العبقری الحسان فی احوال مولانا صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف جلد 2

مشخصات کتاب‌

سرشناسه : نهاوندی علی‌اکبر، ۱۲۳۸ - ۱۳۲۹.‬

عنوان و نام پدیدآور : العبقری‌الحسان فی احوال مولانا صاحب‌الزمان / مولف علی‌اکبر نهاوندی ؛ تحقیق و تصحیح صادق برزگر بفرویی - حسین احمدی‌قمی.

مشخصات نشر : قم مسجد مقدس جمکران‬ ۱۳۸۸ - .‬‬‬‬

مشخصات ظاهری : 9ج.

شابک : ۵۰۰۰۰ ریال‬‬‬ : دوره ، چاپ دوم ‬‬: ‭978-964-973-102-5‬ ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج.۱)‮ ؛ : ج. ۱ ، چاپ دوم ‬‬‬‌‌‭978-964-973-103-2 :‬ ؛ ج. ۲ ، چاپ دوم ‬‬‬‬‬ ‭978-964-973-104-9‬ ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (چ.۲)‮ ؛ ج. ۳ ، چاپ دوم ‬‬‬‌‌‭978-964-973-105-6 :‬ ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج.۳)‬ ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج. ۴ ‬ ؛ ج. ۴ ، چاپ دوم ‬‬‬‬‌‌‭978-964-973-106-3 :‬ ؛ ج. ۵ ، چاپ دوم ‬‬‬‬‌‌‭978-964-973-107-0 :‬ ؛ ۴۲۰۰۰۰ ریال (ج.۵)‮‬ ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج. ۶ ‬ ؛ ۴۲۰۰۰ ریال (ج. ۷ ‬ ؛ ج. ۶ ، چاپ دوم ‬‬‬‬: ‭978-964-973-108-7‬ ؛ ۴۲۰۰۰ ریال‌‬: ج. ۷‌‌‭‭‭978-964-973-109-4 : ؛ ۴۲۰۰۰۰ ریال (ج.۸)‬

یادداشت : ج. ۴، ۶ و ۸ (بخش دوم٬ چاپ اول: بهار ۱۳۸۶).‬

یادداشت : ج.۱ و ۲ (چاپ اول: بهار ۱۳۸۶)‮‬

یادداشت : ج.۳، ۵ و ۷ (بخش اول، چاپ اول: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱ - ۸ ( چاپ دوم ).

مندرجات : ج. ۲ . بساط دوم.- ج. ۳ . بساط سوم ، بخش اول.- ج. ۴ . بساط سوم ، بخش دوم.- ج. ۵ . بساط چهارم ، بخش اول.- ج. ۶ . بساط چهارم ، بخش دوم.- ج. ۷ . بساط پنجم ، بخش اول.- ج. ۸ . بساط پنجم ، بخش دوم

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم ۲۵۵ق -

شناسه افزوده : برزگر، صادق ۱۳۵۲ - مصحح

شناسه افزوده : احمدی قمی حسین ۱۳۴۱ - مصحح

رده بندی کنگره : ‭‭‭‭‭‭‭‭‭‭BP۲۲۴/۴‬‬‌‌‭‬‭/ن۹۳ع۲ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ‭‬‭۲۹۷/۴۶۲‬

شماره کتابشناسی ملی : ‎۱‎۱‎۴‎۳‎۵‎۱‎۷

اشاره

بساط دوم

مولف: علامه کبیر حضرت آیت الله حاج آقا شیخ علی اکبر نهاوندی قدس سره

تحقیق و تصحیح:

صادق برزگر بفرویی - حسین احمدی قمی

[دیباچه]

هذا هو المسک الاذفر فی الولادة و معجزات الحجّة المنتظر و هو البساط الثّانی فی الکتاب المستطاب المسمّی بالعبقریّ الحسان فی احوال مولینا صاحب الزّمان علیه صلوات اللّه الملک المنّان

بسم اللّه الرحمن الرحیم

«الحمد للّه الملک المنّان الّذی خلق الأکوان للإنسان و خلق الإنسان مرآة لصفاته العظیمة الشّأن و الصلاة و السّلام علی خلاصة العدنان محمّد المبعوث علی الإنس و الجان و أحمد المنعوت فی التورات و الإنجیل و القرآن و علی آله و أولاده خلفاء الرّحمن و حلفاء الفردین خصوصا علی بقیّة اللّه مهدیهم الصّاحب العصر و الزّمان و لعنة اللّه علی اعدائهم من الأن إلی بقاء الجنّة و النّیران».

اما بعد؛ متعطّش زلال رحمت خداوندی، علی اکبر بن حسین نهاوندی- اصلح اللّه له احوال داریه و اذافة حلاوة نشأتیه- این بساط دوّم از کتاب مستطاب موسوم به العبقریّ الحسان فی أحوال مولینا صاحب الزّمان- علیه صلوات اللّه الملک الفغران- است و به لحاظ آن‌که مندرجات در آن، موجب اهتدای انام به تولّد حضرتش در این نشأه و باعث اعلام آنان بما صدر عن جنابه من المعجزة است و از نفحات قدسیّه این، هر دو دنیا معطّر و از شمائم جان‌فزای آن‌ها دماغ اهل ایمان، تر است، لذا بالمسک‌⁽¹⁾الأذفر فی الولادة و معجزات الحجّة المنتظر ملقّب گردید و در آن چند عبقریّه و در هرعبقریّه، چند مسکه قرار داده شد. فبعون اللّه الملک الصّمد أبدء بالمقصود و أشرع فی المقصد.

عبقریّه اوّل [تشرّف نرجس خاتون خدمت امام (علیه السلام)]

اشاره

در شرح رسیدن نرجس خاتون خدمت حضرت عسکری علیه السّلام، والد ماجد حضرت بقیّة اللّه- عجل اللّه تعالی فرجه- است؛ و در آن چند مسکة می‌باشد.

[ملکه دختر یشوعا] 1 مسکة

شیخ عظیم الشأن فضل بن شاذان در غیبت‌⁽¹⁾خود گفته که: محمد بن عبد الجبّار به ما خبر داد و گفت: به مولای خود حسن بن علی علیهما السّلام گفتم: ای فرزند رسول خدا! خداوند مرا فدای تو گرداند! دوست دارم بدانم بعد از تو، امام و حجّت خداوند بر بندگانش کیست؟

فرمود: بعد از من، امام و حجّت، پسر من است که هم‌نام و هم‌کنیه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است. آن‌که خاتم حجّت‌های خدا و آخرین خلیفه‌های او است.

گفتم: او از کیست؟

فرمود: از دختر پسر قیصر، پادشاه روم ...، الخ.

شیخ مذکور در کتاب غیبت، صدوق در کمال الدّین،⁽²⁾شیخ طبری در دلایل،⁽³⁾

شیخ محمد بن هبة اللّه طرابلسی در غیبت خود، شیخ طوسی‌⁽¹⁾و غیر ایشان‌⁽²⁾شرح رسیدن آن معظّمه خدمت آن جناب را به عبارات مختلفه و معانی متقاربه روایت کردند و ما آن را به عبارت شیخ طوسی در غیبت نقل می‌کنیم.

شیخ طوسی رحمه اللّه از بشر بن سلیمان نخّاس- یعنی برده‌فروش- که از نسل ابی ایّوب انصاری و از موالیان حضرت امام علی النّقی و امام حسن عسکری علیهما السّلام و همسایه ایشان در سرّ من رأی بود، روایت کرده که گفت: کافور خادم نزد من آمد و گفت: مولای ما! حضرت ابی الحسن علیّ بن محمّد علیهما السّلام تو را نزد خود می‌خواند.

نزد آن حضرت رفتم، چون نشستم، حضرت فرمود: ای بشر! تو از اولاد انصاری و این موالات و دوستی ما، مدام در میان شما بوده، خلف شما از سلف شما این دوستی و محبّت را به میراث می‌برید، شما ثقات و معتمدان ما اهل بیت هستید و من تو را به فضیلتی که به آن بر شیعه، پیشی گیری، در پیروی کردن آن فضیلت، پسندکننده و بزرگوارکننده هستم. تو را به سرّ و رازی مطّلع می‌کنم و برای خریدن کنیزی می‌فرستم.

سپس آن حضرت، نامه لطیفی به خطّ و زبان رومی نوشت و با انگشتر خود بر آن مهر زد. سپس دستارچه زردی بیرون آورد که در آن دویست و بیست اشرفی بود و فرمود: این دویست و بیست اشرفی را بگیر و با این زر به بغداد توجّه نما. در معبر فرات حاضر شو که در چاشت‌گاه، زورقی چند خواهد رسید که اسیران در آن باشند.

در آن‌ها کنیزان را خواهی یافت، نیز طوایف خریداران از وکلای قائدان بنی عبّاس و اندکی از جوانان عرب را خواهی یافت.

چون این را ببینی، تمام روز از دور به شخصی نظر انداز که او را عمرو بن یزید نخّاس می‌نامند تا این‌که برای مشتریان، کنیزی ظاهر سازد که صفتش چنان و چنین باشد و دو جامه حریر محکم بافته، در بر او باشد و آن کنیز از این‌که او را بر خریداران

عرضه کنند تا او را نظر کنند و از دست گذاردن خواهنده بر او ابا کند و آن را که اراده لمس او را کرده، منقاد نشود.

آواز او را به زبان رومی از پس پرده رقیقی بشنوی که چیزی می‌گوید. بدان که می‌گوید: وای پرده عفّتم دریده شد!

یکی از خریداران گوید: این کنیز به سی صد اشرفی برای من باشد که عفّت او بر رغبت من افزوده است و او به زبان عربی بگوید: اگر به زیّ سلیمان بن داود و به حشمت ملک او درآیی، مرا در تو رغبتی پیدا نشود. پس بر مال خود بترس!

آن‌گاه برده‌فروش می‌گوید: چاره چیست و از فروختن تو چاره نیست.

کنیز می‌گوید: چه تعجیل می‌کنی و البتّه باید مشتری به هم رسد که دل من به او میل کند و بر وفا و دیانت او اعتماد داشته باشم!

در این وقت، تو برخیز و نزد عمرو بن یزید برده‌فروش برو و به او بگو با من مکتوبی است که یکی از اشراف از روی ملاطفت به زبان و خطّ رومی نوشته و در آن نامه، کرم و وفا و سخاوت و بزرگواری خود را وصف کرده.

پس این نامه را به آن کنیز ده، تا در اخلاق و اوصاف صاحب نامه تأمّل نماید. اگر به او میل نمود و راضی شد، بگو من در خریدن آن کنیز از تو وکیل اویم.

بشر بن سلیمان گفت: تمام آن‌چه مولایم ابو الحسن علیه السّلام، در امر آن کنیز برای من معیّن کرده بود؛ امتثال نمودم.

چون کنیز در آن نامه نظر کرد، سخت بگریست و به عمرو بن یزید گفت: مرا به صاحب این نامه بفروش و قسم‌های مغلّظه- که به اضطرار آورده بودند- خورد که اگر از فروختن او به صاحب مکتوب ابا کند، خود را بکشد.

من نیز پیوسته در بها، با او سخت‌گیری می‌کردم تا آن‌که به همان قیمت راضی شد که مولایم از اشرفی‌ها با من روانه کرده بود.

زرها را دادم و کنیز را گرفتم. کنیز خندان و شکفته بود و با من به حجره‌ای آمد که در بغداد گرفته بودم، تا به حجره رسید، نامه امام را بیرون آورده، و می‌بوسید و بر

دیدگان می‌مالید.

من از روی تعجّب گفتم: نامه‌ای را می‌بوسی که صاحبش را نمی‌شناسی؟

کنیز گفت: ای عاجز کم معرفت به بزرگی فرزندان و اوصیای پیغمبران! گوش خود را به من سپار و دل برای شنیدن سخن من فارغ بدار تا احوال خود را برای تو شرح کنم.

من، ملکه دختر یشوعا فرزند قیصر، پادشاه رومم، مادرم از فرزندان شمعون بن الصفا، وصیّ حضرت عیسی علیه السّلام است.

تو را به امری عجیب خبر دهم. بدان هنگامی که من سیزده ساله بودم، جدّم قیصر خواست مرا به عقد فرزند برادر خود درآورد، پس از نسل خود و نسل حواریّون عیسی و علمای نصارا و عبّاد ایشان، سی صد نفر را در قصر خود جمع کرد، از صاحبان قدر و منزلت، هفت صد کس و از امرای لشکر، سرداران عسکر و بزرگان و سرکرده‌های قبایل، چهار هزار نفر. سپس فرمود تا تختی حاضر ساختند که در ایّام پادشاهی خود، به انواع جواهر مرصّع گردانیده بود.

آن تخت را روی چهل پایه تعبیه کردند، بت‌ها و چلیپاهای خود را بر بلندی‌ها قرار دادند و پسر برادر خود را بر بالای تخت فرستاد.

چون کشیشان انجیل‌ها بر دست گرفتند که بخوانند، بت‌ها و چلیپاها همگی سرنگون شد و بیفتاد، پایه تخت شکست، تخت بر زمین افتاد و پسر برادر ملک از تخت افتاد و بی‌هوش شد.

در آن حال رنگ‌های کشیشان متغیّر شد و اعضایشان بلرزید. بزرگ ایشان به جدّم گفت: ای پادشاه! ما را از چنین امری معاف دار! چون به سبب آن نحوست‌هایی روی داد که نشان می‌دهد دین مسیح به زودی زایل شود.

جدّم این امر را به فال بد دانست و به علما و کشیشان گفت: بار دیگر این تخت را برپا کنید، چلیپاها را به جای خود بگذارید و برادر این روزگار برگشته بدبخت را حاضر گردانید که این دختر را به او تزویج نمایم تا سعادت آن برادر، نحوست این برادر دفع کند.

چنین کردند و برادر دیگر را بر بالای تخت بردند، همین که شروع به خواندن انجیل کردند، همان حالت اوّل روی داد؛ نحوست این برادر، مثل نحوست آن برادر بود و سرّ این کار ندانستند که این از سعادت سروری است، نه از نحوست دو برادر.

پس مردم متفرّق شدند، جدّم به حرم‌سرا بازگشت و پرده‌های خجالت درآویخت.

چون شب شد و به خواب رفتم، در خواب دیدم حضرت مسیح با حوارییّن جمع شدند و منبری از نور نصب کردند که از رفعت بر آسمان، سربلندی می‌نمود و در همان موضع که جدّم تخت را گذاشته بود، تعبیه کردند سپس حضرت رسالت پناه محمدی صلّی اللّه علیه و آله با وصیّ و دامادش، علی بن ابی طالب علیه السّلام و جمعی از امامان از فرزندان بزرگوار ایشان، قصر را به نور قدوم خویش منوّر ساختند.

آن‌گاه حضرت مسیح به قدم ادب از روی تعظیم و اجلال به استقبال خاتم انبیا محمد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله رفته و دست در گردن آن حضرت درآورد.

سپس حضرت رسالت فرمودند: یا روح اللّه! آمده‌ام که ملکه، فرزند وصیّ تو، شمعون الصّفا را برای این فرزند سعادتمند خود خواستگاری نمایم و به ماه برج امامت، امام حسن عسکری علیه السّلام اشاره کردند؛ فرزند آن کسی که نامه‌اش را به من دادی.

حضرت عیسی به سوی حضرت شمعون نظر افکند و گفت: شرف دو جهان به تو رو آورد. رحم خود را به رحم آل محمد پیوند کن! شمعون گفت: کردم. پس همگی بر آن منبر برآمدند، حضرت رسول خطبه‌ای انشا فرمود و با حضرت مسیح، مرا با حضرت امام حسن عسکری عقد بستند و فرزندان حضرت رسالت با حواریّون گواه شدند.

[آثار عشق در چهره خاتون دو سرا] 2 مسکة

ایضا ملکه گوید: چون از آن خواب سعادت مآب بیدار شدم، از بیم کشتن، خواب را برای پدر و جدّ خود نقل نکردم، این گنج یگانه را در سینه پنهان داشتم و آتش محبّت

آن خورشید فلک امامت، روز به روز در کانون سینه‌ام مشتعل می‌شد و سرمایه صبر و قرار مرا به باد فنا می‌داد، به حدّی که خوردن و آشامیدن بر من حرام شد، هر روز چهره‌ام کاهی می‌شد، بدن می‌کاهید و آثار عشق پنهان، در بیرون ظاهر می‌گردید.

در شهرهای روم طبیبی نماند که جدّم برای معالجه حاضر نکرده باشد و دوای درد من را از او سؤال ننموده باشد.

چون از علاج درد من مأیوس گردید، روزی به من گفت: ای نور چشم من! آیا در دنیا هیچ آرزویی در خاطرت هست تا به عمل آورم.

گفتم: ای جدّ من! درهای فرج را به روی خود بسته می‌بینم؛ اگر شکنجه و آزار اسیران مسلمان که در زندان تواند، دفع نمایی و بند و زنجیرها را از ایشان برداری و آزاد نمایی، امیدوارم حضرت حق تعالی و حضرت مسیح و مادرش عافیتی به من بخشند.

چون چنین کردند، اندک صحّتی از خود ظاهر ساختم و اندکی طعام تناول کردم.

پس خوشحال و شاد شد و دیگر اسیران مسلمان را عزیز داشت.

بعد از چهار شب در خواب دیدم بهترین زنان عالمیان، فاطمه زهرا علیها السّلام به دیدن من آمد؛ حضرت مریم را با هزار کنیز از حوران بهشت دیدم که در خدمت آن حضرت بودند.

حضرت مریم علیها السّلام گفت: این خاتون و بهترین زنان، مادر شوهر تو، امام حسن عسکری علیه السّلام است. پس به دامنش درآویختم، گریستم و شکایت کردم که امام حسن علیه السّلام به من جفا می‌کند و از دیدنم ابا می‌کند.

آن حضرت فرمود: چگونه فرزند من به دیدن تو آید در حالی‌که به خدا شرک می‌ورزی و بر مذهب ترسایانی. اینک خواهرم مریم، دختر عمران، از تو به سوی خدا بیزاری می‌جوید، اگر میل داری که حق تعالی و حضرت مسیح و مریم علیهما السّلام از تو خشنود گردند و حضرت امام حسن عسکری به دیدن تو بیاید، پس بگو أشهد أن لا اله الا اللّه و أشهد أنّ محمدا رسول اللّه!

پس چون این دو کلمه طیّبه را تلفّظ نمودم، حضرت سیّدة النساء مرا به سینه خود چسبانید، دلداری داد و فرمود: اکنون منتظر آمدن فرزندم باش که او را به سوی تو می‌فرستم.

هنگامی که بیدار شدم، آن دو کلمه طیّبه را بر زبان می‌راندم و انتظار ملاقات آن حضرت می‌بردم. چون شب آینده درآمد و به خواب رفتم، آفتاب جمال آن حضرت، طالع گردید.

گفتم: ای دوست من! بعد از آن‌که دلم را اسیر محبّت خود گرداندی، چرا مرا از مفارقت جمال خود، چنین جفا دادی؟

فرمود: دیر آمدن من نزد تو، نبود مگر برای آن‌که تو مشرک بودی. اکنون که مسلمان شدی، هر شب نزد تو خواهم آمد تا آن زمان که خدای تعالی در ظاهر، من و تو را به یکدیگر برساند و این هجران را به وصال مبدّل گرداند.

بعد از آن شب تا حال یک شب نگذشت که درد هجران مرا به شربت وصال دوا نفرماید.

[شرافت دو گیتی] 3 مسکة

هم‌چنین در آن کتاب است که آن‌گاه بشر بن سلیمان گفت: چگونه میان اسیران افتادی؟

گفت: امام حسن عسکری علیه السّلام شبی از شب‌ها به من خبر داد که فلان روز، جدّت لشکری بر سر مسلمانان خواهد فرستاد و خود از عقب خواهد رفت. تو خود را در میان کنیزان و خدمتکاران بینداز، به هیأتی که تو را نشناسند و از پی جدّ خود روانه شو و از فلان راه برو!

چنان کردم؛ طلیعه لشکر مسلمانان به ما برخوردند و ما را اسیر کردند و آخر کار من این بود که دیدی و تا به حال کسی غیر از تو ندانسته، من دختر پادشاه رومم، مرد

پیری که در غنیمت، به حصّه او افتادم، نام مرا پرسید.

گفتم: نرجس نام دارم.

گفت: این نام کنیزان است.

بشیر گفت: این عجیب است که تو اهل فرنگی و زبان عربی را نیک می‌دانی.

گفت: بلی! از بسیاری محبّت که جدّم به من داشت و می‌خواست مرا بر یاد گرفتن آداب حسنه بدارد، زن مترجمی که هردو زبان فرنگی و عربی را می‌دانست، مقرّر کرده بود که هرصبح و شام می‌آمد و لغت عربی به من می‌آموخت تا آن‌که زبانم به این لغت جاری شد.

بشیر گوید: چون او را به سرّ من رأی، خدمت حضرت امام علیّ نقی رسانیدم، حضرت به کنیزک خطاب کرد: چگونه حقّ سبحانه و تعالی عزّت دین اسلام، مذلّت دین نصارا و شرف و بزرگواری محمد و اهل بیت او علیهم السّلام را به تو نمود؟ گفت: ای فرزند رسول خدا! چگونه برای تو چیزی را وصف کنم که تو بهتر از من می‌دانی؟

آن‌گاه حضرت فرمود: می‌خواهم تو را گرامی دارم، کدام یک نزد تو بهتر است؟ این که ده هزار اشرفی به تو بدهم یا تو را به شرف ابدی بشارت بدهم؟

گفت: بلکه بشارت شرف می‌خواهم و مال نمی‌خواهم.

حضرت امام علی النّقی علیه السّلام فرمود: بشارت باد تو را به فرزندی که پادشاه مشرق و مغرب عالم گردد و زمین را پر از عدل و داد کند، بعد از آن‌که پر از ظلم و جور شده باشد.

گفت: از چه کسی به عمل خواهد آمد؟

فرمود: از کسی که حضرت رسالت‌پناه، تو را برای او خواستگاری کرد. سپس از او پرسید: حضرت مسیح و وصیّ او تو را به عقد چه کسی درآوردند؟

گفت: به عقد فرزند تو، امام حسن عسکری علیه السّلام.

فرمود: آیا او را می‌شناسی؟

گفت: از شبی که به دست بهترین زنان، مسلمان شدم، شبی نگذشته است که به

دیدن من نیامده باشد.

آن‌گاه کافور خادم را طلبید و فرمود: برو به حکیمه، خواهرم بگو، بیاید. چون حکیمه داخل شد، حضرت فرمود: همان کنیز است که می‌گفتم. حکیمه خاتون او را در برگرفت و بسیار نوازش کرد.

حضرت فرمود: ای دختر رسول خدا! او را به خانه خود ببر و واجبات و سنّت‌ها را به او بیاموز که او زن حضرت عسکری و مادر صاحب الزّمان است.

عبقریّه دوّم [ولادت حضرت حجّت (علیه السلام)]

اشاره

در بیان اخبار وارده در کیفیّت ولادت حضرت حجّة بن الحسن صاحب الزّمان و خلیفة الرّحمن- صلوات اللّه و سلامه علیه- است و در آن چند مسکة می‌باشد.

[اخبار ولادت از کتاب نجم الثاقب] 1 مسکة

بدان! این ناچیز، در نقل اخبار ولادت آن جان جهان و امام عالمیان، به آن‌چه که استادنا المحدّث النّوری- زاد اللّه فی انوار تربته- در نجم ثاقب مرقوم فرموده، اکتفا می‌نمایم. زیرا عبارات آن مرحوم، حاوی روایات وارده و حاکی از کمال تتّبع ایشان است.

با نهایت متانت، در کتاب مذکور فرموده:

جماعتی از قدمای اصحاب، مثل ابی جعفر طبری،⁽¹⁾فضل بن شاذان،⁽²⁾حسین بن حمدان حضینی،⁽³⁾علی بن حسین مسعودی،⁽⁴⁾شیخ صدوق،⁽⁵⁾شیخ طوسی،⁽⁶⁾شیخ

مفید⁽¹⁾و غیر ایشان،⁽²⁾کیفیّت ولادت را از حکیمه خاتون به چند سند صحیح و غیر آن روایت نمودند. صدوق آن را به دو سند عالی روایت کرده؛ یکی از موسی بن محمد بن قاسم بن حمزة بن موسی بن جعفر علیهما السّلام از حکیمه دختر حضرت جواد علیه السّلام و دیگری از محمد بن عبد اللّه از حکیمه خاتون. اصل مضمون یکی است، لکن چون ثانی ابسط بود، خبر را به لفظ او با اشاره به فارق با بعضی دیگر در محلّ خود، ذکر می‌کنیم.

محمد بن عبد اللّه گفت: بعد از وفات حضرت عسکری علیه السّلام خدمت حکیمه خاتون، دختر حضرت جواد علیه السّلام رفتم که از او، از حال حجّت علیه السّلام سؤال کنم و آن‌چه مردم در آن اختلاف کردند از تحیّری که در آن بودند.

به من گفت: بنشین! آن‌گاه گفت: ای محمد! به درستی که خدای تعالی زمین را از حجّت ناطقه یا ساکت خالی نمی‌گذارد و آن را در دو برادر بعد از حسن و حسین علیهما السّلام قرار نداده به جهت فضیلت دادن حسن و حسین علیه السّلام و تنزیه آن دو بزرگوار از این‌که در زمین، عدیلی برای ایشان بوده باشد.

به درستی که خدای تعالی، فرزندان حسین علیه السّلام را بر فرزندان حسن علیه السّلام مخصوص فرمود، چنان‌چه فرزندان هارون را بر فرزندان موسی اختصاص داد، هرچند موسی بر هارون حجّت بود.

پس تا روز قیامت فضل برای فرزندان حسین علیه السّلام است و امّت را چاره‌ای نیست از حیرتی که اهل باطل در آن به شکّ بیفتند و اهل حق نجات یابند، تا این‌که برای خلق بر خداوند حجّتی نبوده باشد. همانا حیرت الآن آن چیزی است که بعد از حسن علیه السّلام واقع شده.

گفتم: ای خاتون من! آیا برای حسن علیه السّلام فرزندی بود؟

تبسّم نمود و فرمود: اگر برای حسن علیه السّلام فرزند نباشد، پس حجّت بعد از او کیست؟ و من به تو خبر دادم که امامت بعد از حسن و حسین علیهما السّلام برای دو برادر نمی‌شود.

گفتم: ای سیّده من! از ولادت مولای من و غیبت او خبر ده!

فرمود: آری، مرا جاریه‌ای بود که او را نرجس می‌گفتند. برادرزاده من، به زیارت من آمد، و نظر تندی به او کرد.

گفتم: ای سید من! شاید به او مایل شدی، پس او را نزد تو بفرستم.

فرمود: نه ای عمّه! و لکن از او تعجّب کردم.

گفتم: چه چیز از او تو را به شگفت آورد؟

فرمود: زود است که خداوند از او فرزندی بیرون آورد که نزد خداوند عزّ و جلّ ارجمند است، کسی است که خداوند به وسیله او زمین را پر از عدل و داد نماید، چنان چه از جور و ظلم پر شده باشد.

گفتم: او را به سوی تو بفرستم؟

فرمود: در این امر از پدرم رخصت گیر.

جامه خود را پوشیدم و به منزل ابی الحسن علیه السّلام رفتم. سلام کردم و نشستم.

ابتداء فرمود: ای حکیمه! نرجس را برای پسرم ابی محمد بفرست.

گفتم: ای سید من! برای همین نزد تو آمدم.

سپس فرمود: ای مبارکه! به درستی که خدای تعالی خواسته تو را در اجر شریک گرداند و برای تو سهمی از خیر قرار دهد.

حکیمه گفت: درنگ نکردم، به منزل خود برگشتم، او را برای ابی محمد علیه السّلام آرایش نمودم و میان ایشان در منزل خود جمع نمودم. چند روز در منزل من اقامت فرمود، آن گاه به منزل والد خود تشریف برد و او را با آن جناب فرستادم.

حکیمه گفت: حضرت ابی الحسن علیه السّلام وفات کرد و ابو محمد علیه السّلام در جای پدر بزرگوار خود نشست و به زیارت او می‌رفتم، چنان‌چه به زیارت والدش می‌رفتم.

روزی نزد آن جناب رفتم. پس نرجس نزد من آمد که موزه‌ام را از پایم درآورد.

گفتم: ای خاتون من! تو موزه خود را به من ده!

گفت: بلکه تو سیّده و خاتون منی؛ تو موزه خود را به من ده!

گفتم: بلکه تو سیّده و خاتون منی؛ و اللّه موزه خود را به تو وانمی‌گذارم که درآری، بلکه من تو را بر دیدگان خود خدمت می‌کنم.

این کلام را ابو محمد علیه السّلام شنید و فرمود: ای عمّه! خداوند تو را جزای خیر دهد! آن‌گاه تا غروب آفتاب نزد آن جناب نشستم. پس کنیزک را آواز کردم و گفتم: جامه مرا بیاور که مراجعت کنم.

[ادامه حدیث میلاد] 2 مسکة

ابتدای روایت موسی و نیز اوّل خبر محمد مذکور، در غیبت شیخ طوسی از این جاست.

در اوّل چنین است:

حکیمه گفت: امام حسن عسکری علیه السّلام کسی را به نزد من فرستاد که ای عمّه! روزه خود را نزد ما بگشا که امشب شب نیمه ماه شعبان است.

و در دوّم: حکیمه گفت: سال دویست و پنجاه و پنج در نیمه ماه شعبان ابو محمد علیه السّلام کسی را نزد من فرستاد و فرمود: ای عمّه!

و به روایت اوّل: ای عمّه! امشب را نزد ما بیتوته کن؛ زیرا این شب، شب نیمه شعبان است. به درستی که زود است امشب مولودی متولّد شود که بر خداوند عزّ و جلّ کریم است و حجّت او بر خلق می‌باشد. کسی است که به وسیله او زمین را بعد از مردنش زنده می‌کند.

گفتم: از چه کسی، ای آقای من؟

فرمود: از نرجس.

و به روایت شیخ: ای عمّه! امشب افطارت را نزد ما قرار ده! به درستی که زود است خداوند عزّ و جلّ تو را به ولیّ و حجّت خود بر خلق مسرور نماید که جانشین بعد از من است.

حکیمه گفت: به جهت این بشارت، سرور شدیدی بر من داخل شد، جامه بر تن کردم و همان ساعت بیرون رفتم تا آن‌که خدمت ابی محمد علیه السّلام رسیدم. آن جناب در صحن خانه خود نشسته بود و کنیزانش دور او بودند.

گفتم: ای سید من! خلف از کدام یک است؟

فرمود: از سوسن. چشم خود را میان کنیزان سیر دادم. پس کنیزی را که در او اثری باشد غیر از سوسن ندیدم.

و به روایت اوّل: گفتم: ای سید من! چیزی از اثر حمل در نرجس نمی‌بینم.

فرمود: از نرجس است، نه از غیر او.

گفت: برخاستم و نزد او رفتم و در پشت و شکم او تفحّص کردم، ولی در او اثر حمل ندیدم. نزد آن جناب برگشتم و از آن‌چه کردم، به او خبر دادم.

تبسّم فرمود و به من گفت: چون وقت فجر شود، حمل برای تو ظاهر می‌شود؛ زیرا مثل او، مثل مادر موسی است که حمل در او ظاهر نشد و کسی تا زمان ولادتش آن را ندانست؛ چون فرعون به جهت جستجوی موسی، شکم زن‌های آبستن را می‌شکافت و او نظیر موسی است.

حکیمه گفت: دوباره نزد نرجس برگشتم و از آن‌چه فرمود او را خبر کردم و از حالش پرسیدم.

گفت: ای خاتون من! چیزی از این، در خود نمی‌بینم.

و به روایت حسین بن حمدان حضینی در هدایه‌⁽¹⁾از غیلان کلابی و موسی بن محمد رازی و احمد بن جعفر طوسی و غیر آن‌ها از حکیمه و روایت علیّ بن حسین مسعودی در اثبات الوصیّه‌⁽²⁾از جماعتی از شیوخ علما که از جمله آن‌ها علان کلینی، موسی بن محمد غازی و احمد بن جعفر بن محمد است به اسانید خود از حکیمه که: او بر ابی محمد علیه السّلام داخل می‌شد و برای آن جناب دعا می‌کرد که خداوند فرزندی به او

روزی فرماید، او گفت: روزی بر آن جناب داخل شدم و برای او دعا کردم چنان‌چه می‌کردم.

به من فرمود: ای عمّه! آگاه باش آن را که دعا می‌کردی خداوند به من روزی کند، امشب متولّد می‌شود و آن، شب نیمه شعبان سنه دویست و پنجاه و پنج بود یا امشب مولودی متولّد می‌شود که منتظرش بودیم. پس افطار خود را نزد ما قرار ده! و آن شب جمعه بود.

به آن جناب گفتم: ای سید من! این مولود عظیم، از چه کسی خواهد شد؟

فرمود: از نرجس. گفتم: ای سید من! در کنیزان تو محبوب‌تر از او نزد من و خفیف‌تر از او بر قلب من نیست، هر وقت داخل خانه می‌شدم، مرا استقبال می‌کرد، دست مرا می‌بوسید و موزه را از پای من بیرون می‌آورد.

چون بر او داخل شدم، با من آن‌چه کرد که همیشه می‌کرد. پس بر دست‌های او افتادم، آن را بوسیدم و او را مانع شدم از این‌که بکند، آن‌چه می‌کرد. سپس مرا به سیادت و خاتونی خطاب کرد، من نیز او را به مثل آن خطاب کردم.

به من گفت: فدای تو شوم!

گفتم: من فدای تو شوم و همه عالمیان! پس این را از من مستنکر شمرد.

به او گفتم: استنکار مکن؛ زیرا خداوند امشب به تو پسری عطا می‌کند که در دنیا و آخرت سید است و فرح مؤمنین می‌باشد.

شرمنده شد، در او تأمّل کردم، اما اثر حملی نیافتم. تعجّب کردم و به سید خود ابی محمد علیه السّلام گفتم: در او اثر حمل نمی‌بینم.

تبسّم کرد و به من فرمود: ما معاشر اوصیا در شکم‌ها برداشته نمی‌شویم، جز این نیست که ما را در پهلوها حمل می‌کنند و از ارحام بیرون نمی‌آییم، جز این نیست که از ران راست مادران خود بیرون می‌آییم؛ زیرا ما نورهای خداوند هستیم که قذارات به آن نمی‌رسد. به او گفتم: ای سید من! مرا خبر دادی که او امشب متولّد می‌شود؛ پس در چه وقت از شب است؟

فرمود: این مولود ارجمند نزد خداوند، هنگام طلوع فجر متولّد می‌شود، ان شاء اللّه تعالی.

[لحظات ولادت] 3 مسکة

روایت اوّل: چون از نماز عشا فارغ شدم، افطار کردم و به خوابگاه و بر جای خود رفتم و پیوسته مراقب او بودم.

روایت شیخ طوسی رحمهم اللّه:⁽¹⁾چون نماز مغرب و عشا را کردم، مائده‌ای حاضر کردند. من و سوسن در یک اطاق افطار کردیم.

روایت اوّل: چون نیمه شب شد، به نماز برخاستم و چون از نماز فارغ شدم، نرجس خاتون خوابیده بود و از پهلو به پهلو حرکت نمی‌کرد.

روایت موسی:⁽²⁾چون از نماز فارغ شدم، نرجس خاتون خوابیده بود و او را حادثه‌ای نبود. زمانی به تعقیب نماز نشستم، آن‌گاه به پهلو خوابیدم. بعد از آن ترسان بیدار شدم و نرجس خاتون، هم‌چنان خوابیده بود. بعد از آن برخاست، نماز کرد و خوابید.

حکیمه خاتون گفت: بیرون رفتم تا جستجوی فجر کنم، دیدم فجر اوّل طالع شده و حال آن‌که نرجس خاتون در خواب بود. پس گمان‌ها در خاطرم راه یافت. حضرت ابو محمد علیه السّلام از آن‌جایی که نشسته بود، مرا آواز داد و فرمود: ای عمّه! تعجیل منما، اینک امر ولادت نزدیک شد.

نشستم! الم، سجده و یس را خواندم، مشغول خواندن بودم که نرجس خاتون ترسان بیدار شد. از جای جستم، خود را به او رساندم و او را به سینه خود چسباندم.

گفتم: نام خدا بر تو باد! احساس چیزی می‌نمایی؟

گفت: بلی، ای عمّه!

گفتم: دل و جان خود را جمع دار! این است آن‌چه به تو گفتم.

آن‌گاه من و نرجس خاتون را سستی فروگرفت. یعنی خواب سبکی به ما دست داد.

آن‌گاه به دریافتن سید خود بیدار شدم. جامه از او برداشتم، آن حضرت را دیدم که در سجود بود. او را برداشته، دربر گرفتم، دیدم پاک و پاکیزه و بی‌آلایش به وجود آمده.

روایت اوّل: در این حال در نرجس اضطراب مشاهده نمودم. او را دربر گرفتم و نام الهی بر او خواندم.

حضرت آواز داد که سوره إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ⁽¹⁾را بر او بخوان! از او پرسیدم چه حال داری؟

گفت: آن‌چه مولایم فرمود، اثرش ظاهر شد.

سپس شروع کردم به خواندن سوره إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ بر او؛ چنان‌چه به من امر فرمود. آن طفل نیز در شکم نرجس خاتون با من همراهی می‌کرد و می‌خواند، مثل آن‌چه من می‌خواندم و بر من سلام کرد. من ترسیدم!

حضرت صدا زد: ای عمّه از قدرت الهی تعجّب مکن! که حق تعالی خردان ما را به حکمت، گویا می‌گرداند و ما را در بزرگی، حجّت خود در زمین می‌گرداند.

هنوز سخن حضرت تمام نشده بود که نرجس از نظرم غایب شد و من او را ندیدم.

گویا پرده‌ای میان من و او زده شد. فریادکنان به سوی امام حسن عسکری علیه السّلام دویدم.

حضرت فرمود: ای عمّه برگرد! او را در جای خود خواهی یافت. مراجعت نمودم، درنگی نکردم که پرده برداشته شد، نرجس خاتون را دیدم، آن‌قدر لمعان نور بر او بود که چشمم را خیره کرد و صاحب الأمر علیه السّلام را دیدم که به روی خود، به سجده افتاده، به زانو درافتاده، انگشتان سبّابه خود را به آسمان بلند کرده و می‌گوید: «أشهد أن لا اله الّا اللّه و انّ جدّی محمّدا رسول اللّه و انّ أبی امیر المؤمنین». آن‌گاه یک یک امامان را شمرد تا به خود برسید.

سپس فرمود: «اللّهمّ أنجز لی ما وعدتنی و أتمم لی امری و ثبّت وطأتی و أملاء بی الأرض قسطا و عدلا»

به روایتی،⁽¹⁾نوری از آن حضرت ساطع گردید و به آفاق آسمان پهن شد. مرغان سفیدی دیدم که از آسمان به زیر می‌آمدند، بال‌های خود را بر سر و رو و بدن آن حضرت می‌مالیدند و پرواز می‌کردند.

حکیمه خاتون گفت: سپس حضرت ابی محمّد، یعنی امام حسن علیه السّلام، مرا آواز داد که فرزندم را بیاور!

[روایت دیگری از میلاد] 4 مسکة

به روایت مسعودی‌⁽²⁾و حضینی،⁽³⁾بعد از ذکر خواب اضطراری هردو، حکیمه خاتون گفت: پس به حسّ مولا و سید من، در زیر او بیدار شد و نیز به آواز حضرت که می‌فرماید: ای عمّه! فرزند مرا بیاور!

جامه را از روی سید خود برداشتم، دیدم به پیشانی و کف‌ها و زانوها و انگشتان پا به سجده افتاده و بر ذراع راست او نوشته: «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً»⁽⁴⁾.

او را دربر گرفتم. او را ختنه کرده و ناف بریده و پاک و پاکیزه یافتم و در جامه‌ای پیچیدم.

روایت طوسی: او را برداشتم و نزد حضرت بردم. چون به حضور آن جناب رسید، به همان نحو که در دست من بود، بر پدر بزرگوارش سلام کرد.

حضرت او را روی دو دست خود گرفت، به روشی که پای مبارک حضرت صاحب الأمر علیه السّلام بر روی سینه شریف پدر بزرگوارش بود و حضرت امام حسن علیه السّلام، زبان در دهان آن جناب گذاشت و بر چشم و گوش و مفاصل او دست مالید و فرمود: ای پسر من! به سخن درآی و تکلّم کن!

روایت مسعودی:⁽¹⁾آن جناب را کف دست خود نشانید، دست راست را بر پشت او گذاشت و فرمود: سخن گو!

حضرت حجّت علیه السّلام فرمود: «أشهد أن لا اله الّا اللّه وحده لا شریک له و أنّ محمّدا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله». آن‌گاه بر امیر المؤمنین علیه السّلام و ائمّه علیهم السّلام صلوات فرستاد تا این که به پدر بزرگوار خود رسید، آن‌گاه بازایستاد؛ یعنی خاموش شد.

روایت مسعودی‌⁽²⁾و حضینی:⁽³⁾بعد رسول اللّه و انّ علیّا امیر المؤمنین علیه السّلام. آن گاه اوصیا صلوات اللّه علیهم را پیوسته شمرد تا به خود رسید و به دست خود، فرج را برای شیعیانش دعا کرد.

روایت شیخ طوسی رحمهم اللّه:⁽⁴⁾چون حضرت، فرزند مکرّم خود را گرفت، زبان مبارک را بر دیدگان او مالید، پس چشم‌های مبارک را باز کرد، آن‌گاه زبان در دهان آن جناب کرد، کام او را مالید، حنک او را گرفت و زبان را در گوش آن جناب داخل کرد و بر کف دست چپ خود نشانید، پس ولیّ خدا راست نشست. سپس حضرت دست بر سر او مالید و به او فرمود: ای فرزند من! به قدرت الهی سخن بگو!

روایت حافظ برسی در مشارق الانوار⁽⁵⁾از حسین بن محمد از حکیمه؛ گفت:

چون آن جناب را نزد برادرم حسن بن علی علیهما السّلام آوردم، دست شریف خود را بر روی انور او مالید که نور انوار بود و فرمود: سخن بگو ای حجّة اللّه و بقیّه انبیا، نور اصفیا و

غوث فقرا، خاتم اوصیا و نور اتقیا و صاحب کرّه بیضا.

پس فرمود: «اشهد أن لا اله الّا اللّه وحده لا شریک له و اشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله و أشهد أنّ علیّا ولیّ اللّه». آن‌گاه اوصیا را تا آن جناب شمرد.

سپس امام حسن علیه السّلام فرمود: بخوان!

قرائت کرد آن‌چه بر پیغمبران نازل شده بود و به صحف ابراهیم علیه السّلام ابتدا نمود و آن را به زبان سریانی خواند. آن‌گاه کتاب نوح، ادریس، کتاب صالح، تورات موسی، انجیل عیسی و فرقان محمد- صلّی اللّه علیه و آله و علیهم اجمعین- را خواند و قصص انبیا را نقل فرمود.

روایت شیخ طوسی:⁽¹⁾پس ولیّ خدا علیه السّلام از شیطان رجیم، استعاذه نمود و افتتاح نمود و فرمود: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ* وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ‌⁽²⁾.

بر رسول خدا و امیر المؤمنین و هریک از ائمّه- صلوات اللّه علیهم- صلوات فرستاد تا به پدر بزرگوار خود رسید.

حکیمه خاتون گفت: آن‌گاه حضرت، آن جناب را به من داد و فرمود: ای عمّه! او را به سوی مادرش برگردان تا چشمش روشن گردد و اندوهگین نشود و بداند که وعده خداوند جلّ جلاله حق است. لکن بیشتر مردم نمی‌دانند.

هنگامی که فجر دوّم روشن شده بود، آن جناب را به سوی مادرش برگرداندم. سپس فریضه را به جای آوردم و تعقیب خواندم تا آن‌که آفتاب طالع شد. آن‌گاه با ابی محمّد علیه السّلام را وداع کرده و به منزل خود مراجعت نمودم.

[پس از میلاد] 5 مسکة

به روایت موسی:⁽¹⁾فرمود: ای عمّه! او را نزد مادرش ببر تا بر او سلام کند و باز او را به نزد من بیاور.

حکیمه خاتون گفت: آن حضرت را بردم، بر مادر سلام کرد؛ بازآوردم و در آن مجلس گذاشتم.

بعد آن، حضرت امام حسن علیه السّلام فرمود: روز هفتم باز بیا.

حکیمه خاتون گفت: روز دیگر صباح رفتم که بر امام حسن علیه السّلام سلام کنم، پرده را برداشتم تا سید خود را جستجو کنم؛ یعنی حضرت صاحب الامر علیه السّلام را ببینم، آن حضرت را ندیدم. گفتم: فدای تو شوم؛ سید من چه شد؟

امام علیه السّلام فرمود: ای عمّه! او را به کسی سپردیم که مادر موسی، موسی را به او سپرد.

روایت اوّل: چون حضرت آواز کرد فرزندم را نزد من بیاور، حکیمه خاتون گفت: آن جناب را برداشتم و نزد آن حضرت آوردم. چون او را پیش روی پدر بزرگوارش نگاه داشتم، در دست من بود که بر پدر بزرگوارش سلام کرد.

سپس حضرت آن جناب را از دست من گرفت و در آن حال، مرغانی بال خود را بر سر آن جناب گسترانیدند. حضرت به یکی از آن مرغان آواز داد و فرمود: او را بردار و محافظت کن و هرچهل روز به سوی ما برگردان. مرغ، آن جناب را برداشت و به سوی آسمان پرواز کرد و مرغان دیگر عقب او پرواز کردند.

پس شنیدم امام حسن علیه السّلام می‌فرماید: تو را به آن کسی سپردم که مادر موسی، موسی را به او سپرد.

پس نرجس خاتون بگریست. حضرت فرمود: ساکت باش که شیر خوردن جز از پستان تو برای او نباشد و زود است که به سوی تو برگردد؛ چنان‌چه موسی به سوی مادر خود برگشت و این قول خداوند است که فرموده: پس موسی را نزد مادرش

برگرداندیم تا دیده مادرش به او روشن شود و اندوهگین نگردد.

حکیمه خاتون گفت، گفتم: این مرغ چه بود؟

فرمود: این روح القدس است که موکّل ائمّه علیهم السّلام است، او ایشان را موفّق می‌گرداند، تسدید می‌کند، از خطا و لغزش نگاه می‌دارد و به ایشان علم می‌آموزد.

روایت مناقب قدیمه: آن‌گاه حضرت بعضی از کنیزان خود را طلبیدند که می‌دانستند ایشان خبر آن مولود را پنهان می‌کنند، پس به آن مولود کریم، نظر کردند.

حضرت فرمود: به او سلام کنید.

آن جناب را بوسیدند و گفتند: تو را به خداوند سپردیم و برگشتند.

آن‌گاه فرمود: ای عمّه! نرجس را طلب نما. پس او را طلبیدم.

فرمود: تو را نطلبیدم مگر برای این‌که با او وداع کنی.

او را وداع کرد و برگشت، آن جناب را با پدرش گذاشتیم و مراجعت نمودیم.

چون روز دیگر شد، نزد او رفتم و سلام کردم ولی احدی را نزد او ندیدم. مبهوت ماندم.

فرمود: ای عمّه! او در ودایع خداوندی است تا آن زمان که خداوند در خروج به او اذن دهد.

[پس از میلاد] 6 مسکة

روایت شیخ طوسی:⁽¹⁾حکیمه خاتون گفت: چون روز سوّم شد، شوقم به دیدن ولیّ اللّه شدید شد. به رسم عیادت، نزد ایشان رفتم، اوّل به حجره‌ای رفتم که نرجس خاتون در آن بود. او را دیدم که نشسته، نشستن زن زاییده، جامه زردی بر بر او بود و سرش را با دستمال بسته بود. بر او سلام کردم و به سوی جانبی از آن حجره ملتفت شدم، گهواره‌ای دیدم که بر آن جامه سبز بود.

به سوی گهواره میل نمودم و جامه‌ها را از آن برداشتم. ولیّ اللّه را دیدم که بر پشت خوابیده، نه کمرش بسته بود و نه دست‌های مبارکش. چشم‌های خود را باز کرد، خندید و با انگشتان خود با من راز گفت.

آن جناب را برداشتم و نزدیک دهان خود آوردم تا ببوسم؛ بوی خوشی از آن جناب به مشامم رسید که خوشبوتر از آن هرگز استشمام نکرده بودم.

در این حال امام حسن علیه السّلام آواز داد: ای عمّه! جوانم را بیاور، بردم.

او را از من گرفت و فرمود: ای پسر! سخن گو! و به همان نسق که سابقا ذکر شد، تکلّم فرمود.

حکیمه خاتون گفت: او را از حضرت گرفتم در حالی‌که می‌فرمود: ای پسر من! تو را به کسی سپردم که مادر موسی، موسی را به او سپرده بود و تو در حفظ خداوند، ستر او، رعایت و پناه او باش. سپس فرمود: ای عمّه! او را به مادرش برگردان و خبر این مولود را بر ما کتمان کن و احدی را به او خبر نده تا آن‌که تقدیر خداوند به غایت خود برسد. پس آن جناب را به مادرش دادم و از ایشان وداع کردم.

روایت موسی:⁽¹⁾حضرت فرمود: ای عمّه! چون روز هفتم شود، نزد ما بیا.

حکیمه خاتون گفت: روز هفتم آمدم، سلام کردم و نشستم.

امام علیه السّلام فرمود: فرزندم را بیاور!

آن جناب را آوردم و او در جامه‌ای بود.

به روایت شیخ طوسی‌⁽²⁾و حضینی‌⁽³⁾و مسعودی:⁽⁴⁾در جامه‌های زرد بود.

باز، آن حضرت با آن جناب، چنان کرد که در مرتبه اوّل کرده بود؛ یعنی او را روی دو دست خود گرفت، بعد زبان را در دهان مبارکش گذاشت و او را شیر یا عسل

می‌خورانید.

آن‌گاه فرمود: ای فرزند من! به سخن درآی و تکلّم نما!

آن‌گاه حضرت صاحب الامر علیه السّلام فرمود: «أشهد أن لا اله الّا اللّه ...»، تا آخر آن‌چه به این روایت گذشت. بعد از آن این آیه را تلاوت فرمود بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ* تا قول خداوند، ما کانُوا یَحْذَرُونَ‌⁽¹⁾

روایت حضینی:⁽²⁾بعد از تلاوت این آیه، حضرت به آن جناب فرمود: ای فرزند من! بخوان، آن‌چه را که خداوند بر پیغمبران و رسولان خود نازل فرمود.

پس به صحیفه‌های آدم علیه السّلام ابتدا فرمود و آن را به زبان سریانی خواند و کتاب نوح، هود، صالح و صحیفه‌های ابراهیم علیهم السّلام، تورات موسی، زبور داود، انجیل عیسی و فرقان جدّم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را خواند. آن‌گاه قصّه پیغمبران و مرسلین را تا عهد خود نقل فرمود.

[چهل روز پس از ولادت] 7 مسکة

روایت اوّل: حکیمه خاتون گفت: چون چهل روز گذشت، حضرت حجّت علیه السّلام را برگرداندند و امام حسن علیه السّلام مرا طلبید، چون به خدمتش رسیدم؛ ناگاه آن کودک را دیدم که پیش روی او راه می‌رفت.

گفتم: ای سید من! این، پسر دو ساله است؟

حضرت تبسّم کرد و فرمود: به درستی که فرزندان انبیا و اوصیا علیهم السّلام هرگاه ائمّه باشند، نشوونما می‌کنند به خلاف آن‌چه غیر ایشان نشوونما می‌کند. همانا که کودکی از ما، هرگاه یک ماه بر او گذشت، مانند کسی است که یک سال بر او گذشته باشد و

کودک ما، در شکم مادرش سخن می‌گوید، قرآن می‌خواند و در زمان شیرخوارگی پروردگار خود را عبادت می‌کند. ملایکه او را اطاعت می‌کنند و در بامداد و پسین بر او نازل می‌شوند.

حکیمه خاتون گفت: پیوسته در هرچهل روز کودک را برمی‌گرداندند تا آن‌که چند روزی پیش از وفات امام حسن علیه السّلام، آن جناب را مردی دیدم. او را نشناختم.

به برادرزاده‌ام گفتم: این کیست که به من امر می‌فرمایی روبه‌روی او بنشینم؟

فرمود: این پسر نرجس است و بعد از من، خلیفه من است. من به زودی از میان شما می‌روم؛ سخن او را بشنو و امرش را اطاعت کن!

حکیمه خاتون گفت: بعد از چند روز، امام حسن علیه السّلام وفات کرد و من اکنون حضرت صاحب الامر علیه السّلام را هرصبح و شام می‌بینم و هرچه از من می‌پرسند، آن جناب به من خبر می‌دهد، من نیز به ایشان خبر می‌دهم.

به خدا قسم گاه من اراده می‌کنم چیزی از او بپرسم، هنوز سؤال نکرده، جواب مرا می‌گوید و گاه امری بر من روی می‌دهد و همان ساعت جواب می‌رسد، بدون آن‌که سؤال کنم و شب گذشته آمدن تو را نزد من خبر داد و به من امر فرمود: تو را خبر دهم به حقّ محمد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

راوی خبر گفت: به خدا قسم حکیمه خاتون چیزهایی به من خبر داد که جز خداوند عزّ و جلّ احدی از آن مطّلع نبود؛ پس دانستم که این راست و عدل است از جانب خداوند، زیرا خدای عزّ و جلّ ایشان را به چیزی مطّلع کرده که احدی از خلق خود را به آن مطّلع نکرده.

به روایت مسعودی‌⁽¹⁾و حضینی:⁽²⁾حکیمه خاتون گفت: چون چهل روز گذشت، به خانه امام حسن علیه السّلام داخل شدم، مولای خود را دیدم که در خانه راه می‌رود، پس رخساری نیکوتر از رخسار آن جناب و لغتی فصیح‌تر از لغت او ندیدم.

امام حسن علیه السّلام به من فرمود: این مولود، ارجمند نزد خداوند است.

گفتم: ای سید من! چهل روز از عمر او گذشته و من در امر او می‌بینم، آن‌چه می‌بینم؟!

فرمود: ای عمّه! آیا نمی‌دانی که ما معاشر اوصیا، در روز نشو می‌کنیم، مقداری که غیر ما در یک هفته و ما در هفته، آن‌قدر نشو می‌کنیم که غیر ما، در یک سال.

آن‌گاه برخاستم، سر آن جناب را بوسیدم و مراجعت کردم. دو مرتبه برگشتم و جستجو کردم ولی او را ندیدم. به سید خود، ابی محمد علیه السّلام گفتم: مولای مرا چه کردی؟

فرمود: ای عمّه! او را به کسی سپردم که مادر موسی او را سپرد.

[به آسمان بردن ملایکه آن جناب را] 8 مسکة

روایت حضینی:⁽¹⁾آن‌گاه فرمود: چون پروردگار من، مهدی این امّت را به من عطا فرمود، دو ملک فرستاد که او را برداشته و به سراپرده عرش بردند تا آن‌که در حضور قرب الهی ایستاد.

پس به او فرمود: مرحبا به تو، ای بنده من! برای نصرت دین من و اظهار امر من و مهدی بندگان من. سوگند خوردم که به واسطه تو بگیرم، به خاطر تو، عطا کنم، به تو، بیامرزم و به تو، عذاب کنم.

ای دو ملک! با مدارا و ملاطفت، او را به سوی پدرش برگردانید و به او بگویید: او در پناه، حفظ، حمایت و نظر عنایت من است تا آن زمان که حق را به وسیله او برپا و ظاهر نمایم و باطل را به او نیست و نابود کنم و دین خالص برای من بوده باشد.

آن‌گاه امام حسن علیه السّلام فرمود: چون مهدی علیه السّلام از شکم مادر خود بر زمین افتاد، دیده شد که به زانو درآمد، دو سبّابه خود را بلند نمود، آن‌گاه عطسه کرد.

پس فرمود: «الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی محمّد و آله عبدا ذاکرا للّه

غیر مستنکف و لا مستکبر». آن‌گاه فرمود: ظلمه گمان کردند که حجّت خداوند باطل خواهد شد. اگر در به من سخن گفتن اذن می‌دادند، هر آینه شکّ، زایل می‌شد.

از سیاق روایت حضینی چنین مستفاد می‌شود که این ذیل مشتمل بر بردن آن حضرت به آسمان، از تتمّه خبر حکیمه خاتون باشد، لکن ظاهر مسعودی در اثبات الوصیّه تا آن‌جا است که فرمود: او را، سپردم ...، الخ، خبر حکیمه تمام شد، زیرا او بعد از نقل، گفته: مرا موسی بن محمد خبر داد که او مولد را قرائت کرد؛ یعنی حدیث ولادت را با کتابی که در این باب نوشته شده بود و بیشتر آن را بر حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام خواند، پس آن را تصحیح فرمود و زیاد و کم نمود و روایات را به نحوی که ما ذکر نمودیم، تقریر فرمود.

از حضرت امام حسن علیه السّلام روایت شده که فرمود: چون صاحب علیه السّلام متّولد شد، خداوند عزّ و جلّ دو ملک فرستاد؛ او را برداشتند و به سرادق عرش بردند و او در محضر قرب الهی ایستاد.

خداوند فرمود: مرحبا! به واسطه تو عطا می‌کنم، به خاطر تو، می‌آمرزم یا عفو می‌کنم و به تو عذاب می‌کنم.

علّامه مجلسی رحمهم اللّه در بحار، کیفیّت بردن آن جناب به آسمان را به نحوی نقل نموده که حضینی از بعضی از مؤلّفات قدمای اصحاب ما رحمهم اللّه روایت کرده.

نیز به سند خود از نسیم و ماریه روایت کرده که هردو گفتند: «چون صاحب الزّمان از شکم مادر بیرون آمد، به زانو درافتاد و انگشتان سبّابه را ...»، تا آخر آن‌چه گذشت.

لکن از تاریخ جهضمی و غیره معلوم می‌شود که فقره اخیره، کلام حضرت عسکری علیه السّلام است که هنگام ولادت مهدی- صلوات اللّه علیه- فرمود: ظلمه گمان کردند که ایشان مرا خواهند کشت تا این نسل را قطع کنند، قدرت قادر را چگونه دیدند؟ و اگر خداوند در کلام به من اذن می‌داد، هر آینه شکوک برطرف می‌شد و خداوند آن‌چه را که می‌خواهد، می‌کند.

در نجم ثاقب است که مؤلّف گوید: اگر چه روایات از حکیمه خاتون، مختلف است، لکن مضامین آن‌ها متّحد یا متقارب است و در بعضی از آن‌ها چیزی نقل شده، که در دیگری به جهت اختصار یا نسیان نقل نشده، یا به جهت بعضی مصالح تمام آن را به همه اشخاص نفرمود.

در روایت محمد، حضرت عسکری علیه السّلام به روح القدس امر فرمودند که مهدی- صلوات اللّه علیه- را در هرچهل روز بیاورد، و این منافات ندارد که گاهی آن جناب را پیش از آن وقت بیاورد، چنان‌چه در خبر موسی و غیره بود. زیرا حسب وعده حضرت، آن جناب را به جهت خوردن شیر در هروقت که به آن محتاج بود، نزد نرجس خاتون می‌آورد، چون نباید از غیر پستان او بخورد. شاید دیدن در روز هفتم و سوّم ولادت و در شب دوّم نیز به جهت همین باشد.

چنان‌چه مسعودی از علّان روایت کرده که گفت: نسیم- که خادم حضرت امام حسن علیه السّلام بود- مرا خبر داد و گفت: بعد از ولادت صاحب الزّمان به یک شب، خدمتش رسیده بودم، در نزد او عطسه کردم.

فرمود: یرحمک اللّه!

نسیم گفت: مسرور شدم.

فرمود: آیا تو را در عطسه بشارت ندهم؟

گفتم: بلی!

فرمود: آن تا سه روز از مردن در امان است و به روایت حضینی، این در روز سوّم بود.

[سال و روز تولد آن جناب]

ذنائب للعبقریّة و مأدب للبریّة⁽¹⁾

الأوّل:

بدان! در سال تولّد حضرت بقیة اللّه- عجّل اللّه تعالی فرجه الشّریف- اختلاف عظیمی است. نظر به اختلاف اخبار، شیخ سدید مفید در ارشاد،⁽²⁾سال تولّدش را دویست و پنجاه و پنج سال از هجرت گذشته و در شب نیمه شعبان نقل فرموده است.

لکن در مسار الشیعه،⁽³⁾بنابر نقل استادنا المحدّث النّوری- نور اللّه مرقده الشّریف- در نجم ثاقب، سال تولّد آن حضرت را دویست و پنجاه و چهار ذکر فرموده است.

در تاریخ قم،⁽⁴⁾تألیف حسن بن محمد بن حسن قمی، سال تولّد آن بزرگوار، دویست و پنجاه و پنج نوشته شد که لفظ نهر با عدد جمل موافق است و روز تولّد را جمعه هشتم ماه شعبان نقل کرده است.

در روایتی است که سال تولّد، دویست و پنجاه و هفت بوده است و آن را حسین بن حمدان حضینی در کتاب هدایه‌⁽⁵⁾خود نقل کرده، در آن روایت است که وقت تولّد آن بزرگوار، پیش از طلوع فجر روز جمعه، هشت روز از ماه شعبان گذشته، بوده است.

در شجره، سال تولّد آن جناب را دویست و پنجاه و هشت ذکر نموده، چنان‌که احمد بن محمد فاریابی، راوی تاریخ موالید الأئمّة و نصر بن علی جهضمی‌⁽⁶⁾که در

عصر ولادت بوده، در پنجاه و هشت ضبط کرده‌اند.

علی بن حسین مسعودی در کتاب اثبات الوصیّه خود، سال تولّد آن سرور را دویست و پنجاه و شش فرموده، اگر چه روایت پنجاه و پنج را نیز نقل نموده است.

در نظر این ناچیز، ارجح دویست و پنجاه و شش است. چه آن؛ علاوه بر جلالت قدر ناقلینش که مسعودی و شیخ طوسی رحمه اللّه و صدوق می‌باشند، مؤیّد است به آن‌چه در السنه اثنا عشریّه مشهور است که سال تولّد آن بزرگوار نور است؛ یعنی مطابق با جمل لفظ نور است که دویست و پنجاه و شش می‌باشد. هم‌چنین مؤیّد است به این‌که یکی از القاب مبارکه آن بزرگوار، نور است، تطبیقا لللقب مع الملقّب به و توفیقا للأسم مع المسمّی.

