تفسیر نور جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

[مقدمات پژوهش]

اشاره

پیشگفتار

اشاره

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی قدس سره و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینه‌ی رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که پایان بخش مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام‌الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا، توسط حجّت‌الاسلام والمسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به جهت آشنایی با شیوه‌ی کار و چگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می شود که می تواند به نوبه خود راهگشای طلاب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حداقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل‌سنّت،از قدما و معاصران،چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های تفسیری آنها پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می‌دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت

مفاهیم قرآنی هستند،در قالب نکات و پیام‌های آیه،با نثری ساده و روان ارائه می‌دهند.

البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یکبار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب پنج عنوان ارائه می گردد:

1.متن آیه،که با رسم‌الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ گردیده و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2.ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حداقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن، مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3.نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4.پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف،چنانکه در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5.پاورقی،که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها و پیام‌ها نمی‌گنجد،در پاورقی ذکر شده است.

در مورد کتب تفسیری،هرجا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

علاقمندان می‌توانند برای دسترسی به متن مجلّدات تفسیر نور و دیگر کتب حجّت‌الاسلام و المسلمین قرائتی با امکان بهره‌گیری از جستجوی لفظی به پایگاه اینترنتی www.Qaraati.net مراجعه نمایند.

همکاران محترم:

در پایان از زحمات حجج‌اسلام آقایان:

حسن دهشیری،رحمت‌اللّٰه جعفری،محمود متوسل که در تتبّع و بررسی تفاسیر و آقای علی‌محمّد متوسلی که در امر مقابله و تصحیح نهایی این جلد نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی: تهران-صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

پیشگفتار

اشاره

«الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی سیدنا محمّد واهل بیته المعصومین»

همین که دروس سطح و مقداری از درس خارج را در حوزه علمیه قم گذراندم،به فکر آشنایی بیشتر با قرآن افتادم.با تنی چند از دوستان،هر کدام تفسیری را مطالعه و مباحثه می‌کردیم و خلاصه آن را یادداشت می‌کردم،این کار تا پایان چند جزء قرآن ادامه داشت.

در آن ایّام شنیدم که آیت‌اللّه مکارم شیرازی دامت برکاته با جمعی از فضلاء تصمیم دارند تفسیری بنویسند.ایشان نوشته‌های تفسیری مرا دیدند و پسندیدند و من نیز به آن جمع پیوستم.

پانزده سال طول کشید تا تفسیر نمونه در 27 جلد به اتمام رسید و تا کنون بارها تجدید چاپ و به چند زبان ترجمه شده است.تقریباً نیمی از تفسیر نمونه تمام شده بود که انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی رضوان‌اللّه علیه به پیروزی رسید.از همان روزهای اول،بنا به فرمایش مرحوم علامه شهید مطهری به تلویزیون رفتم و هر شب جمعه تحت عنوان درسهایی از قرآن برنامه داشته‌ام.

البتّه تا پایان تفسیر نمونه همکاری ادامه داشت و در این بین به فکر افتادم درس تفسیری را در سطح فهم عموم در رادیو شروع کنم.برای این کار علاوه،بر تفسیر نمونه از ده تفسیر دیگر نیز یادداشت‌هایی برداشتم.از سال 66 تا کنون هفته‌ای یک روز و در ماه رمضان هر روز بحث تفسیر با عنوان«آئینه وحی»ادامه دارد.

بارها پیشنهاد شد آنچه را که در رادیو می‌گویم به صورت کتاب منتشر کنم.تا اینکه چند جزء از نوشته‌هایم را نزد آیت‌اللّه حاج سید مهدی روحانی علیها السلام و آیت‌اللّه مصباح یزدی دامت برکاته خواندم و به سبک و برداشت‌های تفسیری خود اطمینان بیشتری پیدا کردم.یاداشت‌ها را برای بازنویسی در اختیار حجةالاسلام محمّدیان و حجةالاسلام محدّثی قرار دادم.بعد از تدوین،آنها را در اختیار مؤسسه در راه حقّ(قم)گذاشتم تا زیر نظر آیت‌اللّه استادی منتشر و در دسترس علاقمندان قرار گیرد.

همکاران

در چهار جزء اول قرآن کریم حجةالاسلام دهشیری و حجةالاسلام جعفری (که نیمی از هفته را از نطنز به تهران می‌آمدند)در تتبّع تفاسیر مرا کمک کردند.

و از جزء پنجم قرآن کریم تا شانزدهم(که تاریخ نوشتن این پیشگفتار است) حجةالاسلام سید جواد بهشتی و حجةالاسلام محمود متوسل در این کار مقدّس همکاری داشته‌اند.

امتیازات

1-این تفسیر از اصطلاحات فنی،ادبی،فقهی،کلامی،فلسفی که فهم آن مخصوص گروه خاصی است احتراز کرده و تنها درسهایی از قرآن را که قابل ترجمه به زبان‌های زنده‌ی دنیا و به صورت تابلو و پیام باشد آورده است.

2-از تفسیر به رأی احتراز شده و تنها از متن آیات و یا روایاتی که از اهل بیت رسول اللّه علیهم السلام آمده استفاده شده است.

3-بیشتر پیام‌ها و درسها از متون تفاسیر معتبر شیعه و سنی استفاده شده و گاهی هم نکاتی که یاد شده از بنده یا همکاران عزیز بوده است.

از خداوند می‌خواهم به همه ما اخلاص و توفیق تدبّر و عمل و تبلیغ و نشر معارف قرآن و همچنین توفیق اتمام این کار مقدّس را مرحمت فرماید و قرآن را نور دنیا و برزخ و قیامت ما قرار دهد.

از مردم عزیز می‌خواهم که به آموزش قرآن تنها در سطح تلاوت و تجوید و ترتیل اکتفا نکنند و مسأله‌ی اصلی را تدبر و عمل به قرآن قرار دهند.

از علما و فضلا می‌خواهم که در تبلیغ و تدریس،قرآن را در متن و مقصد اعلی قرار دهند و در مراکز علمی و فرهنگی و مساجد و مدارس،جلسه تفسیر قرآن برپا کنند.

از همه‌ی کسانی که در آشنایی من با اسلام و قرآن و اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام نقش داشته‌اند تشکّر می‌کنم و برای آنان به خصوص اساتید و پدر و مادرم از خدای منّان جزای خیر خواهانم.

از کسانی که در تألیف این تفسیر و چاپ و تصحیح و نشر آن کمک کرده‌اند و از افرادی که انتقاد یا پیشنهادهای سازنده و مفیدی برای تکمیل کار داشته باشند نیز تشکّر می‌کنم.

محسن قرائتی

74/8/3

/29جمادی الاول1415/

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

مقدّمه مؤلّف

در سال 1378 که برای تجدید چاپ«تفسیر نور»توسط«مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن»یک بار دیگر آن را با دقّت مطالعه کردم،مطالبی را حذف یا ادغام نموده و مطالب جدیدی را که خداوند به ذهنم انداخت و یا از«تفسیر راهنما»استفاده می‌شد،به مطالب قبلی اضافه کردم.

در یک لحظه به فکر فرو رفتم،نوشته‌ای را که بعد از دو سه سال به دست خودم تغییر می‌دهم،اگر به قیامت برسد و از نظر اولیای خدا و فرشتگان و از همه بالاتر خداوند متعال بگذرد،چقدر تغییر خواهد کرد.تازه این اصلاحات و تغییرات به شرطی مفید است که اصل کار با ریا و سُمعه و عُجب،حبط و باطل نشده باشد.

به هر حال زحمت‌ها کشیدم؛ولی نمی‌دانم حتّی یک صفحه آن در قیامت سبب نجاتم خواهد شد یا نه!

البتّه قرآن نور است و نقص از کار و نوشته‌های ماست.به لطف خداوند امیدوارم تا همان گونه که در گلستان،خاک به گل تبدیل می‌شود،در سایه آیات نورانی قرآن،نوشته‌های ما نیز به نور تبدیل گردد.

اللّهم آمین

محسن قرائتی

78/4/6

سیمای سوره‌ی نساء

اشاره

این سوره یکصد و هفتاد و شش آیه دارد و در مدینه نازل شده است.

محتوای آن،دعوت به ایمان و عدالت،عبرت از امّت‌های پیشین،قطع رابطه‌ی دوستانه با دشمنان خدا،حمایت از یتیمان،احکام ازدواج و ارث،لزوم اطاعت از رهبر الهی،هجرت،جهاد در راه خدا و...است.

از آنجا که سی و پنج آیه‌ی اوّل این سوره،پیرامون مسائل خانوادگی است،به سوره‌ی نساء(زنان)نام‌گذاری شده است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی تَسٰائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحٰامَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً«1»

ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید،آن کس که شما را از یک نفس آفرید و همسرش را نیز از(جنس)او آفرید و از آن دو،مردان و زنان بسیاری را (در روی زمین)پراکنده ساخت واز خدایی که(با سوگند)به او از یکدیگر درخواست می‌کنید،پروا کنید.و(نسبت)به ارحام نیز تقوا پیشه کنید (وقطع رحم نکنید)که خداوند همواره مراقب شماست.

نکته‌ها:

امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمودند:صله‌ی رحم کنید،گرچه با سلام دادن باشد،خداوند فرمود:

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... وَ الْأَرْحٰامَ ... ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-آغاز سوره‌ی خانواده،با سفارش به تقوا شروع شده است،یعنی بنیان خانواده،بر تقواست و مراعات آن بر همه لازم است. «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا»

2-خلقت و تربیت انسان،هر دو به دست خداست،پس پروا و اطاعت هم باید

از او باشد. «اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ»

3-همه‌ی انسان‌ها از یک نوعند،پس هر نوع تبعیض نژادی،زبانی،اقلیمی و...

ممنوع است. «خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ»

4-زن و مرد در آفرینش وحدت دارند و هیچکدام از نظر جنسیّت بر دیگری برتری ندارند. «خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا»

5-همه‌ی انسان‌ها در طول تاریخ،از یک پدر و مادرند. بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً ...

روایات درباره‌ی ازدواج فرزندان آدم دو نوع است،آنچه با قرآن هماهنگ است،روایاتی است که می‌گوید:فرزندان آدم با یکدیگر ازدواج کردند. ⁽¹⁾

6-در مسائل تربیتی،تکرار یک اصل است. اِتَّقُوا رَبَّکُمُ ... اِتَّقُوا اللّٰهَ

7-رعایت حقوق خانواده و خویشاوندان،لازمه‌ی تقواست. اِتَّقُوا اللّٰهَ ...

وَ الْأَرْحٰامَ امام باقر علیه السلام فرمود:قرابت دلبستگان پیامبر صلی الله علیه و آله را باید با موّدت مراعات کرد. ⁽²⁾

وَ آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً«2»

و اموال یتیمان را به آنان(باز)دهید و اموال بد(خودتان)را با اموال خوبِ (یتیمان)تبدیل نکنید و اموال آنان را با اموال خود نخورید،همانا این (تصرّفاتِ ظالمانه)گناهی بزرگ است.

پیام‌ها:

1-اموال یتیمان را باید به آنان پس داد،هرچند خود ندانند یا فراموش کنند. «آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ» 2-اسلام،حامی طبقه‌ی محروم و ضعیف است. «الْیَتٰامیٰ»

3-کودکان یتیم،حقّ مالکیّت دارند. «أَمْوٰالَهُمْ»

4-ممانعت،تبدیل وکاستن از مال یتیم،گناه بزرگ است. «إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً»

5-گناهان،کبیره و صغیره دارند. «حُوباً کَبِیراً»

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِی الْیَتٰامیٰ فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَعُولُوا«3»

و اگر می‌ترسید که عدالت را درباره‌ی(ازدواج با)دختران یتیم مراعات نکنید،(از ازدواج با آنان صرف‌نظر نمایید و)با زنان دلخواه(دیگر)ازدواج کنید،دوتا،سه‌تا،یا چهار تا.پس اگر ترسیدید که(میان همسران)به عدالت رفتار نکنید،پس یک همسر(کافی است)یا(به جای همسر دوّم از) کنیزی که مال شماست(کام بگیرید،گرچه کنیز هم حقوقی دارد که باید مراعات شود)این نزدیک‌تر است که ستم نکنید.

نکته‌ها:

بعضی مردان،دختران یتیم را برای تکفّل و سرپرستی به خانه می‌بردند،بعد هم با آنان،با مهریه‌ی کم ازدواج کرده و به آسانی هم آنان را طلاق می‌دادند.آیه نازل شد که اگر از بی‌عدالتی بیم دارید،با زنان دیگر ازدواج کنید.آیه‌ی قبل،درباره‌ی رعایت عدالت در اموال یتیمان بود،این آیه،فرمان عدالت در ازدواج با دختران یتیم است.

درباره‌ی حکمتِ تعدّد زوجات،می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف:تلفات مردها در جنگ‌ها و حوادث بیشتر است و زنانی بیوه می‌شوند.

ب:جوانان،کمتر حاضرند با بیوه ازدواج کنند.

ج:همه‌ی زنان بیوه و بی‌همسر،تقوای کافی و قدرت کنترل خود را ندارند.

د:زنان در هرماه،مدّتی عذر دارند و مسائل زناشویی تعطیل است.

نتیجه آنکه برای حفظ حقوق بیوه‌ها طبق شرایطی مرد می‌تواند همسر دوم بگیرد تا

مشکل هر دو طرف حل شود.

سؤال: در این آیه مسئله بی‌عدالتی به صورت مشکوک بیان شده است: «إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا» ،امّا در آیه‌ی 129 همین سوره می‌فرماید: «لَنْ تَسْتَطِیعُوا» که شما قدرت آن را ندارید،این دو آیه را چگونه می‌توان جمع نمود؟

پاسخ: در مسائل مادّی مانند لباس،مسکن،خوراک و هم‌خوابی باید عادل باشید و اگر می‌ترسید عادل نباشید برنامه دیگری را برای خود تنظیم کنید،ولی در آیه 129 می‌فرماید:

شما هرگز قدرت بر عدالت ندارید که مراد عدالت در علاقه و تمایلات قلبی است چون علاقه در اختیار انسان نیست تا بتواند آن را یکسان تقسیم کند.این پاسخ با استفاده از حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-اسلام،حامی محرومان،به ویژه یتیمان و بالاخص دختران یتیم است،آن هم در مسأله‌ی عفّت و زناشویی و پرهیز از سوء استفاده از آنان.... فِی الْیَتٰامیٰ

2-لازم نیست برای ترک ازدواج با یتیمان،یقین به بی‌عدالتی داشته باشیم، احتمال و ترس از آن هم کافی است. «إِنْ خِفْتُمْ»

3-در انتخاب همسر،می‌توان سراغ ایتام رفت،مگر آنکه خوف بی‌عدالتی باشد.

إِنْ خِفْتُمْ ... فَانْکِحُوا

4-در انتخاب همسر،تمایل قلبی یک اصل است. «طٰابَ لَکُمْ»

5-اسلام،با تعدّد همسر برای مرد،با شرایطی موافق است. فَانْکِحُوا ... مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ ... فَوٰاحِدَةً 6-تعدّد زوجات،هم محدود به چهار همسر است و هم مشروط به مراعات عدالت است. ⁽²⁾فَانْکِحُوا ... رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ ... فَوٰاحِدَةً

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً«4»

و مهر وکابین زنان را به صورت هدیه و با رغبت بدهید و اگر با میل و رغبت خویش چیزی از آن را به شما بخشیدند،آن‌را حلال وگوارا مصرف کنید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «نِحْلَةً» به گفته‌ی راغب اصفهانی،از«نحل»به معنای زنبور عسل است.چون زنبور عسل به مردم عسل می‌بخشد و توقّعی هم ندارد،به هدیه هم «نِحْلَةً» گفته می‌شود.

البتّه بعضی مفسّران«نحلة»را به معنای«دَین»گرفته‌اند.یعنی مهریّه،دَین و بدهی قطعی مرد است.

در حدیث آمده است:بهترین اموال خویش را برای سه مصرف قرار دهید:1.مهریّه.

2.حج.3.کفن.اگر بهترین اموال را صرف مهریّه کنید،فرزندان شما صالح می‌شوند. ⁽¹⁾

چون در جاهلیّت و بعضی اقوام،مهریه زن را پدر یا بستگان می‌گرفتند،خداوند در قرآن، ابتدا نام گیرنده را برد و فرمود: «وَ آتُوا النِّسٰاءَ» مهریه را به خود زن بدهید و نفرمود:«و اتوا صدقات النساء»مهریه زنان را بپردازید،تا گیرنده هر که بتواند باشد.

پیام‌ها:

1-پرداخت مهریّه به زن حقّ او و الزامی است. وَ آتُوا النِّسٰاءَ ...

2-مهریّه،نرخ زن نیست،بلکه نشانه‌ی صداقت مرد در علاقه و دوستی به همسراست. «صَدُقٰاتِهِنَّ»

3-زن،مالک مهریه‌ی خود است و با وجود زن پدر و بستگان زن،حقّ گرفتن مهریه‌ی او را برای خود ندارند. «آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ»

4-مهریّه،بهای زن نیست،بلکه هدیه‌ی مرد به همسرش می‌باشد. «نِحْلَةً»

5-زن،در گرفتن یا بخشیدن مهریه،آزاد و مستقل است. «فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ»

6-مال گوارا،مالی است که صاحبش آنرا با طیب خاطر و رضایت ببخشد. فَإِنْ طِبْنَ ... هَنِیئاً

7-رضایت ظاهری کافی نیست.رضایت قلبی لازم است.بخشش‌های اکراهی، اجباری و یا رودربایستی اعتبار ندارد. طِبْنَ ... نَفْساً

8-مهر و هبه،از اسباب مالک شدن است. «صَدُقٰاتِهِنَّ ،فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ»

9-زنان تحت تأثیر عواطف همه‌ی مهر خود را نبخشند. «شَیْءٍ مِنْهُ»

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً«5»

و اموال خود را که خداوند وسیله‌ی برپائی زندگی شما قرار داده،به دست سفیهان ندهید(ولی)رزق و مخارج آنان را از درآمد آن بدهید و آنان را بپوشانید و با آنان سخن شایسته و نیکو بگویید.

نکته‌ها:

در روایات،افراد شرابخوار و فاسق،سفیه خوانده شده‌اند. ⁽¹⁾پس اموال عمومی نباید در دست چنین افرادی قرار گیرد،زیرا مال،قوام جامعه است و سپردن هرگونه مقام و مسئولیتِ مالی به این افراد،خیانت به جامعه است.امام صادق علیه السلام به شخصی فرمودند:مال خود را حفظ کن،چون مال موجب قوام دین تو است.و آنگاه این آیه را تلاوت فرمودند. وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ اَلَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً ... ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام درباره‌ی معنای «السُّفَهٰاءَ» فرمودند:مقصود کسی است که به او اطمینان نداری. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-سفیه،از تصرّف در مال خود ممنوع است. «لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ»

2-مالی که سبب برپا ماندن جامعه است،نباید در اختیار سفیه باشد. أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی ... قِیٰاماً

3-حاکم شدن سفیه حتّی بر اموال خود،ضربه‌ی اقتصادی به جامعه است و جامعه نست به اموال شخصی افراد حقّ دارد. «أَمْوٰالَکُمُ» به جای«أموالهم»

4-در برخوردها،باید به مصالح اقتصادی جامعه و رشد فکری افراد توجّه کرد، نه عواطف و ترحّم‌های گذرا. «لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ»

5-مال و ثروت،قوام زندگی و اهرم نظام است. «جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً»

6-سرمایه نباید راکد بماند.باید اموال یتیمان و سفیهان هم،در مدار تولید و سوددهی قرار گیرد و از درآمدش زندگی آنان بچرخد،نه از اصل مال.

«وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا» به جای«منها»

7-به ابعاد روحی و شخصیّت محرومان باید توجّه کرد. «قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً»

8-ممنوع کردن افراد از تصرّف در اموالشان،واکنش دارد.چاره‌ی آن برخورد و سخن نیکوست. «قَوْلاً مَعْرُوفاً»

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذٰا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً«6»

و یتیمان را بیازمایید،تا هنگامی که به(سنّ بلوغ و ازدواج)برسند،پس اگر در آنان رشد(فکری)یافتید،اموالشان را به ایشان برگردانید و آن را به اسراف و شتاب،از(بیم)اینکه بزرگ شوند(و اموالشان را از شما بگیرند)مصرف نکنید.

وهر(قیّم وسرپرستی)که بی‌نیاز است،عفّت به خرج دهد(و از گرفتن

حق‌الزّحمه‌ی امور یتیمان چشم بپوشد)وآن که نیازمند است،به مقدار متعارف (در برابر نگهداری از مال یتیم)می‌تواند ارتزاق کند.پس هرگاه اموالشان را به آنان ردّ کردید،(افرادی را)بر آنان گواه وشاهد بگیرید.(این گواهی برای حفظ حقوق یتیمان است،وگرنه)خدا برای محاسبه کافی است.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمودند:مراد از «آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً» این است که یتیمان بتوانند مال خود را حفظ کند. ⁽¹⁾

همچنین فرمودند:مراد از «فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ» به مقداری است که شکم خود را سیر کند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

آیین‌نامه‌ی پرداخت اموال یتمیان

1-یتیمان را پیش از بلوغ،از نظر رشد اقتصادی،آزمایش کرده و با کارآموزی و یاددادن روش داد و ستد انان را رشد دهید. وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ ...

2-یتیم،زیر نظر ولیّ خود،حقّ تصرّف در مال خود را دارد.لازمه‌ی عمل به «وَ ابْتَلُوا» ،آن است که یتیم زیر نظر ولیّ خود تصرّف کند،تا آزمایش شود.

3-برای در اختیار داشتن سرمایه،علاوه بر بلوغ جنسی،بلوغ اقتصادی و اجتماعی هم لازم است. «إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً»

4-در سپردن اموال یتیم به او،حدس و گمان کافی نیست.باید اطمینان به رشد داشته باشید. «آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً»

5-مالکیّت،همواره همراه با جواز تصرّف نیست.یتیم مالک هست،امّا تا رشد نیابد،حقّ تصرّف ندارد. «فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً»

6-افراد متمکّن،خدمات اجتماعی را بدون چشمداشت انجام دهند. «مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ»

7-در گرفتن حقّ‌الزّحمه،حدّ متعارف را در نظر بگیرید. «فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ»

8-هم اموال یتمیان را حفظ کنید،هم با شاهد گرفتن و جلوگیری از اختلافات و تهمت‌های آینده،آبروی خود را حفظ کنید. «فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ»

9-گواهی مردم،برای حفظ عزّت دنیاست و گواهی خدا برای عزّت آخرت.

«وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً»

10-گواه گرفتن در جامعه،نزاع را خاتمه می‌دهد،ولی حساب قیامت همچنان پابرجاست. «وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً»

لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیباً مَفْرُوضاً«7»

برای مردان،از آنچه پدر و مادر ونزدیکان،(پس از مرگ)بر جای گذاشته‌اند سهمی است و برای زنان(نیز)از آنچه پدر ومادر و خویشاوندان بر جای گذاشته‌اند،سهمی است،خواه(مقدار مال)کم باشد یا زیاد،سهمی معیّن و مقرّر.

پیام‌ها:

1-زنان همانند مردان حقّ ارث دارند و دین،حافظ حقوق آنان است. لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ ... لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ

2-ارث،از اسباب مالکیّت است. «لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ»

3-خویشاوندی که نزدیک‌تر است،در ارث مقدّم‌تر است. «الْأَقْرَبُونَ»

4-تقسیم عادلانه‌ی میراث،مهمّ است،نه مقدار آن. «قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ»

5-سهم ارث،تغییر ناپذیر است. «نَصِیباً مَفْرُوضاً»

وَ إِذٰا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً«8»

و اگر هنگام تقسیم(ارث)،خویشاوندانی(که ارث نمی‌برند)ویتیمان و مستمندان حاضر شدند،پس چیزی از آن مال به آنان روزی دهید و با آنان پسندیده سخن بگوئید.

نکته‌ها:

از اینکه «أُولُوا الْقُرْبیٰ» در کنار «الْیَتٰامیٰ» و «الْمَسٰاکِینُ» آمده،معلوم می‌شود که مراد از بستگان،بستگان فقیری هستند که به طور طبیعی ارث نمی‌برند.چنانکه سفارش عاطفی آخر آیه نیز این معنا را تأیید می‌کند.

پیام‌ها:

1-به نگاه‌ها،حضورها وتوقّعات طبیعی محرومان توجّه کنید. «وَ إِذٰا حَضَرَ الْقِسْمَةَ»

2-اموال ارثی را مخفیانه تقسیم نکنید،تا امکان حضور دیگران هم باشد. «حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبیٰ»

3-در تقسیم ارث،علاوه بر افرادی که سهم مشخّص دارند،به فکر فقرا و محرومان و یتیمان نیز باشید. نَصِیباً مَفْرُوضاً ... فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ

4-با هدایای مالی و زبان شیرین،از کینه‌ها و حسادت‌ها،پیشگیری و پیوندهای خانوادگی را مستحکم‌تر کنید. «فَارْزُقُوهُمْ... قُولُوا»

5-هدایای مادّی،همراه با محبّت و عواطف معنوی باشد. «قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً»

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً«9»

و کسانی که اگر پس از خود فرزندان ناتوانی به یادگار بگذارند،بر(فقر آینده)آنان می‌ترسند،باید(از ستم درباره یتیمان مردم نیز)بترسند.از خداوند پروا کنند و سخنی استوار گویند.

نکته‌ها:

به گفته‌ی روایات،خوردن مال یتیم،هم بازتاب دنیوی دارد و هم اخروی.در دنیا خسارت به اولاد می‌رسد،که در این آیه مطرح شده و در آخرت،عذاب دوزخ دارد که در آیه‌ی بعد مطرح شده است. ⁽¹⁾

ممکن است مراد آیه،نهی از انفاق و وصیت‌های غیر متعادل باشد،بدین معنا که:مبادا با داشتن کودکان خردسال و ضعیف،همه‌ی اموال خود را وقف یا انفاق کنید و پس از مرگ، اولاد خود را در فقر و بدبختی رها سازید. ⁽²⁾و ممکن است خطاب آیه به کسانی باشد که فرزندان عقب افتاده دارند،تا آینده‌ی آنان را با برنامه ریزی تأمین کنند. ⁽³⁾

در رسیدن به خیر یا شرّ،میان نسل‌ها ارتباط است،زیرا آثار عمل محدود به عمر ما نیست،شرّ کار پدر به فرزند می‌رسد و به عکس اولاد از آثار کار نیک پدر بهره‌مند می‌شود.

داستان موسی و خضر و مرمّت دیواری که گنج یتیمانی در آن بود،از نمونه‌های آن است.قرآن می‌فرماید: «کٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً» ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-باید خود را جای دیگران گذاشت،تا دردها را بهتر درک کرد.با یتیمان مردم چنان رفتار کنیم که دوست داریم با یتیمان ما آنگونه رفتار شود. «تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً»

2-هرکه آتشی روشن کند،دودش به چشم خودش می‌رود.ظلم امروز به ایتام مردم،به صورت سنّت در جامعه در می‌آید و فردا دامن یتیمان ما را هم می‌گیرد. «وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا...»

3-در شیوه‌های تبلیغی،باید از عواطف وفطریّات هم استفاده کرد. «ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً»

4-نه خیانت در اموال یتیمان،نه خشونت در گفتار با آنان. «فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا...»

5-یتیمان،در کنار لباس وخوراک،به محبّت و عاطفه و ارشاد هم نیاز دارند.

«وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً»

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً«10»

همانا،آنان که اموال یتیمان را به ستم می‌خورند،در حقیقت،آتشی را در شکم خود فرو می‌برند و بزودی در آتشی افروخته وارد خواهند شد.

نکته‌ها:

علاّمه طباطبایی قدس سره این آیه را دلیل بر تجسّم اعمال انسان در قیامت دانسته است،زیرا قرآن می‌فرماید:مال یتیم به صورت آتش می‌شود و خورنده آن را می‌سوزاند.

پیام‌ها:

1-چهره‌ی واقعی خوردن مال یتیم در دنیا،به صورت خوردن آتش در قیامت آشکار خواهد شد. «یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ... یَأْکُلُونَ ... نٰاراً»

2-حضور در منزل ایتام و خوردن از مال آنان،در صورتی که مایه‌ی ضرر و زیان به آنان نباشد،اشکالی ندارد. «یَأْکُلُونَ... ظُلْماً»

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً«11»

خداوند درباره(ارث)فرزندانتان به شما سفارش می‌کند،برای پسر مانند سهم دو دختر است،پس اگر وارثان از جنس زن و بیش از دو نفر باشند،دو سوم میراث، سهم آنان است و اگر یکی باشد،نصف میراث از آنِ اوست.و برای هر یک از پدر و مادرِ(میّت)،یک ششم میراث است،اگر میّت،فرزندی داشته باشد.امّا اگر فرزندی نداشته و پدر ومادر،تنها وارث او باشند،مادر یک سوم می‌برد(و باقی برای پدر است)و اگر متوفّی برادرانی داشته باشد،مادرش یک ششم می‌برد.(البتّه تقسیم ارث)پس از عمل به وصیّتی است که او(متوفّی)سفارش کرده یا پرداخت بدهی اوست.شما نمی‌دانید پدران و پسرانتان،کدامیک برایتان سودمندترند.این احکام، از سوی خدا واجب شده است،همانا خداوند دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

گرچه دریافتی ارث زن نصف مرد است،ولی بهره‌گیری‌اش دو برابر مرد است.فرض کنید مقدار موجودی 30 سهم باشد که دختر 10 و پسر 20 سهم می‌برد،ولی دختر به خاطر آنکه تعهّدی ندارد،سهم خود را پس‌انداز می‌کند و برای مخارج زندگی از سهم پسر که 20 سهم بود بهره‌مند می‌شود.پس نیاز خود را از سهم مرد تأمین کرده و سهم خود را ذخیره دارد.

بنابراین دختر در گرفتن نصف می‌گیرد،ولی در بهره‌گیری کاملاً تأمین است.

در حدیثی از امام جواد علیه السلام آمده است:هیچگونه هزینه فردی واجتماعی بر عهده زن نیست،علاوه بر آنکه هنگام ازدواج مهریه می‌گیرد،ولی مرد هم مهریه می‌دهد،هم خرج زن را عهده‌دار است.زن بی‌هیچ مسئولیّتی سهم ارث دریافت می‌کند وحقّ پس‌انداز دارد ولی در بهره‌گیری،از همان سهم مرد بهره می‌گیرد. ⁽¹⁾

احکام ارث،در تورات نیز بیان شده ⁽²⁾و در انجیل آمده است که مسیح گفت:من نیامده‌ام تا احکام تورات را تغییر دهم.

عرب جاهلی،زنان و کودکان را از ارث محروم می‌کرد،ولی اسلام برای هریک از فرزند و

همسر،متناسب با نیازهای آنان سهم الارث قرار داد.

رسیدن ارث به فرزند،انگیزه‌ی فعّالیت بیشتر است.اگر انسان بداند که اموالش به فرزندش نمی‌رسد،چندان تحرّک از خود نشان نمی‌دهد.در فرانسه،هنگامی که قانون ارث لغو شد، فعّالیت‌های اقتصادی ضعیف شد.

بیشتر بودن سهم فرزندان متوفّی از والدین او شاید برای آن است که والدین،سال‌های پایانی عمر را می‌گذرانند ونیاز کمتری دارند.اگر متوفّی برادر نداشت،سهم مادر یک سوم،و اگر داشت یک ششم،و باقی برای پدر است.شاید بدان جهت که مخارج برادران متوفّی معمولاً به عهده‌ی پدر است،نه مادر.

