برمی‌داشت و به منزل مقصود رساند، این عصا نیز اگر بنده از درگاه اله دور افتد، به قوّت إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ‌⁽¹⁾بنده را از درگاه برداشته، به جانب قدس اله حاضر می‌گرداند.

دهم: اگر موسی علیه السّلام راه را نمی‌دانست، آن عصا او را به طریق مستقیم اشارت می‌نمود، این عصا نیز چون بنده راه نجات را نداند و به حال خود درماند، طریق موصل به مقصود را به وی بنماید و ابواب مسدود را بر روی او بگشاید.

یازدهم: چون مشام حضرت موسی علیه السّلام مکدّر می‌گشت، آن عصا طیبی از عطر جیب به دماغش می‌گذراند تا مسام مشام وی بدان رایحه مروّح می‌گشت، این عصا نیز چون برای بنده خللی از کید معاصی و زلّات در دماغ پدید آید؛ رایحه‌ای از مهبّ رحمت به مشام جانش رساند و از نتن معاصی و زلّاتش برهاند.

دوازدهم: آن عصا موسی را از دزدان که راهزنان زمین‌اند، خبردار می‌کرد، این عصا بنده را از دزدان شیاطین که راهزنان دین‌اند، واقف گرداند.

سیزدهم: آن عصا چون مراعی موسی گرسنه می‌گشت، از درختان برای ایشان برگ فرومی‌ریخت، این عصا نیز چون رعایای اعضا گرسنه شوند؛ عطایای طاعات و عبادات از درخت نیک‌بخت، مثل کلمة طیّبة کشجرة طیّبة اوراق اسواق بر ایشان

نثار گرداند.

چهاردهم: آن عصا حشرات زمین را از موسی علیه السّلام دفع می‌کرد، این عصا موذیات دین را که عبارت از اخلاق ذمیمه‌اند، از صفات بنده بازمی‌دارد.

پانزدهم: آن عصا در سفر بر گردن موسی علیه السّلام می‌نشست و جهاز او را برمی‌داشت، این عصا بر دل بنده می‌نشیند و بار گناه را از گردن بنده برمی‌دارد.

شانزدهم: چون موسی علیه السّلام به خواب می‌رفت، آن عصا گوسفندان او را شبانی می‌کرد، این عصا چون بنده به خواب غفلت رود، بنده را پاسبانی می‌کند.

هفدهم: آن عصا هر هفته یک بار کعبه معظّمه را طواف می‌نمود؛ به مدینه می‌رفت و برای امّت مرحومه استغفار می‌کرد، این عصا روزی چندین بار به قلّاب إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ‌⁽¹⁾بنده را به آستانه کهربایی می‌برد و گوینده خود را شفاعت می‌کند.

هجدهم: آن‌جا وقتی موسی علیه السّلام می‌خواست ولایتی ببیند، آن عصا، وی را برداشته، بدان ولایت بگذراند، این‌جا چون بنده بخواهد ولایت عالم ربوبیّه را مشاهده نماید، این عصا دل وی را برداشته، به عرش برد تا سرّ الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی‌⁽²⁾را دریابد.

نوزدهم: آن عصا هرگاه در خلأ و ملأ خبری از فرعونیان از او پوشیده بود، یک یک را به او بیان می‌کرد، این عصا هرچه در خلوتخانه قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی‌⁽³⁾فرعون آفرین با حبیب خود خاتم النبیین گفته، یک‌یک احکام شریعت و نوامیس دیانت را با بنده در میان نهد.

بیستم: آن عصا طعام گرم موسی علیه السّلام را سرد و طعام سردش را گرم می‌کرد، این عصا دل بنده را از دنیا سرد و به محبّت خداوند جلّ و علا گرم می‌گرداند.

این جهات مشابهت بین این عصا که کلمه لا اله الّا اللّه است با عصای موسی علیه السّلام بود.

[فضیلت توحید بر عصای موسی]

تذییل فیه تفضیل ایضا در همان کتاب آمده: ای عزیز! عصای موسی علیه السّلام اگرچه عزیز بود امّا توحید تو که عصای آن، کلمه طیّبه لا اله الا اللّه است از آن عزیزتر است.

بزرگان در وجوه تفضیل کلمه توحید بر عصای موسی علیه السّلام چندین وجه ایراد فرموده‌اند، ما از جمله به بیان ده وجه اقتصار می‌نماییم:

وجه اوّل: آن عصا از شعیب به موسی علیه السّلام رسیده بود و کلمه توحید از خدای بی‌عیب به تو رسیده است که شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ⁽¹⁾

وجه دوّم: چنان‌که فرعون از عصای موسی علیه السّلام ترسیده، موسی علیه السّلام نیز از عصای خود ترسید، تا آن‌که خطاب آمد: خُذْها وَ لا تَخَفْ‌⁽²⁾و لکن هیچ‌کس از کلمه توحید نترسد، بلکه امید همه دردمندان به وی بود که قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمالَکُمْ‌⁽³⁾

وجه سوّم: عصای موسی علیه السّلام به دلیل سَنُعِیدُها سِیرَتَهَا الْأُولی‌⁽⁴⁾متلوّن و متغیّر می‌شد ولی توحید تو به دلیل یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ‌⁽⁵⁾هرگز متغیّر و متبدّل نمی‌گردد.

وجه چهارم: الحال عصای موسی علیه السّلام میان مردم موجود نیست، ولی نور توحید تو عرصه اجرام علوی و اجسام سفلی را استیفا نموده است.

وجه پنجم: عصای موسی علیه السّلام شاخه‌ای از درخت بریده بود و لکن توحید تو درختی است که بیخ آن در دل باشد و شاخه آن به فوق العرش رسیده کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ⁽¹⁾

وجه ششم: آن عصا فقط در دست موسی علیه السّلام معجزه می‌نمود و لا غیر، امّا کلمه توحید هرجا که جمال نماید- اگرچه کافر هفتاد ساله باشد- معجزه خود را خواهد نمود که من قال لا اله الا اللّه دخل الجنّة امّا به شروطها که از جمله ولای حضرات ائمّه اثنا عشر و اقرار و اذعان به امامت آن حجج اللّه الملک الاکبر است.

وجه هفتم: عصای موسی علیه السّلام در آن روز زینت از هیبت، چندین هزار نفر را کشت و در عقبی به عذاب مبتلا گردانید، امّا کلمه توحید صدها هزار نفر را در دنیا از کشتن برهانید؛ امرت ان اقاتل النّاس حتّی یقولوا لا اله الّا اللّه و در عقبی ایشان را از عذاب برهانید که کلمه لا اله الّا اللّه حصنی، فمن قالها دخل فی حصنی و امن من عذابی.

وجه هشتم: عصای موسی علیه السّلام او را در ایّام حیات نفع رسانید و چون از دنیا رفت، عصا را در دنیا بگذاشت و خود به بزم قدس خرامید و لکن کلمه توحید این خاصیّت را دارد که هرگز از بنده جدا نیست و نفع او در دنیا و آخرت از بنده منقطع نمی‌گردد که نَحْنُ أَوْلِیاؤُکُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ⁽²⁾

وجه نهم: قدّ عصای موسی علیه السّلام ده گز بیش‌تر نبود و در حجم هم، مقدار درمی بیش نبود، الّا ما شاء اللّه و لکن کلمه توحید قد و قامتی دارد که زمین، آسمان، عرش، فرش، ملک، ملکوت، غیبت و شهادت را فراگرفته، بلی شهسواری است که جولانگاه وی، فضای هوای هویّت است.

قال صلّی اللّه علیه و اله: ما قال عبد لا اله الّا اللّه صدقا الّا صعدت و لا یردّها حجاب فإذا وصلت إلی اللّه تعالی نظر إلی قائلها و حقّ علی اللّه أن لا ینظر إلی موحّد الّا برحمته.

وجه دهم: محلّ عصا دست است که وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ یا مُوسی‌⁽¹⁾ولی محلّ توحید قلب است أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ‌⁽²⁾دست از عالم خاک و دل از عالم پاک، آن محلّ نظر خلق، این محطّ نظر حقّ که انّ اللّه لا ینظر إلی صورکم و اعمالکم و لکن ینظر إلی قلوبکم و نیّاتکم.

[عصای موسی به چهار نام]

اشارة فیها شباهة و بشارة هم در آن‌جاست که چون حق‌تعالی در قرآن مجید عصای موسی علیه السّلام را در چهار جا به چهار نام یاد کرد:

اوّل: عصا که أَنْ أَلْقِ عَصاکَ*⁽³⁾زیرا متّکای موسی بود.

دوّم: حیّه فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی‌⁽⁴⁾زیرا مرده بود؛ زنده گشت.

سوّم: ثعبان ثُعْبانٌ مُبِینٌ‌⁽⁵⁾زیرا سحر سحره فرعون را به یک دم درکشید.

چهارم: جانّ تَهْتَزُّ کَأَنَّها جَانٌّ*⁽⁶⁾زیرا سریع السیر بود.

در کلمه توحید نیز این چهار معنی مندرج است، چرا که او هم متّکای اهل اسلام است که وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ‌⁽⁷⁾هم حیّه است، زیرا دل مرده را زنده می‌کند أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ‌⁽⁸⁾هم ثعبان است، چون سحر سحره نفس را به یک دم نابود می‌گرداند که قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمالَکُمْ‌⁽⁹⁾و هم جانّ؛ یعنی سریع السیر

است، زیرا به یک طرفة العین از نزد بنده به مقام قرب باری تعالی متصاعد می‌گردد که إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ‌⁽¹⁾

[عصای حضرت آدم نزد حضرت] 2 نجمة

اشاره

بدان دوّمی از مواریث انبیا که هنگام ظهور نزد حضرت بقیّة اللّه می‌باشد، عصای حضرت آدم علیه السّلام است؛ چنان‌که در حدیث مفصّل مفضل بن عمر است که وقتی حسنی با عسکر خود وارد کوفه شود، او با حضرت بقیّة اللّه در میان دو لشکر بایستند، پس حسنی به حضرت عرض نماید: اگر تو مهدی آل محمدی، پس عصای جدّ تو رسول خدا کجاست؟ سپس یک‌یک مخصوصات آن حضرت را اسم می‌برد، تا آن‌که حضرت صادق علیه السّلام می‌فرماید: آن‌گاه حضرت قائم علیه السّلام جوال یا مانند آن را حاضر نماید که به آن سفط می‌گویند و آن‌چه او خواسته باشد، در آن است.

مفضل گفت: ای آقای من! همه آن‌ها در سفط است؟

فرمود: بلی، و اللّه! و ترکه جمیع پیغمبران، حتّی عصای آدم در آن است.⁽²⁾الحدیث

محتمل است این عصای موسی علیه السّلام همان عصای آدم باشد؛ چنان‌که در کشّاف مطابق این احتمال، خبری نقل نموده که عصاهای انبیا نزد شعیب جمع شده بود، بعد از این‌که دخترش را به موسی علیه السّلام داد و شبانی گوسفندان خود را به او محوّل نمود، شب هنگام به او فرمود: در این خانه رو و یکی از آن عصاها که در آن است، بردار!

موسی به اندرون خانه آمد و عصایی که آدم از بهشت همراه خود بیرون آورده بود و به میراث از انبیا به شعیب رسیده بود؛ برداشت. چون شعیب مکفوف بود، آن را به

دست مسّ کرد و دانست عصای آدم است، گفت: این را بنه و دیگری را بردار!

موسی علیه السّلام هفت نوبت به آن خانه آمد و همین عصا به دستش آمد. شعیب دانست وی شایسته آن است. آن را به موسی علیه السّلام تفویض نمود و چون عصا را به او داد، گفت: ای موسی! چون به مفرق الطریقین برسی، دو راه پدیدار آید، بر دست چپ برو! اگرچه در دست راست بیشتر گیاه باشد، چون در آن مرغزار، اژدهای عظیمی هست که مرد را با چهارپا فرومی‌برد.

موسی علیه السّلام چون به آن‌جا رسید، گوسفندان به جانب راست میل کردند و می‌دویدند، موسی علیه السّلام هرچه خواست آن‌ها را بازگرداند، نتوانست، پس بالضرورت بر اثر ایشان رفت، مرغزاری دید که در آن گیاه بسیار رسته بود، گوسفندان به چرا مشغول شدند و موسی علیه السّلام به جهت تعب بسیار، همان‌جا بخفت و عصا را بر زمین فرو برد، اژدها آمد و آهنگ گوسفندان کرد، عصا جانوری گشت، با او برآویخت و او را کشت.

موسی علیه السّلام از خواب برخاست، عصا خون‌آلوده و اژدها کشته شده بود؛ شادمان شد، آمد و به شعیب خبر داد. شعیب به دختر خود گفت: شوهر تو پیغمبری خواهد بود که برای او در این عصا شأنی عظیم باشد. چون شعیب دانست موسی علیه السّلام، مرتبه‌ای عظیم نزد حق‌تعالی دارد و برکت و یمن قدم و حسن رعایت او را در گوسفندان دید، خواست به وی احسانی نماید، گفت: ای موسی! هر بچّه‌ای از گوسفندان که امسال، ابلق؛ یعنی سیاه و سفید به‌وجود آید، به تو عطا کردم. حق‌تعالی در خواب به موسی علیه السّلام وحی کرد:

این عصا را بر آبی زن که گوسفندان از آن می‌خورند!

موسی عصا را بر آب زد و گوسفندان از آن آب خوردند. نتایجی که آن سال از ایشان حاصل شد، همه ابلق بودند. شعیب چون دید همه نتایج گوسفندان، آن سال ابلق به وجود آمدند، دانست این روزی است که حق‌تعالی به وی داده، پس همه را به وی تفویض کرد.

در تفسیر منهج الصادقین بعد از ذکر آن‌چه ما از کشّاف نقل نمودیم؛ گفته: در

روایتی دیگر از یحیی بن سلام، مروی است که شعیب گفت: هر سخله که به لون مادر خود نباشد، آن را به تو دادم، پس موسی علیه السّلام به طریق الهام در خواب، عصا را بر آب زد و گوسفندان از آن آشامیدند، تمام اولاد آن‌ها برخلاف شکل امّهات خود به‌وجود آمدند و شعیب همه را تسلیم موسی علیه السّلام فرمود.

چنان‌که محتمل است به قرینه ذکر عصای موسی علیه السّلام در حدیث مفضل بعد از ذکر عصای حضرت آدم و به قرینه اخبار دیگر؛ عصای موسی علیه السّلام غیر از عصای آدم باشد.

در منهج آمده: چون جناب شعیب، صفورا را به عقد موسی علیه السّلام درآورد و صداق او را شبانی گوسفندان خود قرار داد و موسی علیه السّلام با صداق مذکور، قبول شرط نمود؛ به شعیب گفت: چرا که مرا به شبانی نصب کرده‌ای، عصایی به من ده تا گوسفندان را برانم و سباع را از آن‌ها دفع نمایم!

شعیب به دختر خود گفت: در فلان خانه برو، چند عصا هست، یکی را بیاور و به موسی علیه السّلام بده! دختر رفت، عصایی برداشت و بیاورد، شعیب آن را دید و گفت: این عصا را بگذار و عصای دیگری بیاور!

دختر عصا را پس برد و بنهاد، امّا تا خواست دیگری را برگیرد، همان عصا به دستش آمده، آورد.

شعیب فرمود: این همان است و سه بار این صورت به این طریق واقع شد. نوبت سوّم، دختر گفت: به خدا سوگند! من قصدا این را برنمی‌گیرم، هر نوبت که می‌خواهم عصای دیگری برگیرم، این عصا به دستم می‌آید. شعیب آن را گرفت و به موسی علیه السّلام داد، چون موسی علیه السّلام به شبانی رفت، شعیب از دادن آن عصا پشیمان شد و گفت: روزی مردی این عصا را به من ودیعت داده، جایز نیست آن را به کسی بخشم.

سدی گفته: صورت چنان بوده که روزی فرشته‌ای به صورت مردی برآمد، آن عصا را نزد شعیب نهاد و برفت. پس شعیب برخاست و از عقب موسی علیه السّلام روان شد تا عصا را از او بستاند.

موسی علیه السّلام گفت: ای شعیب! این عصا لایق و مناسب حال من است و خاطرم بسی به

آن تعلّق گرفته، نمی‌توانم با خود قرار دهم که آن را ردّ کنم، لذا هردو اتّفاق کردند اوّل کسی که پدید آید، او را حکم سازند تا آن‌چه وی به آن قرار دهد، عمل نمایند.

حق‌تعالی فرشته‌ای را بر صورت مردی فرستاد، چون او را دیدند، گفتند: میان ما حکم باش و صورت حال را به او گفتند.

وی گفت: حکم من آن است که عصا به کسی اولی است که آن را از زمین بردارد.

آن‌گاه عصا را از ایشان بستد، بر زمین نهاد و به ایشان گفت: بردارید! شعیب هرچه خواست بردارد، نتوانست؛ موسی آن را از زمین برداشت و بر دوش نهاد. حکم حکم نمود که این عصا برای تو است.

سپس موسی علیه السّلام رفت و آن عصا با او ماند.

از ابو صالح و او از ابن عبّاس نقل کرده: شعیب خانه‌ای داشت که هیچ‌کس در آن‌جا نمی‌رفت مگر وی و دختری که زن موسی علیه السّلام شد. در آن خانه، سیزده عصا بود و شعیب یازده پسر داشت، به هرکس که بالغ می‌شد، می‌گفت: برو و عصایی از آن بردار! او می‌رفت که یکی از آن‌ها را بردارد، آتشی می‌آمد و آن پسر را می‌سوزاند تا این‌که جمله هلاک شدند. چون به دختر گفت: برو و عصا بیاور! او رفت و عصای نیکوتر آورد و هیچ آفتی به وی نرسید.

گفت: ای دختر! تو را بشارت باد که شوهرت پیغمبر خواهد شد و در این عصا امری عظیم برای او رخ نماید که مشهور عالم شود و به جهت آن، بسی مردم در دایره اسلام درآیند.

[نفع دست گرفتن عصا]

بیان کجمع الحصا و اعلان بنفع العصا بدان در شریعت مطهّر اسلامی، اتّخاذ عصا و در دست گرفتن آن، از سنن اکیده است و اخبار کثیری بر این معنی از حضرت رسول مختار و حضرات ائمّه هشت و

چهار علیهم السّلام عزّ صدور یافته، از جمله در تفسیر منهج از تفسیر مجمع البیان‌⁽¹⁾نقل نموده:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: تعصّوا فانّها من سنن المرسلین؛ عصا به دست گیرید که از سنّت پیغمبران است که مرسل بودند.

نیز از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روایت نموده که فرمود: حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله فرمودند: هرکه به جهت سفر از خانه بیرون رود و با او عصای بادام تلخ باشد و هنگام توجّه به سفر خود، آیه وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ؛⁽²⁾را تا قوله تعالی: وَ اللَّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکِیلٌ‌⁽³⁾تلاوت کند، حق‌تعالی او را از هر درد و ضرر رساننده‌ای، از هر دزدی تعدّی نماینده و از حدّ درگذرنده‌ای و از هر جانور نیش‌دارنده‌ای ایمن کند، تا آن‌که به منزل خود رجوع کند و با او هفتادوهفت فرشته باشد که پیش و پس او را احاطه نمایند و برایش استغفار کنند تا به منزل، معاودت نماید و عصا را از دست بنهد.

ثعالبی در ثمار القلوب از جاحظ نقل نموده که گفته: چنین کسی چنین یارایی دارد که احاطه خود را در معنی کلام حضرت موسی علیه السّلام ادّعا نماید که درباره عصای خود به باری‌تعالی عرضه داشت: وَ لِیَ فِیها مَآرِبُ أُخْری‌⁽⁴⁾مگر به تقریب ذهن و ذکر آن چه از منافع آن به خاطرش خطور کند و لکن من جمله‌ای از موارد را ذکر می‌کنم که در آن‌ها حاجت به عصا نمایان و مشهود است. از جمله آن موارد این است که عصا برای دفع گزند مار و عقرب و گرگ و شتری که هیجان شهوت او را دریافته باشد و غیر آن از فحول هایجه دیگر، برداشته می‌شود پیرمرد، مریض و کسی که یک پای او قطع شده و یا آن‌که اعرج باشد بر آن تکیه می‌کند؛ در این هنگام عصا، قائم مقام پای دیگر است و برای انسان نابینا به منزله کسی است که دست او را می‌گیرد و راه می‌برد، به وسیله آن تنور آتش را به‌هم می‌زند که خاکستر از روی آتش‌های آن برطرف شود، برای کوفتن

گچ، ساروج، حشیش و کنجد آلت است، برای ریختن برگ از درخت، نافع و برای مکّاری و پیاده‌رو و در راه رفتن آن‌ها معین است، باعث استقامت مفلوج و مانع شدن او از اعوجاج در سیر می‌شود و موجب نگاهداری محموم از ارتعاشی است که هنگام تب در بدن او می‌باشد. برای مرکوب به منزله تازیانه است و برای مسافر نافع می‌باشد به این صورت که یک طرف آن را در دسته توشه‌دان یا حلقه آن داخل کند و آن را به دوش کشد و سبب سهولت حمل ثقیل باشد به این‌که آن را در زیر آن فروبرده، یک سر آن را خودش و طرف دیگرش را کس دیگری گرفته و آن را حمل نمایند.

نیز در وقت فروبردن آن به دیوار به منزله میخ است و برای کسی که آن را مثل درخت به زمین نشانیده باشد، به مثابه قبله است و هرگاه آن را به زمین فروبرده، پرده مانندی بر بالای آن بکشانند؛ وزانش وزان سایبان است و اگر آهنی تیز بر یک طرفش نصب کنند، به منزله تیر است و اگر آهنش زیادتر باشد، به مثابه نیزه می‌گردد. ترجمه کلام جاحظ تمام شد.

این ناچیز گوید: چون جاحظ ظاهربین بوده و چشم باطن او را رمد رسیده، لذا از بهترین منافع عصا و برترین فواید آن غفلت نموده و آن مذکّر بودن انسان برای سفر آخرت است؛ چنان‌که آن شاعر با حال، مترنّم به این مقال است.

حملت العصا لا الضّعف اوجب حملها***علیّ و لا انّی تحنیّت من کبر

و لکنّنی الزمت نفسی حملها***لا علمها انّی مقیم علی سفر

من عصا را حمل نمودم نه به واسطه آن‌که ضعف باعث حمل نمودن آن شده باشد و نه به جهت پیری و انحنا و لکن به درستی که من حمل آن را بر نفس خود الزام نمودم تا این‌که به نفس آگاهی دهم من مسافرم؛ یعنی به سوی سرای آخرت و دنیا به مثابه مسافتی است که مسافر آن را طی و سیر می‌کند.

[روایت امام صادق (علیه السلام)]

ختام به اهتمام بدان اصحّ روایات در خصوص عصای موسی علیه السّلام، آن چیزی است که عبد اللّه بن سنان از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده؛ چنان‌که در منهج است که آن بزرگوار گفت:

«کانت عصا موسی قضیب آس من الجنّة أتاة به جبرئیل لما توجه تلقاء مدین»⁽¹⁾عصای موسی شاخه‌ای از درخت مورد بهشت بود که هنگام توجّه موسی علیه السّلام به مدین، جبرییل آن را به وی داد و از این جهت خوارق عادات از آن ظاهر می‌شد.

[سنگ حضرت موسی (علیه السلام) نزد حضرت (عج)] 3 نجمة

اشاره

بدان در زمان ظهور حضرت بقیّة اللّه- عجّل اللّه فرجه الشریف- سوّمین چیزی‌که از مواریث انبیا با آن جناب هست، سنگ حضرت موسی علیه السّلام است که در این آیه مبارکه از قرآن مجید و فرقان حمید ذکر شده: وَ إِذِ اسْتَسْقی مُوسی لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ⁽²⁾و اخبار در بودن این سنگ در وقت ظهور آن جان جهان در خدمت آن امام عالمیان بسیار است.

از جمله خبر باقری است بنابر آن‌چه علّامه مجلسی در بحار⁽³⁾از غیبت شیخ نعمانی‌⁽⁴⁾و او به اسناد خود از امام محمد باقر علیه السّلام روایت کرده که فرمود: چون حضرت قائم علیه السّلام می‌خواهد ظهور نماید، با بیرق رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله، انگشتری سلیمان و سنگ و عصای موسی علیه السّلام ظهور می‌کند، بعد از آن به منادی خود امر می‌فرماید که ندا کند کسی با خود توشه راه از خوردنی و آشامیدنی برندارد، وقتی منادی حضرت، این

گونه ندا نماید؛ بعضی از اصحاب او خواهند گفت: آن حضرت می‌خواهد ما و چهارپایانمان را از گرسنگی و تشنگی هلاک نماید.

سپس آن حضرت به راه می‌افتد و ایشان نیز با آن بزرگوار همراه می‌شوند، در اوّل منزلی که فرود می‌آیند، آن سنگ را نصب می‌نماید و از آن خوردنی و آشامیدنی و علف بیرون می‌آید، پس خود ایشان و چهارپایانشان می‌خورند و می‌آشامند، تا آن‌که در پشت کوفه در نجف اشرف فرود می‌آیند و حضرت نزول اجلال می‌فرمایند، انتهی.

[بیان سنگ حضرت موسی (علیه السلام)]

غصون کثیرة الثمر فی شئون لهذا الحجر در تفسیر منهج است که حجر موسی علیه السّلام سنگی مربع و به بزرگی سر آدمی بود که حق‌تعالی آن را از بهشت برای موسی علیه السّلام فرستاده بود و گوید: موسی علیه السّلام آن سنگ را از زمین طور برداشته بود و با خود داشت یا آدم آن را از بهشت، اهباط کرده و از طریق ارث به دست شعیب افتاده و شعیب آن را با عصا به موسی علیه السّلام داده بود.

در روایتی وارد شده: آن سنگی بود که موسی علیه السّلام هنگامی که می‌خواست غسل کند، جامه خود را بر بالای آن می‌نهاد و آن سنگ جامه آن جناب را از بنی اسراییل می‌گریزانید، چون بعضی از آن‌ها گمان می‌کردند موسی علیه السّلام علّت ادره دارد که باد فتق است و درصدد آن بودند که جامه او را در وقت اغتسال بردارند تا برهنه از آب بیرون آید، عورتش منکشف و او رسوا گردد. جبرییل به موسی علیه السّلام گفت: این سنگ را بردار که در آن‌وقت غریب و عجیب مودع است.

در خبری آمده: بنی اسراییل در وقت سفر به موسی علیه السّلام گفتند: ممکن است به زمینی برسیم که در آن سنگ نباشد و ما به آن احتیاج داشته باشیم، پس موسی علیه السّلام سنگی را در میان بار درازگوش خود نهاد و در حین نزول، چون بر آن عصا می‌زد، چشمه آبی روان می‌شد و هنگام کوچ چون بر آن عصا می‌زد، خشک می‌شد. بنی اسراییل گفتند: اگر عصای موسی علیه السّلام گم شود، ما از تشنگی هلاک خواهیم شد.

حق‌تعالی به موسی علیه السّلام وحی کرد: عصا را بر آن سنگ مزن و به آن امر کن آب از آن جاری شود، بی‌آن‌که عصا بر آن واقع شود تا قوم تو از آن عبرت گیرند. گویند آن سنگ از رخام بود، طول آن، مطابق قامت موسی علیه السّلام ده گز و عصا نیز ده گز بود، از مورد بهشت بود و دو شعبه داشت، در شب تاریک آن دو شعبه به مثابه آفتاب مشتعل و روشن بودند، نامش علیق بود؛ موسی آن را بر حمار خود می‌نهاد و هنگام نزول به دست می‌گرفت و همین عصا بود که اژدها شد.

از ابو بکر ورّاق نقل است که آن سنگی سست بود که از دوازده رخنه آن آب عذب بیرون می‌آمد و چون از آن مستغنی می‌شدند، بار دیگر بر آن عصا می‌زد و آب منقطع می‌گشت، هر روز، شش‌صدهزار مرد را آب می‌داد. همه ایشان غیر از چهارپایان و معسکر، دوازده میل بود.

گویند: آن سنگ، چهار روی داشت از هر روی سه چشمه روان می‌شد و هر جدول آن دوازده جدول، مخصوص به سبطی از اسباط بود؛ چنان‌چه باری‌تعالی فرمود: فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ‌⁽¹⁾

تأویل جلیل فی هدایة السّعداء للحضینی باسناده عن جابر الجعفی قال سیّدی الباقر محمّد بن علی علیه السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ. وَ إِذِ اسْتَسْقی مُوسی لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ⁽²⁾الأیه، قال: انّ قوم موسی لمّا شکوا الجدب و العطش استسقوا بموسی فاستسقی لهم فسمعت ما قال اللّه لهم و مثل ذلک ما قال المؤمنون إلی جدّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله فقالوا له: یا رسول اللّه! تعرّفنا من الأئمّة من بعدک فما مضی نبیّ الّا و له وصیّ و ائمّة من بعده و قد علمنا انّ علیّا وصیّک فمن الأئمّة من بعده فأوحی اللّه انّی قد زوّجت علیّا بفاطمة فی سمائی تحت ظلّ عرشی و جعلت جبرائیل خطیبا لها و میکائیل وکیلها و اسرافیل القابل عن علیّ و امرت شجرة طوبی فنثرت علیهم لؤلؤ الرّطب و الدّر و الیاقوت و الزّبرجد الأحمر و الأصفر و مناشیر

مخطوطة بالنّور فیها امان الملائکة من سخطی و عذابی فنثار فاطمة تلک المناشیر فی ایدی الملائکة یفتخرون إلی یوم القیمة و جعلت نحلتها من علیّ و نحلتها عنّی خمس الدنیا و ثلثی الجنّة و جعلت نحلتها فی الأرض اربعة انهار الفرات و نیل مصر و سیحان و جیحان فروّجها، أنت یا محمّد! بخمس مائة درهم تکون اسوة بها لأمّتک بابنتک فإذا زوّجت فاطمة من علیّ فعلیّ العصا و فاطمة الحجر یخرج منها احد عشر اماما من صلب علیّ یتمّ اثنی عشر اماما بعلی حیوة لأمّتک تهتدی کلّ امّة بامامها فی زمنه و یعلم کلّ قوم کما علم قوم موسی مشربهم فهذا تأویل هذه الأیة و کان بین تزویج علیّ علیه السّلام بفاطمة فی السماء و تزویج‌ها فی الأرض أربعون یوما.⁽¹⁾

تأویل علیل‌

فی روح البیان نقلا عن التّأویلات النّجمیّة الأشارة فی تحقیق الأیة ایّ آیة وَ إِذِ اسْتَسْقی مُوسی لِقَوْمِهِ‌⁽²⁾الأیة، انّ الرّوح الأنسانی و صفاته فی عالم القلب بمثابة موسی و قومه و هو یستسقی ربّه لیرویها من ماء الحکمة و المعرفة و هو مأمور بضرب عصا لا اله الّا اللّه و لها شعبتان من النّفی و الأثبات تتّقدان نورا عند استیلاء ظلمات صفات النّفس و قد حملت من جنّة حضرة الغرّة علی حجر القلب الّذی کالحجارة أو اشدّ قسوة فانفجرت منه اثنی عشرة عینا من ماء الحکمة لأنّ کلمة لا اله الّا اللّه اثنی عشر حرفا من کلّ عین قد علم کلّ سبط من اسباط الصّفات الأنسانیّة و هم اثنی عشر سبطا من الحواس الخمس الظّاهرة و الحواس الخمس الباطنة و القلب و النفس و لکلّ واحد منهم مشرب من عین حرف من حروف الکلمة قد علم مشربه و مشرب کلّ واحد حیث ساقه رائده و قادة قائده فمشرب عذب فرات و مشرب ملح اجاج فالنفوس ترد مناهل المنی و الشهوات و القلوب تشرب من مشارب التّقی و الطّاعات و الأرواح تشرب من زلال الکشوف و المشاهدات

و الأسرار تروی من عیون الحقایق بکأس تجلّی الصّفات عن ساقی و سقاهم ربّهم شرابا طهورا شراب الأضمحلال فی جنب الذات کلوا و اشربوا کل واحد من رزق اللّه بأمره و رضاه و لا تعثوا فی الأرض مفسدین بترک الأمر و اختیار الوزر و بیع الدین بالدنیا و ایثار الأخرة علی الأولی و اختیار هما علی المولی.

[منکرین معجزات ائمه (علیهم السلام)]

دفع استعجاب و رفع استغراب بدان کسی که منکر این‌گونه معجزات می‌شود، لا بدّ از فرط جهل او به خدای تعالی و از قلّت تدبّر او در عجایب صنع آفریدگار است، چون هرگاه ممکن باشد بعضی احجار بالخاصیّت، حلق شعر و جذب آهن کند- چنان‌که هردو این‌ها مشهود خلایق است- پس ممتنع نیست حق‌تعالی حجری صغیر خلق کند که از زیر زمین، جذب آب و یا از جوانب خود، جذب هوا کند و به قوّه تبریدی که در آن مودع باشد، آن را آب گرداند.

[سنگ حضرت موسی و تکلّم آن]

تنویر فی تنظیر بدان در خبری؛ چنان‌چه در منهج است، در ابتدای امر حجر موسی علیه السّلام چنین وارد شده: موسی علیه السّلام در بعضی راه‌ها به سنگی بگذشت، آن سنگ با او به سخن درآمد که مرا بردار! به تو و اصحابت بسیار فایده خواهم رساند، موسی آن را برداشت، چون قوم از او آب خواستند، حق‌تعالی فرمود: اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ*⁽¹⁾

این ناچیز گوید: نظیر این سنگ در تکلّم نمودنش با این پیغمبر، در کتب احادیث و اخبار، بسیار وارد شده و ما از جمله به ذکر یک مورد از آن‌ها اکتفا می‌نماییم و آن، تکلّم نمودن آن سه سنگ با داود پیغمبر در قضیّه قتل جالوت است.

چنان‌که در تفسیر قمی‌⁽¹⁾است که حضرت صادق علیه السّلام فرمودند: قبل از محاربه طالوت با جالوت، خداوند عزّت به شموییل وحی فرستاد: قتل جالوت بر دست مردی شبان باشد که زره موسی بر قامت او راست آید و از اولاد لاوی بن یعقوب باشد. آن داود بن ایشا بود، ایشاده پسر داشت که کوچکترین آن‌ها داود بود، چون حق سبحانه و تعالی به طالوت پادشاهی بر بنی اسراییل داد و به جهت حرب با جالوت، لشکر را جمع کرد، شخصی را نزد ایشا فرستاد که فرزندان خود را حاضر گردان! ایشا پسران خود را به مجلس طالوت آورد، هرکدام که زره می‌پوشید، مساوی قامتش نبود؛ نسبت به بعضی کوتاه و نسبت به بعضی دیگر دراز بود.

طالوت به ایشان گفت: فرزند دیگری داری؟

گفت: آری، پسری کوچک دارم که همراه رمه می‌باشد و آن‌ها را می‌چراند.

طالوت گفت: او را بیاور! ایشا آمد و به او گفت: طالوت تو را می‌طلبد. داود فلاخن را در میان بسته، متوجّه طالوت شد. در اثنای راه، سه سنگ افتاده بود، به آواز آمدند که ای داود! ما را با خود نگاه‌دار که از ما فایده بسیار به تو خواهد رسید! داود آن‌ها را برگرفت، او بسیار شدید البطش و شجاع و قوی‌هیکل بود. نزد طالوت آمد، طالوت زره موسی علیه السّلام را بر او پوشانید، بر قدوقامت او راست آمد، نه دراز بود و نه کوتاه، سپس طالوت او را به لشکرگاه خود آورد.

شیخ ابو الفتوح در تفسیر چنین آورده: داود چون در راه می‌آمد که نزد طالوت آید، سنگی با او به سخن آمد که ای داود! مرا بردار! خدای تعالی هلاک جالوت را در من به ودیعت نهاده. آن را برداشت، پس سنگ دیگر رسید و هم‌چنین گفت، آن را نیز برداشت و همه را در توبره نهاد، تا زمانی که جالوت اسلحه بر خود راست کرد، بر فیل نشسته، مبارز طلب نمود. طالوت اسبی نیکو و سلاحی تمام برای داود حاضر کرد، او پوشید و سوار شد و پاره‌ای راه رفت.

مردم گفتند: این کودک است، چگونه می‌تواند با جالوت کارزار کند؟

داود بازگشت و گفت: ای ملک! صلاح نیست به این سلاح با جالوت جنگ کنم.

مرا بر حالت و هیأت خود بازگذار! این حال برایم بهتر است.

طالوت گفت: اختیار داری.

داود پیاده شد، توبره در گردن کرد، فلاخن در دست گرفت، رو به میدان نهاد و در برابر جالوت است، جالوت چون او را دید، در چشمش بسیار حقیر نمود، بر سبیل استهزاء و سخریّه گفت: تو به قتال من آمده‌ای؟

گفت: بلی! طالوت گفت: همین ساعت گوشت تو را طعمه ددان می‌کنم.

داود به سخن او التفات نکرد، دست در توبره کرد، یک سنگ بیرون آورد، در فلاخن نهاد و گفت: به نام خدای ابراهیم، چون دوّم را در آن نهاد، گفت: به نام خدای اسحاق و سنگ سوّم را که در آن نهاد، گفت: به نام خدای یعقوب و فلاخن را گرد سر بگردانید و بینداخت. حق سبحانه، هر سه سنگ را یکی گردانید و به باد امر کرد آن سنگ را ببرد، سنگ به میان خود جالوت آمده، فرورفت، از سر و گلو و شکم وی بگذشت و از مقعدش بیرون رفت. داود آمد، پاهای جالوت را گرفت، کشید و نزد طالوت آورد. مسلمانان شاد شدند و داود را دعا کردند و اللّه المعین.

[اخبار سنگ حضرت موسی (علیه السلام)]

اخطار الی مختار بدان ظاهر، بلکه صریح احادیث و اخباری که درباره حجر موسی علیه السّلام وارد شده، این است که آن حجر معیّن معلومی بود؛ چنان‌که لفظ الحجر هم که در قرآن است، در قول باری‌تعالی که می‌فرماید: فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ⁽¹⁾بنابراین‌که الف و لام آن برای عهد باشد، مفید تعیّن و تشخّص است.

و لکن مختار بعضی از مفسّرین عامّه، آن است که الف و لام در آن برای جنس است نه عهد؛ یعنی عصا را بر هر سنگی که خواهی بزن! و گفته این در حجّت و آیین در

قدرت اظهر است، چرا که اخراج ماء به ضرب عصا بر جنس حجر، هر حجری که باشد؛ ادلّ بر ثبوت نبوّت موسی علیه السّلام از اخراج ماء از حجری معیّن و مخصوص می‌باشد، چون احتمال می‌رود توهّم شود این خاصیّت که اخراج ماء است، در این حجر مخصوص است؛ مثل خاصیّت جذب حدید در حجر مغناطیس.

از فاضل کاشانی عجب است که با این‌که خود از اعاظم علمای شیعه اثنا عشریّه است که آن‌ها اعتقاد دارند آن حجری مخصوص و معیّن است که در سفط امام عصر می‌باشد و آن را در وقت ظهور به حسنی ارائه می‌فرماید؛ در تفسیر منهج الصادقین بعد از نقل این قول، گفته. این قول اظهر در حجّت و ابین در قدرت است مگر آن‌که گفته شود این فرمایش از ایشان نیست، بلکه از تتمّه کلام بعضی از مفسّرین عامّه است که ایشان کلام او را نقل فرموده‌اند.

کیف کان ممکن است در جمع میان آن‌چه از احادیث و اخبار از تشخّص و تعیّن آن معلوم می‌شود با مختارین بعض، گفته شود: در اوّل استسقای قوم از موسی علیه السّلام آن جناب عصا را به هر سنگی که می‌زده، ماء اخراج می‌نموده و پس از این‌که این معجزه برای جنابش نزد قوم، ثابت و محقّق شد، آن‌گاه حجری معیّن را اختیار فرموده باشد که الحال نزد حضرت ولیّ امر- عجّل اللّه تعالی فرجه- است.

[بیان قرطبی از انفجار ماء]

برقان فیها فرقان اوّل: قرطبی در تفسیر⁽¹⁾خود آورده: آن‌چه از انفجار ماء و نبع آن از میان انگشتان حضرت خاتم النبیّین وارد شده، در مقام اعجاز اعظم از نبع ماء از حجر موسی علیه السّلام است، چرا که ما مشاهده می‌کنیم شبانه‌روز آب‌هایی از میان سنگ‌ها نبعان می‌نماید و لکن این معجزه پیغمبر ما که نبعان ماء از میان اصابع شریفش باشد از هیچ‌یک از پیغمبران پیش از آن جناب وقوع نیافته، زیرا معهود نیست آب از میان گوشت و خون

نبعان نماید و خارج گردد.

دوم: وقتی بنی اسراییل محتاج آب شدند، نزد موسی علیه السّلام آمده از حضرتش آب طلب کردند و چون به بقل، قثّاء، قوم، عدس، بصل و سایر مأکولات محتاج شدند، به خدمت جنابش آمده، از ایشان آن‌ها را طلب نمودند؛ به خلاف امّت مرحوم، چون خداوند درباره ایشان عنایت فرموده و در وقت احتیاج ایشان، آن‌ها را به پیغمبرشان محوّل نفرموده، بلکه فرمود: و اسئلوا اللّه من فضله و قال ادعونی استجب لکم.

اشارة فیها بشارة

در روح البیان آمده: موسی علیه السّلام به خواهش قوم خود، از باری‌تعالی، آب و عیسی علیه السّلام به خواهش قوم خود از باری‌تعالی مائده طلب نمود، و لکن پیغمبر ما صلّی اللّه علیه و اله از خداوند مغفرت و بخشایش ما را طلب فرمود: وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾

پس چنان‌که باری‌تعالی آن دو پیغمبر را در چیزی اجابت فرمود که قوم حضرت از او سؤال نمودند؛ اگر نبیّ ما را در آن‌چه درباره ما از خداوند سؤال نموده، اجابت فرماید و آن سؤال هم به امر خود باری‌تعالی بوده که آن، مغفرت است؛ غریب و عجیب نباشد.

کلام کالمسک فی الختام‌

در منهج از تفسیر اهل بیت علیهم السّلام نقل نموده: چون تشنگی بر بنی اسراییل غالب می‌شد و به هلاکت نزدیک می‌شدند، موسی دست به دعا برمی‌داشت و می‌گفت:

اللّهمّ بحقّ محمّد سیّد الأنبیاء و بحقّ علیّ سیّد الأوصیاء و بحقّ فاطمة سیّدة النساء و بحقّ الحسن سیّد الأولیاء و بحقّ الحسین سیّد الشهداء و بحقّ عترتهم و خلفائهم سادة الأزکیاء که این بندگان تشنه جگر خود را آب دهی، سپس بر آن سنگ عصا زده، آب جاری می‌شد، انتهی.

[تابوت سکینه نزد حضرت] 4 نجمة

اشاره

بدان چهارمی از مواریث انبیا که هنگام ظهور و خروج آن بزرگوار نزد حضرت بقیّة اللّه است تابوت سکینه می‌باشد؛ چنان‌که در حدیث مفصّل مفضل بن عمر است که آن حضرت از جمله چیزهایی که از مواریث انبیا از سقط بیرون می‌آورد و به حسنی نشان می‌دهد، تابوت است که بقیّه آن‌چه از آل موسی و آل هارون ماند در آن است که ملایکه برمی‌دارند. الحدیث

در تفسیر منهج آمده: اهل تواریخ و آثار و اکثر مفسّران آورده‌اند که حق سبحانه این تابوت را به آدم فرستاد و در آن صورت پیغمبران و خانه‌های ایشان تا پیغمبر آخر الزمان بود و صورت خانه او از یاقوت سرخ بود، آن حضرت نشسته بود و اهلبیت و اصحابش گرداگرد او به خدمت ایستاده بودند، جوانی پیش او شمشیر بر دوش نهاده و بر پیشانی او نوشته بود: هذا اخوه و ابن عمّه المؤیّد بالنصر من عند اللّه؛ این برادر و پسر عمّ او و مؤیّد به نصرت از جانب حضرت عزّت است و فردای قیامت، نورانیّت او بر آفتاب غلبه کند. این تابوت در طول سه گز، در عرض، دو گز از چوب شمشاد و در زر گرفته بود، آن تا هنگام وفات نزد آدم بود؛ آن را به شیث سپرد و شیث آن را به ولد خود داد و هم‌چنین به یکدیگر می‌رساندند تا به ابراهیم علیه السّلام رسید، از ابراهیم علیه السّلام به اسماعیل علیه السّلام انتقال یافت و اسماعیل علیه السّلام آن را به پسر خود قیدار سپرد.

اولاد اسحاق علیه السّلام با او منازعه کردند و گفتند: چون نبوّت از میان شما بیرون رفته، آن را به ما دهید.

قیدار گفت: این وصیّت پدر من است، آن را به کسی ندهم و چون خواست سر تابوت را بگشاید، نتوانست.

منادی آواز داد: ای قیدار! نمی‌توانی سر این تابوت را بگشایی و تو راهی بر این نداری، زیرا غیر پیغمبر نمی‌تواند این را بگشاید.

آن‌گاه تابوت را نزد پسر عمّت ببر که یعقوب اسراییل است و بدو سپار! وی

برخواست، تابوت بر گردن نهاده، از زمین حرم متوجّه کنعان شد و یعقوب در کنعان بود.

چون قیدار نزدیک او آمد، از تابوت صریر و آوازی بیرون آمد که یعقوب بشنید و به فرزندان گفت: به خدا سوگند! قیدار آمده و تابوت آورده، برخیزید تا به استقبال او بیرون برویم. همه برخاستند و متوجّه قیدار شدند. تا چشم یعقوب بر قیدار افتاد، بگریست، با او معانقه کرد و گفت: ای قیدار! چه شده که رویت زرد گشته و تنت این مرتبه ضعیف و نزار شده؛ دشمن یا مصیبتی به تو رسیده و یا آن‌که معصیتی از تو صادر گشته که چنین متغیّر اللون شده‌ای و صفا و طراوتی که در جبین اسماعیل بود، از تو زایل گشته؟

گفت: نوری که در پیشانی من بود به رحم زوجه‌ام منتقل شد که زنی عربیّه جرهمیّه و نامش غاصره است.

یعقوب گفت: بخّ بخّ شرفا بمحمّد صلّی اللّه علیه و اله لم یکن اللّه لیخرجه الّا فی العربیّات الطاهرات؛ حق‌تعالی او را بیرون نیارد مگر از زنان عربی که پاک و پاکیزه باشند. ای قیدار! به تو بشارت می‌دهم که دیشب، غاصره، زوجه‌ات، پسری آورده.

قیدار گفت: از کجا دانستی، حال آن‌که تو در زمین شامی و او در زمین حرم است؟

یعقوب گفت: چون دیشب دیدم درهای آسمان را گشودند و فرشتگان را مشاهده کردم که انواع برکت و رحمت را نازل می‌ساختند و نوری از میان آسمان و زمین دیدم که بر نور ماه غلبه کرده بود؛ دانستم این به جهت شرف و بزرگواری محمد صلّی اللّه علیه و اله است.

سپس قیدار تابوت را به یعقوب تسلیم کرد، برگشت و روی به حرم نهاد، چون به منزل خود رسید، دید غاصره پسری آورده و او را حمل نام نهاده، نور محمدی در پیشانی او لایح و لامع بود.

القصّة: آن تابوت در میان بنی اسراییل بود، تا این‌که به موسی علیه السّلام انتقال یافت و در آن تورات، نعلین، عصا و ثیاب موسی علیه السّلام، عمّامه هارون، پاره‌ای ترنجبین که در تیه بر ایشان می‌بارید و ریزه‌های الواح بود. آن بعد از وفات موسی علیه السّلام به طریق ارث منتقل

می‌شد، تا آن‌که به شموییل رسید. بنی اسراییل هنگام محاربه این تابوت را به منزله رایت و علم پیش لشکر قرار می‌دادند و به واسطه سکینه‌ای که در آن بود بر دشمن ظفر می‌یافتند.

گفته‌اند سکینه جانوری به اندازه گربه بود و دو چشم مانند مشعل افروخته داشت که کسی قوّت دیدن آن را نداشت. از جناب امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که روی آن مشابه روی انسان بود و دو بال داشت، وقت کارزار از تابوت بیرون می‌آمد و مانند بادی که سخت بوزد، بر روی دشمنان می‌جست و آن‌ها را متفرّق می‌ساخت، لذا بنی اسراییل همیشه این تابوت را در پیش صف لشکر قرار می‌دادند.

گویند صورت او از زبرجد و سرو دنبالش، مانند سرو دنبال گربه بود و دو بال داشت، در وقت جهاد فریادی می‌کرد و بر روی دشمن می‌جست و نزد بعضی، مراد به سکینه، تورات موسی علیه السّلام بود، هرگاه موسی علیه السّلام مقاتله می‌کرد، آن را پیش خود می‌گذاشت؛ بنی اسراییل مطمئن می‌شدند و از جنگ نمی‌گریختند.

گویند: مراد به تابوت، قلب و سکینه آن‌چه از علم و اخلاص و ذکر اللّه الذی تطمئن الیه القلوب در او است و اتیان سکینه بر قلب، عبارت است از این‌که قلب را بعد از این‌که خالی از علم و وقار بود، مقرّ این‌ها قرار داد.

[بیان محقّقین بر سکینه]

جوهرة ثمینة فی اطلاقات السّکینة قال بعض المحقّقین علی ما فی روح البیان السّکینة تطلق علی ثلاثة اشیاء بالأشتراک اللفظی:

اوّل: ما اعطی بنو اسرائیل فی التابوت، کما قال اللّه تعالی: إِنَّ آیَةَ مُلْکِهِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ التَّابُوتُ‌⁽¹⁾فیه سکینة من ربّکم قال المفسّرون: هی ریح ساکنة تخلع قلب العدوّ بصوتها رعبا إذا التقی الصّفّان و هی معجزة لأنبیائهم و کرامة لملوکهم.

دوم: شی‌ء من لطائف صنع الحقّ یلقی علی لسان المحدّث الحکمة کما یلقی الملک الوحی علی قلوب الأنبیاء مع ترویج الأسرار و کشف السّرّ.

سوم: هی الّتی انزلت علی قلب النّبی و قلوب المؤمنین و هی شی‌ء یجمع نورا و قوّة و روحا یسکن إلیه الخائف و یتسلّی به الحزین کما قال تعالی: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾بالجمله صاحب منهج فرموده: از وهب بن منبّه روایت است که هنگام کارزار یک آوازی؛ مانند آواز گریه از او می‌آمد و ایشان را یقین می‌کردند ظفر خواهند یافت.

سدّی گفته: در آن‌جا طشتی زرّین بود و اصحّ آن است که در او صورتی به شکل آدمیان بود، مانند باد جهنده از تابوت بیرون می‌جست، بر روی دشمنان می‌جهید و ایشان را متفرّق می‌ساخت؛ چنان‌که گذشت. هرگاه بنی اسراییل در امری خلاف می‌کردند، آوازی از آن‌جا بیرون می‌آمد و میان حقّ و باطل حکم می‌کرد و چون فسق و فجور و انواع معاصی میان بنی اسراییل شایع شد، حق سبحانه عمالقه را بر ایشان مسلّط گرداند تا تابوت را از ایشان بستدند.

سبب آن بود که پیری که اشموییل نبی را تربیت می‌کرد، عیلی نام داشت، اعلم بنی اسراییل و صاحب قران ایشان بود و دو پسر داشت. پسران او در قربانی، خیانت و به آن دست دراز می‌کردند و چون زنان در بیت المقدّس نماز می‌گزاردند، به ایشان در می‌آویختند و آن‌ها را اذیّت می‌کردند.

حقّ سبحانه به اشموییل وحی کرد که به عیلی بگو دوستی فرزندانت نمی‌گذارد ایشان را از این افعال شنیع، منع و از خیانت در قربانی و زنان، زجر کنی. به جلال و کبریایی خود سوگند! این مرتبه و مقام را از تو بستانم و فرزندانت را هلاک کنم. چون اشموییل این خبر را به عیلی رساند، او ترسید و بسیار پریشان و مضطرب شد.

در همان ایّام، دشمنی با لشکر عظیم به ایشان روی آورد، عیلی پسران را با لشکر بسیار به کارزار فرستاد و بر عادت معهود، تابوت را همراه ایشان کرد و بعد از

فرستادن پسران با لشکر گران، به جهت خبری که اشموییل به او داده بود، ترسان و لرزان بود، ناگاه یکی نزد او آمد و گفت: لشکر بنی اسراییل شکست خوردند، هر دو پسرانت کشته شدند و تابوت را بردند. عیلی بر بالای کرسی نشسته بود تا این خبر را شنید، افتاد و مرد. کار بنی اسراییل، هرج‌ومرج شد، همه متفرّق گشتند و انواع پریشانی و مصایب در میان ایشان افتاد، تا وقتی که حق‌تعالی به طالوت مرتبه پادشاهی داد و بنی اسراییل علامت صحّت پادشاهی او را از اشموییل طلبیدند.

گفت: علامت وی آن است که تابوت باز به دست شما آید.

[کیفیت رسیدن تابوت به بنی اسراییل]

تتمة للبیانات المذکورة کالتذییل فی کیفیّة رجوع التابوت الی بنی اسرائیل کیفیّت رسیدن تابوت به ایشان به این وجه بود: آنان که تابوت را برده بودند، آن را به قریه‌ای از قرای فلسطین آوردند، در بتخانه‌ای نهادند و بت بزرگ را بر بالای آن نشاندند، چون روز دیگر به بتخانه آمدند، دیدند آن بت زیر تابوت افتاده و تابوت بالای آن است. بار دیگر، بت را بالای تابوت نهادند. روز دیگر نیز بر طریق اوّل یافتند، سپس بت را بر آن وضع کردند و پای آن بت را با میخ آهنین بر تابوت دوختند. وقتی روز سوّم آمدند، دیدند دست‌وپای بت شکسته و زیر تابوت افتاده و همه بتان دیگر بر روی درآمده‌اند.

آن‌گاه تابوت را از آن‌جا بیرون آوردند و به ناحیه‌ای از نواحی شهر نهادند. در اهل آن ناحیه دردی در گردن پیدا شد که اکثرشان به آن علّت مردند. گفتند باید این تابوت را از این شهر بیرون برد، پس آن را به شهر دیگر بردند. حق‌تعالی در آن شهر جانوری ایجاد فرمود که مانند موش بود، هرکه را می‌زد، می‌کشت، در یک شبانه‌روز، مردم بسیار را گزید و هلاک کرد.

سپس تابوت را به صحرا آوردند و در کنار آبی خاک کردند، هرکه از آن آب طهارت می‌کرد، علّت ناسور و قولنج در او پدید می‌آمد، پس به کار خود درماندند و

ندانستند با به آن تابوت چه کنند. آخر زنی از ذرّیّه انبیای بنی اسراییل به ایشان گفت: تا این تابوت در میان شما باشد، از بلا خلاص نخواهید شد. به سخن آن زن عمل کردند، تابوت را بر گردونی نهادند و گردون را بر گردن دو گاو قوی بستند، آن‌ها را از ولایت خود بیرون آورده، در بیابان سردادند.

حق سبحانه چهار فرشته بر آن دو گاو موکّل گرداند و آن‌ها را تا زمین بنی اسراییل می‌راند، آن‌گاه رسن‌ها را بگسیختند، تابوت را آن‌جا گذاشتند و برگشتند. بامداد که بنی اسراییل از شهر بیرون آمدند، تابوت را دیدند، شادمان شدند، آن را برداشتند و به سرای طالوت آوردند و کار مملکت طالوت به وسیله آن مستقیم شد.

[کلام بعض ارباب اشارات]

عبارة فیها اشارة قال بعض ارباب الأشارات القرانیّة: کما انّ آیة خلافت طالوت کانت فی تابوت السکینه، کذلک آیة خلافة العبد و ملکه أن یظفر بتابوت قلب فمعه سکینة من ربّه و هی الطّمأنینة بالأیمان و الأنس مع اللّه و بقیّة ممّا ترک آل موسی و آل هارون و هی عصا الذّکر کلمة لا اله الّا اللّه و هی کلمة التّقوی و هی الحیّة الّتی اذا فتحت فاها تلقف سحر سحرة صفات فرعون النّفس فعصا ذکر اللّه فی تابوت القلوب و قد اودعها اللّه بین اصبعی جماله و جلاله کما قال علیه السّلام قلب المؤمن بین اصبعین من اصابع الرّحمن فبصفة الجلال یلهمها فجورها و بصفة الأکرام یلهمها تقویها، کما قال تعالی فالهمها فجورها و تقویها و لم یستودعها ملکا مقربا و لا نبیّا مرسلا، فشتّان بین امّة سکینتهم فیما للأعداء علیه تسلّط و بین امّة سکینتهم فیما لیس للأولیاء و لا للأنبیاء علیه ولایة فإن کان فی ذلک بعض التوریة موضوعا ففی تابوت قلوب هذه الامّة جمیع القران محفوظ و إن کان فی تابوتهم بیوت فیها صور الأنبیاء ففی تابوت قلوبهم خلوات لیس فیها معهم غیر اللّه، کما قال فی القدسیّات: لا یسعنی أرضی و لا سمائی و لکن یسعنی قلب عندی المؤمن فإذا تیسّر لطالوت روح الأنسان أن یؤتی تابوت

القلب الربّانی فسلّم ملک الخلافة و سریر السّلطنة و استوثق علیه جمیع اسباط الصفات الأنسانی فلا یرکن إلی الدنیا الغدّارة المکّاره بل یتهجّر منها و یتبرّز لقتال جالوت الأماره و هذا لا یتیسّر الّا بفضل اللّه و المتابعة عن الشریعة الغرّاء و الأنقیاد للائمّة الأثنی عشر- علیهم صلوات اللّه-.

[بریة الحکم]

تنویران فیها تنظیران اوّل: نظیر تابوت سکینه که هرگاه بنی اسراییل در امری خلاف می‌کردند، آوازی از آن‌جا بیرون می‌آمد و میان حقّ و باطل حکم می‌کرد؛ چنان‌که سابقا گذشت بریّة الحکم است که آن هم یکی از معاجز موسویّه بوده و هزار سال میان بنی اسراییل باقی مانده؛ چنان‌که در تاریخ مجدی که به زینة المجالس، معروف و مؤلّف آن سیّد جلیل، مجد الدین محمد، از معاصرین شیخنا الجلیل البهایی است؛ چنین آورده: از دیگر معجزات موسی علیه السّلام بریّة الحکم بود که تا هزار سال میان بنی اسراییل باقی ماند.

کیفیّت آن‌چنان بود که موسی علیه السّلام دکله‌ای از زر و صوف و کتان ساخته بود، در نسج آن جواهر نفیسی تعبیه کرده، سه سطر نوشته و هر سطری به لونی ملوّن بود، اسمای ابراهیم و اسحاق و اسباط را نیز بر آن‌جا نقش کرده و شیب این اسامی، حروف تهجّی در آن‌جا مثبت شده بود.