در نجم ثاقب، این لقب را در ضمن یک صد و هشتاد و دو اسم و لقب و کنیه که برای آن سرور ذکر کرده، نوشته و فرموده است: صد و شصت و هشتم؛ یعنی از اسامی و القاب آن بزرگوار، نور آل محمد علیهم السّلام است، چنان‌چه در خبری است که صادقی آن را در ذخیره، از اسامی آن جناب شمرده که در قرآن و در چند خبر که بعضی خواهد آمد، مذکور است.

در آیه شریفه: وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ‌⁽¹⁾یعنی به ولایت قائم و به ظهور آن جناب. در آیه شریفه: وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها⁽²⁾مراد، روشن شدن زمین به نور آن جناب است و در یکی از زیارات جامعه در اوصاف آن حضرت است، «نور الأنوار الّذی تشرق به الأرض عمّا قلیل».

در غایة المرام‌⁽³⁾و غیره از جابر بن عبد اللّه انصاری مروی است که گفت: داخل مسجد کوفه شدم درحالی‌که امیر المؤمنین علیه السّلام با انگشتان مبارک می‌نوشت و تبسّم می‌فرمود.

گفتم: یا امیر المؤمنین! چه چیز تو را به خنده آورد؟

فرمود: تعجّب می‌کنم از کسی که این آیه را می‌خواند ولی آن را به حقّ معرفت نمی‌شناسد. به آن جناب گفتم: یا امیر المؤمنین، کدام آیه است؟!

فرمود: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ...»، تا آخر؛ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ⁽¹⁾، مشکات محمد است. فِیها مِصْباحٌ؛ مصباح در زجاجه من هستم.

الزُّجاجَةُ، حسن و حسین علیهما السّلام، کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ، علیّ بن الحسین علیهما السّلام، یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ، محمد بن علی علیهما السّلام، زَیْتُونَةٍ، جعفر بن محمد علیهما السّلام، لا شَرْقِیَّةٍ موسی بن جعفر علیهما السّلام، وَ لا غَرْبِیَّةٍ، علی بن موسی علیهما السّلام، یَکادُ زَیْتُها؛ محمد بن علی علیهما السّلام، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ؛ علی بن محمد علیهما السّلام، نُورٌ عَلی نُورٍ؛ حسن بن علی علیهما السّلام است. یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ؛ مهدی قائم علیه السّلام است.

در جمله‌ای از اخبار معراج، مذکور است که در عالم اظلّه نور آن جناب، میان انوار و اشباح ائمّه علیهم السّلام، مانند ستاره‌ای درخشان در میان سایر کواکب بود و در خبری، چون ستاره صبح برای اهل دنیا.

این ناچیز گوید: نکته اطلاق نور بر این وجود مقدّس، همان نکته اطلاق بر وجود نازنین جدّش خاتم الأنبیا است که در ضمن لطیفه هشتم از موهبت دهم از شعاع دوّم از نور اوّل از کتاب انوار المواهب فی نکت اخبار المناقب که بحمد اللّه به طبع رسیده، مرقوم افتاده است، فارجع.

[شرح حال دو حکیمه خاتون]

الثّانی؛ بدان در اخبار کثیره کتب معتبره اصحاب که وقت تولّد حضرت ناموس الدهر، و امام العصر و کیفیّت آن، ثبت و ضبط شده؛ حضور حکیمه خاتون علیها السّلام نزد نرجس خاتون علیها السّلام در هنگام وضع حمل وارد گردیده است.

باید دانست در این خانواده عصمت و طهارت، دو زن مجلّله به این نام بوده‌اند:

یکی؛ حکیمه خاتون دختر حضرت ابی الحسن موسی بن جعفر علیهما السّلام است که هنگام ولادت حضرت ابی جعفر محمد بن علی الجواد حاضر بود.

دیگری؛ حکیمه خاتون دختر حضرت جواد علیه السّلام است که هنگام ولادت حضرت حجّة- عجّل اللّه فرجه- حاضر بود. چنان‌که علّامه طباطبایی بحر العلوم- نوّر اللّه مرقده- در رجال‌⁽¹⁾خود فرموده: حکیمه دختر ابی جعفر ثانی که هم‌نام عمّه پدرش، حکیمه دختر ابی الحسن موسی بن جعفر است؛ هنگام ولادت قائم حجّة- عجّل اللّه فرجه- حاضر شد، چنان‌چه عمّه‌اش حکیمه هنگام ولادت ابی جعفر محمد بن علی جواد علیهما السّلام حاضر شد. حکیمه در هردو موضع با کاف است اما حلیمه با لام، پس از تصحیف عوام است.

این ناچیز گوید: که بعضی از ارباب فضل در تألیفات خود فرموده‌اند:

این در بعضی مواضع به لام واقع شده و شاید به لام صحیح باشد. به قرینه آن‌چه در کتب اخبار ما وارد شده، طایفه امامیّه از حضرات معصومین علیهم السّلام، از تسمیّه مولود به حکیم به کاف کراهت داشتند و تاء تأنیث داشتن لفظ حکیمه باعث تغیّر حکم کراهت نمی‌شود، لذا ممکن است اسم آن مخدّره حلیمه با لام و حکیمه با کاف لقبش باشد و شاید سبب ملقّب شدنش به این لقب، اطّلاع آن خاتون از اسرار حکمت باشد، چنان که فاطمه، خواهر امام رضا علیه السّلام به معصومه ملقّب می‌باشد.

و بالجمله، علّامه طباطبایی فرموده است: سروی، یعنی ابن شهرآشوب در مناقب‌⁽²⁾خود گفته: حکیمه، دختر ابی الحسن موسی بن جعفر گفت: چون وقت ولادت خیزران، مادر ابی جعفر علیه السّلام رسید؛ حضرت رضا علیه السّلام مرا طلبید و فرمود: ای حکیمه! هنگام ولادت او حاضر شو. بعد تو و او و قابله در اطاقی داخل شوید. آن‌گاه برای ما چراغی گذاشت و در را به روی ما بست.

هنگامی که درد زاییدن گرفت، چراغ خاموش شد و پیش روی او طشتی بود- و من

از خاموش شدن چراغ، غمگین شدم.

در این حال بودیم که حضرت جواد علیه السّلام در طشت ظاهر شد. دیدیم چیز نازکی بر او است؛ شبیه جامه‌ای که از آن نور می‌درخشید به‌طوری‌که خانه را روشن کرد. آن جناب را دیدیم، من او را گرفتم، در بغل خود گذاشتم و پرده را از آن گرفتم.

سپس حضرت رضا علیه السّلام تشریف آورد، در را باز کرد و ما از امر او فارغ شده بودیم.

او را گرفت، در گهواره گذاشت و فرمود: ای حکیمه! ملازم گهواره او باش.

حکیمه گفت: چون روز سوّم شد، چشمانش را به جانب آسمان کرد. آن‌گاه فرمود:

«أشهد أن لا اله الّا اللّه و أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه».

پس هراسان و ترسان از جای خود برخاستم، نزد حضرت رضا علیه السّلام آمدم و به آن جناب گفتم از این کودک چیز عجیبی شنیدم.

فرمود: چه بود؟

خبر را برای آن جناب نقل کردم.

فرمود: ای حکیمه عجایب او از آن‌چه ببینید، بیشتر است.

علّامه مجلسی رحمه اللّه در بحار بیست و دوّم فرموده: در قبّه شریفه، یعنی قبّه عسکری علیه السّلام قبری منسوب به نجیبه کریمه عاقله فاضله تقیّه رضیّه، حکیمه دختر ابی جعفر الجواد است و نمی‌دانم چرا علما در کتب مزار با وجود ظهور فضل و جلالت او و اختصاصش به ائمّه علیهم السّلام متعرّض زیارت او نشدند.

و محلّ اسرار ایشان و مادر قائم نزد او بود و هنگام ولادت آن حضرت، حاضر بود، در حیات ابی محمد عسکری علیه السّلام گاه‌گاه آن حضرت را می‌دید و بعد از وفات آن جناب، او از سفرا و ابواب بود. پس سزاوار است زیارت کردن او به آن‌چه خداوند بر زبان جاری نماید، از آن‌چه مناسب فضل و شأن او است.⁽¹⁾

مرحوم بحر العلوم، بعد از نقل کلامی را از علّامه مجلسی رحمه اللّه در مزار بحار فرموده: عدم تعرّض برای زیارت آن مخدّره- چنان‌چه خال مفضال اشاره فرموده-

عجیب است و عجیب‌تر از آن متعرّض نشدن بیشتر علما، مثل شیخ مفید در ارشاد و غیر او در کتب تواریخ و سیر و نسب، به حکیمه خاتون در اولاد حضرت جواد؛ بلکه بعضی دختران آن جناب را در غیر او حصر کردند.⁽¹⁾

شیخ مفید در ارشاد⁽²⁾فرموده: حضرت جواد علیه السّلام از فرزندانش، علی علیه السّلام را گذاشت که امام بود، بعد از او، موسی و فاطمه و امامه و غیر از آن‌چه نامیدیم، اولاد ذکوری نگذاشت. انتهی.

[گذاردن زبان در دهان حضرت حجّت]

اشاره

الثّالث: بدان در روایت موسی بن محمد بن قاسم بن حمزة بن موسی بن جعفر علیه السّلام که در کیفیّت تولّد حضرت بقیّة اللّه وارد شده و شیخنا الصّدوق در کتاب کمال الدّین‌⁽³⁾آن را نقل فرموده، به سندی عالی چنین است که حکیمه خاتون گوید: چون آن نور خدایی متولد شد، او را در جامه‌ای پیچیده، برداشتم و نزد حضرت عسکری علیه السّلام بردم.

چون به حضور آن جناب رسید، به همان نحو که در دست من بود، بر پدر بزرگوارش سلام کرد. حضرت او را روی دو دست خود گرفت طوری‌که پای مبارک حضرت صاحب الأمر علیه السّلام روی سینه شریف پدر بزرگوارش بود.

آن‌گاه امام حسن علیه السّلام زبان مبارکش را در دهان آن جناب گذاشت و بر چشم و گوش و مفاصل او دست مالید تا آخر روایت که در مسکه چهارم از این عبقریّه ذکر شد.

[زبان علی اکبر در دهان امام حسین]

این ناچیز گوید:

نکته تفاوت این فعل حجّت خدا از زبان گذاردنش به دهان حضرت بقیّة اللّه با فعل

جدّش، حضرت سیّد الشهدا از گذاردن زبان علی اکبر به دهان خود، هنگام اظهار عطش و مراجعتش از میدان‌گاه، چنان‌که عبارت بحار یا «بنیّ هات لسانک فاخذ بلسانه فمصّه»، شاهد و گواه بر این دعوی و به نظر جلوه‌گر است، این است که این دو امام با دو فعل متفاوت خود- و اللّه یعلم-، اظهار استعداد، قابلیّت، وعاء و ظرفیّت این دو امام‌زاده را اراده فرموده‌اند و خواسته‌اند مقام و مرتبه هریک از آن‌ها را بفهمانند.

چون اگر مقصود حضرت سیّد الشهدا از گذاردن زبان علی اکبر به دهان مبارک خود که از جانب خدا به سوی خلق ترجمان بود، این بوده که زبان علی از دهان مبارکش کسب رطوبت ظاهری بنماید، همانا انسب، زبان گذاردن سیّد الشهدا به دهان علی اکبر علیه السّلام بود. چه آن‌که مجمع رطوبت دهان، زبان است و این امر مشاهد بالحسّ و محسوس بالعیان است.

بلکه می‌توان گفت: مقصود، کسب علوم و مقامات معنویّه و روحانیّه نمودن آن شاهزاده از دهان آن سلطان اقلیم وجود بود. چگونه چنین نباشد، حال آن‌که قلب و دهان امام تشنه لبان، خزانه علوم حضرت ملک منّان بود که و إن من شی‌ء الّا عندنا خزائنه و ما ننزّله الّا بقدر معلوم و خدا داناست که چه چشمه‌ها از علوم ربّانی از آن سرچشمه معارف سبحانی، یعنی قلب و دهان آن سلطان عطشان، بر جان فرزندش حضرت علی اکبر جریان نمود؛ مانند رسیدن به قلب و جان حضرت امیر المؤمنین از قلب حضرت سیّد المرسلین.

آخر نازنین، دهان آن امام شهید، نه همان دهانی است که زبان معجز بیان رسول اکرم را می‌مکید؟ پس چگونه علی اکبر از آن دهان، شربت وصال ننوشد و بالکلّ چشم از این عالم کون و فساد نپوشد؟

و اگر خواهی بگو: از فعل آن امام تشنه جگر، نسبت به آن شبیه حضرت پیغمبر چنین استنباط می‌شود که اگر امام والا مقام زبان خود را به دهان آن جوان ناکام می‌گذاشت، قلبش محیط به قلب علی اکبر می‌شد و عدم توانایی و تحمّل آن جوان

تمامی علوم آن امام را، از شمس ظاهرتر است.

فلذا امام حسین علیه السّلام زبان جوانش را به دهان گذاشت تا این‌که آن جوان به قدر استعداد خود، از آن مبدأ فیض توشه‌ای برداشت.

و اما استعداد قلبیّه حضرت بقیّة اللّه و وعاء و ظرفیّتش برای تحمّل اسرار حضرت اله و وارثیّتش برای علوم تمامی انبیا و اوصیا، مقتضی این بود که پدر در دهان مبارکش زبان بگذارد و مقام یَکادُ زَیْتُها یُضِی‌ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ⁽¹⁾را درباره فرزندش بفهماند.

[قرائت کتب آسمانی توسط حضرت حجّت]

اشاره

الرابع: حافظ برسی در مشارق الانوار⁽²⁾از حسین بن محمد از حکیمه خاتون روایت نموده که گفت: چون حضرت بقیّة اللّه را نزد پسر برادرم حسن بن علی علیهما السّلام آوردم، دست شریفش را بر روی انور او مالید که نور انوار بود و فرمود: سخن بگو ای حجّت خدا، بقیّه انبیا، نور اصفیا، غوث فقرا، خاتم اوصیا، نور اتقیا و صاحب کرّه بیضا!

پس فرمود: «أشهد أن لا اله الّا اللّه وحده لا شریک له و أشهد انّ محمّدا عبده و رسوله و أشهد انّ علیّا ولیّ اللّه»، آن‌گاه اوصیا را تا آن جناب شمرد.

امام حسن فرمود: بخوان!

سپس قرائت کرد آن‌چه بر پیغمبران نازل شده بود و به صحف ابراهیم ابتدا نمود و آن را به زبان سریانی خواند. آن‌گاه کتاب ادریس، نوح، کتاب صالح، تورات موسی و انجیل عیسی و فرقان محمد- صلّی اللّه علیه و آله و علیهم اجمعین- را خواند و قصص انبیا را علیهم السّلام نقل فرمود.

[حکمت امر امام به قرائت کتب آسمانی]

نکته

سرّ استنطاق نمودن و امر امام حسن علیه السّلام به خواندن کتب سماویّه نسبت به این جناب و اذان و اقامه گفتن جدّش، حضرت امیر المؤمنین هنگام تولّدش، شهادت به وحدانیّت خدا و رسالت حضرت خاتم الأنبیا، سلام نمودنش به آن جناب و استیذان نمودنش از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله در خواندن کتب سماویّه، چنان‌که علّامه مجلسی رحمه اللّه در بحار⁽¹⁾تاسع از کتاب روضه و فضایل نقل فرموده:

چون حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام متولّد شد و روی دست پیغمبر قرار گرفت؛ آن جناب می‌فرماید: دست راست خود را بر گوش راستش گذاشت، اذان و اقامه گفت و به وحدانیّت خدا و رسالت من شهادت داد. آن‌گاه به جانب من میل نمود و گفت:

السّلام علیک یا رسول اللّه! بخوانم؟

گفتم: بخوان! به حق آن کسی که جان محمد در دست او است. آن‌گاه به خواندن صحف آدم شروع نمود و از حرف اوّل تا حرف آخر آن را خواند که اگر شیث زنده بود، اعتراف می‌کرد که علی صحف را بهتر از او می‌داند.

بعد از آن صحف نوح و ابراهیم، تورات موسی، زبور داود و انجیل عیسی را خواند که اگر ایشان نیز زنده بودند. به فضیلت او بر خود تصدیق می‌نمودند ...، الی آخر الخبر.

بالجمله در نکته تکلّم و قرائت حضرت بقیّة اللّه بعد از استنطاق و امر پدر بزرگوارش به قرائت و تکلّم جدّش امیر المؤمنین و قرائتش بدون استنطاق حضرت رسول و بدون امر به قرائت فرمودنش؛ آن‌چه ابتدا در نظر جلوه‌گر است- و اللّه یعلم- این است که ولایت و امامت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بدوی و بالإصاله است با توجّه به حدیث اتّحاد نورین که نور حضرت رسالت و نور آن جناب می‌باشد، زیرا لازمه فرمایش حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله که فرموده‌اند: «کنت نبیّا و آدم بین الماء و

الطّین»،⁽¹⁾این است که درباره امیر المؤمنین هم، کنت ولیّا و آدم بین الماء و الطّین صادق آید.

چنان‌که در مؤلّفات بعضی از اعاظم همین لازم را هم به خبر نسبت داده و فرموده خبری به این مضمون از معصوم وارد شده و این مقام حضرت ولایت مآب، هم‌دوش با مقام پیغمبر و همسر با مرتبه آن سرور است، لذا به استنطاق و امر حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله به قرائت کتب سماویّه محتاج نبود و تنطّق و قرائتش بدون استنطاق و امر به قرائت، کاشف از مقام و مرتبه ولایت اصلیّه بدویّه آن جناب، در قبال نبوّت و رسالت حضرت خاتم النبیّین بوده به خلاف حضرت بقیّة اللّه.

چون ولایت و امامت آن بزرگوار، بالوراثه و به ترتّب است و با بودن پدر بزرگوارش بالاستقلال، از اظهار شؤون ولایت و امامت محجور است؛ اگر چه واقعا ولیّا، ولیّ خدا و حجّت بر ما سوی است و در چنین مقامی برای اظهار این شؤون با بودن امام سابق بر آن برگزیده حضرت بی‌چون، به استنطاق و امر به قرائت محتاج بوده است، و العلم عند اللّه الملک العلّام.

به بیان دیگر تفاوتی که در این دو مقام است، با توجّه به تفاوت مرتبه‌ای آن دو امام است؛ چون مرتبه امیر، مرتبه فاتح الولایة است بالاصالة و مرتبه حجّت، مرتبه خاتم الولایة است بالوراثة و ظهور التّفاوت بین المرتبتین ممّا لا یخفی علی ذوی العینین.

نکته تکلّم و قرائت این بزرگواران، تمامی کتب سماویّه را در وقت ولادت، در مجلس واحد در موهبت هفدهم از ضوء دوّم از نور دوّم از کتاب انوار المواهب، ملقّب به الکوکب الدّری و در نکت و لطایف بعضی از اخبار وارده که در اسامی و کنی و القاب و مناقب و فضایل حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام است، مرقوم افتاده؛ به آن‌جا مراجعه شود.

[بردن ملایکه آن جناب را به آسمان]

اشاره

الخامس: شیخ صدوق قدّس سرّه در کمال الدّین،⁽¹⁾کیفیّت ولادت حضرت بقیّة اللّه را به روایت محمد بن عبد اللّه مطهّری نقل فرموده تا آن‌جا که آن نور خدا متولّد گردید و حضرت عسکری آواز داد: ای عمّه! فرزندم را نزد من بیار!

نقل فرموده که حکیمه خاتون گفت: آن جناب را برداشتم و نزد آن حضرت آوردم. چون او را پیش روی پدر بزرگوارش نگاه داشتم؛ در دست من بود که بر پدر بزرگوارش سلام کرد. حضرت، آن جناب را از دست من گرفت و در آن حال مرغانی بال خود را بر سر آن جناب گسترانیدند.

پس حضرت یکی از آن مرغان را آواز داد و فرمود: او را بردار و محافظت کن و در هر چهل روز او را به سوی ما برگردان تا آن‌که حکیمه خاتون گفت، گفتم: این مرغ چه بود؟

فرمود: این روح القدس است ...، تا آخر آن‌چه روایت آن در مسکه پنجم و هفتم نقل گردید.

[چند نکته در بردن آن جناب به آسمان]

این ناچیز گوید: ظاهر این است که امر فرمودن حضرت عسکری به روح القدس که مهدی- صلوات اللّه علیه- را در هرچهل روز از ایّام رضاع برگرداند، با این‌که گاهی آن جناب را پیش از آن وقت می‌آورد، منافات ندارد.

چنان‌که در خبری، شب دوّم و در خبر دیگر، شب سوّم و در روایتی در شب هفتم ولادت او را دیدند که تمامی این‌ها در بحار نقل شده است، زیرا بر حسب وعده حضرت عسکری، آن جناب را به جهت خوردن شیر نزد نرجس خاتون می‌آورد در هر وقت که به آن محتاج بود.

برای استنباط نکته‌ای که در این حدیث شریف، در نظر داعی جلوه‌گر است، از

رسم چند امر چاره نیست.

امر اوّل: آن است که مدّت رضاع، دو سال کامل است، چنان‌چه در قرآن مجید و فرقان حمید است که: وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ‌⁽¹⁾و عدد ایّام آن، هفت صد و بیست روز می‌باشد. چون هرسالی دوازده ماه و هرماهی غالبا سی روز است، کما هو الواضح.

امر دوّم: آن است که عدد اربعینات این هفت صد و بیست روز، هجده است، به عبارت اخری هفت صد و بیست روز، هجده، چهل روز است و هجده چهل روز، هفت صد و بیست روز می‌باشد، کما لا یخفی.

امر سوّم: آن است که یکی از شؤونات امام و ولایت کلیه آن بزرگوار، تربیت ما سوی اللّه از تمامی عوالم امکانیّه است من الذّرّة الی الدّره و من قضّها الی قضیضها، کما قال اللّه تعالی: وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها⁽²⁾و فی الرّوایة ربّ الأرض ای امام الأرض.⁽³⁾

ذکر ارض در آیه مبارکه از باب تخصیص نیست که تربیت امام علیه السّلام فقط به ارض منحصر باشد، زیرا اخبار کثیره مستفیضه، بلکه متواتره به تواتر معنویّه است که امام در تمامی عوالم الهیّه مربّی و سایس است و اغلب آن‌ها در کتب معتبره، مثل بحار و عوالم موجود است.

شاید ذکر خصوص ارض در آیه مبارکه،- و اللّه یعلم- به جهت این باشد که آن محسوس و مرئی و در نظر هرعاقل و غبّی است، مردم هم نوعا اهل حسّ و ظاهر و به ورای محسوس و مرئی غیر ناظرند.

فلذا ارض را ایثار به ذکر فرمود و بودن تربیت عوالم امکانیّه از مناصب امام، نزد شیعه اثنی عشریّه کالنّور فی الظّلام و بدون دغدغه و کلام است.

امر چهارم: آن است که بعضی از مفسّرین در ذیل آیه شریفه: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‌⁽¹⁾چنین گفته‌اند: بدان برای حضرت ربّ العالمین عالم‌های مختلفه از مخلوقات از دنیا و آخرت و ملک و ملکوت می‌باشد؛ در هرعالمی جنسی از مخلوقات روحانی و جسمانی آفریده و برای هرجنسی انواع مختلفه پدید آورده و در هریک خاصیّتی ورای خاصیّت دیگری نهاده و از هرنوعی اصناف متعدّده، متکوّن ساخته است.

چنان‌که مثلا از نوع ملایکه اصناف مختلفه تعیین فرموده، مثل کروبیّین، روحانیّین، حمله عرش، خزنه کرسی، سفره، برره و کراما کاتبین. بعد از آن ملایکه هر آسمان دارای صفتی می‌باشند؛ ملایکه هوا که ابر، باران و برف، رعد و برق در حکم ایشان است، ملایکه موکّل بر دریاها و مجالس علم، ملایکه ملقّی خیر در خاطر، ملایکه دافعه شیاطین از بنی آدم، ملایکه معقّبات که: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ‌⁽²⁾، ملایکه موت، ملایکه حیات و ملایکه خزّان بهشت و حوریان جنّت، ولدان و غلمان و خدمه اهل بهشت و دیگر اصناف که در حیّز حصر و احصا درنیایند؛ این مجموع را در یک نوع از اجناس مخلوقات پدید آورده است.

باقی انواع ممکنات و اجناس موجودات را بر این قیاس کن، از معادن و نباتات، اجسام کثیفه و لطیفه، جواهر و اعراض، الوان و طباع، خواص و صفات، نتایج و اشکال، هیأت و صور، معانی و اسرار، لطایف و حقایق، اشارات و نکات، علوم و معارف و عقاید و آن‌چه بر افلاک است از عرش و کرسی، لوح و قلم، بروج و سیّارات، ثوابت و منازل، بیت المعمور، سدرة المنتهی، قاب قوسین، لا مکان و دیگر چیزهایی که «لا عین رأت و لا أذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر»⁽³⁾صفت آن‌ها است و هیچ کس

جز ذات حضرت احدیّت جلّ و علا از آن‌ها اطّلاع ندارد، چنان‌که فرموده: وَ ما یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلَّا هُوَ⁽¹⁾.

بالجمله نظر به اختلاف اخبار، در اعداد این عوالم، اختلاف است. در بعضی از اخبار، هزار هزار عالم، در بعضی سی صد و شصت و در بعضی چهل و آن‌چه در السنه و افواه، مشهور و در اغلبی از زبر و دفاتر مذکور است، این‌که آن‌ها هجده هزار عالم‌اند.

چنان‌که فاضل کاشانی در منهج الصّادقین غیر از این قول را نقل نفرموده و از وهب بن منبّه روایت نموده: برای حق تعالی هجده هزار عالم است که دنیا یکی از آن‌هاست، آن‌ها مساکن روحانیّات است و جز خدا عدد حصرشان را نداند.

[تعداد موجودات عالم]

تشریق فیه تحقیق.

مرحوم عالم عارف شیخ محمد علی الزّاهدی الشّهیر بالحزین و المتخلّص به ساغر در کتاب جام الجمّ و مرآة هیئة العالم از محمد طاهر منجّم یزدی و او از ابو معشر بلخی در سبب این‌که مشهور است عدد موجودات عالم هجده هزار است، روایت نموده: فرموده است: دور کل، مشتمل بر سی صد و شصت هزار سال شمسی است.

هم او گوید: در احکام قرانات که هریک نوبت، مقارنه علوییّن واقع می‌شود، نوعی از انواع که قبل از آن موجود نبوده، از صحرای عدم به سرای وجود آید و چون زحل در سی سال و مشتری در دوازده سال، دور تمام می‌کند، پس هربیست سال، یک نوبت مقارنه، بینهما واقع شود.

زیرا مشتری در این مدّت زاید بر یک دور و هشت برج حرکت کرده، زحل نیز هشت برج، قطع نموده که در مدّت دور کل هجده هزار سال، قران واقع می‌شود. پس در دور کل و هجده هزار نوع از موت به فیض وجود حضرت بی‌چون؛ موجود شوند و این

معنی هجده هزار عالم باشد.

مولانا جلال الدّین محمد رحمه اللّه گفته است: در لغت فرس به چیز بزرگ و عظیم، هزار گویند. لذا مراد از هجده هزار عالم، عالم بزرگ و عظیم است که آن ده عقل، سماوات، چهار عنصر و سه موالید است. ممکن است این قول از معصوم باشد و هجده هزار عالم از انواع کواکب و حیوانات و غیرهما موجود باشد، و اللّه الخالق أعلم بالحقایق.

انتهی.

چون این امور دانسته شد، گفته می‌شود: شاید،- و العلم عند اللّه- نکته آوردن روح القدس، حضرت بقیّة اللّه را در هرچهل روز نزد پدر بزرگوارش و بازپس بردن آن سرور بعد از ملاقات، این باشد که آن بزرگوار در هراربعینی از آن، هجده اربعین، استعداد تربیتی خود را، برای هزار عالم از آن هجده هزار عالم تکمیل فرماید و این با فرمایش حضرات ائمه علیهم السّلام منافات ندارد که فرموده‌اند: «إنّ عندنا العلم ما کان و ما هو کائن إلی یوم القیامة».⁽¹⁾

چنان‌چه در روایت بصائر الدّرجات،⁽²⁾بنابر نقل علّامه مجلسی رحمه اللّه در بحار از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده است، زیرا در آخر آن خبر هم از آن سرور وارد شده؛ بعد از این‌که جهاتی از علوم خود را به ابو بصیر می‌فرماید؛ ابو بصیر عرض می‌کند: هذا و اللّه هو العلم.

حضرت می‌فرماید: این علم است، لکن آن علمی نیست که نزد خانواده ماست، که «ما یحدّث باللّیل و النّهار، الأمر بعد الامر و الشّی‌ء بعد الشّی‌ء إلی یوم القیمة». اگر آن بزرگواران علم بما کان و ما هو کائن الی یوم القیمه داشتند، پس چه باقی می‌ماند تا این‌که برای ایشان، علم به آن حاصل شود، در لیل و نهار به امری بعد از امری و به چیزی بعد از چیزی تا روز قیامت.

اخبار هردو طرف به حدّ استفاضه است و از این‌جاست که علمای اعلام در صدد

جمع بین این دو طایفه از اخبار برآمده‌اند و سه وجه از جهت جمع میان آن‌ها گفته شده است:

وجه اوّل: این است که علم، آن نیست که از شنیدن و خواندن کتب، حاصل گردد و از حفظ آن‌چه در آن‌هاست، معلوم شود. چه این تقلید است، نه علم. بلکه علم آن است که روز به روز و ساعت به ساعت از جانب خدا بر قلب مؤمن افاضه شود، پس به سبب آن حقایق و معارف، منکشف گردد، آن‌چه که به وسیله آن، نفس، مطمئن شده، صدر منشرح و قلب نیز منوّر گردد.

وجه دوّم: این است که بر آن بزرگواران تفاصیلی افاضه می‌شود که مجملات آن‌ها نزد ایشان است؛ اگر چه برای ایشان ممکن باشد آن تفاصیل را از آن‌چه از اصول علم و موادّ آن نزد آن‌هاست اخراج نمایند و استنباط فرمایند.

وجه سوّم: این است که آن بزرگواران در دو نشأه، یعنی نشأه سابق بر حیات بذی و نشأه لاحقه بعد از فوت، در معارف ربّانیه غیر متناهیه بر اعلی مدارج کمال عروج می‌فرمایند، زیرا انتهایی برای معرفت و قرب باری تعالی نیست.

علّامه مجلسی رحمه اللّه در بحار،⁽¹⁾وجه اخیر را تقویت نموده و فرموده است: این وجه از بسیاری اخبار استفاده می‌شود؛ ظاهر است که آن بزرگواران هرگاه در بدو امامتشان علمی را تعلیم گرفتند، در آن مرتبه نمی‌ایستند بلکه به سبب مزید قرب و طاعات، زواید علم و حکمت و ترقّیات- فی معرفة الربّ تعالی شأنه- بر ایشان حاصل می‌شود.

چگونه برای ایشان زواید علم و حکمت و ترقیّات در معرفة اللّه حاصل نشود! حال آن‌که این برای سایر خلق با وجود نقص قابلیّت و استعدادشان حاصل می‌شود.

بنابراین ائمّه علیهم السّلام اولی به زواید و احرای به آن می‌باشند. از آن‌رو فرموده است:

شاید این یکی از وجوه استغفار و توبه آن بزرگواران باشد- در هرروزی هفتاد مرتبه یا بیشتر- زیرا هنگام عروج فرمودن آن بزرگواران به درجه رفیعه‌ای از درجات عرفان، می‌بینند در مرتبه سابق بر آن، در منقصت و نقصان بوده‌اند. لذا در آن درجه

رفیعه، از درجه وضیعه‌ای که سابقا در آن بوده‌اند، استغفار و توبه می‌فرمایند. ترجمه عبارت علّامه مزبور تمام شد، البسه اللّه فی الجنّة من حلل النّور. انتهی.

[تکمیل امام در اربعینیّات]

اعادة النکتة بعبارة طرفة:

از آن‌چه مذکور شد، معلوم گردید شخص شریف امام، آنا فانا به واسطه کمال استعداد و قابلیّت و وعاء و ظرفیّت وجودیّه‌اش در تلقّی فیوضات حضرت ربّ الأرباب در تزاید و تکامل است، چه مضایقه است که گفته شود حضرت امام زمان، قطب دایره امکان، در هریک از آن اربعینیّات هجده‌گانه زمان رضاع، اسباب تربیت و ایصال فیوضاتش را نسبت به هریک از آن هجده هزار عالم تکمیل و تحصیل فرموده باشد.

نکته اختصاص این موهبت خاصّه و عنایت مخصوصه- که تلقّی فیوضات در آن اربعینیّات باشد- به وجود شریف امام عصر و ناموس دهر، از میان ائمّه طاهرین و اسلاف معصومین آن بزرگوار، شاید به این لحاظ باشد: چون در علم اللّه گذشته که آن جناب در مدّت متمادیّه که مساوق با انقراض دنیاست؛ با نبودن حجّتی در میان خلق غیر از آن سرور، باید در پس پرده غیبت باشد و البتّه این شخص شریف، با چنین وصف منیف، باید اسباب تربیتش اکثر از خلایق و وسایل ایصال فیوضاتش اوفر از آن‌ها باشد.

حدیث مروّی در شرح باب حادی عشر فاضل مقداد که ذکر ائمّه در آن است «تسعة من ذریّة الحسین تاسعهم قائمهم أعلمهم و فی روایة أخری، تاسعهم، قائمهم افضلهم».⁽¹⁾

مشعر بر دعوی است و آن‌چه در حدیث وصیّت است که پیغمبر در امر وصیّت به امیر المؤمنین فرمود: «و أنا أدفعها إلیک یا علی! و أنت تدفعها إلی وصیّک و یدفعها وصیّک إلی أوصیائک من ولدی واحدا بعد واحد، حتّی تدفع إلی خیر اهل الأرض

بعدک الحدیث ...».⁽¹⁾

اشاره‌گر بر مدّعی است، به استثنای امام حسن و امام حسین علیهما السّلام. چون افضلیّت آن دو بزرگوار از حجّت غایب از انظار به حدیث: «هما سیّدا شباب اهل الجنّة»⁽²⁾و اجماع منقول در کلام بعض، اجلّه کالنّار علی المنار است. کما لا یخفی.

چنان‌که افضلیّت جدّ و پدر آن دو سرور، بر آن‌ها و بر ائمه دیگر کالنّقش فی الحجر ثابت و مستقر است. کما هو الواضح.

[روشن ساختن مطلب]

تنویر فی تنظیر:

بدان نظیر این نکته که این ناچیز برای این خبر ذکر نمودم، نکته‌ای است که بعضی از محقّقین، آن را از برای حدیث شریف: «من أخلص للّه أربعین صباحا، ظهرت له ینابیع الحکمة من قلبه علی لسانه»،⁽³⁾بیان فرموده‌اند، چنان‌چه در بحار و سایر کتب معتبره از اخبار مروی است.

چه در تعیین عدد اربعین چنین گفته: چون حق سبحانه و تعالی خواست آدم را به خلافت خود در زمین نصب کند و معمار جهان گرداند، اصل او را از خاک قرار داد تا مناسب این عالم باشد و آن را چهل شبانه روز ترشیح و تخمیر کرد.

چنان‌که فرموده: «خمّرت طینة آدم بیدی أربعین صباحا»،⁽⁴⁾هر صباحی از آن، اشاره به وجود صفتی در آدم است که سبب تعلّق او به این عالم گردید و هرتعلّقی برای او از مشاهده جمال، حجابی شود؛ هریک از آن حجب، سبب بعدی از عالم غیب و هر

بعدی، علّت قربی به عالم شهادت تا وقتی که حجب متراکم شد، بعد، آن حضرت متأصّل گشت و صلاحیت عمارت این عالم در او تمام شد.

پس نکته تعیین چهل صباح این باشد- و اللّه العالم- که برعکس ترتیب اوّل، به هر صباحی، حجابی مرتفع شود و قربی پدید آید تا به وجود چهل صباح، حجب چهل‌گانه مرتفع و منکشف گردد.

[روایات عطسه]

اشاره

السادس: مسعودی- علیه الرحمة و الغفران- در اثبات الوصیّه‌⁽¹⁾از علّان روایت نموده؛ گفت: نسیم که خادم حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام بود، به من خبر داد و گفت: بعد از ولادت حضرت صاحب الزّمان (عج) به یک شب، من خدمتش شرفیاب شده بودم، پس نزد آن سرور عطسه کردم، حضرت فرمود: یرحمک اللّه!

نسیم خادم گفت: مسرور شدم.

فرمود: آیا تو را در عطسه بشارت ندهم؟

گفتم: بلی!

فرمود: آن امان است از مردن تا سه روز.

این ناچیز گوید: که عطسه، بنابر آن‌چه حضرت بقیّة اللّه- عجل اللّه فرجه الشّریف- به نسیم خادم فرمود که امان است از مردن تا سه روز؛

هم‌چنین دلیل است بر صدق کلامی که در اثنای آن، عطسه واقع شود، چنان‌که شیخ کلینی در کافی از حضرت ابو عبد اللّه روایت کرده است که فرمود: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: «إذا کان الرّجل یتحدّث بحدیث، فعطس عاطس، فهو شاهد»⁽²⁾.

نیز از جناب رسول مروی است که فرمود: «تصدیق الحدیث عند العاطس».⁽¹⁾

هم‌چنین در آن کتاب از حضرت رضا علیه السّلام روایت نموده که فرموده است:

«التّثاؤب من الشّیطان و العطسة من اللّه عزّ و جلّ»⁽²⁾.

اشکوری بعد از نقل این روایات، در کتاب محبوب القلوب خود فرموده است: از کتاب نوادر الاصول نقل شده: «العطاس تنفّس الرّوح و سطوعه إلی الملکوت حنینا إلی قرب اللّه، لأنّه من عنده جاء و من لطفه و کرمه لعبده و لو لا الأرواح، لم ینتفع بهذه الجوارح؛ فإذا عطس المؤمن، فإنّما ذلک وقت ذکر اللّه لعبده و تعزّیه للرّوح بما وقع فیه من الضّیق؛ فإذا خلص، تاق الی موطنه، فتلک الصّیحة منه».

ایضا در محبوب القلوب در ترجمه ابو جعفر بن بابویه که از ملوک سیستان بوده، بعد از ستودن او به این عبارت «کان قویّا فی علم الّسیاسات مع المرّوة الظّاهرة و العفاف الغالب و ضبط النّفس عند عارض الهوی»، گفته است: آورده‌اند که او بیش از حدّ، حکمت و حکما را دوست داشت و ساعتی بی‌حضور آن طایفه و مصاحبت ایشان به سر نمی‌برد؛ همواره مجلسی ترتیب داده، اهالی فضل نزد او حاضر می‌شدند و از هرقبیله درباره مسأله‌ای از مسایل متعلّقه به هرعلمی صحبت می‌کردند.

زمانی، ابو حیّان توحیدی و ابو اسحاق اسفراینی و جماعتی دیگر از فضلا و فقها و اهل ادب را نزد خود دعوت فرمود؛ و از هرمقوله‌ای صحبت به میان آمد، از جمله صحبت به این‌جا کشید که ابو جعفر گفت: در این مطلب چه گویید که چون در بین صحبت و حدیثی که به میان می‌آید، شخص عطسه کند، عطسه را دلیل و شاهد گیرند بر صدق آن حدیث و صحبتی که به میان آمده است.

پس تمامی علما و فضلایی که در آن‌جا حضور داشتند ساعتی سر به زیر انداخته، بعد از آن گفتند: أیّها الملک آن‌چه اکنون در باب عطسه‌ای که بین کلام می‌آید و گویند شاهد بر صدق خبر است، به خاطر می‌رسد، این است که عطسه از آثار و

انذارات طبیعت و تابع زیادت و کمی اخلاط است.

عطسه، حرکتی خاصّه برای دماغ است به جهت دفع خلط یا موذی که از خارج به او برسد؛ به استعانت هوایی که استنشاق می‌شود و از طریق بینی دفع می‌گردد.

در زیادت اخلاط، مانند زکام است که طبیعت، آن را دفع می‌نماید، مانند سرفه‌ای که طبیعت، خلط موذی سینه را دفع می‌کند.

در کمی اخلاط، آثار قوّت دماغ است، در حالی‌که از زیادتی اخلاط نباشد؛ بیعت، اختیار می‌نماید و به مثل این قبیل اشیا اطّلاع می‌دهد از باب اطّلاع نفس انسانی بر اکثر امور که بر طبیعت ظاهر می‌شود و آن از باب سریان و جریان قوای نفسانی در خارج و داخل است و چون در ضمن حدیث طبیعت، عطسه آورد، آن را دلیل بر صدق امری آوردند که نیّت نمایند و بر حسن عاقبت و خاتمت آن دلیل گیرند.

ابو جعفر چون این بیانات را شنید، زیاد از حدّ آن را پسندید و مصدّق این بیانات را که با حکمت و طبّ موافق است ذیل حکایت قطب الدّین محمد اشکوری، صاحب محبوب القلوب، آن احادیثی که از کافی و غیره نقل شدند، مذکور داشته.

ایضا او آورده است: برای هرحسّی از حواسّ ظاهر و باطن انسانی، وظیفه و شأنی برای عبادت صانع و خالق خود است. پس وظیفه قوّه سامعه، استماع کلام صدق و وظیفه زبان و قوّه نطقیّه، گفتن کلمات حقّه است. لذا هنگام رسیدن حدیث به قوّه سامعه، نفس از بابت شعوری که دارد، بر صدق آن اطّلاع پیدا می‌کند و در آن حال مستعدّ نزول رحمت خداوندی می‌شود. پس امر گردد به باد تا جریان کند در بدن او و مرور نماید در قوای انسانی و چون به دماغ عبور کند، منضغط و منقبض می‌سازد قوّه نفسانی را و حرکت می‌دهد بدن را بیشتر عطسه و خروج آن از راه بینی.

اما در ظاهر چنان می‌نماید که طبیعت خواهد خلط موذیی را که مرور می‌کند بر سطوح دماغ دفع کند و یک دفعه شخص را عطاس حادث می‌شود. پس در آن حال که طبیعت آن موذی از دماغ را که محلّ روح انسانی است، دفع کند، شکر خداوند تبارک و

تعالی بر عاطس واجب است.⁽¹⁾

این ناچیز گوید: مرادش از وجوب، وجوب عقلی است نه شرعی، کما لا یخفی.

بالجمله فرموده است: شکر باری تعالی بر او واجب است، چنان‌که در حدیث وارد است: «إنّ اللّه یحبّ العطاس و یکره التّثائب، فاذا عطس، فحمد اللّه، فحقّ علی کلّ مسلم سمعه، أن یشمته».⁽²⁾

تشمیت، دعا نمودن عاطس به دوری از شماتت و نزدیکی به خیر و برکت است.

تسمیت به سین مهمله نیز روایت شده که از سمت باشد یعنی هیأت نیکو، حاصل آن‌که، دعا نماید او به شکل و هیأت نیکو بگردد، چون حین عطسه هیأت شخص از جهت عطاس برمی‌گردد، به این جهت صاحب عطاس را دعا کند.

عطسه مسامات را تفتیح، سنگینی بدن را زایل، سر را سبک، کدورت و تیرگی نفس را برطرف و روح حیوانی را مصفّی می‌کند.

بنابراین عطسه چیزی محبوب و مطلوب طبیعت و دلیل بر صحّت است، لذا حمد را عقب آن مقرّر فرموده‌اند.

تثائب، کشیده شدن عضلات فک است از جهت دفع فضولی که در عضلات فکّ محتبس شده که طبیعت، محض تمدّد عضلات را دفع کند. زیادی این حالت، یعنی تمدّد، انذار بر زیادت اخلاط و آمدن قشعریره است. این حالت که در انسان پیدا گردد، سبب غفلت و کسالت در امور دین و دنیا شود.

[عطسه حضرت آدم هنگام دمیدن شدن روح]

این ناچیز گوید: مؤیّد بیانات فاضل نحریر در سرّ عطسه، نکته‌ای است که بعضی از ارباب تفاسیر، سرّ عطسه حضرت آدم هنگام دمیدن روح در بدن مبارکش و الحمد للّه ربّ العالمین گفتن و جواب یرحمک ربّک از ساحت قدس حضرت واهب العطایا

شنیدنش را به حیّز تحریر درآورده‌اند.

آن نکته، این است: زمانی که روح آن حضرت از در آمدن به قالبش امتناع می‌نمود، سبب آن، ظلمت خلقت بود که انّ اللّه خلق خلقه فی ظلمة⁽¹⁾تا آن‌که از رشاش نور، قطره‌ای در مشام آدم چکانید که ثمّ رشّ علیه من نوره، چون بوی گلاب رشاش به دماغ آدم علیه السّلام رسید، چنان‌که افراد زکام عطسه زنند، عطسه زد و گفت: الحمد للّه ربّ العالمین.

گویا به او گفتند: ای آدم به موجب خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِیفاً⁽²⁾، چون قوای طبیعی ارباب جاه را ضعفی پیدا شود، منزل بدل می‌کنند و جا عوض می‌نمایند و به جایی می‌برند که در آن هوای دلگشا باشد. اکنون تو باید به بهشت روی. این بود که او را به بهشت بردند.

[متولّدین نیمه شعبان]

السابع: آن‌که در بحار⁽³⁾از خطّ شیخ شهید نقل فرموده، از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که فرمود: همانا در شبی که قائم علیه السّلام متولّد شده است، هیچ مولودی متولّد نمی‌شود مگر آن‌که مؤمن باشد و اگر در زمین اهل شرک متولّد شود، خداوند به برکت امام علیه السّلام او را به سوی ایمان نقل فرماید.

این ناچیز گوید: مضمون این روایت منافی با اختیاری بودن ایمان و کفر در مکلّف است؛ چه اگر مراد، ایمان فطری باشد که تمامی مردم به مفاد «کل مولود یولد علی الفطرة و إنّما ابواه یهوّدانه و ینصّرانه و یمجّسانه»،⁽⁴⁾بر این ایمان هستند و اگر مراد، ایمان کسبی باشد، باید به اختیار مکلّف حاصل گردد.

مگر این‌که گفته شود: خداوند درباره چنین مولودی، اسباب توفیق را توجیه می‌فرماید تا او ایمان فطری خود را به درجه فعلیّت و کسب و اختیار برساند و از روی اختیار، مؤمن گردد.

[اختفای امام حسن عسکری (علیه السلام) از شیعیان]

الثامن: آن‌که شیخ مسعودی در اثبات الوصیّه‌⁽¹⁾و حضینی در هدایه‌⁽²⁾نقل کرده‌اند: حضرت ابو الحسن صاحب العسکر علیه السّلام خود را از بسیاری از شیعیان پنهان می‌کرد مگر از عدّه قلیلی از خواصّ خود. چون امر به حضرت امام حسن علیه السّلام منتهی شد، از پشت پرده با خواصّ و غیر خواصّ تکلّم می‌فرمود؛ مگر در اوقاتی که برای رفتن به خانه سلطان سوار می‌شد.

این عمل از آن جناب و پدر بزرگوارش، پیش از او، برای غیبت حضرت صاحب الزّمان- عجل اللّه تعالی فرجه الشریف- مقدّمه بود که طایفه شیعه به این مألوف شوند، از غیبت وحشت نکنند و عادت در احتجاب و اختفا جاری شود.

این ناچیز گوید: از این‌که این دو بزرگوار علّت اختفا و احتجاب این دو امام را به روایت و حدیثی از معصوم اسناد نداده‌اند معلوم می‌شود از استنباط خود ایشان باشد.

بنابراین ممکن است گفته شود شاید یکی از علل اختفای آن بزرگواران نگاهداری هیمنت و ابهّت و هیبت خودشان در قلوب ضعفای شیعه بوده است.

چه خلیفه وقت آن دو سرور را زیاده از حدّ تحقیر نمود. چنان‌که نشاندن حضرت هادی در خان الصّعالیک، گوشزد هرحاضر و باری است.

هم‌چنین اهانات وارده بر حضرت عسکری از طغاة متّکیه بر حسان عبقریّ در کتب سیر و تواریخ، مذکور و در زیر احادیث و اخبار، مزبور و زبانزد هرنزدیک و دور است. «و اللّه العالم بأسرار أفعال امنائه و الحاکم بین عباده یوم فصل قضائه».

[اشکال در تولد حضرت حجّت (علیه السلام) و حضرت سجاد (علیه السلام)]

اشاره

التّاسع: بعضی از دانشمندان، در خصوص تولّد حضرت بقیّة اللّه از نرجس خاتون که به حسب ظاهر، نصرانیّه بوده و نیز در تولّد حضرت سیّد السّاجدین از شهربانویه که به حسب ظاهر زردشتیّه و گبر بوده، اشکالی وارد آورده و دو جواب به آن داده‌اند.

خوش دارم آن اشکال و دو جواب را به اختصار در این مقام و مضمار به رسم ارمغان و یادگار، ایراد نمایم.

فرموده: از نصوص متظافره ثابت و محقّق گردیده که انوار ائمّه علیهم السّلام لا یزال در اصلاب شامخه و ارحام مطهّره نقل و انتقال می‌شدند، در وعاء طیّب و طاهر مکان داشته و از ارحام و اصلاب انجاس و اخباث مقرّ نگرفتند.

حال آن‌که مادران بعضی ائمّه، کافر بودند، مانند مادر خاتم الأوصیا، نرجس خاتون که در ظاهر نصرانی و مادر سیّد السّاجدین علیه السّلام کافر بوده و از اصلاب و ارحام مذهب گبریّه به وجود آمده، مع ذلک وعاء انوار ائمّه گردیدند.

جواب اوّل: ولادت مولودهای نورانیّه، به دو لحاظ و اعتبار محقّق گردیده: یکی به اعتبار نورانیّت و دیگری به اعتبار و مادّه و صورت.

ولادت به اعتبار اوّل در تحقّق و وجود به لحاظ فعل و انفعال، تأثیر و تأثّر خواهد بود؛ بدیهی است این نحو از ولادت به مادّه احتیاج ندارد و در تمام موجودات من السّماء إلی الثّری، ساری و جاری است؛ ابوّت این مقام، به اعتبار نحوه و جنبه یلی الرّبّی است و امّیّت او، به اعتبار جنبه یلی النّفسی است، برای این‌که مناط در ابوّت به افاضه و فاعلی است و مدار امّیّت به استفاضه و انفعالی است- شبهه نیست که در تحقّق این نحو از ابوّت و امّیّت، افتقار به مادّه و هیولای عنصری نیست و همان جهات نورانی و لحاظ اشباحی، کافی است.

لذا موجودات مجرّد، از ملایکه و دون ملایکه از ارواح نورانیّه، به این نحو، متولّد گردیدند و دارای أب و أمّ شدند، برای آن‌که تمام آن‌ها ممکن‌اند و هرممکن، متولّد و منفعل است؛ أب فاعلی یلی الرّبّی و أمّ انفعالی یلی النّفسی دارند، لکن هرکدام از فاعل و

منفعل، از نورند و أب و أمّ این مقام، محسوب از نورند.

چنان‌که در کافی شریف در وصف مؤمن، از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده:

«المؤمن اخ المؤمن، ابوهما النّور و امّهما الرّحمة»⁽¹⁾و بدیهی است که این ولادت نوریّه، مادّه، مدّت، زمان و مکان لازم ندارد و در ساعت، خلق می‌شود. مولود آن ولادت، مصداق آیه وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ⁽²⁾می‌گردد و به ابوین مادّی محتاج نمی‌باشد.

مانند حضرت آدم که پدر و مادر لازم ندارد و مانند حضرت عیسی علیه السّلام. چگونه می‌شود که حضرت عیسی و آدم علیهما السّلام بدون پدر و مادر صوری موجود گردند، آیة اللّه شوند، با آن‌که مانند حضرت خلیل از شیعیان امیر المؤمنین علیه السّلام و اولاد طاهرین او، بودند.

مسلّما تابع بر متبوع مقدّم نخواهد شد و الّا تابع نخواهد بود. پس ولادت ائمّه، اسبق از آن‌ها شده و الّا امام نبوده، ترجیح مفضول بر فاضل می‌شود و عقلا قبیح می‌باشد؛ از این‌جا هویدا می‌گردد که وجود ائمّه بدون پدر و مادر صوری، ممکن بوده زیرا در رتبه، پست‌تر و کمتر از آدم و عیسی علیهما السّلام که از شیعیان ایشان بوده، نشده‌اند.

لذا حمل آن‌ها معلوم نبوده و وضع حمل به هرموضع از مواضع امّهات ایشان می‌شده، برای این‌که ولادت، ولادت نوریّه بوده و از برای ظهور نور، حاجب و مانعی نبوده؛ از هرکجا توجّه کند، ظاهر می‌شود و الّا نور نمی‌باشد. آن‌چه از مواضع وضع حمل، مذکور شده که از ران مادر بوده و یا از پهلوی او درآمده، من باب مثال بوده، و الّا هر نقطه، اقتضای خروج ایشان را داشته است؛ برای این‌که حال امام، مثل حال ناقه صالح بوده، که از سنگ ظاهر شد.

اما قسم دوّم از ولادت، ولادت مادّی و صوری بوده که به اعتبار هیولا و موادّ عنصری تولّد یافتند. یعنی در ظهور نور روحانی در موطن دار شهودی و دنیایی، محتاج

به مادّه، مدّت، زمان و مکان می‌باشند؛ بدون این‌ها ظهور و وجود نمی‌یابند و در عالم اوّل خود می‌مانند.

به عبارت دیگر، آن نور، در ظهور به هیولای عنصری و استعداد مادّی نیاز دارد تا صورت بگیرد و موجود شود. در این نحو از ولادت، ترتّب آمده و مولود به أب و أمّ صوری و مادّی محتاج شده، چون نظم خلقت موجودات، این اقتضا را نموده است.

هرگاه امام برخلاف نظم خلقت، خلق می‌شد، موجب نقص بود، گرچه ناقص، امام نبوده است. علاوه بر این در ولادت مادّی، لحاظ، ظاهر مولود بوده، در واقع تولّد مولود، مترتّب بر مقتضای نظم خلقت بوده که در ظاهر هم باید بشود تا عنوان ظاهر به باطن تطبیق گردد.

لذا هرمولود هادی، پدر و مادر صوری لازم دارد، شکّی نیست که هیولای عنصری و لحاظ ولادت مادّی، قابلیّت هرگونه صورتی را دارد که در او نقش ببندد و مولود شود؛ هم قابلیّت قبول صورت نوری و اولیا و انبیا و مؤمنین را دارد و هم قابل قبول صورت عمری و اتباع او می‌باشد.

وقتی افاضه نور و صورت از فاعل صادر گردد، مادّه قابلیّت دارد به هرصورتی تحقّق گیرد، چون استعداد قبول هرصورتی را دارد، پس به هرصورت نقش بگیرد، به استعداد خودش شده و ربطی به فاعل و مفیض ندارد؛ چه نقش صورت عمری و اتباع او بگیرد، چه نقش صورت علوی و اتباع او. در هردو، به اختیار استعداد خود، اختیار استعدادی دارد و یکی را قبول می‌کند که به جاعل ربطی ندارد.

بنابراین مادّه‌ای که به صورت اشقیا نقش بسته، به اختیار خود بوده و خود او قصور کرده، پس تقصیر جاعل نبوده تا جبر لازم بیاید.

[رفع شبهه جبر]

از این‌جا شبهه جبر در موجودات بعون اللّه و قوّته مرتفع شده، زیرا اختیارات، به استعدادات هیولا و مادّه عنصری راجع گردیده و از شؤون جاعل و فاعل فارغ شده؛ پس

در واقع و نفس الأمر بعض از موادّ، استعداد صوری سعدا را داشت، هرچند از کافر متولّد شده، خودش طیّب و طاهر بوده، گرچه ولادت مادّی او از کافر بوده است.

لذا از کافر، مؤمن و از مؤمن، کافر تولّد یافته و این نبوده مگر به استعداد موادّ که در قبول صورت، مختار استعدادی بوده و آیه یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِ‌⁽¹⁾به این نکات گواهی می‌دهد و از آن‌جایی که امام اگر چه از کافر متولّد شده باشد، موادّ قابله طاهره را تمیز می‌دهد، لذا کافر را برای قبول محل و ولادتش قبول می‌کند.

حکایت شهربانو، مادر سیّد الساجدین و نرجس خاتون، مادر خاتم المعصومین که آن‌ها را برای تحمّل حمل امام، پسندیدند و مقام استعداد ایشان را فهمیدند؛ هر چند از کافر متولّد شده‌اند و آیه وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری‌⁽²⁾بر این اشاره، گواهی می‌دهد. بنابراین مقرّ امام، همیشه در ارحام طاهره بوده است.

حکایت خواب شهربانو که در عالم اشباح حضرت صدّیقه و امام حسین و ائمّه علیهم السّلام را دیده و پیش از آن‌که به دست مسلمین اسیر گردد، مسلمه شده و نیز حکایت نرجس خاتون قبل از این‌که برای حضرت عسکری خریده شود، بر این نکات دلالت دارد.

جواب دوّم: ممکن است مراد از اصلاب شامخه و ارحام مطهّره، طهارت از زنا باشد. یعنی انوار ائمّه علیهم السّلام در اصلاب ولد الزنا قرار نمی‌گیرد؛ چون خبث ذاتی دارد.

چنان‌چه از کلام امام جعفر صادق علیه السّلام استفاده می‌شود که مادر من، امّ فروه از اولاد قاسم بن محمد بن ابی بکر است که ابو بکر، طهارت مولد داشت.

شکی نیست که طهارت مولد هرمذهب به اعتبار احکام همان مذهب است. هر چند آن احکام در مذهب ما و اسلام باطل باشد و طهارت مولد نیاورد و نیز اولاد را از زنا بیرون نبرد، لکن همین‌که در آن مذهب زنا نشده، مولود، طهارت مولد دارد، زیرا

شرع ما احکام هرمذهب را امضا فرمود و در شرع خود قرار داده: «ألزموهم بما ألزموه علی أنفسهم».⁽¹⁾

لذا ممکن است حامل انوار عالیه نبوّت و امامت از اصلاب شامخه و ارحام مطهّره، یعنی طاهر از زنا بوده و چون در کیش و آیین خود به عقد نکاح درآورده، شرع هم آن را امضا کرده است.

پس صحیح شرعی شده، از ولد الزنا خارج گردیده، طهارت مولد پیدا کرده و وعاء انوار عالیه شده است.

امید است به همین مقدار که در این مقام اشاره شد، کفایت نماید و لازم به زیاده نباشد. و اللّه هو الهادی إلی الصّواب.

[ایراد کابلی بر زمان تولّد امام عصر (عج)]

العاشر: آن‌که خواجه ملّا نصر اللّه کابلی، متعصّب عنید، در مطلب چهاردهم از مقصد چهارم از کتاب مواقع که ردّ بر امامیّه و مملوّ از اکاذیب و مزخرفات است، گفته: در میلاد آن حضرت، اختلاف کردند.

جمعی گفتند: متولّد شد صبح شب برائت، یعنی نیمه شعبان سنه دویست و پنجاه و پنج، بعد از گذشتن چند ماه از قران اصغر چهارم از قران اکبر، واقع در قوس و طالع، درجه بیست و پنجم از سرطان بود که زحل در دقیقه دوّم از سرطان و مشتری نیز در آن‌جا راجع بود.

مرّیخ در دقیقه سی و چهارم از درجه بیستم جوزا بود، آفتاب در دقیقه بیست و هشتم از درجه چهارم اسد و زهره در دقیقه بیست و نهم از جوزا بود. عطارد در دقیقه سی و هشتم از درجه چهارم از اسد و ماه در دقیقه سیزدهم از درجه بیست و نهم از دلو و رأس در دقیقه سیزدهم از درجه بیست و هشتم از حمل و ذنب در دقیقه پنجاه و نهم از درجه بیست و هشتم از میزان بود.

جمعی گفتند: صبح بیست و سوّم شعبان سنه مذکور متولّد شد که طالع سی و هفتم از درجه بیست و پنجم از سرطان بود. آفتاب در دقیقه بیست و هشتم از درجه دهم از اسد و عطارد در دقیقه سی و هشتم از درجه بیست و یکم از اسد بود.

زحل در دقیقه هجدهم از درجه هشتم از عقرب، مشتری و ماه در دقیقه سیزدهم از درجه سی‌ام از دلو، مرّیخ در دقیقه سی و چهارم از درجه بیستم از حمل و زهره در دقیقه هفدهم از درجه بیست و پنجم از جوزا بود و این اختلافات، نصّ است بر این‌که آن‌چه امامیّه گمان کردند، بدون ریبه افتراست.

و ما این کلام را با ردّ آن، که اوّلا: این ترتیب زایجه از مجعولات خود آن کابلی است و نسبت دادن آن به کتب غیبت، خصوصا به کتاب اعلام الوری، از اکاذیب است.

ثانیا: ضرر نداشتن آن به مدّعای ما که طول عمر حضرت بقیّة اللّه است، در اواخر عبقریّه پنجم از بساط سوّم که بالصّبح الأسفر ملقّب است و به کمال تفصیل، ایراد نموده‌ایم، مراجعه شود.

[اسامی حضرت نرجس خاتون]

اشاره

خاتمة للتّذنیبات، حاسمة للتّضلیلات:

در بشارت الظهور است که بدان در اخبار و احادیث، از مادر والا گهر نور اللّه الأقهر و سراج اللّه الأزهر، خاتم الأئمّة الأثنی عشر- عجّل اللّه فرجه- به اسما و القاب مختلفه کثیره تعبیر شده است.

به حسب ظاهر، چنان می‌نماید که در نام نامی و اسم سامی آن مهین صدف، بهترین گهر عزّ و شرف، اختلاف است. لکن بعد از تتبّع در اخبار، بر نقّادین آثار معلوم می‌شود که اختلاف در الفاظ از باب اختلاف در مسمّی نیست، بلکه از جهت تعدّد اسما و القاب برای شخص واحد است. شاهد این امر، خبری است که شیخ صدوق در کمال الدّین‌⁽¹⁾از غیاث بن اسد روایت کرده:

«قال: ولد الخلف المهدی- عجل اللّه تعالی فرجه الشریف- یوم الجمعة و أمّه، ریحانة و یقال لها، نرجس و یقال، صقیل و یقال، سوسن؛ إلّا أنّه قیل بسبب الحمل صقیل». گفت: حضرت خلف مهدی- صلوات اللّه علیه- در روز جمعه ولادت یافت.

مادر آن حضرت، ریحانه است و نرجس و صقیل و سوسن هم گفته می‌شود؛ جز این‌که در حمل او به سبب نورانیّتی که به نور مقدّس، در وی پدید شد، او را صقیل گفتند.