امام صادق علیه السلام فرمود:پرداخت بدهی میّت برانجام وصیّت او مقدّم است ⁽¹⁾چنانکه اگر وصیّت او خلاف شرع باشد نباید عملی شود. ⁽²⁾

شخصی از اینکه زنش دختر زاییده بود،نگران بود.امام صادق علیه السلام این قسمت از آیه را برای او تلاوت فرمود که: «لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-اسلام،آیین فطرت است.آن گونه که وجود فرزند،تداوم وجود والدین است و خصوصیّات و صفات جسمی و روحی آنان به فرزند منتقل می‌شود،اموال هم باید به فرزندان منتقل گردد. «یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ»

2-وصیّت که حقّ خود انسان است،بر حقوق وارثان مقدّم است. «مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ»

3-حقوق مردم،بر حق وارثان و بستگان مقدّم است. «مِنْ بَعْدِ... دَیْنٍ»

4-در تفاوت سهم ارثِ بستگان،حکمت‌هایی نهفته است که ما نمی‌دانیم.سهم ارث،بر اساس مصالح واقعی بشر استوار است،هرچند خود انسان بی‌توجّه باشد. «لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً»

5-علم و حکمت،دو شرط ضروری برای قانونگذاری است.احکام ارث،بر اساس علم و حکمت الهی است. «فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ ...عَلِیماً حَکِیماً»

وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ«12»

و برای شما(مردان)نصف ارثی است که همسرانتان به جا گذاشته‌اند،اگر آنان فرزندی نداشته باشند،(هر چند از شوهر دیگر)،ولی اگر برای آنان فرزندی باشد،سهم شما یک چهارم از میراث است،البتّه پس از عمل به وصیّتی که کرده‌اند یا ادای دَینی که دارند و(امّا اگر شوهر از دنیا رفت)سهم زنان یک چهارم از چیزی است که به جا گذاشته‌اید،البتّه اگر فرزندی نداشته باشید،ولی اگر فرزندی داشته باشید(اگر چه از همسر دیگر)سهم همسران یک هشتم از چیزی است که بر جای نهاده‌اید.(این تقسیم)پس از عمل به وصیّت یا پرداخت دینی است که دارید و اگر مرد یا زنی که از او ارث می‌برند کلاله باشد(یعنی والدین و فرزندی نداشته باشد) و برای او برادر و خواهر باشد،برای هر یک از آنان یک ششم است و اگر آنان (خواهر و برادر)بیش از یکی باشند،همه آنان در یک سوّم،به تساوی شریکند، (البتّه)پس از انجام وصیّتِ میّت یا ادای دینِ او،بی‌آنکه وصیّت،ضرر به وارث داشته باشد.این،سفارشی از سوی خداست و خداوند،دانا و بردبار است.

نکته‌ها:

در آیه گذشته،ارث فرزندان و والدین مطرح بود،در این آیه،ارث زن و شوهر و برادر و خواهر مادری مطرح است.البتّه احکام ارث را باید به کمک روایات اجرا کرد،چون فروع و شاخه‌های زیادی دارد،که در آیات قرآن نیامده است.

لفظ «کَلاٰلَةً» دوبار در قرآن آمده است؛یکی در این آیه و دیگری در آخرین آیه‌ی همین سوره.این کلمه در لغت به معنای احاطه است،فامیلی که انسان و فرزند انسان را احاطه کرده‌اند.«اکلیل»،نیز تاجی است که سر را احاطه می‌کند.کُلّ،عددی است که اعداد دیگر را احاطه کرده است.

این کلمه در بحث ارث دو معنی دارد:

1-برادران و خواهرانِ مادری میّت،که در این آیه به کار رفته است.

2-برادران و خواهرانِ پدر و مادری یا پدریِ میّت،که مراد آیه آخر است.

گرچه پرداخت بدهی،بر انجام وصیّت مقدّم است،لکن چون در عمل،انجام وصیّت سخت‌تر است،خداوند در آیه،اوّل عمل به وصیّت را آورده،بعد پرداخت بدهی را. ⁽¹⁾

در حدیث آمده است:وصیّت به ثلث مال،زیاد است،سعی کنید وارثان شما بهره‌ی بیشتری از ارث ببرند،تا همه بی‌نیاز باشند.و ضرر رسانی در وصیّت از گناهان کبیره است.

و عمل به وصیّتی که به ضرر وارث باشد الزامی نیست. ⁽²⁾

اگر مردی چند همسر داشت،یک هشتم یا یک چهارم ارث،میان آنان به طور یکسان تقسیم می‌شود.

دیون و بدهی‌های متوفّی،هم شامل دیون الهی است،مثل:حج،خمس،زکات و کفّاره،و هم شامل دیون مردمی است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-پرداخت بدهی مردم،آن قدر مهم است که در این دو آیه،چهار بار مطرح شده است. مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ ... أَوْ دَیْنٍ در احادیث آمده است:در قیامت،تمام گناهان شهید بخشیده می‌شود،مگر دَین و بدهی او. ⁽¹⁾

2-داشتن فرزند-اگر چه از همسر دیگر-سهم هر یک از زن و شوهر را به نصف کاهش می‌دهد،تا فرزندان نیز از متوفّی سهم ببرند،خواه فرزند دختر باشد یا پسر. «فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ»

3-در وصیّت کردن،باید حال وارثان را مراعات کرد،تا به آنان زیان نرسد. «غَیْرَ مُضَارٍّ»

4-اسلام،نه فقط ضرر رسانی در زندگی،بلکه زیان رساندن پس از مرگ را نیز مردود می‌داند. «غَیْرَ مُضَارٍّ»

5-تقسیم الهی ارث،هم عالمانه است و هم اگر تخلّف کردید،خداوند در قهر خود حلیم است و شتابی ندارد. «وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ»

تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ«13»

آن(چه گفته شد،)حدود ومقررّات الهی است وهرکس از خدا ورسولش پیروی کند خداوند او را به باغهایی وارد می‌کند که از زیر درختانش نهرها جاری است،آنان همیشه در آن می‌مانند،و این است کامیابی و رستگاری بزرگ.

پیام‌ها:

1-احکام ارث،از حدود الهی است،پس نباید از مرز آن گذشت. «تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ» 2-اطاعت از رسول خدا به منزله‌ی اطاعت از خداست. «وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ»

3-سعادت و رستگاری،در گرو حرکت در مسیر الهی است،نه کام‌گیری بیشتر از ارث. «ذٰلِکَ الْفَوْزُ»

وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ نٰاراً خٰالِداً فِیهٰا وَ لَهُ عَذٰابٌ مُهِینٌ«14»

و هرکس خدا ورسولش را نافرمانی کند واز حدود الهی تجاوز نماید،خدا او را وارد آتشی می‌کند که همیشه در آن می‌ماند وبرای او عذابی خوارکننده است.

پیام‌ها:

1-آنان که به وصیّت‌نامه عمل نمی‌کنند،یا بدهی متوفّی را نمی‌پردازند،یا با انکار حقّ یا ندادن سهم بعضی وارثان،سعی در تصاحب اموال می‌کنند،برای همیشه در عذاب و قهر الهی‌اند. تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ ... یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ

2-ملاک سعادت وشقاوت،اطاعت یا نافرمانی نسبت به خدا و رسول اوست،نه چیز دیگر. مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ ... وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ

3-نافرمانی رسول خدا،نافرمانی خداست. «یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ»

4-نافرمانی مستمرّ،سبب خلود است. مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ ... یُدْخِلْهُ نٰاراً خٰالِداً فِیهٰا یَعْصِ فعل مضارع و نشان استمرار است.

5-متجاوزان به حقوق دیگران،در ردیف کفّار بوده و گرفتار عذاب جاویدان می‌شوند. «خٰالِداً فِیهٰا»

6-قهر خداوند،هم عذاب جسمی دارد،هم خواری روحی. «عَذٰابٌ مُهِینٌ»

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً«15»

واز زنان شما کسانی که مرتکب زنا شوند،پس چهار نفر از میان شما (مردان مسلمان)را بر آنان شاهد بگیرید،پس اگر شهادت دادند،آن زنان را در خانه‌ها(ی خودشان)نگاه دارید،تا مرگشان فرا رسد،یا آنکه خداوند،راهی برای آنان قرار دهد(و قانون جدیدی بیاورد).

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از راه دیگر که خداوند قرار می‌دهد،حدود الهی و سنگسار و شلاّق است. ⁽¹⁾

بعضی آیه را شامل مساحقه و همجنس‌بازی زنان نیز دانسته و از مجمع‌البیان روایتی را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده‌اند که مؤیّد آن است. ⁽²⁾

در روایتی می‌خوانیم که مسئله‌ی حبس در خانه نسبت به زن زناکار،در جاهلیّت نیز بوده و اسلام در آغاز آن را پذیرفته است،ولی بعد از تقویت اسلام مسئله از حبس به اجرای حدّ تبدیل شده است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-برای حفظ آبرو و شرف دیگران،اسلام برای اثبات زنا،چهار شاهد مقرّر کرده است،و حتّی اگر سه شاهد گواهی دهند،هر سه شلاّق می‌خورند،ولی برای اثبات قتل،دو شاهد کافی است. «أَرْبَعَةً مِنْکُمْ»

2-شاهد بر زنا،هم باید مرد باشد و هم مسلمان،تا در اثبات جرم،دقّت لازم صورت گیرد. «أَرْبَعَةً مِنْکُمْ»

3-گواهی بر زنا واجب نیست. «فَإِنْ شَهِدُوا» 4-در قضاوت به علم خود اکتفا نکنیم،گواهی لازم است. «فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ» 5-کیفر زن زناکار،حبس در«خانه»است،نه زندان‌های عمومی،که ممکن است

فساد بیشتر بیاموزد. «فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ»

6-حبس زن در خانه،برای آنست که افراد جامعه را فاسد نکند و از ازدواج محروم بماند و میدانی برای لذّت پیدا نکند. «فَأَمْسِکُوهُنَّ»

7-برای سالم سازی و پاکسازی جامعه،حبس مجرم لازم است. «فَأَمْسِکُوهُنَّ»

8-حبس ابد،کیفر زنان شوهرداری بوده است که مرتکب زنا شده‌اند. «حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ» البتّه این حکم موقّت بوده تا به تازیانه و سنگسار کیفر شود.

«أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً»

وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً«16»

و آن دو نفری از شما که سراغ فحشا و زنا روند(زن یا مرد زناکار و بدون همسر) هر دو را آزار دهید(و بر آنان حدّ جاری کنید).پس اگر توبه کرده و خود را اصلاح کردند،از آنان درگذرید(زیرا)خداوند توبه‌پذیرِ مهربان است.

نکته‌ها:

در تفاسیر برای این آیه،معانی گوناگونی گفته شده است،ولی معنای فوق،از تفسیر نمونه گرفته شده است.البتّه معنای دیگری نیز به ذهن می‌رسد و آن اینکه:

هرگاه دو مرد تصمیم به انجام فاحشه(لواط)بگیرند،ولی فقط کارهای مقدّماتی را انجام دهند،به نحوی که اطمینان به انجام آن در آینده است،شما از باب نهی از منکر،آن دو را تنبیه و تعزیر وتهدید کنید.اگر شرمنده شدند و دست کشیدند و گذشته را جبران کردند،شما هم از آنان بگذرید،که خدا توبه‌پذیر و رحیم است.

طبق این معنی کلمه‌ی«اللّذان»به معنای دو مرد آمده،نه یک مرد ویک زن که از باب تغلیب باشد،و «فَآذُوهُمٰا» به معنای آزار و تنبیه است،نه اجرای حدّ.توبه و اصلاح هم به معنایِ صرف‌نظر واقعی است،نه اینکه قبل از صدور حکم قاضی توبه کنند. «یَأْتِیٰانِهٰا» را هم می‌توان به معنای انجام مقدّمات قریب‌الوقوع فحشا گرفت و این در عرف رایج است که

کاری را به کسی نسبت دهند که در آستانه‌ی انجام آن است.مثل اینکه به شخصی که افراد را به مهمانی دعوت کرده و مشغول تهیه مقدّمات است،می‌گویند فلانی مهمانی می‌کند،یا مهمان دارد.(واللّه العالم)

توبه‌ی زناکار و صرف‌نظر نمودن از اجرای حد درباره او،تا وقتی است که کار به دادگاه و اقامه‌ی شهود و صدور حکم نرسیده باشد،وگرنه پس از صدور حکم،توبه مانع اجرای آن نمی‌شود.

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً«17»

بی گمان(پذیرش)توبه بر خدا،برای کسانی است که از روی جهالت کار بد می‌کنند،سپس زود توبه می‌کنند.پس خداوند توبه‌ی آنان را می‌پذیرد و خداوند،دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

این آیه به گوشه‌ای از شرایط قبولی توبه اشاره می‌کند.از جمله آنکه:

الف:گناه،از روی نادانی وبی‌توجّهی به عواقب گناه باشد،نه از روی کفر و عناد.

ب:گنهکار باید زود توبه کند،پیش از آنکه گناه او را احاطه کند،یا خصلت او شود،یا قهر و عذاب الهی فرا رسد.

امام صادق علیه السلام فرمود:هر گناهی که انسان مرتکب شود گرچه آگاهانه باشد در حقیقت جاهل است،زیرا خود را در خطر قهر الهی قرار داده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-پذیرفتن توبه‌ی واقعی،از حقوقی است که خداوند برای مردم،بر عهده‌ی خودش قرار داده است. «التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ»

2-علمی که در برابر هوس‌ها وغرائز پایدار نباشد،جهل است. یَعْمَلُونَ ... بِجَهٰالَةٍ

3-تا گناه زیاد نشده،توبه آسان است.در این آیه می‌خوانیم: «یَعْمَلُونَ السُّوءَ» که مراد انجام یک گناه است،ولی در آیه‌ی بعد می‌خوانیم: «یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ» ، مراد گناهان زیاد می‌باشد که توبه کردن از آن مشکل است.

4-خدا،گناهکاران را به توبه فوری تشویق می‌کند. «یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ»

5-سرعت در توبه،کلید قبولی آن است. «یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ»

6-توبه باید واقعی باشد،اگر تظاهر به توبه کنیم خدا حقیقت را می‌داند. «کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً»

7-پذیرش عذر گناهکاران بی‌عناد،حکیمانه است. «عَلِیماً حَکِیماً»

وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ حَتّٰی إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ وَ لاَ الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً«18»

و پذیرش توبه،برای کسانی که کارهای زشت می‌کنند تا وقتی که مرگ یکی از آنان فرا رسد،آنگاه می‌گوید:همانا الآن توبه کردم،نیست.و نیز برای آنان که کافر بمیرند،بلکه برای آنان عذاب دردناک مهیّا کرده‌ایم.

پیام‌ها:

1-توبه در حال اختیار و آزادی ارزش دارد،نه در حال اضطرار یا مواجهه با خطر. «إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ»

2-اصرار بر گناه،توفیق توبه را از انسان می‌گیرد.کلمه‌ی «یَعْمَلُونَ» نشانه استمرار و کلمه‌ی«سیئات»به معنای تعدّد و تکرار گناه است.

3-توبه را نباید به تأخیر انداخت.چون زمان مرگ معلوم نیست و توبه هنگام معاینه‌ی مرگ،پذیرفته نمی‌شود. إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ ...

4-هنگام خطر ومرگ،فطرت خداشناسی انسان آشکار می‌شود. «إِنِّی تُبْتُ الْآنَ»

5-کافر مردن و بد عاقبتی،همه‌ی اعمال نیک و از جمله توبه را تباه و حبط می‌کند. «یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّٰارٌ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسٰاءَ کَرْهاً وَ لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مٰا آتَیْتُمُوهُنَّ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ وَ عٰاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ یَجْعَلَ اللّٰهُ فِیهِ خَیْراً کَثِیراً«19»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! برای شما حلال نیست که زنان را به اکراه به ارث برید و بر آنان سخت نگیرید تا بعضی از آنچه را به آنان بخشیده‌اید،خود ببرید، مگر آنکه مرتکب فحشاء آشکار شوند و با آنان به نیکویی رفتار کنید و اگر از همسرانتان خوشتان نیامد چه بسا شما چیزی را خوش نداشته باشید،ولی خداوند،خیر فراوان در آن قرار داده باشد.

نکته‌ها:

بر خلاف سنّت جاهلیّت،که گاهی زن نیز به ارث برده می‌شد،ممکن است آیه اشاره به این باشد که تنها اموال قابل ارث است و همسرِ متوفّی،ارثِ کسی نیست.او خودش می‌تواند بعد از فوت شوهرش،همسر دیگری انتخاب کند.

پیام‌ها:

1-اسلام،مدافع حقوق زن است. «لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسٰاءَ کَرْهاً»

2-بازپس‌گرفتن مهریه با زور و اجبار،حرام است. «لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مٰا آتَیْتُمُوهُنَّ»

3-تنها در صورتی که زن در معرض بی‌عفّتی باشد،مرد حقّ سخت‌گیری دارد.

لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ ... إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ

4-با زنان باید خوش رفتاری کرد. «عٰاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»

5-مرد،سنگ‌زیرین آسیای زندگی است و باید با خوشرفتاری،بر سختی‌ها شکیبا باشد.(خطاب آیه به مرد است.) لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ ... عٰاشِرُوهُنَّ

6-بسیاری از خیرات،در لابلای ناگواری‌های زندگی است. یَجْعَلَ اللّٰهُ فِیهِ خَیْراً ...

7-حلّ مشکلات خانواده و داشتن حلم و حوصله،برای سعادت فرزندان،بهتر از جدایی و طلاق است. «فِیهِ خَیْراً کَثِیراً»

8-همیشه خیر و شرّ ما همراه با تمایلات ما نیست،چه بسا چیزی را ناخوشایند داریم،ولی خداوند خیر زیاد در آن قرار داده باشد.زیرا انسان به همه‌ی مصالح خویش آگاه نیست. فَعَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا ... فِیهِ خَیْراً کَثِیراً

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً«20»

و اگر خواستید همسری بجای همسری انتخاب کنید ومال فراوانی به آنان داده باشید،از او چیزی مگیرید.آیا می‌خواهید با بهتان و گناه آشکار،آن را بازپس گیرید؟!

نکته‌ها:

«قنطار»به معنای مال زیاد که مانند پل و قنطره وسیله‌ی بهره‌برداری است.

در دوران جاهلیّت،بعضی همین که می‌خواستند همسر دیگری بگیرند،به همسر اوّل تهمت می‌زدند تا او در فشار قرار گیرد و مهریه خود را ببخشد آنگاه شوهر او را طلاق می‌داد،سپس از همان مهرِ برگردانده شده،همسر دیگری می‌گرفت.آیه،این سنّت جاهلی را نکوهش می‌کند.

پیام‌ها:

1-ازدواج مجدّد از نظر اسلام مجاز است. «اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ»

2-طلاق،به دست مرد است. «أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ»

3-مهریه زیاد،اشکالی ندارد،گرچه سفارش به مهریه کم شده است. «آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً»

4-مالکیّت انسان در چهارچوب قوانین الهی،محدودیّت ندارد. «قِنْطٰاراً»

5-اسلام،حامی حقوق زن است و ازدواج دوّم را به قیمت ضایع کردن حقّ همسر اوّل منع می‌کند. «فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً»

6-زن،حقّ مالکیّت دارد و مهریّه،بی‌کم وکاست باید به او تحویل شود.

«فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً»

7-اگر شخصی به حقّ،مالک شد،نمی‌توان مالش را اگرچه زیاد باشد از او گرفت. فَلاٰ تَأْخُذُوا ...

8-یکی از بدترین انواع ظلم،گرفتن مال مردم،همراه با توجیه کردن و تهمت زدن و بردن آبروی آنان است. «أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً»

وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً«21»

و چگونه آن مال را پس می‌گیرید،در حالی که هر یک از شما از دیگری کام گرفته‌اید و همسرانتان از شما(هنگام ازدواج،برای پرداخت مهریه)پیمان محکم گرفته‌اند!

پیام‌ها:

1-در نهی از منکر باید از عواطف انسانی هم بهره گرفت.شما که مدّتها با همسر خود روابط کامل داشته و کامیاب شده‌اید چرا اکنون مهریه او را به ناحقّ پس می‌گیرید. «قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ»

2-هنگام ناراحتی‌های زندگی،به یاد لذّت‌های قبل باشیم. «قَدْ أَفْضیٰ»

3-در بیان امور مربوط به زناشویی،ادب را مراعات کنیم. «أَفْضیٰ»

4-مهریّه حقّی است برای زنان که در برابر هم‌خوابی تعیین شده است. «قَدْ أَفْضیٰ»

5-عقد ازدواج،یک میثاق محکم است. «مِیثٰاقاً غَلِیظاً»

6-پس گرفتن مهریه پیمان شکنی است. وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ ... وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً

وَ لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ سٰاءَ سَبِیلاً«22»

و با زنانی که پدرانتان به ازدواج خود در آورده‌اند،ازدواج نکنید،مگر آنچه درگذشته(پیش از نزول این حکم)انجام شده است.همانا این گونه ازدواج،بسیار زشت و مایه‌ی دشمنی و راه بدی است.

نکته‌ها:

از رسوم جاهلی آن بود که اگر شخصی از دنیا می‌رفت،فرزندان او با نامادری خود(همسر پدر)ازدواج می‌کردند.یکی از انصار به نام ابوقیس از دنیا رفت.فرزندش به نامادری خود پیشنهاد ازدواج کرد.آن زن گفت:باید از پیامبر کسب تکلیف کنم.در پاسخ او این آیه نازل شد وازدواج با«زن پدر»را ممنوع کرد.

پیام‌ها:

1-اسلام دین فطرت است.انسان طبعاً از ازدواج با مادر و نامادری تنفّر دارد،لذا در اسلام حرام شده است. «لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ»

2-«زن پدر»ها به منزله‌ی مادر است.پس به جای کینه و ناسازگاری،باید نسبت به فرزندان«مادری»کنند. «لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ»

3-باید فرزندان حریم پدر را در ازدواج حفظ کنند. «لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ»

4-فرزندان،به زن پدر،به دید«مادر»بنگرند. «مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ»

5-اسلام از گذشته‌ها چشم می‌پوشد.ازدواج‌های پیش از این حکم،با نامادری،

مورد عفو است. «إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ» چنانکه می‌خوانیم:«الاسلام یجُبّ ما قبله» اسلام،گذشته را می‌پوشاند.

6-برای گفتار،باید بطور اجمال یا تفصیل،دلیل و برهان آورد. «إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ سٰاءَ سَبِیلاً»

7-ازدواج با نامادری،راهبردی بد و راه ازدواج با سایر محارم را نیز می‌کند. «سٰاءَ سَبِیلاً»

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ وَ بَنٰاتُکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ وَ عَمّٰاتُکُمْ وَ خٰالاٰتُکُمْ وَ بَنٰاتُ الْأَخِ وَ بَنٰاتُ الْأُخْتِ وَ أُمَّهٰاتُکُمُ اللاّٰتِی أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ الرَّضٰاعَةِ وَ أُمَّهٰاتُ نِسٰائِکُمْ وَ رَبٰائِبُکُمُ اللاّٰتِی فِی حُجُورِکُمْ مِنْ نِسٰائِکُمُ اللاّٰتِی دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَکُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ وَ حَلاٰئِلُ أَبْنٰائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أَصْلاٰبِکُمْ وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ الْأُخْتَیْنِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً«23» بر شما حرام شده است(ازدواج با)مادرانتان و دخترانتان،و خواهرانتان و عمّه‌هایتان و خاله‌هایتان و دختران برادر و دختران خواهر و آن مادرانتان که به شما شیر داده‌اند و خواهران رضاعی(شیری)شما و مادران همسرانتان و دختران همسرانتان(از شوهر قبلی)که در دامن شما تربیت یافته‌اند،به شرط آنکه با مادرانشان،همبستر شده باشید،پس اگر آمیزش نکرده‌اید مانعی ندارد(که با آن دختران ازدواج کنید)و (همچنین حرام است ازدواج با)همسران پسرانتان که از نسل شمایند(نه پسر خوانده‌ها)و(حرام است در ازدواج)جمع بین دو خواهر،مگر آنچه پیشتر انجام گرفته است.همانا خداوند بخشنده و مهربان است.

نکته‌ها:

در این آیه گروه‌هایی از زنان که به انسان محرمند و ازدواج با آنان حرام است،ذکر شده است.محرمیّت و حرمت ازدواج از سه راه حاصل می‌شود:

1.ولادت(ارتباطنسبی)2.ازدواج(ارتباطسببی)3.شیرخواری(ارتباط رضاعی)

تحریم ازدواج با محارم در ادیان پیشین نیز بوده است. ⁽¹⁾

ازدواج با غیر محارم،عامل گسترش ارتباط خانواده‌ها است.

ازدواج همزمان با دو خواهر،معمولاً آنان را به حسادت و رقابت شخصی و جنسی می‌کشاند و علاقه‌هایشان به عداوت می‌انجامد.شاید نهی به این خاطر باشد. وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ الْأُخْتَیْنِ ...

پیام‌ها:

1-اختیار حرام و حلال کردن همه چیز(خوردنی‌ها،نوشیدنی‌ها،معاملات،عقد و ازدواج‌ها...)تنها برای خداست. «حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ» 2-شیر مادر،همچون تولّد از مادر،یکی از اسباب محرمیّت است.در انتخاب دایه دقّت کنیم. «أُمَّهٰاتُکُمُ اللاّٰتِی أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ الرَّضٰاعَةِ»

3-به دخترانی که از شوهر قبلیِ زن شما هستند و در خانه شما زندگی می‌کنند،به چشم دختر خود نگاه کنید و مربّی آنان باشید. «وَ رَبٰائِبُکُمُ اللاّٰتِی فِی حُجُورِکُمْ»

4-قانون عطف به ماسبق نمی‌شود. «إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ»

(کسانی که قبل از تحریم،دو خواهر را به عقد خود در آورده‌اند،کیفری ندارند گرچه بعد از اعلام این قانون باید یکی از خواهران را نگه داشته و دیگری را رها کند.)

وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً«24»

و(ازدواج با)زنان شوهردار(نیز بر شما حرام شده است،)مگر آنان که(به حکم خداوند،در جنگ با کفّار)مالک شده‌اید.(این احکام،)نوشته و قانون خدا بر شماست.و جز اینها(که گفته شد،)برای شما حلال است که(زنان دیگر را)به وسیله‌ی اموال خود،به قصد پاکدامنی و نکاح،نه به قصد زنا،طلب کنید.پس هرگاه از آن زنان،(به نکاح موقّت)کام گرفتید،مهرشان را به عنوان یک واجب بپردازید و پس از تعیین مهر،در(تغییر مدّت عقد یا مقدار مهر)آنچه با یکدیگر توافق کنید،بر شما گناهی نیست.همانا خداوند دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«محصنات»از نظر لغوی،یعنی آنچه در حِصن و حریم باشد و از دسترسی دیگران منع شود.ریشه این کلمه در قرآن،در مورد سه گروه استعمال شده است:

1.زنان عفیف وپاکدامن.چنانکه خداوند درباره حضرت مریم می‌فرماید: «الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا» ⁽¹⁾

2.زنان شوهردار.زیرا شوهر نقش حفاظت از عفت زن را به عهده دارد.مراد از «الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ» در آیه مورد بحث،همین معنی است.

3.زنان آزاده که اسیر جنگی نبوده و کنیز نیستند.زیرا اسارت سبب پاره شدن پرده‌های عفّت و حیای زن می‌گردد و بی‌عفّتی در میان کنیزان شایع بوده است.مراد از «الْمُحْصَنٰاتِ

اَلْمُؤْمِنٰاتِ» در آیه بعد،این معناست.

کلمه‌ی «مُسٰافِحِینَ» از«سفاح»به معنای زنا می‌باشد.

اسارت برای زنان کافر،به منزله‌ی طلاق آنان از شوهران است.مثل ایمان آوردن زن،که اگر شوهرش به کفر ادامه دهد،ایمان آوردن او را از شوهر جدا می‌کند.

ازدواج با زن شوهردار،از نظر اسلام حرام است،از هر مذهب وملت که باشد.ولی چون اسارت به منزله‌ی طلاق است،زن اسیر،پس از اسارت به مدّت یکبار قاعده شدن،و اگر باردار است تا وضع حمل باید عده نگهدارد و در مدّت عده هیچ گونه ارتباط زناشویی با او جایز نیست.این طرح زناشویی بعنوان همسر یا کنیز،از طرح بازگرداندن به کفّار یا رها کردن و بی‌سرپرست گذاشتن،بهتر است.

کلمه‌ی«متعة»همچون کلمه‌ی حج،صلاة،ربا و غنیمت،دارای معنای شرعی است،نه لغوی.بنابراین به قول علامه در تفسیر المیزان شکّی در آن نیست که مراد از جمله‌ی «اسْتَمْتَعْتُمْ» مُتعه است.

پرداخت اجر، «فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» در مُتعه مربوط به استمتاع است، «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ» در حالی که اگر مراد آیه نکاح دائم باشد،باخواندن عقد مهریه لازم است،خواه استمتاع بشود یا نشود،لکن قبل از آمیزش اگر طلاق صورت گرفت،نصف مهریه پرداخت می‌شود.

جمله‌ی «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» به فرموده اهل‌بیت علیهم السلام ⁽¹⁾واکثر تفاسیر اهل‌سنّت،مربوط به ازدواج موقّت است که خلیفه دوّم آن را حرام کرد،با آنکه کسی حقّ تحریم حکم خدا را ندارد.واگر حرام نمی‌شد به گفته روایات، ⁽²⁾کسی مرتکب زنا نمی‌شد مگر افراد شقیّ.ازدواج موقّت یک طرح صحیح است و دنیا بخاطر نداشتن آن،زنا را آزاد کرده است.ازدواج موقّت یک ضرورت اجتماع است و در روایات اهل‌سنّت می‌خوانیم،جواز مُتعه به خاطر دوری از همسر و بروز جنگ‌ها بوده که الآن نیز همان شرایط موجود است.

مُتعه طرحی برای حل این مشکل اجتماعی و جلوگیری از فساد است وتا قیامت هم جنبه

شرعی دارد.

دستاویز بعضی این است که در قرآن موضوع عدّه و ارث و حفظ فروج،نسبت به ازدواج مطرح است و متعه ازدواج نیست.ولی پاسخ ما این است:

اوّلاً نام ازدواج به متعه هم گفته می‌شود،و ثانیاً در متعه هم عدّه لازم است وفقط قانون ارث زن از مرد یا بالعکس،در متعه استثنا شده است.

چند پرسش:

1.آیا ازدواج موقّت نقابی بر چهره‌ی فحشا نیست؟

پاسخ: خیر،زیرا:

الف:در ازدواج موقّت زن فقط در اختیار یک نفر است.

ب:حداقل چهل و پنج روز باید عدّه نگاه دارد.

ج:مولود مُتعه همچون مولود همسر دائمی است.

2.آیا مردان هوسباز از این قانون سوء استفاده نمی‌کنند؟

پاسخ: ممکن است از هر قانون مفید و ضروری،افرادی سوء استفاده کنند.مگر از انگور شراب نمی‌سازند؟مگر زمانی که بعضی از سفر حج سوء استفاده کردند،باید منکر سفر حج شد؟

3.تکلیف فرزندان مُتعه چیست؟

پاسخ: در حقوق و ارث و امثال آن،هیچ فرقی با فرزندان همسر دائم ندارند.

پیام‌ها:

1-برای ازدواج،نباید سراغ زنان شوهردار رفت. «وَ الْمُحْصَنٰاتُ»

2-زنان اسیر در جنگ با کفّار،نباید بی‌سرپرست بمانند،یا به کفّار برگردانده شوند،بلکه به عنوان همسر یا کنیز،با مسلمانان رابطه‌ی شرعی داشته باشند.

«إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ»

3-حرام بودن ازدواج با محارم و زنان شوهر دار و جمع میان دوخواهر،از احکام ثابت،قطعی و تغیرناپذیر الهی است. حُرِّمَتْ ... کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ

4-صرف بودجه در مسیر بی‌عفّتی و فحشا،حرام است. تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ ...

غَیْرَ مُسٰافِحِینَ

5-ازدواج موقّت،شرعی است و مهریه زن باید پرداخت شود. فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ ...

فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ

6-در مهریه،رضایت طرفین شرط است. «فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ»

7-بعد از پایان مدّت در ازدواج موقّت،می‌توان مدّت یا مهریه را با رضایت طرفین تمدید و اضافه کرد. «لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ»

8-ازدواج موقّت و احکام و قوانین ازدواج،برخاسته از علم و حکمت خداوند است. «عَلِیماً حَکِیماً»

9-علم وحکمت دو شرط لازم برای قانون‌گذار است. کِتٰابَ اللّٰهِ ... عَلِیماً حَکِیماً

جزء«5»

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِکُمْ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ فَإِذٰا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَیْنَ بِفٰاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ مٰا عَلَی الْمُحْصَنٰاتِ مِنَ الْعَذٰابِ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ«25»

و هر کس از شما،که توانایی مالی ندارد تا با زنان آزادِ باایمان ازدواج کند، پس از کنیزانِ با ایمانی که شما مالک آنید،(به زنی بگیرد)و خدا به ایمان شما داناتر است.همه از یکدیگرید،پس(نگویید:که من آزادم و تو کنیز.و) با اذن صاحبانشان آن کنیزان را به همسری درآورید و مهریه نیکو و به‌طور شایسته به آنان بدهید،به شرط آنکه پاکدامن باشند،نه اهل فحشا و نه اهل دوست گرفتن‌های پنهانی.پس آنگاه که کنیزان،صاحب همسر شدند،اگر مرتکب زنا شوند،کیفرشان نصف کیفر زنانِ آزاد است.این (نوع ازدواج،)برای کسانی از شما رواست که از(رنج وفشار بی‌همسری و)افتادن به گناه و زنا بر خود بترسد،با این همه،صبر کردن(و ازدواج نکردن با کنیزان)برایتان بهتر است و خداوند بخشنده و مهربان است.

نکته‌ها:

چنانکه در نکته‌های آیه‌ی قبل گفته شد،مراد از «الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ» در این آیه،زنان آزاد است.زیرا در مقابل آن، «فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ» بکار رفته که به معنای کنیزان است.قرآن‌در جای دیگر نیز در مورد کنیزان،واژه‌ی«فتیات»را بکار برده و می‌فرماید:

«لاٰ تُکْرِهُوا فَتَیٰاتِکُمْ عَلَی الْبِغٰاءِ» ⁽¹⁾کنیزان خود را برارتکاب زنا اجبار نکنید.

کلمه‌ی«اخدان»،جمع«خِدن»به معنای دوست ورفیق است،امّا معمولا در مورد کسانی به کار می‌رود که ارتباط با آنها به صورت پنهانی وبرای امور نامشروع است.این کلمه در مقابلِ«مسافحات»بکار رفته که به معنای کسانی است که زنای آشکار و علنی دارند.

کلمه‌ی«طَول»به معنای توانایی و داشتن امکانات است و کلمه‌ی«عَنت»به معنای سختی و رنج و مشکلات است.

کسانی که مالک کنیز می‌شوند،بدون آنکه نیازی به عقدِ ازدواج باشد،حقّ آمیزش با او را دارند.لذا مراد از ازدواج با کنیزان که در این آیه مطرح شده است،ازدواج با کنیز دیگران است که باید با اجازه‌ی صاحبان آنها باشد.

گرچه ازدواج با کنیزان نکوهیده است،امّا در میان آنها زنان برجسته‌ی بسیاری بوده‌اند که صاحب کمالات بوده و به همین جهت برخی اولیای خدا آنان را به همسری گرفته و از آنان صاحب فرزندانی بزرگ شده‌اند.

پیام‌ها:

1-در اسلام،برای موضوع ازدواج،بن‌بست نیست. «وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ»

2-قانونگذار باید به نیازهای طبیعی افراد جامعه از یک‌سو و فشارهای اقتصادی آنان از سوی دیگر توجّه داشته باشد. وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ ...

3-ازدواج با کنیز را تحمّل کنید،ولی ننگ گناه را هرگز. «فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ»

4-از ازدواج با زن آزاد می‌توان صرف نظر کرد،ولی از شرط ایمان نمی‌توان گذشت. «فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ»

5-ایمان،شرط اساسی هر ازدواجی است. «الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ ،فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ»

6-ایمان ظاهری برای ازدواج کافی است،ما مأمور به باطن نیستیم. «وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِکُمْ»

7-ازدواج با کنیز،حقارت نیست. «بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ»

8-رضایتِ مالک کنیز در ازدواج،مانند اذن پدرِ دختر،شرط است. «بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ»

9-مالکان بدانند که کنیزان از اهل خودشانند.«اهلهنّ»

10-به کنیزان نیز مثل زنان آزاد،باید مهریه نیکو داد. «آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»

11-مهریه را به خود کنیز بدهید.حقوق اقتصادی و اجتماعی بردگان باید مراعات شود. «آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ»

12-میزان مهریه باید بر اساس عُرف و شئون زن باشد.«بالمعروف»

13-شرطِ بقای ازدواج،پاکدامنی،دوری از فحشا و روابط نامشروع است.

مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ ...

14-مجازات زن بدکار اگر کنیز باشد،به خاطر کنیز بودن و محرومیّت‌های آن،به نصف کاهش می‌یابد. «فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ مٰا عَلَی الْمُحْصَنٰاتِ»

15-فراهم آوردن ازدواج‌های سهل و آسان در جامعه،راه جلوگیری از مفاسد جنسی است. «ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ»

16-سالم‌سازی روانی از اهداف اسلام است. «ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ»

17-گاهی صبر وخویشتن‌داری،از برخی ازدواج‌ها بهتر است. «وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ»

یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ«26»

خداوند می‌خواهد(با این قوانین،راه سعادت را)برای شما آشکار سازد و شما را به سنّت‌های(خوب)پیشینیانتان راهنمایی کند و شما را(با بیان احکام)از گناه پاک سازد و خداوند،دانا و حکیم است.

پیام‌ها:

1-سنّت خداوند،هدایت،بیان و ابلاغ است. «لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ»

2-از سنّت‌های خوب گذشتگان باید تبعیّت و تقلید کرد. «سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ»

3-احکام و مقرّرات اسلام درباره‌ی ازدواج،همانند احکام سایر ادیان آسمانی گذشته است. «سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ»

4-خداوند،لطف خویش را به انسان برمی‌گرداند. «یَتُوبَ عَلَیْکُمْ»

5-موارد مجاز یا ممنوع ازدواج،براساس علم وحکمت ومصلحت است. «وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ»

وَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً«27»

و خداوند می‌خواهد شما را ببخشد(و از آلودگی پاک سازد،)ولی کسانی که از هوسها پیروی می‌کنند،می‌خواهند که شما به انحرافی بزرگ تمایل پیدا کنید.

نکته‌ها:

آزادی‌های جنسی در دید اوّل،نوعی لذّت و کامجویی است،لیکن با توجّه به عوارض فردی و اجتماعی آنها،بزرگ‌ترین سقوط و انحراف است.بی‌بند وباری،جسم را ذوب،فکر را مشغول،اموال را تباه و اطمینان را سلب می‌کند.میل به تشکیل خانواده را از بین می‌برد، فرزندان نامشروع به جامعه تحویل می‌دهد،امراض مقاربتی و روانی به ارمغان می‌آورد و در یک کلمه،آزادی جنسی،بزرگ‌ترین اسارت‌ها را به دنبال دارد.

پیام‌ها:

1-محدودیّت‌ها و قیودی که در ازدواج مطرح است،رمز لطف خدا به انسان و جامعه‌ی بشری است. «وَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ»

2-در مسیر شهوترانان گام ننهید و از آنان تقلید نکنید،که دشمن شمایند. «یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ...»

3-هوسبازان بی‌بند و بار،به چیزی جز غرق شدن شما در شهوات،قانع نمی‌شوند و می‌خواهند شما رفیق راهشان باشید. «أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً»

4-اخلاق جنسی در اسلام،معتدل و دور از افراط و تفریط است،ولی هوسبازان راه افراطی را برای شما می‌خواهند. «مَیْلاً عَظِیماً»

5-در انتخاب راه دقّت کنیم.در آیه دوبار کلمه«یُرید»به کار رفته است؛یک اراده از خدای علیم حکیم و یک اراده از هوسبازان بدخواه.به سراغ کدام اراده‌ها می‌رویم. وَ اللّٰهُ یُرِیدُ ... یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ

یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ وَ خُلِقَ الْإِنْسٰانُ ضَعِیفاً«28»

خداوند می‌خواهد(با آسان کردن قوانین ازدواج،بار تکلیف)شما را سبک کند.و انسان،ضعیف آفریده شده است.

نکته‌ها:

در این سه آیه‌ی اخیر،گوشه‌ای از الطاف خداوند در امر ازدواج پی در پی نقل شده است.

خداوند احکام را برای شما بیان می‌کند، «لِیُبَیِّنَ لَکُمْ» راه نشان می‌دهد، «یَهْدِیَکُمْ» لطف خود را به شما برمی‌گرداند، «یَتُوبَ عَلَیْکُمْ» و بر شما آسان می‌گیرد، «یُخَفِّفَ عَنْکُمْ» و این همه به خاطر آن است که انسان در برابر طوفان غرایز،ناتوان،و قدرت صبر و خودداری او اندک است.

پیام‌ها:

1-اسلام،دین آسانی است و بن‌بست ندارد. «یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ»

2-تکالیف دینی،براساس توان وطاقت انسان است. «یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ»

3-مشکل‌تراشی در ازدواج،خلاف خواست خداست. «یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ»

4-پیروی و پایبندی شما در احکام ازدواج،زمینه‌ی سبکباری و دورماندن جامعه از آفات و مشقات است. «یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ»

5-انسان در برابر غریزه‌ی جنسی ضعیف است. «خُلِقَ الْإِنْسٰانُ ضَعِیفاً»

6-میان تکوین و آفرینش انسان،و تشریع و احکام الهی هماهنگی است.

یُخَفِّفَ ... ضَعِیفاً

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً«29»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اموال یکدیگر را در میان خود به باطل نخورید،مگر اینکه تجارتی با رضایت یکدیگر باشد.و خود(و یکدیگر)را نکشید،همانا خداوند نسبت به شما همواره مهربان بوده است.

نکته‌ها:

رمز اینکه نهی از قتل، «لاٰ تَقْتُلُوا» بدنبال نهی از حرام‌خوری، «لاٰ تَأْکُلُوا» آمده است،شاید آن باشد که سیستم اقتصادی ناسالم،زمینه‌ی قیام محرومان علیه زراندوزان و بروزدرگیری‌ها و پیدایش قتل و هلاکت جامعه است.

امام صادق علیه السلام به هنگام تلاوت این آیه فرمود:کسی که قرض بگیرد و بداند که نمی‌تواند بازپرداخت کند،مال باطل خورده است. ⁽¹⁾امام باقر علیه السلام در ذیل آیه فرمود:ربا،قمار، کم‌فروشی و ظلم از مصادیق باطل است. ⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره وضو و غسل با آب سرد،آنجا که خطر جانی دارد فرمود: «وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً» . ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:اگر مسلمانی به تنهایی وارد منطقه‌ی کفّار شد و کشته شد، خودکشی کرده است. ⁽⁴⁾

کشتن رهبران معصوم یکی از مصادیق خودکشی و به هلاکت انداختن جامعه است،امام صادق علیه السلام درباره‌ی «لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ» فرمودند:یعنی اهل‌بیت پیامبر خود را نکشید. ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1-مالکیّت فردی محترم است و تصرّف در اموال دیگران،جز از راه معاملات

صحیح و بر اساس رضایت،حرام است. لاٰ تَأْکُلُوا ... إِلاّٰ ... تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ

2-جامعه،دارای روح واحد و سرنوشت مشترک است.اموال دیگران را همچون اموال خودتان محترم بدانید. «أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ»

3-هر نوع تصرّفی که بر مبنای«حقّ»نباشد،ممنوع است. لاٰ تَأْکُلُوا ... بِالْبٰاطِلِ

4-داد و ستدها باید با رضایت طرفین باشد،نه با اجبار واکراه. «عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ»

5-جان انسان محترم است،لذا خودکشی ویا دیگرکشی حرام است. «لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ»

6-احکام ومقرّرات اسلام پرتوی از رحمت خداست. «کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً»

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِیهِ نٰاراً وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً«30»

و هر کس از روی تجاوز و ستم چنان کند(و دست به مال و جان مردم دراز کرده،یا خودکشی و خونریزی کند)به زودی او را در آتشی(عظیم) وارد سازیم و این کار،بر خداوند آسان است.

نکته‌ها:

شاید تفاوت«عدوان»و«ظلم»این باشد که عدوان،تجاوز به دیگران است،ظلم،شامل‌ستم بر خویش هم می‌شود.

کلمه‌ی«صَلَو»به معنای ورود در رحمت و«صَلَی»به معنای ورود در دوزخ است،بنابراین کلمه «نُصْلِیهِ» به معنای آن است که او را در آتش وارد می‌کنیم.

امام صادق علیه السلام فرمود:هر کس به عمد خودکشی کند،برای همیشه در دوزخ است.آنگاه این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-کارهایی که از سر ظلم و عدوان از انسان سر نزند،قهر الهی ندارد. وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً ...

2-قصد وانگیزه،نقش اصلی در کیفر یا پاداش دارد. «مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً»

إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً«31»

اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید پرهیز کنید،گناهان کوچکتان را بر شما می‌پوشانیم و شما را در جایگاهی ارجمند وارد می‌کنیم.

نکته‌ها:

از این آیه استفاده می‌شود که گناهان،دو نوعند:صغیره و کبیره.در آیه‌ی 49 سوره‌ی کهف نیز می‌خوانیم که مجرمان در قیامت،با دیدن پرونده‌ی اعمال خود می‌گویند:این چه نامه‌ی عملی است که هیچ گناه کوچک و بزرگی را فروگذار نکرده است. «لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً»

از امام کاظم علیه السلام سؤال شد که در این آیه خداوند وعده‌ی مغفرت صغائر را در صورت اجتناب از کبائر داده است،پس شفاعت برای کجاست؟امام فرمودند:شفاعت برای اهل‌کبائر امّت است. ⁽¹⁾

گناه کبیره،طبق روایات،آن است که خدا وعده‌ی آتش به انجام دهنده‌اش داده است. ⁽²⁾

شاید وعده آتش در آیه قبل برای قتل یا خودکشی و تجاوز به مال مردم اشاره به همین باشد که نمونه گناهان کبیره‌ای که وعده عذاب داده شده،تجاوز به مال و جان مردم است.

در روایات،تعداد گناهان کبیره متعدّد و مختلف است و این به خاطر آن است که کبائر نیز درجاتی دارند و به بعضی از گناهان«اکبر الکبائر»گفته شده است.

پیام‌ها:

1-کسانی که اصول فکری وعملی صحیحی دارند،در مورد تخلّفات جزئی آنان گذشت لازم است. إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ ... نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ

2-پاداش کسانی که گناهان بزرگ را ترک می‌کنند،آن است که خداوند از گناهان کوچکشان بگذرد. إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ ... نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ

3-تا از گناهان کبیره و صغیره پاک نشویم،به بهشت نخواهیم رفت. «نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً»

وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا مٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً«32»

و آنچه را که خداوند سبب برتری بعضی از شما بر بعضی دیگر قرار داده آرزو نکنید.برای مردان از آنچه بدست آورده‌اند بهره‌ای است و برای زنان نیز از آنچه کسب کرده‌اند بهره‌ای می‌باشد و(به جای آرزو و حسادت)از فضل خداوند بخواهید،که خداوند به هر چیزی داناست.

نکته‌ها:

آیات قبل،از حرام خواری نهی فرمود،این آیه به ریشه‌ی حرام‌خواری اشاره می‌کند که طمع،آرزو و رقابت است.

عدالت،غیر از تساوی است.عدالت همه جا ارزش است،ولی تساوی گاهی ارزش وگاهی ظلم است.مثلاً اگر پزشک به همه مریض‌ها یک نوع دارو بدهد،یا معلّم به همه شاگردان یک نوع نمره بدهد،تساوی هست،امّا عدالت نیست.عدالت،آن است که به هرکس بر اساس استحقاقش بدهیم،گرچه تفاوت باشد،زیرا تفاوت گذاشتن بر اساس لیاقت‌ها و کمالات حقّ است،امّا تبعیض باطل است.تبعیض آن است که بدون دلیل و براساس هوای نفس یکی را بر دیگری ترجیح دهیم،ولی تفاوت آن است که بر اساس معیارها یکی را بر

دیگری ترجیح دهیم.بنابراین باید آرزوی عدالت داشت،ولی تمنّای یکسان بودن همه چیز و همه کس نابجاست.اعضای یک بدن و اجزای یک ماشین از نظر جنس و شکل و کارایی متفاوتند،امّا تفاوت آنها حکیمانه است.اگر خداوند،همه را یکسان نیافریده،طبق حکمت اوست.بنابراین در اموری که به دست ما نیست،مثل جنسیّت،زیبایی،استعداد،بیان، هوش،عمر و...باید به تقسیم و تقدیر الهی راضی بود.ما که خدا را عادل و حکیم می‌دانیم، اگر در جایی هم دلیل و حکمت چیزی را نفهمیدیم نباید قضاوت عجولانه و جاهلانه همراه با سوءظن یا توقّع نابجا به خداوند حکیم داشته باشیم و یا بر دارندگان این نعمت‌ها حسد ورزیم،چرا که با فزونی هر نعمتی،مسئولیّت بیشتر می‌شود و آمدن هر نعمتی،با غم از دست دادنش همراه است.این حقیقت را در نهج‌البلاغه می‌خوانیم.

در موارد اختیاری،باید با کوشش و تلاش و پرهیز از کسالت و تنبلی،در رقابتی سالم به قوّت و کثرت و استقلال رسید و اجازه‌ی استثمار و استعمار به دیگران نداد و در مواردی که بدست ما نیست،باید تفاوت‌ها را دلیل رشد و آزمایش و تحرک و تعاون و پیوستگی جامعه دانست،زیرا که اگر همه مردم دارای امکانات یکسان باشند،صفات انسانی از قبیل:

سخاوت،شجاعت و ایثار در انسان رشد نمی‌کند.انسان در لابلای فراز و نشیب‌ها خود را نشان می‌دهد،حرکت می‌کند و با دیگران به خاطر نیازش پیوند می‌خورد.

امام صادق علیه السلام در پاسخ از آیه فرمودند:کسی به همسر و فرزند دیگران چشم داشت نداشته باشد،ولی همانند آن را از خداوند بخواهد. ⁽¹⁾

زمانی که این آیه نازل شد،اصحاب پیامبراکرم گفتند:مقصود از فضل در «وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ» چیست؟قرار شد تا علی علیه السلام این موضوع را از پیامبر سؤال کند.پیامبر صلی الله علیه و آله در پاسخ فرمودند:خداوند ارزاق را در میان مردم از طریق حلال تقسیم کرده وحرام را نیز عرضه کرده است.کسی که حرام را تحصیل کند،به همان اندازه از رزق حلال خود کاسته است و بر حرام مورد محاسبه قرار می‌گیرد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-به داده‌های الهی راضی باشیم و حسودانه،آرزوی برتریهای دیگران را نداشته باشیم. «وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا»

2-در اسلام مسائل اقتصادی واخلاقی بهم آمیخته است. لاٰ تَأْکُلُوا ... بِالْبٰاطِلِ ...

وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا

3-تبعیض‌ها وبرتری‌های استثمارگرانه و ظالمانه،از حساب برتری‌های خداداد، جداست. «فَضَّلَ اللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ»

4-تفاوت‌های زن و مرد از نظر خلقت و طبیعت،از نمونه‌های برتری دادن خداوند در آفرینش است. فَضَّلَ اللّٰهُ ... لِلرِّجٰالِ ... لِلنِّسٰاءِ

5-هر یک از زن و مرد،نسبت به دستاوردهای خود به طور مساوی مالکند.

«لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ

،لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ»

6-به جای تمنّای آنچه دیگران دارند،در پی کسب وتلاش باشیم. نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا ...

7-انسان،تنها مالک بخشی از دست رنج خود است. «مِمَّا اکْتَسَبُوا» بخش دیگر سهم‌فقرا و حکومت اسلامی است.

8-هم کار،هم دعا. اِکْتَسَبُوا ... وَ سْئَلُوا اللّٰهَ

9-به جای چشمداشت به داشته‌های دیگران به فضل و لطف خدا چشم داشته باشید. وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا ... وَ سْئَلُوا اللّٰهَ

10-به خصلت‌ها جهت صحیح بدهیم.آرزو در انسان هست،امّا جهت این آرزو را درخواست نعمت از خدا قرار دهیم،نه سلب نعمت از دیگران. لاٰ تَتَمَنَّوْا ... وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ

11-اگر خداوند،چیزی به کسی داد یا از او گرفت،حکیمانه و آگاهانه است.

«بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً» (ایمان به علم خداوند سبب بازداشتن انسان از طمع و چشم داشت است.)

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً«33»

و از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان و کسانی که با آنان پیمان بسته‌اید،برجا گذاشته‌اند،برای هر یک وارثانی قرار داده‌ایم،پس سهم آنان را(از ارث)بپردازید، زیرا که خداوند بر هر چیز،شاهد و ناظر است.

نکته‌ها:

«مَوٰالِیَ» جمع«مولی»دارای معانی مختلفی می‌باشد،ولی در اینجا مراد وارثان است.

جمله «عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ» اشاره به قراردادهایی است که پیش از اسلام،میان دو نفر برقرار می‌شد و اسلام،با اندکی تغییر،آن را پذیرفت و نامش در کتب فقهی،«ضمان جریره»است.

متن قرارداد به این صورت بوده که دو نفر پیمان ببندند در زندگی،همدیگر را یاری کنند و در پرداخت غرامت‌ها،کمک هم باشند و از هم ارث برند.(چیزی شبیه قرارداد بیمه در امروز)،که اگر خسارتی بر یکی وارد شد،هم‌پیمان او،دیه‌ی آن را بپردازد.اسلام این قرارداد را پذیرفت،ولی ارث بردن از دیگری را مشروط به آن کرد که انسان وارثی نداشته باشد.

امام رضا علیه السلام درباره‌ی معنای «وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ» فرمودند:مقصود پیمانی است که مردم با رهبران الهی و معصوم بسته‌اند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-تعیین میزان ارث،به فرمان خداست. «لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ»

2-خویشان نزدیک‌تر،در ارث بردن اولویّت دارند. «الْأَقْرَبُونَ»

3-انسان حقّ دارد در شرایطی مالکیّت خود را از طریق پیمان و قرارداد به دیگری واگذار کند. «عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ»

4-تعهّدات انسان در زمان حیاتش،پس از مرگ،محترم است. «وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ

أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ»

5-وفای به پیمان و عهد،واجب است. «فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ»

6-بدهکاران باید برای پرداخت بدهی،به سراغ طلبکاران بروند. «فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ»

7-ایمان به حضور خداوند،رمز تقوا و هشدار به کسانی است که وفادار به پیمان‌های خود نیستند. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً»

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً«34»

مردان دارای ولایت بر زنانند از آن جهت که خدا بعضی از ایشان(مردان)را بر بعضی(زنان)برتری داده(قدرت بدنی،تولیدی واراده بیشتری دارند)و از آن جهت که از اموال خود نفقه می‌دهند،پس زنانِ شایسته، فرمان بردارند و نگهدار آنچه خدا(برای آنان)حفظ کرده،(حقوق واسرار شوهر،)در غیاب اویند.و(امّا)زنانی که از سرپیچی آنان بیم دارید،پس (نخست)آنان را موعظه کنید و(اگر مؤثّر نشد)در خوابگاه از آنان دوری کنید و(اگر پند وقهر اثر نکرد،)آنان را بزنید(وتنبیه بدنی کنید)،پس اگر اطاعت شما را کردند،بهانه‌ای بر آنان(برای ستم وآزار)مجویید.همانا خداوند بزرگوار و بزرگ مرتبه است.

نکته‌ها:

«قَوّام»به کسی گفته می‌شود که تدبیر و اصلاح دیگری را بر عهده دارد.«نشوز»از«نشز»به معنای زمین بلند است و به سرکشی وبلندپروازی نیز گفته می‌شود.

شرط سرپرستی و مدیریّت،لیاقت تأمین و اداره زندگی است و به این جهت،مردان نه تنها در امور خانواده،بلکه در امور اجتماعی،قضاوت و جنگ نیز بر زنان مقدّمند، بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ ... وَ بِمٰا أَنْفَقُوا و به این خاطر نفرمود:«قوّامون علی ازواجهم»،زیرا که مسئله‌ی زوجیّت مخصوص زناشویی است و خدا این برتری را مخصوص خانه قرار نداده است.

گرچه برخی زنان،در توان بدنی یا درآمد مالی برترند،ولی در قانون و برنامه،باید عموم را مراعات کرد،نه افراد نادر را.

برای جمله «حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ» معانی گوناگونی است:

الف:زنان،آنچه را خدا خواهان حفظ آن است،حفظ نمایند.

ب:زنان،حقوق شوهران را حفظ کنند،همان‌گونه که خدا حقوق زنان را در سایه تکالیفی که بر مرد نهاده،حفظ کرده است.

ج:زنان حافظ هستند،ولی این توفیق را از حفظ الهی دارند.

وقتی راههای مسالمت آمیز سود نبخشید،یا باید دست از انجام وظیفه کشید،یا باید در صورت تأثیر نداشتن موعظه و قهر،خشونت به خرج داد.به گفته‌ی روانشناسان،بعضی افراد،حالت مازوشیسم(آزاد طلبی)پیدا می‌کنند که تنبیه مختصر بدنی،برایشان همچون مرهم است.در تنبیهات بدنی هم،اسلام سفارش کرده که نباید به مرحله‌ی کبودی جسم یا زخمی شدن بدن برسد.به علاوه،مرد متخلّف هم گاهی توسط قاضی تنبیه بدنی می‌شود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:کتک زدن شما نباید به نحوی باشد که اثر آن در جسم زن نمودی داشته باشد،یا کتک نشانه خودنمایی و اظهار قدرت مرد باشد که زهره چشمی بگیرد.

«ضرباً غیر مبرّج» ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:نشوز زن آن است که در فراش(هم‌بستر شدن)از شوهر تبعیت نکند و مقصود از «اضْرِبُوهُنَّ» ،زدن با چوب مسواک و شبیه آن است،زدنی که از روی رفق و دوستی باشد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-در یک اجتماع دو نفری هم،یکی باید مسئول و سرپرست باشد.مدیر خانه مرد است. «الرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ»

2-در اداره امور زندگی،باید تعقّل و تدبیر،بر احساسات و عواطف حاکم باشد.

«الرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ»

3-نظام حقوقی اسلام با نظام تکوین و آفرینش هماهنگ است.حقّ مدیریّت مرد،به خاطر ساختار جسمی و روحی اوست. «الرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ»

4-برتری‌های طبیعی فضل الهی است. «بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ»

5-هزینه زندگی،بر عهده مرد است. «بِمٰا أَنْفَقُوا»

6-قانونگذار باید در وضع قانون،به تفاوت‌های طبیعیِ زن و مرد در آفرینش، توجه داشته باشد. اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ ... بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ 7-نشانه‌ی شایستگی زن،اطاعت و تواضع او نسبت به شوهر است. «قٰانِتٰاتٌ»

8-نشانه‌ی همسر شایسته،حفظ خود در غیاب شوهر است. «حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ»

9-اطاعت زن از شوهر و حفظ حقوق وی،مشروط به تأمین زندگی او از سوی مرد است. بِمٰا أَنْفَقُوا ... فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ

10-علاج واقعه را قبل از وقوع باید کرد.پیش از آنکه زن ناشزه شود،چاره‌ای بیندیشید. «تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ»

11-مرد هیچ حقّی در آزردن همسر مطیع خود ندارد. «فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً»

12-سه مرحله موعظه،ترک هم‌خوابی وتنبیه،برای مطیع کردن زن است.پس اگر از راه دیگری زن مطیع می‌شود،مرد حقّ برخورد ندارد.جمله‌ی «فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ» نشانه آن است که هدف اطاعت است،گرچه از طریق دیگری باشد.

13-تواضع زن،ضعف نیست،ارزش است. «فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ»

14-نشانه‌ی همسر شایسته،رازداری،حفظ مال و آبرو و ناموس شوهر در غیاب

اوست. فَالصّٰالِحٰاتُ ... حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ

15-برخورد با منکرات باید گام به گام و مرحله به مرحله باشد.موعظه،قهر تنبیه. فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ ...

16-تا موعظه مؤثر باشد،قهر و خشونت ممنوع و تا قهر و جدایی موقت اثر کند، تنبیه بدنی ممنوع است. فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ ... وَ اضْرِبُوهُنَّ

17-برخورد خشن و تنبیه،تنها برای انجام وظیفه است،نه انتقام و کینه و بهانه.

«فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ»

18-برتری مردان،نباید سبب غرور شود،چون خدا از همه برتر است. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً»

19-توجّه به برتری خداوند،کلید تقوا و پرهیز از ستم بر همسران است. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا»

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً خَبِیراً«35»

و اگر از(ناسازگاری و)جدایی میان آن دو(زن و شوهر)بیم داشتید،پس داوری از خانواده‌ی شوهر،و داوری از خانواده‌ی زن برگزینید(تا به اختلاف آن دو رسیدگی کنند)اگر این دو بنای اصلاح داشته باشند خداوند میان آن دو را به توافق می‌رساند،زیرا خداوند،(از نیّات همه)با خبر و آگاه است.

نکته‌ها:

این آیه،برای رفع اختلاف میان زن و شوهر،و پیشگیری از وقوع طلاق،یک دادگاه خانوادگی را با امتیازات زیر مطرح می‌کند:

1-داوران،از هردو فامیل باشند تا سوز،تعهّد وخیرخواهی بیشتری داشته‌باشند.

2-این دادگاه،نیاز به بودجه ندارد.

3-رسیدگی به اختلافات در این دادگاه،سریع،بدون تراکم پرونده ومشکلات کارِ اداری است.

4-اسرار دادگاه به غریبه‌ها نمی‌رسد ومسائل اختلافی در میان خودشان می‌ماند.

5-چون داوران از خود فامیلند،مورد اعتماد طرفین می‌باشند.

برای حل همه مشکلات،انتخاب داور جایز است.امام باقر علیه السلام در پاسخ اعتراضی که به پذیرش حکمیّت در صفّین برای حضرت علی علیه السلام بود این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام درباره‌ی فَابْعَثُوا حَکَماً ...سؤال شد،حضرت فرمود:حَکمین نمی‌توانند به طلاق وجدایی حکم کنند،مگر آنکه از طرفین اجازه داشته باشند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد.نگرانی از شقاق و جدایی کافی است تا اقدام به گزینش داوران شود. «إِنْ خِفْتُمْ»

2-قبل از نگرانی از شقاق،در زندگی مردم دخالت نکنیم. «وَ إِنْ خِفْتُمْ»

3-طلاق و جدایی،سزاوار ترس و نگرانی است. «خِفْتُمْ شِقٰاقَ»

4-زن و شوهر،یک روح در دو پیکرند.کلمه «شِقٰاقَ» در جایی بکار می‌رود که یک حقیقت به دو قسمت تقسیم شود.

5-اقدام برای اصلاح میان زن و شوهر باید سریع باشد.حرف«فاء»در جمله «فَابْعَثُوا» برای تسریع است.