چون در میان بنی اسراییل مهمّی حادث می‌شد و کیفیّت آن را نمی‌دانستند، نزد امام اعظم هارونی می‌آمدند و می‌ایستادند تا امام، جامه‌ای که خاصّ او بود، می‌پوشید و بریّة الحکم را بالای آن ثیاب دربرمی‌افکند، بعد از آن‌که حادثه را بر وی شرح می‌کردند، همان لحظه از بریّة الحکم جواب می‌شنیدند. اگر سخن بسیار بود، کیفیّت آن صورت از حروف تهجّی بدان محل، ظاهر می‌گشتی و از ترکیب حروف، چگونگی حالات منکشف می‌شد.

گویند در زمان یوشع بن نون، شخصی مبلغی خطیر دزدید و به هیچ‌گونه راه بدان

نمی‌بردند، یوشع بدان و تیره عمل نموده، نام سارق را پیدا کرد و بعد از اعتراف، به استیصال او امر فرمود.

دوم: ایضا نظیر این دو چیز در تمیز محقّ از مبطل در میان بنی اسراییل، حوض پرآبی بوده؛ چنان‌که در تاریخ سابق الذکر آمده: دیگر از آن جمله؛ یعنی از معجزات، حضرت موسی علیه السّلام حوضی پرآب کرده و فصل و بند آن را به دست هارون داده بود.

چون شخصی نسبت به منکوحه خود، شکّی در خاطرش می‌افتاد و درباره وی گمانی می‌برد، نزد هارون رفته، آن حال را عرض می‌کرد، هارون قدری آب از آن حوض در کوزه کرده مقداری خاک بر سر انگشت برداشته، در آن آب می‌افشاند، بر آن دعا می‌خواند، می‌دمید، صورت حال را با نام زن برمی‌خواند و آب را به او می‌داد تا بخورد، اگر زانیه بود، فی الحال سیاه گشته، می‌ترکید و همان لحظه هلاک می‌شد و اگر صالحه بود، هیچ مضرّتی به وی نمی‌رسید، نیز در آن سال به فرزند رشیدی حامله می‌شد، اگرچه آن زن عقیم بود، این معجزه تا هزار سال در میان بنی اسراییل باقی بود.

نقل است که در آن روزگار دو خواهر شبیه به همدیگر بودند؛ چنان‌که بیننده به دشوار میان ایشان فرق می‌گذاشت. شوهر یکی از آن دو نسبت به منکوحه خود، گمانی نمود و صورت حال را به آینه دل هارونی عرض کرد، ایشان به طلب زن فرستادند، آن عورت مکر کرده، خواهر خویش را فرستاد، آن ضعیفه آب معمول را خورد و چون عمل قبیح نکرده و چیزی از او صادر نشده بود، آسیبی بدو نرسیده، سپس آن عورت به خانه آمد، خواهر او را استقبال نمود و در کنار گرفت. تا نفس این صالحه که آب خورده بود به دماغ خواهر که زنا نموده بود رسید، فی الحال آن زانیه سیاه شد، ورم نموده، ترکید.

[صاع یوسف (علیه السلام) نزد حضرت (عج)] 5 نجمة

اشاره

بدان پنجمی از مواریث انبیا که در زمان ظهور حضرت بقیّة اللّه با آن بزرگوار

می‌باشد، صاع حضرت یوسف است؛ چنان‌که در حدیث مفصّل مفضل و غیره است و آن بنابر فرموده حضرت صادق علیه السّلام همان‌طور که در تفسیر صافی است، قدحی از طلا بوده و آن پیمانه حضرت یوسف بود و اطلاق سقایت بر آن در قول باری‌تعالی که می‌فرماید: جَعَلَ السِّقایَةَ فِی رَحْلِ أَخِیهِ‌⁽¹⁾به‌واسطه این است که این قدح، اوّلین مشربه آن جناب بود و چون طعام، عزیز الوجود شد؛ اکراما للطّعام، یوسف آن را کیل خود قرار داد. مشربه بودنش با فرمایش حضرت صادق علیه السّلام که فرمود: جنس آن طلا بوده؛ منافی نیست، زیرا ممکن است در شریعت آنان، استعمال اوانی طلا و نقره جایز بوده.

بعضی از مفسّرین گفته‌اند آن قدحی از نقره و بعضی گفته‌اند از بلور بوده، بعضی گفته‌اند قدحی از زمرّد سبز و دیگری گفته از یاقوت سرخ بوده که قیمت آن دویست هزار دینار بوده و آن ظرفی بود که حضرت یوسف از آن آب می‌آشامید.

در تفسیر گواشی است که آن قدح از طلا و مرصّع به جواهر بود و یوسف به جهت اکرام برادران، آن را برای طعام ایشان کیل قرار داد. کاشفی گفته: به جهت عزّت و نفاست طعام در آن‌وقت آن را پیمانه ساخته بود و این همان صاعی است که به امر یوسف برای نگاهداری بنیامین نزد خود، آن را در رحل بنیامین نهادند؛ چنان‌که کیفیّت آن در کتب تفاسیر و اخبار و تواریخ مذکور است.

در تاریخ حافظ ابرو آورده: چون صاع را از بار بنیامین بیرون آوردند و به مجلس عزیز حاضر کردند و برادران همه به جمع حاضر بودند و برای استخلاص بنیامین به شفاعت آمده بودند، یوسف در حضور آن جماعت بر صاع دست زده، گوش بر صاع داشت؛ بعد از آن خطاب کرد: ابن طاووس می‌گوید شما دوازده برادر بودید، یکی را فروختید. بار دیگر بر صاع دست زده، گفت: صاع می‌گوید: بعد از آن‌که برادر را از پیش پدر بردید، در چاه افکندید و بعد، او را از چاه بیرون آوردید و به بیست درم و دینار سیاه فروختید، پیراهنش را به خون بزغاله ملطّخ گردانیده، نزد پدر بردید و

گفتید: این خون برادر ماست. نوبت دیگر، بر صاع دست زده، گفت؛ می‌گوید: به پدر خویش دروغی گفتید و هنوز گرفتار آن دروغ هستید، خدا هنوز از شما درنگذشته، بار دیگر، بر صاع دست زده، گفت: صاع می‌گوید: برادر خویش را فروختید، قباله‌ای نوشته، نامه‌های خود را بر آن ثبت کردید و به مشتری برادر خود دادید.

چون برادران این نوع سخنان را استماع نمودند، ترسیدند و گفتند: ایّها العزیز! این صاع، دروغ می‌گوید و از این جمله که ذکر شد، همین پیراهن بیان واقع بوده است.

یوسف غضبناک شده، فرمود: صاع من، هرگز دروغ نگفته، شما به او نسبت دروغ می‌دهید و پندارید همه، همچون شما منسوب به دروغ‌اند! آن‌گاه بار دیگر بر صاع دست زده، گفت: صاع می‌گوید: آن خط در خزانه تو است، اکنون اگر خواهید، بفرمایم تا قباله را بیاورند.

گفتند: بلی، آن‌گاه یوسف قباله را حاضر گرداند، چون خطّ خود را دیدند، شناختند و لکن از غایت خجالت، انکار کردند و گفتند: این خطّ ما نیست و ما از این واقعه خبر نداریم.

یوسف به بنیامین فرمود: تو خطّ ایشان را می‌شناسی، ببین خطّ ایشان است یا نه؟

بنیامین دید و گفت: خطّ ایشان است. دانستند که برای افکار هیچ‌رویی نمانده، مقرّ آمدند. امّا گفتند: این، یوسفی که برادر ما بود، نیست، بلکه ما کنیزک‌زاده‌ای یوسف نام داشتیم که او را به مالک فروخته بودیم و این حجّت به نام او مرقوم است.

یوسف باز از بنیامین سؤال کرد: آیا این قوم کنیزک بچّه‌ای یوسف نام داشته‌اند؟

گفت: نه، هرگز در خاندان ما کنیزک‌زاده‌ای به این نام نمی‌بود. ای عزیز! صاع تو راست‌گو است، نوبت دیگر از وی سؤال کن که این برادر در حیات است یا نه؟ یوسف بر صاع دست زده، فرمود: زنده است و تو او را ببینی.

باز بنیامین به عزیز التماس نموده، از این صاع بپرس چه کسی او را دزدیده؟ یوسف بار دیگر بر صاع دست نهاد و گفت: صاع خشم‌آلود است و چنین می‌گوید: از من چه می‌پرسی که چه کسی تو را دزدیده؟ چون دیدی که از بارگه مرا بیرون آوردند.

[بیان موعظه]

ایقاظ لأرباب الأتّعاظ در بعضی از تفاسیر بعد از نقل آن‌چه مذکور شد، آمده: ای عاصی بیچاره! از آن روز بترس که مالک الملوک جلّ جلاله عاصی را به اقرار آورده، هرچند بنده در ذیل انکار چنگ زند؛ چنان‌که در خبر است که هیچ بنده‌ای نیست مگر این‌که خدای تعالی بی‌واسطه و بی‌ترجمانی با وی حساب کند، پس حق‌تعالی فرماید: ای بنده عاصی! آن چه در نامه عمل تو است، به مباشرت تو بوده یا فرشتگان من، به غلط بر تو نوشته‌اند؟

بنده گوید: بار خدایا! این نامه من نیست و من این گناهان را نکرده‌ام.

حق‌تعالی فرماید تا شب و روز را بیاورند و بر معاصی وی گواهی دهند.

بنده گوید: در شهادت اتّفاق در زمان و مکان در میانه شهود، شرط است، اگر گناه در روز بوده، شب چه داند و اگر در شب بوده، روز چه داند؟ این‌ها دروغ می‌گویند.

حق‌تعالی به کرام الکاتبین می‌فرماید تا گواهی دهند. خطاب آید: در گواهی این‌ها چه جرح و دفع داری؟

گوید: الهی! این‌ها دشمن مایند و گواهی خصم، معتبر نیست، زیرا هنوز ما بنی آدم نبودیم که این‌ها درباره ما می‌گفتند: أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ⁽¹⁾هنوز نبوده و گناه نکرده، بر ما گواهی می‌دادند؛ امروز هم می‌توانند گناه نکرده، گواهی دهند.

حق‌تعالی فرماید تا آسمان و زمین گواهی دهند.

بنده گوید: دروغ می‌گویند، زیرا این‌ها بیگانه‌اند، مرا کجا دیده‌اند؟

حق‌تعالی فرماید: اگر این‌ها بیگانه‌اند، من گواه آشنا، از تن تو بگذرانم، پس بر زبانش مهر نهند و دستش را به سخن آرند، گوید: من ناشایست چنین گرفتم، پای او گوید: به نابایست چنین رفتم، چشم گوید: به نامحرم نگریستم، گوش گوید: ملاهی و مناهی چنین شنیدم، فرج گوید: به فواحش چنین مباشرت نمودم؛ هر عضوی جداجدا

به عصیان خود گواهی دهد.

آن‌گاه حق‌تعالی بند از زبان وی بردارد و گوید: در گواهی این‌ها چه می‌گویی؟

گوید: خداوندا! همه دروغ می‌گویند، هریک از این‌ها در دنیا آرزویی از من خواستند، من آرزویشان را به آن‌ها نرساندم، لذا در حقّ من چنین گواهی می‌دهند.

آن‌گاه حق‌تعالی به‌خودی‌خود گواهی دهد: اگر همه این‌ها دروغ می‌گویند، من که می‌دانم تو چه‌ها کرده‌ای، یاد داری در فلان روز و فلان موضع چه کردی؟ من آن‌جا حاضر بودم. چون حق‌تعالی ادای شهادت فرماید، دیگر هیچ عذری برای بنده نماند، خجل می‌گردد، فرومی‌ماند و عرض می‌کند: الهی! من از شرمساری خجالت منکر می‌شدم. اکنون هرچه خواهی بکن که مستوجب عقوبتم، انتهی.

[پیراهن یوسف (علیه السلام) نزد حضرت] 6 نجمة

اشاره

بدان ششمی از مواریث انبیا که در زمان ظهور امام عصر و ناموس دهر- عجّل اللّه فرجه الشریف- با ایشان می‌باشد، قمیص حضرت یوسف و پیراهن آن جناب است که آن را از مصر به کنعان فرستاد، یعقوب آن را بر صورت خود انداخت و باعث روشنی چشم او گردید؛ چنان‌که در کمال الدین‌⁽¹⁾به اسناد خود از مفضل بن عمر و او از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که از آن حضرت شنیدم، می‌فرمود: آیا می‌دانی پیراهن یوسف چه بود؟

عرض کردم: نه.

فرمود: وقتی برای ابراهیم آتش فراهم شد که او را به آتش اندازند، جبرییل با این پیراهن بر او نازل گردید و آن را بر آن پوشاند و به سبب آن، گرمی و سردی ضرری به او نرساند. وقتی هنگام وفات ابراهیم علیه السّلام رسید، آن را در میان بازوبندی کرده، به بازوی اسحاق و او آن را به بازوی یعقوب بست و چون یوسف متولّد شد، یعقوب آن را به

بازوی یوسف بست؛ آن در بازوی یوسف بود تا وقتی که ماجرای او به جایی منجر گردید که قضیّه‌اش مشهور است.

چون یوسف آن را از میان بازوبند درآورد، یعقوب بوی آن را دریافت. این قول خدای تعالی است: إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ‌⁽¹⁾به درستی که بوی یوسف به مشام می‌رسد، اگر شما مرا به نقصان عقل نسبت می‌کنید، پس آن، همین پیراهن بود که از بهشت آورده شده.

عرض کردم: فدایت شوم! آن پیراهن از یوسف به که منتقل شد؟

فرمود: به اهلش و آن هنگام خروج قائم علیه السّلام نزد او می‌باشد. بعد از آن فرمود: هر پیغمبری که به علمی یا غیر آن وارث شد، هرآینه آن به محمد صلّی اللّه علیه و اله منتهی گردید و به او رسید، انتهی. اخبار بدین مضمون که آن پیراهن بهشتی بوده، بسیار است.

[آیه اذْهَبُوا بِقَمِیصِی]

ان شاء مقال فی جواب سؤال در تفسیر بحر الدرر است که اگر پرسند از کجا برای یوسف معلوم شد به بوی پیراهنش، بینایی پدر معاودت خواهد کرد که فرمود: اذْهَبُوا بِقَمِیصِی هذا فَأَلْقُوهُ عَلی وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً⁽²⁾جواب آن است که به وحی الهی معلوم کرده بود و جبرییل به او خبر داده، نیز می‌شاید که یوسف به فراست معلوم کرده باشد قوّت باصره یعقوب ضعیف گشته و از کثرت بکاء و تنگی دل، سوادش به بیاض مبدّل گردیده و لکن هنوز به حدّ عمی نرسیده و چون حزن‌واندوه انبوه گردد، به ضعف بصر منجر شود و باز چون فرح و ابتهاح به افراط رسد، آن ضعف به قوّت، مبدّل گردد و آن نقصان از وی زایل شود، این احتمال با قوانین طیّبه موافق است.

ایضا اگر کسی گوید یعقوب چگونه بوی پیراهن را از هشتاد فرسنگ راه شنید؛

جواب بر دو وجه است:

اوّل: آن، محمول بر معجزه است که از مسافتی چنین دور، بوی آن پیراهن را استنشاق کرد.

دوّم: بنابر آن‌چه مجاهد مفسّر گفته چون آن پیراهن از جنّت بود، رایحه‌ای از آن همراه باد صبا گردانیدند و آن رایحه در اقطار و اکناف عالم منتشر گشت، چون فوایح آن روایح به مشام یعقوب رسید، شناخت این بوی جنّت است- انبیا و اوصیا به ادراک این معنی مخصوص‌اند- و دانست بوی جنّت در دنیا منحصر به همان پیراهن است که از بهشت آورده بودند و آن پیراهن مختصّ جناب یوسف علیه السّلام است، لاجرم در ادراک آن رایحه گفت: إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ‌⁽¹⁾

تحفة للذکی منقولة عن الجلدکی‌

«قال الجلدکی فی کتاب الأنسان من کتاب البرهان علی ما هو المنقول فی روح البیان لعمری: کلّما کثفت طینة الأنسان و زادت کثافتها نقصت حواسّه فی مدرکاتها لحجب الکثافة الطّاریة علی ذات الأنسان من اصل فطرته.

و امّا جوهر ذات الأنسان إذا لطف و تزایدت لطافته فانّ جمیع حواسّه تقوی و تزید ادراکها و کثیر من اشخاص النوع الأنسانی یدرکون بحاسّة الشّمّ الروائح العطرة من بعد المسافة علی مسافة میل أو اکثر من ذلک علی مسیرة امیال و لعلّ من تزایدت لطافته یدرک رائحة ما لا رائحة له من الروائح المعتاده، کما قال تعالی حکایة عن یعقوب: إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ و هذه الحاسّة مخصوصة به اهل الکشف لا بغیرهم من الناس، انتهی.

اقول: و من هذا الباب قول نبیّنا صلّی اللّه علیه و اله انّی لأجد رائحة الرّحمن من جانب الیمن.»

[حکمت سفیدی دیده یعقوب]

تحفة للذکیّ منقولة عن الجلّدکیّ اشارة عرفانیّة و غیرة ربانیّة در احسن القصص آمده: اگر کسی پرسد حکمت در سفیدی دیده یعقوب چه بود؟

و العلم عند اللّه، جواب آن را از دو وجه گفته‌اند:

وجه اوّل: ارباب محبّت می‌گویند: یعقوب دعوی محبّت یوسف کرده بود و دلیل صدق محبّت، آن است که محبّ، نظر از غیرمحبوب بدارد و چشم به روی غیر نگشاید و چون در هنگام فقدان یوسف، بنیامین را منظور خود ساخته و با او آرام گرفته بود، غیرت محبّت، دیده وی را از دیدن غیر بردوخت و از مشاهده دیدار غیرمحبوب، محجوب گردانید، بدان معنی که دیده‌ای که از دیدار محبوب محروم ماند و باید غیر را ببیند، بهتر است که آن دیده نابینا غیر را هم نبیند.

وجه دوّم: ارباب اشارت می‌گویند: برادران یوسف خواستند میان او و یعقوب مفارقت اندازند تا یوسف را نبیند، او را فراموش کند، فقط ایشان را بیند و به ایشان محبّت ورزد؛ چنان‌که حق‌تعالی فرمود: إِذْ قالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلی أَبِینا⁽¹⁾الی قوله تعالی یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ‌⁽²⁾حق‌تعالی دیده یعقوب را سفید گرداند تا اگر از مشاهده جمال یوسف محروم ماند، باری به ایشان هم نظر نکند و دل او را از محبّت یوسف مملوّ نمود تا طرفة العینی او را فراموش نکند که تاللّه تفتوء تذکر یوسف.

تنظیر فیه تبشیر

هم‌چنین در آن کتاب نظیر این واقعه است که ابلیس لعین نسبت به آدم علیه السّلام کیدی پیش برد تا او را از بهشت بیرون آورد و مقصودش آن بود که از حسدی که داشت آدم را که در جوار قرب خداوندی جلّ و علا و حریم حرم وصال متمکّن بود از دار قرب و جوار مولایش بیرون آورد و به جوار خویش، دار دنیا که الدنیا ملعونه فرود آورد تا

همه آدم و اولاد او، آن لعین را بینند، از فرمان او اطاعت نمایند و نسبت به مولا مخالفت ورزند، کانّ اللّه تعالی یقول: ای ابلیس! مرادت همان بود که بندگانم در دنیا تو را بینند و از نظر عنایتم محروم مانند، به عزّت و جلالم! من دیده ایشان را از دیدار تو محجوب گردانم و محبّت و شوق خویش را در دل‌های ایشان ودیعت نهم تا در جمیع حالات و در تمام حرکات و سکنات به یاد من باشند که الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ‌⁽¹⁾و هر روز از روزنه من القلب إلی الرّب روزنة، به سی‌صد و شصت نظر، منظور من گردند تا همه با من باشند و از تو یادی نیاورند مگر به طرد و لعن که إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ‌⁽²⁾

دقیقة رقیقة

بدان باری‌تعالی جلّ ذکره امر حضرت یوسف را از ابتدای امرش تا انتهای آن بر سه پیراهن جاری فرمود؛ یکی پیراهن علامت وَ جاؤُ عَلی قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ‌⁽³⁾

دوّم پیراهن شهادت إِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ⁽⁴⁾

سوّم پیراهن بشارت اذْهَبُوا بِقَمِیصِی هذا⁽⁵⁾

پیراهن، علامت کذب برادران را ظاهر کرد و سبب اندوه یعقوب فراهم آمد.

پیراهن، شهادت دروغ زلیخا را ظاهر کرد و سبب اندوه زلیخا گردید. پیراهن، بشارت خبر سلامتی یوسف را آورد و موجب بهجت و سرور یعقوب شد.

لطیفة شریفة

در بعضی از کتب معتبر است که پنج پیراهن باعث خجلت پنج تن شد.

اوّل: پیراهن آدم که او را خجل گرداند و آن‌چنان بود که چون به اکل شجره اقدام نمود، پیراهن از وی گریزان شد و بدن مبارکش عریان گشت که فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما⁽¹⁾و لکن عورتشان به دلیل لفظ لهما بر ایشان مکشوف بود نه بر غیر ایشان.

دوّم: پیراهن موسی علیه السّلام بود که کافران را خجل گرداند، واقعه آن‌چنان بود که موسی از بسیاری حیا که بر وی غالب بود، پیش مردم جسد خود را برهنه نمی‌کرد.

کافران گفتند موسی به علّت برص گرفتار است و لذا از دیدن مردم احتراز می‌کند.

موسی روزی پیراهن از تن بیرون کرده، بالای سنگی نهاده، به آب درآمد، چون از آب بیرون شد، خواست پیراهن را بپوشد، آن سنگ به قدرت کامل الهی دوید، موسی نیز از پی او دوان شد، آن سنگ چون میان کفّار رسید، قرار گرفت و موسی هم‌چنان برهنه میان کافران آمد و پیراهن خود را گرفت، آن‌ها اندام مبارکش را از جمیع علّت‌ها مبرّا دیدند و از گفتار خود خجل گشتند.

سوّم: پیراهن چاک شده یوسف، زلیخا را خجل نمود که وَ إِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ⁽²⁾

ارباب اشارت در این مقام گفته‌اند: یوسف در آن‌وقت دو پیراهن داشت؛ یکی آن که به‌عنوان تعویذ پوشیده بود و آن از بهشت بود و دیگری آن بود که زلیخا بر ظاهر اندام او پوشانیده بود. پیراهن بهشتی نهان و پیراهن زلیخا آشکار بود، دست زلیخا به پیراهن بهشتی که در نهان بود، نرسید، به پیراهن ظاهر دست زده، آن را پاره کرد.

کذلک بنده مؤمن دو پیراهن دارد؛ یکی ظاهری که عبارت از طاعت و دیگری باطنی که اشاره به توحید و معرفت است. ابلیس لعین وقتی قصد بنده مؤمن کند، دستش به پیراهن توحید نرسد، زیرا حق‌تعالی آن را در صندوق دل استوار ساخته، پس دست به جانب پیراهن طاعت دراز کند که نمایان است و به چنگ وسوسه در آن درآویزد تا بتواند که در طاعتش قصوری پدید آورد.

چهارم: پیراهن خون‌آلود یوسف که برادران او را خجل گرداند، چرا که چون نظر یعقوب بر پیراهن آمد و آن را درست دید، گفت: عجب گرگ حلیم و بردباری بوده که یوسف را در این پیراهن خورده و هیچ آسیبی به پیراهن نرسیده. برادرانش از این سخن خجل گشتند.

پنجم: پیراهن حضرت خاتم الانبیا صلّی اللّه علیه و اله بوده که پسر عبد اللّه بن ابی سلول را خجل گرداند و آن‌چنان بود که پسر آن نزد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله آمد و گفت: پدرم بیمار است، پیراهن شما را می‌طلبد تا به قیامت بدرقه برد. حضرت رسالت دست بر گوی گریبان برد تا گره را بگشاید، هر گره که می‌گشود، باز بسته می‌شد، تا این‌که نفاق وی بر همه حاضران ظاهر و از این راه خجالت به پسر وی ملحق شد؛ و اللّه العین، انتهی.

[خاتم سلیمان (علیه السلام) نزد حضرت] 7 نجمة

اشاره

بدان هفتمی از مواریث انبیا که در وقت ظهور امام زمان و خلیفه خداوند رحمان با آن بزرگوار می‌باشد، خاتم حضرت سلیمان، حشمة اللّه است؛ بنابر آن‌چه در حدیث مفصّل مفضل بن عمر است.

در کمال الدین‌⁽¹⁾به اسناد خود از ریّان بن صلت روایت نموده که گفت: به حضرت رضا علیه السّلام عرض کردم: آیا تو صاحب این امری؟

فرمود: من صاحب این امرم؛ یعنی خلافت و امامت حقّ من است و لکن، من آن نیستم که زمین را پر از عدل می‌گرداند؛ چنان‌که از جور پر شده، چگونه می‌شود آن کسی که زمین را پر از عدل می‌گرداند باوجود این ضعف بدن که در من می‌بینی؟ قائم کسی است که هنگام خروجش در سنّ پیران و صورت جوانان می‌باشد و بدنش به نوعی پرقوّت و پرزور است که اگر دستش را به درخت بزرگی دراز کند، آن را از بیخ برکند و اگر میان کوه‌ها نعره کشد، سنگ‌های سخت از هیبت صدایش خرد شده، از هم

می‌پاشد، عصای موسی و خاتم سلیمان نزد وی می‌باشد، آن حضرت، پسر چهارم از اولاد من است، خدای تعالی هر قدر که بخواهد، او را در پس پرده خود، غایب و پنهان خواهد نمود، بعد او را ظاهر می‌گرداند و با او زمین را پر از عدل می‌کند؛ چنان‌که پر از ظلم و جور گردیده.

[نزاع علما در خاتم سلیمان (علیه السلام)]

بیان حاسم للنّزاع الواقع فی هذا الخاتم المّساع بدان بنابر آن‌چه علّامه مجلسی فرموده در این خاتم شریف، میان علمای عامّه و خاصّه، نزاعی عظیم است، مفسّرین و محدّثین اهل سنّت و جماعت عقیده دارند سلطنت و پادشاهی حضرت سلیمان منوط و مربوط به آن خاتم بود که هروقت واجد آن بود، پادشاه بود و گاهی که فاقد آن می‌شد، از خلافت و سلطنت می‌افتاد.

این چیزی بود که بالخاصیّة در آن خاتم قرار داده شده بود و لذا وقتی در دست دیوی صخر نام افتاد و مدّت چهل روز در دست او بود، آن دیو سلطنت و خلافت را حایز شد.

کیفیّت آن بنابر آن‌چه در بحار پنجم و جلد اوّل از حیات القلوب علّامه مجلسی رحمه اللّه و تفسیر منهج الصادقین و غیر این‌هاست، چنین است که قصاص و جهّال بی‌ایمان روایت کرده‌اند: روزی دیوان به سلیمان رساندند که در صیدون- مدینه‌ای در بعضی جزایر است- پادشاهی عظیم الشأن است که هیچ پادشاهی قدرت ندارد به محاربه او رود، چون دریا آن بلد را احاطه نموده.

سلیمان به باد امر کرد او را با لشکر جنّ و انس به آن‌جا برد، با آن پادشاه محاربه نمود، او را کشت و دخترش را که جرّاده نام داشت و در نهایت حسن بود به حوزه تصرّف خود درآورد و چون بسیار صاحب جمال بود، سلیمان او را دوست می‌داشت ولی او با سلیمان نمی‌ساخت و پیوسته می‌گریست. سلیمان به او گفت: ای دختر! سلطانی که بهتر از من باشد، کجا یابی؟

دختر گفت: اگرچه پادشاهی بهتر از تو، بلکه مساوی تو، یافت نمی‌شود، امّا اشتیاق

پدر بر من غالب گشته و آتش مهاجرت او، دل مرا کباب ساخته؛ اگر می‌خواهی فی الجمله آتش مهاجرت او در دل من منطفی شود، بفرما صورت پدر مرا بسازند تا در آن بنگرم و به وسیله آن تسلّی یابم.

سلیمان فرمود صورت او را تصویر کردند و لباس پدر او را بر آن صورت پوشاندند.

دختر چون نزد پدر خود به عبادت اصنام اشتغال داشت، این‌جا نیز بنابر آن عادت با جمعی از کنیزان به عبادت آن صورت میل نمودند. چون مدّت چهل‌روز سلیمان از این معنی بی‌خبر بود، آصف بن برخیا به‌واسطه اطّلاع پیدا نمودنش از آن کیفیّت به سلیمان گفت: می‌خواهم خطبه‌ای بخوانم که مشتمل بر حمد خدا و ثنای انبیا باشد.

سلیمان گفت: روا باشد.

آصف بر منبر رفت، پیغمبران را ثنا گفت و اصلا متذکّر سلیمان نشد. سلیمان از این معنی غمناک گشت. چون آصف از منبر پایین آمد، سلیمان گفت: چرا همه پیغمبران را ثنا گفتی و مرا گذاشتی؟

آصف گفت: زیرا چهل روز است که در خانه تو بت می‌پرستند و تو از آن بی‌خبری.

سلیمان چون این کیفیّت را شنید، آن صورت را شکست، دختر را محبوس ساخت و به محکمه بازآمد. وقتی مجلس قضا انقضا یافت، او تقاضای بول پیدا کرد، به متوضّا رفت و بنابر عادتی که داشت، خاتم از دست بیرون کرد و به امّ ولد خود که امینه نام داشت، داد و آن خاتمی بود که ملک، نبوّت و تسخیر جنّ، انس، طیور، وحوش و شیاطین منوط به آن بود. خدای تعالی شبه جسد سلیمان را به دیوی انداخت که صخر نام داشت و صاحب بحر بود، همین دیو بود که در حین بنای بیت المقدّس، سلیمان را به الماس رهنمون کرد.

القصّه آمد و به امینه گفت: خاتم مرا بده! امینه انگشتر را به وی داد، در انگشت کرد، بر جای سلیمان نشست، همه رعیّت مسخّر وی شدند و شبه دیو بر سلیمان افکنده شد، چون از متوضّی بیرون آمد و انگشتری طلبید، امینه بانگ بر وی زد که سلیمان انگشتری را گرفت.

بالجمله سلیمان هرجا می‌رفت او را می‌زدند، می‌راندند و می‌گفتند: تو دیوی! آخر کار او به جایی رسید که در خانه‌ها می‌رفت، گدایی می‌کرد و هرگاه می‌گفت من سلیمانم، او را می‌زدند، دشنام می‌دادند و بر سرش خار و خاشاک می‌ریختند. چون دریافت آن امتحان و فتنه است، روی به صحرا نهاده، چهل روز در بیابان‌ها می‌گشت و تضرّع و زاری می‌کرد تا خدای بر وی رحمت کرده، توبه‌اش را قبول نمود. صخر چهل روز در ملک، مال، حشمت و سلطنت سلیمان، تصرّف و در نبوّت و زنان سلیمان دخل کرد و دین و ملک او را متغیّر ساخت.

چون آصف آن حال را دید، گفت: مگر سلیمان دیوانه شده یا مرتدّ گشته، چون چهل روز که به عدد ایّام بت‌پرستیدن آن دختر و کنیزان بود، گذشت، فرشته آمد و صخر را از آن‌جا دور کرد. آن دیو پرید، به هوا رفت، انگشتری را در دریا انداخت و ماهی انگشتری را فرود برد. اتّفاقا همان روز، آن ماهی به دست سلیمان افتاد، چون شکم آن را شکافت، انگشتری را در شکمش یافته، برداشت، باز به مسند نبوّت و مملکت‌داری نشست و جنّ، انس، وحوش، طیور و شیاطین را مسخّر فرمان خود ساخت.

گویند سلیمان در آن چهل روز هرچه طعام می‌طلبید، به او نمی‌دادند تا این‌که روز چهلم زنی ماهیی‌ای به او داد، شکم آن را شکافت، خاتم را اندرون آن یافت.

گروهی دیگر برآنند که چون سلیمان را می‌زدند، از میان مردم بیرون آمد و پیش جماعتی آمد که مشغول ماهی فروختن بودند، او هرروز برای ایشان ماهی می‌آورد و ایشان هرروز دو ماهی به او می‌دادند، تا آن‌که چهل صباح بر این منوال گذراند، روز چهلم چون شکم ماهی‌ای که به او داده بودند، شکافت، خاتم را در آن دید.

این ناچیز گوید: آن‌چه نقل نمودیم، مطابق نقل صاحب منهج است و در حیات القلوب بعد از این‌که قریب به این را به‌نحو اختصار آن نقل نموده؛ فرموده: عامّه گفته‌اند، این است معنی قول حق‌تعالی که ما سلیمان را امتحان کردیم و جسدی بر کرسی او انداختیم، مراد از جسد، شیطان است که به صورت او

بر کرسی‌اش نشست، انتهی.

پس این روایت قصّاصین و کذّابین صریح است در این‌که خاتم سلیمان بالخاصیة به دست هرکس بیفتد و لو اهرمن و دیو باشد، قهرا کار سلیمان از او بروز و ظهور کند.

[روایت امام صادق (علیه السلام)]

روایة عن بعض التّفاسیر الخاصیّة، مثبتة للخاتم هذه الخاصیّة بدان علی بن ابراهیم قمی رحمه اللّه در تفسیر⁽¹⁾خود، روایتی از حضرت صادق علیه السّلام نقل نموده که صریحا دلالت دارد بر این‌که سلطنت و پادشاهی سلیمان منوط و مربوط به خاتم آن جناب بوده، مضمونا هم با روایت عامیّه‌ای که از منهج منقول افتاد، مطابق است و آن، این است که در تفسیر آیه فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّیحَ‌⁽²⁾الی قوله تعالی وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفادِ⁽³⁾که حق‌تعالی می‌فرماید: باد را برای سلیمان مسخّر گرداندیم که به امر او هرجا که می‌خواست، نرم جاری می‌شد و شیاطین را برای او مسخّر کردیم که عمارت‌ها، بنا و در دریا غوّاصی کنند، برای او و دیگران از شیاطینی که بر یکدیگر به زنجیرها بسته بودند؛ گفته است: آن‌ها چند شیطان بودند که مقیّدشان کرده و بر هم بسته بود، به سبب آن‌که وقتی خدا ملکش را سلب کرده بود، از او نافرمانی کردند؛ چنان‌که از حضرت صادق علیه السّلام منقول است: حق‌تعالی پادشاهی سلیمان را در انگشترش گذاشته بود، هرگاه انگشتر را در دست می‌کرد، جمیع جنّ، انس، شیاطین، مرغان هوا و وحشیان صحرا نزد او حاضر می‌شدند و او را اطاعت می‌کردند. بر تخت خود می‌نشست، حق‌تعالی بادی می‌فرستاد و تخت او را با جمیع شیاطین، مرغان، آدمیان، چهارپایان و اسبان به هوا به هر جایی که می‌خواست، می‌برد.

سلیمان نماز صبح را در شام و نماز ظهر را در فارس می‌خواند، به شیاطین امر می‌فرمود سنگ را از فارس برمی‌داشتند و در شام می‌فروختند. چون اسبان را گردن زد که رُدُّوها عَلَیَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ‌⁽¹⁾و آن‌ها را پی کرد؛ حق‌تعالی پادشاهی‌اش را سلب کرد و چون داخل بیت الخلا می‌شد، انگشتر را به بعضی از خدمه خود می‌سپرد.

شیطانی آمد و خادم آن حضرت را فریب داد، انگشتر را از او گرفت و در دست کرد. آن‌گاه شیاطین، جنّیان، آدمیان، مرغان و وحشیان همه نزد او حاضر شدند و او را اطاعت کردند. وقتی سلیمان به طلب انگشتر بیرون آمد، انگشتر را نیافت و پادشاهی را با دیگری یافت، گریخت و به کنار دریا شتافت. بنی اسراییل اطوار شیطان را که به صورت سلیمان شده بود و دعوی سلیمانی می‌کرد، منکر یافتند و موافق اطوار حسنه آن حضرت ندیدند، لذا به شکّ افتادند، نزد مادر سلیمان رفتند و از او پرسیدند: در این اوقات از سلیمان چیزی مشاهده می‌نمایی که خلاف عادت معهود او باشد؟

گفت: او پیش‌تر نیکوکارترین مردم نزد من بود ولی در این ایّام از من مخالفت می‌کند.

چون از کنیزان و زنان آن حضرت پرسیدند، گفتند: سلیمان پیش‌تر در حیض با ما نزدیکی نمی‌کرد، الآن در حیض نزدیک ما می‌آید. شیطان ترسید که بیابند او سلیمان نیست، انگشتر را در دریا انداخت و گریخت.

حق‌تعالی به ماهی‌ای امر فرمود انگشتر را فروبرد، بنی اسراییل چهل روز متحیّر ماندند و سلیمان را تفحصّ می‌کردند، سلیمان در کنار دریا می‌گشت، توبه و انابه می‌کرد و به درگاه خدا تضرّع می‌نمود، بعد از چهل روز به صیّادی رسید که ماهی شکار می‌کرد به او استدعا کرد رخصت بده من تو را یاری کنم، آن‌گاه از ماهی‌ای که شکار می‌کنی، حصّه‌ای به من بده.

چون او را بر شکار ماهی اعانت کرد، صیّاد یک ماهی به او داد. سلیمان شکم ماهی

را شکافت که آن را بشوید، ناگاه انگشتر خود را در شکم آن یافت. آن را در انگشت خود کرد، جمیع جنّیان، شیاطین، آدمیان، مرغان و وحشیان دور او جمع شدند، به جای خود برگشت و شیطان را با لشکرهایش گرفت، بعضی را در میان آب مقیّد کرد و بعضی را در میان سنگ به نام‌های بزرگ خدا محبوس گردانید؛ ایشان تا روز قیامت محبوس و معذّب خواهند بود.

حضرت سلیمان به ملک خود برگشت و به آصف که کاتب و وزیر او بود و خدا در حقّ او فرموده علمی از کتاب نزد او بود که تخت بلقیس را به یک چشم به‌هم‌زدن حاضر می‌گرداند؛ اعتراض نمود و گفت: من مردم را معذور می‌دارم که نمی‌دانستند او شیطان است، تو را چگونه معذور دارم که می‌دانستی؟

آصف گفت: به خدا سوگند! آن ماهی که انگشتر تو را برداشته بود، می‌شناختم و پدر، مادر، عمو و خالوی آن ماهی را نیز می‌شناختم، امّا امر الهی چنین بود، شیطان به من گفت برایم بنویس؛ چنان‌که برای سلیمان می‌نوشتی. گفتم: قلم من به ظلم‌وجور جاری نمی‌شود. گفت: پس بنشین و چیزی منویس! من به ضرورت می‌نشستم و چیزی برای او نمی‌نوشتم و لکن ای سلیمان به من خبر ده چرا هدهد را دوست داری؟ حال آن که از همه مرغان خسیس‌تر و بدبوتر است! فرمود: برای آن دوست دارم که آب را زیر سنگ سخت می‌بیند. آصف گفت: چرا آب را زیر سنگ می‌بیند ولی دام را زیر یک مشت خاک نمی‌بیند و به دام می‌افتد.

سلیمان فرمود: چون امری مقدّر شود، دیده کور می‌گردد.⁽¹⁾

[وجه تنافی دو روایت با مذهب]

ردود علی مضمون الرّوایتین و جحود لصحّتهما فی البین بدان جمیع متکلّمین و مفسّرین طایفه شیعه- انا و اللّه براهنهم- این دو روایت را انکار کرده، ردّ نموده، طرح ساخته‌اند، چون مضمون آن‌ها از چندین وجه، با قواعد

مذهب و ملّت منافی است:

وجه اوّل: پیغمبر خدا منزّه از آن است که حیوانی را به سبب غافل شدن خود از نماز بی‌گناه گردن بزند و پی کند، چرا که او از نماز غفلت نمود و نسبت به آن اسبان ظلم کرد؛ چنان‌که بر مراجع به آن هویداست.

وجه دوّم: پیغمبری و پادشاهی خدایی و سلطنت الهی به انگشتر نیست که هرکس انگشتر را دست کند، پادشاه شود. سیّد علم الهدی در تنزیه الانبیا، بعد از این‌که قصّه مذکور را از طریق عامّه نقل نموده: آن‌چه قصّاص گمراه در این باب نقل کرده‌اند، بدیهی البطلان است و جایز نیست مثل آن بر یکی از انبیا صادر شود و معقولیّت ندارد نبوّت در خاتم باشد، چون آن مقتضی این است که خاتم همیشه با سلیمان باشد، زیرا نزع آن، موجب سلب نبوّت است که اگر بعضی اوقات داشته باشد و بعضی اوقات نداشته باشد، لازم می‌آید در وقتی پیغمبر باشد و در وقتی دیگر نباشد، انتهی.

امّا وجه سوّم: اگر شیطان اقتدار داشته باشد به صورت پیغمبر متمثّل و مصوّر شود، هرآینه اعتماد و وثوق از کلام پیغمبران، فرموده‌ها و کردارهای ایشان برطرف می‌شود، زیرا محتمل خواهد بود آن‌چه از ایشان می‌گویند و می‌کنند، شیطانی بر ایشان افترا کند.

وجه چهارم: اگر شیطان چنین اقتداری بر دوستان خدا دارد، باید با دشمنی‌ای که با ایشان دارد، یکی از آن‌ها را روی زمین باقی نگذارد، بلکه همه را بکشد، کتاب‌هایشان را بسوزاند، خانه‌هایشان را خراب کند و آن‌چه مقتضای عداوت او است، نسبت به ایشان عمل کند.

وجه پنجم: چگونه با قواعد ملّت و مذهب درست آید که حق‌تعالی دیو کافری را متمکّن گرداند که دست به حرمت پیغمبری دراز کند و پیرامون ناموس او گردد؟ چون شناعت این عقیده کالنار علی اللمنار آشکار است، لذا چنان‌که در بحار و حیات القلوب است، بعضی گفته‌اند: حکم شیطان بر همه‌چیز سلیمان جاری شد به غیر از زنان او که برایشان دست نیافت.

ششم: اگر آن بت‌پرستی که از جرّاده و کنیزان سلیمان ظهور یافت، به رخصت و رضای او باشد، موجب کفر است و چگونه کفر بر پیغمبر خدا روا باشد و اگر بدون اطّلاع او بود؛ اولا چگونه می‌شود چنین چیزی بر چنان پیغمبری مخفی باشد و ثانیا در این هنگام او چه تقصیری داشت که این عقوبت‌ها برش مترتّب شود؟

این ما حصل بعضی از ردود بود که در تنزیه الانبیا، بحار پنجم، اوّل حیات القلوب و سایر کتب معتبر از این دو روایت عامی و خاص ذکر نموده‌اند و لذا آن‌ها را طرح نموده، روایت تفسیر قمی را بر تقیّه حمل کرده‌اند.

[عقیده شیعه در خاتم سلیمان]

اعتقاد حقّانی فی الخاتم السلیمانی آن‌چه شیعه حقّه محقّه درباره خاتم حضرت سلیمان- علی نبیّنا و آله و علیه السلام- عقیده دارند، این است که آن مثل تابوت سکینه که علامت سلطنت طالوت بود، برای خلافت و سلطنت حضرت سلیمان علامت و نشانه بود نه این‌که سلطنت و خلافت آن حضرت وجودا و عدما، منوط و مربوط به آن بوده است و دو روایتی که یکی از آن‌ها را شیخ صدوق در کمال الدین و دیگری را شیخ طوسی در امالی نقل نموده‌اند که ظاهرشان مفید اناطت و ارتباط خلافت و سلطنت سلیمان به آن انگشتر و سبب بودن او برای آن‌ها است، چون در آن‌ها ذکر استیلای شیطان نیست؛ طرح ننموده و علّامه مجلسی و غیره، آن‌ها را بر علامت بودنش برای خلافت و سلطنت حضرت حشمت اللّه حمل نموده‌اند.

ما تتمیما للفائده و تعمیما للعائده آن‌ها را در این مقام نقل می‌نماییم.

روایت اوّل: شیخ صدوق در کمال الدین‌⁽¹⁾به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که فرمود: چون حق‌تعالی به داود وحی فرستاد که سلیمان را خلیفه خود گرداند، بنی اسراییل به فریاد آمدند و گفتند: خردسالی را بر ما خلیفه می‌کند، در حالی

که بزرگ‌تر از او در میان ما هست. داود سرکرده‌ها و اکابر اسباط بنی اسراییل را طلبید و گفت: آن‌چه در باب خلافت سلیمان گفتید، به من رسید، شما عصاهای خود را بیاورید و هریک نام خود را بر عصایتان بنویسید، شب با عصای سلیمان در خانه می‌گذاریم و صبح بیرون می‌آوریم، هرکه عصایش سبز شده و میوه داده باشد، به خلافت الهی سزاوارتر خواهد بود. چنین کردند، عصاها را در خانه گذاشتند، در را بستند و سرکرده‌های قبایل بنی اسراییل همه از آن خانه حراست کردند.

داود نماز بامداد را با ایشان به‌جا آورد، در را گشود و عصاها را بیرون آورد.

بنی اسراییل دیدند عصای سلیمان در میان عصاها برگ برآورده و میوه داده، آن‌گاه به خلافت آن حضرت راضی شدند. سپس حضرت داود در حضور بنی اسراییل علم سلیمان را امتحان نمود و پرسید: ای فرزند! چه چیز خنک‌تر و راحت‌بخش‌تر است؟

سلیمان فرمود: عفو کردن خدا از بندگان و عفو کردن بعضی جرم بعضی را.

آن‌گاه پرسید: ای فرزند! چه‌چیز شیرین‌تر است؟

فرمود: محبّت و دوستی و این رحمت خدا در میان بندگانش است. داود خندید، شاد شد و به بنی اسراییل گفت: این بعد از من خلیفه من در میان شماست، بعد از آن، سلیمان امر خود را مخفی داشت، زنی خواست و مدّتی از شیعیان خود پنهان شد.

زنش روزی به او گفت: پدر و مادرم فدای تو باد! چه بسیار خصلت‌های تو کامل و بوی تو خوش است و در تو خصلتی نمی‌بینم که از آن کراهت داشته باشم مگر آن‌که خرج تو با پدر من است، اگر به بازار بروی و متعرّض روزی شوی، امیدوارم خدا تو را ناامید برنگرداند.

سلیمان گفت: و اللّه! من از کارهای دنیا، کاری نکرده‌ام و نمی‌دانم. آن روز به بازار رفت، در تمام روز گشت ولی چیزی نیافت.

شب نزد زن خود برگشت و گفت: امروز چیزی نیافتم.

زن گفت: باکی نیست، اگر امروز نشد، فردا خواهد شد. روز دیگر نیز رفت تا شام گشت، برگشت و گفت: امروز نیز چیزی نیافتم.

زن گفت: فردا ان شاء اللّه خواهی یافت.

روز سوّم به ساحل دریا رفت، ناگاه دید مردی شکار ماهی می‌کند، به او گفت:

راضی می‌شوی من در شکار کردن تو را مدد کنم و مزدی به من بدهی؟

صیّاد گفت: بلی، سلیمان صیّاد را مدد کرد، چون فارغ شدند، صیّاد دو ماهی به عنوان مزد به حضرت داد.

سلیمان ماهی را گرفت و خدا را حمد کرد، شکم یکی از آن‌ها را که شکافت، انگشتری در میان شکم او یافت. انگشتر را گرفت، میان جامه خود بست و خدا را شکر کرد، ماهی‌ها را پاکیزه نمود و به خانه آورد. زنش بسیار شاد شد و گفت: می‌خواهم پدر و مادرم را بطلبی تا بدانند تو کسب کرده‌ای.

چون ایشان را طلبید و از آن ماهی تناول کردند، سلیمان به ایشان گفت: آیا مرا می‌شناسید؟

گفتند: نه، و اللّه تو را نمی‌شناسیم، امّا بهتر از تو کسی را ندیده‌ایم.

آن‌گاه انگشتر خود را که در شکم ماهی یافته بود، بیرون آورد و در دست کرد، در همان ساعت مرغان و جنّیان همه گرد او آمدند، باد در فرمان او شد و پادشاهی‌اش ظاهر گشت. زن و پدر و مادر او را برداشت و به بلاد اصطخر آورد، شیعیان او از اطراف عالم نزدش جمع شدند، از شدّت‌هایی که در ایّام غیبت آن حضرت به ایشان روی داده بود، شاد شدند و فرج یافتند.

مدّتی پادشاهی کرد، چون هنگام وفاتش شد، آصف پسر برخیا را به امر الهی وصیّ خود گرداند، شیعیان پیوسته نزد آصف می‌آمدند و مسایل دین خود را از او اخذ می‌نمودند، پس خدا، آصف را به غیبت طولانی از میان ایشان غایب گردانید و باز برای شیعیان ظاهر شد و مدّتی در میان ایشان ماند، سپس با ایشان وداع کرد، ایشان به او گفتند: دیگر کجا تو را ببینیم؟ فرمود: نزد صراط در قیامت. از ایشان غایب گردید و به سبب غایب شدن او، بلیّه بر بنی اسراییل، سخت و بختنصر بر ایشان مستولی شد و نسبت به ایشان کرد آن‌چه کرد.

روایت دوم: شیخ جلیل طوسی در کتاب امالی به سند معتبر دیگر از آن حضرت؛ یعنی امام صادق علیه السّلام روایت کرده: چون پادشاهی سلیمان برطرف شد، از میان قوم خود بیرون رفت و مهمان مرد بزرگی شد، آن مرد از حضرت ضیافت نیکو کرد، به آن جناب بسیار احسان نمود و به سبب فضایل، کمالات و عباداتی که از آن جناب مشاهده می‌نمود، نسبت به آن حضرت بسیار تعظیم و توقیر بیار فرمود و دختر خود را به آن حضرت تزویج نمود.

روزی دختر به حضرت گفت: چه بسیار اخلاق تو نیکو و خصلت‌هایت کامل است و در تو خصلت بدی نمی‌بینم مگر آن‌که در خرج پدر منی. پس سلیمان به ساحل دریا آمد و صیّادی را بر شکار ماهی اعانت کرد، صیّاد، ماهی‌ای به او داد و از شکم آن ماهی، انگشتر پادشاهی خود را یافت.

[بیان علّامه مجلسی]

اعادة لا تخلّوا عن افادة چنان‌که سابقا ذکر شد، علّامه مجلسی رحمه اللّه و غیر ایشان، این دو روایت را بر علامت و نشانه بودن انگشتر برای خلافت و سلطنت حضرت سلیمان حمل نموده‌اند و عبارت علّامه مزبور در حیات القلوب چنین است: این دو حدیث که شیخ صدوق و شیخ طوسی روایت کرده‌اند، چون در آن‌ها ذکر استیلای شیطان نیست؛ ممکن است حق تعالی برای امتحانی که قوم آن حضرت را فرموده باشد یا تأدیبی که آن حضرت را بر فعل مکروهی نموده باشد، مدّتی پادشاهی ظاهری آن حضرت را سلب نموده باشد، از میان قوم خود غایب شده و باز به امر الهی به سوی قوم خود برگشته باشد؛ چنان‌که گذشت که بسیاری از پیغمبران از قوم خود غایب شدند و باز به سوی ایشان برگشتند و آن انگشتر سبب پادشاهی نباشد، بلکه علامت عود پادشاهی ظاهری و امر به برگشتن به سوی قوم خود بوده باشد و اللّه تعالی یعلم.

عبارت علّامه مزبور تمام شد و معتقد عامّه که آن را برای سلطنت حضرت

سلیمان علّت می‌دانند، باطل گردید.

و لنعم ما قال الشاعر:

گر انگشت سلیمانی نباشد***چه خاصیّت دهد نقش نگینی‌

فرائد فیها فواید

اوّل:

ثعالبی در ثمار القلوب آورده: در شرافت و علوّ و نفوذ امر به خاتم سلیمان مثل زده می‌شود، چرا که سلطنت سلیمان به نبودن آن خاتم از او زایل شد و به سبب عود آن خاتم به سوی او عود نمود.

در این باب، قصّه معروفی است، گفته شده: انگشتر آن جناب معجزه آن حضرت بود؛ چنان‌که عصای موسی علیه السّلام، معجزه موسی علیه السّلام بود و سلاطین و ملوک در اتّخاذ خواتم برای منشورات خود به سلیمان اقتدا نمودند.

دوم: در مجموعه معتبره دیده شد خاتم سلیمان به این شکل مشکّل بوده:

سوم: ایضا در همان مجموعه آورده که نقش خاتم سقراط حکیم این بوده: من غضّ طرفه استراح قلبه.

نقش خاتم اقلیدس این بوده: من صان لسانه کثر اعوانه.

نقش خاتم افلاطون این بوده: تحریک الساکن اسهل من تسکین المتحرّک.

نقش خاتم ارسطا طالیس این بوده: المنکر لما لا یعلم خیر من المقرّ لما لا یعلم.

اما نقش خاتم دیو جانس این بوده: من لم یملک عقله لم یملک غضبه.

نقش خاتم جالینوس این بوده: من ملک شهوته دام صحّته.

نقش خاتم بقراط این بوده: المریض الّذی یشتهی خیر من الصحیح الّذی لا یشتهی، انتهی.

[کتب انبیاء نزد حضرت] 8 نجمة

اشاره

بدان هشتمی از مواریث انبیا که در زمان ظهور نور موفور السرور حضرت حجّت بن الحسن- عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف- با آن جناب می‌باشد، کتب منزلی بر ایشان است؛ چنان‌که روایات صریح که بر بودن مواریث تمام انبیا با آن حضرت دلالت دارند، عموما دالّ بر این مطلب‌اند، علاوه بر آن‌که سیّد جلیل و حبرنبیل، سیّد شمس الدین محمد بن محمد بدیع الرضوی که از جمله علمای عصر شاه طهماسب ثانی و از سدنه روضه سنیّه هشتم از ارباب عصمت سبع المثانی است، در کتاب مستطاب وسیلة الرضوان که در احوالات سلطان خراسان تألیف فرموده و استادنا المحدّث النوری- نوّر اللّه مرقده الشریف- در کتاب دار السلام، بعض منامات را از آن کتاب نقل نموده و مؤلّف و مؤلّف را به وثاقت وجودت تألیف ستوده؛ علایم و صفاتی برای امام نگاشته و عدد آن‌ها را به صد و پنجاه انهاء داشته و ما تمام آن علایم را در عنوان هفتاد و دوّم از جزء دوّم کتاب الجنّة العالیه که به طبع رسیده، مذکور داشته‌ایم‌⁽¹⁾

در علامت شصت و نهم بالخصوص به این مطلب تصریح نموده و فرموده: علامت شصت و نهم آن است که کتب جمیع پیغمبران نزد امام است.

هم‌چنین در اخبار وارده در اوضاع زمان ظهور، بالخصوص از تورات حضرت موسی علیه السّلام و سایر کتب الهی اسم برده شده است که آن بزرگوار آن را ظاهر می‌نماید؛ چنان‌که در جلد سیزدهم بحار⁽²⁾به اسناد خود از جابر روایت نموده که گفت: مردی خدمت حضرت باقر علیه السّلام آمده، عرض کرد: این پانصد درهم را از من قبض کن که زکات ما لم است.

حضرت فرمود: خودت آن‌ها را برای فقرا، همسایگان و برادران مسلمان مسکینات صرف کن! بعد از آن فرمود: چون قائم اهل‌بیت قیام می‌کند، اموال را

بالسویّه، قسمت و در خصوص رعیّت با عدالت حکم می‌کند. هرکه از او اطاعت نماید، هرآینه خدا را اطاعت کرده و هرکه با او مخالفت کند، هرآینه با خدا عصیان و مخالفت نموده.

نامیدن او به مهدی به این جهت است که خدا او را به امور مخفی راه می‌نماید، تورات و سایر کتاب‌های خدا را در انطاکیه از مغاره‌ای بیرون می‌آورد، در میان اهل تورات با تورات، در میان اهل انجیل با انجیل، در میان اهل زبور با زبور و در میان اهل قرآن با قرآن حکم می‌فرماید. اموال خلایق از زیروروی زمین خدمت آن حضرت جمع می‌شود، سپس حضرت به خلایق می‌فرماید: بیایید به سوی اموالی که برای آن‌ها ارحام را قطع نمودید، خون‌ها را ریختید و به محرّمات الهی مرتکب شدید. آن‌قدر به خلایق مال عطا می‌فرماید که احدی پیش‌تر از او، آن‌قدر نداده و زمین را پر از عدل و قسط و نور می‌گرداند؛ چنان‌که پر از ظلم و جور و شرّ گردیده.

[وجه تسمیه حضرت به مهدی (عج)]

یوسف بن یحیی السّلمی در کتاب عقد الدّر⁽¹⁾فی اخبار الامام المنتظر از جناب باقر علیه السّلام روایت کرده که فرمود: مهدی را مهدی می‌گویند، زیرا به سوی امری خفی هدایت می‌کند و تورات و انجیل را از زمینی که به آن انطاکیه می‌گویند، بیرون می‌آورد.

در نجم ثاقب است که به روایت دیگر فرمودند: به مهدی نامیده شد، زیرا او به سفرهای تورات هدایت می‌کند، پس آن‌ها را از کوه‌های شام بیرون می‌آورد و یهود را به سوی آن‌ها دعوت می‌کند؛ قریب سی‌هزار نفر به این کتب اسلام می‌آورند،⁽²⁾نیز در آن کتاب است که به روایت دیگر او را مهدی نامیدند، چون به سوی کوهی از کوه‌های شام هدایت می‌کند، آن‌گاه از آن‌جا، سفرهایی از تورات را و با آن‌ها با یهود محاجّه

می‌کند؛ جماعتی از یهود بر دستش اسلام می‌آورند.⁽¹⁾

این ناچیز گوید: چون در این روایات شریف، اسمی از تورات و انجیل برده شده و آن‌ها بعد از قرآن مجید و فرقان حمید، معظّم‌ترین کتب سماوی می‌باشند، پس مناسب چنین آمد که در این مقام، فی الجمله ارخای عنان قلم در چگونگی آن‌ها، تعدّدشان و نبودن این تورات و انجیلی که فعلا در میان یهود و نصارا معروف‌اند، از کتب سماویّه و سایر خصوصیّات آن‌ها بشود، پس بعون اللّه و حسن توفیقه می‌گوییم:

اسطار تشرق منها الأنوار فی تذکار ما للتوریة من الأسفار

امّا لفظ آن، پس بستانی صاحب دایرة المعارف در کتاب محیط المحیط خود که در لغت عربیّه است، گفته: تورات اسم پنج سفر موسی علیه السّلام و آن معرّب تور است که لفظی عبرانی است، معنی آن شریعت و وصیّت و جمع آن تورات و توریات است و بر تمام عهد قدیم اطلاق می‌شود و بسا بر هردو عهد قدیم و جدید اطلاق می‌شود.

