تفسیر نور جلد 4

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

مقدّمه مؤلّف:

بسم اللّه الرّحمٰنِ الرّحیم

الحمدللّٰه رب العالمین و صلّی اللّٰه علی سیدنا محمّد و آله الطاهرین

الحمدللّٰه الّذی هدانا لهذا و ما کنّا لنهتدی لولا أن هدانا اللّه

قرآن که جلوه‌ای از عظمت خدا ومعجزه‌ای جاوید و دلیلی روشن و پیشگویی صادق و تاریخی صحیح و منطقی محکم و گواهی روشن و ذکری عمیق و نعمتی والا و دریایی بی‌نهایت است،هم طرح می‌دهد و هم شیوه‌ی اجرا و الگو معرفی می‌کند،هم تشویق دارد و هم هشدار می‌دهد،هم گذشته را برای انسان ترسیم می‌کند و هم از آینده خبر می‌دهد،هم برای عوام مطلب دارد و هم برای خواص نکته‌ها،هم غیب دارد وهم شهود،هم عوامل عزّت را بیان می‌کند و هم عوامل ذلّت را،هم نورِ فکر و منطق و بیان امروز است و هم انیس و مونس و نور قبر و قیامت است.

شنیدنی است که در حدیث می‌خوانیم:دلیل وجوب نماز آن است که قرآن از مهجوریت بیرون آید،چون بر هر نمازگزار واجب است شبانه روز ده‌بار سوره حمد و سوره دیگری از قرآن را بخواند.

امام رضا علیه السلام فرمود:هر چه از ما شنیدید،دلیل قرآنی آن را از ما بخواهید تا بگوییم این سخن از کدام آیه استفاده شده است.

از سخت‌ترین القاب قرآن در مورد انسان،لقب پوچ بودن است که قرآن می‌فرماید:اگر کتاب آسمانی را به پا ندارید،پوچید: «یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لَسْتُمْ عَلیٰ شَیْءٍ

حَتّٰی تُقِیمُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ»

⁽¹⁾ وانتقاد قرآن نثار کسانی می‌شود که در قرآن تدبّر نمی‌کنند: «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا» ⁽²⁾

قرآن،میزانِ شناسایی سخنِ اولیای خداست و به ما فرموده‌اند:هرگاه سخنی از ما شنیدید آن را با قرآن تطبیق دهید،اگر ضد قرآن بود آن سخن را به دیوار بزنید.

قرآن،ثقل اکبر است واهل‌بیت پیامبر علیهم السلام ثقل اصغر،ورسول خدا صلی الله علیه و آله بارها فرمود:من دو چیز گرانبها میان شما باقی می‌گذارم که هرگز از هم جدا نشوند تا در قیامت کنار حوض کوثر به من ملحق شوند؛کتاب خدا و اهل بیت من. ⁽³⁾

معنای جدا نشدن قرآن از اهل بیت آن است که الآن نیز در کنار قرآن،حضرت مهدی عجل اللّٰه تعالی فرجه الشریف هستند و تفسیر قرآن بدون توجّه به روایات معتبر گمراهی است،زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:اگر به این دو(کتاب و اهل بیتم) تمسک کنید،هرگز گمراه نشوید.آری تمسک به هر یک و رها کردن دیگری گمراهی است.

اگر نتوان به مقام فاطمه زهرا علیها السلام رسید،ولی به مقام دختر کنیز او فضه که می‌توان رسید،در تاریخ می‌خوانیم:این بانوی گرامی بیست سال تمام گفتگوهایش را در قالب آیات قرآن بیان می‌کرد.

قرآن سرچشمه‌ی علوم و معارف و تنها کتاب آسمانی است که تحریف نگردیده و هر چه علم پیش می‌رود پرده‌ای از اسرار آن کنار رفته و لطایفی را به انسان عرضه می‌کند.تشبیهات و مثال‌های قرآن هرگز کهنه نمی‌شود و تکرارهای آن پر از نکته است.

در این جلد با تفسیر سوره‌هایِ هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل آشنا خواهید شد و از آنجا که سوره یوسف بخاطر شیوه داستانی خاص خود

خوانندگان بیشتری دارد و بسیاری از مفسران این سوره را به طور جداگانه تفسیر کرده‌اند و مطالعه تفسیر این سوره برای انس با تفسیر سایر سوره‌ها می‌تواند مفید باشد،لذا این سوره علاوه بر درج در این جلد،جداگانه نیز چاپ می‌شود، تا کسانی‌که حوصله‌ی مطالعه تفسیر همه قرآن را ندارند،حداقل با سوره یوسف آشنا شوند.

گفتنی است که قصه‌های قرآن،نه براساس خیال است و نه به شیوه‌ی تاریخ نگاری،بلکه حقایق تاریخی است آن هم به صورت گزینشی که برای عبرت بیان می‌شود.مثلاً در سوره یوسف سخنی از سنّ وسال یوسف و محل و طول چاه ونام برادران او،برده نشده است.زیرا در هیچ یک از اینها نقش تربیتی نیست و حتی نامی از مادر یوسف برده نشده،زیرا یا مادرش در کودکی از دنیا رفته و خاله‌اش به جای او مادری می‌کرده و یا وقتی قرآن می‌گوید؛پدر که از پیامبران برگزیده‌ی خداست،از گریه نابینا شد معلوم می‌شود که مادر او در چه حالی بوده است و بازگو کردن حالات هیجانی او نقش تربیتی ندارد.به هرحال هنر قرآن بیان داستان‌هایی واقعیت‌دار،پرمحتوا،جذّاب و عبرت‌انگیز است که در آن اصول تربیتی،ارشادی،اعتقادی،حقوقی،سنت‌های الهی،قدرت خدا، خنثی شدن توطئه‌ها و عوامل عزت ورشد و پیامدهای صبر و مقاومت و تقوا نهفته است.

تقاضای اینجانب از خوانندگان عزیز آن است که پس از مطالعه‌ی تفسیر سعی کنند مطالب و نکات را با دوستان خود گفتگو نمایند و با یک بار دیدن قانع نباشند،زیرا قرآن کسی را عالم ربانی می‌داند که درس گرفتن از کتب آسمانی را کار دائمی خود قرار دهد: «کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ» ⁽¹⁾

تقاضای دیگرم آن است که در هر منطقه‌ای به سراغ علمای با تقوا و قرآن شناس رفته و گرد او جمع و هر هفته با چند آیه قرآن آشنا شوند.

از اساتید و علما و مدرسین حوزه‌ها نیز تقاضا دارم که درس تفسیر را مثل دروس رسمی قرار دهند و فضلای عزیز،رساله‌هایی پیرامون معارف قرآن همراه با تقریرات دروس فقهی داشته باشند.

از اساتید دانشگاه ونویسندگان می‌خواهم که هر روز چند دقیقه‌ای را سهم مطالعه یکی از تفاسیر معتبر قرار دهند،تا خدای ناکرده مشمول شکایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قرار نگیریم که در قیامت می‌فرماید: «یٰا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً»

از گویندگان و خطبای عزیز تقاضا می‌کنم که در سخنرانی خود بر محتوای قرآنی و روایی اضافه نمایند و بیان خود را فقط در حدّ توضیح و تفسیر آیات و روایات قرار دهند،نه آنکه یک آیه را سوژه سخن قرار داده و تمام مدت سخنان خود را محور قرار دهند.

تقاضای دیگرم تدبر در آیات و جستجوی نکات جدید است،زیرا قرآن که به همه دستور تدبر می‌دهد،لابد انسان به نکته تازه می‌رسد و هرگز فکر نکنیم که همه مطالب را بزرگان قبل از ما فهمیده‌اند که اگر چنین بود خداوند دستور تدبر به دیگران نمی‌داد.

آخرین تقاضای من آن است که پیشنهادات اصلاحی و یا انتقادات خالصانه خود را برای ما ارسال فرمایید،تا در چاپ‌های بعدی استفاده گردد.

در خاتمه از همکاری حجج اسلام:سیّد جواد بهشتی،محمود متوسل،بهرام محمّدیان و علی‌محمّد متوسلی،که در تتبّع تفاسیر،تکمیل،تنظیم و ویراستاری این جلد ما را یاری کرده‌اند تشکّر می‌کنم.

محسن قرائتی

تابستان 78

سیمای سوره‌ی هود

اشاره

این سوره در سال‌های آخر حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در مکّه نازل شده است، سال‌هایی که به جهت وفات حضرت ابوطالب و حضرت خدیجه مسلمانان در شرایط بسیار سختی بسر می‌بردند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:سوره‌ی هود مرا پیر کرد. ⁽¹⁾زیرا آیه‌ی استقامت در این سوره نازل شده است: «فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ» ⁽²⁾همان گونه که به تو دستور داده شده پایداری و صبر کن و یاران تو نیز باید پایداری کنند.امّا بی‌صبری یاران پیامبر صلی الله علیه و آله آن حضرت را زجر می‌داد.

محتوای این سوره که یکصدوبیست‌وسه آیه دارد،تاریخ پیامبران و به خصوص حضرت نوح علیه السلام و توجّه به مسائل اعتقادی است.از دقّت در تاریخ انبیا استفاده می‌شود که حرکت انبیا یک جریان مستمر تاریخی است،نه یک حادثه‌ی زودگذر.تاریخ پیامبران و اقوام آنان قانون‌مند است و مطالعه‌ی آن رمز سقوط یا عزّت ملّت‌ها را روشن می‌سازد و نشان می‌دهد که دین از جامعه جدا نیست و سرنوشت جامعه بستگی تمام به دین و آئین مردم آن جامعه دارد.

در این سوره پنج مرتبه نام حضرت هود علیه السلام آمده است که برابر با تکرار این نام در باقی قرآن است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان.

الر کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ«1»

الف لام را،(قرآن)کتابی است که آیات آن استوار گشته،آنگاه از جانب حکیمی آگاه،شرح و تفصیل داده شده است.

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ«2»

که جز خداوند یکتا را نپرستید،همانا از طرف او برای شما هشدار دهنده و بشارت دهنده هستم.

نکته‌ها:

قرآن از همین حروف الفبا تشکیل شده که همواره در اختیار همه هست،امّا خداوند از همین حروف ساده،کتابی ساخته که کسی نمی‌تواند مشابه آن را بیاورد.چنانکه انسان از خاک،آجر و سفال می‌سازد،ولی خداوند ازهمین خاک،هزاران نوع گل،گیاه،میوه،حیوان و انسان خلق می‌کند.آری،همان گونه که قدرت خداوند را در نظام تکوین می‌بینیم،قدرت او را در کتاب تشریع نیز مشاهده می‌کنیم.

قرآن کتابی است هم محکم و هم مفصّل،نه تناقض دارد و نه تهافت،هم فصیح است و هم بلیغ،محتوایش در فصل‌ها و سوره‌های مختلف،جدای از یکدیگر امّا به دنبال هم و پیوسته آمده است.

قرآن،کتابی است محکم که یک روح دارد و آن روحِ توحید است و تمام داستان‌ها و

مواعظ و احکام و آیات قرآن،تفصیل همان روح توحید است.

قرآن کتابی است محکم،نه تغییر و تحریف یافته و نه قابل شکّ و تردید است.بنای آن بر حدس و فرض نیست،بلکه همه‌ی مطالبش محکم و استوار است.

پیام‌ها:

1-قرآن کتاب بس مهم است.( «کِتٰابٌ» نکره وتنوین دارد که رمز عظمت است)

2-الفاظ و محتوای قرآن،نشانه‌ی عظمت آن است.«آیة»

3-بنیان قرآن،محکم واستوار است وهیچ چیزی نمی‌تواند سبب تزلزل آن شود، بلکه با پیشرفت علم،اسرار این کتاب بیشتر کشف می‌شود. «أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ»

4-قانون و کتاب،هم باید محکم باشد و هم روشن و واضح. أُحْکِمَتْ ... ثُمَّ فُصِّلَتْ (قوانین غیر الهی،یا محکم نیست،یا روشن نیست و یا قانونگذار طبق حکمت و مصلحت و آگاهی،قانون را وضع نکرده است)

5-قرآن،هم استدلالی و تزلزل ناپذیر است و هم جامع تمام ابعاد زندگی دنیوی و اخروی می‌باشد. أُحْکِمَتْ ... ثُمَّ فُصِّلَتْ

6-کلیّات قرآن یکجا بر قلب پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده،آنگاه در مدّت بیست و سه سال تفصیل داده شده است. أُحْکِمَتْ ... ثُمَّ فُصِّلَتْ

7-چون خداوند حکیم است،کتابش محکم است و چون خبیر است،تمام نیازها را تفصیل داده است. أُحْکِمَتْ ... ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ

8-دعوت به یکتاپرستی،سرلوحه‌ی پیام همه‌ی انبیاست. «أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ»

9-فلسفه‌ی نزول کتب آسمانی،توحید و پاکسازی جامعه از شرک است. کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ... أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

10-دعوت به یکتاپرستی و هشدار و بشارت،نمونه‌ی سخن استوار خداوند است. أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ... أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

11-پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب خدا،امّا برای سعادت مردم آمده است. «إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ»

12-شیوه‌ی تبلیغ پیامبران،هشدار و بشارت است. «نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ»

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ«3»

و از پروردگارتان طلب مغفرت کنید و بسوی او بازگردید تا شما را به بهره‌ای نیکو تا مدّتی معیّن(که عمر دارید)کامیاب کند و به هر صاحب فضیلتی فزونی بخشد و اگر(از بندگی‌خدا)روی بگردانید،همانا من‌از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،توحید مطرح شد و در این آیه،بازگشت به خداوند و قرار گرفتن در مدار توحید مطرح است.

«مَتٰاعاً حَسَناً» یعنی زندگی دلنشین همراه با آرامش روحی،در برابر کسانی که به خاطر اعراض از یاد خدا،معیشتی ضنک و زندگی تلخ دارند،گرچه از نظر مادّیات در آسایش و رفاه هستند.

پیام‌ها:

1-یکی از وظائف پیامبران،بازسازی منحرفان است. «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا»

2-تا اسنان خود را از گناه پاک نکند وسبکبال نشود،نمی‌تواند به سوی حقّ پرواز کند. «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا»

3-محو گناه کافی نیست،حرکت بسوی خدا لازم است. «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا»

4-توبه واجب است. «تُوبُوا إِلَیْهِ»

5-توبه از گناه،سبب بازگشت الطاف مادّی خدا نیز می‌شود. فَتُوبُوا ... یُمَتِّعْکُمْ

6-امکاناتی که در اختیار کافران وگنهکاران است،چون در راه فساد و فتنه به کار می‌رود،مبارک و حسن نیست. «مَتٰاعاً حَسَناً»

7-زندگی خوب،مورد توجّه اسلام است. «مَتٰاعاً حَسَناً»

8-ایمان وتوبه،زندگی انسان را تا آخرعمر بیمه می‌کند. یُمَتِّعْکُمْ ... إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

9-توبه،رمز کامیابیِ کیفی و کمّی است. «مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی»

10-توبه،عامل جلوگیری از مرگ‌های ناگهانی است. «إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی»

11-تاریخ وزمان مرگ،بر انسان مجهول است. «إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی»

12-درجات در قیامت متفاوت است.هرکس فضیلت بیشتری در دنیا کسب کند، لطف بیشتری در آخرت دریافت خواهد کرد. «یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ»

13-پیامبران دلسوز مردمند.جمله‌ی «فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ» در قرآن زیاد آمده است.

إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ«4»

بازگشت شما به سوی خداست و او بر هر چیزی تواناست.

أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ«5»

بدانید که مخالفان برای آنکه خود را از پیامبر پنهان دارند،سر و سینه‌های خود را به هم نزدیک می‌کنند و لباس‌های خویش را بر سر می‌کشند(تا شناخته نشوند،غافل از آنکه)خداوند تمام کارهای سرّی و آشکار آنان را می‌داند.همانا او به اسرار درون سینه‌ها آگاه است.

نکته‌ها:

«یَثْنُونَ» ،به معنای نزدیک قراردادن و خم کردن دو چیز است؛( «اثْنٰانِ» یعنی دوتا)و به کینه در دل گرفتن نیز گفته می‌شود.بنابراین جمله «یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ» یا به معنای آن است که کفّار سینه‌های خود را برای حرف‌های محرمانه و توطئه علیه انبیا به هم نزدیک می‌کنند و یا به معنای آن است که آنها کینه‌ی انبیا را در دل دارند.

در آیه 7 سوره‌ی نوح می‌خوانیم: «جَعَلُوا أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیٰابَهُمْ» یعنی کفّار انگشتان خود را در گوش‌هایشان می‌گذارند و لباس خود را بر سرشان می‌کشند تا ندای انبیا

را نشنوند.

مهم‌ترین اشکال منکرین معاد دو چیز است:

الف:چه قدرتی می‌تواند مردگان را زنده کند،که آیه‌ی 4 می‌فرماید: «هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» خداوند بر هر کاری قادر است.

ب:چگونه ذرّات پخش شده یکجا جمع می‌شوند،که آیه‌ی 5 می‌فرماید: «إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ»

پیام‌ها:

1-بازگشت ما تنها به سوی خداست،نه دیگران. «إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ»

2-در آیات قبل توحید و نبوّت مطرح بود،این آیه اصل معاد را مطرح می‌کند.

«إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ»

3-بر فرض اهداف شوم خود را از پیامبر مخفی بدارید،خداوند که عالم به اسرار سینه‌هاست. یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ ... إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

جزء«12»

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ«6»

و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست،مگر آنکه روزی او بر خداست و او قرارگاه دائمی و جایگاه موقّت او را می‌داند.همه در کتاب آشکاری ثبت است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «دَابَّةٍ» از«دَبیب»به معنای آهسته راه رفتن و قدم‌های کوچک برداشتن است، ولی به هر جنبنده‌ای اطلاق می‌شود.

«رزق»به معنای بخشش مستمرّ است،چه مادّی و چه معنوی،و لذا در دعا می‌خوانیم:

الّلهم ارزقنی...قلباً خاشعاً...و لساناً ذاکراً...و علماً نافعا ⁽¹⁾رزقی که خداوند می‌دهد از هر جهت مناسب با موجودات است،مثلاً غذای کودک در شکم مادر به تناسب نیاز او تغییر می‌کند تا آنکه پس از تولّد تبدیل به شیری گوارا می‌شود و الاّ انسان با چه قدرتی می‌توانست به نوزاد در رحمِ مادر غذا برساند و یا نوزاد چگونه می‌توانست غذای خود را بدست آورد. «وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ یَرْزُقُهٰا» ⁽²⁾

«مستقر»،به معنای جایگاه ثابت و«مستودع»به معنای ودیعه گذاشتن و گرفتن آن است که کنایه از جایگاه موقّت است.

حضرت علی علیه السلام در وصیّت به فرزندش امام حسن می‌فرماید:رزق دوگونه است:نوعی از آن را باید با تلاش و کوشش بدست آوری و نوعی دیگر خود به سراغ تو می‌آید. ⁽³⁾(مثل نور،باران وهوا در طبیعت و هوش،حافظه واستعداد در انسان)

پس مراد آیه آن نیست که در گوشه‌ای بنشینیم و منتظر نزول غذای آسمانی باشیم،بلکه منظور آن است که هم کار و تلاش داشته باشیم و هم آنچه را بدست می‌آوریم رزقی از جانب خدا بدانیم،لذا همه‌ی پیشوایان دینی ما کار می‌کرده‌اند.

لازمه‌ی رزق‌رسانی به همه‌ی موجودات،علم به مکان و نیاز آنهاست،باید یک سیستم بسیار دقیق وجود داشته باشد که آخرین آمار،آخرین نیازها و آخرین قرارگاه را بداند.تعداد انسان‌ها و حیوانات از دریایی،هوایی و صحرایی و همه‌ی موجودات ریز و درشت با ویژگی‌های گوناگون و نیازهای بسیار متنوّع آنان را بداند. «یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا»

اگر همه‌ی امور در کتاب مبین است «کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ» ،پس کسی که علم کتاب را داشته باشد،همه چیز را می‌داند.در آیه آخر سوره‌ی رعد می‌خوانیم:به کفّار بگو:شاهد من خداوند است و کسی که علم کتاب را دارا است.روایات شیعه و سنّی می‌گویند که مراد از این شخص حضرت علی علیه السلام است.

خداوند دو سنّت دارد:یکی سنّت رزق رسانی و یکی سنّت اجرای امور از طریق اسباب و وسایل،بنابراین رسیدن به رزق منافاتی با قانون تلاش انسان‌ها ندارد.

پیام‌ها:

1-موجود زنده،حقّ تغذیه دارد و خداوند این حقّ را بر خود واجب کرده است.

«مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا»

2-رزق ما بدست خداست،در برابر دیگران گردن خم نکنیم. مٰا مِنْ دَابَّةٍ ... إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا

3-درباره‌ی روزی،نه حرص بورزیم و نه بترسیم. وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ ... إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا

4-خداوند،هم منابع رزق را در اختیار ما قرار داده و هم عقل و وسیله‌ی استخراج،اکتشاف و تحصیل آن را به ما عطا کرده است. «إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا»

5-هرکجا برویم،زیر نظر خدا هستیم.چه در سفر و چه در حضر. «یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا»

6-همه‌ی اطلاعات و آمار این جهان به طور دقیق در مرکزی ثبت و ضبط می‌شود. «کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ»

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ«7»

او کسی است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز(دوران)آفرید و عرش (حکومت)او بر آب قرار داشت،تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید و اگر بگویی که شما پس از مرگ زنده خواهید شد،همانا کفّار خواهند گفت:این نیست مگر سحری آشکار.

نکته‌ها:

مراد از شش روز در آیه،شش مرحله و دوران است.زیرا در ابتدای آفرینش،خورشیدی نبود تا شب و روزی باشد.

کلمه‌ی«عرش»به سقف و مکان مسقّف و داربست و همچنین به تختِ بلند و بزرگ پادشاهان اطلاق می‌شود و گاهی به عنوان کنایه از قدرت بکار رفته است.مثلاً می‌گویند:

فلانی بر تخت نشست،یا آنکه فلانی را از تخت پائین کشیدند،یعنی قدرتش از بین رفت.

سؤال:این آیه،هدف خلقت را آزمایش انسان می‌داند، «لِیَبْلُوَکُمْ» ولی آیات دیگر امور دیگری را بیان کرده‌اند،چگونه است؟

پاسخ:هدف‌ها در طول یکدیگر و به صورت مرحله‌ای است،چنانکه شخمِ زمین برای کشت است و کشت برای گندم و گندم برای نان و نان برای انسان.آیات قرآن نیز مراحلی را برای هدف خلقت انسان بیان کرده است:

الف:آفرینش برای آزمایش است. «لِیَبْلُوَکُمْ»

ب:آزمایش،برای جدا کردن خوبان از بدان است. «لِیَمِیزَ اللّٰهُ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ» ⁽¹⁾

ج:جدا کردن خوبان از بدان،برای جزا و کیفرِ متناسب است. «لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ» ⁽²⁾

د:جزا و کیفرِ متناسب،برای عمل به وعده بوده است. «وَعْداً عَلَیْنٰا» ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام فرمود:آزمایش خداوند برای دانستن نیست،بلکه آزمایش او برای بروز عکس‌العمل از انسان است،تا اگر عملش خوب بود،پاداش گیرد و اگر بد بود،کیفر بیند. ⁽²⁾

در روایات، «أَحْسَنُ عَمَلاً» به«احسن عقلا و اورع عن محارم اللّه و اسرع فی طاعة اللّه» ⁽³⁾و در بعضی روایات به«ازهد فی الدنیا» ⁽⁴⁾تفسیر شده است،چنانکه امام صادق علیه السلام می‌فرماید:حُسن عمل،یعنی عملِ همراه علم،اخلاص و تقوی،نه عمل زیاد. ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1-جهان،برای انسان آفریده شده است. خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... لِیَبْلُوَکُمْ

2-گرچه قدرت الهی می‌تواند همه چیز را در یک لحظه بیافریند،ولی حکمت الهی اقتضا می‌کند که آفرینش تدریجی باشد. خَلَقَ ... فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ

3-سرچشمه‌ی مادّی آسمان‌ها وزمین،آب ویا موادّ مذابّ بوده است. «کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ»

4-آب،قبل از آسمان‌ها و زمین وجود داشته است. «کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ»

5-هدف از آفرینش همه‌ی موجودات،رشد معنوی واختیاری انسان بوده است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

6-کیفیّت عمل مهم است،نه کمیّت آن. «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً»

7-آسمان و زمین برای کار نیک آفریده شده،نه برای کامیابی و لذّت‌طلبی و غافل بودن. «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً»

8-منکرین معاد،برهان ندارند و فقط تهمت می‌زنند. «إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ»

وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ مٰا یَحْبِسُهُ أَلاٰ یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ«8»

وهرگاه عذاب را تا مدّت محدودی از آنان به تأخیر بیندازیم،(به مسخره) می‌گویند:چه عاملی جلوی عذاب ما را گرفت؟بدانید روزی که قهر وعذاب ما به سراغشان بیاید،از ایشان بازگشتی نیست و آنچه بدان مسخره می‌کردند،آنان را فراخواهد گرفت.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «أُمَّةٍ» ،هم به گروهی که هدف مشترک دارند گفته می‌شود وهم به معنای زمان است.در این آیه،مراد از «إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ» ،زمانِ مشخّص ومحدود است.چنانکه در سوره‌ی یوسف آیه‌ی 45 نیز می‌خوانیم: «وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ» یعنی زندانیِ‌آزاد شده،پس از مدّتی به یاد یوسف افتاد.

طبق بعضی روایات،یکی از مصادیقِ «أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ» زمان قیام حضرت مهدی علیه السلام است، یعنی خداوند تا آن زمان عذاب را از این امّت برداشته است. ⁽¹⁾

تأخیر عذاب الهی مصالحی دارد؛همچون توفیق توبه برای گنهکاران،تولّد فرزندانِ مؤمن از والدین منحرف،علاوه بر آنکه وجود افراد صالح و دعای آنان،سبب تأخیر در نزول عذاب الهی می‌گردد.

پیام‌ها:

1-برخی کارهای خداوند،زمان‌بندی دارد. أَخَّرْنٰا ... إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ

2-قهر خداوند قابل تأخیر است. أَخَّرْنٰا ...

3-مهلت ومدّت تأخیر قهر وعذاب الهی،اندک است. «إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ»

4-تأخیر در عذاب،نشانه‌ی لطف خداست،نه دلیل ضعف خدا.پس آن را مسخره نکنیم. وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا ... لَیَقُولُنَّ مٰا یَحْبِسُهُ

5-قهر الهی،از مسخره‌کنندگان کافر برداشته نمی‌شود. «لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ»

6-به مهلت خداوند مغرور نشویم که عذاب الهی دیر و زود دارد،امّا سوخت و سوز ندارد. «یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ»

7-شیوه‌ی برخورد کفّار،مسخره کردن عقاید دینی است. «کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ»

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ«9»

واگر به انسان از جانب خود نعمتی بچشانیم،سپس آن را از او بازپس‌گیریم، همانا او نومید و ناسپاس خواهد بود.

نکته‌ها:

نه هر نعمتی نشانه‌ی محبّت خداست و نه گرفتن هر نعمتی،نشانه‌ی قهر و غضب است، بلکه چه بسا آزمایش الهی است.

انسان چون حکمت الهی و مصالح امور را نمی‌داند،زود قضاوت می‌کند،مأیوس می‌شود و کفر می‌ورزد.

پیام‌ها:

1-کامیابی‌های انسان تنها در حدّ چشیدن است. أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ ...

2-نعمت‌های الهی،فضل و رحمت خداست،نه استحقاق ما. أَذَقْنَا ... رَحْمَةً

3-اگر مدّت کامیابی انسان طول کشید،مغرور نشویم. أَذَقْنَا ... ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا ( «ثُمَّ» نشانه‌ی مدّتی طولانی است)

4-دادن‌ها و گرفتن‌ها به دست اوست. أَذَقْنَا ... نَزَعْنٰاهٰا

5-گرفتن رحمت از انسان،برای او سخت است. «نَزَعْنٰاهٰا» («نزع»کشیدن همراه با سختی است)

6-انسان کم ظرفیّت است و با از دست دادن نعمتی،از رحمت گسترده‌ی الهی

مأیوس می‌شود. ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا ... إِنَّهُ لَیَؤُسٌ

7-ایمان ما به خداوند نباید وابسته به کامیابی‌ها وشیرینی‌های زندگی باشد.

نَزَعْنٰاهٰا ... إِنَّهُ لَیَؤُسٌ

8-یأس از رحمت خداوند،مقدّمه‌ی کفر وناسپاسی است. ⁽¹⁾«إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ»

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ«10»

و اگر پس از سختی و محنتی که به انسان رسیده،نعمتی به او بچشانیم (چنان مغرور می‌شود که)می‌گوید:همانا گرفتاری‌ها از من دور شد(و دیگر به سراغم نخواهد آمد)،بی‌گمان او شادمان و فخرفروش است.

نکته‌ها:

روزگار همیشه یکسان نیست،بلکه طبق روایات:

«الدَّهر یَومان،یَومٌ لک و یومٌ علیک،فان کان لک فلا تبطر و ان کان عَلیک فاصبر فکلاهما ستُختَبر» ، ⁽²⁾روزگار دو چهره دارد:گاهی با تو و گاهی بر علیه توست.آنگاه که به نفع توست،مغرور مشو و آنگاه که به ضرر توست، صبر پیشه کن،زیرا در هر حال مورد آزمایش الهی هستی.

نعمت‌هایی که پس از سختی‌ها و مشکلات به انسان می‌رسد،باید عامل شکر و ذکر باشد، نه وسیله‌ی فخر و طرب.

دو چیز شادی را خطرناک می‌کند:یکی تحلیل غلط، «ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی» و دیگر آنکه این شادی سبب تحقیر دیگران و فخرفروشی خود شود. «لَفَرِحٌ فَخُورٌ»

پیام‌ها:

1-انسان کم‌ظرفیّت است وبااندک نعمتی،فخرفروشی می‌کند. أَذَقْنٰاهُ ... لَفَرِحٌ فَخُورٌ

2-قرآن دارای آهنگ موزون و موسیقی خاصّی است.( «نَعْمٰاءَ» هم آهنگ «ضَرّٰاءَ» و «لَیَؤُسٌ کَفُورٌ» هم وزن «لَفَرِحٌ فَخُورٌ» است)

3-سختی‌ها و شادی‌ها زودگذرند. أَذَقْنٰاهُ ... مَسَّتْهُ

4-فکر اینکه سختی‌ها دیگر به انسان روی نمی‌آورد،تصوّر باطلی است. «ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی»

5-کامیابی‌ها را نشانه‌ی محبوبیّت نزد خداوند ندانیم و نگوییم:دیگر گرفتار نخواهم شد! «ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی»

6-تحلیل‌ها و بینش‌های غلط،سبب رفتار نادرست می‌شود.گمان می‌کند که هیچ بدی ندارد، «ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی» لذا فخرفروشی می‌کند. «لَفَرِحٌ فَخُورٌ»

7-شخصیّت بعضی انسان‌ها متزلزل و وابسته به حوادث بیرونی است،نه کمالات درونی.گاهی «لَیَؤُسٌ کَفُورٌ» و گاهی «لَفَرِحٌ فَخُورٌ» است.

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ«11»

مگر کسانی که(در سایه‌ی ایمان واقعی،)اهل صبر وعمل صالح هستند، (نه‌با رفتن نعمت مأیوس و نه با آمدن آن فخرفروشی نمی‌کنند.)برای آنان مغفرت وپاداشی بزرگ خواهد بود.

نکته‌ها:

تمام مواردی که قرآن از عمل صالح سخن به میان آورده،در کنار ایمان است، «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ» جز در این آیه که می‌فرماید: «صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ» که البتّه مراد از صابران در این آیه نیز همان مؤمنان واقعی است،لکن چون در برابر افراد کم‌ظرفیّت مطرح شده است،به جای «آمَنُوا» تعبیر به «صَبَرُوا» شده است.

صبر،تنها در برابر تلخی‌ها نیست،بلکه در رفاه و شادی نیز باید صبر کرد وگرنه سبب طغیان انسان خواهد شد.چنانکه بنی‌اسرائیل وقتی از تحت سلطه‌ی فرعون خارج شده و به

رفاه و آزادی رسیدند، «جَعَلَکُمْ مُلُوکاً» ⁽¹⁾طغیان کردند،به سراغ گوساله‌پرستی رفتند و در برابر نهی از منکر هارون،تا مرز پیامبر کشی پیش رفتند. «وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-صبر در برابر حوادثِ تلخ و شیرین زندگی،از بهترین مصادیق عمل صالح است. «صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ»

2-مؤمن،نه یأس دارد ونه کفران وتفاخر،بلکه نشکن ومقاوم است. «صَبَرُوا»

3-صبر و پایداری وسیله‌ی آمرزش گناهان است. اَلَّذِینَ صَبَرُوا ... لَهُمْ مَغْفِرَةٌ

4-اگر بدانیم که چه پاداشی در انتظار ماست،صبر برای ما شیرین می‌شود. اَلَّذِینَ صَبَرُوا ... لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ

5-دفع خطر،مهم‌تر از جلب منفعت است.اوّل «مَغْفِرَةٌ» ،آنگاه «أَجْرٌ کَبِیرٌ»

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ«12»

پس شاید تو(به خاطر عدم پذیرش مردم،ابلاغِ)بعض از آنچه را که به تو وحی می‌شود واگذاری و(شاید)سینه‌ات به خاطر آن(حرفها)که می‌گویند:چرا گنجی بر او نازل نشده،یا فرشته‌ای با او نیامده،تنگ شده باشد.(مبادا چنین باشد،که)تو فقط هشدار دهنده‌ای و خداوند بر هر چیزی ناظر و نگهبان است.

نکته‌ها:

گاهی کفّار از پیامبر می‌خواستند کوه‌های مکّه را با معجزه به طلا تبدیل کند و یا فرشته‌ای برای تأیید او نازل شود،از سوی دیگر بعضی به خاطر بغض و کینه حاضر نبودند که

پیامبر صلی الله علیه و آله آنچه را مربوط به حضرت علی علیه السلام است،بیان کند و اگر هم بیان می‌فرمود، نمی‌پذیرفتند.لذا پیامبر صلی الله علیه و آله سینه‌اش تنگ و ناراحت می‌شد و در نتیجه پیام آیات را به تأخیر می‌انداخت و این با عصمت پیامبر صلی الله علیه و آله منافاتی ندارد.زیرا گاهی ابلاغ پیام الهی فوری نیست و پیامبر صلی الله علیه و آله هم روی ملاحظاتی که آن هم شخصی نیست،(بلکه بر اساس مصلحت است،)ابلاغ آیات را به تأخیر می‌انداخت.امّا با نزول این آیه،آن ملاحظات هم کنار گذاشته می‌شود و با قاطعیّت،پیام آیه ابلاغ می‌گردد.

ممکن است ترک بیان وحی تنها نسبت به برخی افراد لجوج بوده که پیامبر صلی الله علیه و آله از هدایت آنان مأیوس بوده است،لکن خداوند می‌فرماید:گرچه ایشان ایمان نخواهند آورد،امّا تو وظیفه‌ی خودت را ترک نکن.

شاید معنای آیه این باشد که کفّار افرادی بی‌تفاوت و بهانه‌گیر هستند که گویا تو وحی ما را بر آنان نخوانده‌ای،و شاید مراد این باشد که اندیشه‌ی تأخیر و ترک ابلاغ برخی از آیات قرآن،مایه‌ی دلتنگی تو است.

پیام‌ها:

1-مبلّغ باید در ابلاغ کلام خدا قاطع باشد و ملاحظه‌ی حرف‌ها و بهانه‌های مردم را نکند. فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ ... أَنْ یَقُولُوا

2-در شیوه‌ی برخورد و ارشاد بجای آنکه بگوییم:تو چنین هستی،بگوییم:

گویا،شاید،مبادا چنین باشی. «فَلَعَلَّکَ» بجای«انک»

3-کفّار علاوه بر اذیّت‌ها و آزارهای جسمانی،با بهانه‌گیری‌های مختلف، پیامبر صلی الله علیه و آله را در فشار قرار می‌دادند. ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا ...

4-عقل مردم در چشم آنهاست،رسالت را در کنار ثروت می‌پذیرند. «لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ»

5-ما ضامن وظیفه هستیم،نه نتیجه،تو به وظیفه‌ات عمل کن،باقی امور را به خداوند واگذار. «إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ»

6-وظیفه‌ی مبلّغ انذار مردم است،نه اجبار مردم به ایمان آوردن. «إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ»

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیٰاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ«13»

یا اینکه می‌گویند:(او)قرآن را از پیش خود بافته و ساخته است! بگو:اگر راست می‌گویید،شما هم ده سوره مثل این از پیشِ‌خود ساخته‌ها،بیاورید و(برای این کار)هر کس از غیر خداوند را که می‌خواهید(نیز به کمک) دعوت کنید.

نکته‌ها:

قرآن،تنها از نظر فصاحت و بلاغت معجزه نیست،بلکه از نظر معارف،مواعظ،براهین، اخبار غیبی و قوانین نیز معجزه است،زیرا جمله‌ی «وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ» دعوت از همه‌ی مردم است،نه فقط عرب‌هایی که فصاحت و بلاغت قرآن را می‌فهمند،چنانکه در آیه‌ی دیگری نیز می‌فرماید: «قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلیٰ أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْآنِ لاٰ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کٰانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً» اگر تمام انس و جنّ جمع شوند نمی‌توانند مثل قرآن را بیاورند. ⁽¹⁾

جهات اعجاز قرآن بسیار است:حلاوت و شیرینی الفاظ آن در قرائت،یکنواخت بودن محتوای آن با آنکه در مدّت 23 سال نازل شده است،بیان علومی که تا آن زمان خبری از آنها نبود،پیشگویی اموری که بعداً به وقوع پیوست،اخبار از تاریخ اقوام گذشته که نشانی از آنها باقی نمانده است،بیان قوانینی جامع و کامل در همه‌ی ابعاد فردی و اجتماعی زندگی انسان،دور ماندن از هرگونه تحریف،تغییر،کهنه شدن و به فراموشی سپرده شدن در طول قرن‌های متمادی.

با این همه تخفیف و آن همه تحریک،باز هم بشر عاجز است.قرآن در یکجا می‌فرماید:

مثل تمام قرآن را بیاورید، «أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْآنِ» ⁽²⁾،یکجا می‌فرماید:مثل ده سوره‌ی قرآن بیاورید(همین آیه)،جای دیگر باز هم تخفیف داده و می‌فرماید:یک سوره مثل قرآن

بیاورید. «فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ» ⁽¹⁾علاوه بر این تخفیف‌ها،انواع تحریک‌ها را نیز بکار برده است.یکجا می‌فرماید:اگر جن و انس پشت به پشت هم دهند،نمی‌توانند.یکجا می‌فرماید:از همه‌ی مغزهای کره‌ی زمین دعوت کنید،امّا هرگز نمی‌توانید که مثل قرآن بیاورید.تاریخ نیز ثابت کرده است که دشمنانی که جنگ‌های بسیاری علیه اسلام به‌راه انداخته‌اند،توطئه‌ها چیده‌اند،امّا هرگز نتوانستند حتّی یک سوره مثل قرآن بیاورند،آیا معجزه غیر از این است؟

پیام‌ها:

1-کفّار بجای آنکه دلیل وبرهانی بیاورند،به پیامبر صلی الله علیه و آله تهمت می‌زدند که قرآن ساخته‌ی خود توست،نه کلام خدا. «یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ»

2-قرآن،معجزه‌ی جاودان تاریخ است. «وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ»

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ وَ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ«14»

پس اگر از عُهده‌ی اجابت(درخواست)شما برنیامدند،بدانید آنچه که نازل شده،به علم خداست واینکه معبودی جز اونیست،پس آیا(در این صورت) تسلیم می‌شوید؟!

نکته‌ها:

کفّار به پیامبر صلی الله علیه و آله تهمت می‌زدند که قرآن را نزد کسی فرا گرفته است: «فَهِیَ تُمْلیٰ عَلَیْهِ» ⁽²⁾قرآن به آنان پاسخ می‌دهد که منشأ این کتاب،علم الهی است،نه املای دیگران، گاهی نیز می‌گفتند:قرآن از خود اوست،لکن دیگران به او کمک کرده‌اند. «أَعٰانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ» ⁽³⁾این آیه پاسخ همه‌ی آن تهمت‌هاست.

پیام‌ها:

1-سرچشمه‌ی قرآن،علم بی‌نهایت الهی است. «أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ»

2-قرآن حدس و فرضیه یا خیال و اندیشه بشری نیست،بلکه بر اساس علم خداوند است. «أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ»

3-قرآن محدود به زمان،مکان،نژاد و نسل خاصّی نیست،چون بر اساس علم خداوند است. «أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ»

4-اسرار قرآن،همچون علمِ بی‌نهایت خداوند نامتناهی است. «أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ»

5-کفر و تردید دشمنان،سبب تزلزل شما در حقّانیّت قرآن و وحدانیّت خداوند نشود. فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا ... أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ وَ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ«15»

کسانی که زندگانی دنیا و زیبایی‌های آن را بخواهند،ما در همین دنیا(نتیجه‌ی) اعمالشان را بطور کامل می‌دهیم،و در آن هیچ کم و کاستی نخواهد بود.

نکته‌ها:

سؤال:این آیه می‌فرماید:ما به دنیاطلبان بدون کم و کاست و به طور کامل نتیجه‌ی اعمالشان را در دنیا خواهیم داد،امّا در موارد دیگری می‌فرماید: «مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا مٰا نَشٰاءُ لِمَنْ نُرِیدُ» ⁽¹⁾به هر کس و به هر مقدار که بخواهیم عطا می‌کنیم.

جمع میان این آیات چگونه است؟

پاسخ:دراین آیه می‌فرماید:نتیجه‌ی کارشان را می‌دهیم، «أَعْمٰالَهُمْ» ولی در آن آیه مسئله‌ی کار مطرح نیست،بلکه آرزو مطرح است که خداوند می‌فرماید:بعضی به گوشه‌ای از آرزوهای خود می‌رسند.

کسانی که ایمان به معاد ندارند و یا برای خداوند کار نمی‌کنند،طلبی از پروردگار ندارند و در

برابر خدمات و اختراعات و اکتشافات خود در همین دنیا به نام و نانی می‌رسند.کسی می‌تواند به پاداش اخروی انتظار داشته باشد که به آن ایمان داشته باشد و الاّ کسی که نه خدا را قبول دارد و نه معاد را،چه توقّعی از خداوند دارد؟

انسان اگر به جای آخرت،دنیا،به جای باقی،فانی و به جای نامحدود،هدف محدود را دنبال کند،نتیجه‌ی عملش نیز محدود به همین دنیای فانی خواهد بود.

پیام‌ها:

1-انگیزه و هدف مهمّ است،نه فقط خود عمل. «مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا»

2-انسان اختیار دارد و می‌تواند آن گونه که می‌خواهد اراده کند. «مَنْ کٰانَ یُرِیدُ»

3-خداوند عادل است،حتّی کسانی که برای او کار نکنند،پاداش آنها را بدون کم و کاست در دنیا می‌دهد. نُوَفِّ إِلَیْهِمْ ... لاٰ یُبْخَسُونَ

4-دلیل نپذیرفتن حقّ،دنیاطلبی است. فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا ... مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّٰارُ وَ حَبِطَ مٰا صَنَعُوا فِیهٰا وَ بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ«16»

آنان کسانی هستند که در قیامت،جز آتش چیزی ندارند و آنچه در دنیا ساخته‌اند بر باد رفته،و اعمالی که انجام می‌دهند باطل و بی‌اثر خواهد بود.

نکته‌ها:

آنجا که وظیفه‌ی انسان عبادت بوده و نیاز به قصد قربت داشته است،عمل بدون قصد قربت باطل است و آنجا که قصد قربت لازم نبوده و عمل به خاطر دنیا انجام شده است، نتیجه‌ی آن محدود به دنیاست و در قیامت آن عمل حبط و محو می‌شود.

یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله نگاهش به دختری افتاد و به سوی او دست درازی کرد.در مسیر راه دیواری فروریخت و صورت او را مجروح کرد.

پیامبر صلی الله علیه و آله با شنیدن این ماجرا فرمودند:خداوند در همین دنیا تو را کیفر داد تا به آخرت کشیده نشود.چنانکه افرادی هستند که خداوند پاداش کارهای آنان را در همین دنیا می‌دهد

تا در آخرت‌طلبی نداشته باشند. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام هنگام تلاوت این آیه می‌فرمود:چگونه بر آتشی صبر کنم،که اگر جرقه‌ای از آن بر زمین افتد،همه‌ی روئیدنی‌های آن را می‌سوزاند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-دست دنیا گرایان در آخرت خالی است. «لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ»

2-عمل برایِ دنیا و یا از روی ریا،در آخرت پوچ وتباه است. «حَبِطَ مٰا صَنَعُوا فِیهٰا وَ بٰاطِلٌ»

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ«17»

آیا آن کس که(همچون پیامبر اسلام)دلیل روشنی(مثل قرآن)از طرف پروردگارش دارد و بدنبال او شاهدی از اوست،و پیش از او(نیز)کتاب موسیٰ (که)رهبر و رحمت بوده است(بر آمدن او بشارت داده،مانند کسی است که این خصوصیات را نداشته باشد؟)،آنان(کسانی که حق‌جو هستند)به او ایمان می‌آورند،و هر کس از احزاب(و گروه‌های مختلف)که به او کافر شود،وعدگاهش آتش است.پس،از آن در تردید مباش(که)قطعاً آن(وحی،کلامِ)حقّی است(که) ازپروردگارت(نازل شده)،اگر چه اکثر مردم ایمان نیاورند.

نکته‌ها:

روایات بسیاری از ائمه معصومین علیهم السلام رسیده است که مراد از «شٰاهِدٌ» در این آیه علی‌بن ابی‌طالب علیهما السلام است. ⁽³⁾چنانکه خود حضرت علی علیه السلام نیز در خطبه‌ای فرمود:مُراد از

«شاهد»من هستم.

طبق این آیه،شاهد و گواه پیامبر صلی الله علیه و آله از اوست،نه جدای از او.و طبق روایات شیعه و سنّی پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:من از علیّ هستم و علیّ از من است. ⁽¹⁾

در آخرین آیه‌ی سوره‌ی رعد آمده است که وقتی کفّار به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: «لَسْتَ مُرْسَلاً» پیامبر صلی الله علیه و آله به امر خداوند پاسخ می‌دهد: «کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ» یعنی برای گواهی میان من و شما،خداوند و کسی که علم کتاب نزد اوست کافی است.در آنجا نیز طبق روایات شیعه و سنّی مُراد از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ» علی‌بن ابی‌طالب علیهما السلام است که شهید و گواه پیامبر صلی الله علیه و آله است.در آنجا شهید و در اینجا شاهد است.

پیام‌ها:

1-در تبلیغ،با شیوه‌ی سؤال،وجدان‌های سالم را به قضاوت بطلبیم. «أَ فَمَنْ کٰانَ»

2-قرآن،حجّت خداوند بر مردم است. «بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ»

3-کسی که در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله همراه و دنباله‌رو اوست،پس از پیامبر صلی الله علیه و آله هم جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله است. «یَتْلُوهُ»

4-وجود پیروان راستین،وارسته و فداکار،یکی از راههای شناخت و حقّانیّت پیامبران است. بَیِّنَةٍ ... شٰاهِدٌ مِنْهُ

5-خداوند حجّت را بر مردم تمام کرده است،هم خود قرآن معجزه است و هم گواهی چون علی‌بن ابی‌طالب علیهما السلام دارد و هم تورات از قبل بشارت آن را داده‌است. بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ... شٰاهِدٌ مِنْهُ ... وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ

6-کتب آسمانی،مؤیّد یکدیگرند. «مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ»

7-در تبلیغ،شناخت مخاطب یک اصل است،چون در حجاز یهودیان بیش از مسیحیان بوده‌اند،خطاب قرآن با آنان است،گرچه در انجیل هم بشارات‌بسیاری آمده است. «مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ»

8-کتب آسمانی و قوانین الهی،راه هدایت و وسیله‌ی رحمت برای مردم هستند.

«إِمٰاماً وَ رَحْمَةً»

9-مردم باید کتاب آسمانی را امام وپیشوای خود قرار دهند. «کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً»

10-امامت و رحمت باید در کنار هم باشند. «إِمٰاماً وَ رَحْمَةً»

11-ملاک و محور،حقّ باشد نه حزب.بجای توجّه به حزب و نژاد و منطقه، بدنبال پیروی از حقّ باشیم. «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ»

12-همه‌ی مردم از هر گروه و طایفه و حزب باید به قرآن رو آورند وگرنه گرفتار قهر الهی هستند. «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ»

13-کفر برخی از مردم سبب دلسردی و تزلزل مؤمنان نشود. وَ مَنْ یَکْفُرْ ... فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ

14-اکثریّت،نشانه‌ی حقانیّت نیست. اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ... أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ«18»

و کیست ستمکارتر از آنکه بر خداوند دروغ می‌بندد؟آنان(در قیامت)بر پروردگارشان عرضه می‌شوند و شاهدان(آن روز انبیا و فرشتگان) خواهند گفت:اینها همان کسانی هستند که بر پروردگارشان دروغ بستند.

بدانید،لعنت خدا بر ستمگران باد.