[بررسی ایرادات ابو الجحد گلپایگانی]

چون این مطلب معلوم شد، بیا قدری در ادلّه محکمه‌ای نظر کن که جناب ابو الجحد، یعنی ابو الفضل گلپایگانی در مقام انکار وجود حضرت حجّت بن الحسن- ارواحنا فداه- در کتاب بحر العرفان اقامه نموده، اگر چه ذکر این خرافات و تعرّض جواب آن، مایه تضییع اوقات و اوراق کتاب است. لکن ما برای تفریح خاطر دوستان در سیر این بوستان، مختصری را ذکر می‌کنیم:

[گفتار ابو الجحد]

دلیل بر این‌که این اعتقادات، یعنی مهدویّت پسر امام حسن عسکری علیه السّلام در اوّل زمان رحلت امام حادی عشر، حضرت امام حسن عسکری نبوده، به چند وجه است:

وجه اوّل: آن‌که بعد از ارتحال آن حضرت، اکثر شیعیان آن بزرگوار به امامت جعفر، برادر آن حضرت معتقد شدند ...، الخ.

وجه ثانی: آن‌که بعد از انتقال آن حضرت، به امر خلیفه، ابواب حجرات خانه حضرت را بند نمودند و تمام آن‌ها را مقفّل و مختوم ساختند؛ نیز خلیفه قابله‌ها را فرستاد تا آن‌که به دقّت، تمام جواری امام را تفحّص و تفتیش نمودند. پس از رسیدگی، احتمال حمل یکی از جواری می‌رفت. قابله‌ای بر او گماشت تا این‌که بطلان حملش معلوم و محقّق گردید.

بعد از تحقیق و رسیدگی، مخلّفات آن حضرت را قسمت کردند و اگر خلفی برای

حضرت، باقی بود، هنگام تقسیم متروکات، حرفی گفته شده بود.

وجه ثالث: اسم پدرش با احادیث و اخبار اختلاف دارد، به این علّت که ضروری مذهب می‌دانند که قائم موعود باید از صلب امام حسن عسکری باشد و در بسیاری از کتب معتبره چون عوالم، بحار الانوار، حدیقة الشّیعه و غیره وارد شده که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمودند: إسمه إسمی و إسم أبیه، کاسم أبی علیه السّلام.⁽¹⁾

[رفع ایرادات]

وجه رابع: در اسم والده‌اش هم، محلّ خلاف است.

اقول: روایاتی را نقل کرده که در آن‌ها به اختلاف الفاظ از والده ماجده آن حضرت تعبیر شده، تا آن‌جا که گوید: بنابر احادیث مذکور، در نام مادرش، فی ما بین هشت نام خلاف است. در حقیقت معلوم و معیّن و مفهوم نیست در کدام سنه و ماه و روز متولّد شده، چنان‌که روایتی در سیزدهم شعبان، بنابر خبری دیگر، نیمه رمضان، در حدیثی، بیست و سوّم رمضان، به روایتی شب جمعه و در خبری روز جمعه.

اما سنه تولّد: در روایتی سنه دویست و پنجاه و چهار و روایتی پنجاه و پنج تا پنجاه و هشت، چنان‌که در بحار،⁽²⁾اصول کافی،⁽³⁾عوالم، انوار و غیره‌⁽⁴⁾مفصّلا مرقوم و مسطور است.

[دیگر ایرادات ابو الجحد و پاسخ آن‌ها]

وجه خامس: در اختلاف تولّد است، چنان‌که در بحار از حکیمه نقل می‌کند:

قابله آن حضرت من بودم، چندی پس از تولّدش رفتم ولی مولود را ندیدم. از امام

حسن علیه السّلام سؤال کردم.

فرمود: او را نزد خدا ودیعه گذاشتم.

از این حدیث، چنین مفهوم می‌شود که آن مولود از دنیا رحلت فرموده بود.

دیگر صاحب بحار الانوار⁽¹⁾در باب تولّد می‌فرماید: ابراهیم بن ادریس می‌گوید:

امام حسن علیه السّلام برای من گوسفندی فرستاده، فرمود: این را برای پسرم عقیقه نموده، بخور و به اهلش بده. به فرموده او عمل کردم و بعد از آن، به خدمت حضرت رسیدم، به من فرمود: پسرم وفات نمود.

در حدیقة الشّیعه،⁽²⁾روایتی از حکیمه نقل می‌کند: سه روز بعد از تولّد قائم، رفتم و مادرش را ملاقات کردم، لکن آن حضرت را ندیدم.

پس دالّ بر این است که آن مولود از دار دنیا به دار عقبی ارتحال فرموده، تا این‌که در صفحه 59 بعد از نقل کلام صاحب جنّات الخلود، گفته: با این اختلاف کثیره چگونه می‌تواند ضروری مذهب باشد که قائم موعود، باید از صلب امام حسن عسکری علیه السّلام و بطن نرجس و حیّ و غایب باشد؟

این ناچیز گوید: از معجزات باهره و خوارق عادات ظاهره حضرت حجّة بن الحسن- عجل اللّه تعالی فرجه- است که از منکر آن ولیّ حضرت منّان در مقام اثبات انکار خود، چنین کلمات ظاهرة البطلان و ادلّه واهیة البنیان صادر شود که مضحکه هر عارف و عامی و هردانا و نادان است.

اگر چه بحمد اللّه تبارک و تعالی، این‌جا خود حدّ معاند با تیشه قلم خویش، قدم عقل خود را شکسته و ریشه فضل خود را درآورده و برای بطلان خرافاتش جوابی در خور نیست؛ مع ذلک برای توضیح بر افهام بعضی برادران دینی، جوابی مختصر گفته می‌شود.

جواب از وجه اوّل: بعد از طلوع طلیعه جمال بی‌مثال آخرین حجّت خداوند

ملک متعال، چون حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام در استتار و اختفای آن مظهر انوار حضرت ذو الجلال می‌کوشید، آن وجود مبارک را فقط به خواصّ اصحاب و محرمان اسرار، ارائه می‌داد و اکیدا به آن‌ها امر می‌فرمود که در حیات من، امر را مکتوم دارید، سپس شیعیان را بیاگاهانید.

لذا پس از ارتحال حضرت عسکری علیه السّلام که اوان شدّت حیرت بود، عوام شیعه که خبایای امور بر آن‌ها مخفی و مستور بود، از راه این‌که زمین باید حجّت داشته باشد و آن‌ها فرزندی از امام حسن عسکری نمی‌دانستند، لذا متحیّر شده، راه اختلاف سپردند و برخی به امامت جعفر، معتقد گشتند. این‌که گفته اکثر شیعیان به امامت او معتقد شدند، کذب و افتراست. لکن در بدایت امر چنین بود، بعد از اندک زمانی که عوام شیعه به خواص رجوع نمودند و رشد از غیّ متبیّن گردید، بر آن‌ها معلوم شد که حضرت عسکری را فرزندی ارجمند و خلفی است که پایه جلالش بس بلند است.

فرق مختلف از عقاید خود رجوع نموده، بر امامت و مهدویّت آن حضرت، اتّفاق نمودند، چنان‌چه تا اواخر غیبت صغری، دیگر نشانی از آن فرق مختلف باقی نماند.

آن‌چه بر اهل خبر و سیر بیان گردید، کالشّمس فی رائعة النّهار، آشکار است.

جناب ابو الجحد در همان اخباری که وارد شده که مردم بعد از فوت امام حسن عسکری علیه السّلام، جعفر کذّاب را تعزیت، سپس تهنیت می‌گفتند و به امامت و مهدویّت فرزند آن بزرگوار تصریح شده و اخباری که متضمّن این معناست. اوّل، برای حضرت عسکری علیه السّلام فرزند اثبات می‌کند و بعد از آن، اشتباه بعضی از عوام شیعه را بیان می‌نماید.

اگر آن اخبار صحیح است، مبدأ و منتهی همه صحیح و اگر فاسد است، همه فاسد می‌باشد. ایمان به بعض و کفر به بعض یعنی چه؟ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ‌⁽¹⁾.

جواب وجه ثانی: خلاصه وجه دوّم این است که چون زمان تقسیم ترکه حضرت عسکری علیه السّلام، کسی پیدا نشد که بگوید من پسر آن حضرت هستم، ارث مرا بدهید، پس معلوم می‌شود برای آن حضرت، فرزندی نبوده.

در حقیقت این سخن در قبال شیعه اثنا عشری، بی‌نهایت مضحک است. زیاده از دو هزار خبر معتبر در تحتّم غیبت برای مهدی موعود وارد و بیش از هزار سال است که در همه اعصار و امصار، چندین کرور شیعه اثنا عشری، تمام اصقاع عالم را پر از ناله و رنین و آه آتشینشان کرده‌اند که امام دوازدهم به حکم حضرت علّام الغیوب از انظار اغیار مخفی و محجوب است.

در هردوره، علمای این مذهب، کتاب‌ها نگاشتند و دفترها پرداختند و مطابق اخبار متواتره، غیبت امام ثانی عشر را با ادلّه قاطع، روشن و مبرهن نمودند و از روی احادیث متکاثر، مدلّل داشته‌اند که حمل و ولادت مهدی موعود، از بیم فراعنه این امّت، بر سنّت حضرت کلیم است.

شما تازه از خواب گران بیدار شده، دست به چشم خود نمالیده، می‌گویید: چون نیامده با جعفر کذّاب معارضه کند و دعوی ارث نماید، پس وجود نداشته. به راستی شما مثل آن کرد هستید که به امر حاکم، مفلسی را بر شترش سوار کرد و از بامداد تا شام در هرکوی و بازار گردانید و منادی جلویش ندا داده است.

شعر:

مفلس است و او ندارد هیچ چیز***قرض تا ندهند او را یک پشیز⁽¹⁾

کرد صاحب شتر، از صبح تا شام با منادی دوید و ندای او را شنید. شب هنگام، مفلس به زیر آمد، راه سرای خویش پیش گرفت، کرد گریبانش را گرفت و از او کرایه شتر خواست. مفلس به آن کرد بی‌مایه گفت:

طبل افلاسم به چرخ سابعه***رفت و تو نشنیده‌ای این واقعه

گوش تو پر بوده است از طمع خام***پس طمع کر می‌کند گوش ای غلام!⁽¹⁾

آری طمع و غرض، گوش دل را کر و چشم دل را کور می‌کند. صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَرْجِعُونَ‌⁽²⁾

چون غرض آمد، هنر پوشیده شد***صد حجاب از دل به روی دیده شد⁽³⁾

سبحان اللّه! کسی که پدران بزرگوارش، حالات و خصایص او را پیش از ولادت، خبر دادند که حمل و ولادت، رضاع، نشو و زندگانی او مخفی است، بلکه از شرّ اعادی، امر فرمودند به نام مبارکش تصریح نکنند و از او به القاب و کنایات و تلویحات و اشارات، تعبیر نمایند؛ کدام عاقل، عدم ظهورش برای دعوی ارث را دلیل عدم وجود او قرار می‌دهد؟

جناب ابو الجحد! مگر شما این خبر را ندیده‌اید که در حق مهدی موعود فرمودند:

«و هو الّذی یقسّم میراثه و هو حیّ»،⁽⁴⁾چنان‌چه در اخبار بشارت امام حسین علیه السّلام گذشت و جدّ دیگرش هم حضرت باقر علیه السّلام فرمود: «انّ للغلام غیبة قبل أن یقوم و هو المطلوب تراثه»،⁽⁵⁾چنان‌چه در احادیث بشارت آن حضرت، روایت شد.

جناب ابو الجحد خود نوشته‌اید که خلیفه، قابله‌ها را بر جواری آن حضرت فرستاد تا این‌که به دقّت تفحّص نمودند و بر یکی از آن‌ها که احتمال حمل می‌رفت، قابله‌ای گماشت تا بطلان حملش معلوم شد.

اقْرَأْ کِتابَکَ کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً⁽⁶⁾. از شما می‌پرسم این دقّت و اهتمام خلیفه برای چه بود؟

اگر بگویی برای به دست آوردن حمل و کشتن او بود؛ چنان‌چه مفادّ اخبار متواتره است، پس فرزند امام حسن عسکری علیه السّلام چگونه خود را ظاهر نمود و اگر بگویی اهتمامات خلیفه از روی شفقت و عطوفت و برای ترتیب ارث بوده، بر هیچ کس پوشیده نیست که این سخن فقط از روی عناد و الحاد است و در حقیقت مایه رسوایی خود توست. آری:

چون خدا خواهد که پرده کس درد***میل او بر طعنه پاکان برد⁽¹⁾

جواب وجه ثالث: بدان، اخباری که در خصوص حضرت مهدی موعود وارد شده، بر سه قسم است:

بسیاری از اخبار نسبت به نسب آن برگزیده پروردگار، لسانی ندارند. در بیش از دویست خبر معتبر مرویّه از طرق عامّه و خاصّه که ما همه را با اسناد آن‌ها در این کتاب ذکر نمودیم، تنصیص و تصریح شده که قائم منتظر و مهدی موعود، امام ثانی عشر، فرزند صلبی امام حسن عسکری علیه السّلام می‌باشد.

اخبار دیگر که در آن‌ها تصریح نشده، لکن ظهور دارند یا تلویحا و اشارتا دلالت دارند، از حوصله شمار خارج‌اند.

یک صنف از اخبار روایت شده از طریق عامّه و خاصّه، که مضمون آن‌ها یکی است، هرچند در الفاظ مختلف‌اند این است: «لو لم یبق من الدّنیا الّا یوم واحد، لطوّل اللّه ذلک الیوم، حتّی یبعث اللّه رجلا منّی یواطی، اسمه اسمی. یملأ الأرض قسطا و عدلا، کما ملئت جورا و ظلما».⁽²⁾

سلسله این اخبار متّحد المآل، به چهار نفر منتهی می‌شود: امیر المؤمنین علیه السّلام و امّ سلمه، ابو سعید، عبد اللّه مسعود و ابو هریره و در تمامی آن اخبار فقط اسمه اسمی می‌باشد، مگر در خبری که ابی داود سجستانی از عامّه در سنن از طریق زائده از عاصم روایت کرده و شیخ طوسی از خاصّه در کتاب «غیبت» از علی بن قادم، از قطر،

از عاصم روایت کرده.

اما محدّثین عامّه خبری که ابی داود روایت کرده تضعیف کرده‌اند و نزد آن‌ها از درجه اعتبار ساقط و برای بی‌اعتباری آن کافی است؛ آن‌چه را ابو عبد اللّه محمد بن یوسف گنجی شافعی- که از او در لسان عامّه به شیخ و حافظ تعبیر می‌شود- در کتاب البیان‌⁽¹⁾فی اخبار صاحب الزّمان بیان فرموده و ما ترجمه عبارات او را عینا ذکر می‌کنیم.

پس از ایراد خبر گفته، ترمذی این خبر را ذکر کرده و لفظ «و اسم ابیه، اسم ابی» را ذکر نکرده، ولی ابی داود این کلمه را در روایت خود ذکر نموده. در معظم روایات حفّاظ و ثقات ناقلین اخبار، فقط «اسمه اسمی» می‌باشد و آن کس که «و اسم ابیه اسم ابی» را روایت کرده مردی زائده نام است و عادت او این بوده که بر احادیث می‌افزوده است.

بر فرض که این خبر صحیح باشد، معنی آن، این است که کنیه پدر او، یعنی حسین، نام پدر من یعنی ابو عبد اللّه است. در این مقام، اسم گفته و کنیه اراده فرموده است. کنایه از این‌که او از فرزندان حسین است نه حسن و محتمل است که فرموده باشد: «اسم ابیه، اسم ابنی» یعنی نام پدرش، نام پسر من است که حسن باشد، زیرا نام پدر مهدی نیز حسن است.

پس راوی به وهم افتاده، تصحیف نموده و ابنی را ابی گفته است. بنابراین حمل خبر بر این معنی واجب است تا میان روایات جمع شود و این تکلّفی در تأویل این روایات است.

قول فصل در خصوص این خبر آن است که امام احمد حنبل با کمال حفظ و اتقانی که در نقل احادیث دارد؛ این حدیث را در چند موضع مسند خود، بدون کلمه «و اسم ابیه اسم ابی» روایت کرده است.

این ناچیز گوید: بعد از روایت خبر به سند متّصل از احمد بن حنبل، حافظ

ابو نعیم نیز، طرق این حدیث را از جمع بسیاری در کتاب مناقب المهدی گفته و جمع کرده که تمامی آن طرق به عاصم بن ابی النّجود از زرّ بن جیش از عبد اللّه مسعود از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله پیوند گیرد.

اقول: سی و یک نفر را نام برده که اغلب به طرق کثیره، سند خبر را به عاصم متّصل کرده‌اند. بعد گفته تمامی این اشخاص، «اسمه اسمی» را روایت کرده‌اند مگر خبری که از طریق عبید اللّه بن موسی از زائده از عاصم روایت شده، او منفردا «و اسم ابیه اسم ابی» را روایت کرده و به هیچ عاقل شکّ و تردیدی روی ندهد در این‌که به این زیادت اعتباری نیست به جهت اجتماع ائمّه فنّ برخلاف آن. چون این مقدّمه معلوم شد، در جواب گوییم:

اوّلا: این خبر که بر این زیادت مشتمل است؛ نزد مهره فنّ حدیث و افاخم محدّثین خود عامّه، در نهایت وهن و به کلّی از درجه اعتبار ساقط است.

ثانیا: این خبر نزد امامیّه، با قطع نظر از معایب متوجّه به آن، به هیچ وجه، حجّت ندارد؛ چه مروی ابو داود و چه مروی شیخ طوسی، زیرا روات این خبر، امامی مذهب نیستند.

ثالثا: بر فرض صحّت این خبر، چون در مقابل، اخبار متواتره قطعیّه دارد، از قبیل شبهه در بدیهیّات است. به طور کلّی هرگاه، خبر شاذّ نادری، هرچند در نهایت صحّت باشد، با اخبار متواتره قطعیّه معارض شود؛ قانون عقلایی این است که اگر قابل توجیه باشد، توجیه می‌شود و گرنه مطرود و مردود و مضروب بر جدار است.

[تأویل علما بر خبر اسم ابیه اسم ابی]

علمای عامّه و خاصّه نیز برای این خبر توجیهاتی کرده‌اند:

اوّل: آن‌که ابی، مصحّف ابنی باشد، چنان‌که شیخ حافظ گنجی شافعی گفته و ما برای این توجیه شاهدی داریم که خبر مروی از امالی شیخ طوسی‌⁽¹⁾است، چنان‌چه

در بشارات مطلقه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در مقصد اوّل، مسطور گردید.

دوّم: آن‌که مراد از پدر، جدّ و مراد از اسم، کنیه باشد. چنان‌چه محدّث مزبور اجمالا اشاره نمود، بنابراین توجیه معنی عبارت خبر این می‌شود: کنیه جدّ او، نام پدر من، یعنی ابو عبد اللّه است. الشیخ الامام کمال الدّین بن طلحه شافعی این توجیه را به تمهید دو مقدّمه، وجیه نموده:

اوّل: آن‌که در زبان عرب، اطلاق لفظ پدر بر جدّ اعلی، شایع است، چنان‌چه خدا فرموده مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْراهِیمَ‌⁽¹⁾. هم‌چنین خدای تعالی از یوسف حکایت فرموده وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِی إِبْراهِیمَ‌⁽²⁾و در حدیث معراج است که جبرییل گفت: «هذا ابوک إبراهیم».⁽³⁾

مقدّمه دوّم؛ آن‌که لفظ اسم بر کنیه و صفت اطلاق می‌شود، چنان‌چه بخاری‌⁽⁴⁾و مسلم‌⁽⁵⁾روایت کرده‌اند: «إنّ رسول اللّه سمّی علیّا أبا تراب و لم یکن اسم أحبّ إلیه منه». بعد از این دو مقدّمه گفته: چون حجّت از فرزندان حضرت ابی عبد اللّه الحسین علیه السّلام است، پس حضرت رسول لفظ اسم را بر کنیه اطلاق فرموده و این طریق جامع اشارتی موجز به بودن حجّت منتظر از فرزندان حسین علیه السّلام است.

توجیه سوّم: آن‌که چون کنیه امام حسن عسکری علیه السّلام ابو محمد است، پس اسم بر کنیه اطلاق شده است. این توجیه را مجلسی رحمه اللّه از بعضی معاصرین خود نقل فرموده. ما در صبیحه پنجم از عبقریّه اوّل از بساط سوّم، این خبر زائده را با توجیهات آن به کمال تفصیل ذکر نموده‌ایم، مراجعه شود.

خلاصه کلام: آن‌که بر هیچ منصف خردمند و فرزانه هوشمند پوشیده نیست با

وجود آن همه اخبار متکاثره و نصوص قطعیّه متواتره که ما در این کتاب ذکر نمودیم؛ به واسطه یک خبر غیر معتبر مردود متشابه که صراحتی هم برخلاف ندارد، نام پدر حضرت مهدی موعود را مختلف فیه شمردن، راه لجاج و عناد سپردن و صرف چشم پوشیدن از حق و حقیقت است، فماذا بعد الحقّ إلّا الضّلال.

[رفع اختلاف در اسم مادر امام زمان (عج)]

جواب وجه رابع:

اوّلا؛ سابق بیان شد که در اسم والده ماجده حضرت حجّة بن الحسن- ارواحنا له الفدا- اختلاف نیست. بلکه در هرخبری از آن مخدّره عظمی به لقبی از القاب مبارکه تعبیر شده.

ثانیا؛ بر فرض که در اسم مادر آن حضرت، اختلاف باشد؛ اختلاف در اسم مادر کسی، دلیل بر عدم وجود آن کس نمی‌شود، چنان‌چه در اسم مادر بسیاری از بزرگان عالم که از آن جمله، غالب ائمّه هدی علیهم السّلام هستند، اختلاف است.

ثالثا؛ بر فرض که اسم مادر آن حضرت به هیچ وجه معلوم و مذکور نباشد، ابدا به ضرورت وجود آن غایت ایجاد هرموجود ضرری نمی‌رساند. زیرا ما بالضروره به موجود شدن حضرت نوح، ادریس، ابراهیم و بسیاری از عظمای سلاطین و علما و حکما و از جمله مردان تاریخی دنیا علم داریم، با این‌که به اسم مادر آن‌ها علم نداریم.

پس بنابر بیان ابو الجحد باید علم بطلان محض و لیس صرف و عدمیّت بحث بر صفحه وجود جمیع رجال بزرگ و اشخاص تاریخی دنیا که اسم مادرشان بر ما معلوم نیست، کشیده شود.

رابعا؛ بر خردمندان پر هویداست که کثرت اختلاف در جزییّات و فروعات امری از امور، با اتّفاق در اصل و ما به الاشتراک کل، دلیل بر ثبوت و تحقّق و وجود اصل مشترک است نه برهان بر عدم و نفی او.

از عقلای عالم انصاف می‌خواهیم که حکایت شخص واحد از واقعه‌ای بیش‌تر مایه حصول علم و یقین به اصل واقعه می‌شود یا حکایت جمعی کثیر با اختلاف در جزییّات و اتّفاق در اصل وقوع.

جناب ابو الجحد از شما سؤال می‌شود اگر یک خبر در اسم مادر حضرت حجّة بن الحسن علیه السّلام و کیفیّت ولادت آن حضرت روایت شده بود؛ اصل وقوع ولادت را بهتر اثبات می‌نمود یا روایات کثیره وفیره که به زبان واحد، وقوع ولادت را حکایت کنند و نهایتا در نام والده آن حضرت و پاره‌ای جزییّات دیگر، به اختلاف سخن رانند.

خامسا؛ پس از وضوح جواب سابق می‌گوییم؛ بحمد اللّه شما من حیث لا یشعر، خواستید قدح کنید، مدح کردید. اراده فرمودید نفی نمایید، اثبات کردید. زیرا اگر فقط همین اخباری که شما در اثبات اختلاف اسم والده حضرت حجّة بن الحسن علیه السّلام و اختلاف تاریخ ولادت و سایر اختلافات ذکر کرده‌اید، وجود داشته باشد، هر آینه برای ما کافی است.

چه این اخبار کثیره که متواتر یا قریب به حدّ تواترند، اصل ولادت و وجود و حیات آن حضرت را که ما به الاشتراک کل است، بالقطع و الیقین، برای غیر معاند متعصّب، ثابت می‌نماید.

بدیهی است که شما وجود باب و بها را به این درجه نمی‌توانید اثبات کنید، قال عزّ من قائل: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ*⁽¹⁾.

[استدلال دیگر ابو الجحد و پاسخ وی]

از این مضحک‌تر و بامزه‌تر استدلال او بر عدم ضرورت بودن مهدی موعود، فرزند صلبی امام حسن عسکری علیه السّلام نزد شیعه اثنا عشریّه، در همین وجه رابع به اختلاف در تاریخ ولادت آن حضرت بر حسب روز و ماه و سال است.

خلاصه سخن او این‌که: چون خبری بر وقوع ولادت در روز جمعه، خبری در ماه

شعبان و خبری در ماه رمضان دلالت دارد، هکذا در سال نیز اختلافاتی است، پس ضرورت وجود او باطل است.

جواب:

اوّلا؛ عرض می‌کنیم: الحق، جناب ابو الجحد با اقامه این ادلّه محکمه متقنه بر نفی وجود و مهدویّت حضرت حجّة بن الحسن- عجل اللّه تعالی فرجه الشریف- ارواحنا لتراب مقدّمه الفداء، روان جناب میرزا علی محمد باب و میرزا حسینعلی بهاء را از خود شاد و خرسند، چهره بابیان و بهاییان را سفید و درخت آرزوی آنان را شاداب و برومند فرموده‌اند.

ثانیا؛ با کمال ادب خدمت جناب ابو الجحد عرض می‌کنم؛ دیگر ما از شما گله نداریم که چرا وجود فرزند امام حسن عسکری علیه السّلام را منکر هستید؟

زیرا بنابراین بیان، شما باید کلیّه وقایع عظیمیه تاریخیّه عالم را که سایر ملل بر وقوع آن متّفق‌اند، منکر شوید، بلکه رجال بزرگ دنیا که ضروری الوجودند را غیر مولود پندارید.

برای این‌که اگر بخواهید یک واقعه مهمّه نشان بدهید که در روز یا ماه یا سال و یا جمیع آن‌ها اختلاف نباشد، نمی‌توانید؛ چرا که تواریخ دنیا ما را ملزم می‌کند که در جزییّات کلیّه حوادث مهمّه ضروریّة الوقوع، اختلاف واقع شده، خواه آن واقعه مختص به قوم و ملّتی باشد یا نباشد.

مثلا در دوره اسلامیّه، اختلاف تاریخ وقوع حادثه عظمی، مصیبت کبرا، داهیه دهیا؛ شهادت حضرت سیّد الشّهدا علیه السّلام از جمیع وقایع بزرگ اسلامی کمتر است. زیرا به اتّفاق جمیع محدّثین و مورّخین در روز دهم محرّم که به عاشورا معروف است، واقع شده. مع ذلک در این‌که جمعه بوده یا شنبه یا دوشنبه، اختلاف است.

اگر بگویید: اختلاف در تاریخ جزئیّات آن وقایع، ضرری به ضرورت اصل وقوع واقعه ندارد، در جواب گوییم: ولادت و وجود حضرت حجّت بن الحسن- عجل اللّه

تعالی فرجه الشریف- نیز چنین است و اگر بخواهید فرق بگذارید، البتّه تفکیک شما، تحکّم و بلا دلیل خواهد بود.

پس میان دو امر مخیّرید؛ یا اختلاف در تاریخ ولادت و نام مادر و سایر جزییّات احوال فرزند صلبی حضرت عسکری علیه السّلام را با ضرورت وجود او منافی ندانید، یا ضرورت وجود جمله انبیا و اوصیا و ضرورت تحقّق بسیاری از حوادث فخیمه عالم را نیز انکار کنید.

اگر شقّ اوّل را اختیار می‌فرمایید؛ نعم الوفاق و اگر مختار شما قسم ثانی است، دیگر حق ندارید به آیات کتاب عهد عتیق و عهد جدید، آیات قرآن مجید، احادیث نبویّه و اخبار ائمّه علیهم السّلام استدلال نمایید، چون وجود هیچ یک نزد شما مسلّم نیست، زیرا در تاریخ ولادت و وفات و جزییّات حالات تمامی آنان، اختلاف است، هم‌چنین نام مادر اغلب آن‌ها غیر معلوم و یا مختلف فیه است. فأختر لنفسک ما شئت.

ثالثا؛ شما با این سلیقه و طریقه از عهده اثبات چه امری از امور می‌توانید برآیید؟

اگر کسی از شما بخواهد وجود باب و بها را اثبات کند، با این مسلک به کدام دلیل می‌توانید وجود آن‌ها را ثابت نمایید و خصم خود را ملزم کنید. خوب است در مقام نفی دیگران، یک پرده از پیش چشم خود برداشته و برای خود راه اثباتی باقی گذارید.

رابعا؛ چرا این کارخانه قوّه سوفسطاییه را فقط در وجود و مهدویّت حضرت حجّة بن الحسن علیهم السّلام به کار می‌اندازید؟

به میدان اثبات میرزا علی محمد و الوهیّت میرزا حسینعلی که قدم می‌گذارید، قلب ماهیّت شما شده؛ گذشته از این‌که آن خیالات و توهّمات سوفسطاییه، به کلّی از کلّه شما بیرون می‌رود، اوّل قطّاع دنیا و نخست خوش باور عالم می‌شوید. عمومات و مطلقات و متشابهات را نصّ صریح و خبر واحد شاذّ ضعیف را متواتر صحیح می‌شمارید. حدیث «إذا سمعتم بالمهدی فاتوه فبایعوه»⁽¹⁾را برهانی قاطع بر مهدویّت باب می‌دانید و هرخبر که در لفظ عجم یافت شود، دلیل ساطع بر الوهیّت

میرزا حسینعلی می‌پندارید.

همانا شما آن مرد بنی اسراییلی را مانید که حضرت موسی پس از عودت از میقات پروردگار، او را بر پرستش گوساله معتکف دید. در معرض عتابش درآورد و فرمود: تو آن همه معجزات و خوارق عادات از من دیدی، مع ذلک در پذیرفتن من به پیغمبری، اندیشه‌ها نمودی و به گمان خود، فطانت و متانت ورزیدی؛ لکن آن اندیشه‌ها چه شد که با یک صدای گاو بر الوهیّت آن، یک دل و یک جهت شدی؟

عجب این است که این مرد با این درجه عناد و الحاد، سینه پر غرض و دل پر مرض، انحراف از مسلک استقامت و انصاف، انغمار در لجّه لجاجت و اعتساف و اعراض و اغماض آن حق، و انهماک در باطل و اعمال اعلی درجه لجاج و اعوجاج در مقام استدلال و احتجاج- که بر هیچ منصف پوشیده نیست- آیه وافی هدایت:

وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا⁽¹⁾می‌خواند و خود را مصداق این آیه فرقانی و کلام ربّانی می‌داند. غافل از این‌که او از افراد جلیّه این آیات بیّنات است:

وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لا یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا⁽²⁾.

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلی عِلْمٍ‌⁽³⁾.

ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ کانُوا بِها یَسْتَهْزِؤُنَ‌⁽⁴⁾.

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا* الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً⁽⁵⁾.

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدیً وَ لا کِتابٍ مُنِیرٍ* ثانِیَ عِطْفِهِ

لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ وَ نُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَذابَ الْحَرِیقِ‌⁽¹⁾.

جلال الدّین رومی این اشخاص را گوید؛

ای خری کاین از تو خر باور کند***خویش را بهر تو کور و کر کند

خویش را از رهروان کمتر شمر***تو حریف رهزنانی، گه مخور

خویشتن را عاشق حق ساختی***عشق با دیو سیاهی باختی‌⁽²⁾

الکلام؛

[ایراد ابو الجحد اختلاف، در تولد]

جواب وجه خامس: به حسب تصریح خود، وجه خامس را اختلاف در تولّد قرار داده، سپس با سه روایت بر اثبات مدّعای خودشان استدلال کرده:

اوّل: خبر مروی از بحار که عین عبارتش این است: چنان‌که در بحار از حکیمه نقل می‌کند؛ قابله آن حضرت من بودم. پس از چندی که از تولّدش گذشت ...، الخ.

دوّم: خبر ابراهیم بن ادریس.

سوّم: خبر حدیقة الشیعه از حکیمه.

اوّلا: هر بی‌شعور می‌داند که این ادلّه، ضدّ مدّعای او را ثابت می‌کند. چون این سه خبر نصّ صحیح صریح بر وقوع ولادت‌اند و هیچ یک به هیچ نحو بر عدم وقوع ولادت، دلالت ندارند.

ثانیا: فرض می‌کنیم که جناب ابو الجحد در این مقام به غلط افتاده، خواسته بگوید؛ اختلاف در حیات و ممات، گفته: اختلاف در تولّد.

با این فرض می‌گوییم: اما خبر ابراهیم بن ادریس که سابقا شرحی از آن بیان شد و جناب میرزا تدلیس کرده، خبر را تقطیع کرده‌اند و ما این خبر را در بشارات حضرت عسکری علیه السّلام ذکر کردیم.

اما خبر بحار؛ اوّلا: خبری به این عبارت در بحار روایت نشده، بلکه عبارت خبر مرویّ در بحار این است: «استودعته عند الّذی استودعته امّ موسی»؛⁽¹⁾یعنی فرزندم را نزد کسی امانت گذاشتم که مادر موسی، فرزند خود را نزد او امانت گذاشت.

بر هرخردمند و بی‌خرد هویداست که این کلام نصّ در حیات و محروس بودن آن مولود در کنف حمایت حضرت مجیب المسئلات است و استدلال او به عبارت مرویه بر موت مولود، ادلّ دلیل و بهترین معرّف برای مراتب فهم و فضل و یا مجاهده او، به راستی در راه خداست.

ثانیا: بر فرض که چنین عبارتی در خبری باشد ولی به هیچ وجه، دلالتی بر موت ندارد، بلکه در حیات صراحت دارد، زیرا در عرف شایع است که این کلمه را در مقام اخبار از بقا، محروسا عن الآفات یا دعا بر بقا، محفوظا عنها، استعمال می‌نمایید، چنان‌چه حضرت رسول خدا در حق حسنین می‌فرماید: «استودعکما اللّه و صالح المؤمنین».⁽²⁾

در عرف عجم هم جمله «تو را به خدا سپردم» یا «او را به خدا سپردم» را در استبقا و استحفاظ استعمال می‌نمایند نه در موت.

ثالثا: بر فرض که در لفظ، چنین احتمالی برود، اخبار دیگر که حکیمه در همین مقام روایت نموده و در آن‌ها حضرت عسکری علیه السّلام در جواب حکیمه به غیبت تصریح فرموده، بر همان معنی عرفی قرینه است. هرکس از روی انصاف در روایات صادره از حکیمه خاتون نظر نماید- بر فرض که چنین عبارتی در خبری باشد- احتمال اراده موت از آن نمی‌دهد.

اما خبری که از حدیقة الشّیعه نقل کرده: اوّلا؛ در هیچ خبری از اخبار حکیمه خاتون، رفتن بعد از سه روز توقیت نشده، مگر در یکی از روایات شیخ

طوسی- قدّس سرّه- که علّامه مجلسی رحمه اللّه در جلد سیزدهم بحار نقل فرموده و ما اندکی از آن را سابقا ذکر کردیم؛ مضمون خبر این است که حکیمه خاتون می‌فرماید:

بعد از سه روز از ولادت با سعادت آن مولود رفتم ولی او را ندیدم. از حضرت عسکری علیه السّلام حیا کردم که بپرسم. خود آن حضرت، ابتدا به سخن کرده، فرمود: «یا عمّه! فی کنف اللّه و حرزه و ستره و غیبه حتّی یأذن اللّه له ...، الخ».⁽¹⁾

رابعا: بر فرض که چنین خبری بدون ضمیمه وارد شده باشد، این‌که حکیمه می‌گوید: روز سوّم ولادت، به خانه حضرت عسکری علیه السّلام رفتم ولی مولود را ندیدم؛ چگونه بر موت مولود دلالت دارد؟

چه مسلّم است که عدم الوجدان، لا یدلّ علی عدم الوجود تا چه رسد که بر اثبات العدم دلالت کند. از خردمندان پرسش می‌شود اگر کسی بگوید من زید را در حمّام یا مسجد یا بازار ندیدم، آیا این کلام، هیچ دلالتی بر موت زید دارد؟

خامسا: ما شبهه را قوی می‌گیریم که این عبارت احتمال موت هم بدهد، آیا احتمال نمی‌رود که ندیدن به امور دیگر مستند باشد، اذا جاء الإحتمال، بطل الإستدلال.

سادسا: بر فرض که جناب ابو الجحد خود را به زحمت انداخته، یک یا دو خبر به دست آورد که نصّ صریح بر موت باشد این از قبیل شبهه در مقابل بداهت است. زیرا خبر واحد در مقابل اخبار متواتره قطعیّه، مقاومت ننماید.

واضح‌تر آن‌که یک یا دو خبر که چند صد نصّ قاطع معتبر، معارض او باشد، نزد هیچ خردمند، مولّد وهم و قابل اعتنا نبوده و نیست. گذشته از تمامی این‌ها، اگر فرض شود انسان عاقلی، تازه از ینگی دنیا آمده باشد، یا از میان زمین بیرون آید که حتی یک خبر از اخبار غیبت را ندیده و نشنیده باشد، این عبارت را در صفحه‌ای نوشته، به دست او دهند که شخصی گفته؛ من سه روز بعد از ولادت فلان مولود به منزل وی رفته، او را ندیدم، البتّه از این عبارت، موت مولود را نمی‌فهمد.

بنابراین چه قدر عجیب است که ابو الجحد با این‌که دو هزار خبر معتبر در تحتّم

وقوع غیبت برای مهدی موعود و قائم آل محمد دیده و فریاد و فغان چندین کرور شیعه اثنا عشری را شنیده، مع ذلک با کمال بی‌حیایی در کتاب خود می‌نویسد:

در حدیقة الشّیعه روایتی نقل می‌کند که حکیمه می‌گوید: سه روز بعد از تولّد قائم رفتم و مادرش را ملاقات کردم. لکن آن حضرت را ندیدم. پس دالّ بر این است که آن مولود از دار دنیا به دار عقبی ارتحال فرموده است.

تنبیه‌

بر خردمندان پرهویدا است که این ترّهات و هذیاناتی که در مقام نفی و اثبات از جناب ابو الجحد، مسمّی به ابی الفضل صادر شده- گذشته از ابو الفضل عاقل- معقول نیست که از هیچ ابو الهزل جاهل صدور یابد.

لذا امر از دو شقّ بیرون نیست؛ یا این مرد در نفس الامر از اعادی باب و بها است و به این وسیله مایه و لباس سستی پایه و اساس مذهب فاسد جدید الاختراع وسواس خنّاس را اراده و به اوضح بیان، آشکار نموده.

یا آن‌که هنگام آهنگ جنگ با حجّت بالغه الهیّه خلّاق متعال و خداوند قادر ذو الجلال، نظر به عنایت قدیمه‌ای که به دین قویم و منهاج مستقیم خود دارد، برای احقاق حق و ابطال باطل، عقلش را ربوده و خرد از او مسلوب فرموده، تا با تفوّه به این ادلّه سخیفه و تکلّم به این براهین ضعیفه بر اهل عالم معلوم و مدلّل گردد که هرکس با دین مبین ربّانی و آیین متین سبحانی درافتد و هرکس در مقام معارضه با مظهر حق قویم الهی برآید، هرچند صاحب عقل و فضل باشد، جز جهل و هزل از وی نتراود، سحبان باقل و رسطالیس جاهل شود.

چنان‌چه در زمان نزول قرآن مجید و فرقان حمید، فصحای عدنان و بلغای قحطان که همه، فرسان میدان فصاحت و خداوندان ایوان بلاغت بودند، چون اندیشه نمودند با کلام معجز نظام ربّانی و وحی و الهام آسمانی معارضه نمایند، هرچند در بحر تفکّر، سباحت و در برّ تدبّر، سیاحت کردند؛ به جای جزل، جز هزل نیافتند و در قبال آیات

بیّنات قرآن، غیر از کلمات پر از تعقید و تنافر نیافتند. کارشان از فصاحت به فضاحت کشیده و از بلاغت به بلادت و شناعت رسید.

بالاخره از میدان معارضه با قرآن گریختند و سلاح حرب ریختند. همگی به عجز و انکسار خویش اعتراف نمودند و بر درگاه عظمتش جبهه ذلّت و مسکنت سودند.

ما حوربت قطّ الّاعاد من هرب***اعدی الأعادی الیها ملقی السلّم

سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلًا.⁽¹⁾

و اگر نه این‌که یکی از دو احتمال مزبور باشد، خردمندان را به انصاف می‌خوانیم که چگونه می‌توان تصوّر نمود که شخص عاقلی بخواهد از روی حقیقت بر ابطال مذهب خصم خود، دلیل و برهان اقامه کند، آن‌گاه ادلّ دلایل و اعظم براهین او برای ابطال ضرورت وجود امام آن طایفه، وقوع اختلاف در نام مادر و تاریخ ولادت او باشد و در مقابل کسانی که اساس مذهب آن‌ها تحتّم وقوع غیبت است، به عدم ظهور برای دعوی ارث و عدم رؤیت او در زمان خاصّ استدلال نماید.

در حقیقت به آن‌چه عین مدّعای خصم و برهان حقّانیّت او است، تمسّک جوید و استدلال نماید و از آن طرف در مقام اقامه برهان بر اثبات مذهب خود، حدیث إذا سمعتم بالمهدی را برای مهدویّت باب، دلیلی کافی شمارد و خبر «و لکن اللّه تبارک و تعالی لم یزل منذ قبض نبیّه هلم جرّ أیمنّ بهذا الدّین علی أولاد الأعاجم»⁽²⁾را که در صفحه ... مذکور شد، به جهت اثبات الوهیّت میرزا حسینعلی برهانی وافی پندارد و در حقیقت، خود را پیش عقلا و خردمندان بنی آدم، مفتضح و رسوا دارد و کتابی که بر خرافات عقل و سخافت رأی و به مفاد کتاب المرء عنوان عقله برهانی باهر است را در صفحه روزگار به یادگار گذارد.

در نهایت چون شقّ اوّل بعید می‌نماید، پس شقّ ثانی متعیّن است. ذلِکُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ

مُوهِنُ کَیْدِ الْکافِرِینَ‌⁽¹⁾وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی کَیْدَ الْخائِنِینَ‌⁽²⁾لِیُحِقَّ الْحَقَّ وَ یُبْطِلَ الْباطِلَ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ‌⁽³⁾إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطانِ کانَ ضَعِیفاً⁽⁴⁾یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ‌⁽⁵⁾، «صدق اللّه العلیّ العظیم».

[مطالبی از کتاب الحق المبین]

تنبیه للنبّیه بدان برای عالم جلیل معاصر- الواصل الی رحمه اللّه- الملک الودودی الحاج شیخ احمد الشاهرودی در آخر کتاب الحقّ المبین خود که در ردّ طایفه بابیّه نوشته، کلماتی تنبیهیّه و بیاناتی نصحیّه است؛ خوش داشتم آن‌ها را به خاطر مناسبت مقام و ارمغان به جهت برادران خواص و عوام، در حیّز تسطیر و ارقام درآورم.

در خاتمه کتاب مذکور در بیان حال ادلّه این طایفه و مبانی فاسده استدلالات ایشان فرموده:

چون غالب برادران نوعی و اخوان اسلامی به واسطه عدم اطّلاع از صحّت و فساد ادلّه و عامی بودن، بسیار گول و خدعه و فریب پاره‌ای از طرّاران و لسان‌های شیطان را می‌خورند که صورت استدلالی از قرآن یا تورات و انجیل یا از اخبار و آثار به عوام القا می‌کند و آن بیچاره به واسطه بی‌خبری و عدم اطّلاع، گمان دلیل تمام می‌نماید، لذا محض تنبیه غافل و ارشاد جاهل، حال اجمالا عرض می‌نمایم که اختلال و فساد هر یک از ادلّه به چه طریق است.

اما چون بیان تفصیلی و ذکر شواهد هریک، مورث طول کلام می‌شود؛ پس از آن اعتراض می‌نماییم. ولی تکلیف بیچاره‌ای که مبتلا می‌شود آن است که به اهل خبره و عالم دانشمندی رجوع نماید تا عیب آن دلیل را به او بفهماند.

پس می‌گوییم: تمام استدلالات این طایفه از طرقی است که تمامی فاسد است.

اوّل: تمسّک آن‌ها به متشابهات و مجملات است که از آن نهی صریح شده و عقلا به آن امور استدلال نمی‌کنند. از همین باب است آن‌چه به کتب عهد عتیق و جدید و امثال آن استدلال نموده‌اند، مثلا از قبیل انبائات دانیال و مکاشفات یوحنّا.

حال آن‌که تمامی فرمایشات دانیال، یوحنّا، اشعیا و پاره‌ای از ملاحم که در لسان انبیا، در خبر از حوادث بعد واقع شده، از قبیل رمز و کنایه و سخنان سربسته است که مبدأ و منتهای آن‌ها غیر معلوم و احتمالات عدیده در آن‌ها می‌باشد و به طرق مختلف می‌توان آن‌ها را صرف و تأویل نمود، چنان‌چه از ملاحظه آن‌ها معلوم می‌شود و شرعا و عقلا واضح است که امور متشابه مجمله خاصّتا در مقابل محکمات دلیل نمی‌شود.

دوّم: تمسّک آن‌ها به ظواهر و اخبار آحاد در مسأله اصول دین که عدم حجیّت آن‌ها و مطلق ظنّ در اصول عقاید عقلا مبرهن شده، خاصّه در برابر قطعیّات و مسلّمات و متواترات.

سوّم: فتح باب تأویل علیل و تصرّف بلا دلیل در کلمات حجج الهیّه که آن هم طرا برخلاف رویّه عقلا است.

چهارم: تحریف در کلمات انبیا و اولیا با زیاد کردن چیزی و با تغییر دادن صورت آن‌ها.

پنجم: اسقاط صدر یا ذیل خبر به جهت موافقت با مقصود خود.

ششم: داخل کردن و ضمّ مقدّمات غیر مسلّمه در ادلّه، به هوای نفس خود برای تمامیّت استدلال.

هفتم: تطبیق مفاهیم کلّیه بر مصادیق جزئیّه و معلوم است که انطباق، دلیل

نخواهد بود.

هشتم: قیاسات بر وجه مغالطه و بیاناتی بر وجه طریق تمویه و تلبیس.

نهم: جعل، افترا، تهمت و دروغ در خبر یا اسناد، به مخبر.

دهم: استحسانات ظنّیه و اعتبارات ذوقیّه حدسیّه و التجا به ذکر اشباه و نظایر غیر مطرّده.

نصیحة فصیحة.

ایضا در آن‌جا در نصیحت به برادران فرموده: نوعی است از کسانی که از دیانت اسلامیّه و شریعت محمدیّه خارج شده و دست کشیده، دین اخری اختیار نموده و از عقیده امامیّه و اعتقاد به این‌که مهدی قائم، حجّت بن الحسن است، ارتداد و رجوع نموده و غیر او را مهدی قائم دانسته. در اندرز ایشان است که خدا را شاهد حال و گواه مقال می‌گیرم که جز خیراندیشی و صلاح‌بینی، غرض و مقصودی ندارم. چه آن‌که غالب برادران خود را می‌بینم که در امر دین، سهل‌انگاری و بی‌مبالاتی نمودند و تحقیق نکرده از دین خود دست برداشتند. با آن‌که خود را عوام می‌بینند، به علما و دانشمندان عصر خود رجوع نکرده و نمی‌کنند تا شبهات ایشان را رفع نمایند.

دعات این طایفه، به زبان چرب و شیرین، در دل‌های ایشان شکّ و وسوسه القا می‌کنند، ایشان هم به اهل خبره و بصیرت رجوع نکرده؛ با عامی بودن و بی‌اطّلاعی، فریفته سخنان آن‌ها می‌شوند و در چنین مهلکه‌ای که مایه هلاکت و خسران ابدی است داخل می‌شوند، قدر دین را ندانسته، آن را کوچک می‌شمرند.

لا محاله این متاع باقیه را که مایه حیات ابدی، نور باطنی، روسفیدی نزد خدا و سربلندی نزد اولیاست، به اندازه زخرف فانیه اعتنا نمایند که اگر از خزف دنیا به ایشان داده شود، البتّه به صرّاف و اهل خبره نشان می‌دهند و سراغ حالش می‌نمایند، ولی به سهولت و به زودی، بدون رجوع به خبره، از جان عزیزتر، یعنی از دین شریف و آیین منیف دست برمی‌دارند. حال آن‌که ناله جان‌سوز پدران مهربان بلند است که:

«اللّه اللّه، فی أدیانکم لا یزیلنّکم عنها إحدا و الحذر الحذر، اذا فقد الخامس من أولاد السّابع».⁽¹⁾

پس می‌گوییم آیا سزاوار است که با آن همه تأکیدات و صریح از بیانات حجج پروردگار در بقای اسلام و عدم نسخ آن‌که در دلیل اوّل از مقاله ثانیه به بعضی از آن‌ها اشاره شد که لااقلّ برای شما شبهه و تردیدی حاصل نشود که لا محاله در مقام تحقیق برآیید که شاید این شریعت هم، مانند سایر شرایع کاذب باشد که صاحبان آن، خود را مظاهر خدا دانسته، کتابی به خدا نسبت داده، پیروانی تحصیل کرده و سال‌های دراز، امرشان پایدار بوده، بلکه جمله از آن‌ها، تاکنون باقی‌اند.

آیا سزاوار است بدون تفحّص و تجسّس درباره مهدی موعود از تمامی نصوصات سابق اخبار معتبر و زیارات و ادعیه که بالغ به سی صد فقره بود، دست برداشته، به واسطه زمزمه دعات و بدون تفتیش، در خود احتمال خطا و شبهه ندهی؟ مگر نه این است که از ارتداد مردم از دین خود خبر دادند؟ مگر نه این است که درباره مهدی قائم فرمودند: ظاهر نشود تا آن‌که کسانی که به امامت او قایل بودند از او برگردند و بیشتر مردمانی که او را موعود و مهدی می‌دانسته، از این اعتقاد رجوع کنند و به سیزدهمی قائل شوند؟

آیا از پیروان سید باب که او را مهدی می‌دانسته‌اند، کسی برگشته؟

آیا قبل از ظهور سید باب، کسی سید علی محمد شیرازی را مهدی می‌دانسته و منتظر این شخص بوده که بعد، از او برگشته باشد؟ بلکه منکرین باب، قبل و بعد از ظهورش، از اصل، اعتقادی به او نداشته‌اند، نه این‌که داشته و برگشتند. لذا رجوع کنندگان همان کسانی از شیعه بودند که قائم را حجّت بن الحسن دانستند، ولی بعد، از او به باب رجوع کردند.

آیا احتمال نمی‌دهید شما از آن اشخاص باشید؟ چرا تحقیق نمی‌کنید؟! مگر نه این

است که از ظهور کاذبان و مفتریان، به اسم مهدویّت و نبوّت و مسیحیّت و بلند شدن رایات مشتبه و صداهای باطل خبر دادند.

آیا احتمال نمی‌دهید این مدّعیان از آن‌ها باشند؟ چرا تأمّل نمی‌کنید؟ مگر نه این است که فرمودند: موعود کسی است که درباره او گفته می‌شود؛ «مات او هلک».⁽¹⁾یعنی اعتقاد موت درباره او دروغ است.

آیا غیر شما کسی قائل موعود بوده و آیا کسی قبل از موت باب، به موتش قائل شده؟

آیا نمی‌ترسید از ممتحنان و غربال‌شدگان باشید؟

آیا نمی‌ترسید از رفتنی‌ها باشید؟

آیا نشنیدید طول غیبت، سبب حیرت و ضلالت و شکّ و شبهه می‌شود؟

آیا سزاوار است به هرصدا و ندا گوش داد؟

آیا سزاوار است نصیحت پدران را که تحذیر از فتن آخر الزّمان نمودند، فراموش کرد؟

آیا سزاوار است دستور العمل ایشان را پس پشت انداخت که به صبر و سکون و بودن فرش خانه امر فرمودند؟ باقی بودن بر امر و اعتقاد اوّل تا این امر، به خودی خود، مثل صبح صادق و روشنایی آفتاب واضح شود.

آیا سزاوار است در این ظلمات و یافت شدن راه‌ها و بلند شدن صداها از گوشه و کنار، دلیل راه، تحصیل ننمود و بی‌چراغ و دلیل و راهنما در مهالک داخل شد؟

آیا جان دیگری دارید که اگر هلاک شدید، به وسیله آن جان، زندگی کنید؟

آیا نمی‌ترسید عاق پدران مهربان باشید، کفران نعمت و نقض بیعت و نکث عهد کرده باشید؟ با دوست، دشمنی و با دشمن، دوستی و در عوض نیکی‌ها، بدی کرده باشید؟

باری مقصود از این جمله آن است که لااقلّ احتمال خطا در خودتان بدهید، به علمای کامل و اهل بصیرت و خبره، رجوع و کتب سابقین را ملاحظه و تفحّص و

تجسّس نموده، کورکورانه و عامیانه و غافلانه خود را در تیه جهالت و ضلالت نیندازید.

وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا⁽¹⁾* وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ‌⁽²⁾

نختم الکلام فی هذا المقام.

عبقریّه سوّم [اسامی، القاب و کنیه‌های آن بزرگوار]

اشاره

در بیان اسامی و کنی و القاب آن جان جهان و امام عالمیان و وجوه مناسبت و علّت تسمیّه‌ای است که در بعضی از آن‌ها گفته شده و این ناچیز، از تمامی آن‌ها، اسم به معنی الاعمّ تعبیر می‌نمایم.

چون استادنا المحدّث النوری- زاد اللّه فی انوار تربته- در نجم ثاقب، آن‌ها را به ترتیب حروف تهجّی نقل نموده و در بعضی از آن‌ها وجه مناسبت یا علّت تسمیتی ذکر فرموده، احقر نیز ذیل بیان ایشان، وجه یا علّتی که در نظر آمده، ذکر نموده‌ام و در بعضی که ایشان، ذیل آن، چیزی ذکر نفرموده‌اند، این ناچیز بیانی نموده‌ام.

در بعضی از آن‌ها، ایشان، متفرّد در بیان وجه مناسبت و علّت تسمیه‌اند، چنان‌چه در بعضی دیگر، بدون وجه مناسبت و علّت تسمیّه، فقط همان اسم را ذکر نموده. لذا این عبقریّه را مشتمل بر سه فأره‌⁽¹⁾قرار دادم.

فأره اوّل [بیان بعضی از اسمای حضرت حجّت]

اشاره

در بیان بعضی از اسمای آن بزرگوار که مرحوم محدّث نوری و احقر، ذیل آن، وجه مناسبتی ذکر نموده‌ایم؛ و در آن چند مسکة می‌باشد.

[اصل] 1 مسکة

بدان یکی از القاب شریفه حضرت ولیّ عصر- عجّل اللّه فرجه- را «اصل» می‌دانند. چنان‌که شیخ کشی در رجال‌⁽¹⁾خود از ابی حامد بن ابراهیم مراغی روایت کرده؛ گفت: ابو جعفر بن احمد بن جعفر قمی عطّار نوشت: او ثالثی در زمین در قرب به اصل برای او و توصیف ما برای صاحب ناحیه نبود. پس جواب بیرون آمد؛ الخبر.

استادنا المحدّث النوری- اعلی اللّه مقامه- در نجم ثاقب این لقب را به ملاحظه ابتدای حروف، اسامی و کنی و القاب آن سرور را به ترتیب حروف تهجّی، اوّل یک صد و هشتاد و دو اسم و لقب و کنای آن حضرت ذکر فرموده و بعد از نقل آن، فرموده:

ظاهر آن است که مراد از اصل و صاحب ناحیه و توقیع، امام عصر- عجل اللّه تعالی فرجه الشریف- باشد.

تا آن‌که فرموده: و از بعضی ظاهر می‌شود که خبر اوّل به امام حسن علیه السّلام متعلّق است که همین خبر باشد؛ چه بعد از آن، روایت حسن بن نصر را که در کافی‌⁽²⁾است و خبر دوّم می‌شود، نقل کرده.

بالجمله فرموده: در کتب رجالیّه مذکور است که مراد از اصل، امام است و به همین خبر استشهاد نموده‌اند. گویا معیّن نشد خبر، به کدام یک از ایشان متعلّق است، لکن در اراده امام سخنی از آن نیست.

نکته اصل بودن امام عصر یا هرامامی، ظاهر است. چون اصل هرعلم و خیر و برکت و فیض ایشانند و هیچ حقّی در دست احدی نیست؛ مگر آن‌که لابدّ به ایشان منتهی شود، نعمت به احدی نمی‌رسد مگر به سبب ایشان. آن‌ها مرجع و ملاذ عباد در دنیا و برزخ و آخرت و مقصود اصلی از خلقت جمیع عوالم علویّه و سفلیّه‌اند.

با بدل نمودن احقر، لفظ وجه را در عبارت ایشان به «نکته» عبارت ایشان تمام شد.

محتمل است: مراد از اصل در خبر، حضرت بقیّة اللّه و این اطلاق بر آن جناب، به ملاحظه نوّاب خاصّه آن حضرت باشد. چه آن‌ها نسبت به آن حضرت به منزله فرع بودند. چنان‌که در لغت، اصل را مقابل وصف و فرع هم، اطلاق می‌کنند.

چنان‌که در محیط المحیط است که الأصل، ما یقابل الوصف و الفرع، کاصل النّبات و این قرینه معیّنه بر بودن خبر از حجّت علیه السّلام باشد.

[باسط] 2 مسکة

بدان یکی از القاب مبارکه حضرت بقیّة اللّه، باسط است. چنان‌که در نجم از هدایه حضینی‌⁽¹⁾و مناقب قدیمه نقل فرموده است.

در نکته این لقب مبارک برای آن جناب، چنین مرقوم داشته که آن به معنای فراخ کننده و گسترنده است و چنان‌چه خود فرمودند، فیض آن حضرت، مانند آفتاب به همه‌جا رسیده و هرموجودی از آن بهره دیده و ایّام حضور و ظهور عدل آن سرور، چنان منبسط و عام شود که گرگ و گوسفند با هم چرا کنند.

در تفسیر شیخ فرات بن ابراهیم مروی است که ابن عبّاس گفت: در ظهور حضرت قائم، یهودی و نصرانی و صاحب ملّتی باقی نماند، مگر آن‌که در اسلام داخل می‌شود تا این‌که گوسفند، گرگ، گاو، شیر، انسان و مار، مأمون می‌شوند و موش، خیک را پاره نمی‌کند.⁽¹⁾

شیخ مقدّم احمد بن محمد بن عیّاش در مقتضب الأثر⁽²⁾به سند خود از عبد اللّه بن ربیعه مکّی از پدرش روایت کرده؛ گفت: من از کسانی بودم که با عبد اللّه زبیر در کعبه کار می‌کردیم و او به عمله امر کرده بود در رفتن به زمین- یعنی برای پایه- مبالغه کنند.

گفت: به سنگی مانند شتر رسیدم و روی آن نوشته‌ای یافتم. تا آن‌که می‌گوید: آن را خواندم؛ در آن بود: بسم اللّه، الاوّل لا شی‌ء قبله، لا تمنعوا الحکمة أهلها فتظلموهم و لا تعطوها غیر مستحقّها فتظلموها و آن طولانی است.

در آن بعثت رسول خدا، صفات حمیده، کردار جمیله، مقرّ و مدفن آن جناب و هم‌چنین هریک از ائمّه طاهرین ذکر شده تا آن‌که در حقّ حضرت عسکری علیه السّلام گفته:

در مدینه محدّثه مدفون می‌شود، آن‌گاه بعد از او منتظر و اسم او، اسم پیغمبر است.

به عدل امر می‌کند و خود به آن رفتار می‌نماید، از منکر نهی می‌کند و خود از آن اجتناب می‌نماید. خدا به سبب او تاریکی‌ها را برطرف و به وسیله او، شکّ و کوری را دور می‌کند. در روزگار او گرگ با گوسفند چرا می‌کند، ساکن در سما، مرغان در هوا و ماهیان در دریا از او خشنود می‌شوند.

ای چه بنده‌ای که چه‌قدر بر خداوند تبارک و تعالی، ارجمند است! خوشا به حال آن‌که از او اطاعت کند و وای بر آن‌که نافرمانی او کند. خوشا به حال آن‌که پیش روی او مقاتله کند، پس بکشد یا کشته شود. درودها و رحمت از پروردگار بر ایشان باد! ایشان هدایت‌یافتگان، رستگاران و فیروزشدگان هستند. عبارت نجم ثاقب تمام شد.

این ناچیز گوید: باسط یکی از اسمای حسنای الهیّه و معنی آن در لغت، نشر و

توسیع است. شاید نکته لقب بودنش برای ولیّ عصر، به این لحاظ باشد که برای خداوند، انحای توسیع و نشر هست که نمونه آن‌ها در وجود شریف حجّت و زمان ظهورش یافت می‌شود.

فلذا آن سرور به این لقب ملقّب گردیده، چه از جمله بسط الهی در ارزاق عباد است که: اللّه یبسط الرّزق و آن باعث حیات بدن ایشان است. هم‌چنین به وجود آن بزرگوار و ظهور آن نور کردگار، علوم و معارف بسط می‌شود که آن علاوه بر بسط ارزاق ظاهریّه، باعث حیات روح بندگان است.

چنان‌که در خبر حمران که در بحار⁽¹⁾سیزدهم است از حضرت باقر، مروی است که فرمود: قائم هرسال دو عطیّه به مردم عطا کند، در هرماه، رزق و در آن زمان، حکمت و علم شریعت به نحوی به خلایق داده شود که زنان در خانه‌ها به کتاب خدا و سنّت رسول حکم کنند.

در بحار⁽²⁾بنابه روایت محمد بن جعفر از حضرت صادق علیه السّلام مروی است که فرمود: چون قائم در هریک از اقلیم‌های روی زمین مردی را نصب کند، به ایشان فرماید: هر وقت امر و مسأله‌ای بر شما مشکل شود و ندانید، به کف دست‌های خود نظر کنید و هرچه در آن بینید، عمل کنید که آن عهدنامه و دستور العمل من باشد.

از جمله بسط حضرت ربوبیّ در سحاب و ابر است که: اللَّهُ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ فَتُثِیرُ سَحاباً فَیَبْسُطُهُ فِی السَّماءِ کَیْفَ یَشاءُ⁽³⁾. هم‌چنین برای وجود شریف امام عصر- عجل اللّه تعالی فرجه الشریف-، بسط سحاب است، چنان‌که در نجم ثاقب است که هفدهم- یعنی از خصایص آن بزرگوار- سایه انداختن پیوسته ابری سفید بر سر مبارک آن حضرت و ندا کردن منادی در آن ابر به نحوی که ثقلین و خافقین آن را می‌شنوند.