امّا در چگونگی این تورات که فعلا در میان مردم و خاصّه طایفه یهود مشهود و معروف است؛ فاضل اوحدی محمد فرید وجدی معاصر در کتاب دایرة المعارف خود چیزهایی گفته است، آن کتاب به دایرة المعارف اسلامی معروف است، چرا که مؤلّف آن از دانشمندان اهل سنّت است به خلاف دایرة المعارف بستانی، زیرا مؤلّف آن، مسیحی است.

بالجمله در آن کتاب است که در دایرة المعارف لاروس، تحت کلمه تورات چنین نگاشته: علم عصری و لا سیّما نقد آلمانی به تحقیق بعد از ابحاث مستفیضه‌ای در آثار قدیمی، تاریخ و علم لغات ثابت کرده این تورات معروف را موسی علیه السّلام ننوشته و آن جمع شده جمعی از احبار یهود است که اسم خود را در آن ننوشته‌اند و متعاقبا آن را تألیف نموده‌اند؛ یعنی سفرا بعد سفر آن را جمع کرده‌اند و اعتماد آن احبار در تألیف آن بر روایات سماعی بوده که آن‌ها را پیش از اسیری بابل شنیده‌اند، بلکه بعض علما بر این

رفته که اسفار خمسه تورات، حاوی تمام روایات بنی اسراییل نیست، بلکه فقط شامل اشارات، رموز و حکایاتی است و این‌که قصّه هجرت مصر که در آن می‌باشد، جز قصّه و همیّه نیست یا حادثه‌ای رمزیّه است و برای او ادنی، اصل حقیقی نیست. کلام لاروس تمام شد.

پس از آن خودش می‌نویسد: برای طایفه سامره که صنفی از یهودند، توراتی است که با تورات متداول میان یهودیان مخالفت دارد و تاکنون تاریخ ظهور این تورات سامریان معلوم نشده و با آن‌که علما در واقف شدن به مبدأ ظهور آن، جدّ و جهد اکید نموده‌اند، هنوز موفّق به دانستن آن نشده‌اند.

آن‌چه معلوم شده این است که این تورات تا قرن شانزدهم مسیحی ناپیدا بوده، در قرن هفدهم، عالم «ایسریوس» چند نسخه آن را از طرف شرق جلب نمود و در همان وقت هم «مسیو هارلی دوسانس» که سفیر دولت فرانسا بود، نسخه‌ای از آن را با کتب دیگر نزد دولت ترکیه جلب نمود؛ یعنی در حدود غرب آورد، انتهی.

امّا عدد اسفار آن پنج است؛ چنان‌که شیخنا الجلیل البهایی در کشکول فرموده:

تورات پنج سفر است:

سفر اوّل: در آن به دو خلقت و تاریخ زمان آدم تا زمان حضرت یوسف ذکر می‌شود.

سفر دوّم: در آن استخدام مصرییّن برای بنی اسراییل، ظهور موسی علیه السّلام و هلاکت فرعون، امامت هارون، نازل شدن کلمات عشر و شنیدن قوم کلام حق سبحانه و تعالی ذکر می‌شود.

سفر سوّم: تعلیم قربانی‌ها بر سبیل اجمال در آن مذکور است.

سفر چهارم: عدد قوم موسی علیه السّلام، تقسیم شدن زمین بر ایشان، احوال رسولانی که موسی علیه السّلام آن‌ها را به سوی شام فرستاد و اخبار منّ و سلوی و غمام در آن ذکر می‌گردد.

سفر پنجم: در آن احکام، وفات هارون و خلافت یوشع علیه السّلام مطرح است.

فی اسفار اخری لدی الأحبار و القرّاء

بدان چنان‌که در کتاب سابق الذکر نقل فرموده، ربّانیون و قرّاء به قول نبوّت انبیای دیگری غیر از موسی علیه السّلام، هارون و یوشع از بقیّه یهود منفردند، آن‌ها نوزده کتاب از آن پیغمبران نقل می‌نمایند و آن‌ها را بر پنج سفر تورات اضافه می‌کنند، مجموع کتب این طایفه بر چهار مرتبه است:

مرتبه اوّل: تورات است به شرحی که ذکر شد.

مرتبه دوّم: چهار سفر است که آن‌ها را اوّل می‌نامند.

اوّل از آن چهار سفر را از یوشع می‌دانند، ارتفاع منّ، محاربه یوشع، فتح بلاد توسّط او و تقسیم بلاد مفتوح به قرعه در آن ذکر می‌شود.

دوّم، سفر حکّام خوانده می‌شود، در آن اخبار قضات بنی اسراییل ذکر می‌گردد.⁽¹⁾

العبقری الحسان ؛ ج‌8 ؛ ص487

ّم، آن را از شموییل می‌دانند، در آن نبوّت او، سلطنت طالوت و قتل جالوت توسّط داود ذکر می‌شود.

چهارمی را سفر الملوک گویند، در آن اخبار ملک داود و سلیمان و غیر آن‌ها، هم‌چنین ملاحم و آمدن بختنصر و خراب شدن بیت المقدّس ذکر می‌شود.

مرتبه سوّم: نیز، چهار سفر است که آن‌ها را اخیره نامند:

اوّل آن‌ها را به شعیا نسبت دهند و در آن توبیخ بنی اسراییل، انذار به ماوقع و بشارت برای صابرین است.

دوّم را از امیا دانند، در آن خرابی بیت المقدّس و هبوط به جانب مصر ذکر می‌شود.

سوّم را از حزقیل دانند، حکم طبیعیّه و فلکیّه به نحو رمز و اخبار یأجوج و مأجوج در آن مذکور است.

چهارم دوازده سفر است، در آن انذارات به زلازل، ملخ و غیر این‌هاست و به منتظر؛ یعنی به خروج و ظهور او اشاره است؛ چنان‌که تمام ملیّین بر این قایل‌اند، هم چنین به محشر، نبوّت یونس، بلعیده شدن توسط ماهی، توبه نمودن آن جناب، نبوّت

زکریّا و بشارت به ورود خضر علیه السلام و الصلوة اشاره است.

مرتبه چهارم: یازده سفر است:

سفر اوّل: در تاریخ نسب اسباط و غیر ایشان است.

سفر دوّم: مرامیر داود پیغمبر است که آن‌ها صدوپنجاه مزمارند، تمام آن‌ها در طلبات از باری‌تعالی و در ادعیّه‌اند.

سفر سوّم: قصّه حضرت ایّوب است و در آن مباحثی کلامی می‌باشد.

سفر چهارم: آثار حکمیّه از حضرت سلیمان علیه السّلام است.

سفر پنجم: در احکام احبار است.

سفر ششم: مشتمل بر نشایدی عبرانی از حضرت سلیمان در مخاطبه نفس و عقل می‌باشد.

سفر هفتم: به جامع الحکمه خوانده شده و از حضرت سلیمان است، در آن حثّ و ترغیب بر طلب لذّات عقلی باقی و تحقیر لذّات جسمی فانی است و به تعظیم خدای تعالی- جلّلت عظمته- و ترسانیدن بندگان از حضرت قدس او اشاره می‌باشد.

سفر هشتم: به نوّاح خوانده شده و آن از ارمیا علیه السّلام است، در آن پنج مقاله به ترتیب حروف معجم است که در بیت المقدّس به آن‌ها ندبه نموده است.

سفر نهم: در آن سلطنت اردشیر ذکر می‌شود.

سفر دهم: از دانیال پیغمبر و در آن، تفسیر منامات و حال بعث و نشور است.

سفر یازدهم: از عزیر نبیّ و در آن، صفت عود نمودن قوم از ارض بابل به بیت المقدّس و بنای آن است.

این ناچیز گوید: این مجملی از چگونگی تورات به معنی الاعمّ از عهد قدیم و عهد جدید یهودیان بود که به تصدیق خارج از ملّت اسلامی، آن‌ها کتب سماوی و صحف الهی نیستند، بلکه از ملفّقات احبار آن طایفه با جحود و انکارند.

تخجیل لاهل الانجیل‌

اشاره

امّا انجیل، پس لفظ آن بنابر آن‌چه که در محیط المحیط ذکر شده، معرّب از اونجلیون به کسر همزه، فتح واو، سکون نون، کسر جیم، سکون لام و ضمّ یا است که لفظی یونانی و معنی آن، ابنای جید، بشارت و یا خبر مفرّح می‌باشد.

امّا عدد آن، نزد نصارا بسیار است و لکن معروف و مشهور آن‌ها چهار انجیل است که انجیل متی، مرقس، لوقا و یوحنّا می‌باشند، در این اناجیل، ترجمه حیات حضرت عیسی علیه السّلام و اقوال، اعمال و آداب آن بزرگوار ذکر می‌شود.

امّا انجیل متی، بنابر نقل صاحب دایرة المعارف اسلامی، اقدم اناجیل اربعه است، چون سی‌سال بعد از عیسی علیه السّلام به لغت عبری و در بیت المقدّس نوشته شده.

انجیل مرقس بعد از این‌که انجیل متی نوشته شده، در روما به لغت یونانی نوشته شده و در حدود سال شصت‌وشش مسیحی منتشر گردید.

امّا انجیل لوقا که انجیل سوّم است، بعد از آن دو انجیل نوشته شده است.

انجیل یوحنّا بعد از مسیح علیه السّلام و مضیّ شصت‌سال نوشته شده است؛ یعنی کتابت آن سال نود و سه مسیحی بوده. صاحب دایرة المعارف بعد از ذکر این‌ها گفته: این‌ها اناجیلی هستند که کنیسه مسیحیّه بر آن‌ها اصطلاح نموده و معتبر دانسته‌اند، این‌ها از جانب باری‌تعالی از طریق وحی و به وساطت روح الامین جبرییل بر مؤلّفین آن‌ها نازل شده است.

این ناچیز گوید: همین مطلب در بی‌اعتباری آن‌ها کفایت می‌کند، زیرا وحی بر غیرنبیّ ممنوع است، علی الخصوص که توسّط جبرییل امین باشد و پیغمبر نبودن این چهار نفر که مؤلّف این چهار انجیل‌اند، کالشمس فی وسط السماء، هویداست و اگر مراد ایشان از وحی، الهام باشد؛ چنان‌که در قوله تعالی وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ‌⁽¹⁾است، مضایقه‌ای نیست و لکن این با مختار و معتقد ایشان که می‌گویند به وساطت روح الامین بر ایشان وحی شده، ناسازگار است.

بالجمله صاحب دایرة المعارف مذکور نوشته: علاوه بر این چهار انجیل، اناجیل دیگر هم یافت شده، اسامی آن‌ها از این قرار است:

اوّل: انجیل میلاد مریم و طفولت المسیح علیه السّلام.

این انجیل به متی نسبت داده شده و علّامه «تهیلو» آن را منتشر ساخته و گفته: آن از اناجیلی است که در قرون وسطی به اسم «انفاتیا سالفاتوریس» منتشر یافته و لکن تمام نسخ این انجیل چنان مفقود شده بود که علّامه «تهیلو» بر یک نسخه از آن‌ها واقف نشده که ظنّ خود را به وسیله آن تأیید نماید، سال هزار و هشت‌صد و سی و دو مسیحی یک نسخه از این انجیل به طبع رسید و در مکتبه وطنیّه فرانساویّه که در پاریس است، سپرده و محفوظ شد.

دوّم: انجیل توما الاسرائیلی‌

علّامه «کوتلییه» در مکتبه ملک از این انجیل جزوه‌ای یافت که به یونانی، مکتوب و در قرن پانزدهم مسیحی نوشته شده بود، علّامه مزبور بعد از این‌که به تصحیح آن اعتنا نمود، آن را در اروپا منتشر ساخت. نسخه‌ای از این انجیل در مکتبه فینا یافت می‌شود و لکن آن با نسخه‌ای که در پاریس می‌باشد در بسیاری جهات، مخالف می‌باشد.

سوّم: انجیل جال الأصفر

«غلیوم بوستل» آن را در بعضی از سیاحاتش یافت و سال هزار و پانصد و پنجاه و هفت مسیحی در شهر بال، از توابع سوسیره، آن را طبع نمود، نیز سال هزار و پانصد و هفتاد مسیحی در «ستراسبورع» از توابع آلمانیا طبع شد و سبب ثوره مسیحیّین بر ضدّ «غلیوم بوستل» گردید و او را به وضع و جعل این انجیل متّهم نمودند که آن را برای اضرار به متدیّنین جعل نمود.

پس از علّامه مزبور که ناشر این انجیل بود، علّامه «تباندر» صورتی از انجیل را طبع نموده، منتشر ساخت و آن با انجیلی که «غلیوم بوستل» انتشار داده، فی الجمله مخالف بود.

چهارم: انجیل نیکودیم‌

در دایرة المعارف قرن نوزدهم نوشته: تصوّر نمودن انسان، امروزه آن‌چه را که برای این انجیل بوده از اقبال مردم به سوی آن در تمام جبل‌های وسطی تا قرن پانزدهم مسیحی دشوار و صعب است. این آن انجیلی است که در ادبیات از جهت اقتباس از آن و استشهاد به آن بر سایر اناجیل مقدّم است. این انجیل در قرن‌های وسطی در تمام قلمرو اروپا منتشر شد، انتشار آن از ارجای اروپا تجاوز نموده، به انگلتره رسید و در مدّت کمتر از بیست و پنج سال، هفت مرتبه متوالی؛ یعنی از سال هزار و پانصد و هفت تا سال هزار و پانصد و بیست و دو در لوندره به طبع رسید. مکرّر برای ایطالیا ترجمه شده و الآن چندین ترجمه آلمانی از آن موجود است.

پنجم: انجیل الطفولة

این انجیلی بسیار قدیمی است و به لغت یونانی نوشته شده، «هنری سبک» در قرن هفدهم به نسخه‌ای از آن‌که به لغت عربی بوده، واقف شد و آن را در اروپا به طبع رساند. این انجیل، منسوب به «پطرس حواری» است، از این جهت آن را در اعتبار، مثل اناجیل اربعه که جامع آن‌ها نیز از حواریین بوده‌اند، می‌دانند و انجیل پنجمش گویند.

ششم: انجیل مرسیون‌

این انجیل نزد طایفه مرسیونیّه اعتبار تام و تمام دارد و از بیشتر جهات شبیه انجیل لوقاست.

صاحب دایرة المعارف می‌گوید: ما این فصل را که درباره این اناجیل عنوان نموده‌ایم، مختصرا از دایرة المعارف قرن نوزدهم فرانساویّه نقل کرده‌ایم، او می‌نویسد:

هفتم: انجیل برنابا

اشاره

صاحب دایرة المعارف می‌گوید: این انجیل در قرن هجدهم مسیحی در کتابخانه یکی از امرا یافت شد، آن را به لغت انگریزیّه ترجمه نموده‌اند، چندین مرتبه به همین لغت به طبع رسیده و به لغت عربی هم ترجمه شده، آن از حیثیّت عدم صلب عیسی و غیر آن با قرآن موافق است.

ترجمه عبارات صاحب دایرة المعارف تمام شد.

این ناچیز گوید: داعی انجیل برنابا را از اوّل تا آخر ملاحظه نموده‌ام و قول صاحب دایره را درباره این انجیل تصدیق می‌کنم، زیرا از اناجیل دیگر، اقرب به قرآن و اجنب از بیان چرند و هذیان است و لکن آن را کتاب آسمانی دانستن، چنین سهل و آسان نیست، اگرچه مرقومات در آن برای ردّ نوع نصارا مثل تیغ برّان است و لذا این طایفه، آن را انکار نموده و می‌گویند: از مجعولات یکی از اهالی اصفهان است و از بعضی از موثّقین مسموع شد که جناب جلالت‌مدار و دانشمند روزگار، فاضل ادیب و کامل اریب، حیدر قلی خان سردار کابلی- ایّده اللّه الملک العلی- به ترجمه آن به لغت فارسی اشتغال دارد و عمری را در بلده کرمانشاهان به نشر معارف می‌گذارند، سال هزار و سی‌صد و سی و هشت از کاظمین تا سامرّا در خدمت ایشان بودم و در هیچ آنی از انا لذّت آن مصاحبت را فراموش نمی‌کنم. در این نزدیکی ترجمه مزبور به آخر رسید و منطبع گردید، بدین واسطه احتمال کتاب آسمانی بودن اناجیل اربعه مرتفع شد.

نقل کلام عن انیس الأعلام‌

بدان در آن کتاب آمده: «سلوس» از علمای مشرکین و بت‌پرستان می‌باشد در صده

دوّم از میلاد بود و کتابی در بطلان دین مسیح نوشته است. واکهارن که از علمای مشهور اهل جرمن می‌باشد، قول این فاضل مشرک بت‌پرست را در کتاب خود به این نحو نقل کرده: مسیحیّین انجیل‌های خود را سه یا چهار مرتبه تبدیل نموده‌اند، بلکه زیادتر از این، تبدیل مضامین اناجیل تغییر و تبدیل یافت، انتهی.

قول این فاضل مشرک را ملاحظه کنید که به ما خبر می‌دهد مسیحیّین، اناجیل خود را تا زمان او، بیش از چهار مرتبه تغییر داده بودند، فرقه‌ای می‌باشند که منکر نبوّت، الهام و کتب سماویّه‌ای‌اند که نزد اهل کتاب است، جمعیّت و کثرتی در دیار اروپا پیدا کرده‌اند، علمای پروتستنت این‌ها را مسمّی به ملحد می‌نمایند و جمعیّت و اقوال غریبی در ردّ دین مسیح دارند. اگر بخواهیم اقوال ایشان را در باب تحریف فقط نقل نماییم، کلام بسیار به طول می‌انجامد، پس خوب است به نقل دو قول از اقوال ایشان اکتفا نماییم، هرکس زیادت اطّلاع خواسته باشد به کتاب‌های ایشان که در اکناف عالم منتشر است، رجوع کند.

گوییم: «پارکر» از حکمای فرنگستان گوید: ملّت پروتستنت گوید: به درستی که معجزات ازلی و ابدی عهد عتیق و جدید را از این‌که صدمه خفیفی به آن‌ها برسد، حفظ کرده است، لکن این مسأله نمی‌تواند در مقابل لشکر اختلاف که سی‌هزارتا هستند، مقاومت کند، انتهی.

پس قول این حکیم را ملاحظه کنید که چگونه دلیل الزامی را به نحو استهزا ذکر نموده، لکن در تحریر خود طریق احتیاط را مراعات نموده و بر تحقیق میل اکتفا کرده و الّا می‌گفت: صد و پنجاه‌هزار یا هزارهزار؛ چنان‌که قبلا دانستی.

صاحب اکسهومووا از حکما در باب پنجم از تتمّه کتاب خود، المطبوع سنه هزار وهشت‌صدوسیزده از میلاد در بلد لندن به این نحو نوشته: این فهرست کتاب‌هایی است که مشایخ از قدمای مسیحی ذکر نموده‌اند و آن‌ها را به مسیح علیه السّلام، حواریّین و سایر مریدین؛ یعنی مریدین مسیح علیه السّلام از هفتاد و چهار عدد نسبت داده‌اند.

منسوب به حضرت عیسی علیه السّلام هفت عدد:

رساله مسیح به انگرس ملک ادیسه.

رساله مسیح به پطرس و پولس.

کتاب تمثیلات و وعظ مسیح علیه السّلام.

زبور مسیح که در خفیّه حواریّین و مریدین را تعلیم می‌نمود.

کتاب شعبده و سحر.

کتاب مسقط رأس مسیح و مریم و ظئر آن؛ یعنی دایه مریم.

رساله مسیح علیه السّلام که در صد ششم از آسمان افتاد.

منسوب به مریم علیها السّلام هشت عدد:

رساله مریم با کتاسئس.

رساله مریم به سیسیلیان.

کتاب مسقط رأس مریم.

کتاب مریم و ظئر او؛ یعنی دایه.

تاریخ مریم و حدیث آن.

کتاب معجزات مسیح علیه السّلام.

کتاب سؤالات صغار و کبار مریم.

کتاب نسل مریم و خاتم سلیمانی.

منسوب به پطرس حواری یازده عدد:

انجیل پطرس.

اعمال پطرس.

مکاشفات پطرس.

مکاشفات پطرس ایضا.

رساله پطرس بکلیمنس.

مباحثه پطرس و ایپین.

وعظ پطرس.

کتاب مسافرت پطرس.

کتاب قیاس پطرس.

تعلیم پطرس.

آداب نماز پطرس.

منسوب به یوحنّا، نه عدد:

اعمال یوحنّا.

انجیل دوّم یوحنّا.

کتاب مسافرت یوحنّا.

حدیث یوحنّا.

رساله یوحنّا مجید روپک.

کتاب وفات مریم.

تذکره مسیح و نزولش از صلیب.

مکاشفات دوّم یوحنّا.

آداب صلات یوحنّا.

منسوب به آندریاه حواری، دو عدد:

انجیل آندریاه.

اعمال آندریاه.

منسوب به متّی حواری، دو عدد:

انجیل طفولیّت.

آداب صلات متی.

منسوب به فیلپ حواری، دو عدد:

انجیل فیلپ.

اعمال فیلپ.

منسوب به برتولما، یک عدد:

انجیل برتولما.

منسوب به تومای حواری، پنج عدد:

انجیل توما.

اعمال توما.

انجیل طفولیّت مسیح.

مکاشفات توما.

کتاب مسافرت توما.

منسوب به یعقوب حواری، سه عدد:

انجیل یعقوب.

آداب صلات یعقوب.

کتاب وفات مریم.

منسوب به متیاه حواری که بعد از مسیح، در عدد حواریّین داخل شد، سه عدد:

انجیل متیاه.

حدیث متیاه.

اعمال متیاه.

منسوب به مرقس، سه عدد:

انجیل مصریّین.

آداب صلات مرقس.

کتاب پیشین برنیاده.

منسوب به برنیاده، دو عدد:

انجیل برنیاده.

رساله برنیاده.

منسوب به تهیودوشن، یک عدد:

انجیل تهیودوشن.

منسوب به پولس، پانزده عدد:

اعمال پولس.

اعمال ته کله.

رساله پولس با دوقیّین.

رساله سوّم پولس بتسالو نیکیان.

رساله سوّم پولس به قرناتیان.

رساله اهل قرناتیان به او و جواب آن رساله از جانب او.

رساله پولس به سنینکا و جواب آن رساله از سنیکا به پولس.

مکاشفات پولس.

مکاشفات پولس ثانیا.

وزن پولس.

اتابی کشن پولس.

انجیل پولس.

وعظ پولس.

کتاب افسون مارپولس.

پریسبت پطرس و پولس.

بعد صاحب «اکسیهومووا» گفته: چون طغیان اناجیل، مکاشفات و رسایل ظاهر گردید که اکثر این‌ها تا الآن نزد اکثر مسیحیّین مسلّم الثبوت است؛ ایضا پس چطور مشخص می‌شود کتب الهامیّه همان کتاب‌های مسلّم نزد فرقه پروتستنت می‌باشد و زمانی که ملاحظه نماییم این کتاب‌های مسلّم نیز، قبل از ایجاد صنعت طبع، قابل الحاق و تبدیل بود؛ اشکال واقع می‌شود.

ایضا در مغالطه مسیحیّین که گفته‌اند: مسیح علیه السّلام به حقّانیّت کتب عهد عتیق شهادت داده، پس هرگاه به حقّانیّت آن‌ها محرّف بودند، شهادت نمی‌داد، بلکه بر او بود که یهود را بر تحریف ملزم نماید.

در جواب گفته: اولا؛ چون تواتر لفظی برای کتب عهد عتیق و جدید ثابت نشده و سند متّصل به مصنّفین ندارند؛ چنان‌که در باب اوّل دانستی و جمیع انواع و اقسام تحریف در کتاب‌های عهد عتیق و جدید مثبت و محقّق گشته و تحریف اهل دین و دیانت را نیز برای تأیید مسأله یا دفع اعتراضی در قول سی‌ام از مقصد اوّل در جواب مغالطه اوّل معلوم و مشخص نمودیم و به دلایل قاطع و براهین ساطع ثابت کردیم هیچ دقیقه‌ای از دقایق تحریف را در این کتب باقی نگذاشتند، پس این کتب از همین جهت نزد اهل اسلام مشکوک است، فعلی هذا احتجاج به بعضی از آیات این کتاب‌ها بر اهل

اسلام تمام نیست، بلکه غلط و باطل است، زیرا جایز است آیات محتجّ بها الحاقی باشند که بعضی از مسیحیّین از اهل دین و دیانت در آخر قرن دوّم یا در قرن سوّم علاوه کردند در مقابل فرقه ابی ونیّه، مارسیولیّه و مانی کیز.

این تحریف به جهت تأیید مسأله مقبول بعد از ایشان رجحانی پیدا کرد، چنان‌که در مقابل فرقه ایرین دیوتی کنیس این کار را کردند و این تحریفات بعد از ایشان ترجیحی پیدا کرد، زیرا فرق سه‌گانه مذکور کلّا یا بعضا منکر کتاب‌های عهد عتیق بودند. انکار آن‌ها را در جواب مغالطه اوّل دانستی، بلکه در تاریخ خود در بیان حال فرقه مارسیونیّه گوید:

این فرقه به دو خدا اعتقاد داشتند؛ یکی خالق خیر، دوّم خالق شرّ و می‌گفت:

تورات و سایر کتاب‌های عهد عتیق را خدای دوّم؛ یعنی خالق شرّ داده و همه این‌ها مخالف عهد جدید می‌باشند، انتهی.

لاردنر در صفحه چهارصد و هشتاد و ششم از مجلّد هشتم تفسیر خود در بیان حال این فرقه نوشته: این فرقه می‌گفت: خدای یهود غیر از پدر عیسی علیه السّلام است و عیسی علیه السّلام برای محو شریعت موسی علیه السّلام آمده، زیرا شرع موسی علیه السّلام مخالف انجیل است، انتهی.

ایضا لاردنر در مجلّد سوّم از تفسیر خود، در بیان حال فرقه مانی کیز نوشت:

مورّخین اتّفاق دارند تمام این فرقه، کتب مقدّس عهد عتیق را در همه‌وقت قبول نداشت و در اعمال ارکلاس عقیده این فرقه به این نحو نوشته شده: شیطان، انبیای یهود را خدعه کرد، شیطان با موسی علیه السّلام و با سایر انبیای یهود تکلّم نمود، این فرقه به آیه هشتم از باب دهم انجیل یوحنّا متمسّک می‌شد که مسیح به ایشان فرمود: انبیای یهود راهزن و دزد می‌باشند.

این ناچیز گوید: این آیه به این نحو است که عیسی علیه السّلام فرمود: هشتم جمیع کسانی که پیش از من آمدند، دزد و راهزن هستند و گوسفندان سخن ایشان را نشنیدند، انتهی.

ثانیا: گوییم هرگاه از الحاقیّت و غیر الحاقیّت، تغییر و تبدیل قطع‌نظر نماییم، باز می‌توانیم بگوییم سند تمامی این کتب از فرمایشات مسیح علیه السّلام ثابت نمی‌شود، زیرا

مسیح علیه السّلام عدد و اسمای تمام کتب عهد عتیق را بیان نفرمود، پس از کجا معلوم و مشخّص می‌گردد کتاب‌های مستعمل در میان یهود از عهد عتیق، سی‌ونه عدد بود بنابر تسلیم و قبولی فرقه پروتستنت یا چهل‌وشش عدد بنابر قول، تسلیم و قبولی فرقه کاتلک بود، زیرا در میان کتاب‌های مقبول نزد دو فرقه مذکور، کتاب دانیال نیز می‌باشد.

جماعت یهود که معاصر مسیح علیه السّلام بودند و هم‌چنین متأخّرین ایشان، غیر از یوسیفس، این کتاب را آسمانی و الهامی نمی‌دانند، بلکه به نبوّت دانیال نیز معترف نبودند و یوسیفس مورّخ که تاریخ او عموما نزد مسیحیّین معتبر است- مرد یهودی متعصّب که بعد از عیسی علیه السّلام بود- در تاریخ خود به این‌قدر اقرار و اعتراف می‌نماید و گوید: نزد ما چندهزار کتاب نیست که باهم متناقض باشند، در نزد ما بیست‌ودو کتاب می‌باشد که احوال ازمنه ماضیّه در آن‌ها نوشته شده و این کتاب‌ها الهامی می‌باشند.

از آن جمله، پنج کتاب مال موسی علیه السّلام است، در این پنج کتاب، احوال عالم از ابتدای خلقت تا وفات موسی علیه السّلام بیان شده. سیزده کتاب از نوشته‌های انبیا می‌باشد که در آن‌ها احوال ازمنه انبیا از موت موسی علیه السّلام تا زمان سلطنت اردشیر نوشته شده و چهار کتاب دیگر، مشتمل بر حمدوثنای الهی است، انتهی.

پس از شهادت این مورّخ، حقیقت این کتب متداول ثابت نمی‌شود، زیرا غیر از تورات، هفده کتاب بیان کرد، حال آن‌که غیر از تورات، سی‌وچهار کتاب نزد فرقه پروتستنت و چهل‌ویک کتاب نزد فرقه کاتلک می‌باشد. مع‌ذلک معلوم نمی‌شود کدام کتاب از کتاب‌هایی که فعلا مستعمل مسیحیّین می‌باشند، داخل در هفده کتاب است، زیرا این مورّخ غیر از کتاب مشهور حزقیال، دو کتاب دیگر را نیز در تاریخ خود به آن جناب منتسب نموده، پس ظاهر است دو کتابی که الان وجود ندارند، نزد مورّخ در عدد هفده کتاب داخل بوده‌اند.

پیش‌تر دانستی کریزاستم و علمای کاتلک اقرار و اعتراف دارند جماعت یهود به

جهت غفلت، بلکه به جهت عدم دیانت، کتاب‌ها را ضایع کردند، بعضی را پاره کردند و برخی را سوزاندند، پس جایز است بگوییم کتاب‌هایی که ضایع و مفقود شد، داخل در عدد این هفده کتاب باشند، بلکه می‌خواهیم بگوییم کتاب‌هایی که می‌خواهیم شرح دهیم و بیان نماییم، الآن که فرقه پروتستنت، فرقه کاتلک و غیرهما از یهود و نصارا نمی‌توانند گم شدن آن‌ها را انکار نمایند؛ پس جایز است اکثر کتب مفقود، در عدد این هفده کتاب داخل باشند که مورّخ بیان نموده.

برهان علی اتقان القرآن‌

بعد از این‌که اختلاف تورات و اناجیل دانسته شد که هریک از اسفار تورات با دیگری و هم‌چنین هریک از اناجیل با انجیل دیگر در بسیاری از جزییات، بلکه کلیّات که چه‌قدر با یکدیگر اختلاف دارند، با این‌که نویسندگان آن‌ها از احبار، حواریّین و از عظمای پیروان شریعت موسویّه و ملّت عیسویّه بوده‌اند، علی الخصوص اناجیل اربعه که نویسندگان آن‌ها از تلامذه حضرت مسیح علیه السّلام و شاهد اعمال و سامع اقوال آن برگزیده حضرت متعال بوده‌اند و نهایت اهتمام را در حفظ و ضبط وقایع اعمال و افعال آن حضرت داشته‌اند.

باید دانست اگر برهانی بر بودن قرآن از کتب نازل از آسمان و من عند الرحمن، جز همین محفوظ بودن آن از اختلاف و تغییر با این زیادی نسخش به اکثر کثیر نباشد؛ همانا برای انسان متدبّر بصیر کافی است، کما قال تعالی: أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ‌⁽¹⁾لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً⁽²⁾ما برای تأیید این برهان خطیر قضیّه‌ای را از تفسیر کبیر امام فخر رازی نقل می‌نماییم.

او در تفسیر کبیر خود چنین آورده: انطاکیه قریه‌ای است که در قرآن مجید در قصّه حضرت موسی و خضر علیهما السّلام فی قوله تعالی: حَتَّی إِذا أَتَیا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها

فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُما، به آن اشاره شده است، چون اهل انطاکیه بر نزول این آیه شریفه فاضحه واقف شدند و دانستند این عار و شنار تا انقراض عالم بر آن‌ها ثابت است که دو پیغمبر جلیل از ایشان طلب طعام نمایند و ایشان ابا و امتناع ورزند، پس یک بار شتر زر سرخ؛ چنان‌که در کتاب نزهت المجالس شیخ عبد الرحمان صفوی است یا مالی بسیار، چنان‌که در تفسیر مزبور است، خدمت جناب ختمی‌مرتبت روانه نمودند و از حضرت مسؤول داشتند کلمه فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُما را که به بای موحّده تحتانیّه است و بر نحالت و نان کوری اهل آن قریه دلالت دارد و در نکوهش اهل انطاکیه، بهتر از این کلمه نشاید ادا نمود؛ به فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُما⁽¹⁾که به تای مثنّات فوقانیّه است، تبدیل فرماید تا بر سخاوت، جود و نان‌دهی اهل آن قریه دلالت نماید و این مدحی برای ایشان باشد.

آن بزرگوار اموال ایشان را ردّ نموده، فرمود: ما یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِی‌⁽²⁾من نتوانم از خود و بدون اجازه حضرت پروردگار قرآن مجید را تغییر و تبدیل دهم، اگرچه به یک نقطه باشد. اهل انطاکیه چون چنین دیدند، مأیوسانه اموال را برداشته، مراجعت کردند.

[مرد یهودی در مجلس مأمون]

نقل سدید احری بالتأیید سزاوارتر از قضیّه مذکور در تأیید و تشیید برهان مذکور، قضیّه‌ای است که بیهقی آن را در شعب الایمان نقل نموده که یحیی بن اکثم گوید: مردی یهودی بر مأمون وارد شد و چون بنای سخن گذارد، مأمون او را در نهایت فصاحت و بلاغت یافت، لذا او را به اسلام دعوت نمود. مرد یهودی ابا ورزید، چون یک سال گذشت، دوباره آن یهودی در محضر مأمون حاضر شد، درحالی‌که اسلام آورده و فصلی مشبع از علم فقه را

دریافته بود. مأمون از سبب اسلام او سؤال نمود.

مرد گفت: چون سال گذشته از مجلس خلیفه بیرون آمدم، در صدد افتادم دین‌ها را امتحان نمایم و حقّ آن‌ها را از باطل بشناسم. نسخه‌ای از تورات نوشته، در آن زیاد و کم نمودم، در بیع و معابد یهود برده، فروختم. پس از آن نسخه دیگری از تورات را به همان نحو از تحریف و تغییر نوشته، به یهودیان فروختم تا سه مرتبه ولی احدی در خصوص تحریف و زیاد و کم نمودن آن‌ها حرفی نزد.

سپس سه نسخه از انجیل را نوشته، در آن‌ها تحریف نموده، زیاد و کم کرده، آن‌ها را در کنایس نصارا برده، فروختم ولی احدی از نصارا در محرّف بودن آن‌ها سخنی نگفت.

بعد از آن، سه مرتبه، سه نسخه از قرآن را نوشته، در هرسه نسخه، تحریف و زیاد و کم به کار برده، آن‌ها را نزد ورّاقین اهل اسلام بردم که خریداری نمایند، در هر مرتبه که آن نسخه را ملاحظه می‌نمودند و می‌دیدند محرّف است، آن را از دست انداخته، نمی‌خریدند و می‌گفتند: این قرآن محرّف و کم‌وزیاد شده، پس دانستم قرآن کتابی محفوظ از جانب خداست و این امر سبب اسلام من شد.

یحیی بن اکثم گوید: در آن سال به مکّه رفته، سفیان بن عیینه را ملاقات نمودم و این قضیّه را برایش نقل کردم. سفیان گفت: مصداق این در کتاب خداست.

گفتم: در کجای آن؟

سفیان آیه بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتابِ اللَّهِ‌⁽¹⁾را خواند و گفت: این آیه درباره تورات و انجیل است که حفظ آن‌ها بر عهده یهود و نصارا قرار داده شده و لذا آن‌ها را ضایع نمودند، و لکن در حقّ قرآن فرموده: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ‌⁽²⁾پس خداوند آن را حفظ فرمود و از ضیاع خلق مصون و محروس داشت.

[بیرق رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نزد حضرت] 9 نجمة

اشاره

بدان نهمی از مواریث انبیا که هنگام ظهور آن جان جهان و امام عالمیان با حضرت می‌باشد، رأیت و بیرق رسول خداست که آن، از وقت نزولش بر آن جناب تا کنون به هم پیچیده و باز نشده است مگر دو دفعه؛ یکی در غزوه بدر و دیگری در جنگ جمل؛ چنان‌که شیخ نعمانی از جناب صادق علیه السّلام نقل نموده که در خبری فرمود:

جبرییل رایت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را روز بدر نازل نمود، و اللّه آن از پنبه، کتان، ابریشم و حریر نبود.

راوی پرسید: پس از چه بود؟

فرمود: از برگ بهشت، رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله آن را در روز بدر باز کرد، آن‌گاه آن را پیچید و به علی بن ابی طالب علیه السّلام داد، پس پیوسته نزد آن جناب بود، تا آن‌که روز بصره شد، آن‌گاه امیر المؤمنین علیه السّلام آن را باز نمود؛ خدای تعالی برای او فتح کرد، سپس آن را پیچید و آن در این‌جا نزد ماست، احدی آن را باز نمی‌کند، تا این‌که قائم علیه السّلام برخیزد، هرگاه برخاست، آن را باز می‌کند. احدی در مشرق و مغرب نمی‌ماند، مگر آن‌که آن را ملاقات می‌کند و رعب از پیش روی آن به مسافت یک ماه و از راست و چپ آن، یک ماه سیر می‌نماید.⁽¹⁾نیز از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده که به ابی حمزه فرمود: ای ثابت! گویا قائم اهل بیت خود را می‌بینم که بر این نجف شما مشرّف شد و به دست خود به ناحیه کوفه اشاره فرمود، چون بر نجف شما مشرّف شود، رایت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را باز می‌کند. وقتی آن را باز کند، ملایکه بدر بر او فرود می‌آیند.

ابو حمزه گفت: رایت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله چیست؟ فرمود: چوبش از عمود عرش خداوند و رحمت او و سایر آن از نصر خداوند است. آن را به سوی چیزی دراز نمی‌کند

مگر آن‌که آن را تباه می‌کند.⁽¹⁾

به روایت صدوق در کمال الدین‌⁽²⁾چون آن را باز کند، سیزده‌هزاروسی‌صدو سیزده ملک بر او فرود آید که همه آن‌ها منتظر قائم علیه السّلام بودند، تفصیل آن ملایکه بنا به روایت کامل الزیاره‌⁽³⁾و غیبت نعمانی‌⁽⁴⁾از ابو بصیر از حضرت صادق علیه السّلام چنین است که ابو بصیر گفت: گفتم: همه این ملایکه بر حضرت فرود می‌آیند؟

فرمود: آری، ملایکه‌ای که با نوح در کشتی و آن‌ها که با ابراهیم بودند، زمانی که او را در آتش انداختند، آن‌ها که با موسی بودند، زمانی که دریا را برای بنی اسراییل شکافت، آن‌ها که با عیسی بودند زمانی که خداوند او را به آسمان بالا برد، چهارهزار ملایکه مسوّمین؛ یعنی نشان کرده شده به عمّامه‌های زرد که با پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله بودند، هزار ملایکه مردّفین؛ یعنی از پی همدیگر درآمده، سی‌صدوسیزده ملک که دربدر بودند و چهارهزار ملکی که نازل شدند و اراده داشتند حسین بن علی علیهما السّلام را نصرت کنند، پس به ایشان در مقاتله اذن نداد؛ آن‌ها نزد قبر آن حضرت ژولیده و غبارآلود هستند و تا روز قیامت بر آن حضرت گریه می‌کنند.

رییس ایشان ملکی است که به او منصور می‌گویند. هیچ زایری آن حضرت را زیارت نمی‌کند، مگر آن‌که او را استقبال می‌کنند، مودّعی با او وداع نمی‌کند مگر آن‌که او را مشایعت می‌کنند، احدی از ایشان مریض نمی‌شود مگر آن‌که او را عیادت می‌نمایند، کسی از ایشان نمی‌میرد مگر آن‌که بر جنازه او نماز می‌خوانند و بعد از مردنش، برای او استغفار می‌کنند، همه این‌ها در زمین‌اند و برخاستن قائم علیه السّلام را تا وقت خروجش انتظار می‌کشند.

در غیبت نعمانی‌⁽⁵⁾از حضرت صادق علیه السّلام مروی است که فرمود: چون میان اهل

بصره و امیر المؤمنین علیه السّلام تلاقی شد، رایت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را باز کرد، پس قدم‌های اهل بصره بلرزید، آفتاب زرد نشد که گفتند: ای پسر ابو طالب! ما را امان ده و فرمود: چون روز صفّین شد، از حضرت سؤال کردند که آن رایت را باز کند، اجابت نفرمود. امام حسن و امام حسین علیهما السّلام و عمّار بن یاسر را شفیع حاجت خود کردند.

به امام حسین علیه السّلام فرمود: ای فرزند من! برای این قوم مدّتی است که باید به آن برسند، به‌درستی که این رایتی است که بعد از من جز قائم علیه السّلام آن را باز نمی‌کند.

این ناچیز گوید: چون در این مقام فی الجمله بیانی از شؤون لوای دنیویّه حضرت هادی کلّ و ختم رسل گردید، خوش دارم بالمناسبت اشاره‌ای اجمالی به شؤون لوای اخرویّه آن بزرگوار که به لوای الحمد معروف است، بنمایم، فاقول:

[لوای حمد]

بیان فی الحلاوة کالقند و تبیان لشئون لواء الحمد بدان در اخبار کثیره‌ای از طرف عامّه و خاصّه وارد شده که لوای حمد در روز قیامت از تشریفات حضرت سیّد المرسلین و شفیع المذنبین و حامل آن امام المتّقین و امیر المؤمنین است و فضیلت حاملیّت آن لوا برای آن بزرگوار در میان فریقین کالشمس فی رائعة النهار، مسلّم، برقرار، هویدا و آشکار است؛ چنان‌که در معارج النبوّه آمده: از تشریفات حضرت ختمی‌مرتبت در روز قیامت این است که لواء الحمد به دست آن حضرت است؛ چنان‌که فرموده: «لواء الحمد بیدی یومئذ»⁽¹⁾و به روایت دیگر فرمود: «أنا سیّد ولد آدم یوم القیمة و لا فخر و ما من نبیّ آدم و من سواء الّا و هو تحت لوائی»⁽²⁾و همه انبیا و رسل در ظلّ لوای دولت آن بزرگوار باشند.

نقل است که ارتفاع آن لوا هزار سال راه باشد، قصبه آن از درّ بیضا، سنان او از یاقوت حمرا، زجّه او از زمرّد اخضر و دارای سه شعبه از نور است؛ یکی در مشرق،

دیگری در مغرب و یکی متوجّه طرف مکّه است و بر آن سه سطر نوشته شده؛ سطر اوّل آن، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ،* سطر دوّم آن، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‌⁽¹⁾و سطر سوّم، لا اله الّا اللّه محمّد رسول اللّه علیّ ولیّ اللّه.

چون این لوا را در عرصات حاضر گردانند، منادی ندا کند: أین النّبیّ الأمّی العربیّ القرشیّ المکّی التّهامیّ الحرمی محمّد بن عبد اللّه خاتم النبیّین و سیّد المرسلین و امام المتّقین رسول ربّ العالمین. آن‌گاه حضرت رسالت پیش آید و لوای مبارک را به دست گیرد؛ بعد از آن از آدم تا عیسی علیه السّلام و سایر صدّیقان، شهدا، صالحان و کافّه اهل ایمان و ایقان در پای آن مجتمع گردند، آن‌گاه برای هریک از این فرقه، براق، حلّه و تاجی حاضر گردانند، برای حضرت مقدّس نبوی، تاجی از نور بیاورند و بر فرق مبارک آن سلطان انس و جان نهند و لباسی از حریر سبز بر بدن مبارکش بپوشانند، هفتادهزار علم و هفتادهزار لوا پیش آن حضرت برند و لوای حمد را به دست شاه مردان، علی مرتضی علیه السّلام دهند، این افواج با این اعلام و الویه در سایه لواء الحمد درآیند، هرکه طریق سنّیه محمدی را سلوک داشته، همراه کند و همه سالم و غانم به جنّات عدن نزول نمایند.

این ناچیز گوید: این همان رایتی است که سیّد الشعرا اسماعیل الحمیری در قصیده عینیّه خود به آن اشاره نموده و فرموده:

و رایة یقدمها حیدر***و وجهه کالشمس اذ تطلع

غدا تلاقی المصطفی حیدر***و رایة الحمد له ترفع‌

تنمیة فی وجه تسمیة

ایضا در آن کتاب است که وجه تسمیه آن به لواء الحمد بنابر آن‌چه در تفسیر بحر العلوم و بعضی از کتب تذکیری روایت نموده‌اند، این است که چون آدم هنگام درآمدن روح در بدن به عطسه مبادرت نمود و الحمد للّه گفت و در جواب از جانب

باری‌تعالی یرحمک ربّک سبقت رحمتی غضبی شنید؛ در آن حین نور محمدی در جبین مبین آن حضرت متحرّک بود و آرام نمی‌گرفت، در حین عطسه از آن نور، آوازی برآمد؛ چنان‌که مرواریدی بسایند.

آدم گفت: الهی! این آواز چیست؟

خطاب آمد: آن نور فرزند تو محمد، پیغمبر آخرالزمان است.

تمنّای دیدن نور محمدی در دل آدم مستعلا گشت، آن نور را از پیشانی به سر انگشت مسجّه‌اش انتقال داده، به نظرش جلوه‌گر نمودند. وقتی آدم در آینه اظفار، نور آن سیّد ابرار را دید، فی الحال انگشت مسجّه درآورده، به شهادتین مبادرت نمود، این سنّت را تا قیامت در میان اولاد نهاد و نقوش مهر و محبّتش بر صحیفه دل‌وجان به رقوم صدق و ایقان بنگاشت و از برکت انتقال آن نور به یمین آدم علیه السّلام، یمن، برکت، خیر و سعادت قرین یمین او آمد، اولادی که در جانب یمین متمکّن بودند، سعادتمند و به لقب اصحاب یمین ارجمند گشتند و آنان که در شمال آدم علیه السّلام بودند، از این سعادت محروم ماندند.

القصّه، چون آدم جمال محمدی را در آینه مسجّه خود دید، خطاب آمد: ای آدم! هرکس که از غیب فرزندی به ظهورش آید، هدیه‌ای به او ارزانی دارد، اکنون هدیه تو به این فرزند ارجمند چه خواهد بود؟

گفت: خداوندا! از لطایف و عواطفی که از خزانه کرم به من ارزانی فرموده‌ای، همین کلمه الحمد للّه بیش نیست که بر زبان اجرا فرموده‌ای و بر ثواب آن اصرار نموده‌ای، من ثواب حمد خود را به فرزند دولتمند خود ارزانی داشتم. حق‌تعالی از ثواب آن حمد، لواء الحمد را آفرید، آن را به این اسم مسمّا گرداند و به سیّد انبیا مختصّ فرمود.

[بیت الحمد]

تنویر فی تنظیر بدان بیت الحمد بهشتی که برای بنده فرزند مرده است، از جمله نظایر لواء الحمد است که بر تجسّم اعمال و اقوال دلالت دارند، کما هو الحقّ المحقّق من المذهب.

در تفسیر منهج الصادقین ذیل آیه شریفه وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ‌⁽¹⁾بعد از تفسیر ثمرات به محصولات فرموده: یا مراد، مرگ فرزند است که میوه باغ دل می‌باشد.

از حضرت رسالت نقل است که چون فرزند بنده مؤمن بمیرد، حق‌تعالی گوید:

اقبضتم ولد عبدی؛ روح فرزند بنده مرا قبض کردید؟

گویند: نعم.

فرماید: اقبضتم ثمرة قلبه، میوه دل او را قبض کردید؟

گویند: نعم.

فرماید: ما ذا قال عبدی؛ بنده من در آن حال چه گفت؟

گویند: حمدک و استرجع؛ حمد تو کرد و کلمه إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ‌⁽²⁾را تکلّم نمود.

سپس فرماید: ابنوا لعبدی بیتا فی الجنّة و سمّوه بیت الحمد؛ برای بنده من، خانه‌ای در بهشت بنا کنید و آن را بیت الحمد نام نهید.

[اختر کاویان]

بیان فی البیرق الأصفهانی المشهور باختر الکاویانی بدان از جمله بیرق‌های تاریخی دنیا، اختر کاویان است که علی سبیل التخفیف آن را اختر کاروان با کاف و واو بر وزن اختر شاهان هم استعمال می‌کنند.

نیز بر آن درفش کاویانی اطلاق می‌نمایند و این‌ها بنابر آن‌چه در برهان قاطع است، نام علم افریدون باشد و آن از کاوه آهنگر اصفهانی بود که پادشاهان عجم بعد از شکست ضحّاک، آن را بر خود شگون گرفته بودند و آن چرمی بود که کاوه آهنگر هنگام کار کردن بر میان خود می‌بست.

گویند حکیمی در علوم طلسمات به غایت ماهر بوده و به شکل صددرصدی بر آن نقش کرده بود. بعضی گویند شکلی از سوختگی‌های آتش در آن چرم به هم رسیده بود که این خاصیّت را داشت؛ یعنی هر جنگ که آن همراه بود، فتح می‌شد، آن را مرصّع کرده بودند و در زمان حضرت رسالت‌پناه صلّی اللّه علیه و اله به دست مسلمانان افتاد، آن را پاره پاره نمودند و بر مسلمانان قسمت کردند.

این ناچیز گوید: ظاهر این است که مراد صاحب برهان قاطع از زمان حضرت رسالت صلّی اللّه علیه و اله زمان اسلام باشد، زیرا افتادن آن بیرق به دست مسلمین در زمان خلافت عمر بن الخطاب بوده، کما لا یخفی علی الواقف بالسیر و التواریخ.

از بعضی از تواریخ معتبر نقل شده: از جمله مقاماتی که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام اعمال علم جفر فرموده و آن را به مردم ارائه نموده؛ پر کردن عدد پوستی است که در مقابل علم کاوه آهنگر اصفهانی ترتیب داد که بدین واسطه لشکر اسلام بر لشکر فرس و عجم غلبه نمودند.

کیفیّت این اجمال آن است که ضحّاک که علی الاصح خواهرزاده جمشید و برادرزاده شدّاد، صاحب بهشت ارم است؛ مردی متهوّر و سفّاک بود که به او بیور اسب؛ یعنی صاحب ده‌هزار اسب می‌گفتند؛ چون همیشه در اصطبل او ده‌هزار اسب بسته بود و عجم به او ده آک؛ یعنی صاحب ده عیب می‌گفتند، آن عیوب این است:

1- قلّت حیا

2- قصر قامت

3- کثرت اکل

4- زشتی صورت

5- نخوت

6- افراط ظلم

7- فحّاشی در گفتار

8- تعجیل در امور

9- بلاهت

10- بددلی.

اوّلین امر قبیح و فعل شنیعی که از او صادر شد، قتل پدرش بود، بعد از آن برگزیدن سفّاکان و خونریزان و بعد از این‌ها بی‌اعتنایی‌اش به متظلّمان بود.

در تاریخ مجدی است که گویند: ضحّاک با جنّی دوستی داشت، آن جنّ قلم زرّین مجوفّی به ضحّاک داده، گفت: هرگاه به زن یا پسری میل داشتی، این قلم را در دهان گیر و به جانب او بدم، فی الفور مطیع و شیفته تو شود.

بالجمله در ایّام سلطنتش دو قطعه گوشت به هیأت دو مار از دوش‌های ضحّاک برآمده، از آن‌ها المی عظیم به او رسید که اطبّا از معالجه آن عاجز شدند. جنّی که با او دوست بود، گفت: علاج این وجع، مرهمی است که از مغز سر آدمی ساخته شود.

بنابراین آن ملعون هرروز دو نفر از رعیّت را می‌کشت، از مغز سر آن‌ها مرهم ترتیب داده، وجع خود را تسکین می‌نمود. بعد از مدّتی، نفیر عام برآمده، کاوه آهنگر اصفهانی که دو پسر او را به امر ضحّاک کشته بودند، خروج کرده، چرم پاره‌ای که حدّادان در وقت کار بر کمر بندند، بر سر چوبی نموده، فریاد برآورد: هرکه طالب شاه افریدون است، با من موافقت نماید.

خلایق با او موافقت کرده، به البرز کوه رفتند، فریدون را که ضحّاک در آن‌جا حبس نموده بود، از حبس درآورده، بر سریر سلطنت و حکمرانی نشاندند، متوجّه دفع ضحّاک شدند، ضحّاک را گرفته، دوّالی از پس سر تا کمرگاه او بریده، بر دستش بستند، وی را به کوه دماوند برده، به قتل رساندند.

فریدون آن چرم پاره را که کاوه در حین خروج بر چوب کرده بود، به جواهر و

یواقیت و زمرّد گرانبها مرصّع نموده، به درفش کاویان موسوم ساخت، هریک از سلاطین کیانی که بر سریر سلطنت می‌نشست، چیزی از جواهر بر آن می‌افزود تا به حدّی رسید که مقوّمان از قیمتش عاجز آمدند، آن درفش را در برابر هر لشکر که بلند می‌کردند، فی الفور شکست خورده، منهزم می‌شد و این به واسطه عددی بود که از شراره آتش در آن چرم پر شده بود.

چون لشکر اسلام در زمان خلافت عمر با سلطان عجم که نامش یزدجرد بود، بنای حرب گذاشت، چندین مرتبه شکست خورده، منهزم شد، این خبر به مدینه رسید و عمر خودش اراده نمود به سمت عجم برود، پس در این خصوص با حلّال مشکلات، حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام مشورت نمود.

حضرت فرمود: انّ هذا لأمر لم یکن نصرة لأحد لا بکثرة و لا بقلّة و هو دین اللّه الّذی اظهره و جند اللّه الذی اعدّه و امدّه حتّی بلغ ما بلغ و طلع حیث ما طلع کن قطبا و استدر الرّحی بالعرب انّ الأعاجم أن ینظروا إلیک یقولون هذا اصل العرب فإذا اقتطعتموه استرحتم، فیکون ذلک اشدّ لکلبهم علیک و طمعهم فیک.

پس از آن فرمود: غلبه عجم به واسطه عددی از شراره آتش است که در چرم دامن کاوه پر شده؛ پوستی حاضر کنید تا من آن را از عددی پر کنم که بر عدد درفش کاویان غالب باشد. پوستی حاضر ساختند، حضرت آن را از اعداد پر نموده، فرمود: آن را علم مانند و در مقابل درفش کاویان بدارند.

بنابر نقل سیّد سند جزایری در شرح غوالی اللئالی به خواهش عمر، امام حسن علیه السّلام را هم همراه لشکر اسلام روانه عجم فرمود. این مرتبه بعد از تقابل فریقین لشکر اسلام غالب شد، یزدجرد فرار کرد، دختران او اسیر شدند و غنایم بسیار به دست اهل اسلام آمد، از جمله همین درفش کاویان بود که جواهراتش میان ایشان تقسیم شد.

[پیراهن حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) نزد قائم (عج)] 10 نجمة

اشاره

بدان دهمی از مواریث انبیا که در هنگام خروج حضرت حجّة بن الحسن العسکری علیهما السّلام با آن حضرت است، پیراهن حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است که آن را بر بدن مبارک خود پوشانده؛ چنان‌که شیخ نعمانی در کتاب غیبت‌⁽¹⁾به اسناد خود از یعقوب بن شعیب روایت نموده که گفت: حضرت صادق علیه السّلام به من فرمود: آیا پیراهنی را که قائم با آن قیام خواهد نمود به تو ننمایم؟

عرض کردم: آری، بنما!

امر فرمود: صندوقی را آوردند، قفل آن را گشود و پیراهن کرباسی از آن بیرون آورد، دامن‌ها و آستین‌های آن را گشود و باز کرد، ناگاه در آستین چپ آن خونی دیدم.

حضرت فرمود: این، پیراهنی است که وقتی دندان مبارک رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را شکستند، ایشان در برداشتند؛ این خون از آن است، قائم علیه السّلام این پیراهن را به تن کرده، قیام خواهد فرمود.

آن خون را بوسیدم و آن پیراهن را بر رویم مالیدم. بعد از آن حضرت صادق علیه السّلام آن را پیچید و برداشت.

تنویر فیه ذکر نظیر

بدان نظیر پیراهن مبارک حضرت ختمی‌مرتبت در خون‌آلودگی و باقی ماندن خونش در این مدّت متمادی، جبّه حضرت یحیی بن زکریّاست؛ چنان‌که در جلد ششم بحار آمده: ابتدا معرفت یهود به ظهور وجود مسعود حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله این بود که جبّه‌ای از حضرت یحیی نزد رؤسای آن‌ها بود که به خون آن حضرت آلوده شده بود و هنگام شهادت آن بزرگوار بر دوش مبارکش بوده و رنگ آن سفید بوده است.

این ناچیز گوید: احتمال دارد همان مدرعه‌ای باشد که مادرش در حال طفولیّت

برای او ترتیب داده بود که آن را به دوش می‌گرفت، به بیت المقدّس رفته با زهّاد و عبّاد مشغول عبادت می‌شد.

الحاصل، در کتب سالفه یهود علامت اوان ظهور وجود مبارک حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله را چنین بیان نموده بودند که هرگاه خون جبّه سفیدی که به خون حضرت یحیی آغشته است، تروتازه شود و قطره‌قطره از آن بچکد؛ آن‌گاه ظهور نور محمدی نزدیک است.

احبار یهود در وقت تولّد آن بزرگوار، تقاطر خون تازه از آن جبّه را مشاهده نموده، اضمحلال دین خود را به ظهور آن سرور نزدیک دانستند، لذا به جدّوجهد در اطفای آن نور خدا برآمدند، به کرّات از یهودیان اطراف به مکّه معظّمه می‌فرستادند تا بلکه به آن بزرگوار دست یافته و قبل از بعثت، ایشان را به قتل برسانند و از آن‌جایی که لا یحیق المکر السّیی‌ء الّا بأهله، همان کیدها باعث افتضاح خود آن ملعون‌ها می‌شد؛ چنان‌که کید عبد اللّه بن ابی درباره قتل آن بزرگوار و اصحابش دامن‌گیر خود آن ملعون شد، دخترش با جمعی از یهود به درک واصل شد و عروسی‌اش به عزا مبدّل گردید.

مکیده یهودیّه و معجزه محمودیّه‌

در تفسیر امام حسن عسکری علیه السّلام‌⁽¹⁾است که چون امر نبوّت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله در مدینه رواج گرفت، حسد عبد اللّه بن ابی که از رؤسای یهود بود، درباره آن حضرت زیاد شد و درصدد قتل آن حضرت برآمد، تا آن‌که دخترش را شوهر داد.

برای ولیمه عروسی دخترش، حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله، حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و سایر اصحاب را وعده خواهی کرد، میان صحن منزل خود، حفیره‌ای حفر کرد و بالای آن را به فروش پوشاند و میان آن حفیره را مملوّ از تیر، شمشیر و نیزه زهرآلود کرد، نیز جماعتی از یهودان را در مکانی با شمشیرهای برهنه زهرآلوده پنهان کرد که تا آن حضرت و اصحابش روی آن حفیره پا گذاشته، در قعر آن فرود بیفتند؛ با شمشیرهای

برهنه بیرون آمده، آن بزرگوار و اصحابش را تماما به قتل برسانند.