نکته‌ها:

دادگاه قیامت،گواهان بسیار دارد:

الف:خداوند،که شاهد بر همه‌ی اعمال ماست. «إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ» ⁽¹⁾

ب:پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله. «فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً» ⁽¹⁾چگونه است حال آنها در آن روز که برای هر امّتی گواهی بیاوریم و تو را گواه بر آنها قرار دهیم.

ج:امامان معصوم علیهم السلام. «وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ» ⁽²⁾ما شما را امّت میانه قرار دادیم تا گواه بر مردم باشید.طبق روایات مراد از امّت،امامان معصومند، زیرا سایر افراد امّت،از علم و عصمت لازم برای گواهی در آن روز برخوردار نیستند.

د:فرشتگان. «وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ» ⁽³⁾در قیامت همراه هر انسانی دو فرشته می‌آید،یکی او را سوق می‌دهد و یکی شاهد بر اوست.

ه‍:زمین. «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبٰارَهٰا» ⁽⁴⁾در قیامت زمین اخبار خود را بازگو می‌کند

و:وجدان. «اقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً» ⁽⁵⁾نامه‌ی عملت را بخوان و خود قضاوت کن که با تو چه برخورد شود.

ز:اعضای بدن. «یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ» ⁽⁶⁾روز قیامت زبان و دست و پا به سخن آمده و علیه انسان گواهی می‌دهند.

ح:زمان.امام سجّاد علیه السلام در دعای ششم صحیفه می‌فرماید:«هذا یومٌ حادثٌ جدید و هو علینا شاهدٌ عتید»امروز روز جدیدی است که در قیامت گواه اعمالی است که در آن انجام می‌دهیم.

ط:عمل. «وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً» ⁽⁷⁾در قیامت اعمال انسان تجسّم یافته و در برابر او نمودار می‌شوند.

سؤال:قرآن در مورد گناهان بسیاری کلمه‌ی «أَظْلَمُ» را بکار برده است،در حالی که بزرگ‌ترین ظلم‌ها باید یکی باشد،نه چند تا؟

پاسخ:گرچه این تعبیر در پانزده مورد بکار رفته است،امّا همه‌ی آنها مربوط به انحرافات

فکری اعم از شرک،افترا،کتمان حقّ و جلوگیری از راه و یاد خداست.بنابراین بزرگ‌ترین ظلم‌ها،ظلم فکری و فرهنگی و اعتقادی است.

قرآن در این آیه و چند آیه‌ی بعد،سیما و سرنوشتِ شخص افترازننده بر خداوند را چنین بیان می‌کند:ظالم‌ترین افراد است،از الطاف الهی محروم است،به قیامت ایمان ندارد، حقائق را تحریف می‌کند،راه خدا را می‌بندد،نه در دنیا قدرت فرار از سلطه‌ی الهی را دارد و نه در قیامت یاوری،عذابش چند برابر،عمرش بر باد رفته،کوشش‌هایش تباه گشته و نفس و جان باخته است.

پیام‌ها:

1-افترا بر خداوند،بزرگ‌ترین ظلم‌هاست.نویسندگان و گویندگان مذهبی، مراقب گفتار و نوشتار خود باشند. «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ»

2-بزرگی و زشتی ظلم،بستگی به متعلّق آن دارد. «أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ»

3-در قیامت پرده‌ها کنار می‌رود و امری پنهان نمی‌ماند. «یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ»

4-در قیامت گواهان بسیاری شهادت خواهند داد،پس مراقب کار خود باشیم.

«وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ»

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ«19»

کسانی که(مردم را)از راه خدا باز می‌دارند و می‌کوشند تا آن را کج جلوه دهند،در حالی که آنها خودشان به آخرت کافرند.

نکته‌ها:

دشمنان با شیوه‌های مختلف از راه خداوند جلوگیری می‌کنند،از جمله:بدعت،تهمت، تفسیر به رأی،جعل حدیث،ایجاد شبهه،رکود مساجد،کنار زدن اهل‌بیتِ رسول خدا علیهم السلام، نهی از معروف،بهانه تراشی،ایجاد سرگرمی‌های ناسالم،مطرح کردن مسائل فرعی، شخصیّت تراشی،ترویج باطل،تحقیر مؤمنان،تحریم مباحات،تشویق نابجا،تبلیغ ناروا و

بزرگ نشان دادن طاغوت‌ها و...

از مصادیق بارز بستن راه خدا،بستن دَرِ خانه‌ی اولیای خدا و اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام و رهبران معصوم و عادل است.

پیام‌ها:

1-بستن راه خدا یا کج نشان دادن آن،ظلم است. اَلْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ ...

2-دشمن در مرحله‌ی اوّل راه را می‌بندد و اگر نتوانست،مسیر را منحرف می‌کند.

یَصُدُّونَ ... وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

3-تحریف معارف دینی و بد جلوه دادن دین،نوعی بستن راه خداست.

یَصُدُّونَ ... وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

4-دین خدا هیچ گونه کجی و انحرافی ندارد و مخالفان،خود شبهه و انحراف درست می‌کنند. «یَبْغُونَهٰا عِوَجاً»

5-ایمان نداشتن به آخرت مقدّمه‌ی هرگونه ظلمی است. «بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ»

أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ یُضٰاعَفُ لَهُمُ الْعَذٰابُ مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ«20»

آنها در زمین عاجز کننده نیستند(و نمی‌توانند بر مقدّرات شومی که برای خود رقم زده‌اند،غلبه کرده و از خطر فرار کنند.)و در برابر خداوند هیچ یاوری ندارند.

عذاب خدا نسبت به آنها مضاعف است.(چرا که هم خود گمراه بودند و هم دیگران را با بستن راه خدا یا کج نشان دادن آن به گمراهی کشاندند)،آنان(از شدّت لجاجت و عناد،)توان شنیدن(حقّ)را ندارند و(آن را)نمی‌بینند.

نکته‌ها:

سؤال:دو برابر شدن عذاب،با عدل الهی چگونه سازگار است؟

پاسخ:کسی که به خاطر مقام و قدرتی که دارد سبب انحراف دیگران می‌شود،طبیعتاً باید وزر آنها را نیز بر دوش کشد،لذا گناه دانشمندان به خاطر نقش الگویی آنان،چندین برابر افراد عادّی است و این عین عدالت است.

پیام‌ها:

1-ستمگران،تحت سیطره‌ی قهر و قدرت الهی قرار دارند و عاقبت کار خود را خواهند دید. «لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ»

2-اهل افترا گمان نکنند که حمایت و ولایت طاغوت‌ها،سبب نجات آنها خواهد شد. «مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ»

3-رهبران گمراه که سبب انحراف دیگران شوند،گناه آنان را نیز بر دوش می‌کشند. یَصُدُّونَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً ... یُضٰاعَفُ لَهُمُ الْعَذٰابُ

4-کفر و لجاجت و تعصّب،چنان چشم و گوش منحرفان را کور و کر نموده که نمی‌توانند حقّ را ببینند و یا بشنوند. مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ«21»

آنها کسانی هستند که(سرمایه‌ی وجود و عمر)خویش را از دست داده و از آنچه به دروغ می‌ساختند(نیز)بازمانده‌اند.

لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ«22»

به ناچار آنان در قیامت،زیانکارترین افرادند.

نکته‌ها:

در فرهنگ اسلام،دنیا بازاری است که مردم فروشنده‌اند،و جان،مال و عمل،کالای این بازار است و خریداران دو دسته‌اند:دسته نخست خدا که به قیمت گران می‌خرد و دسته دیگر غیر خدا،مانند:شیطان،هوای نفس که به قیمت ناچیزی،این کالاها را خریدارند.لذا واژه‌های«اجر»،«ثواب»،«ضِعف»و«اضعاف»،برای سود و واژه‌های«خُسر»،«خسران

مبین»و«اخسرین»،در مورد ضرر و زیان،در قرآن زیاد مطرح شده است.

هشدار مهم آن است که بدانیم هر ضرر و زیانی قابل جبران است،مگر گذران عمر که دیگر باز نمی‌گردد.

گاهی مال ومسکن،یا مقام وقدرت ویا مدرک و عنوانِ انسان از بین می‌رود،امّا گاهی انسان خودش را می‌بازد وانسانیّت خود را به هدر می‌دهد که این بالاترین خسارت است.

پیام‌ها:

1-گفتارهای باطل و ناحقّ گرچه به ظاهر جلوه دارند،امّا همه تباه شدنی هستند.

«ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ»

2-بالاترین خسارت‌ها،خسارت نفس و عمر انسان است،نه زیان‌های مالی.

خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ... هُمُ الْأَخْسَرُونَ

3-خسارت‌های دنیوی جبران پذیر است،مهم خسارت در قیامت است که چاره‌ای ندارد. «فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ»

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ«23»

همانا کسانی که ایمان آورده وکارهای شایسته انجام دهند ودر برابر پروردگارشان فروتن باشند،آنان اهل بهشتند و برای همیشه در آنجا خواهند ماند.

نکته‌ها:

واژه‌ی «أَخْبَتُوا» از«خبت»گرفته شده،که هم به معنای تسلیم و خضوع آمده و هم به معنای آرامش و اطمینان بکار رفته است.

در کنار هشدار و تهدید،تشویق آمده است.بدنبال آیات قبل که سرنوشت اهل افترا را بیان می‌کرد،این آیه سیمای اهل حقّ را بیان می‌کند.

پیام‌ها:

1-به ایمان و عمل صالح خود مغرور نشویم که تسلیم مطلق بودن،شرط عبودیّت است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ»

2-حالات قلبی و معنوی،در پاداش انسان مؤثّر است. «أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ»

مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ«24»

مَثلِ دو گروه(کافران ومؤمنان،)همچون«نابینا و ناشنوا»و«بینا و شنوا» است،آیا این دو گروه در مَثل یکسانند؟پس چرا پند نمی‌گیرید؟

نکته‌ها:

همان گونه که بدن چشم و گوش دارد،دل و روح نیز چشم و گوش دارد.همان گونه که نابینا و ناشنوا محسوسات عالم را درک نمی‌کنند و لذّت نمی‌برند،افراد لجوج نیز معارف الهی را درک نکرده و لذّت نمی‌برند.

پیام‌ها:

1-کسی که دیدش محدود به محسوسات مادّی باشد و معنویّت و آخرت را نبیند،کور است. مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ ... وَ الْبَصِیرِ

2-در تبلیغ،با شیوه‌ی سؤال،وجدان افراد را به قضاوت بطلبیم. «هَلْ یَسْتَوِیٰانِ»

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ«25»

و همانا ما نوح را به سوی قومش فرستادیم،(او به مردم گفت:)من برای شما هشدار دهنده‌ی روشنی هستم.

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ«26»

(دعوت من این است)که جز خداوند را نپرستید،که همانا من از عذاب روزی دردناک بر شما می‌ترسم.

نکته‌ها:

حضرت نوح علیه السلام اوّلین پیامبر اولوالعزم است که علیه شرک و بت‌پرستی قیام کرد و چون نسل بشر پس از غرق شدن کفّار،همه از حضرت نوح و همراهان اوست،لذا او را پدر دوّم گفته‌اند و چون عمرش از همه‌ی پیامبران بیشتر بوده است،او را«شیخ‌الانبیا»خوانده‌اند.

شاید مراد از عذابی که حضرت نوح از نزول آن بر قومش می‌ترسید،قهر الهی در همین دنیا باشد.چنانکه در چند آیه‌ی بعد می‌خوانیم که کفّار به نوح می‌گفتند: «فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ»

پیام‌ها:

1-حوزه‌ی تبلیغ پیامبران،در مرحله اوّل قوم خودشان است. أَرْسَلْنٰا ... إِلیٰ قَوْمِهِ

2-هشدار انبیا،به نفع مردم است. «إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ»

3-انسان غافل،بیش از هر چیز به هشدار نیاز دارد. «إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ»

4-پیام و تبلیغ باید روشن و روشنگر باشد. «نَذِیرٌ مُبِینٌ»

5-پیامبران هم هشدار می‌دهند،هم مصالح مردم را بیان می‌کنند. «نَذِیرٌ مُبِینٌ»

6-هدف و وظیفه‌ی انبیا،بیان مسئله‌ی توحید است. «أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ»

7-تاریخ شرک،به زمان حضرت نوح نیز بر می‌گردد. «لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ»

8-اصل پرستش و عبادت در هر انسانی وجود دارد،لکن پیامبران مسیر و جهت آن را معیّن می‌کنند. «لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ»

9-انبیا،خیرخواه و دلسوز مردم بوده‌اند. «إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ»

10-وظیفه‌ی مبلّغ و مربّی،بیان خطرات و عواقب سوء شرک به خداوند است.

«أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ»

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ«27»

پس سران قومش که کافر بودند گفتند:ما تو را جز انسانی مثل خودمان نمی‌بینیم و جز اراذل و اوباش که ساده‌لوحند(و نسنجیده در نگاهِ اوّل یار تو گشته‌اند)،کس دیگری را پیرو تو نمی‌یابیم،و برای شما هیچ برتری بر خودمان نمی‌بینیم،بلکه شما را دروغگومی‌پنداریم.

نکته‌ها:

مخالفانِ حقّ،گاهی رهبران الهی را تضعیف کرده و می‌گفتند:شما انسان‌هایی مثل ما هستید،نه برتر از ما.

گاهی پیروان آنها را کوچک می‌شمرند و می‌گفتند:آنها افرادی بی‌سر و پا و بی‌شخصیّت هستند.

و گاهی مکتب را تضعیف می‌کردند و می‌گفتند:سخن شما دروغ و افترا یا سحر یا افسانه‌های پیشینیان است و یا سخنان شما حرف‌های عادّی است که اگر بخواهیم ما نیز مثل آن را می‌آوریم.

پیام‌ها:

1-معمولاً اشراف در خط اوّل مخالفان انبیا بوده‌اند. «فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا»

2-مستکبران،از مساوات با توده‌ی مردم و خصوصاً محرومان ناراحت هستند.

«هُمْ أَرٰاذِلُنٰا»

3-کسانی که وابستگی کمتری به دنیا دارند،بهتر و زودتر ایمان می‌آورند. «مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا»

4-در دید دنیاپرستان،مال و ثروت ارزش است،نه حقّ و حقیقت. «مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ»

5-مخالفان انبیا،برهان ندارند و آنچه می‌گویند بر اساس ظنّ و گمان و وهم است. «بَلْ نَظُنُّکُمْ»

6-عقل کفّار در چشم آنهاست.در این آیه 3 بار کلمه‌ی «مٰا نَریٰ» آمده است.

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ«28»

(نوح به قوم خود)گفت:آیا اگر ببینید که من بر دلیل روشنی از طرف پروردگارم باشم و او از نزد خودش،رحمت(ویژه‌ی نبوّت)را به من داده باشد که بر شما مخفی مانده است،(آیا باز هم سرپیچی می‌کنید؟)آیا شما را به پذیرش آن وادار کنیم،در حالی که نسبت به آن کراهت دارید؟

نکته‌ها:

این آیه به دو ایراد مخالفان که در آیه‌ی قبل مطرح شد پاسخ می‌دهد:

الف:کفّار می‌گفتند:تو انسانی مثل ما هستی.آیه پاسخ می‌دهد:گرچه من در ظاهر مانند شما هستم،امّا مورد لطف و رحمت مخصوص پروردگار قرار گرفته‌ام و به من وحی می‌شود.

ب:مخالفان می‌گفتند:پیروان تو افرادی ساده‌لوح و کوته فکر هستند.آیه پاسخ می‌دهد که چنین نیست.گرچه آنها در ظاهر از شما ضعیف‌ترند،امّا با دیدن بیّنه و برهان ایمان آوردند، نه بی‌دلیل.

انبیا در برابر مخالفان خود سعه‌ی صدر دارند،در مقابل آن همه سخنان ناروا و تهمت‌های نابجا،باز هم سخن از منطق و برهان و عاطفه می‌زنند.

پیام‌ها:

1-انبیا از مردم،با مردم و نسبت به مردم مهربان بوده‌اند. «قٰالَ یٰا قَوْمِ»

2-در شیوه‌ی تبلیغ،از اهرم عاطفه استفاده کنیم. «یٰا قَوْمِ»

3-دعوت انبیا همراه با بیّنه و برهان بوده است. «کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ»

4-مقام نبوّت،یک رحمت الهی است. «رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ»

5-انبیا تمام کمالات خود را از خدا می‌دانند. «مِنْ رَبِّی، مِنْ عِنْدِهِ»

6-کسی که نتواند برهان،معنویّت و نبوّت را درک کند،کور است. «فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ»

7-انسان در انتخاب دین و مذهب اختیار دارد. «أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا»

8-تا انسان زمینه‌ی پذیرش حقّ را دارا نباشد،نمی‌تواند از نور وحی استفاده کند. «أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ»

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ«29»

(نوح ادامه داد که)ای قوم من! از شما در برابر این دعوت،اجرتی درخواست نمی‌کنم،پاداش من تنها بر خداست و من کسانی را که ایمان آورده‌اند(به خاطر خواست نابجای شما)طرد نمی‌کنم،(چرا که)آنان پروردگارشان را ملاقات خواهند کرد(و از من شکایت خواهند نمود)،ولی من شما را قوم جاهلی می‌بینم.

پیام‌ها:

1-بی‌توقّعی پیامبران،یکی از نشانه‌های حقّانیّت آنهاست. «لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً»

2-رمز موفّقیّت مبلّغ،توقّع نداشتن از مردم و بی‌اعتنایی به سرمایه‌داران است.

«لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً» البتّه مبلّغان دینی نزد خداوند،اجر بزرگی دارند. «إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ»

3-اگر انبیا دنبال سوء استفاده بودند،به سراغ اشراف می‌رفتند،نه فقرا. «لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً»

4-اشراف برای ایمان آوردن خود شرط می‌کردند که فقرا رانده شوند،ولی انبیا قاطعانه با این درخواست مخالفت می‌کردند. مٰا أَنَا بِطٰارِدِ ...(جمله اسمیّه و حرف(باء)نشانه‌ی قاطعیّت است)

5-کسی که هدفش از تبلیغ،مال و مقام نیست،فقیر و غنی در نزد او یکسان است. «مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا»

6-به توقّع مستکبران اعتنا نکنیم. «مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا»

7-کفّار مؤمنان را اراذل می‌شمردند،امّا پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود:من آنها را با شما

عوض نمی‌کنم. «مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا»

8-حکومتِ حقّ نباید به خاطر جلب رضایت مرفّهین،طبقه محروم را از دست بدهد. «مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا»

9-آنها که نزد خدا آبرو دارند نباید طرد شوند. «مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا»

10-یاد قیامت،به موضع‌گیری‌های دنیوی جهت صحیح می‌دهد. «مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ»

11-تحقیر مؤمنان به خاطر فقرشان،نشانه‌ی بی‌خردی است. «قَوْماً تَجْهَلُونَ»

12-قرآن کسانی که مؤمنان را اراذل می‌شمرند،جاهل و نادان معرّفی می‌کند.

«قَوْماً تَجْهَلُونَ» (نه اشرافی‌گری نشانه‌ی فهم است و نه فقر نشانه‌ی جهل)

13-یکی از درجات عرفان،ملاقات وشهود است که مرفّهان نسبت به این مقام بی‌خبرند. «الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ»

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ«30»

(نوح در جواب تقاضای طرد مؤمنانِ تهی‌دست وگمنام گفت:)ای مردم! اگر من آنان را(از خود)برانم،چه کسی مرا در برابر خدا یاری خواهد کرد؟چرا اندیشه نمی‌کنید؟

پیام‌ها:

1-طرد و تحقیر مردمِ با ایمان،(حتّی از طرف انبیا)قهر الهی را به دنبال خواهد داشت. «مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ»

2-هیچ کس نمی‌تواند مانع قهر خداوند شود. «مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ»

3-با طرد مؤمنان،چه کسی به یاری دین خدا می‌آید؟ «مَنْ یَنْصُرُنِی»

4-رضای مخلوق را با غضب خالق معامله نکنیم. «مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ»

5-مردم‌داریِ انبیا،از روی وظیفه‌ی الهی بوده است،نه به خاطر موقعیّت شخصی یا اجتماعی خودشان. «مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ»

6-در تبلیغ،با شیوه سؤال،وجدان و فکر مردم را به قضاوت بخوانیم.

«مَنْ یَنْصُرُنِی،

أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ»

7-ناتوانی همه‌ی موجودات را در برابر قهر الهی،همگان به آن اعتراف دارند، گرچه گاهی از آن غفلت کنند. «أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ»

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ«31»

(نوح گفت:)من به شما نمی‌گویم که گنجینه‌های الهی نزد من است و نه (می‌گویم که از پیش خود)غیب می‌دانم و نمی‌گویم که من فرشته‌ام و نمی‌گویم آن کسانی که در پیشِ چشمِ شما خوارند،خداوند هرگز به آنان خیری نخواهد رساند،(بلکه)خداوند به آنچه در دل آنهاست آگاه‌تر است.

(اگر چیزی جز این بگویم،)قطعاً از ستمکاران خواهم بود.

نکته‌ها:

علم غیب،به طور مطلق و نسبت به هر چیز و در هر شرایطی مخصوص خداوند است، «وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ» ⁽¹⁾امّا به اذن و اراده‌ی الهی گاهی برای اولیای خدا دریچه‌هایی از غیب گشوده می‌شود، «تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ» ⁽²⁾لذا پیامبران الهی،از علم غیب برخوردارند.چنانکه در آیه‌ی 26 سوره‌ی جنّ می‌فرماید: «عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ»

نه فقط علم غیب،بلکه قدرت انجام کارهای خارق العاده نیز مخصوص خداست،امّا خداوند به هر کس که بخواهد و به هر مقدار که مصلحت بداند عطا می‌کند.با آنکه مرگ و حیات بدست اوست، «أَنَّهُ هُوَ أَمٰاتَ وَ أَحْیٰا» ⁽³⁾،لکن حضرت عیسیٰ علیه السلام نیز با اذن او مردگان را زنده می‌کند، «أُحْیِ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ» ⁽⁴⁾با آنکه خداوند جان‌ها را می‌گیرد، «اللّٰهِ

یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ»

⁽¹⁾ لکن فرشتگان نیز با اذن او جان مردم را می‌گیرند، «یَتَوَفّٰاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ» ⁽²⁾با آنکه تنها او خالق است، «اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ» ⁽³⁾،لکن حضرت عیسیٰ نیز با اذن الهی خلق می‌کرد. «وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی» ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-انبیا ادّعای توخالی ندارند،کارشان دعوت و هدفشان ارشاد است،آنهم در چارچوب بندگی خداوند. وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ...

2-شرط نبوّت،علم غیب و در دست داشتن گنجینه‌های هستی نیست. وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ ...

3-هدف انبیا ارشاد معنوی است،نه تقسیم خزائن مادّی. وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ ...

4-هر نعمتی که به ما می‌رسد،سرچشمه و خزینه‌ای دارد.( «خَزٰائِنُ» جمع است و اشاره به سرچشمه‌ی همه‌ی نعمت‌هاست)

5-نسبت به اولیای خداوند غلوّ نکنیم. وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ ... وَ لاٰ ...

6-اشراف قوم نوح،ظاهربین بودند. تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ ...

7-در قضاوت نسبت به دیگران،به ظاهر آنها نگاه نکنیم. تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ ...

8-الطاف خداوند نصیب مؤمنان گمنام و ضعیف خواهد شد و کاری به خیال و وهم ما ندارد. «تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ»

9-ملاک لطف خداوند،لیاقت باطنی ومعنوی انسان است. «اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ»

10-طرد ونالایق پنداشتن محرومان به خاطر فقر،ظلم است. «إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ» 11-ادّعاهای پوچ و توخالی و سوء استفاده از عناوین و مناصب دروغین،ظلم است. «إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ»

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ«32»

(مخالفان)گفتند:ای نوح! تو واقعاً با ما جدال و جرّ و بحث زیادی نمودی، (اکنون دیگر بس است)اگر راست می‌گویی،آنچه را(از عذاب الهی)که به ما وعده می‌دهی بر سر ما بیاور!؟

نکته‌ها:

مجادله اگر بر حقّ باشد،ارزش است، «وَ جٰادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ⁽¹⁾و اگر بر باطل باشد، ضد ارزش. «وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-انبیا در دعوت خود پایدار و پیگیر هستند. «جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا»

2-دشمن به منطق و برهان حق،عنوان جدال و ستیز می‌دهد. «قَدْ جٰادَلْتَنٰا»

3-مهلت خداوند را نشانه‌ی درستی راهمان ندانیم. «فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا»

4-انسان حتّی در نزول عذاب بر خود عجول است. «فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا»

5-نفرین حضرت نوح علیه السلام بدنبال اعلام آمادگی کافران برای هلاک شدن بود.

«فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا»

6-کفّار چون منطق ندارند و حرف منطقی را نیز نمی‌پذیرند،پیشنهاد کفایت مذاکرات می‌دهند. «فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا»

7-نوح پی‌درپی به کفّار وعده‌ی عذاب می‌داد. «تَعِدُنٰا» بجای «وَعَدْتَنٰا»

8-کفّار،در صداقت انبیا یا شک داشتند و یا در بیان،اظهار شک می‌کردند. «إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ»

قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ«33»

(نوح گفت:)همانا اگر خداوند اراده کند،آن را بر سر شما خواهد آورد و شما قدرت خنثی کردن(و مقاومت در برابر)آن را نخواهید داشت.

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ«34»

و اگر خداوند بخواهد شما را(به خاطر عدم لیاقت)گمراه سازد،(دیگر)نصیحت من به حال شما سودی نخواهد داشت،هر چند بخواهم برای شما خیرخواهی کنم.

او پروردگار شماست و(شما)بسوی او بازخواهید گشت.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«نصح»به کار یا کلامی گفته می‌شود که به قصد اصلاح و از روی اخلاص باشد وکلمه‌ی«غی»به جهلی گفته می‌شود که ناشی از اعتقاد فاسد باشد.فرق میان«اضلال» و«اغواء»،آن است که ضالّ هدف را می‌داند،ولی راه را گم کرده،امّا در اغواء،مقصد وهدف،هر دو را گم کرده است.

نسبت اضلال و اغواء به خداوند،از باب کیفر لجاجت و فساد اخلاق گمراهان است،نه آنکه خداوند از ابتدا و بدون مقدّمه کسی را گمراه کند. «وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-پیامبر مأمور ابلاغ است وکیفر و مجازات گمراهان بدست خداست. «إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ»

2-هیچ امری خداوند را مجبور بر کاری(حتّی پس از تهدیدهای او)نمی‌کند.

«إِنْ شٰاءَ»

3-کفّار نه می‌توانند از نزول عذاب جلوگیری کنند و نه می‌توانند خود را از آن

برهانند. «مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ»

4-انبیا دلسوز مردمند. «نُصْحِی»

5-اراده خداوند،غالب بر تمام اراده‌هاست. وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی ... إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ (حتّی تأثیر سوز و سخن و نصیحت پیامبر،به خواست اوست)

6-هدایت یا گمراهی مردم،از مدار اراده‌ی الهی خارج نیست. «یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ»

7-اغوای گمراهان پس از لجاجت و درخواست عذاب، «فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا» پرتوی از ربوبیّت الهی است. «أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ»

8-نپذیرفتن نصایح انبیا،قهر الهی است. لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی ... إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

9-برفرض در دنیا مجازات نشویم،سر و کار ما در قیامت با خداوند است. «هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»

10-بازگشت به سوی خداوند اجباری است. «إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» نه «تُرْجَعُونَ»

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تُجْرِمُونَ«35»

بلکه(مشرکان)می‌گویند:او(نوح یا محمّد)،آن(سخنان)را بر خداوند افترا بسته است.بگو:اگر من چیزی را به دروغ به خداوند نسبت داده‌ام، پس کیفرش بر عهده خودم خواهد بود و من از جرم شما(که گناهی را به من نسبت می‌دهید)بیزارم.

نکته‌ها:

«اجرام»و«جُرم»در لغت به معنای چیدن میوه‌ی نارس است و سپس به هر کار ناپسند و امر خلاف اطلاق شده است.

پیام‌ها:

1-خداوند شیوه‌ی پرسش و پاسخ و برخورد با مشرکان را به پیامبر می‌آموزد.

یَقُولُونَ ... قُلْ ...

2-نسبت‌دادن مطالب خودساخته به خداوند،جرم وگناه است. «إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی»

3-هر کس مسئول عمل خویش است. «إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی»

4-از شرک باید برائت جست. «وَ أَنَا بَرِیءٌ»

5-شرک جرم است. «مِمّٰا تُجْرِمُونَ»

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ«36»

(و از جانب ما)به نوح وحی گردید که جز(همان)کسانی که(تاکنون)ایمان آورده‌اند،(افراد دیگر)از قوم تو هرگز ایمان نمی‌آورند،پس از کارهایی که می‌کنند غمگین مباش.

نکته‌ها:

از این آیه استفاده می‌شود که نفرین حضرت نوح علیه السلام درباره‌ی قومش که فرمود: «رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً» ⁽¹⁾پرودگارا! احدی از کفّار را بر زمین باقی مگذار،بر اساس اطلاعی بود که خداوند طبق این آیه مبارکه به او داده بود.

پیام‌ها:

1-انسان گاهی به مرحله‌ای سقوط می‌کند که هیچ امیدی به نجات او نیست. «لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ»

2-خداوند اخبار آینده را در اختیار انبیا قرار می‌دهد. «أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ»

3-رهبران و مبلّغان دینی نباید انتظار داشته باشند همه‌ی مردم پاسخ مثبت به آنان بدهند. «لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ»

4-گرچه انبیا دلسوز مردمند،ولی برافراد لجوج نباید تأسف خورد. «فَلاٰ تَبْتَئِسْ»

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ«37»

و(اکنون)زیر نظر ما و طبق دستور و الهام ما کشتی بساز و درباره‌ی کسانی که ستم کرده‌اند با من سخن مگوی که آنان غرق شدنی هستند.

پیام‌ها:

1-خداوند اراده‌ی خود را از طریق اسباب و علل طبیعی محقّق می‌سازد و نباید همیشه منتظر امور غیبی باشیم. «وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ»

2-برای اولیای خدا کار کردن عار نیست. «وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ»

3-برای نجات مردم سخنرانی و تبلیغ کافی نیست،وسیله‌ی نجات نیز باید فراهم نمود. «وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ»

4-کشتی‌سازی تاریخی بس طولانی دارد.به نوح خطاب شد: «اصْنَعِ الْفُلْکَ»

5-توجّه به حضور خداوند،به انسان نشاط و دلگرمی می‌دهد و او را در برابر ناگواری‌ها مقاوم می‌کند. «وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا»

6-ابتکارات و اختراعات صنعتی بشر،از الهامات الهی است. وَ اصْنَعِ ... بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا

7-شفاعت انبیا،درباره‌ی کافران ستمکار،کارساز نیست. «وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا»

8-لجاجت در برابر انبیا ظلم است. «فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا»

9-دعا و شفاعت انبیا،در مقدّرات الهی بی‌اثر است. وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی ... إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

10-ستمگران در معرض گرفتار شدن به عذاب‌های دنیوی هستند. «إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ»

وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قٰالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمٰا تَسْخَرُونَ«38»

و نوح(به فرمان الهی)مشغول ساختن کشتی شد.(امّا)هر زمان که اشراف قومش بر او می‌گذشتند،او را مسخره می‌کردند.(او)گفت:اگر شما ما را مسخره کنید،ما (نیز)قطعاً همین گونه شما را مسخره خواهیم کرد.

نکته‌ها:

از تمسخر دشمنان،سستی به خود راه ندهیم که پیامبران نیز مورد تمسخر قرار می‌گرفتند.

وقتی حضرت نوح مشغول ساختن کشتی شد،یکی می‌گفت:پیامبریش نگرفت،دست به نجّاری زد! دیگری می‌گفت:در وسط خشکی کشتی می‌سازی،دریا از کجا می‌آورد؟

امام صادق علیه السلام فرمود:حضرت نوح علیه السلام کشتی خود را در مدّت هشتاد سال ساخت. ⁽¹⁾و محلّ ساخت کشتی،مسجد کوفه ⁽²⁾وطول کشتی حدود 400 متر وعرض آن حدود 40 متر بوده است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-انبیا تسلیم فرمان خداوند هستند. اِصْنَعِ الْفُلْکَ ... یَصْنَعُ الْفُلْکَ

2-کارگاه کشتی سازی حضرت نوح،در محل عبور ومرور مردم بود. «مَرَّ عَلَیْهِ»

3-حرکت تبلیغاتی وایذائی دشمن،همه‌جانبه،همیشگی وفراگیر است. «کُلَّمٰا مَرَّ»

4-اگر حکمت کاری(به خصوص کار انبیا)را نفهمیدیم،آن را مسخره نکنیم.

کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ ... سَخِرُوا مِنْهُ

5-دشمنی که منطق و برهان ندارد،دست به مسخره و استهزای مؤمنان می‌زند.

«سَخِرُوا مِنْهُ»

6-به خاطر فشار وحرف مردم،از اصلاحات و زمینه‌سازی برای آیندگان غفلت نکنیم. وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ ... سَخِرُوا مِنْهُ

7-پیروان نوح،حضرت را در ساختن کشتی کمک می‌کردند. «إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ»

8-گرچه مخاطب دشمنان شخص نوح بود،امّا هدفشان استهزای آئین نوح و پیروان او بود. سَخِرُوا مِنْهُ ... تَسْخَرُوا مِنّٰا

9-شروع به استهزا زشت است،امّا برای کیفر مسخره کننده و مقابله به مثل، استهزای او عین عدل است. ⁽¹⁾«إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ»

10-در برابر استهزای دشمنان خود را نبازیم،بلکه عکس‌العمل نشان دهیم. «إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ»

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ«39»

پس بزودی خواهید دانست که مجازاتِ خوارکننده به سراغ چه کسی خواهد آمد و عذاب جاودانه دامن چه کسی را خواهد گرفت.

نکته‌ها:

به گفته‌ی تفسیر المیزان،مراد از «عَذٰابٌ یُخْزِیهِ» ،غرق در دنیا و مراد از «عَذٰابٌ مُقِیمٌ» ، عذاب قیامت است.

پیام‌ها:

1-با انذار و تهدید،شیرینی استهزا را از کفّار بگیریم. «فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ»

2-تلخی مسخره شدن در راه خدا را با عذاب مقیمِ کفّار مقایسه و تحمّل کنیم.

«یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ»

3-عذاب‌های اخروی برای کفّار مسخره کننده پایدار است. «عَذٰابٌ مُقِیمٌ»

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ«40»

(کفر و استهزا ادامه داشت)تا زمانی که قهر ما آمد و تنور فوران کرد.ما (به نوح)گفتیم که از هر زوج(حیوان و موجود زنده)یک جفت(نر و ماده) در آن(کشتی)سوار کن،و(همچنین)خانواده‌ی خودت را،جز(همسر و یکی ازفرزندان و)کسانی که قبلاً در مورد آنها قول(عذاب)داده شده بود.

و(نیز سوار کن)افرادی را که ایمان آورده‌اند،(امّا)جز گروه کمی،کسی همراه او ایمان نیاورده بود.

نکته‌ها:

مراد از«تنور»در آیه،همان تنور فارسی است و مراد از فوران آب از تنور،یا شدّت قهر الهی است که حتّیٰ از تنوری که محل آتش است،آب جوشید و یا مُراد،تنور مخصوصی است که جوشیدن آب از آن،نشانه‌ی شروع عذاب الهی بوده است. ⁽¹⁾

طبق برخی روایات،حضرت نوح علیه السلام علاوه بر حیوانات،درختان را نیز با خود به کشتی برده است، ⁽²⁾که این مطلب با توجّه به اینکه زوجیّت و نر و ماده بودن مخصوص حیوانات نیست،با آیه سازگار است که «مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ» یعنی از هر موجودی یک جفت.

البتّه در روایتی می‌خوانیم که مراد از «مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ» این است که از هر نر و مادّه‌ای دو زوج(یعنی نر ومادّه‌ی اهلی و نر ومادّه‌ی وحشی)سوار کشتی کن. ⁽³⁾

به گفته‌ی تفسیر روح‌المعانی،حضرت نوح علیه السلام چهار پسر داشت:کنعان که هلاک شد،سام پدر عرب،حام پدر سودان و یافِث پدر ترکان بوده‌اند.

در روایتی آمده است که نوح دختری داشت مؤمنه که همراه حضرت سوار بر کشتی شد. ⁽⁴⁾

در حدیث آمده است که وقتی خداوند خواست قوم نوح را عذاب کند،تا چهل سال زنان را عقیم کرد تا فرزندی تولّد پیدا نکند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-مسخره کردن کفّار تا لحظه‌ی آمدن قهر الهی ادامه داشت. «حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا»

2-داستان حضرت نوح بسیار مهم بود. «أَمْرُنٰا»

3-هرگونه جوشش و فوران آب،تحت امر الهی است. «جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ»

4-خداوند هم سبب ساز است و هم سبب سوز،تنورِ آتش را محل فوران آب قرار می‌دهد،چنانکه آتش را بر ابراهیم علیه السلام گلستان می‌کند.آب که مایه‌ی حیات است،سبب هلاکت و انقراض یک نسل می‌شود. «فٰارَ التَّنُّورُ»

5-نسل حیوانات وموجودات زنده باید حفظ شود. «احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ»

6-ضابطه نه رابطه،پیوندهای مکتبی،بر روابط خانوادگی حاکم است.زن و فرزند نوح،حقّ سوار شدن به کشتی را نداشتند. «إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ»

7-یاران حقّ،در طول تاریخ اندک بوده‌اند. «مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ»

در روایتی مراد از«قلیل»را هشتاد نفر دانسته که به نوح ایمان آوردند. ⁽²⁾

وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ«41»

و(نوح به مسافران کشتی)گفت:بر آن سوار شوید که حرکت و توقّفش با نام خداست.همانا پروردگار من آمرزنده و مهربان است.

نکته‌ها:

ابوذر،صحابی بزرگ رسول خدا صلی الله علیه و آله،در حالی که حلقه‌ی در کعبه را گرفته بود،با صدای بلند می‌گفت:ای مردم! با دو گوش خود شنیدم که پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود:

«مَثل اهل‌بیتی کمثل

سفینة نوح،مَن رَکبها نَجیٰ و مَن تَخلّف عنها هلک» اهل‌بیت من همچون کشتی نوح‌اند که هر کس بر آن سوار شد،نجات یافت و هر که از آن دوری گزید هلاک شد.البتّه این حدیثِ پیامبر صلی الله علیه و آله را دیگر بزرگان صدر اسلام؛همچون ابوسعید خدری،ابن‌عباس،عبداللّه‌بن زبیر و انس‌بن مالک نیز نقل کرده‌اند و در کتب معروف اهل‌سنّت آمده است. ⁽¹⁾

اگر این حدیثِ متواتر را در کنار حدیث متواتر دیگری بگذاریم که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

مسلمانان 73 فرقه می‌شوند و تنها یک فرقه از آنها اهل نجات می‌باشد،«فرفةٌ ناجیة»، روشن می‌شود که خود پیامبر صلی الله علیه و آله مصداق فرقه‌ی ناجیه را اهل‌بیت خود معرّفی کرده و فرموده است:«مَن رکبها نجی»،که کلمه‌ی«نجی»مفسّر همان کلمه‌ی«ناجیه»است.

در روایات آمده،آغاز سیر کشتی اوّل ماه رجب ⁽²⁾واز مسجد کوفه بوده است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-شروع هر کار با نام خداوند،رمز توکّل و استمداد و رنگ الهی دادن به آن کار است. «ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ»

2-حرکت و توقّف،هر دو باید با استمداد از خدا باشد. «بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا»

3-کشتی وسیله‌ای بیش نیست،انسان باید به یاد خدا باشد که همه چیز به اراده‌ی اوست. «ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ»

4-نجات پیروان نوح از طوفان،پرتوی از ربوبیّت،مغفرت و رحمت الهی است.

اِرْکَبُوا ... إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ«42»

و آن(کشتی)آنها را از لابلای امواجی همچون کوه پیش می‌برد.(در این هنگام)نوح،فرزندش را که در گوشه‌ای قرار داشت صدا زد(وگفت:)ای پسرم!(ایمان بیاور و)با ما سوار شو و با کافران مباش.

نکته‌ها:

ظاهراً گفتگوی حضرت نوح با فرزندش قبل از حرکت کشتی بوده است،زیرا بعد از حرکت، آنهم در میان امواجی همچون کوه،امکان سوار شدن وجود ندارد. ⁽¹⁾

سؤال:چرا نوح فقط فرزند خود را به سوار شدن دعوت کرد؟

پاسخ:اوّلاً:انسان نسبت به فرزند خود وظیفه‌ی سنگین‌تری دارد.ثانیاً:چون فرزند به کناری رفته بود،نوح گمان کرد پشیمان شده و آمادگی پذیرش حقّ در او پدیدار گشته است.و ممکن است هشداری باشد به دیگران که عذاب جدّی است،چون فرزندش را دعوت به رهایی می‌کند.

حضرت نوح در روز ورودش به کشتی،روزه گرفت و به یاران خود نیز دستور روزه داد و فرمود:روزه گرفتن رمز نجات از خطرات است. ⁽²⁾

عبور از امواجی همچون کوه،نشانه‌ی وسعت و بزرگی کشتی نوح و هنر و تخصّص پیامبر خدا نوح است.

پیام‌ها:

1-نجات یافتگان نیز راهی پرتلاطم دارند،با سوار شدن بر کشتی و ناخدایی همچون نوح نیز کار تمام نمی‌شود. «فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ»

2-تا آخرین لحظه به فکر نجات دیگران باشیم،گرچه کافر باشند. «نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ»

3-والدین نسبت به سرنوشت فرزندان خود مسئولند. «یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا»

4-همنشینی با کافران،حتّی پسر پیامبر را نیز از آئین حقّ جدا می‌سازد. «لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ» سعدی در این باره می‌گوید:

پسر نوح با بدان بنشست

خاندان نبوّتش گم شد

5-سالم بودن خانواده به تنهایی کافی نیست،محیط کفرآلود مایه‌ی بسیاری از انحرافات می‌شود. «لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ»

قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ«43»

(پسر نوح)گفت:بزودی به کوهی پناه می‌برم تا مرا از آب حفظ کند.(نوح) گفت:امروز جز(برای افراد مؤمن)و کسانی که مورد رحم قرار گرفته‌اند، هیچ حافظ(و پناهگاهی)در مقابل قهر الهی نیست.(در این هنگام)موجی میان آن دو جدایی انداخت و او(پسر نوح)غرق گردید.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمودند:در ماجرای حضرت نوح علیه السلام،به جز خانه‌ی خدا کعبه،آب تمام دنیا را فراگرفت. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-در خطرات و مشکلات،موحّد به خدا و مشرک به کوه پناه می‌برد.تکیه به شرق،غرب،مال و مقام،شرک است. «سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ»

2-اگر قهر خداوند فرا رسد،کوه‌های مستحکم و استوار نمی‌توانند در مقابل آب نرم و روان،سبب نجات باشند. «جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ»

3-آب که مایه‌ی حیات همه‌ی جانداران است،به امر الهی مایه‌ی هلاک وعذاب

می‌شود. «لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ»

4-حوادث طبیعی تصادف نیست،فرمان حکیمانه‌ی خداوند است. «أَمْرِ اللّٰهِ»

5-از قهر خدا تنها باید به خدا پناه برد. ⁽¹⁾لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ ... إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ

6-نتیجه‌ی «مَعَ الْکٰافِرِینَ» بودن، «مِنَ الْمُغْرَقِینَ» شدن است.

7-در کیفر الهی،روابط خانوادگی وخویشاوندی تأثیری ندارد.پسرِ ناخلف پیامبر خدا در مقابل پدر غرق می‌شود وپدر باید تسلیم باشد. «حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ»

8-گرچه خداوند رحیم است،امّا حکیم نیز هست.گاهی از رحمت،سینه‌ی مادر را قبل از تولّد فرزند پر از شیر می‌کند و گاهی از حکمت،فرزند را در برابر چشم پدر هلاک می‌سازد. «مِنَ الْمُغْرَقِینَ»

وَ قِیلَ یٰا أَرْضُ ابْلَعِی مٰاءَکِ وَ یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ الْمٰاءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ«44»

و(بعد از آنکه طوفان و آب همه جا را فرا گرفت)گفته شد:ای زمین! آبت را فرو بَر،و ای آسمان!(از باریدن)بایست.(بدین ترتیب)آب فرو نشست و کار(قهر الهی)پایان پذیرفت و(کشتی)بر(دامنه کوهِ)جودی پهلو گرفت و (در این هنگام)گفته شد که(رحمت خدا از)قوم‌ستمگر دور باد!

نکته‌ها:

این آیه از رساترین وبلیغ‌ترین آیات قرآن است که از عصر پیامبر تا کنون سخن‌شناسان وادیبان را به تحسین وتعجّب واداشته است و کسانی که در فکر مبارزه با قرآن و آوردن کلامی مانند آن بوده‌اند،وقتی به این آیه رسیده‌اند از کار خود صرف‌نظر کرده‌اند.

«بَلع»به معنای فروکشیدن و«اقلاع»به معنی امساک و«غِیض»به معنی جذب شدن و کم شدن آب است.

مراد از «الْجُودِیِّ» ،یا مطلقِ کوه سخت است و یا اسم کوهی خاص که در مورد محلّ آن در مناطق زیر اختلاف است:

الف:موصل عراق.

ب:حدود شام.

ج:میان موصل و الجزیره.

د:عربستان.

ه‍:کوهی در سلسله جبال آرارات در ترکیه.

در روایات آمده است که کشتی نوح شش ماه بر آب بود و سرزمین مکّه و حجاز را سِیر کرد تا سرانجام به فرمان خداوند آب فرونشست. ⁽¹⁾و امام صادق علیه السلام فرمود:روزی که کشتی نوح بر کوه نشست،روز نوروز بود. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-بعد از هلاک شدن هم باید ظالم را لعنت کرد. «بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ»

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ«45»

پس نوح پروردگارش را ندا داد و گفت:پروردگارا! همانا پسرم از خاندان من است و البتّه وعده‌ی تو(درباره‌ی نجات خاندانم،)حقّ است و تو بهترین داورانی.

نکته‌ها:

از آنجا که خداوند بر نجات خاندان نوح وعده داده بود،(مطابق آیه 40)و نوح گمان می‌کرد تنها همسر او محکوم به هلاک است،لذا طبیعی بود که در مورد پسرش،هم دعوت به سوار

شدن کند و هم از خداوند نجات او را درخواست نماید.

پیام‌ها:

1-در دعا وسخن گفتن با خدا،ادب را مراعات کنیم.حضرت نوح نگفت:خدایا طبق وعده‌ای که دادی که اهل مرا نجات می‌دهی،باید فرزندم را نجات می‌دادی،چرا نجات ندادی؟! بلکه گفت: «أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ»

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ«46»

(خداوند در پاسخ)فرمود:ای نوح! او(در واقع)از خاندان تو(و نبوّت) نیست،او(دارای)عمل ناشایستی است،پس چیزی را که به آن علم نداری از من مخواه،همانا من تو را موعظه می‌کنم که(مبادا)از جاهلان باشی.

نکته‌ها:

مراد از «فَلاٰ تَسْئَلْنِ» در مورد پیامبر معصوم،آن نیست که سؤالی واقع شده بود،زیرا حضرت نوح در آیه‌ی بعد می‌فرماید: «إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ» ،بلکه منظور آن است که مبادا سؤال کنی! البتّه مطلبی که برای نوح پیش آمد،این بود که خیال می‌کرد فرزندش اهل است و خداوند به او فرمود:او از اهل تو نیست.

روایات بسیاری از پیامبر و ائمه علیهم السلام به ما رسیده است که با این عبارت آغاز می‌شود:«لیس منّا»یعنی از ما نیست،که به نمونه‌ای از آنها اشاره می‌شود: ⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:«مَن غَشّ مسلماً فلیس منّا»هرکس به مسلمانی خیانت کند،از ما نیست.

در روایت دیگری فرمودند:«مَن اکرمه الناس اتّقاء شرّه فلیس منّی»آن کس که مردم او را از روی ترس احترام بگذارند،از من نیست.

در حدیثی دیگر آن حضرت فرمودند:«مَن اصبح و لم یهتمّ بامور المسلمین فلیس بِمسلم»هر کس که هر صبح در فکر خدمت به مسلمین نباشد،مسلمان نیست.

سؤال:در آیه‌ی 10 سوره‌ی تحریم در مورد همسر نوح و لوط می‌خوانیم:«خانتا»خیانت کردند،و در اینجا خداوند می فرماید:ای نوح! فرزند تو از اهل تو نیست،آیا از این دو آیه، زنازاده بودن فرزند نوح استفاده نمی‌شود؟

پاسخ:اوّلاً:مراد از خیانتِ زن نوح،افشای اسرار و کمک به کفّار است،نه امر دیگر.

ثانیاً:این آیه دلیل اهل نبودنِ پسر نوح را عملِ غیر صالحِ فرزند می‌داند،نه چیز دیگر.

پیام‌ها:

1-پیوند مکتبی،حاکم بر پیوند خانوادگی وخویشاوندی است. ⁽¹⁾«إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ» (دلیل نجات گروهی از غرق شدن،ایمانشان به‌نوح بود،نه چیز دیگر)

2-گاهی انسان در کار خیر یا شرّ چنان غوطه‌ور می‌شود که گویا یکپارچه آن عمل می‌شود. «إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ»

3-پیامبران نیز به موعظه الهی نیاز دارند. «إِنِّی أَعِظُکَ» (خداوند پیامبران خود را در لحظه‌های حسّاس،هشدار داده و حفظ می‌کند)

4-از کارهای جاهلانه باید پرهیز کرد. «مِنَ الْجٰاهِلِینَ» (تقاضای کاری از خداوند اگر با حکمت نباشد،تقاضای جاهلانه است)

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ«47»

(نوح)گفت:پروردگارا! به تو پناه می‌برم از اینکه چیزی را که به(خیر و شرّ)آن آگاهی ندارم،از تو درخواست کنم و اگر تو(این خواسته را)بر من نبخشایی و بر من ترحّم ننمایی،از زیانکاران خواهم بود.