6-جامعه در برابر اختلافات خانواده‌ها،مسئولیّت دارد. وَ إِنْ خِفْتُمْ ... فَابْعَثُوا

7-بستگان،در رفع اختلاف خانوادگی،مسئولیّت بیشتری دارند. مِنْ أَهْلِهِ ... مِنْ أَهْلِهٰا

8-زن ومرد در انتخاب داور،حقّ یکسان دارند. «حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا»

9-در جامعه به افرادی اعتماد کنیم و داوری آنان را بپذیریم. فَابْعَثُوا حَکَماً ...

10-مشکلات مردم را با کمک خود مردم حل کنیم. «فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ»

11-از آشتی دادن ناامید و مأیوس و نسبت به آن بی‌تفاوت نباشیم. «فَابْعَثُوا»

12-بیش از نگرانی،موج ایجاد نکنیم،یک داور برای هر یک کافی است. «حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا»

13-اسلام به مسائل شورایی وکدخدامنشی توجّه دارد. حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ ... أَهْلِهٰا

14-همه مسائل را به قاضی و دادگاه نکشانید،خودتان درون‌گروهی حل کنید.

«فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ»

15-هرجا سخن از حقّ و حقوق است،طرفین باید حضور داشته باشند. «حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا»

16-باید زن و شوهر،داوری داوران انتخاب شده را بپذیرند.(لازمه انتخاب داور،اطاعت از حکم اوست.)

17-در انتخاب داور باید به آگاهی،رازداری واصلاح‌طلبی آنان توجّه کرد. «إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً»

18-هرجا حسن نیّت و بنای اصلاح باشد،توفیق الهی هم سرازیر می‌شود. «إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا»

19-دلها بدست خداست. «یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا»

20-به عقل و تدبیر خود مغرور نشوید،توفیق را از خداوند بدانید. «یُوَفِّقِ اللّٰهُ»

21-طرح قرآن برای اصلاح خانواده برخاسته از علم و حکمت الهی است.

«عَلِیماً خَبِیراً»

22-باید حسن نیّت داشت،چرا که خداوند،به انگیزه‌های همه آگاه است. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً خَبِیراً»

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْجٰارِ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْجٰارِ الْجُنُبِ وَ الصّٰاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً«36»

و خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریک او قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید و به بستگان و یتیمان و بینوایان و همسایه‌ی نزدیک و همسایه‌ی دور و یار هم‌نشین و در راه مانده و زیردستان و بردگانتان(نیز نیکی کنید.)همانا خداوند، هر که را متکبّر و فخرفروش باشد،دوست نمی‌دارد.

نکته‌ها:

این آیه،از حقّ خدا «وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ» تا حقّ بردگان «مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ» را بیان کرده و این نشانه‌ی جامعیّت اسلام است.

«الْجٰارِ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْجٰارِ الْجُنُبِ» ،شامل همسایه‌ی فامیل و غیر فامیل،هم عقیده و غیر هم عقیده نیز می‌شود.به گفته‌ی روایات تا چهل خانه از هر طرف،همسایه‌اند. ⁽¹⁾یعنی در مناطق کوچک،همه همسایه‌اند.

«الصّٰاحِبِ بِالْجَنْبِ» ،شامل رفقای دائمی یا موقّت،رفقای سفر،یا آنان که به امید نفعی سراغ انسان می‌آیند،می‌شود.

«ابْنِ السَّبِیلِ» ،ممکن است در وطن خود متمکن باشد و ما شناختی از او و بستگانش نداشته باشیم،فقط بدانیم که درمانده‌ی در سفر و فرزند راه است که باید مورد حمایت مالی قرار گیرد.

«مختال»،کسی است که در دنیای خیال،خود را بزرگ می‌پندارد و تکبر می‌کند.اگر به اسب هم«خیل»می‌گویند چون متکبّرانه راه می‌رود.

احسان به پدر و مادر،شامل محبّت،خدمت،کمک مالی،علمی،عاطفی و مشورت با آنان می‌شود.

شرط احسان به والدین خوب بودن آنان نیست،ولی اطاعت از والدین در صورتی است که آنان به امری بر خلاف رضای خدا فرمان ندهند.

امام صادق علیه السلام فرمودند:پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام پدران این امّت هستند،زیرا در قرآن آمده:

اُعْبُدُوا اللّٰهَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-تنها عبادت خدا کافی نیست،دوری از هرگونه شرک و ریا لازم است.

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا ...

2-نیکی به پدر و مادر،در کنار بندگی خدا وتوحید مطرح است. وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً

3-خداپرست واقعی باید نسبت به بستگان،محرومان و همسایگان خود،متعهّد و مسئول باشد. اُعْبُدُوا اللّٰهَ ... بِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ

4-همسایگان دور نیز بر انسان حقّ دارند. «الْجٰارِ الْجُنُبِ»

5-در احسان کردن به اولویّت‌ها توجّه کنید.نام والدین قبل از بستگان و نام آنان قبل از یتیمان آمده است.

6-بی‌توجّهی به والدین و بستگان و یتیمان و محرومان جامعه،نشانه تکبّر و فخر فروشی است. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً»

7-احسان،باید همراه با تواضع باشد.در ابتدای آیه سفارش به احسان شد و در پایان از تکبّر نهی شد. «لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً»

اَلَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبُخْلِ وَ یَکْتُمُونَ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً«37»

(متکبّران خودبرتربین)کسانی هستند که(هم خود)بخل می‌ورزند و(هم) مردم را به بخل فرمان می‌دهند و آنچه را که خدا از فضل خود به آنان بخشیده پنهان می‌دارند.و ما برای کفران‌کنندگان نعمت‌ها عذابی خوارکننده آماده کرده‌ایم.

نکته‌ها:

بخل،علاوه بر بخل ورزیدن در اموال و نبخشیدن به دیگران،شامل بخل نسبت به علم، آبرو،قدرت و امکانات نیز می‌شود.

پیام‌ها:

1-امراض روحی انسان،گسترش یافتنی است.افراد بخیل،دوست دارند دیگران هم بخیل باشند. «یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبُخْلِ»

2-بخیل از محبّت خدا محروم است. لاٰ یُحِبُّ ... مُخْتٰالاً- اَلَّذِینَ یَبْخَلُونَ

3-از نشانه‌های تکبّر و فخرفروشی،بخل کردن است. «مُخْتٰالاً فَخُوراً اَلَّذِینَ یَبْخَلُونَ»

4-اظهار نعمت‌های الهی نوعی شکر و کتمان آن یک نوع ناسپاسی و کفران است. «یَکْتُمُونَ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ»

5-بخیل،برای ترک احسان فقرنمایی می‌کند. «یَبْخَلُونَ و یَکْتُمُونَ»

6-نعمت‌ها فضل خداست،نه تنها نتیجه‌ی تلاش وتدبیر ما. «آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ»

7-اگر بدانیم نعمت‌ها از اوست بخل نمی‌کنیم. «آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ»

8-بخل،گاهی می‌تواند زمینه ساز کفر باشد. یَبْخَلُونَ ... لِلْکٰافِرِینَ در آیه‌ای دیگر آمده است: «وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ» ⁽¹⁾

9-کیفر تکبّر ورزیدن در دنیا،تحقیر در آخرت است. «مُخْتٰالاً -مهین»

وَ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ رِئٰاءَ النّٰاسِ وَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ یَکُنِ الشَّیْطٰانُ لَهُ قَرِیناً فَسٰاءَ قَرِیناً«38»

و(متکبّران خودبرتربین)کسانی هستند که اموال خود را از روی ریا و برای نشان دادن به مردم انفاق می‌کنند و به خدا و روز قیامت ایمان ندارند و هر کس که شیطان همدم او باشد،پس چه بد همدمی است.

نکته‌ها:

شیطان،گاهی از دور چیزی را به افراد القا و وسوسه می‌کند و گاهی از نزدیک همدم آنان‌می‌شود.مؤمنان از وسوسه‌ها و القائات شیطان می‌گریزند،امّا آنگونه که در آیه‌ی 36 سوره‌ی زخرف می‌خوانیم: «مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ» هرکه از یاد خدا رخ برتافت،شیطانی برای او برمی‌انگیزیم تا یار و همنشین دائمی او باشد.

پیام‌ها:

1-هم بخل وترک انفاق بد است،هم انفاق ریایی.در آیه‌ی پیشین از بخل نکوهش شد و در اینجا از بخشش‌های ریاکارانه. یَبْخَلُونَ ،یُنْفِقُونَ ... رِئٰاءَ النّٰاسِ

2-عامل ریا،عدم ایمان واقعی به خدا و قیامت است. «رِئٰاءَ النّٰاسِ وَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ»

3-هدف از انفاق،تنها سیر کردن گرسنگان نیست،چون این هدف با ریاکاری هم تأمین می‌شود.بلکه هدف،رشد معنوی انفاق کننده نیز می‌باشد. «یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ رِئٰاءَ النّٰاسِ»

4-خداوند ریاکاران را دوست ندارد. لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً ... وَ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ رِئٰاءَ النّٰاسِ

5-دل که از خدا تهی شد،جایگاه همیشگی شیطان می‌شود. لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... یَکُنِ الشَّیْطٰانُ لَهُ قَرِیناً

وَ مٰا ذٰا عَلَیْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِهِمْ عَلِیماً«39»

و بر ایشان چه می‌شد،اگر به خداوند و روز قیامت ایمان می‌آوردند و از آنچه خداوند،روزی آنان کرده(از روی اخلاص،نه ریا)انفاق می‌کردند؟ و خداوند به نیّت آنان داناست.

پیام‌ها:

1-اظهار تأسف بر حال منحرفان،یکی از راههای هشدار وتبلیغ است. وَ مٰا ذٰا عَلَیْهِمْ ...

2-لازمه‌ی ایمان به خدا،انفاق به محرومان است. آمَنُوا ... أَنْفَقُوا

3-انفاق فقط در اموال نیست،بلکه از هرچه که خداوند داده،(علم،آبرو،مقام...) پسندیده است. «مِمّٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ»

4-اگر بدانیم که نعمت‌ها از خداوند است،روحیّه‌ی انفاق در ما قوی می‌شود.

«رَزَقَهُمُ اللّٰهُ»

5-افراد بخیل،یا ریاکار بدانند که زیر نظر خدای آگاه قرار دارند. «کٰانَ اللّٰهُ بِهِمْ عَلِیماً»

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَظْلِمُ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضٰاعِفْهٰا وَ یُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِیماً«40»

همانا خداوند،به مقدار ذرّه‌ای هم ستم نمی‌کند و اگر کار نیکی باشد آن را دوچندان می‌کند و از جانب خویش نیز پاداش بزرگی عطا می‌کند.

نکته‌ها:

معمولاً ریشه‌ی ظلم،یا جهل است یا ترس،یا نیاز،یا حرص و...ولی خداوند غنی و دانا و منزّه است،پس ظلم نمی‌کند.به علاوه خداوند خود به عدل و احسان فرمان داده،چگونه ظلم می‌کند؟البتّه پاداش خداوند،چند برابر(ده برابر تا هفتصد برابر)است واین احسان و لطف اوست.

پیام‌ها:

1-خداوند عادل است ومجازات‌های او عکس‌العمل کردارهای خودماست. إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَظْلِمُ ...

2-کیفرهای الهی مطابق جرم ولی پاداشها چند برابر است.«یضاعف»

3-خداوند،علاوه بر افزایش حسنات،از جانب خود نیز اجر عظیم می‌دهد. «مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِیماً»

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً«41»

پس چگونه خواهد بود آنگاه که از هر امّتی گواهی(از خودشان)بیآوریم و تو را نیز بر آنان گواه آوریم؟!

نکته‌ها:

مضمون این آیه که گواه بودن رسول خدا صلی الله علیه و آله بر اعمال امّت را بیان می‌کند،در موارد دیگری هم آمده است. ⁽¹⁾وقتی ابن مسعود،این آیه را در ضمن تلاوتش بر پیامبر می‌خواند،اشک آن حضرت جاری می‌شد. ⁽²⁾

گرچه خداوند نیازی به آوردن شاهد ندارد،ولی انسان به گونه‌ای است که هرچه بیشتر حضور شاهدان را حس کند،برای تربیت و تقوایش مؤثّرتر است.کسی که در تلویزیون برای میلیونها نفر صحبت می‌کند،چون همه او را می‌بینند،وقتی عطسه‌ای یا اشتباهی می‌کند، بیشتر خجالت می‌کشد.

به نقل آیات قرآن،شهود در قیامت بسیارند؛از جمله:

1.خداوند، «إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ» ⁽³⁾

2.پیامبران، «جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ» ⁽⁴⁾

3.امامان معصوم، «جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ» ⁽⁵⁾

4.فرشتگان، «وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ» ⁽⁶⁾

5.زمین، «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبٰارَهٰا» ⁽⁷⁾

6.زمان،در حدیث است:هر«روز»جدید،به انسان خطاب می‌کند:«انا یوم جدید و انا علیک لشهید،اشهد به یوم‌القیامة». ⁽¹⁾

7.اعضای بدن. «تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ» ⁽²⁾

و قیامت،روز اقامه‌ی شاهدان است. «یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهٰادُ» ⁽³⁾

سنّت الهی بر آن است که پیامبر هر امّتی شاهد آنان باشد.پس از رحلت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله نیز باید کسی که در صفات،همچون پیامبر است،شاهد بر مردم باشد.امام صادق علیه السلام فرمود:در هر قرنی(زمانی)امامی از ما اهل‌بیت،شاهد بر مردم است و رسول خدا صلی الله علیه و آله شاهد بر ماست. ⁽⁴⁾

حضرت علی علیه السلام بعد از تلاوت این آیه فرمود:«هو-محمّد-شهید علی الشهداء و الشهداء هم الرّسل». ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1-پیامبران،اسوه‌ی مردم در دنیا و شاهد آنان در آخرتند. «مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ»

2-لازمه‌ی گواه بودن،علم داشتن است،پس انبیا از کارهای ما آگاهند. «بِشَهِیدٍ»

3-پیامبر اسلام اشرف انبیاست،چون انبیا بر اعمال امّت خود گواهند،ولی پیامبر اسلام بر اعمال انبیا گواه است. «جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً»

یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّٰی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لاٰ یَکْتُمُونَ اللّٰهَ حَدِیثاً«42»

در چنین روز،کسانی که کفر ورزیدند و پیامبر را نافرمانی کردند،آرزومی‌کنند که‌ای کاش با زمین یکسان می‌شدند و هیچ سخنی را نمی‌توانند از خدا کتمان کنند.

نکته‌ها:

کفّار معصیت‌کار،پیش از اقامه شهود،منکر گناه وفساد خود می‌شوند و در پی راه فرارند و می‌گویند: «وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ» ⁽¹⁾به خدا سوگند ما مشرک نبودیم.ولی وقتی گواهان حقایق را گفتند،دیگر جایی برای کتمان نیست.

در آیات قرآن،آرزوهای حسرت‌بار گناهکاران به این گونه مطرح است:

کاش خاک بودم.کاش در خاک محو بودم.کاش با فلانی دوست نمی‌شدم.کاش در دنیا اهل تعقّل و فکر بودم.کاش با همان مرگ،فانی شده بودم...

پیام‌ها:

1-نافرمانی از دستورهای حکومتی پیامبر،در ردیف کفر به خداست. «کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ»

2-روز قیامت،روز حسرت و آرزوست. یَوَدُّ ... لَوْ تُسَوّٰی

3-روزقیامت،هیچ سخن ومطلبی پوشیده ومخفی نمی‌ماند. «لاٰ یَکْتُمُونَ اللّٰهَ حَدِیثاً»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً«43»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! در حال مستی به نماز نزدیک نشوید،تا آنکه بدانید چه می‌گویید.و نیز در حال جنابت نزدیک(مکان)نماز،(مسجد)نشوید،مگر به طور عبوری(و بی‌توقّف)تا اینکه غسل کنید.و اگر بیمار یا در سفر بودید،یا یکی

از شما از جای گودی(کنایه از قضای حاجت)آمد،یا تماسی(و آمیزش جنسی)با زنان داشتید و(در این موارد)آب نیافتید،پس بر زمین(و خاک)پاک و دلپسندی تیمّم کنید،(دو کف دست بر خاک زنید)آنگاه صورت و دست‌هایتان را مسح کنید، همانا خداوند،بخشنده و آمرزنده است.

نکته‌ها:

چون تحریم شراب،در صدر اسلام به صورت تدریجی انجام گرفت.ابتدا شراب به عنوان نوشابه نامطلوب معرّفی شد؛ «وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً» ⁽¹⁾سپس این آیه نازل شد ⁽²⁾ونماز در حال مستی را نهی کرد،آنگاه زیان آن را بیش از منافعش دانست، «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا» ⁽³⁾سپس از مصرف آن به عنوان عنصری پلید و شیطانی نهی شد.

إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ ... رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ ⁽⁴⁾

در روایات آمده که از نماز خواندن در حالت خواب آلودگی و کسالت و سنگینی پرهیز کنید. ⁽⁵⁾

آیات دیگر نیز نماز خواندن از روی کسالت را از نشانه‌های منافقان دانسته است. ⁽⁶⁾

«غائط»یعنی مکان گود.چون در قدیم گودال‌هایی برای قضای حاجت فراهم می‌کردند، غائط کنایه از رفتن برای تخلّی است.

امام صادق علیه السلام فرمود:«صَعید»،موضع بلندی است که آب از آنجا جاری شود. ⁽⁷⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:مقصود از «لاٰمَسْتُمُ» جماع و آمیزش جنسی است،ولی خداوند ستّار است و ستر را دوست دارد. ⁽⁸⁾

پیام‌ها:

1-مقام نماز به حدی رفیع است که شرابخوار نباید به آن نزدیک شود. «لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ»

2-در نماز،تنها اذکار وحرکات کافی نیست،توجّه وشعور لازم است. حَتّٰی تَعْلَمُوا ...

3-عبادات ناآگاهانه،از ارزش بالا برخورددار نیست،گرچه تکلیف را ساقط می‌کند. «حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ»

4-در مسجد،نباید با حالت جنابت وارد شد. وَ لاٰ جُنُباً ...

5-در غسل،شستن تمام بدن لازم است.چون در آیه نام عضو خاصّی برده نشده است. «تَغْتَسِلُوا»

6-احتمال خطر وضرر،یا تکلیف را از انسان برمی‌دارد و یا سبب تخفیف تکلیف می‌شود. وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ ... فَتَیَمَّمُوا

7-در تعبیرات و گفتار،باید ادب را رعایت کرد. «مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ» (تعبیر برگشت از گودی برای قضای حاجت و لمس زنان،کنایه از آمیزش جنسی است. ⁽¹⁾)

8-احکام خدا،ترخیص دارد ولی تعطیل ندارد.اگر آب نبود،باید تیمم کرد.

«فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا»

9-شرط ارتباط با خدا از طریق نماز،طهارت و پاکی است،وضو یا تیمّم.

«فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا»

10-تخفیف احکام،نمودی از رحمت و مغفرت الهی است. فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا ... عَفُوًّا غَفُوراً

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یَشْتَرُونَ الضَّلاٰلَةَ وَ یُرِیدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِیلَ«44»

آیا ندیدی آنان را که بهره‌ای از کتاب خدا به آنان داده شده بود(به جای آنکه هدایت کسب کنند)گمراهی می‌خرند و می‌خواهند شما(نیز)راه را گم کنید.

پیام‌ها:

1-علم به کتاب آسمانی،به تنهایی برای هدایت کافی نیست. أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ ... یَشْتَرُونَ الضَّلاٰلَةَ

2-آگاهی علمای اهل کتاب از تعالیم الهی ناقص است و همین نقص زمینه‌ی انحراف می‌شود. «نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یَشْتَرُونَ الضَّلاٰلَةَ»

3-دانشمندان منحرف،از علم و مقام خود سوء استفاده کرده و در کمین انحراف و گمراهی دیگرانند. «یُرِیدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِیلَ»

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِأَعْدٰائِکُمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَلِیًّا وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ نَصِیراً«45»

و خداوند به دشمنان شما داناتر است و کافی است که خدا سرپرست شما باشد و کافی است که خدا یاور شما باشد.

پیام‌ها:

1-ممکن است ما در شناخت دشمن اشتباه کنیم،ولی خداوند دشمنان واقعی ما را بهتر می‌شناسد. «وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِأَعْدٰائِکُمْ»

2-با وعده‌های الهی مبنی بر ولایت ونصرت مؤمنان،نباید از توطئه‌ها و دشمنی‌ها ترسید. «وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَلِیًّا»

3-ولایت باید همراه با قدرت و نصرت باشد. «وَلِیًّا وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ نَصِیراً»

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَ رٰاعِنٰا لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّینِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنٰا لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً«46»

بعضی از یهودیان،سخنان را از جایگاهش تحریف می‌کنند(و بجای آنکه بگویند:

شنیدیم و اطاعت کردیم)می‌گویند:شنیدیم و نافرمانی کردیم(و بی‌ادبانه به پیامبر می‌گویند:)بشنو که هرگز نشنوی و ما را تحمیق کن،(این‌گونه می‌گویند) تا با زبان خود حقایق را بگردانند و در دین شما طعنه زنند و اگر می‌گفتند:(کلام خدا)را شنیدیم و اطاعت کردیم و(کلام ما را)بشنو و به حال ما بنگر(تا حقایق را بهتر درک کنیم)برایشان بهتر بود و با منطق سازگارتر،ولی خداوند آنان را به خاطر کفر و سرسختی‌شان لعن کرد،پس جز اندکی توفیق ایمان نیافتند.

نکته‌ها:

تعبیر «سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا» مثل آن است که در فارسی از روی مسخره می‌گویند:از تو گفتن و از ما گوش نکردن.

کلمه‌ی «رٰاعِنٰا را مسلمانان به رسول خدا می‌گفتند و منظورشان این بود که مراقب و متوجّه ما باش،امّا یهود با تحریف این کلمه،معنای زشتی را اراده می‌کردند.چون کلمه‌ی «رٰاعِنٰا» را اگر از ریشه‌ی«رعی»بگیرند،معنایش مراعات کردن است و اگر از«رعونت»گرفته شود و با تشدید نون «رٰاعِنٰا» خوانده شود،به معنای آن است که ما را احمق کن.یهود با پیچیدن زبانشان و جابجا کردن کلمات و حروف،مسلمانان را تحقیر و پیامبر را مسخره می‌کردند.

پیام‌ها:

1-گناه عدّه‌ای را نباید به گردن همه گروه انداخت. مِنَ الَّذِینَ ...

2-تحریف در مفاهیم لغات و فرهنگ،از گناهان کلیدی و زمینه‌ساز گناهان دیگر

و تضعیف مکتب است. «لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّینِ»

3-توهین به مقدّسات وشکستن حریم‌ها،حربه‌ی همیشگی کافران است. «وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ»

4-اجابت دعوت انبیا،مایه نیکی و استواری است. «خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ»

5-سرنوشت انسان،نتیجه‌ی انتخاب و عملکرد خود اوست. «لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا بِمٰا نَزَّلْنٰا مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّهٰا عَلیٰ أَدْبٰارِهٰا أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ وَ کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ مَفْعُولاً«47»

ای کسانی که به شما کتاب(آسمانی)داده شده! به آنچه نازل کردیم که تصدیق کننده چیزی(تورات وانجیل)است که با شماست،ایمان آورید، پیش از آنکه چهره‌هایی را محو و نابینا کنیم،پس به پشت برگردانیم،یا مورد لعن خویش سازیم،آنگونه که اصحابِ روزِ شنبه(یهودیان متخلّف) را لعنت کردیم.و فرمان خداوند،شدنی است.

نکته‌ها:

منظور از محو و برگشت چهره‌ها،می‌تواند،دگرگونی دل و فطرت سالم و عقل و هوش،از مسیر سعادت باشد،که در نتیجه‌ی لجاجت و سرسختی در برابر آیات الهی،بجای یک قدم به جلو،گامی به عقب می‌روند و چهره‌ی انسانی‌شان مسخ و محو می‌شود.شاید هم منظور،برگشتِ ظاهری صورت به پشت سر و مسخ چهره باشد،یا تغییر شکل در قیامت.

اصحاب سَبت،یهودیان متخلّفی بودند که فرمان خدا را مبنی بر تحریم صید ماهی در روزهای شنبه نافرمانی کرده و با یک نیرنگ،ماهیان را در روز شنبه حبس و روز یکشنبه صید می‌کردند.آنان به قهر الهی گرفتار شده و صورت‌هایشان به شکل بوزینه،مسخ شد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-اسلام،پیروان ادیان دیگر را به دین خدا دعوت می‌کند. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا»

2-چهره‌های علمی و آگاهان جامعه،مسئول‌تر و مورد خطاب بیشتر خداوند هستند. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا»

3-در شیوه‌ی دعوت و تبلیغ،مناسب است به اعتقادات و مشترکاتِ حقّ دیگران احترام گذاشت. «مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ»

4-اصول کلّی برنامه‌های همه‌ی انبیا،با هم هماهنگ است. «مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ»

5-در برابر افراد لجوج،باید از اهرم تهدید استفاده کرد. «مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ»

6-برای تأثیر تهدید،بهتر است نمونه‌های عینی و عملی آن را گوشزد کرد. «کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ»

7-قهر الهی نسبت به لجوجان،یک سنّت است. «کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ»

8-فرمان خداوند،قطعی است. «کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ مَفْعُولاً»

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدِ افْتَریٰ إِثْماً عَظِیماً«48»

همانا خداوند،این که به او شرک ورزیده شود نمی‌بخشد،ولی هر چه پایین‌تر باشد،برای هر که بخواهد می‌بخشد.و هر کس به خداوند شرک‌ورزد به تحقیق گناهی بزرگ بر ساخته است.

نکته‌ها:

موضوع شرک،صدها بار در قرآن مطرح شده و از هر گونه توجّه به غیرخدا،تحت هرعنوان(بت‌پرستی،ریاکاری،گرایش‌های غیرالهی،مادّه‌گرایی و...)انتقاد شده است.

مضمون این آیه،عیناً در آیه 116 همین سوره تکرار شده وتکرار،عامل هدایت است.

از آنجا که شرک،خروج از مدار حقّ و بریدن از خدا و پیوستن به دیگری است،بدون توبه

آمرزیده نمی‌شود،ولی اگر مشرک،دست از شرک بردارد و توبه‌ی واقعی کند،خداوند می‌آمرزد.در آیه 54 سوره‌ی زمر،می‌فرماید:خداوند،همه گناهان را می‌آمرزد،پس از رحمت او مأیوس نباشید و به درگاهش توبه کنید.

چون هیچ کس نمی‌داند نظر رحمت حکیمانه‌ی خدا متوجه چه کسی خواهد شد،پس جایی برای غرور و جرأت به گناه،باقی نمی‌ماند.

عوامل بخشش چند چیز است:1.توبه،2.انجام نیکی‌ها،3.دوری از گناهان‌کبیره،4.

شفاعت،5.عفو الهی.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی «یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ» فرمود:مقصود گناهان کبیره وگناهان دیگر است،(که خداوند اگر بخواهد بدون توبه نیز می‌بخشد). ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-شرک،منفورترین گناه ومانع غفران وبخشایش الهی است. «لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ»

2-بخشایش گناهان،مربوط به اراده‌ی حکیمانه خداست. «لِمَنْ یَشٰاءُ»

3-شرک،ادّعایی بی‌دلیل و دروغی بزرگ است. «فَقَدِ افْتَریٰ إِثْماً عَظِیماً»

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً«49»

آیا ندیدی کسانی که خود را پاک و بی‌عیب می‌شمردند؟(چنین نیست) بلکه خداوند،هر کس را بخواهد پاک می‌گرداند و آنان به اندازه نخ هسته خرما ظلم نمی‌شوند.

نکته‌ها:

خودستایی و خویشتن را بی‌عیب دانستن و خود را برگزیده و ممتاز دیدن،مورد نکوهش

قرآن است،چنانکه می‌فرماید: «فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ» ⁽¹⁾از خود ستایش نکنید،خداوند داناتر است که متّقی کیست.حضرت علی علیه السلام در خطبه‌ی«همام»یکی از نشانه‌های متّقین را این می‌داند که هرگاه ستایش شوند،می‌هراسند.

پیام‌ها:

1-خودستایی که برخاسته از غرور وبزرگ‌بینی است،جایز نیست. «یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ»

2-تزکیه‌ای ارزش دارد که بر اساس دستورات الهی باشد،نه ارشادات بشری.

«بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ»

3-کیفرهای الهی،نتیجه اعمال ناپسند انسان است،نه ظلم خدا. «لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً»

اُنْظُرْ کَیْفَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ کَفیٰ بِهِ إِثْماً مُبِیناً«50»

بنگر چگونه بر خدا دروغ می‌بندند! و همین گناه آشکار برای(مجازات) آنان بس است.

نکته‌ها:

خودبرتربینی یهود-که خود را نژاد برتر و فرزندان و محبوبان خدا می‌دانستند-بزرگ‌ترین افترا بر خداست،چون خداوند هیچ کسی را فرزند خویش قرار نداده و همه در نزد او برابرند و امتیاز،برای ایمان و تقوا است.

در افترا،علاوه بر دروغ،تهمت،ایذاء،ظلم و هتک حیثیّت هم هست.افترا بر خدا روزه را باطل می‌کند.

امام باقر علیه السلام فرمود:دروغ،از شرابخواری بدتر است،ولی افترا از دروغ هم سخت‌تر است.

پیام‌ها:

1-پیامبر موظّف به شناخت وارزیابی اعمال وعقائد اهل کتاب است. اُنْظُرْ کَیْفَ یَفْتَرُونَ ...

2-تزکیه‌ی نابجای نفس و خود را مقرّب درگاه خدا دانستن،افترا بر خدا و مانع

رشد است.کلمه«اثم»در لغت به چیزی گفته می‌شود که انسان را از صلاح و ثواب باز دارد. «کَفیٰ بِهِ إِثْماً مُبِیناً»

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلاً«51»

آیا کسانی را که بهره‌ای از کتاب(خدا)به آنها داده شده،ندیده‌ای که به بت و طاغوت ایمان می‌آورند و درباره کفّار می‌گویند:اینان از کسانی که(به اسلام و محمّد صلی الله علیه و آله)ایمان آورده‌اند،راه یافته‌ترند.

نکته‌ها:

پس از جنگ احد،جمعی از یهودیان به مکّه رفتند تا بر ضد مسلمانان،با مشرکان هم پیمان شوند و برای دلخوشی و اطمینان کفّار،در برابر بت‌های آنان سجده کردند و گفتند:

بت‌پرستی شما از اسلام مسلمانان بهتر است.

«جبت»،که به بت،ساحر و کاهن گفته می‌شود،یکبار در قرآن آمده ولی کلمه‌ی «طاغوت»،از ریشه‌ی«طغیان»،هشت مرتبه آمده است.شاید مراد از جِبت و طاغوت، همان دو بتی باشد که یهودیان در برابر آنها سجده کردند،و شاید مراد از جبت،بت باشد و مراد از طاغوت،بت‌پرستان و حامیان بت‌پرستی باشد.

پیام‌ها:

1-آگاهی ناقص از دین،زمینه‌ی انحراف است. «نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ»

2-دشمنان،برای مبارزه با اسلام حتّی از عقاید خود دست می‌کشند(سجده‌ی یهود بر بت،به خاطر خشنودی مشرکان و هماهنگی بر ضد مسلمانان).

«یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ»

3-روح لجاجت وعناد،مسیر قضاوت را عوض می‌کند. یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ

الطّٰاغُوتِ وَ یَقُولُونَ ... هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً«52»

آنانند کسانی که خداوند،لعنتشان کرده است و هر کس را خدا لعن کند، هرگز برای او یاوری نخواهی یافت.