چنان‌که در خبر لوح، روایت شیخ طوسی است که او مهدی آل محمد صلّی اللّه علیه و آله است، زمین را پر از عدل می‌کند، چنان‌چه از جور پر شده باشد.⁽¹⁾

در نجم ثاقب است: شیخ مفید در اختصاص‌⁽²⁾و صفّار در بصائر⁽³⁾به سندهای متعدّد از حضرت باقر علیه السّلام روایت کرده‌اند؛ فرمود: آگاه باشید به درستی که ذو القرنین را میان دو ابر مخیّر کردند، پس ذلول، یعنی آرام را برگزید و صعب برای صاحب شما ذخیره شد.

راوی پرسید: صعب کدام است؟

فرمودند: ابری که رعد و صاعقه یا برق در آن باشد. صاحب شما بر آن ابر سوار می‌شود، در راه‌های هفت آسمان و زمین او را بالا می‌برد که پنج تای آن، معمور و دو تای آن، خراب است.

از جمله، بسط الهی در ظلال و انوار است: أَ لَمْ تَرَ إِلی رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَ‌⁽⁴⁾.

هم‌چنین در زمان آن جان جهان و امام عالمیان، خلایق تماما زیر سایه معدلتش غندوه و نور عدالتش، مشرق تا مغرب عالم را نورانی فرموده، چنان‌که این بسط در کلام استادنا المحدّث النّوری- نور اللّه مرقده- به بیان اوفی و شواهد مستقصی، ذکر شد.

از جمله، بسط الهی در ارواح است، چنان‌که فخر رازی در لوامع البیّنات ذیل شرح این دو اسم شریف که القابض و الباسط است، گفته: یکی از انحای قبض و بسط الهی، قبض و بسط ارواح است. چون نزد قبض آن‌ها موت و نزد بسط آن‌ها حیات حاصل می‌شود.

هم‌چنین زمان آن حضرت، قبض ارواح از ناحیه مقدّس حضرت، نسبت به کفّار و منافقین است که آن‌ها را از دم شمشیر آب‌دار در جهنّم، آرام و قرار می‌دهد و بسط آن

نسبت به جمع کثیری است، چنان‌چه شیخ سدید، مفید در ارشاد روایت نموده: بیست و هفت نفر از قوم موسی، اصحاب کهف، یوشع بن نون، سلمان، ابو دجّانه انصاری، مقداد و مالک اشتر، از انصار آن جناب خواهند بود و حکّام بلاد خواهند شد.⁽¹⁾

نیز در کتاب ارشاد،⁽²⁾مروی است؛ حضرت صادق علیه السّلام فرمود: چون خروج آن حضرت نزدیک شود، در جمادی الاخر و ده روز از رجب، بر مردم باران ببارد، بارانی که خلایق، مانند آن ندیده‌اند. خداوند به آن، گوشت مؤمنین و بدن‌هایشان را در قبور می‌رویاند و اخبار به این مضمون، بسیار است.

اگر گفته شود: بسط ارواح از جانب باری تعالی است، نه از جانب آن حضرت.

می‌گوییم: چون نشر اموات و بسط ارواح به جهت وجود مقدّس آن جناب و تشریفی نسبت به ساحت قدس او است. گویا بسط ارواح از آن شخص شریف شده و در مناسبت به همین‌قدر، کفایت می‌شود.

[جابر] 3 مسکة

بدان یکی از القاب شریفه امام عصر و ناموس دهر، جابر است، چنان‌که آن را در نجم ثاقب از هدایه حضینی‌⁽³⁾و مناقب قدیمه نقل نموده و در نکته این لقب برای آن سرور، چنین مرقوم داشته: جابر، درست‌کننده و شکسته‌بند است.

این لقب از خصایص آن حضرت است که فرج اعظم و گشایش همه کارها، جبر همه دل‌های شکسته، خرسندی همه قلوب پژمرده، انبساط همه نفوس منقبضه محزونه و شفای امراض مزمنه مکنونه، به وجود مسعود او است. انتهی.

این ناچیز گوید: حقیقتا معنی جابر همین است که استادنا المحدّث النّوری- نوّر

اللّه مرقده- مرقوم داشتند. لکن باید دانست، جابریّت آن حضرت، مقصود بر شکستگی واقعی نیست.

بلکه، بسا از اعضا و جوارح شیعیان که به ظاهر از دست مخالفین شکسته شده‌اند؛ حضرت جبر فرموده و صحیح و سالم نموده و ما به دو قضیه از آن‌ها اشاره می‌نماییم:

اوّل: آن‌که در یاقوته ششم از عبقریه پنجم از بساط چهارم که به الیاقوت الأحمر ملقّب است، جبر کسر رأس غازی صفّینی را به دست مبارک آن حضرت ذکر نموده‌ایم، مراجعه شود.

دوّم: آن‌که در یاقوته هفتم از عبقریّه یازدهم از همان بساط، جبر کسر اعضای ابو راجح حمامی که او را به امر مرجان، حاکم حلّه به واسطه سبّ نمودنش به خلفا چندان زدند که اعضایش درهم شکسته شد، به حضرت ولیّ عصر متوسّل شده و حاضر شدن حضرت بر بالین او و جبر فرمودن شکستگی اندامش را ذکر نموده‌ایم، مراجعه شود.

[جمعه] 4 مسکة

بدان یکی از اسامی یا از القاب شریفه حضرت امام عصر و ناموس دهر، جمعه است، چنان‌که در نجم ثاقب بعد از جهاتی که برای اختصاص این روز به حضرت بقیّة اللّه ذکر نموده، فرموده: بلکه جمعه از اسامی مبارک حضرت صاحب الامر علیه السّلام یا کنایه از آن شخص شریف یا سبب نامیده شدن جمعه، به جمعه است.

چنان‌که صدوق در خصال‌⁽¹⁾از صقر بن ابی دلف روایت کرده از امام علی النّقی علیه السّلام در شرح حدیث رسول خدا که فرموده: با روزها دشمنی نکنید که آن‌ها با شما دشمنی خواهند کرد؛ فرمود: روزها، ما هستیم و جمعه، پسر پسر من است که اهل حق و صدق به سوی او جمع می‌شوند.

صدوق رحمه اللّه فرموده: ایّام، ائمّه علیهم السّلام نیست، لکن کنایه از ایشان است تا آن‌که معنی آن را غیر از اهل حق نفهمد.

چنان‌چه خدای عزّ و جلّ به تین، زیتون، طور سینین و بلد امین، از پیغمبر، علی، حسن و حسین- صلوات اللّه علیهم- کنایه فرموده و امثله دیگر از این قسم، ذکر کرده است.

این ناچیز گوید: در این خبر شریف به نکته جمعه نامیدن آن جناب اشاره شده که آن، جمع شدن اهل حق و صدق بر آن حضرت است، چون تا زمان آن سرور، اهل حق و صدق، آن‌چنان‌که باید، تجمّعی در خدمت هیچ یک از ائمّه علیهم السّلام پیدا ننموده‌اند، کما لا یخفی.

چنان‌که ممکن است نکته آن، اختصاص این روز از جهاتی به آن حضرت باشد.

اوّل: آن‌که ولادت با سعادتش در این روز بوده، چنان‌که در عبقریّه اوّل از این بساط به روایت حضینی ذکر شد.

دوّم: آن‌که ظهور موفور السرور آن حضرت، در این روز خواهد بود و ترقّب و انتظار فرج در این روز، بیشتر از روزهای دیگر است. چنان‌که در جمله‌ای از اخبار به این تصریح شده و در زیارت مختصّ آن جناب در روز جمعه است: «یا مولای! یا صاحب الزّمان! صلوات اللّه علیک و علی ال بیتک، هذا یوم الجمعة و هو یومک المتوقّع فیه ظهورک و الفرج فیه للمؤمنین علی یدک».⁽¹⁾

سوّم: آن‌که روز جمعه از اعیاد عظیم مسلمین است. پس با سرور کلّی مسلمین مناسب است که ظهور حضرت در آن روز می‌شود.

بلکه بنابر فرمایش استادنا المحدّث النّوری در نجم ثاقب، عید بودن روز جمعه و آن را از اعیاد چهارگانه شمردن، حقیقتا به جهت آن روز شریف، یعنی روز ظهور آن بزرگوار است.

برای مؤمنین مخصوص که چشم و دلشان به جهت پاک و پاکیزه دیدن زمین از لوث شرک و کفر و قذرات معاصی و از وجود جبّارین، ملحدین، کافرین و منافقین، ظهور کلمه حق و اعلای دین و شرایع ایمان و شعار مسلمین بی‌مزاحمت و ممانعت احدی از اعدای خداوند و اولیای او، در آن روز، روشن و خرسند خواهد شد.

چنان‌که در دعای بعد از طلوع آفتاب روز جمعه، اشاره‌ای به این مطلب فرموده‌اند. در جمال الاسبوع‌⁽¹⁾آمده است که حضرت کاظم علیه السّلام در روز جمعه به محمد بن سنان فرمودند: آیا امروز واجب از دعا را خواندی؟

پرسید: کدام است؟

فرمود: بگو: «السّلام علیک ایّها الیوم الجدید المبارک! الّذی جعله اللّه عیدا لأولیائه المطهّرین من الدّنس الخارجین من البلوی المکرورین مع اولیائه المصفّین من العکر الباذلین، انفسهم فی حجّة اولیاء الرّحمن تسلیما».

یعنی سلام بر تو ای روز تازه مبارک! که خداوند آن را برای دوستان مقیّد گردانده که پاک‌شدگان از قذرات، بیرون‌شدگان از فتنه، رجعت‌کنندگان به اولیای او علیهم السّلام و تصفیه‌شدگان از درد و کثافات عقاید و اعمال قبیح می‌باشند و جان‌های خود را در محبّت اولیای خداوند بذل می‌کنند.

پس فرمود: آن‌گاه به آفتاب ملتفت شو و بگو: «السّلام علیک ایّها الشمس الطّالعة» ... الدّعاء!

در موهبت ششم از شعاع دوّم نور اوّل از جزء اوّل کتاب انوار المواهب که ملقّب بالعسل المصفّی و در بیان روز ولادت پیغمبر است، فصلی مشبع در فضیلت روز جمعه ذکر شده که تذکّر آن، مناسب مقام است.

[خلف و خلف صالح] 5 مسکة

بدان یکی از القاب خاصّه حضرت بقیّة اللّه (عج)، خلف و خلف صالح است و در السنه ائمه علیهم السّلام این لقب، مکرّر ذکر شده، بلکه در نجم ثاقب از تاریخ ابن خشاب‌⁽¹⁾نقل نموده که گفته: آن جناب مکنّی به ابو القاسم است و دو اسم دارد: خلف و محمد.

آخر الزّمان، ظاهر می‌شود؛ ابری بر سر او است که از آفتاب بر او سایه می‌افکند و هر جا برود، با او سیر می‌کند. به آواز فصیح ندا می‌کند: «هذا هو المهدی»، این است مهدی، یعنی آن مهدی موعود که همه منتظرش بودید.

نیز در همان تاریخ از حضرت رضا علیه السّلام روایت کرده؛ فرمود: خلف صالح از فرزندان ابی محمد، حسن بن علی است. او صاحب الزّمان و مهدی است.⁽²⁾

ایضا از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده؛ فرمود: او خلف صالح از فرزندان من و مهدی است. اسم او محمد و کنیّه‌اش ابو القاسم است و آخر الزّمان خروج می‌کند.⁽³⁾

این ناچیز گوید: خلف در لغت معانی بسیاری دارد. آن‌چه در مقام از آن‌ها، محتمل است، دو معنی است.

اوّل: آن‌که به معنای عوض و بدل باشد، چنان‌چه در محیط المحیط است:

«الخلف، البدل و العوض و ما استخلف من شی‌ء یقال: اعطاک اللّه خلفا عن تلف، أی عوضا عمّا تلف لک و هم کرام خلفا عن سلف، أی متوارثون الکرامة أبناء عن آباء».

بنابراین، نکته این اسم شریف یا لقب مبارک، این است که آن بزرگوار، بدل و عوض و جانشین جمیع انبیا و اوصیای گذشته است، جمیع علوم و صفات و حالات و خصایص آن‌ها را دار و مواریث الهیّه‌ای که از آن‌ها به یکدیگر رسیده، در

آن حضرت جمع است.

در حدیث لوح معروف که جابر آن را نزد حضرت صدّیقه علیها السّلام دید، بعد از ذکر عسکری علیه السّلام مذکور است: آن‌گاه این را به پسر او، خلف، کامل می‌کنم که برای جمیع عالمیان رحمت است و کمال صفوت آدم، رفعت ادریس، سکینه نوح، حلم ابراهیم، شدّت موسی، بهای عیسی و صبر ایّوب بر او است.⁽¹⁾

در حدیث مفصّل مفضّل،⁽²⁾مشهور است که چون آن جناب ظاهر شود، به کعبه معظّمه تکیه کند و بفرماید: ای گروه خلایق! آگاه باشید هرکه خواهد به آدم و شیث نظر کند؛ اینک، منم آدم و شیث. به همین نحو نوح، سام، ابراهیم، اسماعیل، موسی، یوشع، عیسی، شمعون، رسول خدا و سایر ائمّه علیهم السّلام را ذکر نماید و به روایت نعمانی می‌فرماید: منم بقیّة اللّه از آدم، ذخیره‌ای از نوح و مصطفی و ابراهیم و صفوت از محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

در نجم ثاقب در نکته این لقب فرموده: محتمل است که چون حضرت عسکری علیه السّلام فرزندی نداشت و مردم می‌گفتند که جانشین ندارد، جماعتی به همین اعتقاد باقی ماندند؛ پس از تولّد آن حضرت، شیعیان به یکدیگر بشارت می‌دادند که جانشین، ظاهر شد. به جهت اشاره به این مطلب، شیعیان، بلکه ائمّه او را به این لقب خواندند.

این ناچیز گوید: نکته‌ای که فرمودند با اطلاق خلف به معنی بدل و جانشین در حالتی مناسب است که بدون قید صالح و توصیف به آن ذکر شود. حال آن‌که در بسیاری از اوقات در آثار و اخبار، این اسم یا لقب مبارک به وصف صالح ذکر شده است. کما لا یخفی علی المتتبّع الخبیر و النّاقد البصیر.

نکته‌ای که در توصیف خلف به این معنی با صالح در نظر این احقر، جلوه‌گر است، آن است که چون مرکوز ذهن عامّه مردم، این بود که حضرت عسکری علیه السّلام بلا عقب است، چنان‌چه استادنا المحدث- اعلی اللّه مقامه- به آن تصریح فرمود و تولّد

حضرت بقیّة اللّه را مخفی و مستور می‌داشتند، چنان‌که مصرّح به اخبار کثیره است، پس ذهن عامّه، به این متوجه بود که خلف و جانشین آن بزرگوار، برادرش جعفر کذّاب است که مردی فاجر و طالح است.

فلذا شیعیان با توصیف خلف به صالح، به همدیگر می‌فهماندند که جانشین صالح خلف، آن سرور است و یا ائمّه این معنی را به واسطه این توصیف، به آن‌ها می‌فهماندند تا ذهن آن‌ها از جانشین طالح، منصرف شده و به حضرت- عجّل اللّه فرجه الشّریف- متوجّه گردد. و العلم عند اللّه.

دوّم: آن‌که به معنای ولد صالح باشد، چنان‌که در محیط المحیط است: «و الخلف، مصدر و الولد الصّالح، فان کان فاسدا اسکنت اللّام».

نکته این اسم یا لقب، بنابراین معنی، بسی واضح است و نکته توصیف آن به صالح، با آن‌که در معنی خلف در حاق لغت، قید صلاح اخذ شده است، چه اگر ولد فاسد باشد، بر او خلف به سکون لام اطلاق می‌کنند نه خلف به فتح لام، چنان‌که از محیط المحیط نقل شده، پس شاید این باشد که احیانا هریک از این دو لفظ را در جای دیگری استعمال می‌کنند.

چنان‌که جوهری گفته: «الخلف بسکون اللّام و الخلف بفتحه ما جاء من بعد یقال: هو خلف سوء من ابیه و خلف صدق من ابیه بالتّحریک أی بتحریک اللّام إذا قام مقامه، قال الأخفش: هما سواء منهم من یحرّک و منهم من یسکّن فیهما جمیعا إذا اضاف.»

بنابراین توصیف به وصف صالح، برای تثبیت و تأکید و رفع توهّم این استعمال باشد. و اللّه العالم علی حقایق الأمور.

[خلیفة اللّه] 6 مسکة

اشاره

بدان یکی از القاب شریفه حضرت ولی عصر- خلیفة اللّه- است. چنان‌که در

کشف الغمّه‌⁽¹⁾از رسول خدا روایت نموده که فرمود: مهدی علیه السّلام خروج می‌کند، ابری بر سر او و در آن منادی است که ندا می‌کند: این مهدی، خلیفة اللّه است، او را پیروی کنید.

ایضا از آن جناب روایت کرده و در خبری که ذکر آن حضرت را نموده، فرمود:

همانا او خلیفة اللّه، مهدی است.⁽²⁾

نیز در کتاب بیان فی اخبار صاحب الزّمان،⁽³⁾تألیف گنجی شافعی، این خبر را ذکر نموده. خلیفه در لغت به معنی جانشین و قائم مقام است.

آن‌چه این ناچیز در نکته اختصاص این لقب مبارک به حضرت بقیّة اللّه در نظرم جلوه‌گر است، آن‌که چون آن بزرگوار هنگام ظهور در میان خلایق به احکام واقعیّه الهیّه عمل می‌فرماید، پس حضرت خلیفه خدا است در حکم بین مکلّفین از خلقش به حکم واقعی الهی که در هرقضیّه‌ای عند اللّه ثابت است.

فلذا به خلاف جدّ بزرگوار و آبای اطهارش به این لقب، مخصوص شد. چه ایشان به ظاهر مأمور بودند و حکم به باطل نمودن، مخصوص آن حضرت است. اخبار مستفیضه بر این مضمون عزّ صدور یافته و مؤیّد این آیه مبارکه: یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِ‌⁽⁴⁾است.

چه در تفسیر کبیر آمده: خلیفه بودن داود ممکن است از انبیای سابق او باشد. زیرا خلیفه مرد، کسی است که جانشین او باشد و این درباره شخصی که غیبت و پنهانی او جایز است، صحیح و مجوّز می‌باشد، نه درباره باری تعالی.

ممکن است خلیفه از خود باری تعالی باشد و چون حقیقتا خلافت الهیّه ممتنع است، در ساحت قدس باری تعالی، غیبت و حضور راه ندارد؛ پس به انضمامش به آیه وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ‌⁽⁵⁾مراد، مالک بودن برای مردم و نفوذ حکم الهی

میان ایشان است.

چه در تفسیر روح البیان است: «آتیناه الحکمة أی العلم بالأشیاء علی ما هی علیه و العمل بمقتضاه، ان کان متعلّقا بکیفیّة العمل.»

در تفسیر فصل الخطاب از شرح جندی نقل نموده: «هو الأفصاح بحقیقة الأمر و قطع القضایا و الأحکام بالیقین، من غیر ارتیاب و لا شکّ.»

بالجمله چون آن حضرت در میان تمامی إسلاف طاهرینش به حکم واقعی الهی عمل می‌کند، چنان‌که داود و سلیمان کثیرا ما به این نحو عمل می‌نمودند و داود به صریح قرآن خلیفة اللّه بود، لذا حضرت را هم، خلیفة اللّه لقب دادند.

از جمله اخباری که بر حکم نمودن او هنگام ظهور به علم امامت که علم اللّه است و بیّنه و شاهد نخواستن از احدی دلالت دارد؛ خبری است که صفّار آن را در بصائر الدّرجات‌⁽¹⁾از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که فرمود: هرگز دنیا نخواهد رفت، تا این‌که مردی از ما اهل بیت خروج و به حکم داود و آل داود حکم کند و از مردم، بیّنه سؤال نکند.

به روایت دیگر فرمود: به هرنفسی حکم او را عطا خواهد کرد.

نیز از آن جناب روایت کرده که فرمود: هرگاه قائم آل محمد علیهم السّلام خروج کند، به حکم داود و سلیمان حکم می‌کند و از مردم شاهدی نمی‌پرسد.⁽²⁾

در ارشاد از حضرت صادق علیه السّلام مروی است که فرمود: هرگاه قائم آل محمد علیهم السّلام برخاست، میان مردم به حکم داود حکم می‌کند و به بیّنه احدی محتاج نمی‌شود؛ خدای تعالی او را الهام می‌کند. پس به علم خود حکم می‌کند و به آن‌چه در دل خود مخفی نموده‌اند، خبر می‌دهد. اخبار بر این مضمون، بسیار است.

اعادة للنّکتة ببیان طرفة

و اگر خواهی بگو: آن بزرگوار، صورتا و معنا خلیفة اللّه است.

امّا صورتا؛ چنان‌که بناء بر بنّاء دلالت دارد، هم‌چنین ذات و صفات حضرت بر ذات و صفات باری تعالی دلالت دارد. چه لا مکانیّت آن حضرت و لا جهتیّت آن‌که نمی‌توان تعیین نمود آن جناب در حال غیبت در چه مکان است؛ بر لا مکانیّت و لا جهتیّت باری تعالی دلالت دارد.

حیات او از حیات باری خلیفه است، قدرتش از قدرت او، اراده‌اش از اراده او، سمعش از سمیعیّت او، بصرش از بصیریّت او، کلامش از کلام او، علمش از علم او و هکذا سایر اوصاف کمالیه آن جناب که از اوصاف کمالیّه الهیّه خلیفه‌اند.

امّا معنا؛ به جهت این‌که در عالم، مصباحی که بتواند از نار نور اللّه استضائه نماید؛ انوار اوصافش روی زمین ظاهر شود. خلافت عن اللّه نیست، مگر ذات بی‌همال آن جان جهان، امام عالمیان، قلب عالم امکان، روشنی‌دهنده کون و مکان، فریادرس درماندگان و دستگیر واماندگان.

[حکمت احتیاج خلق به خلیفة اللّه]

تذییلة للبیانات المسطورة الطریفة فی حکمة احتیاج الخلق الی الخلیفة:

«قال: بعض المحقّقین فی حکمة احتیاج الخلایق إلی خلیفة اللّه ما هذا لفظه:

اعلم، أنّ اللّه تعالی یحفظ العالم بالخلیفة، کما یحفظ الخزائن بالختم، فالبدء کان بآدم علیه السّلام و الختام یکون بالحجّة بن الحسن العسکری علیهما السّلام و التّحیّة و الأکرام».

و الحکمة فی الإستخلاف قصور المستخلف علیه عن قبول فیضه تعالی و تلقّی أمره بغیر واسطة لأنّ المفیض تعالی شأنه فی غایة التّنزّه و التّقدّس و المستفیض منغمس غالبا فی العلائق الدّنیئة، کالأکل و الشّرب و غیرهما و العواتق الطّبیعیّه، کالأوصاف الذّمیمه فالأستفاضة منه إنّما تحصل بواسطة ذی جهتین أی ذی جهة التّجرّد وجهة التّعلّق و هو الخلیفة.

لذا لم یستبنی‌ء اللّه ملکا فانّ البشر لا یقدر علی الإستفادة منه لکونه خلاف جنسه الا تری انّ العظم لمّا عجز عن أخذ الغذاء من اللّحم لما بینهما من التّباعد.

جعل اللّه تعالی بحکمته بینهما الغضروف المناسب لهما لیأخذ من اللّحم و یعطی العظم و جعل السّلطان الوزیر بینه و بین رعیّته، إذ هم اقرب إلی قبولهم منه و جعل المستوقد الحطب الیابس بین النّار و بین الحطب الرّطب، انتهی.

و این ناچیز در عنوان یک صد و بیست و دوّم از جزء اوّل کتاب الجنّة العالیة ده نکته از آیه مبارکه: یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِ‌⁽¹⁾بیان نموده‌ام؛ فارجع.

[سیّد] 7 مسکة

اشاره

بدان یکی از القاب خاصّه حضرت ولیّ عصر و ناموس دهر- عجّل اللّه فرجه- سید است و حضرت در جمله‌ای از اخبار، به این لقب مذکور شده است. از جمله در کمال الدّین‌⁽²⁾صدوق رحمه اللّه از علی خیزرانی، از کنیزکی که او را برای حضرت عسکری علیه السّلام هدیه کرده بود روایت کرده و چون خانه آن حضرت را غارت نمودند، فرار کرد و به خانه مولای اوّل خود برگشت، روایت کرده است که او نقل کرده؛ هنگام ولادت سید حاضر شده بود و این‌که مادر سیّد، صقیل بود و امام حسن علیه السّلام به آن‌چه بعد از رحلتش بر عیال او جاری می‌شود، به او خبر داده بود. سپس از آن جناب مسألت نمود تا دعا کند خداوند، مردنش را پیش از آن حضرت قرار دهد. پس در حیات آن حضرت فوت شد و بر قبر او لوحی بود که بر آن نوشته بود: این قبر مادر (م‌ح‌م‌د)- صلوات اللّه علیه- است.

کنیزک گفت: چون سید متولّد شد، نوری بر آن جناب دید که از او ساطع بود و تا

آسمان رسید. مرغان سفیدی دید که از آسمان فرود می‌آیند و بال خود را بر سر و صورت و سایر جسد آن بزرگوار می‌مالند. آن‌گاه پرواز می‌کردند.

پس گفت: از آن کیفیّت به امام حسن علیه السّلام خبر دادیم.

حضرت خندید و فرمود: آن‌ها ملایکه آسمان‌ها بودند. نازل شدند تا به او متبرّک شوند، چون وقت ظهور، انصار او هستند.

این ناچیز گوید: در سرّ اختصاص این لقب شریف به آن حضرت از میان سایر ائمّه علیهم السّلام، چند نکته در نظر جلوه‌گر است:

نکته اوّل: آن‌که یکی از معانی سیّد، رییس کبیر در میان قوم خود است که مطاع و متّبع باشد.

بدیهی است وقت ظهور، سیادت و سودد آن بزرگوار، میان قوم خود، بلکه میان تمامی اهل عالم از همه آبا و اجداد معصومینش، اکبر و اعظم و مطاعیّتش ارفع و افخم است. کما لا یخفی.

«قال فی مجمع البحرین:⁽¹⁾السیّد، الرئیس الکبیر فی قومه، المطاع فی عشیرته».

نکته دوّم: آن‌که یکی از معانی سیّد، فایق در خیرات و راقی در مبرّات است، چنان‌که در مجمع است: «و السیّد الّذی یفوق فی الخیر».⁽²⁾

بدیهی است در زمان ظهور آن بزرگوار، به واسطه آن نور کردگار، انواع خیرات و انحای برکات، چه از علوم و معارف و حکم که خیرات واقعیّه‌اند و چه از ارزاق و معایش و نعم که مبرّات ظاهریّه‌اند از زمان آبا و اجداد آن بزرگوار، بلکه از زمان آدم تا وقت ظهور آن سلطان تاج‌دار به اضعاف مضاعف، اوفر و به مراتب کثیره بثیره، اکثر است.

روایت دست گذاردن آن حضرت بر سر هرمردی و کامل شدن عقل او به اندازه

چهل مرد، مشهور و خبر دیدن آن‌که در مشرق است واقف به مغرب را، در کتب معتبره، مذکور و زیاد شدن باران، گیاه، درختان، میوه، سایر برکات و نعم ارضیّه، به نحوی که حالت زمین در آن وقت با حالت آن در اوقات دیگر، مغایرت پیدا کند و قول خدای تعالی که فرموده: یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ‌⁽¹⁾راست آید.

در کتاب غیبت نعمانی از کعب روایت کرده که ذیل آیه شریفه: یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ گفته: مهدی چنین کند و مراد، تبدیل صورت زمین، به صورتی دیگر در عهد آن حضرت است؛ به جهت کثرت عدل، باران، اشجار، گیاه و سایر برکات.⁽²⁾

در نجم ثاقب این را از خصایص آن بزرگوار شمرده و در کشف الغمّه‌⁽³⁾از رسول خدا روایت نموده که فرمود: امّت من از برّ و فاجر در زمان مهدی به نعمتی متنعّم می‌شوند که هرگز مانند آن متنعّم نشده بودند. آسمان باران پی‌درپی بر ایشان می‌فرستد و زمین چیزی از نبات خود را ذخیره نمی‌کند.

به روایت گنجی در بیان:⁽⁴⁾زمین میوه‌های خود را به ایشان می‌دهد و چیزی را پنهان نمی‌کند.

به روایت بغوی: آسمان از باران خود چیزی نمی‌گذارد مگر آن‌که آن را پی‌درپی می‌فرستد و زمین از گیاه خود چیزی نمی‌گذارد مگر آن‌که آن را ظاهر می‌کند تا آن‌که زندگان مردگان را آرزو می‌کنند، که ای کاش زنده می‌شدند و می‌دیدند!⁽⁵⁾

نکته سوّم: آن‌که یکی از معانی سیّد، حلیم و بردبار و تحمّل‌کننده بر اذیّت و ایذا است، چنان‌که در مجمع، همراه با ذکر معانی سید گفته: و الحلیم المتحمّل أذی قومه.

خدا داناست که این ذات اقدس و وجود مقدّس، از وقت رحلت پدر بزرگوارش که به منصب امامت مستقر گردیده، الی یومنا هذا که روز چهارشنبه، دهم رجب

المرجّب سال هزار و سی صد و پنجاه و یک هجری است تا روز ظهور که علمش نزد باری تعالی است، چه اذیّت‌ها که از اقارب و اجانب دیده و خواهد دید و چه مرارت‌ها که از دوست نادان و دشمن با کینه و عدوان چشیده و خواهد چشید و اگر نباشد، مگر ویرانی قبور عمّ و اجدادش در این تاریخ در بقیع، هر آینه در گواه بودن تحمّل اذیّتش نزد هرشریف و وضیع کافی است، اللّهمّ عجّل فرجه و سهّل مخرجه.

نکته دیگر در این مقام در نظر بود که طوینا عن ذکرها کشحا روما للاختصار و خوفا عن الأطالة و ملالة النّظار

اشارتان:

الأولی؛ إعلم، انّ أصل السیّد، السّیودا علّ بقلب الواو، یاء و إدغامه فی الیاء.

الثانیة: قال: الفرّاء: یقال: هذا سیّد قومه، أی الیوم، فإذا أردت أنّه عن قلیل یکون سیّدهم تقول: هو سائد قوم، أی عن قلیل یکون سیّدهم، انتهی.

و فی محیط المحیط بعد نقل کلام الفراء، قال: و الفرق بینهما أنّ السّید، صفة مشبّهة تنصرف إلی زمان الحال و السّائد، اسم فاعل یتطرق إلی زمان الإستقبال، فتأمّل، فانّه لا یخلو عن النّظر.

[صاحب الامر] 8 مسکة

اشاره

بدان یکی از اسامی آن بزرگوار، صاحب الامر است. صاحب کاشف الریبه که از دانشمندان معاصر است، در سرّ تسمیه و تلقّب آن حضرت به این لقب، بیاناتی ذکر نموده، خوش دارم آن‌ها را به طریق ارمغان برای خلّص اخوان، توسّط بنان با خسران، اظهار و اعلان دارم. در کتاب مزبور فرموده:

ریب؛ مراد و معنی امر چیست که حضرت خاتم الاوصیا علیه السّلام به آن ملقّب گردیده؛ به صاحب الامر معروف و مشهور شده و غیر از او، هیچ کدام از انبیا و اولیا به این لقب

مشهور نشده‌اند؟

کشف؛ محتمل است مراد از امر، خون ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام باشد که صاحب و ولیّ و منتقم او، وجود حضرت است؛ گویا آن حضرت به همین واسطه، در لسان خدا و رسول اللّه و ائمّه هدی علیهم السّلام به منتقم تعبیر شده.

خداوند در انکشافات ملکوت برای انبیا، خصوصا برای حضرت خلیل اللّه، پس از سؤال آن‌ها از قائم بین اشباح و بهذا انتقم من اعدائی فرمود و در قرآن: وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً⁽¹⁾بر این مدّعا اشاره نمود.

شاید به همین سبب آن حضرت شاهر به سیف خواهد شد و تمام اعقاب و اخلاف قاتلین حضرت ابی عبد اللّه را مقتول خواهد نمود. مقتضای این معنی؛ این لقب مخصوص آن وجود خواهد بود و در هیچ کدام از انبیا و اولیا متحقّق نخواهد شد. لکن محتمل است مراد و مقصود از امر، عالم امر، مقابل عالم خلق باشد.

توضیح مقام:

بدیهی است خداوند، دو عالم ایجاد نمود. یکی به عالم امر و دیگری به عالم خلق معروف شد. موجودات عالم امر را زیاده از لفظ کن، احتیاج نبود؛ به همان امر کن، موجود شدند. به خلاف موجودات عالم خلق، که علاوه بر امر کن، به مادّه احتیاج داشتند.

به عبارت دیگر تمام عوالم مادّیات را، عالم خلق و کلّیه عوالم مجرّدات را، عالم امر می‌خوانند. چنان‌چه آیه أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ⁽²⁾، ناظر به این مقام و کاشف همین مرام است.

مقصود از ملقّب گشتن آن حضرت به این لقب، برای آن است که این لقب، به

خواصّ و نکاتی اشاره دارد. هرچند این لقب به این معنی به آن حضرت اختصاص ندارد، بلکه در حقّ خاتم الأنبیاء و ائمّه هدی و نیز در حقّ تمام انبیای اولو العزم جریان دارد. حتی ممکن است درباره غیر اولو العزم از سایر انبیا و اولیا تصویر شود.

حاصل از جمله نکات، شاید این باشد که آن وجود، خارج از مادّیات و داخل در مجرّدات است. برای او عوائق و موانع در عالم مادّیات نخواهد بود، تمام عوالم مادّیات را به طرفة العین، سیر خواهد نمود، به تمام وقایع و حوادث آن، مطّلع و مستحضر خواهد شد و بما کان و ما یکون آن، عالم خواهد بود.

شبهه نشود که وجود امام چگونه از عالم امر و در عداد مجرّدات است؛ حال آن‌که او بشر و در عداد مخلوقات ناسوتی است و الّا با اساس مذهب، منافی است. برای آن‌که در محلّش مقرّر شده، مناط و مدار شیئیّت شی‌ء، به جهت غلبه و رجحان او است.

بدیهی است در وجودات معصومین، غلبه با جهت امری است نه خلقی و مادّی. لذا ظهورات آثار امری ایشان، زیاده از ظهورات آثار خلقی است. برای آن‌که خفای ولادت و حمل، از آثار عالم امر است، به‌هیچ‌وجه دیده نمی‌شوند و دفعتا به دنیا می‌آیند، خود را مصداق آیه وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ⁽¹⁾، قرار می‌دهند.

مانند ناقه صالح و وجود حضرت عیسی علیه السّلام که بغتتا به دنیا آمدند و به آیات اللّه معروف شدند. پس از رجحان جانب امریّت، شبهه نمی‌ماند که ایشان نسبت به مادون خود و عالم خلق، عایق ندارند.

از جمله نکات، شاید این باشد که او از سنخ مجرّدات و مقام او، فوق عوالم مادّیات است. میان ملایکه سیر می‌کند، خود را به آن‌ها محشور می‌سازد، با آن‌ها انس و الفت می‌گیرد و نشوونما می‌کند. اخباری که بعد از تولّدش، حضرت عسکری علیه السّلام او را به مرغ‌ها سپرده، چهل یوم مرغ‌ها بر سر او صف کشیده و چهل یوم او را معاودت داده‌اند، بر این ادّعا شهادت می‌دهند.

از جمله نکات، شاید این باشد که آن حضرت از مجرّدات می‌باشد، در نظر مخلوق

مادّیات، محسوس نمی‌گردد و مادّیات، قابلیّت ادراک و احساس او را ندارند، مگر آن‌که خود را تلطیف کنند، جانب ربوبیّت خود را ترقّی دهند و نحوه مادیّت خود را ضعیف سازند تا قابلیّت ادراک آن وجود را پیدا کنند یا مصلحت خدایی تعلّق گیرد که آن حضرت، خود را به صورت خلقی و مادّی جلوه دهد، برای آن‌که مخلوقات، مادیّت او را احساس کنند. مانند ظهور ناقه صالح و حضرت عیسی علیه السّلام با آن‌که از مجرّدات و اهل عالم امر بودند، ولی در انظار، محسوس گردیدند.

احادیث خفای آن وجود، از مخلوق آن زمانه، حتی از بعض اهل خانه و ظهور او برای بعض أجله خارجه، اگر چه از بلاد بعیده بوده باشد، به این دعوی گواهی می‌دهد.

از جمله نکات، شاید این باشد که آن حضرت، شاغل حیّز نمی‌شود و به موجب متعارف مخلوق مادّی حرکت نمی‌کند، تمام حرکاتش بر خارق عادت می‌باشد که به حسب متعارف بشری، استبعاد دارد، به شؤون مجرّدات رفتار می‌کند، آثارش نظیر ملایکه، بل، عقول محضه می‌پروراند، چنان‌چه مثل جدّش سایه ندارد.

اخباری که بر خفای حمل آن حضرت دلالت نموده و کسی از مادرش حمل او را مشاهده نکرده و احتمالش را هم نداده، با آن‌که متعارف از حمل مادّیات، آثار ظاهره مشهوده دارد و شکم مادر را پر می‌کند؛ هرکس به او، ملتفت می‌شد؛ در حمل او، این آثار و شواهد را نمی‌دید، حتی حضرت حکیمه خاتون با آن‌که امام به او فرموده، از ولادت او خبر داده و او از آن حضرت، از مادرش که از کدام یک از جواری باید متولّد شود، سؤال نموده، چون در تمام جواری آن حضرت، آثار حملی مشاهده نکرده، بلکه ولادت حضرت تا وقت سحر قدری طول کشیده و حکیمه خاتون به شکّ افتاد، دلیل بر این مدّعا خواهد بود.

از جمله نکات، شاید این باشد که آن حضرت از مصادیق مجرّدات می‌باشد؛ در حیات، بقای ابدی یا طولانی دارد و بقای او، موقوف به بقاء اللّه می‌باشد، نه به ابقاء اللّه و لو لا المانع، مانند ملایکه و مجرّدات می‌ماند. اخبار طول غیبت او، بر این گواهی می‌دهد.

از جمله نکات شاید این باشد که آن حضرت، حیات سابق بر ولادت دارد، برای آن‌که از مجرّدات و عالم امر است و وجود موجودات عالم امر بر عالم خلق مقدّم است. لذا ولادت از مادر خلقی و ظاهری و صوری به مقتضای عالم خلقی و بشری خواهد بود. رشته ترتیب تناسل متعارفی ملحوظ شد، و الّا آن وجود، قبل از ولادت موجود بود و در عالم کون و فساد سیر می‌نمود. خداوند در عالم اشباح به حضرت خلیل علیه السّلام فرمود: «و بهذا انتقم».

اخباری که بر کیفیّت ولادت امام علیه السّلام دلالت می‌کند، یک دسته می‌رساند که ولادت امام از ران مادرانش می‌باشد، دسته دیگر از پهلوهای مادرها بیرون می‌آیند و وضع حمل می‌شوند و دسته دیگر بر مواضع دیگر، ولادت می‌یابند هم‌چنین طیّب و طاهر، پاک و پاکیزه به دنیا می‌آیند و ختنه کرده می‌باشند، برای این ادّعا کفایت خواهد نمود.

زیرا از مجموع این اخبار استفاده می‌شود ولادت آن حضرت، غیر از ولادت متعارف بشری بوده، ظهور و طلوعش برخلاف مرسوم خلقی شده، بلکه دلالت می‌کنند آن حضرت به بدن اشباحی ولادت یافته، چنان‌چه به همان بدن، حیات قبلی داشته. اگر چه به صورت بدن عنصری دنیوی جلوه نموده، با سایر مخلوقات، شباهت به هم رسانده و مانند آن‌ها وضع حمل شده؛ لکن برای مصلحتی بوده، چون برای همچو وجوداتی، تجلّیّات و عوالمی مقرّر گردیده و در هرعالم به نحوه آن عالم، جلوه‌گر شدند.

در عالم بشری، مانند بشر سلوک می‌کنند، در عالم علوی، مثل ملایکه سیر دارند و در عالم عقول مربّی آن‌ها می‌شوند. این خصایص، مخصوص به او نبوده و در حقّ اکثر انبیا وجود یافته است.

حضرت آدم علیه السّلام بعد از هبوط، در عالم اعلی، اشباح و حضرت خلیل، ملکوت را مشاهده کرده. حضرت نوح آثار علم اعلی را واجد شده، حضرت موسی، خفای حمل و ولادت را به هم رسانده و حضرت عیسی علیه السّلام به آسمان صعود نموده، این‌ها همه از عالم

امریّت آن‌ها کشف می‌کند نه خلقی. خصوصا درباره اجداد آن حضرت از خاتم الانبیا گرفته تا وجود مبارک او منتهی شده؛ تمام آثار عوالم امری، از ایشان مشاهده گردیده.

خاتم انبیا غالبا به سما عروج داشته و با ملایکه هم صحبت و همنشین شده.

حضرت امیر علیه السّلام قبل از او و پیشاپیش او در آن عوالم سیر می‌نموده و معلّم ملایکه شده.

حضرت فاطمه زهرا، ملایکه را می‌دیده، صحبت می‌کرده و صاحب مائده و صحیفه سماویّه شده.

حضرت مجتبی علیه السّلام تمام عوالم را احاطه نموده، طرفة العین خود را به چین رسانده، از وقایع عوالم امکان مطّلع بوده؛ در صورتی که به ظاهر، مدینه تشریف داشته.

قنداقه حضرت سیّد الشّهدا در آسمان‌ها، محلّ تفریح ملایکه گردیده و هکذا هر کدام از ائمّه تا حضرت خاتم الاوصیا. این آثار همه آثار موجود عالم امر است، نه خلق.

از این اشارات و نکات، نکته آن‌که حضرت امیر علیه السّلام در غسل بدن پیغمبر، به ابن عبّاس امر فرمود: چشم خود را ببند، ظاهر شد. چون چشم او، قابل احساس جسد شریف پیغمبر نبود، هرگاه باز می‌بود، یقین بدن حضرت پیغمبر را نمی‌دید! چنان‌چه موجودات عالم امر را نمی‌دید، قدرت بر احساس ملایکه نداشت، برای او شبهه می‌شد و تولید بعضی سخن‌ها می‌نمود، لذا به بستن چشم، مأمور شد.

هم‌چنین حالات سایر ائمّه، بعد از وفات ابدان ایشان را، کسی غیر از امام نمی‌تواند غسل بدهد و کفن کند، شاید برای این نکته بوده که اشاره شده. از این جهت است که در اخبار، وارد شده که غسل امام با امام است.

هم‌چنین از این اشارت مفادّ حدیثی کشف شد که هرگاه پیغمبر در غرب، مدفون باشد و وصیّ او در شرق، وفات کند، بعد از وفات، او را نزد آن پیغمبر می‌برند.

خبری که تابوت حضرت رضا علیه السّلام به آسمان صعود نموده و بعد از مدّتی معاودت کرده، بر این نکات دلالت دارد. از این‌جا معنی قول معصوم علیه السّلام: «لنا مع اللّه حالات»، ظاهر شده.

حاصل: هرکس به این نکات تأمّل نماید و در انصاف به سوی خود بگشاید، تمام مشکلات از عجایب احوال انبیا و اولیا، مخصوصا حضرت خاتم الانبیا و ائمّه هدی و حضرت خاتم الاوصیا، برایش حلّ می‌شود و برای احدی مجال نمی‌ماند، بلکه فوق آن مقامات را متوقّع می‌شود.

ریب؛ شبهه ندارد. از براهین عقلیّ و نقلیّ ثابت گردیده وجود حضرت خاتم الانبیا، اشرف مخلوقات و اکمل موجودات بوده و بروز آثار عالم امر، زیاده از خاتم الاوصیا از او تحقّق یافته، زیرا برای بدن مبارک او، سایه نبوده، حواس ظاهره و باطنه او همیشه در کار بوده، تغافل ابدا در وجود او صورت نیافته، خواب و بیداری او یکسان شده، در زمین، ملایکه آسمان‌ها را می‌دیده، از احوالات آن‌ها به اهل زمین خبر می‌داده، به همین بدن، آسمان‌ها را سیاحت کرده، بهشت و جهنّم را مشاهده کرده و از گزارشات اهل آن‌ها باخبر شده و خبر داده.

آیه قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی‌⁽¹⁾، در حقّ او نازل شده- چرا به این لقب ملقّب نگردیده با آن‌که اولی و احقّ بوده؟- ظهورات آن عالم در او اکثر شده، به علاوه خاتم الاوصیا از فروع اتباع او بوده، از فاضل طینت او خلق گردیده و از آن چشمه آب حیات، نوشیده. مع ذلک به این لقب عالی النسب مشهور گردیده و آن وجود مبارک که اصل بوده، به این لقب معروف نگردیده.

کشف؛ از قواعد متقن، محقّق و ثابت گردیده که تمام موجودات من الدّرة البیضا إلی الذّرّة السّفلی، بل کلّ الموجود در عالم، وجود ایشان را دو لحاظ، ملحوظ افتاده، یک لحاظ، به اعتبار نزول ایشان از حق به سمت خلق بوده، چنان‌چه آیه أَ لَمْ تَرَ

إِلی رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلِیلًا⁽¹⁾گواهی می‌دهد و لحاظ دیگر به اعتبار صعود از خلق به سمت حق شده، چنان‌چه آیه:

کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ‌⁽²⁾شاهد می‌شود.

در لسان اساطین حکما و متکلّمین این دو اعتبار به قوس نزول و قوس صعود تعبیر می‌گردد و در مقامش مقرّر شده، چنان‌چه مرارا در این مختصر اشاره گردیده تمام موجودات در مقام نزول خود، سائق و هادی و منذر لازم دارند.

آیه أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ⁽³⁾، بر این اشاره، شاهد قوی می‌شود و در مقام صعود هم، سائق و هادی و پیشوا می‌خواهند که سبل ایشان گردد.

آیه شریفه وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا⁽⁴⁾، به اعتبار تأویل و معنی بر این ادّعا گواهی می‌دهد. خفا ندارد که سائقین و منذرین در مراتب نزولیّه مخلوقات، انبیا و اوصیای ایشان بودند.

از آن‌جایی که مراتب نزولیّه مقام، وحدت در کثرت بود، هادین و منذرین متعدّد لازم شد که خلق را به حسب استعدادهایشان به سوی حق سوق نمایند، به همان تفصیل که در اشارات متعدّد این مختصر، توضیح یافته. از اشارت سابقه و توضیحات واضحه گذشت که وجود ختمی مرتبت، حضرت محمد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله، اکمل و اشرف و افضل از تمام سائقین و منذرین بوده، بلکه مدار و مرجع تمام ایشان شده، همه آن‌ها از آن چشمه حیات، آب خورده، بلکه چنان‌چه گذشت، مناط خلقت عالم و عالمیان بوده، همه به وجود او خلق شده و علوم را من السّماء الی الثّری از او آموخته‌اند، تمام سابقین از انبیای مرسلین و اوصیای مرضیّین، مقدّمه وجود او بودند که مخلوق را برای انذار او مستعدّ کنند.

بنابراین آن وجود مبارک در مقام قوس نزولی و انذار خلقی، موجود و مبعوث شده و وظیفه او، انذار قوس نزولی بوده که خلایق را به حدّ کمال برساند و ایشان را از اوراث قوس نزولی به جانب قوس صعودی میل دهد.

غایة الأمر، اکمل و اشرف از تمام سائقین انبیا و مرسلین گردیده، لکن وظیفه او از انذار خارج نشده، منتهی المقال در مرتبه کمال از انذار واقع شده. لذا فرموده: «بعثت لأتمّم مکارم الأخلاق»⁽¹⁾.

بعد از او جز به رسم نیابت و خلافت مقامی برای انذار نمانده، چنان‌چه وظیفه اوصیا و خلفای او گردیده. لذا به «لا نّبی بعدی» اظهار نموده و امر نبوّت را بعد از خود منقطع ساخته، برای آن‌که مرتبه و مقامی برای انذار نماند.

او تمام مراتب انذار را کامل کرده، عموم احکام ظاهری که راجع به مقام قوس نزول است را به سرحدّ کمال رسانده و ذرّه‌ای از آن فروگذار نکرده. پس مقام نبوّت که وظیفه او انذار بوده، منقطع شده و آن وجود مبارک خاتم الانبیا گردیده است.

امّا خاتم الاوصیا، قدم در مقام قوس صعود نهاده که مقام میل کثرت به سمت وحدت است. لذا کثرات را منهزم ساخته، تمام ادیان را مضمحل نموده و دین را منحصر به دین می‌کند. تمامی امم مختلف را، امّت جدّ خود قرار می‌دهد، همه خلایق را موحّد می‌کند و الّا به قتل می‌رساند؛ برای آن‌که مرتبه رجوع کثرت به سمت وحدت، تعدّد برنمی‌دارد.

لذا خاتم الأوصیا که وظیفه‌اش سوق از کثرت به وحدت شده، واحد گردیده و وصیّ بعد از او معقول و منقول نشده است.

از این‌جا هویدا گردید: در عهد او، باطن احکام بروز می‌کند، ادوار سابقین منقلب می‌شود. احکام او، مثل احکام جدید و تازه می‌ماند، زمین اثقال خود را بیرون می‌ریزد، اموات سر از قبور بیرون می‌آورند و ملایکه صعود و نزول می‌کنند.

مقام و تری الأرض غیر الأرض مشاهده می‌شود، معین و یاور او ملایکه می‌شوند.

حضرت عیسی علیه السّلام از آسمان نزول می‌کند و به او اقتدا می‌نماید و اموات، انصار او می‌گردند. تمام این امورات، از شؤونات قوس صعودی است که خلع از ما سبق باشد.

عالم دیگر جلوه می‌کند، امور عجیب ملاحظه می‌گردد؛ گویا همچو آثار و اطواری قبل از این دیده نشده و در دنیا این‌گونه چیزها به وجود نیامده.

لذا در زمان عالم رجعت که مقام احیای اموات باشد، محقّق می‌شود، بعد از او قیامت کبری موجود می‌گردد، چنان‌چه در اخبار آمده؛ ظهور قیامت، چهل یوم بعد از ظهور حضرت می‌باشد. هرچند تأویل می‌رود، لکن مناسبت مقام دارد.

ملخّص کلام؛ مقام بروز و ظهور حضرت، در مرتبه قوس صعود است که از قوس نزول، به قوس صعود رجوع می‌شود. مقام استکمال ظاهریّ موجودات تمام گردیده، خود را به مقام استکمال احکام باطنی می‌رسانند. بالبداهة مقام صعود، پس از نزول از عالم امر، به عالم خلق، مقام عود به عالم امر است.

در رجوع به عالم امر، مبدع و منشأ سائق او، حضرت خاتم الأوصیا گردیده، به وجود و ظهور او، مدّت قوس النّزول منتهی شده، بدئت و شروع به قوس صعود گردیده؛ به خلاف انبیا و اولیا که در عصر و زمان آن‌ها، آثار عالم امر و قوس صعودی آشکار نگردیده، فقط همان آثار قوس نزولی بوده که خلایق را به استکمال برسانند تا قابلیّت قوس صعودی پیدا کنند.

لذا در هرکدام از انبیا و اولیا که از موجودات عالم امر بودند، آثار امری بر آثار مادّی و خلقی غلبه داشت، حتی خاتم انبیا و سایر اوصیای او، مجرّد عالم امر بودند که هیاکل ظاهری ایشان، ابدا سایه نداشتند و مانند ملک بودند. هرگاه در بعضی موارد، ظلّ و سایه از ائمّه علیهم السّلام هویدا می‌شد، به جهت تقیّه و لحاظ خلقیّه بوده و الّا برای اجسام ایشان، سایه نبوده است.

تأیید فیه تسدید

این ناچیز گوید: مؤیّد قول این دانشمند، از سایه نداشتن حضرات ائمّه معصومین،

چیزی است که در احسن الکبار در سرّ تلقّب حضرت رضا علیه السّلام به این لقب ذکر نموده؛ چه در آن‌جاست که نکته تلقّب آن حضرت به این لقب، این است که از ثقات معتبر و راویان مشتهر روایت است: وی را از آن سبب رضا گفتند که هریک از برادران او گفتند: من امامم.

برادر بزرگ‌تر گفت: هرکه صفت امام در او باشد، او امام است و آن صفت این است که هرکس در آفتاب بایستد و سایه‌اش بر زمین نیفتد، او امام باشد.

جمله برادران بدین قول راضی شدند، یک‌یک در آفتاب می‌ایستادند و سایه ایشان بر زمین می‌افتاد. چون نوبت به حضرت رضا- سلام اللّه علیه- رسید، آن جناب در آفتاب ایستاد و سایه او بر زمین نیفتاد. پس همه به شرطی که کرده بودند، رضا دادند و راضی شدند که او امام است و به این سبب او را رضا خواندند که برادران بر امامت او رضا دادند.

بالجمله؛ با این‌که خاتم الانبیا و اوصیای او، مجرّد عالم امر بودند، مع ذلک به آن لقب ملقّب نشدند؛ برای این‌که ایشان در مقام استکمال بودند، خلق را انذار می‌کردند تا از قوس نزول، به قوس صعود برسانند.

در عصر ایشان، آثار عالم امر در خلق ظاهر نبوده تا سابق آن زمان، به صاحب الامر ملقّب گردد؛ هرچند خود از عالم امر باشد. به خلاف حضرت صاحب الامر علیه السّلام که در عصر او، آن‌چه از خلق ظاهر و مشاهده می‌شود، همه از آثار عالم امر است. لذا به این لقب، ملقّب و مشهور گردید.

از این توضیحات واضح گردید که تمام اهل کمال عالم، من الآدم الی الخاتم، کمال خود را از حضرت خاتم الانبیا صلّی اللّه علیه و آله اخذ نمودند؛ چه در باطن و غیبت، مانند انبیا و اولیای قبل از او و چه در ظاهر و شهود، مانند ائمّه هدی. پس اصل دین و احکام، ظاهرا و باطنا از او است.

غایة الأمر، بعضی به وظیفه ابلاغ ظاهر مأمور بودند، مثل انبیای سلف، حتی نفس خودش و احدی عشر از اوصیای او.

بعضی هم به اظهار باطن، مأمور شدند، مثل خاتم الاوصیا که مکمّل دین جدّ خود بوده و دین او را اظهار داشته. چون دوره او دوره دیگری بوده و با دوره آبا و اجداد خود مغایر شده، لذا در ظهور احکام، به ظاهر، بینونت افتاده، تأمّل باید نمود تا در عالم امر را گشود.

[غوث] 9 مسکة

بدان یکی از القاب شریف حضرت ولیّ عصر و حجّت زمان- عجّل اللّه فرجه الشّریف- غوث است، چنان‌که در نجم ثاقب فرموده: این از القاب خاصّه آن بزرگوار است که در زیارات معتبر وارد شده و معنی آن فریادرس است.

حقیقت معنی این لقب الهی- که مجرّد اسم نیست- محقّق نشود تا آن‌که صاحب آن، دارای قوّه سامعه باشد که هرکس، در هرجا و به هرلسان در مقام استغاثه برآید، بشنود، بلکه دارای علمی که به حالات درماندگان احاطه کرده باشد و بی‌استغاثه و توسّل، از حالش آگاه باشد، چنان‌که در فرمانی که برای شیخ مفید نوشتند، به این مقام، تصریح فرمودند.

نیز دارای قدرت و توانایی باشد که اگر صلاح دانست، درمانده مستغیث به لسان حال یا مقال را نجات دهد و از گرداب بلا درآرد. این مقام را شایستگی ندارد، جز کسی که دارای مقام امامت باشد و پا در بساط ولایت، گذارده باشد. انتهی.

این ناچیز گوید: در این معنی که استادنا المحدّث النّوری- نوّر اللّه مرقده- برای غوث فرموده‌اند، تمامی ائمّه شرکت دارند و مخصوص وجود شریف آن بزرگوار نیست.

در نکته ممکن است اختصاص گفته شود چون نزد عرفا، قطب، یکی از القاب خاصّه آن سرور است، چنان‌که در مسکه آتیه بیان خواهد شد و این لقب، متفرّع بر آن است، چه نزد اهل سلوک، هنگامی که به او ملتجی می‌شوند، غوث را قطب گویند و

در غیر التجا، او را غوث ننامند و چون قطب از القاب خاصّه آن بزرگوار است، پس غوث هم از القاب خاصّه‌اش خواهد بود.

در محیط المحیط است: الغوث عند اهل السّلوک، هو القطب حینما یلتجی إلیه و لا یسمّی فی غیر ذلک الوقت، غوثا.

[فجر] 10 مسکة

اشاره

بدان یکی از القاب آن بزرگوار، فجر است، چنان‌که شیخ جلیل شرف الدّین نجفی در کتاب تأویل الآیات الظّاهره‌⁽¹⁾از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده: مراد از فجر در قول خداوند که فرموده: وَ الْفَجْرِ* وَ لَیالٍ عَشْرٍ⁽²⁾، وجود مقدّس حضرت بقیّة اللّه، قائم آل محمد (عج) است.

در سرّ این تأویل- و اللّه یعلم- ده وجه به نظر این عبد ذلیل رسیده است:

وجه اوّل [طلوع فجر برطرف کننده ظلمت شب و ظهور برطرف کننده ظلمت ظلم]

آن‌که چنان‌چه وقت طلوع فجر، غسق لیل و ظلمت شب برطرف و عالم روشن می‌گردد؛ هم‌چنین وقت طلوع و ظهور آن وجود مقدّس، ظلمت ظلم ظالمین که درباره آن، الظّلم، ظلمات یوم القیمه، وارد شده است، از معصوم علیه السّلام زدوده و عالم به واسطه انتشار نور معدلت آن بزرگوار، روشن و نورانی می‌شود.

وجه دوّم [هنگام فجر کمی از مردم در حرکتند هنگام ظهور هم کمی از مردم به او می پیوندند]

آن‌که چنان‌چه از وقت طلوع فجر تا زمان طلوع شمس، خلایق فی الجمله بعضی از آن‌ها در سیر و حرکت‌اند و بعد از طلوع آفتاب، نوعا در سیر و حرکت می‌باشند؛

چنان‌که این مطلب، مشاهد و محسوس است، هم‌چنین در بدو ظهور آن حضرت، تا برهه‌ای از زمان، مردم جوقه‌جوقه، دسته‌دسته و طایفه بعد طایفه، به آن بزرگوار ایمان آورند و بعد از انتشار اسم مبارک و شیوع صیّت ظهور موفور السرورش، تمامی مردم به او ایمان آورند.

وجه سوّم [زمان فجر و زمان ظهور هر دو زمان شریفی است]

آن‌که چنان‌چه وقت طلوع فجر بما هو، وقت شرفی است، چه بنابر مضمون جلیّ از اخبار، از ساعات بهشت محسوب می‌شود؛ هم‌چنین زمان ظهور آن بزرگوار هم، زمان شریفی است و شرافت آن به درجه و مرتبه‌ای است که مردم با نظر کردن بر کف دست‌های خود، احکام الهیّه را دریابند و عالم گردند.

وجه چهارم [طلوع فجر و طلوع ظهور را طایفه‌ای از مردم مواظبند نه همه]

آن‌که چنان‌چه همیشه زمان طلوع فجر را طایفه خاصّه‌ای از مردم، یعنی صائمین و متهجّدین و مستغفرین در اسحار مراقب و مواظب‌اند؛ هم‌چنین طلوع آن فجر حقیقی را همیشه طایفه‌ای از خلایق، مترصّد و مترقّب‌اند و آن‌ها منتظرین فرج و ظهور آن بزرگوارند.

وجه پنجم [فجر صادق و کاذب دارد ظهور هم کاذبان و صادقان]

آن‌که چنان‌چه فجر، دو طلوع دارد؛ یکی به نحو استطاله که از آن به کاذب و دیگری به نحو استطاره که از آن به صادق تعبیر می‌شود؛ هم‌چنین، بسیار متمهّدیان کاذب پیدا شده و می‌شوند که مقدّمة الجیش مهدی صادق‌اند، یا بگو آن بزرگوار دو طلوع دارد؛ یکی در مکّه معظّمه به هیأت شبان با چند رأس گوسفند لاغر که- و اللّه یعلم- هیأت و وضع آن بزرگوار با آن گوسفندان لاغر نزار، از منصب واقعی و صورت اصلی شیعیان کشف می‌نماید که به واسطه ابتلای ایشان به شکنج ظلم و جور ظالمین و

فاسقین از غذای حقیقی و مائده واقعی خود که معارف و علوم آن بزرگوار و آبای اطهار او است، محروم مانده و به هزال و اندراس حال، مبتلا گردیده‌اند.

این طلوع سرور، نظیر طلوع استطاله فجر و طلوع دیگر که در مدینه منوّره و کوفه و سایر بلاد دارد نظیر طلوع استطاره فجر است.

وجه ششم [در هر دو منادی ندا میدهد]

آن‌که چنان‌چه هنگام طلوع فجر، منادیان خدایی و مؤذّنان الهی، ندا می‌دهند و مردم را به طلوع فجر و دخول وقت فریضه صبح اعلام می‌نمایند؛ هم‌چنین هنگام طلوع و ظهور این فجر حقیقی، منادی حضرت اله که جبریل علیه السّلام است، میان زمین و آسمان ندا می‌دهد و مردم را از طلوع و ظهور آن بزرگوار، اعلام می‌فرماید.

وجه هفتم [در هنگام فجر و ظهور دو منادی یکی حق و یکی باطل ندا میدهند]

چنان‌چه وقت طلوع فجر، منادیان بر دو قسم‌اند؛ یک قسم، منادیانی که بر حقّ‌اند، یعنی کسانی که شهادت بر ولایت علی بن ابی طالب علیه السّلام را، تبعا لذکر الرّسول و تالیا للإقرار و الشّهادة بنبوّته صلّی اللّه علیه و آله و تیّمنا بذکر اسمه علیه السّلام ذکر می‌نمایند و قسم دیگر، منادیانی که برخلاف آن‌ها هستند؛ هم‌چنین وقت طلوع این فجر حقیقی، دو قسم منادی باشد؛ یکی منادی بر حق که جبرییل علیه السّلام است و دیگری منادی بر باطل و ضلالت که شیطان می‌باشد.