پیام‌ها:

1-پیامبران بی‌درنگ تسلیم خداوند هستند. فَلاٰ تَسْئَلْنِ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ

2-در دعاها از کلمه‌ی «رَبِّ» غفلت نکنیم. رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ ...

3-استعاذه و پناه‌بردن به خداوند،بهترین راه بیمه‌ی انسان در گرفتاری‌هاست.

«رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ»

4-در برابر مواعظ الهی،ادب و تواضع کنیم. إِنِّی أَعِظُکَ ... رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ

5-هرکجا علم به مصلحت نداریم،درخواست نکنیم. «إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ»

6-هر گونه سؤال بیجا و کلام بیجا،نیاز به توبه دارد. «وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی» (اگر پیامبران از تقاضای بیجا به خداوند پناه می‌برند،پس تکلیف ما که دائماً برای خداوند تعیین تکلیف می‌کنیم چگونه است؟)

7-اوّل آمرزش و سپس دریافت رحمت. «وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی»

8-خسارت واقعی،بخشیده نشدن است. وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی ... أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

9-انسان‌ها حتّی انبیا،بدون لطف خداوند به مقصد نمی‌رسند و آن کس که از مغفرت الهی محروم شد،خاسر و زیانکار است. «أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ»

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ«48»

به نوح خطاب شد:(اینک)با سلامی از جانب ما و برکاتی برتو و بر تمام امّت‌هایی که با تو هستند،فرود آی،و بزودی امّت‌هایی(از نسل همین نجات یافتگان)را از نعمت‌ها برخوردار خواهیم ساخت،(امّا)سپس(به خاطر غفلت و کفر و گناه،)عذابی دردناک از طرف ما به آنان خواهد رسید.

نکته‌ها:

دستور«هبوط»،هم درباره‌ی حضرت آدم علیه السلام و هم در مورد حضرت نوح علیه السلام آمده و به

دنبال آن،مردم به دو دسته‌ی مؤمن و کافر تقسیم شده‌اند.

منظور از«امّت‌هایی»که با نوح بودند،یا هر نفر از همراهان آن حضرت است که بعدها سر سلسله قبیله‌ای شدند و یا اینکه مراد،هر کدام از مؤمنانی است که سوار کشتی شده و از یک قبیله‌ای بودند.

پیام‌ها:

1-زندگانی پس از آن سیل‌فراگیر،با دوخطر عمده روبرو بود،یکی آلودگی‌ها و تلاقی‌بودن زمین که با کلمه‌ی «بِسَلاٰمٍ» و وعده‌ی سلامتی بر طرف شد و دیگر نابودی انواع گیاهان که با وعده برکات تأمین گردید. «بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ»

2-اگر چه خداوند در مواردی موعظه می‌کند،هشدار می‌دهد و یا حتّی فرزند بی‌دین را در مقابل چشمان پدر غرق می‌سازد،امّا در جای خود،سلام و برکات خویش را نیز نثار می‌کند. «بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ»

3-آنچه مؤمن از نعمت‌های الهی دریافت می‌کند،سلامت و برکت است،ولی دریافت کافر از نعمت‌ها جنبه‌ی متاع بودن آن است،پس هر متاع و کامیابی، نعمت و برکت نیست،بلکه نعمت،آن دریافتی است که عاقبت خوب هم داشته باشد. «بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ»

4-خداوند متاع دنیا را از کفّار دریغ نمی‌کند. «سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ»

5-این سنّت خداوندی است که ابتدا نعمت و مهلت می‌دهد،سپس به پاداش یا کیفر می‌رساند. «سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ»

6-مهر و قهر،هر دو از اوست. بِسَلاٰمٍ مِنّٰا ... یَمَسُّهُمْ مِنّٰا

7-خداوند نوح را به پدید آمدن جامعه‌ها و امّت‌هایی کافر،از نسل مؤمنانی که سوار کشتی شدند،خبر داد. «وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ«49»

(ای پیامبر!)اینها از اخبار غیبی است که ما آنها را به تو وحی می‌کنیم(و) پیش از این نه تو و نه قوم تو از آنها خبری نداشتید،پس(تو نیز مانند نوح) صبر کن که همانا عاقبت(پیروزی)،برای متّقین است.

نکته‌ها:

داستان حضرت نوح علیه السلام در 6 سوره از قرآن کریم آمده است،اعراف،هود،مؤمنون،شعرا، قمر،نوح که مفصّل‌ترین آنها در همین سوره(هود)است.

سیمای نوح علیه السلام در قرآن

اشاره

سیمای نوح علیه السلام در قرآن ⁽¹⁾

با اینکه نام حضرت نوح علیه السلام 40 مرتبه در قرآن آمده،امّا از محلّ تولّد،مسکن،شغل،وفات و محل دفن او چیزی نیامده است.زیرا آنچه برای ما درس و بهره است،همان رفتار و برخوردهای اوست.

او اوّلین پیامبر اولوالعزم است که رسالت جهانی و کتاب و شریعت داشت.

بعثت این پیامبر اولوالعزم،بعد از حضرت آدم و به هنگام شیوع شرک و بت‌پرستی و ظلم بوده و برنامه‌ی او را توحید،نماز،امر به معروف و نهی از منکر،عدالت و صدق و وفا تشکیل می‌داده است.

مدّت رسالت آن حضرت،950 سال بوده است،وقتی در پایان،خداوند به او فرمود:کسی به رسالت تو ایمان نخواهد آورد،مأیوس شد و نفرین کرد و در نتیجه،حتّی زن و فرزندش که در راه او نبودند،به همراه کفّار غرق شدند.

حضرت نوح علیه السلام،که به پدر دوّم بشر شهرت گرفته،خداوند او را به پیامبری برگزیده، إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً ... عَلَی الْعٰالَمِینَ ⁽²⁾و در میان جهانیان بر او سلام فرستاده است.

«سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ» ⁽³⁾

داستان حضرت نوح علیه السلام با تفاوت‌هایی در تورات نیز آمده است.کتبِ کلدانیان،هندیان، چینی‌ها،یونانیان و پارسیان،طوفان نوح را قهر خداوند به سبب ظلم و فساد مردم دانسته‌اند.در اوستا،کتاب مقدّس زردشتیان نیز خطر طوفانی عالمگیر که به واسطه آن همه‌ی مردم غرق می‌شوند مطرح است،بدین صورت که به جمشید وحی می‌شود که حائطی عظیم بساز و همه‌ی مردان و زنان صالح و از هر حیوان یک جفت را در آن قرار بده.

رسالت حضرت نوح علیه السلام جهانی بوده است،چون زمین بدون حجّت نمی‌شود و غرق شدن همه‌ی کفّار با نفرین حضرت نوح علیه السلام که فرمود: «رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً» ⁽¹⁾شاهد بر آن است و از طرفی اگر رسالت آن حضرت منطقه‌ای و سیل هم در همان محدوده بوده،دیگر به سوار کردن یک جفت از هر حیوانی نیازی نبوده است،در حالی که این کار برای حفظ نسل حیوانات در کره‌ی زمین انجام گردیده است. ⁽²⁾

سرگذشت حضرت نوح علیه السلام؛تاریخی هزار ساله‌است،که داستان یک سیل عالمگیر،ماجرای انقراض یک نسل و آغاز جامعه‌ای نوین،تابلویی از پیروزی حقّ بر باطل،جلوه‌ای از مستجاب شدن نفرین پیامبر،نمونه‌ای از قطع رابطه‌ی پدر و پسر به خاطر مکتب،آیتی از تسلیم هستی در برابر فرمان خداوند،حفظ نسل حیوانات و کشتی سازی دور از دریا را در خود جای داده است.

این داستان نشان می‌دهد که گاه انسان به حدّی سقوط می‌کند که موعظه‌ی انبیا علیهم السلام هم در او کارساز نمی‌شود،بلکه به پیروان آنها نسبتِ اراذل می‌دهد و در برابر قهر الهی به کوه پناه می‌برد!

پیام‌ها:

اشاره

1-قرآن بهترین منبع برای آشنایی با تاریخ بشر است. تِلْکَ ...

2-بسیاری از بخش‌های تاریخ،برای انسان پنهان مانده که یکی از آنها تاریخ

حضرت نوح است. «تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ»

3-پیامبر اسلام ومردم،جز از طریق وحی راهی برای آشنایی با تاریخ نوح علیه السلام نداشتند. «تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ»

4-سالم‌ترین و مفیدترین اخبار تاریخی را باید از طریق وحی دریافت کرد،زیرا از سرچشمه‌ی علمِ بی‌نهایتی است که هیچ گونه حادثه،فشار و غفلتی در ناقل آن وجود ندارد. «أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ»

5-میزان علم غیب انبیا علیهم السلام به همان مقداری است که خداوند در اختیار آنان قرار داده است. «أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ»

6-تاریخ وسرگذشت انبیای قبل،بهترین تسلّی برای رهبران بعد است. «فَاصْبِرْ»

7-صبر و تقوی هر دو لازم و شرط پیروزی است. «فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ،» به جای«فاصبر انّ العاقبة للصابرین»

8-سر انجام،حقّ پیروز و باطل رفتنی است. «إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ»

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ«50»

و به سوی قوم عاد،برادرشان هود(را فرستادیم،او به مردم)گفت:ای قوم من!(تنها)خدا را بپرستید که هیچ معبودی جز او برای شما نیست.(شما در پرستش بت‌ها به خطا می‌روید و)شما جز اهل افترا و تهمت نیستید.

نکته‌ها:

پس از حضرت نوح،حضرت هود مبعوث شد.سرگذشت این پیامبر الهی،در آیات 65 تا 72 از سوره‌ی اعراف نیز آمده است.از آنجا که هود علیه السلام از قبیله‌ی عاد بود،لذا در آیه از او به «أَخٰاهُمْ» «برادرِ عاد»تعبیر شده است.

همین که زمان وفات نوح علیه السلام فرا رسید،به یارانش فرمود:بعد از من دوران غیبتی خواهد بود که در آن طاغوت‌ها پدید می‌آیند و خداوند توسط قائمی از نسل من که نام او هود است،

برای شما گشایشی می‌رساند. ⁽¹⁾

شفیع قرار دادن بت‌ها،هم افترا به خداوند است که بت‌ها را شریک او می‌دانند و هم تهمت به بت‌هاست که آنها را صاحب نفع و ضرر به حساب می‌آورند.

پیام‌ها:

1-رسالت حضرت هود،مخصوص قوم عاد بود. «إِلیٰ عٰادٍ»

2-تبلیغ در جوّ برادرانه،مؤثّرتر است. «أَخٰاهُمْ»

3-انبیا برای امّت‌ها برادرند،نه کاسب،نه فریبکار ونه مُسیطر وحاکم. «أَخٰاهُمْ»

4-دعوت به توحید،سرلوحه‌ی وظایف انبیاست. «یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ»

5-توحید عملی،براساس توحید اعتقادی است. اُعْبُدُوا اللّٰهَ ... مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

6-شرک به خدا،خیال،وَهم و تهمتی بیش نیست. «إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ»

یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ«51»

(هود گفت:)ای قوم من! من از شما در برابر رسالتم پاداشی درخواست نمی‌کنم،پاداش من نیست مگر بر عهده آن کس که مرا آفریده است،پس آیا تعقّل نمی‌کنید؟!

نکته‌ها:

از آنجا که بارها در قرآن پاداش نخواستن و بی‌توقّعی انبیا علیهم السلام از مردم مطرح شده است، معلوم می‌شود که امور مادّی از بزرگ‌ترین موانع گرایش مردم به حقّ است.

پیام‌ها:

1-انبیا هدف مادّی ندارند،هدف آنها از کارشان،جلب رضایت خداوند است.

إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی ...(خداوند خود به انبیا اجر می‌دهد)

2-اخلاص،از شروط اساسی موفّقیّت در تبلیغ است. «إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی»

3-توجّه به خالقیّت خداوند،زمینه‌ی اخلاص است. «عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی»

4-تعقّل،ما را به تبعیّت از انبیا و پیروی از وحی راهنمایی می‌کند.(عقل،ضدّ وحی نیست،بلکه زمینه ساز پذیرش وحی است) «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

5-برای کسی که به فکر دنیا و منافع آن نیست،چه دلیل وجود دارد که این همه خود را به زحمت بیندازد؟! «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ وَ لاٰ تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ«52»

و(هود ادامه داد)ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید،سپس به سوی او باز گردید و توبه نمایید تا او از آسمان پی در پی بر شما باران بفرستد،(چنانکه گویی همه‌ی آسمان در حال ریزش است)و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید،و(از راه حق)به خاطر گناه اعراض نکنید و روی برنتابید.

پیام‌ها:

1-استغفار و توبه از گناهان،واجب است. اِسْتَغْفِرُوا ... تُوبُوا

2-استغفار از گناهان،مقدّمه‌ی بازگشت به سوی خداست. اِسْتَغْفِرُوا ... ثُمَّ تُوبُوا

3-استغفار و توبه‌ی فردی،سرنوشت جامعه را عوض نمی‌کند،بلکه جامعه باید متحوّل شود تا امداد الهی سرازیر گردد. یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا ... تُوبُوا ... یُرْسِلِ

4-اعمال و عقاید،در رویدادهای طبیعی مؤثّرند. تُوبُوا ... یُرْسِلِ (قوم عاد به خاطر شرک و گناه،به کمبود و خشکسالی گرفتار شده بودند)

5-عوامل طبیعی،ما را از توجّه به اراده‌ی الهی بازندارد. «یُرْسِلِ السَّمٰاءَ»

6-نظام و حکومت اسلامی اگر خواهان توسعه اقتصادی است باید طرح‌های معنوی را درجامعه توسعه دهد. تُوبُوا ... یُرْسِلِ السَّمٰاءَ

7-جزای دنیوی توبه و بازگشت به سوی خدا،ثروت و قدرت است. تُوبُوا ...

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً ...

8-گمان نکنیم که ایمان به خدا و توجّه به او،به معنای دور شدن از مال و سرمایه است. تُوبُوا ... یُرْسِلِ السَّمٰاءَ ... یَزِدْکُمْ قُوَّةً

(اگر ایمان بیاوریم،نه تنها از اموال ما چیزی مطالبه نمی‌شود،بلکه به آنها افزوده نیز می‌گردد «یَزِدْکُمْ»

9-با کُرنش در پیشگاه الهی و توبه و استغفار به درگار او،نه تنها کوچک نمی‌شویم،بلکه قوی،بزرگ و عزیزتر هم می‌گردیم. «یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ»

10-قوم عاد،مردمی نیرومند بودند. «قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ»

11-اگر قدرتِ ایمان،به قدرت جسمانی اضافه گردید،کامل می‌شویم. «قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ»

12-بوجود آوردن جامعه‌ای سالم وبرخوردار از نعمت ونیرومند،از اهداف ادیان آسمانی است. یٰا قَوْمِ ... تُوبُوا ... یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ

13-قدرت اقتصادی،زمینه‌ساز سایر قدرت‌هاست.اوّل «یُرْسِلِ السَّمٰاءَ» آنگاه «یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ»

14-در تبلیغ باید از شیوه‌ی تشویق نیز استفاده کرد. تُوبُوا ... یُرْسِلِ ... یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ (بیان نتایجِ مادّی،در راه رسیدن به هدف،مانعی ندارد)

15-روی‌گردانی از انبیا وبی‌اعتنایی به راه آنها،جُرم وگناه است. «مُجْرِمِینَ»

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ«53»

(مشرکان)گفتند:ای هود! تو دلیل روشنی برای ما نیاورده‌ای وما به‌خاطر سخنان تو،از خدایانمان دست بر نمی‌داریم و ما از ایمان آورندگان به تو نیستیم.

پیام‌ها:

1-کسانی که در برابر سنگ و چوب عبادت می‌کنند و هیچ دلیل معقولی برای کار خود ندارند،پیامبری را که سیره‌اش ارائه معجزه و دلیل روشن است،زیر سؤال می‌برند!؟ «مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ»

2-حرف اصلی کفّار این بود که ما به خاطر«حرف تو»دست از بت‌هایمان بر نمی‌داریم،نه به جهت نبودن دلیل. «بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ» نشانه‌ی اینکه آنها دنبال دلیل نبودند،آن است که دو بار گفتند: «وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا، وَ مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ»

3-انبیا در اوّلین مرحله دعوتشان از مشرکان،با سرسختی آنان مواجه می‌شدند، ولی هرگز دست از تبلیغ برنمی‌داشتند. «مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ»

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّٰهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ«54»

(ما حرفی نداریم)مگر اینکه می‌گوییم:بعضی از خدایان ما به تو زیان رسانده(و عقلت را ربوده‌اند،زیرا مورد خشم بت‌ها قرار گرفته‌ای.هود) گفت:همانا من خدا را به شهادت می‌طلبم و شما(نیز)شاهد باشید که من از آنچه شریک(خدا)قرار می‌دهید بیزارم.

مِنْ دُونِهِ فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ«55»

از هر چه غیر اوست(و شما آن را می‌پرستید تبرئه می‌جویم)،پس همگی بر علیه من توطئه کنید و مرا مهلت ندهید،(تا معلوم شود که نه از شما و نه از بت‌هایتان هیچ کاری ساخته نیست).

نکته‌ها:

«اعتراء»به معنای اعتراض و اصابت است.

حضرت هود برای اثبات پوچی قدرت‌های خیالی بت‌پرستان،آنان را به مبارزه طلبید، همان گونه که حضرت نوح علیه السلام به مردم گفت: «فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً،ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ» ⁽¹⁾شما هر کاری می‌خواهید انجام دهید،ولی بدانید که ضرری به من نخواهد رسید.

پیامبر اسلام نیز می‌فرمود:«قل ادعوا شرکائکم ثم کیدون فلا تنظرون» ⁽²⁾همدستان خود را فرابخوانید و بر علیه من اقدام کنید و مهلتم ندهید.

پیام‌ها:

1-قوم عاد بر این باور بودند که هر بت و معبودی از آنها در بخشی از امور جهان کارآیی دارد. «بَعْضُ آلِهَتِنٰا»

2-نسبت جنون دادن به انبیا و سنّت شکنان و مصلحان جامعه که بر علیه خرافات قیام کرده‌اند،امر تازه‌ای نیست. اِعْتَرٰاکَ ... بِسُوءٍ

3-اعلام برائت و بیزاری از شرک و افراد مشرک،سیره و روش انبیای الهی بوده است. «بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ»

4-در برابر خرافات باید قاطعانه ایستاد. «أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ»

5-مبارزه‌طلبی هود علیه السلام،دلیل حقّانیّت وقاطعیّت او وراه اوست. فَکِیدُونِی ...

6-انبیا از هیچ قدرتی نمی‌ترسند. «فَکِیدُونِی جَمِیعاً»

7-بت‌ها هیچ قدرتی ندارند. «فَکِیدُونِی جَمِیعاً»

إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ هُوَ آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ«56»

همانا من بر خداوندی که پروردگار من و شماست توکّل کرده‌ام،(زیرا) هیچ جنبنده‌ای نیست،مگر آنکه او مهارش را گرفته(و بر او تسلّط دارد، امّا سلطه‌ای عادلانه و حق‌جویانه)بدرستی که پروردگار من بر صراط مستقیم است.

پیام‌ها:

1-توجّه به ربوبیّت همه‌جانبه خدا،زمینه توکّل براوست. تَوَکَّلْتُ ... رَبِّی وَ رَبِّکُمْ

2-توکّل،زمینه‌ی شجاعت است. فَکِیدُونِی جَمِیعاً ... إِنِّی تَوَکَّلْتُ (با تکیه و اتکال بر خداوند،می‌توان در برابر جهانی ایستاد)

3-هیچ جنبنده‌ای بدون اراده‌ی خداوند،قادر بر ضرررسانی به دیگری نیست.

فَکِیدُونِی جَمِیعاً ... مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ هُوَ آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا

4-خداوند،هم بر همه چیز سلطه‌ی کامل دارد و هم عادل است. «آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا ، عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ»

5-بر کسی تکیه کنیم که علاوه بر قدرت،عدالت نیز داشته باشد. «تَوَکَّلْتُ ،آخِذٌ، عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ»

6-در مقابل عناد و لجاجت کفّار،باید از قهر و عدل الهی سخن گفت. «آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا، عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ»

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ«57»

پس اگر شما(از دعوتم)روی برگردانید،پس براستی که من آنچه را که به خاطر آن به سوی شما(مأمور و)فرستاده شده‌ام،به شما رسانده‌ام و پروردگارم گروه دیگری را جانشین شما خواهد کرد،و شما هیچ ضرری به او نمی‌رسانید.همانا پروردگارم بر هر چیزی نگهبان است.

پیام‌ها:

1-انبیا پس از دعوت وابلاغ امر الهی،اتمام حجّت می‌کنند. «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ»

2-مسئولیّت مبلّغ،بیان معارف دینی است،نه اجباربر آن. «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ»

3-مبلّغ دین و رهبر امّت نباید اعراض مردم را نشانه‌ی ضعف و شکست خود به حساب آورد. «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ»

4-استقرار یا انقراض امّت‌ها،بدون حساب و تصادفی نیست،بلکه تابع قانون و سنّت‌هایی است که خداوند حاکم فرموده است. «یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ» ( شرک،گناه ومخالفت با انبیا،از عوامل نابودی جامعه‌ها و تحوّلات تاریخی است)

5-کفر،سرپیچی،مرگ و نابودی ما،ضرری را متوجّه خداوند نمی‌سازد. فَإِنْ تَوَلَّوْا ،یَسْتَخْلِفُ ... غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ

6-خداوند بر همه چیز و همه کس حافظ است،لذا کفر و توطئه‌ی ما بر خداوند ضرری نمی‌رساند. «إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ»

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ نَجَّیْنٰاهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ«58»

و زمانی که فرمان(قهر)ما آمد،هود و کسانی را که با او ایمان آورده بودند،به رحمت خود نجات دادیم و از عذاب سخت رهایشان ساختیم.

پیام‌ها:

1-همان گونه که نزول عذاب به فرمان خداوند است،نجات از آن نیز به اراده‌ی اوست. «نَجَّیْنٰا»

2-پیامبران و یاران و پیروانشان از قهر الهی مصون هستند. «نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ»

3-صرف ایمان به انبیا،کافی و کارساز نیست،بلکه همراه بودن و حمایت از آنان نیز لازم است. «مَعَهُ»

4-سرچشمه‌ی رحمت،اوست، «بِرَحْمَةٍ مِنّٰا» امّا سرچشمه‌ی قهر و غضب او عمل ماست. «عَذٰابٍ غَلِیظٍ» و نفرمود:«عذاب منّا»

5-تکرار کلمه‌ی نجات،شاید رمز آزادی پیروان پیامبر از قهر خداوند در دنیا و آخرت باشد. نَجَّیْنٰا ... نَجَّیْنٰاهُمْ

6-بادها نیز مأموران الهی هستند. «أَمْرُنٰا» ⁽¹⁾

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ«59»

و آن قوم عاد،آیات پروردگارشان را منکر شدند و پیامبرانِ او را نافرمانی کرده و از فرمان هر ستمگر لجوجی پیروی نمودند.

پیام‌ها:

1-تاریخ پیشینیان فرا روی شماست،چرا عبرت نمی‌گیرید؟ «تِلْکَ»

2-انکار یک پیامبر،به منزله‌ی انکار تمامی انبیاست. ⁽²⁾«عَصَوْا رُسُلَهُ»

3-خطراتی که یک جامعه را تهدید می‌کند عبارتند از:

الف:کفر به آیات الهی. «جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ»

ب:نافرمانی از انبیا و رهبران حقّ. «عَصَوْا رُسُلَهُ»

ج:پیروی از طاغوت‌ها. «اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ»

4-کسی که پیرو پیامبران معصوم علیهم السلام نباشد،پیرو ستمگران لجوج خواهد شد.

عَصَوْا رُسُلَهُ ... اِتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ

5-اجبار جبّاران،به خاطر اطاعت کردن توده‌ها است.«اتّبعوا...جبّار»

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ«60»

و(سر انجام)در این دنیا و در روز قیامت،لعنت(و قهر الهی)در پی ایشان شد.بدانید که قوم عاد به پروردگارشان کفر ورزیدند.آگاه باشید که بر عاد،قوم(حضرت)هود لعنت باد.

نکته‌ها:

از آیه‌ی 50 تا آیه‌ی 60 این سوره،مربوط به قوم عاد بود.این قوم از نژاد عرب و ساکن جزیرةالعرب بودند و در تورات موجود،نامی از آنها دیده نمی‌شود.طبق آیاتی از سوره‌های مبارکه قمر،الحاقّه،اعراف،سجده،شعرا،آنها مردمی رشید و بلند قامت و دارای شهرهای آباد و تمدّنی بی‌نظیر بوده‌اند. «إِرَمَ ذٰاتِ الْعِمٰادِ اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِی الْبِلاٰدِ» از نظر اعتقادی، بت‌پرست و تابع طاغوت بودند.حضرت هود علیه السلام آنان را به خداپرستی و توحید دعوت کرد، امّا آنها نپذیرفتند و با قهر خداوند از طریق باد تند و سوزنده‌ای نابود شدند.

قوم عاد دارای دو گروه عاد اولیٰ و عاد ثانی بودند که عاد ثانی،هفتصد سال قبل از حضرت مسیح علیه السلام در احقاف(منطقه‌ای در حجاز)یا یمن زندگی می‌کردند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-کسی که آیات الهی را انکار و پیامبران خدا را نافرمانی و از طاغوت پیروی کند،از رحمت الهی دور است. وَ اتَّبَعُوا ... لَعْنَةً

2-بدنامی در دنیا،یک کیفر الهی است. «وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً»

3-شعارِ«مرگ بر ستمگر»،یک شعار قرآنی است. «أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ» ⁽²⁾

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ«61»

و به سوی قوم ثمود،برادرشان صالح(را فرستادیم)او گفت:ای قوم من! خدای یگانه را بپرستید که جز او معبود دیگری برای شما نیست.اوست که شما را از زمین پدید آورد و از شما خواست تا در آن آبادی کنید،پس، از او آمرزش بخواهید،سپس به سوی او بازگردید،همانا پروردگار من نزدیک و اجابت کننده است.

نکته‌ها:

حضرت صالح علیه السلام سومین پیامبری است که پس از حضرت نوح و هود علیهما السلام به رسالت رسیده است.

پیام‌ها:

1-رابطه‌ی انبیا با مردم،رابطه‌ای برادرانه بوده است. «أَخٰاهُمْ»

2-بهتر است مبلّغ،از اهالی همان منطقه‌ی مورد تبلیغ باشد. «أَخٰاهُمْ»

3-هدف همه‌ی انبیا،پرستش خدای یگانه است. «اعْبُدُوا اللّٰهَ،مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ»

4-دلیل و فلسفه‌ی عبادت خداوند،لطف بیکران او به انسان‌هاست. «اعْبُدُوا، أَنْشَأَکُمْ»

5-سرچشمه‌ی آفرینش انسان از خاک است. «أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ»

6-اسلام،دین جامع بین دنیا و آخرت است.(هم آباد کردن زمین،هم استغفار و توبه) «وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا فَاسْتَغْفِرُوهُ»

7-خواست خداوند،عمران و آبادی زمین است. «وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا»

8-معبود موحّدان،دارای فهم و شعور،علم و قدرت،شنوایی و جوابگویی به آنهاست که این موارد در بُت‌ها نیست. «قَرِیبٌ مُجِیبٌ»

9-برگشت به سوی خداوند،آسان و توبه زمینه‌ی تقرّب به خداست. «تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ»

10-اگر استغفار و توبه بود،خداوند می‌پذیرد. تُوبُوا ... قَرِیبٌ مُجِیبٌ

11-خداوند به همه نزدیک است،این ما و افکار و رفتار ماست که سبب دوری ما از خداوند می‌شود. «رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ»

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ«62»

(قوم ثمود)گفتند:ای صالح! تو براستی قبل از این در میان ما مایه‌ی امید بودی،آیا(اینک)تو ما را از پرستش آنچه پدرانمان می‌پرستیدند نهی می‌کنی؟همانا که ما نسبت به آنچه ما را به آن می‌خوانی در شکی هستیم که ما را به تو بد گمان کرده است.

نکته‌ها:

کفّار ابتدا به حضرت صالح علیه السلام گفتند:تو مایه امید ما بودی وتو را دوست می‌داشتیم.تا شاید آن حضرت برای حفظ روابط حسنه گذشته،از دعوت آنها به یکتاپرستی دست بردارد.

پیام‌ها:

1-مبلّغ باید خوشنام و خوش سابقه باشد. «مَرْجُوًّا»

2-تمجید و ستایش منحرفان،ما را در دعوت به حقّ سست نسازد. «قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا» (تعریف و تمجید دشمنان،بی‌غرض نیست)

3-انبیا،خط شکنان عقاید خرافی هستند. «أَ تَنْهٰانٰا»

4-عقاید انسان نباید تنها براساس رفتار نیاکان باشد. «نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا»

5-فرهنگ انسان‌ها در طول قرون متمادی،بهم پیوسته و آمیخته شده‌اند. «نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا»

6-مردم براحتی از عقاید و باورهای نیاکان خویش دست برنمی‌دارند.(توقّع

اصلاح فوری نباید داشت) «إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ»

7-هر کلام و طرح تازه‌ای،برای عدّه‌ای از مردم مشکوک و مورد تردید است.

«إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ»

8-اگر شک،مقدّمه و زمینه‌ی تحقیق و ارشاد نباشد،بزرگ‌ترین عامل رکود و سقوط خواهد گردید. شَکٍّ ... مُرِیبٍ

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ فَمٰا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ«63»

(صالح)گفت:ای‌قوم من! آیا نظر شما این است که اگر از طرف پروردگارم معجزه داشته باشم واز جانب او مشمول رحمت شده باشم،(لب فروبندم و تبلیغ نکنم؟)پس اگر من خدا را معصیت کنم(و رسالت‌الهی را انجام ندهم)،چه کسی در برابر(قهر)او یاریم خواهد کرد؟پس شما جز خسارت و زیان چیزی به من نمی‌افزایید.

پیام‌ها:

1-ادیان آسمانی و رهبران الهی،نه با زور و تهدید و جهل،بلکه با بیّنه،معجزه و دلیل‌های روشن،مردم را به خدا و توحید دعوت می‌کنند. «بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی»

2-مقام نبوّت،یک رحمت ویژه‌ی الهی بر بندگان خاص است. «وَ آتٰانِی مِنْهُ رَحْمَةً»

3-پیامبران در صورت سهل‌انگاری در رسالت،گرفتار قهر الهی می‌شوند. «فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ»

4-با خیالِ خوشایند مردم وحمایت آنان،دست از خدا وراه او برنداریم که مردم منحرف،جز خسارت چیزی به دیگران نمی‌افزایند. «فَمٰا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ»

5-مخالفت با حق،خسارت است. «تَخْسِیرٍ»

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ قَرِیبٌ«64»

و(صالح در بیان معجزه‌ی خود گفت:)ای قوم من! این شتر ماده(که به اراده‌ی)خداوند(آفریده شده)معجزه‌ای برای شماست،پس او را آزاد بگذارید تا در زمین خدا(چرا کند و از مراتع و علف‌های آن)بخورد،و آزاری به او نرسانید که بزودی عذاب(الهی)شما را فرا خواهد گرفت.

نکته‌ها:

ناقه‌ی حضرت صالح از جهات زیادی استثنایی بود: ⁽¹⁾1-از دل کوه بیرون آمد،2-بدون تماس با شتر نر حامله بود،3-یک روز تمام آب روستا را می‌خورد،4-به اندازه نیاز مردم منطقه شیر می‌داد،5-مردم هیچ مسئولیّتی در قبال او نداشتند.

حضرت صالح علیه السلام به مردم فرمود:من از بُت‌های شما چیزی درخواست می‌کنم و شما نیز از خدای من چیزی بخواهید،هر کدام از بت‌ها و خداوند که پاسخ مثبت دادند،همگی او را می‌پرستیم.مشرکین پذیرفتند.خواسته آنان این بود که همین الآن یک شتر ماده در حالی که حامله هم باشد از دل این کوه بیرون بیاید.خداوند درخواست آنان را اجابت فرمود و شتر با تمام این شرایط از میان کوه خارج شد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-دلیل و معجزه‌ی پیامبر الهی باید برای مردم،محسوس،قابل فهم و در معرض دید باشد. «هٰذِهِ»

2-دست قدرتِ خداوند باز و او سبب‌ساز است و می‌تواند خروج شتری را از دل کوه،معجزه‌ی پیامبری قرار دهد. «هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ»

3-ناقه‌ی صالح،معجزه‌ای بزرگ بود. «نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً»

4-باید به مقدّسات احترام گذاشت. «فَذَرُوهٰا ،لاٰ تَمَسُّوهٰا»

5-اهانت به مقدّسات،عذاب فوری خداوند را بدنبال دارد. «عَذٰابٌ قَرِیبٌ»

فَعَقَرُوهٰا فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ«65»

پس(علی‌رغم آن همه سفارشات و تهدیدات،قوم ثمود)شتر را پِی کردند (و دست و پایش را بریدند)،پس(صالح)گفت:(برای مدّت)سه روز در خانه‌هایتان بهره‌مند باشید(که بعد از آن عذاب الهی فرا خواهد رسید)،این وعده‌ای است راست و حقیقی.

نکته‌ها:

در روایات می‌خوانیم که کشنده‌ی ناقه،یک نفر بیشتر نبوده است،امّا با این وجود قرآن می‌فرماید: «فَعَقَرُوهٰا» یعنی همه‌ی مردم او را کشتند و این به سبب هم فکری و رضایت سایرین از کار قاتل بوده است،زیرا از دید اسلام،پیوند مکتبی افراد باعث می‌شود تا گناه هر فرد را به حساب طرفداران و حامیان او نیز بگذارند. ⁽¹⁾

سؤال:فلسفه‌ی سه روز مهلت چیست؟

پاسخ:الف:فرصتی برای توبه کردن.

ب:اهرمی برای فشار روحی و مضاعف نمودن عذاب.اگر به شخصی گفته شود که تا 3 روز دیگر نابود می‌شود،همین خبر بزرگ‌ترین ضربه و فشار را بر روح و روان او وارد می‌آورد.

ج:دلیلی دیگر بر حقّانیّت پیامبر الهی،زیرا تعیین وقت،خود از اخبار غیبی است.

پیام‌ها:

1-راضی شدن به گناه دیگران،شریک جُرم آنها شدن است. ⁽²⁾«فَعَقَرُوهٰا»

2-هشدارهای الهی را شوخی و دروغ مپندارید. «غَیْرُ مَکْذُوبٍ»

3-توهین به مقدّسات،عذاب قطعی دارد. «وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ»

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ«66»

چون(پس از گذشت سه روز،)فرمان(قهر)ما آمد،صالح و کسانی را که به همراه او ایمان آورده بودند،به رحمت خود(از عذاب)نجات دادیم و از خواری آن روز(رهایی بخشیدیم.ای رسول ما!)همانا پروردگارت،همان توانای شکست ناپذیر است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «خِزْیِ» ،به معنای عیبی است که ظاهر شدن آن موجب رسوایی و بی‌آبرویی انسان می‌شود.

بلاهای طبیعی همچون زلزله،سیل و یا امراض خطرناک،ممکن است هر دو قشر مؤمن و کافر را فرا گیرد،نظیر بی‌احتیاطی‌هایی که از انسان‌ها صادر می‌شود و آثارش به همه‌ی افراد سرایت می‌کند.امّا آنجا که قهر الهی باشد،مؤمنان در امان خواهند بود،مگر اینکه آنها نیز به واسطه‌ی سکوت در برابر ظلم و یا ترک نهی از منکر،مستحق عذاب شده باشند.

«نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ»

پیام‌ها:

1-خداوند،پیامبران و یاران آنها را از قهر و عذاب خویش محفوظ می‌دارد.

«نَجَّیْنٰا»

2-شرط نجات از قهر خدا،ایمان وپیروی از پیامبر است. نَجَّیْنٰا ... اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ

3-پیروی از پیامبر،زمینه‌ی سربلندی و عزّت انسان است. نَجَّیْنٰا ... اَلَّذِینَ آمَنُوا ... مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ

4-نجات چند مؤمن از میان آن همه کافر،برای خدا کاری ندارد. «الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ»

5-خداوند به پیامبر اسلام تسلّی می‌دهد که من با مخالفان تو نیز می‌توانم این گونه رفتار کنم،زیرا که من قوی و عزیزم. «إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ»

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ«67»

و ستمگران را صیحه‌ای(آسمانی)فرا گرفت،پس در خانه‌هایشان به روی در افتادند(و مردند).

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ«68»

آنچنان(قوم ثمود در اثر این صیحه و زلزله نابود شدند)که گویی هرگز در آنجا ساکن نبوده‌اند،بدانید که همانا ثمود به پروردگارشان کفر ورزیدند.بدانید که ثمود(از رحمت الهی)دور باد.

نکته‌ها:

«جٰاثِمِینَ» ،از«جَثْم»به معنای نشستن بر زانو ویا افتادن به روی است،حالتی مثل برق‌گرفتگی که انسان را در هر حالی که هست خشک می‌کند وقدرت فرار را از او می‌گیرد.

کلمه‌ی «یَغْنَوْا» از ماده«غنی»به معنای اقامت در مکانی است.

پرونده‌ی قوم لجوج و ستمگر ثمود در این آیه بسته می‌شود.

حضرت صالح علیه السلام از انبیای عرب و قوم ثمود بوده که در وادی القریٰ(سرزمینی میان مدینه و شام)زندگی می‌کردند و شغلشان کشاورزی و باغداری بوده است.نام حضرت صالح علیه السلام در تورات کنونی نیست. ⁽¹⁾

همان گونه که امروزه وقتی هواپیماهای مافوق صوت،دیوار صوتی را می‌شکنند،در اثر صدای مهیب ناشی از آن شیشه‌ها خرد می‌شود،زنان باردار سقط می‌کنند و ضربان قلب‌ها تند می‌گردد،پایان عمر جهان نیز با صیحه‌ای همراه خواهد بود که به واسطه‌ی آن همه چیز در هم فرو خواهد ریخت. «مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ» ⁽²⁾

چنانکه قیامت و صحنه محشر هم به واسطه‌ی صیحه‌ای پدید خواهد آمد. «إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً،فَإِذٰا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-نزول قهر و عذاب الهی بر ستمکاران،نتیجه‌ی ظلم وستم خود آنهاست. «أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا»

2-کیفر الهی فقط در قیامت نیست،ظلم و ستم،در همین دنیا نیز کیفر داده می‌شود. «أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا»

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ«69»

و همانا فرستادگان ما(که فرشتگانی به صورت انسان بودند)،ابراهیم را مژده آورده گفتند:سلام،(ابراهیم نیز)گفت:سلام.پس زمانی نگذشت که گوساله‌ی بریانی را(برای پذیرایی)نزد آنان آورد.

پیام‌ها:

1-فرشتگان،به اذن الهی به صورت وشکل انسان در می‌آیند. «جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ»

2-سخن را باید با سلام آغاز کرد. «قٰالُوا سَلاٰماً»

3-سلام،یک شعار آسمانی و شیوه‌ای ملکوتی است. «قٰالُوا سَلاٰماً»

4-سلام را به نحو بهتر باید جواب داد.(جمله‌ی«سلام»جمله‌ی اسمیّه است که دوام وثبوت آن از جمله‌ی فعلیّه‌ی «قٰالُوا سَلاٰماً» بیشتر است)

5-در پذیرایی باید تسریع نمود. «فَمٰا لَبِثَ»

6-پذیرایی از میهمان یک ارزش است،اگر چه ناشناس باشد. «جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ»

7-ابراهیم علیه السلام،میهمان دوست و سخاوتمند بود. «جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ»

8-از میهمان در مورد غذا سؤال نکنیم.(آیا غذا میل دارید؟آیا غذا خورده‌اید؟ چه غذایی می‌خواهید؟) «جٰاءَ بِعِجْلٍ»

9-در پذیرایی،خودمان مباشر باشیم. «جٰاءَ بِعِجْلٍ»

10-غذا را نزد میهمان ببریم،نه میهمان را به طرف غذا. «جٰاءَ بِعِجْلٍ»

11-پذیرایی از میهمان،مطلوب و ویژه باشد. ⁽¹⁾«بِعِجْلٍ حَنِیذٍ»

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ«70»

پس چون(ابراهیم)دید که دست آنان به سمت غذا دراز نمی‌شود(و از آن نمی‌خورند)،آنان را نشناخت و ترسی از آنان در دل او افتاد(که شاید غذا نمی‌خورند تا نمک‌گیر نشوند و بتوانند براحتی سوء قصد خود را انجام دهند)،امّا میهمانان گفتند:مترس،همانا ما برای(قلع و قمع)قوم لوط فرستاده شده‌ایم.

نکته‌ها:

احساس خطر کردن حضرت ابراهیم علیه السلام،غیر از ترس و ضعفی است که معمولاً انسان‌ها در برخورد با مسائل به آن دچار می‌شوند،زیرا او بت‌شکن تاریخ بود و هرگز از چیزی نمی‌ترسید،امّا توجّه به خطر و سوء قصد،مسئله دیگری است.

سلسله مراتب را باید رعایت کرد:از آنجا که حضرت لوط علیه السلام و قوم او یکی از شاخه‌های تحت امر حضرت ابراهیم علیه السلام بودند.لذا برای هلاکت قوم لوط،ابتدا حضرت ابراهیم علیه السلام در جریان قرار می‌گیرد.

پیام‌ها:

1-فرشتگان از غذاهای مادّی مصرف نمی‌کنند. «لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ»

2-علم انبیا محدود است.«نکرهم»

3-غذا نخوردن میهمان در عصر ابراهیم علیه السلام،نشانه‌ی خصومت با میزبان بود.

«أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً»

4-گاهی ریشه‌ی ترس انسان،جهل است. أَوْجَسَ مِنْهُمْ ... لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا

5-یکی از مأموریّت‌های فرشتگان،آوردن عذاب است. «أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ»

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ«71»

و همسر ابراهیم ایستاده بود،پس(چون گفتگوها را شنید،)خندید،ما او را به(فرزندی به نام)اسحاق و پس از اسحاق،(فرزندی به نام)یعقوب بشارت دادیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«ضحک»به معنای خندیدن،ولی کلمه‌ی«ضحک»به معنای عادت ماهانه است.

خندیدنِ همسر ابراهیم علیه السلام،یا برای این بود که فهمید غذا نخوردن میهمانان نشانه‌ی خطری برای ابراهیم نیست،لذا خوشحال شد.یا آنطور که در بعضی تفاسیر آمده است، ساره،همسر ابراهیم علیه السلام زن سالمندی بود که مدّتها عادت ماهانه نداشت،امّا به محض شنیدن خبر،ناگهان این حالت به او دست داد و او فهمید که اراده الهی بر فرزنددار شدن او تعلّق گرفته است.چنانکه امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از «فَضَحِکَتْ» ،حیض شدن اوست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-گاهی حضور زن در صحنه لازم است. «وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ»

2-روحیّه‌ی زن ظریف‌تر از مردان است.(حضرت ابراهیم علیه السلام و همسرش ساره هر دو،ماجرا را شنیدند،امّا فقط ساره خندید) «فَضَحِکَتْ»

3-در لابلای دلهره‌ها،بشارت هم وجود دارد. أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً ... فَبَشَّرْنٰاهٰا

4-از بهترین بشارت‌ها،نعمتی مستمر و دنباله‌دار است. «وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ» ⁽¹⁾

5-نام انبیای الهی از پیش تعیین شده است. «إِسْحٰاقَ،یَعْقُوبَ»

6-با اینکه هر دسته از فرشتگان الهی مأموریّت خاصّی دارند،امّا این گروه از فرستادگان،چند منظور را دنبال می‌کردند،یکی قلع و قمع و هلاکت مفسدان قوم لوط،ودیگری بشارت فرزند به ابراهیم علیه السلام وساره. «أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ، فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ»

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ«72»

(همسر ابراهیم)گفت:ای وای بر من! آیا دارای فرزند می‌شوم در حالی که من پیرزنم و این شوهرم پیرمرد؟براستی که این چیز عجیبی است!

نکته‌ها:

همسر ابراهیم علیه السلام براستی حقّ داشت که تعجّب کند،زیرا او «عَجُوزٌ عَقِیمٌ» بود ⁽²⁾یعنی علاوه بر پیری و داشتن سنّی حدود نود سال،در جوانی نیز نازا بود و ابراهیم علیه السلام نیز صد سال داشت.

به فرموده‌ی تفسیر المیزان،«بَعْل»به کسی می‌گویند که نیازی به دیگری نداشته باشد و بتواند روی پای خودش بایستد،و از آنجا که شوهر می‌تواند مخارج خود را به تنهایی تأمین نماید،به او«بَعل»گفته می‌شود.

به نخلی هم که نیاز به آبیاری نداشته باشد،«بعل»اطلاق می‌گردد.

پیام‌ها:

1-زن می‌تواند به مرحله‌ای برسد که با فرشتگان سخن بگوید. «قٰالَتْ»

2-اظهار تعجّب از اعمال قدرت الهی،منافاتی با ایمان به خداوند ندارد. «إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ»

3-قدرت خدا را در امکانات محدود خود محصور نسازیم. «أَنَا عَجُوزٌ ،بَعْلِی شَیْخاً» (همیشه اسباب و علل ظاهری،کارساز نیست)

قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ«73»

(فرشتگان به همسر ابراهیم)گفتند:آیا از کار خداوند تعجّب می‌کنی؟ رحمت و برکات الهی بر شما اهل خانه(و خاندان رسالت)نازل باد،همانا او(پروردگاری)ستوده و بزرگوار است.

نکته‌ها:

روزی امیرالمؤمنین علی علیه السلام به گروهی سلام کردند،آنها در جواب گفتند:«علیک السلام و رحمة اللّه و برکاته علیکم اهل البیت و مغفرته و رضوانه»،حضرت فرمودند:در پاسخ سلام، بیش از آنچه ملائکه به ابراهیم علیه السلام گفتند اضافه نکنید،لذا جمله‌ی«و رحمة اللّه و برکاته» کافی است. ⁽¹⁾

سؤال:با توجّه به اینکه در آیه‌ی فوق،فرشتگان به همسر حضرت ابراهیم علیه السلام،اهل‌بیت خطاب کردند و طبعاً همسر هر فردی اهلِ‌خانه‌ی او بشمار می‌آید،چرا در آیه‌ی تطهیر؛ «إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» ⁽²⁾،همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله جزء اهل‌بیت او محسوب نمی‌شوند؟

پاسخ:اگر صرفاً به معنای لغوی کلمه تکیه کنیم،طبیعتاً کلمه‌ی«اهل‌بیت»به همسر انسان اطلاق می‌گردد،امّا گاهی دلیل در دست داریم که فردی را از این معنا خارج می‌کند،نظیر

آیه «إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ» ⁽¹⁾که فرزند نوح علیه السلام را از اهل او به حساب نمی‌آورد،یا گاهی دلیلی پیدا می‌شود که فردی را در این امر داخل می‌سازد،مثل آنچه که در مورد سلمان آمده که حضرت رسول فرمودند:«سلمان منّا اهل البیت» ⁽²⁾

در آیه‌ی تطهیر نیز روایات بسیاری در دست است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با بردن افراد خاصّی به زیر عبا،فقط آنها را اهل بیت خود نامیدند و اجازه نفرمودند که حتّی همسرشان امّ‌سلمه، وارد شود.

پیام‌ها:

1-گاهی فرشتگان با غیر پیامبر نیز تکلّم و گفتگو می‌کنند. «قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ»

2-زن نیز می‌تواند مخاطب ملکوتیان قرار گیرد. «قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ» (فرشتگان همسر حضرت ابراهیم را از ناباوری نهی کردند)

3-هرگز از امدادهای غیبی الهی،مأیوس نشویم. «أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ»

4-برای برطرف کردن استبعاد وتعجّب در امری،نعمت‌های بیشمار الهی را یاد کنیم. أَ تَعْجَبِینَ ... رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ (همان خدایی که آتش را بر ابراهیم علیه السلام،سرد و او را بر بت‌پرستان پیروز نمود،می‌تواند به پیرزنی عقیم و شوهری سالخورده،فرزندانی عطا فرماید)

5-فرزند صالح،رحمت وبرکت از جانب خداست. «رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ»

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ«74»

پس چون ترس و وحشت از ابراهیم برطرف شد و بشارت(فرزند نیز) برای او آمد،درباره‌ی قوم لوط با ما به(گفتگو و)مجادله پرداخت(تا شاید در مورد آنان شفاعت کند).

نکته‌ها:

شاید مجادله‌ی حضرت ابراهیم علیه السلام همان باشد که در سوره‌ی عنکبوت،آیه 31 آمده است که او به فرشتگان گفت:چگونه منطقه را زیر و رو می‌کنید درحالی که حضرت لوط علیه السلام پیامبر خدا،در میان آنهاست.آنها جواب دادند:ما به‌احوال آنان شناخت کامل داریم و لوط و یارانش را نجات می‌دهیم.