پیام‌ها:

1-هر اتّحادی علیه حقّ ملعون است. «لَعَنَهُمُ اللّٰهُ»

2-پیمان‌های نامقدّس دشمنان علیه حقّ،هرگز به نتیجه‌ی مطلوب نمی‌رسد و در برابر اراده‌ی خدا سودی ندارد. «فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً»

3-منفور خدا،همیشه مغلوب خواهد بود. «وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً»

أَمْ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنَ الْمُلْکِ فَإِذاً لاٰ یُؤْتُونَ النّٰاسَ نَقِیراً«53»

آیا برای آنان(یهودیان)بهره‌ای از حکومت است؟که در آن هنگام ذرّه‌ای به مردم نمی‌دادند.

نکته‌ها:

«نَقیر»یا گودی پشت هسته‌ی خرماست،و یا آن چیزی است که پرندگان با منقار خود برمی‌دارند و کنایه از امر ناچیز و اندک است.

امام باقر علیه السلام درباره‌ی «نَصِیبٌ مِنَ الْمُلْکِ» فرمود:مقصود امامت و خلافت است و مقصود از «الناس»ما اهل‌بیت هستیم. ⁽¹⁾یعنی اگر کسانی به قدرت برسند به اندازه نخ هسته‌ی خرمایی به اهل‌بیت علیهم السلام قدرت نخواهند داد.

در تفسیر مجمع‌البیان آمده که یهود به قدری انحصار طلبند که اگر قدرتی به دست آورند، به دیگران نمی‌دهند.این معنی،با روحیّه‌ی بخل و تنگ نظری یهود،سازگارتر است.

پیام‌ها:

1-از قضاوت‌های نابجای دیگران درباره‌ی دینتان نگران نباشید. «أَمْ لَهُمْ نَصِیبٌ»

2-حکومتِ نامحدود،مخصوص خداوند است.هر فرد و قومی گوشه‌ای از حکومت را آن هم برای چند روزی بدست می‌گیرد. «نَصِیبٌ مِنَ الْمُلْکِ»

3-دشمنان خود را بشناسید،که اگر به قدرت برسند،شمارا به کلّی نادیده می‌گیرند. لاٰ یُؤْتُونَ النّٰاسَ ...

4-کسی که حکومت و قدرت را بدست می‌گیرد باید به فکر رفاه مردم باشد.

نَصِیبٌ مِنَ الْمُلْکِ ... لاٰ یُؤْتُونَ

أَمْ یَحْسُدُونَ النّٰاسَ عَلیٰ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنٰا آلَ إِبْرٰاهِیمَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْنٰاهُمْ مُلْکاً عَظِیماً«54»

یا اینکه(یهودیان)نسبت به مردم(مسلمان)به خاطر آنچه که خداوند از فضل خویش به آنان داده است،حسد می‌ورزند.همانا ما قبلاً به آل‌ابراهیم (که شما از نسل او هستید نیز)کتاب آسمانی و حکمت و سلطنت بزرگی دادیم.(چرا اکنون به آل‌محمّد علیهم السلام ندهیم؟)

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل اشاره به بخل یهود بود و در این آیه به حسادتشان اشاره شده است و حسد از بخل بدتر است.چون در بخل مال خود را نمی‌بخشد،ولی در حسد از بخششِ دیگری هم ناراحت است.

یهود که پیشتر مورد لطف و نعمت خدا قرار گرفته‌اند،چرا از اینکه دیگران به نعمت و قدرتی برسند،از روی حسد،ناراحت می‌شوند؟چرا آل‌ابراهیم برخوردار باشند و آل‌محمّد و بنی‌هاشم،محروم؟

در روایات،اهل‌بیت فرموده‌اند:آنان که مورد حسادت قرار گرفته‌اند،ماییم. ⁽¹⁾

در حدیث از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:مراد از«کتاب»،نبوّت و مراد از «حکمت»،فهم و قضاوت و مراد از«ملک عظیم»،اطاعت مردم است. ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام در تفسیر«ملک عظیم»فرمود:مراد آن است که خداوند در میان آنان امامان بر حقّ قرار داد. ⁽³⁾

در حدیث دیگر از حضرت علی علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:مراد از آل‌ابراهیم ما اهل‌بیت پیامبر هستیم. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-حسود،در مقابل اراده‌ی خدا قد علم می‌کند. «یَحْسُدُونَ النّٰاسَ عَلیٰ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ»

2-منشأ همه‌ی نعمت‌ها و بهره‌گیری‌ها فضل خداست. «مِنْ فَضْلِهِ» به جای آرزوی زوال نعمت دیگران،از خداوند آرزوی فضل او را داشته باشید.

3-همسویی اهل کتاب با مشرکان و قضاوت بر اینکه شرک شما بهتر از توحید مسلمانان است،به خاطر حسادت است.در آیات قبل خواندیم که یهودیان به مشرکان گفتند: هٰؤُلاٰءِ أَهْدیٰ ...در این آیه می‌خوانیم: «أَمْ یَحْسُدُونَ» 4-همه‌ی الطاف از اوست.(سه بار کلمه «آتَیْنٰا» تکرار شده است)

5-حکومت الهی باید بدست کسانی باشد که قبل از حکومت،دارای مقام معنوی و علمی و بینش بالایی باشند.نام کتاب و حکمت قبل از ملک عظیم آمده است.(آری نعمت‌های معنوی بر مادّی مقدّم است.) آتَیْنٰا ... اَلْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْنٰاهُمْ مُلْکاً عَظِیماً

فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَ کَفیٰ بِجَهَنَّمَ سَعِیراً«55»

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ نٰاراً کُلَّمٰا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنٰاهُمْ جُلُوداً غَیْرَهٰا لِیَذُوقُوا الْعَذٰابَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَزِیزاً حَکِیماً«56»

پس بعضی از یهودیان به او(پیامبر اسلام)ایمان آوردند و بعضی(نه تنها ایمان نیاوردند،بلکه)از ایمان آوردن مردم جلوگیری کردند،و شعله‌ی سوزان دوزخ، برای کیفر آنان بس است.همانا به زودی کسانی را که به آیات ما کافر شدند در آتشی خواهیم افکند.هر چه پوست بدنشان بسوزد،پوست دیگری به جای آن قرار می‌دهیم تا کیفر را بچشند.همانا خداوند توانا و حکیم است

نکته‌ها:

چون آنان هر لحظه،لجاجت می‌کنند پس باید هر لحظه با پوست جدید کیفر شوند.

چنانکه در تفسیر صافی آمده است:«ابن ابی العوجاء»یکی از مخالفان دین در عصر ائمه،از امام صادق علیه السلام پرسید:گناه پوست جدید چیست؟امام فرمود:پوست جدید،از سوخته‌های همان پوست اوّل است،مثل خشتی که شکسته و خورد می‌شود و بار دیگر گل و خشت تازه‌ای ساخته می‌شود.

پیام‌ها:

1-کیفر کافران دائمی است. «بَدَّلْنٰاهُمْ جُلُوداً»

2-پوست جدید،به خاطر چشیدن عذاب شدید است.(چون در سوختن،بیشتر درد و سوزش مربوط به پوست است واگر آتش به استخوان برسد،درد کم می‌شود). «بَدَّلْنٰاهُمْ جُلُوداً»

3-معاد جسمانی است. «بَدَّلْنٰاهُمْ جُلُوداً»

4-هرگز عذاب،به خاطر استمرار،برای کافران عادّی نمی‌شود. «لِیَذُوقُوا الْعَذٰابَ»

5-عذاب کردن دائمی کفّار حکیمانه است و هیچ نیروئی قادر بر جلوگیری از قهر خداوند در دوزخ نیست. «عَزِیزاً حَکِیماً»

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِیلاً«57»

وکسانی را که ایمان آورده وکارهای نیک انجام داده‌اند،به زودی در باغ‌هایی که از زیر(درختان)آن نهرها جاری است وارد می‌کنیم.آنان همیشه در آن جاودانند،برایشان در آن جا همسرانی پاکیزه است و آنان را در سایه‌هایی پایدار(بدون سردی وگرمی و طوفان)درآوریم.

نکته‌ها:

در تربیت باید بیم وامید در کنار هم باشد.در آیه قبل بیم بود واین آیه،امید.

«ظلیل»،سایه‌ی کشیده و ممتد است.

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از ازواج مطهره همسرانی هستند که از آلودگی به حیض و حدث پاکند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-ایمان و عمل صالح دو شرط اساسی برای ورود به بهشت است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ»

2-لطف خدا سریع‌تر از قهر اوست.(در آیه قبل برای دوزخیان حرف«سوف» بکار رفته که نشانه آینده دور است،ولی در این آیه حرف«سین» «فَسَیُدْخِلُهُمْ» که نشانه‌ی آینده نزدیک است) 3-پاکی همسران بهشتی هم جسمی است و هم روحی.( «مُطَهَّرَةٌ» به کسی گفته

می‌شود که از نظر جسمی و روحی پاک و منزّه باشد.)

إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمٰانٰاتِ إِلیٰ أَهْلِهٰا وَ إِذٰا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النّٰاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللّٰهَ نِعِمّٰا یَعِظُکُمْ بِهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ سَمِیعاً بَصِیراً«58»

همانا خداوند فرمانتان می‌دهد که امانتها را به صاحبانش بدهید و هرگاه میان مردم داوری کردید،به عدل حکم کنید.چه نیک است آنچه که خداوند شما را بدان پند می‌دهد.بی‌گمان خداوند شنوای بیناست.

نکته‌ها:

امانتداری و رفتار عادلانه و دور از تبعیض،از نشانه‌های مهم ایمان است،چنانکه خیانت به امانت،علامت نفاق است.در حدیث است:به رکوع و سجود طولانی افراد نگاه نکنید، بلکه به راستگویی و امانتداری آنان بنگرید. ⁽¹⁾

در روایات متعدّد،منظور از امانت،رهبری جامعه معرّفی شده که اهلش اهل‌بیت علیهم السلام می‌باشند.این مصداق بارز عمل به این آیه است.

آری،کلید خوشبختی جامعه،بر سر کار بودن افراد لایق ورفتار عادلانه است و منشأ نابسامانی‌های اجتماعی،ریاست نااهلان وقضاوت‌های ظالمانه است.حضرت امیر علیه السلام فرموده است:«من تقدّم علی قوم و هو یری فیهم من هو افضل،فقد خان اللّه و رسوله والمؤمنین»هر کس خود را در جامعه بر دیگران مقدّم بدارد و پیشوا شود در حالی که بداند افراد لایق‌تر از او هستند،قطعاً او به خدا و پیامبر و مؤمنان خیانت کرده است. ⁽²⁾

شاید بتوان گفت:خیانت در امانت شامل کتمان علم،حرفه وحقّ،تصاحب اموال مردم، اطاعت از رهبران غیر الهی،انتخاب همسر یا معلّم نااهل برای فرزندان و...می‌شود.

امام‌باقر علیه السلام فرمود:اوامر ونواهی خدا امانت‌های‌الهی هستند. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه فرمود:خداوند امر فرموده که هر امامی آنچه در نزدش است به امام بعد از خود بسپارد. ⁽²⁾

امانت سه گونه است:

الف:میان انسان وخدا.(وظایف وواجباتی که بر انسان تعیین شده است.) ⁽³⁾

ب:میان انسان و دیگران.(اموال یا اسرار دیگران نزد انسان)

ج:میان انسان و خودش.(مثل علم و عمر و قدرت که در دست ما امانتند.)

پیام‌ها:

1-سپردن امور به کاردانان و قضاوت عادلانه،از مصادیق عمل صالح و از نشانه‌های ایمان است.(با توجّه به آیه قبل)

2-هر امانتی صاحبی دارد وهرکس لیاقت واستعداد کار ومقامی را دارد. «أَهْلِهٰا»

3-در ادای امانت و دادگری،ایمان شرط نیست.نسبت به همه‌ی مردم باید امین و دادگر بود. «أَهْلِهٰا ،النّٰاسِ»

4-قاضی و حاکم باید عادل باشد. «تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ»

5-تشکیل حکومت لازم است.لازمه‌ی سپردن مسئولیّت‌ها به اهلش و قضاوت عادلانه برقراری نظام و حکومت الهی است. تُؤَدُّوا الْأَمٰانٰاتِ ... تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ

6-موعظه‌ی خوب،آن است که علاوه بر پندهای اخلاقی،به مسائل اجتماعی و قضایی هم توجّه کند. «نِعِمّٰا یَعِظُکُمْ بِهِ»

7-اگر مردم هم خیانت در امانت یا ستم در قضاوت را نفهمند،خدا بینا و شنواست. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ سَمِیعاً بَصِیراً»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً«59»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را اطاعت کنید و از رسول و اولی الامر خود (جانشینان پیامبر)اطاعت کنید.پس اگر درباره چیزی نزاع کردید آن را به حکم خدا و پیامبر ارجاع دهید،اگر به خدا و قیامت ایمان دارید.این(رجوع به قرآن و سنّت برای حلّ اختلاف)بهتر و پایانش نیکوتراست.

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل،بیان وظایف حاکمان بود که باید دادگر و امانتدار باشند،این آیه به وظیفه‌ی مردم در برابر خدا و پیامبر اشاره می‌کند.با وجود سه مرجع«خدا»،«پیامبر»و«اولی الامر» هرگز مردم در بن‌بست قرار نمی‌گیرند.آمدن این سه مرجع برای اطاعت،با توحید قرآنی منافات ندارد،چون اطاعت از پیامبر و اولی الامر نیز،شعاعی از اطاعت خدا و در طول آن است،نه در عرض آن و به فرمان خداوند اطاعت از این دو لازم است.

در تفسیر نمونه به نقل از ابن عباس آمده است که وقتی پیامبر اسلام،هنگام عزیمت به تبوک،علی علیه السلام را در مدینه به جای خود منصوب کرد و فرمود:«انت منّی بمنزلة هارون من موسی»این آیه نازل شد.

در آیه قبل سفارش شد که امانات به اهلش سپرده شود،این آیه گویا می‌فرماید:سپردن به اهلش،در سایه اطاعت از خدا و رسول و اولی‌الامر است.

تکرار فرمانِ «أَطِیعُوا» رمز تنوّع دستورهاست.پیامبر گاهی بیان احکام الهی می‌کرد، گاهی دستور حکومتی می‌داد ودو منصب«رسالت»و«حکومت»داشت.قرآن گاهی خطاب به پیامبر می‌فرماید: «أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّٰاسِ مٰا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ» ⁽¹⁾آنچه را نازل کرده‌ایم برای مردم بیان کن.و گاهی می‌فرماید: «لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ» ⁽²⁾میان مردم بر

اساس قوانین الهی،حکومت و قضاوت کن.

قرآن درباره مفسدان،مسرفان،گمراهان،جاهلان،جبّاران و...دستور «لاٰ تُطِعْ» و «لاٰ تَتَّبِعْ» می‌دهد.بنابراین موارد «أَطِیعُوا» باید کسانی باشند که از اطاعتشان نهی نشده باشد و اطاعتشان در تضادّ با اوامر خدا و رسول نباشد.

در آیه،اطاعت از اولی‌الامر آمده،ولی به هنگام نزاع،مراجعه به آنان مطرح نشده،بلکه تنها مرجع حلّ نزاع،خدا و رسول معرفی شده‌اند.و این نشانه آن است که اگر در شناخت اولی‌الامر و مصداق آن نیز نزاع شد،به خدا و رسول مراجعه کنید که در روایات نبوی، اولی‌الامر اهل‌بیت پیامبر معرّفی شده‌اند. ⁽¹⁾

حسین‌بن ابی‌العلاء گوید:من عقیده‌ام را درباره‌ی اوصیای پیامبر واینکه اطاعت آنها واجب است،بر امام صادق علیه السلام عرضه کردم،حضرت فرمود:آری چنین است،اینان همان کسانی هستند که خداوند درباره‌ی آنان فرموده: أَطِیعُوا اللّٰهَ ...و همان کسانی‌اند که درباره‌ی آنها فرموده: إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ ... وَ هُمْ رٰاکِعُونَ ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام در خطبه 125 نهج‌البلاغه و عهدنامه مالک‌اشتر فرمودند:مراد از مراجعه به خدا و رسول،مراجعه به آیات محکمات وسنّتی که همه بر آن اتّفاق داشته باشند.

حضرت علی علیه السلام فرمود:هر حاکمی که به غیر از نظر اهل‌بیت معصوم پیامبر علیهم السلام قضاوت کند،طاغوت است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-مردم باید نظام اسلامی را بپذیرند و از رهبران الهی آن در قول و عمل پشتیبانی کنند. «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»

2-اسلام مکتبی است که عقاید و سیاستش بهم آمیخته است.اطاعت از رسول وولی‌الامر که امری سیاسی است،به ایمان به خدا و قیامت که امری اعتقادی

است،آمیخته است. «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ»

3-سلسله مراتب در اطاعت باید حفظ شود. «اللّٰهَ، اَلرَّسُولَ، أُولِی الْأَمْرِ»

4-اولی‌الامر باید همچون پیامبر معصوم باشند،تا مانند پیامبر اطاعت از آنان، لازم و بی‌چون وچرا باشد. «أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ»

5-اطاعت از حاکمی واجب است که مؤمن و از خود مردم با ایمان باشد.

أَطِیعُوا ... مِنْکُمْ

6-نشانه‌ی ایمان واقعی،مراجعه به خدا و رسول،هنگام تنازع و بالا گرفتن درگیری‌هاست و اطاعت در شرایط عادّی کار مهمّی نیست. «فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ»

7-یکی از وظایف حکومت اسلامی ایجاد وحدت و حلّ تنازعات است. فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ ...

8-دین کامل باید برای همه‌ی اختلاف‌ها،راه حل داشته باشد. «فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ»

9-پذیرش فرمان از حکومت‌های غیر الهی و طاغوت،حرام است. «فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ»

10-اگر همه‌ی فرقه‌ها،قرآن و سنّت را مَرجع بدانند،اختلاف‌ها حل شده، وحدت و یکپارچگی حاکم می‌شود. «فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ»

11-مخالفان با احکام خدا و رسول و رهبران الهی،باید در ایمان خود شک کنند.

إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ ...

12-برنامه عملی اسلام بر اساس برنامه اعتقادی آن است. أَطِیعُوا ... إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ به عبارت دیگر ایمان به خدا و قیامت،پشتوانه‌ی اجرایی احکام اسلام و مایه‌ی پرهیز از نافرمانی خدا و رسول است.

13-دوراندیشی و رعایت مصالح درازمدّت،میزان ارزش است. «أَحْسَنُ تَأْوِیلاً»

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً«60»

آیا کسانی را که می‌پندارند به آنچه بر تو و آنچه(بر پیامبران)پیش از تو نازل شده است،ایمان آورده‌اند نمی‌بینی که می‌خواهند داوری را نزد طاغوت(وحکّام باطل)ببرند،در حالی که مأمورند به طاغوت،کفر ورزند.

و شیطان می‌خواهد آنان را گمراه کند،گمراهی دور و درازی!

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل،مرجع در منازعات را خدا و پیامبر معرفی کرد،این آیه در انتقاد از کسانی است که مرجع نزاع خود را طاغوت قرار می‌دهند.

میان یک منافق مسلمان‌نما و یک یهودی نزاع شد.بنا بر داوری گذاشتند.یهودی پیامبر را به خاطر امانت وعدالت به داوری قبول کرد،ولی آن منافق گفت:من به داوری کعب‌بن اشرف(که از بزرگان یهود بود)راضیم،زیرا می‌دانست که با هدایایی می‌تواند نظر کعب را به نفع خود جلب کند.این آیه در نکوهش آن رفتار نازل شد.

به تعبیر امام صادق علیه السلام طاغوت،کسی است که به حقّ حکم نکند و در برابر فرمان خدا، دستور دهد و اطاعت شود. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-ایمان بدون تبرّی از طاغوت،ایمان نیست،خیال ایمان است. یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا ... یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ

2-ادیان،هدف و ماهیّت مشترک دارند و ایمان به دستورات همه‌ی انبیا لازم است. «أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ»

3-سازش با طاغوت،حرام است. «أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ»

4-ابتدا راه حقّ را نشان دهید،سپس راه باطل را نفی کنید. فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ

5-حتّی فکر و اراده‌ی مراجعه به طاغوت مورد انتقاد است. «یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ»

6-موفّقیت شیطان،در سایه‌ی اطاعت مردم از طاغوت‌هاست. یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ ... یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ

7-منافق،طاغوت و شیطان در یک خط و در برابر پیامبرانند. اَلَّذِینَ یَزْعُمُونَ ...

یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ ... یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ

8-کفر به طاغوت وحرام بودن مراجعه به دادگاه‌های طاغوتی،فرمان همه ادیان آسمانی است. أَ لَمْ تَرَ ... أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ ... یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ

9-در حل اختلافات داخلی،سراغ بیگانگان رفتن،خواست شیطان و ممنوع است. «یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ...»

10-منافقان،تحت اراده‌ی شیطانند و طاغوت‌ها دام‌ها و ابزار کار شیطانند. «یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ»

11-نتیجه‌ی مراجعه و پناه به طاغوت،سقوط به درّه هولناک است. «ضَلاٰلاً بَعِیداً»

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً«61»

و چون به آنان گفته شود(که برای داوری)به سوی آنچه خداوند نازل کرده و به سوی پیامبر بیایید،منافقان را می‌بینی که به شدّت از پذیرش دعوت تو روی می‌گردانند.

پیام‌ها:

1-گرچه منافقان،تسلیم قانون خدا و فرمان پیامبر نیستند،ولی ما باید آنان را دعوت کنیم. «قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا»

2-در پذیرش دعوت انبیا،رشد وبرتری است.( «تَعٰالَوْا» دعوت به بالاآمدن است)

3-کتاب و سنّت هماهنگ هستند،وگرنه ارجاع مردم به دو چیز متضاد حکیمانه نیست. «إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ»

4-مراجعه به طاغوت و قضاوت خواهی از بیگانگان،خصلت و روحیّه‌ی منافقان است که با رهبر آسمانی مخالفت و از راه حقّ اعراض کنند.(کلمه «یَصُدُّونَ» نشانه‌ی خصلت و استمرار است)

5-منافق،علاوه بر اعراض خود،مانع دیگران نیز می‌شود. «یَصُدُّونَ»

6-آنچه پرده از کفر منافقان برمی‌دارد،مخالفتشان با رهبری الهی است. «عَنْکَ»

7-منافقان،حساسیّتی نسبت به ایمان قلبی مردم به خداوند ندارند،ناراحتی عمده‌ی آنان اجتماع مردم برگرد رهبر آسمانی است. «یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً»

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً«62»

پس چگونه وقتی به خاطر کارهایی که از قبل انجام دادند،مصیبتی و مشکلی به آنان می‌رسد و(از برای رهایی از آن)سراغ تو می‌آیند،به خدا سوگند یاد می‌کنند که هدف ما(از مراجعه به طاغوت)جز نیکی و توافق (میان دو طرف نزاع)نبوده است.

نکته‌ها:

توجیه منافقان برای داوری نزد طاغوت این بود که هدف،آشتی دادن بوده و اگر برای داوری نزد پیامبر می‌رفتیم و او به نفع یک طرف حکم می‌داد،قهراً دیگری از رسول خدادلگیر می‌شد و سر و صدا به پا می‌کرد که با شأن پیامبر سازگار نبود،از این رو برای حفظ

آبرو و موقعیّت و محبوبیّت پیامبر،نزاع را نزد وی نبردیم.

پیام‌ها:

1-عامل خطر کارهای خود انسان است. «مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ»

2-مسلمانان چند چهره و منافق،هنگام بروز مشکل و احساس خطر به سراغ رهبران الهی می‌آیند. «جٰاؤُکَ»

3-مراجعه به طاغوت،نابسامانی‌ها و مصائبی دارد، «أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ» که ناگزیر باید به راه انبیاء برگردید. «جٰاؤُکَ»

4-منافقان،خلاف‌های خود را توجیه می‌کنند. «إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً»

5-منافق سوگند به خدا را پوششی برای اهداف خود قرار می‌دهد. «یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ»

6-گاهی واژه‌های مقدّس به دروغ دستاویز افراد نامقدّس می‌شود. «إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً»

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً«63»

آنان کسانی‌اند که خداوند،آنچه را در دل دارند می‌داند.پس از آنان درگذر و پندشان ده و با آنان سخنی رسا که در جانشان بنشیند بگوی.

پیام‌ها:

1-تلاش منافقان بیهوده است،چون خداوند هم از درون و نیاتشان آگاه است و هم بموقع،افشاگری می‌کند. «یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ»

2-معذرت خواهی منافقان،صادقانه نیست،وگرنه فرمان اعراض از آنان صادر نمی‌شد. «یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ»

3-شیوه‌ی برخورد رهبر با منافقان باید شیوه‌ی اعراض و موعظه باشد. «فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ»

4-در مقام موعظه،باید با صراحت،منافقان را نسبت به عواقب کار و سرنوشتشان هشدار داد. «فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً»

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِیُطٰاعَ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً«64»

و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای آنکه با اذن خداوند فرمان برده شود و اگر آنان هنگامی که به خود ستم کردند(از راه خود برگشته و)نزد تو می‌آمدند و از خداوند مغفرت می‌خواستند و پیامبر هم برای آنان استغفار می‌کرد قطعاً خداوند را توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند.

نکته‌ها:

سیمای یک جامعه و مدیریّت سالم آن است که مردمش با ایمان،رهبرش آسمانی، فرمان‌بری و اطاعت مردم قوی،منحرفانش پشیمان و اهل استغفار و رهبرش پذیرا و مهربان باشد.

چنانکه دعای پیامبر در حقّ مؤمنان مستجاب است، «اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ» دعای نیکان و فرشتگان نیز در حقّ آنان اثر دارد.در یک جا استغفار فرشتگان برای مردم مطرح است، «وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الْأَرْضِ» ⁽¹⁾و در جای دیگر برای مؤمنان. «وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-هدف از فرستادن انبیا،هدایت مردم از طریق اطاعت از آنان است. «إِلاّٰ لِیُطٰاعَ»

2-اطاعت مخصوص خداست.حتّی اطاعت از پیامبران باید با اذن خدا باشد و گرنه شرک است. «لِیُطٰاعَ بِإِذْنِ اللّٰهِ»

3-توبه‌ی ترک رهبر،بازگشت به رهبر است. «لِیُطٰاعَ - جٰاؤُکَ»

4-رها کردن انبیا ورجوع به طاغوت،ظلم به مقام انسانی خود است. «ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ» (با توجّه به ارتباط این آیه با آیات قبل)

5-پیوند همه مردم با رسول‌اللّه باید محکم باشد.چه مؤمن چه فاسق.مؤمن برای کسب فیض وفاسق برای درک شفاعت. «جٰاؤُکَ»

6-راه بازگشت و توبه برای خطاکاران و حتّی منافقان باز است.(با توجّه به آیات قبل که مربوط به منافقان است) «فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ»

7-زیارت رهبران آسمانی و استمداد و توسل از طریق آن عزیزان،مورد تأیید قرآن است. «جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ»

8-پیامبر بخشنده‌ی گناه نیست،واسطه‌ی عفو الهی است. «اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ»

9-خطاکار،ابتدا باید پشیمان شود و به سوی حقّ برگردد،سپس برای استحکام رابطه با خداوند،از مقام رسالت کمک بگیرد. «فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ»

10-گناهکاران نباید مأیوس شوند؛استغفار،توبه وزیارت اولیای خدا،وسیله‌ی بازسازی روحی آنان است. «جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا...»

11-در زیارت رسول خدا و اقرار به لغزش و استغفار خود احساس سبک شدن از گناه به انسان دست می‌دهد. «لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً»

12-اگر خطاکاران را بخشیدید به آنان محبّت نیز بکنید. «تَوّٰاباً رَحِیماً»

13-گناه،حجابی میان انسان و رحمت الهی است و همین که آن حجاب برطرف شد،رحمت دریافت می‌شود. «اسْتَغْفِرْ ... لَوَجَدُوا اللّٰهَ»

14-اقرار و اعتراف به گناه و استغفار در محضر اولیای خدا،وسیله و زمینه‌ی عفو الهی است. «جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا ... لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً»

فَلاٰ وَ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ حَتّٰی یُحَکِّمُوکَ فِیمٰا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً«65»

نه چنین است؛به پرودگارت سوگند،که ایمان(واقعی)نمی‌آورند مگر زمانی که در مشاجرات و نزاع‌های خود،تو را داور قرار دهند،ودر دل خود هیچ‌گونه احساس ناراحتی از قضاوت تو نداشته باشند(و در برابر داوری تو)کاملاً تسلیم باشند.

نکته‌ها:

میان زبیربن عوام-از مهاجرین-و یکی از انصار،بر سر آبیاری نخلستان نزاع شد.پیامبر قضاوت کرد که چون قسمت بالای باغ،از زبیر است،اوّل او آبیاری کند.مرد انصاری از قضاوت پیامبر ناراحت شد و گفت چون زبیر،پسر عمه توست،به نفع او داوری کردی! رنگ پیامبر پرید و این آیه نازل شد.عجبا که خودشان رسول‌اللّه را به داوری پذیرفته‌اند،ولی سرباز می‌زنند!

امام صادق علیه السلام فرمود:اگر کسانی اهل نماز و حج و زکات باشند،ولی نسبت به کارهای پیامبر صلی الله علیه و آله سوءظن داشته باشند،در حقیقت مؤمن نیستند.سپس آن حضرت این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-نشانه‌های ایمان راستین سه چیز است:

الف:به جای طاغوت،داوری را نزد پیامبر بردن. «یُحَکِّمُوکَ»

ب:نسبت به قضاوت پیامبر،سوءظن نداشتن. «لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً»

ج:فرمان پیامبر را با دلگرمی پذیرفتن و تسلیم بودن. «وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً»

2-اسلام،علاوه بر تسلیم ظاهری،به ابعاد روحی و تسلیم قلبی توجّه کامل دارد.

«لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً»

3-قضاوت،از شؤون رسالت و ولایت است. «مِمّٰا قَضَیْتَ»

4-وجوب تسلیم در برابر قضاوت پیامبر،نشان عصمت اوست. «یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً»

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً«66»

و اگر به آنان حکم می‌کردیم که تن به کشتن دهید(ویکدیگر را به فرمان ما بکشید)یا از خانه و سرزمین خود بیرون روید،جز افرادی اندک،این دستور را انجام نمی‌دادند و اگر آنان به آنچه پند داده می‌شوند عمل می‌کردند،برایشان بهتر و در پایداری مؤثرتر بود.

نکته‌ها:

این آیه اشاره دارد به تکلیف‌های سختی که برای امّت‌های پیشین بوده است،مثلاً خدا به کیفر گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل،فرمان داد یکدیگر را بکشند.چون برای گناهی بزرگ مثل بت‌پرستی،جبرانی عظیم مانند کشتن یکدیگر و بیرون رفتن از شهر و دیار خود لازم بود.

پیام‌ها:

1-مؤمنان باید خود را بسنجند،که اگر فرمان سختی صادر شد،در برابر آن چگونه خواهند بود؟ «وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ»

2-هنگام امتحان،افراد کمتری از عهده‌ی انجام تکلیف و اثبات ادعا برمی‌آیند.

«مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ»

3-فرمان کفر به طاغوت و رجوع به پیامبر و تسلیم قضاوت او بودن،موعظه و خیرخواهی الهی است. «مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ»

4-خیر و سعادت در گرو عمل است «فَعَلُوهُ - خَیْراً»

5-احکام الهی(اوامر و نواهی)مواعظ خداوند است. «فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ»

6-هرچه در راه خدا گام برداریم،ثبات قدم و ایمان بیشتر می‌شود. «فَعَلُوهُ ... أَشَدَّ تَثْبِیتاً»

7-عمل،در نفس و روح اثر دارد.عمل به احکام،سبب پایداری ایمان است.