وجه هشتم [قبل از فجر ستاره‌ای درخشنده در آسمان ظاهر میشود قبل ظهور هم ستاره های درخشنده چون علما و نقبا و ... ظاهر میشوند]

آن‌که چنان‌چه قبل از طلوع فجر، ستاره‌ای که درخشنده‌تر از سایر ستارگان است، ظاهر و طالع می‌شود و بعد از آن فجر طلوع می‌کند؛ هم‌چنین قبل از طلوع این فجر حقیقی، وجود علمای ربّانی مثل ستارگان و وجود اوتاد، ابدال، نقبا، نجبا و رجال الغیب، مثل آن ستاره سحر و قبل از طلوع فجراند؛ در روشنی دادن به مردم در

اهتدا و راهنمایی به دین قویم و صراط مستقیم.

وجه نهم [بین فجر و طلوع خورشید برزخی است بین زمان غیبت و ظهور هم برزخ]

آن‌که چنان‌چه از وقت طلوع فجر تا طلوع شمس، برزخ ما بین شب و روز است، یعنی، نه به تاریکی شب است و نه به روشنی روز؛ هم‌چنین زمان طلوع و ظهور آن فجر حقیقی، برزخ میان زمان دنیا و نشئه برزخیّه و آخرت است که نه به کثافت این زمان و نه به لطافت آن‌هاست.

از لطافت زمان طلوع آن نور موفور السرور، نسبت به زمان حالیّه است که در آن وقت، ملایکه محسوس شوند و با آدمیان مصافحه نمایند، جنّیان مرئی گردند و با آن‌ها مجالست کنند. چنان‌چه در ضمن حدیث مفضّل بن عمر علی ما فی البحار است.

وجه دهم [خواب بین الطلوعین مکروه خواب و غفلت بین زمان غیبت و حضور هم موجب حرمان]

آن‌که چنان‌چه در بین طلوع فجر و طلوع آفتاب، خوابش مکروه، نومش لعنت و موجب حرمان رزق است؛ هم‌چنین هنگام طلوع آن فجر حقیقی و ظهور آن نور موفور السرور و پهن شدن آثار معدلت آن بزرگوار آفتاب‌وار بر روی زمین، در خواب غفلت بودن، مذموم، بلکه نومش به این صفت، باعث خذلان ابدی و موجب حرمان از عطایای حظوظ روحانیّه حضرت احدی است.

این بیان آن ده وجه به نحو اجمال بود. هرکس تفاصیل آن را طالب باشد، به تضاعیف مطالب مندرج در این کتاب رجوع نماید؛ چه در آن‌ها ما یشفی العلیل و یروی الغلیل و اللّه الهادی إلی سواء السّبیل است.

[قطب] 11 مسکة

بدان یکی از القاب خاصّه حضرت بقیّة اللّه، قطب است. در نجم ثاقب فرموده: این از القاب شایع آن جناب نزد طایفه عرفا و صوفیّه است.

شیخ کفعمی در حاشیه جنّة الواقیه‌⁽¹⁾در دعای امّ داود، آن‌جا که فرموده: اللّهمّ صلّ علی الابدال و الأوتاد ...، الخ، گفته: دنیا، خالی از قطب، چهار اوتاد، چهل ابدال، هفتاد نجیب و سی صد و شصت صالح نیست.

قطب، مهدی علیه السّلام است و اوتاد، کمتر از چهار نمی‌شود، زیرا دنیا مانند خیمه و مهدی- صلوات اللّه علیه- مانند عمود است و این چهار نفر، طناب‌های آن خیمه‌اند.

گاه اوتاد، بیشتر از چهار، ابدال، بیشتر از چهل، نجبا، بیشتر از هفتاد و صلحا، بیشتر از سی صد و شصت می‌شوند.

ظاهر این است که خضر و الیاس از اوتاداند. لذا ایشان با دایره قطب ملاصق‌اند.

و امّا صفت اوتاد؛ ایشان قومی هستند که طرفة العینی از پروردگار خود غفلت و از دنیا مگر قوت روز جمع نمی‌کنند و از ایشان، لغزش‌های بد صادر نمی‌شود. عصمت از سهو و نسیان در ایشان، شرط نیست، بلکه همان عصمت از فعل قبیح در ایشان و در قطب، این، یعنی عصمت از سهو و نسیان، شرط است.

امّا ابدال؛ در مراقبت پست‌تر از ایشان‌اند در مراقبت و گاهی از ایشان غفلت صادر می‌شود. پس آن را به تذکّر تدارک می‌کنند و عمدا معصیتی نمی‌کنند.

امّا نجبا؛ ایشان پست‌تر از ابدال‌اند.

امّا صلحا؛ ایشان پرهیزگاران و به عدالت موصوف‌اند، گاهی از ایشان معصیت صادر می‌شود، پس آن را به استغفار و پشیمانی تدارک می‌کنند.

خدای تعالی فرموده: إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا

هُمْ مُبْصِرُونَ‌⁽¹⁾. همانا آنان‌که پرهیزگاری نمودند، چون آینده به ایشان رسد و طواف‌کننده‌ای در قلبش از ایشان، به این‌که ایشان را وسوسه کند تا رنجی به ایشان رساند که از جنس وسوسه و سودا و جنون باشد، خدا را یاد کنند و نام خدا برند، پس ناگهان ایشان به سبب آن تذکّر و یادآوری بیننده باشند که یکی از چهار رکن توبه است.

شیخ کفعمی فرمود: خدای تعالی ما را از اقسام اخیر قرار دهد که ما از اقسام اوّلیه نیستیم ولی خدای تعالی را در دوست داشتن و ولایت ایشان، فرمان می‌بریم و کسی که قومی را دوست دارد، با ایشان محشور می‌شود.

گفته شده هرگاه یکی از اوتاد چهارگانه کم شود، بدل آن را از چهل نفر، یعنی از ابدال می‌گذارند، هرگاه یکی از چهل نفر کم شود، بدل او، از هفتاد نفر گذاشته می‌شود، هرگاه یکی از هفتاد نفر کم شود، بدل او، از سی صد و شصت نفر گذاشته می‌شود و هرگاه یکی از سی صد و شصت نفر کم شود، بدل او، از سایر مردم گذاشته می‌شود.

کلام شیخ مذکور تمام شد و تاکنون در ترتیب مذکور، خبری به نظر نرسیده و لکن شیخ مذکور رحمه اللّه در اطّلاع و تتبّع، سرآمد عصر خود بود و بسیاری از کتب قدما نزد او بود که در این اعصار، اثری از آن‌ها نیست. البتّه تا در محلّ معتبری ندیده بود، در چنین کتاب شریفی ضبط نمی‌کرد، در کتب جماعت صوفیه سنیّه، قریب به آن عبارت هست، اما نه ذکری از امام عصر علیه السّلام در آن است و نه پایه‌ای برای کلمات ایشان. کلام استادنا المحدّث المزبور تمام شد، البسه اللّه فی الجنّة من حلل النّور.

بالجمله؛ بودن این لقب از القاب خاصّه آن بزرگوار در السنه و افواه شیعه، کالشمس فی رائعة النّهار است و، لقب نبودنش برای این بزرگوار در لسان اخبار، کاشف از این است که آن بعد از زمان ائمّه و غیبت آن بزرگوار بر آن حجّت کردگار، اطلاق شده، کما لا یخفی.

آن‌چه در نکته اختصاص این لقب به وجود شریفش در نظر این ناچیز جلوه‌گر است- و اللّه یعلم- این است: چنان‌که قطب، آن ستاره کوچکی است که در میان جدی

و فرقدین واقع شده که مدار فلک بر او است؛ بنابر آن‌چه در محلّ خود تحقیق شده است؛ «قال فی المجمع: القطب، کوکب صغیر بین الجدی و الفرقدین، مدار الفلک علیه»؛⁽¹⁾وجود مقدّس حضرت صاحب الزّمان و ولیّ خداوند رحمان هم، چنین است؛ چه وجود زمین و آسمان، بود کون و مکان، حیات ملک و جنّ و حیوان و انسان، دایر مدار وجود آن امام و ریزه‌خوار خوان انعام او است: «بیمنه رزق الوری و بوجوده ثبتت الأرض و السّماء».

اگر خواهی بگو: چنان‌چه اثر مطلوب از رحی و آسیا جز به قطب حاصل نمی‌شود که آن آهنی است وسط سنگ زیرین آسیا که اگر آن نباشد، آسیا ثمره و فایده ندارد؛ هم‌چنین ثمره مطلوبی از ولایت کبری و خلافت عظمای الهیّه که آن هدایت انام، تبلیغ احکام، نظام امور مسلمین و انتظام امر دنیا و دین است، جز به وجود آن جان جهان و خلیفه خداوند عالمیان حاصل نمی‌شود.

چنان‌که در موهبت سیزدهم از این ضوء، مذکور شد؛ چنان‌چه حفظ خزاین به خاتم ملوک است، هم‌چنین حفظ عوالم امکانیّه بسته به وجود خلیفه و امام است، زیرا او متلقّی فیوضات از ساحت قدس معطی السّؤولات و رساننده آن‌ها است بکلّ ذرّه و درّه، کلّ علی حسب مرتبته و استعداده و وعائه و قابلیّته و لیس بعد جدّه و آبائه، أحد بهذه المنزلة الّا وجوده الشّریف. فلذا انحصر هذا اللّقب، بعنصره اللّطیف؛ قال جدّه امیر المؤمنین علیه السّلام فی خطبة الشقشقیّة: امّا و اللّه لقد تقمّصها ابن ابی قحافه! و انّه لیعلم إنّ محلّی منها، محلّ القطب من الرّحی.⁽²⁾

و قال علیه السّلام فی الکلام المأة و الثّامن عشر من النّهج: و انّما أنا قطب الرّحی، تدور علیّ و انا بمکانی، فاذا فارقته استحار مدارها و اضطرب ثقالها.⁽³⁾

[قائم] 12 مسکة

اشاره

بدان یکی از القاب خاصّه حضرت ناموس دهر و حجّت عصر- عجل اللّه فرجه الشریف- قائم است، چنان‌که در نجم ثاقب فرموده: این از القاب خاصّه مشهور آن حضرت است.

در ذخیره گفته: این، اسم آن جناب، در زبور سیزدهم، در کتاب «برلبوموا» است؛⁽¹⁾مراد از ذخیره، کتاب ذخیرة الألباب فاضل المعیّ، میرزا محمد نیشابوری است که به دو اثر العلوم معلوم است و از تضاعیف اخبار و السنه اخیار در سرّ تلقّب آن بزرگوار به این لقب محمدت شعار، چندین نکته، استکشاف و استظهار می‌گردد.

نکته اوّل [آن‌که چون حضرت قیام به حق می‌نماید، فلذا به این لقب ملقّب گردیده]

آن‌که چون حضرت قیام به حق می‌نماید، فلذا به این لقب ملقّب گردیده، چنان‌که شیخ مفید، در ارشاد،⁽²⁾از حضرت رضا علیه السّلام روایت نموده که فرموده: چون حضرت قائم علیه السّلام برخیزد، مردم را به اسلام تازه بخواند، تا آن‌که فرمود: او را قائم نامیدند، برای آن‌که قیام به حق می‌نماید.

نکته دوّم [به این جهت که آن حضرت برپا شونده در فرمان حق تعالی است]

آن‌که او را قائم گویند، به این جهت که آن حضرت برپا شونده در فرمان حق تعالی است. چه آن جناب، پیوسته در شب و روز، مهیّای فرمان الهی است که به محض اشاره، ظهور نماید.

چنان‌که در مجمع البحرین‌⁽³⁾است؛ و عن الصّادق علیه السّلام: إنّ منّا إماما مستترا فاذا

أراد اللّه اظهار أمره نکت فی قلبه، فظهر، فقام بامر اللّه.

نکته سوّم [به جهت این‌که او، برمی‌خیزد بعد از آن‌که می‌میرد]

آن‌که آن جناب را قائم می‌گویند، به جهت این‌که او، برمی‌خیزد بعد از آن‌که می‌میرد، چنان‌که شیخ طوسی در غیبت‌⁽¹⁾از ابی سعید خراسانی روایت کرده؛ گفت: به حضرت صادق علیه السّلام گفتم: مهدی و قائم، یکی است؟

فرمود: آری، تا آن‌که فرمود: قائم نامیده شد، زیرا او برای امر عظیمی برمی‌خیزد.

در نجم ثاقب بعد از نقل این خبر فرموده: مراد از موت، یا موت ذکر آن جناب است، یعنی اسمش از میان مردم می‌رود و شاید لفظ ذکر در خبر بوده و از نسخه شیخ یا از قلم راوی به قرینه خبر صقر، سقط شده.

بلکه صدوق در معانی الأخبار⁽²⁾فرموده: قائم علیه السّلام را قائم نامیدند، زیرا او بعد از موت ذکرش برمی‌خیزد و یا آن‌که به گمان بعضی از بی‌خردان، مراد، بعد از مردن او باشد که کلام آن در باب چهارم بیاید.

این ناچیز گوید: این بعض، علاء الدّوله سمنانی و قاضی حسین میبدی است که کلمات ایشان در باب مذکور از نجم ثاقب منقول است.

استادنا المحدّث فرموده: مویّد این احتمال، روایت شیخ نعمانی، در غیبت‌⁽³⁾خود، از امام محمد باقر علیه السّلام است که فرمود: هرگاه فلک دور زد و گفتند مرد یا هلاک شد و به کدام وادی رفت؟ و جوینده او گوید: کجا خواهد شد، حال آن‌که استخوان‌های او پوسیده؟! در این حال، امیدوار ظهور او باشید.

نیز از جناب صادق علیه السّلام روایت کرده؛ فرمود: به درستی که چون قائم برخیزد، مردم گویند: این چگونه خواهد بود، حال آن‌که استخوان‌های او پوسیده شده بود؟

به روایت دیگر، در حضور آن حضرت، ذکر قائم علیه السّلام به میان آمد. پس فرمود: آگاه باشید! هرگاه آن جناب برخیزد، هر آینه مردم می‌آیند و می‌گویند: این چگونه است، حال آن‌که استخوان‌های او از فلان زمان پوسیده؟⁽¹⁾

نکته چهارم [به جهت این‌که او به امامت، اقامت خواهد نمود]

آن‌که او را قائم نامیده‌اند، به جهت این‌که او به امامت، اقامت خواهد نمود، چنان‌که در کمال الدّین‌⁽²⁾از صقر بن ابی دلف روایت کرده؛ گفت: از حضرت امام محمد تقی علیه السّلام شنیدم، فرمود: امام بعد از من، علی فرزند من است، امر او، امر من، گفته او، گفته من و طاعت او، طاعت من است. امامت بعد از او، در فرزندش حسن است و امر حسن، مانند امر پدر او، فرموده او، فرموده پدر او و اطاعت او، اطاعت پدر او است، سپس حضرت ساکت شد.

عرض کردم: یا بن رسول اللّه! امام بعد از حسن کیست؟

حضرت گریست، گریستن شدیدی، آن‌گاه فرمود: امام بعد از حسن، پسر او، قائم به حق و منتظر است.

عرض کردم: یا بن رسول اللّه! چرا او را قائم نامیدند؟

فرمود: برای این‌که او بعد از خاموشی ذکرش و مرتد شدن اکثر آن‌ها که به امامتش قایل بودند، به امامت، اقامه خواهد نمود.

نکته پنجم [به جهت متابعت نمودن از حضرت باری تعالی که آن جناب را به این اسم، نام برد]

آن‌که او را قائم نامیدند به جهت متابعت نمودن از حضرت باری تعالی که آن جناب را به این اسم، نام برد، چنان‌که در کمال الدّین، از ابو حمزه ثمالی روایت کرده؛ گفت: از حضرت امام محمد باقر- صلوات اللّه علیه- سؤال کردم یا بن رسول اللّه! آیا

شما قائم نیستید؟

فرمود: بلی! همه، قائم به حقّ هستیم.

گفتم: پس چگونه حضرت صاحب الامر علیه السّلام را قائم به حقّ نامیدند؟

فرمود: چون جدّم حسین علیه السّلام شهید شد، ملایکه در درگاه الهی صدا به گریه و ناله بلند کردند و گفتند: ای خداوند و سید ما! آیا از قتل برگزیده خود، فرزند پیغمبر پسندیده خود و بهترین خلقت غافل می‌شوی؟

حق تعالی به سوی ایشان وحی کرد: ای ملایکه من! قرار بگیرید. به عزّت و جلالم قسم! هر آینه از ایشان انتقام خواهم کشید، هرچند بعد از زمان‌ها باشد.

سپس حق تعالی حجاب‌ها را برداشت و نور امامان از فرزندان حسین را به ایشان نمود و ملایکه به آن، شاد شدند. آن‌گاه یکی از انوار را دیدند که میان آن‌ها ایستاده و به نماز مشغول بود. حق تعالی فرمود: به این ایستاده از ایشان، انتقام خواهم کشید.⁽¹⁾

نکته ششم [قائم، از قام بالأمر و أقام به مأخوذ باشد که به معنی قیام به امر و اتیان به او است]

آن‌که بعضی احتمال داده‌اند قائم، از قام بالأمر و أقام به مأخوذ باشد که به معنی قیام به امر و اتیان به او است، به طوری که آن‌چنان که باید و شاید، حقّ او را ادا نماید.

چنان‌که در قاموس گفته: قام بالأمر و أقام، إذا جاء به معطی حقوقه و چون آن حضرت حقّ ولایت کبرا و خلافت عظمای الهیّه را ادا می‌نماید که آن، امامت است؛ به نحوی که هیچ یک از آبای طاهرین و اجداد معصومین آن بزرگوار، به حسب ظاهر و به واسطه سدّ سادّین و منع مانعین متمکّن از ادای آن نشدند؛ لذا از این جهت، او را قائم گفته‌اند.

نکته هفتم [قائم، از قائم سیف مأخوذ باشد]

آن‌که بعضی دیگر احتمالا ذکر کرده‌اند: شاید قائم، از قائم سیف مأخوذ باشد که آن

مقبض و جایی از شمشیر است که آن را به دست خود گیرند.

چنان‌که در مجمع البحرین‌⁽¹⁾است: قائم السّیف و قائمته مقبضه و چون حضرات ائمّه، نسبت به کفّار و منافقین شمشیر انتقام الهی‌اند و تا شمشیر مقبض نداشته باشد، کارگر نیست؛ چنان‌که آن بزرگواران،- کما ینبغی- در عهد خود کارگر نبودند.

بنابراین وجود نازنین امام زمان به مثابه مقبض از آن، شمشیر است، فلذا آن بزرگوار را قائم نامیدند.

نکته هشتم [قائم، از قائم الظهیره مأخوذ باشد]

چیزی که بعض دیگر احتمال داده‌اند: قائم، از قائم الظهیره مأخوذ باشد و مراد از آن، نصف النّهار است که نور شمس به حدّ استوا رسیده و به این جهت قائمش گویند که در آن هنگام سایه ظاهر نمی‌شود، چنان‌که ایضا در مجمع البحرین است: «و قائم الظهیره، نصف النّهار و هو استواء حال الشّمس، سمّی قائما لأنّ الظّلّ لا یظهر حینئذ.»

چون آن جناب هنگام ظهور در منتهی الیه و حدّ استوای لمعان نور امامت و خلافت است؛ به نحوی که معاندین و کفّار و منافقین که به منزله ظلّ‌اند، ظهور و بروزی برای ایشان نیست. پس بدین واسطه، به این لقب شریف ملقّب گردیده است و العلم عند اللّه.

[کارّ] 13 مسکة

اشاره

بدان یکی از القاب خاصّه حضرت بقیّة اللّه- عجل اللّه فرجه- کارّ است؛ چنان‌که در نجم ثاقب، آن را از هدایه حضینی و مناقب قدیمه نقل فرموده و گفته: آن به معنی رجوع‌کننده و برگرداننده است.

از مجامع آن‌چه در آن کتاب ذیل این لقب و اختصاصش بیان فرموده، چند نکته استفاده می‌شود:

نکته اوّل [آن حضرت از عالم غیب و استتار برمی‌گردد]

آن‌که فرموده: ظاهر است که آن حضرت از عالم غیب و استتار و مجانبت مساکن اشرار، برمی‌گردد.

نکته دوّم [جمعی از مردگان را برمی‌گرداند]

آن‌که فرموده: جمعی از مردگان را برمی‌گرداند، چنان‌که شیخ مفید در ارشاد⁽¹⁾و دیگران‌⁽²⁾از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده‌اند که فرمود: پانزده نفر از ظهر کوفه با قائم خروج می‌کنند؛ بیست و پنج نفر از قوم موسی علیه السّلام که به حق، هدایت و به عدل و انصاف حکم می‌نمودند و هفت نفر از اهل کهف، یوشع بن نون، سلمان فارسی، ابو دجّانه انصاری و مالک اشتر. آن‌گاه پیش رویش از انصار او می‌شوند و حکّام بلاد می‌گردند.

نکته سوّم [رجوع، بعد از مردن ذکر او یا موتش است]

آن‌که فرموده: یا مراد به اعتقاد جهّال، رجوع، بعد از مردن ذکر او یا موتش است، چنان‌چه در لقب قائم گذشت.

نکته چهارم [برگرداننده قرآن اصلی به سوی مردم است]

چیزی که در نظر این ناچیز است: یا مراد، برگرداننده قرآن اصلی به سوی مردم

است، چنان‌که اخبار متکاثره بر این مطلب وارد شده و ما در این مقام، به نقل خبر احتجاج شیخنا الطبرسی رحمه اللّه،⁽¹⁾اکتفا می‌نماییم چه در آن کتاب از ابو ذر غفاری روایت فرموده: چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله وفات نمود، امیر المؤمنین علیه السّلام قرآن را جمع کرد، آن را نزد مهاجرین و انصار آورد و بر ایشان عرضه داشت؛ چون پیغمبر او را به این، وصیّت فرموده بود.

چون ابو بکر آن را باز کرد، در صفحه اوّل، فضایح قوم بیرون آمد، عمر برخاست و گفت: یا علی! آن را برگردان که ما را به آن حاجتی نیست. سپس حضرت آن را گرفت و برگشت.

تا این‌که می‌گوید: چون عمر خلیفه شد، از آن جناب سؤال کرد که آن قرآن را به او بدهد تا در میان خود آن را تحریف کنند. پس گفت: یا ابا الحسن! اگر آن قرآن را که نزد ابو بکر آوردی، می‌آوردی که بر آن مجتمع شویم؟

فرمود: هیهات! به آن راهی نیست! آن را نزد ابی بکر نیاوردم مگر آن‌که حجّت بر شما تمام شود و روز قیامت نگویید ما از این غافل بودیم یا بگویید آن را نزد ما نیاوردی. همانا قرآنی که نزد من است را جز مطهّرون و اوصیا از فرزندان من مسّ نمی‌کند.

عمر گفت: آیا وقت معلومی برای اظهار آن هست؟

فرمود: آری! هرگاه قائم از فرزندان من خروج کند، آن را ظاهر می‌کند و مردم را بر آن وامی‌دارد، پس سنّت بر آن، جاری می‌شود.

نکته پنجم [برگرداننده رایت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است]

ایضا چیزی که در نظر ناچیز است که: یا مراد، برگرداننده رایت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است که چون ظهور کند، آن رایت با آن جناب باشد و آن جز در جنگ بدر و روز جمل دیگر باز نشده است.

شیخ نعمانی‌⁽¹⁾از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده که در خبری فرمود: جبرییل روز بدر، رایت رسول خدا را نازل نمود. و اللّه آن نه از کتان، نه از پنبه، نه از ابریشم و نه از حریر بود.

راوی عرض کرد: پس از چه بود؟

فرمود: از برگ بهشت. رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله روز بدر آن را باز کرد. آن‌گاه آن را پیچید و به علی بن ابی طالب علیه السّلام داد. پیوسته نزد آن جناب بود تا روز بصره شد.

امیر المؤمنین علیه السّلام آن را باز کرد و خدای تعالی برای او فتح کرد. سپس آن را پیچید و آن، این‌جا نزد ماست؛ احدی آن را باز نمی‌کند تا این‌که قائم برخیزد. هرگاه برخاست، آن را باز می‌کند. پس احدی در مشرق و مغرب نمی‌ماند مگر آن‌که آن را ملاقات می‌کند و رعب از پیش روی آن، به مسافت یک ماه و از راست آن یک ماه سیر می‌کند.

ایضا در آن کتاب از حضرت صادق علیه السّلام روایت نموده؛ فرمود: چون میان اهل بصره و امیر المؤمنین علیه السّلام تلاقی شد، رایت رسول خدا را باز کرد. پس قدم‌های آن‌ها بلرزید و آفتاب زرد نشد مگر آن‌که گفتند: ای پسر ابو طالب، ما را امان ده!

و فرمود: چون روز صفّین شد، از حضرت سؤال کردند تا آن رایت را باز کند، اجابت نفرمود، آن‌گاه جناب امام حسن و امام حسین علیهما السّلام و عمّار یاسر را شفیع حاجت خود قرار دادند.

حضرت به امام حسن علیه السّلام فرمود: ای فرزند من! برای این قوم، مدّتی است که باید به آن برسند، به درستی که این رایتی است که جز قائم علیه السّلام آن را بعد از من باز نمی‌کند.⁽²⁾

این ناچیز گوید: شاید ملقّب بودن آن حضرت به لوای اعظم، این نکته را تأیید نماید، چنان‌که در هدایه حضینی است؛ به علاقه حاملیّت و محمولیّت، نظیر اطلاق حال و محلّ بر یکدیگر، فتأمّل.

نکته ششم [برگرداننده مواریث تمامی انبیا و مرسلین است]

اشاره

ایضا چیزی که در نظر این ناچیز است: یا مراد، برگرداننده مواریث تمامی انبیا و مرسلین است، چنان‌که یکی از القاب خاصّه آن بزرگوار، بنابر آن‌چه در مناقب قدیمه و هدایه‌⁽¹⁾حضینی است، وارث است.

در خطبه غدیریّه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است که او درباره آن بزرگوار فرمود: «الا انّه وارث کلّ علم و المحیط به.»

بدیهی است آن جناب، وارث علوم و کمالات و مقامات و آیات بیّنات جمیع انبیا و اوصیا و آبای طاهرین علیهم السّلام خود است و وراثت حضرتش منحصر در این‌ها نیست، بلکه اشیای خاصّه و ادوات مخصوصه‌ای که به آن بزرگوار اختصاص داشته نیز وارث است، چه تمامی آن‌ها را با نفس نفیس، عودت دهد و بازگرداند.

چنان‌که در حدیث طولانی مفضّل است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود: چون لشکر حسنی وارد کوفه شود، حسنی از لشکر خود جدا شود و با حضرتش میان دو لشکر بایستند، حسنی به حضرتش گوید: اگر تو مهدی آل محمدی، پس کجاست عصای جدّ تو، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله، انگشتر او، برد او، زره او که آن را فاضل می‌گفتند، عمّامه او که سحاب و اسبش که مربوع نام داشت، ناقه غضبای او، استر دلدل او، حمار او که به آن یعفور می‌گفتند، شتر سواری او، براق و قرآنی که امیر المؤمنین علیه السّلام، بدون تغییر و تبدیل و تأویل آن را جمع کرد؟

حضرت، جوالی حاضر نماید یا مانند آن‌که آن را سفط می‌گویند و در آن است، آن‌چه او خواسته.

مفضّل گفت: ای آقای من! همه آن‌ها در سفط است؟

فرمود: بلی! و اللّه و ترکه جمیع پیمبران، حتی عصای آدم، آلت نجّاری نوح، ترکه هود و صالح، مجموعه ابراهیم، صاع یوسف، مکیال شعیب و آینه او و عصای موسی و تابوتی که در او است و بقیّه آن‌چه از آل موسی و آل هارون ماند که ملایکه

برمی‌دارند، زره داود، عصای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله، انگشتر سلیمان و تاج او، رحل عیسی و میراث جمیع پیغمبران در آن سفط است.⁽¹⁾

در غیبت فضل بن شاذان است که اوّل کاری که آن حضرت می‌کند، این است که به انطاکیه می‌فرستد تا عصای موسی و خاتم سلیمان و تورات که در غاری می‌باشند، می‌آورند.⁽²⁾

در غیبت نعمانی‌⁽³⁾است که هنگام خروج، پیراهن پیغمبر را که در آستین چپ آن، خون دندان شکسته‌اش می‌باشد، بر تن دارد.

کشف خفاء و رفع غطاء

بدان علّامه مجلسی رحمه اللّه،⁽⁴⁾در بحار فرموده: از اخبار ظاهر می‌شود که نزد ائمّه علیهم السّلام، دو زره بوده است، یکی از آن‌ها علامت امامت بود که بر بدن هرامامی راست می‌آمد و دیگری علامت حضرت قائم بود که جز بر بدن آن جناب، راست نیامد، چنان‌که در روایت بصائر⁽⁵⁾است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود: قائم ما کسی است که چون زره رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را بپوشد، آن را پر کند؛ یعنی زیاد و کم از اندام مبارکش نشود. به درستی که ابو جعفر آن را پوشید، از قامتش زیاد بود.

راوی عرض کرد: شما سمین‌ترید یا ابو جعفر؟

فرمود: ابو جعفر از من سمین‌تر بود. به تحقیق من هم آن را پوشیدم، اندکی زیادتر و به استوا نزدیک‌تر بود.

در روایت خرایج‌⁽⁶⁾از ابو بصیر، از حضرت صادق علیه السّلام است که فرمود: ای

ابو محمد! به درستی که پدرم زره رسول خدا را پوشیده و آن را بر زمین می‌کشید. هر آینه من آن را پوشیدم، پس نزدیک‌تر بود به این‌که به اندازه باشد. آن زره بر بدن قائم علیه السّلام می‌باشد، چنان‌که از رسول خدا بود. دامنش از زمین مرتفع است، به نحوی که گویا پیش روی آن را با دو حلقه بلند کرده‌اند.

نکته هفتم [برگرداننده عزّت اسلام و مسلمین است]

ایضا چیزی که در نظر این ناچیز است: یا مراد آن است که حضرتش، برگرداننده عزّت اسلام و مسلمین و عوددهنده شوکت ایمان و مؤمنین است، چنان‌که حافظ ابو نعیم، در حدیث بیست و هشتم از چهل حدیثی که آن‌ها را در امر حضرت مهدی و کیفیّت حالات و گزارشات زمان آن حضرت تألیف نموده و روایت کرده که آن‌ها را در کشف الغمّه‌⁽¹⁾از حذیفه از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله نقل فرموده و روایت کرده که فرمود:

هرگاه خدای عزّ و جلّ اراده فرماید، اسلام را عود دهد در حالی‌که عزیز باشد، هر جابر عنید را درهم می‌شکند و خدا بر آن‌چه اراده‌اش تعلّق بگیرد، قادر است. این‌که، امّتی را بعد از فساد آن‌ها به اصلاح بیاورد، پس فرمود: ای حذیفه! اگر از دنیا مگر یک روز نماند، هر آینه خدا آن روز را طولانی می‌کند تا این‌که یکی از اهل بیت من سلطنت نماید که ملاحم، بر دو دست او جاری می‌شود و اسلام را ظاهر بفرماید و در دعای ندبه معروف است که «أین معزّ الأولیاء و مذلّ الأعداء، اللّهمّ عجّل فرجه و سهّل مخرجه.»

[هادی و مهدی] 14 مسکة

اشاره

در نجم ثاقب است که در تاریخ جهضمی، در باب القاب ائمّه علیهم السّلام گفته: لقب قائم،

هادی و مهدی است و در اخبار و ادعیه و زیارات به این لقب، یعنی لقب هادی، مکرّر مذکور است و در لقب مهدی، اخباری که در وجه تلقّب آن بزرگوار به این لقب است را ذکر نموده و فرموده: در این اخبار اشکالی است، زیرا آن‌چه فرمودند، با معنی هادی مناسبت دارد که به معنی راه‌نماینده است، نه با مهدی که به معنی هدایت‌یافته به راه راست است.

این ناچیز گوید: علّامه مجلسی رحمه اللّه در بحار از حضرت باقر علیه السّلام روایت فرموده:

مهدی، به معنی هدایت کرده شده و راه نموده شده است، چون خداوند، راه‌های چیزهای پنهانی را به آن حضرت می‌نمایاند، از این جهت او را مهدی نامیده‌اند که آن حضرت امور مخفی را می‌داند. آن جناب، به نوعی از اسرار مردم مطّلع است که هر کس در خانه خود سخن گوید، می‌ترسد دیوار خانه، نزد او شهادت دهد.

بالجمله می‌فرماید و به ضمّ میم هم نشاید، زیرا او کسی است که برای کسی هدیه می‌فرستد، توضیح جواب این اشکال، در لقب هادی خواهد آمد. در لقب هادی، بعد از ذکر آن‌چه در اوّل مسکه از ایشان نقل نمودیم، فرموده: خدای تعالی کسی را برای کافّه عالمیان هادی نکند و به سوی ایشان نفرستد؛ بلکه وعده ندهد که کارش را به انتها رساند مگر بعد از آن‌که خود، به حقیقت، هدایت یافته، جمیع راه‌های به سوی حق و حقیقت برایش مفتوح شده، به مقاصد رسیده و مستعدّ هدایت کردن شده باشد.

پس کسی که خدای تعالی او را هادی کرده و به این لقب سرافراز نموده، باید مهدی باشد و آن جناب مهدی نامیده نمی‌شود مگر آن‌که دارای آن مقام از هدایت شود که بتواند از جانب حضرت مقدّسش، در مقام هدایت خلق برآید و هرکس را به راهی که داند و تواند بر حسب استعدادش به مقصد خویش برساند. با این ملاحظه تفسیر هر یک به دیگری جایز است. چنان‌چه در لقب مهدی گذشت که چون از جناب صادق علیه السّلام معنی مهدی را پرسیدند، فرمود: آن‌که مردم را هدایت کند ... الخ.

یعنی، آن مهدی که خدای تعالی او را مهدی نامیده، کسی است که مقام هدایت یافتنش به جایی رسیده که از جانب اقدسش می‌تواند در مقام هدایت کردن برآید.

تنویر فی تنظیر

پس از آن فرموده: نظیر اشکال تفسیر مهدی به هادی، اشکالی است که در لقب مبارک امیر المؤمنین رسیده، چنان‌چه در معانی الاخبار⁽¹⁾و علل،⁽²⁾از امام باقر علیه السّلام مروی است که از آن جناب پرسیدند: چرا امیر المؤمنین را، امیر المؤمنین می‌گویند؟

فرمود: «لأنّه یمیرهم العلم» زیرا آن حضرت، طعام علم برای ایشان می‌آورد. آیا کتاب خداوند وَ نَمِیرُ أَهْلَنا⁽³⁾را نشنیده‌ای؟

وجه اشکال: میره که به معنی جلب طعام است، از مار، یمیر، میرا و امیر، از امرا یأمر به معنی فرمان‌دهنده است.

بعضی گفتند: امیر، فعل مضارع بر صیغه متکلّم است، خود حضرت نیز این کلام را فرموده، آن‌گاه به آن مشتهر شد، چنان‌چه در تأبّط شرّا گفته‌اند.

وجه سوّم گفته‌اند: امرای دنیا امیر شدند به جهت آن‌که ایشان هم متکفّل جلب طعام برای خلق‌اند و هم آن‌چه در امور معاش خود به زعم خودشان به آن محتاج‌اند و اما امیر المؤمنین، پس امارت او به جهت امری بزرگ‌تر از این است، زیرا آن جناب با مشارکت امرا در میره جسمانیّه برای ایشان جلب طعام روحانی می‌کند که سبب حیات ابدیّه و قوت روحانیّه ایشان است.

علّامه مجلسی رحمه اللّه این وجه را پسندیده و بهتر همان است که در تفسیر مهدی گفتیم که امارت از جانب خداوند نشود مگر بعد از تکمیل و استعداد و رسیدن به درجه‌ای از مراتب علوم که هرکس به هرچه محتاج باشد بتواند به او تعلیم نماید.

لذا تا خود، عالم راسخ نشود، نمی‌تواند بر مسند امارت الهیّه بنشیند، پس خداوند به هرکس از این مقام علمی خبر دهد، می‌توان گفت به مقام امارت رسیده و هرکس را امیر خواند، ناچار درجات علوم را طی نموده؛ نه مثل امارت مخلوق که هرجاهل

نادانی را امیر کنند. شاید بتوان وجه سوّم را به این راجع نمود. و اللّه العالم.

این ناچیز گوید: در موهبت دهم از ضوء دوّم از نور دوّم کتاب انوار المواهب که به طبع رسیده و آن جزء «بالکوکب الدّری» ملقّب است، پنج وجه که تماما مدلول اخبارند برای تلقّب حضرت ولایت مآب به لقب امیر المؤمنین ذکر نموده‌ایم و چون کلام استادنا العلّام حاوی مزایا و خصوصیّاتی بود که در آن‌جا فوت شده بود، لذا آن را به تمامه نقل نمودیم.

اگر لسان قلم در نکت و لطایف هریک از یک صد و هشتاد و دو اسم و لقب و کنیه حجّت زمان، بنابر آن‌چه در نجم ثاقب است مفتوح گردد، همانا دفتری عظیم لازم است، پس در این مقام به همین قدر قناعت شد.

در نکت اسم عبد اللّه و احمد و محمد، کنیّه ابو القاسم، لقب یعسوب الدّین و کنیّه ابو تراب که برای حضرت ولیّ عصر است، به تضاعیف مواهب شعاع سوّم از نور اوّل کتاب انوار المواهب رجوع شود که بالعسل المصفّی ملقّب است و به ضوء دوّم از نور سوّم آن کتاب که بالکوکب الدّری ملقّب است، چه در آن‌ها بیان نکت و لطایف این‌هاست، ما لا یوجد فی غیر ذلک الکتاب. و اللّه الهادی إلی الصّواب.

فاره دوّم در بیان اسمایی که در نجم ثاقب آن مرحوم منفردا بعد از بیان آن‌ها وجه مناسبتی را ذکر فرموده و در آن چند مسکة می‌باشد.

[احمد، ابو القاسم و ابو عبد اللّه] 1 مسکة

اشاره

بدان در نجم ثاقب است که شیخ صدوق در کمال الدّین‌⁽¹⁾از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت کرده که یکی از اسمای آن حضرت احمد است و فرمود: مردی از فرزندان من در آخر الزّمان بیرون می‌آید تا آن‌که فرمود: برای او، دو اسم است: اسم مخفی و اسم ظاهر. اما اسم مخفی، احمد است ...، الخ.

در غیبت شیخ طوسی‌⁽²⁾از حذیفه مروی است که گفت: شنیدم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مهدی را ذکر کرد، پس فرمود: میان رکن و مقام، با او بیعت می‌کنند، اسم او احمد و عبد اللّه و مهدی است؛ این، نام‌های او می‌باشد.

در تاریخ ابن خشّاب و غیره‌⁽³⁾مروی است: آن جناب، صاحب دو اسم است و ظاهر امر، آن دو اسم مبارک رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باشد.

ایضا در نجم ثاقب است که از جمله اسمای آن بزرگوار، یکی ابو القاسم است، چنان‌که در اخبار مستفیضه، به سندهای معتبر از خاصّه و عامّه از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

مروی است که فرمود: مهدی از فرزندان من است، اسم او، اسم من و کنیه او، کنیه من است.⁽¹⁾

در کمال الدّین‌⁽²⁾از ابی سهل نوبختی از عقید خادم مروی است که گفت: آن جناب مکنّی به ابی القاسم است.

در تاریخ ابن خشّاب از جناب صادق علیه السّلام مروی است که فرمود: خلف صالح از فرزندان من می‌باشد. او مهدی است، اسمش محمد و کنیه‌اش ابو القاسم است، نیز از قاسم بن عدی روایت کرده که گفت: می‌گویند کنیه خلف صالح، ابو القاسم است.⁽³⁾

در بعضی اخبار از کنیه گذاشتن به ابو القاسم، در صورتی که اسم، محمد باشد، نهی رسیده و بعضی به حرمت ذکر آن حضرت، به این کنیه در مجالس تصریح کردند و این‌که حکم آن، حکم اسم اصلی آن جناب است که بیاید.

از اسمای دیگر آن بزرگوار، ابو عبد اللّه است، چنان‌که در نجم ثاقب از گنجی شافعی در کتاب بیان در احوال صاحب الزّمان علیه السّلام‌⁽⁴⁾از حذیفه، از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت کرده؛ فرمود: اگر از دنیا مگر یک روز نماند، هر آینه خداوند مردی را برمی‌انگیزاند که اسم او، اسم من و خلق او، خلق من و کنیه او، ابو عبد اللّه است. بیاید آن جناب که مکنّی به کنیه جمیع اجداد طاهرین خود است.

[ابو جعفر، ابو محمّد و ابو ابراهیم و ابو تراب]

از جمله اسمای آن بزرگوار، ابو جعفر و ابو محمد و ابو ابراهیم است، چنان‌که ایضا

در نجم ثاقب از حضینی روایت کرده که در هدایه‌⁽¹⁾گفته است: کنیّه آن جناب، ابو جعفر و ابو محمد و ابو ابراهیم است.

از اسامی دیگر آن جناب، ابو تراب است که کنیه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام است، چنان‌که ایضا در نجم ثاقب است که مراد از ابو تراب، صاحب خاک و مربّی زمین باشد، چنان‌چه یکی از وجوه قرار دادن این کنیه برای آن حضرت است.

در تفسیر آیه شریفه وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها⁽²⁾بیاید که فرمودند: ربّ زمین، امام زمین است و این‌که مردم به نور حضرت مهدی علیه السّلام از نور آفتاب و ماه مستغنی شوند.

[ابو صالح]

دیگر از اسامی آن جناب، ابو صالح است، چنان‌که در ذخیرة اللّباب ذکر کرده: عبّاد مکنّی به ابو صالح است و این کنیه معروف آن حضرت، میان عرب‌های بلدی و بادیه نشین است که پیوسته در توسّلات و استغاثات خود، آن جناب را به این اسم می‌خوانند و شعرا و ادبا در قصاید و مدایح خود ذکر می‌کنند. از بعضی قصص آینده معلوم می‌شود که سابقا شایع بوده است. در باب نهم، ذکر مأخذی برای این کنیه خواهد شد، ان شاء اللّه تعالی.

[امیر الأمرة]

از اسامی دیگر آن جناب، امیر الأمره است که امیر المؤمنین علیه السّلام آن جناب را به آن خواندند، چنان‌چه ثقه جلیل، فضل بن شاذان، در کتاب غیبت‌⁽³⁾خود از امام صادق علیه السّلام از آن حضرت روایت کرده که بعد از ذکر جمله‌ای از فتن و حروب و

آشوب‌ها فرمود: دجّال بیرون می‌آید و در اغوا و اضلال مبالغه می‌کند، پس امیر امره و قاتل کفره و سلطان مأمول ظاهر می‌شود که عقول در غیبت او متحیّر است. ای حسین! او نهم از فرزندان تو است. بین رکنین ظاهر می‌شود و بر ثقلین غلبه می‌کند.

[ایدی]

از جمله اسامی آن جناب، ایدی است، چنان‌که در نجم ثاقب از هدایه حضینی‌⁽¹⁾و مناقب قدیمه از القاب آن جناب، آن را شمرده‌اند. ظاهرا مراد از ایدی که جمع ید است، در این‌جا به معنی نعمت باشد، چنان‌چه صدوق در کمال الدّین‌⁽²⁾و ابن شهر آشوب در مناقب‌⁽³⁾از جناب کاظم علیه السّلام روایت کردند که در تفسیر آیه شریفه:

وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً⁽⁴⁾فرموده: امام ظاهر، نعمت ظاهره و امام غایب، نعمت باطنه است. در مواضع بسیاری از قرآن، نعمت به امام علیه السّلام تفسیر شده است.

[بقیة اللّه]

از دیگر اسامی آن بزرگوار، بقیّة اللّه است، چنان‌که در ذخیره گفته: این، نام آن جناب است.

در کتاب ذوهر و در غیبت‌⁽⁵⁾فضل بن شاذان از جناب صادق علیه السّلام مروی است که ضمن احوال قائم علیه السّلام فرمود: چون خروج کرد، پشت به کعبه می‌دهد و سی صد و سیزده مرد جمع می‌شود. اوّل چیزی که تکلّم می‌فرماید، این آیه است: بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ

کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾. آن‌گاه می‌فرماید: منم بقیّة اللّه و حجّت و خلیفه او بر شما. سلام کننده‌ای بر او سلام نمی‌کند مگر آن‌که می‌گوید: السّلام علیک یا بقیّة اللّه فی أرضه!

شیخ فرات بن ابراهیم در تفسیر⁽²⁾خود از عمران بن واهر روایت کرده که گفت:

مردی خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض کرد: آیا به امرة المؤمنین به حضرت قائم علیه السّلام سلام کنیم، یعنی به او بگوییم یا امیر المؤمنین؟

فرمود: نه! این اسمی است که خداوند، امیر المؤمنین علیه السّلام را به آن نامید، که احدی پیش از او و بعد از او نامیده نمی‌شود مگر آن‌که کافر باشد.

گفت: پس چگونه بر او سلام کنیم؟

فرمود: بگویید السّلام علیک یا بقیّة اللّه! آن‌گاه حضرت، بقیّة اللّه خیر لکم ان کنتم مؤمنین را خواند.

[بئر معطّله]

از دیگر اسامی آن بزرگوار، بئر معطّله است، چنان‌که در نجم ثاقب از علی بن ابراهیم است که در تفسیر⁽³⁾خود از جناب صادق علیه السّلام روایت کرده؛ در تفسیر آیه شریفه وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ⁽⁴⁾فرمود: این مثلی است که برای آل محمد علیهم السّلام جاری شده؛ بئر معطّله چاهی است که از آن آب کشیده نمی‌شود.

آن امامی است که غایب شده، پس تا وقت ظهور علم از او اقتباس نمی‌شود؛ یعنی به اسباب ظاهره متداوله برای هرکس در هروقت، چنان‌چه در عصر هرامامی میسّر بود، غیر از آن جناب که اگر مانع خارجی نبود، قصر مرتفع بودند، پس منافات ندارد با آن‌چه از تمکّن انتفاع به علم و سایر فیوضات آن جناب، به غیر اسباب متعارف برای

خواصّ بلکه غیر ایشان ذکر خواهیم نمود.

[بقیة الانبیاء] 2 مسکة

اشاره

بدان یکی از اسامی آن بزرگوار بقیّة الانبیا است، چنان‌که ایضا در نجم ثاقب است که این اسم با چند لقب دیگر در خبری که حافظ برسی در مشارق الأنوار⁽¹⁾از حکیمه خاتون روایت کرده مذکور است، به نحوی که عالم جلیل سید حسین مفتی کرکی، سبط محقّق ثانی در کتاب دفع المناوات از او نقل کرده و گفت: تولد قائم علیه السّلام، شب نیمه شعبان بود تا آن‌که می‌گوید: آن جناب را نزد برادرم حسن بن علی علیهما السّلام آوردم، حضرت به دست شریف بر روی نور او مسح فرمود که نور انوار بود و فرمود: ای حجّت اللّه، بقیّه انبیا، نور اصفیا، غوث فقرا، خاتم اوصیا، نور اتقیا و صاحب کره بیضا سخن‌گو!

فرمود: «اشهد ان لا اله الّا اللّه» ...، تا آخر آن‌چه در ولادت آن حضرت ذکر شد.

لکن در نسخه مشارق چنین است: ای حجّت اللّه، بقیّه انبیا، خاتم اوصیا، صاحب کره بیضا و مصباح دریای عمیق شدید الضّیا سخن بگو! سخن بگو ای خلیفه اتقیا و نور اوصیا ...، الخ.

[تأیید]

از دیگر اسامی آن حضرت، تأیید است، چنان‌که در هدایه،⁽²⁾آن را از القاب آن حضرت شمرده و آن به معنی نیرو و قوّت دادن است.

در کمال الدّین‌⁽³⁾از امیر المؤمنین علیه السّلام مروی است که بعد از ذکر شمایل و نام‌های

آن جناب فرمود: دست خود را بر سرهای عباد می‌گذارد. پس مؤمنی نمی‌ماند مگر آن‌که دلش سخت‌تر از پاره آهن می‌شود و خداوند به آن مؤمن، قوّت چهل مرد می‌دهد.

[تمام]

و از جمله اسامی آن بزرگوار، تمام است، چنان‌که در هدایه،⁽¹⁾آن را از القاب شمرده و معنی آن واضح است، چه آن حضرت در صفات حمیده و کمال، افعال و شرافت نسب، شوکت، حشمت، سلطنت، قدرت و رأفت، تامّ و تمام، بی‌عیب و منقصت و زوال است.

محتمل است مراد از تمام، متمّم و مکمّل باشد، چه به وسیله آن جناب خلافت و ریاست الهیّه در زمین، آیات باهره، علوم و اسرار انبیا و اوصیا تمام شود و این اطلاق، در استعمال شایع است.

[ثائر]

و از جمله اسامی آن جناب، ثائر است، چنان‌که در نجم ثاقب از مناقب قدیمه نقل کرده و آن را از القاب آن جناب شمرده. ثائر، کینه‌خواه را گویند که آرام نگیرد تا قصاص نماید و خواهد آمد که آن جناب خون جدّ بزرگوار خود، بلکه خون جمیع اصفیا را مطالبه کند. در دعای ندبه است؛ «این الطّالب بذحول الأنبیا و ابناء الانبیاء، أین الطّالب بدم المقتول بکربلا».

[جعفر]

از جمله اسامی آن حضرت، جعفر است، چنان‌که شیخ صدوق رحمه اللّه در

کمال الدّین‌⁽¹⁾از حمزة بن الفتح روایت کرده؛ گفت: برای ابی محمّد علیه السّلام مولودی شد که به کتمان او امر فرمود.

حسن بن منذر از او پرسید: اسمش چیست؟

گفت: محمد نامیده و به جعفر کنیه گذاشته شد.

ظاهرا مراد، کنیه معروف نباشد بلکه مقصود آن است که به اسم آن جناب تصریح نمی‌کنند بلکه به کنایه از او، به جعفر تعبیر می‌کنند از ترس عمویش جعفر که شیعیان چون با یکدیگر سخن گویند، بگویند: جعفر را دیدیم یا او امام است یا از او توقیع رسید یا این مال را نزد او ببر و هکذا که تابعان جعفر نفهمند.

در غیبت شیخ نعمانی،⁽²⁾دو خبر از امام محمد باقر علیه السّلام است که در آن‌جا از القاب آن جناب شمرده‌اند؛ به عموی خود کنیه گذاشته شد یا از او به عمویش کنایه کنند.

ظاهرا مراد از آن دو خبر، همین باشد.

علّامه مجلسی احتمال داد شاید کنیه بعضی از عموهای آن جناب، ابو القاسم بوده یا کنیه آن جناب ابو جعفر یا ابی الحسین یا ابی محمد نیز باشد که این‌ها کنیه حضرت مجتبی علیه السّلام و سید محمد معروف، عموی آن حضرت است و بعد از آن، احتمالی که ما دادیم را ذکر نمود. آن‌گاه فرمود: اوسط اظهر است؛ چنان‌چه در خبر حمزة بن الفتح گذشت ...، الخ و این بسیار غریب است، چون در نسخ کمال الدّین، حتی در نسخه خود آن مرحوم که نقل کردند؛ جعفر است نه ابی جعفر.⁽³⁾

در منتهی الأرب گفته: «و یقال: فلان یکنّی بابی عبد اللّه مجهولا و لا یقال یکنّی بعبد اللّه»؛ این کلام برای دفع توهّم است که مثلا جایی که کنیه ابی عبد اللّه یا ابی جعفر است، نباید گفت: کنی بعبد اللّه یا بجعفر.

بنابراین آن‌جا که چنین کلامی صادر شد، غرض خود آن اسم است. و اللّه العالم.

[حق] 3 مسکة

اشاره

ایضا در نجم ثاقب، یکی از اسامی آن جان جهان و امام عالمیان، حقّ است که در مناقب قدیمه و هدایه،⁽¹⁾آن را از القاب شمرده‌اند.

در کافی‌⁽²⁾از جناب باقر علیه السّلام مروی است که در آیه شریفه: وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ‌⁽³⁾...، الخ فرمود: چون قائم علیه السّلام خروج کند، دولت باطل برود. بنابراین تفسیر، تعبیر به صیغه ماضی به جهت تأکید وقوع آن و بیان این‌که شکّی در آن نیست و گویا واقع شده است.

در زیارت آن جناب است: «السّلام علی الحقّ الجدید». ظاهر است که جمیع حالات، صفات، افعال، اقوال، اوامر و نواهی آن حضرت، تمام منافع و خیرات و مصالح ثابته باقیّه تامّه را داراست که در آن، ضرر و مفسده و خطایی، نه در دنیا و آخرت و نه برای خود و احدی از پیروان آن جناب راه ندارد.

[جوار الکنّس]

و از جمله اسامی آن بزرگوار، جوار الکنّس است؛ یعنی ستاره‌های سیّاره که زیر شعاع آفتاب پنهان می‌شوند؛ چون وحشیان که در خوابگاه درآیند و، در آن‌جا پنهان شوند.

در کمال الدّین‌⁽⁴⁾و غیبت شیخ طوسی‌⁽⁵⁾و غیبت نعمانی‌⁽⁶⁾در تفسیر آیه شریفه:

فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ* الْجَوارِ الْکُنَّسِ‌⁽¹⁾از جناب باقر علیه السّلام مروی است؛ فرمود:

مراد از آن، امامی است که سنه دویست و شصت غایب شود، آن‌گاه مانند شهاب درخشان در شب تاریک ظاهر شود. سپس به راوی فرمود: اگر آن زمان را درک کردی، چشم‌هایت روشن خواهد شد.

[حجّت و حجّت اللّه]

و دیگر از اسامی آن حضرت، حجّت و حجّت اللّه است، چنان‌که در عیون‌⁽²⁾و کمال الدّین‌⁽³⁾و غیبت شیخ‌⁽⁴⁾و کفایة الاثر⁽⁵⁾علی بن مجد خرّاز، از ابی هاشم جعفری مروی است که گفت: شنیدم امام علی النّقی علیه السّلام می‌فرماید: جانشین بعد از من، حسن پسر من است. حال شما با جانشین بعد از جانشین من چگونه خواهد بود؟

گفتم: چرا، فدایت شوم؟

فرمود: به جهت آن‌که شخص او را نمی‌بینید و بردن نام او برای شما حلال نیست.

گفتم: پس چگونه او را ذکر کنیم؟

فرمود: بگویید حجّت از آل محمد علیهم السّلام.

این از القاب شایع آن جناب است که در ادعیّه و اخبار بسیاری به همین لقب مذکور شده‌اند و بیشتر محدّثین، آن را ذکر نموده‌اند. سایر ائمّه علیهم السّلام در این لقب، شریک‌اند و همه از جانب خداوند حجّت‌های بر خلق‌اند، لکن این لقب چنان به آن جناب اختصاص دارد که در اخبار هرجا بی‌قرینه و شاهدی ذکر شود، مراد، آن حضرت است.

بعضی گفتند: لقب آن جناب، حجّت اللّه؛ به معنی غلبه یا سلطنت خدا بر خلایق است، چه این دو به واسطه آن حضرت به ظهور خواهد رسید.

نقش خاتم آن جناب، أنا حجّة اللّه و به روایتی أنا حجّة اللّه و خالصته است و به همین مهر، روی زمین حکومت کند.

[خداشناس]

از جمله اسامی آن بزرگوار، خداشناس است، چنان‌چه ایضا در مناقب قدیمه و هدایه است که این، نام آن حضرت می‌باشد.

شامکونی که به اعتقاد کفره هند، پیغمبر صاحب کتاب بوده و گویند بر اهل خطا و ختن مبعوث شده و مولد او، شهر کیلواس بوده، گوید: دنیا و حکومت آن به فرزند سید خلایق دو جهان، یشن- که به زبان ایشان، نام رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است- برسد، او بر کوه‌های مشرق و مغرب دنیا حکم براند، فرمان دهد و بر ابرها سوار شود؛ فرشتگان، کارکنان او و پری‌زادان و آدمیان، در خدمت او باشند.

از سودان که زیر خطّ استواست تا عرض تسعین که زیر قطب شمالی است و ماورای اقلیم هفتم را که گلستان ارم و کوه قاف باشد، صاحب شود و دین خدا یک دین باشد، نام او ایستاده و خداشناس است.⁽¹⁾

[داعی]

از جمله اسامی آن حضرت، داعی است، چنان‌که ایضا آن را در هدایه‌⁽²⁾از القاب شمرده و در زیارت مأثوره آن جناب است: السّلام علیک یا داعی اللّه. و آن جناب از جانب خداوند داعی خلایق برای خداوند و به سوی خداوند است.

انجام این دعوت را به آن‌جا رساند که در دنیا دینی جز دین جدّ بزرگوار خود صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

نگذارد. به وجود و دعوت او صدق وعده صادق الوعد ظاهر شود که لیظهر علی الدّین، چنان‌چه تفسیر آن بیاید ...، بلکه در تفسیر علی بن ابراهیم‌⁽¹⁾در آیه شریفه یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ‌⁽²⁾...، الخ مروی است: خداوند نور خود را به قائم آل محمد علیهم السّلام تمام می‌کند.

[ساعة] 4 مسکة

اشاره

بدان یکی از القاب و اسامی شریف آن بزرگوار، ساعة است.

در حدیث طولانی مفضّل و غیر آن از جناب صادق علیه السّلام مروی است: مراد از ساعة در آیه شریفه: یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها*⁽³⁾، در آیه مبارکه یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ، ...، الخ، در آیه شریفه: وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ⁽⁴⁾، در آیه کریمه: هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ⁽⁵⁾و در آیه شریفه: وَ ما یُدْرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَةَ⁽⁶⁾تا قوله تعالی أَلا إِنَّ الَّذِینَ یُمارُونَ فِی السَّاعَةِ لَفِی ضَلالٍ بَعِیدٍ⁽⁷⁾در تأویل حضرت مهدی علیه السّلام است.

مفضّل سؤال کرد: معنی یمارون چیست؟

فرمود: می‌گویند کی متولّد شد، چه کسی او را دیده، کجاست و کی ظاهر می‌شود.

همه این‌ها به جهت استعجال در امر الهی و شکّ در قضای او است. مشابهت آن

حضرت با ساعة از جهات بسیار است که مخفی نیست؛⁽¹⁾مثل آن‌چه فرمود و مثل آمدن هردو بغتتا و شراکت در علامات بسیار از خسف و مسخ، ظهور آتش و غیر آن؛ امتیاز مؤمن از کافر به سبب هردو، هلاکت جبّارین، وقت قرار ندادن خداوند برای آمدن آن دو نزد انبیا و ملایکه و اخبار جمیع پیغمبران به آمدن هردو.

در تفسیر آیه شریفه: وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ‌⁽²⁾که خطاب به جناب موسی علیه السّلام است که ایّام خداوند را متذکّر کند و یاد بنی اسراییل آورد، رسیده: ایّام خداوند سه روز است؛ روز قائم علیه السّلام، روز رجعت و روز قیامت.⁽³⁾در بعضی اخبار به جای رجعت، روز موت ذکر شده.

مسعودی در اثبات الوصیّه‌⁽⁴⁾روایت کرده: آن روز که حضرت موسی علیه السّلام ایّام اللّه را برای بنی اسراییل ذکر می‌کرد، زیر منبر او، هزار پیغمبر مرسل بودند.

در غیبت فضل بن شاذان‌⁽⁵⁾مروی است: امام حسن مجتبی علیه السّلام از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پرسید: ای رسول خدا! قائم ما اهل بیت کی خروج خواهد کرد؟

فرمود: ای حسن! جز این نیست که مثل او مثل ساعة، یعنی روز قیامت است که خدای تعالی علم آن را بر اهل آسمان‌ها و زمین پنهان داشته، نمی‌آید مگر ناگاه و بی‌خبر.

در کافی‌⁽⁶⁾مروی است که در آیه شریفه: حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ⁽⁷⁾فرمود: مراد از ما یُوعَدُونَ، خروج قائم علیه السّلام است و او، ساعة می‌باشد،

آن روز می‌دانند چه از خداوند به دست قائم او بر ایشان نازل شده و می‌شود.

[شرید]

از جمله اسامی آن بزرگوار، شرید است که در لسان ائمّه علیهم السّلام، خصوصا امیر المؤمنین و جناب باقر علیهما السّلام مکرّر به این لقب مذکور شده.

شرید به معنی رانده شده است؛ یعنی از این خلق منکوس که نه جنابش را شناختند، نه قدر وجود نعمتش را دانستند و نه در مقام شکرگزاری و ادای حقّش برآمدند، بلکه پس از یأس اوایل ایشان از غلبه و تسلّط بر آن جناب و قتل و قمع ذرّیّه طاهره اجلاف ایشان به اعانت زبان و قلم، در مقام نفی و طردش از قلوب برآمدند، بر اصل نبودن و نفی تولّدش ادلّه اقامه نمودند و خاطرها را از یادش محو کردند.

خود آن حضرت به ابراهیم بن علی بن مهزیار فرمود: پدرم به من وصیّت نمود از زمین منزل نگیرم، مگر جایی که از همه جا مخفی‌تر و دورتر باشد به جهت پنهان نمودن امر خود و محکم کردن محلّ خود از مکاید اهل ضلال.

تا آن‌که می‌فرماید: پدرم به من فرمود: ای پسرم! بر تو باد به ملازمت جاهای نهان از زمین و طلب کردن دورترین، زیرا برای هرولیّی از اولیای خداوند، دشمنی مغالب و ضدّی منازع الخبر است.

[صاحب الناحیه] 5 مسکة

اشاره

از جمله اسامی آن نور کردگار، صاحب الناحیه است، چنان‌چه در نجم ثاقب ذکر فرموده و اطلاق آن در اخبار بر آن جناب بسیار است. لکن علمای رجال فرمودند: بر امام حسن علیه السّلام، بلکه بر امام علی النّقی علیه السّلام نیز اطلاق می‌شود.⁽¹⁾

سید علی بن طاوس در اقبال‌⁽¹⁾و محمد بن مشهدی در مزار⁽²⁾و غیر ایشان روایت کردند: سنه دویست و پنجاه و دو از ناحیه بیرون آمد بر دست شیخ محمد بن غالب اصفهانی زیارت معروفه‌ای که مشتمل بر اسامی شهدا است.

علّامه مجلسی رحمه اللّه در بحار⁽³⁾فرموده: در خبر اشکالی است به جهت تقدّم تاریخ آن بر ولادت قائم علیه السّلام به چهار سال، شاید نسخه، دویست و شصت و دو بوده و احتمال دارد از حضرت امام حسن علیه السّلام صادر شده باشد.