پیام‌ها:

1-علم،مقدّمه‌ی آرامش است.(چون ابراهیم علیه السلام آگاه شد،آرام شد) «ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ»

2-ترس در انبیا،عارضی است،نه خصلتی و ذاتی. «ذَهَبَ»

3-اوّل دفع ضرر،بعد جلب منفعت. «ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ»

4-آرامش روحی،زمینه‌ی توجّه به همنوعان است. «فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ»

5-به هنگام هیجان،موضع‌گیری نکنیم. ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ ... یُجٰادِلُنٰا

6-بشارت به نعمت،ما را از سرنوشت دیگران غافل نسازد. «جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ»

7-انبیا به فکر افراد زیر دست خود هستند. «یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ»

8-تنها به فکر قوم و طایفه‌ی خویش نباشیم. «یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ»

9-در مواردی که مقدّرات الهی حتمی نیست،اصرار کردن و شفاعت و دعا و توسّل مؤثّر است. «یُجٰادِلُنٰا»

10-جدال با فرشتگان و مأموران الهی،جدال با خداست. «یُجٰادِلُنٰا»

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ«75»

بدرستی که ابراهیم،بردبار و صاحب آه و ناله و اهل توبه و انابه بود.

یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ إِنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذٰابٌ غَیْرُ مَرْدُودٍ«76»

(امّا از آنجا که فرمان قهر الهی در مورد قوم لوط حتمی بود،لذا فرشتگان در پاسخ به تقاضای شفاعت و تأخیر در عذاب به او گفتند:)ای ابراهیم! از این(تقاضا)صرف‌نظر کن،که به تحقیق فرمان قهر پروردگارت صادر شده و قطعاً عذاب غیر قابل برگشت به سراغ آنهاخواهد آمد.

نکته‌ها:

در آیه‌ی 74،حضرت ابراهیم علیه السلام با فرشتگان در باره‌ی عذاب قوم لوط جدال کرد،در آیه‌ی 76 می‌فرماید:ای ابراهیم! از این جدال و اصرار دست‌بردار.در میان این دو آیه که به جدال ابراهیم علیه السلام و تذکّر خداوند به او اشاره می‌کند،برای حفظ شخصیّت و مقام او و اینکه جدال او تنها بر اساس دلسوزی برای امّت است،نه انکار و یا چیز دیگر،در آیه‌ی 75 می‌فرماید:

ابراهیم علیه السلام حلیم و اوّاه و مُنیب است.

پیام‌ها:

1-انبیا،دلسوزترین رهبران جامعه‌ی بشری هستند،و با حلم و ناله وانابه،برای نجات مردم تلاش می‌کنند. «لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ»

2-تذکّرات باید با حفظ مقام و شخصیّت افراد همراه باشد. «إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ»

3-شفاعت ابراهیم برای مردم،قبل از اطلاع او به قطعی شدن عذاب بوده است.

«قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ»

4-عذاب الهی نیز در مسیر تربیت انسان است. «أَمْرُ رَبِّکَ»

5-گاهی شفاعت انبیا هم پذیرفته نمی‌شود.زمانی که فرمان حتمی خداوند صادر شد،هیچ مقامی نمی‌تواند مانع آن شود. «یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا»

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ«77»

و هنگامی که فرستادگان ما،(فرشتگان مأمور عذاب،)به سراغ لوط آمدند، درباره‌ی آمدن آنان غمگین شد و برای حفظ آنها(از آزار این قوم شرور،) به تنگ آمد،(با خود)گفت:امروز،روز سختی است!

نکته‌ها:

چون رسولان الهی در قالب جوانانی زیباروی به سراغ حضرت لوط آمدند و میهمان او شدند،لذا آن حضرت از سوءقصد قوم فاسد خود نسبت به میهمانانش نگران شد.

جمله‌ی «ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً» یعنی دستش کوتاه شد،کنایه از اینکه عاجز گردیده و راه بروی او بسته شد.

پیام‌ها:

1-علم انبیا محدود است. «لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا» (حضرت لوط نمی‌دانست که این میهمانان فرشته‌ای در صورت انسانند)

2-مرحله‌ی اوّل مبارزه با منکر،مرحله‌ی قلبی است. «سِیءَ بِهِمْ»

3-حفظ میهمان،بر عهده‌ی میزبان است. «ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً»

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ«78»

و قوم لوط،که سابقه‌ی کارهای بد داشتند،به سرعت به سراغ او آمدند.(حضرت لوط،برای جلوگیری از تعرّض مردم به فرشتگان،با اشاره به دخترانِ خود،به آنان)گفت:ای قوم من! اینها دختران منند،(که می‌توانید با آنان ازدواج کنید.اگر قصدی دارید)آنها برای شما پاک‌ترند،پس از خدا پروا کنید(و دست به گناه نزنید)و مرا در پیش میهمانانم رسوا مسازید،آیا در(میان)شما یک نفر رشید (جوانمرد)وجود ندارد؟(که بجای گناه ازدواج را بپذیرد؟)

نکته‌ها:

«یُهْرَعُونَ» از«اهراع»به معنای راندن شدید است،یعنی غریزه‌ی شهوت،لجام گسیخته این قوم سرکش را به سوی میهمانان حضرت لوط علیه السلام می‌راند.

مراد از «أَطْهَرُ» آن نیست که لواط پاک است و ازدواج پاک‌تر، ⁽¹⁾بلکه از باب مماشات با گنهکار است که اگر به دنبال دفع شهوت هستی،ازدواج بهتر از گناه است. ⁽²⁾

در پیچ و تاب اضطراب و دلهره و مشکلات است که استعدادها و حالات روحی شکوفا می‌گردد.اگر فرشتگانِ الهی از همان لحظه‌ی ورود،خود را به حضرت لوط علیه السلام معرّفی می‌کردند،دیگر نه از آه و ناله و نگرانی و استمداد از احساسات مردمی خبری بود و نه از پیشنهاد ازدواج.

سؤال:چگونه پیامبر،دختر مؤمنه‌ی خود را به ازدواج مرد کافری در می‌آورد؟

پاسخ:شاید در هنگام ازدواج،ایمان را شرط می‌کردند تا این وابستگی و ازدواج،وسیله‌ی ایمان آنان شود،وشاید مراد از «بَنٰاتِی» دختران مردم باشد،زیرا پیامبر به منزله پدر امّت است.شاید هم در آن زمان این گونه وصلت اشکالی نداشته است.

پیام‌ها:

1-گاهی جامعه‌ی انسانی چنان سقوط می‌کند که مردم با شتاب به سوی انحراف و گناه می‌روند. «یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ»

2-نفس سرکش،انسان را به سوی گناه سوق می‌دهد. «یُهْرَعُونَ»

3-با انجام هر گناه،زمینه برای گناهان بعدی فراهم می‌شود. «وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ»

4-برای جلوگیری از منکرات باید ابتدا راههای معروف را باز کرد و به مردم نشان داد. «هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی، لاٰ تُخْزُونِ»

5-معنای عفّت و پاکدامنی،انزوا نیست،بلکه رعایت پاکی در رفت و آمد طبیعی و عادّی است. «هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی» (حضرت لوط در حضور مردان،به دختران خود اشاره می‌کند)

6-برای هدایت جامعه،موعظه و راهنمایی کافی نیست،باید در مواردی ایثار کرد. «بَنٰاتِی»

7-پیشنهاد ازدواج از طرف پدر دختر،مانعی ندارد. «هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی»

8-ازدواج،تنها راه صحیح و پاک برای ارضای غریزه‌ی جنسی است و راههای دیگر نادرست و ناپاک است. «هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ»

9-عادّی شدن گناه،تکلیف انسان در نهی از منکر را ساقط نمی‌کند. «وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ، فَاتَّقُوا اللّٰهَ»

10-همجنس‌بازی،در ادیان گذشته،حرام،منفور ومطرود بوده است. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ»

11-با اینکه احتمال اثر بسیار کم است،ولی باز هم باید نهی از منکر کرد.

«فَاتَّقُوا اللّٰهَ»

12-توهین و آزار میهمان،اهانت و اذیّت به میزبان محسوب می‌شود. «لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی»

13-ارزش میهمان نوازی به اندازه‌ای است که شریف‌ترین انسان‌ها بیشترین زجرها را برای آن تحمّل می‌کنند. «لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی»

14-دفاع از میهمان،یک حقّ انسانی و بی‌تفاوتی نسبت به او یک کار ناجوانمردانه است. «لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی»

15-در ارشاد جاهل،از عواطف و احساسات مردم کمک بگیریم. «أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ»

16-همجنس‌بازی،با مردانگی،رشادت و غیرت سازگار نیست. «أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ»

قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ«79»

(قوم لوط)گفتند:تو خود می‌دانی که برای ما هیچ حقّی نسبت به دختران تو نیست (و ما رغبتی به ازدواج نداریم)،خودت خوب می‌دانی که ما چه می‌خواهیم.

قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ«80»

(حضرت لوط)گفت:ای کاش در برابر شما قدرتی داشتم و یا به تکیه‌گاه محکمی پناه می‌بردم!

نکته‌ها:

حضرت لوط علیه السلام در این آیه می‌فرماید:اگر من یاران مؤمنی می‌داشتم،هرآینه با شما فرومایگان به مبارزه برخاسته و از مهمانانم دفاع می‌کردم ویا لااقل آنها را به نقطه‌ی امنی می‌بردم و پناه می‌دادم.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله در هنگام تلاوت این آیه فرمودند:

«رحمةاللّٰه علی لوط،لقد کان یاوی الی رکن شدید»

⁽¹⁾ به نظر می‌آید که مراد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آن است که او از دنیا رفت و به خدا پیوست و از شرّ قوم خود راحت شد.

همجنس‌بازی،از گناهان بزرگ و دارای حدّ شرعیِ اعدام و تازیانه است که با شهادت افراد عادل یا اقرار مرتکبان،قابل اجراست.

زشتی گناه لواط در قرآن و حدیث

قرآن مجید در آیات مختلفی که داستان حضرت لوط علیه السلام و قوم او را بیان می‌فرماید،برای عمل زشت و منفور این قوم منحرف،تعابیر گوناگونی آورده است که از بزرگی گناه و شدّت حرمت آن حکایت می‌کند:

1-فحشا. «أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ» ⁽¹⁾

2-اسراف. «بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ» ⁽²⁾

3-جرم. «کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ» ⁽³⁾

4-ظلم. «وَ مٰا هِیَ مِنَ الظّٰالِمِینَ بِبَعِیدٍ» ⁽⁴⁾

5-خباثت. «کٰانَتْ تَعْمَلُ الْخَبٰائِثَ» ⁽⁵⁾

6-جهالت. «بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ» ⁽⁶⁾

7-فسق. «إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فٰاسِقِینَ» ⁽⁷⁾

در روایات نیز تهدیدات شدیدی در این زمینه به چشم می‌خورد،از جمله اینکه هرگاه با نوجوانی لواط شود،عرش الهی به لرزه درمی‌آید و در قیامت خداوند با آنان سخن نمی‌گوید. ⁽⁸⁾امام صادق علیه السلام فرمود:اگر بنا شود که کسی را دوبار سنگسار کنند،آن شخص، فرد اهل لواط است. ⁽⁹⁾رسول اکرم صلی الله علیه و آله نیز فرمودند:کسی که بر لواط با دیگران اصرار داشته باشد،از دنیا نمی‌رود مگر آنکه مردم را به لواط با خودش دعوت خواهد کرد. ⁽¹⁰⁾در عمل لواط،فاعل و مفعول،هر دو اعدام می‌شوند،و دلیل حرمت آن در روایات،فساد و قطع نسل معرّفی شده است. ⁽¹¹⁾

در روایات متعدّد،از زنانی که خود را شبیه مردان ومردانی که خود را همانند زنان می‌کنند وزمینه عمل زشت لواط را فراهم می‌سازند،به شدّت نکوهش شده است.

پیام‌ها:

1-انسان در اثر گناه،چنان مسخ می‌شود که طبیعی‌ترین راه برای او زشت،و زشت‌ترین راه برایش حقّ وزیبا جلوه می‌کند. مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ ...

2-داشتن قدرت و امکانات و افراد،خواسته‌ی ابتدایی هر پیامبر و مصلحی در اجرای فریضه‌ی ارشاد جاهل است. «لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً»

3-اگر قدرت،حکومت،تشکیلات و قوای مسلّحه نباشد،حتّی انبیا نیز در جلوگیری بسیاری از منکرات فلج هستند. ⁽¹⁾«لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً»

4-اگر می‌توانیم،جلوی فساد را بگیریم،وگرنه خود را از محیط فاسد دور کنیم.

لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی ...

5-گاهی انبیا در میان قوم خودشان نیز غریب بودند. لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی ...

6-برای دفاع از مهمان و جلوگیری از اهانت به آن،هر اقدامی ضروری است.

«آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ»

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ«81»

(وقتی کار به اینجا رسید،میهمانان)گفتند:ای لوط! ما فرستادگان پروردگار تو هستیم،(درباره‌ی ما نگران مباش،زیرا)آنان هرگز به تو دسترسی پیدا نخواهند کرد.پس پاسی از شب گذشته،خانواده‌ات را(از این سرزمین)بیرون ببر و (مراقب باش تا)هیچ کس از شما(به پشت سرش)متوجّه نشود.ولی همسرت(را با خود همراه مبر،زیرا)آن بلایی که به همه می‌رسد به او(نیز)خواهد رسید.

همانا وقت(نابودی)آنان صبح است.آیا صبح نزدیک نیست؟!

نکته‌ها:

کلمه‌ی«اسر»از مادّه‌ی«اسراء»به معنای حرکت در شب است.

جمله‌ی «إِلاَّ امْرَأَتَکَ» یا از «بِأَهْلِکَ» استثنا شده است،به این معنا که تمام اهل خودت را شبانه کوچ بده مگر همسرت را،و یا از «لاٰ یَلْتَفِتْ» استثنا گردیده،یعنی هیچ یک از شما به عقب التفاتی نکند،به جز همسرت که او هنگام خارج شدن به همراه تو،چون نگران حال آن قوم فاسد است،از قافله عقب افتاده و در نتیجه گرفتار عذاب الهی می‌گردد.

پیام‌ها:

1-خداوند قبل از هلاکت هر قومی،پیامبرشان را در جریان می‌گذارد. إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ ...

2-مؤمن باید چنان سرعت عمل و آمادگی روحی داشته باشد که بتواند در مدّت زمان کوتاهی(یک شب)،با چابکی نقل و انتقال یابد. فَأَسْرِ ... بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ

3-برای انجام یک انقلاب و زیر و رو کردن منطقه‌ی فساد،به مسائل جزئی چون مال و اثاثیه‌ی خود توجّه نکنیم. «وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ»

4-فامیل پیامبر بودن،وسیله‌ی نجات نیست. «إِلاَّ امْرَأَتَکَ»

5-نظام ارزشی باید بر اساس ضوابط باشد،نه بر محور روابط. «إِلاَّ امْرَأَتَکَ»

6-انسان‌ها در انتخاب راه آزادند،حتّی همسر پیامبر در خانه‌ی او،راه انحرافی را انتخاب می‌کند. «إِلاَّ امْرَأَتَکَ» (زن یک موجود مستقلّ است)

7-حسابِ شخصیّت‌های مذهبی را از حساب خانواده و نزدیکان آنها جدا کنیم.

«إِلاَّ امْرَأَتَکَ»

8-کارهای خداوند بر اساس زمان‌بندی است. «مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ»

9-در قهر خداوند عجله نکنیم. «أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ»

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهٰا حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ«82»

پس هنگامی که فرمان(قهر)ما آمد،آن سرزمین را زیر و رو کردیم و بارانی از سنگ‌هایی از گِل‌های لایه لایه بر آنها فرو ریختیم،

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ وَ مٰا هِیَ مِنَ الظّٰالِمِینَ بِبَعِیدٍ«83»

(سنگ‌هایی که)نزد پروردگارت نشاندار بودند،و این(کیفر سنگباران)از (سایر)ستمگران(و فاسدانی که در خط قوم لوط باشند،)دور نیست.

نکته‌ها:

«سِجِّیلٍ» به معنای کلوخ است،چیزی نه مثل گِل،نرم و نه مثل سنگ،سفت،و «مَنْضُودٍ» یعنی رویهم و پی در پی.منظور از سنگ نشاندار،یا این است که هر سنگ برای شخص خاصّی در نظر گرفته شده بود و یا اینکه آن سنگ‌ها با سنگ‌های زمینی فرق داشته است.

این آیه،پایان کار قوم لوط را بیان می‌فرماید.در یک جمع‌بندی باید گفت که حضرت لوط علیه السلام پیامبر قوم لوط بود و در زمان حضرت ابراهیم علیه السلام می‌زیست و دین او را تبلیغ می‌کرد.به همراه حضرت ابراهیم علیه السلام عازم فلسطین شد و سپس به طرف سرزمینی به نام مؤتفکات رفت که مردم آن منطقه،بت‌پرست بودند و علنی لواط می‌کردند.حضرت لوط علیه السلام به مبارزه با این فساد و آفت بزرگ پرداخت،امّا هر چه تلاش نمود،تأثیری نبخشید،تا جایی که او را تهدید به اخراج کردند.آنها می‌گفتند: «لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا لُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ» ⁽¹⁾ای لوط! اگر موعظه را قطع نکنی،تو را تبعید می‌کنیم.سرانجام فرشتگان مأمور عذاب نازل شدند و پس از در جریان قرار دادن حضرت ابراهیم و سپس حضرت لوط علیهما السلام،مأموریّتشان را انجام داده و منطقه‌ی این قوم فاسد را زیر و رو کردند.

در آیه‌ی 73 سوره‌ی حجر آمده است که قوم لوط را صیحه فرا گرفت.شاید به واسطه‌ی

همین صدای مهیب که منطقه را زیر و رو کرده،سنگ‌هایی از درون زمین به طرف آسمان پرتاب شده و سپس بر سر آنها فرود آمده است،نظیر آتشفشان و انفجارهایی که به دنبال آن واقع می‌شود. ⁽¹⁾و شاید هم در حین باریدن سنگ،صیحه‌ی آسمانی نیز منطقه را فرا گرفته باشد.

پیام‌ها:

1-کیفر کسانی که فطرت انسانی را واژگون می‌کنند آن است که شهر بر سرشان واژگون شود. «جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا»

2-قدرت الهی می‌تواند به جای باران،سنگباران کند. أَمْطَرْنٰا ... حِجٰارَةً

3-انحرافات اخلاقی و جنسی،ظلم است. «مِنَ الظّٰالِمِینَ»

4-هر کس همچون دنیای غرب،همجنس‌بازی را جایز و آزاد بداند،باید منتظر قهر خدا و زیر ورو شدن منطقه‌ی فساد باشد. «وَ مٰا هِیَ مِنَ الظّٰالِمِینَ بِبَعِیدٍ»

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ وَ لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ إِنِّی أَرٰاکُمْ بِخَیْرٍ وَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ«84»

و به سوی(منطقه و مردم)مدین،برادرشان شعیب(را فرستادیم،او) گفت:ای قوم من! خدا را پرستش کنید(که)جز او خدای دیگری برای شما نیست،و پیمانه و ترازو را(در هنگام خرید و فروش)کم نگذارید،همانا (در این صورت)من شما را به خیر(و صلاح)می‌بینم و براستی که من از عذاب روز(قیامتی که)فراگیر(است،)بر شما می‌ترسم.

نکته‌ها:

«مَدْیَنَ» (که نام امروزش مَعان و در تورات مَدیان است)شهری در مشرق خلیج عقبه

است که مردم آن از فرزندان حضرت اسماعیل علیه السلام بوده و با کشورهای مصر و لبنان و فلسطین تجارت داشتند.بعضی نیز کلمه‌ی «مَدْیَنَ» را نام قبیله‌ای دانسته‌اند که مردم آن در اطراف کوه سینا زندگی می‌کرده‌اند.

فساد امّت‌ها،در هر دوره وزمانی متفاوت است که باید به آن توجّه کامل داشت،فساد قوم لوط،انحراف جنسی وفساد قوم شعیب،کم‌فروشی وفساد اقتصادی بوده است.

پیام‌ها:

1-بعثت انبیا علیهم السلام،سنّت الهی وجریان مستمرّ تاریخی بوده است. «وَ إِلیٰ مَدْیَنَ»

2-رسالت حضرت شعیب،در محدوده‌ی منطقه‌ی مدین بوده است. «إِلیٰ مَدْیَنَ»

3-یکتاپرستی،بر اساس یکتاشناسی است. «اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ»

4-تنها عبادت خداوند کافی نیست،بلکه برائت از مشرکان نیز لازم است. «مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ»

5-انبیا علیهم السلام،تنها مسائل اعتقادی و اخلاقی را مدّ نظر نداشتند،بلکه به امور اقتصادی و عوامل فساد آن نیز می‌پرداختند. «لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ»

6-رفاه و درآمد،به تنهایی بازدارنده از کلاهبرداری وفساد اقتصادی نیست.

لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ ... إِنِّی أَرٰاکُمْ بِخَیْرٍ امام صادق علیه السلام،مراد از «إِنِّی أَرٰاکُمْ بِخَیْرٍ» را فراوانی و ارزانی اجناس دانسته‌اند. ⁽¹⁾

7-برای نهی از منکر باید به مردم شخصیّت و دلگرمی داد. «إِنِّی أَرٰاکُمْ بِخَیْرٍ»

8-توجّه دادن به مبدأ و معاد،سرلوحه‌ی دعوت همه انبیا علیهم السلام بوده است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ ... أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ

9-ایمان به روز حساب،زمینه‌ی تقویٰ در همه‌ی امور زندگی است. «لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ، عَذٰابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ»

10-از قهر خداوند نمی‌توان فرار کرد. «عَذٰابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ»

وَ یٰا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ«85»

و(حضرت شعیب تأکید کرد که)ای قوم من! پیمانه و ترازو را با انصاف و عدل پر کنید(وتمام دهید)و(از)اشیا(واجناس وحقوقِ)مردم(چیزی)را نکاهید و فسادکنان،در زمین تباهی مکنید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «تَبْخَسُوا» از مادّه‌ی«بخس»،به معنای کم کردن و جمله‌ی «لاٰ تَعْثَوْا» ،به معنای فساد نکردن است.

پیام‌ها:

1-برقراری عدالت و قسط در همه مسائل،از دستاورد حرکت انبیاست. أَوْفُوا ...

بِالْقِسْطِ

2-در صورتی که گناه در جامعه به حالت عادت در آید،باید با تکرار تذکّر و پیگیری مداوم،آن را بر طرف کرد.در این آیه،چند بار مسئله‌ی رعایت وزن و پیمانه تکرار گردیده است. أَوْفُوا ... لاٰ تَبْخَسُوا

3-باید بر داد وستدها وامور اقتصادی،نظارت وکنترل باشد. أَوْفُوا ... لاٰ تَبْخَسُوا

4-باید قسط و عدل را نسبت به همه‌ی مردم مراعات کرد،نه تنها در حقّ مؤمنین.

«لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ»

5-کم گذاشتن حقّ مردم تنها در محدوده‌ی چیزهای وزنی و کشیدنی و یا پیمانه‌ای نیست،بلکه شامل همه‌ی چیزهایی که مردم داد و ستد می‌کنند و امانات نیز می‌شود. «أَشْیٰاءَهُمْ»

6-ضایع کردن حقّ مردم در مسائل اقتصادی،یکی از بارزترین نمونه‌های فساد است.زیرا اقتصاد ناسالم،جامعه را به فساد می‌کشاند. «لاٰ تَبْخَسُوا ، مُفْسِدِینَ»

7-بالاتر و بدتر از عمل فساد،داشتن روحیّه و خصلت افراد مفسد است.

«لاٰ تَعْثَوْا،

مُفْسِدِینَ»

بَقِیَّتُ اللّٰهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ وَ مٰا أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ«86»

(مال و سرمایه‌ی حلالی که)خداوند(برای شما)باقی گذارده(از مال و ثروتی که در اثر کم فروشی بدست می‌آورید)برایتان بهتر است اگر ایمان داشته باشید،و من نگهبان شما(بر حفظ ایمانتان و پذیرش این راه)نیستم.

نکته‌ها:

«بَقِیَّتُ اللّٰهِ» در این آیه به معنای درآمد و سودی است که از یک سرمایه‌ی حلال و خداپسندانه برای انسان باقی می‌ماند و صد در صد حلال است.امّا در روایات به هر وجود مبارکی که به اراده‌ی خداوند برای بشریّت باقی می‌ماند، «بَقِیَّتُ اللّٰهِ» گفته می‌شود.از جمله به سربازان مؤمنی که پیروزمندانه از جبهه‌ی جنگ برمی‌گردند،زیرا به اراده‌ی الهی باقی مانده‌اند.به امام عصر(عجّل اللّٰه تعالی فرجه الشریف)نیز «بَقِیَّتُ اللّٰهِ» می‌گویند،چون آن وجود شریف به خواست خداوند برای هدایت مردم ذخیره و باقی نگهداشته شده است.در روایات می‌خوانیم که یکی از نام‌ها و اسامی مبارک آن حضرت «بَقِیَّتُ اللّٰهِ» است ⁽¹⁾و ما بر او به این نام سلام می‌کنیم:«السلام علیک یا بقیة اللّٰه فی ارضه».وقتی آن حضرت در مکّه ظهور فرمایند،این آیه را تلاوت کرده و می‌فرمایند:من آن«بقیّة اللّٰه»هستم.البتّه به سایر معصومین علیهم السلام نیز لقب«بقیةاللّٰه»داده شده است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-رزق اندک ولی حلال و پاک،بهتر از درآمدهای بسیار،امّا حرام است.

«بَقِیَّتُ اللّٰهِ خَیْرٌ»

2-دنیا،فانی و آخرت باقی است،لذا آخرت‌گرایی بهتر از دنیاطلبی است. «بَقِیَّتُ اللّٰهِ خَیْرٌ لَکُمْ»

3-اگر کم فروشی نکنیم،مشتریان بیشتر و در نتیجه سود ما در آینده،زیادتر و گواراتر خواهد گردید. «بَقِیَّتُ اللّٰهِ خَیْرٌ»

4-کسی که حرام را بهتر از حلال بداند،در ایمان خود شک کند. «إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»

5-انسان‌ها در عقاید خود آزادند و حتّی انبیا هم بر آنان تحمیلی ندارند. «وَ مٰا أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ»

6-اگر به خاطر حرام‌خواری،دارایی و زندگیتان تباه شد،من ضامن نیستم. «وَ مٰا أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ»

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ«87»

(امّا مردم مدین در جواب)گفتند:ای شعیب! آیا نمازت به تو فرمان می‌دهد که(به ما بگویی)آنچه را که پدرانمان می‌پرستیدند رها کنیم؟(و)یا اینکه (نتوانیم)آن گونه که خود می‌خواهیم،در اموالمان تصرّف کنیم؟! تو که مرد بردبار و فهمیده‌ای هستی!(این چه توقّعی است که از ما داری؟)

پیام‌ها:

1-همه‌ی انبیا علیهم السلام با مخالفانی روبرو بوده‌اند. قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ ...

2-نماز،در ادیان گذشته نیز بوده است. «أَ صَلاٰتُکَ»

3-نماز،بارزترین نمود آئین شعیب بوده است. «أَ صَلاٰتُکَ»

4-نماز واقعی،انسان را به ارشاد دیگران و امر به معروف و نهی از منکر آنها وامی‌دارد. «أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ»

5-تقلید از نیاکان،درمقابل دلیل ونصّ،سرچشمه‌ی بسیاری از انحرافات است.

«یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا»

6-دین،نه از سیاست جداست و نه از اقتصاد. أَ صَلاٰتُکَ ... نَتْرُکَ ... فِی أَمْوٰالِنٰا

7-راه انبیا،مانع از آزادی بی‌قید و شرط است. «نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا»

8-مالکیّت بر چیزی،دلیل جواز بر هر نوع مصرف کردن آن نیست. نَتْرُکَ ... أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا (در قوانین شعیب،قانون کنترل مصرف بوده است)

9-تجلیل و ستایش مخالفان از ما،گاهی به خاطر سکوت ونگفتن حقّ است.

«إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ»

10-تعریف وتمجید مخالفان،گاهی جنبه‌ی استهزا دارد. «لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ»

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ أُخٰالِفَکُمْ إِلیٰ مٰا أَنْهٰاکُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الْإِصْلاٰحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ مٰا تَوْفِیقِی إِلاّٰ بِاللّٰهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ«88»

(شعیب)گفت:ای قوم من! آیا اندیشیده‌اید که اگر من دلیل روشنی از طرف پروردگارم داشته باشم و او مرا رزق نیکویی(مثل نبوّت)از سوی خود عطا کرده باشد،(چگونه می‌توانم مخالفت او کنم؟)و من نمی‌خواهم نسبت به آنچه شما را از آن نهی می‌کنم،خود مخالفت کنم(ومرتکب آن شوم).

من به جز اصلاح به مقدار توانم،خواسته‌ی دیگری ندارم و جز به لطف خداوند،توفیقی برای من نیست،(از این روی)بر او توکّل کرده‌ام و به سوی او بازگشته‌ام.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،کفّار اعتراض داشتند که چرا ما از تصرّف در اموالمان آزاد نباشیم؟حضرت شعیب علیه السلام در این آیه جواب می‌فرمایند که اگر من شما را از تصرّفِ بی‌قید و شرط محدود می‌کنم،به جهت اصلاح زندگی و جامعه‌ی شماست،نه به خاطر دشمنی،حسادت،تنگ نظری و یا امور دیگر،زیرا مصالح فردی نباید موجب ضرر و زیان به مصالح عمومی شود.

پیام‌ها:

1-نبوّت بر اساس معجزه وبیّنه است. «کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ» (قوانین بر پایه دلیل است)

2-انبیا علیهم السلام همه چیز را از خدا می‌دانند. «رَبِّی، رَزَقَنِی»

3-گمان نکنیم زندگیِ خوب،با کم‌فروشی وحرام‌خواری بدست می‌آید،زیرا انبیا و اولیای الهی بدون آلودگی به این گناهان،روزیِ نیکو داشته‌اند. «رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً» (روزی نیکو آن است که بر اساس کم‌فروشی وظلم نباشد)

4-روزی انسان از خدا وبه لطف اوست،نه به زرنگی. «رَزَقَنِی مِنْهُ»

5-در مقابل کفّار که می‌گفتند: «أَمْوٰالِنٰا» حضرت شعیب علیه السلام فرمود: «رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً» یعنی گمان نکنید که من مشکل مالی دارم.

6-آمر به معروف و ناهی از منکر باید قبل از دیگران،خودش اهل عمل باشد.

انبیا فقط طرّاح و فرمانده نبودند،بلکه خودشان از بهترین مصادیق اهل عمل بشمار می‌رفتند. «وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ أُخٰالِفَکُمْ إِلیٰ مٰا أَنْهٰاکُمْ عَنْهُ»

7-انبیا علیهم السلام نه تنها برخلاف دستورهای الهی عمل نمی‌کردند،بلکه حتّی به فکر خلاف هم نبودند. وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ ...

8-هدف انبیا علیهم السلام اصلاح انسان‌ها و جوامع بشری است. «إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الْإِصْلاٰحَ»

9-مرز کار انبیا توان وقدرت آنهاست،نه ساعت،روز،ماه وسال. «مَا اسْتَطَعْتُ»

10-اراده‌ی کارها از ما،ولی میزان توفیق از خداست. «إِنْ أُرِیدُ ،مٰا تَوْفِیقِی إِلاّٰ بِاللّٰهِ»

11-در کارها آخرین تلاش را به کار ببریم،ولی بدانیم که موفّقیّت به دست خداوند است. مَا اسْتَطَعْتُ وَ مٰا تَوْفِیقِی ...

12-توکّل زمانی نتیجه‌بخش است که در کنارِ تلاش باشد. «مَا اسْتَطَعْتُ، تَوَکَّلْتُ»

13-مصلح باید خود صالح و اهل ایمان،توکّل،انابه و سوز باشد. «مَا اسْتَطَعْتُ، عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ»

14-در این آیه برای آمر به معروف و ناهی از منکر این سفارها شده است:

الف:شخصاً اهل عمل باشد. «مٰا أُرِیدُ أَنْ أُخٰالِفَکُمْ إِلیٰ مٰا أَنْهٰاکُمْ عَنْهُ»

ب:هدف او اصلاح جامعه باشد. «إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الْإِصْلاٰحَ»

ج:توفیق کارش را از خداوند بداند. «وَ مٰا تَوْفِیقِی إِلاّٰ بِاللّٰهِ»

د:همیشه بر او توکّل نماید. «عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ»

ه‍:در مشکلات به او پناه ببرد. «إِلَیْهِ أُنِیبُ»

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شِقٰاقِی أَنْ یُصِیبَکُمْ مِثْلُ مٰا أَصٰابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صٰالِحٍ وَ مٰا قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ«89»

و(حضرت شعیب گفت:)ای قوم من! دشمنی ومخالفت با من،شما را به کاری وادار نسازد که(عذابی)مثل آنچه به قوم نوح،یا قوم هود(و)یا قوم صالح رسید به شما هم برسد و(می‌دانید که ماجرای)قوم لوط(چندان)از شما دور نیست.

پیام‌ها:

1-حتّی با مخالفان نیز با لحن خوب سخن بگوییم. «یٰا قَوْمِ»

2-به خاطر دشمنی با یک فرد،سرنوشت و سعادت خود و جامعه را به آتش نکشیم. «لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شِقٰاقِی»

3-تاریخ اقوام بشری،به یکدیگر شباهت و پیوند دارد،و بازگو کردن آن،درس عبرت است. «مِثْلُ مٰا أَصٰابَ»

4-سرنوشت تلخ پیشینیان را ساده،شوخی،موسمی،موضعی،فردی و تصادفی نگیریم. مِثْلُ مٰا أَصٰابَ قَوْمَ نُوحٍ ...(حضرت نوح،هود،صالح و لوط،قبل از حضرت شعیب بوده‌اند)

5-دست خدا برای قهر و عذاب باز است.او هر قومی را به هر شکل و در هر منطقه و در هر زمانی که بخواهد می‌تواند هلاک کند.همانطور که قوم حضرت نوح علیه السلام را با غرق کردن،قوم حضرت هود را با طوفان،قوم حضرت صالح علیه السلام را با صیحه‌ی آسمانی و قوم حضرت لوط علیه السلام را با ویرانی

به قهر خود مبتلا نمود. «مِثْلُ مٰا أَصٰابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صٰالِحٍ»

6-بهترین جریان تاریخی برای عبرت آموزی،نزدیک‌ترین آنهاست.قوم شعیب با قوم لوط،هم از لحاظ مکانی نزدیک بودند و هم از جنبه‌ی زمانی. «وَ مٰا قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ»

وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ«90»

(پس بیایید)و از پروردگارتان آمرزش بطلبید و به سوی او باز گردید.

همانا پروردگار من،مهربان و دوستدار(توبه کنندگان)است.

نکته‌ها:

«ود»،به آن دوستی‌ای گفته می‌شود که دارای آثار بوده واستمرار داشته باشد.

پیام‌ها:

1-باید در کنار هشدار واخطار به مخالفان،راه بازگشت و اصلاح را نیز به آنها ارائه داد. اِسْتَغْفِرُوا ...

2-طلب آمرزش و دوری از گناه،مقدّمه‌ی بازگشت به راه حقّ است. «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ»

3-اگر استغفار وتوبه کنیم،از جانب پروردگارمان جواب مثبت می‌شنویم.

اِسْتَغْفِرُوا ... إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ

4-خداوند را آن گونه معرّفی کنیم که عشق بازگشت به سوی او آسان شود. «إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ»

5-رحمت خدا لحظه‌ای نیست،بلکه استمرار دارد و دارای آثار وبرکات زیادی است. «إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ» (علاوه بر جمله‌ی اسمیّه، «رَحِیمٌ» صیغه‌ی مبالغه است)

6-خداوند نه تنها توبه‌پذیر است،بلکه توبه‌کننده را دوست دارد. «وَدُودٌ»

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ مٰا نَفْقَهُ کَثِیراً مِمّٰا تَقُولُ وَ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِینٰا ضَعِیفاً وَ لَوْ لاٰ رَهْطُکَ لَرَجَمْنٰاکَ وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْنٰا بِعَزِیزٍ«91»

(کفّار)گفتند:ای شعیب! ما بسیاری از سخنان تو را درک نمی‌کنیم و ما تو را در میان خود شخص ضعیفی می‌بینیم و اگر بستگان تو نبودند،هر آینه تو را سنگسار می‌کردیم و تو بر ما(هیچ)برتری و قدرت و عزّتی نداری.

نکته‌ها:

کفّار به حضرت شعیب علیه السلام می‌گفتند:ما سخنان تو را درک نمی‌کنیم.مگر کلام آن حضرت چه بود که آنها نمی‌فهمیدند؟آیا جز این بود که می‌فرمود:

1-من معجزه و بیّنه دارم. «کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ»

2-من دارای مشکل مالی و نیازمند شما نیستم. «رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً»

3-به آنچه می‌گویم،عمل می‌کنم. مٰا أُرِیدُ أَنْ أُخٰالِفَکُمْ ...

4-به دنبال اصلاح جامعه هستم. «إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الْإِصْلاٰحَ»

5-آنچه در توان دارم تلاش می‌کنم. «مَا اسْتَطَعْتُ»

6-بر خدا توکّل و به سوی او انابه می‌کنم. «عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ»

7-عاقبتِ پیشینیان را به شما هشدار می‌دهم. مِثْلُ مٰا أَصٰابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ ...

امّا کفّار،هم سخنانش را تحقیر کردند، «مٰا نَفْقَهُ» ،هم خودش را ضعیف دانستند، «فِینٰا ضَعِیفاً» ،هم فامیل و بستگانش را ناچیز شمردند، «رَهْطُکَ» ،هم به شکنجه‌ی سختی تهدیدش کردند، «لَرَجَمْنٰاکَ» و هم قدرت و عزّتش را نادیده گرفتند. «مٰا أَنْتَ عَلَیْنٰا بِعَزِیزٍ»

پیام‌ها:

1-انبیا و مبلّغان الهی،در راه دعوت مردم به صراط مستقیم،بیشترین اهانت‌ها را متحمّل شده‌اند. مٰا نَفْقَهُ کَثِیراً مِمّٰا تَقُولُ ...

2-مخالفان انبیا،دلیل و منطق ندارند.منطق آنان توهین،شکنجه و کشتار است.

«لَرَجَمْنٰاکَ وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْنٰا بِعَزِیزٍ»

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَرٰاءَکُمْ ظِهْرِیًّا إِنَّ رَبِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ«92»

(حضرت شعیب)گفت:ای قوم من! آیا قبیله‌ی من نزد شما از خداوند عزیزتر است(که)شما(فرمان)او را پشت سر انداخته‌اید،(امّا برای کسان و خویشان من حساب باز کرده‌اید؟)همانا پروردگار من به آنچه عمل می‌کنید احاطه دارد.

پیام‌ها:

1-مراعاتِ حقّ مردم،گروه‌ها،احزاب و حقوق بین الملل نباید فوق مراعات حقّ الهی باشد.نگذاریم در صحنه‌های سیاسی و اجتماعی،خط خدا منزوی شود و تحت‌الشعاع قرار گیرد. «أَ رَهْطِی أَعَزُّ»

2-برای افراد لجوج،هشدار لازم است. «إِنَّ رَبِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ»

وَ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ وَ ارْتَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ«93»

و(شعیب گفت:)ای قوم من!(پس)هر چه در توان دارید انجام دهید،من (نیز)کار خودم را خواهم کرد.بزودی خواهید دانست(که)عذاب خوارکننده به سراغ چه کسی خواهد آمد و چه کسی دروغگوست.شما در انتظار باشید،من(نیز)همراه شما منتظرم.

پیام‌ها:

1-گاهی انبیا از تأثیر کلام خود مأیوس می‌شدند. «اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ»

2-اگر از هدایت مردم مأیوس شدید،بر مواضع خود استقامت کنید. «إِنِّی عٰامِلٌ»

3-آنجا که موعظه کارساز نیست،باید تهدید را در پیش گرفت. «سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ»

4-پاسخ تهدید را باید با تهدید داد. «لَرَجَمْنٰاکَ، عَذٰابٌ یُخْزِیهِ»

5-مردم،حضرت شعیب را دروغگو می‌پنداشتند. «مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ»

6-ما به وظیفه‌ی خود عمل کنیم،آنگاه در انتظار امدادهای اوباشیم. «إِنِّی عٰامِلٌ، اِرْتَقِبُوا»

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا شُعَیْباً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ«94»

و چون فرمان(قهر)ما آمد،شعیب وکسانی را که با او ایمان آورده بودند، به رحمت خود نجات دادیم و(آنگاه)صیحه‌ی(آسمانی)ستمگران را فراگرفت،پس در خانه‌هایشان به رو افتادند(و مردند).

پیام‌ها:

1-قهر خداوند بر ستمگران،دیر وزود دارد،ولی سوخت وسوز ندارد. وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا ...

2-صاعقه‌های آسمان تصادفی نیست،بلکه به فرمان الهی نازل می‌شود. «أَمْرُنٰا»

3-خداوند،ناجی و پشتیبان اهل ایمان است. «نَجَّیْنٰا»

4-ایمان به انبیا باید همراه حمایت از آنان باشد. «آمَنُوا مَعَهُ» بجای «آمَنُوا مَعَهُ»

5-ایمان،رمز نجات است. «نَجَّیْنٰا شُعَیْباً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ»

6-بی‌توجّهی به دعوت انبیا،ظلم است. «أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا»

7-سرانجام ظلم و ظالم،نابودی است. «أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا»

8-عذاب الهی بر آنان به قدری سریع وعظیم بود که توان بیرون آمدن از خانه‌های خود را نداشتند. «دِیٰارِهِمْ» (ظاهراً عذاب در شب نازل شده است)

9-قهر الهی چنان می‌رسد که هرگونه قدرت فرار را از ظالمین می‌گیرد. «جٰاثِمِینَ»

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ کَمٰا بَعِدَتْ ثَمُودُ«95»

(کفّار مدین آنچنان نابود شدند)که گویی هرگز در آن منطقه ساکن نبوده‌اند،آگاه باشید(لطف خدا)از مردم مدین دور باد،همان گونه(که)از قوم ثمود دور شد.

نکته‌ها:

قهر الهی،از هر بمبی نابود کننده‌تر است،چرا که در هنگام بمباران،کم و بیش افرادی فرصت فرار پیدا می‌کنند و یا بعد از حادثه نجات می‌یابند.امّا وقتی عذاب خداوند و قهر او فرا می‌رسد،چنان قلع و قمع می‌کند که گویا هرگز کسی ساکن آن منطقه نبوده است.

پیام‌ها:

1-از قهر الهی هیچ راه فراری نیست. «کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا»

2-برائت از ستمگران و مرگ و نفرین بر آنان،سیره‌ی الهی وقرآنی است. «بُعْداً لِمَدْیَنَ کَمٰا بَعِدَتْ ثَمُودُ»

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ«96»

و به تحقیق ما موسیٰ را با معجزه و براهین روشن فرستادیم،

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ مٰا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ«97»

به سوی فرعون و اشراف قومش(فرستادیم)،پس آنها(بجای پذیرفتن دعوت موسیٰ،)از فرمان فرعون پیروی کردند،در حالی که فرمان فرعون مایه‌ی رشد(و نجات)نبود.

نکته‌ها:

تعداد آیاتی که در قرآن مجید درباره‌ی حضرت موسی علیه السلام و قوم بنی‌اسرائیل وارد شده،در مورد هیچ پیامبر و امّت دیگری نیامده است،زیرا از این حضرت بیش از یکصد و سی مرتبه و در بیش از سی سوره نام برده شده است که خلاصه‌ترین آنها در این سوره است.

کلمه‌ی «سُلْطٰانٍ» ،به معنای سلطه است.گاهی به سلطه‌ی ظاهری گفته می‌شود و گاهی در سلطه‌ی منطقی و استدلالی بکار می‌رود.

پیام‌ها:

1-ادّعای نمایندگی از جانب خدا باید همراه نشانه ودلیل باشد. «أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ»

2-منطق و معجزه‌ی انبیا علیهم السلام برای همه‌ی مردم،روشن و قابل فهم است. «مُبِینٍ»

3-از مهم‌ترین فلسفه‌ی بعثت انبیا علیهم السلام،طاغوت زدایی،آزادی و رهایی انسان‌ها از قید بندگی دیگران است. «إِلیٰ فِرْعَوْنَ»

4-بسیاری از مردم،پیروان طاغوت‌ها بوده‌اند. «فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ»

5-باید شعارهای تبلیغاتی طاغوت‌ها را خنثی کرد.چون فرعون به دروغ اظهار می‌داشت که من شما را جز به راه رشد هدایت نمی‌کنم؛ «وَ مٰا أَهْدِیکُمْ إِلاّٰ سَبِیلَ الرَّشٰادِ» ⁽¹⁾،این آیه در مقام جواب می‌فرماید: «وَ مٰا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ»

6-همیشه علم و شناخت به تنهایی عامل دوری از انحراف نیست.(موسی حقّ را با دلیل و برهان،برای مردم روشن می‌کرد،ولی فرعون مردم را به انحراف دعوت می‌کرد و مردم از فرعون پیروی می‌کردند)

یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النّٰارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ«98»

او(فرعون)در روز قیامت،پیشاپیش قومش حرکت می‌کند،پس آنها را وارد آتش می‌سازد و چه بد جایگاهی است که به آن وارد می‌شوند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«ورد»به معنای آبی است که انسان به آن داخل می‌شود و کلمه‌ی«ورود»در اصل به معنای حرکت به سوی آب و نزدیک شدن به آن است،امّا کم‌کم به هر نوع داخل

شدن بر چیزی اطلاق شده است.

پیام‌ها:

1-نشانه‌ی رشد برنامه‌ها و قوانین آن است که سبب ورود به بهشت شود،نه دوزخ. وَ مٰا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ یَقْدُمُ قَوْمَهُ ...

2-کسانی که در دنیا جلودار وامام مردمند،در آخرت نیز پیشگام به سوی بهشت یا جهنّم خواهند بود.امامِ نور(عادل)،مردم را به طرف نور(بهشت)،و امامِ نار(ظالم)،به سمت نار(جهنّم)،هدایت خواهد کرد. «یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ»

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ«99»

و در این دنیا با لعنتی بدرقه شدند و روز قیامت نیز چنین خواهد بود.(و این)چه بد عطایی است که به آنان داده می‌شود.

پیام‌ها:

1-هر کس دنباله‌رو فرعون‌ها و طاغوت‌ها شد،در دنیا و آخرت بد نامی و نفرین او را دنبال خواهد کرد. فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ، فَاتَّبَعُوا ... لَعْنَةً

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْقُریٰ نَقُصُّهُ عَلَیْکَ مِنْهٰا قٰائِمٌ وَ حَصِیدٌ«100»

(ای پیامبر!)این(مطالب،گوشه‌ای)از اخبار آبادی‌ها و شهرهایی است که ما آن را برای تو بازگو می‌کنیم،(البتّه)بعضی از آنها(هنوز)پابرجا هستند،ولی بعضی دیگر ویران شده‌اند.

نکته‌ها:

ممکن است منظور آیه این باشد که در بعضی موارد،تنها خودشان را هلاک نمودیم از این روی آثارشان باقی است،ولی در بعضی دیگر آنها را همراه با تمامی آثار و خانه‌هایشان نابود کردیم.

بیان داستان در قرآن،دارای نقش و اثرات مهمّی است،زیرا؛

1-دلنشین و جذّاب است.2-هموار کننده‌ی راه نفوذ و تأثیر بیشتر دلائل عقلی و برهانی است.3-دلیلی دیگر بر اعجاز پیامبر صلی الله علیه و آله است که چگونه فردی درس ناخوانده چنین اخباری را می‌داند.4-برای شنوندگان آن درس عبرت است.

پیام‌ها:

1-بیان تاریخ به مقداری لازم است که سبب رشد،پندآموزی و هشدار باشد. «مِنْ أَنْبٰاءِ» (بعضی از تاریخ گذشتکان نه همه‌ی آن)

2-تاریخ نوح،هود،صالح،لوط،شعیب و موسی،از بخش مهم تاریخ بشری است. «أَنْبٰاءِ» ( «أَنْبٰاءِ» به معنای اخبار مهمّ است)

3-قرآن منبعی برای آشنایی با تاریخ گذشته و فرجام پیشینیان است.

4-گفتن داستان‌های صحیح،مستند و آموزنده،کاری خدایی است،از آن غفلت نکنیم. «نَقُصُّهُ»

5-داستان‌های قرآنی،صادق‌ترین و صحیح‌ترین قصه‌هاست،زیرا گوینده‌ی آنها خداست. «نَقُصُّهُ»

6-حساب تاریخ امّت‌ها از حساب آثار وبقایای آنها جداست،زیرا تاریخ امری ماندگار است،گرچه ممکن است از آثار وبقایای آنان خبری نباشد. «حَصِیدٌ»

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمٰا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِی یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ مٰا زٰادُوهُمْ غَیْرَ تَتْبِیبٍ«101»

و ما به آنان ظلم نکردیم،بلکه آنان خود بر خویشتن ستم روا داشتند و چون قهر پروردگارت آمد،پس(آن)خدایانی که به جای«اللّٰه»می‌خواندند، سودی به حال آنان نبخشید و آنان را جز ضرر و هلاکت چیزی نیفزودند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «تَتْبِیبٍ» از«تب»به معنای استمرار در زیان و هلاکت و نابودی است.