هم‌چنین طعامی را که برای آن سرور و اصحابش ترتیب داده بود، زهرآلود نمود که اگر از نشستن در صحن خانه و بالای آن حفیره امتناع نمایند و کید آن‌ها درافتادن آن جناب و اصحابش در حفیره مزبور کارگر نشود، لا اقل از طعامی که مسموم است، تناول نموده، شهید شوند.

جبرییل امین هردو کید را از جانب ربّ العالمین به آن حضرت خبر داد و عرض کرد: خداوند می‌فرماید: به منزل عبد اللّه بن ابی برو و هر کجا تو و اصحابت را نشان می‌دهد، بنشینید و هر غذایی که نزد شما حاضر می‌کند، تناول فرمایید که من شما را از کید و شرّ او کفایت می‌نمایم.

حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله با امیر المؤمنین علیه السّلام و سایر صحابه وارد منزل عبد اللّه شدند، آن ملعون آن‌ها را بر نشستن در صحن خانه تکلیف نمود. حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله با اصحابش تماما بالای بساطی که روی آن گودال افتاده بود، نشستند. عبد اللّه تعجّب نمود چرا آن‌ها در آن گودال نیفتادند، گویا زیر آن بساط، زمین صعب و سخت است. چون عبد اللّه از اثر نمودن این کید مأیوس شد، به احضار آن طعام مسموم امر نمود.

غذا را حاضر کردند، حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله به امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: این طعام را به تعویذ نافعی معوّذ نما! پس آن حضرت این کلمات را بر آن غذا قرائت فرمود: «بسم اللّه الشّافی بسم اللّه الکافی بسم اللّه المعافی بسم اللّه الّذی لا یضرّ مع اسمه شی‌ء و لا داء فی الأرض و لا فی السّماء و هو السّمیع العلیم»⁽¹⁾

آن دو بزرگوار با تمام اصحابی که در آن مجلس بودند، از آن غذا تناول فرمود، از آن مجلس بیرون آمده، متفرّق شدند. عبد اللّه چون دید آن طعام مسموم به آن‌ها ضرری نرساند، گمان کرد اشتباه نموده و در آن طعام زهر داخل نکرده‌اند، پس به آن یهودی که با شمشیرها جهت قتل حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله و اصحابش پنهان شده بودند، امر نمود از زیادت آن طعام بخورند، آن‌ها مشغول خوردن از آن غذا شدند.

دختر عبد اللّه چون خودش مباشر آن گودال و فرش گستردن بر بالای آن شده بود، از فرونرفتن آن بساطها تعجّب نموده، آمد بساط را بالا گرفت، دید زیر آن بساط، زمین سخت و صلب است، لذا بالای آن نشست که ناگاه صدای ناله و نوحه‌اش بلند شد، چون عبد اللّه بالای آن گودال آمده، دختر خود را میان آن شمشیر و نیزه و تیرهای زهرآلوده دید که جان به مالک دوزخ داده و از آن طرف، یهودیانی که از فضلات طعام حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله خورده بودند، تماما به درک واصل شدند.

عبد اللّه وقتی حال را بدان منوال دید، غدغن نمود که احدی از اقوامش علّت فوت آن‌ها را از عبد اللّه اظهار نکند، پس عروسی آن ملعون که برای دخترش تهیّه نموده بود به عزا مبدّل شد و مصداق من حفر بئرا لأخیه، وقع فیه آشکار گردید، چرا که اوّلا ظاهر اخ در این روایت، مطلق غیر است و ثانیا در صدق اخوّت بودن تمام مردم از اولاد آدم علیه السّلام کفایت می‌کند و از وجهه همین ملاک است که خود حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله، امیر المؤمنین علیه السّلام و غیرهما نسبت به بعضی از یهودیان، یا اخ الیهود می‌فرمودند؛ چنان که در بسیاری از اخبار است.

بالجمله چون این خبر به سمع مبارک حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله رسید، علّت فوت آن‌ها را از عبد اللّه سؤال فرمود.

عبد اللّه عرض کرد: دخترم از پشت‌بام افتاد و آن جماعت به مرض اسهال مبتلا شدند.

انارة فیها اشارة

بدان در حدیث مفضل مشهور و غیر آن اشیای چندی از حضرت ختمی‌مرتبت اسم برده شده که به طریق وراثت نزد آن حجّت عصر و امام زمان است؛ مثل عصا، انگشتر، برد، عمّامه سحاب، اسب مربوع نام، ناقه غضبا، استر دلدل نام، حماری که اسمش یعفون بوده، شتر سواری جنابش که مسمّا به براق بوده و زره آن بزرگوار که فاضل نام داشته است و چون بیان کیفیّت و خصوصیّت هریک از این‌ها موجب طول کلام و

خارج از وضع این عجاله موجزة الآغاز و الانجام است، لذا بیان آن‌ها را به مظانّ خودشان موکول نموده، غیر از دو تا و لکن بیان یکی از آن‌ها را که شمشیر آن بزرگوار است و نزد اهل روزگار به ذوالفقار معروف است در نجمه آتیه به طریق تفصیل متعرّض می‌شویم.

[ذوالفقار علی (علیه السلام) به دست قائم (عج)] 11 نجمة

اشاره

بدان یازدهمی از مواریث انبیا که هنگام خروج و ظهور حضرت بقیّة اللّه به آن جناب می‌باشد، شمشیر حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است که به ذوالفقار معروف است؛ چنان‌که در غیبت نعمانی‌⁽¹⁾به اسناد خود از عبد اللّه بن سنان از حضرت باقر علیه السّلام روایت نموده که فرمود: خداوند عالم ابا دارد مگر از این‌که وقت وقت قراردهندگان را خلاف گرداند و بیرق قائم، بیرق رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است. سپس آن بزرگوار بیرق رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را به نحوی که سابقا مذکور افتاد، بیان می‌نماید، هم‌چنین پیراهن آن سرور را به نحوی که در نجمه سابق بیان گردید، بیان می‌فرماید و کذلک زره آن حضرت را بر وجهی که در نجمه مذکور به آن اشاره شد، بیان می‌فرماید تا آن‌که می‌فرماید: شمشیر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله که ذوالفقار باشد در کمر مبارکش بسته است، هشت ماه شمشیر کشیده، کافران و منافقان را به قتل می‌رساند.

اوّلین کسانی که آن حضرت به تعزیر و تنبیه‌شان ابتدا می‌کند، طایفه بنی شیبه می‌باشد، دست‌ها و پای‌های ایشان را قطع می‌کند و از دیوار کعبه معظّمه می‌آویزد، منادی‌اش ندا می‌کند: ایشان دزدان خدا؛ یعنی دزدان بیت اللّه‌اند. بعد از آن به امر قریش شروع می‌نماید، پس درباره ایشان سوای کشیدن شمشیر، کار دیگری نمی‌کند، آن حضرت خروج نمی‌کند تا وقتی که دو طغرا مکتوب در خصوص تبرّی نمودن از علی علیه السّلام خوانده شود؛ یکی در کوفه و دیگری در بصره.

اسطار تشرق منها الانوار و تذکار لما ورد فی اصل ذی الفقار

بدان در اصل شمشیر معروف به ذوالفقار، نظر به اختلاف احادیث، اخبار و تخالف سیر و آثار در میان علمای اخیار، اقوال بسیار است.

قول اوّل: در تفسیر منهج الصادقین در تفسیر آیه وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ⁽¹⁾فرموده: بیشتر مفسّران برآن‌اند که مراد به حدید در این آیه مبارکه، شمشیر است. در اخبار اهل بیت آمده: مراد به آن ذی الفقار است که از آسمان برای رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله نازل شد، حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله آن را به امیر المؤمنین علیه السّلام داد تا با آن با دشمنان خدا قتال کند.

قول دوّم: ایضا در آن تفسیر است که در روایتی آمده: ذوالفقار از جمله هدایایی بود که بلقیس نزد سلیمان فرستاده بود و آن به دست منبّة بن الحاج افتاد، روز بدر حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام او را کشت و آن را گرفت.

این ناچیز گوید: این آن چیزی است که در تفسیر مذکور است و لکن از محیط المحیط بطرس بستانی صاحب دایرة المعارف چنین معلوم می‌شود که عاص بن منبّه شمشیری ذوالفقار نام داشته؛ چنان‌که حضرت امیر نیز تیغی ملقّب به این لقب داشته و هریک از این‌ها غیر دیگری است؛ همان‌طور که نام صاحب تیغ اوّل، عاص بن منبّه است نه منبّة بن الحاج.

فی الکتاب المذکور ذوالفقار سیف العاص بن منبّه قتل یوم بدر و هو ایضا لقب سیف الأمام علیّ بن ابیطالب علیه السّلام و علیه قول الشاعر:

لا سیف الّا ذوالفقار***و لا فتی الّا علی

قول سوّم: آن در اصل، چوبی دو سر یا سعفه‌ای از خرما بوده؛ چنان‌که ایضا در تفسیر سابق الذکر است و به روایتی دیگر، پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله چوبی دو سر از درختی برگرفت، به امیر المؤمنین علیه السّلام داد و فرمود: به این جهاد کن! چون آن را به دست گرفت، تیغی دو سر شد، به وسیله آن جهاد می‌کرد و دشمنان خدا را می‌کشت.

قول چهارم: در بعضی از تفاسیر عامّه در تفسیر وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ⁽¹⁾از ابن عبّاس نقل نموده‌اند که گفته: مراد از حدید، ذوالفقار است، چرا که خداوند آدم را از بهشت نازل نمود، درحالی‌که ذوالفقار با او بود و خلقت آن از برگ درخت آس بهشتی است، پس آدم بود که با دشمنان خود از جنّ و شیاطین محاربه می‌کرد.

قول پنجم: ایضا در بعضی از تفاسیر و مجمع البحرین است که اصل آن از آهن بتی بود که در یمن آن را ستایش می‌کردند، پس جبرییل بر حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله نازل شده، عرض کرد: علی علیه السّلام را بفرست تا آن بت را درهم شکند. امیر المؤمنین علیه السّلام رفت، آن بت را شکست و از آهن آن، دو تیغ ترتیب داد که یکی از آن‌ها، ذوالفقار است.

قول ششم: آن تیغی از منبّة بن الحجاج السهمی بوده که در غزوه بنی المصطلق از او گرفته شد.

قول هفتم: اصل آن، نصف از سیبی بهشتی بوده که نصف دیگر آن، منشاء تکوّن نطفه شریفه فاطمه زهرا علیهما السّلام گردیده؛ چنان‌که در کتاب عرجة الاحمدیة الی حضرة الاحدیّة که از تألیفات عالم جلیل و فاضل نبیل، شیخ محمد جعفر بن اسماعیل است که برادر لسان الوعّاظ و ترجمان الحفّاظ، جناب حاج ملّا باقر واعظ طهرانی مازندرانی، مؤلّف کتاب خصایص الفاطمیّة، روح و ریحان و جنّت نعیم که در احوال حضرت عبد العظیم است، می‌باشد، بعد از این‌که روایت میل فرمودن حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله در لیله معراج، سیب بهشتی را نقل فرموده که به روایت دیگر فرمود: نصف آن سیب را خوردم و از آن، نطفه صدّیقه طاهره بسته شد و امّا نصف دیگر آن، به قدرت کامل الهی ذوالفقار گردید؛ چنان‌که از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام مروی است که فرمود: روزی از حجره بیرون آمدم، صدیقه طاهره در حجره تشریف داشت، شنیدم که با کسی حرف می‌زند، داخل حجره شدم و از آن مخدّره پرسیدم: با چه کسی حرف می‌زدی؟

گفت: با برادرم ذوالفقار.

پرسیدم: او چگونه برادر تو است؟

گفت: در شب معراج سیبی را به پدرم، حضرت رسالت دادند، نیمی را تناول کرد که نطفه من منعقد شد و نیمی دیگر از آن به قدرت کامل الهی ذوالفقار گردید.

قول هشتم: اصل آن، قطعه‌ای از آهن بود که از زمان جرهم با غیر ایشان نزد خانه کعبه باقی مانده بود، آن را ترتیب داده، این سیف معروف گردید؛ چنان‌که در مجمع البحرین طریحی است.

[بیانی در باب ذوالفقار علی (علیه السلام)]

ختام فیما یتعلّق بالمقام بدان در این مقام اشاره به چند امر مناسب است:

امر اوّل: تکلّم این تیغ بر آن به مثل تکلّم نمودن انسان است؛ چنان‌که با حضرت صدّیقه طاهره تکلّم می‌نمود؛ بنابر روایت منقول از عرجة الاحمدیّه که گذشت، در بعضی از کتب معتبر است که وقتی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام ذوالفقار را بر تارک کافری فرود آورد و آن تیغ ابدا بر آن کافر تأثیری ننمود، با آن‌که معروف است: کانت ضربات علی علیه السّلام وتر إذا عتلی قدّ و اذ اعترض قطّ، امّا در آن مورد از بریدن اهمال نمود؛ آن حضرت چنین اراده فرمود که او را بکشند، ناگاه به زبان طلق به تکلّم درآمده، عرض کردم: یا علی انّی مأمور و قد بقی فی اجل المشرک تأخیر؛ یا علی ساکت باش! به درستی که من مأمور به امر پروردگارم؛ یعنی در بریدن و عدم آن، هنوز اجل این مشرک سرنرسیده که من او را به قتل برسانم و لذا در قطع اهمال ورزیدم.⁽¹⁾امر دوّم: در بعضی از مواضع معتبر، تحدید عرض و طول این سیف بدین نحو شده که عرض آن یک وجب و طول آن هفت وجب بوده، اگرچه این تحدید با خبر کذبی که در امر پنجم از تاریخ بحیره نقل می‌شود، فی الجمله مخالفت دارد که آن به مثابه شمشیرهای متعارف بوده است؛ چنان‌که بیاید.

امر سوّم: در وجه نامیدن این سیف به ذوالفقار چنین گفته‌اند: چون در وسط آن

فقاری بوده؛ مثل فقاری که در استخوان پشت انسان و حیوان است؛ از این جهت آن را به این اسم نامیده‌اند. فقار ظهر عبارت از مهره‌هایی است که نخاع را ضمّ می‌نماید و آن را خرز آن ظهر می‌نامند.

بعضی در وجه تسمیه آن به این اسم، چنین گفته‌اند: چون بر احدی زده نمی‌شد، مگر آن‌که او را در دنیا از حیات و زندگانی فقیر می‌کرد و در آخرت از دخول جنّت و رضوان و از قرب حضرت ملک منّان محروم می‌نمود و لذا او را به این اسم موسوم داشته‌اند.

امر چهارم: چنان‌که ذوالفقار اسم برای شمشیر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است، هم‌چنین اسم برای یکی از اسب‌های آن بزرگوار است؛ بنابر آن‌چه شیخنا الطریحی در مجمع البحرین متعرّض شده، عبارت ایشان در آن کتاب در لغت فرس این است:

کان للنبیّ افراس منها:

1- السکب، اشتراه من اعرابی من بنی فزاره و کان ادهم و کان اسمه عند الأعرابی الضرس فسمّاه النّبیّ السّکب

2- و المرتجز، سمّی بذلک الحسن صهیله

3- و اللزاز، قال السهیلی: معناه انّه لا یسابق شیئا الّا نزّه‌ای اثبته

4- و الطّرز، بکسر الطّاء

5- و اللحیف، کان یلحف الأرض بحریّة

6- و الورد، اهداه له تمیم الداری إلی أن قال و قیل کان له غیرها و هی الأبلق، ذوالفقار، ذو اللّمه، المرتجل، السرخان، الیعسوب، البحر، الأدهم و غیر ذلک، انتهی.

اگرچه در بعضی از نسخ مجمع به طریق نسخه بدل بر بالای ذوالفقار، ذوالفقار نوشته شده؛ چنان‌که ما نوشته‌ایم و در جلد ششم بحار، ذوالفقار⁽¹⁾ضبط شده و عبارت آن، این است: و کانت له صلّی اللّه علیه و اله اربعة افراس المرتجز، ذو العقال، السکب و الشحاء و اللّه العالم بحقیقة الأمر.

امر پنجم: در تاریخ بحیره چنین آورده: روزی در مجلس هارون الرشید صفت ذوالفقار و ضرب حیدری می‌کردند، چون حضّار بیش از حدّ صفت آن شمشیر را برشمردند، هارون خوشش نیامد، فرمود: فلان شمشیر، فلان شمشیر، فلان شمشیر و فلان شمشیر را بیاورید و قریب به ده شمشیر را نام برد، در آخر گفت: تیغ بهرام گور، شمشیر سیف ذی بزن و ذوالفقار علی بن ابی طالب علیه السّلام را هم بیاورید.

وقتی مجموع سیوف را آوردند، از میان همه، ذوالفقار را برآورد و گفت: این شمشیری است که این‌همه از آن می‌گویید. حضّار آن تیغ را مشاهده نمودند، شمشیری به قد و اندازه شمشیرهای متعارف و رخ‌رخ دیدند؛ چنان‌که گویا آن را پیچیده باشند.

عرب رخ را که به فتح «راء» و سکون «خاء» است و در لغت فرس به معنی شکاف، رخنه و چاک آمده؛ فقار می‌گویند، بنابراین آن را ذوالفقار نامیده‌اند. عبارت بحیره با بیان معنی رخ از داعی به لغت فرس تمام شد.

تنقید بقول سدید

بدان بعد از این‌که از اخبار معتبر مضبوط در کتب اعاظم از محدّثین طایفه امامی- شیّد اللّه ارکان مذهبهم- کالشمس فی رائعة النهار محقّق و آشکار گردید که ذوالفقار از مواریثی است که نزد امام عصر و حجّت زمان است و یدا به ید از هر امامی به امام دیگر منتقل شده تا به آن حضرت رسیده، پس بودنش در خزانه هارون الرشید مورد انکار، تکذیب و تنقید است و آن را جز بر اکاذیب اهل تواریخ و سیر و نویسندگان وقایع، بدون استناد به اصلی معتبر، نمی‌توان حمل کرد.

مگر آن‌که احتمال داده شود چون بعضی از خلفای امویّه احیانا مواریث نبویّه را از امام معاصر خود مطالبه می‌نمودند و آن بزرگواران هم از باب تقیّه و محض خشنودی ایشان، بعضی از اسلحه و اشیا را به اسم میراث از پیغمبر آخرالزمان نزد آن‌ها می‌فرستادند، پس از این اسم خوشحال می‌شدند و از تعرّض به آن سروران دین اغماض می‌نمودند، ایشان نیز اندکی مرفّه الحال می‌گشتند.

لذا آن اسلحه و اشیا به اسم مواریث پیغمبر از خزاین بنی امیّه به خزاین خلفای عباسیّ منتقل شده باشند که از جمله مثلا شمشیری به اسم ذوالفقار حیدر کرّار بوده؛ چنان‌که جرجی زیدان در آداب اللغة العربیّه می‌نویسد: دوازده چیز از تحف تاریخی از خزاین اموی به خزاین عبّاسی منتقل شد که از جمله، شمشیری از حضرت حسین علیه السّلام و شمشیری از امام صادق علیه السّلام بود؛ چنان‌که این ناچیز شاهدی برای این احتمال در کتاب راحة الروح نقل نمودم.

آن قضیّه زید بن الحسن و هشام بن عبد الملک با حضرت باقر علیه السّلام است و این‌که هشام مواریث رسول را از آن صاحب مناقب و مفاخر مطالبه می‌کند، حضرت شمشیر و اسلحه و اشیایی به این اسم و عنوان می‌فرستد و هشام آن‌ها را به‌عنوان میراث از پیغمبر آخرالزمان می‌پذیرد. ما روایت آن را در وجه هشتم از آن کتاب، از بحار نقل نموده‌ایم که کتاب مزبور در این نزدیکی از طبع خارج شد، اگرچه مدّتی نگران بوده‌ایم، فارج الی الکتاب المزبور المذکور و قل اللّه اعلم بحقایق الامور، انتهی ما اردناه.

[مصحف علی (علیه السلام) نزد قائم (عج)] 12 نجمة

اشاره

بدان دوازدهمین شی‌ء میراثی که هنگام ظهور امام غایب از انظار و سایر در بلدان و امصار با حضرت می‌باشد، مصحف جمع شده حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و قرآن جامع آن، حبل اللّه المتین است که حضرت بعد از وفات رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله بی‌تغییر و تبدیل جمع نمود؛ چنان‌که در نجم ثاقب، اظهار این قرآن را یکی از خصایص حضرت حجّت- عجّل اللّه تعالی فرجه- دانسته و فرموده: یکی از خصایص آن جناب، اظهار مصحف امیر المؤمنین علیه السّلام است که بعد از وفات رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله بی‌تغییر و تبدیل جمع نمود و تمام آن‌چه بر سبیل اعجاز بر آن حضرت نازل شده بود، داراست.

پس از جمع، آن را بر صحابه عرضه نمود، آن‌ها از آن اعراض نمودند، پس آن را

مخفی نمود، آن به حال خود باقی است، تا آن‌که بر دست آن جناب ظاهر شود و خلق مأمور شوند آن را بخوانند و حفظ نمایند و به جهت اختلاف ترتیبی که با مصحف موجود دارد و به آن مأنوس شده‌اند، حفظ آن از تکالیف مشکل مکلّفین خواهد بود.

در غیبت نعمانی‌⁽¹⁾مروی است که فرمود: قائم علیه السّلام به امر، کتاب و قضایی جدید خروج می‌کند، نیز از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت کرده که فرمود: گویا به سوی شیعیان خود در مسجد کوفه نظر می‌کنم که خیمه‌ها برپا کرده‌اند و قرآن را به نحوی که نازل شده، به مردم تعلیم می‌دهند.⁽²⁾

نیز از اصبغ بن نباته از آن جناب روایت کرده که فرمود: گویا عجم را می‌بینم که خیمه‌هایشان در مسجد کوفه است و قرآن را چنان‌که نازل شده، به مردم تعلیم می‌دهند.

گفت؛ گفتم: یا امیر المؤمنین! این قرآن به همان نحو نازل شده نیست؟

فرمود: نه، اسم هفتاد نفر از قریش و اسم‌های پدرهایشان به اسم از آن محو شده و ابو لهب را جز برای نقص رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله وانگذاشتند، چون عمّ آن جناب بود.⁽³⁾نیز از جناب صادق علیه السّلام روایت کرده که فرمود: و اللّه! گویا به سوی آن حضرت؛ یعنی قائم علیه السّلام بین رکن و مقام نظر می‌کنم که از مردم بر کتابی جدید بیعت می‌گیرد.⁽⁴⁾

در کافی از جناب باقر علیه السّلام مروی است که فرمود: در تفسیر آیه شریفه وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ*⁽⁵⁾که اختلاف کردند؛ یعنی بنی اسراییل؛ چنان‌که این امّت در کتاب اختلاف کردند و زود است در کتابی که با قائم می‌باشد، اختلاف کنند، آن را می‌آورد، تا این‌که جماعت بسیاری از مردمان آن را انکار می‌کنند، پس آن‌ها را پیش می‌طلبد و گردن‌شان را می‌زند.

[عرضه قرآن علی (علیه السلام) بر انصار]

شیخ طبرسی در احتجاج از ابی ذر غفّاری روایت کرده که چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله وفات نمود، علی علیه السّلام قرآن را جمع کرد، آن را نزد مهاجرین و انصار آورد و بر ایشان عرضه داشت، چون پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله او را به این وصیّت فرموده بود، چون ابو بکر آن را باز کرد، در صفحه اوّل آن‌که باز کرده بود، فضایح قوم بیرون آمد.

عمر برخاست و گفت: یا علی آن را برگردان! ما حاجتی به آن نداریم.

حضرت آن را گرفت و برگشت، تا آن‌که می‌گوید: چون عمر خلیفه شد، از آن جناب سؤال کرد که آن قرآن را به او بدهد تا آن را در میان خود تحریف کنند، پس گفت: یا ابا الحسن! اگر آن قرآنی را که نزد ابی بکر آوردی، می‌آوردی بر آن مجتمع شویم.

حضرت فرمود: هیهات! راهی به آن نیست، آن را نزد ابی بکر نیاوردم مگر آن‌که حجّت بر شما تمام شود و روز قیامت نگویید ما از این غافل بودیم یا بگویید آن را نزد ما نیاوردی. به درستی که کسی جز مطهّرون و اوصیا از فرزندان من آن را مسّ نمی‌کند.

عمر گفت: آیا وقت معلومی برای اظهار آن هست؟

فرمود: آری، هرگاه قائم فرزندان من خروج کند، آن را ظاهر می‌کند و مردم را بر آن وامی‌دارد، پس سنّت بر آن جاری می‌شود.

نیز از خبر مفضل گذشت که حسنی به حضرت حجّت علیه السّلام عرض می‌کند: اگر تو مهدی آل محمدی، پس مصحفی که جدّ تو امیر المؤمنین علیه السّلام آن را بدون تغییر و تبدیل جمع کرد، حضرت آن را از سفط بیرون آورده، به او نشان می‌دهد.

در ارشاد⁽¹⁾شیخ مفید از حضرت باقر علیه السّلام مروی است که فرمود: هرگاه قائم آل محمد خروج کند، برای آنان که قرآن را در ترتیب به مردم تعلیم می‌دهند، خیمه‌ها می‌زنند.

در غیبت، فضل بن شاذان‌⁽¹⁾همین مضمون را به سند صحیح از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده است.

[پرسش و پاسخ پیرامون قرآن]

انشای مقال و جواب سؤال بعد از این‌که از این اخبار مذکور و اخبار کثیر دیگر که مجموع آن‌ها به حدّ تواتر رسیده، محقّق و معلوم شد قرآنی که فعلا در میان مسلمانان به کتاب آسمانی، معروف و به وحی سبحانی، مشهور است قرآنی نیست که امیر علیه السّلام جمع کرده و نزد ائمّه بوده تا به حضرت بقیّة اللّه رسیده، پس اگر کسی سؤال کند: چگونه برای ما مسلمانان و لا سیّما شیعیان امیر مؤمنان، قرائت نمودن این و ترتیب آثار قرآنیّت نمودن بر این جایز است، بلکه قرائت قرآن بر نحوی که نازل شده، بر ما لازم است و این‌که بر آیات اطّلاع پیدا کنیم که کدام برخلاف آیات و مواردی است که نزد ما شایع است.

جوابش این است: ائمّه طاهرین- سلام اللّه علیهم اجمعین- ما را در قرائت و ترتیب اثر قرآن نمودن بر همین قرآن موجود میان ما مرخص فرموده‌اند و به ما اذن نداده‌اند آن را در موضعی قرائت نماییم که می‌دانیم خلاف حقیقت است، یا بر حقیقت آن بر نحو حقیقت آن‌چه نازل شده، مطّلع شده‌ایم، دلیل بر این مدّعی اخبار کثیر وفیری است که در اصول معتبر شیعه ثبت و ضبط شده است.

از جمله در کافی به اسناد خود از بعض اصحاب حضرت ابی الحسن علیه السّلام روایت نموده که گفت: به آن جناب گفتم: فدایت گردم! ما آیاتی در قرآن می‌شنویم که آن آیات آن‌چنان‌که ما آن‌ها را می‌شنویم، نزد ما نیست و نیکو نمی‌دانیم آن‌ها را قرائت نماییم.

فرمود: به همان نحوی قرائت نمایید که آن‌ها را قرائت می‌کنند.

ایضا در کافی‌⁽²⁾به اسناد خود از سالم بن سلمه روایت نموده که گفت: مردی

بر حضرت ابی عبد اللّه علیه السّلام قرائت نمود و من حروفی از قرآن استماع می‌نمودم که بر نحوی که مردم قرائت می‌کردند، نبود.

حضرت ابی عبد اللّه علیه السّلام به آن مرد فرمود: از این قرائت بازایست و به نحوی که مردم قرائت می‌کنند، قرائت نما تا وقتی که قائم ما قیام فرماید، وقتی قیام کند، کتاب باری‌تعالی را بر حدّ خودش؛ یعنی به نحوی که در واقع و نفس الامر نازل شده، قرائت می‌فرماید و قرآنی بیرون می‌آورد که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آن را نوشته. مراد از نوشتن آن بزرگوار، جمع و تألیف آن قرآن است، کما لا یخفی.

جواب سدید لسؤال جدید

اگر گفته شود به مفادّ اخبار کثیر وجود نقص در قرآن مشهور میان خود را مسلّم می‌داریم، پس چرا حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام وقتی بر سریر خلافت متمکّن شد، آن را تصحیح نفرمود با آن‌که به حسب ظاهر در آن‌وقت مانعی از تصحیح آن برای حضرت نبود؟

می‌گوییم: آن جناب زمان جلوس بر سریر خلافت ظاهری، باز از تصحیح آن متمکّن نبود، چرا که آن سرور در آن‌وقت هم تقیّه می‌فرمود و آن تقیّه، مانع از تصحیح این قرآن بود، زیرا در تصحیح آن، تشنیع بر خلفای سابق بر آن جناب لازم می‌آمد؛ چنان‌که حضرت در وقت تمکّن از خلافت بر ابطال صلات ضحی، قادر و از اجرای متعه حجّ و نساء متمکّن نشد؛ بر عزل شریح قاضی که عمر او را به قضاوت نصب نموده بود، ظفر نیافت و به عزل معاویه که در زمان خلفای قبل امارت شام را به او داده بودند، نایل نشد.

در احتجاج، طبرسی ضمن مکالمه حضرت ولایت‌مآب با زندیق، به این جواب تصریح فرموده‌اند.

علاوه بر این، می‌توان گفت: تصحیح نشدن این قرآن توسّط آن حضرت در وقت تمکّن از خلافت، مشتمل بر مصلحتی بوده که بعد از فی الجمله تأمّلی آشکار می‌گردد

و آن، این است که روز قیامت برآورندگان نقص بر این قرآن، از این جهت هم، حجّت تامّ و تمام گردد، به‌نحوی که شناعت فعل ایشان نزد تمام اهل محشر هویدا شود، چون بعد از این‌که از مصدر جلال، خطاب حضرت ذوالجلال به امّت محمد صلّی اللّه علیه و اله صادر و به ایشان گفته شود چگونه قرائت نمودید کتابی را که من به سوی شما نازل نمودم؟

به این نحو از ایشان جواب صادر شود که ما آن را چنین و چنان قرائت نمودیم. به آن‌ها خطاب رسد: من قرآن را به طریقی که شما قرائت می‌نموده‌اید، نازل نکرده‌ام؛ چرا چرا آن را ضایع و سقط کردید و ناقص ساختید؟

امّت جواب دهند: بار خدایا! ما درباره قرآن تقصیر ننموده‌ایم و آن را ضایع نساخته‌ایم، بلکه قرآن به همین نحو از اسلافمان به ما رسیده بود.

خداوند به حمله وحی خطاب نموده، بفرماید: شما در تبلیغ وحی و در ادای امانت من تقصیر کرده‌اید.

آن‌ها عرضه بدارند: بار خدایا! ما در وحی تو تفریط ننموده‌ایم، بلکه فلان و فلان بعد از رفتن پیغمبرشان از دنیا، در قرآن و وحی تو تفریط نموده، آن را ناقص ساخته، کم کردند.

بدین واسطه شناعت افعال و فضاحت اعمال ایشان برای تمام اهل محشر ظاهر می‌شود و بدین جهت علاوه بر استحقاقشان برای نکال و عقاب به جهت تفریط آن‌ها در امر رسالت و تقصیر نمودنشان در غصب خلافت، مستحقّ خزی عظیم و عذاب الیم می‌گردند.

بیان شریف و قول فصل فی حکمة عدم اظهار الائمّة بقرآن الاصل‌

اگر گفته شود سلّمنا که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در زمان خلافتش به جهت تقیّه از تصحیح این قرآن متمکّن نشد و این‌که باقی گذاردن آن بر همان نقص و سقطی که کرده بودند، مشتمل بر مصلحت اتمام حجّت بوده به‌نحوی که مشروحا در سؤال دوّم ذکر شده، پس چرا ائمّه بعد از آن بزرگوار، قرآن اصل را که منظّم و مصون و محفوظ از

نقص و سقط بوده، به امّت دفع ننموده، آن را به ایشان تعلیم نفرمودند، تا آن‌که اظهار و دفع آن برعهده حضرت ولیّ عصر و ناموس زمان باشد؛ مانع ایشان از این مطلب، چه بوده است؟

جوابش این است که چند وجه برای آن بزرگواران در عدم اظهار و دفع آن قرآن به امّت منظور نظر بوده؛ چنان‌که از فحاوی اخبار استفاده می‌شوند.

وجه اوّل: اگر باوجود قرآن موصوف در میان مردم، قرآن اصل ظاهر می‌شد، همانا در میان امّت اختلاف واقع می‌شد، چون طایفه‌ای آن را و جماعتی قرآن موصوف را کتاب آسمانی می‌دانستند و این اختلاف باعث رجوع مسلمین به کفر اصلی و برگشتن از دین حنیف اسلامی می‌باشد، لذا آن بزرگواران قرآن اصلی را به مردمان دفع نفرمودند.

وجه دوّم: از واضحات و بدیهیّات است که در زمان آن بزرگواران، شوکت منافقین بیشتر و غلبه ایشان بر مؤمنین اظهر و اکثر بود، پس اگر سروران دین، قرآن اصل منزّل از حضرت ربّ العالمین را به شیعیان خود اظهار می‌داشتند، دفع می‌نمودند و آن‌ها را بر قرائت به طبق آن امر می‌فرمودند، هرآینه منافقین نسبت به آن کاری را می‌کردند که رییسشان نسبت به این قرآن احداث کرد و چون آن انوار الهی از این حادثه ایمن نبودند، آن را اظهار نفرمودند.

وجه سوّم: بر فرض این‌که حضرات ائمّه طاهرین، آن قرآن را اظهار می‌داشتند، معمول به و مقروء عنه واقع نمی‌شد، چرا که اشتهار قرآن معروف، باعث انکار و موجب استنکار و استکبار از قبول آن می‌گردید، الی غیر هذه من الاسرار و الحکم الّتی تستفاد من تضاعیف الاخبار الواردة عن الائمّة الاطهار.

این ناچیز گوید: این ترجمه چیزی است که سیّد سند، مرحوم آقا سیّد حبیب اللّه خوبی در شرح نهج البلاغه خود مرقوم داشته.

اخطار فیه اعتذار

بدان عمده غرض و مقصد این ناچیز از مواریث دوازده‌گانه انبیا، توضیح و تشریح آن‌ها، ذکر مزایا و خصوصیّات و اکتشاف جلالت و شؤونات راجع به هریک در این عجاله، با این‌که تعرّض از این‌گونه امور، به محالّ آن‌ها موکول و از سبک و تیره کتب غیبت خارج است؛ این بود که خواستم به برادران ایمانی و اخلّای روحانی بفهمانم و به ایشان تذکّر دهم که هریک از این اشیای دوازده‌گانه که مخصوص پیغمبری اولوالعزم یا رسولی با عظم بوده، موجب امتیاز می‌شود و شاه فرد از اعجاز آن بزرگوار به‌شمار می‌آورد و به واسطه دارا بودن آن رسول و نبیّ والاشان بر اهل آن دوره و زمان که آن جناب مبعوث بوده، بر ایشان فایق آمده و بر دشمنان دین غالب گشته، پس از این‌جا، باید پی برد به این‌که امام زمان و خلیفة الرحمان چه سلطنت الهی و چه هیمنت ربّانی‌ای دارد که تمام این اشیا علی سبیل الوارثه به ایشان منتقل شده و بدیهی است لازمه وراثت این است که همان نحوه سلطنتی که مورّث در چیز میراثی داشته، وارث آن هم چیز داشته باشد.

فبناء علی تلک المراتب

با کمال افتخار و اختیال به این مقال مترنّم شو و بگو حضرت مهدی موعود که وارث جمیع انبیا و رسل و خلف تمام ائمّه و هادیان سبل است، جامع جمیع صفات کمالی آن بزرگواران و حاوی تمام اشیای مخصوص و ممیّز ایشان است.

به عبارت فصیح از این فرد فارد، نور واحد و شخص ماجد همان چیزی متمشّی می‌شود که از فرد فرد انبیا، مرسلین، اوصیا و ائمّه طاهرین- صلوات اللّه علیهم اجمعین- در اظهار شؤونات جلال و جمال الوهیّت، بیان صفات حضرت ربوبیّت، ترویجات ناموسی و تأییدات دینی، غلبه بر اعدا و دعوت مردم به سوی حریم کبریا، متمشّی می‌شد.

اگر خواهی بگو: آن‌چه همه آن خوبان داشته‌اند، این یگانه گوهر بحر وجود و

یکتا مظهر صفات جلال و جمال حضرت ملک معبود به تنهایی داراست، این حدیث را دلیل بر این دعوی بدان: «من أراد أن ینظر إلی آدم و شیث فها أنا ذا آدم و شیث و من أراد أن ینظر إلی نوح و ولده سام فها أنا ذا نوح و سام و من أراد أن ینظر إلی ابراهیم و اسماعیل فها أنا ذا ابراهیم و اسماعیل و من أراد أن ینظر إلی موسی و یوشع فها أنا ذا موسی و یوشع و من أراد أن ینظر إلی عیسی و شمعون فها أنا ذا عیسی و شمعون الا و من أراد أن ینظر إلی محمّد و امیر المؤمنین فها أنا ذا محمد و امیر المؤمنین الا و من أراد أن ینظر إلی الحسن و الحسین فها أنا ذا الحسن و الحسین الا و من أراد أن ینظر إلی الائمّة من ولد الحسین علیهم السّلام فها أنا ذا الائمّة».⁽¹⁾

نیز قول شاعر را که گفته:

لیس من اللّه بمستنکر***ان یجمع العالم فی واحد

برای تصدیق این مدّعی، بر خوان! انتهی.

ختمه ذکره حتم‌

بدان از جمله مواریث انبیا به عموم و اطلاق احادیث، دارا بودن حضرت ولیّ عصر و ناموس دهر، زنجیر عدلی است که در زمان حضرت داود برای فصل بین خصوم و تمیز محقّق از مبطل از آسمان آویخته بوده؛ چنان‌که در بحار⁽²⁾در حدیث صحیح از حضرت صادق علیه السّلام منقول است: در عهد داود زنجیری از آسمان آویخته بود که مردم، نزد آن زنجیر محاکمه می‌بردند، هرکه محقّ بود، دستش به زنجیر می‌رسید و هرکه مبطل بود، دستش نمی‌رسید. در آن زمان، شخصی گوهری به دیگری سپرد، او انکار کرد درحالی‌که گوهر را میان عصای خود پنهان کرده بود.

صاحب مال نزد او آمد و گفت: بیا نزد زنجیر برویم تا حقّ ظاهر شود. چون نزد زنجیر رفتند، صاحب مال دست دراز کرد و دستش به زنجیر رسید. چون نوبت

امانت‌دار شد، به صاحب مال گفت: عصای مرا نگاه‌دار تا من نیز دست برسانم. دست او نیز رسید، چون گوهر در میان عصا بود و عصا را به صاحب مال داده بود. وقتی این حیله از ایشان صادر شد، حق‌تعالی زنجیر را به آسمان برد و به داود وحی نمود: به گواه و قسم در میان ایشان حکم کن!

در احادیث معتبر بسیار منقول است: چون قائم آل محمد صلّی اللّه علیه و اله ظاهر شود، به حکم داود، به علم خود و به حکم واقع، حکم خواهد کرد و گواه نخواهد طلبید.

قضیّة واقعیّة من داود صادرة بامر اللّه الملک الودود بدان چون به احکام واقعی حکم فرمودن حضرت داود، خالی از غرابت نیست، لذا این ناچیز تتمیما للفائده و تعمیما للعائده در این مقام به سه حکم از آن‌ها اشاره می‌نمایم.

[احکام صادره از داود (علیه السلام)]

اوّل: در بحار⁽¹⁾به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است: حضرت داود از حق‌تعالی سؤال کرد در هر مرافعه که نزد او می‌آورند؛ حق‌تعالی حکم واقع را که در علم کامل او هست، به او وحی نماید تا به آن نحو میان ایشان حکم کند.

حق‌تعالی وحی فرمود: ای داود! مردم تاب نمی‌آورند ولی من برای تو خواهم کرد.

شخصی آمد، نزد او تظلّم و بر دیگری دعوی کرد که بر او ستم کرده.

حق‌تعالی وحی فرمود: حکم واقع آن است که بگویی مدّعی علیه گردن کسی که بر او دعوی کرده، بزند و مال‌های او را به مدّعی علیه بدهی.

چون چنین کرد، بنی اسراییل به فغان آمدند و گفتند: مردی آمد و اظهار کرد بر من ستم شده، تو حکم کردی ظالم گردن مظلوم را بزند و مال‌های او را بگیرد.

داود دعا کرد: پروردگارا! مرا از این بلیّه نجات ده!

خدا به داود وحی فرمود: تو از من سؤال کردی حکم واقع را به تو الهام کنم؛ آن‌که به دعوا پیش تو آمده بود، پدر مدّعی علیه را کشته و مال‌هایش را گرفته بود، من حکم کردم به قصاص پدر، خود او را بکشد و مال‌های پدر خود را از او بگیرد. پدرش در فلان باغ زیر فلان درخت مدفون است، به آن‌جا برو، نامش را بگو و او را ندا کن تا به تو جواب گوید، از او سؤال کن چه کسی او را کشته.

داود بسیار شاد شد و به بنی اسراییل گفت: خدا مرا در این قضیّه فرج کرامت فرمود.

ایشان را به خود زیر آن درخت برد و ندا کرد. پدر آن مرد از زیر آن درخت گفت:

لبّیک ای پیغمبر خدا!

فرمود: تو را که کشته؟

گفت: فلان مرد مرا کشت و مال‌هایم را متصرّف شد. بنی اسراییل راضی شدند و داود استدعا کرد حق‌تعالی تکلیف حکم واقع را از او بردارد. وحی آمد: بندگان من در دنیا تاب حکم واقع را نمی‌آورند، پس از مدّعی، گواه بطلب و مدّعی علیه را سوگند بده! حکم واقع را به من گذار که در روز قیامت میان ایشان خواهم کرد.

دوم: به سند صحیح از امام محمد باقر علیه السّلام منقول است: حضرت داود از پروردگار خود سؤال کرد یک قضیّه از قضایای آخرت را که در میان بندگان خود خواهد کرد، به او بنماید.

حق‌تعالی به او وحی کرد: به آن‌چه از من سؤال کردی، احدی از خلق خود را مطّلع نکرده‌ام و سزاوار نیست غیر از من کسی به آن نحو حکم کند. بار دیگر داود چنین استدعا کرد.

جبرییل آمد و گفت: از خدا چیزی سؤال کردی که پیش از تو، هیچ پیغمبری سؤال نکرده، حق‌تعالی دعایت را مستجاب کرد، در اوّلین قضیّه‌ای که فردا بر تو وارد می‌شود، حکم آخرت را ظاهر خواهد کرد.

صبح که شد، داود در مجلس قضا نشست. پیرمردی آمد که به جوانی چسبیده بود و در دست جوان، خوشه انگوری بود. پیرمرد گفت: ای پیغمبر خدا! این جوان داخل باغ

من شده، درخت‌های تاک مرا خراب کرده و بی‌رخصت من، انگور خورده.

داود به آن جوان گفت: چه می‌گویی؟

آن جوان اقرار کرد که آن‌چه او دعوی می‌کند، کرده‌ام.

حق‌تعالی وحی نمود: اگر به حکم آخرت میان ایشان حکم کنی، دل تو برنمی‌تابد و بنی اسراییل قبول نخواهند کرد. ای داود! این باغ مال پدر این جوان بود، این پیرمرد به باغ او رفت، او را کشت، چهل‌هزار درهم از مالش را غصب و او را در کنار باغ دفن کرد، شمشیری به دست آن جوان بده تا به قصاص پدر خود گردن آن پیرمرد را بزند، باغ را تسلیم آن جوان کن و بگو فلان موضع از باغ را بکند و مال خود را بیرون آورد.

داود ترسید و این حکم را موافق فرموده خدا جاری کرد.⁽¹⁾سوم: ایضا در روایت دیگر منقول است: دو شخص در گاوی نزد داود مخاصمه کردند و هردو بر ملکیّت خود گواه آوردند. داود نزد محراب رفت و گفت: پروردگارا! حکم کردن میان این دو مرد مرا مانده کرد، تو میان ایشان حکم کن!

وحی آمد: بیرون رو، گاو را از آن‌که در دست او است، بگیر، به دیگری بده و گردن او را بزن!

چون چنین کرد، بنی اسراییل به فریاد آمدند و گفتند: هردو گواه آوردند و آن‌که در دستش بود، احقّ بود که گاو مال او باشد، ولی داود از او گرفت و گردنش را زد.

حضرت داود به محراب برگشت و گفت: پروردگارا! بنی اسراییل از حکمی که فرمودی به فریاد آمدند.

وحی آمد: آن‌که گاو در دستش بود، پدر دیگری را کشته و گاو را از او گرفته بود.

بعد از این هرگاه چنین اموری برایت پیش آید، به ظاهر شرع میان ایشان حکم کن و از من سؤال مکن میان ایشان حکم کنم، حکم مرا به روز قیامت بگذار!⁽²⁾

عبقریه دوازدهم [علایم ظهور در حدیث مفضل]

اشاره

بدان چون حدیث مفضل، مفصّل‌ترین احادیثی است که در علایم ظهور آن سرور و کیفیّت رجعت ائمّه طاهرین در این ماتمکده ظلمت قرین، وارد شده، لذا خوش داشتم مضامین آن را در این عبقریّه، ضمن چند نجمه به حیّز تحریر درآورم.

[زمان ظهور مهدی (علیه السلام)] 1 نجمة

علّامه مجلسی در بحار⁽¹⁾می‌فرماید: در بعضی مؤلّفات، اصحاب ما از حسین بن حمدان، او از محمد بن اسماعیل و علی بن عبد اللّه که هردو حسینی‌اند، ایشان از ابی شعیب محمد بن نصیر، او از عمر بن فرات، او از محمد بن مفضل و او از مفضل بن عمر روایت کرده که او گفته: از آقای خود حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم: آیا برای ظهور مهدی علیه السّلام وقتی معینی هست که خلایق بدانند؟

فرمود: حاشا از این‌که خدای تعالی برای آن وقتی معیّن گرداند که شیعه بداند!

عرض کردم: ای آقای من! چرا این‌گونه است؟

فرمود: زیرا وقت ظهورش عبارت است از ساعتی که خدای تعالی در کتاب خود فرموده: یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾از وقت قیام ساعت از تو می‌پرسند، بگو علم

آن جز نزد پروردگار خودم نیست، جز او آن را در وقتش ظاهر نمی‌گرداند و آن ساعت به آسمان‌ها و زمین‌ها گران است.

نیز عبارت از همین وقت است آن ساعتی که خدای تعالی فرموده: یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها⁽¹⁾ساعت را از تو می‌پرسند که کی قیام خواهد نمود. نیز فرموده: عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ*؛ علم ساعت نزد خداست، نه نزد دیگری و خدای تعالی نفرموده که علم آن نزد احدی است. هم‌چنین فرموده: فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها⁽²⁾ایشان منتظر نمی‌شوند مگر به ساعتی که با غفلت و ناگهانی به ایشان بیاید، به درستی که علامت‌های آن رسیده، نیز فرموده: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ⁽³⁾ساعت نزدیک شد و ماه منشقّ گردید و باز فرموده: وَ ما یُدْرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِیبٌ یَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِها وَ الَّذِینَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَ یَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلا إِنَّ الَّذِینَ یُمارُونَ فِی السَّاعَةِ لَفِی ضَلالٍ بَعِیدٍ⁽⁴⁾چه چیز تو را دانا کرد به این‌که قیام ساعت نزدیک است، آنان که به حقیّت آن تصدیق ندارند، به ظهور آن می‌شتابند و آنانی که به آن ایمان آورده و تصدیق کرده‌اند از ظهور آن می‌ترسند و می‌دانند آن حقّ است و باید واقع گردد. آگاه شوید! به درستی که آنان که در خصوص ظهور ساعت مجادله می‌کنند، هرآینه در گمراهی و از راه هدایت دورند.

خدمت آن حضرت عرض کردم: معنی مجادله چیست؟

فرمود: این است که می‌گویند قائم کی متولّد شده، چه کسی او را دیده، کجا می‌باشد و کی ظهور خواهد کرد؟ همه این سخنان از راه تعجیل و شتاب به امر خدا، از راه شکّ و ریب کردن و مدخلیّت نمودن به قدر او در قضای الهی است، ایشان آنان‌اند که در دنیا زیانکاری کرده‌اند و بدترین عاقبت کار برای کافران است.

عرض کردم: آیا برای ظهورش وقت معیّنی نیست؟

فرمود: یا مفضل! من برای آن‌وقت معیّن نمی‌کنم و نمی‌شود برای آن‌وقت تعیین کرد. به درستی که هرکس برای ظهور مهدی ما وقت تعیین نماید، هرآینه با خدا در علمش شریک شده و ادّعا نموده بر اسرار خدا مطّلع شده، برای خدا هیچ سرّی نیست الّا این‌که به این خلایق رسیده که دل‌هایشان معکوس شود، از راه خدا گمراه گردند و از اولیای او اعراض‌کننده، برای خدا هیچ خبری نیست مگر این‌که نزد ایشان است و خدا آن خبر را به ایشان القا نکرد، جز این‌که حجّت خود را بر ایشان تمام نماید، انتهی.

[ابتدای ظهور مهدی (علیه السلام)] 2 نجمة

ایضا مرحوم علّامه مجلسی- نور اللّه مرقده الشریف- می‌فرماید: مفضل خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض کرد: ای مولای من! ابتدای ظهور مهدی چگونه می‌شود؟

فرمود: یا مفضل! با اشتباه حال ظهور می‌کند، تا این‌که امرش آشکار می‌شود. بعد از ظهور، ذکرش در میان خلق، بلند و امرش ظاهر می‌گردد، به نام، کنیه و نسبش ندا کرده می‌شود، ذکر نام، کنیه و نسبش در زبان‌های اهل حقّ و باطل، موافق و مخالف بسیار می‌شود، تا این‌که با شناختن آن حضرت حجّت بر ایشان تمام می‌شود. علاوه بر این، این‌ها را برای خلایق حکایت کرده، نشان داده‌ایم و نام، نسب و کنیه او را نشناخته بودیم.

به خدا سوگند! هرآینه امر آن حضرت با ذکر نام، نسب و کنیه‌اش در زبان‌های ایشان، آشکار می‌گردد، حتّی بعضی از ایشان همه این‌ها را برای بعضی دیگر ذکر می‌کنند برای این‌که حجّت بر ایشان لازم و تمام شود.

بعد از آن خدای تعالی او را ظاهر می‌گرداند؛ چنان‌که در قرآن مجید به رسول خود وعده فرموده: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ*؛ خدای تعالی آن‌چنان خدایی است که فرستاده خود را با هدایت

و دین حقّ به سوی خلایق فرستاد، برای این‌که او را بر همه دین‌های باطل غالب گرداند، هرچند مشرکان آن را ناخوش می‌دارند.

مفضل عرض کرد: ای مولای من! تأویل قول خدای تعالی: لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ‌⁽¹⁾چیست؟

فرمود: آن معنی قول خدای تعالی است: وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ‌⁽²⁾با کافران بجنگید تا فتنه واقع نشود و همه دین برای خدا باشد. ای مفضل! به خدا سوگند! هرآینه اختلاف دین‌ها و ملّت‌ها از میان برداشته و همه دین، یکی می‌شود؛ چنان‌که خدای تعالی فرموده: إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ‌⁽³⁾دین نزد خدا، اسلام است و بس.

نیز فرموده: وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ‌⁽⁴⁾هرکه غیر از اسلام، دین دیگری بطلبد، هرگز از او قبول نمی‌شود و روز قیامت از جمله زیانکاران خواهد بود، انتهی.⁽⁵⁾

[دین پدران قائم (علیه السلام)] 3 نجمة

ایضا در همان کتاب از مفضل نقل کرده که گفت: شرفیاب حضور مقدّس حضرت صادق علیه السّلام شدم و عرض کردم: ای سیّد من! آیا دین پدران قائم که ابراهیم، نوح، موسی و محمد علیهم السّلام باشند، اسلام بود؟

فرمود: آری ای مفضل! آن اسلام است نه غیر آن.

عرض کردم: آقای من! آیا این مطلب را در کتاب خدا یافته‌ای؟

فرمود: آری، از اوّل تا آخر قرآن این مضمون بسیار است، از جمله آن‌ها این آیه است: إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ‌⁽¹⁾نیز از این جمله قول خدای تعالی است: مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْراهِیمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِینَ‌⁽²⁾

از جمله قول خدای تعالی در قصّه ابراهیم و اسماعیل است: مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً⁽³⁾ما را چنان کن که به تو اسلام بیاوریم و از اولاد ما هم امّت مسلمی خلق کن! و از این جمله است قول خدای تعالی: حَتَّی إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ‌⁽⁴⁾تا وقت غرق شدن، او را دریافت، گفت: ایمان آوردم و تصدیق کردم به این‌که معبودی نیست مگر آن خدایی که بنی اسراییل به او ایمان آورده‌اند و من از جمله مسلمانانم و در قضیّه سلیمان و بلقیس فرموده: أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‌⁽⁵⁾با سلیمان به پروردگار عالم، اسلام آوردم.

از این جمله قول عیسی علیه السّلام است که گفت: «قال: من أنصاری إلی اللّه، قال الحواریّون: نحن أنصار اللّه آمنّا باللّه و اشهد بأنّا مسلمون»⁽⁶⁾عیسی علیه السّلام گفت:

یاران من در خصوص امر الهی چه کسانی‌اند؟ حواریّون گفتند: ما انصار و یاوران خداییم و به خدا ایمان آوردیم؛ شاهد باش که ما مسلمانیم.

از این جمله قول خدای تعالی است: وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً⁽⁷⁾آنان که در آسمان‌ها و زمین‌اند، برای خدا اسلام آورده‌اند، بعضی با صمیم قلب و بعضی با اکراه.

از این جمله قول خدای تعالی در قصّه لوط است: فَما وَجَدْنا فِیها غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ‌⁽¹⁾در آن‌جا از مسلمانان بیشتر از اهل یک خانه نیافتیم. نیز از این جمله قول خدای تعالی است: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا⁽²⁾و قول خدای عزّ و جلّ: أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ‌⁽³⁾تا نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ‌⁽⁴⁾آیا وقتی مرگ به یعقوب رسید، شما حاضر بودید، حال آن‌که ما به او اسلام آورده‌ایم؟

عرض کردم: ای سیّد من! دین‌ها چندتاست؟

فرمود: چهار تا و هریک از آن‌ها شریعتی علی حدّه است، انتهی الحدیث.⁽⁵⁾

[وجه تسمیه طوایف] 4 نجمة

ضا در بحار⁽⁶⁾از مفضل روایت کرده که گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: ای آقای من! چرا طایفه مجوسیّه، مجوس نامیده شدند؟

فرمود: زیرا ایشان در میان طایفه سریان، خودشان را به مجوس منسوب نمودند، مجوس نام مردی کوچک‌گوش بود که آیین آتش‌پرستی را اختراع نمود، آن‌ها ادّعا نمودند آدم و شیث که به هبّة اللّه ملقّب‌اند، نکاح مادران، خواهران، دختران، خاله‌ها، عمّه‌ها و سایر زنان را که نسبت به ما محرم‌اند را بر ایمان حلال کرده‌اند، ایشان به ما امر کرده‌اند آفتاب در هر سمتی که باشد، به همان سمت نماز بگزاریم و برای نماز وقت تعیین نکرده‌اند، این‌گونه جز از راه افترا بستن به خدا، آدم و شیث علیهما السّلام سخنان نیست.

مفضل گوید: عرض کردم: ای سیّد من! وجه نامیدن قوم موسی علیه السّلام به یهود چیست؟

فرمود: یهود به معنی هدایت یافته است، خدای تعالی هم از ایشان حکایت کرده، می‌فرماید: إِنَّا هُدْنا إِلَیْکَ‌⁽¹⁾به سوی تو هدایت یافتیم.

عرض کردم: وجه نامیدن طایفه نصارا به نصارا چیست؟

فرمود: مشتق از نصرت است و عیسی علیه السّلام فرمود: من انصاری إلی اللّه و تا آخر آیه تلاوت فرمود؛ یعنی یاران من در خصوص تکلیفات الهی چه کسانی هستند؟

حواریّین گفتند: ما یاری‌کنندگان خدا هستیم، پس نامیدن ایشان به انصاری از جهت یاری کردن ایشان به دین خداست.

مفضل گوید: عرض کردم: ای مولای من! نامیدن طایفه صایبان به صایبان از چه جهت است؟

فرمود: صایبان به معنی میل‌کنندگان است. ایشان هم به این اعتقاد میل کردند که انبیا، رسل، ملّت‌ها و شریعت‌ها بی‌فایده‌اند و هرچه انبیا آوردند و خبر دادند، لغو و باطل است، پس ایشان توحید خدا، نبوّت انبیا، رسالت مرسلین و وصیّ بودن اوصیا را انکار کرده‌اند. ایشان به اعتقاد خودشان، بی‌شریعت، بی‌کتاب و بی‌پیغمبرند و همه اهل عالم را معطّل دانسته‌اند. مفضل از راه تعجّب عرض کرد: سبحان اللّه! این چه علم جلیل القدری است؟ فرمود: آری، یا مفضل! آن را به شیعیان ما برسان تا در خصوص دین شکّ نکنند، انتهی الخبر.

[رؤیت مهدی (علیه السلام) در زمان ظهور] 5 نجمة

ایضا در بحار⁽²⁾است که مفضل خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض کرد: ای سیّد من! مهدی در کدام سرزمین ظهور خواهد کرد؟

فرمود: در وقت ظهورش چشم هیچ‌کس او را نبیند و هرکه غیر از این بگوید، او را تکذیب کنید.

مفضل عرض کرد: ای سیّد من! آیا مهدی زمان ولادتش دیده نمی‌شود؟

فرمود: آری! دوسال‌ونه ماه از وقت ولادتش، از صبح شب جمعه، هشتم ماه شعبان سال دویست‌وپنجاه‌وهفت باشد تا شب جمعه، هشتم ماه ربیع الاوّل سال دویست‌وشصتم هجری و آن روز، روزی است که پدرش در شهری که در کنار دجله می‌باشد، وفات می‌یابد، آن شهر را مرد متکبّر، ظالم و گمراه که نامش جعفر و لقبش متوکّل است، بنا خواهد کرد و او متأکّل؛ یعنی خورنده است، لعنت خدا بر او باد! آن شهری است که به آن سرّ من رأی می‌گویند و آن ساء من رأی است.