از این کلام، قلّت اطلاق آن بر غیر امام زمان علیه السّلام معلوم می‌شود بلکه کفعمی در حاشیه مصباح خود گفته: ناحیه، هرمکانی است که صاحب الأمر- صلوات اللّه علیه- در غیبت صغرا آن‌جا بوده است.

[ضحی]

از دیگر اسمای آن بزرگوار، ضحی است، چنان‌که در تأویل الآیات‌⁽⁴⁾شیخ شرف الدّین نجفی در تأویل سوره مبارکه وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها⁽⁵⁾مروی است؛ شمس، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است و ضحای شمس که نور و ضیای آفتاب است؛ چون بتابد، قائم علیه السّلام.

در بعضی نسخ، خروج آن جناب است. ظاهر است که پرتو نور رسالت و شعاع خورشید آن حضرت توسط آن جناب در شرق و غرب عالم زمین، بر هرصغیر و کبیر و برنا و پیر خواهد تابید.

[صبح مسفر]

از جمله اسامی آن حضرت، صبح مسفر است، چنان‌که در هدایه‌⁽¹⁾آن را از القاب شمرده و محتمل است آن را از آیه شریفه: وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ⁽²⁾استنباط کرده یا در تأویل آن به حضرت، خبری به نظر او رسیده، مناسبت آن به حضرت، چون صبح صادق روشن و هویداست.

[غیب]

از دیگر اسمای شریف آن بزرگوار، غیب است، چنان‌که در نجم ثاقب، آن را از ذخیره نقل نموده و از نام‌های آن حضرت شمرده که در قرآن مذکور است.⁽³⁾

در کمال الدّین‌⁽⁴⁾صدوق از جناب صادق علیه السّلام مروی است که در آیه شریفه:

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ* الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ‌⁽⁵⁾، فرمود: متّقون، شیعیان علی بن ابی طالب علیه السّلام هستند و اما غیب، او حجّت غایب است.

شاهد بر این قول، خدای تعالی است که فرموده: وَ یَقُولُونَ لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ‌⁽⁶⁾می‌گویند: چرا آیتی از جانب پروردگارش بر او فروفرستاده نشد، پس بگو: غیب نیست مگر برای خدا، پس منتظر باشید، به درستی که من با شما از منتظرانم؛ یعنی برای آمدن آن غیب که از آیات خداوندی است.

[غریم]

از دیگر اسمای شریف آن بزرگوار، غریم است، چنان‌که علمای رجال‌⁽¹⁾تصریح نمودند، از القاب خاصّه است و در اخبار اطلاق آن بر حضرت، شایع است.

غریم، هم به معنی طلبکار و هم به معنی بدهکار است، در این‌جا به معنی اوّل است. این لقب، مثل غلام از روی تقیّه بود، چون شیعیان می‌خواستند مالی نزد آن جناب یا وکلایش بفرستند یا وصیّت کنند یا از جانب آن حضرت مطالبه کنند و نظایر این مقام، او را به این لقب می‌خواندند. او از غالب ارباب زرع و تجارت و حرفه و صناعت، طلبکار بود.

شیخ مفید در ارشاد⁽²⁾از محمد بن صالح روایت کرده که گفت: چون پدرم مرد و امر به من راجع شد و دستکی از مال غریم برای پدرم بر مردم بود.

شیخ فرمود: این رمزی بود که قدیم شیعه آن را میان خود می‌شناختند و خطاب ایشان به آن حضرت برای تقیّه بود.

[فتح]

از جمله اسامی آن بزرگوار، فتح است، چنان‌که در هدایه‌⁽³⁾آن را از القاب شمرده.

در اخبار ولادت گذشت که حکیمه خاتون به نرجس خاتون گفت: خداوند امشب غلامی به تو می‌بخشد که در دنیا و آخرت سید است و او فرج مؤمنین می‌باشد.

در کتاب تنزیل و تحریف احمد بن محمد سیّاری، مروی است که در آیه شریفه: إِذا جاءَ ...، الخ فرمودند: مراد از فتح، فتح قائم علیه السّلام است.

در تفسیر علی بن ابراهیم‌⁽¹⁾در تفسیر آیه شریفه: نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ‌⁽²⁾مذکور است: یعنی در دنیا به فتح قائم علیه السّلام.

[فقیه]

دیگر از اسامی آن بزرگوار، فقیه است، چنان‌چه شیخ طوسی در تهذیب،⁽³⁾در باب حدّ حرم حسین علیه السّلام از محمد بن عبد اللّه بن جعفر حمیری روایت کرده؛ گفت: به فقیه علیه السّلام نوشتم، از او سؤال کردم آیا جایز است مرد، به خاک قبر حسین علیه السّلام تسبیح بفرستد و آیا فضلی در او هست؟

پس جواب داد، توقیع را خواندم و از آن نسخه کردم: به آن تسبیح بفرست. پس چیزی افضل از تسبیح نیست و از فضل او این است که مسبّح، تسبیح را فراموش می‌کند و آن سبحه را می‌چرخاند. پس آن را برای او تسبیح می‌نویسند.

نیز از او روایت کرده: به فقیه علیه السّلام نوشتم، از او سؤال کردم از خاک قبر آن حضرت که با میّت در قبرش گذارده می‌شود، آیا جایز است یا نه؟

پس جواب داد، توقیع را خواندم و از آن نسخه کردم: با میّت در قبرش گذاشته می‌شود و با حنوط او مخلوط کنند، ان شاء اللّه و مراد از فقیه در این‌جا، یقینا آن جناب است.

[فیذموا] 6 مسکة

اشاره

ایضا یکی از اسامی آن بزرگوار، فیذمواست، چنان‌که شیخ اقدم، احمد بن محمد بن

عیّاش در مقتضب الاثر،⁽¹⁾از جابر بن یزید جعفی روایت کرده؛ گفت: شنیدم سالم بن عبد اللّه بن عمر بن الخطاب می‌گفت: شنیدم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌فرمود: به درستی که خدای عزّ و جلّ در آن شبی که مرا به سوی خود برد به من وحی فرستاد: ای محمد! چه کسی را در زمین بر امّت خود جانشین خود کردی و او به این داناتر بود؟

گفتم: برادرم را ای پروردگار من!

فرمود: ای محمد! علی بن ابی طالب؟

گفتم: آری!

فرمود: ای محمد! من بر زمین واقف و آگاه شدم، پس تو را از آن برگزیدم، ذکر نمی‌شوم تا آن‌که تو با من ذکر شوی. آن‌گاه در رتبه دوّم با نظر علمی به آن نگاه کردم، پس علی بن ابی طالب را از آن اختیار کردم و او را وصیّ تو گرداندم، پس تویی سید انبیا و علی است سید اوصیا.

آن‌گاه اسمی از نام‌های خود برای او مشتق کردم، پس منم اعلی و او علی است.

به درستی که علی علیه السّلام، فاطمه علیها السّلام، حسن علیه السّلام، حسین و ائمّه علیهم السّلام را از یک نور خلق کردم، آن‌گاه ولایت ایشان را بر ملایکه عرضه داشتم، پس هرکه آن را قبول کرد، از مقرّبین شده و هرکس آن را انکار نمود، از کافرین شد.

ای محمد! اگر بنده‌ای از بندگان مرا عبادت کند تا آن‌که منقطع شود، سپس با انکار ولایت ایشان، مرا ملاقات کند، او را در آتش خود داخل می‌کنم.

پس فرمود: ای محمد! آیا دوست داری ایشان را ببینی؟

گفتم: آری!

فرمود: پیش برو در جلو خود، پیش رفتم، ناگاه دیدم علی بن ابی طالب، حسن، حسین، علی بن الحسین، محمد بن علی، جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی، علی بن محمد، حسن بن علی و حجّت قائم علیهم السّلام را که گویا ستاره‌ای درخشان وسط ایشان بود.

گفتم: ای پروردگار من! این‌ها کیستند؟

فرمود: ایشان امامان‌اند و این‌که ایستاده، حلال را حلال و حرام را حرام می‌کند و از اعدای من انتقام می‌کشد. ای محمد! او را دوست دار، زیرا من او را و کسی که او را دوست دارد، دوست دارم.

جابر گفت: چون سالم از حجر کعبه برگشت، او را متابعت کردم. گفتم: ای ابا عمرو! تو را به خداوند قسم می‌دهم، آیا کسی غیر از پدرت تو را به این نام‌ها خبر داد؟

گفت: اما حدیث از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، پس نه و لکن با پدرم نزد کعب الأحبار بودم، از او شنیدم که می‌گفت: به درستی که ائمّه این امّت بعد از پیغمبر خود بر عدد نقبای بنی اسراییل است، پس علی بن ابی طالب علیه السّلام پیدا شد. کعب گفت: این مقفّی اوّل ایشان و یازده نفر از فرزندان او است. آن‌گاه ایشان را به نام‌هایشان در تورات نامید:

«نقرثیب، قیذوا، دبیرا، مفسورا، مسموعاه، دوموه، مثیوا، هذار، یثیموا، بطور، نوقس، فیذموا.»

ابو عامر هشام دستوانی راوی این خبر، گفت: شخصی یهودی را در حیره ملاقات نمودم که نزدیک کربلاست، او را عتوا بن اوسوا می‌گفتند و او عالم یهود بود. این اسماء را از او سؤال کردم.

گفت: این‌ها اسم نیستند. اگر اسم بودند، هر آینه در سلک اسما رقم می‌شد، لکن این‌ها برای اقوامی اوصاف جمیله و به زبان عبرانی صحیح است، آن‌ها را در تورات می‌یابیم و اگر از غیر من آن‌ها را سؤال کنی، هر آینه از معرفت آن‌ها کور خواهد بود یا خود را به کوری زند.

گفت: چرا چنین کند؟

گفت: کوری، از روی جهل به آن‌ها و به کوری زدن، برای آن‌که بر فساد دین خود معین نباشد و به این، بصیرت پیدا نکنند.

این‌که من برای تو به این اوصاف اقرار کردم، برای آن است که من مردی از فرزندان هارون بن عمران هستم و به محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مؤمنم. ایمان خود را از خواصّ خود پنهان

می‌کنم، از یهودانی که اسلام را برای ایشان اظهار نمی‌کنم و هرگز برای احدی بعد از تو اظهار نخواهم کرد تا آن‌که بمیرم.

گفتم: چرا؟

گفت: زیرا در کتب پدران گذشته خود یافتم که در ظاهر به این پیغمبری که اسم او محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است ایمان نیاوریم، ولی در باطن به او ایمان بیاوریم تا آن‌که مهدی قائم از فرزندان او ظاهر شود، پس هرکس از ما او را درک کند، به او ایمان آورد و آخر آن نام‌ها به او، وصف کرده شده است.

گفتم: به چه مدح کرده شده؟

گفت: به این‌که بر جمیع دین‌ها غالب می‌شود، مسیح با او خروج می‌کند، به دین او درمی‌آید و مصاحب او می‌شود.

گفتم: این اوصاف را برای من وصف کن.

گفت: آری! و آن را ستر کن مگر از اهل و موضعش، ان شاء اللّه تعالی.

امّا نقرثیب، او اوّل اوصیا و وصیّ آخر انبیاست.

و قیذوا، ثانی اوصیا و اوّل عترت اصفیا است.

امّا دبیرا، دوّم عترت و سید الشهداست.

مسفورا، سید کسانی است که خدا را از بندگانش عبادت کردند.

امّا مسموعاه، او وارث علم اوّلین و آخرین؛

مثیوا، بهترین محبوس در زندان ظالمین؛

هذار، مقهور دور شده از وطن ممنوع است.

امّا یثیموا، کوتاه عمری است که آثارش طولانی است.

بطور، اسم چهارم او؛ یعنی علی علیه السّلام است،

امّا نوقس، هم نام عمّ خود است.

امّا فیذموا، او مفقود از پدر و مادر خویش و به امر خداوند غایب است و حکم او را برپا می‌دارد.

نعمانی در غیبت‌⁽¹⁾خود فرموده: عبد الحکیم بن حسن سمرّی رحمه اللّه، چیزی را بر من قرائت کرد که آن را مردی از یهود در ارجان املا نموده بود، او را حسن بن سلیمان می‌گفتند و از علمای یهود بود. در آن‌جا اسمای ائمّه علیهم السّلام به زبان عبرانی و عدد ایشان بود و من به لفظ او بیان می‌کنم و در آن بود آن‌چه خواندم که خداوند پیغمبری را از فرزندان اسماعیل مبعوث می‌فرماید، اسم اسماعیل در تورات اشموعیل و اسم آن پیغمبر، میمی‌ماد؛ یعنی محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است، او بزرگ خواهد شد و از آل او دوازده نفر ائمّه و بزرگان‌اند که به ایشان اقتدا می‌شود. نام‌های ایشان ثقرثیب ...، تا آخر آن‌چه گذشت. از او سؤال کردند این اسامی در کدام سوره است؟

گفت: در مسد سلیمان؛ یعنی در قصّه او.

مخفی نماند که کلمه فیذموا در بیشتر نسخ، با قاف و در بعضی با فا است و چون زبان، عبری و نسخ قدیمه، غیر مقرّوه است، در ضبط آن و غیر آن اطمینانی نیست.

[منصور]

دیگر از اسامی آن بزرگوار، منصور است، چنان‌که در ذخیره و تذکره‌⁽²⁾مذکور است: این، اسم آن جناب در کتاب دید براهمه است که به اعتقاد ایشان از کتب آسمانی است.

در تفسیر شیخ فرات بن ابراهیم کوفی‌⁽³⁾از جناب باقر علیه السّلام مروی است که در تفسیر آیه شریفه: وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً⁽⁴⁾فرمود: آن حسین است؛ یعنی او، مظلوم کشته شده. فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً. فرمود: خداوند مهدی علیه السّلام را منصور نامید، چنان‌چه احمد، محمد و محمود صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و عیسی علیه السّلام، مسیح

نامیده شد.

شاید نکته تعبیر از آن جناب به امام منصور در زیارت عاشورا، آیه مذکور باشد به مناسبتی که وجه آن واضح است، و اللّه العالم.

[منتقم] 7 مسکة

اشاره

بدان یکی از اسامی آن بزرگوار، منتقم است، چنان‌که در نجم ثاقب از مناقب قدیمه و ذخیره نقل کرده که آن را از القاب شمرده‌اند.

در خطبه غدیریّه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در اوصاف آن جناب است: ألا انّه المنتقم من الظالمین.

در خبر طولانی مشهور جارود بن منذر، به روایت ابن عیّاش در مقتضب‌⁽¹⁾است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: آن شب که مرا به آسمان بردند، خداوند به من وحی نمود که سؤال کنم که رسولان پیش از من بر چه امر مبعوث شدند؟

گفتم: بر چه مبعوث شدید؟

گفتند: بر نبوّت تو و ولایت علی بن ابی طالب و ائمّه علیهم السّلام که از شما خواهند بود.

آن‌گاه به من وحی نمود: از طرف راست عرش ملتفت شو. ملتفت شدم. دیدم علی و حسن، حسین، علی بن الحسین، محمد بن علی، جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی، علی بن محمد، حسن بن علی و مهدی را که در بیابانی از نور، نماز می‌کردند.

پروردگار تبارک و تعالی فرمود: این‌ها حجّت من برای اولیای من هستند و این، یعنی مهدی علیه السّلام، منتقم از اعدای من است.

در علل الشّرایع از جناب باقر علیه السّلام مروی است؛ فرمود: آگاه باشید! هرگاه قائم ما خروج کند، زنی را به سوی او برمی‌گردانند تا او را برای دختر محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فاطمه، حدّ

و انتقام کشد.

راوی از او پرسید: چرا او را حدّ می‌زند؟

فرمود: برای افترای او بر مادر ابراهیم.

گفت: چرا خداوند آن را برای قائم علیه السّلام تأخیر انداخت؟

فرمود: زیرا خداوند تبارک و تعالی محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را رحمت و قائم علیه السّلام را نقمت مبعوث فرمود.

در کافی‌⁽¹⁾از آن جناب مروی است که فرمود: هرگاه یکی از شما قائم علیه السّلام را تمنّا می‌کند، او را در عافیت تمنّا کند، زیرا خداوند محمد را صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رحمت مبعوث فرمود و قائم علیه السّلام را نقمت مبعوث می‌فرماید.

در کمال الدّین‌⁽²⁾مروی است: آن حضرت در سنّ سه سالگی به احمد بن اسحاق فرمود: «أنا بقیّة اللّه فی أرضه و المنتقم من اعدائه.»

از جمله اسامی آن حضرت، منتظر است، چنان‌که در کمال الدّین‌⁽³⁾از امام محمد تقی علیه السّلام مروی است؛ فرمود: امام بعد از حسن علیه السّلام، پسر او قائم به حق است که منتظر می‌باشد.

راوی پرسید: چرا او را منتظر نامیدند؟

فرمود: زیرا برای او غایب شدنی است که روزهای آن بسیار خواهد بود و مدّت آن طول خواهد کشید. مخلصان خروج او را انتظار خواهند کشید، شکّ‌کنندگان او را انکار خواهند کرد، جاحدین به یاد کردن او استهزا خواهند نمود، وقت قراردهندگان دروغ خواهند گفت، شتاب‌کنندگان غیبت هلاک خواهند شد و تسلیم‌کنندگان، در آن ایّام رستگاری خواهند یافت؛ یعنی آنان که گردن به تسلیم گذارند و به چون‌وچرا که سبب توقّف چیست و چرا خروج نمی‌کند، کار ندارند.

بنابراین خبر، منتظر به فتح تا است؛ یعنی انتظار برده شده که همه خلایق پیوسته منتظر مقدم وی هستند.

[ماء معین]

از جمله اسامی آن بزرگوار، ماء معین، یعنی آب جاری بر روی زمین است، چنان‌که در کمال الدّین‌⁽¹⁾و غیبت شیخ‌⁽²⁾از جناب باقر علیه السّلام مروی است که در آیه شریفه: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ‌⁽³⁾خبر دهید اگر آب شما در زمین فرورفت، پس کیست که برای شما آب روان بیاورد، فرمود: این آیه برای شما، در حقّ قائم علیه السّلام نازل شده که خداوند می‌فرماید: اگر امام شما از شما غایب شد و نمی‌دانید او کجاست، پس کیست که برای شما امام ظاهری بیاورد که او برای شما اخبار آسمان و زمین و حلال و حرام خداوند عزّ و جلّ را بیاورد. آن‌گاه فرمود: و اللّه تأویل این آیه نیامده و لابدّ تأویل آن خواهد آمد.

چند خبر دیگر قریب به این مضمون در آن‌جا، غیبت نعمانی‌⁽⁴⁾و تأویل الآیات‌⁽⁵⁾آمده است. وجه مشابهت آن جناب به آب که سبب حیات هرچیزی می‌باشد، ظاهر است. بلکه حیاتی که به سبب وجود معظّم او آمده و می‌آید، به چندین رتبه، اعلی و اتمّ و اشدّ و ادوم از حیاتی است که آب آورد، حتی حیات خود آب، از آن حضرت است.

در کمال الدّین‌⁽⁶⁾از جناب باقر علیه السّلام مروی است که در آیه شریفه: اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها⁽⁷⁾فرمود: بدانید خدای تعالی زمین را بعد از مردنش به سبب

کفر اهلش زنده می‌کند و کافر مرده است.

به روایت شیخ طوسی رحمه اللّه‌⁽¹⁾در آیه مذکور، خداوند زمین را، بعد از مردنش؛ یعنی بعد از جور اهل مملکتش به قائم آل محمد صلّی اللّه علیه و آله اصلاح می‌کند.

مخفی نماند چون در ایّام ظهور، مردم از این سرچشمه فیض ربّانی به آسانی استفاضه کنند و بهره برند؛ مانند تشنه که در کنار نهر جاری گوارایی باشد و جز اغتراف، حالت منتظره‌ای نداشته باشد، لهذا از آن جناب به ماء معین تعبیر فرمودند.

در ایّام غیبت که لطف خاصّ حقّ به جهت سوء کردار خلق، از ایشان برداشته شد، باید به رنج و تعب، عجز و لابه و تضرّع و انابه، فیضی از آن جناب به دست آورد، خیری گرفت و علمی آموخت؛ مانند تشنه‌ای که بخواهد با تنها آلات و اسبابی که باید به زحمت به دست آورد، از چاه عمیق آبی کشد و آتشی فرونشاند، لهذا از آن حضرت به بئر معطّله تعبیر فرمودند و مقام، گنجایش شرح بیش از این ندارد، انتهی.

[موعود] 8 مسکة

اشاره

ایضا یکی از اسامی آن بزرگوار، موعود است، چنان‌که در هدایه‌⁽²⁾آن را از القاب شمرده است.

شیخ طوسی‌⁽³⁾از حضرت سجاد علیه السّلام روایت کرده که درباره آیه شریفه: وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ‌⁽⁴⁾رزق شما و آن‌چه وعده کرده می‌شوید و به شما وعده داده‌اند، در آسمان است. فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ؛ پس قسم به پروردگار آسمان و زمین که آن حق است، مثل آن‌که شما سخن گویید؛

فرمود: این، برخاستن و خروج قائم آل محمد علیهم السّلام است.

ابن عبّاس نیز مثل آن را نقل کرده و احتمال می‌رود غرض حضرت در آیه، تأویل رزق به ظهور آن جناب باشد که به سبب نشر ایمان و حکمت و انواع علوم و معارف است که حقیقت رزق و مدد حیات انسانی و عیش جاودانی است، چنان‌چه طعام را در آیه شریفه: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ‌⁽¹⁾، به علم و آن‌چه بعد از آن از حبّ، انگور، زیتون، نخل، بساتین، چراگاه و غیره ذکر شده، به انواع علوم تفسیر فرمودند.

در غیبت نعمانی‌⁽²⁾از جناب باقر علیه السّلام مروی است که فرمود: در زمان آن حضرت، به خلق حکمت داده می‌شود تا آن‌جا که زن در خانه خود به کتاب خداوند و سنّت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حکم می‌کند.

یا آن‌که مقصود، تفسیر وَ ما تُوعَدُونَ باشد؛ یعنی موعودی که به شما داده شده و جمیع انبیا، امّت‌های خود را به آمدن او، وعده دادند، آمدن آن جناب است، چنان‌چه در زیارت آن حضرت است: «السّلام علی المهدیّ الّذی وعد اللّه به الأمم أن یجمع به الکلم.»

هم‌چنین در یکی از زیارات جامعه در اوصاف آن جناب است: و الیوم الموعود و شاهد و مشهود.

[مظهر الفضایح و مبلی السرائر]

از جمله اسامی آن بزرگوار، مظهر الفضایح و مبلی السرائر است که اوّلی را در مناقب قدیمه و هدایه‌⁽³⁾و دوّمی را در هدایه‌⁽⁴⁾از القاب شمرده‌اند، از سیر در سیره آن حضرت، حقیقت این دو لقب معلوم می‌شود.

در غیبت نعمانی‌⁽¹⁾از جناب صادق علیه السّلام روایت کرده که فرمود: در بین آن‌که مردی بالای سر حضرت قائم علیه السّلام ایستاده و به او امر و نهی می‌فرماید و فرمان می‌دهد او را پیش روی حضرت بیاورند، پس او را به آن‌جا می‌آورند. ناگاه حکم می‌کند گردنش را بزنند، پس چیزی در خافقین نمی‌ماند، جز کسی که از او می‌ترسد.

در روایت دیگر: همان‌جا که ایستاده، امر می‌فرماید گردنش را بزنند.

[مبدی‌ء الآیات]

از جمله اسامی آن حضرت، مبدی‌ء الآیات، یعنی ظاهرکننده آیات خداوندی یا محلّ بروز و ظهور آیات الهیّه است، چنان‌که در هدایه‌⁽²⁾است.

چه از آن روز که بساط و مسند خلافت در زمین گسترده شد و انبیا و رسل با آیات بیّنات و معجزات باهرات، برای هدایت خلق بر این بساط پا نهادند و در مقام ارشاد و اعلای کلمه حقّ و ازهاق باطل برآمدند، خدای تعالی برای احدی، چنین تکریم و اعزاز نفرموده و با احدی، آن مقدار آیات نفرستاده که برای مهدی خود- صلوات اللّه علیه- فرستاده و روانه خواهد کرد و عمری طولانی که خدا داند به کجا خواهد کشید.

چون ظاهر شود در هیأت و سنّ مردان سی ساله است، پیوسته ابری سفید بر سرش سایه افکند و به زبان فصیح از او ندا رسد: او است مهدی آل محمد علیه السّلام. بر سر شیعیانش دست گذارد، عقولشان کامل شود. در اردوی مبارکش، لشکری از ملایکه و عسکری از جنّ باشد که ظاهر باشند و مردم آن‌ها را ببینند، چنان‌چه تا عهد ادریس نبی علیه السّلام می‌دیدند.

در اردویش طعام و شرابی نباشد جز سنگی که حمل شود و طعام و شرابشان از آن باشد. زمین از نور جمالش چنان نورانی و روشن شود که به مهر و ماه حاجت نیفتد، شرّ و ضرر از درندگان و حشرات برود، خوف و وحشت از آن‌ها، از میان برخیزد و

زمین، گنج‌هایش را ظاهر نماید.

چرخ از سرعت سیر بماند، عسکرش بر روی آب راه روند، کوه و سنگ، کافری که خود را به آن‌ها مخفی کرده، نشان دهند و کافر را به سیما بشناسند، بسیاری از مردگان در رکاب مبارکش باشند و بر فرق زنده شمشیر زنند و غیر این‌ها از آیات عجیبه و هم‌چنین آیاتی که پیش از ظهور و خروج ظاهر شود که عدد آن‌ها احصا نشود و بسیاری از آن در کتب غیبت، ثبت شده که همه آن‌ها مقدّمه آمدن آن جناب است و عشری از آن، برای آمدن هیچ حجّتی نشده.

[محسن، منعم و مفضل] 9 مسکة

بدان از جمله اسامی آن بزرگوار، یکی محسن و دیگری منعم و مفضل است، چنان‌که در نجم ثاقب هرسه را از هدایه‌⁽¹⁾نقل نموده که آن‌ها را از القاب شمرده است.

هر سه آن‌ها از اسمای حسنی است و خدای تعالی آن جناب را مظهر اعظم آن‌ها قرار داده، چنان‌چه سید جلیل علی بن طاوس رحمه اللّه در کتاب اقبال‌⁽²⁾به سند صحیح در خبر طولانی روایت کرده:

چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای دعوت نصارا به نجران رفت، علمای ایشان برای تحقیق صدق دعوای آن جناب جمع شدند، کتب آسمانی را حاضر کردند و تفتیش نمودند. از آن جمله صحیفه کبرای حضرت آدم صفی اللّه که در آن، علم ملکوت خداوند جلّ جلاله و آن‌چه در آسمان و زمین خود آفرید، سپرده شده بود.

در مصباح دوّم آن بعد از فقراتی چند یافتند: آن‌گاه آدم به سوی نوری نظر کرد که درخشید. پس فضای شکافته شده را سدّ کرد و مطالع مشارق را گرفت، آن‌گاه به همین

نحو سیر نمود تا آن‌که تمام مغارب را گرفت.

بعد از آن، بالا رفت تا آن‌که به ملکوت آسمان رسید. پس نظر نمود، دید نور محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است و دید جمیع اکناف از بوی خوش او معطّر شدند و نیز چهار نور دید که اطراف آن نور را از راست و چپ، پیش رو و پشت سر گرفتند و در نور، شبیه‌ترین چیزها به آن نور بودند و در پی آن‌ها هم نورهایی بود که آن‌ها از آن انوار استمداد می‌نمودند و دیدند این انوار در ضیا و عظمت و خوشبویی به آن‌ها شبیه‌اند.

آن‌گاه به آن انوار نزدیک شد، به آن احاطه نمود، اطراف آن را گرفت و نظر نمود، انواری دید که بعد از آن به عدد ستاره‌ها و به غایت، از مراتب آن انوار سابق پست‌تر بود. پاره‌ای از این انوار، روشن‌تر از بعضی و در نورانیّت به غایت با یکدیگر متفاوت بودند.

سپس سیاهی مانند شب ظاهر شد و چون سیل از هرطرفی رو آورد، چنان رو آوردند که صحراها و تپّه‌ها را پر کردند و دید آن‌ها قبیح‌ترین چیزها در صورت و هیأت و متعفّن‌ترین آن‌ها در بو هستند.

پس آن‌چه از این‌ها دید آدم را متحیّر کرد و گفت: ای علّام الغیوب، ای غافر الذنوب و ای صاحب قدرت قاهره و مشیّت عالیه! این خلق سعیدی که او را بر عالمیان ارجمند و بلند مرتبه نمودی، کیست؟ و این نورهای منیف که جوانب آن را گرفتند، کیستند؟

خداوند به سوی او وحی فرستاد: ای آدم! این و این‌ها وسیله تو و هرکسی هستند که از خلق خود نیک‌بخت کردم. این‌ها، سابقین، مقرّبین و شافعین‌اند که شفاعت آن‌ها پذیرفته است.

این احمد، سید ایشان و سید مخلوقات است. به علم خود او را برگزیدم و اسم او را از اسم خود جدا کردم. منم محمود و او است محمد.

این صنواو و وصیّ او است، او را به محمد تقویت کردم و برکات و تطهیر خود را در عقب او گرداندم.

این، سیّده کنیزان من و باقی‌مانده از احمد، پیغمبر من است و این‌ها دو سبط و دو خلف برای ایشان‌اند و این ذواتی که نورشان آن انوار را شکافت، بقیّه ایشان است.

آگاه باش! هر کدام را برگزیدم، از آلایش پاک نمودم، بر هریک برکت و رحمت خود را فرستادم و هریک را به علم خود، پیشوای بندگان و نور بلاد خود قرار دادم.

نظر نمود، پس شبحی را آخر ایشان دید که در این صفحه می‌درخشید؛ چنان‌چه ستاره صبح برای اهل دنیا می‌درخشد.

خداوند تبارک و تعالی فرمود: و به این بنده سعید خود غل‌ها را از بندگان باز می‌کنم و بار را از ایشان برمی‌دارم و به وجود او زمین خود را از مهربانی و رأفت و عدل پر می‌نمایم، چنان‌چه پیش از او از قسوت و جور پر شده باشد.

نیز در آن خبر شریف است که آن جماعت به صلوات ابراهیم علیه السّلام مراجعه کردند، در آن‌جا مذکور بود که خداوند به آن حضرت، تابوت آدم علیه السّلام را به میراث داد و آن تابوت هرعلمی را که خداوند به آن، بر جمیع ملایکه تفضّل فرموده بود، متضمّن بود.

پس ابراهیم در آن تابوت نظر نمود، در آن، خانه‌هایی به عدد صاحبان عزم از پیغمبران و رسولان و اوصیای بعد از ایشان دید و نظر نمود، پس خانه محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را آخر انبیا دید و از راست او علی بن ابی طالب علیه السّلام را که دامان او را گرفته، سپس شکل عظیمی دید که نورش می‌درخشید و در آن بود که این صنو او و وصیّ او می‌باشد که به نصر مؤیّد است.

ابراهیم عرض کرد: الهی و سیّدی! این خلق شریف کیست؟

خداوند به او وحی کرد: این بنده و برگزیده من، فاتح خاتم و این، وصیّ و وارث او است.

گفت: ای پروردگار من! فاتح خاتم کیست؟

فرمود: این محمد، برگزیده و اوّل مخلوق و حجّت بزرگ من در آفریدگان است، پیغمبرش کردم و او را برگزیدم؛ آن‌گاه که آدم، میان گل و جسد بود تا این‌که می‌فرماید: و ابراهیم نظر نمود، دوازده بزرگ را دید که از غایت نیکویی شکل،

نزدیک بود نور از آن‌ها درخشان شود.

آن‌گاه از پروردگار عزّ و جلّ سؤال کرد و گفت: پروردگارا! مرا به نام‌های این صورت‌ها خبر ده که به صورت محمد و وصیّ او- صلوات اللّه علیهما- مقرون است، پس خداوند به سوی او وحی فرستاد: این کنیز من و باقی‌مانده پیغمبر من، فاطمه صدّیقه زاهره است و او را به همراه خلیلش برای پیغمبر خود عصبه قرار دادم.

این دو حسنان‌اند، این فلان است و این، فلان. این کلمه من است که به وسیله او رحمت را در بلاد خود منتشر می‌کنم و به واسطه او دین خود و بندگان خود را بعد از یأس و ناامیدی ایشان بیرون می‌آورم که به فریاد ایشان برسم ...، الخ.

در این مقام مضمون این خبر شریف کافی است که ابن طاوس آن را از اصل کتاب عمل ذی الحجّه حسن بن اسماعیل بن اشناس برداشته که او از معروفین قدما، معروف به ابن اشناس و صاحب یکی از نسخ صحیفه کامله است که در ترتیب و مقدار و کلمات با نسخه متداول، بسیار مغایرت دارد و محلّ اختلاف آن در محلّش مذکور است.

از آن‌چه ذکر گردید، وجه لقب معلوم می‌شود.

[موتور] 10 مسکة

اشاره

از دیگر اسامی آن بزرگوار، موتور است، چنان‌چه در چند خبر شریف به این لقب، مذکور شده. موتور به والد، آن است که پدرش کشته شده و خونخواهی او نشده است.

مجلسی رحمه اللّه فرموده: مراد به والد، یا حضرت عسکری علیه السّلام یا امام حسین علیه السّلام یا جنس والد است که همه ائمّه علیهم السّلام را شامل باشد.⁽¹⁾

در خبری، موتور بابیه دارد که آن هم، مثل سابق است و چون خون امامان گذشته طلب نشد، و ارث امامت به او رسید و آن حقّ، به آن حضرت منتقل شد؛ لذا خون

جمیع را طلب خواهد کرد، بلکه چون وارث جمیع انبیا و مرسلین و اوصیای راشدین است، خون همه را که شهید شدند، طلب خواهد کرد.

چنان‌چه در دعای ندبه صریحا مذکور است و به ملاحظه‌ای تمام آن‌ها به منزله والد برای آن جناب‌اند که از همه ارث برده، پس موتور به تمام آن سلسله علّیه الهیّه است.

در غیبت نعمانی‌⁽¹⁾از جناب صادق علیه السّلام در حدیثی مروی است که به ابی بصیر فرمود: ای ابا محمد! به درستی که قائم علیه السّلام، موتور خشمناک خروج می‌کند و بر بدن او، پیراهن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است که روز احد بر بدن آن جناب بود؛ یعنی آن پیراهن خون آلود؛ چنان‌چه در وارث بیاید.

[مأمول]

دیگر از اسمای شریف آن بزرگوار، مأمول است، چون مؤمّل؛ یعنی کسی که آرزو و امید او را دارند، چنان‌چه در غیبت نعمانی‌⁽²⁾از جناب صادق علیه السّلام مروی است که بعد از ذکر جمله‌ای از علامات، فرمود: آن‌گاه قائم مأمول و امام مجهول برمی‌خیزد ...، الخ و در غیبت فضل، فرمود: سلطان مأمول.

در زیارت مأثوره آن جناب است: السّلام علیک ایّها الأمام المأمول.

در مصباح شیخ طوسی‌⁽³⁾و غیره‌⁽⁴⁾از عاصم بن حمید مروی است که حضرت صادق علیه السّلام عملی را برای حاجت ذکر نمود که آن، روزه گرفتن روز چهارشنبه و پنج‌شنبه و جمعه، غسل، پوشیدن لباس نظیف، رفتن بر بام خانه و دو رکعت نماز گزاردن و خواندن دعایی است که یکی از فقرات آن این است: به‌واسطه تو به بقیّه باقی

متقرّب می‌شوم و به مقیم بین اولیای خود که او را برای نفس خود پسندیدی و طیّب، طاهر، فاضل، خیّر، نور زمین و عماد او، رجای این امّت و سید ایشان، آمر به معروف و ناهی از منکر، ناصح امین که مؤدّی از پیغمبران و خاتم اوصیای نجبای طاهرین- صلوات اللّه علیهم اجمعین- است.

[مضطرّ]

از جمله اسامی آن بزرگوار عالی‌مقدار، مضطرّ است، چنان‌که در نجم ثاقب از تفسیر علی بن ابراهیم‌⁽¹⁾از جناب صادق علیه السّلام نقل کرده که در آیه شریفه: أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾فرمود: در حقّ قائم علیه السّلام نازل شده، و اللّه مضطرّ اوست.

هرگاه دو رکعت نماز در مقام بخواند؛ یعنی مقام ابراهیم علیه السّلام و خدا را بخواند، او را اجابت و سوء را برطرف می‌کند و او را خلیفه زمین می‌گرداند.

در تأویل الآیات‌⁽³⁾شیخ شرف الدّین از جناب باقر علیه السّلام مروی است که فرمود: آیه مذکور در حقّ قائم علیه السّلام نازل شده؛ چون خروج کند، عمّامه بر سر نهد، در مقام، نماز کند و به سوی پروردگار خود تضرّع نماید، هرگز رایتی از او برنگردد؛ یعنی به هرجا فرستد، فتح کند.

نیز از جناب صادق علیه السّلام روایت کرده که فرمود: به درستی که قائم علیه السّلام چون خروج کند، داخل مسجد الحرام شود، رو به کعبه و پشت به مقام ابراهیم علیه السّلام نماید، سپس دو رکعت نماز بجای آورد، برخیزد و بگوید: ای مردم! من سزاوارترین مردم به ابراهیم و به اسماعیل و به محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هستم.

آن‌گاه دست‌های خود را به آسمان بلند کند، دعا نماید و تضرّع کند تا این‌که به رو

درافتد و این است قول خدای تعالی: أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ ...، الخ.

[مقتصر]

از جمله اسامی آن امام والا مقام، مقتصر است، چنان‌که در مناقب قدیمه آن را از القاب شمرده.

شاید مراد این باشد که جمیع انبیا و اوصیای گذشته، در ایّام ریاست و عزلت به معاشرت و مؤانست و مصاحبت، بلکه مواصلت و مناکحت با منافقین و فاسقین مبتلا بودند و به جهت حفظ و بقای دین و عصابه مؤمنین به مدارات و مؤالفت با آن‌ها مأمور بودند.

و لکن حضرت مهدی،- صلوات اللّه علیه- از انصار و اعوان و مصاحب، به مؤمنین مخلص و عباد صالح اقتصار خواهد فرمود که خدای تعالی از ایشان مدح فرموده و خبر داده: عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ⁽¹⁾، چنان‌چه عیّاشی‌⁽²⁾روایت کرده و به قول خود: أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ‌⁽³⁾، چنان‌چه علی بن ابراهیم روایت کرده است.

بالمرّة رشته الفت و مجالست و مؤانست با کفّار و منافقین گسسته خواهد شد، صالح و طالح و طیّب و خبیث از یکدیگر جدا شوند و هرگز به احدی از ایشان، متعیّن نشود، چنان‌چه بسیار می‌شد که جدّ اکرمش به اعانت منافقین، با مشرکین جهاد می‌کرد.

احتمال می‌رود کلمه مذکور، منتصر، یعنی داد گیرنده باشد و از آیه شریفه: وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ ما عَلَیْهِمْ مِنْ سَبِیلٍ‌⁽⁴⁾اخذ شده باشد، چنان‌چه در

تفسیر قمی‌⁽¹⁾از جناب باقر علیه السّلام مروی است که فرمود: یعنی قائم علیه السّلام و اصحاب او چون خروج کرد، از بنی امیّه و کذّابین و ناصبیان داد گیرد.

[ناقور] 11 مسکة

اشاره

یکی از اسامی شریف آن حضرت، ناقور؛ یعنی صور است، مانند شاخ و مثل آن، که در آن می‌دمند.

در غیبت نعمانی‌⁽²⁾از جناب صادق علیه السّلام مروی است که در آیه شریفه: فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ⁽³⁾، فرمود: هرگاه در صور دمیده شد، امامی مستقرّ برای ماست و هرگاه خدای عزّ و جلّ اراده فرمود؛ اظهار امر خود را در دلش بیفکند، پس ظاهر شود و به امر خدای عزّ و جلّ خروج کند.

در تفسیر سیّاری از آن جناب مروی است که در آیه مذکور فرمود: در گوش قائم علیه السّلام دمیده می‌شود و او را در خروج اذن می‌دهد.⁽⁴⁾

در اثبات الوصیّه‌⁽⁵⁾مسعودی از مفضّل بن عمر مروی است که گفت: از حضرت صادق علیه السّلام درباره تفسیر جابر سؤال نمودم، فرمود: به آن، سفله را خبر مده که آن را افشا خواهند نمود.

آیا در کتاب خدای عزّ و جلّ: فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ نخواندی؟ به درستی که از ما امامی پنهان خواهد بود، هرگاه خداوند عزّ و جلّ، اراده فرمود؛ اظهار امر خود را در قلبش می‌افکند، پس ظاهر می‌شود تا این‌که به امر خداوند جلّ ثناوه برمی‌خیزد.

[ناطق]

از جمله اسامی آن جان جهان و امام عالمیان، ناطق است، چنان‌چه در مناقب قدیمه و هدایه‌⁽¹⁾آن را از القاب شمرده‌اند.

در مقتضب الاثر⁽²⁾در خبری طولانی مروی است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اسامی ائمّه علیهم السّلام را برای سلمان ذکر نمود تا این‌که فرمود: پس حسن بن علی، صامت امین عسکری و پسر او حجّة اللّه بن الحسن المهدی النّاطق القائم بامر اللّه.

به روایت ابن قولویه‌⁽³⁾در زیارت عاشوراست: و أن یرزقنی ثارکم مع امام مهدیّ ناطق لکم.

به روایت شیخ طوسی:⁽⁴⁾«مع امام مهدی ظاهر ناطق منکم». ناطق بودن آن حضرت ظاهر است، چه آبای طاهرینش از علوم و اسرار و معارف و حکم، مهر خموشی بر لب زده بودند، به جهت نبودن حمله، جز اندکی نفرمودند، بلکه بسیاری از احکام به جهت خوف اعدا در پرده خفا ماند.

محمد بن طلحه شافعی گفته: حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام رابطین می‌گفتند؛ یعنی مبطن و مخفی‌کننده علوم و اسرار، که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به جهت نداشتن محلّ قابل و خوف و نبودن مجال به او آموخته بود و نیز همه این گنج‌های الهیّه ذخیره شده که از لسان مبارک آن حضرت به مردم رسد.

در دعای ماه مبارک است که خدایا! دین و سنّت پیغمبر خود را ظاهر کن تا آن‌که از بیم احدی از خلق، چیزی از حق را مخفی نکنند.

[نهار]

از دیگر اسامی آن نور بی‌فتور امامت، نهار است، چنان‌که شیخ فرات بن ابراهیم در تفسیر⁽¹⁾خود از جناب باقر علیه السّلام روایت کرده که فرمود: حارث اعور به حسین علیه السّلام عرض کرد: یا بن رسول اللّه! فدایت شوم، مرا از قول خداوند در کتاب خود: وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها⁽²⁾خبر ده، فرمود: وای بر تو ای حارث! این محمد، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است.

گفتم: فدایت شوم و قول خداوند: وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها⁽³⁾، فرمود: این، امیر المؤمنین علی بن ابی طالب است که در پی محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمده.

گفتم: قول خداوند: وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها⁽⁴⁾، گفت: این قائم از آل محمد علیهم السّلام است که زمین را از عدل و داد پر کند.

در تفسیر علی بن ابراهیم‌⁽⁵⁾از جناب باقر علیه السّلام مروی است که در آیه شریفه:

وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشاها⁽⁶⁾فرمود: شب در این‌جا، دوّمی است که امیر المؤمنین علیه السّلام را در دولت خود فروپوشانید که برای او بر آن جناب جاری شد و به امیر المؤمنین علیه السّلام امر فرمود در دولت ایشان صبر کند تا آن دولت منقضی شود.

وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی‌⁽⁷⁾فرمود: نهار، قائم از ما اهل بیت است که هرگاه برخاست، بر دولت باطل غلبه کند، در قرآن، مثل‌ها زده شده و به آن‌ها مخاطبه نموده؛ یعنی خدای تعالی به پیغمبر خود و به ما اهل بیت، پس غیر از ما آن را نمی‌داند.

[نور آل محمّد]

از جمله اسامی آن بزرگوار، نور آل محمد علیهم السّلام است، چنان‌چه در خبری است که بیاید. از جناب صادق علیه السّلام است که آن را از اسامی آن جناب شمرده که در قرآن مذکور است و در چند خبر که بعضی گذشت و بعضی خواهد آمد، در آیه شریفه: وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ‌⁽¹⁾مذکور است؛ یعنی به ولایت قائم علیه السّلام و به ظهور آن جناب و در آیه شریفه:

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها⁽²⁾که مراد، روشن شدن زمین به نور آن جناب است.

در یکی از زیارات جامعه در اوصاف آن حضرت است: نور الأنوار الّذی تشرق به الأرض عمّا قلیل.

در غایة المرام‌⁽³⁾و غیره از جابر بن عبد اللّه انصاری مروی است که گفت: داخل مسجد کوفه شدم در حالی‌که امیر المؤمنین علیه السّلام با انگشتان مبارک می‌نوشت و تبسّم می‌فرمود.

گفتم: یا امیر المؤمنین! چه تو را به خنده آورد؟

فرمود: عجب دارم از آن‌که این آیه را می‌خواند ولی آن را به حقّ معرفت نمی‌شناسد.

گفتم: یا امیر المؤمنین کدام آیه است؟!

فرمود: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ...، تا آخر.

مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ، مشکات محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است، فِیها مِصْباحٌ، مصباح در زجاجه منم، الزُّجاجَةُ، حسن و حسین علیهما السّلام، کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ، علی بن الحسین و یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ، محمد بن علی است.

زَیْتُونَةٍ، جعفر بن محمد، لا شَرْقِیَّةٍ، موسی بن جعفر، وَ لا غَرْبِیَّةٍ علی بن موسی الرضا، یَکادُ زَیْتُها یُضِی‌ءُ، محمد بن علی، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ علی بن

محمد و نُورٌ عَلی نُورٍ، حسن بن علی است.

یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ مهدی قائم است علیه السّلام.

در جمله اخبار معراج مذکور است: نور آن جناب در عالم اظلّه، میان انوار و اشباح ائمّه علیهم السّلام مانند ستاره درخشان در میان سایر کواکب و در خبری چون ستاره صبح برای اهل دنیا بود.

[وارث] 12 مسکة

بدان یکی از اسامی آن بزرگوار، وارث است، چنان‌که در مناقب قدیمه و هدایه‌⁽¹⁾آن را از القاب شمرده‌اند و در خطبه غدیریّه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیاید که فرمود: «ألا انّه وارث کلّ علم و المحیط به».

هویداست که آن جناب، وارث علوم و کمالات، مقامات و آیات بیّنات جمیع انبیا و اوصیا و آبای طاهرین خود علیهم السّلام می‌باشد.

در حدیث طولانی مفضّل است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود: چون لشکر حسنی وارد کوفه شود، حسنی از لشکر خود جدا شود، حضرت مهدی- صلوات اللّه علیه- نیز از لشکر خود جدا شود. سپس میان دو لشکر بایستند، حسنی به حضرت گوید:

اگر تو مهدی آل محمدی، پس عصای جدّ تو، رسول خدا کجاست و انگشتر او، برد او، زره او که آن را فاضل می‌گفتند، عمّامه او که سحاب و اسبش که مربوع نام داشت، ناقه غضبای او، استر دلدل او، حمار او که یعفور می‌گفتند، براق، شترسواری او و قرآنی که امیر المؤمنین علیه السّلام آن را بدون تغییر و تأویل جمع کرد؟

حضرت جوال یا چیزی مانند آن، که سفط می‌گویند، حاضر نماید و آن‌چه او خواسته، در آن است.

مفضّل گفت: ای آقای من! همه آن‌ها در سفط است؟

فرمود: و اللّه بلی! و ترکه جمیع پیمبران، حتی عصای آدم، آلت نجّاری نوح، ترکه هود و صالح، مجموعه ابراهیم، صاع یوسف، مکیال شعیب و آینه او، عصای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و انگشتر سلیمان و تاج او، رحل عیسی و میراث جمیع پیغمبران و مرسلین در آن سفط است.⁽¹⁾

شیخ ابو الفتوح رازی در تفسیر خود روایت کرده که از صادقین علیهما السّلام رسیده: تابوت و عصای موسی در دریای طبرستان است که در عهد حضرت صاحب الزمان علیه السّلام از آن‌جا برآرند.⁽²⁾

در غیبت نعمانی‌⁽³⁾از جناب صادق علیه السّلام مروی است که فرمود: عصای موسی از شاخه درخت آس بود که در بهشت کاشته شده بود و جبرییل علیه السّلام آن را برای حضرت آورد؛ هنگامی که به سمت مدین متوجّه شد. هم‌چنین تابوت آدم در دریاچه طبریّه است، کهنه و متغیّر نمی‌شود تا این‌که قائم علیه السّلام، چون خروج نماید، آن‌ها را بیرون آورد.

در چند خبر رسیده که، کتب اصلیّه سماویّه در غاری در انطاکیه است و آن حضرت، آن‌ها را بیرون خواهد آورد.

در غیبت فضل بن شاذان از جناب باقر علیه السّلام مروی است که فرمود: اوّل چیزی که قائم به آن ابتدا می‌فرماید، این است که به انطاکیه می‌فرستد و از آن‌جا تورات را از غاری بیرون می‌آورد که در آن عصای موسی و خاتم سلیمان است.⁽⁴⁾

در غیبت نعمانی‌⁽⁵⁾از حضرت صادق علیه السّلام مروی است که به یعقوب بن شعیب فرمود: آیا پیراهن قائم علیه السّلام را که در آن خروج می‌کند، به تو نشان دهم؟

گفتم: بلی!

پس کتاب دانی را طلبید، آن را باز کرد و پیراهن کرباسی از آن بیرون آورد و پهن کرد. در آستین چپ او خونی دید، فرمود: این پیراهن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است، آن روز که دندانش را شکستند بر بدن مبارکش بود و قائم علیه السّلام در او خروج می‌کند. آن خون را بوسیدم و بر روی خود گذاشتم.

آن‌گاه آن را پیچید و برداشت.

در آن‌جا⁽¹⁾و کافی،⁽²⁾مروی است که فرمود: صاحب این امر با میراث رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از مدینه به سوی مکّه بیرون می‌رود.

راوی پرسید: میراث رسول خدا چیست؟

فرمود: شمشیر رسول خدا، زره او، عمّامه آن جناب، عصای او، اسلحه و زین او.

از جمله اسامی آن حضرت، ید الباسطه است، چنان‌که در هدایه‌⁽³⁾آن را از القاب خاصّه شمرده؛ یعنی دست قدرت و نعمت خداوندی که به وسیله آن رحمت و رأفت و لطف خود را بر بندگان می‌گستراند، روزی را بر ایشان فراخ می‌فرماید و بلا را از ایشان دفع می‌نماید.

شیخ صدوق رحمه اللّه در امالی‌⁽⁴⁾از عبد اللّه بن عبّاس روایت کرده که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: چون مرا به آسمان هفتم، از آن‌جا به سوی سدرة المنتهی و از سدره به سوی حجاب‌های نور بردند، پروردگار جلّ جلاله مرا ندا کرد: ای محمد! تو بنده منی و من پروردگار تو، پس برای من خضوع کن، مرا پرستش نما، بر من توکّل کن و به من اعتماد نما. به درستی که من به تو راضی شدم که بنده منی و من پروردگار تو، پس تو حبیب و رسول و نبیّ من باشی و به برادر تو علی علیه السّلام راضی شدم که خلیفه و باب باشد، پس او حجّت من بر بندگان و پیشوا برای خلق من است. به وسیله او، دوستان من از دشمنان

شناخته می‌شوند. به او حزب شیطان از حزب من جدا می‌شود، دین من به او برپا و حدود من، حفظ و احکام من نافذ می‌شود.

به تو و او و ائمّه از فرزندان او به بندگان و کنیزان خود رحم می‌کنم، به قائم از شما زمین خود را به تسبیح و تقدیس و تهلیل و تکبیر و تمجید خود، معمور و آباد می‌کنم و به او زمین را از دشمنان خود پاک می‌کنم.

به اولیای خود میراث می‌دهم، کلمه آنان‌که به من کافر شدند، به وسیله او پست و خوار می‌گردانم، کلمه خود را بلند و به او زنده می‌کنم و بندگان و بلاد خود را به علم خود حیات می‌دهم.

گنج‌ها و ذخیره‌ها و اسرار و ضمایر را به اراده خود برای او ظاهر می‌کنم و او را به ملایکه خود امداد می‌کنم که بر انفاذ امر من و اعلان دین من مؤیّد او شوند، این به حق ولیّ من و به راستی مهدی بندگان من است.

[وهوه‌ل] 13 مسکة

اشاره

بدان یکی از اسامی آن بزرگوار، (وهوه‌ل) است، چنان‌که شیخ احمد بن محمد بن عیّاش در جزء ثانی مقتضب الاثر⁽¹⁾به اسناد خود از حاجب بن سلیمان بن صورح السدوی روایت کرده که گفت: عمران بن خاقان را در بیت المقدّس، ملاقات کردم که به دست منصور، مسلمان شده بود، او به بیان و علمی که داشت، با یهود محاجّه کرده بود و به جهت آن‌چه از علامات رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و خلفای بعد از او در تورات بود، نمی‌توانستند منکر او شوند.

روزی به من گفت: ای ابا موزج! ما در تورات سیزده اسم می‌یابیم که یکی از آن‌ها محمد است و دوازده نفر از اهل بیت او که آن‌ها اوصیا و خلفای اویند و در تورات مذکورند.

در پیشوایان بعد از آن حضرت کسی از تیم و عدی و بنی امیّه نیست و من گمان می‌کنم، آن‌چه این شیعه می‌گویند، حق باشد.

گفتم: مرا به آن خبر ده!

گفت: به من عهد و میثاق خداوندی بده که شیعه را به چیزی از آن خبر نکنی که با آن بر من غلبه کنند.

گفتم: چرا از این خوف داری و این قوم بنی عبّاس از بنی هاشم‌اند. گفت: نام‌های ایشان، نام‌های این‌ها نیست، بلکه آن‌ها از فرزندان اوّل ایشان، محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و از باقی مائده او در زمین؛ یعنی صدّیقه طاهره علیها السّلام بعد از او هستند.

پس آن‌چه از پیمان‌ها خواست به او دادم و گفت: اگر پیش از تو مردم، پس از من از آن‌ها، خبر ده و گرنه بر تو نیست که احدی را به آن‌ها خبر دهی.

گفت: آن‌ها را در تورات شموعل، شماعیسحوا، وهی‌هر، حی‌ابثوا، بمامدتیم، عوشود، بسنم، بولید، و بشیر العوی، فوم‌لوم، کودود، عان‌لاندبود وهوه‌ل می‌یابیم.

نسخه چنین بود و صحّت و سقم آن بر عهده من نیست.

مخفی نماند که مراد از تورات، گاهی همان کتاب آسمانی منزل بر جناب موسی علیه السّلام است که مشتمل بر پنج سفر است و گاهی بر تمام کتب آسمانی اطلاق می‌شود که از عهد آن حضرت تا قبل از جناب عیسی بر پیغمبرانی که در آن زمان‌ها بودند، نازل شده، آن‌ها را عهد عتیق نیز می‌گویند.

[یعسوب الدین]

ایضا در نجم ثاقب است که یکی از اسمای آن بزرگوار، یعسوب الدّین است، چنان‌که در غیبت شیخ طوسی‌⁽¹⁾از جناب صادق علیه السّلام مروی است که امیر المؤمنین علیه السّلام می‌فرمود: مردم پیوسته در نقصان‌اند تا آن‌که اللّه گفته نمی‌شود؛ یعنی نام خدای تعالی برده نمی‌شود. هرگاه چنین شد، یعسوب دین با اتباعش ثابت می‌ماند. پس

خداوند، گروهی را از اطراف زمین مبعوث می‌فرماید که مانند ابرهای تنک پاییز می‌آیند.

به خداوند قسم که اسم‌ها و قبیله‌های ایشان و اسم امیر ایشان را می‌شناسم، خداوند، ایشان را به نحوی برمی‌دارد که می‌خواهد از قبیله‌ای یک مرد و دو مرد، شمرد تا به نه رسید. پس، سی صد و سیزده مرد به عدد اهل بدر از آفاق جمع می‌شوند و این قول خداوند عزّ و جلّ است: أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّهُ جَمِیعاً إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ⁽¹⁾، هرجا که باشید، خداوند تبارک و تعالی همه شما را می‌آورد؛ به درستی که خداوند جلّ جلاله بر هرچیزی توانا است، حتی آن‌که مرد دست‌ها را گرد زانو حلقه کرده، در یکدیگر مشبّک می‌کند، پس نمی‌گشاید آن را تا آن‌که خداوند عزّ و جلّ او را به آن‌جا می‌رساند. جزء اوّل این خبر را سید رضی در کتاب شریف نهج البلاغه‌⁽²⁾نقل کرده و متن آن این است: «فاذا کان ذلک ضرب یعسوب الدّین بذنبه فیجتمعون الیه کما یجتمع قزع الخریف». سیّد رحمه اللّه فرموده: یعسوب دین، سید عظیم، مالک امور مردم در آن روز است و قزع، پاره‌های ابری است که در آن آب نیست.

جزری در نهایه و زمخشری و دیگران این فقره را که کنایه از ظهور حضرت مهدی- صلوات اللّه علیه- است، نقل کرده، شرح نمودند. یعسوب در اصل، امیر مگس عسل است و ذنب، کنایه از انصار آن حضرت است، آن‌چه ترجمه شد، مطابق تفسیر زمخشری است.

فأره سوّم در بیان اسمایی که در کتاب مذکور، بدون وجه مناسبت و تسمیه ذکر شده و در آن چند مسکة می‌باشد.

[اوقیدمو، ایزدشناس و ...] 1 مسکة

بدان یکی از اسمای آن سرور، اوقیدمواست، چنان‌که فاضل المعی میرزا محمد نیشابوری در کتاب ذخیرة الالباب، معروف به دوائر العلوم ذکر کرده، اسم آن جناب در تورات به لغت ترکوم، اوقیدمو است.⁽¹⁾

دیگر ایزدشناس و ایزدنشان که در کتاب مذکور، مسطور است این دو، نام آن جناب نزد مجوس است.

شیخ بهایی رحمه اللّه در کشکول فرموده: فارسیان، آن جناب را ایزدشناس و ایزدنشان گویند.⁽²⁾

دیگر از اسامی آن حضرت، ایستاده است، نیز در آن‌جا ذکر کرده این، نام آن جناب در کتاب شامکونی است.

از جمله اسامی آن حضرت، ابو عبد اللّه است، چنان‌که گنجی شافعی در کتاب بیان در احوال صاحب الزمان علیه السّلام‌⁽³⁾از حذیفه از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت کرده که فرمود:

اگر از دنیا مگر یک روز نماند، هر آینه خداوند مردی را برمی‌انگیزاند که اسم او، اسم

من است، خلق او، خلق من و کنیه او، ابو عبد اللّه است. بیاید که آن جناب مکنّی به کنیّه جمیع اجداد طاهرین خود است.

دیگر از اسامی آن حضرت، ابو جعفر و ابو محمد و ابو ابراهیم است که حضینی در هدایه‌⁽¹⁾گفته: کنیه آن جناب، ابو القاسم و ابو جعفر است.

روایت شده برای آن جناب، کنیه یازده امام از پدران و عمّ آن حضرت، امام حسن مجتبی علیه السّلام است و در یکی از مناقب قدیمه که اوّل آن چنین است: احمد بن محمد بن سمط، سنه سی صد و سی و پنج در واسط به ما خبر داد، گفت: این کتاب را بر ابی الحسن علی بن ابراهیم انباری در واسط، در ماه ربیع الآخر قرائت کردم. گفت: ابو العلا احمد بن یوسف بن مؤیّد انباری در سال سی صد و بیست و شش به من خبر داد ...، الخ. نیز مشتمل بر اجمالی از احوال همه ائمّه علیهم السّلام است و تاکنون مؤلّف آن معلوم نشده؛ در آن‌جا این روایت را نقل کرده و القاب بسیاری برای آن جناب ذکر نموده و ما از آن به مناقب قدیمه تعبیر می‌کنیم، بنابراین خبر؛ یکی از اسمای آن حضرت، ابو الحسین است.

دیگر از اسامی آن جناب، ابو بکر و یکی از کنیه‌های جناب رضا علیه السّلام است، چنان‌چه ابو الفرج اصفهانی در مقاتل الطالبین‌⁽²⁾و غیر او ذکر کردند.

دیگر از اسامی آن حضرت، احسان است؛

دیگر، اذن سامعه؛

دیگر، بلد الأمین است؛ یعنی قلعه محکم خداوند که کسی به آن تسلّطی ندارد.

فاضل متتبّع میرزا محمد رضای مدرّس در جنّات الخلود آن را از القاب آن جناب شمرده است.

دیگر از اسمای آن حضرت، بهرام؛

دیگر، بنده یزدان است. این دو اسم آن حضرت در کتاب ایستاع است،⁽¹⁾چنان‌چه در ذخیرة الالباب ذکر نموده.

دیگر از اسمای آن جناب، پرویز با باء پهلویّه است، چنان‌که در کتاب برزین از رفرس مذکور است.⁽²⁾

دیگر از اسمای آن بزرگوار، برهان اللّه است که در کتاب انکلیون آن را ذکر نموده.⁽³⁾

دیگر از اسمای آن حضرت، تالی است که یوسف بن قز علی سبط ابن جوزی آن را در مناقب از القاب آن جناب شمرده.

یکی از اسامی آن بزرگوار، جنب است، چنان‌که در هدایه‌⁽⁴⁾آن را از القاب شمرده و در اخبار متواتره و در تفسیر آیه شریفه: یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ،⁽⁵⁾رسیده که امام علیه السّلام، جنب اللّه است.⁽⁶⁾

دیگر از اسامی آن جناب، حجاب است که در هدایه‌⁽⁷⁾آن را از القاب شمرده و در زیارت آن جناب است: السّلام علی حجاب اللّه الأزلیّ القدیم.

دیگر از اسمای آن حضرت، حامد و دیگر، حمد است که هردو را در آن کتاب از القاب شمرده است.

دیگر از اسمای آن جناب، حاشر در صحف ابراهیم است، چنان‌که در تذکرة الائمّه علیهم السّلام مذکور است.

دیگر از اسمای آن جناب، خاتم الاوصیا و از القاب شایعه است که آن حضرت،

خود را به همین لقب شناساند، چنان‌چه جمله‌ای از محدّثین از ابی نصر طریف، خادم حضرت عسکری علیه السّلام روایت کردند که گفت: بر حضرت صاحب الزّمان- صلوات اللّه علیه- داخل شدم، به من فرمود: ای طریف! سندل سرخ برای من بیاور. آن را برای حضرت آوردم.