پیام‌ها:

1-تنبیه و کیفر ظالم،ظلم نیست،بلکه عین عدل است. «وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ»

2-سرنوشت انسان،در گرو اعمال و رفتار خود اوست. «ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ»

3-غیر از خداوند،هیچ کس و هیچ‌چیز دیگر،منجی انسان نیست. «فَمٰا أَغْنَتْ»

4-در برابر اراده‌ی الهی،هیچ کس و هیچ‌چیز را تاب مقاومت نیست. «مِنْ شَیْءٍ»

وَ کَذٰلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذٰا أَخَذَ الْقُریٰ وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِیمٌ شَدِیدٌ«102»

و این چنین است مؤاخذه(و مجازاتِ)پروردگارت،زمانی که شهرها و آبادی‌های ستمگر را(با قهر خود)می‌گیرد.همانا مؤاخذه‌ی او(سخت) دردناک وشدید است.

پیام‌ها:

1-قهر و لطف خداوند،بر طبق یک سنّت پایدار و قانون جاوید است،نه براساس یک امر دفعی و تصادفی. «کَذٰلِکَ»

2-امّت‌های ستمگر،در معرض قهر الهی قرار دارند. کَذٰلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ ...

3-تهدید در جای خود،یکی از عوامل مؤثّر تربیتی است. «أَخْذُ رَبِّکَ»

4-قهر خداوند،از شئون ربوبیّت اوست. «أَخْذُ رَبِّکَ»

5-عامل بدبختی و نزول قهر الهی،خود انسان‌ها هستند. «أَخَذَ الْقُریٰ وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ»

6-قهر خدا زمانی است که سیمای منطقه را ظلم بگیرد. «أَخَذَ الْقُریٰ وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ»

7-قهر خدا را ساده و ناچیز نشماریم. «إِنَّ أَخْذَهُ أَلِیمٌ شَدِیدٌ»

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِمَنْ خٰافَ عَذٰابَ الْآخِرَةِ ذٰلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النّٰاسُ وَ ذٰلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ«103»

البتّه در این(یادآوری‌ها،)نشانه(وعبرتی)است برای کسی که از عذاب آخرت بترسد.همان‌روزی که مردم را در آن گرد می‌آورند وآن روزی که (همه آن را)مشاهده می‌کنند و آن روز برای همه نمایان و مشهود است (وتمام‌اعمال و روحیّات‌هویدا می‌شود).

پیام‌ها:

1-بیان داستان باید دارای جهت و هدف باشد. «لَآیَةً»

2-تنها کسانی که به آخرت ایمان دارند،داستان‌های حقیقی قرآن را سرمشق خود می‌گیرند. «لَآیَةً لِمَنْ خٰافَ عَذٰابَ الْآخِرَةِ»

3-خوف از قیامت(گرچه از روی یقین نباشد،بلکه براساس احتمال خطرباشد) سبب عبرت گرفتن می‌شود. «لَآیَةً لِمَنْ خٰافَ عَذٰابَ الْآخِرَةِ»

4-اجتماع و حضور مردم در قیامت،امری اجباری است،نه اختیاری. «مَجْمُوعٌ لَهُ النّٰاسُ» نه«یوم یجمع الناس»

وَ مٰا نُؤَخِّرُهُ إِلاّٰ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ«104»

و ما،آن(روز)را مگر برای مدّت معدودی به تأخیر نمی‌اندازیم.

یَوْمَ یَأْتِ لاٰ تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ«105»

روزی که(چون)بیاید،هیچ کس جز با اذن او حرفی نمی‌زند،پس(گروهی) از آنها بدبخت و سیه روز و(عدّه‌ای دیگر)خوشبخت و سعادتمندند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«سَعادت»،به معنای فراهم بودن اسباب نعمت و کلمه‌ی«شَقاوت»به معنای فراهم بودن اسباب گرفتاری است.

پیام‌ها:

1-زمان برپایی قیامت و به پایان رسیدن دنیا،از پیش مشخّص و معیّن شده است. «لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ»

2-فاصله‌ای که برای برپایی قیامت است،باز به خاطر دنبال کردن هدفی است.

«لِأَجَلٍ» و نفرمود:«الی اجل»

3-در روز قیامت سکوت بر همه‌ی افراد حکم‌فرماست،مگر افرادی که اجازه‌ی تکلّم داشته باشند. «لاٰ تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ»

فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النّٰارِ لَهُمْ فِیهٰا زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ«106»

امّا(آن)کسانی که بدبخت شده‌اند،پس در آتش(اند و در آنجا)ناله‌ای (زار)و خروشی(سخت)دارند.

خٰالِدِینَ فِیهٰا مٰا دٰامَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ إِلاّٰ مٰا شٰاءَ رَبُّکَ إِنَّ رَبَّکَ فَعّٰالٌ لِمٰا یُرِیدُ«107»

(و)تا آسمان‌ها و زمین پایدار است،در آن(آتش)جاودانند،مگر آنچه خداوند بخواهد،همانا پروردگارت هر چه را اراده کند،انجام می‌دهد.

نکته‌ها:

«زَفِیرٌ» فریادی است که همراه با بیرون دادن نَفَس است و «شَهِیقٌ» ناله‌ای است طولانی که توأم با فرو بردن نَفَس است.بعضی نیز «زَفِیرٌ» را آغاز صدای الاغ و «شَهِیقٌ» را پایان آن دانسته‌اند.

همه‌ی افرادی که به دوزخ می‌روند،از لحاظ مدّت زمان حضور در آنجا یکسان نیستند، عدّه‌ای پس از مدّت کمی از دوزخ رهایی می‌یابند،بعضی دیگر برای مدّت بسیار طولانی در جهنّم می‌مانند و سرانجام خلاص می‌شوند،امّا گروهی برای همیشه در آنجا می‌مانند و هرگز از آن خارج نمی‌شوند.

کلمه‌ی«خلود»در مواردی که همراه با کلمه‌ی«ابد»آمده باشد،مثل: «خٰالِدِینَ فِیهٰا» ⁽¹⁾،به معنای همیشگی و جاودانگی است،نه به معنای مدّت طولانی.

در این آیه اگر چه خلود تا زمان برقرار بودن آسمان‌ها و زمین بیان شده است و قرآن مدّت زمان استقرار آنها را تعیین فرموده ⁽²⁾،لیکن باز به معنای ابدیّت و همیشگی است،زیرا که «مٰا دٰامَتِ السَّمٰاوٰاتُ» در زبان و ادبیات عرب،کنایه‌ای است که برای ابدیّت و جاودانگی آورده می‌شود،اگر چه آسمان‌ها ابدی نیستند.

پیام‌ها:

1-انسان با انتخاب‌های خود باعث شقاوت خود می‌شود. «شَقُوا» نه «شَقُوا»

2-دست خداوند در نجات گروهی از دوزخیان(به دلیل جرم کمتر و یا استحقاق عفو و یا هر دلیل دیگری)باز است. «إِلاّٰ مٰا شٰاءَ رَبُّکَ»

وَ أَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ خٰالِدِینَ فِیهٰا مٰا دٰامَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ إِلاّٰ مٰا شٰاءَ رَبُّکَ عَطٰاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ«108»

و امّا کسانی که خوشبخت(و سعادتمند)شده‌اند،پس تا آسمان‌ها و زمین پابرجاست،در بهشت جاودانند،مگر آنچه پروردگارت بخواهد(این) عطایی قطع ناشدنی است.

پیام‌ها:

1-عامل شقاوت و بدبختی انسان‌ها،اختیار و خواست خودشان است،ولی سعادت آنها با توفیق الهی است.لذا برای شقاوت جمله «شَقُوا» و برای سعادت،عبارت «سُعِدُوا» آمده است.

2-گرچه دست الهی در هر کاری باز است،حتّی برای بیرون کردن اهل بهشت از بهشت، «إِلاّٰ مٰا شٰاءَ رَبُّکَ» امّا با توجّه به فراز آخر این آیه «عَطٰاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ» و

وعده‌هایی که در آیات دیگر داده شده،این کار را انجام نخواهد داد و وقتی کسی وارد بهشت شد،برای همیشه در آنجا خواهد ماند.

فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِمّٰا یَعْبُدُ هٰؤُلاٰءِ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاّٰ کَمٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِنّٰا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِیبَهُمْ غَیْرَ مَنْقُوصٍ«109»

پس(ای پیامبر!)از آنچه این کفّار می‌پرستند در شک و تردید مباش،(که) آنها عبادت نمی‌کنند مگر همان گونه که قبلاً پدرانشان(بت‌ها را)عبادت می‌کرده‌اند،و همانا ما نصیب آنها را به طور کامل و بی‌کم و کاست خواهیم پرداخت.

پیام‌ها:

1-یک رهبر باید چنان در راه وهدف خود استوار و قاطع باشد که انحراف امّت نتواند او را دچار تزلزل و سستی کند. «فَلاٰ تَکُ»

2-مورد عتاب و خطاب قرار دادن شخصیّت‌ها،تأثیر روانی بیشتری در مردم دارد. «فَلاٰ تَکُ»

3-بت‌پرستان و مشرکان،منطق و استدلال ندارند. «یَعْبُدُ آبٰاؤُهُمْ»

4-نیاکان،در اعمال و رفتار آیندگان نقش دارند. «یَعْبُدُ آبٰاؤُهُمْ»

5-پیروی از سنّت‌ها و توجّه به افکار و عقاید نیاکان،در همه جا دارای ارزش نیست. «یَعْبُدُ آبٰاؤُهُمْ»

6-خداوند حتّی نسبت به کفّار و مشرکان نیز ظلم نمی‌کند. «لَمُوَفُّوهُمْ نَصِیبَهُمْ»

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ وَ لَوْ لاٰ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ«110»

و به تحقیق ما به موسیٰ کتاب(تورات)دادیم،پس در آن اختلاف شد،و اگر سنّت پروردگارت(در مورد تأخیر عذاب کفّار)از پیش مقرّر نگشته بود،

هر آینه(در همین دنیا)میان آنان داوری و حکم می‌شد(و به کیفر می‌رسیدند)و همانا آنان درباره‌ی آن در شکی هستند که موجب بدگمانی آنان است.

پیام‌ها:

1-در هیچ دوره‌ای از تاریخ،تمام افراد قومی،هم عقیده نبوده‌اند. «فَاخْتُلِفَ فِیهِ»

2-از اختلاف مردم در دین و ایمان آوردن بعضی و کفر عدّه‌ای دیگر،ناراحت و نگران نباشیم که این حادثه‌ی جدیدی نیست. «آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ»

3-با اینکه در آیاتی از قرآن مجید،تورات،کتاب نور خوانده شده، ⁽¹⁾امّا باز هم مردم در آن نور اختلاف کرده‌اند. «فَاخْتُلِفَ فِیهِ»

4-خداوند،خود نیز سنّت‌های خویش را مراعات کرده و زیر پا نمی‌گذارد،چرا که قبل از هر کس،این قانونگذار است که باید احترام قانون را داشته باشد. «وَ لَوْ لاٰ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ» (خداوند دنیا را محلّ داوری قرار نداده است)

5-سنّت‌های الهی،بر اساس مقام ربوبیّت اوست. «سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ»

6-مهلت دادن به اختلاف کنندگان در کتاب آسمانی،از سنّت‌های الهی است.

«کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ»

وَ إِنَّ کُلاًّ لَمّٰا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمٰالَهُمْ إِنَّهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ خَبِیرٌ«111»

و قطعاً پروردگارت(جزای)تمام اعمال آنان را حتماً بطور کامل خواهد داد،همانا او به(تمام)آنچه(مردم)عمل می‌کنند،آگاه است.

پیام‌ها:

1-در جهان بینی‌الهی،هیچ عملی بدون جواب و پاداش نیست. «لَیُوَفِّیَنَّهُمْ»

2-در پاداش یا کیفر الهی،هیچ کم و کاستی وجود ندارد. «لَیُوَفِّیَنَّهُمْ»

3-جزای کامل خداوند،بر اساس آگاهی کامل او از اعمال مردم است. «خَبِیرٌ»

فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ وَ لاٰ تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ«112»

پس(ای پیامبر!)همان گونه که مأمور شده‌ای،استوار باش و(نیز)هر کس که با تو،به سوی خدا آمده است،و سرکشی نکنید که او به آنچه می‌کنید بیناست.

نکته‌ها:

در روایات آمده است که پیامبر فرمود:سوره‌ی هود مرا پیر کرد.و گفته‌اند که مراد حضرت این آیه از سوره‌ی هود بوده است. ⁽¹⁾اگر چه فراز نخست این آیه «فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ» در سوره‌ی دیگری ⁽²⁾از قرآن مجید نیز آمده،امّا آیه‌ی فوق به چنین خصوصیّتی معروف شده است.شاید سنگینی این آیه،وجود فرازهای دیگری از تاریخ است که در آیه بیان نشده و آن،استقامت یاران پیامبر صلی الله علیه و آله است که همه‌ی آنها وفادار نبودند و پیامبر صلی الله علیه و آله از بی‌وفایی و ناپایداری آنان در ناراحتی بود.

پیام‌ها:

1-حال که خداوند کیفر وپاداش همه را بدون کم و کاست می‌دهد،پس استقامت کن. کُلاًّ لَمّٰا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ ... فَاسْتَقِمْ

2-نتیجه‌ی تاریخ انبیا،استقامت است. «فَاسْتَقِمْ»

3-در استقامت و پایداری،رهبر باید پیشگام همه باشد. «فَاسْتَقِمْ» (شرایط مکّه برای مسلمانان صدر اسلام،دشوار و نیاز به استقامت بوده است)

4-پایداری زمانی ارزش دارد که در همه‌ی امور باشد.در عبادت،در ارشاد، تحمل ناگواری‌ها و مانند آن. «فَاسْتَقِمْ»

5-عمل باید بر طبق نص و فرمان الهی باشد،نه بر اساس قیاس و استحسان و

خیال و امثال آن. «کَمٰا أُمِرْتَ»

6-پایداری رهبر بدون همراهی و پایداری امّت بی‌نتیجه است. «وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ»

7-رجوع و بازگشت به خدا،بهای سنگینی را می‌طلبد و آن،استقامت وپایداری در راه مستقیم است. «وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ»

8-همه چیز باید طبق فرمان باشد،نه زیاده‌روی وطغیان. کَمٰا أُمِرْتَ ... وَ لاٰ تَطْغَوْا

9-رهبر و امّت باید در راه مستقیم حرکت کنند و از افراط و تفریط بپرهیزند.

«فَاسْتَقِمْ،

وَ لاٰ تَطْغَوْا»

10-استقامت در دین،پاداش الهی را در پی دارد. فَاسْتَقِمْ ... إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

وَ لاٰ تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ«113»

و به ستمگران تمایل وتکیه نکنید که آتشِ(عذاب)شما را فرا می‌گیرد و(در این صورت)برای شما در برابر خداوند،هیچ دوست و سرپرستی نیست، پس(از هیچ ناحیه‌ای)مورد کمک قرار نخواهید گرفت.

نکته‌ها:

در روایات می‌خوانیم که مودّت و محبّت به ظالم و اطاعت از او،از مصادیق رکون به ظالم محسوب می‌شود.در روایتی می‌فرماید:به ستمگر امیدی نداشته باش،گرچه او فامیل و دوست تو باشد.«و ان کان حمیما قریباً» ⁽¹⁾در کافی،نیز این روایت آمده که اگر به مقدار زمانِ دست به جیب کردن ستمگر برای بخشش،راضی به زنده بودن او باشی،رکون و تکیه بر ظالم کرده‌ای که خدا از آن نهی نموده‌است. ⁽²⁾

از آنجا که اطاعت از اولی الامر،واجب و از سوی دیگر،رکون به ظالم حرام است،پس اولی الامر نمی‌تواند ظالم باشد،بلکه باید معصوم نیز باشد،زیرا گناه از مصادیق ظلم به شمار می‌رود.

رکون و تکیه بر ظالم،آتش و عذاب خداوند را در پی دارد،پس وضعیّت خود ظالم چگونه خواهد بود؟!

پیام‌ها:

1-هرگونه تمایل واعتماد به ستمگران داخلی وخارجی،ممنوع است. «لاٰ تَرْکَنُوا» (ستمگران،لایق پیروی و رهبری نیستند)

2-تکیه بر ستمگران،گناه کبیره است.(هر گناهی که قرآن درباره‌ی آن وعده‌ی آتش داده،گناه کبیره است) لاٰ تَرْکَنُوا ... فَتَمَسَّکُمُ النّٰارُ

3-به جای تمسّک به ظالم،به خدا توکّل کنیم. «وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ»

4-نتیجه‌ی تکیه بر ستمگران،غربت و تنهایی است. «ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ»

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ«114»

و نماز را در دو طرف روز و اوایل شب بپادار،(زیرا)بدرستی که کارهای نیکو(همچون نماز)،بدی‌ها را محو می‌کند،این(فرمان)،تذکّری است برای اهل ذکر.

وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ«115»

و پایدار باش،که همانا خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌کند.

نکته‌ها:

در روایات،مراد از دو طرف روز،صبح و مغرب،و مراد از اوایل شب،نماز عشا بیان شده است. ⁽¹⁾البتّه این آیه در مقام بیان تمام نمازهای روزانه نیست.

شخصی از اعمال زشت خویش ناراحت بود،لذا پس از نماز در مسجد از پیامبر صلی الله علیه و آله

خواست تا او را حدّ بزند،حضرت به او فرمود:چون بعد از آن عمل خلاف،در نماز جماعت شرکت کرده‌ای،خداوند تو را بخشید. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام سؤال شد که شخصی از طریق طاغوت درآمدهایی را بدست آورده وبا امید به آیه‌ی «إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ» به فقرا کمک می‌کند وبه حج می‌رود؟حضرت فرمود:

«انّ الخطیئة لا تکفر الخطیئة» گناه را نمی‌توان با گناه پوشاند. ⁽²⁾آنچه را بدست آورده مالِ مردم است وتصرّف در مال مردم به هر شکل حرام است.

امید بخش‌ترین آیه‌ی قرآن

حضرت علی علیه السلام بر جمعی وارد شده و از آنها سؤال فرمودند:آیا می‌دانید امیدبخش‌ترین آیه‌ی قرآن کدام است؟! هر کس به فراخور حال خویش آیه‌ای را عنوان کرد:

*بعضی گفتند:آیه‌ی «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ» ⁽³⁾یعنی خداوند جز شرک،گناهان دیگر را می‌بخشد.

*بعض دیگر بر آن بودند که این آیه است؛ «وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً» ⁽⁴⁾یعنی هر کس خلافکار و ظالم باشد ولی استغفار کند،خداوند را بخشنده و مهربان خواهد یافت.

*عدّه‌ای اظهار داشتند آیه‌ی «یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً» ⁽⁵⁾یعنی ای بندگان من که در حقّ خود اسراف کرده‌اید! از رحمت خدا مأیوس نشوید،زیرا او همه‌ی گناهان را می‌بخشد.

*تعدادی هم نظر به این آیه داشتند؛ «وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ» ⁽⁶⁾یعنی کسانی که اگر کار زشتی انجام دادند و به خودشان ظلم کردند،یاد خداوند می‌کنند و برای گناهان خویش استغفار می‌نمایند،و کیست جز خداوند که گناهان را ببخشد.

بعد از اینکه حضرت نظرات آنان را شنید،فرمودند:از حبیبم رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود:امیدبخش‌ترین آیه در قرآن این آیه است: «أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ»

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله ادامه دادند:یا علی! سوگند به خداوندی که مرا بشیر و نذیر به سوی مردم مبعوث کرد،وقتی که انسان برای نماز وضو بگیرد،گناهانش ریخته می‌شود،و زمانی که رو به قبله کند،پاک می‌شود.یا علی! مثال اقامه کننده‌ی نمازهای روزانه،مثل کسی است که هر روز پنج مرتبه در نهر آبی که جلوی منزل اوست خود را شستشو کند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-رهبر باید الگوی مردم باشد. فَاسْتَقِمْ ... أَقِمِ ...

2-نماز را باید با شرایط و آداب کامل بجای آورد.در کلمه‌ی«اقامه»،معنای کمال و تمام نهفته است. «أَقِمِ الصَّلاٰةَ»

3-نماز،قوّت قلب مؤمنان است.چون در آیات گذشته،فرمان به استقامت و عدم اعتماد به ظالمان مطرح شد و این امور نیاز به روحیّه‌ی بالا دارد،لذا در این آیه،خداوند امر به تقویت روح با اهرم نماز می‌فرماید. فَاسْتَقِمْ ... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ

4-نمازها را باید در وقت مقرّر انجام داد. «طَرَفَیِ النَّهٰارِ»

5-نماز،روشن‌ترین نمونه‌ی کار نیک است. أَقِمِ ... إِنَّ الْحَسَنٰاتِ ...

6-اعمال انسان در یکدیگر تأثیر دارند. «إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ»

7-دستور به نماز،روشن‌ترین پند خداست. «ذٰلِکَ ذِکْریٰ» (نماز،ذکر الهی است)

8-همه‌ی افراد از تذکّرات الهی،بهره‌مند نمی‌شوند. «ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ»

9-برپایی واقامه‌ی نماز،پشتکار وحوصله می‌خواهد. ⁽²⁾«أَقِمِ الصَّلاٰةَ ،وَ اصْبِرْ»

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ«116»

پس چرا در قرون قبل از شما،صاحبان علم و قدرتی نبودند تا مردم را از فساد در زمین باز دارند،مگر گروه کمی از کسانی که از میان آنان نجاتشان دادیم،و ستمگران دنباله‌رو و دلبسته‌ی مال و مقامی شدند که در آن مست و سرکش شده بودند و آنان مردمی مجرم و گناهکار بودند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «بَقِیَّةٍ» که 3 بار در قرآن آمده،به معنای باقیمانده است،امّا معمولاً در لغت عرب، به فضل و قدرت گفته می‌شود.شاید به خاطر آنکه انسان اجناس نفیس را نزد خود ذخیره می‌کند و باقی نگه می‌دارد،و شاید هم به جهت آنکه افرادی در صحنه باقی می‌مانند که دارای قدرت و قوّت بیشتری هستند.

در این آیه خداوند از گروهی انتقاد کرده که چرا مجهّز به علم و قدرت نمی‌شوند تا جامعه را هشدار دهند.این هشدار با لحن «فَلَوْ لاٰ» بارها در قرآن تکرار شده است،از جمله:آیه‌ی «فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ» ⁽¹⁾و آیه‌ی «لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ» ⁽²⁾

چون آیه‌ی 114 پیرامون نماز و این آیه در مورد نهی از منکر است،بجاست تا به آیاتی از قرآن مجید که در آنها مسائل«نماز»و«امر به معروف ونهی از منکر»در کنار هم و متأثّر از یکدیگر آمده،اشاره‌ای داشته باشیم.از جمله‌ی این آیات عبارتند از:

الف: «إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ» ⁽³⁾قطعاً نماز،انسان را از زشتی‌ها و منکرات باز می‌دارد.

ب: «إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ» ⁽⁴⁾همانا خوبی‌ها(مثل نماز)بدی‌ها را محو می‌کند.

ج: «أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ» ⁽¹⁾نماز به پادار و امر به معروف کن و از منکر بازدار.

د: «الَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ» ⁽²⁾مؤمنان واقعی آنانند که اگر در زمین به آنها مکنت و قدرت بخشیم،نماز به پا می‌دارند و زکات می‌پردازند.

پیام‌ها:

1-در همه‌ی زمان‌ها،افراد بی‌تفاوت نسبت به مفاسد اجتماعی،محکوم و مورد انتقادند. فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ ...

2-بیشترین مسئولیّت در نهی از منکر،بر عهده‌ی صاحبان علم و قدرت است.

«أُولُوا بَقِیَّةٍ»

3-در هر جامعه‌ای،افراد مصلح و دلسوز در اقلیّت هستند. «إِلاّٰ قَلِیلاً»

4-رمز سقوط امّت‌های پیشین،بی‌تفاوتی و ترک نهی از منکر بوده است. «إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا»

5-نتیجه‌ی دلسوزی مصلحین و اصلاح جامعه،نجات از قهر الهی است. «أَنْجَیْنٰا»

6-ظلم،عیّاشی و جرم،اضلاع مثلث شوم سقوط و هَلاکت‌اند. «ظَلَمُوا، أُتْرِفُوا ، مُجْرِمِینَ»

وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ«117»

و پروردگار تو بر آن نبوده تا آبادی‌هایی را که مردمش اصلاح‌گرند،به‌ظلم و ستم هلاک کند.

نکته‌ها:

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:مراد از اصلاح در آیه،انصاف مردم نسبت به یکدیگر است. ⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:ای ابن‌مسعود! با مردم رفتاری منصفانه داشته باش وخیرخواه آنان باش وبه آنان رحم کن.اگر چنین باشی و خدا بر مردم شهری غضب کند که تو در میان آنان هستی،به سوی تو نظر می‌کند وبه خاطر تو،به آنان رحم می‌کند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-قهر خداوند،دلیل دارد. «لِیُهْلِکَ الْقُریٰ بِظُلْمٍ»

2-صالح بودن تنها کافی نیست،بلکه باید«مصلح»بود. مٰا کٰانَ رَبُّکَ ... وَ أَهْلُهٰا مُصْلِحُونَ (یکی از موارد ایمنی از عذاب الهی،اصلاح‌طلبی مردم است)

وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النّٰاسَ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ یَزٰالُونَ مُخْتَلِفِینَ«118»

و اگر پروردگارت می‌خواست،هر آینه همه‌ی مردم را(با اجبار)،یک امّت واحده(و دارای یک عقیده‌ی حق)قرار می‌داد،در حالی که همچنان اختلاف می‌ورزند.

نکته‌ها:

در قرآن مجید،بارها به مسئله‌ی آزادی انسان‌ها در انتخاب راه و عقیده اشاره شده است.

یعنی با اینکه خداوند مردم را به سوی خویش هدایت می‌فرماید،امّا هرگز در این راه اجبار نمی‌کند و به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز حقّ مجبور کردن مردم را نداده است،بلکه فقط از آن حضرت خواسته که مردم را تذکّر دهد و راه را به آنان یادآوری نماید. «إِنَّمٰا أَنْتَ مُذَکِّرٌ، لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ» ⁽²⁾.بنابراین،خداوند راه تقویٰ و فجور را به نحوی که فطرت انسان خوبی‌ها و بدی‌ها را از درون درک کند،الهام می‌فرماید،و از بیرون هم انبیا علیهم السلام را برای راهنمایی می‌فرستد و این خود انسان است که با اراده و اختیار کامل راه خویش را برمی‌گزیند.

پیام‌ها:

1-سنّت الهی در آفرینش انسان،بر اساس آزادی و انتخاب عقاید و افکار است.

«لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النّٰاسَ أُمَّةً وٰاحِدَةً»

2-خواست خداوند،قابل تخلّف نیست. «لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ»

3-در هیچ زمان همه‌ی مردم یکدست نبوده‌اند. «وَ لاٰ یَزٰالُونَ مُخْتَلِفِینَ»

4-دلیل اختلاف مردم،قدرت آزاد بودن آنان است. لَوْ شٰاءَ ... وَ لاٰ یَزٰالُونَ مُخْتَلِفِینَ

إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ«119»

مگر کسی که پروردگارت به او رحم کند،و(خداوند)برای همین(رحمت) مردم را آفرید،و فرمان پروردگارت صادر شده که دوزخ را از جنّ و انس پر خواهد کرد.

نکته‌ها:

بعضی گفته‌اند:معنای آیه این است که مردم دائماً اختلاف دارند،مگر کسانی که در سایه‌ی لطف ورحمت الهی،گرفتار اختلاف نشوند و خدا برای همین وحدت کلمه،آنان را آفرید. ⁽¹⁾

فلسفه‌ی آفرینش انسان،در آیات قرآن با عناوین مختلفی مطرح شده است:

در یک جا می‌خوانیم: «وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ» ⁽²⁾که دلیل آفرینش جنّ و انسان،عبادت آنها دانسته شده است.

در جای دیگری می‌فرماید: «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽³⁾یعنی خداوند،مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید.

و در آیه‌ی فوق نیز آمده است: «لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ» یعنی ما انسان‌ها را آفریدیم تا مشمول رحمت خویش نماییم.

در ظاهر به نظر می‌رسد که فلسفه‌ی آفرینش انسان،سه عنوان متفاوت یعنی:عبادت، آزمایش و رحمت است.امّا با کمی دقّت نظر متوجّه می‌شویم که هر سه موضوع دارای یک نقطه‌ی مشترک هستند و آن تکامل روحی و معنوی انسان‌هاست.

در آیه‌ی قبل آمد که انسان آزاد است و در آخر این آیه می‌فرماید:ما حتماً دوزخ را از انسان

و جنّ پر می‌کنیم.آنچه از جمع بین این دو آیه فهمیده می‌شود،این است که انسان در انتخاب راه آزاد است،ولی به خاطر پذیرش راه باطل،جهنّمی می‌شود.

در روایات متعدّد آمده است که نمونه‌ی روشن اختلاف مردم،مسأله‌ی رهبری معصوم است که طبیعتاً به جز آن گروه که مشمول رحمت الهی و در خط اهل‌بیت علیهم السلام و پیشوایان معصوم قرار گرفته‌اند،بقیه‌ی مردم منحرف شده‌اند. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:خدا انسان را آفرید تا کارهایی انجام دهد و مستحقّ رحمت شود. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-تنها راه برچیده شدن اختلافات،لطف و رحمت الهی است. «إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ»

2-عامل وحدت،فقط امدادهای الهی است و محورهای دنیوی و مادّی،اموری فانی،مقطعی،یک بعدی و خیالی‌اند. «إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ»

3-فلسفه‌ی خلقت بشر،پذیرش و دریافت رحمت الهی است. «وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ»

4-خداوند قوانین و سنّت‌هایی را بر خود لازم کرده است. «وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ»

5-قهر حتمی الهی،بعد از لطف او و فرستادن انبیا و کتب و موعظه و هشدار و مهلت دادن مطرح است. رَحِمَ رَبُّکَ ... لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ

6-خداوند با قرار دادن فطرت و عقل از درونِ انسان و ارسال انبیا و کتب آسمانی از بیرون،حجّت را بر مردم تمام کرده است «وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ»

7-جهنّم محدودیّت دارد. «لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ»

8-جنّ نیز مانند انسان،دارای تکلیف و کیفر وپاداش است. «مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ»

وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ مٰا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ وَ جٰاءَکَ فِی هٰذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ«120»

و هر یک از سرگذشت انبیای(قبلی)،که برای تو بازگو کردیم،چیزی است که دلت را بدان محکم گردانیم،و در این(اخبار)،برای تو حقایق و برای اهل ایمان،پند و تذکّری آمده است.

پیام‌ها:

1-نقل بخش‌های مهم تاریخ و آگاهی دادن به آن،یکی از شیوه‌های تربیتی است.

«نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ»

2-بیان سرگذشت انبیا علیهم السلام بار تربیتی دارد و کلمه و نکته‌ای از آن بی‌دلیل نیست. «کُلاًّ»

3-داستان‌های قرآنی،برگزیده‌ای از سرگذشت زندگانی انبیا علیهم السلام است. «نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ»

4-داستان‌های قرآنی هدفدار است،نه وسیله سرگرمی و یا اغفال. نَقُصُّ عَلَیْکَ ... مٰا نُثَبِّتُ

5-در نقل داستان باید آن فرازهایی مورد توجّه قرار گیرد که دارای بار ارزشی است. «مٰا نُثَبِّتُ»

6-بهترین داستان آن است که مایه‌ی آرامش خاطر باشد. «مٰا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ»

7-آرام‌بخش دلها خداوند است. «نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ»

8-انبیا علیهم السلام نیز به تقویت روحیّه نیاز دارند. «نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ»

9-هرگز با باطل آرامش واقعی و دائمی صورت نمی‌گیرد. «نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ وَ جٰاءَکَ فِی هٰذِهِ الْحَقُّ»

10-یک مُبلّغ،زمانی در تبلیغ و موعظه خود موفق است که از ثبات و اطمینان کامل برخوردار باشد. «نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ»

11-همه‌ی داستان‌های قرآنی حقیقت دارد و با نوعی برهان و دلیلِ قابل قبول همراه است.«الحقّ»

12-در تبلیغ باید ابتدا آرامش خاطر،بعد کلام مستدلّ و سپس موعظه باشد.

«فؤادک،حق،موعظه»

13-بهترین شیوه‌های تربیتی،تنها در مورد انسان‌های آماده کارساز است. «ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ»

وَ قُلْ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنّٰا عٰامِلُونَ«121»

و به کسانی که ایمان نمی‌آورند بگو:هر چه در توان دارید انجام دهید،ما نیز انجام می‌دهیم.

وَ انْتَظِرُوا إِنّٰا مُنْتَظِرُونَ«122»

و شما در انتظار باشید،ما هم منتظریم.

پیام‌ها:

1-ابلاغ تهدیدو بشارت،وظیفه‌ی انبیاست. «قُلْ»

2-انسان،آزاد است و انبیا علیهم السلام نیز بر او اجبار و تحمیلی ندارند. وَ قُلْ لِلَّذِینَ ...

اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ

3-کسی که موعظه پذیر نیست و تذکّر به حال او سودی ندارد،باید تهدید شود.

«وَ قُلْ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ»

4-مبلّغ باید به راه وهدف خود،ایمان کامل داشته باشد. «إِنّٰا عٰامِلُونَ - إِنّٰا مُنْتَظِرُونَ»

5-در تبلیغ باید با هر کسی به تناسب عقل و فهم خود او سخن گفت،با افراد لجوج و عنود،با قهر و تهدید. «انْتَظِرُوا»

6-فرجامی نیکو در انتظار پیامبر و مؤمنان است. «إِنّٰا مُنْتَظِرُونَ»

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ«123»

و نهان آسمان و زمین تنها برای خداوند است و تمام امور به او باز گردانده می‌شود،پس بنده‌ی او باش(و تنها او را پرستش کن)و بر او توکّل نمای و پروردگارت از عملکرد شما غافل نیست.

نکته‌ها:

علم غیب،به طور مطلق مخصوص خداوند است،امّا به اذن و اراده‌ی الهی،پیامبران نیز از علم غیب برخوردارند. «عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-آگاهی از اسرار جهان مخصوص خداوند است. «لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

2-زمین و آسمان(تمام هستی)،علاوه بر ظاهر،دارای غیب و نهانی نیز هست.

«لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

3-مرجع همه چیز او و بازگشت هر چیزی به سوی اوست. «إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ»

4-ایمان به غیب،زمینه‌ساز عبادت وتوکّل بر خداوند است. لِلّٰهِ غَیْبُ ... فَاعْبُدْهُ

5-هر کس به خداوند توکّل کند،مورد لطف او قرار می‌گیرد. وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ ...

6-آگاهی بر عملکرد انسان،از شئون ربوبیّت خداوند است. وَ مٰا رَبُّکَ ...

«و الحمد لله رب العالمین»

نام سوره یوسف

اشاره

«بسم اللّٰه الرّحمن الرّحیم»

الحمدللّه ربّ العالمین وصلّی اللّه علی سیّدنا ونبیّنا محمّد وآله الطاهرین

مقدّمه سوره یوسف

گرچه سوره یوسف در جلد ششم تفسیر نور چاپ شده،لیکن از آنجا که داستان حضرت یوسف بسیار شیرین و پرجاذبه است و برای آشنایی نسل نو با تفسیر و نکات و اشارات و لطایف قرآن،بهترین راه را داستان‌های قرآن یافتم،تصمیم گرفتم این قسمت از تفسیر نور را جداگانه چاپ کنم،تا کسانی‌که حوصله مطالعه‌ی تفسیر همه قرآن یا توان تهیه یک‌دوره تفسیر کامل را ندارند،یکسره محروم نشوند و لااقل با بخشی از قرآن و تفسیر آن آشنا شوند.

ستاد تفسیر قرآن کریم،در سال 1380 این کتاب را به مسابقه گذارد و از مشتاقان تدبّر در آیات قرآن خواست تا اگر نکات تازه‌ای می‌یابند آن را برای ستاد ارسال و از جوائز ویژه‌ای بهره‌مند گردند که حدود 70 رساله مشتمل بر هزاران نکته واصل گردید و از میان آنها آنچه ضابطه‌مند،بدیع و غیر تکراری بود،با نظر کارشناسان فن استخراج گردید.

در چاپ حاضر،علاوه بر 900 نکته و پیام قبلی در تفسیر سوره یوسف،370 پیام استخراجی از جزوات ارسالی،الحاق گردید تا اوّلاً نکات جدید در اختیار همگان قرار گیرد و

ثانیاً این موضوع آشکارتر شود که تدبّر در قرآن می‌تواند یافته‌های تازه‌ای را برای هر تدبّر کننده به ارمغان آورد.

پیام‌های برگرفته از آن جزوات،با علامت*در پایان آن مشخص گردیده است.

همچنین موارد اصلاحی که خوانندگان عزیز در مورد این جلد ارسال نموده بودند،مورد بررسی و اعمال نظر قرار گرفت.

در پایان ضمن تقدیر از همه عزیزانی که مطالب خود را ارسال نموده و پوزش از عدم ذکر نام آنان،از زحمات حجّة الاسلام و المسلمین مجتبی کلباسی و همکاران محترمشان در ستاد تفسیر که در امر برگزاری مسابقه،مطالعه جزوات و استخراج نکات جدید متقبّل زحماتی شده‌اند،تشکّر نموده و توفیق آنان را از خداوند متعال خواستارم.

محسن قرائتی

81/4/15

سیمای سوره یوسف

اشاره

سوره یوسف از سوره‌های مکّی و دارای یکصد ویازده آیه است.نام حضرت یوسف،27 مرتبه در قرآن آمده که 25 مرتبه آن در همین سوره است.آیات این سوره،به هم پیوسته و در چند بخش جذاب و فشرده،داستان زندگی یوسف را از کودکی تا رسیدن او به مقام خزانه‌داری کشور مصر،عفت و پاکدامنی او،خنثی شدن توطئه‌های مختلف علیه او و جلوه‌هایی از قدرت الهی را مطرح می‌کند.

داستان حضرت یوسف علیه السلام فقط در همین سوره از قرآن آمده،در حالی که داستان پیامبران دیگر در سوره‌های متعدّد نقل شده است.داستان حضرت آدم و نوح هر کدام در دوازده سوره،داستان حضرت ابراهیم در هیجده سوره،داستان حضرت صالح در یازده سوره،داستان حضرت داوود در پنج سوره،داستان حضرت هود و سلیمان هر کدام در چهار سوره و داستان حضرت عیسی و زکریّا هر کدام در سه سوره ذکر شده است. ⁽¹⁾

داستان حضرت یوسف در تورات،سِفر پیدایش از فصل 37 تا 50 نیز نقل شده است،امّا در مقایسه با آنچه در قرآن آمده،به خوبی اصالت قرآن و تحریف تورات معلوم می‌گردد.در میان آثار ادبی نیز داستان یوسف و زلیخا،دلداری

جایگاهی برگزیده است که از آن جمله می‌توان منظومه یوسف و زلیخا،از نظامی گنجوی و یوسف و زلیخا منسوب به فردوسی را نام برد.

قرآن در داستان یوسف علیه السلام بیشتر به شخصیّت خود او در گذر از کوران حوادث می‌پردازد،در حالی که در داستان پیامبران دیگر،بیشتر به سرنوشت مخالفان و لجاجت و هلاکت آنان اشاره نموده است.

در برخی روایات،از آموزش سوره یوسف به زنان و دختران نهی شده است، ولی به نظر برخی صاحب نظران،این روایات اسناد قابل اعتمادی ندارند. ⁽¹⁾و از طرفی آنچه استناد این نهی است،طرح عشق از سوی زلیخا همسر عزیز مصر است که با بیان قرآنی،نقطه منفی در آن وجود ندارد.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

الر تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ«1»

الف لام را.آن است آیات کتاب روشنگر.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ«2»

همانا ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم،باشد که بیاندیشید.

نکته‌ها:

درباره حروف مقطّعه نظرات مختلفی بیان شده است،از جمله:

1.قرآن،این معجزه الهی از همین حروف الفبا تألیف یافته که در اختیار همگان است.

2.نام سوره‌ای است که با آن حروف آغاز شده است.

3.نوعی سوگند و قسم الهی است.

4.اسرار و رموزی بین خدا و پیامبر است.

امّا با توجّه به اینکه از میان 29 سوره‌ای که با حروف مقطّعه آغاز شده،در بیست و چهار مورد پس از آن،سخن از قرآن و معجزه بودن آن است،شاید بهترین وجه،همان نظر اوّل باشد.

قرآن به هر زبانی که نازل می‌شد،دیگران باید با آن زبان آشنا می‌شدند.امّا نزول قرآن به زبان عربی دارای مزایایی است،از جمله:

الف:زبان عربی دارای چنان گستردگی لغات و استواری قواعد دستوری است که در زبان‌های دیگر یافت نمی‌شود.

ب:طبق روایات زبان اهل بهشت،عربی است.

ج:مردم منطقه‌ای که قرآن در آن نازل شد،عرب زبان بودند و امکان نداشت که کتابِ آسمانی آنها به زبان دیگری باشد.

خداوند در مورد قرآن و باران،هر دو تعبیر به«نزول»نموده است،بین این دو مشابهت‌هایی است که ذکر می‌کنیم:

الف:هر دو از آسمان نازل می‌شوند. «وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً» ⁽¹⁾

ب:هر دو طاهر و مطهّرند. «یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ» ⁽²⁾، رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً ... یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ ⁽³⁾

ج:هر دو وسیله‌ی حیاتند. «دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ» ⁽⁴⁾، «لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً» ⁽⁵⁾

د:هر دو مبارک و مایه‌ی برکت‌اند. «وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ» ⁽⁶⁾، «وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً» ⁽⁷⁾

ه‍:قرآن چون باران،قطره قطره و آیه آیه نازل شده است.(نزول تدریجی)

شاید تأکید بر عربی بودن قرآن،ردّ کسانی باشد که گفتند:قرآن را فردی عجمی به پیامبر آموخته است.... أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّمٰا یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسٰانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هٰذٰا لِسٰانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ ⁽⁸⁾

پیام‌ها:

1-قرآن،از همین حروف الفبا(الف،لام،را،...)،تألیف یافته است.اگر می‌توانید شما هم از همین حروف،کتابی مثل قرآن بیاورید. «الر»

2-قرآن،دارای مقامی بس والا است. «تِلْکَ»

3-قرآن،مخاطب و خواننده را در آغاز،نسبت به استحکام آیات خود واقف

ساخته،سپس به بیان مطالب دیگر می‌پردازد. «آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ»*

4-نزول قرآن به زبان عربی از یک سو و فرمان تدّبر در آن از سوی دیگر،نشانه‌ی آن است که مسلمانان باید با زبان عربی آشنا شوند. «قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»

5-قرآن،تنها برای تلاوت و تبّرک نیست،بلکه وسیله‌ی تعقّل و رشد بشر است.

«لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»

6-نوشته‌ها باید روشن وروشنگر،هدفدار و هدایتگر باشد. اَلْکِتٰابِ الْمُبِینِ ... لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ*

7-برای رسیدن به سعادت،تنها نزول قرآن کافی نیست؛بلکه باید درباره‌ی آن تعقّل هم کرد. أَنْزَلْنٰاهُ ... لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ*

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ هٰذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغٰافِلِینَ«3»

ما با این قرآن که به تو وحی کردیم بهترین داستان را بر تو بازگو می‌کنیم، در حالی که تو پیش از آن،از بی‌خبران بودی.

نکته‌ها:

«قصص»هم به معنای داستان وهم به معنای نقل داستان است.

قصّه و داستان در تربیت انسان سهم بسزایی دارد.زیرا داستان،تجسّم عینی زندگی یک امت و تجربه عملی یک ملّت است.تاریخ آئینه‌ی ملّت‌هاست و هر چه با تاریخ و سرگذشت پیشینیان آشنا باشیم،گویا به اندازه عمر آن مردم زندگی کرده‌ایم.حضرت علی علیه السلام در نامه سی‌ویکم نهج‌البلاغه خطاب به فرزندش امام حسن علیه السلام جمله‌ای دارند که می‌فرمایند:

فرزندم! من در سرگذشت گذشتگان چنان مطالعه کرده‌ام و به آنها آگاهم که گویا با آنان زیسته‌ام و به اندازه‌ی آنها عمر کرده‌ام.

شاید یکی از دلایل اثرگذاری قصّه و داستان بر روی انسان،تمایل قلبی او به داستان باشد.

معمولاً کتاب‌های تاریخی و آثار داستانی در طول تاریخ فرهنگ بشری رونق خاصی داشته

و قابل فهم و درک برای اکثر مردم بوده است،در حالی که مباحث استدلالی و عقلانی را گروه اندکی پیگیری می‌کرده‌اند.

در روایات،به کلّ قرآن«احسن القصص»اطلاق شده است و این منافاتی ندارد که در میان کتب آسمانی،قرآن«احسن‌القصص»باشد و در میان سوره‌های قرآن،این سوره«احسن القصص»باشد. ⁽¹⁾

تفاوت داستان‌های قرآن با سایر داستان‌ها:

1.قصّه‌گو خداوند است. «نَحْنُ نَقُصُّ»

2.هدفدار است. «نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ مٰا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ» ⁽²⁾

3.حقّ است،نه خیال. «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ» ⁽³⁾

4.بر اساس علم است،نه گمان. «فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ» ⁽⁴⁾

5.وسیله‌ی تفکّر است،نه تخدیر. «فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» ⁽⁵⁾

6.وسیله‌ی عبرت است،نه تفریح و سرگرمی. «لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ» ⁽⁶⁾

داستان حضرت یوسف، «أَحْسَنَ الْقَصَصِ» است،زیرا:

1.معتبرترین داستان‌ها است. «بِمٰا أَوْحَیْنٰا»

2.در این داستان،جهاد با نفس که بزرگ‌ترین جهاد است،مطرح می‌شود.

3.قهرمان داستان،نوجوانی است که تمام کمالات انسانی را در خود دارد.(صبر،ایمان،تقوا، عفاف،امانت،حکمت،عفو و احسان)

4.تمام چهره‌های داستان،خوش عاقبت می‌شوند.مثلا یوسف به حکومت می‌رسد، برادران توبه می‌کنند،پدر بینایی خود را بدست می‌آورد،کشور قحطی زده نجات می‌یابد و دلتنگی‌ها و حسادت‌ها به وصال و محبّت تبدیل می‌شود.

5.در این داستان مجموعه‌ای از اضداد در کنار هم طرح شده‌اند:فراق و وصال،غم و شادی، قحطی و پرمحصولی،وفاداری و جفاکاری،مالک و مملوک،چاه و کاخ،فقر و غنا،بردگی و

سلطنت،کوری و بینایی،پاکدامنی و اتهام ناروا بستن.

نه فقط داستان‌های الهی،بلکه تمام کارهای خداوند، «أَحْسَنَ» است.زیرا:

1.بهترین آفریدگار است. «أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ» ⁽¹⁾

2.بهترین کتاب را دارد. «نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ» ⁽²⁾

3.بهترین دین را دارد. «وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ» ⁽³⁾

4.بهترین پاداش را می‌دهد. «لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا» ⁽⁴⁾

و در برابر این بهترین‌ها،خداوند بهترین عمل را از انسان خواسته است. «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽⁵⁾

غفلت در قرآن به سه معنی مطرح شده است:

الف:غفلت بد،نظیر آیه‌ی «وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ عَنْ آیٰاتِنٰا لَغٰافِلُونَ» ⁽⁶⁾همانا بسیاری مردم از آیات ما غافلند.

ب:غفلت خوب،نظیر آیه‌ی «إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ» ⁽⁷⁾کسانی‌که بر زنان پاکدامن و غافل از فحشا،تهمت زنا می‌زنند در دنیا و آخرت لعنت شده‌اند.

ج:غفلتِ طبیعی به معنای بی‌اطلاعی،نظیر همین آیه مورد بحث؛ «وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغٰافِلِینَ» که خدا برای حفظ حرمت و احترام پیامبر نمی‌فرماید:«کنت من قبله لمن الجاهلین»

پیام‌ها:

1-در داستان‌های قرآن،قصّه‌گو خداوند است. «نَحْنُ نَقُصُّ»

2-قصّه گو(و نویسنده آن)،باید معتبر و مطمئن باشد. «نَحْنُ نَقُصُّ»*

3-از نظر روانی و تربیتی،برای تأثیر بهتر،باید مقدّمه چینی کرد.(قبل از شروع

قصّه،مقدّمه چینی می‌کند که می‌خواهم قصه بگویم،آن هم بهترین قصّه.) «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ»*

4-بهترین سخن‌ها،در اختیار بهترین افراد است. نَحْنُ نَقُصُّ ... أَحْسَنَ الْقَصَصِ*

5-برای الگو دادن به دیگران،بهترین‌ها را انتخاب ومعرّفی کنیم. أَحْسَنَ ...

6-قرآن بازگوکننده‌ی داستان‌ها،با بهترین وزیباترین بیان است. «أَحْسَنَ الْقَصَصِ»

7-بهترین داستان،آن است که بر اساس وحی باشد. «أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمٰا أَوْحَیْنٰا»

8-پیامبر امّی قبل از نزول وحی،نسبت به تاریخِ گذشته بی‌خبر و ناآشنا بود.

... لَمِنَ الْغٰافِلِینَ

9-قرآن،از میان برنده غفلت‌ها و بی‌خبری‌هاست. «مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغٰافِلِینَ»

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ«4»

آنگاه که یوسف به پدر خویش گفت:ای پدر! همانا من(در خواب)یازده ستاره با خورشید و ماه دیدم،آنها را در برابر خود سجده‌کنان دیدم.