در سال دویست‌وشصت هر مؤمن که اهل حقّ است، او را می‌بیند و اهل شکّ و ریب او را نمی‌بینند، امرونهی او در آن نافذ و جاری و خودش از آن‌جا غایب و پنهان می‌شود، در حرم جدّش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله قصری است که در صابر می‌باشد و آن، نام جایی است، در یک سمت مدینه ظاهر می‌شود و هرکس خدا به او سعادت کرامت فرمود، آن حضرت را می‌بیند. بعد از آن‌روز آخر سال دویست‌وشصت‌وشش غایب و پنهان می‌شود و هیچ چشمی او را نمی‌بیند تا وقتی که همه چشم‌ها او را می‌بیند؛ یعنی تا وقت ظهورش.

[تکلّم حضرت مهدی (علیه السلام)] 6 نجمة

ایضا مفضل خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض کرد: ای سیّد من! چه اشخاصی با آن حضرت سخن می‌گویند و او با که سخن می‌گوید؟

فرمود: با ملایکه، مؤمنان جنّ نیز با وی هم‌کلام‌اند و امرونهی‌اش به ثقات والیان و وکلای او بیرون می‌آید، هنگام غیبتش محمد بن نصیر نمیری در صابر، در خانه‌اش نشسته، بعد از آن در مکّه ظهور می‌کند. یا مفضل! به خدا سوگند! گویا آن حضرت را

می‌بینم که داخل مکّه شده، درحالی‌که لباس‌های رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در بر، عمّامه زردی بر سر و کفش‌های پینه‌دار رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را به پاهایش کرده، عصایش را به دست گرفته و در پیش، چند رأس بز لاغر می‌راند، تا آن‌که آن‌ها را نزدیک بیت اللّه می‌رساند.

در آن‌جا احدی او را نمی‌شناسد، او در صورت جوانی ظهور می‌کند.

مفضل گفت: ای سیّد من! آیا آن حضرت برمی‌گردد و جوان می‌شود یا به حالت پیری ظهور می‌کند؟

فرمود: سبحان اللّه! آیا این را کسی می‌داند؛ یعنی آن را کسی نمی‌داند، بلکه هروقت امر خدای تعالی به او رسید، با هر کیفیّت و صورتی که خواهد، ظاهر می‌شود.

مفضل عرض کرد: ای سیّد من! از کدام مکان و چگونه ظهور می‌کند؟

فرمود: یا مفضل! تنها ظاهر می‌شود، تنها به بیت اللّه می‌آید و تنها داخل کعبه می‌شود و شب بر او می‌آید درحالی‌که تنهاست، وقتی شب تاریک شد و خلایق به خواب رفتند، جبرییل، میکاییل و صفوف ملایکه خدمت آن حضرت نازل می‌شوند.

جبرییل خدمتش عرض می‌کند: ای سیّد من! سخن مقبول جاری است.

در آن حال آن حضرت دست مبارک را به روی مبارکش می‌کشد و می‌گوید:

الحمد للّه الّذی صدقنا وعده و أورثنا الأرض نتبوّء من الجنّة حیث نشاء فنعم اجر العاملین؛ حمد خدایی را که وعده خود را صادق گرداند و ما را وارث زمین نمود؛ در هر جای بهشت که بخواهیم، منزل می‌گیریم؛ پس اجر و جزای عمل‌کنندگان چه خوب است!

میان رکن و مقام می‌ایستد، به آواز بلند صدا می‌کند و می‌گوید: ای جماعت نقبا و خاصّان من! و ای کسانی که خدای تعالی پیش از ظهورم شما را در روی زمین برای نصرت و یاری من ذخیره گذاشته، با صمیم قلب و اطاعت نزد من آیید!

صدای آن حضرت در شرق و غرب زمین به همه ایشان می‌رسد درحالی‌که بعضی از ایشان در محراب عبادت و بعضی دیگر میان رختخواب‌اند. با یک صدا کردن، صدای او را می‌شنوند، دعوتش را قبول نموده، رو به سمت وی می‌گذارند و زمانی بر

ایشان نمی‌گذرد مگر به قدر نگاه کردن چشم، تا این‌که همه ایشان در میان رکن و مقام پیش رویش حاضر می‌شوند.

در آن حال خداوند کردگار امر می‌فرماید نوری ستون‌وار از زمین تا آسمان کشیده می‌شود، به سبب آن، همه مؤمنان در روی زمین روشنایی اخذ می‌کنند، نوری از آن به همه مؤمنان که اندرون خانه‌های خودشان‌اند، می‌رسد و دل‌های ایشان به سبب آن، شادان می‌شود، آن‌ها نمی‌دانند قائم ما اهل‌بیت ظهور کرده، بعد از آن، صبح می‌کنند در حالی‌که پیش‌روی آن حضرت ایستاده‌اند، ایشان سی‌صدوسیزده مؤمن به قدر اصحاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در جنگ بدر می‌باشند.⁽¹⁾

[بیعت با حضرت مهدی (علیه السلام)] 7 نجمة

ایضا در بحار⁽²⁾است که مفضل خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض می‌کند: ای آقای من! آیا هفتادودو نفری که با امام حسین علیه السّلام شربت شهادت نوشیده‌اند، با اصحاب قائم علیه السّلام ظهور می‌کنند؟

فرمود: از ایشان، امام حسین علیه السّلام درحالی‌که عمّامه سیاه در سر گذاشته با دوازده نفر مؤمن از شیعه علی علیه السّلام ظهور می‌کند.

مفضل عرض کرد: ای آقای من! آیا پیش از قیام و ظهور قائم، با امام حسین علیه السّلام بیعت می‌کنند؟

فرمود: نه، یا مفضل! زیرا هر بیعتی که پیش از ظهور قائم منعقد می‌شود، بیعت کفر، نفاق و خدعه است. خدای تعالی بیعت‌کننده و بیعت‌کرده شده را لعنت می‌کند. یا مفضل! قائم پشت به کعبه داده، دست مبارکش را دراز می‌کند. دستش مانند آفتاب روشن و نورانی می‌نماید و می‌فرماید: این دست

خداست، از جانب خدا و به امر خداست.

سپس این آیه کریمه را تلاوت می‌فرماید: إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ‌⁽¹⁾...، الخ؛ به درستی که آنان که با تو بیعت می‌کنند، این است و جز این نیست که در حقیقت با خدا بیعت کرده‌اند. دست خدا بالای سر ایشان است، هرکس بیعت را بشکند، بر نفس خود ضرر زده. اوّلین کسی که دست مبارک آن حضرت را می‌بوسد، جبرییل است و بعد با حضرت بیعت می‌کند.

بعد از او ملایکه و نجبای جنّ و بعد از ایشان، نقبا بیعت می‌کنند.

اهل مکّه به آواز بلند صدا می‌نمایند و می‌گویند: این مرد کیست که پیش بیت اللّه است؟ این جماعت چه کسانی‌اند که نزد اویند؟ این علامت و معجزه که امشب دیدیم، چیست، حال آن‌که تا حال مانند آن دیده نشده؟

بعضی از ایشان به بعضی دیگر گوید: این مرد، همان صاحب بزهاست و بعضی به برخی دیگر گوید: نگاه کنید و ببینید از این جماعت که نزد آن مرد است، می‌شناسید؟

آن‌ها گویند: هیچ‌یک از ایشان را نمی‌شناسیم مگر چهار نفر از اهل مدینه، ایشان فلان و فلان‌اند، نام‌هایشان را می‌شمارند.

این قضیّه در اوّل طلوع آفتاب این روز واقع می‌شود، وقتی آفتاب درآمد و هوا روشن شد، صداکننده‌ای از جرم آفتاب با زبان عربی فصیح به نوعی که همه اهل آسمان‌ها و زمین‌ها می‌شنوند، خلایق را ندا می‌کند: ای جماعت خلایق! این مرد مهدی آل محمد است. او را با نام جدّش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله می‌نامد و کنیه او را هم ذکر می‌کند، او را به امام حسن عسکری و امام علی النقی تا به امام حسین علیهم السّلام نسبت می‌دهد و می‌گوید با او بیعت کنید و تابعش شوید، تا این‌که هدایت یابید و از امرش مخالفت نکنید که گمراه می‌شوید.

در آن حال، اوّلین کسانی که دست مبارک آن حضرت را می‌بوسند، ملایکه می‌باشند. بعد از ایشان جنیّان و بعد، نقبا دست مبارکش را می‌بوسند و می‌گویند:

شنیدیم و اطاعت کردیم. و هیچ شنونده‌ای از خلایق نمی‌ماند مگر این‌که این ندا را می‌شنود، خلایق از اهل بیابان، بلد و دریا روی آورند، بعضی با بعضی دیگر سخن می‌گویند و بعضی آن چیزی را که با گوش‌های خود شنیده‌اند از بعضی دیگر می‌پرسند که این ندا چه بود که شنیدیم؟

وقتی آفتاب به غروب نزدیک شده، صدا می‌کند: ای گروه خلایق! پروردگار شما در وادی یابس، از سرزمین فلسطین، ظهور نموده؛ او عثمان بن عنبسه اموی از اولاد یزید بن معاویه است، با او بیعت کنید تا هدایت یابید، با وی مخالفت نورزید که گمراه می‌شوید.

در آن حال ملایکه، جنیّان و نقبا سخن او را ردّ و او را تکذیب می‌کنند و به او می‌گویند: سخنت را شنیدیم و اطاعت نکردیم، در آن حال هیچ شکّاک، اهل ریب، منافق و کافری نمی‌ماند مگر این‌که به سبب ندای دوّم گمراه می‌شود.

آقای ما، قائم علیه السّلام پشت به کعبه می‌دهد و می‌فرماید: ای گروه خلایق! آگاه شوید هر که می‌خواهد به آدم و شیث نگاه کند، هرآینه من آدم و شیثم؛ یعنی در اخلاق و اوصاف. هرکه می‌خواهد به نوح و پسرش سام نگاه کند، هرآینه من نوح و سامم. آگاه شوید! هرکه می‌خواهد به ابراهیم و اسماعیل نگاه کند، هرآینه من ابراهیم و اسماعیلم. هرکه می‌خواهد به موسی و یوشع نگاه کند، هرآینه من موسی و یوشعم. آگاه شوید! هرکه می‌خواهد به عیسی و شمعون نگاه کند، هرآینه من عیسی و شمعونم. آگاه شوید! هرکه می‌خواهد به محمد و علی- صلوات اللّه علیهما- نگاه کند، هرآینه من محمد و علی امیر المؤمنینم علیهما السّلام. آگاه شوید! هرکه می‌خواهد به حسن و حسین علیهما السّلام نگاه کند، هرآینه من حسن و حسینم علیهما السّلام. آگاه شوید! هرکه می‌خواهد به ائمّه که از اولاد حسین‌اند علیه السّلام نگاه کند، هرآینه منم ائمّه‌ام علیهم السّلام، خواهش مرا اجابت و قبول کنید!

به درستی که پاره‌ای چیزها را که به شما خبر داده شده و پاره‌ای چیزها که خبر داده نشده، به شما خبر می‌دهم. هرکه کتاب‌ها و صحف خدا را خوانده، از من بشنود، بعد از آن به خواندن صحفی که خدا به آدم و شیث نازل گردانیده، ابتدا می‌کند؛ در

آن‌جا امّت آدم و شیث که به هبّة اللّه ملقّب است، گویند: به خدا سوگند! هرآینه صحف حقّ، این است که آن حضرت می‌خواند. هرآینه چیزهایی به ما آموخت که در آن صحف ندانسته بودیم؛ چیزهایی که برای ما مخفی مانده بود و چیزهایی که از آن صحف سقط شده، تبدیل و تحریف گردیده بود.

بعد از آن، صحف نوح، ابراهیم، تورات، انجیل و زبور را می‌خواند. پس، اهل تورات، انجیل و زبور گویند: به خدا سوگند! هرآینه این حقّ صحف نوح و ابراهیم است که اصلا از آن سقط نشده و تبدیل و تحریف نیافته و به خدا سوگند! هرآینه این تورات جامع، زبور تمام و انجیل کامل است و این‌ها چند برابر کتاب‌هایی است که ما خوانده‌ایم.

سپس قرآن را تلاوت می‌فرماید؛ آن‌گاه مسلمانان گویند: به خدا سوگند! هرآینه این قرآن حقّی است که خدای تعالی به محمد صلّی اللّه علیه و اله نازل گردانیده، از آن، هرگز آیه یا کلمه‌ای انداخته نشده و تبدیل و تحریف در آن واقع نگشته.

آن‌گاه دابّة الارض میان رکن و مقام ظاهر می‌شود، بر روی پیشانی مؤمن، مؤمن و بر پیشانی کافر، کافر می‌نویسد. بعد از آن، مردی که رویش به پشت و پشتش به سینه برگردانده شده، نزد آن حضرت می‌آید، پشتش می‌ایستد و عرض می‌کند: ای سیّد من! مژده‌ای آورده‌ام، ملکی به من امر کرد: خدمت تو بیایم و مژده هلاکت سفیانی را در بیدا به شما برسانم.

حضرت می‌فرماید: قصّه خود و برادرت را بیان کن!

آن مرد گوید: من و برادرم در لشکر سفیانی بودیم، ممالک را از دمشق تا بغداد خراب کردیم، آن‌ها را خراب گذاشتیم و کوفه و مدینه را نیز خراب نمودیم. منبر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را در مدینه شکستیم و استرهای ما در مسجد رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله فضله انداختند، از آن‌جا بیرون آمدیم درحالی‌که سی‌صدهزار نفر بودیم و اراده خراب کردن بیت اللّه و قتل اهل مکّه را داشتیم.

وقتی به بیدا رسیدیم، آخر شب آن‌جا منزل کردیم، ناگاه صیحه‌کننده‌ای صیحه

کرد: ای بیدا! این قوم ستمکار را هلاک گردان! در آن حال زمین شکافته شد و همه آن‌ها را فروبرد. به خدا سوگند! هرآینه از آن اردو عقال شتری هم باقی نماند- آن ریسمانی است که به وسیله آن زانوی شتر را می‌بندند- پس هیچ چیز از آن اردو باقی نماند مگر من و برادرم.

ناگاه ملکی سیلی به روی ما زده، روی‌های ما به پشت برگشت؛ چنان‌که می‌بینی، سپس آن ملک به برادرم گفت: ای نذیر! یعنی ای ترساننده! وای بر تو! به دمشق نزد سفیانی ملعون برو، او را از ظهور مهدی آل محمد بترسان و بگو: خدای تعالی لشکر تو را در بیدا هلاک گردانید. و به من گفت: ای بشیر! یعنی مژده‌دهنده به مکّه نزد مهدی برو و مژده هلاک شدن ظالمان را به او برسان و به دست او توبه کن که توبه‌ات را قبول خواهد کرد.

آن‌گاه قائم دست مبارکش را بر روی وی می‌کشد، رویش برمی‌گردد و راست می‌شود؛ چنان‌که اوّل بوده، او با حضرت بیعت می‌کند و در خدمتش می‌باشد.

[حضرت مهدی (علیه السلام) در زمان ظهور] 8 نجمة

ایضا مفضل خدمت آن جناب عرض کرد: ای سیّد من! آیا ملایکه و جنّ در نظر ما خلایق آشکار می‌شوند؟

فرمود: یا مفضل! به خدا سوگند! هرآینه ایشان آشکار می‌شوند، با حضرت سخن می‌گویند و حضرت با آنان سخن می‌گوید؛ چنان‌که مرد با خدمتکاران و اهل‌وعیال خود سخن می‌گوید.

مفضل عرض کرد: ای سیّد من! آیا ملایکه و جنّ با آن حضرت به اطراف و اکناف عالم می‌روند؟

فرمود: آری، یا مفضل! به خدا سوگند! ایشان در ارض هجره که بین نجف و کوفه است، فرود می‌آیند، در آن‌وقت عدد اصحاب از ملایکه، چهل‌وشش‌هزار و از جنّ،

شش‌هزار نفر می‌باشد. در روایت دیگر چنین است: جنّ هم به قدر ملایکه می‌باشد و خدای تعالی با ایشان، آن حضرت را یاری می‌کند.

مفضل گوید: ای آقای من! آن حضرت نسبت به اهل مکّه چه کار می‌کند؟

فرمود: ایشان را با حکمت و موعظه حسنه دعوت می‌نماید و ایشان بر بقّه اطاعتش گردن می‌گذارند. در آن حال مردی از اهل‌بیت خود را در مکّه نایب و والی می‌گذارد، از آن‌جا بیرون شده، اراده مدینه می‌کند.

مفضل عرض کرد: ای سیّد من! آن حضرت نسبت به بیت چه کار می‌کند؟

فرمود: آن را بر هم می‌زند و از آن باقی نمی‌گذارد مگر پایه‌هایی را که عبارت است از اوّل خانه‌ای که در مکّه در عهد آدم برای خلایق ساخته شده و باقی نمی‌گذارد مگر دیوارهایی را که ابراهیم و اسماعیل در بالای آن پایه‌ها بنا کردند و غیر از این دو تا را خراب می‌کند، زیرا آن را پیغمبر یا وصیّ پیغمبری بنا نکرده، آن‌گاه، آن را چنان‌که خدا بخواهد، بنا می‌کند و آثار ظالمان را در مکّه، مدینه، عراق و سایر اقالیم بر هم می‌زند و خراب می‌کند، مسجد کوفه را خراب می‌گرداند و مانند اوّلش می‌سازد، قصر عتیق را نیز خراب می‌نماید، ملعون است! ملعون است! کسی که آن را ساخته.

مفضل عرض کرد: ای سیّد من! آیا توطّن آن حضرت در مکّه می‌باشد؟

فرمود: نه، یا مفضل! مردی از اهل‌بیت خود را در آن‌جا نایب می‌گذارد. وقتی از آن‌جا می‌رود، اهل آن‌جا بر سر نایب ریخته، او را می‌کشند.

حضرت به سوی ایشان برمی‌گردد، ایشان با ذلّت، خواری و فروتنی نزد آن حضرت می‌آیند درحالی‌که گریه و زاری می‌کنند و می‌گویند: ای مهدی آل محمد! توبه کردیم.

حضرت ایشان را موعظه و نصیحت می‌کند، می‌ترساند و مردی از خود ایشان را نایب و حاکم می‌کند و بعد بیرون می‌رود؛ اهل آن‌جا بر سر او ریخته، به قتلش می‌رسانند.

چون خبر به حضرت می‌رسد، یاران خود از جنّ و نقبا را به سوی ایشان برمی‌گرداند و می‌فرماید: برگردید و از اهل مکّه احدی را باقی نگذارید مگر کسی را که ایمان بیاورد و اگر نبود رحمت پروردگار شما که همه اشیا را فراگرفته و آن هم

منم؛ هرآینه با شما به سوی ایشان برمی‌گشتم، زیرا ایشان همه عذرها را که میان خودشان و خدا و میان من و ایشان بود، قطع کردند.

یاران حضرت به سوی ایشان برمی‌گردند و ایشان را به قتل می‌رسانند. به خدا سوگند! هرآینه، از صد نفر، یکی سالم نمی‌ماند، چنین نیست، به خدا سوگند! هرآینه، از هزار نفر، یکی سالم نمی‌ماند.

مفضل گوید: عرض کردم: ای سیّد من! خانه مهدی و محلّ جمعیّت مؤمنان کجاست؟

فرمود: پایتختش کوفه، مجلس حکمش مسجد جامع کوفه، بیت المال و محلّ قسمت اموال و غنیمت مسلمانانش مسجد سهله و خلوتگاهش صفّه‌ها و سکّوهای سفید می‌باشد که در اطراف دو عزّی واقع شده، آن‌ها دو بنای مشهورند.⁽¹⁾

[حضور مؤمنان در کوفه] 9 نجمة

ایضا مفضل گوید: خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: ای مولای من! آیا همه مؤمنان در کوفه می‌باشند؟

فرمود: آری، به خدا سوگند! هرآینه هیچ مؤمنی نمی‌ماند مگر این‌که آن‌جا یا در حوالی آن می‌باشد. هرآینه قیمت زمینی که به قدر جولانگاه یک اسب باشد به دو هزار درهم می‌رسد. هرآینه بسیاری از خلایق دوست دارند یک وجب زمین از سرزمین سبع را به یک وجب طلا بخرند- سبع محلّی از محالات همدان است-، سواد کوفه به قدر پنجاه‌وچهار میل راه می‌باشد و قصرهای آن، همسایه کربلای معلّا می‌شود؛ کربلای معلّا مقامی است که ملایکه و مؤمنان در آن‌جا آمدورفت و تردّد می‌کنند و برای آن شأن بلندی می‌باشد.

در آن‌جا چنان برکت رومی‌آورد که اگر مؤمن بایستد و پروردگار خود را یک

دفعه بخواند، هرآینه هزار برابر دنیا به او عطا می‌فرماید.

بعد از آن، حضرت آهی کشیده، فرمود: یا مفضل! بقعه‌های زمین بر یکدیگر تفاخر نمودند و کعبه بیت اللّه الحرام به بقعه کربلا تفاخر کرد. در آن‌حال از جانب ربّ الارباب وحی رسید: ای کعبه! ساکت باش و بر کربلا تفاخر و تفوّق مکن، زیرا در آن‌جا بقعه مبارکه موسی علیه السّلام است، در آن‌جا شجره ندا کرده شده، در آن‌جا آن ربوه است؛ یعنی تلّی که حضرت مریم و عیسی در آن‌جا مأوی گرفتند، در آن‌جا دولاب آبی است که سر مبارک امام حسین علیه السّلام شسته شد، در آن بقعه، مریم عیسی علیه السّلام را شست و غسل ولادت کرد، آن‌جا بهترین بقعه‌ای است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله از آن‌جا به معراج بالا رفت و در آن‌جا برای شیعه ما تا ظهور قائم چیزهای بسیاری هست.⁽¹⁾

[ورود حضرت مهدی (علیه السلام) به مدینه] 10 نجمة

مفضل گوید: خدمت آن جناب عرض کردم: ای سیّد من! بعد از آن قائم کجا می‌رود؟

فرمود: به مدینه جدّم رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله وقتی وارد آن‌جا می‌شود، برای او مرتبه و مقام عجیبی ظاهر می‌گردد که به سبب آن، برای مؤمنان شادی و برای کافران خواری ظاهر می‌شود.

مفضل عرض کرد: ای سیّد من! آن مرتبه و مقام عجیب چیست؟

فرمود: حضرت به قبر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله می‌رسد و می‌فرماید: ای گروه خلایق! آیا این قبر رسول صلّی اللّه علیه و اله است؟

عرض می‌کنند: آری، ای مهدی آل محمد! بعد از آن می‌پرسد که با جدّم رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله چه کسانی در قبرند؟

در جوابش گویند: دو هم‌صحبت و دو هم‌خوابه او که ابابکر و عمر باشند.

آن حضرت با وجود آن‌که ایشان را می‌شناسد، درحالی‌که همه خلایق می‌شنوند، از آن‌ها می‌پرسد: ابو بکر و عمر چه کسانی هستند و چگونه شد از میان خلایق، این دو نفر نزد جدّم رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله مدفون گردیدند و شاید دو نفری که این‌جا مدفون شده‌اند، غیر از ابو بکر و عمر باشد؟

ایشان گویند: ای مهدی آل محمد صلّی اللّه علیه و اله! غیر از ایشان، کسی دیگر در این‌جا نیست.

ایشان در این‌جا دفن شده‌اند، زیرا خلیفه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و پدران زنان او بودند.

حضرت می‌فرماید: آیا در میان شما کسی هست که ایشان را بشناسد؟

گویند: ما با صفتشان آن‌ها را می‌شناسیم و هم‌خوابه جدّت غیر از ایشان کسی نیست.

باز حضرت می‌فرماید: آیا در میان شما کسی هست که غیر از این‌ها بگوید یا در خصوص ایشان شکّ کند؟

در جوابش گویند: چنین کسی نیست.

حضرت بیرون آوردن ایشان را تا سه روز به تأخیر می‌اندازد و این خبر در میان خلق منتشر می‌شود. پس از آن مهدی علیه السّلام آن‌جا حاضر می‌شود، دیوارها از روی قبر آن دو نفر برمی‌دارد و به نقبای خود می‌فرماید: قبرهای این دو نفر را بشکافید و ایشان را جستجو و تفحّص کنید!

با دست‌های خود جستجو کرده، ایشان را بیرون می‌آورند درحالی‌که مانند ایّام حیاتشان تروتازه‌اند، نپوسیده‌اند و تغییر نیافته‌اند، کفن‌ها را از بدن‌هایشان در می‌آورند و امر می‌فرماید ایشان را از بالای درخت خشک و پوسیده‌ای، بالا می‌برند و به دار می‌کشند، در آن حال، آن درخت سبز و خرّم شده، برگ درمی‌آورد و شاخه‌هایش دراز می‌شود.

چون داستان ایشان ظاهر شود و آنان که نسبت به اهل حقّ شکّاک‌اند، این قضیّه را مشاهده می‌کنند، می‌گویند: به خدا سوگند! هرآینه این شرافت و رفعت درست است که الآن برای ایشان مشاهده کردیم، هرآینه به محبّت و دوستی ایشان فایز شدیم،

هرکس به قدر حبّه‌ای از محبّت آن دو نفر در دلش پنهان شده باشد، اظهار می‌کند، نزد ایشان حاضر می‌شود و ایشان را دوست می‌دارد و به آن‌ها مفتون و فریفته می‌شوند.

منادی مهدی ندا می‌کند: هرکس این دو صحابه و همخوابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را دوست دارد در یک سمت بایستد. در آن‌حال، خلایق دو گروه می‌شوند؛ یکی دوستدار آن دو نفر و دیگری تبرّی‌کننده و بیزارشونده از ایشان.

در آن اثنا، مهدی علیه السّلام به دوستان ایشان می‌فرماید: از ایشان تبرّی کنید و بیزار شوید.

ایشان گویند: ای مهدی آل محمد! ما وقتی ندانسته بودیم چنین قرب و منزلتی برای ایشان نزد خدا هست، از ایشان تبرّی نکرده، بیزار نشدیم، حالا چگونه از ایشان بیزار شویم که چنین فضیلت و کرامتی از ایشان مشاهده کردیم و در این حال از ایشان دیدیم، آن چیزی را که دیدیم؛ یعنی بدن‌های ایشان را تروتازه دیدیم و درخت خشکیده از برکت ایشان، سبز و خرّم گردید، بلکه به خدا سوگند! هرآینه از تو و از کسانی که به تو ایمان آورده‌اند و به ایشان ایمان نمی‌آورند و از کسی که ایشان را به دار کشید، از قبر بیرون آورد و در حقّ ایشان کرد آن‌چه را که کرد؛ بیزار می‌شویم.

چون مهدی این سخنان را از ایشان می‌شنود به باد سیاه امر می‌فرماید بر ایشان بوزد و آن‌ها را مانند بیخ‌های پوسیده خرما گرداند. بعد از آن می‌فرماید، ایشان را از دار پایین می‌آورند، به اذن خدای تعالی آن‌ها را زنده می‌گرداند و امر می‌فرماید همه خلایق جمع شوند.

سپس کرده‌های آن دو نفر را در هر عهد و اوان و هر عصر و زمان برای ایشان حکایت می‌کند، حتّی قصّه کشته شدن هابیل پسر آدم، جمع نمودن آتش برای سوزاندن ابراهیم، انداختن یوسف به چاه، حبس یونس در شکم ماهی، قتل یحیی، به دار کشیده شدن عیسی، عذاب و ایذای جرجیس و دانیال علیه السّلام، زدن سلمان فارسی و آتش سوزنده در درب خانه امیر المؤمنین، فاطمه، حسن و حسین علیهما السّلام برای سوزانیدن ایشان، تازیانه زدن به دست صدیقه کبرا، فاطمه زهرا علیها السّلام، صدمه زدن بر شکم او و سقط کردنش پسرش محسن علیه السّلام، زهر خوراندن به امام حسن علیه السّلام، کشتن امام حسین علیه السّلام،

بریدن سرهای اطفال، عموزادگان و یاوران آن حضرت، اسیر نمودن ذرّیّه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله، ریختن خون‌های آل محمد، هر خونی که ریخته و هر فرجی که به طریق حرام وطی کرده شده و همه خیانت‌ها، فواحش، معصیت، ظلم‌وجورها را که از عهد آدم تا قیام قائم از خلایق صادر شده، می‌شمارد و به گردن ابو بکر و عمر ثابت و لازم می‌گرداند، ایشان هم به آن‌ها اقرار و اعتراف می‌کنند.

آن‌گاه حضرت امر می‌فرماید تا قصاص مظلمه کسانی که در آن‌جا حاضرند، از ایشان بگیرند. بعد از آن، باز ایشان را در بالای همان درخت به دار می‌کشند و به آتش امر می‌فرماید ایشان را با آن درخت بسوزاند. سپس به باد امر می‌فرماید خاکسترشان را به دریاها بپاشد.⁽¹⁾

[عذاب ابو بکر و عمر] 11 نجمة

ایضا مفضل عرض می‌کند: ای سیّد من! آیا این عذاب، آخر عذاب‌های ایشان است؟

فرمود: هیهات! یا مفضل! به خدا سوگند! هرآینه ایشان زنده می‌شوند و سیّد اکبر؛ یعنی رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و صدیق اکبر، امیر المؤمنین، فاطمه، حسن، حسین و سایر ائمّه علیهم السّلام و هر مؤمنی که ایمانش کامل و هر کافری که کفرش در مرتبه کمال باشد؛ حاضر می‌شوند و از ایشان برای خودشان قصاص و انتقام می‌گیرند، به نوعی که در هر شبانه‌روز، هزار بار کشته و زنده می‌شوند تا وقتی که خدا خواسته باشد.⁽²⁾بنده حقیر مترجم گوید: وجه ثبوت این معاصی و قبایح بر ذمّه ابو بکر و عمر، با وجود این‌که اکثر این‌ها پیش از تولّد آن‌ها واقع شده؛ این است که خالق بی‌همتا نوری آفریده و به تبعیّت آن، در مقابلش ظلمتی آفریده که ضدّ آن نور است؛ چنان‌که فرموده:

وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ⁽¹⁾به‌عبارت دیگر خیری خلق کرده و در ازای آن شرّی، به عبارت اخری، محقّی آفریده و در مقابلش مبطلی، تا این‌که خلایق را امتحان نماید، خبیث را از طیّب و بدان را از نیکان سوا و جدا گرداند، زیرا اگر تنها نور را می‌آفرید، هرآینه اساس امتحان از هم می‌پاشید.

بنابراین لازم و متحتّم است که هر ظلمتی در مقابل آن نور، مضمحل و مغلوب شود، ولی، باز معامله امتحان به اتمام نمی‌رسد و شکّی هم در این باب نیست که قوی‌ترین نور که خداوند کردگار آفریده، نور پاک محمد و علی علیهما السّلام است، زیرا اوّلین چیزی است که خدا آفریده؛ چنان‌که آن بزرگوار خود فرموده: اوّل ما خلق اللّه نوری؛ اوّلین چیزی‌که خداوند کردگار آفریده، نور من است و هرچه به مبدأ نزدیک‌تر شد، اقوا و اشرف از آن است که از مبدأ دور است، پس نور آن دو بزرگوار، از انوار سایر انبیا و اوصیا قوی‌تر است، زیرا نسبت به همه این‌ها اصل است و ضدّ و ظلمتی که در مقابل این نور پاک است، ظلمت ابو بکر و عمر است.

بنابراین به حکم مقدّمه سابق، لازم آید ظلمت این دو نفر از ظلمت سایر اشقیا، حتّی از ظلمت شیطان هم قوی‌تر باشد؛ چنان‌که شیطان فریب عمر را خورد، از این جهت گفته شده:

انّ کان ابلیس اغوی النّاس کلّهم***فأنت یا عمر اغویت شیطانا

ابلیس همه خلایق را گمراه کرده، ایشان را فریب داد؛ تو ای عمر! شیطان را گمراه کردی و او را فریب دادی.

پس ظلمت این دو نفر از ظلمت سایر اشقیا بیشتر است، زیرا این مطلب در مقابل نور پاک محمد و علی علیهما السّلام و نور ایشان از سایر انوار قوی‌تر است، هم‌چنین ظلمتی که در مقابل آن است، باید از سایر ظلمت‌ها قوی‌تر باشد، زیرا این مطلب باید در قوّت و ضعف با آن نور، مساوی باشد، لذا این ظلمت، مبدأ، اصل و منشأ سایر ظلمت‌هاست.

وقتی این مقدّمات را تمهید نمودیم، گوییم: چنان‌که در اعمال به همه انبیا، اولیا،

شهدا، صلحا، صدّیقین و مؤمنین، فیض امداد و اعانت از آن نور پاک عاید می‌گردد، هم چنین در اعمال شرّ بر همه کافران، منافقان، فاسقان و سایر اشقیا، امداد و اعانت از آن ظلمت خبیث و ناپاک می‌رسد، پس آن ظلمت خبیث در همه معاصی و قبایحی که در عالم واقع شده و خواهد شد، مدخلیّتی دارد.

چنان‌که آیه وافی هدایت به این مدّعی ناطق است: اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ‌⁽¹⁾...، الخ؛ یعنی خدای تعالی ولیّ کسانی است که ایمان آورده‌اند، ایشان را از ظلمت به سوی نور بیرون می‌آورد و آنان که کافر شدند، اولیای ایشان طاغوت است؛ یعنی بت است که ایشان را از نور به ظلمت بیرون می‌آورد، ایشان دوزخیان‌اند که در آن‌جا مخلّد خواهند شد.

تحقیق این مطلب توسّط بنده حقیر، بدین نهج قویم و صراط مستقیم از فیض امداد معادن علوم و اسرار؛ اعنی ائمّه اطهار- صلوات اللّه علیهم- است.

در بحار است که مؤلّف رحمه اللّه در مقام توجیه این مدّعی ذکر نموده: الزام معاصی و قبایحی که بعد از این دو نفر در عالم واقع شده بر ایشان، از این جهت است که ایشان با منع کردن امیر المؤمنین علیه السّلام از حقّ خود و دفع نمودن مقام خلافت از او، سبب شدند سایر ائمّه علیهم السّلام مخفی، پنهان و مغلوب شوند و سلاطین جور تا زمان قائم علیه السّلام بر خلایق مسلّط گردند و این باعث کفر کافران و گمراهان و فسق فاسقان شد.

امّا ثبوت آن معاصی و قبایحی که پیش از تولّد ایشان است بر ایشان، از این جهت است که آن‌ها به آن قبایح راضی شده‌اند و هرکه به کرده دیگری راضی شود، مانند کسی است که به آن مرتکب شده.

بعد از آن، به آن دو فقره که بنده حقیر تحقیق نمودم، اشاره فرموده؛ چنان‌که گفته:

دور نیست که ارواح خبیثه ایشان در صدور این قبایح از اشقیا مدخلیّت داشته باشد؛ چنان‌که ارواح ائمّه در اعمال خیر به انبیا و رسل امداد و اعانت می‌کردند و در دفع بلیّات از ایشان شفاعت می‌نمودند.

پس از آن گفته: با قطع نظر از همه این‌ها، ممکن است این کلام را بدین نهج تأویل نماییم که مثل و مانند قبایح همه اهل عالم بر ذمّه ایشان ثابت خواهد شد؛ یعنی ایشان در شقاوت با همه اشقیا برابرند، زیرا مثل افعال همه اشقیا از آن دو نفر صادر گردید.

بعد مهدی به سمت کوفه متوجّه می‌شود و بین کوفه و نجف اشرف فرود می‌آید، در آن وقت اصحابی که در خدمتش می‌باشند، چهل‌وشش‌هزار ملایکه و مثل این مقدار جنّ می‌باشند و نقبایش سی‌صدوسیزده مرد هستند.

[بغداد در زمان ظهور] 12 نجمة

ایضا در بحار⁽¹⁾است که مفضل عرض کرد: ای آقای من! در آن زمان، دار الفاسقین؛ یعنی بغداد چگونه می‌باشد؟

فرمود: در لعنت خدا و غضب او، بسیاری فتنه‌ها آن را خراب می‌گرداند و در حالت خرابی آن را باقی می‌گذارد، وای بر آن‌جا و بر کسی که در آن‌جا باشد، از شرّ بیدق‌های زرد و بیدق‌هایی که از مغرب‌زمین می‌آیند، از کلب جزیره و از شرّ بیدق‌هایی که از دور و نزدیک به آن‌جا رومی‌آورند!

به خدا سوگند! هرآینه گونه‌گونه عذاب‌ها به آن‌جا نازل می‌شود که هرگز مانند آن‌ها از ابتدای عالم تا انتهای آن به سایر امّتان گمراه و گردنکش نازل نشده. هرآینه به آن‌جا عذابی نازل می‌شود که مانند آن را هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و طوفان اهل آن‌جا جز با شمشیر نمی‌شود. وای بر کسی که در آن‌جا برای خود مسکن قرار بدهد! زیرا هرکه در آن‌جا اقامت نماید، در شقاوت باقی می‌ماند و هرکس بیرون رود، در رحمت خدا می‌باشد.

به خدا سوگند! هرآینه اسباب دنیوی چنان برای اهل آن‌جا فراهم می‌آید که گفته می‌شود دنیا عبارت از آن‌جاست، جز عمارت‌ها و قصور آن بهشت نیست، حور العین

جز دختران آن‌جا نیست و ولدان مخلّدون عبارت از پسران آن‌جاست. هرآینه گمان می‌کنند خدای تعالی روزی بندگان را جز به اهل آن‌جا قسمت نکرده.

هرآینه در آن‌جا افترا بستن به خدا و رسول او، حکم کردن به خلاف احکام کتاب خدا، شهادت دروغ، شرابخواری، فجور، خوردن خبایث و ریختن خون‌های ناحقّ به حدّی واقع می‌شود که در همه دنیا واقع نمی‌باشد مگر کمتر از آن‌ها. پس از آن، خدای تعالی آن‌جا را با این فتنه‌ها، لشکرها و بیرق‌ها خراب می‌گرداند به نوعی کس آن‌جا گذر نماید، گوید بغداد در آن‌جا نبوده.

سپس، حسنی که جوانی خوشروی است در سرزمین دیلم خروج می‌کند و به آواز فصیح صدا می‌نماید: ای آل احمد! دعوت کسی را اجابت و قبول کنید که خلایق بر غیبتش تأسّف می‌خوردند و در اطراف ضریح جدّش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله ندا خواهد کرد.

در آن حال خزینه‌هایی که در طالقان‌اند، به او اجابت می‌کنند، چون خزینه‌ها از طلا و نقره نیستند، بلکه مردانی‌اند که مانند پاره‌های آهن‌اند، بر اسب‌های سفید سوار شده، حربه‌ها به دست گرفته، ظالمان را به قتل می‌رسانند تا وقتی که وارد کوفه می‌شوند، در حالی که اکثر زمین را از خبایث و جور ظالمان، صاف و پاک می‌گردانند و آن‌جا را برای خود نزول و مقام می‌گیرند.

بعد از آن خبر مهدی به او و اصحابش می‌رسد، در آن حال اصحاب حسنی به او گویند: ای پسر پیغمبر خدا! این مرد کیست که در مملکت ما فرود آمده؟

حسنی گوید: بیایید بیرون برویم ببینیم او کیست و غرضش چیست؟

به خدا سوگند! هرآینه حسنی خدمت آن حضرت بیرون می‌رود و عرض می‌کند:

اگر تو مهدی آل محمدی، پس عصای جدّت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله، انگشتر، لباس، زره‌اش فاضل نام، عمّامه‌اش سحاب نام، مادیانش یربوع نام، اشترش غضبا نام، استرش دلدل نام، الاغش یعفور نام، اسب نجیبش براق نام و مصحف امیر المؤمنین علیه السّلام کو؟

در آن حال حضرت این‌ها را بیرون می‌آورد، عصا را برمی‌دارد و بالای سنگ سختی می‌کارد، ناگاه سبز شده، شاخ‌وبرگ می‌آورد، غرضش از نشان دادن این معجزه،

آن است که اصحاب حسنی فضیلت آن حضرت را بدانند، تا این‌که با او بیعت نمایند.

آن‌گاه حسنی از راه تعجّب به حضرت گوید: اللّه اکبر! دستت را دراز کن تا بیعت نماییم. آن حضرت دست مبارکش را دراز کرده، حسنی و لشکرش به او بیعت می‌کنند مگر چهل‌هزار نفر که صاحبان قرآن‌ها و به طایفه زیدیّه مشهورند، ایشان بیعت نمی‌کنند، زیرا می‌گویند حکایت رویانیدن عصا جز سحر عظیم نیست.

در آن‌حال هردو لشکر به هم آمیخته، با یکدیگر می‌جنگند. مهدی به طایفه زیدیّه که از بیعتش روگردانیده‌اند، رو می‌آورد، موعظه و نصیحت می‌کند و تا سه روز ایشان را به سوی حق می‌خواند. امّا ایشان طغیان و کفر را می‌افزایند، آن‌گاه می‌فرماید همه ایشان را به قتل برسانند. بعد از آن به اصحاب خویش می‌فرماید: قرآن‌ها را از ایشان بگیرید و بگذارید، تا این‌که برای ایشان باعث مسرّت گردد؛ چنان‌که آن‌ها را تبدیل و تحریف کرده، تغییر داده، به احکام آن‌ها عمل ننموده‌اند.

[مصداق یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ] 13 نجمة

ایضا در بحار از مفضل است که گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرضه داشتم: ای مولای من! مهدی بعد از این چه کار می‌کند؟

فرمود: برای سفیانی لشکری به سمت دمشق می‌فرستد، او را می‌گیرند و بالای صخره‌ای سرش را می‌برند. بعد از آن امام حسین علیه السّلام با دوازده‌هزار صدّیق و هفتادودو نفر اصحاب خود که در کربلای معلّا در خدمتش بودند، به دنیا رجوع می‌کنند، باید از رجعت نورانی و آشکار آن حضرت تعجّب نمود.

پس از آن صدّیق اکبر، امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام رجوع و خروج می‌کند، در نجف اشرف خیمه‌ای برای آن حضرت زده می‌شود و چهار ستون برای آن برپا می‌گردد؛ ستونی در نجف، ستونی در هجر، ستونی در صفا و ستونی در مدینه، گویا چراغ‌های آن خیمه را می‌بینم که مانند آفتاب و ماه تابان؛ آسمان و زمین را منوّر

گردانیده‌اند، در آن‌وقت مصداق این آیه متحقّق می‌شود: یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ⁽¹⁾و تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ‌⁽²⁾...، تا آخر آیه.

در آن روز عقاید، نیّت‌ها و چیزهایی که در دل‌ها پنهان است، امتحان کرده می‌شود، تا این‌که نیکی و بدی آن‌ها ظاهر شود و از همدیگر تمیز یابند و همه زن‌های شیردهنده از شدّت هول آن روز از بچّه‌های خود غافل می‌شوند.

سپس سیّد اکبر، رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله با انصار و مهاجرین خود، با آنان که به او ایمان آورده، او را تصدیق کرده و در جهاد در خدمتش شهید شده‌اند؛ ظهور می‌کند و احضار می‌شود و کسانی را که آن حضرت را تکذیب کرده‌اند و در حق بودنش شکّ نموده‌اند؛ آنان‌که فرمایش او را بر او برگردانده‌اند، کسانی که در حقّ وی گفته‌اند ساحر، کاهن، دیوانه و با هوای نفس خود سخن گوینده است و آنان که با حضرت محاربه و مقاتله کرده‌اند همه را احضار می‌کنند برای این‌که با حقّ و راستی از ایشان قصاص و انتقام گرفته شود در عوض کارهایی که از وقت بعثت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله تا زمان ظهور مهدی علیه السّلام در عصر هریک از ائمّه علیهم السّلام کرده‌اند؛ جزا داده می‌شوند.

آن‌وقت تأویل این آیه به عرصه ظهور می‌پیوندد: وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ‌⁽³⁾می‌خواهیم بر کسانی که ایشان را ضعیف شمرده‌اند، منّت بگذاریم، ایشان را ائمّه و وارثان روی زمین قرار دهیم، در روی زمین به ایشان تمکین و قدرت دهیم و از دست ایشان به فرعون، هامان و لشکرهایشان عذابی بنماییم که از آن می‌ترسند.

مفضل عرض کرد: ای سیّد من! فرعون و هامان چه کسانی هستند؟

فرمود: ابو بکر و عمر- لعنه اللّه علیه-.

[حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) همراه قائم (علیه السلام)] 14 نجمة

اشاره

ایضا مفضل خدمت آن حضرت عرض می‌کند: ای سیّد! آیا رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و امیر المؤمنین علیه السّلام، با قائم می‌باشند؟

فرمود: ایشان ناچارند بر روی زمین قدم بگذارند. آری، به خدا سوگند! هرآینه همه دنیا را می‌گردند، حتّی به پشت کوهی که دنیا را احاطه کرده، می‌روند، ظاهر این است که مراد از آن کوه، کوه قاف است. آری، به خدا سوگند! هرآینه ظلمات و قعر دریاها را می‌گردند و هیچ مکانی نمی‌ماند، مگر این‌که به آن‌جا قدم می‌گذارند و دین خدا را برپا می‌دارند.

بعد گویا ما، جماعت ائمّه را نگاه می‌کنیم و خودمان را می‌بینیم که پیش روی رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله ایستاده، به آن حضرت شکایت می‌کنیم که بعد از تو، امّت، ما را تکذیب نمودند، حکم ما را بر روی ما برگرداندند، به ما دشنام دادند، لعنت کردند، ما را به قتل ترساندند و خلفای جور برای نظم امور خود، ما را از مکّه و مدینه به پایتخت خودشان بردند، بعضی را به ستم حبس کردند و به قتل رساندند.

[شکایت حضرت زهرا (علیها السلام) از آن دو (عمر و ابو بکر)]

در آن‌حال، رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله گریه می‌کند و می‌فرماید: پسران من! هیچ اذیّت و آزاری به شما نرسیده، مگر این‌که پیش از شما مانند آن به جدّتان رسیده. سپس فاطمه علیها السّلام شروع کرده، از ابو بکر و عمر شکایت می‌کند و می‌گوید: به من اذیّت و آزار رساندند، فدک را از من غصب کرده، گرفتند، در مجلسی که مهاجر و انصار جمع شده بودند، نزد ابو بکر و عمر رفتم و در این خصوص با ایشان گفتگو کردم؛ سخنم را ردّ نمودند و گفتند: پیغمبران میراث نمی‌گذارند، من قول زکریّا و یحیی- علی نبیّنا و علیه السلام- و قصّه داود و سلیمان را برایشان حجّت و دلیل آوردم.⁽¹⁾

مترجم گوید: قول زکریّا؛ چنان‌که خدای تعالی حکایت نموده، این است: فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ‌⁽¹⁾پروردگارا! از قدرت کامل خود، پسری به من کرامت فرما تا از من و آل یعقوب میراث برد و قصّه سلیمان این است؛ چنان‌که خدای تعالی می‌فرماید: وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ⁽²⁾سلیمان به داود وارث گردید.

فاطمه علیها السّلام این دو آیه را برای ابو بکر و عمر حجّت گرفت و گفت: شما می‌گویید پیغمبران برای اولاد خود میراث نمی‌گذارند، پس این دو آیه را چگونه جواب می‌گویید؟

بعد از آن، فاطمه علیها السّلام گوید: عمر به من گفت: قباله‌ای که پدرت در خصوص فدک برای تو نوشته، بیرون آور! قباله را درآوردم، آن را از من گرفت، پیش مهاجر، انصار و سایر عرب گشود، بر آن، آب دهان انداخت و پاره‌اش کرد. در آن حال گریستم، اندوهناک و گریه‌کنان در گرمی هوا نزد قبر تو آمدم و به خدای تعالی و به تو، ای پدر! استغاثه نمودم و پناه آوردم، به قول رقیّه دختر صفی متمثّل شده، گفتم:

قد کان بعدک انباء حنبئة***لو کنت شاهدها لم یکبر الخطب

انّا فقدناک فقد الأرض وابلها***و اختلّ اهلک فاشهدهم فقد لعبوا

ابدت رجال لنا فحوی صدورهم***لمّا وریت و حالت دونک الحجب

لکلّ قوم لهم قرب و منزلة***عند الأله علی الادنین مقترب

یا لیت قبلک کان الموت حلّ بنا***اما اناس ففاز و ابا لذی طلبوا

بعد از وفات تو خبرهای شداید و مصایب واقع شد، اگر تو در وقوع آن‌ها حاضر بودی، هرآینه مصایب و شداید بزرگ نمی‌شدند. به درستی که تو را مفقود و نایاب کردیم؛ چنان‌که زمین قطره باران را مفقود می‌گرداند، اهل‌وعیال تو مختلّ و پریشان شدند، پس حال ایشان را ببین که ابنا چگونه با ایشان بازی می‌کنند؛ یعنی به اذیّت و

آزارشان مشغول می‌شوند. عدّه‌ای وقتی تو وفات کردی، از ما دور شدی و میان ما و تو حجاب و حایل اتّفاق افتاد؛ عداوت ما را که در دل‌های خود پنهان داشته بودند، آشکار کردند و به سبب وفات تو برای هر قومی که قرب و منزلت دارند، نزدیک و ملحق شدن به اراذل هست و فروپایگان این معنی در وقتی است که لام جرّ و مقترب را مصدر میمی بخوانیم و اگر لام را لام ابتدا بخوانیم، باید مقترب را به صیغه اسم فاعل بخوانیم، بنابراین معنی بیت چنین می‌شود: هرآینه بعد از وفات تو هر قومی که برای ایشان قرب و منزلتی نزد خدا هست به فروپایگان ملحق می‌شوند؛ یعنی بعد از وفات تو عزّت ایشان به ذلّت و خواری مبدّل گردید.

معنی بیت آخر این است: کاش پیش از وفات تو، مرگ مرا درمی‌یافت! و امّا پاره‌ای از مردم، به چیزی‌که می‌طلبیدند، رسیدند؛ یعنی مردمانی که مرگ تو را می‌طلبیدند و آرزو می‌کردند، به مطلب خویش رسیدند.

پس از آن، قصّه ابو بکر را خدمت پدر بزرگوارش نقل می‌کند که ابو بکر، خالد بن ولید، قنفذ و عمر بن خطاب را در خانه ما فرستاد و سایر خلایق را جمع کرد برای این که امیر المؤمنین علیه السّلام را از خانه‌اش بیرون کرده، برای بیعت با ابو بکر به سقیفه بنی ساعده برند.

آن وقت امیر المؤمنین علیه السّلام به انضباط امورات زن‌های رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله، جمع کردن قرآن، ادای دیون او و به جا آوردن وعده‌هایش مشغول بود. دیون آن حضرت، هشتاد هزار درهم بود. امیر المؤمنین علیه السّلام همه اموال خود را فروخت و دیون رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را ادا نمود.

عمر گفت: یا علی! بیرون آی و امری را که همه مسلمانان بر آن اتّفاق کرده‌اند، قبول کن! اگر قبول نکنی، تو را به قتل می‌رسانیم.

فضّه، کنیز من، در جوابش گفت: امیر المؤمنین علیه السّلام به کارهایی مشغول است، اگر پیش خود در حقّ وی انصاف کنید، هرآینه حقّ با او است. در آن حال برای سوزاندن خانه امیر المؤمنین علیه السّلام، فاطمه، حسن، حسین، زینب، امّ کلثوم علیها السّلام و فضّه، همه در

خانه جمع شده، آن را آتش زدند.

در آن حال از پشت در بیرون آمدم، خطاب کرده، گفتم: ای عمر! وای بر تو! این چه جرأتی است که بر خدا و رسولش صلّی اللّه علیه و اله می‌کنی! آیا می‌خواهی نسل پیغمبر را از دنیا، قطع و فانی گردانی و نور خدا را خاموش کنی، حال آن‌که خدا تمام‌کننده نور خود است؟

چون این سخن را شنید، خشمناک گردید، به من گفت: ای فاطمه! ساکت شو! زیرا محمد حاضر نیست، ملایکه از جانب خدا امرونهی به او نمی‌آورند و علی مانند یکی از مسلمانان است؛ یعنی فضیلت و زیادتی بر دیگران ندارد. یکی از این دو امر را اختیار کن یا بیرون آید و با ابو بکر بیعت کند یا این‌که همه شما را می‌سوزانیم.

آن‌گاه با گریه‌وزاری به درگاه خداوند کردگار عرضه داشتم: اللّهم إلیک نشکو فقد نبیّک و رسولک و صفیّک و ارتداد امّته علینا و منعهم ایانا حقّنا الّذی جعلته لنا فی کتابک المنزل علی نبیّک المرسل؛ پروردگارا! از فقدان و نبودن نبیّ، رسول و برگزیده‌ات به تو شکایت می‌کنیم و از این‌که امّت، سخنان ما را بر روی ما، ردّ و ما را از حقّ منع نمودند؛ آن‌چنان حقّی که آن را در کتاب خود به پیغمبرت نازل گرداندی و برای ما قرار دادی.

عمر گفت: ای فاطمه! این سخنان احمقانه زنانه را بگذار، زیرا هیچ نشده خدای تعالی نبوّت و خلافت را در یک خاندان جمع نموده باشد. در آن اثنا در خانه آتش گرفت و قنفذ برای گشودن آن به اندرون خانه دست دراز کرد، عمر به بازوی من تازیانه زد و بازویم مانند دملج سیاه شد- آن بازوبند سیاهی است که زنان به بازو می‌بندند- در را با پایش چنان زد که به شکمم خورد و محسن را که شش‌ماهه بود، سقط نمود.

عمر، قنفذ و خالد بن ولید به درون خانه هجوم آوردند، رویم را واکردم، طوری که گوشواره‌هایم از زیر چارقد نمایان شد، با آواز بلند گریه می‌کردم و می‌گفتم: وا ابتاه! وا رسول اللّه! دخترت فاطمه را تکذیب می‌کنند، می‌زنند و بچّه او را در شکمش می‌کشند.

در آن وقت، امیر المؤمنین علیه السّلام از داخل خانه بیرون آمد، درحالی‌که چشم‌های مبارکش سرخ شده بود، عبایش را از برش درآورد، بر روی من انداخت، مرا به سینه‌اش چسباند و گفت: ای دختر رسول خدا! به درستی که دانسته‌ای خدای تعالی پدرت را برای عالمیان رحمت فرستاده؟ رضای الهی را منظور کرده؛ مقنعه و چارقدت را برمدار و سرت را بالا مکن! یا فاطمه! به خدا سوگند! اگر این‌ها را نفرین نمایی، هرآینه خدای تعالی در روی زمین کسی را که به رسالت محمد، موسی، عیسی، ابراهیم، نوح و آدم علیهم السّلام شهادت دهد و اقرار نماید، نیز جنبنده‌ای را در زمین و پرنده‌ای در هوا باقی نمی‌گذارد مگر این‌که هلاک می‌گرداند.

بعد از آن به عمر فرمود: یابن الخطاب! وای بر تو! از شرّ کرده‌های امروز و ما بعدت! پیش از آن‌که شمشیر بکشم و ما بقی عمرت را هلاک گردانم، از خانه‌ام بیرون رو!

در آن حال عمر، خالد بن ولید، قنفذ، عبد الرحمان و ابی بکر از خانه بیرون رفتند.

در آن اثنا امیر المؤمنین علیه السّلام فضّه را صدا کرد که یا فضّه! نزد خاتون خود بیا و برای وی قبالگی کن، زیرا از صدمه در که بر شکمش رسید، محسن را سقط می‌کند؛ آن طفل به جدّش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله خواهد رسید و به او شکایت خواهد کرد.

پس از آن امیر المؤمنین علیه السّلام، من، حسن، حسین، زینب و امّ کلثوم علیهم السّلام را در تاریکی شب برداشت و به خانه‌های مهاجرین و انصار برد. خدا و رسول او صلّی اللّه علیه و اله و عهد و پیمانی را که در حال حیات رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله، در چهارجا با آن حضرت بیعت کرده بود، به ایشان یادآوری نمود و به ایشان فرمود: لقب امیر المؤمنین بودن را برای من قبول کردید. همه ایشان در جواب آن حضرت وعده دادند: فردا تو را یاری می‌کنیم.

فردا که شد، همه از یاری او پس نشستند. بعد از شکایت فاطمه علیها السّلام، امیر المؤمنین علیه السّلام برمی‌خیزد و محنت و مصیبتی را که بعد از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به او رسیده، خدمت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شکایت می‌کند و می‌گوید: قصّه من با این امّت؛ مثل قصّه هارون با بنی اسراییل و سخن من به تو امروز مانند سخن هارون است که به

موسی علیه السّلام گفت: ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ‌⁽¹⁾ای پسر مادرم! به درستی که قوم، مرا ضعیف شمردند و نزدیک بود مرا بکشند، پس چنان مکن که دشمنان بر من شماتت کنند و مرا به آن قوم ستمکار مگردان!

پس صبر نموده، انتظار فرج می‌کشیدم و در مقام تسلیم و رضا ایستادم و به سبب مخالفتشان با من و شکستن عهد و پیمانی که با ایشان بسته بودم، حجّت بر ایشان تمام گردید. یا رسول اللّه! به مصیبت‌ها و محنت‌هایی متحمّل شدم که وصیّ هیچ پیغمبری به مانند آن‌ها متحمّل نشده، حتّی مرا با ضربت عبد الرحمان بن ملجم- لعنة اللّه- به قتل رساندند.

خدای تعالی نگران ایشان بود؛ زمانی که بیعت مرا شکستند و طلحه و زبیر، عایشه را به بهانه حجّ و عمره به مکّه بردند، از آن‌جا به بصره آوردند و آن‌جا را مسخّر کردند، من لشکر را برداشته، به مقاتله ایشان رفتم. اوّلا خدا و بعد تو و احکامی که آورده بودی، برایشان یادآوری نمودم. اصلا به ایشان اثر نکرده، از این عمل قبیح برنگشتند، پس با آن‌ها جهاد کردم، تا این‌که خداوند کردگار، مرا بر ایشان غالب گردانید، حتّی خون بیست‌هزار نفر از مسلمانان ریخته و دست‌های هفتاد نفر که یکی بعد از دیگری، افسار شتر عایشه را گرفته بودند، بریده شد.

یا رسول اللّه! در میان غزاوت تو و غزاوتی که بعد از تو کردم، دشوارتر و شدیدتر از این جنگ ندیدم، به درستی که از جمله شدیدترین، بزرگ‌ترین و هولناک‌ترین جنگ‌ها بود که من کردم، لکن به شداید آن صبر نمودم؛ چنان‌که خدای تعالی مرا به چیزی تأدیب نموده بود که در قول خود تو را به آن تأدیب کرده بود: وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُکَ إِلَّا بِاللَّهِ‌⁽²⁾صبر کن و صبر تو جز با خدا نیست.