فَعَلُوهُ ... أَشَدَّ تَثْبِیتاً

8-تکالیف الهی هرچند به ظاهر ناخوشایند و سخت باشد،ولی به خیر و صلاح انسان است. وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ... لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ

وَ إِذاً لَآتَیْنٰاهُمْ مِنْ لَدُنّٰا أَجْراً عَظِیماً«67»

وَ لَهَدَیْنٰاهُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً«68»

و در این صورت یقیناً ما از جانب خود پاداشی بزرگ به آنان می‌دادیم.و قطعاً آنان را به راهی راست هدایت می‌کردیم.

پیام‌ها:

1-رسیدن به خیر،ثبات قدم،اجر بزرگ و رهیابی به راه مستقیم،در سایه‌ی عمل به مواعظ و پشتکار انسان است. فَعَلُوهُ ... خَیْراً - تَثْبِیتاً - أَجْراً - مُسْتَقِیماً

2-گام نهادن در راه خیر،سبب رسیدن به خیر بالاتر و بیشتر می‌شود. «فَعَلُوهُ - أَشَدَّ تَثْبِیتاً - أَجْراً عَظِیماً - صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً»

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً«69»

ذٰلِکَ الْفَضْلُ مِنَ اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ عَلِیماً«70»

و هر کس که از خدا و پیامبر اطاعت کند،پس آنان(در قیامت)با کسانی همدم خواهند بود که خداوند بر آنان نعمت داده است،مانند پیامبران، صدّیقان،شهیدان و صالحان و اینان چه همدم‌های خوبی هستند.این همه تفضّل از سوی خداست و خداوند برای آگاه بودن بس است.

نکته‌ها:

در سوره‌ی حمد در کنار صراط مستقیم،گروه «أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» آمده بود،و این بار دوم است که در کنار آیه‌ی صراط مستقیم،گروه «أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ» مطرح است.گویا غیر از انبیا

و شهدا و صدّیقان و صالحان،دیگران بیراهه می‌روند و راه مسقیم،منحصراً راه یکی از این چهار گروه است.

در روایات،بهترین نمونه‌ی صدّیقان،امامان معصوم علیهم السلام و صدّیقه،فاطمه‌ی زهرا علیها السلام معرّفی شده است.مراد از«شهدا»،یا کشتگان میدان جهادند،یا گواهان اعمال در قیامت.

همنشینی با انبیا در دنیا برای همه‌ی پیروان واقعی امکان ندارد،بنابراین مراد آیه همنشینی در آخرت است.

پیام‌ها:

1-قرار گرفتن در راه انبیا و شهدا و داشتن رفقای خوب،جز با اطاعت از فرمان خدا و رسول به دست نمی‌آید. وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ،فَأُولٰئِکَ ...

2-رفیق خوب،انبیا،شهدا،صدّیقان و صالحانند.رفقای دنیایی را هم باید با همین خصلتها گزینش کرد. «حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً»

3-اطاعت از رسول،پرتوی از اطاعت خدا و در طول آن است،پس با توحید، منافاتی ندارد. «مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ»

4-پاداش اطاعت از پیامبر،همجواری با همه‌ی انبیاست.چون همه یک نورند و یک هدف دارند و اطاعت از یکی،همراه شدن با همه است. مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ ... مَعَ ... اَلنَّبِیِّینَ

5-آگاه بودن خدا،بهترین عامل تشویق برای انجام وظیفه است. «بِاللّٰهِ عَلِیماً»

6-مقام نبوّت از مقام صدّیقین و شهدا و صالحین بالاتر است(چون نام انبیا قبل از آنها برده شده است) مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ ...

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً«71»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید!(در برابر دشمن هوشیار باشید و به علامت آمادگی)سلاح خود را بردارید،پس به صورت دسته‌های پراکنده و نامنظّم یا همه با هم بسوی دشمن حرکت کنید.

نکته‌ها:

در آیه‌ی پیشین،اطاعت از خدا ورهبری معصوم و حاکمیّت پیامبر،و در این آیه،ضرورت هوشیاری و آمادگی رزمی برای امّت اسلامی و رهبری حقّ مطرح است.

«حَذَرَ» ،به معنای بیداری،آماده باش و وسیله دفاع است. «ثُبٰاتٍ» ،جمع«ثُبه»،به دسته‌های پراکنده(شامل گروه‌های پارتیزانی که دشمن را گیج و تمرکز فکری او را سلب می‌کند)می‌گویند.

مسلمانان باید مرزهای کشور خود را حفظ کنند.عمل به این آیه،رمز عزّت و غفلت از آن، رمز سقوط و شکست مسلمانان می‌باشد.

پیام‌ها:

1-مسلمانان باید در هر حال آماده و بیدار باشند،و از طرحها،نفرات،نوع اسلحه،روحیّه،همکاری داخلی و خارجی دشمنان آگاه باشند و متناسب با آنها طرح بریزند و عمل کنند. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ»

2-آمادگی رزمی در سایه ایمان ارزش دارد. «الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ»

3-مسلمانان باید بسیج شوند. «انْفِرُوا جَمِیعاً»

4-مسلمانان باید از تاکتیک‌های مختلف،برای مقابله با دشمن استفاده کنند.

«ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً»

5-شیوه بسیج و مبارزه را خودتان تعیین کنید. «ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً»

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً«72»

وهمانا از شما کسانی‌اند که(هم خودشان سست می‌باشند وهم)عامل کُندی و دلسردی رزمندگان می‌شوند،چون به شما مشکلی برسد،می‌گوید:خدا بر من منّت نهاده که همراه آنان(در جبهه)حضور نیافتم(یا همراه آنان شهید نشدم)

نکته‌ها:

در آیه‌ی پیش،خطر دشمنان خارجی مطرح بود،اینجا خطر دشمنان داخلی و عوامل نفوذی و منافق مطرح است.

«لَیُبَطِّئَنَّ» از ریشه‌ی«بطو»به معنای کُندی است.به گفته اهل لغت،«بطوء»هم حرکت کند است و هم دیگران را به کندی در حرکت فراخواندن.

پیام‌ها:

1-صحنه‌های جنگ،وسیله‌ی خوبی برای شناخت افراد ضعیف الایمان و منافقان است. وَ إِنَّ مِنْکُمْ ...

2-خداوند،از افکار و گفتار منافقان پرده برمی‌دارد. وَ إِنَّ مِنْکُمْ ...

3-منافقان،گاهی چنان به رنگ مؤمنان در آیند که جزء آنان جلوه کنند. «مِنْکُمْ»

4-همه‌ی اصحاب پیامبر عادل و در خط حضرت نبودند. مِنْکُمْ ... لَیُبَطِّئَنَّ

5-منافقان،عامل تضعیف روحیّه‌ی مسلمانانند «لَیُبَطِّئَنَّ» پس باید آنان را شناخت و به جبهه نفرستاد.

6-منافقان،عدم شرکت در جنگ،فرار از جبهه و نجات از مرگ را رمز موفّقیت و سعادت می‌دانند. «أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ»

7-هر رفاهی،مصون ماندنی و لطف و نعمت خدا نیست. «أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ»

8-چشیدن سختی‌ها در کنار مؤمنان،نعمت است،امّا رفاه جدا از مؤمنان نعمت نیست. أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ ... لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً«73»

واگر فضل وغنیمتی از سوی خداوند به شما برسد،آن‌چنان که گویا میان شما و او هرگز دوستی نبوده(تا نفع شما را نفع خود داند)خواهد گفت:ای کاش(در جهاد)با آنان بودم تا به رستگاری بزرگ(پیروزی و غنائم)می‌رسیدم.

نکته‌ها:

در رسیدن فضل و غنیمت،نام خدا مطرح است، «الْفَضْلُ مِنَ اللّٰهِ» ولی در برخورد با سختی‌ها که در آیه قبل بود،نامی از خدا نیست، «أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ» گویا اشاره به این است که از خداوند،جز فضل و رحمت،چیزی به ما نمی‌رسد.

پیام‌ها:

1-پیروزی در جنگ و غنائم آن،از فضل خداست. «أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ»

2-به خاطر منافع دنیوی،منافقان عاطفه را از دست می‌دهند. «کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ»

3-آرزوهای منافق،صادقانه نیست. لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ ... یٰا لَیْتَنِی

4-منافق،نان به نرخ روز می‌خورد.هنگام ناگواریها می‌گوید:خدا لطف کرد که ما نبودیم. «أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ» و هنگام فتح و غنیمت می‌گوید:کاش می‌بودیم.

«یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ»

5-آنکه در غم مؤمنان شریک نیست،ولی می‌خواهد در بهره‌ها سهیم باشد، خصلتی از منافقان دارد. لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ ... یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ

6-در نظر منافقان،رستگاری،رسیدن به دنیاست. «فَوْزاً عَظِیماً»

فَلْیُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا بِالْآخِرَةِ وَ مَنْ یُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً«74»

پس باید در راه خدا کسانی بجنگند که زندگی دنیا را به آخرت می‌فروشند و کسی که در راه خدا می‌جنگد،کشته شود یا پیروز گردد،بزودی پاداشی بزرگ به او خواهیم داد.

پیام‌ها:

1-هدف از جنگ در اسلام،فقط خداست،نه کشورگشایی،نه استثمار ونه انتقام.

«فِی سَبِیلِ اللّٰهِ»

2-جهاد،توفیقی است که به همه داده نمی‌شود. فَلْیُقٰاتِلْ ... اَلَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا دنیاطلبان لیاقت وشجاعت جبهه رفتن را ندارند.

3-جهاد اکبر و مبارزه با دنیا پرستی،مقدّمه‌ی جهاد اصغر و مبارزه با دشمن است. فَلْیُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ الَّذِینَ ...

4-مجاهد فی سبیل‌اللّٰه هرگز مغلوب نیست.(به جای «یَغْلِبْ» می‌فرماید: «یُقْتَلُ»

5-در جبهه‌ی حقّ،فرار و شکست مطرح نیست،یا شهادت یا پیروزی. «فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ»

6-منافق،فقط غنائم را«فوز عظیم»می‌داند(آیه قبل)ولی قرآن،هم پیروزی و هم شهادت را«اجر عظیم»می‌داند. «أَجْراً عَظِیماً»

7-وعده‌ی «أَجْرٌ عَظِیمٌ» تشویق برای عزیمت به جبهه است.

8-زندگی آخرت برتر از زندگی دنیاست و معامله دنیا با آخرت کار بزرگی است. یَشْرُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا بِالْآخِرَةِ ... أَجْراً عَظِیماً

9-پاداش مجاهد شهید و رزمنده پیروز یکسان است. فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ ... أَجْراً عَظِیماً

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً«75»

شما را چه شده که در راه خدا و(در راه نجات)مردان و زنان و کودکان مستضعف نمی‌جنگید،آنان که می‌گویند:پروردگارا! ما را از این شهری که مردمش ستمگرند بیرون بر و از جانب خود رهبر و سرپرستی برای ما قرار ده و از سوی خودت،یاوری برای ما تعیین فرما.

نکته‌ها:

آیه درباره‌ی مسلمانانی است که زیر فشار و شکنجه‌ی مردم مکّه قرار داشتند.و از کسانی که جهاد در راه آزادی آنان را رها کرده‌اند،نکوهش می‌کند.

امام باقر علیه السلام فرمود:مقصود از مستضعفانی که در تحت حکومت ظالمانند،ما هستیم.و امام صادق علیه السلام در پاسخ به اینکه مستضعفان چه کسانی هستند؟فرمود:کسانی که نه مؤمن هستند و نه کافر. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-مسلمانان باید نسبت به هم،غیرت و تعصّب مکتبی داشته باشند و در برابر ناله‌ها و استغاثه‌ها بی تفاوت نباشند. مٰا لَکُمْ ...

2-از اهداف جهاد اسلامی،تلاش برای رهایی مستضعفان از سلطه ستمگران است. «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ»

3-اسلام مرز نمی‌شناسد،هرجا که مستضعفی باشد،جهاد است. «وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ»

4-ارتش اسلام باید به حدی مقتدر باشد که نجات بخش تمام محرومان جهان باشد. «مٰا لَکُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ»

5-در شیوه‌ی دعوت به جهاد،باید از عواطف مردم کمک گرفت. اَلْمُسْتَضْعَفِینَ ...

الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا ...

6-سرپرستی و ولایت بر مسلمانان باید از طرف خدا باشد. «مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا»

اَلَّذِینَ آمَنُوا یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ الطّٰاغُوتِ فَقٰاتِلُوا أَوْلِیٰاءَ الشَّیْطٰانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطٰانِ کٰانَ ضَعِیفاً«76»

کسانی که ایمان آورده‌اند،در راه خدا جهاد می‌کنند و کسانی که کافر شده‌اند در راه طاغوت می‌جنگند.پس با دوستان و یاران شیطان بجنگید(و بیم نداشته باشید)زیرا حیله‌ی شیطان ضعیف است.

نکته‌ها:

گرچه نیرنگ‌های شیطانی کفّار بزرگ است، «وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبّٰاراً» ⁽¹⁾و نزدیک است کوهها از مکر کفّار،از جا کنده شود، «وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ» ⁽²⁾ولی در برابر اراده‌ی خداوند،سست و ضعیف است.

پیام‌ها:

1-لازمه‌ی ایمان،جهاد با کفّار است. «الَّذِینَ آمَنُوا یُقٰاتِلُونَ»

2-جهاد اسلامی،در راه خدا و برای حفظ دین خداست،نه کشورگشایی یا انتقام‌گیری. «یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ»

3-جامعه‌ی الهی و غیر الهی را از نوع درگیری‌هایشان می‌توان شناخت. «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ، فِی سَبِیلِ الطّٰاغُوتِ»

4-درگیری و تضاد همیشه بوده وهست،ولی در چه راهی وبرای چه هدفی؟ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

5-مثلث کفر،طاغوت وشیطان،اتحاد محکمی دارند. «کَفَرُوا ،بِالطّٰاغُوتِ ،الشَّیْطٰانُ»

6-با مقایسه میان دو نوع مبارزه وهدف،به ارزش کار خود پی ببرید ودر جنگ بکوشید. «فَقٰاتِلُوا أَوْلِیٰاءَ الشَّیْطٰانِ»

7-گرچه دشمنان نقشه‌ها دارند،ولی نترسید،که نقشه‌هایشان ضعیف است. «إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطٰانِ کٰانَ ضَعِیفاً»

8-پایان خط طاغوت و راه شیطان،ناکامی است. «إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطٰانِ کٰانَ ضَعِیفاً»

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النّٰاسَ کَخَشْیَةِ اللّٰهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیَةً وَ قٰالُوا رَبَّنٰا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتٰالَ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ قُلْ مَتٰاعُ الدُّنْیٰا قَلِیلٌ وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقیٰ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ فَتِیلاً«77» آیا نمی‌نگری کسانی را که(پیش از هجرت)به آنان گفته شد(اکنون)دست نگهدارید و نماز به پا دارید و زکات بپردازید.لیکن چون جهاد(در مدینه)بر آنان مقرّر شد،گروهی از آنان از مردم(مشرک مکّه)چنان می‌ترسیدند که گویا از خدا می‌ترسند،بلکه بیش از خدا(از کفّار می‌ترسیدند)و(از روی اعتراض)گفتند:

پروردگارا! چرا جنگ را بر ما واجب کردی؟چرا ما را تا سرآمدی نزدیک(مرگ طبیعی)مهلت ندادی؟بگو:برخورداری دنیا اندک و ناچیز است و برای کسی که تقوا پیشه کند آخرت بهتر است،و به اندازه‌ی رشته‌ی میان هسته خرما،به شما ستم نخواهد شد.

نکته‌ها:

مسلمانان صدر اسلام در دوران سخت مکّه،از پیامبر اسلام اجازه‌ی جنگ با مشرکان را می‌خواستند و می‌گفتند:پیش از اسلام عزیز بودیم،اینک به خاطر اسلام گرفتار فشاریم، بگذار بجنگیم تا عزّت خود را به دست آوریم.پیامبر صلی الله علیه و آله که آن هنگام مأمور به جنگ نبود، اجازه نمی‌داد،ولی پس از هجرت که فرمان جهاد آمد،جمعی از همان جهاد طلبان،دست به اعتراض و بهانه جویی زدند و کفّار مکّه را بزرگ شمرده و از آنان به شدّت می‌ترسیدند.

«خَشْیَةِ» به ترسی گفته می‌شود که برخاسته از عظمت و بزرگ دانستن طرف مقابل باشد.

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از «کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ» ،«کفّوا السنتکم»است،گویا شعارهای توخالی می‌دادند که آیه نازل شد،دست بردارید. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام یکی از نمونه‌ها را صلح امام حسن علیه السلام معرّفی فرمودند که آن صلح از آنچه خورشید بر آن می‌تابد برای امّت اسلام بهتر بود. ⁽¹⁾

آری،رهبر معصوم گاهی مثل امام حسن علیه السلام فرمان آتش‌بس می‌دهد و گاهی مانند امام حسین علیه السلام جنگ و شهادت را لازم می‌داند.

در روایات متعددی می‌خوانیم که مراد از اجل قریب که مردم تقاضای تأخیر جهاد را تا آن زمان دارند،قیام حضرت مهدی علیه السلام است. ⁽²⁾یعنی افرادی می‌گویند:تا زمان قیام امام زمان علیه السلام نباید حکم قتال بیاید.

پیام‌ها:

1-توجّه به تاریخ،سازنده است. أَ لَمْ تَرَ ...

2-در آغاز هر انقلابی،تحمل مشکلات و سعه‌ی صدر لازم است. «کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ»

3-باید احساسات زودرس و شعارهای توخالی را کنترل کرد. «کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ»

4-دستورهای خداوند،طبق مصالح واقعی است،نه تقاضای مردم. «کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ» (با توجّه به شأن نزول)

5-همیشه و همه جا شمشیر کارساز نیست.در شرایط بحرانی و عدم آمادگی، نباید بهانه به دشمن قوی پنجه داد. «کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ»

6-از رسول خدا و فرمان خدا جلو نیفتید و در امور دینی،اظهار سلیقه‌ی شخصی نکنید. «کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ»

7-با نماز که یاد خداست،آرامش درونی کسب کنید و با زکات،خلاهای اقتصادی را پر کنید. «أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ»

8-مسائل عبادی اسلام با مسائل اقتصادی آن بهم پیوسته است. «الصَّلاٰةَ، اَلزَّکٰاةَ»

9-در میان عبادات،نماز و زکات جایگاه ویژه دارد. «أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ»

10-نماز بر زکات مقدّم است.(هر کجا نامی از این دو است،اوّل نام نماز است)

11-فرمان نماز وزکات قبل از جهاد صادر وتشریع شده است. کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ...

12-خودسازی،مقدّم بر جامعه‌سازی است،آنکه اهل نماز و زکات نباشد،اهل اخلاص و ایثار نخواهد بود. «أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ» 13-آنان که زود داغ می‌شوند،زود هم سرد می‌شوند.آری هر داغی،سرد می‌شود،ولی هیچ پخته‌ای خام نمی‌شود. کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ ... فَلَمّٰا کُتِبَ ... لِمَ کَتَبْتَ

14-انقلابی بودن مهم نیست،انقلابی ماندن مهم است.گاهی از شعار تا عمل فاصله زیاد است. فَلَمّٰا کُتِبَ ... إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ

15-فرمان جهاد،وسیله‌ی آزمایش مردم است. کُتِبَ ... اَلْقِتٰالُ ... فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ

16-سرچشمه اعتراض به‌فرمان جهاد،ترس است. یَخْشَوْنَ ... لِمَ کَتَبْتَ

17-عامل مهم ترک جبهه و جهاد،دلبستگی‌های دنیوی است. «لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا إِلیٰ أَجَلٍ»

18-به فرمان‌های خدا و زمان صدور آنها اعتراض نکنید.در برابر امر الهی، محاسبات زمانی و مکانی خود را کنار بگذارید. «لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ»

19-اعتراض به فرمان خدا،نشانه‌ی بی‌تقوایی است. لِمَ کَتَبْتَ ... خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقیٰ

20-اگر چشم اندازتان را وسیعتر از این جهان مادّی قرار دهید،به متاع اندک دنیا دلبسته نمی‌شوید. «وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ»

21-کامیابان آخرت،تنها اهل تقوایند. «خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقیٰ»

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ الْقَوْمِ لاٰ یَکٰادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً«78»

هر کجا باشید،مرگ شما را درمی‌یابد هر چند در دژهای مستحکم(یا ستارگان) باشید.اگر به آنان(منافقان)نیکی وپیروزی برسد،می‌گویند:این از سوی خداست،و اگر بدی به ایشان رسد،می‌گویند:این از جانب تو است.بگو:همه چیز از سوی خداست.این قوم را چه شده که در معرض فهم هیچ سخنی نیستند؟

نکته‌ها:

این آیه،هم تشویقی به جهاد و نترسیدن از مرگ در جبهه‌ی درگیری است و هم پاسخی به فال بد زدنهای منافقان است،که بجای بررسی و فهم درست مسائل،تلخی‌ها و شکست‌ها را به گردن پیامبر خدا می‌اندازند.

پیام‌ها:

1-با توجّه به قطعی و حتمی بودن مرگ،فرار از جنگ چرا؟ أَیْنَمٰا تَکُونُوا ...

2-بدنام کردن رهبر،از شیوه‌های منافقان است. «هٰذِهِ مِنْ عِنْدِکَ»

3-نباید با سلب مسئولیّت از خود،لغزشها را توجیه کرد و گناهان خود را به گردن دیگری انداخت. «یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِکَ»

4-پیروزی و شکست،مرگ و حیات،تلخی‌ها وشیرینی‌ها همه در مدار مقدرات حکیمانه خداست. «کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ»

5-منشأ همه‌ی حوادث تلخ وشیرین خداست،نه آنچه ثنویّت می‌گوید و اهریمن ویزدان را مطرح می‌کند. «کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ»

6-منافقان عناد دارند و سخن حقّ را در نمی‌یابند. «لاٰ یَکٰادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً»

7-خداوند را محور همه چیز دانستن(توحید افعالی)نیازمند تفکّر دقیق و عمیق است. «یَفْقَهُونَ»

8-کسی که توحید و محوریّت خدا را درک نکند،هیچ یک از معارف را درک نمی‌کند. «لاٰ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً»

مٰا أَصٰابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَ مٰا أَصٰابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ وَ أَرْسَلْنٰاکَ لِلنّٰاسِ رَسُولاً وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً«79»

(ای انسان!)آنچه از نیکی به تو رسد از خداست و آنچه از بدی به تو برسد از نفس توست.و(ای پیامبر)ما تو را به رسالت برای مردم فرستادیم و گواهی خدا در این‌باره کافی است.

نکته‌ها:

در بینش الهی،همه چیز مخلوق خدا، «اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ» ⁽¹⁾و خداوند،همه چیز را نیک آفریده است. «أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ» ⁽²⁾آنچه به خداوند مربوط است،آفرینش است که از حُسن جدا نیست و ناگواری‌ها و گرفتاری‌های ما،اوّلاً فقدان آن کمالات است که مخلوق خدا نیست،ثانیاً آنچه سبب محرومیّت از خیرات الهی است،کردار فرد یا جامعه است.

به تعبیر یکی از علما،زمین که به دور خورشید می‌گردد،همواره قسمتی که رو به خورشید است،روشن است و اگر طرف دیگر تاریک است،چون پشت به خورشید کرده وگرنه خورشید،همواره نور می‌دهد.بنابراین می‌توان به زمین گفت:ای زمین هر کجای تو روشن است از خورشید است و هر کجای تو تاریک است از خودت می‌باشد.در این آیه نیز به انسان خطاب شده که هر نیکی به تو رسد از خداست و هر بدی به تو رسد از خودت است.

با آن همه ستایش قرآن از رسول اللّه صلی الله علیه و آله،باید گفت:مراد از «فَمِنْ نَفْسِکَ» نفس انسان است،نه شخص پیامبر.واللّه العالم

در آیه قبل خواندیم که خوبی‌ها و بدی‌ها همه از نزد خداست و در این آیه می‌خوانیم:تنها خوبی‌ها از اوست و بدی‌ها از انسان است و این به خاطر آن است که بدی‌ها از آن جهت که از انسان صادر می‌شود به انسان نسبت داده شده و از آن جهت که خود انسان و اراده او در تحت سیطره الهی است،به خدا نسبت داده می‌شود.چنانکه اگر کارمند دولت خلاف کند، این خلاف هم به خود کارمند نسبت داده می‌شود،و هم به دلیل آنکه او کارمند دولت است،

به دولت نسبت داده می‌شود.

امام رضا علیه السلام می‌فرماید:خداوند به انسان خطاب می‌کند که اراده و خواست تو نیز از من است. ⁽¹⁾آری،انسان با خواست خداوند می‌تواند تصمیم بگیرد.

پیام‌ها:

1-در جهان‌بینی الهی،هر نیکی و زیبایی از خداست. «مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ»

2-در برابر تضعیف روحیّه‌ها،باید تقویت روحیّه کرد.منافقان که بدی‌ها را از رسول اللّه می‌دانستند،این آیه در جبران آن می‌گوید: «مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ»

3-رسالت پیامبر اسلام،جهانی است. «أَرْسَلْنٰاکَ لِلنّٰاسِ»

4-انبیا برای همه مردم وسیله‌ی خیر هستند. «لِلنّٰاسِ»

مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ وَ مَنْ تَوَلّٰی فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً«80»

هر کس پیامبر را پیروی کند،بی‌شک خداوند را اطاعت کرده است و هر که اعراض کند و سرباز زند،ما تو را بر آنان نگهبان نفرستاده‌ایم.

پیام‌ها:

1-سخن ورفتار پیامبر همچون قرآن،حجّت ولازم‌الاجراست. مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ ...

2-اطاعت از اوامر حکومتی پیامبر واجب است.(مراد از اطاعت رسول، فرمان‌های حکومتی اوست،وگرنه اطاعت از دستورات الهی که با بیان رسول ابلاغ می‌شود،اطاعت از خداست نه رسول.) «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ»

3-انبیا معصومند. «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ» 4-اوامر پیامبر،پرتوی از اوامر الهی ودر طول آن است. «یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ»

5-انسان،مختار است،نه مجبور. مَنْ یُطِعِ ... وَ مَنْ تَوَلّٰی

6-وظیفه‌ی پیامبران،تبلیغ است،نه تحمیل. «وَ مَنْ تَوَلّٰی فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً»

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً«81»

(منافقان،به هنگام روز و در حضور تو)می‌گویند:اطاعت! پس چون از نزد تو بیرون می‌روند،گروهی از آنان در جلسات شبانه و بیتوته‌ها برخلاف گفته‌ی تو کار می‌کنند،ولی خداوند،آنچه را در این جلسات می‌گذرد،می‌نویسد.پس از آنان اعراض و بر خداوند توکّل کن،وکافی است که خداوند،پشتیبان باشد.

پیام‌ها:

1-به هر اظهار وفاداری و ایمانی دلگرم نباشید،چرا که منافقان با چرب زبانی خود را مطیع جلوه می‌دهند. «یَقُولُونَ طٰاعَةٌ»

2-منافقان،جلسات سرّی شبانه و تشکیلات گروهی دارند. «بَیَّتَ طٰائِفَةٌ»

3-دشمنان از نقاط کور وتاریک استفاده می‌کنند،از توطئه‌های آنان غافل نباشید.

«بَیَّتَ»

4-قرآن،در انتقاد،همه را یکسان نمی‌داند. «طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ»

5-خداوند،به حساب توطئه‌ها وشیطنت‌های منافقان خواهد رسید. «یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ»

6-در برابر توطئه‌های سری منافقان تنها بر خدا باید توکّل کرد،توکّل عامل موفقیّت است. «فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ»

7-خداوند،حامی مسلمانان و رسول اکرم صلی الله علیه و آله است و پرده از توطئه‌های منافقان برداشته و با امدادهای غیبی آنان را یاری می‌کند. «وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً»

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً کَثِیراً«82»

چرا در معانی قرآن تدّبر نمی‌کنند؟در حالی که اگر این قرآن،از طرف غیرخدا بود قطعاً اختلاف‌های بسیاری در آن می‌یافتند.

نکته‌ها:

از تهمت‌هایی‌که به پیامبر اسلام می‌زدند،آن بود که قرآن را شخص دیگری به او یاد داده است: «یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ» ⁽¹⁾این آیه در پاسخ آنان نازل شده است.

معمولاً در نوع سخنان و نوشته‌های افراد بشر در دراز مدّت تغییر،تکامل و تضادّ پیش می‌آید.امّا این که قرآن در طول 23 سال نزول،در شرایط گوناگون جنگ و صلح، غربت و شهرت،قوّت و ضعف،و در فراز و نشیب‌های زمان آن هم از زبان شخصی درس نخوانده،بدون هیچ گونه اختلاف و تناقض بیان شده،دلیل آن است که کلام خداست،نه آموخته‌ی بشر.

فرمان تدبّر در قرآن برای همه و در هر عصر ونسلی،رمز آن است که هر اندیشمندی هر زمان،به نکته‌ای خواهد رسید.حضرت علی علیه السلام درباره‌ی بی‌کرانگی مفاهیم قرآن فرموده است:«بَحراً لا یُدرک قَعره» ⁽²⁾قرآن،دریایی است که تهِ آن درک نمی‌شود.

پیام‌ها:

1-اندیشه نکردن در قرآن،مورد توبیخ و سرزنش خداوند است. «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ»

2-تدبّر در قرآن داروی شفابخش نفاق است. وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ ... أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ ...3-راه گرایش به اسلام و قرآن،اندیشه و تدبر است نه تقلید. «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ»

4-قرآن همه را به تدبّر فراخوانده است و فهم انسان به درک معارف آن می‌رسد.

«أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ»

5-پندار وجود تضاد و اختلاف در قرآن،نتیجه‌ی نگرش سطحی و عدم تدبّر و دقّت است. «أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ»

6-قرآن،دلیل حقّانیت رسالت پیامبر است. لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ ...

7-یکدستی و عدم اختلاف در آیات نشان آن است که سرچشمه‌ی آن،وجودی تغییر ناپذیر است. «لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ»

8-هرچه از طرف خداست حقّ و ثابت و دور از تضاد و پراکندگی و تناقض است. لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا ...

9-در قوانین غیر الهی همواره تضاد و تناقض به چشم می‌خورد. لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا ...

10-اختلاف،تغییر وتکامل،لازمه‌ی نظریات انسان است. «لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً»

11-برای ابطال هر مکتبی،بهترین راه کشف و بیان تناقض‌های آن است.

«لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً کَثِیراً»

وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلیٰ أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیْطٰانَ إِلاّٰ قَلِیلاً«83»

هنگامی که خبری(و شایعه‌ای)از ایمنی یا ترس(پیروزی یا شکست)به آنان(منافقان)برسد،آن را فاش ساخته و پخش می‌کنند،در حالی که اگر آن را(پیش از نشر)به پیامبر و اولیای امور خود ارجاع دهند،قطعاً آنان که اهل درک و فهم و استنباطند،حقیقت آن را در می‌یابند.و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود،به جز اندکی،پیروی از شیطان می‌کردید.

نکته‌ها:

نشر و پخش اخبار محرمانه و شایعات همیشه به مسلمانان ضربه زده است.نشر اخبار سری معمولاً از روی سادگی،انتقام،ضربه زدن،آلت دست شدن،طمع مادّی،خودنمایی و

اظهار اطلاعات صورت می‌گیرد.اسلام به خاطر جامعیّتی که دارد،به این مسأله پرداخته و در این آیه از افشای رازهای نظامی نکوهش می‌کند و نقل اخبار پیروزی یا شکست را پیش از عرضه به پیشوایان،عامل غرور نابجا یا وحشت بی‌مورد از دشمن می‌داند.و اگر هشدارها و عنایت‌های الهی نبود،مسلمانان بیشتر در این مسیر شیطانی(افشای سر)قرار می‌گرفتند.