فرمود: مرا می‌شناسی؟

گفتم: آری.

فرمود: من کیستم؟

گفتم: تو مولای من و پسر مولای منی.

فرمود: این را از تو سؤال نکردم.

گفتم: فدایت شوم، پس برای من بیان کن، آن‌چه از آن سؤال کردی.

فرمود: منم خاتم الاوصیا، خداوند به سبب من، بلا را از اهل و شیعیان من رفع می‌کند که دین خدا را برپا می‌دارند.⁽¹⁾

[خاتمة الائمه، خجسته و ...] 2 مسکة

از جمله اسامی آن بزرگوار، خاتمة الائمّه علیهم السّلام است، چنان‌چه در جنّات الخلود آن را از القاب آن جناب شمرده.⁽²⁾

از دیگر اسمای آن حضرت، خجسته است، چنان‌که در ذخیره گفته این نام آن جناب، در کتاب کندرال فرنگیان است.⁽³⁾

از دیگر اسمای آن جناب، خسرو است که در ذخیره و تذکره مذکور است که این،

نام آن حضرت، در کتاب جاویدان خرد مجوس است.⁽¹⁾

یکی از اسمای آن حضرت، خازن است، چنان‌که در هدایه‌⁽²⁾آن را از القاب شمرده است.

از دیگر اسمای آن حضرت، خنّاس می‌باشد و آن ستاره‌های سیّاره است که برای ایشان رجوع است و گاهی از سیر مراجعت می‌کنند؛ مثل زحل و مشتری و مرّیخ و زهره و عطارد و برای آفتاب و ماه رجعت نیست.

حسین بن حمدان از جناب باقر علیه السّلام روایت کرده که در آیه مبارکه: فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ‌⁽³⁾فرمود: او امامی است که در سنه دویست و شصت غایب می‌شود.⁽⁴⁾

در کمال الدّین‌⁽⁵⁾و غیبت شیخ نعمانی‌⁽⁶⁾از امّ هانی مروی است؛ گفت: حضرت امام محمد باقر علیه السّلام را ملاقات کردم و از آن جناب، از آیه: فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ سؤال کردم.

فرمود: آن امامی است که در زمان خود پنهان می‌شود ...، الخ.

از دیگر اسامی آن حضرت، خلیفة الاتقیا است، چنان‌چه در خبر مشارق الانوار⁽⁷⁾آن را نیز از القاب شمرده است.

از دیگر اسامی آن بزرگوار، رجل و از القاب اوقات تقیّه ایشان است که شیعیان، آن حضرت را به این اسم می‌خواندند، چنان‌چه موردی از آن در لقب آن جناب ذکر شد.

دیگر راهنماست، چنان‌چه در ذخیره و تذکره‌⁽⁸⁾مذکور است که این اسم آن

جناب در کتاب باتنکل می‌باشد که صاحب آن از عظمای کفره است و از آن کتاب، کلماتی در بشارت به وجود و ظهور آن حضرت نقل کردند که ما را حاجتی به نقل آن نیست.

از جمله اسامی آن بزرگوار، زند افریس است که در ذخیرة الالباب گفته این اسم آن جناب در کتاب ماریاقین است.⁽¹⁾

عبارت ذخیره این است: «و فی کتاب ماریاقین زند افریس». پس احتمال می‌رود اصل اسم، همان افریس باشد و مراد از زند، همان کتاب منسوب به زردشت یا صحف حضرت ابراهیم علیه السّلام یا فصلی از آن باشد. و اللّه العالم.

از دیگر اسامی آن جناب، ربّ الأرض است، چنان‌چه در تفسیر آیه شریفه وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ‌⁽²⁾رسیده و اخبار آن گذشت.

از اسامی دیگر آن بزرگوار، سروش ایزد است که در آن کتاب و تذکره‌⁽³⁾مذکور است که این، اسم آن جناب، در کتاب زمزم زردشت است، از دیگر اسامی آن حضرت، السّلطان المأمول است، چنان‌چه در القاب آن حضرت گذشت.

از جمله اسامی آن بزرگوار، سدرة المنتهی است، چنان‌که در هدایه،⁽⁴⁾آن را از القاب شمرده است.

یکی از اسامی آن جناب، سناء و دیگر، سبیل است که هردو را در آن کتاب از القاب شمرده است.⁽⁵⁾

از دیگر اسامی آن حضرت، شماطیل است، چنان‌چه در ذخیره گفته این اسم آن جناب در کتاب ارماطش است.

از جمله اسامی آن حضرت، صاحب است که از القاب معروفه آن جناب می‌باشد

و علمای رجال به آن تصریح کردند.

در ذخیره گفته این، نام آن جناب در صحف ابراهیم علیه السّلام است.⁽¹⁾

دیگر، صاحب الغیبه‌⁽²⁾و از دیگر اسامی آن جناب، صاحب الرجعه است، چنان‌که در هدایه‌⁽³⁾آن را از القاب شمرده است.

از دیگر اسامی آن جناب، صاحب الدار است که علمای رجال تصریح کردند از القاب خاصّه آن حضرت می‌باشد و در بعضی روایات است که فرمود: «أنا صاحب الدّار.»⁽⁴⁾

از دیگر اسامی آن جناب، صاحب العصر است که این لقب نیز در شهرت و معروفیّت مثل صاحب الزّمان است علیه السّلام.

از دیگر اسامی آن بزرگوار، صاحب الکرّة البیضاء است که در هدایه‌⁽⁵⁾آن را از القاب شمرده است.

و از دیگر اسامی آن بزرگوار، صاحب الدولة الزهراء است که آن را در آن کتاب در عداد القاب درج نموده.⁽⁶⁾

از جمله اسامی، صالح است که آن را صاحب تاریخ عالم‌آرا و عالم جلیل مقدّس اردبیلی در حدیقة الشیعه‌⁽⁷⁾از القاب آن جناب شمردند.

دیگر، صاحب الامر است، چنان‌چه در ذخیره و غیره‌⁽⁸⁾آن را از القاب شمرده و آن، از القاب شایعه متداوله است و دیگر، صمصام الاکبر است، چنان‌که در ذخیره

گفته این نام آن جناب در کتاب کندرال است.⁽¹⁾

از دیگر اسامی، صدق است که در مناقب قدیمه و هدایه‌⁽²⁾آن را از القاب خاصّه محسوب داشتند.

از دیگر اسامی، ضیاء است، چنان‌که در آن کتاب‌⁽³⁾و در مناقب قدیمه است.

و دیگر، صراط که در هدایه‌⁽⁴⁾آن را از القاب شمرده و در کتاب و سنّت، اطلاق آن بر هرامام بسیار شده و شاهدی برای اختصاص، به نظر نرسیده، از اسامی دیگر آن بزرگوار، طرید است که مکرّر در اخبار به این لقب خوانده شده و معنی آن قریب به شرید است.

از جمله اسامی، عالم است که در ذخیره آن را ایضا از القاب آن حضرت شمرده، از دیگر اسامی آن بزرگوار عدل است، چنان‌چه در مناقب قدیمه و هدایه است‌⁽⁵⁾.

و دیگر، عاقبة الدار، چنان‌چه در هدایة⁽⁶⁾است.

و دیگر، غرّة عین که آن را نیز، آن‌جا ذکر کرده است.⁽⁷⁾

[عین، عصر، غایب و ...] 3 مسکة

از جمله اسامی آن بزرگوار، عین؛ یعنی عین اللّه است که نیز در آن‌جا می‌باشد، چنان‌چه در زیارت آن جناب است و اطلاق آن بر همه ائمّه علیهم السّلام شایع است، دیگر،

عصر است که در ذخیره، آن را از اسمای آن جناب شمرده که در قرآن مذکور است.⁽¹⁾

و دیگر، غایب که ایضا از القاب شایع آن جناب در اخبار است.⁽²⁾

از دیگر اسامی آن جناب، غلام است که مکرّر در لسان روات و اصحاب به این لقب مذکور شده است.

از دیگر اسامی آن بزرگوار، غایة الطالبین.

و دیگر، غایة القصوی است که در هدایه‌⁽³⁾هر دو را از القاب شمرده است.

دیگر، غلیل که در ذخیرة الالباب از القاب آن حضرت شمرده است.

دیگر، غوث الفقرا، چنان‌چه در لقب بیست و هشتم گذشت.

و دیگر، فردوس الاکبر که در ذخیره و تذکره مذکور است که این، اسم آن جناب در کتاب قبرس رومیان است.⁽⁴⁾

دیگر، فیروز است که در ذخیره گفته این، اسم آن جناب نزد آمان به لغت ماچار است و در تذکره گفته در کتاب فرنگان ماچار الأمان.⁽⁵⁾

دیگر، فرخنده است، چنان‌که در ذخیره گفته این، اسم آن جناب در کتاب شعیای پیغمبر است‌⁽⁶⁾.

و یکی، فرج المؤمنین.

دیگر، الفرج الأعظم است که در هدایه، این دو را از القاب شمرده، دیگر، قابض است، چنان‌که در مناقب قدیمه و هدایه،⁽⁷⁾آن را از القاب آن جناب شمرده است.

از دیگر اسامی آن سرور، قیامت می‌باشد؛ چنان‌چه در هدایه است و در ساعة

مناسبت این لقب معلوم شد.

از دیگر اسامی، قسط است، چنان‌که در آن دو کتاب مذکور است،⁽¹⁾از دیگر اسامی آن جناب، قوّت است که در هدایه‌⁽²⁾آن را از القاب شمرده.

و دیگر اسامی آن بزرگوار، قاتل الکفره است که مستند آن در القاب آن جناب گذشت. از دیگر اسامی، قائم الزّمان است که در کمال الدّین‌⁽³⁾در حدیث شخص ازدی مروی است که در مسجد الحرام خدمت آن جناب رسید، حضرت، سنگی را برای او طلا کرد، در حقّ او دعا نمود و فرمود: مرا می‌شناسی؟

گفت: نه!

فرمود: منم مهدی، منم قائم الزّمان، منم آن‌که زمین را پر از عدل و داد کنم، چنان‌چه از جور پر شده باشد.

از جمله اسامی آن بزرگوار، قیّم الزمان است، چنان‌چه در خبر علوی مصری است، دیگر، قاطع است، چنان‌چه در ذخیره گفته این، اسم آن جناب در کتاب قنطره است،⁽⁴⁾از دیگر اسامی آن حضرت، کاشف الغطاء است که در هدایه‌⁽⁵⁾و مناقب، آن را از القاب آن سرور شمرده است.

دیگر، کمال می‌باشد، چنان‌که در کتاب اوّل است.⁽⁶⁾

دیگر، کلمة الحق است که در ذخیره گفته این، نام آن جناب در صحیفه است.⁽⁷⁾

دیگر، کیقباد دوّم؛ یعنی عادل بر حق است، چنان‌که در ذخیره و تذکره‌⁽⁸⁾گفته این،

نام آن جناب نزد مجوس و گبران عجم است.

دیگر، کوکما که در ذخیره مذکور است که این، نام آن جناب در کتاب بختا است،⁽¹⁾از دیگر اسامی، لوای اعظم است که در هدایه‌⁽²⁾آن را از القاب شمرد.

از دیگر اسامی آن بزرگوار، لندیطار است که در ذخیره و تذکره‌⁽³⁾مذکور است این، اسم آن جناب در کتاب هزارنامه است.

دیگر لسان الصّدق که اسم آن جناب در صحیفه است، چنان‌چه در ذخیره گفته.⁽⁴⁾

دیگر ماشع است که در ذخیره گفته این، اسم آن جناب در تورات عبریّه است و در تذکره‌⁽⁵⁾گفته؛ در توراتی که نزول او آسمانی است.

دیگر، مهمید الآخر که در آن دو کتاب است که این، اسم آن جناب در انجیل می‌باشد.⁽⁶⁾

و از دیگر اسامی آن سرور، مسیح الزمان است که در هردو مذکور است که این اسم آن حضرت در کتاب فرنگیان است.⁽⁷⁾

دیگر، میزان الحق است که در ذخیره گفته این، اسم آن جناب در کتاب آژی پیغمبر است.⁽⁸⁾

از دیگر اسامی، منیة الصّابرین است که در هدایه‌⁽⁹⁾آن را از القاب شمرده.

و از دیگر اسامی ایشان، عبد اللّه می‌باشد، چنان‌چه در اسم احمد است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: اسم مهدی علیه السّلام، احمد و عبد اللّه و مهدی است.

دیگر، مؤمّل است، چنان‌که شیخ کلینی و شیخ طوسی‌⁽¹⁾از حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام روایت کردند که فرمود: آن وقت که حجّت علیه السّلام، متولّد شد، ظلمه گمان کردند مرا می‌کشند تا این‌که این نسل را قطع کنند. پس قدرت خداوند را چگونه دیدند. او را مؤمّل نامید و ظاهر آن است که به فتح میم دوّم باشد؛ یعنی آن‌که خلایق، آرزوی او را دارند و در دعای ندبه به این مضمون اشاره شده؛ «بنفسی أنت من امنیته شایق یتمنّی من مؤمن و مؤمنة.»

از جمله اسامی آن بزرگوار، مخبر بما یعلن.

و دیگر، مجازی بالأعمال است که اوّلی را در مناقب قدیمه و هدایه‌⁽²⁾و دوّمی را در هدایه از القاب آن جناب شمرده‌اند.

از دیگر اسامی آن جناب، مدبّر است، چنان‌که در مناقب قدیمه آن را از القاب آن حضرت شمرده.

و از دیگر اسما، مأمور است.

دیگر، مقدّره می‌باشد، چنان‌چه در هدایه‌⁽³⁾است و آن به‌معنی توانایی است، چه کثرت بروز و ظهور عجایب قدرت‌های الهیّه از آن جناب، به حدّی رسیده که گویا عین قدرت شده؛ چنان‌چه اطلاق عدل و قسط که بر آن حضرت گذشت به همین ملاحظه است.

از اسمای دیگر ایشان، مفرّج اعظم است که در مناقب قدیمه و هدایه‌⁽⁴⁾آن را از القاب آن سرور شمرده‌اند. شیخ مسعودی در اثبات الوصیّه‌⁽⁵⁾و حضینی در کتاب خود

غیر از هدایه،⁽¹⁾از جناب رضا علیه السّلام روایت کردند؛ فرمود: هرگاه عالم شما از میانتان غایب شد، پس منتظر فرج اعظم باشید.

از دیگر اسامی آن بزرگوار، من لم یجعل اللّه له شبیها است که ایضا در مناقب قدیمه آن را از القاب آن جناب شمرده و در هدایه‌⁽²⁾سمیّا نقل کرده و به شبیها تفسیر نموده است. از فی الجمله تأمّلی معلوم می‌شود که احدی شبیه و نظیر آن جناب نبوده و به رتبه عزّت و جلالش نرسیده و نخواهد رسید. دیگر از اسامی، نور الاصفیاء و نور الاتقیاء است، چنان‌که گذشت و دیگر نجم است، چنان‌چه در ذخیره، آن را از اسامی آن جناب شمرده که در قرآن مذکور است.

[ناحیه مقدسه، واقید، وتر و ...] 4 مسکة

بدان یکی از اسامی آن جناب، ناحیه مقدّسه است که در جنّات الخلود گفته، گاهی آن حضرت را در ایّام تقیّه به این لقب می‌خواندند.

از جمله اسامی آن حضرت، واقیذ است که در کتاب مذکور، مسطور است که این لقب آن جناب در کتب سماویّه و به‌معنی غایب‌شونده مدّت مدید است، در تاریخ عالم‌آرا مذکور است که اسم ایشان در تورات، واقیذما نوشته شده.

از دیگر اسامی آن حضرت، وتر است که در مناقب قدیمه و هدایه،⁽³⁾آن را از القاب شمرده؛ یعنی تنها و طاق، فرد و متفرّد در کمال و فضایل که تحقّق آن در نوع بشر ممکن باشد؛

در خصایص و اکرامات مخصوص الهیّه که گذشت و خواهد آمد احدی از حجج، قبل از آن جناب به آن‌ها سرفراز نشده.

دیگر وجه است که در هدایه آن را از القاب شمرده و در زیارت آن جناب است:

«السّلام علی وجه اللّه المتلقّب بین أظهر عباده».

دیگر از اسامی آن سرور، ولیّ اللّه است که در اخبار مکرّر به این لقب مذکور شده، خصوصا در لسان روات. در ید باسطه بیاید که خداوند در شب معراج فرمود: او- یعنی قائم علیه السّلام- به راستی ولیّ من است.⁽¹⁾

در کفایة الاثر⁽²⁾خرّاز از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مروی است؛ فرمود: چون وقت خروج او برسد، برای او شمشیری غلاف کرده است، پس شمشیر او را ندا کند: ای ولیّ اللّه برخیز! و دشمنان خدا را بکش.

در خبر دیگر است که علم آن حضرت نیز در آن وقت همین‌طور ندا کند.⁽³⁾

دیگر، یمین است که در هدایه‌⁽⁴⁾از القاب شمرده و آن، مثل ید باسطه است.

[حکمت اسامی و القاب حضرت]

خاتمة للعبقریّة قابلة للهدیّة: بدان بیشتر اسامی و القاب و کنیه‌هایی که ذکر شد، از جانب مقدّس حضرت باری تعالی و انبیا و اوصیا علیهم السّلام است و نام گذاردن خدای تعالی و خلفایش، برای کسی مثل نام گذاردن متعارف خلایق نیست که در آن معنی اسم و وجود و عدم آن در شخص را رعایت و ملاحظه نکنند، چه بسا شود برای پست رتبه و فطرت و مذموم الخلقه و خصلت، اسامی شریف گذارند و لکن خدای تعالی و اولیایش تا معنی آن اسم در شخص راست نیاید، آن اسم را برای او نگذارند و شود که ملاحظه معانی و صفات متعدّد در یک اسم شریف شود و به جهت آن‌ها، آن اسم را به او بخشند.

از این باب است که در اخبار، مکرّر، ابتدا و در مقام جواب سائل، علّت اسما و القاب شریفه حجج علیهم السّلام را بیان فرمودند و برای پاره‌ای، وجوه متعدّد ذکر نمودند، چنان‌چه در وجه کنیه بودن ابو القاسم برای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله، فرمودند: چون پسری داشت که او را قاسم می‌گفتند.

نیز فرمودند: چون آن جناب، پدر امّت و امیر المؤمنین علیه السّلام، رییس امّت است و او قاسم بهشت و دوزخ است، پس آن حضرت، ابو القاسم، یعنی پدر امیر المؤمنین است.

هم‌چنین فرمودند: چون آن حضرت روز قیامت، رحمت را در میان خلق قسمت می‌کند و هکذا، در سایر اسامی و القاب.

از این‌جا معلوم می‌شود که کثرت اسامی و القاب الهیّه، کاشف از کثرت صفات و مقامات عالیه است که هریک بر خلق و صفتی و فضل و مقامی، بلکه بعضی بر جمله‌ای از آن‌ها دلالت کند و از آن‌ها باید به آن مقامات به قدری پی برد که در لفظ، گنجایش و فهم راه داشته باشد و نیز ظاهر شد؛ درک اندکی از مقام امام زمان علیه السّلام از قوّه بشر بیرون است.

عبقریّه چهارم [نام اصلی حضرت و احکام آن]

اشاره

در بیان اسم خاص و نام مخصوص حضرت بقیّة اللّه- عجّل اللّه فرجه الشّریف- که آن بنابر مفادّ اخبار متواتره خاصّه و عامّه، محمد است نیز در بیان جواز بردن این اسم مبارک، قبل از ظهور آن بزرگوار در مجالس و محافل و حرمت آن است و در آن چند مسکة می‌باشد.

[نام اصلی آن حضرت] 1 مسکة

بدان در نجم ثاقب ذیل اسم محمد فرموده: این، اسم اصلی و نام اولی الهی آن حضرت است، چنان‌چه در اخبار متواتره خاصّه و عامّه است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: مهدی هم نام من است.

در خبر لوح، مستفیض، بلکه متواتر معنوی است که جابر برای حضرت باقر علیه السّلام قبول کرد آن را نزد صدّیقه طاهره علیها السّلام دیده و خدای عزّ و جلّ آن را برای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هدیه کرده بود و در آن‌جا اسامی اوصیای آن حضرت، ثبت بود و به روایت صدوق در کمال الدّین‌⁽¹⁾و عیون الاخبار،⁽²⁾اسم حضرت مهدی علیه السّلام به این نحو ضبط شده بود: ابو القاسم محمد بن الحسن، هو حجّة اللّه القائم، مادر او، کنیزکی است که اسمش نرجس است- صلوات اللّه علیهم اجمعین-.

به روایت شیخ طوسی در امالی‌⁽¹⁾و الخلف، محمد در آخر الزّمان خروج می‌کند، بر سر او ابر سفیدی است که از آفتاب سایه می‌افکند و به زبان فصیح ندا می‌کند که ثقلین و خافقین آن را می‌شنوند که او مهدی از آل محمد علیهم السّلام است، زمین را پر از عدل می‌کند، چنان‌چه از جور پر شده باشد.

به روایتی جابر گفت: محمد را در آن در سه موضع و علی را در چهار موضع دیدم.

[حرمت بردن نام اصلی آن جناب] 2 مسکة

بدان به مقتضای اخبار کثیره معتبره قریب به متواتره به حسب معنی، حرمت بردن این اسم مبارک در مجالس و محافل تا ظهور موفور السرور آن حضرت است.

این حکم از خصایص آن حضرت و نزد قدمای امامیّه از فقها و متکلّمین و محدّثین مسلّم است، حتی شیخ اقدم، ابو محمد حسن بن موسی نوبختی از علمای غیبت صغری در کتاب فرق و مقالات،⁽²⁾در ذکر فرقه دوازدهم شیعه بعد از وفات امام حسن عسکری علیه السّلام فرموده: ایشان امامیّه‌اند، آن‌گاه مذهب و عقیده ایشان را نقل می‌کند تا آن‌که می‌فرماید: «و لا یجوز ذکر اسمه و لا السّؤال عن مکانه حتّی یؤمن بذلک».

از این کلام در این مقام معلوم می‌شود این حکم از خصایص مذهب امامیّه است و از احدی از ایشان، خلافی نقل نشده تا عهد خواجه نصیر الدّین طوسی که آن مرحوم، قایل به جواز شدند و خلاف ایشان مضرّ نیست، چه به جهت قلّت زمان و کمی وقت برای مراجعت به کتب نقلیّه، گاهی به مذاهب نادره بلکه منحصر به خود، مثل انکار بداء و انکار توقیفی بودن اسمای حسنی قایل می‌شدند، حال آن‌که شیخ مفید- طاب ثراه- در کتاب مقالات‌⁽³⁾در مقام ذکر مقالات در صفات حضرت باری تعالی

فرموده: «و اقول انّه لا یجوز تسمیة الباری تعالی الّا بما سمّی به نفسه فی کتابه أو علی لسان نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم او سمّاه به حججه علیهم السّلام و کذلک اقول فی الصّفات و بهذا تطابقت الأخبار عن آل محمّد علیهم السّلام و هو مذهب جماعة الأمامیّه و کثیر من الزّیدیّه و البغدادیّین من المعتزله کافّة و جمهور المرجئه و اصحاب الحدیث الّا انّ هؤلاء الفرق یجعلون بدل الأمام الحجّة فی ذلک الأجماع،» انتهی.

غیر آن و پس از ایشان، از کسی جز از صاحب کشف الغمّه،⁽¹⁾علی بن عیسی نقل خلاف نشده که علما در ترجیح و ردّ و قبول او، در امثال این مقام اعتنایی نمی‌کنند با آن‌که در این‌جا اشتباه عجیبی کرده و آن این است که در آن کتاب گفته:

«من العجب انّ الشّیخ الطّوسی و الشّیخ المفید رحمه اللّه قالا: لا یجوز ذکر اسمه و لا کنیّته ثم یقولون: اسمه اسم النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و کنیّته کنیّته و هما یظنّان انّهما لم یذکرا اسمه و لا کنیّته و هذا عجب»؛ یعنی از عجب آن‌که شیخ طوسی و شیخ مفید رحمه اللّه گفتند:

ذکر اسم و کنیه آن حضرت جایز نیست، بعد از آن می‌گویند: اسم او، اسم پیغمبر و کنیه او، کنیه آن حضرت است و ایشان گمان می‌کنند اسم و کنیه آن جناب، را ذکر ننموده‌اند.

از این تعجّب او، باید تعجّب کرد که میان تلفّظ به اسم و کنیه- که حکم به حرمت فرمودند- و میان اشاره به آن‌ها فرق نکرده است.

بالجمله در عصر شیخ بهایی- علیه الرّحمه- این مسأله نظری شد و میان فضلا محلّ تشاجر واقع شد تا آن‌که در آن، رسایل منفرده‌ای مانند شرعة التّسمیه محقّق داماد تألیف شد.

میر لوحی در کفایة المهتدی‌⁽²⁾گفته که این ضعیف نزد آن دو نحریر عدیم النّظیر، یعنی شیخ بهاء الدّین محمد و امیر محمد باقر داماد- علیهما الرّحمه- به تعلّم و تلمذه در میان ایشان بر سر جواز تسمیّه و حرمت آن در زمان غیبت تردّد داشت، مناظره و مباحثه روی نمود و آن گفتگو مدّتی در میان بود، لهذا سید مشار الیه، کتاب مذکور را

تألیف نمود، انتهی.

رساله تحریم التّسمیه از عالم جلیل شیخ سلیمان ماحوزی، کشف التّعمیه از شیخ حرّ، فلک المشحون از جناب سید باقر قزوینی و در شرعة التّسمیه دعوای اجماع نموده.

ما عبارت او را به نحوی که تلمیذ رشید فاضل او، قطب الدّین اشکوری در محبوب القلوب و جناب سید باقر در فلک المشحون نقل کردند، ذکر می‌کنیم.

قطب الدّین فرموده:

«قال السّید السّند خاتم الحکماء و المجتهدین- طاب ثراه- فی کتابه شرعة التّسمیه فی زمان الغیبه:

انّ شرعة الدّین و سبیل المذهب انّه لا یحلّ لأحد من النّاس فی زمننا هذا و اعنی به زمان الغیبه إلی أن تحین حین الفرج و یأذن اللّه سبحانه لولیّه و حجّته علی خلقه القائم بامره و الرّاصد لحکمه بسطوع الظّهور و شروق المخرج أن یسمیّه و یکنیّه- صلوات اللّه علیه- فی محفل مجمع مجاهر.

اسمه الکریم، معلنا بکنیته الکریمة و انّما الشّریعة المشروعة المتلّقاه عن ساداتنا الشّارعین- صلوات اللّه علیهم اجمعین- فی ذکرنا ایّاه مادامت غیبته الکنایة عن ذاته المقدّس بالقابه القدسیّه کالخلف الصّالح و الأمام القائم و المهدیّ المنتظر و الحجّة من آل محمّد علیهم السّلام و کنیّته و علی ذلک اطباق اصحابنا السّالفین و اشیاخنا السّابقین الّذین سبقونا بضبط مأثر الشّرع و حفظ شعائر الدّین- رضوان اللّه تعالی علیهم اجمعین- و الرّوایات النّاصّه، متظافرة بذلک عن ائمّتنا المعصومین- صلوات اللّه علیهم اجمعین- و لیس یستنکره الّا ضعفاء التبصرّ بالأحکام و الأخبار و اطّفاء الإطّلاع علی الدّقائق و الأسرار و الّا القاصرون الّذین درجتهم فی الفقه و مبلغهم من العلم أن لا یکون لهم قسط من الخیرة بخفیّات مراسم الشّریعة و معالم السّنّة و لا نصیب من البصیرة فی حقایق القرآن الحکیم و لا حظّ من تعرّف الأسرار الخفیّة الّتی استودعها احادیث مهابط الوحی و معادن الحکمة و مواطن النّور و حفظة

الدّین و حملة السّر و عیبة علم اللّه العزیز».

سید نعمة اللّه جزایری در شرح عیون الاخبار، قول به حرمت را به اکثر علما نسبت داده و قول به جواز را جز به آن سه و بعضی از معاصرین خود به کسی نسبت نداده و اللّه العالم بالأمور.

[دلایل قول به حرمت] 3 مسکة

بدان دلیل قول به حرمت ذکر این اسم مبارک در محافل و مجالس تا زمان ظهور موفور السّرور آن حضرت، اخبار معتبره کثیره‌ای است که در بحار و عوالم و غیر این‌ها ذکر شده است.

در نجم ثاقب به بعضی از آن‌ها اشاره نموده و فرموده:

اوّل

حدیث سیزدهم از باب پنجم نصوص خاصّه که شیخ جلیل، فضل بن شاذان در کتاب غیبت‌⁽¹⁾خود از جابر انصاری روایت کرده که جندل بن جناده که از یهودان خیبر بود، خدمت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: نام برده نشود تا زمانی که خداوند او را ظاهر سازد.

دوّم

حدیث بیست و سوّم، آن‌جا که صدوق‌⁽²⁾و دیگران‌⁽³⁾آن را به طرق معتبره از عبد العظیم حسنی روایت کردند که او عقاید و معالم دین خود را خدمت حضرت امام

علی النّقی علیه السّلام عرض کرد و امامان خود را تا آن جناب شمرد.

حضرت فرمود: بعد از من امام و خلیفه و ولیّ امر، فرزند من حسن است. پس عقیده مردمان، درباره خلف بعد از او چگونه است؟

گفت: ای مولای من! آن بر چه وجه است؟

فرمود: از آن جهت که شخص او را نبینند و بر زبان آوردن نام او حلال نباشد تا آن‌که خروج کند و زمین را از عدل و داد پر گرداند، آن‌چنان‌که از جور و ظلم پر شده باشد.

سوّم

حدیث بیست و هفتم، آن‌جا که از ابراهیم بن فارس نیشابوری روایت کرده که چون خدمت حضرت عسکری علیه السّلام رسید، حضرت حجّت علیه السّلام پهلوی پدر بزرگوارش نشسته بود و از ضمیر او خبر داد، پس از حال آن جناب پرسید.

حضرت فرمود: او فرزند و خلیفه من بعد از من است تا آن‌که گفت: از نام آن حضرت پرسیدم.

فرمود: هم نام و هم کنیّه پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله است و حلال نیست کسی او را به نام یا کنیه ذکر کند تا زمانی که خداوند، دولت و سلطنت او را ظاهر سازد.⁽¹⁾

چهارم

خبر صحیح مشهوری است که آن را ثقة الاسلام در کافی‌⁽²⁾و صدوق در عیون‌⁽³⁾و کمال الدّین‌⁽⁴⁾و طبرسی در احتجاج‌⁽⁵⁾از امام محمد تقی علیه السّلام در خبری طولانی روایت

کردند که حاصلش این است: روزی امیر المؤمنین علیه السّلام در مسجد الحرام بود، ناگاه مردی خوش هیأت و خوش لباس پیش آمد، سلام کرد و چند سؤال نمود، حضرت به امام حسن علیه السّلام حواله فرمود. آن جناب جواب داد.

آن شخص گفت: «أشهد أن لا اله الّا اللّه و لم ازل أشهد بها و أشهد انّ محمّدا رسول اللّه و لم ازل اشهد بذلک». آن‌گاه بر خلافت و وصایت آن جناب و یک‌یک اوصیای آن حضرت شهادت داد تا آن‌که گفت: و بر مردی از فرزندان حسن علیه السّلام شهادت می‌دهم که به کنیه و اسم، نام برده نمی‌شود تا آن‌که امر او ظاهر شود. زمین را از عدل پر کند، چنان‌چه از جور پر شده باشد، او قائم به امر حسن بن علی است و «السّلام علیک یا امیر المؤمنین و رحمة اللّه و برکاته.

آن‌گاه برخاست و رفت، سپس حضرت به امام حسن علیه السّلام فرمود: پی او برو، ببین کجا می‌رود.

بیرون رفت و فرمود: چون پای خود را بیرون مسجد گذاشت، ندانستم کجای زمین رفت. حضرت فرمود: او خضر بود.

در این خبر شریف چند فایده است:

اوّل

آن‌که نبردن نام شریف، از صفات معروفه آن حضرت بود که در زمان انبیا و اوصیای گذشته تداول داشت.

امّا دوّم

آن‌که آن در جمیع عصرها از جمله تکالیف و معتقد اهل حقّ بود.

سوّم

آن‌که این حکم ثابت است و مطابق اخبار سابقه و آینده تا زمان ظهور، اختصاصی

به زمان غیبت صغرا یا اوقات تقیّه ندارد.

علّامه مجلسی رحمه اللّه در بحار،⁽¹⁾بعد از ذکر چند خبر که حرمت را تا زمان ظهور تحدید فرمودند، فرموده: این تحدیدات، صریح در نفی قول آن است که این را به جهت اتّکال بر بعضی تعلیلات مستنبطه و استبعادات وهمیّه به زمان غیبت صغرا تخصیص داده.

پنجم

در کافی‌⁽²⁾و کمال الدّین‌⁽³⁾به سند صحیح از جناب صادق علیه السّلام مروی است؛ فرموده: صاحب این امر، مردی است که نام او را کسی جز کافر به اسم او نمی‌برد.

فاضل صالح مازندرانی در شرح این خبر گفته: مراد به کافر در این‌جا تارک اوامر و فاعل نواهی است نه منکر پروردگار جلّ جلاله و مشرک به او و در آن در تحریم تصریح به اسم آن جناب مبالغه است و شاید آن به زمان تقیّه مختصّ باشد؛ به دلیل آن‌چه در مواضع متفرّقه ذکر نمودیم و نیز دلالت بعضی اخبار بر آن ظاهرا.⁽⁴⁾

مؤیّد این کلام، باقی نبودن تحریم، در آن در جمیع اوقات و ازمان اتّفاقا است و هر گاه تخصیص به آن راه یافت، حمل آن بر آن‌چه ذکر نمودیم، جایز است. پس بر شمول تحریم تمام در زمان غیبت دلیل نمی‌شود، انتهی.

و جهات ضعف این کلام، بر ناظر، مخفی نیست، خصوصا جواز در ایّام ظهور را مخصّص عمومات ادلّه حرمت قرار دادن، با آن‌که در همه آن‌ها، آن زمان را غایت تحریم قرار دادند؛ پس گاهی داخل نبود تا به اتّفاق خارج شود و پیش از ظهور، قائلین به حرمت- که جمهور علمااند- هیچ زمانی را خارج نکردند و بر فرض تسلیم، خروج

زمانی، سبب جواز تصرّف در عام نمی‌شود و حمل بر تقیّه در بسیاری از آن‌ها راه ندارد، بلکه در معدودی که احتمال می‌رود، شبهه‌ای است که خواهیم گفت.

[روایات مختلف در این زمینه] 4 مسکة

ششم:

آن است که در کافی‌⁽¹⁾و عیون و کمال الدّین‌⁽²⁾و غیبت شیخ طوسی‌⁽³⁾و غیره‌⁽⁴⁾مروی است که حضرت امام علی النّقی علیه السّلام به ابو هاشم داود بن قاسم جعفری فرمود:

خلف بعد از من، حسن پسر من است. پس حال شما با خلف بعد از خلف چگونه است؟

گفت: گفتم چرا فدایت شوم؟

فرمود: زیرا شما شخص او را نمی‌بینید و برای شما ذکر او به نامش حلال نیست.

هفتم

در کافی‌⁽⁵⁾و کمال الدّین‌⁽⁶⁾از ریّان بن صلت مروی است؛ گفت: شنیدم حضرت رضا علیه السّلام در حالی‌که از آن جناب از قائم علیه السّلام سؤال کرده بودند، می‌فرماید: جسمش دیده نمی‌شود و به اسم، نام برده نمی‌شود.

هشتم

در کمال الدّین‌⁽¹⁾مروی است که حضرت صادق علیه السّلام به صفوان بن مهران فرمود:

مهدی از فرزندان من و پنجمین از فرزند هفتم است، شخص او از شما غایب می‌شود و نام بردن او برای شما حلال نیست. همین خبر را در آن‌جا به سند دیگر از عبد اللّه بن یعفور روایت کرده است.

نهم

نیز در آن‌جا⁽²⁾از حضرت کاظم علیه السّلام روایت کرده که در ضمن ذکر قائم علیه السّلام فرمود:

ولادت او بر مردم مخفی می‌شود و نام بردن او برای ایشان حلال نیست تا آن‌که خدای عزّ و جلّ او را ظاهر نماید. پس زمین را به وسیله او از داد پر کند، چنان‌چه از جور و ظلم پر شده باشد.

دهم

نیز در آن‌جا⁽³⁾و خرّاز در کفایة الاثر،⁽⁴⁾از حضرت جواد علیه السّلام روایت کردند؛ فرمود: قائم ما کسی است که ولادت او بر مردم مخفی می‌شود، شخص او از ایشان غایب می‌شود و نام بردن او بر ایشان حرام است. او هم نام رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و هم کنیه او است.

یازدهم

نیز در آن‌جا مروی است که در توقیعات صاحب الزّمان- صلوات اللّه علیه-

بیرون آمد: ملعون است کسی که مرا در محفل مردم نام برد.⁽¹⁾

دوازدهم

نیز در آن‌جا از محمد بن عثمان عمری- قدّس اللّه روحه- مروی است که گفت:

توقیع، به خطّ آن جناب بیرون آمد که آن را می‌شناختم؛ هرکس در مجمعی از مردم مرا به اسم من نام برد، پس لعنت خدای تعالی بر او باد!⁽²⁾

سیزدهم

نیز در آن‌جا⁽³⁾از حضرت باقر علیه السّلام مروی است که عمر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از حال مهدی پرسید و گفت: ای پسر ابی طالب! مرا از مهدی خبر ده که اسم او چیست؟

فرمود: اما اسم، پس نمی‌گویم، زیرا حبیب و خلیل من به من وصیّت کرد او را به نام خبر ندهم تا آن‌که خدای عزّ و جلّ او را مبعوث فرماید و آن از اموری است که خدا در علم خود، آن را به رسول خود به ودیعت سپرده.

چهاردهم

شیخ حسن بن سلیمان حلّی در کتاب مختصر از سید حسن بن کبش نقل کرده که در کتاب خود و به اسناد خود از جناب صادق علیه السّلام روایت کرده که آن جناب- صلوات اللّه علیه- به پسر خود، حضرت موسی علیه السّلام اشاره کرد و فرمود: پنجم از فرزندان او غایب می‌شود و ذکر او به اسمش حلال نیست‌⁽⁴⁾- صلوات اللّه علیه-، الخبر.

[مؤیدات حرمت نام بردن] 5 مسکة

بدان این اخبار کثیره معتبره که شرایط حجیّت آن‌ها، تمام و مؤیّد است، با اجماع منقول و شهرت محقّقه، در اثبات مدّعی وافی است که آن، حرمت نام بردن آن حضرت به این نام، در زمان غیبت است و با این حال مؤیّد آن چند چیز است:

اوّل

در تمام اخبار معراج خدای تعالی اسامی یک یک امامان را برای پیغمبر خود نام برده، جز حضرت مهدی علیه السّلام را که به لقب ذکر فرموده و آن اخبار متفرّقا در این باب و باب آینده بیاید.

دوّم

آن‌که در جمیع اخبار نبویّه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نام هریک از اوصیای خود را ذکر فرمودند و جمله‌ای از آن‌ها بیاید که همه را به نام خود اسم بردند جز آن جناب که به لقب یاد کردند یا فرمودند: هم نام من، حال آن‌که حضرت باقر و امام محمد تقی نیز هم نام آن جناب بودند.

سوّم

کثرت القاب شایع متداول آن جناب که پیش از ولادت و پس از آن در میان امّت شایع بود، حتی در جمیع امم سالفه که به ظهور آن جناب بشارت می‌دادند از خطبه روز غدیر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که فرمود: «ألا انّه قد بشربه من سلف بین یدیه»⁽¹⁾و در نزد همه به لقب معروف و در زیارت آن جناب است: «السّلام علی مهدیّ الأمم».

امّا حمل این اخبار بر تقیّه، از جهاتی جایز نیست:

اوّل

تمام محدّثین خاصّه و عامّه، این فقره را از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل کردند که فرمود:

اسم مهدی، اسم من است، چنان‌چه به اسانید و مأخذ آن اشاره خواهد شد، لذا همه به اسم آن جناب دانا بودند، پس کیست آن‌که باید از او پنهان داشت.

دوّم

در بسیاری از این اخبار و غیر آن، با نهی مذکور یا نبردن اسم، تصریح فرمودند: او همنام رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است و با این کلام، راوی و سامع به نام اصلی دانا شدند، پس اگر تقیّه از آن‌ها بود، دانا شدند و اگر از غیر است، باید ایشان در جای دیگر ذکر نکنند، بنابراین عدم ذکر در آن مجلس، راهی ندارد، بلکه تنبیه ایشان لازم بود که نکردند.

سوّم

ذکر نکردن جناب خضر، اسم آن حضرت را در محضر شریف امیر المؤمنین علیه السّلام، اسم نبردن را از اجزای شهادت و صفات آن حضرت قرار دادن، هم‌چنین اسم نبردن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای جندل یهودی خیبری، قابل حمل بر تقیّه نیست.

چهارم

آن‌چه گذشت که غایت حرمت را ظهور قرار دادند با آن‌که حرمت، دایر مدار خوف باشد، جمع نشود.

پنجم

اگر مجرّد ذکر این اسم، منشأ خوف و فساد بود با ملاحظه این‌که جبّارین در صدد قمع و قتل آن جناب بودند؛ چون به ایشان رسیده بود که زوال ملک جبّارین و انقطاع دولت ظالمین به دست آن حضرت است، لذا بهتر آن بود که به هیچ اسم و لقب معروفی

ذکر نشود، خصوصا لقب مهدی که در همه وعده و وعیدهای نبوی آن جناب، به این لقب ذکر شده و به آن معروف شده بود تا آن‌که پسر خطّاب از امیر المؤمنین علیه السّلام از حال مهدی و عبد الملک از زهری و منصور از سیف می‌پرسید، چنان‌چه بیاید.

پس در اختصاص به این اسم راهی جز بودن آن از اسرار مکنونه و خصایص الهیّه نباشد، مثل بودن امیر المؤمنین از خصایص جدّ بزرگوارش.

بعضی احتمال دادند شاید سبب حرمت آن باشد که عوام با شنیدن آن به اهل کتاب معتقد شوند که می‌گویند: پیغمبر آخر الزّمان بعد از این، ظاهر خواهد شد.

[احادیث جواز نام بردن] 6 مسکة

بدان آن‌چه بر جواز دلالت می‌کند، چند خبر است که به حسب سند یا متن ضعیف‌اند، مثل خبری که در لقب سید گذشت که کنیز خیزرانی گفت: نرجس خاتون در حیات امام حسن علیه السّلام وفات کرد و بر قبر او لوحی بود که در آن نوشته بود: «هذا قبر امّ محمّد»؛ این قبر مادر (م ح م د) است.

این خبر علاوه بر ضعف سند، مجهول بودن راوی، معلوم نبودن نویسنده و دلالت نکردن نوشتن بر جواز گفتن، با چند خبر معارض است و در بعضی بیاید که نرجس خاتون بعد از وفات آن حضرت، حیات داشت. نیز احتمال می‌رود امّ محمد، کنیه نرجس خاتون باشد. بنابراین دلالتی بر مدّعی نخواهد کرد.

در خبر همین کنیزک است که اسم مادر آن حضرت، صقیل بود و در کمال الدّین‌⁽¹⁾صدوق مروی است صقیل، هنگام وفات حضرت عسکری علیه السّلام حاضر بود، او آب را با مصطکی جوش داد، خدمت آن جناب آورد و حضرت، نیاشامیده بعد از نماز صبح وفات کرد؛ مثل خبر لوح که در نهایت اعتبار است و لکن در متن آن اختلاف بسیار است و در بسیاری از آن، به لقب و کنیه ذکر شده.

اگر کسی بخواهد به جلد نهم بحار مراجعه کند که بیشتر آن‌ها را ضبط کرده، به علاوه، ذکر نام در آن، از اسرار مخزونه است و جز جابر کسی آن را ندید و این، دلالت بر جواز گفتن نمی‌کند و به طریقی که صدوق‌⁽¹⁾روایت کرده، اسم، مذکور است و لکن بعد از ذکر خبر فرموده: خبر چنین رسیده و آن‌چه من اعتقاد دارم، نهی از نام بردن آن جناب است؛ مثل خبر علی بن احمد که نقل شده که در مسجد کوفه سنگ‌ریزه دید که در آن، این اسم مبارک به حسب خلقت نقش شده بود و ضعف دلالت آن نیز واضح است.

روایت ابی غانم که برای حضرت فرزندی شد و فلان اسم را بر او گذاشت؛ معلوم است در نام بردن او یا مثل او از روات غیر معروفین، حجّتی نباشد.

خصوصا نام نهادن، غیر از نام بردن است.

نیز، بعضی ادعیّه که به اسم مذکور شده، علاوه بر قلّت و معارضه، بیشتر به لقب ذکر شده و رسیدن به این نحو معلوم نیست، چون احتمال می‌رود امام اوّل را اسم بردند و باقی را به خواننده حواله کردند، چنان‌چه در مواضع بسیار تصریح شده، پس برگشت آن، به نادانی راوی باشد و بر جواز در غیر آن موضع دلالت نکند.

اضعف از همه، استشهاد به کنیه امام حسن علیه السّلام که ابی محمد است، چه کنیه آن جناب به منزله اسم، علم شد و در آن التفاتی به ولد نیست؛ مثل ابو الحسن اوّل و ابو الحسن دوّم و اجزای اعلام مرکّب، بر جزء معنی دلالت نکند؛ مثل عبد شمس و ابی بکر و امثال آن‌ها.

بالجمله دست برداشتن از آن اخبار صحیح صریح، مؤیّد به اجماع و شهرت و وجوه سابق، به جهت این رقم اخبار، خروج از قانون استدلال و طریقه فقهاست.

[روایات منع] 7 مسکة

در دار السلام عراقی است: بدان اصحاب ما- رضوان اللّه علیهم- از جمله شیخ مفید و شیخ طوسی- طیّب رمسهما- در این باب اختلاف کرده‌اند و از جماعتی از متأخّرین، قول به منع و حرمت و از علیّ بن عیسی، صاحب کشف الغمّه و خواجه نصیر الدّین طوسی و شیخ بهائی- نور اللّه ضریحهم- جواز نقل شده.

منشأ این اختلاف، اختلاف اخبار در دلالت بر منع و رخصت است و از اخبار منع، روایت محمد بن همام است که گفت: شنیدم محمد بن عثمان عمروی می‌گفت: توقیع به خطّ آن حضرت بیرون آمد که آن را می‌شناختم: هرکس مرا به نام من ذکر کند، لعنت خدا بر او باد.

روایت صدوق به اسناد صحیح خود از صادق علیه السّلام که فرمود: صاحب الامر علیه السّلام کسی است که او را جز کافر نام نمی‌برد.

روایت دیّان بن صلت که گفت: از حضرت رضا علیه السّلام از قائم علیه السّلام سؤال کرده شد، فرمود: او کسی است که جسم او دیده و نام او برده نمی‌شود.⁽¹⁾

روایت امام باقر علیه السّلام که فرمود: عمر از امیر المؤمنین علیه السّلام از مهدی پرسید، فرمود:

اما اسم او پس خلیل و حبیب من، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله از من عهد گرفته از نام او خبر ندهم تا آن زمان که خدا او را مبعوث کند و آن از علم خدا است که آن را به رسول خدا سپرده است.

روایت ابی هاشم جعفری که گفت: از حضرت ابی الحسن عسکری علیه السّلام شنیدم که فرمود: خلف بعد از من، فرزندم حسن باشد و حال شما در خلف بعد از خلف چگونه باشد؟

عرض کردم: از چه جهت فدایت شوم؟

فرمود: از آن جهت که او را نمی‌بینید و ذکر نام او هم برای شما حلال نباشد.

عرض کردم: چگونه او را ذکر کنیم؟

فرمود: بگویید: «الحجّة من آل محمّد صلوات اللّه علیه».⁽¹⁾

روایت ابن ابی یعفور از صادق علیه السّلام که فرمود: پنجم از اولاد هفتم، غایب شود و نام او برای ایشان حلال نباشد.

روایت عبد اللّه عالجی که گفت: بعضی از اصحاب من، بعد از وفات ابو محمد از من سؤال کردند که از نام و مکان سؤال کنم.

در جواب توقیع بیرون آمد: اگر ایشان را بر اسم دلالت کنی، آن را شایع کنند و اگر مکان را به ایشان بشناسانی، مردم را بر آن دلالت کنند.

از جمله روایات، اخباری است که دلالت می‌کند ائمّه علیه السّلام، از اسم شریف، به حروف مقطّعه؛ یعنی (م ح م د) و به کنایات تعبیر می‌نمودند؛ مثل آن‌که اسم او، اسم رسول اللّه است.

[بعضی روایات جواز] 8 مسکة

ایضا در آن کتاب است که از جمله اخباری که بر جواز دلالت می‌کند، روایت علّان رازی است که گفت: بعضی اصحاب به من خبر دادند چون جاریه ابو محمد حامله شد، آن حضرت فرمود: زود باشد که به فرزندی حامله شوی که نام او محمد است و او قائم بعد از من می‌باشد.⁽²⁾

روایت علی بن احمد رازی که گفت: بعض برادران من از اهل ری، بعد از وفات ابی محمد علیه السّلام به طلب معرفت امام بیرون رفت. اتّفاقا روزی در مسجد کوفه در خصوص امری که برای آن بیرون رفته بود مغموم و متفکّر نشسته بود و با سنگ ریزه‌های مسجد دست خود را مشغول کرده و جستجو می‌نمود، ناگاه سنگ‌ریزه‌ای به

دست او آمد که در آن نوشته بود: محمد.

آن مرد گوید: چون تأمّل نمودم، دیدم آن کتابت ثابت و مخلوق بود، نه منقوش و مصنوع.⁽¹⁾

روایت عطّار که گفت: خیزرانی از کنیز من خبر داد که او را به ابی محمد هدیه داده بودم که او هنگام ولادت قائم علیه السّلام حاضر شده بود و ابو محمد چیزهایی را به مادر آن حضرت خبر داده بود که بر عیال او وارد می‌شود. لذا آن مخدّره از آن حضرت سؤال کرد تا دعا کند او قبل از آن حضرت، وفات کند. پس در حیات ابی محمد وفات کرد و بر قبر او لوحی گذاشتند که در آن مکتوب بود: «هذا قبر امّ محمّد».⁽²⁾

روایت ابی غانم خادم که گفت: فرزندی برای ابی محمد متولّد شد. او را محمد نام نهاد و روز سوّم او را به اصحاب خود نمود و فرمود: این، صاحب شما بعد از من و خلیفه من بر شما است.⁽³⁾

از آن‌چه بر آن دلالت می‌کند این است که کنیه عسکری، ابو محمد است و برای آن بزرگوار، فرزندی که نامش محمد باشد، سوای صاحب دار نیست. پس اصحاب قول اوّل، به ظاهر روایات سابق تمسّک کرده‌اند و این اخبار را به عدم صحّت یا صراحت ردّ کرده‌اند و اصحاب قول دوّم، به این اخبار تمسّک کرده‌اند و آن اخبار را بر صورت خوف و تقیّه حمل کرده‌اند.

اظهر، قول اوّل است، زیرا روایات دالّ بر حرمت بیشتر است و علاوه بر اخبار مذکور، اخبار دیگری هم هست که ذکر نکردیم که اسانید آن‌ها بهتر و دلالتشان بر منع، اصرح یا اظهر است، بلکه انصاف این است که این اخبار دلالتی بر جواز ندارد.

امّا روایت اوّل؛ به جهت آن‌که نام بردن، غیر از نام گذاشتن است.

در دوّمی چاره‌ای از ذکر نام نیست و الّا نام نهادن وضع نشود و این روایت در این

مقام باشد.

روایت علی بن احمد بر جواز نقش و کتابت دلالت می‌کند در حالی‌که محلّ کلام، ذکر نام بر زبان است. با این‌که کلام در تکلیف انسان است ولی مخلوق و مورد روایت، عمل خالق باشد.

از این‌جا جواب روایت عطّار نیز دانسته شد، زیرا آن‌چه بر لوح قبر بود، کتابت بود. با این‌که کنیّه بدون ولد هم، صحیح و واقع است و دلالت مرکّب، دلالت اجزا را لازم ندارد.

امّا روایت ابی غانم؛ جز به ذکر او به آن نام شریف دلالت ندارد و فعل غیر معصوم، حجّت نیست. نیز اخبار او که عسکری او را محمد نام گذاشت، اخبار از وضع است و دانسته شد وضع اسم، غیر از ذکر آن است.

بنابراین این اخبار دلالتی بر جواز ذکر اسم شریف ندارد و آن اخبار، صریح در منع است و حمل آن‌ها بر صورت خوف ضرر، صرف لفظ از ظاهر خود و بدون دلیل است و آن جایز نیست، با آن‌که بعضی از آن‌ها قابل این حمل نباشد. پس قول اوّل، اظهر و اقوی و احوط است. و اللّه العالم.

[نام آن جناب در آسمان و زمین] 9 مسکة

در کفایة الموحّدین است: و اما اسم مبارک آن حضرت؛ آن‌چه از اخبار کثیره مستفاد می‌شود آن است که آن بزرگوار، همنام رسول خدا و برای ایشان دو اسم است:

یکی معروف در آسمان و آن (ا ح م د) و یکی معروف در زمین و آن (م ح م د) است.

در میان علمای امامیّه اختلاف است که آیا جایز است آن حضرت را به یکی از آن دو اسم نام برد، یا نام بردن آن نور الهی به این دو اسم، حرام است؟ مشهور، عدم جواز است و شیخ مفید و شیخ طوسی- قدّس سرّهما اللّطیف- و اکثر متأخّرین علمای امامیّه به عدم جواز قایل شده‌اند و جماعتی چون صاحب کشف الغمّه و خواجه نصیر الدّین

طوسی و از متأخّرین، شیخنا البهایی به جواز قایل شده‌اند.

اختلاف ایشان، ناشی از اختلاف اخبار است و الأحوط بل الاقوی، هو الأوّل، زیرا در کثیری از این اخبار بر عدم جواز در زمان غیبت تصریح شده است.

سپس شمّه‌ای از این اخبار که ما در منع نام بردن در زمان غیبت ذکر نموده‌ایم، نقل نموده و فرموده: قریب به این مضامین، اخبار بسیار وارد شده است که اکثر آن به صراحت بر حرمت تسمیه حضرت حجّت اللّه در زمان غیبت دلالت دارند، بلکه در بعضی از اخبار که ائمّه علیه السّلام گاهی به اسم مبارک آن بزرگوار به حروف مقطّعه بدین نحو (م ح م د) تعبیر می‌کردند یا آن‌که می‌فرمودند: اسم مبارک او موافق اسم پیغمبر است به نحو کنایه می‌باشد و قایلین به جواز تسمیه، این اخبار را بر صورت خوف و تقیّه حمل کرده‌اند.

در بعضی اخبار، اشعاری است که وجه عدم تسمیه به جهت خوف و تقیّه است.

لکن آن مجرّد اشعار است و با اخبار صحیحه صریح در امتداد حرمت الی یوم الظّهور معارضه نخواهد نمود.

محتمل است؛ خوف حکمت برای حرمت تسمیّه باشد نه علّت. بلکه محتمل است تصریح به اسم آن حضرت در زمان غیبت، موجب شبهه برای عوام باشد، چنان‌که طایفه یهود می‌گویند: هنوز محمد خاتم الأنبیا نیامده و بعد از این خواهد آمد. پس چه بسا برای عوام النّاس، اسباب شبهه می‌شود به آن‌چه یهود می‌گویند.

لهذا از تسمیه نهی شده، با آن‌که اخبار مجوّزه، به جواز و عدم حرمت صراحت ندارند.

بعد از آن بعضی اخبار مجوّزه را نقل نموده و آن‌ها را به آن‌چه ما در ردّ آن‌ها ذکر نموده‌ایم، رد فرموده تا آن‌که گفته:

بالجمله دلالت اخبار مذکور بر جواز تسمیّه در نهایت ضعف است. کما لا یخفی.

محتمل است: حرمت تسمیه، مخصوص رعیّت باشد نه امام؛ یعنی تسمیه به اسم آن حضرت برای ائمّه جایز و برای تمامی مکلّفین، چنان‌که صریح اخبار است غیر

جایز و حرام باشد و کیف کان باید حرمت تسمیه مخصوص غیر ادعیّه وارده باشد، چه آن‌که در بعضی از ادعیّه ماه مبارک رمضان دعایی وارد شده که به اسم مبارک آن حضرت تصریح شده و از باب تعبّد بما ورد من الدّعاء، باید به همان نحو خوانده شود، در واقع اذن خاصّی است که در باب ادعیّه رسیده است.

در اصول العقاید است که کنیه آن حضرت، کنیّه حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است؛ کنیه‌ای که گاهی از حضرت رسالت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به آن تعبیر می‌شود و به اراده آن بزرگوار گفته می‌شود و آن، ابو القاسم است. امر در باب ذکر حضرت صاحب الامر به این کنیه، مثل امر در باب نام بردن آن حضرت است.

خلاف و بعضی احادیث صریح دلالت دارند که یاد کردن آن حضرت به نام و کنیه جایز نیست و این معتمد است. انتهی.

عبقریّه پنجم [شمایل حضرت بقیة اللّه (علیه السلام)]

اشاره

در ذکر شمّه‌ای از اوصاف شمایل حضرت بقیّة اللّه، الأمام الثانی عشر و الموعود المنتظر- علیه صلوات اللّه الملک الأکبر- و در آن چند مسکة می‌باشد:

[روایات شمایل] 1 مسکة

در نجم ثاقب است: مخفی نماند که شمایل آن حضرت در اخبار متفرّقه به عبارات مختلف و متقارب از طرق خاصّه و عامّه مذکور است و چون ذکر کامل هرخبر با مأخذ آن، موجب تطویل است، به محلّ حاجت از متن هریک با ترجمه آن قناعت کرده و ترجیح بعضی بر بعضی در صورت اختلاف و عدم امکان اجتماع، خروج از وضع کتاب است.

شیخ صدوق در کمال الدّین‌⁽¹⁾روایت کرده که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: مهدی علیه السّلام، شبیه‌ترین مردم در خلق و خلق به من است و به روایتی فرمود: شمایل او، شمایل من است.⁽²⁾

خرّاز در کفایة الاثر⁽³⁾روایت کرده که آن جناب فرمود: پدر و مادرم فدای همنام من و شبیه موسی بن عمران!

در غیبت فضل بن شاذان‌⁽¹⁾به سند معتبر از آن جناب مروی است که فرمود: نهم از امامان که از صلب حسین‌اند، قائم اهل بیت و مهدی امّت من و شبیه‌ترین مردمان در شمایل و افعال و اقوال به من است. در غیبت نعمانی‌⁽²⁾از کعب الأحبار مروی است که گفت: مهدی قائم علیه السّلام از نسل علی علیه السّلام است، شبیه‌ترین مردم در خلق و خلق و سیما و هیأت به عیسی بن مریم است ...، الخ.

عامّه نیز روایت کرده‌اند: آن جناب شبیه‌ترین خلق به عیسی است.⁽³⁾

در دو علوی در شمایل آن جناب است: «ابیض مشرب حمرة»؛ سفیدی که سرخی به او آمیخته و بر او غلبه کرده.⁽⁴⁾

در صادقی است: «اسمر یعتوره مع سمرته صفرة من سهر اللّیل»؛ گندم‌گونی که با گندم‌گونیش، زردی از بیداری شب بر او عارض شود.⁽⁵⁾

در شمایل رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نیز این اختلاف لون شده. در آن‌جا جمع کردند به این‌که آن‌چه از جسد، برهنه و مواجه آفتاب می‌شد، گندم‌گون بود و آن‌چه به جامه مستور بود، سفید بود.

در اخبار عامّه است: «لونه لون عربیّ و جسمه جسم اسراییلیّ»؛ رنگش، رنگ عربی و جسمش، چون جسم بنی اسراییل است؛ یعنی در طول قامت و بزرگی جثّه.⁽⁶⁾

در علوی است: «شاب مربوع»؛⁽⁷⁾جوانی میانه قد است، در نبوی است: «اجلی الجبینین»؛⁽⁸⁾پیشانی مبارکش فراخ است یا خوب رو که هردو موی پیشانی او رفته.

در صادقی است: «مقرون الحاجبین»؛⁽¹⁾ابروان مبارکش به هم پیوسته؛ «اقنی الأنف»؛ بینی مبارکش باریک دراز که وسطش فی الجمله انحدابی داشت.

در علوی است: «حسن الوجه و نور وجهه یعلو سواد لحیته و رأسه»؛⁽²⁾نیکورو است، نور رخسارش چنان درخشان است که بر سیاهی ریش و سر مبارکش مستولی شده.

در نبوی است: «وجهه کالدّینار»؛⁽³⁾چهره‌اش در صفا و بی‌عیبی، مانند اشرفی است. «علی خدّه الأیمن خال، کأنّه کوکب درّی»؛⁽⁴⁾بر روی راست آن جناب، خالی است که پنداری ستاره‌ای درخشان است.

در علوی است: «افلج الثّنایا»؛⁽⁵⁾میان دندان‌های مبارکش گشاده است؛ «حسن الشعر یّسیل شعره علی منکبیه»؛⁽⁶⁾نیکو مو است، موهایش بر کتف مبارکش ریخته و در خبر سعد بن عبد اللّه است: «و علی رأسه فرق بین و فرتین کأنّه الف بین واوین».⁽⁷⁾

در باقری است: «مشرف الحاجبین»؛ میان دو ابروانش بلند است؛ «غایر العینین»؛⁽⁸⁾چشمانش در کاسه سر مبارکش فرورفته، یعنی برآمدگی ندارد؛ به وجه اثر، در روی مبارکش اثری است.

در صادقی است: «شامّة فی رأسه»؛⁽⁹⁾در سر مبارک علامتی دارد، در علوی است:

«مبدّح البطن»⁽¹⁾و نیز: «ضخیم البطن»،⁽²⁾در صادقی است: «منتدح البطن»،⁽³⁾معنی این فقرات، متقارب است؛ یعنی شکم مبارکش بزرگ و فراخ و پهن است. در باقری است: «واسع الصّدر مترسّل المنکبین، عریض ما بینهما»؛⁽⁴⁾سینه مبارکش فراخ، کتف‌هایش فروهشته و میان آن پهن است.