یا رسول اللّه! به خدا سوگند! هرآینه تأویل این آیه بعد از تو در میان امّت به عرصه

ظهور و تحقّق رسید: وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ‌⁽¹⁾محمد نیست، مگر پیغمبری که چند پیغمبر پیش از او بودند و قبل از او گذشتند. آیا امر چنین است که اگر محمد بمیرد یا کشته شود، به دین‌های اصلی خود برگردید، پس بر خدا ضرری نخواهد رسید.⁽²⁾

گر جمله کاینات کافر گردند***بر دامن کبریاش ننشیند گرد

خدای تعالی بعد از این به شکرکنندگان جزا و عوض خواهد داد.

مترجم گوید: مراد امیر المؤمنین علیه السّلام از این سخن چیزی است که تأویل این آیه به آن ناطق است، انتهی الحدیث ...، الخ.

[شکایت امام حسن (علیه السلام)] 15 نجمة

ایضا در بحار⁽³⁾است که بعد از اتمام شکایت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام، امام حسن در خدمت جدّش به شکایت برمی‌خیزد و می‌گوید: ای جدّ بزرگوار! وقتی پدرم امیر المؤمنین علیه السّلام از مدینه به کوفه هجرت فرمودند، در خدمتش بودم تا وقتی که با ضربت عبد الرحمان بن ملجم- لعنة اللّه- شهید شد و به من چیزهایی وصیّت نمود که تو به او وصیّت فرموده بودی. بعد از آن خبر شهادت پدرم به معاویه لعین رسید. آن لعین، زیاد لعین را با صدوپنجاه‌هزار نفر به جنگ من به کوفه فرستاد و به او امر کرد من، برادرم حسین علیه السّلام، سایر برادرانم، اهل‌بیت، شیعیان و دوستان ما را بگیرد و اگر کسی از ما از این مقام ابا نماید، گردنش را بزند و سرش را برای او بفرستد.

چون از این تدبیر معاویه مخبر شدم، برای نماز از خانه بیرون آمدم، داخل مسجد

جامع کوفه شدم و بالای منبر رفتم، خلایق هم در آن‌جا جمع شدند. سپس حمدوثنای الهی را به جاآوردم و گفتم:

«یا معشر الناس! عفت الدیار و محیت الأثار و قلّ الأصطبار فلا قرار علی همزات الشیاطین و حکم الخائنین السّاعة و اللّه صحّت البراهین و فصّلت الایات و بأنت المشکلات و لقد کنّا نتوقّع تمام هذه الایة تأویلها قال اللّه عزّ و جلّ: وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ‌⁽¹⁾فلقد مات و اللّه جدّی رسول اللّه و قتل ابی علیهما السّلام و صاح الوسواس الخنّاس فی قلوب النّاس و نعق ناعق الفتنة و خالفتم ألسنة فیا لها من فتنة صمّاء عمیاء لا یسمع لداعیها و لا یجاب منادیها و لا یخالف و إلیها ظهرت کلمة النّفاق و سیّرت رایات أهل المراق من الشام و العراق هلّموا رحمکم اللّه إلی الإفتتاح و النور الوضّاح و العلم الجحجاح و النّور الّذی لا یطفی و الحقّ الّذی لا یخفی ایّها النّاس تیقظّوا من رقدة الغفلة و من تکاثیف الظلمة فو الّذی فلق الحبّة و برأ النسمة و تردّی بالعظمة لئن قام إلیّ منکم عصبة بقلوب صافیة و نیّات مخلصة لا یکون فیها شوب نفاق و لانیّة افتراق لأجاهدّن بالسیف قدما و لأضیقنّ من السیوف جوانبها و من الرماح أطرافها و من الخیل سنابکها فتکلّموا رحمکم اللّه‌⁽²⁾.

معانی کلمات فصاحت سمات و مضاعین فقرات بلاغت آیات این است: ای گروه خلایق! دیار اسلام، مندرس و کهنه، آثار شریعت و ایمان، محو و صبر اهل ایمان بر این اوضاع کم شد، پس در این زمان بر مفاسد شیطان‌صفتان و حکم خائنان آرام‌وقرار نداریم.

به خدا سوگند! هرآینه دلایل و علایم امتیاز حقّ از باطل و امور مشتبه، آشکار و شبهه از آن برداشته شد که حقّ با ائمّه است و هرآینه به ظهور تحقّق تأویل این آیه

منتظر بودیم که محمد پیغمبری نیست جز این‌که سایر پیغمبران پیشتر از آن گذشته‌اند. آیا چنین است که اگر او بمیرد یا کشته شود، شما به دین‌های اصلی خود خواهید برگشت و هرکس به دین اصلی خود برگردد، بر خدای تعالی هیچ ضرری نخواهد رساند و خدای تعالی بعد از این به شکرگزارندگان جزا و عوض خواهد داد.

به خدا سوگند! هرآینه تأویل آن، ظاهر و محقّق گشت، زیرا جدّم رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله وفات فرمود، پدرم کشته شد و وسواس خنّاس در دل‌های خلایق، اساس وسوسه را برپا داشت؛ اهل فتنه به فتنه و فساد صدا بلند کرده، با سنّت و طریقت پیغمبر مخالفت کردند، پس این فتنه کور و کر چه عجیب است که در اثنای آن، دعوت داعی به حقّ و استغاثه کسی که برای نجات یافتن از آن فتنه یا برای اضمحلال آن، استغاثه می‌کند؛ شنیده نمی‌شود و از او اطاعت می‌کنند، بلکه از صاحب و برپاکننده آن اطاعت و انقیاد می‌نمایند، سخنان نفاق‌آمیز ظاهر گشت، بیرق‌های اهل خلاف و نفاق در مملکت‌ها گردانده شد و لشکرهای خارجیان از اهل شام و عراق دچار شده، بر یکدیگر خروج کردند.

خدا شما را رحمت کند! به سوی ابتدای کار، نور آشکار، علم بزرگ و بسیار، نوری که هرگز خاموش نمی‌شود و حقّی که مخفی و پنهان نمی‌ماند، بیایید ایّها الناس! از خواب غفلت بیدار شوید و از تاریکی‌های احاطه‌کننده ضلالت و گمراهی بیرون آیید!

سوگند به آن خدایی که دانه را شکافته، انسان را آفریده و ردای عظمت و جلال پوشیده! هرآینه اگر جماعتی از شما با دل‌های صاف و نیّت‌های خالص که اصلا نفاق و مخالفت در آن‌ها نباشد، با من بیعت نماید، هرآینه با شمشیر با تک‌تک شجاعان و دلیران جهاد می‌کنم و اطراف شمشیرها، سرها، نیزه‌ها و سم‌های اسب‌ها را از بسیاری جهاد به تنگ می‌آورم. خدای تعالی شما را رحمت کند! سخن بگویید و جواب دهید.

بعد از آن عرض می‌کند: یا رسول اللّه! گویا به دهان‌های اهل کوفه، جلو سکوت زده شده و همه ایشان جز بیست نفر مرد از اجابت دعوتم ساکت شدند، ایشان از جا برخاسته،

نزد من آمدند و گفتند: یابن رسول اللّه! جز به نفس‌ها و شمشیرهای خود مالک نیستیم، در خدمت ایستاده، از امر و رأی تو اطاعت می‌کنیم، به هرچه می‌خواهی ما را مأمور کن!

به یمین و یسار نگاه کردم، غیر از آن بیست نفر کسی را ندیدم که با من بیعت و اطاعت نماید. در آن حال پیش خود گفتم؛ من پیرو جدّم رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله هستم، او وقتی سی‌ونه نفر معین و یاور داشت؛ در خفیّه و پنهان خدا را عبادت می‌نمود و امر خدا را اظهار نمی‌کرد، چون خدای تعالی معین و یاور او را چهل نفر نمود، آن‌وقت صاحب جمعیّت شد و امر الهی را ظاهر گرداند. اگر با من هم چهل نفر باشند، هرآینه در راه خدا جهاد می‌کنم و لازمه جهاد را به عمل می‌آورم.

پس از آن سر به سمت آسمان بلند کرده، گفتم: اللّهم انّی قد دعوت و انذرت و امرت و نهیت و کانوا عن اجابة الدّاعی غافلین و عن نصرته قاعدین و عن اطاعته مقصّرین و لأعدائه ناصرین اللّهمّ فأنزل علیهم رجزک و بأسک و عذابک الّذی لا یردّ عن القوم الظالمین؛ پروردگارا! به درستی که خلایق را به راه حقّ خواندم، ترساندم و به ایشان امرونهی نمودم، ایشان از اجابت و یاری کردن من پس نشستند، در اطاعت به امر من، تقصیر و دشمنانم را یاری کردند. پروردگارا! عذاب خود را به ایشان نازل کن! آن‌چنان عذابی که از قوم ستمکاران بازداشته نمی‌شود.

این فقرات را به درگاه الهی عرض نموده، از منبر فرود آمدم. آن‌گاه به عزم رحلت از کوفه به مدینه بیرون رفتم، عدّه‌ای نزد من آمدند و گفتند: معاویه- علیه اللعنه- سرداران خود را به شهر انبار و کوفه فرستاد، مسلمانان را از هر طرف به غارت اموال آن‌جا متوجّه نمود، کسانی که با وی جنگیدند، به قتل رساند و زنان و طفلان را نیز کشت.

به ایشان گفتم: ای اهل کوفه! وفا ندارید. پس به همراهی ایشان جمعیّت و لشکری روانه نمودم، به ایشان گفتم: باز اهل کوفه معاویه را اطاعت و اجابت نموده، بیعت مرا شکستند.

[شکایت امام حسین (علیه السلام) به جدّش] 16 نجمة

آن‌گاه امام حسین علیه السّلام با آن‌که در خدمتش جام شهادت نوشیده‌اند، به خون خودشان آلوده به شکایت برمی‌خیزد. چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله او را به این حال می‌بیند، می‌گرید و به سبب گریه او، اهل آسمان‌ها و زمین همه می‌گریند و فاطمه علیها السّلام چنان گریه می‌کند که زمین و ساکنان آن را به تزلزل می‌آورد.

امیر المؤمنین علیه السّلام می‌ایستد، امام حسن علیه السّلام در سمت راستش و فاطمه علیها السّلام در جانب چپش می‌ایستد، در آن حال امام حسین علیه السّلام می‌آید، رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله او را به آغوش می‌گیرد و می‌گوید: یا حسین! فدایت شوم! چشم‌های تو و چشم‌های من به دیدن تو روشن باد! شیر خدا؛ یعنی حمزه سیّد الشهدا در سمت راست امام حسین علیه السّلام و جعفر طیّار و پسر ابو طالب در سمت چپش می‌ایستند.

در آن حال خدیجه، دختر خویلد و فاطمه بنت اسد، مادر امیر المؤمنین علیه السّلام ناله‌زنان و فریادکنان محسن را می‌آورند، فاطمه زهرا علیها السّلام می‌گوید: هذا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ‌⁽¹⁾یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً⁽²⁾این همان روزی است که به شما وعده شده بود، در این روز هر ذی‌نفسی که عمل خیر کرده، جزا و عوض آن را می‌یابد و هرکه معصیت و عمل بد کرده آرزو می‌کند کاش میان او و عمل بدش، مسافت دورودرازی می‌بود و به آن مرتکب نمی‌شد.

مفضل گوید: چون حضرت صادق علیه السّلام این سخنان را فرمود، گریه شدیدی کرد، حتّی ریش مبارکش از قطرات سرشکش تر گشت، آن‌گاه فرمود: چشمی که هنگام ذکر این قضیّه گریان نشود، هرگز روشن مباد!

مفضل گوید: من هم گریه بسیاری کردم، بعد از آن عرض نمودم: ای مولای من! این

گریه چقدر ثواب دارد؟

فرمود: اگر این گریه از اهل حق صادر شود، ثوابش به حساب نمی‌آید.

بعد از آن مفضل عرض کرد: مولای من! در خصوص تأویل این قول خدای عزّ و جلّ چه می‌فرمایی؟ وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ‌⁽¹⁾وقتی از موؤد؛ یعنی از کسی که به قبر گذاشته شده، سؤال شد در مقابل کدام جرم و گناه کشته شده‌ای؟

حضرت فرمود: یا مفضل! به خدا سوگند! هرآینه موؤد عبارت از محسن است، زیرا موؤده از ما اهل‌بیت است، هرکه غیر از این بگوید، تکذیبش کنید، پس روز رجعت یا قیامت از محسن می‌پرسند: تو را در مقابل کدام جرم و تقصیر به قتل رساندند؟⁽²⁾

[وعده خداوند به حضرت زهرا (علیها السلام)] 17 نجمة

ایضا مفضل عرض می‌کند: ای مولای من! بعد از این چه می‌شود؟

فرمود: فاطمه دختر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله برمی‌خیزد و می‌گوید: اللّهمّ انجز وعدک و موعدک لی فیمن ظلمنی و غصبنی و ضربنی و جزعنی بکلّ اولادی؛ پروردگارا! به وعده‌ای که به من کرده‌ای وفا کن، وعده‌ای در خصوص انتقام کشیدن از کسانی که درباره من ستم نموده، حقّم را غصب کرده‌اند، آنان که مرا زده، در خصوص کشتن همه فرزندانم به درد و جزع آورده بودند.

در آن‌حال، همه ملایکه هفت آسمان، حاملان عرش، ساکنان هوا، اهل دنیا و آنان که در طبقات زمین‌اند، به حال آن مظلومه، با آواز بلند به درگاه الهی گریه و ناله و فریاد می‌کنند. در آن‌وقت احدی از کسانی که با ما جنگیده، در حقّ ما ستم کرده، به اذیّت‌هایی که به ما رسیده، راضی شده‌اند؛ باقی نمی‌ماند مگر این‌که در این روز هزار

بار کشته می‌شود، نه آنان که در راه خدا کشته شده‌اند، زیرا ایشان شربت مرگ را نمی‌چشند، بلکه حال ایشان چنان می‌باشد که خدای تعالی فرموده:

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ فَرِحِینَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ‌⁽¹⁾گمان مکنید آنان که در راه خدا کشته شده‌اند، مردگان‌اند، بلکه زنده‌اند و نزد خداوند خود رزق‌وروزی داده شده‌اند درحالی‌که به آن‌چه خدا به ایشان عطا فرموده، مسرور و شادمان‌اند. به ملاحظه حال کسانی که با ایمان و عبادت و جهاد در دنیا مانده‌اند، هنوز از پشت سر به ایشان نرسیده‌اند، زیرا می‌دانند اگر ایشان هم از دار دنیا به دار عقبی رحلت نمایند، هرآینه به کرامت خدا فایز خواهند شد، بر ایشان خوف و بیم نیست و هرگز محزون و اندوهگین نخواهند گشت،⁽²⁾انتهی.

[منکرین رجعت] 18 نجمة

ایضا در بحار⁽³⁾از مفضل است که خدمت حضرت صادق علیه السّلام: ای مولای من! عدّه‌ای از شیعیان شما به رجعتان قایل نیستند.

فرمود: آیا قول جدّ ما رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و قول ما ائمّه را نشنیده‌ای که می‌گوییم:

«و لنذیقنّهم من العذاب الأدنی دون العذاب الأکبر⁽⁴⁾هرآینه پیش از عذاب بزرگ، عذاب کوچک را به ایشان می‌چشانیم.

آن حضرت فرمود: عذاب کوچک، عذاب رجعت و عذاب بزرگ، عذاب روز

قیامت است؛ روزی که زمین و آسمان در آن‌روز به غیر این زمین و آسمان تبدیل می‌شوند و در محضر خدای یگانه و قهّار حاضر می‌باشند.

مفضل عرض کرد: ای مولای ما! از آیات قرآن دانسته‌ایم شما برگزیدگان خدایید؛ یکی از آن‌ها این است: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ⁽¹⁾هرکه را بخواهیم، مرتبه‌اش را چند درجه بلند می‌گردانیم. نیز این قول خدای تعالی: اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ‌⁽²⁾خدا داناتر است به این‌که رسالت و نبوّتش را به که می‌سپارد و از این جمله قول خدای عزّ و جلّ است: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ‌⁽³⁾به درستی که خدای تعالی از میان عالمیان، آدم، نوح، آل ابراهیم و آل عمران را برگزید درحالی‌که ایشان یک نسل‌اند و بعضی از ایشان از بعضی دیگر است و خدای تعالی شنوا و داناتر است.

حضرت فرمود: یا مفضل! ما کجای این آیه مذکور شده‌ایم؟

عرض کردم: در قول خدای تعالی: إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللَّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ‌⁽⁴⁾نزدیک‌ترین خلایق به ابراهیم آنان‌اند که پیرو او گشتند، این پیغمبر است و آنان که به او ایمان آورده‌اند و خدای تعالی صاحب امور مؤمنان یا دوست ایشان است.

از این جمله قول خدای عزّ و جلّ است: مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْراهِیمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِینَ‌⁽⁵⁾به مذهب و طریقت پدرتان، ابراهیم، تابع شوید، او شما را مسلمان نامید.

از این جمله قول خدای تعالی است که از ابراهیم حکایت نموده: وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَ

أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ‌⁽¹⁾پروردگارا! مرا از ستایش بت‌ها دور گردان! ما می‌دانیم رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و امیر المؤمنین علیه السّلام هرگز ستایش بت نکردند و یک طرفة العین برای خدای تعالی شریک قرار ندادند.

قول خدای تعالی از این جمله است: وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ‌⁽²⁾وقتی پروردگار ابراهیم علیه السّلام، او را به ذکر کلماتی واداشت، او آن‌ها را به اتمام رساند، خدای تعالی به او فرمود: من تو را امام و پیشوای خلایق قرار می‌دهم.

او عرض کرد: پروردگارا! از اولاد من هم امام و پیشوا قرار ده!

فرمود: عهد من به ظالمان نمی‌رسد.

بعد از آن مفضل عرض کرد: هیچ ستمکاری به عهد امامت نمی‌رسد.

فرمود: از کجا دانستی ظالم و ستمکار به امامت نمی‌رسد؟

عرض کرد: ای آقای من! مرا با چیزی‌که به آن طاقت ندارم، امتحان، اختیار و آزمایش مکن، زیرا هرچه دانسته‌ام، از علم شما دانسته‌ام و از فضل احسان خدا که به شما داده، اخذ نموده‌ام.

حضرت فرمود: یا مفضل! راست گفتی! اگر به نعمتی که خدای تعالی در این باب به تو عطا کرده، اقرار نمی‌کردی، هرآینه این‌گونه صاحب فضل و دانش و اهل علم و بینش نمی‌شدی. یا مفضل! کدام آیات در قرآن بر این‌که کافر، ظالم و ستمکار است، دلالت دارد؟

عرض کرد: این قول خدای عزّ و جلّ: الْمُنافِقِینَ (الکافرون) هُمُ الْفاسِقُونَ و وَ الْکافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ؛ کافران، ستمکاران و فاسقان‌اند و هرکه فاسق و ستمکار باشد، هرآینه خدای تعالی او را امام و پیشوای خلایق نمی‌کند.

فرمود: احسنت یا مفضل! از کجا به رجعت ما قایل شده‌ای؟ حال آن‌که مقصّران،

شیعیان معتقدند رجعتی نیست تا خدای تعالی ملک و سلطنت دنیا را به ما ردّ کند و آن را به مهدی بدهد، وای بر ایشان! خدای تعالی کی ملک و سلطنت را از ما گرفته که بخواهد به ما ردّ کند و پس دهد؟

مفضل عرض کرد: به خدا سوگند! هرآینه چنین نیست که می‌گویند، ملک از شما گرفته نشده و نخواهد شد، زیرا آن ملک و سلطنت، ملک نبوّت، رسالت، وصیّت و امامت است.

آن حضرت فرمود: یا مفضل! اگر شیعیان ما در آیات قرآن تأمّل و تفکّر نمایند، هرآینه در فضایل ما شکّ نمی‌کنند. آیا قول خدای عزّ و جلّ را نشنیده‌اند: وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ‌⁽¹⁾می‌خواهیم بر کسانی که خلایق، آن‌ها را در روی زمین ضعیف شمردند، منّت بگذاریم، ایشان را ائمّه و پیشوا قرار می‌دهیم، ورثه روی زمین می‌کنیم، در روی زمین به ایشان تمکین می‌دهیم و از قهر و غلبه پیشوایان روی زمین، چیزهایی به فرعون و هامان می‌نماییم که از آن‌ها حذر می‌کنند و می‌ترسند. یا مفضل! به خدا سوگند! هر آینه به درستی که تنزیل این آیه در شأن بنی اسراییل و تأویل آن درباره ما و فرعون و هامان، عبارت از ابو بکر و عمر- لعنة اللّه- است.

[حکم متعه در بیان امام صادق (علیه السلام)] 19 نجمة

اشاره

در بحار⁽²⁾علّامه مجلسی از مفضل روایت کرده که گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض کرد: ای آقای من! حکم متعه چیست؟

فرمود: حلال مطلق است و شاهد این مطلب، قول خدای عزّ و جلّ است: وَ لا جُناحَ

عَلَیْکُمْ فِیما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ وَ لکِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً⁽¹⁾بر شما حرجی نیست در این‌که زنان عدّه‌دار را با سخن پوشیده و طریق تعریض، خواستگاری نمایید یا در دل‌های خود مخمّر و پنهان دارید که بعد از انقضای عدّه، ایشان را عقد نمایید، چون خدای تعالی می‌داند شما به خیال این‌که مبادا دیگری سبقت گیرد و آنان را تزویج کند، به ایشان اظهار میل و رغبت خواهید کرد، از این جهت خواستگاری ایشان را به طریق تعریض، قصد نکاح بعد از عدّه برای شما حلال گردانید و لکن در خفیّه با ایشان زنا نکنید، از ایشان عهدوپیمان بگیرید که از تزویج دیگران ابا و امتناع نمایند مگر این‌که به آن زنان قول معروف؛ یعنی قول مشهور بگویید. قول معروف عبارت است از تزویج زنان به اطّلاع ولیّ ایشان و شهود. احتیاج به ولیّ برای این است که نسل، ثابت و نسب صحیح گردد و استحقاق به عمل آید.

[تفسیر آتُوا النِّساءَ]

شاهد این نیز، قول خدای تعالی است: وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً⁽²⁾صداق‌های زنان را به ایشان عطا نمایید، پس اگر به رضای خود از آن صداق‌ها به شما بخشند، آن را بخورید درحالی‌که برایتان گوارا و شفاست.

خدای تعالی طلاق زنان تزویج‌شده را جز در حضور دو نفر شاهد عادل مسلمان جایز نکرده و در خصوص سایر شهادات که در دعوی دماء، فروج، اموال و املاک است، فرمود: وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ⁽³⁾دو نفر از مردان خود شاهد بگیرید، اگر دو

مرد نباشد، یک مرد و دو زن از کسانی که به شهادتشان راضی هستید.

[کیفیت طلاق]

خدای تعالی کیفیّت طلاق را بیان نموده، می‌فرماید: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ رَبَّکُمْ‌⁽¹⁾ای پیغمبر! اگر بخواهید زنان را طلاق دهید، هرآینه در ایّام طهر بدهید که از عدّه حساب خواهد شد و حیض‌ها را که عدّه به آن‌ها تمام می‌شود، بشمارید و طریقه پروردگار خود را در این باب پیش گیرید. اگر مطلّقه با یک طلاق که آن‌ها را یک صیغه یا بیش‌تر جمع کند از شوهرش باین می‌شد، هرآینه خدای تعالی نمی‌فرمود، حیض‌ها را که عدّه با آن‌ها تمام می‌شود، بشمارید و طریقه تقوا را در این باب پیش گیرید تا قول خدای تعالی: تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لا تَدْرِی لَعَلَّ اللَّهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذلِکَ أَمْراً* فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهادَةَ لِلَّهِ ذلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ⁽²⁾این شرایط و احکام طلاق، حدود الهی‌اند، هرکه از حدود الهی تجاوز نماید؛ یعنی طلاق را به خلاف شرایط آن جاری گرداند، هرآینه به نفس خود ظلم نموده؛ یعنی از اطاعت الهی بیرون رفته و به معصیت او مرتکب شده. تو نمی‌دانی، گاه هست که خدای تعالی بعد از این، امر دیگری را احداث نماید. پس وقتی ایشان به تمام شدن عدّه نزدیک شدند، آن‌وقت به طریق خوشی؛ یعنی به دادن نفقه، کسوت و مسکن به ایشان رجوع کنید یا به طرز خوش از ایشان جدا شوید؛ یعنی ایشان را به حال خود واگذارید تا عدّه‌شان تمام شود و به این از شما راضی شوند. هنگام طلاق و رجوع، از خودتان دو عادل شاهد بگیرید، برای این‌که مرد، طلاق و زن، رجوع را انکار ننماید و شاهد برای رضای الهی شهادت دهد، نه برای اغراض فاسد. ای جماعت مکلّفین! این امر حقّ، امری

است که کسانی که وجود و یگانگی خدا و روز قیامت را تصدیق کرده‌اند، به وسیله آن موعظه و نصیحت می‌شوند.

سپس امام صادق علیه السّلام فرمود: مراد از امری که خدا بعد از این احداث می‌کند، کراهت و نفرتی است که در میان زن و شوهر واقع می‌شود، از این جهت او را در حضور دو نفر عادل، مطلّقه می‌کند. وقت طلاق دادن، آخر قرء و قرء عبارت از حیض است. واجب است طلاق بعد از فرود آمدن نقطه سفید واقع شود که بعد از زردی و سرخی و بعد از آب زرد و خون می‌آید.

نیز مراد از امری که خدا احداث می‌کند، عطوفت، مهربانی و زوال کراهت است که از طلاق اوّل تا دوّم و از دوّم تا سوّم میان زوج و زوجه حادث می‌شود، لذا زوج به زوجه رجوع می‌کند و این معنی قول خدای تعالی است: وَ الْمُطَلَّقاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَ لا یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِی أَرْحامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذلِکَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ‌⁽¹⁾زنان طلاق داده شده، مدّت سه طهر صبر کرده، به خودشان نگاه کنند و عدّه نگاه دارند. اگر ایشان به خدا و روز قیامت ایمان آورده‌اند، حلال نیست چیزی را که خدای تعالی در رحم‌های آن‌ها خلق کرده، کتمان نمایند؛ یعنی حلال نیست حامله بودن یا حیض دیدن خودشان را کتمان نمایند و اگر شوهرهایشان اراده اصلاح داشته باشند، به رجوع کردن به ایشان در مدّت عدّه سزاوارترند.

برای زنان حق‌هایی در ذمّه شوهران است که مانند آن‌ها هم برای شوهران است، در ذمّه زنان، حقوق زنان و در ذمّه شوهران، نفقه، کسوت، حسن معاشرت و هم‌خوابگی است و حقّ شوهران در ذمّه زنان، اطاعت و انقیاد ایشان به شوهران است و این‌که بیگانگان را به رختخواب خودشان راه ندهند، نطفه مرد را محافظت نمایند و در سقط آن، حیله و تدبیر ننمایند. مردان فضیلتی بر زنان دارند و آن عبارت است از

اطاعت زنان به ایشان، زیادت حصّه ایشان در میراث و اختصاص جهاد به مردان.

خداوند عالم، صاحب عزّت و حکمت است.

[تفسیر آیات طلاق]

پس از آن امام صادق علیه السّلام فرمود: مراد از این آیه، این است: برای شوهران است که اگر اراده اصلاح داشته باشند، از وقت یک طلاق تا طلاق دیگر به زنان رجوع نمایند و برای زنان است که در مدّت مذکور به شوهران رجوع کنند. بعد از آن خدای تبارک و تعالی فرموده: الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسانٍ‌⁽¹⁾طلاقی که زوجه بعد از آن، حقّ رجوع دارد، دو طلاق است.

پس بعد از دو طلاق، باید شوهر او را به طریق خوش و طرز دلکش نگه دارد یا به طریق احسان و خوبی از او جدایی ورزد؛ یعنی دفعه سوّم او را طلاق دهد، هرآینه از شوهر باین می‌شود و این معنی قول خدای تعالی است: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ‌⁽²⁾اگر شوهر طلاق سوّم را جاری نمود، هرآینه آن زن بعد از آن، بر او حلال نیست تا وقتی که شوهر دیگری کند، بعد از او طلاق بگیرد؛ آن وقت به شوهر اوّل حلال می‌شود و او می‌تواند مانند سایرین از او خواستگاری کند؛ او از سایرین به آن زن اولی نیست.

آن‌گاه حضرت صادق علیه السّلام فرمود: خدای تعالی متعه را در کتاب خود حلال فرموده و رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله هم در این خصوص از جانب خدا به مسلمانان اذن داده، قول خدای عزّ و جلّ این است: وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ کِتابَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ أُحِلَّ لَکُمْ ما وَراءَ ذلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ فِیما تَراضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ

إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِیماً حَکِیماً⁽¹⁾از زنان آنان که نسبت به شما محرم‌اند یا شوهر دارند، بر شما حرام شد، مگر کنیزان که با خریدن، مالک ایشان می‌شوید، زیرا بیع کنیزی که معقوده است به معنی طلاق دادن می‌باشد. خدای تعالی حلال نمودن حلال و حرام گردانیدن حرام را بر شما نوشته و سوای زنان محرم و شوهردار را برایتان حلال گردانیده و حلال شد که با اموال خودتان، زنان باعفّت و غیرزناکار بخواهید.

پس اگر زنانی را در عوض چیزی متعه کنید، اجرت ایشان را که بر شما لازم می‌شود، ادا نمایید و بعد از تعیین اجرت متعه در خصوص امری که شوهر و زن به آن راضی شده‌اند؛ مانند افزودن، کم کردن، بخشیدن و به تأخیر انداختن ادای آن، حرجی بر شما نیست. به درستی که خدا صاحب علم و حکمت است.

[متعه شدن خواهر عمر]

بعد از آن، امام صادق علیه السّلام فرمود: فرق میان معقوده به عقد دایم و متعه آن است که برای معقوده صداق و برای متعه اجرت می‌باشد. مسلمانان در ایّام رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله خواه در حجّ و خواه در غیر حجّ، در ایّام ابو بکر و چهار سال از ایّام عمر متعه می‌کردند، تا این‌که روزی عمر به منزل خواهرش عفرا رفت، ناگاه در آغوش او بچّه‌ای دید که از پستانش به او شیر می‌دهد و قطرات شیر را در دهان آن بچّه مشاهده نمود.

در آن حال غضبناک شده، از شدّت غضب لرزید، عرق نمود، بچّه را از آغوش خواهرش گرفت و بیرون رفت، به مسجد رسید، بالای منبر رفت و گفت: خلایق را ندا کنید تا به نماز جماعت بیایند، هنوز وقت نماز نرسیده بود. خلایق دانستند این ندا برای نماز نیست، بلکه برای امری است که عمر اراده کرده. همه در مسجد حاضر شدند.

آن‌گاه عمر گفت: ای گروه مهاجرین و انصار و اولاد قحطان! کیست از شما که دوست بدارد محرم‌های خود را از زنانی که شوهر نکرده‌اند در حالتی ببیند که مانند

این طفل را زاییده و به او شیر می‌دهد.

حضّار گفتند: آن را دوست نمی‌داریم.

عمر گفت: آیا نمی‌دانید خواهرم عفرا، دختر مادرم ختمه و پدرم خطاب، شوهر نکرده؟

گفتند: آری، می‌دانیم که شوهر ندارد.

گفت: در این ساعت به منزل او رفتم و این بچّه را در آغوشش دیدم، او را به خدا سوگند دادم که این بچّه از کجاست؟

گفت: متعه شده‌ام. پس ای گروه خلایق! شما به کسانی که این‌جا حضور ندارند، اعلام نمایید متعه‌ای که در عهد رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله برای مسلمانان حلال بود، من حرام گردانیدم، هرکه از این ابا نماید، هرآینه با تازیانه او را خواهم زد.

در میان آن جماعت کسی گفته او را انکار و ردّ نکرد و نگفت پیغمبری بعد از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و کتابی بعد از قرآن نیامده و ما مخالفت تو را با خدا و رسولش صلّی اللّه علیه و اله و کتاب او قبول نمی‌کنیم، بلکه گفته او را قبول نموده، همه راضی شدند.

[شرایط متعه] 20 نجمة

ایضا مفضل عرض کرد: مولای من! شرایط متعه چیست؟

فرمود: یا مفضل! برای متعه هفتاد شرط است هرکه یکی از آن‌ها را عمل نکند، به نفس خود ظلم نموده.

عرض کرد: ای آقای من! به ما امر فرموده‌اید زن زناکار، زنی که به افساد مشهور است و زن دیوانه را متعه نکنیم و به ما فرموده‌اید زن را به زنا تکلیف نماییم، اگر قبول کرد، متعه کردن او حلال نخواهد بود و اگر این‌ها را ندارد، مرد باید به او بگوید نفس خود را به حکم کتاب خدا و سنّت پیغمبر او صلّی اللّه علیه و اله به متعه‌گی به من ده، باید اجرت و مدّت آن را که یک ساعت، یک روز، دو روز، یک ماه و یا یک سال، کمتر یا بیشتر

باشد، تعیین نماید و اجرت آن چیزی است که هردو به آن راضی شده باشند؛ مانند انگشتر، بند نعلین، نیمه خرما و بیش از این مانند دراهم، دنانیر یا متاعی که زن به آن راضی شود. اگر زن این اجرت را بخشید، هرآینه برای او حلال می‌شود؛ مانند صداق که زنان معقوده به شوهران‌شان می‌بخشند؛ چنان‌که خدای تعالی در حقّ ایشان فرموده:

فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً⁽¹⁾اگر زنان با رضا و طیب نفس، چیزی از صداق‌های خود به شما بخشند، هرآینه آن را بخورید که برایتان گوارا و شفاست.

بعد از آن، مرد به زن می‌گوید تو را متعه می‌کنم به شرطی که تو از من میراث نبری و من از تو میراث نبرم و به شرطی که نطفه خود را هرجا بخواهم بگذارم؛ در رحم تو یا بیرون می‌ریزم و بر تو واجب است بعد از گذشتن مدّت متعه‌گی، چهل و پنج روز یا مدّت یک حیض استبرا نمایی؛ یعنی صبر کنی و شوهر نروی.

چون زن این تکالیف را قبول نمود، دوباره این‌ها را به او می‌گویی، بعد از آن، صیغه متعه را جاری می‌کنی، اگر تو و او بخواهید مدّت متعه را زیاد کنید، می‌توانید بر آن مدّت قدری بیفزایید. در این حدیث برای ما روایت شده اگر زن، متعه شدن را قبول می‌کند، باید احوالش را بیان نماید که آیا شوهر، حمل و یا عدّه دارد یا نه و بر تو حرجی نیست.

نیز شاهد این مدّعی قول امیر المؤمنین علیه السّلام است که «خدا بر پسر خطّاب لعنت کند! اگر او نبود، هیچ مرد شقی و زن شقیّه زنا نمی‌کرد، زیرا مسلمانان به سبب متعه از زنا مستغنی می‌شدند.

سپس امام صادق علیه السّلام این آیه را تلاوت فرمود: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یُشْهِدُ اللَّهَ عَلی ما فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وَ إِذا تَوَلَّی سَعی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ⁽²⁾از خلایق منافقی

هست که گفته او که به تو ایمان آورده‌ام و در دار دنیا مصاحب تو هستم، به پیشگاه نظرت، مستحسن و خوش‌نما می‌آید، به خدا سوگند یاد می‌کند، او را شاهد می‌گیرد و می‌گوید: خدایا شاهد باش بر این‌که گفته من همان است که در دل دارم، حال آن‌که او شدیدترین خصومت‌کنندگان با تو است، وقتی از نزدت برمی‌گردد با سرعت و تعجیل راه می‌رود، برای این‌که در روی زمین مفسده؛ یعنی قطع ارحام و خونریزی برپا دارد و دین و اولاد را هلاک و ضایع گرداند، خدای تعالی فساد را دوست نمی‌دارد.

مترجم گوید: غرض حضرت صادق علیه السّلام از تلاوت این آیه، اشاره به این است که عمر بن الخطاب در حیات جناب رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله طریقه نفاق را پیش گرفته، نسبت به رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله اظهار ایمان و اخلاص می‌نمود؛ بعد از وفات آن حضرت، خبایث باطنی را آشکار نموده، اساس مفسده و تبدیل احکام دین را برپا نموده.

پس از آن، حضرت صادق علیه السّلام فرمود: هرکس نطفه خویش را در حال مقاربت با معقوده دایمی، بیرون از رحم او بریزد، ده اشرفی دیه نطفه از باب کفّاره بر ذمّه‌اش می‌آید. از شرایط متعه این است که مرد مختار است نطفه را به هر جای متعه که می‌خواهد بگذارد، وقتی آن را در رحم او گذاشت و از آن بچّه به عمل آمد، هرآینه آن بچّه به حسب شرع به پدرش ملحق می‌شود،⁽¹⁾انتهی الحدیث.

[شکایت ائمه بعد از ظهور] 21 نجمة

اشاره

در بحار⁽²⁾از حضرت صادق علیه السّلام است که فرمود: بعد از اتمام شکایت جدّم امام حسین، جدّم علی بن الحسین و پدرم حضرت باقر علیهم السّلام برمی‌خیزند و از آن اذیّت‌ها که در حقّ ایشان شده، خدمت جدّشان رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شکایت می‌کنند. بعد از آن من برمی‌خیزم و از اذیّت‌هایی که ابی جعفر منصور به من کرده، خدمت جدّم رسول

خدا صلّی اللّه علیه و اله شکایت می‌کنم.

بعد از من، پسرم امام موسی علیه السّلام برمی‌خیزد و کرده‌های هارون الرشید درباره او را خدمت جدّش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شکایت می‌کند. پس از آن علی بن موسی علیهما السّلام برمی‌خیزد و کرده‌های مأمون در حقّ او را خدمت جدّش شکایت می‌کند. سپس محمد بن علی؛ یعنی امام محمد تقی علیه السّلام برمی‌خیزد و کرده‌های متوکّل عبّاسی درباره او را به جدّش شکایت می‌کند. بعد از آن، امام علی النقی علیه السّلام برمی‌خیزد و به جدّش شکایت می‌کند.

پس از آن، امام حسن عسکری علیه السّلام برمی‌خیزد و از اذیّت‌هایی که معتز به او کرده، خدمت جدّش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شکایت می‌کند.

آن‌گاه مهدی که همنام جدّم رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است، برمی‌خیزد، درحالی‌که ملایکه در اطرافش می‌باشند، او پیراهن حضرت را در بر کرده که با خون او، زمانی که پیشانیش مجروح و دندان مبارکش شکسته شد، آغشته شده بود؛ به این حالت می‌آید، پیش روی جدّش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله می‌ایستد و عرض می‌کند: ای جدّ بزرگوار! صفات و شمایل مرا برای امّت بیان فرمودی، ایشان را به من دلالت نمودی و نسب، نام و کنیه مرا به ایشان نشان دادی؛ یعنی به امّت فرمودی شخصی بعد از من می‌آید که صفات، شمایل و نسبش چنان و نام و کنیه‌اش فلان است.

امّت، فرموده تو را قبول نکرده، مرا انکار نمودند، از گفته تو تمرّد کردند و گفتند او هنوز موجود و متولّد نشده، او کجاست، کی به‌وجود آمد و در کدام مکان باشد، حال آن‌که پدرش وفات یافت و اولادی بعد از خود باقی نگذاشت، اگر خبر بودن او در روی زمین صحّت داشت، هرآینه خدای تعالی ظهورش را تا این وقت به تأخیر نمی‌انداخت! به همه این سخنان کدورت‌آمیز صبر نموده، منتظر فرج بودم، تا این‌که خداوند کردگار در ظهور و خروج، مأذونم فرمود.

[حمد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در زمان ظهور]

در آن حال رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله می‌فرماید: الحمد للّه الّذی صدقنا وعده و اورثنا

الأرض نتبوّء من الجنّة حیث نشاء فنعم اجر العاملین؛ حمد باد خدای را که وعده خود را در حقّ ما راست گرداند و ما را بر روی زمین وارث نمود؛ در بهشت، هرجا را که بگزینیم و بخواهیم، منزل می‌کنیم، پس اجر و جزای عمل‌کنندگان چه خوب است!

بعد از آن می‌فرماید: فتح و نصرت خدا فرارسید و تأویل قول حق سبحانه و تعالی تحقّق به هم رسانید: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ‌⁽¹⁾او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حقّ بر خلایق فرستاد، برای این‌که او را بر همه دین‌ها غالب گرداند، هرچند که مشرکان آن را ناخوش بدارند. غرض رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله از تلاوت این آیه، این است که وقت غالب شدن ما بر سایر مذاهب و ادیان، الآن است.

سپس این آیه را تلاوت می‌فرماید: إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ‌⁽²⁾... الخ؛ یعنی یا محمد! به درستی که ما برای تو فتح کردیم، فتح‌کردنی که آشکار است، برای این‌که خدای تعالی گناهان گذشته و آینده تو را ببخشد و نعمت خود را برای تو، تمام نماید، تو را به راه راست هدایت کند و به تو یاری دهد، یاری‌کردنی که نادر و کمیاب است.

[مناجات حضرت رسول (صلی الله علیه و آله)] 22 نجمة

ایضا مفضل خدمت آن جناب عرض می‌کند: مولای من! رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله چه گناهی داشت که خدا آن را بخشید؟

فرمود: یا مفضل! به درستی که جناب رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به درگاه الهی این‌گونه مناجات نمود: پروردگارا! همه گناهان گذشته و آینده شیعیان برادرم علی و شیعیان اولادم ائمّه اطهار را که تا روز قیامت از ایشان صادر خواهد شد، به گردن من بینداز و

مرا به سبب شیعیانمان، بین انبیا و مرسلین رسوا مگردان! خدای تعالی دعایش را قبول فرموده، همه گناهان را به گردن او انداخت و بعد، آن‌ها را بخشید.

مفضل گوید: چون این را شنیدم، بسیار گریستم و عرض کردم: ای آقای من! این موهبت از فضل الهی است که از برکت شما به ما رسیده.

حضرت فرمود: یا مفضل! شیعیانی که پیغمبر، گناهانشان را به گردن کشید، جز تو و امثال تو نیستند و لکن یا مفضل! این حدیث را به شیعیانی که در ترک عبادت و عمل پروا ندارند، خبر مده، چون به این حدیث اعتماد کرده، اطاعت و عبادت را ترک می‌کنند و به این جهت از رحمت الهی محروم می‌باشند، زیرا ما اهل‌بیت چنانیم که خدای تعالی در حقّ ما فرموده: لا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضی وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ‌⁽¹⁾ائمّه شفاعت نمی‌کنند مگر کسانی را که نزد خدا پسندیده شوند، از خوف و خشیت الهی بترسند و واهمه کنند،⁽²⁾انتهی.

[تأویل لیظهره علی الدین] 23 نجمة

ایضا مفضل عرض کرد: ای مولای من! چرا خدا در روز رجعت می‌فرماید:

لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ‌⁽³⁾برای این‌که در روز رجعت او را بر همه دین‌ها غالب گرداند، آیا رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله زمان بعثتش بر همه دین‌ها غالب نشد؟

فرمود: یا مفضل! اگر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در زمان بعثت بر همه دین‌ها غالب می‌شد، هرآینه در روی زمین مجوسیان و یهودیان، طایفه صابیان- که ملایکه را معبود می‌دانند-، نصارا، افتراق، مخالفت، شکّ، ریب، شرک، بت‌پرستان، ماه‌پرستان، ستایش‌کنندگان ستارگان، آتش‌پرستان و سنگ‌پرستان نمی‌بودند، بلکه تأویل قول

خدای تعالی لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ‌⁽¹⁾عبارت از مهدی علیه السّلام در روز رجعت است، این معنی قول خدای عزّ و جلّ است: وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ‌⁽²⁾با کافران و منافقان قتال و جهاد نمایید تا فتنه واقع نشود؛ یعنی دین باطل میان خلایق باقی نماند و تمام دین برای خدا باشد.

مفضل عرض کرد: شهادت می‌دهم شما از علم خدا دانسته‌اید و با قدرت و سلطنت او قادر و توانا شده‌اید، به حکم او گویا می‌شوید و به امر او عمل می‌کنید!

امام صادق علیه السّلام فرمود: بعد از آن مهدی علیه السّلام به کوفه برمی‌گردد و از آسمان در آن‌جا جرّادی از طلا می‌بارد؛ چنان‌که در بنی اسراییل به واسطه ایّوب بارید، آن‌گاه خزاین زمین از طلا، نقره و جواهر را به اصحابش قسمت می‌کند.

مفضل عرض کرد: مولای من! اگر کسی از شیعیان شما فوت کند و در ذمّه‌اش از برادران دینی یا مخالفان، قرض و دین باشد، حالش چگونه است؟

فرمود: اوّلین کاری که مهدی می‌کند این است که در اطراف عالم ندا می‌کند برای هرکس در ذمّه احدی از شیعیان ما، دینی هست بگوید، حتّی آن حضرت دانه سیر بیابان و خشخاش را که در ذمّه شیعیان باشد، ردّ و ادا می‌نماید. کجا مانده که قنطارهای طلا و نقره و املاک را ادا نکند، بلکه همه آن‌ها را به صاحبانش ادا می‌کند.⁽³⁾قنطار، دویست وقیّه نقره است، بعضی دویست رطل و برخی، معانی دیگر گفته‌اند.

[مدّت خلافت قائم (علیه السلام)] 24 نجمة

ایضا مفضل عرض کرد: مولای من! بعد از این، چه خواهد شد؟

فرمود: قائم بعد از آن‌که شرق و غرب زمین را می‌گردد، به کوفه و مسجد آن‌جا

می‌آید و مسجدی را که یزید بن معاویه وقتی امام حسین علیه السّلام را به قتل رساند، بنا نموده بود؛ خراب می‌کند. نیز مسجدی را که برای خدا ساخته نشده، خراب می‌کند، ملعون است! ملعون است! کسی که آن را بنا نموده.

مفضل عرض کرد: ای مولای من! مدّت خلافت قائم چه مقدار است؟

در جوابش گفت: خدای عزّ و جلّ فرموده: فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُمْ فِیها زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ‌⁽¹⁾عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ⁽²⁾روز قیامت خلایق دو گروه می‌باشند؛ بعضی شقی و بعضی سعید. آنان که شقی‌اند، در آتش می‌باشند و در آن‌جا نفس برای ایشان به بیرون آوردن و به اندرون کشیدن می‌باشد، مادامی که آسمان‌ها و زمین‌ها باقی‌اند، آن‌ها در آتش مخلّداند مگر وقتی‌که خدا بخواهد، آن‌وقت از آتش بیرون می‌آیند. امّا آنان که سعیداند، در بهشت می‌باشند، مادامی که آسمان‌ها و زمین باقی‌اند در آن‌جا مخلّداند مگر وقتی‌که خدای تعالی بخواهد، آن‌وقت از بهشت بیرون می‌آیند و عطای الهی در حقّ ایشان عطایی است که منقطع نمی‌شود.

آن‌گاه امام صادق علیه السّلام فرمود: معنی غَیْرَ مَجْذُوذٍ این است که آن نعمت و عطا از ایشان بریده نمی‌شود، بلکه آن نعمتی دایمی و ملکی است که نهایت ندارد، حکمی است که منقطع نمی‌باشد، امری است که جز به اختیار خدا باطل نمی‌شود و مشیّت و اراده‌ای است که او جز آن اراده را نمی‌داند، بعد از آن قیامت، چیزهایی واقع می‌شود که خدای تعالی در کتاب خود وصف و بیان فرموده. «و الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علیه محمّد و آله الطاهرین و سلّم تسلیما کثیرا کثیرا».⁽³⁾در بحار است که مؤلّف گوید: غرض حضرت صادق علیه السّلام از تلاوت این آیه در جواب مفضل، اشاره به این است که انقطاع نعمت از اهل بهشت و هم‌چنین مدّت

خلافت قائم علیه السّلام منوط به مشیّت الهی است، هرقدر که خدا بخواهد، خلافت خواهد نمود. مظنون این است که صادق علیه السّلام این آیه را به زمان رجعت تفسیر کرده، به تقریب این‌که مراد از بهشت و آتش آن باشد که در عالم برزخ است.

این وجه، اظهر وجوهی است که در تأویل این آیه ذکر شده. بنده حقیر، مترجم گوید: مفسّرین وجوهی در خصوص این آیه ذکر کرده‌اند، لکن ایراد آن‌ها در این باب، از مقصد کتاب بیرون است.

[بیان علّامه مجلسی (ره)] 25 نجمة

اشاره

علّامه مجلسی رحمه اللّه فرموده: شیخ حسن بن سلیمان در کتاب منتخب البصایر،⁽¹⁾حدیث مفضل را بدین نهج ایراد کرده که محمد بن ابراهیم بن محسن عطارآبادی به من خبر داد که حدیث آینده را با خطّ پدرم، ابراهیم بن محسن یافتم و خطّ پدرش را هم به من نشان داد، نسخه‌ای از روی آن نوشتم، صورت این حدیث چنان است که حسین بن حمدان، از محمد بن اسماعیل و علی بن عبد اللّه آن را چنان‌که مذکور شده تا این‌جا ذکر نمود، گویا جوانان اهل طالقان را که به منزله خزین‌هایند، می‌بینم که حربه‌ها به دست گرفته، به اسب‌های سفید سوار شده، از بسیاری شوق به جنگ و جهاد، مانند گرگان صدا می‌کنند. سردارشان مردی از قبیله تیمی می‌باشد که به او شعیب بن صالح گویند.

پس امام حسین علیه السّلام میان ایشان رومی‌آورد، درحالی‌که روی مبارکش مانند دایره قمر می‌باشد، جمالش خلایق را به تعجّب می‌آورد و پی قتل ظالمان می‌افتد، شمشیرش، بزرگان، کوچکان، فروپایگان و بلندمایگان را فرامی‌گیرد، بعد از آن، همه این بیدق‌ها و لشکرها را برمی‌دارد و می‌برد، تا این‌که وارد کوفه می‌شود درحالی‌که بسیاری از اهل زمین آن‌جا می‌باشند، آن‌جا را برای خود مقرّ و مقام قرار می‌دهد. آن

گاه خبر مهدی علیه السّلام در کوفه به آن حضرت و اصحابش می‌رسد.

در آن‌حال اصحاب امام حسین علیه السّلام خدمتش عرض می‌کنند: یابن رسول اللّه! این مرد کیست که به مملکت ما آمده؟

آن حضرت می‌فرماید: بیایید بیرون رویم تا ببینیم او کیست و مطلبش چیست؟

به خدا سوگند! هرآینه امام حسین علیه السّلام می‌داند او مهدی است و او را می‌شناسد و از این سخن جز رضای الهی اراده نمی‌کند؛ یعنی مرادش این است که مهدی علیه السّلام را به اصحاب خود بشناساند.

آن حضرت با چهارهزار مرد که قرآن‌ها و شمشیرها را به گردن‌ها حمایل کرده، لباس‌هایی که مانند پلاس است، پوشیده‌اند، از کوفه بیرون می‌رود. آن حضرت می‌آید، تا این‌که در نزدیکی مهدی علیه السّلام فرود می‌آید و می‌فرماید: از این مرد؛ یعنی از مهدی بپرسید او کیست و غرضش چیست؟

در آن‌حال بعض از اصحاب امام حسین علیه السّلام به سوی لشکر مهدی می‌رود و می‌گوید:

این جماعت جولان‌کنندگان خدا، به شما تحیّت و سلام می‌فرستد! شما کیستید، صاحب شما کیست و چه می‌خواهید؟

اصحاب مهدی علیه السّلام در جوابش گویند: صاحب ما مهدی آل محمد است و ماها که از جنّ و ملایکه و انس هستیم، یاران اوییم.

امام حسین علیه السّلام می‌فرماید: او را بگذارید که در یک‌جا همدیگر را ببینیم.

مهدی از میان لشکرش بیرون می‌آید و با امام حسین علیه السّلام بین دو لشکر می‌ایستند. در آن‌حال امام حسین علیه السّلام می‌گوید: اگر تو مهدی آل محمدی، پس عصای جدّت رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله، انگشترش، لباس و عمّامه و اسب او، اشترش غضبا نام، استرش دلدل نام، الاغ او یعفور نام، اسبش براق نام، تاجش و قرآنی که امیر المؤمنین علیه السّلام جمع کرده و بی‌تغییر و تبدیل است، کو؟

در آن‌حال، سلّه قائم را احضار می‌فرماید که همه این‌ها در آن می‌باشد.

امام صادق علیه السّلام فرمود: همه این‌ها و متروکات همه پیغمبران در آن سلّه می‌باشد،

حتّی عصای آدم و نوح، ترکه هود و صالح، مجموعه ابراهیم، پیمانه یوسف، پیمانه و ترازوی شعیب، عصا و تابوت موسی که بقیّه ترکه موسی و آل هارون در آن است و ملایکه آن را برمی‌دارند، زره داود، انگشتر سلیمان و تاجش، اسباب و اثاث سیّاحی عیسی و میراث همه انبیا و مرسلین در این سلّه می‌باشد.

چون امام حسین علیه السّلام این‌ها را می‌بیند، به قائم می‌گوید: یابن رسول اللّه! از تو خواهش می‌کنم عصای رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را در این سنگ بکاری و از خدای تعالی مسألت نمایی آن را روی این سنگ برویاند. غرض حضرت این است که اصحابش فضل مهدی را ببینند تا از او اطاعت کنند و با او بیعت نمایند. مهدی عصا را برمی‌دارد و روی آن سنگ می‌کارد.

پس در آن می‌روید، بلند می‌گردد و شاخ‌وبرگ درمی‌آورد به نوعی که بر لشکر امام حسین علیه السّلام سایه می‌افکند، چون این معجزه از آن حضرت صادر می‌شود، امام حسین علیه السّلام می‌گوید: اللّه اکبر! یابن رسول اللّه! دستت را دراز کن تا با تو بیعت نمایم.

سپس امام حسین علیه السّلام و لشکرش با او بیعت می‌کنند مگر چهارهزار نفر از آن‌هایی که قرآن حمایل کرده، لباس‌های پلاس پوشیده‌اند و به طایفه زیدیّه مشهورند. ایشان بیعت نمی‌کنند و می‌گویند رویانیدن عصا جز سحر عظیم نیست. ترجمه حدیث مفضل به نقل از ترجمه جلد سیزدهم بحار الانوار تمام شد، انتهی.

[کلام در باب مفضل بن عمر]

تذنیب موجز مختصر فی ترجمة مفضّل ابن عمر بدان رجالیّین درباره مفضل بن عمر جعفی، راوی این روایت، سخن به ضدّ رانده‌اند، پس بعضی او را از غلات و برخی از اجلّه روات خوانده‌اند، اخبار مادح و قادح او در مسفورات کبار در مرای و منظر علما اخیار است و لا سیّما در تنقیح المقال شیخنا المعاصر المامقانی و الواصل إلی رحمة اللّه الملک السبحانی.

حقّ آن است که او صحیح الاعتقاد و ثقه جلیل القدر است؛ چنان‌که شیخ مفید در

ارشاد فرمود: ممّن روی النصّ عن ابی عبد اللّه علی ابنه ابی الحسن موسی من شیوخ اصحاب ابی عبد اللّه و خاصّته و بطاشه و ثقاته الفقها الصالحین رحمهم اللّه المفضّل بن عمر الجعفی و معاذ بن کثیر⁽¹⁾...، الخ.

مؤیّد به بنای وحید بهبهانی- اعلی اللّه مقامه- بر وثاقت او؛ چنان‌که در تعلیقه خود بر رجال کبیر فرموده: و ممّا یؤیّد علی عدم غلوّه، ایّ المفضّل بل علی وثاقته و جلالته کونه من وکلاء الصادق و الکاظم و خدّامهما مدّة مدیدة ظهورا لا یبقی معه ریب فلو کان غالبا لمّا رضیا علیهما السّلام بوکالته و خدمته، بل کانا علیهما الصلوة و السلام یطردانه و هذا مرجّح اخبار المدح و یرفع التیّمة عن رواتها، انتهی کلامه رحمه اللّه.

عبقریّه سیزدهم [رجعت و کیفیت آن]

اشاره

در بیان معنی رجعت و کیفیّت آن است، در آن دو مطلع و چند برج و در هر برج، چند نجمه است.

مطلع اوّل: بدان رجعت در لغت به معنی بازگشت چیزی است که سابقا بوده و در لسان شرع سه اطلاق دارد.

اوّل: بر ظهور حضرت بقیّة اللّه به حسب ظاهر در دنیا و خواندن مردمان با سیف به سوی باری‌تعالی اطلاق می‌شود؛ چنان‌که در بعضی اخبار است.

دوّم: بر زنده شدن بعضی از اموات در وقت ظهور آن بزرگوار اطلاق می‌شود؛ چنان که مفادّ اخبار کثیری است که نبذی از آن‌ها بعد از این ذکر خواهد شد.

سوّم: بر ظهور رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله، امیر المؤمنین علیه السّلام و ائمّه دین علیهم السّلام و بازگشت دشمنان ایشان به سوی دنیا و کسانی از دوستان ایشان که خدا خواسته است، اطلاق می‌شود.

باید دانست مراد از رجعتی که مخالفین منکر آن می‌باشند، معنی اوّل رجعت نیست، چراکه ایشان قایل به رجوع مهدی هستند. نهایتا بعضی می‌گویند آن مهدی از بنی عبّاس است و تاکنون متولّد نشده و برخی گویند آن عیسی بن مریم است.

پس رجعتی که مخالفین منکر آن هستند، رجعت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله، امیر المؤمنین علیه السّلام و اولاد طاهرین آن بزرگوار با جمعی از مؤمنین محض و منافقین صرف به دنیاست و به زعم خود ادلّه‌ای بر این مدّعی اقامه نموده‌اند؛ چنان‌که بعد از این، آن ادلّه با جواب‌های آن‌ها ذکر خواهد شد و داعی آن‌ها بر آن کار، این رجعت

نیست مگر آن‌که اعتراف به چنین رجعتی، باعث هدم تمام اساس آن‌هاست، پس بر آن چه آن را از جانب پروردگار خود، حقّ و صدق می‌دانستند، لباس شبهات و مغالطات پوشاندند و پوشیده نیست که ایشان هرگاه به قیام حجّت، قایل و به صدق روایاتی که از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله وارد شده، معترف باشند که آن‌چه در بنی اسراییل واقع شده، در این امّت نیز واقع خواهد شد؛ در آن‌چه از آن فرار نموده‌اند، واقع می‌شوند، چراکه صحّت قیام قائم، مستلزم احیای اموات است؛ چنان‌که روایات کثیر و ادلّه قاطع بر آن اقامه شده است.

مطلع دوّم: بدان رجعت، سرّی از اسرار الهی و معتقد شدن به آن، ثمره ایمان به غیب است که در فرقان حمید مدح آن شده و مراد از آن؛ چنان‌که دانستی رجوع رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله، ائمّه معصومین علیهم السّلام، دوستان و دشمنان آن‌ها از کسانی است که مؤمن محض یا کافر صرف باشند، به شرط آن‌که آن کافر از اشخاصی نباشد که خداوند او را در دنیا به عذاب هلاک نموده باشد، زیرا کسی که در دنیا به عذاب الهی هلاک شده، به صریح آیه وَ حَرامٌ عَلی قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ‌⁽¹⁾به دنیا رجوع نخواهد کرد.