نکته‌ها:

داستان حضرت یوسف،با رؤیا شروع می‌شود.به گفته علامه طباطبایی در تفسیرالمیزان، داستان یوسف با خوابی شروع می‌شود که او را بشارت می‌دهد و نسبت به آینده‌ای روشن امیدوار می‌سازد تا او را در مسیر تربیت الهی صابر و بردبار گرداند.

به جز بنیامین،دیگر برادران او از مادر جدایی بوده‌اند.حضرت یعقوب نیز فرزند حضرت اسحاق و او فرزند حضرت ابراهیم علیهم السلام است. ⁽¹⁾

خواب اولیای الهی،متفاوت است؛گاهی نیازمند تعبیر است،مثل خوابِ حضرت یوسف و گاهی به تعبیر نیاز ندارد،بلکه عین واقع است.مانند خواب حضرت ابراهیم که مأمور

می‌شود تا اسماعیل را ذبح کند.

سخنی درباره‌ی رؤیا و خواب دیدن

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:«الرؤیا ثلاثة:بشری من اللّٰه،تحزین من الشیطان،و الّذی یحدث به الانسان نفسه فیراه فی منامه» ⁽¹⁾،خواب بر سه قسم است:یا بشارتی از سوی خداوند است،یا غم و اندوهی از طرف شیطان است و یا مشکلات روزمره انسان است که در خواب آن را می‌بیند.

برخی از دانشمندان و روان‌شناسان،خواب دیدن را در اثر ناکامی‌ها و شکست‌ها دانسته و به ضرب‌المثلی قدیمی استشهاد کرده‌اند که:«شتر در خواب بیند پنبه دانه»و برخی دیگر خواب را تلقینِ ترس گرفته‌اند،بر اساس ضرب‌المثلی که می‌گوید:«دور از شتر بخواب تا خواب آشفته نبینی»و بعضی دیگر خواب را جلوه غرائز واپس زده دانسته‌اند.امّا علیرغم تفاوت‌هایی که در خواب‌ها و رؤیاها وجود دارد،کسی اصل خواب دیدن را انکار نکرده است و البتّه باید به این نکته توجّه داشت که همه خواب‌ها با یک تحلیل،قابل بررسی نیستند.

مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ⁽²⁾می‌گوید:سه عالم وجود دارد؛عالم طبیعت، عالم مثال،عالم عقل.روح انسان به خاطر تجردّی که دارد،در خواب با آن دو عالم ارتباط پیدا می‌کند و به میزان استعداد و امکان،حقایقی را درک می‌کند.اگر روح کامل باشد،در فضای صاف حقایق را درک می‌کند.و اگر در کمال به آخرین درجه نرسیده باشد،حقایق را در قالب‌های دیگر می‌یابد.همانطور که در بیداری،شجاعت را در شیر و حیله را در روباه و بلندی را در کوه می‌بینیم،در خواب،علم را در قالب نور،ازدواج را در قالب لباس و جهل و نادانی را به صورت تاریکی مشاهده می‌کنیم.

ما بحث ایشان را با ذکر مثال‌هایی بیان می‌کنیم؛کسانی‌که خواب می‌بینند چند دسته‌اند:

دسته اوّل،کسانی‌که روح کامل و مجردی دارند و بعد از خواب رفتنِ حواس،با عالم عقل مرتبط شده و حقایقی را صاف و روشن از دنیای دیگر دریافت می‌کنند.(نظیر تلویزیون‌های

سالم با آنتن‌های مخصوص جهت‌دار که امواج ماهواره‌ای را از نقاط دور دست می‌گیرد.) اینگونه خواب‌ها که دریافت مستقیم و صاف است،نیازی به تعبیر ندارد.

دسته دوم،کسانی هستند که دارای روح متوسط هستند و در عالم رؤیا،حقایق را ناصاف و همراه با برفک و تشبیه و تخیّل دریافت می‌کنند.(که باید مفسّری در کنار دستگاه گیرنده، ماجرای فیلم را توضیح دهد وبه عبارتی،عالمی آن خواب را تعبیر کند.)

دسته سوم،کسانی هستند که روح آنان به قدری متلاطم و ناموزون است که خواب آنها مفهومی ندارد.(نظیر صحنه‌هایِ پراکنده و پربرفک تلویزیونی که کسی چیزی سردرنمی‌آورد.)این نوع رؤیاها که قابل تعبیر نیستند،در قرآن به «أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ» تعبیر شده است.

قرآن در سوره‌های مختلف،از رؤیاهایی نام برده که حقیقت آنها به وقوع پیوسته،از جمله:

الف:رؤیای یوسف علیه السلام درباره سجده‌ی یازده ستاره و ماه و خورشید بر او که با رسیدن او به قدرت و تواضع برادران و پدر و مادر در برابر او تعبیر گردید.

ب:رؤیای دو یار زندانیِ یوسف که بعداً یکی از آنها آزاد ودیگری اعدام شد.

ج:رؤیای پادشاه مصر درباره گاوِ لاغر و چاق که تعبیر به قحطی و خشکسالی بعد از فراخ شد.

د:رؤیای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله درباره عدد اندک مشرکان در جنگ بدر که تعبیر به شکست مشرکان شد. ⁽¹⁾

ه‍:رؤیای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله درباره ورود مسلمانان با سر تراشیده به مسجدالحرام که با فتح مکّه و زیارت خانه خدا تعبیر شد ⁽²⁾

و:رؤیای حضرت ابراهیم در مورد ذبح فرزندش حضرت اسماعیل. ⁽³⁾

از قرآن که بگذریم در زندگی خود،افرادی را می‌شناسیم که در رؤیا از اموری مطلع شده‌اند که دست انسان به صورت عادّی به آن نمی‌رسد.

حاج‌شیخ‌عباس‌قمی صاحب مفاتیح‌الجنان،به خواب فرزندش آمد و گفت:کتابی نزدم امانت

بوده،آنرا به صاحبش برگردان تا من در برزخ راحت باشم.وقتی بیدار شد به سراغ کتاب رفت،با نشانه‌هایی که پدر گفته بود تطبیق داشت،آن را برداشت.وقتی می‌خواست از خانه بیرون برود،کتاب از دستش افتاد و کمی ضربه دید.او کتاب را به صاحبش برگرداند و چیزی نگفت،دوباره پدرش به خواب او آمد و گفت:چرا به او نگفتی کتاب تو ضربه دیده است تا اگر خواست خسارت بگیرد و یا رضایت دهد.

پیام‌ها:

1-فرزندان،باید به درایت و دلسوزی پدر اعتماد و در مسائل زندگی با او مشورت کنند. «قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ»*

2-پدر را به اسم صدا نزنیم. «یٰا أَبَتِ»

3-پدر و مادر،بهترین مرجع برای حلّ مشکلات فرزندان هستند. «یٰا أَبَتِ»

4-پدران و فرزندان در خطاب به یکدیگر،از واژه‌هایی که نشانه‌ی صمیمیّت، رحمت و شفقت است،استفاده کنند. «یٰا أَبَتِ»*

5-والدین به خواب‌های فرزندانشان توجّه کنند. «یٰا أَبَتِ»

6-حضرت یوسف در ابتدا،تعبیر خواب نمی‌دانست و لذا برای تعبیر رؤیایش از پدر استمداد کرد. «یٰا أَبَتِ»

7-گاهی رؤیا وخواب دیدن،یکی از راه‌های دریافت حقایق است. «إِنِّی رَأَیْتُ»

8-در فرهنگِ خواب،اشیا،نماد حقایق می‌شوند.(مثلاً خورشید نشان پدر و ماه تعبیر از مادر و ستارگان نشان برادران است.) رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً ...

9-دیدن ماه و خورشید و ستارگان(به صورت هم زمان)،از شگفتی‌های رؤیای یوسف است. «کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ»*

10-خوابِ اولیایِ خدا،واقعی است. «رَأَیْتُ» در این آیه «رَأَیْتُ» تکرار شده است تا بگوید حتماً دیدم و گمان نشود ماجرا خیالی بوده است.

11-یوسف علیه السلام در خواب چنان دید که خورشید و ماه و ستارگان،همانند موجودات دارای عقل،بر او سجده می‌کنند.(جمله «رَأَیْتُهُمْ» برای افراد عاقل

بکار می‌رود)*

12-انسان‌های برگزیده،به مقامی می‌رسند که مسجود دیگر انسان‌ها می‌شوند.

«رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ»*

13-گاهی در نوجوان،استعدادی هست که بزرگترها را به تواضع وامی‌دارد.

«سٰاجِدِینَ»

14-شروع داستان با رؤیا و پایان آن با تعبیر آن،از بهترین روشها برای نوشتن داستان و سناریو است. «أَحْسَنَ الْقَصَصِ - رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ»*

قٰالَ یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ عَلیٰ إِخْوَتِکَ فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً إِنَّ الشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ«5»

(یعقوب)گفت:ای پسر کوچکم! خوابت را برای برادرانت بازگو مکن که برایت نقشه‌ای(خطرناک)می‌کشند.همانا شیطان،برای انسان دشمنی آشکار است.

نکته‌ها:

یکی از اصول زندگی،رازداری است.اگر مسلمانان به مفاد این آیه عمل می‌کردند،این همه کتب خطی،آثار علمی،هنری و عتیقه‌های ما،در موزه کشورهای خارجی جای نمی‌گرفت و به اسم کارشناس،دیپلمات و جهانگرد از منابع و امکانات و منافع ما آگاه نمی‌شدند و در اثر سادگی یا خیانت،اسرارمان در اختیار کسانی‌که دائماً در حال کید و مکر بر علیه ما هستند، قرار نمی‌گرفت.

حضرت یوسف،خواب خود را دور از چشم برادران،به پدر گفت که این خود نشانه‌ی تیزهوشی اوست.

پیام‌ها:

1-فرزندان را با مهربانی مورد خطاب قرار دهید. «یٰا بُنَیَّ»*

2-پدر و مادر بایستی رابطه‌ای صمیمانه با فرزندان داشته باشند تا فرزندان بتوانند سخن خود را با آنان مطرح کنند. «یٰا بُنَیَّ»*

3-خطر حسادت در محیط خانه و جامعه را به فرزندان گوشزد کنیم. یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ ...

4-از کودکی و در خانواده رازداری را به فرزندان بیاموزیم. «یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ»*

5-دانسته‌ها و اطلاعات،باید طبقه‌بندی شود و محرمانه و غیرمحرمانه از هم جدا گردد. «لاٰ تَقْصُصْ»

6-هر حرفی را به هر کسی نزنیم. «لاٰ تَقْصُصْ»

7-کتمان فضایل به خاطر جلوگیری از حسادت‌ها،کاری بایسته است. «لاٰ تَقْصُصْ»*

8-با پی بردن به استعداد یک فرزند،آن را با سایر فرزندان مطرح نکنیم. «لاٰ تَقْصُصْ»*

9-در معرّفی افراد تیزهوش و نابغه،باید احتیاط کرد. «لاٰ تَقْصُصْ»*

10-حضرت یعقوب نیز دارای علم و موهبت تعبیر خواب بوده است. «لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ»*

11-گاهی شیطان در آستین است. «إِخْوَتِکَ»*

12-پیشگیری بهتر از درمان است.(نگفتن خواب به برادران،نوعی پیشگیری از تحریک حسادت است) «لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ عَلیٰ إِخْوَتِکَ فَیَکِیدُوا»*

13-در خانواده انبیا نیز،مسایل ضد اخلاقی همچون حسد و حیله میان فرزندان مطرح است. یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ ... فَیَکِیدُوا ...

14-زمینه‌های حسادت را شعله‌ور نکنید. لاٰ تَقْصُصْ ... فَیَکِیدُوا

15-حسادت،موجب نادیده گرفته شدن حقوق حتّی حقّ خویشاوندی می‌گردد.

لاٰ تَقْصُصْ ... فَیَکِیدُوا*

16-برادران یوسف علیه السلام که از خواب وی و مقام آینده او اطلاعی نداشتند چنان

کردند.اگر اطلاع می‌یافتند چه می‌کردند؟! لاٰ تَقْصُصْ ... فَیَکِیدُوا*

17-پیش بینی و آینده نگری صفاتی ارزنده هستند. لاٰ تَقْصُصْ ... فَیَکِیدُوا*

18-افشای اسرار و برخی اخبار،ممکن است بسیار گران تمام شود. لاٰ تَقْصُصْ ...

فَیَکِیدُوا*

19-برخی اسرار به قدری مهم هستند که افشای آن زندگی فرد یا افرادی را به مخاطره می‌اندازد. «فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً»*

20-در موارد مهم و حسّاس باید خطر را قبل از وقوع آن گوشزد کرد. «فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً»*

21-حضرت یعقوب در مورد کید برادران نسبت به یوسف اطمینان داشت.

«فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً»*

22-در پیش‌بینی مسایل مهم،گاهی اظهار سوءظن و یا پرده‌برداشتن از خصلت‌ها مانعی ندارد. «فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً»

23-لازم است والدین،از روحیات فرزندانشان نسبت به هم آگاه باشند تا بتوانند اعمال مدیریّت کامل نمایند. «فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً»

24-کید وحیله،کاری شیطانی است. فَیَکِیدُوا ... إِنَّ الشَّیْطٰانَ

25-شیطان با استفاده از زمینه‌های درونی بر ما سلطه می‌یابد.(حسادت برادران، زمینه را برای بروز دشمنی شیطان نسبت به انسان فراهم ساخت.) فَیَکِیدُوا ...

إِنَّ الشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ

26-شیطان دشمن انسان است،حتّی اگر پیامبر زاده باشد. «إِنَّ الشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ»*

27-از کودکی،شیطان را به کودکان معرّفی و نقش او را بیان نمایید. «إِنَّ الشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ»*

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ«6»

و اینگونه پرودگارت تو را برمی‌گزیند و از تعبیر خواب‌ها(و سرانجام امور)تو را آگاه می‌سازد و نعمتش را بر تو و بر خاندان یعقوب تمام می‌کند.همان گونه که پیش از این بر پدرانت ابراهیم و اسحاق تمام کرد.

همانا پرودگارت دانای حکیم است.

نکته‌ها:

تأویل خواب به معنای بیانِ باطن و نحوه‌ی تحقّق خواب است.«احادیث»جمع«حدیث» به معنای نقل ماجراست.از آنجایی که انسان رؤیای خود را برای دیگران نقل می‌کند،به خواب نیز حدیث گفته‌اند.

حضرت یعقوب در این آیه،خواب فرزندش یوسف را برای او تعبیر می‌کند و از آینده‌اش خبر می‌دهد.

گرچه ظاهر آیه آن است که گوینده‌ی جمله «وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ» یا خداوند است و یا حضرت یعقوب که چون علم او از طرف خداوند است،یک پیشگویی صحیح است و مانعی ندارد به خصوص با توجّه به اینکه در آن زمان یوسف،پیامبر نبوده با جمله‌ی «یَجْتَبِیکَ» مورد خطاب مستقیم خداوند واقع شود.

پیام‌ها:

1-پیامبران،برگزیدگان خداوند هستند. «یَجْتَبِیکَ»

2-چون یوسف علیه السلام برگزیده و...بود به انواع گرفتاری‌ها مبتلا شد تا گوهر وجودش در گرفتاری‌ها نمایانده شود. «یَجْتَبِیکَ» (البلاء للولاء...)*

3-ارزش انسان به سن و سال نیست،ممکن است کسی از نظر سنی کوچکتر ولی از نظر خصلت‌ها و ارزش والاتر باشد.(چنانکه یوسف از برادران خود

کوچک‌تر بود) «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ»*

4-اولیای خدا از یک خواب،آینده افراد را می‌بینند. «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ»

5-علوم مهم و دانش‌های کلیدی و اساسی را نباید به هر کس آموخت؛اوّل باید افراد لایق را گزینش کرد و سپس علوم را در اختیار آنان قرار داد. «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ»*

6-علم،اولین هدیه الهی به برگزیدگان خود است. «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ»

7-انبیا،شاگردان بلاواسطه خداوند هستند. «یُعَلِّمُکَ»

8-تعبیر خواب،از اموری است که خداوند به انسان عطا می‌کند. «یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ»

9-از جمله راههای ارتباط با غیب،تعبیر رؤیا و خواب است. «یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ»*

10-علم آموخته شده به یوسف علیه السلام نیز محدود بوده است.(«من»در جمله‌ی «مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ» ،به معنای بخشی از علم تعبیر خواب است)*

11-مقام نبوّت و حکومت،سرآمد نعمت‌هاست. «وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ»

12-در فرهنگ قرآن،اجداد در حکم پدر هستند. «أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ»

13-علم و هدایت و لیاقت یک فرد علاوه بر خود او برای خانواده و خویشاوندان او نیز نعمت و موهبت الهی است. «عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ»*

14-اتمام نعمت بر آل یعقوب نشان از عاقبت به خیری برادران یوسف دارد.

«یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ»*

15-انتخاب انبیا،بر اساس علم و حکمت الهی است. یَجْتَبِیکَ ... عَلِیمٌ حَکِیمٌ

لَقَدْ کٰانَ فِی یُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آیٰاتٌ لِلسّٰائِلِینَ«7»

به تحقیق در(داستان)یوسف و برادرانش نشانه‌هایی(از حاکم شدن اراده خداوندی)برای جویندگان است.

نکته‌ها:

در داستان زندگی حضرت یوسف،آیات و نشانه‌های زیادی از قدرت‌نمایی خداوند به چشم می‌خورد که هر کدام از آنها مایه‌ی عبرت و پند برای اهل تحقیق و جستجو است؛از آن جمله است:1.خواب پر راز و رمز حضرت یوسف.2.علم تعبیر خواب.3.تشخیص و اطلاع یافتن یعقوب از آینده فرزند خود.4.در چاه بودن و آسیب ندیدن.5.نابینا شدن و دوباره بینا شدن حضرت یعقوب علیه السلام.6.قعر چاه و اوج جاه.7.زندان رفتن و به حکومت رسیدن.8.

پاک بودن و تهمت ناپاکی شنیدن.9.فراق و وصال.10.بردگی و پادشاهی.11.زندان برای فرار از گناه.12.بزرگواری و عفو سریع برادران خطاکار.

در کنار این نشانه‌ها،سؤال‌هایی قابل طرح است که پاسخ هر کدام روشنگر راه زندگانی است؛

1.چگونه حسادت،انسان را به برادرکشی می‌کشاند؟!

2.چگونه ده نفر در یک خیانت،هم رأی و هم داستان می‌شوند؟!

3.چگونه یوسف با بزرگواری از مجازات برادران خیانتکار خود،صرف نظر می‌کند؟!

4.چگونه انسان با یاد خدا،زندان را بر لذّت گناه ترجیح می‌دهد؟

این سوره،در زمانی نازل شد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در محاصره شدید اقتصادی و اجتماعی قرار گرفته بود و این داستان برای حضرت،مایه‌ی دلداری شد که ای پیامبر! اگر بعضی بستگانت ایمان نیاوردند ناراحت مباش،برادران یوسف او را به چاه انداختند!.

پیام‌ها:

1-قبل از بیان داستان،شنونده را برای شنیدن و عبرت گرفتن آماده کنید. لَقَدْ کٰانَ فِی یُوسُفَ ...

2-حسد،مرز خانواده و عواطف خویشاوندی را نیز درهم می‌شکند. «لَقَدْ کٰانَ فِی

یُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ»

3-داستان یکی است،امّا نکات و درسهایی که از آن استفاده می‌شود بسیار است.

«آیٰاتٌ»

4-پرسش و طرح سؤال از جمله راههای رسیدن به حقیقت است. «آیٰاتٌ لِلسّٰائِلِینَ»*

5-تا تشنه‌ی شنیدن و عاشقِ آموختن نباشیم،از درسهای قرآن استفاده کامل نمی‌بریم. «لِلسّٰائِلِینَ»

6-داستان‌های قرآن،پاسخ سؤال‌های زندگی مردم را می‌دهد. «لِلسّٰائِلِینَ»

إِذْ قٰالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ«8»

آنگاه که(برادران او)گفتند:همانا یوسف و برادرش(بنیامین)نزد پدرمان از ما که گروهی نیرومند هستیم محبوب‌ترند.همانا پدرمان(در این علاقه به آن دو)در گمراهی روشنی است.

نکته‌ها:

«عُصْبَةٌ» به گروه متحد و قوی می‌گویند زیرا با وحدت و همبستگی همچون«اعصاب» یک بدن،از همدیگر حمایت می‌کنند.

دو نفر از پسران حضرت یعقوب،(یوسف و بنیامین)از یک مادر و بقیه از مادری دیگر بودند.علاقه پدر به یوسف،به دلیل خردسال بودن یا به دلیل کمالاتی که داشت،موجب حسادت برادران شده بود.آنها علاوه بر حسادت با گفتن: «وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ» نشان دادند که دچار غرور و تکبّر شده و در اثر این غرور و حسد،پدر را متّهم به اشتباه و انحراف در مهر ورزی به فرزندان می‌کنند.

افرادی در جامعه،به جای آنکه خود را بالا ببرند،بزرگان را پایین می‌آورند.چون خود محبوب نیستند،محبوب‌ها را می‌شکنند.

فرق است میان تبعیض و تفاوت.تبعیض؛برتری دادن بدون دلیل است.ولی تفاوت؛ برتری بر اساس لیاقت است.مثلاً نمره‌های یک معلّم،تفاوت دارد،ولی این تفاوت حکیمانه است،نه ظالمانه.

علاقه‌ی حضرت یعقوب به یوسف،حکیمانه بود نه ظالمانه،ولی برادران یوسف،این علاقه را بی‌دلیل پنداشتند و گفتند: «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»

گاهی علاقه زیاد،سبب دردسر می‌شود؛یعقوب،یوسف را خیلی دوست داشت و همین امر موجب حسادت برادران و افکندن یوسف در چاه شد.چنانکه علاقه زلیخا به یوسف،به زندانی شدن یوسف انجامید.

لذا زندان‌بان که شیفته اخلاق یوسف شده بود،وقتی به او گفت:من تو را دوست دارم.

یوسف گفت:می‌ترسم این دوستی نیز بلائی بدنبال داشته باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-حسادت موجب می‌گردد افراد بزرگسال سن و شخصیّت خود را فراموش کرده و با کودکان کینه توزی کنند.(با توجّه به اینکه یوسف کوچک‌تر بود، بزرگترها به او حسادت ورزیدند) لَیُوسُفُ ... أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا*

2-اگر فرزندان احساس تبعیض کنند،آتش حسادت در میان آنان شعله‌ور می‌شود. «أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا»

3-عشق وعلاقه به محبوب شدن،در نهاد هر انسانی وجود دارد.انسان‌ها از کم‌توجّهی وبی‌مهری به خود،رنج می‌برند. «أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا»

4-حضرت یعقوب به همه فرزندان محبّت داشت. «أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا» (برادران می‌گفتند:یوسف محبوب‌تر است،یعنی ما نیز محبوب هستیم)*

5-زور وقدرت،محبّت نمی‌آورد.(برادران قدرت داشتند،ولی محبوب نبودند) لَیُوسُفُ ... أَحَبُّ ... وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ

6-با هم بودن موجب احساس نیرومندی و قدرت می‌شود. «نَحْنُ عُصْبَةٌ»*

7-گروه‌گرایی،اگر بدون رهبری صحیح و خداپسندانه باشد،عوامل سقوط را سریعتر فراهم می‌کند.( «وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ» نشان انسجام است،ولی انسجامی رها وبدون رهبری صحیح)*

8-انسان برای ارتکاب خطا و گناه،اوّل خود را توجیه و کار خود را تئوریزه می‌کند.(برادران هم خود را متّحد و قوی می‌دانند، «وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ» و هم پدر را منحرف، «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ» و با این دلیل،حسادت خود را توجیه می‌کنند.)*

9-جوانان نوعاً خود را عقل کل دانسته و به نظرات پدران کمتر اهمیّت می‌دهند.

«نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»*

10-احساس قدرت و نیرومندی،عقل را کور می‌کند. «نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»*

11-معیارهای نادرست،نتایج نادرست به دنبال دارد.(اگر معیار فقط قدرت و تعداد شد،نتیجه‌اش نسبت انحراف به اقلّیت می‌شود.) «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»*

12-خودخواهان عوامل ناکامی را به جای آن که در خود جستجو کنند به دیگران نسبت می‌دهند. «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» (به جای آنکه بگویند ما حسودیم، گفتند:پدر ما منحرف است)*

13-حسادت،مرز نبوّت واُبوّت(پیامبری وپدری)را نیز می‌شکند و فرزندان به پیامبری که پدرشان است،نسبت انحراف و بی‌عدالتی می‌دهند. «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»

14-غفلت انسان ممکن است به جایی برسد که در عین انحراف و خطاکاری خود دیگران را خطاکار قلمداد کند.(برادران یوسف به جای آنکه خود را حسود و توطئه‌گر بدانند،پدر را منحرف دانستند) «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ»*

اُقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ«9»

(برادران به یکدیگر گفتند:)یوسف را بکشید یا او را به سرزمینی دور بیافکنید تا توجّه پدرتان مخصوص شما شود و پس از انجام طرح(با توبه) گروهی شایسته باشید.

نکته‌ها:

انسان در برخورد با نعمت،چهار حالت دارد:حسادت،بُخل،ایثار،غبطه.اگر پیش خود گفت:حال که ما فلان نعمت را نداریم،دیگران هم نداشته باشند،حسادت است.اگر گفت:

فقط ما برخوردار از این نعمت باشیم ولی دیگران نه،این بُخل است.اگر گفت:دیگران از نعمت برخوردار باشند،اگر چه به قیمتی که ما محروم باشیم،این ایثار است.اگر گفت:حالا که دیگران از نعمت برخوردارند،ای کاش ما هم بهره‌مند می‌شدیم،این غبطه است.

امام باقر علیه السلام فرمودند:من گاهی به بعضی از فرزندانم محبّت می‌کنم و آنها را روی زانوانم می‌نشانم در حالی که استحقاق این همه محبّت را ندارند،تا مبادا علیه سایر فرزندانم حسادت بورزند و ماجرای یوسف تکرار شود. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-فکر خطرناک،انسان را به کار خطرناک می‌کشاند. لَیُوسُفُ ... أَحَبُّ ... اُقْتُلُوا

2-احساس تبعیض در محبّت از طرف فرزندان،آنها را تا حدّ برادرکشی سوق می‌دهد.(گرچه شدّت علاقه‌ی پدر به یوسف بی دلیل نبود،بلکه به خاطر کمالات او بود،ولی برادران احساس تبعیض کردند و خیال کردند علاقه‌ی بی‌دلیل است و همین احساس،آنان را به توطئه وادار کرد) أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا ...

اقْتُلُوا*

3-از منظر کوته نظران،حذف فیزیکی رقیب بهترین راه است. «اقْتُلُوا یُوسُفَ»*

4-حسادت،انسان را تا برادرکشی سوق می‌دهد. «اقْتُلُوا یُوسُفَ»

5-گناهکاران یکدیگر را در انجام گناه وسوسه کرده و از همداستانی با یکدیگر نیرو می‌گیرند.(برادران به یکدیگر دستور بکشید و بیفکنید می‌دادند) اُقْتُلُوا ... أَوِ اطْرَحُوهُ*

6-انسان،خواهان محبوبیّت است و کمبود محبّت مایه‌ی بزرگ‌ترین خطرات و انحرافات است. «یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ»

7-حسودان گمان می‌کنند که:از دل برود هر آنچه از دیده برفت. اُقْتُلُوا یُوسُفَ ...

یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ (برادران گمان می‌کردند اگر پدر یوسف را نبیند،از فکر یوسف بیرون خواهد رفت و تمام فکرش در ما متمرکز خواهد شد)*

8-با اینکه قرآن راه کسب محبوبیّت را ایمان و عمل صالح معرّفی می‌کند؛ «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا»، ⁽¹⁾امّا شیطان،راه محبوب شدن را برادرکشی ترسیم می‌کند. اُقْتُلُوا ... یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ

9-حسود خیال می‌کند با نابود کردن دیگران،نعمت‌ها برای او می‌شود. اُقْتُلُوا ...

یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ

10-شیطان با وعده‌ی توبه در آینده،راه گناه امروز را باز می‌کند. «وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ»

11-علم وآگاهی،همیشه عامل دوری از انحراف نیست.برادران با آنکه قتل یا تبعید یوسف را بد می‌دانستند؛ «تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ» امّا اقدام کردند.

12-سخن از توبه قبل از انجام گناه،فریب دادن وجدان و گشودن راه گناه است.

(برادران به یکدیگر می‌گفتند:شما یوسف را نابود کنید بعد با توبه از افراد صالح می‌شویم) «تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ» *

قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ لاٰ تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّیّٰارَةِ إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ«10»

گوینده‌ای از میان آنان گفت:یوسف را نکشید و اگر قصد این کار را دارید، او را به نهان‌خانه چاه بیفکنید تا بعضی کاروان‌ها(که از آنجا عبور می‌کنند)او را برگیرند.

نکته‌ها:

«جب»به معنای چاهی است که سنگ‌چین نشده باشد. «غَیٰابَتِ» نیز به طاقچه‌هایی می‌گویند که در دیواره‌ی چاه،نزدیک آب قرار می‌دهند که اگر از بالای چاه نگاه شود،دیده نمی‌شود.

نهی از منکر دارای برکاتی است که در آینده روشن می‌شود.نهی «لاٰ تَقْتُلُوا» یوسف را نجات داد و در سال‌های بعد،او مملکت را از قحطی نجات داد.همان گونه که آسیه،همسر فرعون با نهی «لاٰ تَقْتُلُوا» ،جان موسی را نجات داد و او در سال‌های بعد،بنی‌اسرائیل را از شر فرعون نجات داد.

این نمونه روشن وعده الهی است که می‌فرماید: «وَ مَنْ أَحْیٰاهٰا فَکَأَنَّمٰا أَحْیَا النّٰاسَ جَمِیعاً» ⁽¹⁾هر کس یک نفر را زنده کند،گویا همه مردم را زنده کرده است.

پیام‌ها:

1-گاهی نهی از منکر یک فرد می‌تواند نظر جمع را عوض کند و بر آن تأثیر بگذارد.(یکی گفت:نکشید،ولی نظر جمع را تغییر داد) «قٰالَ قٰائِلٌ»*

2-نام گوینده‌ی سخن مهم نیست،محتوای کلام مهم است. قٰالَ قٰائِلٌ ...

3-مرعوب اکثریّت و همرنگ جماعت نشویم.(یک نفر بود،ولی همرنگ جماعت نشد) «قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ لاٰ تَقْتُلُوا»*

4-اگر نمی‌توان جلو منکر را به کلی گرفت،هر مقدار که ممکن است باید آنرا پایین آورد. لاٰ تَقْتُلُوا ... وَ أَلْقُوهُ

5-مشورت در کار ناپسند نیز راهگشا است،تا چه رسد در کارهای خوب.(برای کشتن برادر مشورت کردند) لاٰ تَقْتُلُوا ...*

6-برای مبارزه با فساد،گاهی دفع افسد به فاسد لازم است.(او را نکشید،در چاه بیندازید) «لاٰ تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ»*

7-در کنار نهی از منکر،جایگزین ارائه کنیم.(اگر گفتیم این کار را نکنید،پس بگوییم چکار کنند) لاٰ تَقْتُلُوا ... أَلْقُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ*

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ«11»

گفتند:ای پدر تو را چه شده که ما را بر یوسف امین نمی‌دانی،در حالی که قطعاً ما خیرخواه او هستیم؟!

پیام‌ها:

1-کسانی که پوچ‌ترند،ادّعا وتبلیغات بیشتری می‌کنند. «إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ»

2-حتّی به هر برادری نمی‌توان اطمینان کرد.(گویا یعقوب بارها از اینکه یوسف همراه برادرانش برود جلوگیری کرده است که برادران با گفتن «مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا» انتقاد می‌کنند.)

3-فریب هر شعاری را نخورید و از اسم‌های بی مسمّیٰ بپرهیزید.(خائن نام خود را ناصح می‌گذارد) «لَنٰاصِحُونَ»

4-دشمن برای برطرف کردن سوءظن،هرگونه اطمینانی را به شما ارائه می‌دهد.

«إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ»

5-خائن،تقصیر را به عهده‌ی دیگران می‌اندازد. «مٰا لَکَ»

6-از روز اوّل،بشر به اسم خیرخواهی فریب خورده است.شیطان نیز برای اغفال آدم و حوا گفت:من خیرخواه شما هستم. «وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ

اَلنّٰاصِحِینَ»

⁽¹⁾ «إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ»

7-حسد،آدمی را به گناهانی همانند دروغ و نیرنگ،حتّی به محبوب‌ترین نزدیکانش وادار می‌سازد. «إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ»

أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ«12»

او را فردا با ما بفرست تا(در صحرا)بگردد و بازی کند و قطعاً ما نگهبانان (خوبی)برای او خواهیم بود.

نکته‌ها:

انسان،نیازمند تفریح و ورزش است و چنانکه در این آیه مشاهده می‌شود قوی‌ترین منطقی که توانست حضرت یعقوب را تسلیم خواسته فرزندان کند،این بود که یوسف نیاز به تفریح دارد.

در روایات آمده است:مؤمن باید زمانی را برای تفریح و بهره‌برداری از لذّت‌های حلال اختصاص دهد تا به وسیله‌ی آن،بر انجام سایر کارها موفّق گردد. ⁽²⁾

نه تنها دیروز،بلکه امروز و حتّی آینده نیز به نام ورزش و بازی،جوانان را از هدف اصلی جدا و در غفلت نگه خواهند داشت.بازی‌ها را جدّی می‌گیرند تا جدّی‌ها بازی تلقّی شود.

استکبار و توطئه‌گران،نه تنها از ورزش سوءاستفاده می‌کنند،بلکه با هر نام پسندیده و مقبول دیگری نیز،اهداف شوم خود را تعقیب می‌کنند.

به نام دیپلمات خطرناک‌ترین جاسوس‌ها را به کشورها اعزام می‌کنند.به نام مستشار نظامی، توطئه‌گری می‌کنند و به اسرار نظامی دست می‌یابند.به نام حقوق بشر،از مزدوران خود حمایت می‌کنند.به نام دارو،برای مزدوران خود اسلحه می‌فرستند.به نام کارشناس اقتصادی،کشورهای ناتوان را ضعیف نگه می‌دارند.به نام سم‌پاشی،باغها و مزارع را از بین می‌برند و حتّی به نام اسلام‌شناس،اسلام را وارونه جلوه می‌دهند.

پیام‌ها:

1-تفریح فرزند باید با اجازه‌ی پدر باشد. «أَرْسِلْهُ»

2-جوان،نیازمند تفریح و ورزش است. «یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ»

3-برادران از وسیله‌ای مباح و منطقی برای فریب‌دادن سوءاستفاده کردند.

أَرْسِلْهُ ... یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ

4-اگر پدر و مربّیان دلسوز برای اوقات فراغت و تفریح و بازی کودکان و نوجوانان برنامه‌ریزی مناسب داشته باشند،دیگران نمی‌توانند از این فرصت سوءاستفاده کنند.(برادران یوسف از نیاز یوسف به ورزش سوء استفاده کردند) «یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ»*

5-در بازی و تفریح کودکان مواظب باشیم آسیب نبینند. «لَحٰافِظُونَ»*

6-گاه اصرار زیاد بر یک موضوع نشان دهنده نقشه و توطئه است.(در آیه قبل «إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ» و در این آیه «إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ» )*

قٰالَ إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غٰافِلُونَ«13»

(یعقوب)گفت:همانا اینکه او را ببرید مرا غمگین می‌سازد و از این می‌ترسم که گرگ او را بخورد و شما از او غافل باشید.

پیام‌ها:

1-فراق و جدائی حتّی برای انبیا حزن آور است. «لَیَحْزُنُنِی»*

2-امتحان الهی از همان ناحیه‌ای است که افراد روی آن حساسیّت دارند.

(یعقوب نسبت به یوسف حسّاس بود و فراق یوسف،وسیله آزمایش او شد) لَیَحْزُنُنِی ... أَخٰافُ*

3-پرده‌دری نکنید. «أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ»

(پدر از حسادت فرزندان آگاه بود و به همین دلیل به یوسف فرمود:خوابی را

که دیده‌ای برای برادرانت بازگو مکن.ولی در اینجا حسادت آنان را مطرح نمی‌کند،بلکه خطر گرگ و غفلت آنان از یوسف را بهانه می‌آورد.)

4-به فرزند خود،استقلال بدهید.

(عشق پدری به فرزند و دفاع از او در برابر احتمال خطر،دو اصل است،ولی استقلال فرزند نیز اصل دیگری است.یعقوب،یوسف را به همراه سایر برادران فرستاد.زیرا نوجوان باید کم‌کم استقلال پیدا کرده و از پدر جدا شود، برای خود دوست انتخاب کند،فکر کند و روی پای خود بایستد،هر چند به قیمت تحمّل مشکلات و اندوه باشد.)

5-حساسیّت‌ها را در نزد هر کس بازگو نکنیم و گرنه ممکن است علیه خود انسان مورد استفاده قرار گیرد. «أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ»*

6-غفلت موجب ضربه و آسیب پذیری می‌گردد. «یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غٰافِلُونَ»*

قٰالُوا لَئِنْ أَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ«14»

(فرزندان یعقوب)گفتند:اگر گرگ او را بخورد،با آنکه ما گروهی قوی هستیم،در آن صورت ما زیانکار(و بی‌کفایت)خواهیم بود.

پیام‌ها:

1-گاهی بزرگترها از روی تجربه و آگاهی،احساس خطر می‌کنند،امّا جوان‌ها به قدرت خود مغرورند و خطر را شوخی می‌گیرند. «وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ» (پدر نگران، ولی فرزندان مغرور قدرت خود بودند.)

2-قوی بودن،دلیلی بر امین بودن نیست.(برادران یوسف قوی بودند، «نَحْنُ عُصْبَةٌ» ،ولی امین نبودند)*

3-برادران از این که گرگ یوسف را پاره کند ابراز نگرانی نکردند ولی در برابر این که نیرومندی و قدرت آنان مخدوش گردد عکس العمل نشان دادند.

«وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ»*

4-اگر کسی مسئولیّتی را بپذیرد و خوب انجام ندهد،سرمایه،شخصیّت،آبرو و وجدان خود را در معرض خطر قرار داده و زیانکار خواهد بود. «لَخٰاسِرُونَ»

5-ظاهر فریبی و ابراز احساسات دروغین،از دسیسه‌های افراد دو رو و منافق است.(برادران در حضور پدر گفتند:) «إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ»

6-برخی برای رسیدن به اهداف شوم خود حتّی حاضرند از آبرو و شخصیّت خود صرف نظر کنند. «إِنّٰا إِذاً لَخٰاسِرُونَ»*

فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ«15»

پس چون او را با خود بردند وهمگی تصمیم گرفتند که او را در مخفی‌گاه چاه قرار دهند،(تصمیم خود را عملی کردند)وما به او وحی کردیم که در آینده آنها را از این کارشان خبر خواهی داد،در حالی که آنها(تو را)نشناسند.

نکته‌ها:

از آنجا که خداوند اراده کرده یوسف را حاکم کند،باید دوره‌هایی را ببیند؛برده شود تا به بردگان رحم کند.به چاه و زندان افتد تا به زندانیان رحم کند.

همان گونه که خداوند به پیامبرش می‌فرماید:تو فقیر و یتیم بودی تا فقیر و یتیم را از خود نرانی. أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً ... فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلاٰ تَقْهَرْ ... ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-اتّفاق نظر و اجماع گروهی از انسان‌ها،نشانه‌ی حقانیّت نیست. «أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ»

2-گاهی میان طرح و نقشه تا عمل،فاصله است.(طرح برادران،پرتاب یوسف در چاه بود، «أَلْقُوهُ» ولی در عمل،یوسف را در چاه قرار دادند. «یَجْعَلُوهُ» )

3-زمانی وحی به یوسف علیه السلام آغاز شد که وی از خانواده دور شد و مورد بی مهری برادران قرار گرفت. فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ ... أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ*

4-امداد الهی،در لحظه‌های حساس به سراغ اولیای خدا می‌آید. «فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ»

5-بهترین وسیله‌ی آرامش یوسف در دل چاه،الهام خدا نسبت به آینده روشن است. «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ»

6-یوسف در نوجوانی،شایستگی دریافت وحی الهی را دارا بود. «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ»

7-خداوند اولیای خود را با سختی‌ها آزمایش و آنان را هدایت می‌کند. «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ»*

8-آگاهی موجب آرامش است.(آنچه سبب آرامش یوسف در چاه شد،وحی الهی بود) «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا»*

9-امید،بهترین سرمایه برای ادامه زندگی است.ما به یوسف وحی کردیم که در آینده از چاه نجات پیدا می‌کنی و برادران را از کارشان شرمنده خواهی کرد) «أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا»*

10-وقتی پایان رذایل رسوایی است،انسان عاقل بایستی نفس خود را مهار کند.

لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ ...

11-از کارهای زشت با اشاره و کنایه یاد کنید. «بِأَمْرِهِمْ»*

وَ جٰاؤُ أَبٰاهُمْ عِشٰاءً یَبْکُونَ«16»

و(بعد از انجام نقشه خود)شب هنگام گریه‌کنان نزد پدرشان آمدند.

نکته‌ها:

در قرآن چهار نوع گریه و اشک داریم؛

1.اشک شوق:گروهی از مسیحیان با شنیدن آیات قرآن اشک می‌ریختند. «تَریٰ أَعْیُنَهُمْ

تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ»

⁽¹⁾ 2.اشک حزن و حسرت:مسلمانان عاشق همین‌که از رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌شنیدند که امکانات برای جبهه رفتن نیست گریه می‌کردند. «تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاّٰ یَجِدُوا مٰا یُنْفِقُونَ» ⁽²⁾

3.اشک خوف:همین‌که آیات الهی برای اولیا تلاوت می‌شد،گریه‌کنان به سجده می‌افتادند، «خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا» ⁽³⁾، «وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً» ⁽⁴⁾

4.اشک قلابی و ساختگی:همین آیه که برادران یوسف گریه‌کنان نزد یعقوب آمدند که گرگ یوسف را درید. «یَبْکُونَ»

پیام‌ها:

1-توطئه‌گران،از نقش احساسات و زمان،غفلت نمی‌کنند. «عِشٰاءً»

2-گریه،همیشه نشانه‌ی صداقت نیست.به هر گریه‌ای اطمینان نکنید. «یَبْکُونَ»

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا إِنّٰا ذَهَبْنٰا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا وَ لَوْ کُنّٰا صٰادِقِینَ«17»

گفتند:ای پدر! ما رفتیم که مسابقه دهیم و یوسف را نزد وسایل خود(تنها) گذاشتیم،پس گرگ او را خورد و البتّه تو سخن ما را هر چند راستگو باشیم باور نداری.

پیام‌ها:

1-دروغ،دروغ می‌آورد.برادران برای توجیه خطای خود،سه دروغ پی‌درپی‌گفتند:مسابقه رفته بودیم،یوسف را نزد وسایل گذاشتیم،گرگ او را خورد.

«نَسْتَبِقُ

،تَرَکْنٰا

،فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ»

2-دروغگو فراموش کار است.با وجود این که برادران،یوسف را برای بازی

بردند؛ولی در گزارش خود به پدر وی را مراقب اثاث خود اعلام کردند.

«تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا»*

3-مسابقه در بازی،دارای سابقه‌ای طولانی است. «نَسْتَبِقُ»

4-خائن،ترسو است ودروغگو از افشا شدن می‌ترسد. «مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا وَ لَوْ کُنّٰا صٰادِقِینَ»

5-دروغگو اصرار دارد که مردم او را صادق بپندارند. «وَ مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا وَ لَوْ کُنّٰا صٰادِقِینَ»*

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ«18»

و پیراهن یوسف را آغشته به خونی دروغین(نزد پدر)آوردند.(پدر)گفت:

چنین نیست،(که یوسف را گرگ دریده باشد)،بلکه نفسِتان کاری(بد)را برای شما آراسته است.پس صبری جمیل و نیکو لازم است و خدا را بر آنچه(از فراق یوسف)می‌گویید،به استعانت می‌طلبم.

نکته‌ها:

سؤال: صبر بر مقدرات الهی زیباست،ولی صبر بر ظلمی که در حقّ کودکی مظلوم روا شده، چه زیبایی دارد که یعقوب می‌گوید: «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ» ؟

پاسخ:اولاً یعقوب از طریق وحی می‌دانست که یوسف زنده است.

ثانیاً اگر یعقوب حرکتی می‌کرد که ظن و گمان آنها را بیافزاید،برادران بر سر چاه رفته، یوسف را از بین می‌بردند.

ثالثاً نباید کاری کرد که راه توبه حتّی بر ظالمان به کلّی بسته شود.

پیام‌ها:

1-مراقب جوسازی‌ها باشید. «بِدَمٍ کَذِبٍ»

2-فریب مظلوم نمایی‌ها را نخورید.(یعقوب،فریب پیراهن خون‌آلود و اشک‌ها را نخورد بلکه گفت:امان از نفس شما.) «بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ»

3-شیطان و نفس،گناه را نزد انسان زیبا جلوه می‌دهند و انجام آن را توجیه می‌کنند. «سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ»

4-یعقوب علیه السلام می‌دانست یوسف را گرگ نخورده،لذا از برادران استخوان ویا بقایای جسد را مطالبه نکرد. «بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ»*

5-حوادث دو چهره دارد:بلا و سختی، «بِدَمٍ کَذِبٍ» صبر و زیبائی. «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ»*

6-انبیای الهی در برابر حوادث سخت،زیباترین عکس العمل را نشان می دهند.

«فَصَبْرٌ جَمِیلٌ»*

7-در حوادث باید علاوه بر صبر وتوانایی درونی،از امدادهای الهی استمداد جست. «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ»

8-برای صبر باید از خداوند استمداد کرد. «فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ»*

9-بهترین نوع صبر آن است که علیرغم آنکه دل می‌سوزد و اشک جاری می‌شود،خدا فراموش نشود. «وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ»

10-تحمّل توطئه فرزندان علیه برادر خود،سخت و درد آور است،لذا باید از خدا برای تحمّل آن استمداد کرد. «وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ»*

11-حضرت یعقوب با جمله‌ی «وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ» به جای «عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ» ،به برادران فهماند که مدّعای آنان باور کردنی نیست.*

وَ جٰاءَتْ سَیّٰارَةٌ فَأَرْسَلُوا وٰارِدَهُمْ فَأَدْلیٰ دَلْوَهُ قٰالَ یٰا بُشْریٰ هٰذٰا غُلاٰمٌ وَ أَسَرُّوهُ بِضٰاعَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ«19»

و(یوسف در چاه بود تا)کاروانی فرا رسید و مأمور آب را فرستادند(تا آب بیاورد)،پس او دلو خود را به چاه افکند،(یوسف به طنابِ دلو آویزان شد و به بالای چاه رسید)مأمور آب فریاد زد:مژده که این پسری است.او را چون کالائی پنهان داشتند(تا کسی ادّعای مالکیّت نکند)،در حالی که خداوند بر آنچه انجام می‌دادند آگاه بود.

نکته‌ها:

خداوند،بندگان مخلص خود را تنها نمی‌گذارد و آنها را در شداید و سختی‌ها نجات می‌دهد.

نوح را روی آب،یونس را زیر آب و یوسف را کنار آب،نجات داد.همچنان که ابراهیم را از آتش،موسی را در وسط دریا و محمّد صلی الله علیه و آله را درونِ غار و علی علیه السلام را در بستر که به جای پیامبر خوابیده بود،نجات داد.

با اراده الهی،ریسمان چاه وسیله شد تا یوسف از قعر چاه به تخت و کاخ برسد،پس بنگرید با حبل‌اللّٰه چه می‌توان انجام داد!؟ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ ... ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-گاهی خودی‌ها انسان را در چاه می‌اندازند،ولی خداوند از طریق بیگانگان، انسان را نجات می‌دهد. «جٰاءَتْ سَیّٰارَةٌ»

2-تقسیم کار،یکی از اصول مدیریّت و زندگی جمعی است.( «وٰارِدَهُمْ» به معنای مسئول آب است.)

3-گروهی،انسان را به دید کالا می‌نگرند. «بِضٰاعَةً»

4-کتمان حقیقت،در برابر مردم امکان دارد،با خدا چه می‌کنیم که به همه چیز

آگاه است. أَسَرُّوهُ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ

وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرٰاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کٰانُوا فِیهِ مِنَ الزّٰاهِدِینَ«20»

و(کاروانیان)یوسف را به بهایی اندک چند درهمی فروختند و درباره او بی‌رغبت بودند.

نکته‌ها:

هرکس یوسفِ وجودش را ارزان بفروشد،پشیمان می‌شود.عمر،جوانی،عزّت،استقلال و پاکی انسان،هریک یوسفی هستند که باید مواظب باشیم ارزان نفروشیم.

پیام‌ها:

1-مالی که آسان به دست آید،آسان از دست می‌رود. «وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ»

2-نظام برده‌داری وبرده‌فروشی،سابقه‌ای دراز دارد. «وَ شَرَوْهُ»

3-بی رغبتی به یوسف در مقطعی،به نفع آینده‌ی او شد. وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ ...

4-هر کس ارزش چیزی را نداند،آنرا ارزان از دست می‌دهد. «بِثَمَنٍ بَخْسٍ» (کاروانیان،ارزش یوسف را نمی‌شناختند.)