امام صادق علیه السلام فرمودند:کسی که اسرار ما را فاش کند،همانند کسی است که به روی ما شمشیر کشیده باشد. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:مراد از اهل‌استنباط در آیه،ائمّه معصومین هستند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-رازداری و حفظ اخبار امنیّتی وظیفه مسلمانان است و افشای اسرار آنها حرام است. إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ ... أَذٰاعُوا بِهِ

2-پخش شایعات،از حربه‌های منافقان است. «أَذٰاعُوا» (با توجّه با آیات قبل)

3-اخبار جبهه و اسرار نظامی باید به یک نقطه برسد و پس از ارزیابی و تشخیص به اندازه‌ی مصلحت منتشر گردد. «رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ»

4-عوام و عموم مردم،باید به اهل استنباط رجوع کنند. رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ ...

5-اولی الامر باید از میان خودِ مؤمنین باشد. «أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ»

6-مسلمانان باید دارای حکومت و تشکیلات و رهبری باشند.اولی الامر صاحب دولت و حکومت و قدرت است. «إِلیٰ أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ» 7-کنترل و هدایت اخبار امنیّتی و اسرار اجتماعی،ایجاد تشکیلات خبری برای جمع‌آوری و ارزیابی خبرهای سرنوشت‌ساز و عرضه آن به مردم از شئون رهبری است. «لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ»

8-بین ولایت و فقاهت رابطه‌ی تنگاتنگ است.اولوالامر باید اهل استنباط باشند. أُولِی الْأَمْرِ ... یَسْتَنْبِطُونَهُ

9-استنباط،تنها مخصوص احکام فقهی نیست. أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ ...

یَسْتَنْبِطُونَهُ

10-خنثی سازی توطئه از راه قراردادن مراجع صلاحیّت‌دار در جریان اخبار و بررسی آنها،مصداق فضل ورحمت الهی است. رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ ... فَضْلُ اللّٰهِ

11-تعیین رسول اللّه و اولوالامر بعنوان مرجع مردم،و رهانیدن مردم از پیروی شیطان بزرگ‌ترین فضل و رحمت خدا است. وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ ...

12-مرکزیّت صحیح مانع انحراف است و جامعه‌ی بی رهبر در دام شیطان می‌افتد. «فَلَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ لاَتَّبَعْتُمُ»

13-انتشار اخبار نظامی و عدم مراجعه به رهبران الهی،پیروی از شیطان است.

«لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیْطٰانَ»

14-اکثر مردم فریب شایعات را می‌خورند. «لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیْطٰانَ إِلاّٰ قَلِیلاً»

فَقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ تُکَلَّفُ إِلاّٰ نَفْسَکَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَکُفَّ بَأْسَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ اللّٰهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْکِیلاً«84»

پس در راه خدا پیکار کن،که جز شخص تو(کسی بر آن)مکلّف نیست و مؤمنان را(به جهاد)ترغیب کن،باشد که خداوند از گزند کافران جلوگیری کند و خداوند قدرتمندتر و مجازاتش دردناکتر است.

نکته‌ها:

پس از پیروزی کفّار در احد ابوسفیان با غرور گفت:بار دیگر با مسلمانان در موسم بدر صغری(محلّ برپایی بازاری در سرزمین بدر در ماه ذی قعده)روبرو خواهیم شد.هنگام رسیدن موعد،پیامبر مردم را به جهاد دعوت کرد.عدّه‌ای به جهت شکست در احد روحیّه‌ی حضور نداشتند.آیه‌ی فوق نازل شد و پیامبر بار دیگر مردم را به جهاد دعوت کرد.هفتاد نفر حاضر شدند ولی درگیری رخ نداد و مسلمانان سالم به مدینه برگشتند.

«نکول»،به معنای امتناع کردن از روی ترس است.و«تنکیل»،انجام کاری است که

طرف را منصرف کند،همچون کیفر و مجازات.

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که به هیچ پیامبر دیگری فرمان نیامد که‌اگر تنها شدی جهاد کن. ⁽¹⁾در زمان ما نیز امام خمینی قدس سره فرمود:ابرقدرت‌ها بدانند اگر خمینی یکّه وتنها بماند،به راه خود ومبارزه با شرک و کفر ادامه خواهد داد.

امام باقر علیه السلام فرمود:پس از نزول این آیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تمام جنگ‌ها را شخصاً فرماندهی می‌کرد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-رهبر باید پیشاهنگ دیگران باشد. «فَقٰاتِلْ»

2-اگر مسلمانان نسبت به ناله‌ی مستضعفان بی‌تفاوت شدند،پیشوا باید به تنهایی حرکت کند. «إِلاّٰ نَفْسَکَ»

3-رهبر باید چنان قاطع باشد که همراهی یا عدم همراهی مردم در جهاد،در او بی‌اثر باشد. «إِلاّٰ نَفْسَکَ»

4-هر کس مسئول کار خویش است. «لاٰ تُکَلَّفُ إِلاّٰ نَفْسَکَ»

5-باید دل به خدا بست،نه مردم. «إِلاّٰ نَفْسَکَ»

6-وظیفه پیامبران،تشویق و دعوت است،نه اجبار. «حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ» 7-جبهه و جهاد،نیاز به تبلیغات قوی دارد. «حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ»

8-وظیفه‌ی ما قیام و جهاد است،شکستِ دشمن کار خداست. فَقٰاتِلْ ... عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَکُفَّ

9-قدرت الهی،برترین قدرت و مایه‌ی دلگرمی مؤمنان و تهدید متخلّفان است.

«وَ اللّٰهُ أَشَدُّ بَأْساً»

مَنْ یَشْفَعْ شَفٰاعَةً حَسَنَةً یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنْهٰا وَ مَنْ یَشْفَعْ شَفٰاعَةً سَیِّئَةً یَکُنْ لَهُ کِفْلٌ مِنْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ مُقِیتاً«85»

هر کس وساطت نیکو کند،او هم سهمی از پاداش خواهد داشت و هر کس به کار بد وساطت کند،بهره‌ای از کیفر خواهد داشت و خداوند بر هر چیزی نگهبان است.

نکته‌ها:

«مُقیت»،یعنی آنکه قوت دیگری را می‌دهد و حافظ جان اوست و بطور عام،به معنای حافظ و حسابرس به کار می‌رود.

در آیه پیش،هر کس مسئول کار خود بود،امّا این آیه نقش دعوت و وساطت در کار نیک را،در بهره داشتن از پاداش و کیفر بیان می‌کند.

موعظه،آشتی دادن،تدریس،تشویق به جبهه،تعاون بر کار نیک،مصادیق «شَفٰاعَةً حَسَنَةً» هستند،چنانکه در حدیث؛دعا در حقّ دیگران،امر به معروف،راهنمایی و حتّی اشاره به کار خیر،از مصادیق «شَفٰاعَةً حَسَنَةً» ذکر شده است. ⁽¹⁾

غیبت،سخن‌چینی،کارشکنی،تهمت،فتنه،ترساندن از جبهه،وسوسه و توطئه،مصادیق «شَفٰاعَةً سَیِّئَةً» هستند.

پیام‌ها:

1-فردگرایی و انزوا در اسلام ممنوع است. «یَشْفَعْ شَفٰاعَةً حَسَنَةً»

2-دعوت به نیک و بد،شرکت در پاداش و کیفر است. «نَصِیبٌ مِنْهٰا»

3-بخاطر محدودیّت‌ها،نمی‌توان در هرکاری دخالت مستقیم داشت،ولی با شفاعت‌های خیر،می‌توان از آنها بهره برد. «نَصِیبٌ مِنْهٰا»

4-به دلاّل باید حقّی پرداخت شود؛کسانی که در امور خیریّه یا در تجارت

واسطه‌گری می‌کنند حقّی دارند. «یَشْفَعْ شَفٰاعَةً حَسَنَةً یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنْهٰا»

5-در وساطت‌ها،باید خدا را در نظر داشت. «کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ مُقِیتاً»

وَ إِذٰا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَسِیباً«86»

و هرگاه شما را به درودی ستایش گفتند،پس شما به بهتر از آن تحیّت گویید یا(لااقّل)همانند آن را(در پاسخ)باز گویید که خداوند همواره بر هر چیزی حسابرس است.

نکته‌ها:

مراد از«تحیّت»،سلام کردن به دیگران،یا هر امر دیگری است ⁽¹⁾که با آرزوی حیات و سلامتی و شادی دیگران همراه باشد،همچون هدیه دادن.چنانکه وقتی کنیزی به امام حسن علیه السلام دسته گلی هدیه داد،امام او را آزاد کرد و این آیه را قرائت فرمود.

در اسلام،تشویق به سلام به دیگران شده،چه آنان را بشناسیم یا نشناسیم.و بخیل کسی شمرده شده که در سلام بخل ورزد.و پیامبر به هر کس می‌رسید حتّی به کودکان،سلام می‌داد.

در نظام تربیتی اسلام،تحیّت تنها از کوچک نسبت به بزرگ نیست،خدا،پیامبر و فرشتگان،به مؤمنان سلام می‌دهند.

سلام خدا. «سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ» ⁽²⁾

سلام پیامبر. «إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» ⁽³⁾

سلام فرشتگان. «تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» ⁽⁴⁾

(به آداب سلام در روایات مراجعه شود).

پیام‌ها:

1-رابطه‌ی عاطفی خود را با یکدیگر گرم‌تر کنید. «فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ»

2-ردّ احسانِ مردم نارواست،باید آن را پذیرفت و به نحوی جبران کرد. «فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا»

3-پاسخ محبّت‌ها و هدایا را نباید تأخیر انداخت.حرف فاء در کلمه «فَحَیُّوا» نسانه تسریع است.

4-پاداش بهتر در اسلام استحباب دارد. «فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا»

5-در پاسخ نیکی‌های دیگران،ابتدا به سراغ پاسخ بهتر روید،اگر نشد،پاسخی مشابه. «بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا»

6-از تحیّت‌های بی‌جواب نگران باشید،که اگر مردم پاسخ ندهند،خداوند حساب آن را دارد و نه عواطف مردم را بی‌جواب گذارید،که خداوند به حساب شما می‌رسد. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَسِیباً»

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدِیثاً«87»

خداوند که معبودی جز او نیست،همه شما را در روز قیامت که هیچ شکّی در آن نیست جمع می‌کند،و راستگوتر از خدا در سخن کیست؟

پیام‌ها:

1-مبدأ و معاد هر دو به دست خدای یکتاست. اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ ...

2-قیامت روز جمع شدن همه برای حسابرسی است،پس باید در راه جلب رضای او کوشید وتنها او را پرستید. «لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ»

3-با آن همه دلایل بر معاد(مثل عدالت خدا،حکمت او،نشانه‌های رستاخیز در طبیعت و حیات آن پس از مرگ در زمستان،خواب و بیداری،تجدید سلول‌های بدن و...)جایی برای تردید در قیامت نیست. «لاٰ رَیْبَ»

4-هرجا که غفلت بیشتر باشد،مربّی باید هشدارهای قاطع‌تری دهد.(نشانه‌های تأکید در آیه:حرف لام،نون تأکید ثقیله،جمله «لاٰ رَیْبَ» و «أَصْدَقُ حَدِیثاً» ، همه به خاطر غفلت انسان از قیامت است.)

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً«88»

چرا درباره‌ی منافقانی که خداوند به خاطر اعمالشان،آنان را سرنگون کرده دو دسته شده‌اید؟! آیا می‌خواهید کسانی را که خدا گمراه کرده،به راه آورید؟(مگر نمی‌دانید)هر که را خداوند گمراه کند،هرگز راهی برای نجاتش نخواهی یافت؟

نکته‌ها:

کلمه«ارکاس»به معنای واژگون کردن است،و مراد از «أَرْکَسَهُمْ» در آیه واژگونی فکری منافقان است.

در چند آیه‌ی قبل برای واسطه شدن و شفاعت در کار خیر و شر آیه‌ای خواندیم.این آیه نمونه‌ای از شفاعت برای منافقان را بیان می‌کند.

گروهی در مکّه به ظاهر مسلمان شدند،ولی هجرت نکردند و در عمل با مشرکان بودند.

بعدها که هجرت کردند،(شاید هم برای جاسوسی)مؤمنان درباره‌ی آنان دو نظر داشتند.

بعضی می‌گفتند:چون به توحید و معاد شهادت می‌دهند،رفتار برادرانه با آنان داشته باشیم، وبعضی به خاطر ترک هجرت وهمکاری آنان با کفّار،طرفدار برخورد منفی با آنان بودند،که این آیه نازل شد.

جملات قرآن را باید در کنار هم معنا کنیم؛در این آیه هم «أَضَلَّ اللّٰهُ» داریم و هم «یُضْلِلِ اللّٰهُ» ،ولی جمله «بِمٰا کَسَبُوا» نیز هست.یعنی گمراه کردن الهی،به خاطر عملکرد خودماست.

پیام‌ها:

1-با وجود رهبری همچون پیامبر،تشتّت آرا ناپسند است. فَمٰا لَکُمْ ...

2-برای برخورد با منافقان،قاطعیّت و یکپارچگی لازم است. فَمٰا لَکُمْ ... فِئَتَیْنِ

3-عامل سقوط انسان،اعمال خود اوست. «أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا»

4-دایه‌ی مهربان‌تر از مادر نباشید.آنکه خود،مقدّمات سقوطش را فراهم کرده، چرا دلسوزی؟ بِمٰا کَسَبُوا ... أَ تُرِیدُونَ

5-وقتی پیمانه گناه پر شود،قهر خدا حتمی است.همه‌ی عوامل در برابر قدرت خدا بی‌اثر می‌شوند. «وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً»

6-کسی که طبق نظام قانونمند الهی بخاطر عملکردش از گردونه خارج شد، حتی تو که پیامبری راهی برای نجاتش نمی‌یابی. «فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً»

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً«89»

آنان(منافقان)دوست دارند که شما همچون خودشان کافر شوید،تا با آنان برابر گردید.پس از آنان دوستانی نگیرید تا آنکه(توبه کرده و)در راه خدا هجرت کنند.

پس اگر سرباز زدند(و به همکاری با کفّار ادامه دادند)پس آنان را هر جا یافتید بگیرید و بکشید و از آنان هیچ دوست و یاوری نگیرید.

نکته‌ها:

روش برخورد با اهل نفاق،مراتبی دارد.اینگونه احکام شدید که در آیه آمده،مربوط به منافقانی است که با مشرکان در توطئه‌ها همکاری می‌کردند.

پیام‌ها:

1-خداوند از آرزو و اسرار درونی منافقان پرده برمی‌دارد. وَدُّوا ...

2-منافقان و دشمنان،بی‌اعتقادی شما را می‌خواهند. «وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ»

3-جامعه‌ی اسلامی باید از منافقان تصفیه شود و پیوند دوستی و علاقه با آنان را قطع کند. «فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ»

4-هجرت از منطقه کفر و شرک و توطئه،واجب است. «حَتّٰی یُهٰاجِرُوا»

5-نشانه‌ی ایمان واقعی،هجرت در راه خداست. «حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ»

6-راه توبه همیشه باز است. «حَتّٰی یُهٰاجِرُوا»

7-منافقان کارشکن و توطئه‌گر،باید اعدام و سرکوب شوند و برای این کار، جامعه‌ی اسلامی باید قدرتمند باشد. «فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ»

8-اسلام در مبارزه با دشمن و تعقیب مفسدان،مرز نمی‌شناسد. «فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ»

9-نباید به امکانات مادّی و نیروی نظامی منافقان دل بست و باید از کمک آنان چشم پوشید. «لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً»

10-هرگونه ارتباط قلبی،سیاسی،نظامی،اقتصادی و فرهنگی با منافق در اسلام محکوم است. «لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً»

إِلاَّ الَّذِینَ یَصِلُونَ إِلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ أَوْ جٰاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقٰاتِلُوکُمْ أَوْ یُقٰاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ فَلَقٰاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً«90» مگر کسانی(از منافقان)که به قومی پیوسته‌اند که میان شما و آن قوم پیمانی است،یا(کسانی که)نزد شما می‌آیند در حالی که سینه‌هاشان از جنگ با شما یا قوم خودشان به تنگ آمده است(و اصلاً حال جنگ با هیچ طرفی را ندارند و این بی‌حوصلگی آنها لطف خداست)زیرا اگر خداوند می‌خواست آنان را بر شما مسلّط می‌کرد و آنان با شما مقاتله می‌کردند.

پس اگر آنان از شما کناره گرفته و با شما نجنگیدند و پیشنهاد صلح و سازش دادند،خداوند برای شما راهی برای تعرّض و جنگ با آنان قرار نداده است.

پیام‌ها:

1-به پیمان‌های نظامی حتّی با کفّار،باید احترام گذاشت. «بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ»

2-در جنگ‌ها،به کسانی که اعلام بی‌طرفی می‌کنند،متعرّض نشوید. «حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقٰاتِلُوکُمْ أَوْ یُقٰاتِلُوا قَوْمَهُمْ»

3-مسلمانان باید چنان قدرتمند باشند که مخالفان در فکر هجوم نباشند.

«حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقٰاتِلُوکُمْ»

4-توجّه به قدرت خدا داشته باشید تا دچار غرور نشوید. «لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ»

5-با اراده ومشیّت الهی،دشمنان از جنگ با شما بازماندند،مبادا آن را به حساب قدرت خود بگذارید. «لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ»

6-جهاد اسلام برای سلطه و تحمیل عقیده نیست،بلکه برای دفع شرّ و موانع است.پس اکنون که آنان از شما دست برداشته‌اند شما تعرّض بر آنان نکنید و اگر متعرّض شوید ممکن است خداوند به آنان نیرو دهد و شما را قلع و قمع نمایند. وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ ... لَسَلَّطَهُمْ ...

7-به انگیزه‌های صلح‌طلبانه و تقاضای آتش بس،احترام بگذارید.چون در اسلام،صلح اصل است و جنگ،در صورت ضرورت مجوّز دارد. فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ ... فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً

8-تنها پیشنهاد صلح از سوی دشمن کافی نیست،برای اطمینان،ترک جنگ و القای سلام لازم است. «فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ»

9-ملاک،معیار و ضوابط جنگ و صلح را باید خدا تعیین کند. «فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً»

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً«91»

بزودی گروهی دیگر را خواهید یافت که می‌خواهند از شما(با اظهار اسلام)در امان باشند و از قوم خود نیز(با اظهار کفر)ایمن باشند.آنان هر بار به سوی فتنه(و بت‌پرستی)برگردند،در آن فرو می‌افتند.پس اگر از درگیری با شما کناره نگرفتند و به شما پیشنهاد صلح ندادند و دست از شما برنداشتند،آنان را هر جا یافتید،بگیرید و بکشید که آنانند کسانی که ما برای شما بر ایشان قدرت و تسلّطی آشکار قرار داده‌ایم.

نکته‌ها:

گروهی از مکّیان،برای حفظ جان خود،نزد پیامبر آمده و منافقانه اظهار اسلام می‌کردند و هنگامی که به مکّه برمی‌گشتند،سراغ بت‌پرستی می‌رفتند تا دچار شکنجه‌ی کافران نشوند و با این روش،از منافع هر دو گروه بهره‌مند می‌شدند و از خطرات هر دو جناح،در امان بودند و البتّه گرایش آنان به کفر بیشتر بود.

پیام‌ها:

1-خداوند مسلمانان را از افکار وحرکات آینده دشمن آگاه می‌کند. «سَتَجِدُونَ»

2-مسلمانان باید انواع دشمنان خود را شناخته،با هر یک برخوردی متناسب داشته باشند. سَتَجِدُونَ آخَرِینَ ...

3-به اظهارات هر کس اطمینان نکنید. «یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ»

4-هدف منافقان،رفاه وزندگی آسوده است. «یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ»

5-محیطها و زمینه‌های مناسب،خصلت‌های درونی افراد را بروز می‌دهد. «کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا»

6-عقربه‌ی روح منافقان به سوی کفر است و با مساعد دیدن زمینه،در آن فرو می‌روند. «کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا»

7-برخورد شدید و سرکوبگرانه،با منافقانی است که حرکت‌های براندازی علیه نظام اسلامی می‌دارند. لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ ... یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ

8-شناخت منافقان نیاز به آگاهی و تحقیق و اطلاعات دقیق دارد. «ثَقِفْتُمُوهُمْ» از «ثقافه»به معنای فرهنگ و علم است.

9-مسلمانان باید از هر جهت بر کفّار سلطه یابند. «سُلْطٰاناً مُبِیناً»

10-حکومت اسلامی در سرکوب منافقان توطئه‌گر و تصفیه جامعه،دستش باز است و ولایت دارد. «جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً»

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ إِلاّٰ أَنْ یَصَّدَّقُوا فَإِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ تَوْبَةً مِنَ اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً«92»

و هیچ مؤمنی را نسزد که مؤمنی را بکُشد،مگر از روی اشتباه و هر کس مؤمنی را به خطا کشت،پس باید برده مؤمنی را آزاد کند و خونبهای کشته را به خانواده‌اش تسلیم کند،مگر آنکه(خانواده‌ی مقتول،از دیه‌ی قاتل)بگذرد و اگر(مقتول)با آنکه مؤمن است،از قومی است که با شما دشمن است(جریمه‌اش فقط)آزاد کردن یک برده‌ی مؤمن است و اگر(مقتول)از قومی باشد که میان شما و آنان پیمان است، دیه‌ی او را به خانواده‌اش تسلیم کند و برده‌ی مؤمنی را آزاد سازد.و اگر(برده‌ای برای آزاد کردن،یا پولی برای خرید برده)نیافت،پس دو ماه پیاپی روزه بگیرد.

این،(تخفیف و)بازگشتی از سوی خدا(به مردم)است،و خداوند دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

مسلمانی به نام«عیّاش‌بن ابی ربیعه»که سالها در مکّه به دست«حارث»شکنجه شده بود،روزی پس از هجرت مسلمانان به مدینه،حارث را در مدینه دید و بی‌خبر از مسلمان شدنش،او را به عنوان کافر شکنجه‌گر کشت.خبر به پیامبر دادند،و این آیه نازل شد.

پرداخت دیه آثاری دارد:

الف:مرهمی برای بازماندگان مقتول است.

ب:جلوگیری از بی مبالاتی مردم است،تا نگویند قتل خطایی،بها ندارد.

ج:احترام به جان افراد و امنیّت اجتماعی است.

د:جبران خلأ اقتصادی است که در اثر قتل پیدا می‌شود.

در جایی که بستگان مقتول از دشمنان مسلمانان باشند،خونبها به آنان داده نمی‌شود،تا بنیه‌ی مالی دشمنان اسلام تقویت نشود.به علاوه اسلام،ارتباط مقتول مؤمن با خانواده کافرش را بریده است،پس جایی برای جبران نیست.

امام صادق علیه السلام فرمود:آزاد کردن برده،پرداخت حقّ خدا و دیه دادن پرداخت حقّ اولیای مقتول است. ⁽¹⁾

یک دیه و خونبهای کامل،به اندازه‌ی متوسط درآمد یک فرد عادّی است.هزار مثقال طلا یا صد شتر و یا دویست گاو. ⁽²⁾

در آیه مقدار دیه بیان نشده،تا نیاز به مفسران واقعی قرآن و سنّت پیامبر و اهل‌بیت بیشتر احساس شود.

دیه‌ی پرداختی به خانواده مقتول مسلمان،ابتدا آزادی برده مطرح شده،سپس خونبها، «فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ» ولی در بستگان کافر،ابتدا سخن از خونبهاست،سپس آزادی برده.

فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ ... وَ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ شاید چون خویشانِ غیر مسلمان،توجّهشان بیشتر به‌مادّیات است ویا آنکه پرداخت دیه،در حفظ وبقای پیمان مؤثّرتر است.

پیام‌ها:

1-قتل بی‌گناه،در اسلام حرام است. «وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ»

2-قتل،با ایمان ناسازگار است. «وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ»

3-مؤمن،جایزالخطاست،باید مواظب باشد. «وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً»

4-احترام جان مسلمان تا حدّی است که از قتل خطایی هم نمی‌توان به آسانی گذشت. «وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ»

5-خطا،یکی از ملاک‌های رفع تکلیف یا تخفیف در کیفر است. «فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ»

6-جبران فقدان مؤمن،با آزاد کردن انسان با ایمان است. «تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ»

7-آزادی،نوعی حیات است.وقتی حیات یک نفر گرفته می‌شود،به جبرانش باید یک نفر را آزاد کرد. ⁽¹⁾«تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ»

8-آزادی بردگان،در لابلای برنامه‌های اسلام گنجانده شده است. «فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ»

9-تسلیم دیه،مشروط به درخواست خانواده مقتول نیست،بلکه وظیفه‌ی قاتل پرداخت آن است. «مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ»

10-به هرکس نباید دیه داد،باید به خانواده مقتول داد تا حقّ به حق‌دار برسد.

«مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ»

11-خانواده‌ی مقتول،مالک خونبها می‌شود. «مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ»

12-تعیین دیه‌ی خطاکار،رمز وجود جریمه در نظام اسلامی است. «دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ»

13-در حالات هیجانی هم،عواطف و رحم نباید فراموش شود و عفو از خطاکار،یک صدقه‌ی پسندیده است. «إِلاّٰ أَنْ یَصَّدَّقُوا»

14-ارزش پیمان تا آنجاست که گاهی کافر را در ردیف مؤمن قرار می‌دهد.خونبها را به کافری که هم پیمان است باید داد. فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ ... وَ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ

15-نوع جریمه‌ها باید از یک سو به نفع افراد مؤمن باشد، «فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ» و

از سوی دیگر سبب تقویت جامعه‌ی کفّار نگردد.لذا پرداخت دیه و خونبها به دشمن حربی،ممنوع است. «فَإِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ»

16-شرط ایمان برای آزاد کردن برده،تشویقی است برای بردگان که به سراغ پذیرش اسلام بروند. «رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ»

17-در اسلام و قوانینش،بن‌بست نیست.احکام اسلامی تعطیل نمی‌شود،ولی تخفیف دارد. «فَمَنْ لَمْ یَجِدْ»

18-در اسلام،جریمه به مقدار توان جسمی و مالی افراد است. فَمَنْ لَمْ یَجِدْ ...

19-روزه‌های پیاپی،وسیله‌ای برای پاکسازی روح است. «فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ»

20-اسلام،به بعد ایمانی افراد تکیه دارد.آزاد کردن برده و پرداخت دیه،دیدنی است،ولی روزه گرفتن،دیدنی نیست و به این وسیله،انسان وجدان دینی و اخلاقی خود را جریمه می‌کند. «فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ»

21-جان مؤمن بسیار مهم است،و کفّارات،نوعی تخفیف و ارفاق الهی است.

«تَوْبَةً مِنَ اللّٰهِ»

22-قتل غیر عمدی نیز انسان را از لطف خدا دور می‌کند و پرداخت دیه و آزاد کردن برده راهی است برای برگرداندن لطف الهی به قاتل. «تَوْبَةً مِنَ اللّٰهِ»

23-قوانین الهی،بر اساس علم و حکمت و با ملاحظه‌ی همه‌ی جوانب مسأله است. «کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً»

وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِیهٰا وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذٰاباً عَظِیماً«93»

و هر کس به عمد مؤمنی را بکشد پس کیفرش دوزخ است که همیشه در آن خواهد بود،و خداوند بر او غضب و لعنت کرده و برای او عذابی بزرگ آماده ساخته است.

نکته‌ها:

در شرایط بحرانی جنگ احد،یکی از مسلمانان،مسلمان دیگری را به خاطر خصومت‌های شخصی دوران جاهلیّت کشت.پیامبر اکرم از طریق وحی آگاه شد و در بازگشت از احد،در محلّه‌ی«قُبا»به قصاص قتل مؤمن دستور داد،آن مسلمان قاتل را بکشند و به پشیمانی او توجّهی نکرد. ⁽¹⁾

اسلام برای جان مسلمان و حفظ امنیّت افراد،اهمیّت بسیار قائل شده و کیفر عذاب ابدی را برای آن مقرّر داشته تا جلوی قتل و جرائم سنگین گرفته شود.تعبیراتی که در این آیه برای«قتل عمدی مؤمن»به کار رفته،درباره‌ی هیچ گناهی نیامده است.امام صادق علیه السلام فرمود:توبه‌ی کسی که از روی عمد مؤمنی را بکشد قصاص است. ⁽²⁾

«تعمّد»از«عمود»است واز آنجا که ستون کارها نیّت است،به کاری که با انگیزه‌ی قبلی باشد،عمدی گویند.

در روایات متعدّدی به بزرگی گناه قتل تصریح شده،از جمله:

1-در قیامت،کشتن بی‌گناهان اوّلین مسأله‌ای است که از آن سؤال می‌شود.

2-یاغی‌ترین افراد،کسی است که انسانی را بکشد یا بزند.

3-علاوه بر گناه قتل،گناهان مقتول هم به دوش قاتل می‌افتد.

4-اگر اهل آسمان و زمین در قتل مؤمنی شریک شوند،همه عذاب می‌شوند.

5-اگر همه دنیا فنا شود،آسان‌تر از قتل یک بی‌گناه است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-در نظام اسلامی،هیچ مقامی حقّ قتل و اعدام بی جهت دیگران را ندارد. مَنْ یَقْتُلْ ... مُتَعَمِّداً (ولی در نظام طاغوتی شعار «أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ» ⁽¹⁾هست.)

2-ارزش انسان به افکار و عقاید صحیح اوست. «مُؤْمِناً»

3-در کیفر،حساب لغزشهای آگاهانه و مغرضانه جداست. «مُتَعَمِّداً»

4-قتل و خونریزی از گناهان کبیره است. «فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ»

5-مجازات و کیفر سنگین،از عوامل بازدارنده فساد در جامعه و عامل ایجاد وحفظ امنیّت اجتماعی است. مَنْ یَقْتُلْ ... فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً«94»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هرگاه در راه خدا(برای جهاد)گام برداشتید پس (در کار دشمن)تحقیق کنید و به کسی که نزد شما(با کلامی یا عملی یا سلامی یا پیشنهادی)اظهار اسلام و صلح می‌کند،نگویید:تو مؤمن نیستی،تا بدین بهانه کالای زندگی دنیا و غنائم بدست آورید.زیرا که غنائم بسیار،نزد خداوند است.

شما نیز خودتان قبلاً این گونه بودید،پس خداوند بر شما منّت نهاد(تا ایمان در جانتان نفوذ کرد)پس تحقیق کنید(و زود دست به اسلحه نبرید)که خداوند همواره به آنچه انجام می‌دهید،به خوبی آگاه است.

نکته‌ها:

پس از نبرد خیبر،رسول خدا صلی الله علیه و آله«اسامة بن زید»را همراه گروهی از مسلمانان به سوی یهودیان در یکی از روستاهای فدک اعزام کرد تا آنان را به اسلام یا قبول شرایط ذمّه دعوت کنند.یکی از یهودیان به نام«مرداس»با آگاه شدن از آمدن سپاه اسلام،اموال و خانواده‌ی خود را در پناه کوهی قرار داد و در حالی که به توحید و نبوّت پیامبر گواهی می‌داد،به استقبال مسلمانان آمد.اُسامه به خیال آنکه او از روی ترس اظهار اسلام می‌کند،او را کشت

و اموالش را به غنیمت گرفت.پیامبر خدا از این رفتار که به کشتن یک مسلمان انجامید، ناراحت شد.

انگیزه‌ی مادّی و کسب غنائم در جهاد،چیزی است که اسلام آن را نکوهش کرده و از اقدام شتابزده و کشتن بی تحقیق،زیر عنوان حرکت انقلابی و قاطعیّت،انتقاد نموده است.