چنان‌که قمی‌⁽²⁾در تفسیر این آیه از حضرت باقر و صادق علیهما السّلام روایت نموده که فرمودند: هر اهل قریه‌ای که خداوند آن‌ها را در دنیا به عذاب هلاک نموده، به دنیا رجوع نخواهند کرد، مگر آن‌که برای ایشان قصاص باشد، مثل این‌که به ظلم کشته شده باشند و ماحضین در ایمان و کفر نباشند، زیرا در این صورت آنان با قاتلین خود به دنیا رجوع نموده، آن‌ها را به قتل رسانده، بعد از قصاص، مدّت سی‌ماه در دنیا زندگی کرده‌اند، سپس همه آن‌ها در یک شب خواهند مرد.

این، آن حشر اوّلی است که خداوند متعال در آیه وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ یُکَذِّبُ بِآیاتِنا فَهُمْ یُوزَعُونَ‌⁽³⁾به آن اشاره فرموده و حضرت صادق علیه السّلام هم

همین را فرموده و دلیل بر این‌که این حشر در رجعت می‌باشد، قول باری‌تعالی است که فرموده: وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً .... قال علیه السّلام: الایات امیر المؤمنین و الائمّة علیهم السّلام.

راوی عرض کرد: به درستی که عامّه گمان دارند مراد از قول باری‌تعالی وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً⁽¹⁾حشر در روز قیامت است.

آن بزرگوار فرمود: خداوند در روز قیامت از هر امّت، فوجی را حشر می‌فرماید و باقی را حشر نمی‌فرماید، چنین نیست و لکن این حشر فوج‌فوج، در رجعت است.

امّا آیه‌ای که ناظر به حشر قیامت است، این قول باری‌تعالی است که فرموده:

وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً⁽²⁾⁽³⁾

ایضا از حضرت صادق علیه السّلام در بحار روایت نموده که فرمود: احدی از مؤمنین نیست که کشته شده باشد مگر آن‌که به دنیا رجوع می‌کند، تا آن‌که انف خود بمیرد و جز برای مؤمن محض و کافر صرف رجعتی نیست.⁽⁴⁾در کافی‌⁽⁵⁾از آن حضرت علیه السّلام مروی است که در تفسیر قوله تعالی: بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ⁽⁶⁾فرموده: مراد از عباد، قومی است که خداوند آن‌ها را قبل از قیام قائم مبعوث می‌نماید، پس قاتلی از آل محمد را نمی‌گذارند مگر آن‌که او را می‌کشند.

ایضا از آن بزرگوار مروی است که در آیه یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ* یَغْشَی النَّاسَ هذا عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁷⁾فرموده: اوّلین آیه برای خروج حضرت قائم، این دود

آسمانی و نزول عیسی بن مریم از آسمان است؛ چنان‌که در تفسیر علی بن ابراهیم‌⁽¹⁾است که فرموده: ذلک فی الرجعة من القبر إلی ان قال، ثم قال تعالی: إِنَّا کاشِفُوا الْعَذابِ قَلِیلًا إِنَّکُمْ عائِدُونَ‌⁽²⁾یعنی عائدون إلی القیامة و اگر قوله تعالی: یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ‌⁽³⁾بوده باشد، در قیامت، إِنَّکُمْ عائِدُونَ نمی‌فرمود، چراکه بعد از قیامت و آخرت، حالتی نیست که به سوی آن، عود کنند.

بالجمله پس رجعت، قول شیعه امامیّه اثنا عشریه است که بنابر مفادّ آیات کثیر و اخبار متکاثر وفیره از ضروریّات مذهب ایشان گردیده؛ چنان‌که علّامه مجلسی رحمه اللّه در کتاب حقّ الیقین به ضروری مذهب بودن آن تصریح فرموده و ما الآن در نقل آیات و اخبار دالّ بر ثبوت آن شروع نموده، می‌گوییم:

برج اوّل [وقوع رجعت در امم سابق]

اشاره

در آیاتی که بر وقوع رجعت در امم سابق دلالت دارند و در آن چند نجمه است:

[روایتی از حضرت امیر (علیه السلام)] 1 نجمة

قال اللّه تعالی: وَ اخْتارَ مُوسی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلًا لِمِیقاتِنا⁽¹⁾الآیه. سعد بن عبد اللّه از ابن عیسی، او از حسن، او از حسین بن علوان، او از محمد بن داود عبدی و او از اصبغ بن نباته در بحار⁽²⁾از مختصر البصائر⁽³⁾روایت نمود که او گفته: عبد اللّه بن ابی بکر یشکری رو به امیر المؤمنین علیه السّلام کرده، از جا برخاست و عرض کرد: یا امیر المؤمنین! به درستی که معمّر در همین ساعت سخنی گفته که در حوصله‌ام نمی‌گنجد.

فرمود: آن چیست؟

گفت: می‌گوید: تو به او خبر داده‌ای که از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شنیدم، می‌فرمود: ما دیده‌ایم یا شنیده‌ایم، مردی به حسب سنّ، از پدرش بزرگ‌تر است؟

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: این سخنی است که در دلت نگنجیده؟

عرض کردم: آری، آیا تو این سخن را تصدیق می‌کنی و چنین مردی را می‌شناسی؟

فرمود: آری، وای بر تو یا ابن الکوّا! بشنو از من تا تو را از این ماجرا خبر دهم. به درستی که عزیر از بین اهل‌وعیالش در ماهی بیرون آمد که زنش در آن ماه می‌زایید، او در آن روز، پنجاه سال داشت، پس خدای تعالی او را به سبب گناهی که از او سر زد، صد سال بمیراند و بعد از آن زنده کرد، آن‌گاه به سوی اهل خویش برگشت درحالی‌که پنجاه‌ساله بود و پسرش وقتی از او استقبال نمود، صد سال داشت.

خدای تعالی عزیر را به جهت استبعادی که در خصوص زنده کردن مردگان از او سر زده بود، به دنیا برگرداند تا بداند خدای تعالی بر زنده کردن مرده، قادر و تواناست و بعد از زنده شدن، آن‌چه که می‌خواست، گفت؛ یعنی گفت: دانستم خدای تعالی بر همه چیز توانا و قادر است.

سپس امیر المؤمنین علیه السّلام به او فرمود: هرچه می‌خواهی، بپرس!

عرض کرد: آری، می‌پرسم. به درستی که جماعتی از اصحاب تو چنان گمان می‌کنند که بعد از مرگ به دنیا برنخواهند گشت.

حضرت فرمود: آری، چنان است که می‌گویند و هرچه از ایشان شنیده‌ای، به همان نهج نقل کن و چیزی بر آن میفزا؛ تو به ایشان چه گفتی؟

گفت: به ایشان گفتم: هیچ‌یک از آن‌ها را تصدیق نمی‌کنم.

حضرت فرمود: وای بر تو! به درستی که خدای تعالی قومی را به سبب گناهانشان مبتلا گرداند، پس ایشان را پیش از رسیدن اجل‌هایی که برایشان قرار داده شده بود، بمیراند، بعد از آن، زنده کرده، به دنیا برگرداند، تا این‌که روزی‌های خود را خورده نمایند، پس از آن، باز خدای تعالی ایشان را بمیراند.

راوی گوید: این سخن بر ابن کوّا گران آمد و در دلش جاگیر نشد.

حضرت فرمود: وای بر تو! به درستی که خدای تعالی در کتاب خود فرموده:

وَ اخْتارَ مُوسی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلًا لِمِیقاتِنا⁽¹⁾موسی- علی نبیّنا و آله و علیه السلام- برای میقاتگاه ما هفتاد مرد از میان قوم خود برگزید، پس ایشان را با خود برد،

برای این‌که وقت برگشتن نزد بزرگان بنی اسراییل شهادت دهند که خدای تعالی با وی سخن گفت. اگر ایشان این را قبول و تصدیق می‌کردند، هرآینه این برایشان بهتر می‌شد، لکن به موسی گفتند ما به تو ایمان نمی‌آوریم و تصدیقت نمی‌کنیم تا وقتی که خدا را آشکار ببینیم.

خدا حال ایشان را حکایت نموده، می‌فرماید: فَأَخَذَتْکُمُ الصَّاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ثُمَّ بَعَثْناکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌⁽¹⁾صاعقه ایشان را گرفت در حالی که نگاه می‌کردید. سپس شما را بعد از مردن، زنده گرداندیم، برای این‌که شکر مرا به جا آورید. یا بن الکوّا! آیا نمی‌دانی این جماعت بعد از وفات، به منزل‌های خویش برگشتند؟

ابن کوّا عرض کرد: اگر ایشان به منزل‌های خویش برگشتند، پس معنی این قول خدای تعالی چیست؟ (ثم اماتهم مکانهم)؛ پس از آن، آن هفتاد نفر را در همان‌جا که زنده گردانیده بود، بمیراند. پس این آیه دلالت دارد بر این‌که ایشان به منزل‌های خویش برنگشتند.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: چنین نیست که می‌گویی. وای بر تو! آیا خدای تعالی در کتاب خود به تو خبر نداده؛ چنان‌که می‌فرماید: وَ ظَلَّلْنا عَلَیْکُمُ الْغَمامَ وَ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوی‌⁽²⁾با ابر بر شما سایه انداختیم و منّ و سلوی بر شما نازل کردیم و این بعد از وفات ایشان بود وقتی که ایشان را زنده گرداند.

[خطاب حضرت امیر (علیه السلام) به ابن کوّا] 2 نجمة

ایضا ذیل آیه و حدیث سابق است که آن حضرت فرمود: نیز یابن الکوّا! مثل ایشان مثل بزرگان بنی اسراییل است؛ چنان‌که خدای تعالی می‌فرماید: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ

خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیاهُمْ؛ آیا به آنان که از بیم مرگ از دیار خود بیرون رفتند، نگاه نکردی درحالی‌که چندهزار نفر بودند، پس خدای تعالی به ایشان گفت: بمیرید! مردند، سپس خدا ایشان را زنده گرداند.

در کتاب منتخب البصائر از ابی خالد قمّاط، او از حمران بن اعین و او از حضرت باقر علیه السّلام روایت نموده که خدمت آن حضرت عرض کردم: آیا میان بنی اسراییل چیزی بود که مثل آن‌میان این امّت نباشد؟

فرمود: چنین چیزی نیست.⁽¹⁾

العبقری الحسان ؛ ج‌8 ؛ ص602

ض کردم: پس از قول خدای تعالی به من خبر ده! أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیاهُمْ‌⁽²⁾آیا به آنان که از بیم مرگ از دیار خود بیرون رفتند، نگاه نکردی درحالی‌که ایشان چندهزار نفر بودند، پس خدا به ایشان گفت: بمیرید! مردند. بعد از آن، خدا ایشان را زنده گرداند، حتّی خلایق ایشان را دیدند که زنده شدند و بعد همان‌روز مردند؟ آیا چنین است که ذکر شد یا این‌که ایشان را زنده کرد، به دنیا برگرداند و مدّتی تعیّش نمودند؟

فرمود: بلکه به دنیا برگرداند، حتّی در خانه‌ها سکنا نمودند، نشستند، طعام خوردند و زن گرفتند و هرقدری که خدا خواسته بود بدین نهج درنگ نموده، تعیّش کردند و بعد با اجل‌های خویش وفات یافتند.⁽³⁾

[حکایت عزیر در رجعت او] 3 نجمة

اشاره

آیه سوّم که بر وقوع رجعت در امم سابق دلالت دارد، آیه أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَةٍ⁽⁴⁾است و چون واعظ سبزواری در مجمع النورین، این آیه و شأن نزول آن را با

مستطرفات دیگر مشروحا ذکر نموده، لذا خوش داشتم مرقومات او را عینا در این عجاله درج نمایم، در کتاب مزبور ذیل آیه أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَةٍ وَ هِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها قالَ أَنَّی یُحْیِی هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ کَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ‌⁽¹⁾فرموده: وقتی بختنّصر آمد، بیت المقدّس را خراب کرد و بنی اسراییل را به قتل رساند؛ هنگام مراجعت، جمعی را که بقیّة السیف بودند، به اسیری برد، عزیر پیغمبر و دانیال از جمله اسرا بودند. بعد از آن‌که خدای تعالی بختنصر را هلاک گرداند، بنی اسراییل به بیت المقدّس برگشتند و خانه‌های آخرت خود را تعمیر کردند. عزیر زن گرفت، وقتی زوجه‌اش حامله شد؛ روزی خواست به قریه سایرآباد برود، به بازار آمد، درازگوشی خرید که سوار شود، گویا شاعر در تعریف آن درازگوش این اشعار را به نظم آورده:

از فَرَس عُمر، سبکبارتر***از خر طنبور خوش‌آوازتر

چوب ندیده است مگر بر درخت***بانگ زِ راکب نشنیده است سخت

بر آن درازگوش سوار شد، آمد تا به قریه‌ای رسید که اهل آن جمیعا به مرض وبا مرده بودند، کما قال اللّه تعالی: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیاهُمْ‌⁽²⁾چشم عزیر بر آن‌ها افتاد که همه بیرون قلعه مرده بودند، دیوارهای قلعه خراب شده، بر روی هم افتاده بود.

عزیر از روی تعجّب گفت: خداوند چگونه و کی این‌ها را زنده خواهد کرد؟ أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَةٍ وَ هِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها قالَ أَنَّی یُحْیِی هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها⁽³⁾

داخل باغستان شد، دید دیوارهای باغ‌ها افتاده، لکن درخت‌ها پر از میوه است.

پیاده داخل باغ شد، قدری انجیر چید و خورد، بقیّه را برداشت، قدری انگور فشرد و عصیر آن را در کوزه‌ای ریخت که همراه خود ببرد، سوار خر شد و رو به راه نهاد.

خواب بر او غلبه کرد، حمار خود را به ریسمانی بست، انجیر و عصیر را بالای سرش گذاشت، خوابید، فلمّا نام نزع اللّه منه الروح مائة عام و امات حماره، مدّت صد سال خودش و خرش مردند و بی‌روح افتادند.

برادر عزیر که نامش عزیز بود، به تفحّص احوال برادر برآمد، خبری از او نیافت.

زن عزیر که حامله بود، پسری آورد. پسر بزرگ شد و احوال پدر را شنید. مدّتی در شهرها می‌گشت و سراغ احوال پدر می‌گرفت، نشانی نجست. برادر، زن، فرزند، قوم و قبیله همه از حیات عزیر مأیوس شدند.

مدّتی بگذشت نامد زو خبر***هم طمع ببرید زو زن، هم پسر

---

و اعمی اللّه منه العیون فلم یره احد؛ مردم می‌آمدند از نزدیکی عزیر می‌گذشتند، لکن خدای تعالی دیده‌ها را از دیدن او کور کرده بود که او را نمی‌دیدند وَ جَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ‌⁽¹⁾چشم و گوش باز ولی همه کوروکر.

[حکم زن در غیاب شوهر]

مسألة فقهیّة و ثمرة فکهیّة بدان اگر کسی سفر برود و مفقود الاثر شود، حکم زوجه او آن است که باید در انتظار شوهر بنشیند تا بمیرد یا باید مدّت معینی در خانه بنشیند.

قال: الشهید و المفقود إذا جهل خبره و کان لزوجته من ینفق علیها وجب علیها التربّص إلی أن یحضر أو یثبت وفاته أو ما یقوم مقامها؛ کسی که از اهل خود غایب و مفقودالاثر شود، اگر کسی باشد که نفقه عیالش را بدهد، واجب است عیال او در خانه بنشیند تا آن مرد از سفر بیاید یا وفات او به شهادت شهود، تواتر اخبار و نوشته‌هایی ثابت شود یا آن‌که سنّ او از عمر طبیعی بگذرد، مثل آن‌که روز غیبت، آن شخص، صدو ده ساله بوده و غیبتش بیست‌وپنج سال طول کشیده باشد، فانّ العادة یقضی بوفاته

و عدم تعیّشه اکثر من مائة و عشرین سنة عادة؛ که باید مرده باشد، چون عمر طبیعی زیادتر از صدوبیست سال نمی‌شود.

و إن لم یکن له ولیّ ینفق علیها و رفعت امرها إلی الحاکم بحث عن امره و طلب اربع سنین فی الجهة التی فقد فیها إن کانت معیّنة و الّا ففی الجهات الأربع؛ و اگر کسی نباشد که نفقه زوجه او را بدهد، آن زن احوال خود را به حاکم شرع عرض کند، حاکم شرع ضرب اجل می‌کند و چهار سال از احوال مفقود تفحّص می‌نماید.

ثمّ یکتب إلی الصّقع الّذی فقد فیه فیسأل عنه؛ هر سمت که احتمال دهد آن‌جا باشد یا در چهار سمت فحص می‌کنند، اگر در این مدّت حیات و سمات او معلوم نشد، بطلّقها الحاکم و انّها تعتدّ عدّة الوفاة؛ حاکم شرع آن زن را طلاق می‌دهد و آن وقت باید چهار ماه و ده روز عدّه نگه بدارد؛ عدّه زنی که شوهرش مرده باشد، و تباح بعد العدّة الأزواج؛ بعد از انقضای عدّه به هرکه بخواهد، شوهر می‌کند و اگر بعد شوهرش از سفر بیاید، فلا سبیل له علیها؛ تسلّطی بر آن زن ندارد.

لانّ حکم الشّارع بالبیوته بمنزلة الطّلاق فکیف مع الطلاق و الحکم بالتسلّط بعد قطع السلطنة یحتاج إلی دلیل؛ بلی، اگر قبل از انقضای عدّه بیاید، فهو املک بها.

این مسأله بالمناسبت ذکر شد که اگر فقیهی در مجلس باشد، بی‌بهره نباشد.

ناطق کامل چه خوان باشی بود***بر سر خوانش ز هر آشی بود

تا نماند هیچ شخصی بینوا***قسمت خود هرکسی گیرد جدا

[ادامه حکایت عزیر]

الحال برگردیم سر کلام اوّل، بعد از صد سال عزیر زنده شده، چشم گشود و برخاست نشست. خدای تعالی ملکی را فرستاد، پرسید: ای عزیر! چند وقت است این‌جا خوابیده‌ای؟

چون روزی که عزیر خوابیده بود وقت چاشت بود، به آسمان نگاه کرد، دید نزدیک غروب است، گفت: نزدیک یک روز است که خواب رفته‌ام.

قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ‌⁽¹⁾ملک گفت: ای عزیر! صد سال است که در این‌جا افتاده و مرده بودی، فَانْظُرْ إِلی طَعامِکَ وَ شَرابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ‌⁽²⁾به قدرت کامل خدا نگاه کن که انجیر و آب انگور متغیّر نشده، وَ انْظُرْ إِلی حِمارِکَ‌⁽³⁾درازگوشت را نگاه کن! نظر کرد، دید حمار مرده و استخوان‌هایش متفرّق شده.

خطاب رسید: ای عزیر! ما تو و درازگوشت را در امر معاد، حشرونشر برای مردم حجّت و برهان قرار دادیم که بدانند چگونه مرده زنده می‌شود وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظامِ کَیْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَکْسُوها لَحْماً⁽⁴⁾نظر کن! ببین چگونه استخوان‌های الاغ که افتاده، از زمین بلند می‌کنیم و بر آن گوشت می‌رویانیم.

در این اثنا صدایی از آسمان بلند شد: ایّها العظام البالیة! انّ اللّه یأمرک أن تجتمعی؛ ای استخوان‌های پوسیده! خداوند فرموده همه جمع شوید. فاتّصل بعضها ببعض؛ استخوان‌ها جمع و به هم متّصل شدند.

ندای دیگر آمد: خدای تعالی فرمود: گوشت بالای استخوان‌ها روییده شود! گوشت و پوست روییده شد. فصار حمار الّا روح فیه؛ صورت نوعیّه حمار درست شد، لکن بی‌جان افتاده، روح نداشت. فاقبل ملک اخذ بمنخسر الحمار فنفخ فیه فقام الحمار و نهق باذن اللّه؛ ملکی آمد، دماغ درازگوش را گرفت و در او دمید، دفعتا حمار زنده شد و نهیق و فریاد کشید.

ای عزیرا درنگر اندر خرت***که بریزیده و پوسیده برت

جمع سازیم آن همه اعضاش را***آن سر و دمّ و دو گوش و پاش را

دست‌وپا و جزء بر هم می‌نهد***پارها را اجتماعی می‌دهد

می‌دمد، می‌سوزد، این نقّات‌⁽⁵⁾کو***می‌درد، می‌دوزد، این خیّاط کو

ریسمان و سوزنی [در] وقت خزر***آن‌چنان دوزد که پیدا نیست درز

فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ⁽¹⁾

چشم را بگشا حشر را پیدا ببین***تا نماند شبهه‌ات در یوم دین

فرکب حماری حتّی اتی محلّته؛ عزیر برخاست، بر حمار سوار شد، برگشت و به بیت المقدّس آمد. دید وضع خانه‌ها و بازارها تغییر یافته، درازگوش از این کوچه به آن کوچه آمد تا در خانه عزیر رسید، سر بر در زد که به طویله بر سر آخر برود. پسر عزیر بیرون آمد درحالی‌که پیرمرد شده، ریشش سفید بود، پرسید: کیستی؟ کجا می‌روی؟

گفت: مگر این خانه عزیر نیست؟ گفت: چرا، تو کیستی که اسم عزیر می‌بری؟ او پدر من است، من در شکم مادر بوده‌ام که پدرم عزیر سفر رفته و مفقودالاثر شده.

گفت: من عزیرم. در این اثنا، عزیز برادر عزیر پیدا شد. فانکره؛ گفت: تو برادر من عزیر نیستی؛ صد سال است که برادرم مفقود شده، شهر و دهی نماند که به تفحّصش نفرستاده باشیم، امّا خبری از او نشد.

گفت: من عزیر برادر توام، صد سال است که مرده‌ام، خدا مرا زنده گرداند.

احوالاتی که میان او و برادرش گذشته بود، نقل می‌کرد. آن‌ها تعجّب می‌کردند، ولی باور نمی‌کردند او عزیر باشد. کنیز کوری داشتند که پیر شده بود. از گفتگوی آن‌ها مطّلع شد، در خانه آمد و گفت: آقای من! عزیر مستجاب الدعوه بود، اگر تو عزیری، دعا کن من بینا شوم. فمسح بیده علی عینها فأبصرت؛ عزیر دست بر چشم کنیز کشید، بینا شد.

فصاحت هذا سیّدی و اللّه! خبر پیدا شدن عزیر منتشر شد ولی یهود منکر رجعت او شدند.

عزیر گفت: خدای تعالی مرا فرستاده که تورات را برای شما تجدید کنم؛ فاملأها علیهم من ظهر قلبه؛ از حفظ تورات را برای یهود نوشت.

مردی از یهود گفت: پدرم حکایت کرد در زمان غلبه بختنّصر که تورات‌ها را

می‌سوزاندند، من توران را در پای فلان درخت دفن کرده‌ام که محفوظ بماند، رفتند آن تورات را آوردند و با توراتی که عزیر نوشته بود، مقابله کردند، نقطه‌ای تفاوت نداشت. آن‌وقت گفتند: عزیر ابن اللّه.

ابن کوّا از جناب امیر علیه السّلام پرسید: مرا از پسری خبر ده که بزرگ‌تر از پدر بود.

قال: هو عزیر خرج و زوجته حامل رجع هو ابن خمسین سنه و ولده ابن مائة سنه.

[سؤال نصرانی از امام باقر (علیه السلام)]

عالم نصارا در شام چند مسأله از جناب امام محمد باقر علیه السّلام پرسید. حضرت همه را جواب داد. راهب متغیّر شد، قال: انّی اسئلک مسألة ترقطم فیها کما ترقطم الحمار فی الوحل؛ گفت: حالا مسأله‌ای از تو می‌پرسم که در جواب آن درمانی؛ چنان‌که خر در گل می‌ماند، اخبرنی عن مولودین ولدا فی یوم واحد و ما تأفی یوم واحد عمر أحدهما خمسون سنة و عمر آخر مأة و خمسون سنة.

حضرت فرمود: عزیر و عزیز، پسران شرخیا، توأم بودند و باهم متولّد شدند.

بیست‌وپنج سال همراه هم به‌سر بردند، عزیر بر خر خود سوار شد به جایی می‌رفت، پیاده شد و خوابید. خداوند صد سال او را میراند و بعد از صد سال، او را زنده کرد، فرجع هو شاب و اخوه و ولده شیوخ. برادرش صدوبیست‌وپنج سال و عزیر بیست‌و پنج سال داشت، بعد از آن بیست‌وپنج سال دیگر زنده بودند و هردو در یک روز مردند. عمر عزیر پنجاه سال و عمر برادرش صدوپنجاه سال شد؛ چند روز بعد از فوت عزیر حمار هم مرد. نظیر حمار عزیر که زنده شد، در این امّت نیز اتّفاق افتاد.

مفضّل بن عمر می‌گوید: در خدمت امام محمد باقر علیه السّلام به مکّه می‌رفتم، در یکی از منازل به موضعی رسیدیم که جمعی ایستاده بودند، الاغ مردی از حاجیان مرده بود، نفق حماره و قد بدّد متاعه؛ اسباب آن مرد فقیر متفرّق شده، روی زمین ریخته بود، آن بیچاره، متحیّر ایستاده بود و گریه می‌کرد.

چشمش بر حضرت افتاد، فأقبل إلیه و قال: یابن رسول اللّه تفق حماری و بقیت منقطعا؛ حیوان پاکش من مرده، میان راه سرگردانم و چیزی ندارم که الاغی بخرم یا کرایه کنم، ادع اللّه ان یحیی لی حماری؛ دعا کن خداوند الاغ مرا زنده کند. حضرت دست به دعا برداشت، دفعتا حمار زنده شد.

چون ندای وصل بشنیدن گرفت***اندک‌اندک مرده، جنبیدن گرفت

آن مرد، خورجین خود را روی الاغ انداخت، سوار شد و در خدمت حضرت روانه گشت.

از این حکایت تعجّب نکنی، این‌ها برای امام، مقام و مرتبه‌ای نیست، برای کسانی که در خانه ائمّه خدمت می‌کرده‌اند، از این قبیل چیزها زیاد اتّفاق افتاده؛ چنان‌که در حیوة الحیوان نقل می‌کند: مردی از یمن می‌آمد، بین راه درازگوش او مرد. وضو گرفت و دو رکعت نماز خواند، قال اللّه تعالی: وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ⁽¹⁾بعد از فراغت از نماز، دست‌ها را به سوی آسمان بلند کرد، قال: اللّهمّ انّی جئت مجاهدا فی سبیلک ابتغاء مرضاتک و انّی اشهد انّک تحیی الموتی و تبعث من فی القبور لا تجعل لاحد علیّ الیوم منّة اسألک أن تبعث لی حماری فقام الحمار ینفض اذنیبه.

بیهقی می‌گوید: امثال این قضایا برای صاحب شریعت معجزه است که در امّتان او کسانی هستند که به دعای آن‌ها مرده زنده می‌شود. نام صاحب حمار، نباتة بن یزید نخعی است.

شعبی می‌گوید: من دیدم همان الاغ را در بازار می‌فروختند. شاعر قبیله می‌گوید:

و منّا الّذی احی الأله حماره***و قد مات منه کلّ عضو و مفصل‌

[آیه دیگر در وقوع رجعت] 4 نجمة

اشاره

از جمله آیاتی که بر وقوع رجعت در امم سالفه دلالت دارد، حکایت زدن دم گاو

بر مقتول بنی اسراییل و زنده شدن آن است؛ چنان‌که مفسّرین شیعه و سنّی ذیل آیه إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ...⁽¹⁾چنین نقل کرده‌اند: در عصر حضرت موسی علیه السّلام بین بنی اسراییل مردی صاحب دولت بود که دختری صاحب حسن‌وجمال داشت، مردم از هر طرف به خواستگاری او می‌آمدند، از آن جمله دو جوان که پسر عمّ بودند؛ یکی صاحب مال و دولت و دیگری فقیر، صاحب علم، زاهد و متّقی بود. آن دو جوان، کسی را به خواستگاری آن دختر فرستادند.

پدر دختر شب در خصوص خواستگاری دختر از هر قبیله و طایفه با زنش مشورت و گفتگو می‌کرد، از آن جمله نقل کرد: دو جوان فلان و فلان که هردو پسر عمو و معروف‌اند، به خواستگاری این دختر فرستاده‌اند و من متحیّرم دختر را برای کدام اذن دهم و کدام‌یک از خطّاب را به وصلت، قرابت و صهریّت اختیار کنم، چراکه معروف است از همه‌کس می‌توان دختر گرفت، لکن به همه‌کس نمی‌توان دختر داد، چون دختر اسیر شوهر است.

قال: ایّاکم و النساء فانهنّ عوان و المراة علی دین بعلها، به علاوه زن باید به دین و مذهب شوهر باشد و الّا اگر غیراز این باشد، مواصلت به مفارقت خواهد انجامید.

بالاخره بعد از استشاره و استخاره، آن جوان زاهد عابد عالم را اختیار کردند، گفتند:

ما به مال و دولت احتیاج نداریم، وانگهی مال چه اعتباری دارد، بسیار شده مرد غنی، روز صاحب الاف و کرور بوده، شب از فقر و پریشانی بی‌شام خوابیده. ان قیل اثری قیل اکدی بینما هو غنی إذا افتقر و بینما هو صحیح إذا سقم، هم‌چنین حسن‌وجمال هم اعتباری ندارد، شاید اعور شود، سالک از صورتش بیرون آید و یا مجدّس شود و للنعم ما قال:

بر مال و جمال خویشتن غرّه مشو***کان را به شبی برند و وین را به تبی

باید نکاح به جهت توالد، تناسل و دفع شهوت باشد که شب عزب نخوابد.

خلاصه، چون ابوین دختر صاحب عقل بودند، جوان صالح را پسندیدند و دختر را

برای او عقد مزاوجت بستند، لهذا آن جوان صالح، محسود مردم واقع شد. أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‌⁽¹⁾

چون‌که هر بدبخت خرمن سوخته***می نخواهد شمع کس افروخته

چون‌که بیند نعمتی از چپّ و راست***از حسد قولنج آمد درد خاست

هرجا می‌نشستند، می‌گفتند: این پسر عجب طالعی داشته، حالا معلوم شد که این دختر را به او دادند، مال و دولت پدر دختر عنقریب به او منتقل خواهد شد؛ بعد از این بر همه اکابر بزرگی خواهد کرد. پسر عمّش از همه بیشتر بر او حسد می‌برد، بالاخره درصدد قتل او برآمد. آن مغرور شیطان، منتظر فرصت بود تا پسر عمّش را بکشد.

شبی آن جوان تازه داماد مهمان بود، وقت مراجعت پسر عمّش که در کمین بود، در جایی تاریک، خود را به او رساند؛ چنان حربه‌ای به او زد که در همان مکان، جان تسلیم نمود، چون صبح مردم از خانه‌ها بیرون آمدند و آن جوان را کشته دیدند، خدمت حضرت کلیم اللّه رفتند و قصّه را نقل کردند، آن پسر عمو که خودش قاتل بود، گریبان می‌درید و خاک بر سر می‌ریخت.

جناب موسی علیه السّلام پرسید: گمان شما به که می‌رود؟

عرض کردند: ما عالم الغیب نیستیم.

حضرت موسی علیه السّلام فرمود: آن جوان، در آن رهگذر کشته شده، اهل آن محلّه باید دیه و خون‌بهای او را بدهند.

مردم آن محلّه عرض کردند: یا نبیّ اللّه! از خداوند سؤال کن تا مرده را زنده کند و او بگوید قاتلش کیست، چرا ما غرامت بکشیم!

[مسئله فقهی در باب قتل]

ثمرة فکهیّة و مسألة فقهیّة اگر چنین کیفیّتی در این امّت اتّفاق بیفتد، حکمش قسّامه با تحقّق لوث است؛ یعنی

اگر کسی را کشته باشند، قاتل معلوم نباشد و اقوام مقتول ادّعای علم کنند که قاتل فلان شخص است و علامتی هم باشد که برای حاکم ظنّی به هم رسد؛ مثلا جامه‌های شخص متّهم را پرخون دیده باشند یا شنیده باشند که او را به قتل تهدید می‌کرده؛ اقوام مقتول باید پنجاه نفر شوند و پنجاه قسم بخورند که این شخص، قاتل است. اگر عددشان کم باشد، مثلا بیست‌وپنج نفر باشند، هرکدام دو قسم بخورند که پنجاه قسم کامل گردد یا اگر خود ولیّ‌دم، تنها باشد؛ مثلا اولاد مقتول، منحصر به یک نفر و او مدّعی است که فلانی، قاتل پدر من است؛ او باید پنجاه قسم بخورد، آن‌وقت شخص متّهم را به او می‌دهند که او در کشتن یا عفو کردن، مختار است و اگر خویشان مقتول قسم نخورند، باید از خویشان شخص متّهم، پنجاه نفر قسم بخورند که ما قتلناه و ما علّمنا له قاتلا، بگویند: ما نه او را کشته‌ایم و نه قاتلش را می‌شناسیم، قسم نفی العلم بخورند و لو کانوا اقلّ من الخمسین کرّرت علیهم الایمان حتّی یکلّموا العدد.

ابن اثیر در نهایت‌⁽¹⁾می‌گوید: قسّامه از احکام جاهلیّت است که در اسلام جاری شد، لکن از اخبار معلوم می‌شود قسّامه از موضوعات شرع انور است.

قال ابو بصیر: سئلت ابا عبد اللّه عن القسامة فی ایّ زمان کانت بدوها؟

قال: کان من قبل رسول اللّه؛ فرمود: اوّل حکم قسّامه در زمان پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله بود، چون در جنگ خیبر مردی از انصار گم شد، بعد از سه روز کشته او را در چاهی یافتند.

قالت الأنصار: یا رسول اللّه! قتلت الیهود صاحبنا.

پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله فرمود: غیر از شما کسی شهادت می‌دهد؟

عرض کردند: شاهدی نداریم.

فرمود: لیقسم منکم خمسون رجلا علی انّهم قتلوه؛ باید پنجاه نفر از شما هر کدام، یک قسم بخورند که جماعت یهود، رفیق شما را کشته‌اند تا قتل ثابت شود.

قالوا: کیف فقسم علی ما لم نره؛ چگونه چیزی را قسم بخوریم که به چشم ندیده‌ایم؟

فرمود: پس باید پنجاه نفر از یهود قسم بخورند که آن‌ها او را نکشته‌اند.

عرض کردند: چه اعتباری به قسم یهود است؛ هزار قسم می‌خورند.⁽¹⁾جناب رسول صلّی اللّه علیه و اله خودش دیه انصاری را داد که رفع نزاع شود، باری مسأله قسّامه طویل الذیل است؛ اگر تفصیل آن را خواهی، به کتاب جنایات فقهای اعلام رجوع کن!

جناب موسی صلّی اللّه علیه و آله فرمود: اگر می‌خواهید مقتول زنده شود و قاتل خود را نشان بدهد، إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً⁽²⁾حکم خداوند عالم این است که گاوی بکشید و دم گاو کشته را بر مقتول زنید تا زنده شود و قاتلش را نشان دهد.

دمّ گاو کشته بر مقتول زن***تا شود مقتول زنده، از کفن

خون خود جوید ز خون بالای خویش‌قالُوا أَ تَتَّخِذُنا هُزُواً⁽³⁾یا موسی! ما را استهزا می‌کنی؟ قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجاهِلِینَ‌⁽⁴⁾

فرمود: این چه حرفی است که می‌گویید. پناه به خدا می‌برم از این‌که به احدی سخریّه و استهزا کنم. این عمل جهّال است که زشتی این کار را نمی‌دانند؛ کار پیغمبران نیست، از حکم خدا بود که گفتم.

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَنا ما لَوْنُها⁽⁵⁾گفتند: رنگش را از خدا سؤال کن؟

قالَ إِنَّهُ یَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِینَ‌⁽⁶⁾فرمود: امر خدا آن است که باید رنگ آن گاو، زرد باشد طوری که هرکس نظر کند، به رنگش مسرور شود.

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَنا ما هِیَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَیْنا وَ إِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ

لَمُهْتَدُونَ‌⁽¹⁾گفتند: گاو میانه‌سال که رنگش زرد باشد، بسیار است، نشانه دیگری بگوید که ممتاز شود، چون گاوها به هم مشتبه می‌شوند.

قالَ إِنَّهُ یَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِیرُ الْأَرْضَ وَ لا تَسْقِی الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِیَةَ⁽²⁾گفت: خدای تعالی می‌فرماید: باید ذلّت بوق ندیده باشد؛ یعنی زمین شخم نکرده و آب‌کشی هم نکرده باشد و در تمام پوستش نقطه‌ای غیر از زردی نباشد.

رفتند، مدّت‌ها گردش کردند، یک گاو به آن صفات جستند. خواستند آن را بخرند، صاحبش فهمید که بقره موصوفه، منحصر در فرد گشته و از جانب خدا حکم شده همین گاو مخصوص، کشته شود و کسی گاوی به این صفات ندارد، گفت: قیمت گاوم آن است که پوستش را پر از زر کنید.

رفتند به موسی شکایت کردند و گفتند: صاحب گاو می‌گوید قیمت گاو این است، چگونه بخریم؟

فرمود: لا یحلّ مال امرء الّا بطیب نفسه و النّاس مسلّطون علی اموالهم؛ اختیار با صاحب گاو است او باید راضی شود، من حکم نمی‌کنم که عنفا به قیمت دلخواه به شما بدهد.

خدای تعالی می‌فرماید: فَذَبَحُوها وَ ما کادُوا یَفْعَلُونَ، نزدیک بود به جهت گرانی قیمت، از سر این کار بگذرند، گاو را نخرند و از امر خدا مخالفت کنند. فسبحان من فاوت بین الخلق؛ چقدر خلقت‌ها مختلف است، خداوند به طایفه و قبیله‌ای می‌فرماید گاوی بکشید، آن‌همه مماطله می‌کنند، فَذَبَحُوها وَ ما کادُوا یَفْعَلُونَ‌⁽³⁾و به ابراهیم می‌گویند پسرت را قربانی کن! هفتاد مرتبه به قوّت کارد بر حلقش می‌کشد که او را بکشد.

خرج ابو بکر من جمیع ماله و بخل ثعلبتة بن خاطب بالزکوة و جاد حاتم فی حضره

و اسفاره و بخل الجنا بضوء ناره.

در تاریخ وصّاف مذکور است: روزی مستنصر با ندیمی در خزانه سیر می‌نمود، خزانه مملوّ از دراهم و دنانیر بود، گفت: آیا اجل این‌قدر مهلت می‌دهد که این وجه را طبق دلخواه صرف نمایم؟

ندیم خندید، خلیفه سبب خنده‌اش را پرسید. گفت: روزی در خدمت جدّت ناصر، بدین‌جا حاضر شدیم، دو شیر از این حوض خالی بود، گفت: آیا فرصت هست این حوض را پر سازم؟ من از این دو رأی مختلف خندیدم و کذلک بین الفهوم سبحان انطق متکلّم و باقلّ اعجز من اخرس سبحان، یک سال موعظه کرد، جز به تغییر لفظ، حرفی مکرّر نکرد.

بالجمله چون دیدند چاره ندارند، گوساله را به همان قیمت خریدند. جناب موسی علیه السّلام فرمود: اوّل پول گوساله را بدهید، بعد، من کشته را زنده می‌کنم، نشستند، زر تقسیم کردند، پوست گوساله را پر زر کردند و به صاحبش تسلیم نمودند.

آن وقت جناب موسی علیه السّلام به هارون فرمود دم بقره را به مقتول بزند، دفعتا کشته زنده شد، برخاست، ایستاد و اوداجه تشخب دما، جناب موسی فرمود: قاتلت کیست؟

قال: قتلنی ابن عمّی عامیل، این سخن را گفت و افتاد، مثل اوّل که کشته شده بود.

عامیل همان‌جا میان جمعین حاضر بود، او را گرفتند و قصاص کردند.

قال النبیّ: لو اعترضوا ایّ بقرة کانت فذبحوها، فکفتهم لکنّهم شدّد و اعلی انفسهم فشدّد اللّه علیهم الأستقصاء؛ جناب رسول صلّی اللّه علیه و اله فرمود: اگر بنی اسراییل همان اوّل گاوی را به هر رنگ و به هر سنّ‌وسال کشته بودند، کفایت امرشان می‌کرد و آن‌ها هم امتثال امر خداوند کرده بودند، لکن آن‌ها امر را بر خود سخت گرفتند و پرسیدند چند ساله باشد، چه رنگی باشد، خدا هم بر ایشان سخت گرفت. ای مردم شما کار را بر خود سخت نگیرید و اسکتوا عمّا سکت اللّه؛ از آن‌چه خدا امرونهی نفرموده، سؤال نکنید! غنیمت خود بدانید، شاید بعد از سؤال، چیزی نازل شود که امتثال آن بر شما گران باشد.

کما سئل سراقة عن الحجّ***هو فرض مرّة او مرّات

از پیغمبر پرسید: حجّ یک مرتبه واجب است یا هر سال؟

فرمود: ساکت باش! اگر بگویم هر سال، به مشقّت می‌افتید. پس از آن‌چه خدا سکوت فرموده، سؤال نکنید تا بر شما مشکل نشود، ابهموا ممّا ابهم اللّه تعالی؛ نسبت به آن‌چه خدای تعالی به ابهام واگذاشته، استقصا، کنجکاوی و دقّت نکنید.

فی علّة وصول البقرة بهذه القیمة من الکثرة

بدان این حیوان بقره عجیبی بود، هیچ حیوانی در عالم به این قیمت بیع و شری نشده، در بعضی تفاسیر در علّت رسیدن قیمت گاو به آن مقدار، چنین نوشته‌اند: جوان صالحی بود که بیع و شری می‌کرد، روزی مشتری به جهت متاعش رسید و به وجه نقد آن را خرید، جوان خواست مبیع را تسلیم مشتری کند، امّا کلید انبار زیر سر پدرش بود و او به خواب رفته بود. او پدرش را بیدار نکرد، از نفع معامله گذشت و ثمن را به مشتری ردّ کرد؛ مشتری رفت از جای دیگر خرید کرد. وقتی پدرش از خواب بیدار شد، بر واقعه اطّلاع یافت؛ پدر گوساله‌ای داشت که آن را در عوض احترام پسر نسبت به او و برای نفعی که از پسر فوت شده بود، به او بخشید و در حقّش دعا کرد خداوند به او خیر و برکت دهد. همین گوساله بود که بنی اسراییل به آن قیمت خریدند و دعای پدر در حقّ پسر مستجاب شد.

در کتاب حیوة الحیوان نقل می‌کند: مرد صالحی، پسری داشت و از مال دنیا گوساله‌ای را مالک شده بود. مرد صالح گوساله را به جزیره‌ای آورد و آن را رها کرد که بچرد، قال: اللّهمّ إلی استودعک هذه العجلة لأبنی حتّی یکبر؛ خداوندا! من این گوساله را به جهت پسرم به تو سپردم تا او بزرگ شود و به حدّ رشد برسد. گوساله چند سال در آن جزیره چرید، بزرگ و فربه شد.

و کانت تهرب من کلّ من رأها؛ آن گوساله نزدیک هیچ‌کس نمی‌آمد و از همه فرار

می‌کرد، تا آن‌که آن پسر، بزرگ شد و احترام مادرش را بسیار نگاه می‌داشت. و کان یقم اللیل ثلاثة اثلاث یصلّی ثلثا و ینام ثلثا و یجلس عند رأس امّة ثلثا، روزها می‌رفت، هیمه می‌آورد و می‌فروخت. ثمّ یتصدّق ثلثة و یأکل ثلثه و یعطی امّه ثلثة، روزی مادرش به او گفت: انّ اباک ورّثک عجلة؛ از پدرت گوساله‌ای به میراث برای تو مانده، در فلان جزیره است، آن‌جا برو از خدا بخواه ودیعه‌ات را به تو ردّ کند.

علامتها إذا نظرت إلیها یخیّل لک انّ شعاع الشمس یخرج من جلدها؛ نشانه آن گاو، آن است که هرگاه به آن نظر کنی، گویا نور خورشید از پوست آن بیرون می‌آید و اسمش بقره مذهّبه است؛ یعنی به جهت زردی رنگ، گاو طلایی رنگ است. چون آن جوان به آن جزیره آمد، دید گاو می‌چرد، به همان صفت آن را شناخت و صدا زد.

فاقبلت و قامت بین یدیه؛ آمد و پیش رویش ایستاد. فقبض علی عنقها و اقبل یقودها؛ گردنش را گرفت، او را می‌کشید و می‌برد، بقره به سخن درآمد و گفت: ایّها الفتی البارّ بوالدته ارکبنی فانّ ذلک اهون علیک؛ گفت: ای جوان نیکی‌کننده به مادر خود! بر پشت من سوار شو! این سواری بهتر از پیادگی است.

قال: انّ امّی لم تأمرنی بذلک؛ گفت: مادرم به من نفرمود! سوار گاو شو! بلکه گفت: گردن آن را بگیر و بیاور! فقالت: و اللّه بنی اسرائیل لو رکبنی لما قدرت علیّ ابدا، حالا برو! به جهت آن‌که این‌قدر مادرت را احترام می‌کنی، اگر به گوهر آب بگویی بیا، با تو می‌آید. آن جوان گاو را نزد مادرش برد.

فقالت له: انّک فقیر لا مال لک و یشقّ علیک الأحتطاب بالنّهار و القیام باللّیل؛ مادرش گفت: تو فقیری، چیزی در دست نداری و مشکل است که روزها هیمه جمع کنی و شب‌ها به نماز مشغول باشی، این گاو را به بازار ببر و بفروش!

قال: بکم ابیعها.

قالت: بثلاثة دنانیر و لا تبع بغیر مشورتی؛ پرسید: چند بفروشم؟

گفت: سه اشرفی، لکن تا به من نگفتی، صیغه مخوان! آن زمان قیمت بقره سه اشرفی بود. جوان گاو را به بازار آورد، خدای تعالی ملکی را فرستاد که قدرت خود را به

مردم بنماید.

و لیخبر الفتی کیف برّه بوالدته؛ و معلوم شود آن جوان چقدر مادر خود را احترام می‌کند.

فقال الملک: بکم تبیع هذه البقرة.

قال: بثلثة دنانیر.

گفت: این گاو را چند می‌فروشی؟

گفت: سه اشرفی و اشترط علیک رضاء والدتی.

ملک گفت: من به شش اشرفی می‌خرم که رضای مادرت شرط نباشد.

گفت: اگر هم‌وزنش طلا بدهی تا مادرم رضا نشود، نمی‌دهم.

جوان آمد و به مادر خود گفت: شخصی گاو را شش اشرفی می‌خرد.

گفت: برو بگو به شرط رضای مادرم به شش اشرفی می‌فروشم. جوان برگشت؛ ملک گفت: با مادرت شور کردی؟

گفت: بلی، مادرم فرمود: به شش اشرفی بفروش، لکن رضای مرا شرط کن!

ملک گفت: من به دوازده اشرفی نقد می‌خرم بدون این‌که به مادرت بگویی. جوان قبول نکرد، آمد و به مادر نقل کرد.

مادرش گفت: آن ملک است که در صورت انسان نزد تو می‌آید، فردا هرگاه او را دیدی، از او بپرس مصلحت مرا در فروش گاو می‌دانی یا نه؟

چون روز دیگر پیغام مادر را به او رساند، گفت: برگرد و به مادرت بگو: امسکی بهذه البقرة، فإنّ موسی یشتری بها منک؛ گاو را نگاه بدار! در بنی اسراییل مقدّمه‌ای اتّفاق خواهد افتاد که موسی امر می‌کند این گاو را بخرند.

فلا تبیعیها الّا بملاء مسکها ذهبا؛ گاو را نفروش مگر به آن‌که پوستش را پر از زر کنند. به این جهت گاو را نفروختند. فقدّر اللّه علی بنی اسرائیل ذبح تلک البقرة بعینها مکافات له علی برّه بامّة فضلا منه و رحمة فما زالو ایستوصفون حتّی وصف لهم تلک البقره بعینها.

[چگونگی احیای مردگان] 5 نجمة

از جمله آیاتی که بر وقوع رجعت در امم سابق ولو نسبت به حیوانات، دلالت دارد قوله تعالی: وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ‌⁽¹⁾است و یاد کن! چون گفت: إِبْراهِیمُ رَبِّ أَرِنِی‌⁽²⁾ای پروردگار من! قدرت کامل خود را به من بنما، کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی‌⁽³⁾چگونه مردگان را زنده می‌گردانی؟

برای مشاهده کیفیّت احیا سؤال فرمود، نه آن‌که در اصل احیا شبهه‌ای داشته.

گویند چون نمرود گفت: أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ‌⁽⁴⁾ابراهیم علیه السّلام در جوابش گفت:

احیای موتی حق‌تعالی؛ به ردّ روح در بدن است.

نمرود گفت: تو آن را به معاینه دیده‌ای؟

ابراهیم چون نتوانست بگوید نعم، به تقریر دیگر انتقال نمود و بعد از حق‌تعالی سؤال کرد تا دلش بر جواب آن مطمئن شود.

از عبد اللّه عبّاس و سعید بن جبیر و سدی روایت است که سبب این سؤال آن بود که حق سبحانه، چون خواست ابراهیم را خلیل خود گیرد، ملک الموت را فرستاد تا او را به خلّت بشارت دهد، ابراهیم در سرا نبود. وقتی بازگشت، مردی را در سرای خود دید و چون آن حضرت مردی غیور بود، آهنگ وی کرد و گفت: چرا بی‌دستور من به خانه‌ام آمده‌ای؟

ملک الموت گفت: مرا خداوند سرای فرستاده.

ابراهیم دانست که ملک الموت است، گفت: ای ملک الموت! برای چه آمده‌ای؟

گفت: تا تو را به خلّت بشارت دهم و آگاه سازم که حق سبحانه تو را دوست خود

خواهد گرفت.

گفت: کی؟

جواب داد: وقتی تو دعا کنی و حق‌تعالی به دعای تو، مرده را زنده کند.

ابراهیم مدّتی صبر کرد و بعد خواست بداند وقت آن وعده رسیده یا نه، تا آن‌که گفت: رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی.⁽¹⁾قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ‌⁽²⁾خدای تعالی فرمود: آیا تو ایمان نیاورده‌ای به این‌که من مرده را زنده می‌کنم و به اعاده ترکیب و حیات بر احیا قادرم؟

حق سبحانه با آن‌که عالم بود ابراهیم اعرف مردمانش به ایمان در احیاست، امّا در مقابل سؤال او چنین گفت تا به جواب او، سامغان غرضش را معلوم کنند و جواب او این بود: قالَ بَلی؛ گفت: آری، ایمان دارم و به کمال قدرت تو گرویده‌ام و لکن سؤال کردم لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی‌⁽³⁾تا دل من به معاینه چگونگی آن بیارامد و ساکن شود. گویند همزه استفهام برای تقریر و ایجاب است؛ یعنی تو به قدرت من بر احیا و اماته ایمان داری و به نمرود گفته بودی: رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ‌⁽⁴⁾

ابراهیم فرمود: چنین است، امّا به معاینه آن، دلم مطمئن می‌گردد و به مضامت عیان به وحی و استدلال، بصیرتم زیادتر می‌شود.

در فتوحات مکیّه ذکر شده احیا؛ مثل وجود خلق متنوّع است که بعضی را به کلمه «کن»، برخی را به ید، بعضی را به یدین، جمعی را ابتدا به‌وجود آورده و طایفه‌ای را به واسطه خلق موجودات دیگر، موجود ساخته و چون ابراهیم تنوّع وجودات خلق را دیده بود و می‌دانست احیای خلق بعد از موت به‌وجود دیگر است و آن نیز امکان تنوّع دارد، لذا از خداوند درخواست نمود به او نشان دهد به کدام نوع احیا می‌کند تا با علم

بدان، دلش آرامش پذیرد.

آورده‌اند: ابلیس بر دریایی می‌گذشت، نظرش بر مرداری افتاد که قسمتی از آن در آب و قسمتی بیرون از آب بود. مرغان هوا، جانوران دریا و ددان صحرا هریک، پاره‌ای از آن می‌ربودند. ابلیس با خود گفت؛ خوش حیله‌ای یافتم، جمعی کوته‌نظر سبکسار گران‌طبع را می‌توان فریب داد که آخر این اجزای متفرّقه را از حواصل طیور، اجواف سباع و امعای نهنگان و ماهیان چگونه جمع می‌توان کرد.

حق‌تعالی به خلیل وحی فرستاد: به کنار فلان دریا برو! دشمن من، دام مکری گسترده و سررشته زرقی به دست آورده، می‌خواهد جمعی را به قید پریشانی درآرد.

خلیل آمد و ابلیس متحیّروار شبهه خود را القا کرد.

ابراهیم فرمود: چه محلّ تحیّر است؟ همانی که این اجزای متفرّقه را از کتم عدم به فضای وجود آورده، قادر است بار دیگر از زاویه تفرقه به ساحت جمعیّت رساند، پس زبان سؤال بگشاد که الهی بنمای چگونه زنده می‌کنی تا این طاغی یاغی ملزم گردد و دل من به الزام او اطمینان تمام یابد.

از قتاده، ضحّاک و حسن بصری روایت است که آن مرده از دوّاب بود و ابن زید گفته: ماهی‌ای بود از آن‌چه در آب بود حیوانات دریا می‌خوردند و از آن‌چه در خشکی بود، حیوانات صحرا می‌خوردند.

ابراهیم گفت: بار خدایا! می‌دانم تو قادری این را از شکم جانوران پراکنده، جمع کنی و زنده نمایی و لکن می‌خواهم آن‌چه به دلیل عقلی و نقلی می‌دانم با معاینه ببینم و علم الیقین به عین الیقین مؤکّد گردد. خدای تعالی گفت: اگر آرزوی مشاهده و معاینه این حال را داری، فَخُذْ؛ پس فراگیر! أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ⁽¹⁾چهار عدد مرغ و آن‌ها کبوتر، خروس، زاغ و طاوس بودند، بعضی به جای کبوتر، کرکس گفته‌اند.

قول اوّل منقول از ابی عبد اللّه و آن، ایماست به آن‌که احیای نفس به حیات ابدی به اماته حبّ شهوات است، زخارف، صفت طاوس و صولتی که خروس به آن مشهور

است، خسّت نفس و بعد امل که غراب به آن متّصف می‌باشد و ترفّع و مسارعت به هوا که کبوتر به آن موسوم است، تفصیل این در آخر آیه، سمت تحریر خواهد یافت و تخصیص طیر به جهت آن است که اقرب به انسان است و جمیع خواص حیوان را دارا می‌باشد و طیر مصدر است که به آن مسمّا شده یا جمع است، چون صحّت حاصل که حق سبحانه فرمود: این چهار مرغ را بگیر!

فَصُرْهُنَ؛ پس میل ده و ایشان را ضم کن إِلَیْکَ؛ به سوی خود؛ یعنی هریک را به دست گیر و در صور و اشکال آن‌ها نیکو تأمّل کن و دقایق بنیه هریک را به نظر دقیق بازبین تا بعد از زنده شدن ایشان، بر تو مشتبه نگردد یا اجزای ابدان آن‌ها را با یکدیگر مجتمع ساز؛ یعنی بعد از آن‌که پاره‌پاره کرده باشی و سرهای ایشان را به دست خود نگاه‌دار! ثُمَّ اجْعَلْ‌⁽¹⁾سپس وضع کن عَلی کُلِّ جَبَلٍ‌⁽²⁾بر هر کوهی که ممکن باشد که جزوی از آن‌ها بر آن می‌توانی بگذاری، چون قسمت این اجزا بر جمیع جبالم متعذّر و این از قبیل ایراد عام و اراده خاص است.

مخلّص سخن آن است که بر هر کوه که نزدیکت باشد و توانی بنه! مِنْهُنَ؛ از این مرغان کوبیده شده باهم آمیخته، جُزْءاً؛ پاره‌ای را، ثُمَّ ادْعُهُنَ؛ پس این مرغان را به نام‌هایشان بخوان تا به اذن خدا اجابت نموده، یَأْتِینَکَ؛ به سوی تو بیایند و بشتابند، سَعْیاً؛ شتافتنی در آمدن یا پریدن، می‌تواند نصب سَعْیاً حالیّه باشد به معنی ساعیات؛ یعنی درحالی‌که در آمدن شتاب‌کنندگان باشند، وَ اعْلَمْ؛ و نزد دیدن این حال از روی یقین بدان، أَنَّ اللَّهَ؛ خدای تعالی عزیز؛ غالب است و از آن‌چه اراده کند، عاجز نیست، حَکِیمٌ‌⁽³⁾در هرچه می‌سازد، محکم کار است.

القصّه، ابراهیم مرغان را ذبح کرد، اجزا، ابعاض، لحوم، دما، عروق، اعصاب، عظام، قوایم و اجنحه ایشان را پاره‌پاره کرده، با یکدیگر آمیخته، در هاون بکوفت تا

اختلاطی تمام یافتند، آن‌ها را چهار، هفت، ده و یا هفده قسمت کرد و بر سر کوه نهاد، سرهایشان را به دست گرفته، آواز داد: ای کبوتر، ای طاوس، ای خروس و ای زاغ به جانب سرهای خود بیایید! پس به فرمان خدا اجزای هریک از دیگری منفصل شده، با یکدیگر ملتئم گشته، ابدانشان درست شده، دویدند.

آورده‌اند: ابراهیم به جهت امتحان، سر مرغی به تن مرغ دیگر می‌نهاد، تن او دور می‌شد و چون بر بدن خودشان می‌نهاد، به هم ملتئم می‌شدند و می‌دویدند. حکمت در دویدن آن بود که این صورت در حجّت، ابلغ و از شبهه دورتر باشد، چون این توهّم هست که مرغان پرنده، آن مرغان نیستند یا به خیال می‌رسید شاید پای‌هایشان درست نشده باشد، نیز ادراک باصره برای کیفیّت مرغی در وقت دویدن، بیشتر از ادراک آن در حال پریدن است، پس بدن‌ها پیش ابراهیم می‌دویدند، از آن‌جا پرواز نموده، به سرهای خود که در دست او بود، متّصل می‌شدند.

در انوار آمده: هرکه می‌خواهد نفس خود را به حیات ابدی زنده گرداند، باید قوای بدنی را به تیغ ریاضت بسمل ساخته، بعضی را با بعضی بیامیزد تا سورة ایشان شکسته، منقاد فرمان گردند، سپس ایشان را به دوّاعی شرع و عقل بخواند تا به طریق مطاوعه، شتاب‌کنان بازآیند.