5-اشخاص ارزشمند بالاخره ارزششان آشکار خواهد شد،هر چند در برهه‌ای مورد بی مهری قرار گیرند.(اگر امروز یوسف را به عنوان برده می‌فروشند، روزگاری او حاکم خواهد شد) شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ ...*

6-تاریخ پول،به هزاران سال قبل باز می‌گردد. «دَرٰاهِمَ»

7-مردان ناآگاه و غافل،یوسف را به بهای کم فروختند،ولی زنان آگاه و عاشق،او را به فرشته‌ای کریم توصیف نمودند. «شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ - إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ»

امام صادق علیه السلام فرمودند:

«رُبّ امرئة أفقه من رجل» ⁽¹⁾چه بسا زنی که از مرد فهیم‌تر باشد.

وَ قٰالَ الَّذِی اشْتَرٰاهُ مِنْ مِصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ«21»

و کسی از مردم مصر که یوسف را خرید،به همسرش گفت:مقام او را گرامی دار(او را به دید برده،نگاه مکن)امید است که در آینده ما را سود برساند یا او را به فرزندی بگیریم.و اینگونه ما به یوسف در آن سرزمین جایگاه و مکنت دادیم(تا اراده ما تحقق یابد)و تا او را از تعبیر خواب‌ها بیاموزیم و خداوند بر کار خویش تواناست،ولی اکثر مردم نمی‌دانند.

نکته‌ها:

جمله‌ی «عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً» در دو مورد در قرآن به کار رفته است:یکی در مورد حضرت موسی وقتی که صندوق او را از آب گرفتند،همسر فرعون به او گفت:این نوزاد را نکشید،شاید در آینده به ما سودی رساند. ⁽¹⁾و دیگری در اینجاست که عزیز مصر به همسرش می‌گوید:احترام این برده را بگیر،شاید در آینده به درد ما بخورد.آری،به اراده‌ی خداوندی،محبّتِ نوزاد و برده‌ای ناشناس،چنان در قلب حاکمانِ مصر جای می‌گیرد که زمینه‌های حکومت آینده‌ی آنان را فراهم می‌سازد.

پیام‌ها:

1-بزرگواری در سیمای یوسف نمایان بود.تا آنجا که عزیز مصر سفارش او را به همسرش می‌کند. «أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ»

2-زن در خانه،نقش محوری دارد. «أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ»*

3-اطرافیان و آشنایان را به نیکی با مردم دعوت کنید. «أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ»*

4-در معاملات آینده نگر باشید. اِشْتَرٰاهُ ... عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا*

5-با احترام به مردم،می‌توان انتظار کمک ویاری از آنان داشت. أَکْرِمِی ... یَنْفَعَنٰا

6-دلها به دست خداوند است.مهر یوسف،در دل خریدار نشست. «عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً»

7-تصمیم‌های مهم را پس از ارزیابی و آزمایش و مرحله‌ای اتّخاذ کنید.(اوّل یوسف را به عنوان کمک‌کار در خانه، «عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا» کم‌کم به عنوان فرزند قرار دهیم) «أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً»*

8-فرزندخواندگی،سابقه تاریخی دارد. «نَتَّخِذَهُ وَلَداً»

9-عزیز مصر فاقد فرزند بود. «نَتَّخِذَهُ وَلَداً»*

10-عدو شود سبب خیر اگر خدا خواهد.(برادران او را در چاه انداختند و او امروز در کاخ مستقر شد) «کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ»*

11-زیردستان را دست کم نگیرید،چه بسا قدرتمندان و حاکمان آینده باشند.

«مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ»*

12-علم و دانش،شرطِ مسئولیّت پذیری است. مَکَّنّٰا ... لِنُعَلِّمَهُ

13-پایان تلخی‌ها،شیرینی است. «شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ - مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ»

14-اراده غالب خدا،یوسف را از چاه به جاه کشاند. «مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ»

15-آنچه را ما حادثه می‌پنداریم،در حقیقت طراحی الهی برای انجام یافتن اراده‌ی اوست. «وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ»

16-چه بسا حوادث ناگوار که چهره واقعی آن خیر است.(یوسف در ظاهر به چاه افتاد،ولی در واقع طرح چیز دیگری است) کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ ... أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ*

17-مردم،ظاهر حوادث را می‌بینند،ولی از اهداف و برنامه‌های الهی بی‌خبرند.

«لاٰ یَعْلَمُونَ»

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ«22»

و چون(یوسف)به رشد و قوّت خود رسید به او حُکم(نبوّت یا حکمت)و علم دادیم و ما اینگونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم.

نکته‌ها:

«اشد»از«شد»به معنای«گِره محکم»،اشاره به استحکام جسمی و روحی است.این کلمه در قرآن؛گاهی به معنای«بلوغ»استعمال شده است،چنانکه در آیه 34 سوره اسراء آمده: «حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ» یعنی به مال یتیم نزدیک نشوید تا زمانی که به سنّ بلوغ برسد.

گاهی مراد از«اشد»سنّ چهل سالگی است.نظیر آیه 15 سوره‌ی احقاف که می‌فرماید:

«بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً» و گاهی به سن قبل از پیری گفته می‌شود،مانند آیه 67 سوره غافر: «ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُوا شُیُوخاً»

پیام‌ها:

1-علم وحکمت،ظرفیّت وآمادگی می‌خواهد. «بَلَغَ أَشُدَّهُ»

2-ترفیعات الهی بدون فوت زمان و در وقت خود صورت می‌گیرد. لَمّٰا بَلَغَ ...

آتَیْنٰاهُ*

3-حکمت،غیر از علم است.(علم،دانش است،ولی حکمت،بینش و بصیرتی است که انسان را به حقّ می‌رساند) «آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً»*

4-علوم انبیا،اکتسابی نیست. «آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً»

5-وجود علم و حکمت در کنار یکدیگر،بسیار ارزشمند و کارساز است. «حُکْماً وَ عِلْماً»*

6-دلیلِ عزل و نصب‌ها را برای مردم بیان کنید. آتَیْنٰاهُ حُکْماً ... کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ*

7-باید احسان کنیم تا لایق دریافت پاداش خاصّ الهی باشیم. «نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

8-نیکوکاران،در همین دنیا نیز کامیاب می‌شوند. «کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

9-هر کس که توان علمی و جسمی داشته باشد،مشمول لطف الهی نمی‌شود، بلکه محسن بودن نیز لازم است. «نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»

وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ«23»

و زنی که یوسف در خانه او بود،از یوسف از طریق مراوده و ملایمت، تمنای کام‌گیری کرد و درها را(برای انجام مقصودش)محکم بست و گفت:

برای تو آماده‌ام.یوسف گفت:پناه به خدا که او پروردگار من است و مقام مرا گرامی داشته،قطعاً ستمگران رستگار نمی‌شوند.

نکته‌ها:

در تفسیر «مَعٰاذَ اللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ» دو احتمال داده‌اند:

الف:خداوند پروردگار من است که مقام مرا گرامی داشته و من به او پناه می‌برم.

ب:عزیز مصر مالک من است و من سر سفره او هستم و درباره‌ی من به تو گفت: «أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ» و من به او خیانت نمی‌کنم.

هر دو احتمال،طرفدارانی دارد که بر اساس شواهدی بدان استناد می‌جویند.ولی به نظر ما، احتمال اوّل بهتر است.زیرا یوسف به خاطر تقوای الهی مرتکب گناه نشد،نه به خاطر اینکه بگوید:چون من در خانه عزیز مصر هستم و او حقّی بر من دارد،من به همسرش تعرّض و سوء قصد نمی‌کنم!.چون ارزش این کار کمتر از رعایتِ تقواست.

البتّه در چند جای این سوره، «رَبُّکَ» که اشاره به«عزیز مصر»است،به چشم می‌خورد،ولی «رَبِّی» هر کجا در این سوره استعمال شده،مراد خداوند است.

از طرفی دور از شأن یوسف است که خود را چنان تحقیر کند که به عزیز مصر «رَبِّی» بگوید.

اولیای خدا،به خدا پناهنده می‌شوند و نتیجه می‌گیرند:موسی از شرّ فتنه‌های فرعون به

خدا پناه می‌برد، «إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لاٰ یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسٰابِ» ⁽¹⁾مادر مریم می‌گوید:من مریم و نسل او را در پناه تو قرار می‌دهم، «إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ» ⁽²⁾و در این آیه یوسف به خدا پناه می‌برد، «قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ» و خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور پناهندگی به خودش را می‌دهد. قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ ...

به جای گفتن: «أَعُوذُ بِاللّٰهِ» یک سره به سراغ پناه‌دادن خدا رفت وگفت: «مَعٰاذَ اللّٰهِ» تا پناهندگی خود را مطرح نکند.در واقع برای خود ارزشی قائل نشد.

پیام‌ها:

1-گناهان بزرگ،با نرمش و مراوده شروع می‌شود. «رٰاوَدَتْهُ»

2-پاک بودن مرد کافی نیست،زیرا گاهی زنها مزاحم مردان هستند. «وَ رٰاوَدَتْهُ»

3-قدرت شهوت به اندازه‌ای است که همسر پادشاه را نیز اسیرِ برده خود می‌کند.

«وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی»

4-سعی کنیم نام خلافکار را نبریم وبا اشاره از او یاد کنیم. «الَّتِی»

5-پسران جوان را در خانه‌هایی که زنان نامحرم هستند،تنها نگذارید.زیرا احتمال دارد باب مراوده باز شود. «وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا»

6-معمولاً عشق در اثر مراوده و به تدریج پیدا می‌شود.وجود دائمی یوسف در خانه کم‌کم سبب عشق شد. «فِی بَیْتِهٰا»

7-مسائل مربوط به مفاسد اخلاقی را سربسته و مؤدّبانه مطرح کنید. رٰاوَدَتْهُ ...

غَلَّقَتِ* 8-حضور مرد و زن نامحرم در یک محیط در بسته،زمینه را برای گناه فراهم می‌کند. «غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ»

9-زشتی زنا،در طول تاریخ مورد پذیرش بوده است و به همین دلیل،زلیخا همه‌ی درها را محکم بست. «غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ»

10-همه‌ی درها بسته،امّا درِ پناهندگی خدا باز است. غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ ... مَعٰاذَ اللّٰهِ

11-موقعیّت‌های امتحان الهی متفاوت است؛گاه در چاه و گاه در کاخ. رٰاوَدَتْهُ ...

قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ*

12-تقوا واراده‌ی انسان،می‌تواند بر زمینه‌های انحراف و خطا غالب شود.

«مَعٰاذَ اللّٰهِ»

13-توجّه به خدا،عامل بازدارنده از گناه ولغزش است. «مَعٰاذَ اللّٰهِ»

14-اگر رئیس یا بزرگ ما دستور گناه داد،نباید از او اطاعت کنیم. «هَیْتَ لَکَ قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ» (به خاطر اطاعت از مردم،نباید نافرمانی خدا نمود.

«لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق»

⁽¹⁾ )

15-به هنگام خطرِ گناه باید به خدا پناه برد. «قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ»*

16-در کاخ حکومتی نیز می‌توان پاک،عفیف،صادق و امین بود. «قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ»*

17-خطر غریزه‌ی جنسی به قدری است که برای نجات از آن باید خدا به فریاد برسد. «مَعٰاذَ اللّٰهِ»*

18-انسان هواپرست از رسوایی ظاهری هراس دارد(زلیخا درها را محکم بست ولی خداپرست از خدا) «مَعٰاذَ اللّٰهِ»*

19-انجام گناه(زنا)،با کرامت انسانی ناسازگار است. «مَعٰاذَ اللّٰهِ»*

20-یاد خدا به نفس،نقش مهمی در ترک گناه دارد. «مَعٰاذَ اللّٰهِ»*

21-اولین اقدام علیه گناه،یاد خدا و پناه بردن به اوست. «مَعٰاذَ اللّٰهِ»*

22-بهترین نوع تقوا آن است که به خاطر لطف،محبّت و حقّ خداوندی گناه نکنیم،نه از ترس رسوایی در دنیا یا آتش در آخرت. «مَعٰاذَ اللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ»

23-یاد کردن الطاف الهی،از عوامل ترک گناه است. «إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ»*

24-یاد عاقبت گناه،مانع از ارتکاب آن است. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»

25-تشویق به زنا یا زمینه‌سازی برای گناه جوانان پاک،ظلم به خود،همسر، جامعه و افراد است. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»

26-یک لحظه گناه،می‌تواند انسان را از رستگاری ابدی دور کند. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»

27-ارتکاب گناه،ناسپاسی و کفران نعمت‌ها است. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»

28-در هر کاری،باید عاقبت اندیشی کرد. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»*

29-یوسف علیه السلام در بحبوبه درگیری با زلیخا به فکر فلاح بود. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»*

30-انسانی که مقام و منزلت خود را می‌داند خود را به بهای کم و زودگذر نمی‌فروشد. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»*

31-اگر از دری ظلم وارد شود،فلاح از در دیگر بیرون می‌رود. «لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ»*

وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ کَذٰلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشٰاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ«24»

و همانا(همسر عزیز مصر)قصد او(یوسف)را کرد و او نیز اگر برهان پروردگارش را نمی‌دید(بر اساس غریزه)قصد او را می‌کرد.اینگونه(ما او را با برهان کمک کردیم)تا بدی و فحشا را از او دور کنیم،چرا که او از بندگانِ برگزیده ما است.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:«برهان ربّ»همان نور علم،یقین و حکمت بود که خداوند در آیات قبل فرمود: «آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً». ⁽¹⁾

و آنچه در بعضی روایات آمده که مراد از برهان،مشاهده قیافه‌ی پدر یا جبرئیل است،سند

محکمی ندارد.

در قرآن بارها از همّت و تصمیم دشمنان خدا برای توطئه نسبت به اولیای الهی،سخن به میان آمده که خداوند نقشه‌های آنان را نقش بر آب نموده است.

در برگشت از جنگ تبوک منافقان خواستند با رم دادن شتر پیامبر،حضرت را به شهادت برسانند ولی نشد؛ «وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا» ⁽¹⁾یا تصمیم بر منحرف کردن پیامبر گرفتند؛ «لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ» ⁽²⁾و یا تصمیم بر تجاوز گرفتند که نشد. «إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ» ⁽³⁾

یوسف،معصوم و پاکدامن بود؛به دلیل گفتار همه‌ی کسانی که به نحوی با یوسف رابطه داشته‌اند و ما نمونه‌هایی از آن را بیان می‌کنیم:

1.خداوند فرمود: «لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشٰاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ» (ما یوسف را با برهان کمک کردیم)تا بدی و فحشا را از او دور کنیم،زیرا او از بندگان برگزیده‌ی ماست.

2.یوسف می‌گفت: «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» پرودگارا! زندان برای من از گناهی که مرا به آن دعوت می‌کنند بهتر است.در جای دیگر گفت: «أَنِّی لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ» من به صاحبخانه‌ام در غیاب او خیانت نکردم.

3.زلیخا گفت: «لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ» به تحقیق من با یوسف مراوده کردم و او معصوم بود.

4.عزیز مصر گفت: «یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ» ای یوسف تو این ماجرا را مسکوت بگذار و به زلیخا گفت:از گناهت استغفار کن.

5.شاهدی که گواهی داد و گفت:اگر پیراهن از عقب پاره شده معلوم می‌شود که یوسف پاکدامن است. إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ ...

6.زنان مصر که گفتند: «مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ» ما هیچ گناه وبدی درباره‌ی او سراغ نداریم.

7.ابلیس که وعده‌ی فریب همه را داد،گفت: «إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ» من حریف

برگزیدگان نمی‌شوم و این آیه یوسف را مخلص نامیده است.

پیام‌ها:

1-اگر امداد الهی نباشد،پای هر کسی می‌لغزد. «هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ»

2-در هر صحنه‌ای،امکان رؤیت برهان ربّ وجود دارد. هَمَّتْ بِهِ ... رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ*

3-انبیا در غرایز مانند سایر انسان‌ها هستند،ولی به دلیل ایمان به حضور خدا، گناه نمی‌کنند. «هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ»

4-غفلت از یاد الهی،زمینه‌ی ارتکاب گناه و توجّه به آن،عامل محفوظ ماندن در گناه است. «هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ»*

5-مخلص شدن موجب محفوظ ماندن شخص از گناه می‌گردد. لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ ... إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ*

6-عبادت خالصانه رمز موفقیّت در دوری از گناه است. لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ ... إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ*

7-خداوند،بندگان مخلص را حفظ می‌کند. لِنَصْرِفَ عَنْهُ ... إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ

8-بدی و فحشا با مخلص بودن یکجا جمع نمی‌شود. لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ ...

الْمُخْلَصِینَ*

9-مخلص شدن مخصوص یوسف علیه السلام نیست،می‌توان با پیمودن راه آن حضرت به مقام مخلصین نزدیک شد. «إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ»*

وَ اسْتَبَقَا الْبٰابَ وَ قَدَّتْ قَمِیصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَ أَلْفَیٰا سَیِّدَهٰا لَدَی الْبٰابِ قٰالَتْ مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً إِلاّٰ أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ«25»

و هر دو بسوی در سبقت گرفتند و آن زن پیراهن او را از پشت درید.

ناگهان شوهرش را نزد در یافتند.زن(برای انتقام از یوسف یا تبرئه خود با چهره حقّ به جانبی)گفت:کیفر کسی که به همسرت قصد بد داشته جز زندان ویا شکنجه دردناک چیست؟

نکته‌ها:

«استباق»به معنای سبقت و پیشی‌گرفتن دو یا چند نفر از یکدیگر است،یوسف برای فرار از گناه به سوی در فرار کرد و زلیخا نیز به دنبال او می‌دوید.گویا به سوی در مسابقه گذارده‌اند.«قد»به معنای پاره شدن پارچه از طرف طول است.«لفاء»به یافتن ناگهانی چیزی گفته می‌شود.

پیام‌ها:

1-گفتن «مَعٰاذَ اللّٰهِ» به تنهایی کفایت نمی‌کند،باید از گناه فرار کرد. «اسْتَبَقَا»

2-گاهی ظاهر عمل یکی است،ولی هدف‌ها مختلف است.(یکی می‌دود تا به گناه آلوده نشود،دیگری می‌دود تا آلوده بکند.) «اسْتَبَقَا»

3-هجرت و فرار از گناه،لازم است. «اسْتَبَقَا الْبٰابَ»

4-بهانه‌ی بسته بودن در برای تسلیم شدن در برابر گناه کافی نیست،باید به سوی درهای بسته حرکت کرد شاید باز شود. «اسْتَبَقَا الْبٰابَ»

5-مجرم معمولاً از خود جای پا باقی می‌گذارد. «قَدَّتْ قَمِیصَهُ مِنْ دُبُرٍ»*

6-گاه بایستی سرزده به منازل و محل کار سرکشی کرد. «أَلْفَیٰا»*

7-گاهی شاکی،خود مُجرم است. قٰالَتْ مٰا جَزٰاءُ ...

8-گنهکار برای تبرئه خود،از عواطف واحساسات بستگان خود استمداد می‌کند. «بِأَهْلِکَ»

9-صاحبان قدرت معمولاً اگر مقصّر باشند،دیگران را متّهم می‌کنند. «مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً»*

10-مجرم برای تبرئه خود،به دیگران اتهام می‌بندد. «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً»

11-چه بسا سخن حقّی که از آن باطل طلب شود.(کیفر برای کسی که سوء قصد به زن شوهردار دارد،حرف حقّی است،امّا چه فردی سوء قصد داشته باید بررسی شود) «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً إِلاّٰ أَنْ یُسْجَنَ»*

12-زلیخا عاشق نبود،بلکه هوس‌باز بود؛چرا که عاشق حاضراست جانش را فدای معشوق کند،نه این که او را متهم و به زندان افکند. أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً ...*

13-زندان و زندانی نمودن مجرمان،سابقه تاریخی دارد. «یُسْجَنَ»

14-اعلام کیفر،نشانه‌ی قدرت همسر عزیز بود. «یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

15-عشق هوس‌آلود،گاهی عاشق را قاتل می‌کند. «أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

16-زلیخا دارای نفوذ در دستگاه حکومتی و خط دهنده بوده است. «إِلاّٰ أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»*

قٰالَ هِیَ رٰاوَدَتْنِی عَنْ نَفْسِی وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ«26»

(یوسف)گفت:او خواست که از من(برخلاف میلم)کام گیرد و شاهدی از خانواده زن،شهادت داد که اگر پیراهن یوسف از جلو پاره شده،پس زن راست می‌گوید و او از دروغگویان است.(زیرا در این صورت او وهمسر عزیز،از روبرو درگیر می‌شدند وپیراهن از جلو چاک می‌خورد.)

وَ إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَکَذَبَتْ وَ هُوَ مِنَ الصّٰادِقِینَ«27»

و اگر پیراهن او(یوسف)از پشت پاره شده،پس زن دروغ گفته و او از راستگویان است.

نکته‌ها:

در برخی روایات،شاهد را کودکی معرّفی کرده‌اند که مثل عیسی علیه السلام در گهواره به سخن آمد،ولی چون سند محکمی ندارد،نمی‌توان به آن اعتنا کرد.امّا بهتر است شاهد را یکی از مشاوران عزیز بدانیم که فامیل همسر و دارای هوش و ذکاوت بود و همانند عزیز مصر، شاهد این اتّفاق گردید،و الاّ اگر خود شاهد اصل ماجرا بود،معنی نداشت که به صورت جمله شرطیه،شهادت دهد و بگوید: إِنْ کٰانَ ....

یوسف،ابتدا سخنی نگفت و شاید اگر همسر عزیز حرفی و تهمتی نمی‌زد،یوسف حاضر نمی‌شد آبروی او را بریزد و بگوید: «هِیَ رٰاوَدَتْنِی»

گاهی برخی از پاکان در معرض تهمت قرار گرفته‌اند:در میان زنان،پاکدامن‌تر از مریم نبود، امّا او را متّهم به ناپاکی کردند،در میان مردان نیز کسی به پاکی یوسف یافت نمی‌شد،به او هم نسبت ناروای زنا دادند.امّا خداوند در هردو مورد به بهترین وجه پاکی آنان را ثابت نمود.

در داستان یوسف،پیراهن او نقش آفرین است:در اینجا؛پارگی پیراهن از پشت،دلیل بی‌گناهی او و کشف جرم همسر عزیز گردید و در جای دیگر؛پاره نشدن پیراهن موجب کشف جرم برادران او گردید.زیرا بعد از انداختن یوسف به چاه،وقتی برادران پیراهن او را آغشته به خون کرده و به پدر نشان دادند و گفتند:یوسف را گرگ خورده است،پدر پرسید:

پس چرا پیراهن او پاره نشده است؟! در پایان داستان نیز،پیراهنِ یوسف،وسیله‌ی بینا شدن چشم پدر گردید.

پیام‌ها:

1-متّهم باید از خود دفاع و مجرم اصلی را معرفی کند.حضرت یوسف علیه السلام در برابر جمله «مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» با گفتن «هِیَ رٰاوَدَتْنِی» ،پاسخ مناسبی به زلیخا داد.*

2-کسی که در مقام قضاوت است باید شکایت شاکی و دفاع متهم را بشنود و مدارک را بررسی کند و سپس نظر دهد.(در این ماجرا همسر گفت که یوسف سوء قصد داشته، «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» یوسف تهمت را رد کرد و گفت: «هِیَ

رٰاوَدَتْنِی» شاهد نیز علامت صدق و کذب را از راه پاره شدن پیراهن جلو تا پشت سر مطرح کرد)*

3-دفاع از بی گناه،واجب است و سکوت در همه جا زیبا نیست. «شَهِدَ شٰاهِدٌ»

4-کمک به روشن شدن حقیقت،کاری پسندیده است. «وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ»*

5-خداوند از راهی که هیچ انتظارش نمی‌رود،افراد را حمایت می‌کند. «شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا»

6-آنجا که خدا بخواهد،بستگان مجرم علیه او شهادت می‌دهند. «شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا»

7-در شهادت و داوری،مراعات حسب،نسب،موقعیّت و خویشاوندی متّهم، جایز نیست. «شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا»

8-شهادت خویشان علیه یکدیگر،سبب اطمینان بیشتری می‌شود. «شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا»*

9-در قضاوت،بیش از توجّه به گفته‌های شاکی و متهم،به بررسی مدارک و اسناد توجّه شود. قٰالَتْ مٰا جَزٰاءُ ... قٰالَ هِیَ رٰاوَدَتْنِی ... شَهِدَ شٰاهِدٌ ... إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ ...*

10-در قضاوت،هر جرمی کارشناس نیاز دارد. شَهِدَ شٰاهِدٌ ... إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ ...*

11-در جرم‌شناسی از آثار ظریف به جای مانده،مجرم شناخته و مسایل کشف می‌شود. إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ ...

12-قاضی می‌تواند بر اساس قرائن،حکم کند. «إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ»

13-بکارگیری روشهای جرم‌شناسی برای تشخیص جرم و مجرم،لازم است.

إِنْ کٰانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ ...

فَلَمّٰا رَأیٰ قَمِیصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قٰالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ«28»

پس همین که(عزیز مصر)پیراهن او را دید که از پشت پاره شده است، (حقیقت را دریافت و)گفت:بی‌شک این از حیله شما زنان است.البتّه حیله شما شگرف است.

نکته‌ها:

با اینکه قرآن،کید شیطان را ضعیف می‌داند: «إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطٰانِ کٰانَ ضَعِیفاً» ⁽¹⁾ولی در این آیه،کید زنان بزرگ شمرده شده است.به گفته‌ی تفسیر صافی،این به خاطر آن است که وسوسه شیطان غیابی و سارقانه است،ولی وسوسه زن با لطف و محبّت و حضوری و دائمی است.

گاهی خداوند کارهای بزرگ را با وسیله‌های کوچک انجام می‌دهد.مثلاً سرنگونی سپاه ابرهه را با پرندگان ابابیل،حفظ جان پیامبر اسلام را با تار عنکبوت،آموزش دفن میّت را با کلاغ،اثبات پاکی مریم علیها السلام را با سخن گفتن نوزاد،پاکی یوسف را با پاره شدن پیراهن، ایمان آوردن یک کشور را با سفر هُدهُد و کشف اصحاب کهف را با نمونه پول،تحقّق بخشیده است.

پیام‌ها:

1-قضاوت بر اساس ادلّه و بدور از حبّ و بغض‌ها،مقتضای عدالت است. فَلَمّٰا رَأیٰ قَمِیصَهُ ... قٰالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ*

2-استدلال منطقی،هر انسانی را مطیع و منقاد می‌کند.(عزیز مصر مطیع سخن شاهد شد) شَهِدَ شٰاهِدٌ ... قٰالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ*

3-آثار و مدارک صحنه جرم باید به دقت مشاهده و بررسی شود. «قُدَّ مِنْ دُبُرٍ»*

4-وقتی به نتیجه قطعی رسیدید،در اعلان حکم تردید نکنید. فَلَمّٰا رَأیٰ ... قٰالَ*

5-عزیز مصر دارای عدالت نسبی و انصاف در برخورد با موضوعات بوده است.

(چون بدون پرسش و پاسخ کسی را متهم نکرد و پس از آن نیز حقّ را به یوسف داد). فَلَمّٰا رَأیٰ ... إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ*

6-حقّ،پشت پرده نمی‌ماند و مجرم روزی رسوا می‌شود. «إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ»

7-سخن حقّ را گرچه تلخ و بر ضرر باشد بپذیریم.(عزیز پذیرفت که مقصّر همسر اوست) «إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ»*

8-از مکر زنان ناپاک بترسید که حیله‌ی آنان خطرناک است. «إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ»

9-گاهی مکر و حیله هر قدر هم بزرگ باشد،قابل کشف و افشاست. فَلَمّٰا رَأیٰ ...

قٰالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ

یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخٰاطِئِینَ«29»

(عزیز مصر گفت:)یوسف از این مسئله صرف نظر کن و(آن را بازگو نکن وبه همسرش نیز خطاب کرد:و)تو برای گناهت استغفار کن،چون از خطاکاران بوده‌ای.

پیام‌ها:

1-عزیز مصر می‌خواست مسئله مخفی بماند،ولی مردم دنیا در تمام قرن‌ها از ماجرا با خبر شدند،تا پاکی یوسف ثابت شود. «یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا»

2-اعمال زشت افراد را نباید بر ملا کرد. «أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا»*

3-عزیز مصر به خاطر جایگاهش از یوسف خواست تا از جریان صرف نظر کند.

«أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا»*

4-عزیز مصر نیز همچون سایر کاخ‌نشینان،نسبت به مسئله‌ی ناموس و غیرت تساهل کرد و به استغفار اکتفا کرد و از توبیخ همسر به صورت جدّی خودداری نمود!. «وَ اسْتَغْفِرِی»

5-رهبران غیرالهی،قدرت برخورد قاطع نسبت به بستگان متخلف خودشان را ندارند. «وَ اسْتَغْفِرِی»

6-تلاش زن برای برقراری رابطه با غیر همسر خویش،امری ناروا و نامشروع است. «وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ»

7-روابط لجام گسیخته جنسی و هوسرانی،حتّی در بین غیر متدیّنین به ادیان الهی،کاری ناپسند شمرده می‌شده است. «اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ»*

وَ قٰالَ نِسْوَةٌ فِی الْمَدِینَةِ امْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهٰا حُبًّا إِنّٰا لَنَرٰاهٰا فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ«30»

زنانی در شهر(زبان به ملامت گشودند و)گفتند:همسر عزیز با غلامش مراوده داشته و از او کام خواسته است.همانا یک غلام او را شیفته خود کرده است.به راستی ما او را در گمراهی آشکار می‌بینیم.

نکته‌ها:

«شغاف»به پیچیدگی بالای قلب یا پوسته نازک روی قلب،که همچون غلاف آنرا در برمی‌گیرد،گفته شده است.جمله‌ی «شَغَفَهٰا حُبًّا» یعنی علاقه‌ی یوسف به قلب زلیخا گره خورده و عشق شدید شده است. ⁽¹⁾

دو گروه درباره یوسف گفتند:علاقه‌ی بیش از حدّ به او نشانه‌ی گمراهی است:یکی برادرانش که به جهت محبّت پدر به یوسف،پدر را گمراه خوانده و گفتند: «إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» و دیگری زنانِ مصر که به جهت علاقه‌ی شدید زلیخا به یوسف،زلیخا را گمراه خوانده و گفتند: «إِنّٰا لَنَرٰاهٰا فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ».

هر کس یوسف را برای خود می‌خواهد؛یعقوب او را فرزند خود می‌داند؛ «یٰا بُنَیَّ» کاروان او را سرمایه خود می‌داند؛ «شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» عزیز مصر او را فرزند خوانده می‌داند؛ «نَتَّخِذَهُ

وَلَداً» زلیخا او را معشوق خود می‌داند؛ «شَغَفَهٰا حُبًّا» زندانیان او را تعبیر کننده خواب خود می‌دانند؛ «نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ» ولی خداوند او را برگزیده و رسول خود می‌داند؛ «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ» و آنچه برای یوسف ماند،همین مقام رسالت بود. «وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ»

پیام‌ها:

1-اخبار مربوط به خانواده مسئولان،زود شایع می‌گردد،پس باید مراقب رفتارهای خود باشند. قٰالَ نِسْوَةٌ ... اِمْرَأَتُ الْعَزِیزِ

2-بستن درها برای انجام گناه نیز مانع رسوایی نمی‌شود. قٰالَ نِسْوَةٌ ... اِمْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُرٰاوِدُ

3-خطاهای افراد خانواده به مرد و سرپرست خانواده منتسب می‌شود. «امْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُرٰاوِدُ فَتٰاهٰا»*

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً وَ قٰالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ«31»

پس چون(همسر عزیز)نیرنگ(وبدگویی)زنان(مصر)را شنید،(کسی را برای دعوت)به سراغ آنها فرستاد و برای آنان(محفل و)تکیه‌گاهی آماده کرد و به هر یک چاقویی داد(تا میوه میل کنند)و به یوسف گفت:بر زنان وارد شو.همین که زنان او را دیدند بزرگش یافتند و دست‌های خود را(به جای میوه)عمیقاً بریدند و گفتند:منزّه است خداوند،این بشر نیست،این نیست جز فرشته‌ای بزرگوار.

نکته‌ها:

«قَطَّعْنَ» از ریشه‌ی«قطع»،به معنای بریدن است که چون به باب تفعیل در آمده،این معنا را نیز می‌رساند که زنان حاضر در جلسه چون یوسف را دیدند به قدری مبهوت شدند که

مواضع متعدّدی از دست خویش را بریدند و قطعه قطعه کردند.

«حاشا»به معنی در حاشیه و کنار بودن است.رسم بوده که هرگاه می‌خواستند شخصی را از عیبی منزه بدانند،اوّل خدا را تنزیه می‌کردند سپس آن شخص را. ⁽¹⁾

همسر عزیز مصر زن سیاستمداری بود و با مهمانی دادن توانست مشت رقبا را باز کند و آنان را غافلگیر نماید.

پیام‌ها:

1-گاهی هدف از بازگو کردن مسایل دیگران،دلسوزی نیست،بلکه حسادت و توطئه و نقشه علیه آنان است. «بِمَکْرِهِنَّ»

2-شاید زنان مصر با انتشار خبر عشق زلیخا به یوسف علیه السلام می‌خواستند بدین وسیله یوسف را مشاهده کنند. «بِمَکْرِهِنَّ»*

3-گاهی باید پاسخ مکر را با مکر داد.(زنان با بازگوکردن راز همسر عزیز مصر، نقشه کشیدند و او با یک میهمانی،نقشه آنان را پاسخ داد.) «أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ»

4-زلیخا برای کنترل جوسازی علیه خود،اقدام به توجیه افراد عمده‌ای که در جوسازی و انتشار اخبار دخیل بودند پرداخت.(واضح است که دعوت شدگان همه‌ی زنان منطقه نبودند) «فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ»*

5-مجرم گاه برای تنزیه خود،جرم را گسترش می‌دهد و آن را عادّی جلوه می‌دهد. «فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ»*

6-سرویس جداگانه برای هر میهمان کاری پسندیده و ارزشمند است. «آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً»*

7-اطاعت از مولی و صاحب تا وقتی معصیت نباشد لازم است. «قٰالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ»*

8-شنیدن کی بود مانند دیدن. «فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ»*

9-انسان به طور فطری در برابر بزرگی و بزرگواری،تواضع می‌کند. «أَکْبَرْنَهُ»

10-زلیخا خواست به زنان مصر تفهیم کند که شما یک لحظه یوسف را دیدید، طاقت از کف دادید؛او شبانه روز در خانه من است؟! «فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ»*

11-در انتقاد عجله نکنید،شاید شما هم اگر به جای او بودید مثل او می‌شدید.

«قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» (انتقاد کنندگان وقتی یوسف را دیدند،همه مثل زن عزیز مصر گرفتار شدند)

12-انسان تا وقتی در معرض امتحان قرار نگرفته ادّعایی دارد؛امّا گاهی که مورد آزمایش قرار گرفت،ناخودآگاه ماهیّت خود را نشان می‌دهد. «فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ»*

13-عشق که آمد،انسان بریدن دست خودش را نمی‌فهمد. «قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» (اگر شنیده‌اید که حضرت علی علیه السلام به هنگام نماز،از پایش تیر را کشیدند و متوجّه نشد،تعجّب نکنید.زیرا اگر عشق سطحی دنیوی تا بریدن دست پیش می‌رود،عشق معنوی و عمیق به جمال واقعی،چه خواهد کرد!.)

14-یوسف در زیبایی بی نظیر و در عین حال در عفت الگویی برای همگان است. فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ ... قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ*

15-جمال یوسف علیه السلام موجب گرفتاری او شد،ولی علم و تقوایش موجب نجات او گردید.(آری جمال معنوی مهم‌تر از جمال ظاهری است)*

16-مردم مصر در آن زمان،به خداوند و فرشتگان ایمان داشتند. «حٰاشَ لِلّٰهِ ... مَلَکٌ کَرِیمٌ»

قٰالَتْ فَذٰلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ وَ لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ وَ لَیَکُوناً مِنَ الصّٰاغِرِینَ«32»

(همسر عزیز مصر به زنانی که دست خود را بریده بودند،)گفت:این همان کسی است که مرا درباره او ملامت می‌کردید.و البتّه من از او کام خواستم، ولی او پاکی ورزید.واگر آنچه را به او دستور می‌دهم انجام ندهد،حتماً زندانی خواهد شد و از خوارشدگان خواهد بود.

نکته‌ها:

شرایط اجتماعی و روانی،در نوع عکس‌العمل افراد تأثیر دارد.همسر عزیز آنگاه که از افشای کار زشت خود می‌ترسد،درها را می‌بندد، «غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ» ،امّا هنگامی که زنان مصر را همراه و همداستان خود می‌بیند،علناً می‌گوید: «أَنَا رٰاوَدْتُهُ» من او را فرا خواندم.در جامعه نیز وقتی حساسیّت به زشتی گناه از بین برود،گناه آسان می‌شود.

شاید برای جلوگیری از همین امر است که در دعای کمیل می‌خوانیم:«اللّهم اغفر لی الذنوب الّتی تَهتک العِصَم»خداوندا! گناهانی که پرده حیا را پاره می‌کند برایم بیامرز.زیرا گناه در ابتدا انجامش برای انسان سنگین است،امّا همین که پرده حیا برافتاد آسان می‌شود.

پیام‌ها:

1-دیگران را ملامت نکنید که خود گرفتار می‌شوید. «فَذٰلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ»

2-عشق گناه آلود،سبب رسوائی می‌شود. «لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ»

3-دروغگو رسوا می‌شود.کسی که دیروز گفت:یوسف قصد سوء داشته؛ «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» امروز می‌گوید: «لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ» من قصد کام گرفتن از او را داشتم.

4-اخلاص و عفّت پاکان،سبب رسوایی ناپاکان می‌شود. «وَ لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ»*

5-گاهی دشمن هم به پاکی شخص مقابل،گواهی می‌دهد. «فَاسْتَعْصَمَ» (وجدان

مجرم نیز گاهی بیدار می‌شود.)

6-پاکی،لازمه‌ی نبوّت است. فَاسْتَعْصَمَ ...

7-چه پاکانی که به خاطر خودکامگان به زندان می‌روند. فَاسْتَعْصَمَ ... لَیُسْجَنَنَّ

8-گناهکاران برای رسیدن به هدف خویش از هر وسیله‌ای استفاده می‌کنند. «وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ»*

9-قدرت اگر با ایمان و تقوا همراه نباشد برای هوای نفس مورد استفاده قرار می‌گیرد. «مٰا آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ»*

10-زلیخا در دستگاه حکومتی مصر دارای نفوذ بوده است. «لَیُسْجَنَنَّ»*

11-سوء استفاده از قدرت،حربه‌ی طاغوتیان است. «لَیُسْجَنَنَّ»

12-تهدید به حبس وتحقیر،حربه وشیوه‌ی طاغوتیان است. لَیُسْجَنَنَّ، ...

الصّٰاغِرِینَ

13-هوای نفس به قدری نیرومند است که حتّی با رسوایی نیز به راه خود ادامه می‌دهد. رٰاوَدْتُهُ ... وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ ...*

14-عاشقِ شکست خورده،دشمن می‌شود. قٰالَتْ ... لَیُسْجَنَنَّ وَ لَیَکُوناً مِنَ الصّٰاغِرِینَ

قٰالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ«33»

(یوسف)گفت:پرودگارا! زندان برای من از آنچه مرا به سوی آن می‌خوانند محبوب‌تر است.و اگر حیله آنها را از من باز نگردانی،به سوی آنها تمایل می‌کنم و از جاهلان می‌گردم.

نکته‌ها:

یوسف سراپا جوانمرد بود؛یکبار فدای حسادت برادران شد و خصومت نکرد.بار دیگر هدفِ عشقِ زلیخا شد،ولی گناه نکرد.بار سوم به هنگام قدرت،از برادران انتقام نگرفت.بار

چهارم همین که کشور را در خطر دید به جای تقاضای برگشت به وطن،تقاضای تدبیر امور اقتصادی و نجات کشور را داد.

برای هر کس،محبوبی است؛برای یوسف پاکدامنی از زندان محبوب‌تر است.برای گروهی دنیا محبوب‌تر است؛ «الَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا» ⁽¹⁾اما برای مؤمن خداوند محبوب‌تر است. «وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-توجّه به ربوبیّت خدا،از آداب دعاست. «رَبِّ»

2-اولیای خدا،فشار زندگی شرافتمندانه را،از رفاه در گناه بهتر می‌دانند. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ»

3-هر آزادی ارزش نیست وهر زندانی عیب نیست. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ»

4-انسان با استمداد از خداوند،می‌تواند در هر شرایطی از گناه فاصله بگیرد.

«رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ» (هجرت از محیط گناه لازم است.)

5-رنج و سختی نمی‌تواند مجوز ارتکاب گناه باشد. رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ ...

6-دعا و نیایش و استمداد از خداوند،یکی از راههای مصون ماندن از گناه و انحرافات جنسی است. رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ ...

7-شخصیّت انسان به روح اوبستگی دارد،نه جسم او.اگر روح آزاد باشد،زندان بهشت است واگر روح در فشار باشد،کاخ هم زندان می‌شود. «السِّجْنُ أَحَبُّ»

8-جداسازی محیط به خاطر مصون ماندن افراد از گناه،کاری شایسته است.

(یوسف خواهان جدا شدن بود،حتّی اگر به قیمت زندان رفتن باشد)*

9-رضایت خداوند بر رضایت مردم ترجیح دارد. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ»*

10-هیچ کس بدون لطف خداوند،محفوظ نمی‌ماند. وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّی ...در

شرایط بحرانی تنها راه نجات،اتکا به خداوند است.

11-آزمایش‌های الهی هر لحظه سخت‌تر میشود.(یوسف قبلاً گرفتار یک زن بود،حال گرفتار چندین زن شده است.) «کَیْدَهُنَّ، إِلَیْهِنَّ»

12-راضی کردن مردم به قیمت ناخشنودی خدا،جهل است. «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ»

13-گناه،موجب سلب علوم خدادادی و موهبت‌های الهی است.(در آیات قبل خواندیم: «آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً» و در اینجا یوسف می‌فرماید:) «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ»

14-جهل تنها بیسوادی نیست،انتخاب لذّت آنی و چشم‌پوشی از رضای خدا، جهل محض است. «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ»

15-گناه،کاری جاهلانه است. «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ»*

16-عمل نکردن به دانسته‌ها،انسان را در ردیف جاهلان قرار می‌دهد. «أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ»*

فَاسْتَجٰابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ«34»

پس پرودگارش(در خواست)او را اجابت کرد و حیله زنان را از او برگرداند،زیرا که او شنوای داناست.

پیام‌ها:

1-مردان خدا،مستجاب الدعوة هستند. «فَاسْتَجٰابَ لَهُ»

2-گاهی شداید و سختی‌ها زمینه‌ی پیدا شدن امداد الهی و راه نجات است. رَبِّ السِّجْنُ ... فَاسْتَجٰابَ*

3-پاکدامنی و عفاف،موجبات استجابت دعا را فراهم می‌سازد. رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ ... فَاسْتَجٰابَ*

4-درخواست خالصانه از خداوند،استجابت و عنایت او را در پی دارد. رَبِّ ...

فَاسْتَجٰابَ*

5-دعای یوسف برای مصون ماندن از کید زنان مصر سریعاً مستجاب شد.

(حرف«فاء»در «فَاسْتَجٰابَ» ،رمز سرعت است)*

6-هر کس به خدا پناه ببرد،محفوظ می‌ماند. «فَاسْتَجٰابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ»

7-گاهی کار دشمن به نفع ما تمام می‌شود.(دشمن یوسف را به زندان انداخت، که مایه‌ی خلاصی یوسف از زلیخا بود) «فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ»*

8-استجابت دعا،دلیل بر شنوایی و بینایی و علم خداوند است. فَاسْتَجٰابَ ... هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

9-کسانی که مورد مراجعه مردم هستند باید در آغاز خوب بشنوند،سپس با دانش خود به حلّ و فصل مشکل بپردازند؛چنانکه خداوند نیز در مقام اجابت دعا چنین است. فَاسْتَجٰابَ ... هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ*

ثُمَّ بَدٰا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا رَأَوُا الْآیٰاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ حَتّٰی حِینٍ«35»

سپس بعد از آن همه نشانه‌ها و شواهدی که(برای پاکی یوسف)دیدند، این‌گونه برایشان جلوه کرد که او را تا مدّتی زندانی کنند.

پیام‌ها:

1-یک دیوانه،سنگی را در چاه می‌اندازد،صد نفر عاقل نمی‌توانند آنرا در آورند.

یک زن عاشق شد،مردان متعدّد و رجال مملکتی نتوانستند این رسوایی را چاره‌اندیشی کنند. «بَدٰا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا رَأَوُا»

2-کاخ‌نشینی معمولاً با بی‌پروایی و پررویی همراه است. «مِنْ بَعْدِ مٰا رَأَوُا الْآیٰاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ» با این همه دلیل بر پاکی یوسف،باز هم او محکوم به زندان می‌شود.

3-زیبایی،همیشه خوشبختی‌آور نیست،دردسر هم دارد. ثُمَّ بَدٰا لَهُمْ ... لَیَسْجُنُنَّهُ

4-معمولاً در دربارها و کاخهای طاغوتیان،دادگاه و محاکمه غیابی و تشریفاتی است،تا بی‌گناهان محکوم شوند. «لَیَسْجُنُنَّهُ» (البتّه در مواردی این گونه نیست)

5-در جامعه‌ی آلوده،هوسرانان آزاد و تقواپیشگان در زندانند. «لَیَسْجُنُنَّهُ»*

6-افراد خاطی به ویژه قدرتمندان کمتر مسئولیّت عمل خود را می‌پذیرند و

می‌خواهند دیگران را قربانی کنند. «لَیَسْجُنُنَّهُ»*

7-در نظام‌های طاغوتی معصوم‌تر مظلومتر است. «لَیَسْجُنُنَّهُ»*

8-پاک بودن و پاک ماندن هزینه دارد. «لَیَسْجُنُنَّهُ»*

9-جلوگیری از رسوایی خاندان عزیز مصر و پایان یافتن شایعات،هدف حکمرانان مصر از زندانی ساختن یوسف بود. «لَیَسْجُنُنَّهُ حَتّٰی حِینٍ»*

10-وقتی دستگاه قضایی بر طبق خواسته سیاستمداران و افراد ذی نفوذ تصمیم می‌گیرد،مدّت زمان زندان نیز نامشخّص است. «حَتّٰی حِینٍ»*

وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیٰانِ قٰالَ أَحَدُهُمٰا إِنِّی أَرٰانِی أَعْصِرُ خَمْراً وَ قٰالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ«36»

و با یوسف،دو جوان دیگر وارد زندان شدند.یکی از آن دو(نزد یوسف آمد و)گفت:من در خواب خود را دیدم که(انگور را)برای شراب می‌فشارم و دیگری گفت:من خود را در خواب دیدم که بر سرم نانی می‌برم و پرندگان از آن می‌خورند،ما را از تعبیر خوابمان آگاه ساز! همانا ما تو را از نیکوکاران می‌بینیم.

نکته‌ها:

در حدیث می‌خوانیم:دلیل آنکه زندانیان،یوسف را نیکوکار نامیدند،این بود که به افراد مریض در زندان رسیدگی می‌کرد و به نیازمندان کمک و برای دیگران،جا باز می‌کرد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-زندان یوسف،عمومی بوده است. «مَعَهُ السِّجْنَ»

2-خواب‌ها را ساده نگیریم،در بعضی از آنها اسراری نهفته است. «أَرٰانِی أَعْصِرُ

خَمْراً» (ممکن است انسان‌های عادّی نیز خواب‌های مهمی ببینند.)

3-انسان همه جا می‌تواند مثمر ثمر باشد،حتّی در زندان. «نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ»*

4-نیکوکاران با صفای دل چیزهایی درک می‌کنند که دیگران آن را نمی‌یابند.

«نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»*

5-اگر مردم اعتماد به کسی پیدا کنند،تمام رازهای خود را با او در میان می‌گذارند. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

6-انسان‌های وارسته،در زندان نیز روی افراد تأثیر می‌گذارند. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

7-حتّی مجرمان و گناهکاران نیز برای نیکوکاران،جایگاه شایسته‌ای قایلند. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

8-نیکوکاران همه جا حتّی در زندان مورد احترام و پناهگاه مردم هستند. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»*

9-نیکوکاری یوسف علیه السلام قدم اوّل او در جذب و تبلیغ بود.(احسان و خدمت‌رسانی به زندانیان،سبب جذب قلوب و دریافت لقب محسن از زندانیان شد)*

10-بدون تمکن مالی و آزادی هم می‌توان محسن بود.(یوسف در زندان نه ثروت داشت،نه آزادی) «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»*

11-اوّل نیکوکاری خود را اثبات کنید،سپس به تبلیغ دین بپردازید.(یوسف که در نظر مردم نیکوکار شناخته شد،قبل از تعبیر خواب دوستان زندانی،به تبلیغ و ارشاد آنان پرداخته و به یکتاپرستی دعوت نمود)*

12-دادن آگاهی‌های صحیح از مصادیق احسان است.(ما را از اسرار خوابی که دیده‌ایم آگاه ساز) «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»*

قٰالَ لاٰ یَأْتِیکُمٰا طَعٰامٌ تُرْزَقٰانِهِ إِلاّٰ نَبَّأْتُکُمٰا بِتَأْوِیلِهِ قَبْلَ أَنْ یَأْتِیَکُمٰا ذٰلِکُمٰا مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ«37»

(یوسف به آن دو نفر که خواب دیده بودند)گفت:من قبل از آنکه جیره غذایی شما برسد،تأویل خوابتان را خواهم گفت.این از اموری است که پرودگارم به من آموخته است.همانا من آئین قومی را که به خدا ایمان ندارند و به قیامت کفر می‌ورزند،رها کرده‌ام.