در خبر دیگر: «عریض ما بین المنکبین»،⁽⁵⁾و در صادقی است: «بعید ما بین المنکبین»؛⁽⁶⁾میان دو کتف مبارکش، عریض و دور است. و در علوی است: «عظیم مشّاش المنکبین»؛⁽⁷⁾سر استخوان کتف شریفش بزرگ است.

«کثّ اللّحیه، اکحل العینین، برّاق الثنایا، فی وجهه خال، فی کتفه علائم نبوّة النّبی» صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؛⁽⁸⁾ریش مبارکش انبوه، چشمانش سیاه سرمه‌گون، دندانش درخشنده و در رخسارش، خالی است، در کتفش علامت‌های نبوّت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که به مهر نبوّت معروف است و در رنگ و شکل و نقش آن، اختلاف بسیار است.

[شمایل حضرت] 2 مسکة

ایضا در نجم ثاقب است: «عریض الفخذین»؛⁽⁹⁾ران‌های مبارکش عریض است،

در علوی دیگر: «اذیل الفخذین فی الفخذة الیمنی شامّة»،⁽¹⁾در بعضی نسخ و اربل؛ یعنی رانش، زیاد گوشت دارد و اذیل نیز کنایه از پهنایی است و در ران راستش علامتی است، در صادقی است: «احمش السّاقین»؛⁽²⁾ساق‌های مبارکش باریک بود و در شکم و ساق، مانند جدّ خود امیر المؤمنین علیه السّلام است.

در صادقی یا باقری است: «شامّة بین کتفیه من جانبه الأسیر تحت کتفیه ورقة مثل ورقة الأس»؛ میان دو کتف علامتی دارد، از طرف چپ، زیر دو کتف مبارکش ورقی مثل برگ درخت مورد است و در نبوی است: «اسنانه کالمنشار و سیفه کحریق النّار»؛⁽³⁾دندان‌هایش در تیزی و حدّت یا در انفراج از یکدیگر مانند ارّه و شمشیرش، چون آتش سوزان.

در نبوی دیگر است: «کانّ وجهه کوکب درّی، فی خدّه الأیمن خال اسود»؛⁽⁴⁾گویا رخسارش چون ستاره‌ای درخشان و در روی راستش، خال سیاهی است. «افرق الثّنایا»؛⁽⁵⁾دندان‌هایش از یکدیگر جداست.

در نبوی دیگر: «المهدیّ طاوس اهل الجنّة وجهه کالقمر الدّری»؛⁽⁶⁾مهدی علیه السّلام، طاوس اهل جنّت است.

چهره مبارکش، مانند ماه درخشنده است؛ «علیه جلابیب النّور»؛ بر بدن مبارکش جامه‌هایی از نور است. در رضوی است: «علیه جیوب النّور تتوقّد بشعاع ضیاء القدس»؛⁽⁷⁾حاصل مضمون بنابر بعضی از احتمالات: بر آن جناب، جامه‌های قدسیّه

و خلق‌های نورانیّه ربانیّه است که به شعاع انوار فیض و فضل حضرت احدیّت، جلّت عظمت متلألأ است.

در خبر علی بن ابراهیم بن مهزیار، به روایت شیخ طوسی است: «کاقحوانه أرجوان قد تکاثف علیها النّدی و اصابها الم الهوی»؛⁽¹⁾در لطافت و رنگ، چون گل بابونه و ارغوانی که بر آن شبنم نشسته و شدّت سرخیش را هوا شکسته و شاید گندم‌گونی آن حضرت را بیان نموده که سفیدی و سرخی آن دو گل، با سمرت درآمیخته.

مجلسی احتمال داده اصل نسخه، اقحوانه و ارجوان بوده یا دوّمی، بدل اوّلی بوده و ناسخ هردو را ضبط نموده یا اقحوانه، ابیض بوده «کغصن بان أو کقضیب ریحان»؛ قدّش، مثل شاخه بان درخت بید مشک یا ساقه ریحان.

«لیس بالطّویل الشّامخ و لا بالقصیر اللّازق»؛ نه دراز بی‌اندازه و نه کوتاه به زمین چسبیده؛ «بل مربوع القامة، مدوّر الهامة»؛ قامتش معتدل و سر مبارکش مدوّر، «صلت الجبین»؛ پیشانی مبارکش فراخ یا تابان و نرم. «ازج الحاجبین»؛ ابروانش کشیده و مقوّس. «اقنی الأنف»، گذشت و «سهل الخدّین»؛ گوشت روی مبارکش کم است.

[حدیث شمایل] 3 مسکة

ایضا در آن کتاب است: «علی خدّه الأیمن خال، کانّه فتات مسک علی رضراضة عنبر»؛⁽²⁾بر روی راستش، خالی است که پنداری ریزه مشکی بر زمین عنبرین ریخته است.

در خبر مذکور به روایت صدوق رحمه اللّه: «رأیت وجها مثل فلقة قمر لا بالخرق و لا بالنّزق»؛ رخساری مانند پاره ماه مشاهده کردم، نه درشت‌خو و زبر و نه سبک و

بی‌وقار بود، «ارعجّ العینین»؛ چشم‌های سیاه گشاده داشت، «ناضع اللّون»؛ رنگش خالص و صاف و روشن بود، «واضح الجبین»؛ پیشانیش سفید و روشن بود، «ابلج الحاجب»؛ میان ابروانش گشاده بود، «منوّن الخدّ»؛ روی کشیده املسی داشت و «أشمّ»؛⁽¹⁾بینی مبارکش مرتفع و با بالای آن مساوی بود.

این با «قنا» که گذشت، جمع نشود مگر آن‌که در نظر او چنین می‌نماید و در واقع انحدابی در آن بوده؛ چنان‌چه در شمایل رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: «یحسبه من لم یتأمّله اشمّ»؛⁽²⁾کسی که به دقّت در روی مبارکش نظر نمی‌کرد؛ گمان می‌کرد آن جناب أشمّ است و این به جهت قلّت انحداب است که بی‌تأمّل محسوس نمی‌شود.

«اروع» از حسن و جمال و نور و بها، بیننده را به شگفت می‌آورد.

«کأنّ صفحة غرّته کوکب درّی»؛⁽³⁾گویا پهنایی پیشانی مبارکش ستاره‌ای درخشان است، «بخدّه الأیمن خال کأنّه فتات مسک علی بیاض الفضّه»؛⁽⁴⁾خال روی راست مبارکش، مانند ریزه مشکی بر نقره خام بود، «برأسه و فرقه شحما سمطه تطالع شحمة أذنه»؛⁽⁵⁾سر مبارکش موی سیاه غیر مجعّدی دارد که تا نرمه گوشش رسیده و لکن آن را نپوشانده.

«له سمت ما رأت العیون أقصد منه»؛ هیأت نیک خوشی داشت که هیچ چشمی، هیأتی به آن اعتدال و تناسب ندید، صلّی اللّه علیه و علی آبائه الطاهرین، در این مقام به همین مقدار، اکتفا نمودیم.

[نرمی کف دست حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) و حضرت مهدی (علیه السلام)] 4 مسکة

اشاره

بدان در اخبار کثیره که در کتب عامّه و خاصّه ضبط شده وارد است؛ حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: مهدی شبیه‌ترین مردم به من، در خلق و خلق است و به روایتی فرمود: شمایل او، شمایل من است. از جمله شمایل حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله این است که جنابش «شثن الکفّین» بوده؛ یعنی کف‌های مبارکش زبر و غلیظ بود.

در خبر یعقوب بن منفوش در وصف حضرت حجّت است: «واضح الجبین، ابیض الوجه، درّی المقلتین، شثن الکفّین، معطوف الرّکبتین».

در مجمع البحرین است: «فی وصفه شثن الکفّین و القدمین بمفتوحة فساکنة، أی انّهما یمیلان إلی الغلظ و القصر، قیل: هو الّذی فی انامله غلظ بلا قصر و یحمد فی الرّجال لأنّه اشدّ لقبضهم و یذمّ فی النساء و قد شثنت الأصابع من باب تعب إذا غلظت».

در محیط المحیط است: «شثنت کفّه تشثن شثنا و شثنت تشثن شثونة خشنت و غلظت و البعیر غلظت مشافره من رعی الشوک الشّثن الغلیظ یقال: هو شثن الأصابع، أی غلیظها کشثلها بالّلام».

عامّه محدّثین و شرّاح اخبار و سایر ارباب، لغت، لفظ شثن را با ثاء روایت کرده و ضبط نموده و آن را به غلظت معنی فرموده‌اند.

شیخ صدوق در معانی الاخبار بعد از این‌که تمام خبر شمایل حضرت رسول را نقل نموده، می‌فرماید: از ابی احمد حسن بن عبد اللّه بن سعید عسکری تفسیر این خبر را سؤال کردم.

گفت؛ تا این‌که در شرح شثن الکفّین می‌گوید: یعنی کف‌های مبارک آن حضرت خشن و زبر بود و عرب، مردان را به زبری و زنان را به نرمی کف مدح می‌کند.

ابن اثیر در نهایه در معنی شثن الکفّین می‌گوید: یعنی دو کف مبارکش به غلظت و کوتاهی مایل بود و بعضی گفته‌اند: در انگشتانش غلظتی بود بدون کوتاهی و این، در

مردان، پسندیده است، زیرا این برای قبض کردن ایشان اشدّ است؛ یعنی برای گرفتن چیز که شغل مردان است، این صفت معیّن و در زنان مذموم است.

باید دانست: این صفت منحصر به حضرت رسول نبوده، بلکه درباره حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام نیز، به همین عبارت وارد شده، چنان‌که شیخ مفید در ارشاد روایت کرده: چون آن جناب به قصد قتال اهل بصره از مدینه بیرون آمد، وارد ربذه شد و آخر حاجّ به آن‌جا ملحق شد و جمع شدند تا کلام آن حضرت را بشنوند. سپس می‌فرماید:

ابن عبّاس در خیمه‌ای داخل شد که آن جناب بود و عرض کرد: آیا رخصت می‌دهی من سخن بگویم؟ اگر نیک باشد، از جانب جناب تو، و گرنه از طرف من باشد.

فرمود: نه، من خود سخن می‌گویم.

ابن عبّاس گوید: آن‌گاه دست مبارک را بر روی سینه من گذاشت.

«و کان شثن الکفین فالّمنی»؛ کف‌های مبارک چون زبر و غلیظ بود، مرا به درد آورد.

علاوه بر طبق فرموده حضرت رسول که فرموده: شمایل مهدی، شمایل من است، لذا مستلزم آن است که این صفت شثن الکفّ را حضرت بقیّة اللّه هم دارا باشد.

مخصوصا همین عبارت درباره کف‌های مبارک آن خلیفة اللّه هم وارد شده، چنان‌که در کمال الدّین از یعقوب بن منقوش مروی است که گفت: بر ابی محمد حسن بن علی علیهما السّلام داخل شدم، آن جناب بر سکّوی در خانه نشسته بود و طرف راست آن جناب، اطاقی بود که بر آن پرده آویخته بود.

گفتم: ای سید من! صاحب این امر کیست؟

فرمود: پرده را بلند کن! پرده را بالا کردم، پسری پنج ساله به سوی ما بیرون آمد.

آن‌گاه شمایل آن جناب را ذکر کرده تا این‌که می‌گوید: آن حضرت شثن الکفّین بود و در نسخ با ثا مضبوط است و علّامه مجلسی رحمه اللّه در بحار، آن را به غلظت، تفسیر فرموده است.

انتباه الی اشتباه:

بدان در این مقام برای وزیر کبیر نقّاد، ابی الحسن صاحب بن عبّاد، در کتاب محیط، در لغت عرب، مشتمل بر هفت جلد و گرنه بر ده جلد؛ چنان‌که در طبقات سیوطی است، اشتباهی حاصل شده است. چه در آن کتاب، بنابر نقل استادنا المحدّث النّوری گفته: «الشّتون اللیّنة من الثّیاب الواحدة الشتن و روی الحدیث فی صفة النّبی، انّه کان شتن الکفّ بالتّاء، أی بالمعجمتین الفوقانیّتین و من رواه بالثّاء، أی المثلّثه فقد صحّف»؛ یعنی شتون نرم از جامه‌ها و مفرد آن شتن است.

در خبر روایت شده در خبر که در صفت پیغمبر رسیده: آن جناب، شتن با تا بود و کسی که آن را با ثا روایت کرده، لفظ حدیث را غلط ضبط کرده و در این کلام خود خطا را به عامّه روات این خبر، و به تمامی محدّثین و لغویّین اسناد داده است، حال آن‌که در این فرمایش برای خودش دو خطا حاصل شده:

اوّل

آن‌که ملتفت نشده لغویّین، شتن به تا و شثل به ثا و لام را مثل شثن به ثا، زبر و غلیظ و خشن معنی نموده‌اند، چنان‌که در محیط المحیط در لغت شتن گفته: «و رجل شتن الکفّ، أی شثنها بالثاء المثلّثه».

اتّفاق لغویّین است که شثن به ثای مثلّثه، به معنی خشونت و غلظت است، چنان‌که در همان جاست: «الشّثن الغلیظ، یقال: هو شثن الأصابع أی غلیظها کشثلها باللّام».

در المنجد است: «شثلت شثلا و شثلت شثوله اصابعه خشنت و غلظت، فهو شثل الاصابع قدم ششلة غلیظة اللّحم». و شتن به تاء را اصلا عنوان ننموده.

در مصباح المنیر است: «رجل شثن الأصابع وزان فلس غلیظها و قد شثلت الأصابع من باب تعب اذا غلظت من العمل و شثل باللّام، مکان النّون علی البدل»؛ در این کتاب نیز شتن به تاء را اصلا عنوان ننموده.

در معیار اللّغه است: «شتن الکفّ کعدل غلیظها و خشنها».

در لغت، شثن به ثاء نیز گفته: «شثنت کفه خشنت و غلظت و رجل شثن الأصابع و شثن العضو کعدل غلیظها و خشنها».

در لغت، شثل به ثاء و لام گفته: «شثلت أصابعه و قدمه بالمثلّثه ککرم و المصدر کرطوبة و سبب غلظت فهو شثل الأصابع کعدل و الأصبع و القدم شثلة بها».

بالجمله؛ بعضی لغویّین سه لفظ را عنوان نموده و هرسه را خشونت و غلظت معنی نموده‌اند. خصوصا وقتی که در اعضا و جوارح استعمال شده باشند. آن‌ها شتن به تاء و نون، شثن به ثاء و نون و شثل به ثأ و لام و بعضی دو لفظ را که شثن به ثاء و نون و شثل به ثاء و لام است، عنوان نموده و اصلا شتن به تاء و نون را عنوان ننموده‌اند و بر فرض که ضبط لفظ شثن که در خبر شمایل است، به تا و نون هم باشد، به معنی خشونت و غلظت است، چه جای آن‌که تمامی روات و نقله حدیث، آن را به ثای مثلّثه و نون، ضبط نموده‌اند.

دوّم

این وزیر نحریر در کتب جماهیر دیده لفظ شتن را که به تاء و نون است به نرمی و لیّنی ثیاب، اطلاق نموده و لغویّین آن را به این نرمی خاصّ معنی نموده‌اند، پس چنین گمان کرده‌اند که به معنی مطلق نرمی است و چنین نیست چون شثن به ثاء را به معنی مطلق خشونت معنی نموده‌اند، چنان‌که در عبارت محیط المحیط گذشت: الشثن الغلیظ. لکن شتن به تا را به خصوص نرمی ثیاب معنی نموده‌اند، چنان‌که در محیط المحیط است: شتن الثوب یشتنه نسجه.

تا آن‌که گفته: «و ثوب شتون، أی لیّن هکذا فی عاصم افندی»؛ یعنی در ترجمه و شرح عاصم افندی که بر قاموس است، شتون به فتح شین است. «و فی نسخ القاموس الشتون، أی کفلوس بصیغة الجمیع اللّیّنه من الثّیاب».

در معیار اللّغه، بعد از این‌که شتن را چنان‌که گذشت، غلیظ و خشن معنی نموده، گفته: «و النّعت کفاعل و صبور». این هنگامی است که به معنی حیاکت و نسج باشد و

کصبور ایضا.

«اللیّنه من الثّیاب و فی بعض النّسخ الشّتون کفلوس اللیّنه من الثّیاب». عبارت سایر لغویّین نیز به همین منوال است و هیچ یک از ایشان، آن را در مطلق نرمی اطلاق نکرده و معنی ننموده‌اند و زیاده بر این، قلم‌فرسایی در این مقاله، خارج از سبک و وضع این عجاله است «و اللّه الهادی إلی الصّواب و إلیه المرجع و المآب»، انتهی.

جواب سؤال به صواب مقال‌

اگر گفته شود اگر چه از اخبار مذکور معلوم شد کفّین حضرت ختمی مرتبت و جناب ولایت رتبت و حضرت حجّت- صلوات اللّه علیهم- به حسب الخلقه، غلیظ و درشت بوده که این خود یکی از محاسن مرد است، لکن از روایت کتاب مسلسلات در خصوص مصافحه انس بن مالک با جناب رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله، نرمی کفّ شریف آن حضرت، معلوم می‌شود. در آن روایت است که انس گفت: با کفّ خود، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را مصافحه کردم. پس دیبا و حریری را مسّ نکردم که نرم‌تر از کفّ مبارک آن حضرت باشد.

از درایت جناب سید محمد بن سید عبّاس عاملی که به واسطه رقعه استعانه به حجّت وقت و امام زمان، حضور انور آن حضرت شرف‌یاب شده، نرمی کفّ آن سرور هم، معلوم می‌شود.

در آن درایت است: بعد از این‌که خدمتش را درک کردم و نعمت بزرگ و نیل مقصود و تشرّف به حضور غایب مستور امام عصر- ارواحنا له الفداء- را احتمال دادم، چون در جبل عامل شنیده بودم دست مبارک آن حضرت، چنان نرم است که هیچ دستی، چنان نرم نیست، با خود گفتم: مصافحه می‌کنم. اگر این مرحله را احساس نمودم، با لوازم تشرّف به حضور مبارک عمل می‌نمایم.

به همان حالت، دو دست خود را پیش بردم. آن جناب نیز دو دست مبارک را پیش آورد و مصافحه کردم. نرمی و لطافت زیادی یافتم. یقین کردم به حصول نعمت عظمی

و موهبت کبرا نایل گشته‌ام، روی خود را برگرداندم، خواستم دست مبارکش را ببوسم، کسی را ندیدم.

بالجمله؛ اگر کسی بگوید: از این روایت و درایت که هردو در حکایت هفتم از باب هفتم کتاب مستطاب نجم ثاقب است، نرمی کف آن بزرگواران ظاهر می‌شود و این، مؤیّد قول وزیر نحریر، صاحب بن عبّاد- علیه الرّحمة و الغفران الی یوم التّناد- است.

جوابش این است: هریک از این شموع محافل هدایت، یعنی حضرت ختمی مرتبت و حضرت ولایت رتبت و اولاد امامت مرتبت آن دو بزرگوار، در حالات، اخلاق، عبادات و گزارشات نسبت به تقاضای روزگار، به ظهوری متظاهر می‌شدند تا برای پیروی ایشان، دستور العمل کافی باشد.

چنان‌که سید سجّاد علیه السّلام مثلا در مراتب آوراد و مناجات و دعوات، دارای ظهوری خاصّ و نمایشی مخصوص گردید. به نحوی که صحیفه کامله، برترین آثار و بالاترین اعلام آن بزرگوار است که مرحوم سید مدنی در ریاض السالکین درباره‌اش می‌فرماید:

«و الصّحیفة الکاملة، هی الملقّبة بانجیل اهل البیت و زبور آل محمّد و وصفها بالکاملة لکمالها فیما الّفت له و لکمال مؤلفها علی حد کلّ شی‌ء من الجمیل جمیل».

هم‌چنین آن سرور در مقامات زهادت و عبادت به نحوی متظاهر گردید که به اتّفاق جمله آثار، اشبه ناس به جدّش حیدر کرّار بود. چه تقاضای روزگار، آن نمایش را مستعدّ و خواستار بوده و وضع زمانش، آن صورت را نمودار می‌خواست، چنان‌که وقتی، حسن مجتبی را حلم رسول خدا به کار بود، گاهی بر سیّد الشّهدا شجاعت علی مرتضی پدیدار می‌افتاد.

هم‌چنین هریک از رسول مختار و ائمّه اطهار به حسب حالات و مقامات و به لحاظ تقاضای اشخاص و افراد، نمایشی در گزارش و فزایش بودند و در زمان سعادت اقتران، حضرت صاحب الزّمان- عجّل اللّه فرجه-، آثار تمامی ایشان را نمودار

خواهد ساخت.

چه در زمان ظهور، سعادت حضور مبارکش، استعداد زمان، گردش آسمان و اوضاع مردمان، مقتضی آن‌گونه ظهور و بروز خواهد گردید و یزدان تعالی، چنان فرمان خواهد: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ*⁽¹⁾.

بالجمله؛ چنان‌که آن بزرگوار، در اوصاف و اخلاق و حالات و مقامات دارای این‌گونه نمایشات بوده، هم‌چنین در ابدان شریف خود، در بعضی از مقامات و نسبت به بعضی از اشخاص هم، نمایشاتی خاصّ و ظهوراتی مخصوص داشته‌اند، چنان‌که اخبار کثیره‌ای، دالّ بر این دعوی و شاهد بر این مدّعی هستند.

از جمله روایت زارع علقمی و دیدن شیری که شب‌ها در قتل‌گاه حضرت سیّد الشّهدا، کنار جسد آن حجّت خدا می‌آمد، در کتب معتبره مقاتل، مزبور و در السنه و افواه مرثیه‌خوانان، مذکور است.

از جمله نمایش دادن حضرت علی بن الحسین، خود را به جماعتی به صورت حضرت امام محمد باقر و نمایش صورت فرزندش- حضرت باقر علیه السّلام- در هیکل شریف خود است، چنان‌که ضمن روایت معروف جابر بن یزید جعفی، ثبت و ضبط است که در بحار،⁽²⁾آن را روایت نموده، چه بعد از این، حضرت سجّاد در آن روایت، بسیاری از شؤونات و مقامات امامت را بیان می‌کند که وظیفه رعیّت است امام را به آن شؤونات و مقامات بشناسند.

جابر عرض می‌کند: «یا سیّدی! صلّی اللّه علیک فاکثر الشّیعه مقصّرون و أنا ما أعرف من اصحابی علی هذه الصّفة و احدا قال: یا جابر! فان لم تعرف منهم احدا فانّی أعرف منهم نفرا قلائل یأتون و یسلّمون و یتعلّمون منّی سرّنا و مکنوننا و باطن علومنا.

قلت: انّ فلان بن فلان و اصحابه من اهل هذه الصّفة ان شاء اللّه تعالی و ذلک

انّی سمعت منهم سرّا من اسرارکم و باطنا من علومکم و لا اظنّ إلّا و قد کلموا و بلغوا.

قال: یا جابر! ادعهم غدا و احضرهم معک، قال: فاحضرتهم من الغدّ فسلّموا علی الأمام و بجلّوه و وقّروه و وقفوا بین یدیه.

فقال علیه السّلام: یا جابر! امّا انّهم إخوانک و قد بقیت علیهم بقیّة اتقرّون ایّها النّفر، انّ اللّه تعالی یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید و لا معقّب لحکمه و لا رادّ لقضائه و لا یسئل عمّا یفعل و هم یسئلون قالوا: نعم انّ اللّه یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید.

قلت: الحمد للّه قد استبصروا و عرفوا و بلغوا.

قال: یا جابر! لا تعجل بما لا تعلم فبقیت متحیّرا. فقال علیه السّلام: هل یقدر علی بن الحسین أن یصیر صورة ابنه محمّد.

قال جابر: فسئلتهم فامسکوا و سکتوا.

قال: یا جابر! سلهم هل یقدر محمّد أن یکون بصورتی. قال جابر: فسئلتهم فامسکوا و سکتوا.

قال: فنظر علیه السّلام إلیّ و قال: یا جابر! هذا ما اخبرتک انّهم قد بقی علیهم بقیة.

فقلت لهم: ما لکم لا تجیبون امامکم فسکتوا و شکّوا فنظر إلیهم و قال: یا جابر! هذا ما اخبرتک به قد بقی علیهم بقیّة و قال الباقر علیه السّلام: ما لکم لا تنطفون، فنظر بعضهم إلی بعض یتسائلون، قالوا: یا بن رسول اللّه لا علم لنا فعلّمنا.

قال: فنظر الأمام سیّد العابدین علیّ بن الحسین علیهما السّلام إلی ابنه محمّد بن علی الباقر علیه السّلام و قال لهم: من هذا.

قالوا: ابنک.

فقال لهم: من أنا.

قالوا: ابوه علیّ بن الحسین.

قال: فتکلّم بکلام لم نفهم فاذا محمّد بصورة ابیه علیّ بن الحسین و إذا علی بصورة ابنه محمدا.

قالوا: لا اله الّا اللّه.

فقال الأمام: لا تعجبوا من قدرة اللّه أنا محمّد و محمّد أنا و قال محمّد: یا قوم! لا تعجبوا من امر اللّه أنا علی و علی أنا و کلّنا احد من نور واحد و روحنا من امر اللّه، اوّلنا محمّد و أوسطنا محمّد و اخرنا محمّد و کلّنا محمّد.

قال: فلما سمعوا ذلک خرّوا لوجوههم سجّدا و هم یقولون: امنّا بولایتکم و بسرّکم و علانیتکم و اقررنا بخصایصکم.

فقال الأمام زین العابدین علیه السّلام: یا قوم! ارفعوا رؤسکم فأنتم الأن العارفون الفائزون المستبصرون و أنتم الکاملون البالغون، اللّه اللّه لا تطلّعوا احدا من المقصّرین المستضعفین علی ما رأیتم منّی و من محمّد فیشنعوا علیکم و یکذّبوکم.

قالوا: سمعنا و أطعنا.

قال علیه السّلام: فانصرفوا راشدین کاملین فانصرفوا إلی آخر الرّوایة».

اگر چه علّامه مجلسی رحمه اللّه این خبر را از والدش روایت نموده و ایشان فرموده‌اند:

من این روایت را در کتاب عتیقی دیده‌ام و فرموده: چون صحّت اسانید این و روایات دیگر که در آن باب ذکر فرموده، معلوم نبود، لذا برای آن‌ها بابی علی حده منعقد نمودم، لکن این روایت، جملتا و متفرّقتا، در اصول معتبره امامیّه ثبت و ضبط است؛ مثل کتاب عیون المعجزات که خود علّامه مزبور، کثیرا ما از آن در جامع بحار نقل فرموده، مثل مدینة المعاجز سید سند توبلی بحرینی، مثل مناقب ابن شهر آشوب که جمله‌ای از آن را نقل فرموده و مثل تحفة المجالس که مؤلّفش ابن تاج الدّین حسن سلطان محمد است و در آن کتاب، صحّت آن‌چه که در آن روایت می‌نماید، بر عهده گرفته و گفته: من روایات منقول در این کتاب را از کتب معتبره نقل می‌نمایم.

از جمله روایت مشهور در السنه اخیار و منسوب در بعضی تألیفات مجامع بحار و مذکور در کتاب مناقب مرتضویّه که مؤلّفش یکی از تابعین چهار یار است که مضمون آن، متّحد شدن جسد مبارک علوی با جسد شریف نبوی است؛ چنان‌که در همان کتاب مناقب است:

منقبة

«قال النّبیّ لعلی: دمک دمی، لحمک لحمی، قلبک قلبی، نفسک نفسی، روحک روحی».

ترجمه در دستور الحقایق مسطور است که سبب ورود این حدیث آن بود که روزی سیّد المرسلین، امیر المؤمنین را از پیراهن خود درآورد، چنان‌چه تن مصطفی با مرتضی یکی شد. اما سر نبیّ و ولی می‌نمود و در آن حالت، حدیث مذکور را می‌فرمود.

در روایت منسوب به بحار الانوار، به روایت جابر انصاری چنین است: آن دو بزرگوار معانقه نموده، پس شخص واحد و فرد فارد گردیدند، به نحوی که هیچ عین و اثری از امیر علیه السّلام پدیدار نبود. حضّار را رعب و هراس گرفته و تا مدّتی در تعجّب بودند تا آن‌که حضرت نبوی را قسم داده که حضرت علوی را پدیدار کند.

جبین حق بین آن حضرت، عرق نموده و نوری مثل چراغ از آن نمایان شده و آن حضرت را به کلماتی که بعضی از آن‌ها این است، ندا نموده: «أین قیّوم الأملاک، أین مدبّر الأفلاک، أین من دمه دمی و لحمه لحمی و روحه روحی، أین امیر المؤمنین».

بعد از این ندا، صدای لبیک لبیک حضرت علوی بلند شده، تا آن‌که از پهلوی راست آن جناب نمودار گردید.

از جمله روایت، لیله معراج و شیر است که در بسیاری از کتب، مستقلّلا و در بعضی، ذیل قضیّه معروف سلمان و دشت ارژن، آن را نقل نموده‌اند و در مناقب مرتضویّه است که در دستور الخلایق و گنج الاسرار، مسطور است: امیر المؤمنین از آن وقت به اسد اللّه الغالب ملقّب شد که چون سید کاینات به معراج رفت، در بارگاه کبریا، شیری دید. چون بر او نظر انداخت، دید اسد اللّه الغالب، علی بن ابی طالب است.

از کتاب احسن الکبار از حضرت نبوی روایت نموده که فرمود: چون از معراج بازگردیدم و به مضجع خود رسیدم، علی با محبّت و احترام و سلام ما لا کلام درآمده، گفت: ای خیر الأنام! عنایات ملک علّام بر تو مبارک باد. زبان بگشود و رازی که میان

من و پروردگار گذشته بود، لفظ به لفظ، بیان نمود.

از جمله روایت مناقب است که علّامه مجلسی رحمه اللّه آن را در بحار⁽¹⁾دوازدهم، از عسکر مولای حضرت جواد علیه السّلام نقل فرموده که گفت: بر آن حضرت داخل شدم و چون نظرم بر او افتاد، گفتم: سبحان اللّه! صورت آن حضرت چقدر سبزه است و با وجود آن، نور باقی بدن و سفیدی آن چقدر زیاد است.

هنوز این خیال را در خاطر خود تمام نکرده بودم که دیدم بدن آن حضرت بزرگ و جسد او، عریض و طویل شد، طوری که همه ایوانی که حضرت در میان ایستاده بود، تا سقف و دیوارهای آن را به مرتبه‌ای پر کرد. بعد از آن دیدم رنگ آن حضرت سیاه و بعد از آن مثل برف سفید شد بسیار سفید. بعد مثل قطعه‌ای خون بسته، سرخ و بعد مثل برگ درختان، سبز شد، بسیار سبز و خرّم و بعد جسم او به تدریج کوچک شد تا آن‌که به حال اوّل خود برگشت، رنگش نیز مثل اوّل شد. من غش کردم، بیهوش شده و افتادم.

آن جناب فریادی زد: ای عسکر! شک می‌کنید، شما را به یقین می‌آوریم. تاب نمی‌آورید ببینید، به شما قوّت و طاقت می‌دهیم. به خدا قسم! برای هیچ کس معرفت ما میسّر نمی‌شود، مگر به این‌که خدا به ولایت و اخلاص و ارادت به ما اهل بیت رسالت، بر او منّت گذارد.

اخبار بر این مضامین، بسیار است و چون به صریح این احادیث و اخبار «کالشّمس فی رائعة النّهار»، هویدا و آشکار گردید که این انوار الهیّه را خلقا و خلقا و منطقا، نمایشاتی خاصّ و ظهوراتی مخصوص بوده است، پس در جواب سؤال مذکور، می‌گوییم:

بعد از این‌که ثابت شد کف‌های مبارک آن بزرگواران، من حیث الخلقه زبر و غلیظ بوده، چه استبعاد دارد که بگوییم: نرمی که در روایت و درایت است، نمایشی از آن دو بزرگوار؛ یعنی حضرت رسول مختار و حجّت غایب از انظار بوده، چه آن‌که مورد آن‌ها نیز گنجایش همین نمایش را دارد، زیرا مقام مصافحه که مورد روایت

است، مقام ملاطفت و تعطّف است که خود، مقتضی همین نمایش است و مقام دست بوسیدن آن سید جلیل از آن امام، با تعظیم و تبجیل که مورد درایت است؛ ایضا مقتضی همین نمایش نرمی کف بوده، چه بعد از این، سید جلیل در جبل عامل شنیده:

کف‌های آن بزرگوار نرم است و این در مکنون خاطر او بوده، آن بزرگوار هم خواسته اعتقاد آن سید را در تشرّف به خدمتش، تثبیت فرماید و او را از نیل به این موهبت، تقنیت نفرماید؛ «هذا ما ادّی إلیه فکری الفاتر و واقع الأمر عند العالم بالسّرائر».

[علامت ختم وصایت] 5 مسکة

اشاره

بدان یکی از شمایل حضرت ولیّ عصر و ناموس دهر، داشتن علامتی در پشت مبارک، مثل علامت پشت مبارک جدّش رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است، چنان‌که در فصل دوّم از باب سوّم کتاب نجم ثاقب که در بیان تعداد خصایص آن بزرگوار منعقد شده، می‌فرماید: یازدهم؛ یعنی از خصایص آن سرور، داشتن علامتی مثل علامت پشت مبارک رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است که آن را ختم نبوّت گویند و شاید در این جناب، به ختم وصایت اشاره باشد، انتهی.

در بیان اوصاف شمایل آن حضرت، در حدیثی علوی است: «فی کتفه علائم النبوّة النّبیّ»؛⁽¹⁾یعنی در کتفش، علامت‌های نبوّت پیغمبر است که به مهر نبوّت معروف می‌باشد و در رنگ و شکل و نقش آن، اختلاف بسیار است و ما آن اختلافات را در جزء اوّل از کتاب انوار المواهب که به «العسل المصفّی» ملقّب است، ذکر نموده‌ایم.

این ناچیز گوید: اگر کسی بگوید: خصیصه بودن این علامت برای آن بزرگوار معلوم نیست، چه از روایت حسن بن جهم که آن را علّامه مجلسی رحمه اللّه در بحار

دوازدهم،⁽¹⁾ضمن ابواب متعلّق به حالات حضرت جواد علیه السّلام روایت نموده، چنین معلوم می‌شود که ائمّه طاهرین علیه السّلام، نوعا دارای این علامت بوده‌اند، چنان‌که در آن روایت است که حسن بن جهم گوید: حضرت جواد علیه السّلام طفل بود و ما خدمت حضرت رضا بودیم که او را صدا زد، در دامن من نشانید و فرمود: او را برهنه کن.

چون پیراهن او را کندم؛ گفت: ما بین دو کتف او را ببین!

نگاه کردم، نشانه‌ای شبیه مهر انگشتر پشت شانه آن طفل دیدم. سپس حضرت رضا فرمود: همین نشانه در همین موضع پدرم بود و حال، در خودم می‌باشد.

جوابش این است: علامت پشت شانه آن بزرگواران، بر دو قسم است: یکی، نسبت به تمام ایشان عامّ است، چنان‌که در روایت حسن بن جهم، ایمایی بر آن است و دیگری خاصّ حضرت بقیة اللّه است که دیگران از ائمّه طاهرین، آن را نداشته‌اند.

آن‌که عامّ است، شبیه مهر انگشتر بوده، به‌خلاف آن‌که مخصوص آن حضرت است، چه آن شبیه مهر ختم نبوّت می‌باشد که در پشت جدّش رسول خدا بوده.

شاهد بر این دعوی، روایت علوی است که آن را در کتب معتبره، عموما و در نجم ثاقب، خصوصا نقل فرموده‌اند. چه در آن کتاب، ذیل فصل اوّل باب سوّم که منعقد است برای بیان شمایل حضرت امام عصر علیه السّلام، می‌فرماید در علوی است: «عظیم مشاش المنکبین»؛ سر استخوان کتف شریفش بزرگ است.

«و بظهره شامّتان: شامة علی لون جلده و شامة علی شبه شامّة النّبیّ»؛⁽²⁾در پشت مبارکش، دو نشانه و علامت است: یکی به رنگ بدن شریفش و دیگر شبیه علامتی که در کتف مبارک حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بود.

در روایت باقری یا صادقی، به یکی از این دو علامت تصریح شده و ممکن است آن، همان علامت عامّه امامت باشد، چنان‌که در همان کتاب است که در صادقی یا باقری

است: «شامّة بین کتفیه».⁽¹⁾

در این روایت، چیز دیگری است که ظاهرا آن را از خصایص آن جناب نشمرده‌اند، حال آن‌که به حسب تتبّع و سیر در اخبار و آثار آن، از خصایص آن حضرت است، چه در آن است: «من جانبه الأیسر تحت کفّیه ورقة مثل ورقة الأس»؛⁽²⁾یعنی از طرف چپ، زیر دو کتف مبارکش ورقی، مثل برگ درخت مورد است.

این ناچیز، کیفیّت مهر نبوّت حضرت ختمی مرتبت را به طریق تفصیل و اطناب و به نحوی که در غیر آن کتاب یافت نمی‌شود؛ در موهبت سیزدهم از شعاع دوّم از نور اوّل کتاب انوار المواهب بیان نموده‌ایم، مراجعه شود.

تذییل فیه تضلیل:

بدان از جمله خرافات صوفیّه غویّه و لا سیّما منتسبین به طایفه سنیّه که به آن اضلال انام نموده و بدین واسطه، جلب حطام از عوام می‌نمایند، این است که محی الدّین بن العربی، خاتم ولایت محمدیّه است و علامت ختم ولایتش آن بود که میان دو کتف او در آن موضع که برای پیغمبر ما علامت بود، برای او هم علامت بود.

چنان‌چه استادنا المحدّث النّوری- عطّر اللّه مرقده- در نجم ثاقب از میبدی، در شرح دیوان‌⁽³⁾حضرت ولایت مآب نقل فرموده: او از شرح نصوص جندی نقل کرده که محی الدّین مزبور، در اوّل محرّم در اشبیلیّه از بلاد اندلس به خلوت نشست، نه ماه طعام نخورد و در اوّل عید، به بیرون آمدن، مأمور شد و بیشتر شد به این‌که خاتم ولایت محمدیّه است و گفته:

از دلایل ختمیّت او آن بود که میان دو کتف او در آن موضع که برای پیغمبر ما صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علامت بود، برای او هم علامت بود، لکن در گودی عضو، نه مثل آن‌که در برآمدگی

بود. اشاره به این‌که علامت ختمیّت نبوّت، ظاهر و فعلی و ختمیّت ولایت، باطنی و انفعالی است.

این ناچیز گوید:

اوّلا؛ طایفه غبیّه صوفیّه- خذلهم اللّه- و به خصوص، سنیّه ایشان در مقام ترویج از رؤسای خود بی‌اختیارند و کرامات و خوارق عاداتی به آن‌ها نسبت می‌دهند که کذب محض و فریه بیّن است، چنان‌که بر مراجعین کتب این طایفه، این مطلب کالشّمس فی رائعة النّهار، هویدا و آشکار است و این مورد هم، یکی از آن موارد است.

ثانیا؛ بر فرض صحّت این نسبت، همانا این نمایشی از شیطان لعین بوده که محض اضلال و اغوا، چنین نمایشی را بر مردم، میان دو کتف او داده، چنان‌که در وادی تبوک به ابو محمد خفّاف، عرش الرّحمن را نمایش داد که ابو محمد مدّت مدیده‌ای او را ستایش و سجده نمود.

چنان‌چه در کتاب راحة الرّوح در شرح حدیث مثل اهلبیتی کمثل سفینة نوح که از طبع خارج شده، نوشته‌ام: بالاترین اضلالات شیطان ملعون آن است که خود را در مقابل خداوند بی‌چون و توبیخ معبود قرار می‌دهد أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ‌⁽¹⁾جهارا و بالعیان، دامن‌گیر عابدین او می‌شود.

چنان‌چه جامی در کتاب نفحات الانس‌⁽²⁾خود از ابو محمد خفّاف نقل کرده: او با مشایخ شیراز، یک جا نشسته بودند، سخن در مشاهده می‌رفت و هرکس به قدر حال خویش سخنی می‌گفت. مؤمّل جصّاص به ابو محمد خفّاف که خاموش بود، گفت: به هر حال تو هم سخنی بگو!

ابو محمد گفت: آن‌چه شما گفتید، حدّ علم بود، نه حقیقت مشاهده، حقیقت مشاهده آن است که حجاب منکشف شود و او؛ یعنی خدا را بالعیان ببینی.

به او گفتند: این را از کجا می‌گویی و این مطلب، چگونه برایت معلوم شده؟!

ابو محمد خفّاف گفت: من در بادیه تبوک بودم، فاقه و مشقّت بسیار به من رسیده بود، در مناجات بودم که ناگاه حجاب منکشف شد و او؛ یعنی خدا را دیدم که بر عرش نشسته، او را سجده کردم و گفتم: مولایی ما هذا مکانی و موضعی منک.

چون آن قوم، این سخن را از ابو محمد خفّاف شنیدند، همگی خاموش شدند. مؤمّل جصّاص به او گفت: برخیز تا برویم و بعضی از مشایخ و ارباب حدیث را زیارت کنیم.

ابو محمد خفّاف برخاست، مؤمّل دست او را گرفت و سپس به خانه ابن سعدان رفتند. او تعظیم و ترحیب ایشان را به جا آورد.

مؤمّل به او گفت: «ایّها الشّیخ! نرید أن تروی لنا الحدیث المرویّ عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّه قال: انّ الشّیطان، عرشا بین السّماء و الأرض إذا أراد بعبد فتنة کشف له عنه»؛ یعنی از پیغمبر روایت است؛ فرمود: برای شیطان، عرش و تختی میان آسمان و زمین است. هرگاه خداوند تبارک و تعالی، امتحان و اختبار بنده‌ای را اراده فرماید، آن تخت شیطان را برای او نمایان کند.

ابو محمد خفّاف چون این حدیث را شنید، گفت: یک بار دیگر آن را اعاده فرما! چون ابن سعدان بار دیگر این حدیث را اعاده کرد، ابو محمد خفّاف گریان شده، برخاست و بیرون رفت.

مؤمّل گوید: تا چند روز او را ندیدم. بعد از چند روز نزد ما آمد. گفتیم: در این ایّام غیبت، کجا رفته بودی.

گفت: نمازهایی که از آن وقت تاکنون گزارده بودم، قضا می‌کردم، زیرا از آن وقت، شیطان را پرستیده بودم.

گفت: چاره‌ای جز این نیست که به همان موضع روم که او را سجده کرده بودم تا آن ملعون را لعنت کنم. پس به این قصد بیرون رفت و دیگر خبر او را نشنیدم.

این ناچیز گوید: از این حکایت، بلندی مقام معرفت مؤمّل جصّاص نزد عوام و خواص معلوم می‌شود و لا یخفی.

عبقریّه ششم [موافقین با شیعه از علمای عامّه]

اشاره

در بیان اسامی جمعی از اعیان علمای عامّه که مثل طایفه محقّه امامیّه اثنا عشریّه، به تولّد حضرت بقیّة اللّه قایل شده و آن بزرگوار را، خلف با شرف امام حسن عسکری علیه السّلام می‌دانند؛ اسامی آنان در چند مسکة عنوان می‌شود.

آن‌چه در این عبقریّه و عبقریّه بعد از این ذکر می‌نماییم، غالبا از کتاب نجم ثاقب و کشف الاستار استادنا المحدّث النّوری- زاد اللّه فی انوار تربتة- منقول است. آن مرحوم در حاشیه این مقام در نجم ثاقب می‌فرماید:

مخفی نماند که بسیاری از آن‌چه در این مقام نقل کردیم، از کتب اهل سنّت و تراجم منقول از مجلّد اوّل کتاب استقصاء الافحام و بعضی مجلّدات عبقات الانوار است که حامی دین و ماحی بدع ملحدین، سلطان المحدّثین و ملاذ المتکلّمین، جناب میر حامد حسین، معاصر هندی- دام علاه- همه را با تصحیح از کتب صحیحه آن‌ها، بدون تصرّف و واسطه در نقل برداشته، جزاه اللّه عن الإسلام و المسلمین خیر جزاء المحسنین.⁽¹⁾

[عقیده فرقه ناجیه اثنی عشریه] 1 مسکة

بدان، طایفه محقّه و فرقه ناجیه و عصابه مهتدیه امامیّه اثنا عشریّه- أیّدهم اللّه تعالی- که به حسب نصوص متواتره از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و امیر المؤمنین علیه السّلام،

حضرت خلف صالح حجّة بن الحسن العسکری علیهما السّلام را مهدی موعود و قائم منتظر و غایب از انظار و سایر در اقطار می‌دانند و از همه امامان گذشته، تصریح به اسم و وصف و شمایل و غیبت آن جناب رسیده و پیش از ولادت آن حضرت، در کتب معتبره ثقات اصحاب ایشان، ثبت شده که جمله آن‌ها تا حال، موجود و به نحوی که اخبار نمودند و وصف کردند، خلق کثیری دیدند و اسم و نسب و اوصاف، با آن‌چه فرمودند، مطابق شد.

پس برای منصف عاقل، در بودن این وجود مسعود، آن مهدی موعود، ریبه و شکّی نماند چنان‌چه از ذکر حضرت رسول و شمایل آن جناب در کتب سماویّه، منصفین اهل کتاب، از یهود و نصارا، به مجرّد دیدن و منطبق کردن، اسلام آوردند؛ با آن‌که خصوصیّات و اسباب تعریف در آن‌جا و نزد آن‌ها به مراتب کمتر از آن بود که در این‌جا شده. نیز عمده طول عهد پیمبران در آن‌جا و قرب عهد رسول خدا و اوصیایش- صلوات اللّه علیهم- در این‌جا بود و بیشتر آن‌چه فرمودند، محفوظ ماند.

حتی جمله‌ای از مخالفین ما، آن را نقل کرده و جماعتی از اهل سنّت در این مذهب و اعتقاد با ما موافقت کردند که از ذکر اسامی ایشان با اشاره به علوّ مقام آن‌ها نزد آن جماعت ناچاریم، تا در مقام طعن و ایراد لا محاله، خود از علما و محدّثین و اهل کشف و یقین و اقطاب روی زمین شرم کنند، با این‌که در این مقام در مقابل، چیزی ندارند و جز اظهار ندانستن و معلوم نبودن و بعضی استبعادات و شبهات که با جوابش بیاید، راهی برای نفی دعوای امامیّه ندارند. توضیح بیشتر از این بیاید، ان شاء اللّه تعالی.

[موافقین با شیعه،

محمد بن طلحه]

امّا موافقین با ما از اهل سنّت، از جمله، ابو سالم کمال الدّین محمد بن طلحة بن محمد قرشی نصیبی است که در کتاب مطالب السؤل در باب دوازدهم، با اعتقاد جازم و اصرار بلیغ، این مطلب را اثبات نموده و پاره‌ای از شبهات منکرین را ذکر و ردّ کرده و با ابیات رایقه و عبارات مونقه، آن جناب را مدح نموده که نسخه آن کتاب شایع در

طهران نیز در لکنهو از بلاد هند، طبع شده است.

اسعد بن عبد اللّه یافعی معروف در تاریخ مرآت الجنان،⁽¹⁾در حوادث سنه شش صد و پنجاه و دو گفته: کمال الدّین محمد بن طلحه نصیبی، مفتی شافعی در آن وفات کرده. او رییسی محتشم و بارع در فقه بود، یک نوبت خلاف متولّی وزارت شد، آن‌گاه زاهد گردید و خود را جمع نمود. سپس کرامتی برای او نقل کرده که مقام ذکرش نیست.

و شیخ جمال الدّین عبد الرحیم بن حسن بن علی اسنوی فقیه شافعی، صاحب تصانیف کثیر معروف در طبقات فقهای شافعی، بعد از ذکر او به نحو مذکور گفته: او، امام بارع در فقه و خلاف و عارف به اصول فقه و کلام و رییس کبیر معظّم بود و ملوک با او مکاتبه می‌کردند، در مدرسه امینیّه دمشق اقامت نمود، ملک ناصر، او را بر وزارت نشانید و برای او فرمان وزارت نوشت، او از آن کناره گرفت و عذر خواست، دو روز مباشرت کرد، آن‌گاه هرچه از اموال خود داشت، گذاشت و رفت و موضع او معلوم نشد، استماع حدیث نمود و آن‌ها را روایت کرده ...، الخ.

تقی الدّین ابو بکر بن احمد بن قاضی شهبه در طبقات شافعیّه‌⁽²⁾گفته: محمد بن طلحة بن محمد بن الحسن، شیخ کمال الدّین ابو سالم الطّوسی القرشی العددی النصیبی، کتاب عقد فرید را تصنیف کرد، او یکی از صدور و رؤسای معظّمین بود، تفقّه نمود و در علوم شراکت کرد، او فقیه بارع عارف به مذهب و اصول و خلاف بود و بعد از ذکر وزارت و تزهّد او گفته: به علم حروف مشغول شد و اشیایی از مغیبات از آن بیرون می‌آورد.

سید عزّ الدّین گفته: او یکی از علمای مشهور و رؤسای مشهود بوده و نزد ملوک مقدّم بود و از ایشان، مراسلات به او می‌رسید؛ سپس در آخر کار، زاهد شد و تقدّم در دنیا را واگذاشت و به آن‌چه او را نفع می‌بخشید، رو کرد و از دنیا با سداد و امر جمیل گذشت.

عبد الغفّار بن ابراهیم علوی عکّی عدنانی شافعی در عجالة الراکب و بلغة الطالب گفته: او یکی از علمای مشهور بود.

کاتب چلبی قسطنطینی در کشف الظّنون فی اسامی الکتب و الفنون‌⁽¹⁾گفته:

درّ المنظّم در سرّ اعظم، از شیخ کمال الدّین ابی سالم محمد بن طلحه عدوی جفّار شافعی است که سنه شش صد و پنجاه و دو وفات کرده، مختصری است که اوّل آن است:

«الحمد للّه الّذی اطّلع من اجتباه من عباده الأبرار علی جنایا الأسرار».

در آن‌جا ذکر کرده: برای برادری صالح، در بعضی از خلوات، لوحی کشف شد و در آن دایره حروفی بود که معنی آن را نمی‌دانست.

چون صبح شد، خوابید، حضرت علی بن ابی طالب علیه السّلام را در خواب دید و حضرت برای شرح آن لوح، چیزی فرمود که او نفهمید، اشاره کرد نزد کمال الدّین رود تا او شرح کند. نزد او آمد، صورت واقعه و دایره حروف را برای او ذکر کرد. سپس رساله‌ای برای آن نوشت و به جفر ابن طلحه معروف شد.

بونی در شمس المعارف کبری گفته: این مرد صالح، در بیت حطابه در مسجد حلب معتکف شده بود و بیشتر تضرّع او به درگاه خداوند این بود که اسم اعظم را به او نشان دهد. شبی، لوحی از نور دید که در آن اشکال مصوّر بود. در آن لوح تأمّل نمود؛ دید چهار سطر و در وسط، دایره‌ای و داخل آن، دایره دیگری است.

بساحی گفته: این مرد صالح، شیخ ابو عبد اللّه محمد بن حسن اخیمی بود و تلمیذ او ابن طلحه، از اشارات رموز آن، بر انقراض عالم و سبیل رمز استنباط نمود، انتهی.

وضوح بودن این کتاب از او به حدّی است که ابن تیمیمه، با همه عناد و لجاج در منهاج خود با آن‌که گاهی منکر متواترات می‌شود، نتوانسته منکر شود و این کتاب را به او نسبت داده، الحمد للّه و جمله‌ای از تصانیف او را در کشف الظنون ضبط کرده.

این ناچیز گوید: عبارت ابن طلحه مذکور در کتاب مطالب السؤل، در خصوص ترجمه حضرت بقیّة اللّه (عج) این است:

الباب الثّانی عشر فی ابی القاسم (م ح م د) بن الحسن الخالص بن علی المتوکّل بن محمد القانع بن علی الرضا بن موسی الکاظم بن جعفر الصادق بن محمد الباقر بن علی زین العابدین بن الحسین الزّکی بن علی المرتضی امیر المؤمنین علیه السّلام بن ابی طالب، المهدی الحجّة الخلف الصالح المنتظر علیهم السّلام و رحمة اللّه و برکاته.

فهذا الخلف الحجّة قد ایده اللّه***هدانا منهج الحق و اتاه سجایاه

و اعلی فی ذری العلیا و بالتّایید یرقاه***و اتاه جلی فضل عظیم فتحلاه

و قد قال رسول اللّه قولا قد رویناه***و ذو العلم بما قال إذا ادرکت معناه

یری الأخبار فی المهدی جائت بمسمّاه***و قد ابداه بالنّسبة و الوصف و سمّاه

و یکفی قوله منّی لأشراق محیّاه***و من بضعة الزّهراء مجراه و مرساه

و لن یبلغ ما اویته امثال و اشباه***فان قالوا هو المهدی ما ماتوا بمافاه

«قد رفع من النبوّة فی اکناف عناصرها و وضع من الرّسالة اخلاق اواصرها و ترع من القرابة بسجّال معاصرها و برع فی صفات الشّرف فعقدت علیه بخناصرها فأقتنی من الأنساب شرف نصابها و اعتلا عند الأنتساب علی شرف احسابها و اجتنی جنی الهدایة من معادنها و اسبابها فهو من ولد الطّهر البتول المجزوم و بکونها بضعة من الرّسول»

فالرّسالة اصلها و انّها لا شرف العناصل و الأصول، فامّا مولده فبسّر من رآی فی ثالث و عشرین رمضان سنة ثمان و خمسین و مأتین للهجرة و اما نسبه ابا و اما فابوه الحسن الخالص بن علی المتوکّل إلی أن قال ابن علی المرتضی امیر المؤمنین إلی أن قال و اما اسمه فمحمّد و کنیّة ابو القاسم و لقبه الحجة و الخلف الصّالح و قیل المنتظر.

[ابو المظفر یوسف بن قز علی بغدادی صنفی] 2 مسکة

از جمله آن‌ها، عالم فقیه واعظ، شمس الدّین ابو المظفر یوسف بن قز علی بن عبد اللّه بغدادی حنفی، سبط عالم واعظ، ابی الفرج عبد الرّحمن بن الجوزی است که

شرح حالش در تاریخ ابن خلّکان و مرآت الجنان یافعی و روضة المناظر و کفایة المتطّلع و کشف الظّنون‌⁽¹⁾و اعلام الاخیار کفوی و غیره مسطور است، چنان‌که در اعلام الاخیار گفته:

«یوسف بن قز علی بن عبد اللّه البغدادی، سبط الحافظ ابی الفرج بن الجوزی الحنبلی، صاحب مرآة الزّمان فی التّاریخ، ذکره الحافظ شمس الدّین فی معجم شیوخه کان والده من موالی الوزیر عون الدّین بن هبیره و یقال فی والده: قز علی بحرف القاف و بالقاف اصّح، ولد فی سنة 581 ببغداد و تفقّه و برع و سمع من جده لأمّه و کان حنبلیّا، فتحنبل فی صغره لتربیة جدّه ثمّ دخل إلی الموصل.

ثم رحل إلی دمشق و هو ابن نیّف و عشرین سنة و سمع بها و تفقّه بها علی جمال الدّین الحصیری و تحوّل حنفیّا لمّا بلغه ان قز علی بن عبد اللّه کان علی مذهب الحنفیّه و کان اماما عالما فقیها جیّدا نبیها یلتقط الدّرر من کلمه و یتناثر الجوهر من حکمه یصلح المذنب القاصی عند ما یلفظ و یتوب الفاسق العاصی حین ما یعظ، یصدع القلب بخطابه و یجمع العظام النّخرة بجنابه، لو استمع له الصّخرة لا انقلق و الکافر الجحود، لا من و صدق و کان طلق الوجه، دائم البشر، حسن المجالسه، ملیح المحاوره.

یحکی الحکایات الحسنة و ینشد الأشعار الملیحة و کان فارسا فی البحث عدیم النّظیر، مفرط الذّکاء إذا سلک طریقا ینقل فیه اقوالا و یخرج اوجها و کان من وحداء الدّهر لوفور فضله وجودة قریحته و غزاوة علمه و حدّة ذکائه و فطنة و له مشارکة فی العلوم و معرفة بالتّواریخ.

کان من محاسن الزّمان و تواریخ الأیّام و له القبول التّامّ، عند العلماء و الأمراء و الخاصّ و العام و له تصانیف معتبرة مشهورة، منها شرح الجامع الکبیر و کتاب ایثار الأنصاف و تفسیر القرآن العظیم و منتهی السؤل فی سیرة الرسول و اللّوامع

فی احادیث المختصر و الجامع و له کتاب التّاریخ، المسمّی بمرآة الزمان. مات لیلة ثلثاء من ذی الحجّة سنة 654.

انتهی ما اردنا نقله».

بالجمله؛ در آخر کتاب تذکره خواص الأمّة، بعد از ترجمه حضرت عسکری گفته:

ذکر اولاده منهم (م ح م د) الأمام فصل هو م ح م د بن الحسن بن علی بن محمد بن علیّ بن موسی الرّضا بن جعفر بن محمد بن علیّ بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام و کنیته ابو عبد اللّه و ابو القاسم و هو الخلف الحجة، صاحب الزّمان القائم و المنتظر و التّالی و هو آخر الائمّة علیهم السّلام.

«انباء عبد العزیز بن محمود بن البزّار عن ابن عمر قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

یخرج فی آخر الزّمان رجل من ولدی، اسمه کاسمی و کنیته ککنیتی، یملاء الأرض عدلا، کما ملئت جورا فذلک هو المهدی و هذا حدیث مشهور.

قد اخرج ابو داود و الزّهری عن علی علیه السّلام بمعناه و فیه لو لم یبق من الدّهر الّا یوم واحد لبعث اللّه من اهل بیتی من یملاء الأرض عدلا و ذکره فی روایة کثیرة و یقال له: ذو الاسمین، قالوا: امّه، ام ولد، یقال لها: صقیل».

[ابو محمّد عبد اللّه بن احمد خشاب] 3 مسکة

ایضا از جمله ایشان، شیخ ادیب ابو محمد عبد اللّه بن احمد بن احمد بن الخشّاب است که در کتاب تاریخ موالید⁽¹⁾و وفات اهل بیت علیهم السّلام به مذهب امامیّه تصریح نموده و در آن‌جا بعد از ذکر امام حسن عسکری علیه السّلام گفته: ذکر خلف صالح که پدرم از رضا علیه السّلام به من خبر داد و فرمود: خلف صالح از فرزندان ابی محمد حسن بن علی علیه السّلام است، او صاحب الزّمان و مهدی علیه السّلام است.

نیز جرّاح بن سفیان مرا خبر داد و گفت: ابو القاسم طاهر بن هارون بن موسی العلوی

از پدرش هارون از پدرش موسی مرا خبر داد و گفت که سید من، جعفر بن محمد علیهما السّلام فرمود: خلف صالح از فرزند من است، او مهدی است، اسمش محمد و کنیه‌اش ابو القاسم می‌باشد، آخر الزّمان خروج می‌کند نام مادر او صقیل است.⁽¹⁾

ابو بکر دارع برای من نقل کرد در روایت دیگر، مادر او، حکیمه است، در روایت سوّم، او را نرجس می‌گویند و بعضی گفته‌اند: بلکه او را سوسن می‌گویند و خدا به این داناتر است.⁽²⁾

کنیه‌اش ابو القاسم و او صاحب دو اسم است: خلف و محمد. ابری آخر الزمان ظاهر می‌شود و او را از آفتاب سایه می‌افکند و هرجا برود با او می‌رود و به آواز فصیح ندا می‌کند؛ این مهدی است.

محمد بن موسی طوسی به من خبر داد و گفت: ابو السکین از بعضی از اصحاب تاریخ، مرا خبر داد که به مادر منتظر علیه السّلام حکیمه می‌گویند.

محمد بن موسی طوسی به من خبر داد و گفت: عبید اللّه بن محمد از هیثم بن عدی مرا خبر داد گفت که می‌گویند: کنیه خلف صالح، ابو القاسم و او صاحب دو اسم است، انتهی.⁽³⁾

ابن خلکان در تاریخ‌⁽⁴⁾خود گفته: ابو محمد عبد اللّه بن احمد بن احمد، معروف به ابن خشّاب بغدادی، عالم مشهور در ادب، نحو، تفسیر، حدیث، نسب، فرایض، حساب و حفظ قرآن به قراآت بسیار و مملوّ از علوم بود و در آن‌ها ید طولانی داشت. خطّ او در نهایت جودت بود و او بعد از پاره‌ای از مؤلّفات گفته: تولّد او سنه 492 بود و در سنه 567 وفات کرد. سیوطی در طبقات النّحاة، ثنای بلیغی از او کرده است.⁽⁵⁾

[محیی الدین محمد بن علی العربی الحنبلی] 4 مسکة

از جمله ایشان، محیی الدّین محمد بن علی بن محمد العربی، الحاتم الطایی الاندلسی الحنبلی است که در باب سی صد و شصت و ششم از کتاب فتوحات‌⁽¹⁾خود، مطابق آن‌چه شعرانی در یواقیت‌⁽²⁾نقل کرده، گفته: بدانید مهدی علیه السّلام ناچار از خروج است، لکن خروج نمی‌کند، تا آن‌که زمین از جور و ظلم پر شود، پس آن را از عدل و داد پر کند و اگر از دنیا جز یک روز باقی نماند، خداوند آن روز را طولانی می‌کند تا این‌که این خلیفه، والی شود.

او از عترت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و فاطمه علیها السّلام است. جدّ او حسین بن علی بن ابی طالب و والد او، حسن عسکری، پسر امام علی النقی با نون، پسر محمد تقی با تا، پسر امام علی رضا، پسر امام موسی کاظم، پسر امام جعفر صادق، پسر امام محمد باقر، پسر امام زین العابدین علی، پسر امام حسین، پسر امام علی بن ابی طالب علیهم السّلام است.

اسم او با اسم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مطابق است و مسلمانان، ما بین رکن و مقام او را مبایعت می‌کنند، در خلق به فتح «خا» شبیه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است و در خلق به ضمّ «خا» از او پست‌تر است، زیرا احدی در اخلاق مانند رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نمی‌شود و خدای تعالی می‌فرماید: وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ.⁽³⁾

او گشاده پیشانی، با بینی کشیده است، نیکوبخت‌ترین مردم به سبب او، اهل کوفه‌اند. مال را بالسّویّه تقسیم می‌کند و در رعیّت به عدالت رفتار می‌کند؛ مرد نزد او می‌آید و می‌گوید: ای مهدی! به من عطا کن و پیش روی او مال است. پس به او آن‌قدر عطا می‌کند که بتواند آن را بردارد.

وقت سستی دین خروج می‌کند. خداوند مردم را به وسیله او از مناهی و معاصی باز