محقّقان گفته‌اند: در ذبح طیور اربعه اشاراتی است؛ کبوتر را که پیوسته با مردم مستأنس است، بکش و رشته الفت ببر! خروس را که همواره مایل شهوت است، ذبح کن و خود را از بند شهوت برهان! زاغ را که منبع حرص است، به قتل آور و صفت حرص را واگذار! طاوس را که مجمع زینت است، سر بردار و دیده همّت از آرایش دنیا فروبند که هرکس به تیغ مجاهدت، این چهار صفت را ذبح کند، حیات ابدی و زندگی سرمدی یابد.

گویند: چهار صفت از طبایع ارکان اربعه در آدمی پدید آمده و ذبح آن‌ها به تیغ مخالفت لازم است.

اوّل: صولت کبر که نتیجه آتش است.

دوّم: داعیه شهوت که ثمره هواست.

سوّم: تکاپوی حرص که عادت آب است.

چهارم: تیرگی امساک که صفت خاک است.

آورده‌اند: در روزگار سلیمان- علی نبیّنا و علیه السلام- مردی، بلبلی خرید، آن را در قفس کرده، به تربیتش اشتغال نمود، آن را به آب و علف پرورش می‌داد تا به آوازش، مستأنس شود. روزی مرغی از ابنای جنس او آمد، بر قفسش نشست و چیزی در قفس فروگفت. مرغ دیگر بانگ نکرد، صاحبش قفس را برداشت، نزد سلیمان آورد و حال مرغ را معروض داشت.

سلیمان قفس را برداشت و به مرغ گفت: چرا بانگ نمی‌کنی؟

گفت: یا نبیّ اللّه! من مرغی بودم که هرگز دانه صیّاد ندیده بودم؛ روزی صیّادی بر گذرگاه من دامی افکند و دانه‌ای چند در آن افشاند، من چشم حرص باز کردم و دانه را دیدم، هرچند دیده بصیرت مرا منع می‌کرد، چشم حرصم از آن ممتنع نمی‌شد، آخر به طمع و حرص، هنوز منقارم به دانه نرسیده، در دام بلا افتادم و پایم بسته دام شد. صیّاد مرا گرفت و از جفت و بچّه جدا کرد، این مرد مرا خرید و در زندان قفس محبوس ساخت، من از سر درد، ناله جانسوز می‌کردم و او از سر غفلت، سماع می‌کرد. مرغی آمد و گفت: ای بیچاره! چه‌قدر ناله کنی؟ سبب حبس تو همین ناله است. من عهد کردم تا در این زندان باشم، ناله نکنم.

سلیمان خندید و به آن مرد گفت: این مرغ می‌گوید تا در این زندان باشم، ناله نکنم.

مرد در قفس را گشود، آن مرغ را رها کرد و گفت: من آن را برای آواز دلپذیرش نگه داشتم، چون آواز نکند، آن را کجا برم.

پس ای عزیز! به دام آمدن، مثل تو است که به دام حرص‌وآز گرفتار شده‌ای و این‌که در قفس آواز می‌کرد و صاحبش به آن خرسند بود؛ تربیتش می‌کرد و چون ترک آواز کرد، او را بینداخت، مثل تو است، چون مرغ خوش‌الحان اویی و این بدن؛ قفس تو است، تو را برای ناله و زاری در زندان بدن کرده، اگر در این قفس ناله نکنی، تو را به

نزدیکی او هیچ قدری نباشد که قل: ما یعبؤبکم ربّی لو لا دعاؤکم.

[علائم دالّ بر رجعت] 6 نجمة

از جمله آیات دالّ بر وقوع رجعت در امم سابق أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللَّهِ است که حال عیسی علیه السّلام را حکایت نموده که به بنی اسراییل فرمود: به درستی که برای شما مِنَ الطِّینِ؛ از گل کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ؛ مانند شکل مرغی می‌سازم، فَأَنْفُخُ فِیهِ؛ پس نفس خود را در آن چیزی‌که به شکل مرغ از گل ساخته‌ام، می‌دمم، فَیَکُونُ؛ پس آن گل مصوّر، طَیْراً؛ مرغی زنده و پروازکننده می‌گردد، بِإِذْنِ اللَّهِ‌⁽¹⁾به امر خدا یا به مشیّت او.

گویند: از گل شکل خفّاش می‌ساخت، بر دست گرفته، در آن می‌دمید، به قدرت ربّانی طیران آغاز می‌کرد و میان آسمان و زمین به پرواز می‌آمد، تخصیص خفّاش به آن جهت بود که خلقت آن در میان مرغان تمام‌تر است، چون او پستان و دندان دارد و به خلاف مرغان دیگر، حیضش واقع می‌شود.

گویند: در نظر مردم می‌پرید، امّا چون از نظر مردم غایب می‌شد، مرده بر زمین می‌افتاد و ذکر به اذن خدا جهت تنبیه است به آن‌که احیای او از خداست نه از او و ضمیر در فیه راجع به کاف است که در معنی مثل است؛ ایّ فی ذلک المماثل.

علامت دوّم: وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ‌⁽²⁾بری می‌گردانم و کور مادرزاد یا ممسوخ العین از علّت نابینایی را به می‌سازم.

علامت سوّم: الْأَبْرَصَ‌⁽³⁾و شخصی را که به علّت برص و پیسی مبتلا باشد از آن مرض پاک می‌سازم. آورده‌اند: معجزه‌ای که حق‌تعالی به پیغمبران می‌داد، از جنس آن

بود که در روزگار او به آن عمل می‌کردند.

در عهد عیسی اطبّا و حکما بسیار بودند و امراض مزمن را معالجه می‌کردند. حق تعالی معجزه عیسی علیه السّلام را از جنس آن گرداند و چون اطبّای آن روزگار از علاج این دو مرض عاجز بودند و علاج آن را از عیسی علیه السّلام مشاهده کردند، بدون استعمال دوا و اعانت آلتی، دانستند این از حق سبحانه است.

مروی است: بسیار بود که پنجاه‌هزار مریض در حوالی عیسی علیه السّلام مجتمع می‌شدند.

آن‌هایی که می‌توانستند نزد عیسی علیه السّلام آیند، متوجّه او می‌شدند و کسانی که نمی‌توانستند، عیسی به جانب ایشان می‌رفت و به شرط ایمان آوردن، دوای او منحصر در دعا بود، همین‌که تیر دعا را از جعبه اخلاص گشاد می‌داد، فی الحال بر نشانه اجابت می‌خورد.

علامت چهارم: وَ أُحْیِ الْمَوْتی‌⁽¹⁾مردگان را زنده می‌گردانم، بِإِذْنِ اللَّهِ‌⁽²⁾به فرمان خدا. تکرار این کلمه برای دفع توهّم الوهیّت است، زیرا وقوع احیا از مخلوق صورت نبندد و در اخبار آمده عیسی علیه السّلام چهار نفر را زنده کرد.

یکی: عاذر که از دوستان او بود و در بعضی از قری بیمار شد، خواهرش را نزد عیسی علیه السّلام فرستاد تا از این صورت او را اخبار نماید. خواهر آمد و گفت: یا روح اللّه! عاذر که دوست و صدیق تو است، در فلان موضع بسیار رنجور است و بعد مسافت میان او و عیسی سه روز راه بود. عیسی با اصحاب برخاست و متوجّه آن صوب شد.

چون به آن‌جا رسید، سه روز برآمده بود که متوفّی شده بود. عیسی سر قبر او آمد، ایستاد، دست به دعا برداشت و فرمود:

اللّهمّ ربّ السموات السبع و الأرضین السبع انّک ارسلتنی الی بنی اسرائیل إلی دینک و اخبرهم انّی احی الموتی بإذنک فاحی عاذرا؛ ای خداوند هفت آسمان و هفت زمین! تو مرا به بنی اسراییل فرستاده‌ای تا ایشان را بر دین تو دعوت کنم و به

ایشان خبر دهم که تو به دعای من مرده را زنده می‌گردانی، پس عاذر را زنده گردان! فی الحال به قدرت ذوالجلال قبر شکافته شد، عاذر برخاست، از اعضای او روغن می‌چکید، با عیسی به شهر آمد، مدّتی طویل بماند و فرزندان بسیار از او پیدا شدند.

دوّم: پسر زنی فوت شد، مادرش از پس جنازه او می‌رفت و جزع و فزع می‌کرد.

عیسی علیه السّلام چون حال او دید، بی‌تاب شد، دست به دعا برداشت و از خدا خواست او را زنده کند. فی الحال زنده شد، در نعش بازنشست و از جنازه پایین آمد.

سوّم: زنی بود که به او ابنته الغابر می‌گفتند، چون فوت شد، قوم او نزد عیسی آمدند و به تضرّع و زاری از عیسی خواستند او را زنده ساخت.

چهارم: سام بن نوح بود که قریب چهارهزار سال از فوت او گذشته بود؛ او را زنده گرداند و سبب احیای او، این بود که قوم عیسی گفتند: اگر مرده قدیم را برای ما زنده کنی، به رسالت تو معترف می‌شویم، قبر سام را به او نشان دادند و گفتند: او را زنده گردان که قریب چهارهزار سال است مرده.

عیسی بهترین نام خدا را بر زبان راند و گفت: قم بإذن اللّه! سام بن نوح از قبر برخاست، نیمه سر او سفید شده بود و می‌گفت: اقامة القیمة، آیا قیامت برخاسته؟

عیسی گفت: نه و لکن من از خدای خود خواستم تو را زنده کند. سپس به او گفت: تو در جوانی فوت شدی، چرا مویت سفید گشته؟

گفت: چون آواز تو را شنیدم، پنداشتم قیامت برخاسته؛ از هول آن موی سرم سفید شد. پس به او گفت: مت بإذن اللّه؛ به فرمان خدا بمیر! مرد.

کلبی روایت کرده: عیسی علیه السّلام خدا را به یا حیّ یا قیّوم می‌خواند، حق سبحانه دعای او را اجابت می‌کرد، انتهی الحدیث.

[حکایت حال ایوب (علیه السلام)] 7 نجمة

از جمله آیاتی که بر وقوع رجعت در امم سابق دلالت دارد، آیه وَ آتَیْناهُ أَهْلَهُ

وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ‌⁽¹⁾است که در حکایت حال ایّوب واقع شده که بعد از این‌که خداوند بر هلاکت مواشی، عقار، ضیاع، اموال و اولاد آن بزرگوار اراده فرمود- چنان‌که در کتب تواریخ، اخبار و زبر تفاسیر علمای اخیار مذکور است- دوباره بر او منّت نهاده، جمیع فرزندان و اموال او را اضعافا مضاعفه، به او کرامت فرمود؛ چنان‌که فرموده:

وَ آتَیْناهُ؛ و ما به ایّوب دادیم، أَهْلَهُ؛ فرزندان او را؛ یعنی ایشان را برای او زنده گرداندیم. وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ‌⁽²⁾مانند ایشان با ایشان؛ یعنی ضعف آن‌چه بودند به او کرامت فرمودیم، تا این‌که مثل اولاد و اولاد او و اولاد اولاد او به او دادیم.

در تفسیر منهج است که در روایت آمده: رحمه، زوجه ایّوب، بعد از عود جوانی، بیست‌وشش پسر برای ایّوب آورد. اصحّ این است که حق‌تعالی اولاد او را باعیانهم و اشخاصهم احیا کرد و مثل ایشان را در عدد، از بطن رحمه برای او ایجاد فرمود، نیز مواشی و اموال را به اعیان و با ضعف آن‌ها بر او ردّ فرمود، این قول قتاده است و حسن می‌باشد.

از حضرت صادق علیه السّلام مروی است و عکرمه و مجاهد بر آن‌اند که ایّوب را در احیای اولاد و ایجاد مثل ایشان مخیّر ساختند. وی احیای اهل خود در آخرت و مثل ایشان را در دنیا اختیار کرد.

از ابن عبّاس مروی است: حق‌تعالی جمیع اولاد، مواشی و اموالش را مضاعف به او داد و ابر سرخ و سفید فرستاد تا ملخ زرّین بر وی ببارید.

در احقاف آمده: سه‌شبانه‌روز در حوالی سرای او بارید و در حدیثی آمده: هر قطره آب غسل که از وی می‌چکید، ملخ زرّین شده، ایّوب آن را به دست جمع کرد. وحی آمد:

ای ایّوب! من تو را مستغنی نساختم و جمیع اموال را با ضعف آن به تو دادم، برای چه این را جمع می‌کنی؟

عرض کرد: بار خدایا! چون این از بدن من جدا شده که محلّ ابتلا و امتحان است،

پس برکت و کرامت دیگر و بر سایر اموال مزیّت تیمّن و تبرّک خواهد داشت.

[دعوت مردم به اسلام] 8 نجمة

از جمله آیاتی که بر وقوع رجعت در امم سابق دلالت دارد، آیه وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْیَةِ؛ است؛ یعنی ای محمد! برای اهل مکّه مثلی بیان کن! مراد آن است: مثل لهم مثلا؛ برای ایشان مانند ساز! أَصْحابَ الْقَرْیَةِ؛ به یاران دیه انطاکیه.

صاحب کشّاف آورده: اصل کلام این است: وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْیَةِ و ثانی بیان اوّل است؛ یعنی برای ایشان قصّه عجیبی بیان کن که آن قضیّه یاران انطاکیه است و قوله: إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ‌⁽¹⁾بدل آن است؛ یعنی آن را بیان کن که چون رسولان عیسی علیه السّلام به آن دیه آمدند و آن‌چنان بود که عیسی علیه السّلام دو نفر از حواریّان صادق و صدوق خود را به انطاکیه فرستاد تا خلق را به خدا دعوت کنند که آن‌ها یا یوحنّا و یونس، یا یحیی و تومان و یا باروص و ماروص بودند.

ایشان نزدیک شهر رسیده، دیدند پیری چند گوسفند می‌چراند؛ بر او سلام کردند، پرسید: کجا می‌روید؟

گفتند: ما رسولان عیسای پیغمبریم، آمدیم شما را به اسلام دعوت کنیم و از عبادت اصنام بازداریم.

گفت: شما بر صدق دعوی خود هیچ آیت و دلیلی دارید؟

گفتند: آری، بیماران به دعای ما شفا می‌یابند و اکمه و ابرص؛ یعنی کور مادرزاد و پیس را به صحّت می‌رسانیم.

پیر گفت: چند سال است فرزند من بیمار است و جمیع اطبّا از علاج او عاجزند، اگر او به دست شما خوب شود، مذهب عیسی علیه السّلام را اختیار می‌کنم و مسلمان می‌شوم.

بر سر بالین وی آمدند و دعا کردند، فی الحال صحّت یافت و از جمیع امراض خلاص گشت. پیر ایمان آورد، او حبیب نجّار و مؤمن آل یس است که شش‌صد سال قبل از زمان حضرت رسالت بدو گروید؛ وقتی عیسی او را به اوصاف کریمه آن حضرت و حقیّت نبوّت و خاتمیّت او اخبار کرد و یکی از سبّاق او است.

در روایت صحیح ثابت شده که او در خفیّه، مؤمن و به نماز و عبادت مشغول بود، چون این رسولان آمدند، اظهار ایمان نمود.

القصّه، خبر این دو مرد در انطاکیه فاش شد و بیماران بسیاری از برکت دعای ایشان به شرف صحّت مشرّف می‌شدند. ملک شهر که به او افطیخش رومی می‌گفتند، بت می‌پرستید، از حال ایشان خبر یافت، ایشان را طلبید و گفت: شما کیستید؟

گفتند: ما رسولان عیسی‌ایم و خلق را از بادیه ضلالت به سرمنزل هدایت می‌خوانیم.

گفت: آیت شما چیست؟

گفتند: اکمه و ابرص را شفا می‌دهیم و جمیع بیماران را خوب کنیم.

گفت: برگردید تا من در کار شما اندیشه کنم. ایشان بازگشتند.

وهب بن منبه گفت: ایشان مدّتی در این شهر بودند و مردمان نمی‌گذاشتند پیش پادشاه روند. روزی پادشاه را در بازار دیدند، تکبیر کردند و ذکر خدا را اظهار نمودند.

او غضبناک شد، فرمود ایشان را به زندان محبوس کنند. خبر به عیسی علیه السّلام رسید.

شمعون الصفا، رأس الحواریّین و خلیفه او را به یاری ایشان فرستاد، او به شهر آمد، با خواصّ ملک آشنایی آغاز کرد، به سبب دانش و حکمت، مقرّب پادشاه شد و چون عیسی به فرمان خدا، رسولان را فرستاده بود؛ حق سبحانه و تعالی ارسال ایشان را به خود اسناد کرد و فرمود: إِذْ أَرْسَلْنا.

این بدل ظرف اوّل است؛ یعنی برای کفّار مکّه این را بیان کن که چون فرستادیم، إِلَیْهِمُ اثْنَیْنِ؛ دو نفر را به سوی اهل انطاکیه، فَکَذَّبُوهُما؛ پس اهل آن دیه، هردو را

تکذیب کردند و به زندان محبوس ساختند. فَعَزَّزْنا⁽¹⁾پس ما ایشان را غالب گرداندیم، حفص به تشدید می‌خواند؛ یعنی آن هردو را قوت دادیم، بثالث؛ سوّمی؛ یعنی شمعون الصفا را فرستادیم و ترک ذکر مفعول به جهت آن است که غرض بیان معزّزبه است و گفته‌اند معزّزبه سلوم یا بولس بود، امّا اصحّ آن است که شمعون بود که عقب ایشان آمد، با پادشاه اختلاط نمود و مقرّب درگاه شد.

آورده‌اند؛ او با ملک به بتخانه می‌آمد و خدا را سجده می‌کرد؛ مردم می‌پنداشتند ملک بت می‌پرستد. ملک بر او اعتماد تمام کرد و بدون مشاوره وی به هیچ امری اقدام نمی‌نمود. روزی از پادشاه پرسید: ای ملک! شنیده‌ام دو مرد را حبس نموده‌ای به جهت آن‌که دعوی دین دیگر می‌کنند و مردم را از این دین منع می‌نمایند.

گفت: آری.

شمعون از روی تعجّب گفت: ای ملک! بفرما ایشان را حاضر کنند که گفتارشان عجیب است. ملک به احضارشان امر کرد. چون ایشان شمعون را نزد ملک دیدند، خوشحال شدند و دلیروار نشستند. شمعون از ایشان پرسید: شما کیستید؟

گفتند: ما رسولان رسول خداییم؟

شمعون گفت: به چه کار آمده‌اید؟

گفتند: آمده‌ایم تا ملک و قوم او را از عبادت اصنام بازداشته، به عبادت کسی که آفریدگار زمین و آسمان است، ترغیب کنیم.

گفت: برای این بیّنه و حجّتی دارید؟

گفتند: نبرء الأکمه و الأبرص و نشفی المرضی بإذن اللّه؛ ابرص و اکمه و جمیع امراض را به فرمان خدا خوب می‌کنیم. ملک فرمود اکمه‌ای حاضر ساختند، کودکی که چشم وی مساوی پیشانی‌اش بود.

ملک فرمود: به خدای خود بگویید او را بینا سازد. ایشان دعا کردند، فی الحال هر دو چشم او شکافته شد، بعد از آن، دو مهره از گل ساختند، در آن موضع نهادند و دعا

کردند، حدقه گشت و بینا شد. ملک متعجّب شد.

شمعون گفت: ای ملک! ما نیز از این خدایان بخواهیم همین کار را بکنند.

ملک آهسته گفت: ای شمعون! تو نمی‌دانی ایشان نمی‌شنوند، نمی‌بینند و بر هیچ چیز قدرت ندارند.

شمعون بار دیگر گفت: ای جوانان! خدای شما دیگرچه می‌تواند انجام دهد؟

گفتند: مرده را زنده می‌گرداند.

شمعون گفت: اگر خدای شما چنین کند، ما همه به وی می‌گرویم.

گفتند: خدای ما بر همه‌چیز قادر است.

ملک گفت: هفت روز است پسر دهقان من وفات کرده ولی او را دفن نکرده‌اند، به جهت آن‌که انتظار پدرش می‌کشند تا بیاید و او را دفن کند، او را زنده کنید و گفته‌اند:

پسر ملک بود که هفت روز از موتش گذشته بود؛ او را حاضر کردند، از حال خود گردیده، متعفّن و متغیّر شده، شمعون در خفیّه دعا کرد، دو رسول دیگر نیز به تبع شمعون از خدا خواستند، فی الحال زنده شد، برخاست و گفت: ای قوم! نیز از خدا بترسید و به او ایمان آرید! در این هفت روز مرا به هفت طبقه آتش برده، عذاب نموده‌اند، امروز در آسمان بگشودند؛ دیدم جوانی نیکوصورت این سه نفر را شفاعت می‌کرد.

گفتند: این سه نفر کیستند؟

گفت: شمعون وصیّ عیسی و دو تا از حواریّان او و جوانی که برای ایشان دعا می‌کرد، عیسی بود.

عیّاشی قصّه مذکور را به اسناد خود از ثمالی و او از امام محمد باقر و جعفر صادق علیهما السّلام نقل نموده و به این منتهی ساخته که میّت، پسر مالک انطاکیه بود که بعد از دفنش، به دعای هردو رسول زنده شد، برخاست، خاک از سرش می‌ریخت و می‌دوید.

ملک در عقبش مسارعت نمود، چون به او رسید، گفت: ای فرزند! حال تو چیست؟

گفت: من در حال موت، دو مرد را دیدم که به سجده افتادند و حیات مرا از خدا درخواست کردند.

ملک گفت: اگر آن دو نفر را ببینی، می‌شناسی؟

گفت: آری.

ملک امر کرد همه به صحرا آیند و گفت یکی از رسولان پیش‌تر بیاید و بعد از آن که خلق بسیار آمدند، دیگری بیاید تا بداند پسرش به معرفت ایشان علم دارد یا نه.

چون رسول اوّل آمد، پسر گفت: یکی این است و بعد که دیگری بر طریق مذکور رسید، گفت: دیگری این است. این سخن در ملک اثر کرد. او و قومش ایمان آوردند و جبرییل بر آنان که ایمان نیاوردند، صیحه‌ای زده، هلاکشان ساخت؛ چنان‌که در تفسیر علی بن ابراهیم است، انتهی.

[تفسیر آیات وقوع رجعت] 9 نجمة

از جمله آیاتی که بر وقوع رجعت در امم سابق دلالت دارد، آیه وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ*⁽¹⁾است؛ چنان‌که سعد بن عبد اللّه اشعری از کتاب واحده، بنابر آن‌چه در بحار نقل نموده، مذکور ساخته: از محمد بن حسن بن عبد اللّه اطروشی روایت شده که او از جعفر بن محمد بجلّی، او از برقی، او از ابن ابی نجران، او از عاصم بن حمید، او از باقر علیه السّلام، او از پدرش زین العابدین علیه السّلام، او از پدرش حسین بن علی علیه السّلام و او از پدرش علی بن ابی طالب علیه السّلام روایت نموده، آن حضرت فرمود: به درستی که خدای تعالی احد است؛ یعنی غیر مرکّب و واحد؛ یعنی بی‌نظیر و بی‌شریک و در وحدانیّت خود متفرّد و تنها بود.

سپس کلمه‌ای فرمود، آن کلمه نوری شد، بعد، از آن نور، محمد، من و اولادم را آفرید. بعد کلمه دیگری فرمود، این کلمه هم گردید، روحی شد، این روح را گردانید

و در آن نور قرار داد. پس از آن، روح را به وسیله آن نور در بدن‌های ما گذاشت، بنابراین ما روح خدا و کلمه اوییم و با ما حجّت را بر مخلوقات خود تمام کرد.

وقتی آفریده شدیم، میان سایه منبر یا میان ابر، سبزی بودیم؛ زمانی که نه آفتاب بود، نه ماه، نه شب، نه روز و نه چشمی که نگاه کند. در آن‌جا خدا را بندگی، تقدیس و تسبیح می‌کردیم و این، پیش از آن بود که خدای تعالی مخلوقات را خلق نماید، خداوند کردگار از انبیا عهدوپیمان گرفت که به ما ایمان آورند و یاری کنند. این است معنی قول خدای تعالی: أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ‌⁽¹⁾خدای تعالی زمانی از انبیا عهد و پیمان گرفت که به شما کتاب و شریعت فرستاد؛ بعد از آن، پیغمبری نزد شما آمد که تصدیق‌کننده کتاب و شریعتتان است، هرآینه به او ایمان می‌آورید و یاریش می‌کنید.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: یعنی به محمد ایمان می‌آورید و وصیّ او را یاری می‌کنید و بعد از این، همه پیغمبران او را یاری خواهند کرد. خدای تعالی از من و محمد عهدو پیمان گرفت که یکدیگر را یاری کنیم. من به عهد خویش وفا نموده، محمد را یاری کرده، پیش رویش جهاد نمودم، دشمنانش را به قتل رساندم و به عهدوپیمان خویش وفا کردم. خدای تعالی ایشان را از دار الفنا به دار البقا برده، بعد از این، مرا نصرت و یاری خواهند کرد و بین مشرق و مغرب برای من خواهند بود.

هر آینه خدای تعالی همه پیغمبران از آدم تا محمد صلّی اللّه علیه و اله را زنده می‌گرداند. همه پیغمبران مرسل پیش روی من به سر مردگان و زندگان منافق و کافر از جنّ و انس شمشیر می‌زنند. این امر، امر عجیبی است و چگونه از مردگان تعجّب ننمایم که خدای تعالی ایشان را طایفه به طایفه زنده می‌گرداند، لبّیک لبّیک یا داعی اللّه گویان داخل کوچه‌های کوفه می‌شوند درحالی‌که شمشیرها را از غلاف کشیده‌اند.

دوش‌های خود را می‌گیرند برای این‌که با آن‌ها به سرهای کافران، جبّاران و تابعان ایشان از اوّل و آخر بزنند تا خدای تعالی وعده‌ای را که درباره ایشان نموده، به جا

آورد؛ چنان‌که فرموده: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً⁽¹⁾خدای تعالی از شما به کسانی که ایمان آورده، عمل صالح کرده‌اند، عهد نموده که ایشان را خلفای روی زمین گرداند؛ چنان‌که آنان را که پیش‌تر از ایشان بودند، خلفای روی زمین نموده، خداوند در خصوص دینی که برایشان برگزید، ایشان را تمکین دهد و خوفشان را به امنیّت، اطمینان و خاطرجمعی بدل نماید، تا این‌که مرا عبادت کنند و هیچ شریک قرار ندهند.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: معنی آخر آیه این است که با اطمینان و خاطرجمعی مرا عبادت کنند و بندگی نمایند، از احدی از بندگانم نترسند و تقیّه نکنند.

[حکایت حضرت عیسی (علیه السلام)] 10 نجمة

از جمله آیات دالّ بر وقوع رجعت در امم سابق، آیه ثُمَّ بَعَثْناکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌⁽²⁾است. در قصّه کسانی که حضرت موسی علیه السّلام از میان قوم خود، برای میقات‌گاه پروردگارش برگزیده. معنی آیه این است: سپس بعد از مردن شما را زنده گرداندیم، پس بر شما لازم است در عوض این نعمت، شکر کنید. این زمانی بود که ایشان سخن گفتن خدا را شنیدند و گفتند این را تصدیق نمی‌کنیم مگر این‌که آشکارا خدا را ببینیم، پس به سبب این دعوی که در حقیقت ظلم بود و از آنان سرزد، صاعقه‌ای ایشان را گرفت؛ مدّتی مردند.

آن‌گاه جناب موسی علیه السّلام عرض کرد: پروردگارا! وقتی نزد ایشان مراجعت کردم، در خصوص آن‌ها به بنی اسراییل چه بگویم؟

خدای تعالی ایشان را برای او زنده گرداند، ایشان به دنیا برگشتند، خوردند، آشامیدند، زن گرفتند و از ایشان اولاد متولّد شد، بعد از آن، با اجل‌های خود وفات کردند. از جمله خداوند عزّ و جلّ به جناب عیسی علیه السّلام فرمود: وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتی بِإِذْنِی‌⁽¹⁾وقتی مردگان را به اذن من زنده می‌گردانی. همه مردگانی که عیسی علیه السّلام به اذن خدا زنده گرداند به دنیا برگشتند و مدّتی ماندند، پس از آن با اجل‌های خویش وفات کردند. اصحاب کهف سی‌صدونه سال در مغاره خودشان ماندند، بعد خدای تعالی ایشان را زنده و مبعوث کرد، ایشان برگشتند برای این‌که احوال پیغمبرشان از آن‌ها پرسیده شود و قصّه ایشان مشهور است.

اگر کسی گوید خدای تعالی در حقّ ایشان فرمود: وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ⁽²⁾ایشان را بیدار گمان می‌کنی، حال آن‌که خوابیده‌اند؛ پس به مفادّ آیه، ایشان خوابیده بوده‌اند، بیدار شدند نه این‌که مرده بودند، زیرا خدای تعالی در حقّ ایشان چنین فرموده: قالُوا یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ‌⁽³⁾ایشان گفتند: ای وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاه خود برانگیخت؟

آن‌گاه خداوند کردگار فرمود: این خواب نیست، بلکه چیزی است که خدا وعده کرده و پیغمبران در خصوص آن راست فرموده‌اند، پس ایشان مرده بودند، هرچند خودشان گفته‌اند ما خوابیده بودیم و مانند این‌ها بسیار است.

از جمله ذو القرنین است که بعد از مردن زنده شد؛ چنان‌که در بحار است که ابن کوّا از حضرت امیر علیه السّلام سؤال نمود: ذو القرنین پادشاه بود یا پیغمبر؟ حضرت فرمود: نه پادشاه بود، نه نبیّ، بلکه بنده صالحی بود که بر قرن ایمن او به سبب اطاعت نمودنش از خدا زنده شد، سپس مرد، آن‌گاه خدا او را زنده گرداند و از این جهت به او ذو القرنین گویند.

برج دوّم [تأویل آیات رجعت مطلقه]

اشاره

در بیان بعضی از آیاتی که به رجعت مطلقه تأویل شده‌اند و در آن، چند نجمه است.

[آیات اثبات رجعت] 1 نجمة

بدان!

1- از جمله آن آیات قوله تعالی: الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ‌⁽¹⁾است؛ چنان‌که در مشارق الانوار است که غیبت سه است؛ روز رجعت، روز قیامت و روز قیامت قائم علیه السّلام و آن ایّام آل محمد صلّی اللّه علیه و اله است.

2- از جمله، آیه وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللَّهِ تُحْشَرُونَ‌⁽²⁾و اگر در راه خدا کشته شدید یا مردید، هرآینه آمرزشی از خدا و رحمتی بهتر است از آن‌چه جمع می‌کنند و اگر مردید یا کشته شدید، هرآینه به سوی خدا محشور می‌شوید.

در منتخب البصایر⁽³⁾از جابر از ابی جعفر روایت نموده: از قول خدا که فرموده:

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ‌⁽¹⁾سؤال کردم. فرمود: ای جابر! آیا می‌دانی سبیل اللّه چیست؟

گفتم: به خدا قسم! نه، مگر آن‌که از شما بشنوم.

فرمود: قتل فی سبیل اللّه، علی و ذرّیّه آن سرور است، از کسانی که در ولایت و دوستی او کشته شده‌اند، زیرا مراد از قتل فی سبیل اللّه، این قتل است و کسی نیست که به این آیه ایمانی داشته باشد مگر آن‌که برای او کشته شدن و مردنی است. به درستی که کسی که کشته شده، پس نشر می‌شود، تا آن‌که بمیرد و کسی که مرده، نشر می‌شود، تا آن که کشته شود، مراد از نشر، نشر در رجعت است.

از جمله آیه ثُمَّ بَعَثْناکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌⁽²⁾است؛ یعنی شما را بعد از مردنتان مبعوث ساختیم، شاید شکرگزار شوید. در تفسیر مجمع بعد از این آیه، فرموده: قومی از اصحاب ما به این آیه بر جواز رجعت استدلال نموده‌اند و قول کسی که گفته رجعت جز در زمان پیغمبر جایز نیست تا آن برای او معجزه و بر نبوّتش دلیل باشد؛ باطل است، زیرا نزد ما، بلکه نزد اکثر امّت اظهار معجزات بر دست ائمّه و اولیا جایز است. ادلّه این مدّعی در کتب اصول ذکر شده، انتهی.

این ناچیز گوید: از قوله تعالی: لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ چنین فهمیده می‌شود که شکر این است و جز این نیست، جز در دار تکلیف واقع نمی‌شود و علّت شکر آنان، رجعت ایشان به دنیا و تشفّی قلوبشان از کسانی است که به آن‌ها ظلم کرده‌اند، این تشفّی قلوب لا محاله در روز قیامت ساقط است، پس باید در زمان رجعت به دنیا باشد.

[برخی از آیات رجعت] 2 نجمة

اشاره

از جمله آیه کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ*⁽³⁾است، چنان‌که در دمعة الساکبه از تفسیر

کنز الدقایق،⁽¹⁾از زراره روایت نموده که به حضرت باقر علیه السّلام عرضه داشتم: خداوند می‌فرماید: هر نفسی چشنده مردن است و کسی که کشته شده، موت را نچشیده. سپس فرمود: چاره‌ای نیست از این‌که آن مقتول باید به دنیا رجوع نماید تا مرگ را بچشد.

از جمله آیه وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ‌⁽²⁾است، در کشّاف گفته: هردو ضمیر راجع به حضرت عیسی علیه السّلام است؛ یعنی احدی از اهل کتاب از یهود و نصارا نیست مگر آن‌که البتّه به عیسی علیه السّلام ایمان می‌آورند پیش از آن‌که بمیرد.

در تفسیر علی بن ابراهیم‌⁽³⁾از شهر بن حوشب روایت نموده که گفت: حجاج به من گفت: ای شهر! آیه‌ای از قرآن است که فهمش مرا عاجز نموده.

گفتم: ایّها الامیر! آن کدام آیه است؟

گفت: آیه وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ‌⁽⁴⁾به خدا قسم! به یهودی و نصرانی مرور می‌نمایم، پس گردن او را می‌زنم و به طرف چشم خود به او نگاه می‌کنم، او را نمی‌بینم که زبانش حرکت کند، تا آن‌که به‌واسطه رفتن روح از بدنش سرد و خنک می‌شود، پس این چگونه ایمان آوردن قبل از موت است؟

گفتم: اصلح اللّه الامیر! تأویل این آیه، چنین نیست که شما تأویل نموده‌اید.

حجاج گفت: پس تأویل آن چگونه است؟

گفتم: تأویلش آن است که پیش از روز قیامت عیسی علیه السّلام از آسمان به سوی دنیا نازل می‌شود، پس اهل ملّت یهود و غیر آن باقی نمی‌ماند مگر آن‌که پیش از مردن او ایمان می‌آورد و عقب مهدی علیه السّلام نماز می‌گزارد. حجاج گفت: ویحک! این تأویل را از کجا می‌گویی و از چه کسی نقل می‌نمایی؟ گفتم: محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام به این تأویل مرا حدیث کرد.

حجاج گفت: به خدا قسم! این تأویل را از چشمه صافی علم و دانش آورده‌ای.

[هدایت‌یافتگان قوم موسی (علیه السلام)]

از جمله آیه وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ‌⁽¹⁾است، در تفسیر مجمع آورده: اختلاف شده که این امّت هدایت‌یافته به حقّ، از قوم موسی علیه السّلام چه کسانی هستند؟

در این خصوص چند قول است: اوّل: ایشان قومی از ورای چین‌اند، میان ایشان و چین وادی بسیار گرمی از ریگ است که نمی‌توان از آن عبور کرد. این از حضرت ابی جعفر علیه السّلام مروی است، تا آن‌که فرموده: گفته شده جبرییل در لیله معراج حضرت ختمی‌مرتبت را به سوی ایشان برد، پس آن سرور ده سوره از قرآن را که در مکّه نازل شده، بر ایشان قرائت فرمود. آنان به حضرت گرویده، نبوّتش را تصدیق نمودند، آن بزرگوار به ایشان امر فرمود در مکان خود باشند و رسوم شنبه را ترک کنند، ایشان را به نماز و زکات امر فرمود، آن زمان غیر از این دو فریضه بر حضرت نازل نشده بود، پس آن‌ها نیز به این دو فریضه عمل نمودند و اصحاب ما روایت کرده‌اند آنان با قائم آل محمد خروج می‌نمایند.

شیخ مفید در ارشاد⁽²⁾از مفضّل بن عمرو او از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که فرمود: بیست‌وهفت نفر که پانزده نفر ایشان از قوم موسی علیه السّلام هستند از پشت کوفه با حضرت قائم علیه السّلام خارج می‌شوند که یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ‌⁽³⁾نیز هفت نفر اصحاب کهف، یوشع بن نون، سلمان و ابو دجّانه انصاری، مقداد بن اسود و مالک اشتر، پیش روی آن بزرگوار می‌باشند درحالی‌که از جانب آن سرور انصار و حکّام‌اند.

از جمله آیه إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ⁽¹⁾است؛ چنان‌که در منتخب البصائر⁽²⁾از ابو بصیر و او از حضرت باقر علیه السّلام روایت نمود که از این آیه از حضرت پرسیدند، فرمود: آن در میثاق بوده.

سپس التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ‌⁽³⁾را قرائت نمودم.

فرمود: چنین قرائت مکن! بلکه التّائبون العابدین! قرائت نما آن‌گاه فرمود:

هرگاه این اشخاص را در زمان رجعت دیدی، بدان آنان‌اند که خداوند انفس و اموال‌شان را خریداری نموده و هیچ مؤمنی نیست، مگر آن‌که مردن و کشته‌شدنی برای اوست، کسی که بمیرد، مبعوث می‌شود، تا آن‌که به موت حتف از دنیا برود.

از جمله آیه بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ‌⁽⁴⁾است که در تفسیر علی بن ابراهیم‌⁽⁵⁾آمده: این آیه در مورد رجعت نازل نشده و مراد از تکذیب در آن، تکذیب رجعت است که گفتند نمی‌باشد. سپس فرمود: بعضی ایمان و تصدیق به آن ورزیده و بعضی به آن ایمان ندارند. ای محمد پروردگار تو! به مفسدین داناتر است.

[تعدد آیات رجعت] 3 نجمة

از جمله آیه وَ إِمَّا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی‌⁽⁶⁾است؛ چنان‌که در تفسیر علی بن ابراهیم آمده: و امّا نرینّک یا محمّد بعض الّذی نعدهم من الرّجعة و قیام القائم.

از جمله آیه وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِی الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ‌⁽⁷⁾چنان‌که در

تفسیر مذکور⁽¹⁾است که فرموده: و لو انّ لکلّ نفس ظلمت آل محمّد حقّهم ما فی الأرض جمیعا لا افتدت به فی ذلک الوقت؛ یعنی وقت الرجعه.

از جمله آیه وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ⁽²⁾است؛ چرا که در تفسیر علی بن ابراهیم‌⁽³⁾آمده: مراد از امّت معدوده، سی‌صدوسیزده نفر اصحاب قائم و مراد از تأخیر عذاب، تأخیر تا وقت رجعت آنان است.

از جمله آیه وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ‌⁽⁴⁾چنان‌که در منتخب البصائر از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که فرمود: ایّام خدا سه است؛ یوم القائم، یوم الکرّه و یوم القیمه.

از شیخ رجب برسی نقل شده: یوم القائم، یوم آل محمد، یوم الکرّه، یوم آل محمد و یوم القیامه، یوم آل محمد است، زیرا ایشان شهدا بر امم در دار فنا و شفعا برای گناهکاران در دار بقا هستند، کسانی که به روز قیامت ایمان نیاوردند، به خدا ایمان نیاورده‌اند، پس ایشان کافران‌اند.

از جمله آیه فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ‌⁽⁵⁾است که در تفسیر برهان از جابر از حضرت باقر علیه السّلام روایت نموده که فرمود: فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ؛ ایّ بالرجعة که آن حقّ و واقع است. نیز در تفسیر علی بن ابراهیم‌⁽⁶⁾قریب به همین مضمون از آن سرور روایت شده است.

از جمله آیه هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ‌⁽⁷⁾است که در

تفسیر قمی‌⁽¹⁾فرموده: مراد از یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ؛ ایّ من العذاب و الموت فی الرجعة و خروج القائم.

از جمله آیه فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ‌⁽²⁾که در تفسیر قمی‌⁽³⁾است: فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا من العذاب فی الرجعة.

از جمله آیه وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آیَةٌ لَیُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآیاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَ ما یُشْعِرُکُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا یُؤْمِنُونَ، به سخت‌ترین سوگندها به خدا سوگند خوردند که اگر بر ایشان آیتی آید، هرآینه به آن بگروند. بگو جز این نیست که این‌ها نزد خداست و چه چیز شما را آگاه کرد که چون آن آیات آید، ایشان ایمان نخواهند آورد.

در تفسیر قمی‌⁽⁴⁾است که حضرت صادق علیه السّلام به راوی فرمودند: مردم در مورد این آیه چه می‌گویند؟

راوی عرض کرد: می‌گویند درباره کفّار نازل شده.

حضرت فرمود: کفّار به خدا قسم یاد نمی‌نمایند و جز این نیست که این آیه، درباره قومی از امّت محمد نازل شده که به آن‌ها گفته شده بعد از موت و قبل از قیام قیامت، به دنیا رجوع می‌نمایید، آنان قسم یاد می‌کنند که رجوع نمی‌کنیم. خداوند بر ایشان ردّ نموده؛ بقوله: وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ کانُوا کاذِبِینَ‌⁽⁵⁾در زمان رجعت، آن‌ها را به دنیا ردّ می‌نماید و ایشان را می‌کشد، تا آن‌که سینه‌های مؤمنین تشفّی شود.

از جمله آیه وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبِیلًا⁽⁶⁾

است، چرا که در منتخب البصائر⁽¹⁾و تفسیر برهان از ابی بصیر از حضرت باقر علیه السّلام یا صادق علیه السّلام روایت نموده: مراد از آخرت در این آیه، زمان رجعت است.

از جمله آیه وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً⁽²⁾است؛ چنان‌که در تفسیر قمی‌⁽³⁾و منتخب البصائر⁽⁴⁾از معاویة بن عمّار روایت نموده که از آن حضرت، از معیشت ضنک پرسیدم که این معیشت برای چه کسانی است؟

فرمود: به خدا قسم! آن برای ناصبیان است.

عمّار گوید: گفتم: جعلت فداک! من آن‌ها را دیدم که در عمر طولانی خود در رفاهیّت عیش وسعت گذران نمودند، تا آن‌که از دنیا درگذشتند.

حضرت فرمود: به خدا قسم! تنگی معیشت ایشان در زمان رجعت است و به نحوی بر ایشان تنگ می‌شود که عذره؛ یعنی غایط، خواهند خورد.

[بیان برخی از آیات رجعت] 4 نجمة

از جمله آیه وَ حَرامٌ عَلی قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ‌⁽⁵⁾است، در تفسیر قمی‌⁽⁶⁾از محمد بن مسلم از حضرت باقر و صادق علیهما السّلام روایت نموده که فرمودند: هر قریه که خداوند، اهل آن را در دنیا به عذاب هلاک نمود، در زمان رجعت به دنیا رجوع نخواهند کرد.

این آیه عظیمه دلیلی بر حقیّت رجعت است، زیرا احدی از اهل اسلام این را انکار نمی‌کند که تمام مردمان در روز قیامت رجوع خواهند کرد، چه آنان‌که در دنیا به

عذاب هلاک شده‌اند و چه غیر آنان، پس قوله تعالی که فرموده: لا یَرْجِعُونَ؛ یعنی در رجعت بازگشت ننمایند ولی در روز قیامت همه خلایق بازخواهند گشت و امّا کسانی که مؤمن یا کافر محض‌اند و غیر ایشان از کسانی که به عذاب هلاک نشده‌اند؛ در زمان رجعت بازگشت خواهند کرد.

از جمله آیه وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ یُکَذِّبُ بِآیاتِنا فَهُمْ یُوزَعُونَ‌⁽¹⁾است؛ چنان‌که در منتخب البصائر⁽²⁾از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که در تفسیر این آیه فرمودند: احدی از مؤمنین نیست که در دنیا کشته شده باشد، مگر آن‌که به دنیا رجوع می‌کند تا به موت حتف انف بمیرد و احدی از مؤمنین نیست که مرده باشد مگر آن‌که رجوع می‌کند تا کشته شود.

در کتاب مذکور از ابی بصیر روایت نموده که حضرت ابی جعفر علیه السّلام به من فرمود:

آیا اهل عراق رجعت را انکار می‌نمایند؟

عرض کردم: بلی.

حضرت فرمود: آیا آیه وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً را تلاوت نمی‌نمایند؟⁽³⁾این ناچیز گوید: این حشر، مخصوص بعضی است که از آن به فوج تعبیر شده و این جز در زمان رجعت نیست، زیرا حشر در قیامت مخصوص به فوجی دون فوجی نیست و برای همه خلایق عام است.

از جمله آیه أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِیهِ‌⁽⁴⁾است؛ چنان‌که در تأویل الایات آمده: موعود، علی بن ابی طالب علیه السّلام است که خداوند به او وعده داده برای او از دشمنانش در دنیا انتقام کشد؛ یعنی وعده داده از آن‌ها در رجعت انتقام کشد و بهشت را برای او و دوستانش در آخرت وعده فرموده.

از جمله آیه إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ⁽¹⁾است؛ چنان‌که در تفسیر قمی‌⁽²⁾است که از حضرت ابی جعفر علیه السّلام از جابر پرسش شد، پس فرمود:

خداوند جابر را رحمت فرماید! او از فقه و دانش به درجه‌ای رسیده بود که تأویل آیه إِنَّ الَّذِی فَرَضَ را می‌دانست که مراد از ردّ معاد، همان رجعت است.

از جمله آیه وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ‌⁽³⁾است؛ چنان‌که در تفسیر برهان از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که در تفسیر این آیه: وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ* بِنَصْرِ اللَّهِ فرمود: در قبورشان به قیام قائم.

از جمله آیه وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ کَذلِکَ تُخْرَجُونَ‌⁽⁴⁾است؛ چنان‌که در کافی از حضرت ابی ابراهیم روایت نموده که فرمود: احیای زمین به باریدن باران بر آن نیست، بلکه به مبعوث فرمودن مرده‌هایی توسّط خداوند است که عدل را احیا می‌نمایند، پس زمین به احیای عدل و اقامه حدود الهی در آن احیا می‌شود و این از چهل شبانه‌روز باریدن باران در زمین نافع‌تر است.

از جمله آیه قالُوا یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا⁽⁵⁾است، در روضه کافی‌⁽⁶⁾از حسن بن شاذان واسطی روایت نموده که به حضرت ابی الحسن علی بن موسی الرضا علیه السّلام تشکّی جفای اهل واسط بر من را نوشتم؛ میان ایشان، طایفه‌ای از عثمانیّه بودند که مرا اذیّت می‌کردند.

توقیعی به خطّ مبارک آن سرور در جواب من وارد شد که مضمونش این بود: به درستی که خداوند عزّ و جلّ از اولیای ما بر صبر در دولت باطل پیمان گرفته، پس برای حکم پروردگار خود صبر کن! هرگاه سیّد خلایق قیام نماید، هرآینه خواهند گفت:

یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا، مراد از سیّد خلق حضرت بقیّة اللّه است؛ چنان‌که مراد از بعث از مرقد، رجعت آن‌هاست.

[تأویل آیات اثبات رجعت] 5 نجمة

از جمله آیه وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنی دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ⁽¹⁾است؛ چنان که در منتخب البصائر⁽²⁾از جابر از حضرت باقر علیه السّلام روایت نموده که فرمود: در این امّت احدی از نیک‌وبد نیست مگر آن‌که زود است که نشر کرده می‌شود. مؤمنین، به سوی قرّة عیون، فرح و انبساط نشر می‌شوند و امّا فجّار، خدا آن‌ها را به سوی خزی نشر می‌دهد. آیا قول باری‌تعالی را نشنیده‌ای که فرموده: وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنی دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ. در تفسیر قمی‌⁽³⁾است که مراد از عذاب ادنی، عذاب رجعت به شمشیر است.

لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ*⁽⁴⁾به درستی که ایشان در زمان رجعت رجوع می‌نمایند، تا آن که عذاب کرده شوند.

از جمله آیه أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً⁽⁵⁾است؛ چنان‌که در تفسیر قمی‌⁽⁶⁾آمده: مراد از الْأَرْضِ الْجُرُزِ، زمین خراب است و این مثلی است که خدا آن را برای رجعت و قائم بیان فرموده.

پس چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به خبر رجعت خبر داد، منکرین آن گفتند: مَتی هذَا

الْفَتْحُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‌⁽¹⁾پس خداوند فرمود: یا محمد! به ایشان بگو: یَوْمَ الْفَتْحِ‌⁽²⁾ای الرجعه آنان را که در دار دنیا کافر بودند، ایمانشان به ما در وقت رجعت نفع نمی‌بخشد، پس یا محمد! از ایشان اعراض نما! وَ انْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ‌⁽³⁾

از جمله آیه رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا⁽⁴⁾است، که حکایت از مشرکین می‌باشد؛ چنان‌که در منتخب البصائر⁽⁵⁾از حضرت باقر علیه السّلام روایت نموده که فرمود: این خاصّ اقوامی در رجعت بعد از موت است.

در بحار از حضرت رضا علیه السّلام روایت نموده که فرمود: به خدا قسم! مورد این آیه جز در زمان رجعت نیست.

از جمله آیه فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ‌⁽⁶⁾إلی قوله تعالی: یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْری إِنَّا مُنْتَقِمُونَ‌⁽⁷⁾چنان‌که در تفسیر قمی‌⁽⁸⁾است که فرمود:

این دخان وقتی است که در زمان رجعت از قبر خارج می‌شوند، پس ظلمت و تاریکی همه مردم را فرامی‌گیرد، آن‌گاه می‌گویند: این عذابی دردناک است.

فرمود: به درستی که ما عذاب را اندکی از آنان کشف می‌کنیم، به‌درستی که شما عودکنندگان به سوی قیامت هستند، پس اگر یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ در قیامت بود، باری‌تعالی نمی‌فرمود: إِنَّا کاشِفُوا الْعَذابِ قَلِیلًا إِنَّکُمْ عائِدُونَ‌⁽⁹⁾زیرا بعد از قیامت و آخرت، عود و بازگشتی نیست، پس فرمود: یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْری؛ یعنی فی القیامة إِنَّا مُنْتَقِمُونَ.

از جمله آیه قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ‌⁽¹⁾است؛ چنان‌که در کتاب تأویل الآیات از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که فرمود: ایّام مرجّوه سه روز است؛ یکی روز قیام قائم، دیگری روز کرّه که مراد، رجعت است و سوّمی روز قیامت.

از جمله آیه وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَکانٍ قَرِیبٍ یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ‌⁽²⁾است؛ چنان‌که در تفسیر قمی‌⁽³⁾است که فرمود: منادی به اسم قائم علیه السّلام و اسم پدر او ندا می‌کند و در بیان فرمود: یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ که صیحه آسمانی بر خروج قائم است و مراد از یَوْمُ الْخُرُوجِ یوم رجعت است.

از جمله آیه یَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً⁽⁴⁾است؛ چنان‌که در تفسیر قمی‌⁽⁵⁾است که شقّ ارض از ایشان در زمان رجعت می‌باشد.

از جمله آیه یَوْمَ هُمْ عَلَی النَّارِ یُفْتَنُونَ‌⁽⁶⁾است؛ چنان‌که در منتخب البصائر⁽⁷⁾از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که فرمود: در رجعت شکسته می‌شوند، چنان‌که طلا شکسته می‌شود، تا آن‌که هرچیزی به سوی شبه؛ یعنی حقیقت خود رجوع نماید.

از جمله آیه وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِکَ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ‌⁽⁸⁾است؛ چنان‌که در تفسیر قمی،⁽⁹⁾بحار و عوالم آمده: مراد از آیه، آن است که به درستی که حق کسانی که به غضب به آل محمد ظلم کردند، عذابی پس‌تر از این است و آن سیف‌⁽¹⁰⁾

العبقری الحسان ؛ ج‌8 ؛ ص650

در رجعت می‌باشد.

از جمله آیه قُمْ فَأَنْذِرْ⁽¹⁾است؛ چنان‌که در بحار⁽²⁾فرمود: مراد، قیام آن بزرگوار در زمان رجعت است که در آن به انذار مردمان قیام می‌فرماید.

از جمله آیه وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوی‌⁽³⁾است که معنی آن، این است که شهرستان قوم لوط را بیفکند؛ یعنی آن را منقلب ساخت و زیروزبر گرداند؛ بعد از این‌که بر جناح جبرییل او را قریب به آسمان برده بود و مراد از الْمُؤْتَفِکَةَ، بصره است و دلیل بر این، قول امیر المؤمنین علیه السّلام است که در وقت فتح بصره فرمود: یا اهل البصره یا اهل المؤتفکة یا جند المرئة و اتباع البهیمة إلی ان قال علیه السّلام: و قد اتفکت بأهلها مرّتین؛ یعنی و به تحقیق دو مرتبه با اهل خود زیروزبر شد، و علی اللّه تمام الثالثة؛ بر خداست که دفعه سوّم او را زیروزبر کند و آن در زمان رجعت واقع شد.

از جمله آیه یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً⁽⁴⁾است؛ چنان‌که در منتخب البصائر⁽⁵⁾است که از حضرت صادق علیه السّلام از رجعت سؤال کرده شد که آیا آن حقّ است؟

حضرت فرمود: بلی و حدیث را بیان فرمود که در رجعت حسینیّه است، تا آن‌که راوی گفت: آیا تمام مردم با آن حضرت رجعت خواهند کرد؟

حضرت فرمود: لا بدّ این‌چنین است؛ چنان‌که خداوند در کتاب خود ذکر فرموده:

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً؛ یعنی قوما بعد قوم. الحدیث.

از جمله آیه تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خاسِرَةٌ⁽⁶⁾است؛ چنان‌که در منتخب البصائر⁽⁷⁾است

که حضرت صادق علیه السّلام در بیان این آیه تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خاسِرَةٌ⁽¹⁾فرمود: یعنی هرگاه به دنیا رجوع نمایند، برگشتنی با خسران است.

به آن حضرت گفته شد: یابن رسول اللّه! خداوند متعال می‌فرماید: فَإِنَّما هِیَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ⁽²⁾خداوند از این‌چه اراده کرده؟

فرمود: هرگاه از رجوع‌کنندگان به دنیا انتقام کشید و بدن‌های ایشان مردند، ارواحشان در حالی می‌مانند که نمی‌خوابند و نمی‌میرند.

از جمله آیه کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ‌⁽³⁾است؛ چنان‌که در تأویل الایات از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که در تأویل این آیه مبارکه فرمود:

یعنی مرّة فی الکرّة و هی الرجعة و مرّة اخری یوم القیامه.

از جمله آیه وَ قَضَیْنا إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْکِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً⁽⁴⁾ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ‌⁽⁵⁾الی قوله تعالی: وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً⁽⁶⁾در کتاب به بنی اسراییل اعلام نمودیم که در زمین دو بار فساد خواهید کرد و هرآینه سرکشی خواهید کرد، البتّه سرکشی بزرگ، پس چون وعده نخستین آن بیاید، بندگانی صاحب قوّت سخت را بر شما می‌فرستیم؛ پس به جستجو میانه خانه‌ها روند و باشد وعده کرده شده؛ پس برای شما نصرت بر ایشان را برگرداندیم، شما را به مال‌ها و پسران مدد کنیم و شما را بسیارتر از راه مرد و مدد می‌گردانیم.

از حضرت صادق علیه السّلام مروی است که در تأویل این آیه فرمودند:

مراد از لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ قتل امیر المؤمنین و طعن حسین بن علی علیهما السّلام

است، مراد از وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً، قتل حسین بن علی علیه السّلام‌⁽¹⁾است و مراد از ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ، زمان رجعت و بازگشت به دنیاست.

این ناچیز گوید: آیات، ادلّه و مؤلّه به رجعت مطلقه، فوق حدّ احصا و خارج از عدّ و استقصاست، پس ذکر همین‌قدر از آن‌ها کافی است. لمن القی السمع و هو شهید و لا ینفع ذکر تمام الأیات القرانیّة لو فرضت مؤلّة بالرّجعة للمنکر العنید.

برج سوّم [آیات رجعت]

اشاره

در آیات قرآنی که اشعار به وقوع رجعت دارند و در آن چند نجمه است.

[تفسیر برخی از آیات رجعت] 1 نجمة

بدان!

از جمله آن آیات، آیه اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتاکُمْ ما لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِینَ‌⁽¹⁾است؛ یعنی نعمت خدا را بر شما یاد کنید، چون در شما پیغمبرانی گردانید و شما را پادشاهان کرد و به شما چیزی داد که به هیچ‌کس از جهانیان نداد.

در منتخب البصائر⁽²⁾است که از حضرت صادق علیه السّلام از این آیه مبارکه، سؤال کرده شد، پس فرمود: مراد از انبیا، رسول اللّه، ابراهیم، اسماعیل و ذرّیّه اسماعیل است و مراد از ملوک، ائمّه طاهرین‌اند.

راوی عرض کرد: کدام ملک است که به شما ائمّه عطا کرده شده؟

فرمود: ملک جنّت و ملک کرّت و رجعت است.

از جمله آیه وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ

الْمَوْتی‌⁽¹⁾است؛ چنان‌که در کافی‌⁽²⁾به اسناد خود از احمد بن حمار از حضرت ابی الحسن الاوّل علیه السّلام روایت نموده که گفت: به حضرت عرضه داشتم: قربانت گردم! مرا از حضرت خاتم النبیّین خبر می‌دهی که وارث تمام انبیا و مرسلین بودند؟

فرمود: بلی.

عرض کردم: از آدم گرفته تا زمان خودش؟

فرمود: خداوند هیچ پیغمبری را مبعوث نفرموده مگر آن‌که محمد اعلم از او بوده.

راوی گوید: عرض کردم: عیسی بن مریم به اذن و اجازه باری‌تعالی مرده را زنده می‌کرد.

فرمود: راست گفتی و سلیمان بن داود نطق طیور را می‌فهمید و رسول خدا بر این منازل قادر بود، تا آن‌که فرمود: و به درستی که خداوند متعال در کتاب خود می‌فرماید: وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی؛ به تحقیق ما وارث قرآن هستیم، قرآن آن چنانه‌ای که در آن است آن‌چه که کوه‌ها به او سیر می‌کند، بلدان به او تقطیع می‌شود و مردگان به آن زنده می‌شوند.

از جمله آیه قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ‌⁽³⁾است؛ یعنی ابلیس عرض کرد: بارخدایا! تا روز قیامت مرا مهلت بده! خطاب آمد: به درستی که تو از مهلت‌دادگان تا روز وقت معلوم هستی نه تا روز قیامت.

در منتخب البصائر⁽⁴⁾و تفسیر برهان از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود:

به درستی که شیطان عرض کرد: مرا تا یوم البعث مهلت بده!

باری‌تعالی ابا نمود و فرمود: به درستی که تو از مهلت‌دادگان تا یوم وقت معلوم