نکته‌ها:

در ترجمه بخش اوّل آیه،این احتمال نیز وجود دارد که معنای آیه اینگونه باشد:من از جانب خداوند می‌دانم غذایی که برای شما خواهند آورد چیست؟پس می‌توانم خواب شما را تعبیر کنم.یعنی یوسف علاوه بر تعبیر خواب از چیزهای دیگر نیز خبر می‌داده است.مثل حضرت عیسی علیه السلام که از غذای ذخیره شده در منازل و یا آنچه می‌خوردند،خبر می‌داد.

سؤال: چرا حضرت یوسف علیه السلام خواب آنان را فوری تعبیر نکرد و آن را به وقتی دیگر و ساعتی بعد موکول کرد؟

پاسخ: فخررازی در تفسیر کبیر،چند وجه برای آن بیان کرده است:

1.می‌خواست آنها را در انتظار قرار دهد تا کمی تبلیغ و ارشاد کند،شاید شخص اعدامی ایمان آورد و با حسن عاقبت از دنیا برود.

2.می‌خواست با بیان نوع غذایی که نیامده،اعتماد آنان را جلب کند.

3.می‌خواست آنها را تشنه‌تر کند تا بهتر بشنوند.

4.چون تعبیر خواب یکی از آنها اعدام بود،کمی طفره رفت تا قالب تهی نکند.

پیام‌ها:

1-گاهی برای تأثیرگذاری بیشتر،لازم است انسان قدرت علمی و کمالات خود را به دیگران عرضه کند. قٰالَ ... نَبَّأْتُکُمٰا بِتَأْوِیلِهِ

2-از علم خود برای بهره رساندن به دیگران استفاده کنیم. نَبَّأْتُکُمٰا ... مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی*

3-معلومات و دانسته‌های خود را از خدا بدانیم. «مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی»

4-هدف از آموزشها نیز پرورش است. «عَلَّمَنِی رَبِّی»

5-خداوند حکیم است وبی‌جهت دری را به روی کسی باز نمی‌کند. «عَلَّمَنِی رَبِّی» زیرا من؛ «تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ»

6-کسی که از ظلمات کفر فرار کند،به نور علم می‌رسد. «عَلَّمَنِی رَبِّی إِنِّی تَرَکْتُ» (دلیل علم من ترکِ کفر است.)

7-از فرصت‌ها،بهترین استفاده را بکنید. نَبَّأْتُکُمٰا بِتَأْوِیلِهِ ... إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ (یوسف قبل از تعبیر خواب،کار فرهنگی و اعتقادی خود را شروع کرد.)

8-اساس ایمان،تبرّی و تولّی است.در این آیه برائت از کفّار، «إِنِّی تَرَکْتُ» و در آیه بعد پیروی از ولایت اولیای الهی مطرح است. «وَ اتَّبَعْتُ»

9-باید از انتساب مستقیم افراد به انحراف پرهیز کرد و با روش غیر مستقیم تبلیغ کرد.(یوسف نفرمود:شما از کفر دست بکشید،بلکه فرمود:من راه کفر را رها کردم) «إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ»*

10-در تمام ادیان،عقیده به توحید و معاد در کنار یکدیگر بوده است. «قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ»

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَیْنٰا وَ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ«38»

و آیین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب را پیروی کرده‌ام.برای ما سزاوار نیست که چیزی را شریک خداوند قرار دهیم.این از فضل خدا بر ما وبر مردم است،ولی بیشتر مردم سپاس‌گزاری نمی‌کنند.

نکته‌ها:

اصالت خانوادگی،همچنان که در ساختار شخصیّت افراد مؤثر است،در پذیرش مردم نیز اثر دارد.لذا حضرت یوسف برای معرفی خود،به پدران خود که انبیای الهی هستند تکیه می‌کند تا هم اصالت خانوادگیش را ارائه دهد و هم قداست دعوت خود را.

این همان روشی است که پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در معرّفی خود به کار می‌برد و می‌فرمود:من همان پیامبر امّی هستم که نام ونشانم در تورات و انجیل آمده است.سیدالشهدا حسین‌ابن علیّ علیهما السلام در کربلا و امام سجاد علیه السلام نیز در برابر مردم شام،خود را چنین معرّفی کردند:«انا ابن فاطمة الزّهرا»

«مِلَّةَ» در قرآن به معنای آیین بکار رفته است.سیمای«ملّة ابراهیم»اینگونه ترسیم شده است:«با تمام قُوا در راه خدا جهاد کنید و اهل نماز و زکات و اعتصام به خدا باشید.در دین سختی و حرجی نیست،تسلیم خدا باشید،این است ملّت پدرتان ابراهیم.» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-رسیدن به حقّ،در گرو شناخت باطل و ترک آن است. تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ ...

2-جدّ انسان،در حکم پدر انسان است و«أب»به او نیز اطلاق شده است. «مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ»

3-انبیا باید از خاندان پاک باشند. آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ ...

4-پیامبران الهی از یک هدف برخوردارند. مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ ...

5-در کنار راههای منفی،راه مثبت را نیز نشان دهیم. تَرَکْتُ مِلَّةَ ... وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ ...

6-افتخار به پدران و پیروی از آنان در صورتی که راه حقّ و توحید را پیموده باشند پسندیده و رواست. وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی ...*

7-پدران انبیا علیهم السلام مشرک نبوده‌اند. «مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ»*

8-پرهیز از شرک و مبارزه با آن،پایه و اساس ادیان الهی است. «مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ»*

9-شرک،در تمام ابعادش(ذات،صفات و عبادت)،منفور است. «مِنْ شَیْءٍ»

10-پرهیز از شرک و گرایش به توحید،توفیق الهی می‌خواهد. «ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ»

11-تعالیم انبیا،نعمتی الهی و سزاوار شکر و سپاس است. ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَیْنٰا ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ*

12-نبوّت و هدایت،توفیق وفضل الهی برای همه است. «عَلَیْنٰا وَ عَلَی النّٰاسِ»

13-اکثریّت،معیار شناخت صحیح نیست. «أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ»

14-پشت کردن به راه انبیا،بزرگ‌ترین کفران نعمت است. «لاٰ یَشْکُرُونَ»

یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ«39»

ای دو یار زندانی من! آیا خدایان متعدّد و گوناگون بهتر است یا خداوند یکتای مقتدر؟

نکته‌ها:

انسان‌ها سه دسته‌اند:گروهی قالب پذیرند،مثل آب و هوا که از خود شکلی ندارند ودر هر ظرفی به شکل همان ظرف در می‌آیند.گروهی نفوذ ناپذیر و مقاوم هستند،همچون آهن و فولاد که در برابر فشار بیرونی ایستادگی می‌کنند.اما گروهی امام و راهبرند که دیگران را به رنگ حقّ درمی‌آورند.یوسف نمونه‌ای از انسان‌های دسته سوم است که در زندان نیز از مشرک،موحّد می‌سازد.

در قرآن در جاهای مختلف،از روش مقایسه و پرسش استفاده شده است که به نمونه‌هایی از آن درباره خداوند اشاره می‌کنیم:

کسی هست که بیافریند و سپس آنرا برگرداند؟

پیام‌ها:

1-مردم را با محبّت و عاطفه،صدا بزنید. «یٰا صٰاحِبَیِ»

2-انسان در برابر هم نشینان خود نیز مسئول است. «یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ»*

3-از مکان‌ها وزمان‌های حسّاس برای تبلیغ استفاده کنید. یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ ...(یوسف در زندان همین که می‌بیند به تعبیر خواب او نیاز دارند، فرصت را غنیمت شمرده و تبلیغ می‌کند.)

4-پرسش و مقایسه،یکی از راه‌های ارشاد و هدایت است. أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ ...

5-اعتقاد به توحید اساس ایمان است.(یوسف سرآغاز دعوت خود را توحید قرار داد) أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ ...*

6-خدایان متعدّد،عامل تفرقه و پراکندگی،و خدای واحد عامل یگانگی است.

أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ ...*

7-فطرت بشر از تفرقه و تشتّت بیزار است و یوسف از همین امر برای اثبات توحید بهره گرفته است. أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ ...*

8-وحدت و یگانگی،عامل قدرت و غلبه است. «الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ» *

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ أَمَرَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ«40»

شما غیر خدا چیزی را عبادت نمی‌کنید مگر اسم‌هایی(بی‌مسمّی)که شما وپدرانتان نامگذاری کرده‌اید(و)خداوند هیچ دلیلی(بر حقانیّت)آن نفرستاده است.کسی جز خدا حقّ فرمانروایی ندارد،او دستور داده که جز او را نپرستید.این دین پا بر جا و استوار است،ولی اکثر مردم نمی‌دانند.

پیام‌ها:

1-معبودهای غیر او واقعی نیستند،بلکه ساخته خیال مشرکان و نیاکان آنهاست.

مٰا تَعْبُدُونَ ... إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ

2-بسیاری از قدرت‌ها،سازمان‌ها،مؤسسات،سمینارها،قطعنامه‌ها،ملاقات‌ها و حمایت‌ها و محکومیت‌ها و عناوین و القاب دیگر،اسم‌های بی‌مسمّی وبت‌های مدرن روزگار ما هستند که بشر به جای خدا،دنباله‌رو آنان شده است. مٰا تَعْبُدُونَ ... أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا

3-سابقه و قدمت،دلیل حقانیّت نیست. «أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ»*

4-عقاید آدمی باید متکی بر دلیل وبرهان عقلی یا نقلی باشد. «مِنْ سُلْطٰانٍ»

5-در برابر هیچ فرمانِ غیر الهی،کرنش نکیند.زیرا فرمان دادن تنها حقّ خداوند است. «إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ»

6-عبادت خالصانه(توحید)،راه مستقیم و پابرجاست. «أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ»*

7-هر قانونی جز قانون الهی متزلزل است. «ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ»

8-جز بر عقیده محکم و استوار نباید اعتماد کرد. «ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ»*

9-بیشتر مردم به استواری دین خدا جاهلند. «ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ

لاٰ یَعْلَمُونَ» (یا جاهل بسیط که به جهل خود آگاه است یا جاهل مرکّب که خیال می‌کند می‌داند و در واقع نمی‌داند)

10-جهل ونادانی،زمینه‌ساز پیدایش شرک است. «لاٰ یَعْلَمُونَ»

یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَمّٰا أَحَدُکُمٰا فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً وَ أَمَّا الْآخَرُ فَیُصْلَبُ فَتَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیٰانِ«41»

ای دوستان زندانیم! امّا یکی از شما(آزاد می‌شود)و به ارباب خود شراب می‌نوشاند و دیگری به دار آویخته می‌شود و(آنقدر بالای دار می‌ماند که) پرندگان(با نوک خود)از سر او می‌خورند.امری که درباره آن از من نظر خواستید،حتمی و قطعی است.

نکته‌ها:

«رَبِّ» به حاکم،مالک و ارباب نیز اطلاق می‌شود.مثل،«ربّ الدار»یعنی صاحب خانه.

پس جمله‌ی «فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً» یعنی به ارباب خود شراب می‌دهد.

پیام‌ها:

1-کرامت افراد را رعایت کنید هر چند در خط فکری شما نباشند. «یٰا صٰاحِبَیِ»

2-در پاسخ‌گویی به مراجعان،باید نوبت مراعات شود. أَمّٰا أَحَدُکُمٰا ...(تعبیر اوّل برای کسی است که زودتر خوابش را گفته است.)

3-بعضی از رؤیاها اگر چه از شخص غیر موحّد باشد،می‌تواند تعبیر مهمّی داشته باشد. «فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً»

4-معبّر می‌تواند تعبیر خواب را بگوید هر چند ناگوار باشد.( «فَیُصْلَبُ» یعنی به دار آویخته شد)*

5-تعبیر خواب یوسف پیش‌بینی و حدس نیست،بلکه خبر قطعی از جانب خداست. «قُضِیَ الْأَمْرُ»

وَ قٰالَ لِلَّذِی ظَنَّ أَنَّهُ نٰاجٍ مِنْهُمَا اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ فَأَنْسٰاهُ الشَّیْطٰانُ ذِکْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِی السِّجْنِ بِضْعَ سِنِینَ«42»

و(یوسف)به آن زندانی که می‌دانست آزاد می‌شود گفت:مرا نزد ارباب خود بیاد آور.(ولی)شیطان یادآوری به اربابش را از یاد او برد،در نتیجه (یوسف)چند سالی در زندان ماند.

نکته‌ها:

«ظَنَّ» به معنای اعتقاد و علم نیز استعمال شده است.زیرا در آیه قبل،یوسف به صراحت وقاطعیّت از آزادی یکی واعدام دیگری خبر داده است.بنابراین «ظَنَّ» در اینجا به معنای گمانِ همراه با شک و تردید نیست.

«بِضْعَ» به عدد زیر ده گفته می‌شود و اکثر مفسّران مدّت زندان حضرت یوسف را هفت سال گفته‌اند.

در بعضی تفاسیر،جمله‌ی «فَأَنْسٰاهُ الشَّیْطٰانُ» را اینگونه ترجمه کرده‌اند که«شیطان یاد پروردگار را از ذهن یوسف برد و او به جای استمداد از خداوند به ساقی شاه توجّه کرد»و این برای یوسف ترک اولیٰ بود و لذا سال‌های دیگری را نیز در زندان ماند.امّا صاحب‌المیزان می‌نویسد:اینگونه روایات خلاف قرآن است،چون قرآن یوسف را از مخلصین دانسته و شیطان به مخلصین نفوذ ندارد.به علاوه در دو آیه بعد آمده که «قٰالَ الَّذِی نَجٰا مِنْهُمٰا وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ» فراموش کننده بعد از مدتّ‌ها یوسف را به خاطر آورد،از این معلوم می‌شود که فراموشی مربوط به ساقی بوده است نه یوسف.

پیام‌ها:

1-انبیا نیز از طرق معمول،مشکلات خود را حلّ می‌کنند،و این با توحید و توکّل منافاتی ندارد. «اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ»

2-هر تقاضایی رشوه نیست. «اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ» یوسف برای تعبیر خواب،مزد و رشوه‌ای درخواست نکرد،بلکه گفت:مظلومیتم را به شاه برسان.

3-برای اثبات بی گناهی و پاکی خود از هر طریق سالم برای رساندن شکوای خود به گوش مسئولین بهره ببرید. «اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ»*

4-کاخ نشینی و رفاه و آسایش،زمینه‌ساز فراموش کردن درد و رنج گرفتاران و بیچارگان است. نٰاجٍ ... فَأَنْسٰاهُ الشَّیْطٰانُ*

5-معمولاً افراد بعد از رسیدن به پست،مقام و رفاه،دوستان قدیمی را به فراموشی می‌سپارند. «فَأَنْسٰاهُ الشَّیْطٰانُ ذِکْرَ رَبِّهِ»

6-خروج یوسف از زندان و رفع اتهام از او،با اهداف شیطان ناسازگار بود،لذا دسیسه نمود. «فَأَنْسٰاهُ الشَّیْطٰانُ»

وَ قٰالَ الْمَلِکُ إِنِّی أَریٰ سَبْعَ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ وَ سَبْعَ سُنْبُلاٰتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یٰابِسٰاتٍ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی رُءْیٰایَ إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْیٰا تَعْبُرُونَ«43»

و(روزی)پادشاه(مصر)گفت:من هفت گاو فربه که هفت گاو لاغر آنها را می‌خورند و هفت خوشه سبز و(هفت خوشه)خشکیده‌ی دیگر را(در خواب)دیدم،ای بزرگان قوم! اگر تعبیر خواب می‌کنید درباره‌ی خوابم به من نظر دهید.

نکته‌ها:

تاکنون در این سوره،چهار خواب مطرح شده است؛خواب خود یوسف،خواب دو رفیق زندانی و خواب پادشاه مصر.خوابِ اوّل سبب دردسر برای او ولی تعبیر خواب دیگران، سبب عزّت او شد.در تورات آمده است:پادشاه یک نوبت در خواب دید،گاوهای لاغر گاوهای فربه را می‌خورند و نوبت دیگر،خوشه‌ی سبز در کنار خوشه‌های خشکیده را دید. ⁽¹⁾

درباره‌ی اینکه عزیز مصر،همان پادشاه مصر است یا آنان دو نفر هستند،گفتگو و اختلاف

نظر است که ما از آن می‌گذریم،زیرا نقشی در بحث ندارد.

در کتاب روضه‌ی کافی آمده است که خواب دیدن سه نوع است:گاهی بشارت الهی،گاهی ایجاد وحشت از شیطان و گاهی خواب‌های بی‌سروته وپریشان. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-خداوند با خواب دیدن یک شاه ظالم،(به شرطی که تعبیر کننده‌اش یوسف باشد)ملّتی را از قحطی نجات می‌دهد. «قٰالَ الْمَلِکُ إِنِّی أَریٰ»

2-اشیا و حیوانات،در عالم رؤیا نماد و سمبل مشخصّی دارند.(مثلاً گاو لاغر، سمبل قحطی و گاو چاق،سمبل فراوانی است) «سَبْعَ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ» *

3-رؤسا و قدرتمندان با اندک خاطره‌ی ناگواری،احساس خطر می‌کنند که مبادا قدرت از آنها گرفته شود. قٰالَ الْمَلِکُ إِنِّی أَریٰ ... أَفْتُونِی فِی رُءْیٰایَ

4-حاکمان نیاز به مشورت افراد خبره در امور مختلف دارند. «یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی»*

5-برای تعبیر خواب،باید به اهل آن مراجعه کرد و نباید به تعبیر هرکس توجّه نمود. أَفْتُونِی ... .إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْیٰا تَعْبُرُونَ

قٰالُوا أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتَأْوِیلِ الْأَحْلاٰمِ بِعٰالِمِینَ«44»

(اطرافیان پادشاه)گفتند:خواب‌هایی پریشان است و ما به تعبیر خواب‌های آشفته دانا نیستیم.

نکته‌ها:

«أَضْغٰاثُ» جمع«ضَغث»به معنای مخلوط کردن و«ضِغْث»به معنای دسته چوبِ مختلط است. «أَحْلاٰمٍ» جمع«حلم»به معنای خواب پریشان است. «أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ» یعنی خواب‌های پراکنده ودرهمی که معّبر نمی‌تواند سرنخی از آنرا به دست آورد.

پیام‌ها:

1-ندانستن و جهل خود را توجیه نکنید.(اشراف چون تعبیر صحیح خواب را نمی‌دانستند گفتند:خواب شاه پریشان است.) «قٰالُوا أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ»

2-چه بسا خواب‌هایی که به نظر پراکنده می‌رسند،قابل تعبیرند. قٰالُوا أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ ...*

3-کار را باید به کاردان سپرد.(کارشناس تعبیر می‌کند،ولی غیر کارشناس می‌گوید خواب پریشان و غیر قابل تعبیر است.) «مٰا نَحْنُ بِتَأْوِیلِ الْأَحْلاٰمِ بِعٰالِمِینَ»

وَ قٰالَ الَّذِی نَجٰا مِنْهُمٰا وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِیلِهِ فَأَرْسِلُونِ«45»

و آن کس از آن دو(زندانی)که نجات یافته بود،پس از مدّتی(یوسف را)به خاطر آورد،و(به عزیز مصر)گفت:مرا(به سراغ یوسف)بفرستید تا(از تعبیر خواب)شما را با خبر کنم.

نکته‌ها:

«أُمَّةٍ» گرچه به معنای اجتماع مردم است،ولی در اینجا به اجتماع روزها(مدّت‌ها)اطلاق شده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-خوبی‌ها،دیر یا زود اثر خود را نشان می‌دهند. «ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ»

2-فقط هنگام نیاز به فکر دوستان نباشیم.(همین که به تعبیر خواب نیاز پیدا کردند،یاد یوسف افتادند.) «وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ»*

3-رسیدن به مقام و موقعیّت،معمولاً انسان‌ها را نسبت به گذشته دچار فراموشی می‌کند. «وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ»*

4-کسی که دیگران را به کاری راهنمایی کند،گویا خود او آن کار را انجام داده

است. «أَنَا أُنَبِّئُکُمْ»

5-هم‌زندانی یوسف علیه السلام به اندازه‌ای به خبرگی یوسف اعتماد داشت که از طرف خود به پادشاه وعده قطعی به تعبیر خواب داد. «أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِیلِهِ»*

6-آگاهان را به جامعه معرفی کنیم،تا مردم از آنان بهره‌مند شوند. «فَأَرْسِلُونِ»

7-بعضی از کارشناسان در انزوا به سرمی‌برند از آنان غافل نشوید. «فَأَرْسِلُونِ»

8-ما باید به سراغ استاد برویم،نه آنکه استاد را احضار کنیم. «فَأَرْسِلُونِ»*

یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ أَفْتِنٰا فِی سَبْعِ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ وَ سَبْعِ سُنْبُلاٰتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یٰابِسٰاتٍ لَعَلِّی أَرْجِعُ إِلَی النّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَعْلَمُونَ«46»

(فرستاده شاه،وارد زندان شد و گفت:)ای یوسف! ای مرد راستگوی! درباره‌ی(این خواب که)هفت گاو فربه هفت گاو لاغر را می‌خورند و هفت خوشه‌ی سبز و(هفت خوشه‌ی)خشکیده دیگر،به ما نظر بده تا به سوی مردم برگردم،شاید آنان(از اسرار خواب)آگاه شوند.

نکته‌ها:

«صدیق»به کسی گفته می‌شود که گفتار،رفتار و اعتقادش،همدیگر را تصدیق کنند.

دوست یوسف چون رفتار و کلام یوسف را در زندان دیده بود و از سوی دیگر،تعبیرهای خواب خودش و دوستش را مطابق واقع دیده بود،یوسف را صدّیق صدا زد.

خداوند ابراهیم را«صدّیق»خوانده، «إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً» ⁽¹⁾و او را خلیل خود کرد؛ «وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً» ⁽²⁾

مریم را صدّیقه خوانده، «وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ» ⁽³⁾و او را برگزید؛ «إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاکِ» ⁽⁴⁾

یوسف را صدّیق شمرده، «یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ» ⁽¹⁾و هرگونه مکنت به او داد؛ «وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ» ⁽²⁾

ادریس را صدّیق خوانده، «إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً» ⁽³⁾و او را صاحب مقام رفیع دانسته است.

«رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا» ⁽⁴⁾

و برای کسانی که در آن درجه نیستند،همراه بودن با صدیقین است. فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ ... ⁽⁵⁾

«صدیق»،از القابی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به حضرت علی علیه السلام داده است. ⁽⁶⁾

جمله‌ی «لَعَلَّهُمْ یَعْلَمُونَ» احتمال دارد به معنی واقف شدن مردم به وجود ارزشی یوسف باشد.یعنی به سوی مردم برگردم تا آنها بدانند که تو چه گوهری هستی.

پیام‌ها:

1-قبل از درخواست،سزاوار است از کمالات شخص تجلیل شود. «یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ»

2-سؤالات و مشکلات خود را از افراد خوش سابقه،صدّیق،راستگو و راست کردار بپرسیم. أَیُّهَا الصِّدِّیقُ أَفْتِنٰا ...

3-حکومت‌ها نیازمند نظرات دانشمندان و نخبگانند. یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ أَفْتِنٰا ...*

قٰالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَباً فَمٰا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمّٰا تَأْکُلُونَ«47»

(یوسف در جواب)گفت:هفت سال پی‌درپی کشت کنید و آنچه را درو کردید،جز اندکی را که می‌خورید،در خوشه‌اش کنار بگذارید.

نکته‌ها:

یوسف علیه السلام بدون گلایه و شکوه از رفیق که چرا او را فراموش کرده و بدون آنکه قید و شرطی برای تعبیر خواب پادشاه تعیین کند،فوری به تعبیر خواب پرداخت،زیرا کتمان دانش به ویژه در هنگام نیاز جامعه به آن،امری به دور از شأن انسان‌های پاک و نیکوکار است.

یوسف به جای تعبیر خواب،راه مقابله با قحطی را با برنامه‌ای روشن بیان کرد تا نشان دهد علاوه بر علم تعبیر خواب،قدرت برنامه‌ریزی و مدیریّت دارد.

علم کشاورزی و سیاست ذخیره‌سازی و لزوم صرفه‌جویی در مصرف،از این آیه استفاده می‌شود.

پیام‌ها:

1-طرح و برنامه‌های سازنده خود را بدون منّت و چشم‌داشت عرضه کنیم. «قٰالَ تَزْرَعُونَ»*

2-برای نجات جامعه بایستی از مشکلات شخصی چشم پوشید.(یوسف سخنی از زندانی بودن خود که مسئله‌ی شخصی است،چیزی نگفت،بلکه به فکر حلّ مشکل مردم بود) قٰالَ تَزْرَعُونَ ...*

3-مدیریّت بحران و اداره جامعه در شرایط حاد و دشوار از وظایف اصلی حکومت است. قٰالَ تَزْرَعُونَ ...*

4-حکومت‌ها باید قحطی و خشکسالی را پیش‌بینی کنند و در ایّام فراخی با تدبیر از فشار مشکلات بکاهند. تَزْرَعُونَ ...*

5-به هنگام مناسب بودن شرایط حداکثر بهره‌برداری را باید نمود. تَزْرَعُونَ ...*

6-در مواقعی که بحرانی در پیش است باید بر ظرفیّت تولید و کار افزود.

تَزْرَعُونَ ...*

7-مردان خدا،باید برای رفاه مردم فکر کنند و طرح‌های دراز مدّت و کوتاه مدّت داشته باشند. «قٰالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ»

8-زمان،عنصر بسیار مهمی در برنامه ریزی و مدیریّت است. «سَبْعَ سِنِینَ»*

9-فقط تشریح وضعیّت کافی نیست،باید طرح و برنامه داد. تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَباً ...*

10-برنامه‌ریزی در تولید «تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ» و صرفه جویی و ذخیره‌سازی «فَذَرُوهُ» یک ضرورت است.(در حالی که جوامع عقب مانده بدون توجّه به این مراحل فقط مصرف می‌کنند.)*

11-کنترل حکومت بر روند تولید و توزیع،در شرایط بحرانی امری ضروری است. تَزْرَعُونَ ... فَذَرُوهُ ...

12-گندم اگر به خوشه باشد بر عمرش اضافه می‌شود. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ»

13-می‌توان با برنامه‌ریزی،خود را برای مقابله با حوادث طبیعی همچون قحطی،زلزله و سیل آماده کرد. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ»

14-برنامه‌ریزی و تدبیر برای آینده،منافاتی با توکل و تسلیم در برابر امر خدا ندارد. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ» (با تدبیر،به استقبال تقدیر برویم.)

15-طرحها باید قابلیّت عملی داشته باشند. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ» (بهترین شیوه عملی در آن زمانِ بدون سیلو و تکنولوژی،واگذاردن گندم در خوشه بود.)

16-هر تلخی‌ای بد نیست.همین قحطی مقدّمه‌ی حاکمیّت یوسف شد وهمچنین مقدّمه صرفه‌جویی وکار بیشتر در میان مردم گشت. «تَزْرَعُونَ، فَذَرُوهُ، إِلاّٰ قَلِیلاً»

17-آینده‌نگری وبرنامه‌ریزی بلند مدّت برای مقابله با مشکلات اقتصادی جامعه،لازمه مدیریّت کشور است. تَزْرَعُونَ ... فَذَرُوهُ ... إِلاّٰ قَلِیلاً

18-صرفه‌جویی امروز،خودکفایی فردا واسراف امروز،نیاز فردا را بدنبال دارد.

«قَلِیلاً مِمّٰا تَأْکُلُونَ»

19-رؤیای کافران نیز می‌تواند بیانگر واقعیّت‌ها و حاوی دستورالعمل‌هایی برای حفظ جامعه باشد.

20-امروز باید برای فردای بهتر کوشش کرد. تَزْرَعُونَ ... ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ*

ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ سَبْعٌ شِدٰادٌ یَأْکُلْنَ مٰا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمّٰا تُحْصِنُونَ«48»

سپس بعد از آن،هفت سال سخت می‌آید که مردم آنچه را برایشان از پیش ذخیره کرده‌اید خواهند خورد جز اندکی که(برای بذر)حفظ می‌کنید.

ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عٰامٌ فِیهِ یُغٰاثُ النّٰاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ«49»

سپس بعد از آن،سالی فرا می‌رسد که به مردم در آن سال باران می‌رسد (و مشکل قحطی تمام می‌شود)ودر آن سال مردم(به خاطر وسعت و فراوانی،از میوه‌ها ودانه‌های روغنی)عصاره می‌گیرند.

نکته‌ها:

«یُغٰاثُ النّٰاسُ» یا از«غوث»است،یعنی مردم از جانب خداوند یاری می‌شوند و یا از «غیث»است،یعنی باران می‌بارد و حوادث تلخ پایان می‌پذیرد. ⁽¹⁾

هفت گاو فربه و لاغر و هفت خوشه سبز و خشک که در خواب آمده بود،توسط یوسف به 14 سال نعمت و قحطی تعبیر شد،امّا سال پانزدهم که سال نزول باران و فراوانی بود و در خواب پادشاه نیامده بود،خبر از غیب است که یوسف از جانب خداوند مطرح کرد،تا زمینه برای اعلام نبوّتش فراهم باشد. ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عٰامٌ ...

شرایط یک مدیریّت کارآمد در جامعه:

1.اعتماد مردم. «إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ»

2.صداقت. «یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ»

3.علم و دانایی. «عَلَّمَنِی رَبِّی»

4.پیش‌بینی صحیح. «فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ»

5.اطاعت مردم.زیرا مردم طرح یوسف را اجرا کردند.

پیام‌ها:

1-مردم را نسبت به شداید و سختی‌های آینده آگاه کنیم تا آمادگی مقابله با آن را داشته باشند. «ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ سَبْعٌ شِدٰادٌ»*

2-پس‌انداز وبرنامه‌ریزی برای ایّام ناتوانی،ارزشمند است. «سَبْعٌ شِدٰادٌ یَأْکُلْنَ مٰا قَدَّمْتُمْ»

3-آینده نگری و برنامه‌ریزی می‌تواند ملّتی را از طوفان‌های سخت حوادث عبور دهد. «یَأْکُلْنَ مٰا قَدَّمْتُمْ»*

4-در مصرف،مقداری را برای بذر و سرمایه ذخیره کنید.( «مِمّٰا تُحْصِنُونَ» یعنی در حصن و حرز ذخیره کردن.)

5-در شرایط سخت باید پایه‌ها و سرمایه‌های اصلی را حفظ کرد. «مِمّٰا تُحْصِنُونَ»*

6-روشهای نگاهداری وتبدیل مواد غذایی را بیاموزیم تا از بین نروند. «مِمّٰا تُحْصِنُونَ»*

7-بعد از سختی،آسانی است. «ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عٰامٌ فِیهِ یُغٰاثُ النّٰاسُ»*

8-مردم را به آینده امیدوار کنیم تا بتوانند سختی‌ها را تحمّل کنند. «ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عٰامٌ فِیهِ یُغٰاثُ»*

9-پیش بینی وضع هوا و بارندگی امری مفید در برنامه ریزی کشاورزی است.

یَأْتِی ... عٰامٌ فِیهِ یُغٰاثُ*

10-بعضی از رؤیاها می‌تواند بازگو کننده‌ی رخدادهای آینده و رموز راهگشا

برای انسان باشد. «یُغٰاثُ النّٰاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ»

11-برای دفع مشکل مردم اقدام کنیم،هر چند مردم منطقه و کشور ما نباشند.

(طرح یوسف برای منطقه خودش نبود)*

12-علم و دانش،رمز پیشرفت و بقای حکومت‌ها وامنیّت ورفاه جامعه است.

(طرح و برنامه یوسف برای مبارزه با قحطی و خشکسالی،از دانش او حکایت دارد)*

وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ فَلَمّٰا جٰاءَهُ الرَّسُولُ قٰالَ ارْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ فَسْئَلْهُ مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ اللاّٰتِی قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ إِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلِیمٌ«50»

و پادشاه گفت:او را نزد من آورید،پس چون فرستاده‌ی شاه نزد وی آمد (یوسف)گفت:نزد آقای خود برگرد و از او بپرس که ماجرای آن زنانی که دستانشان را بریدند چه بود؟همانا پرودگار من،به حیله آنان آگاه است.

نکته‌ها:

یوسف با تعبیر خواب پادشاه و ارائه برنامه‌ای سنجیده،آن هم بدون توقّع و قید و شرطی، ثابت کرد که او یک مجرم و زندانی عادی نیست،بلکه انسانی فوق‌العاده و داناست.

وقتی فرستاده‌ی شاه به سوی یوسف آمد،فوراً از خبر آزادی استقبال نکرد،بلکه درخواست کرد که پرونده سابق دوباره بررسی شود،زیرا او نمی‌خواست مشمول عفو شاهانه شود،بلکه می‌خواست بی‌گناهی و پاکدامنی او ثابت شود و به شاه بفهماند که در رژیم او تا چه اندازه فساد و بی‌عدالتی حاکم شده است.

در حدیث می‌خوانیم:که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:از صبر یوسف در شگفتم که وقتی عزیز مصر نیاز به تعبیر خواب پیدا کرد نگفت تا از زندان آزاد نشوم نمی‌گویم،امّا زمانی که

خواستند او را آزاد کنند،بیرون نیامد تا رفع تهمت شود. ⁽¹⁾

شاید یوسف به خاطر رعایت احترام عزیز مصر،از همسر او نام نبرد و اشاره به مجلس میهمانی کرد. «قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ»

پیام‌ها:

1-مغزهایی که کشور بدانها احتیاج دارد و زندانی هستند،اگر مرتکب جنایتی نشده‌اند،باید با کمک دولت آزاد شوند. «وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ»

2-برای استفاده از مغزهای متفکّر(بویژه در شرایط بحرانی)درنگ جایز نیست.

«وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ»*

3-حاکمان،نیازمند انسان‌های اندیشمند،با تدبیر و بزرگ هستند. «وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ»*

4-اگر خدا بخواهد پادشاه را نیازمند برده زندانی می‌کند. «قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ»*

5-یوسف علیه السلام،پادشاه مصر را ارباب خود نمی‌دانست. «ارْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ»*

6-احترام رهبران و حاکمان را هر چند کافر باشند نزد زیردستانشان باید نگاهداشت. «ارْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ»*

7-آزادی،به هر قیمتی ارزش ندارد.اثبات بی‌گناهی مهم‌تر از آزادی است. «ارْجِعْ إِلیٰ رَبِّکَ فَسْئَلْهُ»

8-فرد زندانی که علی‌رغم آزادی،پیشنهاد بررسی پرونده را می‌دهد،پاک است.

«فَسْئَلْهُ»

9-یوسف،اول ذهن مردم را پاک کرد،بعد مسئولیّت پذیرفت. «مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ»

10-دفاع از آبرو و حیثیّت،واجب است. «مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ» 11-دادخواهی از حاکمان غیر الهی جایز است. فَسْئَلْهُ مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ ...*

12-در موارد حساس(مانند موقعیّت یوسف علیه السلام در برابر پادشاه)نبایستی به

جهت حفظ آبروی برخی،حقایق را پنهان کرد. مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ ...*

13-اشاره یوسف به «قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ» شاید به این جهت بود که این واقعه جنبه عمومی‌تری داشت و قابل انکار نبود. «مٰا بٰالُ النِّسْوَةِ اللاّٰتِی قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ»*

14-گناهان و مسائل اخلاقی را در لفّافه و پوشش بگوییم. «إِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلِیمٌ»*

15-گرچه کید دشمن عظیم است،امّا خداوند نیز به همه کیدها آگاه است و دوستان خود را از کیدها حفظ می‌کند. «إِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلِیمٌ»*

قٰالَ مٰا خَطْبُکُنَّ إِذْ رٰاوَدْتُنَّ یُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ قٰالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِیزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ«51»

(پادشاه به زنان)گفت:وقتی از یوسف کام می‌خواستید چه منظور داشتید؟زنان گفتند:منزه است خدا،ما هیچ بدی از او نمی‌دانیم.همسر عزیز گفت:اکنون حقیقت آشکار شد،من(بودم که)از او کام خواستم و بی‌شک او از راستگویان است.

نکته‌ها:

«خطب»دعوت شدن برای امر مهم را گویند.«خطیب»کسی است که مردم را به هدفی بزرگ دعوت می‌کند. «حَصْحَصَ» از«حصّه»یعنی جدا شدن حقّ از باطل است. ⁽¹⁾

در این ماجرا یکی از سنّت‌های الهی محقّق شده است،که به خاطر تقوای الهی،گشایش ایجاد می‌شود. «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» ⁽²⁾هرکس از خدا پروا کند،برای او راه خروج و گشایش قرار می‌دهد و از جایی که حسابش را نمی‌کند،به او روزی می‌رساند.

پیام‌ها:

1-گاهی که گره کور می‌شود،شخص اوّل کشور باید خود پرونده را بررسی و دادگاه تشکیل دهد. «قٰالَ مٰا خَطْبُکُنَّ»

2-افراد متّهم را دعوت کنید تا از خود دفاع کنند. «مٰا خَطْبُکُنَّ» حتّی زلیخا نیز حضور داشت. «قٰالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِیزِ»

3-به دنبال تلخی‌ها شیرینی‌ها است.در برابر «أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً» ، «مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ» آمده است.

4-زنان مصر نه تنها بر خطاکار نبودن یوسف اعتراف کردند،بلکه هر نوع بدی و انحرافی را از او نفی کردند.( «مِنْ سُوءٍ» یعنی هیچ عیب و گناهی بر او نیست)*

5-حقّ برای همیشه،مخفی نمی‌ماند. «الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ»

6-روشن شدن برخی پرونده‌ها و حقایق نیاز به زمان دارد. «الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ»*

7-وجدان‌ها،روزی بیدار شده واعتراف می‌کنند. «أَنَا رٰاوَدْتُهُ» چنانکه فشار جامعه و محیط،گردنکشان را به اعتراف وادار می‌کند.(همسر عزیز همین که دید تمام زنان به پاکدامنی یوسف اقرار کردند،او نیز به اعتراف گردن نهاد.)

8-عزیز مصر خواست مراوده‌ی زلیخا با یوسف علیه السلام مخفی بماند،ولی خداوند آن را بر همه‌ی عالمیان و برای همیشه آشکار کرد تا پاکی یوسف اثبات گردد.

قٰالَتِ ... أَنَا رٰاوَدْتُهُ*

9-آنگاه که خدا بخواهد،دشمن،خود وسیله‌ی نجات و رفع اتّهام می‌شود. «إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ»*

ذٰلِکَ لِیَعْلَمَ أَنِّی لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی کَیْدَ الْخٰائِنِینَ«52»

(یوسف گفت:)این(اعاده حیثیّت)برای آن بود که(عزیز)بداند من در نهان به او خیانت نکرده‌ام و قطعاً خداوند نیرنگ خائنان را به جایی نمی‌رساند.

نکته‌ها:

در اینکه این آیه کلام یوسف علیه السلام است و یا ادامه کلام همسر عزیز مصر،دو نظر وجود دارد؛ برخی از تفاسیر ⁽¹⁾آن را ادامه سخن یوسف می‌دانند و برخی دیگر، ⁽²⁾ادامه سخنان همسر عزیز مصر می‌شمارند،ولی با توجّه به محتوای آیه،نظر اوّل درست است و نمی‌تواند کلام همسر عزیز مصر باشد.زیرا چه خیانتی بالاتر از اینکه یک نفر بی‌گناه،سالها در زندان بماند.

یوسف علیه السلام با این سخن،دلیل تأخیر خودش را برای خروج از زندان،بررسی مجدد پرونده و اعاده‌ی حیثیّت مطرح می‌کند.

پیام‌ها:

1-شخص کریم درصدد انتقام نیست،به دنبال اعاده‌ی حیثیّت و کشف حقیقت است. «ذٰلِکَ لِیَعْلَمَ»

2-سوءظن‌ها را از اذهان برطرف کنیم. ذٰلِکَ لِیَعْلَمَ ...*

3-سوء قصد به همسر مرد،خیانت به مرد است. «لَمْ أَخُنْهُ»

4-خیانت،کاری ناپسند است،هر چند در حقّ کافر باشد. «لَمْ أَخُنْهُ»*

5-نشان ایمان واقعی،خیانت نکردن در پنهانی و خفاست. «لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ»

6-خائن برای کار خویش با توجیه خلافش،نقشه می‌کشد. «کَیْدَ الْخٰائِنِینَ»

7-یوسف تلاش می‌کرد تا پادشاه را متوجّه سازد که اراده‌ی خداوند و سنّت الهی،نقش تعیین کننده‌ای در حوادث و رخدادها دارد. أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی ...

8-خائن،به نتیجه نمی‌رسد و خوش عاقبت نیست.آری! اگر ما پاک باشیم؛ «لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ» خداوند اجازه نمی‌دهد،ناپاکان آبروی ما را برباد دهند. «أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی کَیْدَ الْخٰائِنِینَ»

9-از سنن الهی،عدم موفقیّت خائنان و شکست و رسوایی آنان است. «أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی کَیْدَ الْخٰائِنِینَ»*

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ«53»

و من نفس خود راتبرئه نمی‌کنم،چرا که نفس آدمی بدون شک همواره به بدی امر می‌کند،مگر آن که پروردگارم رحم کند که همانا پروردگار من آمرزنده‌ی مهربان است.

نکته‌ها:

در قرآن برای نفس،حالاتی بیان شده است از جمله:

1.نفس امّاره که انسان را به سوی زشتی‌ها سوق می‌دهد و اگر با عقل و ایمان مهار نشود، انسان یکباره سقوط می‌کند.

2.نفس لوّامه،حالتی است که انسان خلافکار خود را ملامت و سرزنش می‌کند و اقدام به توبه و عذرخواهی می‌کند.و در سوره قیامت از آن یاد شده است.

3.نفس مطمئنّه،حالتی است که تنها انبیا و اولیا وتربیت شدگان واقعی آنان دارند ودر هر وسوسه وحادثه‌ای،پیروزمندانه بیرون می‌آیند و دلبسته‌ی خدایند.

یوسف علیه السلام عدم خیانت و سربلندی خود را در این آزمایش،مرهون لطف و رحم خداوند می‌داند و به عنوان یک انسان که دارای طبیعت انسانی است،خود را تبرئه نمی‌کند.

در روایات متعدّد،خطرات نفس مطرح شده و راضی بودن از نفس را نشانه‌ی فساد عقل و بزرگ‌ترین دام شیطان دانسته‌اند. ⁽¹⁾

امام سجاد علیه السلام در دعای مناجات الشاکّین،برای نفس پانزده خطر بیان نموده که توجّه به آن مفید است.

پیام‌ها:

1-هرگز خود را به پاکی مستائیم و تبرئه نکنیم. «مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی»

2-شرط کمال آن است که حتّی اگر همه مردم او را کامل بدانند،او خود را کامل نداند.در ماجرای حضرت یوسف،برادران،همسر عزیز مصر،شاهد، پادشاه،شیطان،زندانیان همه گواهی به کمال او می‌دهند،ولی خودش می‌گوید: «مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی»

3-خطر هوای نفس جدّی است،آن را ساده ننگرید. «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ» در آیه،چهار نوع تأکید بکار رفته است.(انّ،لام تأکید،صیغه‌ی مبالغه و جمله‌ی اسمیه)

4-انبیا با آنکه معصوم‌اند،اما غرائز انسانی دارند. «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ»

5-هم از پاکی و عفّت خود در برابر تهمت‌ها باید دفاع کرد و هم به شرور نفس اعتراف نمود و به خدا پناه برد. «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ»*

6-نفس،خواهش خود را تکرار می‌کند تا انسان را گرفتار کند. «لَأَمّٰارَةٌ»

7-نفس انسان به طور طبیعی وغریزی،اگر در مدار لطف حقّ قرار نگیرد،گرایش منفی دارد. «لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ»

8-تنها رحمت او مایه نجات است.اگر انسان به حال خود رها شود،سقوط می‌کند. «إِلاّٰ مٰا رَحِمَ»

9-یوسف،تحت تربیت مخصوص خداوند است.کلمه «رَبِّی» تکرار شده است.

10-مربّی باید رحمت و بخشش داشته باشد. «إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ»

11-بخشودگی،مقدّمه‌ی دریافت رحمت الهی است.اوّل می‌فرماید: «غَفُورٌ» بعد می‌فرماید: «رَحِیمٌ»

12-علی‌رغم تمام خطرات،از رحمت او مأیوس نشویم. «غَفُورٌ رَحِیمٌ»

وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی فَلَمّٰا کَلَّمَهُ قٰالَ إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ«54»

و پادشاه گفت:یوسف را نزد من آورید تا وی را(مشاور)مخصوص خود قرار دهم.پس چون با او گفتگو نمود،به او گفت:همانا تو امروز نزد ما دارای منزلتی بزرگ و فردی امین هستی.

نکته‌ها:

در«لسان العرب»آمده:هرگاه انسان کسی را محرم اسرار خود قرار دهد و در امور خویش او را مداخله دهد،گفته می‌شود: «أَسْتَخْلِصْهُ» .

یوسف علیه السلام وقتی از زندان آزاد می‌شود بر در زندان جملاتی چند می‌نویسد که سیمای زندان در آن جملات ترسیم شده است:«هذا قبور الاحیاء،بیت الاحزان،تجربة الاصدقاء و شماتة الاعداء»یعنی؛زندان گورستان زندگان،خانه غمها،محل آزمودن دوستان وشماتت دشمنان است. ⁽¹⁾

پادشاه وقتی پی به صداقت و امانت یوسف می‌برد و در او خیانتی نمی‌یابد،او را برای خود برمی‌گزیند.اگر خداوند از بنده خیانت نبیند چه خواهد کرد!؟حتماً او را برای خود بر خواهد گزید که قرآن درباره‌ی پیامبران چنین تعبیری دارد: «وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ» ⁽²⁾، «وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» ⁽³⁾

پادشاه با «لَدَیْنٰا» اعلام کرد که یوسف در حکومت ما جایگاه دارد نه تنها در دل من،پس همه مسئولین باید از او اطاعت کنند.

قدرت داشتن و امین بودن در کنار هم ارزشمند است،زیرا اگر امین باشد ولی امکانات نداشته باشد،قدرت انجام کاری را ندارد واگر مکین باشد امّا امین نباشد،حیف و میل بیت‌المال می‌کند.

چنانکه حضرت علی علیه السلام خطاب به مالک اشتر استاندار خود می‌فرماید:بعد از شناسایی و

گزینش کارمندان،به آن حقوق مکفی بده.«اسبغ علیهم الارزاق» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-خداوند اگر بخواهد،اسیر دیروز را امیر امروز قرار می‌دهد. «قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی»

2-در برابر خدمات افراد باید عکس العمل نشان داد و از آنان تقدیر کرد.(در برابر تعبیر خواب دستور داد که او را آزاد کنند) «ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی»*

3-افراد مشرک وکافر هم از کمالات معنوی لذّت می‌برند.فطرت کمال دوستی، در هر انسانی وجود دارد. «أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی»

4-برای تصدّی اعطای پست‌های مهم و کلیدی علاوه بر تدبیر و کاردانی، محبوبیّت و مقبولیّت نیز بسیار مهم است.(یوسف در اثر عفّت،تدبیر،تعبیر خواب و بزرگواری،محبوبیّت خاصّی پیدا کرد،لذا عزیز مصر گفت او برای خودم باشد) «أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی»*

5-پاکی،امانت،صداقت و عفاف،پادشاهان را نیز به تواضع وا می‌دارد.

«أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی»*

6-تا مرد سخن نگفته باشد،عیب وهنرش نهفته باشد. «فَلَمّٰا کَلَّمَهُ قٰالَ»

7-در گزینش‌ها،مصاحبه حضوری نیز مفید است. «فَلَمّٰا کَلَّمَهُ»

8-برای اعطای مسئولیّت‌های بسیار مهم،گاه لازم است شخص اوّل مملکت، خود مصاحبه حضوری کند. «فَلَمّٰا کَلَّمَهُ»*

9-پست‌های بزرگ و کلیدی را به افراد شایسته و امتحان داده واگذار کنید. فَلَمّٰا کَلَّمَهُ قٰالَ إِنَّکَ الْیَوْمَ ...*

10-انسان صادق و امین حتّی در جمع کافران نیز مقبول و مورد احترام است.

( «لَدَیْنٰا» شامل همه‌ی کارگزاران می‌شود) «إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ»*

11-زنان مصر جمال یوسف دیدند،دل از کف دادند و دست بریدند؛پادشاه امانت و پاکی او را دید مُلک مصر را در اختیارش نهاد.اگر همه کمالات یوسف بر آنان آشکار می‌شد چه می‌کردند؟*

12-وقتی به امانت و توان و صداقت کسی اطمینان پیدا کردید،در واگذاری مسئولیّت به او درنگ نکنید. «إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ»*

13-مشاور خاص مسئولین کشوری،باید اهل تقوا،تدبیر،قدرت برنامه‌ریزی و امانت باشد. أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی ... مَکِینٌ أَمِینٌ (یوسف جامع همه اینها بود.)