جمله‌ی «کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ» هم می‌تواند اشاره به این باشد که شما خودتان هم در آغاز، به ظاهر ادّعای اسلام می‌کردید و هم می‌تواند(آن گونه که در المیزان آمده است)اشاره به این باشد که خود شما نیز در جاهلیّت با انگیزه‌های مادّی و برای رسیدن به غنائم می‌جنگیدید و اسلام آن انگیزه‌ها را از میان برد.

ممکن است مراد از «أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ» اظهار اسلام وگفتن شهادتین باشد که با شأن نزول موافق است ویا مراد از القای سلام،پیشنهاد آتش‌بس و ترک جنگ و تسلیم باشد نه اسلام آوردن،که معنای آیه این می‌شود:به کسی که پیشنهاد عدم تعرّض می‌کند و اظهار تسلیم و ترک جنگ دارد،نگویید:تو به حرفت ایمان نداری ودروغ می‌گویی تا بتوانید او را بکشید و غنائمی به دست آورید. ⁽¹⁾

البتّه ممکن است مراد از جمله «فَتَبَیَّنُوا» در آخر آیه،تحقیق در تاریخ جاهلیّت باشد.یعنی شما قبل از اسلام برای دنیا جنگ می‌کردید پس تحقیق کنید یعنی تاریخ را بررسی کنید که چگونه اسلام به شما رشد داد،پس از تازه مسلمانان توقّع بالا نداشته باشید. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-جهاد باید بر اساس اطلاعات وآگاهی از وضعیّت واهداف دشمن باشد.

«فَتَبَیَّنُوا»

2-کسانی را که اظهار اسلام می‌کنند،با آغوش باز بپذیرید. لاٰ تَقُولُوا ... لَسْتَ مُؤْمِناً

3-در جبهه‌ی جهاد،از قدرت خود سوء استفاده نکنید. لاٰ تَقُولُوا ... لَسْتَ مُؤْمِناً

4-بر چسبِ بی‌دینی به دیگران زدن و عجله در نسبت دادن کفر به افراد مشکوک

ممنوع. لاٰ تَقُولُوا ... لَسْتَ مُؤْمِناً

5-ما مأمور به ظاهریم،نه درون افراد،اگر گفتارشان را نمی‌پذیریم،فوری هم ردّ نکنیم. لاٰ تَقُولُوا ... لَسْتَ مُؤْمِناً

6-نه تنها ادّعا دلیل می‌خواهد،بلکه ردّ مطلب نیز دلیل می‌خواهد. لاٰ تَقُولُوا ...

لَسْتَ مُؤْمِناً

7-با انگیزه‌های مادّی دیگران را تکفیر نکنید. «تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

8-در جنگ‌ها،اهداف مادّی را کنار بگذارید و قداست جهاد را با غنیمت طلبی نشکنید. «تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

9-جاذبه‌ی دنیا،رزمندگان جان بر کف را هم رها نمی‌کند. إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

10-هدف از جهاد،پیوستن دیگران به اسلام است،نه کسب غنائم.پس به خاطر غنائم،دیگران را متّهم به بی‌دینی نکنیم. لاٰ تَقُولُوا ... لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

11-خطر عوض شدن انگیزه‌ها در جهاد،بسیار مهم است. «تَبْتَغُونَ»

12-دنیا،عارضی،ناپایدار و زودگذر است. «عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

13-زهد و بی‌اعتنایی به دنیا،باید اخلاق رزمنده‌ی مؤمن باشد. «تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا»

14-شما بی‌تحقیق و بی‌پروا گام برندارید،خداوند مسائل مادّی را حل می‌کند.

«فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ»

15-یاد پاداش‌های الهی،دنیا را در نظر انسان کوچک می‌کند. «فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ»

16-نعمت‌های مادّی را هم از خدا بخواهیم. «فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ»

17-انسان فطرتاً دنبال منافع مادّی است و باید به نحوی تأمین شود،چه بهتر که با شناساندن ارزشهای بهتر و جهت دادن به این خواسته فطری او را از سقوط

در ورطه سودهای کم و ناروا باز داریم. «فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ»

18-دنیاگرایی،خصلتی جاهلی است. «کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ»

19-خود را به جای دیگران بگذارید،بعد قضاوت کنید.شما هم روزی چنین بودید. «کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ»

20-مغرور نشوید،که ایمانتان از خداست. «فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ»

21-هدایت‌های الهی،منّت خداوند بر ماست. «فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ»

22-نعمت‌ها مسئولیّت آورند. «فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا»

23-خطر و ضرر قتل نابجا،بیش از احتمال نفاق از سوی دشمنان و از دست دادن غنائم است.عهده‌داران مال و جان و آبروی مردم،باید اصل احتیاط و تحقیق را فراموش نکنند. فَتَبَیَّنُوا ... فَتَبَیَّنُوا

24-نه ساده‌اندیش باشید،نه زود باور.نه بد اندیش و نه کینه‌توز. «فَتَبَیَّنُوا»

25-در حوادث جنگ که زمینه و بهانه برای قتل بی گناهان است،با عقل و حوصله برخورد کنید،نه با احساسات،که خداوند،آگاه و بیناست. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً»

لاٰ یَسْتَوِی الْقٰاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقٰاعِدِینَ دَرَجَةً وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ عَلَی الْقٰاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً«95»

مؤمنانی که بدون عذر و ضرر(مثل بیماری و معلولیّت)از جهاد بازنشسته‌اند،با مجاهدانی که با اموال و جانهای خویش در راه خدا جهاد می‌کنند،یکسان نیستند.

خداوند،جهادگران با اموال و جانشان را بر وانشستگان(از جنگ)به درجه‌ای برتری داده است.خداوند همه مؤمنان را وعده‌ی(پاداش)نیک‌تر داده است،ولی خدا مجاهدان را بر وانشستگان،با پاداش بزرگی برتری داده است.

نکته‌ها:

کسانی که به جبهه‌ی جهاد نمی‌روند،چند گروهند:منافقان بی‌ایمان،مسلمانان ترسو، رفاه‌طلبان،شکّاکان،بی‌همّتان که می‌گویند:با مال و بیان و قلم و دعا،رزمندگان را دعا و حمایت می‌کنیم،و جهاد،برای ما واجب عینی نیست.این آیه،به این گروه آخر مربوط می‌شود و از آنان انتقاد می‌کند.زیرا گروه‌های دیگر در موارد متعدّد به شدّت مورد انتقاد قرار گرفته‌اند و هیچ‌گونه مقام و درجه‌ای ندارند تا مجاهدان یک درجه بالاتر از آنان باشند.

در روایات آمده است،کسانی که به خاطر بیماری نمی‌توانند بجنگند ولی دلشان همراه رزمندگان است،با آنان در ثواب جهاد برابرند. ⁽¹⁾

آیه مربوط به واجب کفایی است و اگر جهاد واجب عینی بود،از قاعدان به عنوان متخلّف یاد می‌شد.

پیام‌ها:

1-شیوه‌ی تبلیغ و تشویق،باید مرحله‌ای باشد.(ابتدا فرمود: «لاٰ یَسْتَوِی» ،سپس فرمود: «دَرَجَةً» و در آخر: «أَجْراً عَظِیماً»

2-با هر کس باید به نحوی سخن گفت:قرآن با مؤمنان جبهه نرفته و منافقان و ترسوها و رفاه طلبان برخورد متفاوت دارد.تنها با کلمه«قاعدین»از مؤمنان جبهه نرفته یاد کرده است.

3-آنان که مشکلات جسمی دارند از جهاد معافند. «غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ»

4-جهاد مالی در کنار جهاد با جان مطرح است،چون بدون پشتوانه‌ی مالی، جبهه ضعیف می‌شود. «بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ»

5-کمک‌های داوطلبانه‌ی مردم،از جمله منابع تأمین بودجه‌های دفاعی است.

«بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ» 6-هر کجا ناباوری مردم اتمال دارد،اصرار و تکرار لازم است.(در این آیه و آیه

بعد جمله‌ی «فَضَّلَ اللّٰهُ» و «دَرَجَةً» تکرار شده است.)

7-خدمات و تلاش هر کس محترم است و به خاطر شرکت کسانی در جبهه، نباید ارزش‌های دیگران نادیده گرفته شود.برتری مجاهدان آری،امّا طرد دیگران هرگز. «کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ»

8-هر کس در هر موقعیّت و مقام و خدمتی که باشد،باید بداند مقام رزمندگان مخلص از او بالاتر است. «فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ»

9-اگر خداوند به رزمندگان فضیلت داده است،پس جامعه هم باید برای مجاهدان و شهدا در اجتماع،گزینش‌ها و برخوردها حساب خاصی باز کند.

(البتّه به شرطی که برای رزمنده نیز توقّعات نابجا پیدا نشود و گرفتار سوء عاقبت نگردد). «فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ»

دَرَجٰاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً«96»

(آن پاداش بزرگ)درجاتِ(مهم و متعدّد)همراه با آمرزش و رحمتی از جانب اوست و خداوند همواره آمرزنده و مهربان است.

پیام‌ها:

1-تفاوت مبارزان با قاعدان اندک نیست،بلکه فاصله بسیار است. «دَرَجٰاتٍ»

2-شرط دریافت و برخورداری از رحمت الهی،پاک بودن و پاک شدن است.

ابتدا «مَغْفِرَةً» آمده،سپس «رَحْمَةً»

3-خداوند،غفور و رحیم است،امّا شرط برخورداری از این غفران و رحمت، جبهه رفتن و جهاد است. مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً ... غَفُوراً رَحِیماً

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً«97»

همانا کسانی که فرشتگان،جانشان را می‌گیرند،در حالی که بر خویشتن ستم کرده‌اند،از آنان می‌پرسند:شما در چه وضعی بودید؟گویند:ما در زمین مستضعف بودیم(و به ناچار در جبهه‌ی کافران قرار داشتیم) فرشتگان(در پاسخ)گویند:مگر زمین خداوند گسترده نبود تا در آن هجرت کنید؟آنان،جایگاهشان دوزخ است و بد سرانجامی است.

نکته‌ها:

پیش از جنگ بدر،کفّار مکّه مردم آن شهر را به جنگ با مسلمانان فراخواندند و تهدید کردند که همه باید شرکت کنند و هر کس تخلّف کند،خانه‌اش ویران و اموالش مصادره خواهد شد.برخی از مسلمانان هم که ساکن مکّه بودند و هنوز هجرت نکرده بودند،از ترس جان،همراه کفّار به جبهه‌ی جنگ با مسلمانان آمدند و در«بدر»کشته شدند،آیه نازل شد و آنان را که با ماندن در محیط کفر و ترک هجرت،به خویش ستم کرده بودند،توبیخ کرد و مقصر دانست.

در روایات آمده است:کسی که به خاطر حفظ دین خود،حتّی یک قدم هجرت کند،اهل بهشت و همنشین حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و ابراهیم علیه السلام است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-فرشتگان به کارهای انسان آگاهند. اَلْمَلاٰئِکَةُ ... قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا

2-ترک هجرت واز دست‌دادن هدف وعقیده،ظلم به خویش است.(شعار «خواهی نشوی رسوا،همرنگ جماعت شو»از نظر قرآن مردود است.)

«ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ»

3-بازخواست گناه«ترک هجرت»پیش از هر چیز دیگر آغاز می‌شود.فرشتگان مأمور قبض روح در لحظه جان گرفتن ابتدا از آن بازخواست می‌کنند. «فِیمَ کُنْتُمْ»

4-هجرت از محیط کفر واجب و سیاهیِ لشکر کفّار شدن حرام است. کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ ... أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً

5-اگر می‌توانید،محیط را تغییر دهید،وگرنه از آنجا هجرت کنید تا مؤاخذه نشوید. «أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا»

6-توجیه گناه پذیرفته نمی‌شود. کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ ...

7-محیط و جوّ اکثریّت بر انسان مؤثر است،لذا انسان باید با هجرت،فشار محیط را در هم بشکند. «فَتُهٰاجِرُوا»

8-اصل،خداپرستی است نه وطن‌پرستی. «أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا»

9-هجرت،یکی از درمان‌های استضعاف فکری و عقیدتی است. کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ ... أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا

إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً«98»

فَأُولٰئِکَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَفُوًّا غَفُوراً«99»

مگر مردان و زنان و کودکان مستضعف(و زیردستی)که قدرت تدبیر و چاره‌جویی ندارند و راهی(برای هجرت)نمی‌یابند.پس آنانند که امید است خداوند از آنان درگذرد و خداوند همواره آمرزنده و بخشاینده است.

نکته‌ها:

آنان که نه تدبیری برای دفع کفر دارند و نه راهی برای تسلیم حقّ،مستضعفند و تکلیف از

آنان برداشته شده است. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:مردان و زنانی که عقلشان مثل کودکان است،مستضعف هستند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-قدرت،شرط تکلیف است. إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ...

2-هجرت حتّی بر زنان و کودکانی که در سیطره کفرند و توان هجرت دارند، واجب است. «وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ»

3-مستضعف واقعی کسی است که توانایی هجرت و گریز از سیطره کفّار و مشرکان را نداشته باشد. «لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ»

4-نا آگاهی از معارف دینی با وجود امکان یادگیری،گناه و ظلم به خویشتن است. ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ ... .إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ... .لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً

5-عذرهای واقعی پذیرفته است،نه عذرتراشی‌ها و بهانه‌جویی‌ها.

لاٰ یَسْتَطِیعُونَ ... لاٰ یَهْتَدُونَ

6-ترک هجرت،به قدری مهم است که بخشوده شدن این گونه افراد گرفتار و عاجز،با«شاید»مطرح شده است،نه به صورت قطعی. «عَسَی اللّٰهُ»

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً«100»

و هر که در راه خداوند هجرت کند،اقامتگاه‌های بسیار همراه با گشایش خواهد یافت و هر که از خانه‌اش هجرت‌کنان به سوی خدا و پیامبرش خارج شود،سپس مرگ،او را دریابد حتماً پاداش او بر خداوند است و خداوند آمرزنده‌ی مهربان است.

نکته‌ها:

یکی از مسلمانان مکّه بیمار شد گفت مرا از مکّه بیرون ببرید تا جزء مهاجران باشم.همین که او را بیرون بردند،در راه درگذشت.سپس این آیه نازل شد.

همه‌ی هجرت‌های مقدّس،مثل هجرت برای جهاد،تحصیل علم،تبلیغ و...مصداق این آیه است.

امام صادق علیه السلام فرمودند:کسی که برای معرفت امام زمان خود از خانه و شهر خود خارج شود،ولی اجل به او مهلت ندهد،از مصادیق این آیه است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-هجرت،زمینه‌ساز گشایش و توسعه است. مَنْ یُهٰاجِرْ ... یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً نابرده رنج،گنج میسّر نمی‌شود.

2-ما مکلّف به وظیفه‌ایم،نه نتیجه.مهم خروج از منزل است،نه وصول به مقصد. «وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ»

3-راه خدا و رسول را بروید،نگران مرگ و حیات نباشید. «ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ»

4-پاداش«مهاجر»با خدا و بالاتر از بهشت است. «وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ»

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً«101» و هرگاه که در زمین سفر کنید،گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید،اگر بیم دارید که کافران به شما آزار و ضرر رسانند.همانا کافران همواره دشمن آشکار شمایند.

نکته‌ها:

پس از سخن درباره جهاد وهجرت،این آیه حکم نماز مسافر را بیان می‌کند.

«ضرب فی الارض»کنایه از سفر است،چون مسافر هنگام سفر،زمین را زیر پای خود می‌کوبد. ⁽¹⁾

در قرآن،گاهی به جای«وجوب»تعبیر«مانعی ندارد»به کار رفته،که این آیه نیز یکی از آن موارد است.گویا مسلمانان صدر اسلام به قدری به نماز علاقمند بودند که کوتاه کردن آن را گناه می‌پنداشتند.

نماز قصر،مخصوص موارد ترس از دشمن نیست.ولی چون معمولاً در سفرها،بیم و نگرانی هست،یا اینکه چون قانون نماز قصر،ابتدا در موارد ترس بوده و بعدها نسبت به هر سفر تعمیم یافته،قید «إِنْ خِفْتُمْ» آمده است.

در روایات مقدار سفری که در آن نماز کوتاه و شکسته می‌شود،مسیر یک روز(هشت فرسخ)مشخّص شده است. ⁽²⁾

تمام نمازهای مسافر جز نماز مغرب دو رکعتی است. ⁽³⁾و مراد از کوتاه کردن نماز،دو رکعتی شدن نمازهای چهار رکعتی است.

پیام‌ها:

1-واقع بینی و انعطاف‌پذیری،یک اصل در قوانین الهی است. «تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ...»

2-در حال نماز هم از دشمن غافل نباشید.سیاست و دیانت،عبادت و فطانت از هم جدا نیست. «إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ»

3-در مواردی یقین لازم نیست.احتمال توطئه و فتنه برای تصمیم و تغییر برنامه کافی است. «إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ»

4-حتّی به هنگام احتمال خطر،اقامه نماز واجب است. إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ ...

5-کفر و ایمان با هم در تضادّند. «إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا»

6-کفّار،در دشمنی با شما متّحدند.«عدو»بجای«اعداء»

7-دشمنی کفّار با شما ریشه‌دار و پرسابقه و دائمی است. «کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا»

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً«102»

(ای پیامبر!)هرگاه(در سفرهای جهادی)در میان سپاه اسلام بودی و برای آنان نماز برپا داشتی،پس گروهی از آنان با تو(به نماز)بایستند و سلاحهای خود را همراه داشته باشند،پس چون سجده کردند(قیام نمایند و رکعت دوّم را فرادیٰ انجام داده پس بروند و)پشت سر شما(نگهبان) باشند،و گروه دیگر که نماز نخوانده‌اند(از رکعت دوّم)با تو نماز بخوانند و وسایل دفاع و سلاحهای خود را با خود داشته باشند،کافران دوست دارند که شما از سلاح و ساز و برگ خود غافل شوید تا یکباره بر شما حمله آورند،و اگر از باران رنجی به شما رسید یا بیمار و مجروح بودید، گناهی بر شما نیست که سلاحهایتان را بر زمین بگذارید و(فقط)وسایل دفاع با خود داشته باشید.همانا خداوند برای کافران عذابی خوارکننده فراهم کرده است.

نکته‌ها:

در سال ششم هجری،پیامبر با گروهی از مسلمانان به سوی مکّه عزیمت کردند.در منطقه‌ی حدیبیّه،با خالدبن ولید و دویست نفر همراهان او مواجه شدند که برای جلوگیری از ورود آن حضرت،سنگر گرفته بودند.پس از اذانِ بلال و برپایی نماز جماعت،خالدبن‌ولید فرصت را مناسب دید که هنگام نماز عصر یکباره حمله کند.آیه نازل شد و از توطئه خبرداد.

خالد پس از دیدن این معجزه،مسلمان شد. ⁽¹⁾

در این نماز(نماز خوف)،گروه اوّل پس از پایان رکعت اوّل،برخاسته بقیه نماز را خود تمام می‌کنند و امام جماعت صبر می‌کند تا گروه دیگر به رکعت دوّم برسند و با سلاح،به نماز جماعت بپیوندند.

پیام‌ها:

1-نماز،حتّی در صحنه‌ی جنگ تعطیل نمی‌شود و رزمنده،بی‌نماز نیست. فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ ... .وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ

2-در اهمیّت نماز جماعت همین بس که در جبهه‌ی جنگ با دشمن،حتّی با یک رکعت هم برپا می‌شود. «وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا»

3-در هنگام پیش آمدن دو وظیفه(جهاد و نماز)،نباید یکی فدای دیگری شود. فَلْتَقُمْ ... وَ لْیَأْخُذُوا

4-در همه حال،هشیاری لازم است،حتّی نماز نباید مسلمانان را از خطر دشمن غافل کند. «وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ»

5-رهبر،محور وحدت و عبادت است. کُنْتَ فِیهِمْ ... فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ

6-تقسیم کار،تعاون و شریک کردن دیگران در کارهای خیر،حتّی در حسّاس‌ترین موارد،از عوامل الفت جامعه است.در این آیه،دو رکعت نماز جماعت میان دو گروه تقسیم شده،تا تبعیضی پیش نیاید و همه در خیر

شریک باشند. وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ ...

7-فرمان‌های الهی به تناسب شرایط،متفاوت است.(این آیه مربوط به نماز خوف در برابر دشمن است.) «فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ»

8-نماز جماعت در جبهه،نشان عشق به هدف و خدا و رهبر و پایبندی به ارزشهاست. «إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ»

9-در جبهه باید جابه جایی نیروها در فاصله‌ی یک رکعت نماز،امکان پذیر بوده باشد. «وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا»

10-هر چه مدّت نماز در جبهه بیشتر شود،فرصت دشمن برای حمله افزایش می‌یابد.پس باید حفاظت بیشتری داشت.در رکعت اوّل،داشتن اسلحه کافی است ولی در رکعت دوّم،هم اسلحه و هم ابزار دفاع. وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ

11-خداوند،پیامبرش را از توطئه‌ها و نقشه‌های پنهانی دشمن آگاه می‌کند.(با توجّه به شأن نزول که ولید قصد کرد تا هنگام نماز جماعت حمله کند و با این آیه طرح او لغو شد.)

12-حرکت با اخلاص شما،سبب امدادهای الهی در وقت خود است.(نزول این آیه و فرمان نماز خوف،یک امداد الهی در مقابل آن توطئه بود.)

13-در جبهه،مراسم عبادی نباید طولانی شود و کارهای مانع هوشیاری،ممنوع است. «وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ»

14-از آرزوهای دشمن،آگاه باشید. «وَدَّ الَّذِینَ»

15-عبادت،وسیله‌ی غفلت از دشمن نشود. «تَغْفُلُونَ»

16-احتمال غفلت در مسلمانان واقعی ضعیف است.(کلمه «لَوْ» در جمله «لَوْ تَغْفُلُونَ» نشانه‌ی این معناست.)

17-با هوشیاری،باید از امکانات نظامی و اقتصادی حفاظت کرد. «أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ»

18-غفلت امّت اسلامی،شبیخون کفّار را در پی‌خواهد داشت. «مَیْلَةً وٰاحِدَةً»

19-هر سخن و برنامه و حرکتی که مسلمانان را غافل کند،گامی است در جهت اهداف و خواسته‌های دشمن. «وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ»

20-مرض و ضرر ملاک و مجوّز معافیّت از جبهه و سربازی است. بِکُمْ أَذیً ... أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ

21-بارانی مجوّز زمین گذاشتن اسلحه است که با ضرر و آزار همراه باشد.در باران بی ضرر رزمنده سلاح بر زمین نمی‌گذارد. «بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ»

22-در هیچ حالی،رزمنده نباید از وسائل حفاظتی دور باشد.حتّی اگر اسلحه ندارد،زره بر تن داشته باشد. «خُذُوا حِذْرَکُمْ»

23-تهدید کفّار و امید و دلگرمی دادن به مؤمنان،از شیوه‌های قرآن است. «أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً»

24-در آینده،ذلّت از آنِ کافران است. «لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً»

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً«103»

پس چون نماز را به پایان بردید،خداوند را در(همه)حال ایستاده و نشسته و به پهلو خوابیده یاد کنید،پس هرگاه آرامش یافتید(و حالت خوف تمام شد)نماز را(بصورت کامل)برپا دارید.همانا،نماز بر مؤمنان در وقت‌های معیّن واجب شده است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «قِیٰاماً» جمع«قائم»به معنای ایستاده و کلمه‌ی «قُعُوداً» جمع«قاعد»به معنای نشسته و کلمه‌ی«جُنوب»جمع«جَنب»به معنای پهلو و کنایه از دراز کشیدن است.

همچنین کلمه‌ی «کِتٰاباً» به معنای امری نوشته شده و واجب و کلمه‌ی«مَوقوت»به معنای

کاری با وقت معیّن است.

حضرت علی علیه السلام درباره‌ی آیه «فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ» فرمودند:یعنی شخص سالم ایستاده،مریض نشسته و کسی که نشسته نمی‌تواند،خوابیده نماز بخواند. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام درباره‌ی «کِتٰاباً مَوْقُوتاً» فرمودند:یعنی مفروض و واجب. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-کمبودهای نماز خوف،با یاد خدا جبران می‌شود. «فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ»

2-نماز و یاد خدا در هر حال لازم است،در جبهه‌ی جنگ یا بستر بیماری. «قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ»

3-نماز خوف،یک استثناست.پس از برطرف شدن حالت اضطرار،نماز باید به صورت عادّی خوانده شود. «فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ»

4-نماز،از واجبات قطعی الهی در همه‌ی عصرها و برای همه‌ی نسل‌ها است.

«کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً» 5-وجوب هر نماز،در وقت مخصوص خودش است. «مَوْقُوتاً»

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً«104»

و در تعقیب دشمن سستی نکنید،اگر شما رنج می‌کشید،همانا آنان نیز همان گونه که شما رنج می‌برید رنج می‌برند،در حالی که شما چیزی (امدادهای غیبی و بهشت)از خداوند امید دارید که آنان امید ندارند،و خداوند دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

پس از جنگ احد،ابوسفیان بالای کوه احد رفت و شعار داد که پیروزی ما در مقابل شکست سال گذشته در جنگ بدر بود.یاران پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند:شهدای ما در بهشتند و کشته‌های شما در دوزخ.

آنان شعار دادند:«انّ لنا العزّی و لا عزّی لکم»ما بت عُزّی داریم ولی شما ندارید،مسلمانان پاسخ دادند:«اللّه مولانا و لا مولی لکم»خداوند مولای ماست ولی شما مولی ندارید.

آنگاه کفّار به نام بت هُبَل شعار دادند:«اعلُ هُبَل»سر بلند باد بت هُبَل.مسلمانان در پاسخ فریاد زدند:«اللّه اعلیٰ و اجلّ»خداوند بالاتر و جلیل‌تر است.پس از نزول این آیه،پیامبر فرمان بسیج عمومی(حتّی زخمیان)را صادر کرد،تا با این حرکت،فکر بازگشت کفّار از سرشان بیرون رود.

پیام‌ها:

1-مسلمانان باید روحیّه‌ی قوی داشته باشند و شکست‌های موردی(مثل احد) آنان را سست نکند. «وَ لاٰ تَهِنُوا»

2-به جای موضع تدافعی،در تعقیب دشمن و در حالت تهاجمی باشید. «لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ»

3-از عوامل روحیّه گرفتن مؤمنان،مقایسه‌ی دردهای خود با رنج دیگران و امید و توجّه به امدادهای الهی و آگاهی اوست. «فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ»

4-با همه‌ی آسیب‌ها و تلخی‌های جنگ،شما پیروزید،چون امید به الطاف الهی دارید. «تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ»

5-مسلمانان،امیدهای گونه‌گون از خدا دارند.امید به امدادهای غیبی،پیروزی، مرعوب شدن دشمن،پاداش‌های معنوی و امثال آن.(مورد امید در آیه ذکر نشده و هر امیدی را شامل می‌شود). «تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ»

6-امید،بزرگ‌ترین اهرم حرکت و سرمایه‌ی روحی رزمنده است.یا شهادت و سعادت،یا پیروزی. «تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ»

7-رنج و مشقّت مؤمنان در جنگ‌ها،در مدار علم و حکمت خداوند است و لذا از آن جلوگیری نمی‌کند. «عَلِیماً حَکِیماً»

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً«105»

وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً«106»

همانا ما این‌کتاب را بحقّ بر تو فروفرستادیم تا میان مردم به آنچه خدا(از طریق وحی)تو را آموخته ونشان داده،داوری کنی وبه نفع خیانت‌کاران به مخاصمت برنخیز.و از خداوند طلب آمرزش کن که همانا خداوند آمرزنده مهربان است.

نکته‌ها:

شخصی از یک قبیله‌ی معروف،مرتکب سرقتی شد.چون موضوع به اطلاع پیامبر صلی الله علیه و آله رسید،آن سارق،گناه را به گردن شخص دیگری انداخت که در خانه‌ی او زندگی می‌کرد.

متّهم،با شمشیر به او حمله کرد و خواستار اثبات این ادّعا شد.او را آرام کردند ولی یکی از سخنوران قبیله را همراه جمعی برای تبرئه‌ی خود خدمت پیامبر فرستاد.پیامبر،طبق ظاهر و بر اساس گواهی آنان،سارق واقعی را تبرئه کرد و خبر دهنده‌ی سرقت را(به نام قتاده) سرزنش نمود،ولی قتاده که می‌دانست گواهی آنان دروغ است به شدّت ناراحت بود.این آیه نازل شد و مظلومیّت قتاده و صحنه‌سازی وگواهی دروغ آنان را روشن ساخت.

نقل دیگر در شأن نزول آن است که در یکی از جنگ‌ها،یکی از مسلمانان زرهی سرقت کرد.چون در آستانه‌ی رسوایی قرار گرفت،زره را به خانه‌ی یک یهودی انداخت و افرادی را مأمور کرد که بگویند:یهودی سارق است،نه فلانی.پیامبر،طبق ظاهر،حکم به تبرئه آن مسلمان کرد.امّا نزول این آیه،آن یهودی را تبرئه کرد.

«خصیم»به کسی گفته می‌شود که از ادّعایی طرفداری می‌کند و خائن به کسی گفته

می‌شود که در محضر قاضی ادعای امری باطل می‌کند. ⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:من طبق ظاهر حکم می‌کنم،امّا چنانچه حقّ با شما نیست به اتکای قضاوت من چیزی از کسی نگیرید که قطعه‌ای از دوزخ است.

امام صادق علیه السلام فرمود:جانشینان بر حقّ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همانند خود آن حضرت باید بر اساس قرآن قضاوت نمایند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-قرآن،پایه‌ی قضاوت و عدالت میان مردم است. «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ»

2-قاضی باید از قانونِ قرآن،آگاهی کامل داشته باشد. «أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ لِتَحْکُمَ»

3-فراگیری قرآن و سنّت شرط قاضی شدن است. «أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ ... لِتَحْکُمَ ... أَرٰاکَ اللّٰهُ»

4-چون نزول قرآن بر اساس حقّ است،قضاوت‌ها هم باید بر مبنای حقّ باشد، نه وابستگی‌های حزبی،گروهی،منطقه‌ای و نژادی. «بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ»

5-رفتار به عدالت،حتّی نسبت به غیر مسلمانان هم ضروری است.(با توجّه به شأن نزول دوّم) لِتَحْکُمَ ... بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ

6-قضاوت،از شئون انبیاست.تنها ابلاغ احکام کافی نیست،اجرای احکام نیز وظیفه است. «لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ»

7-کفر اشخاص،دلیل تهمت به آنان نمی‌شود.(با توجّه به شأن نزول)

8-پیامبر،علاوه بر قانون و کتاب،از امدادهای الهی برخوردار است. «أَرٰاکَ اللّٰهُ»

9-خداوند علاوه بر قرآن برنامه‌های دیگری به پیامبرش نشان داد. «أَرٰاکَ اللّٰهُ» و نفرمود:«لتحکم بین الناس به»

10-خداوند،پیامبرش راحفظ می‌کند و توطئه‌ها و صحنه‌سازی‌ها را فاش می‌سازد. «أَرٰاکَ اللّٰهُ»

11-قانون محترم است،ولی برای جلوگیری از سوء استفاده‌ها باید چاره‌ای جست.در اینجا،امداد الهی چاره‌ی کار شد. «بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ»

12-دفاع و حمایت از خائن ممنوع است. «وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً»

13-خائنان نباید امیدی به حمایت رهبران دینی داشته باشند. «وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً»

14-قضاوت،مقامی است که متصدی آن،اگر معصوم هم باشد باز استغفار می‌طلبد. «وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ»

15-از افتخارات اسلام این است که حتّی اگر به یک یهودی ظلم شود،شخص اوّل اسلام برای مسلمانانی که سوء قصدی داشته‌اند باید استغفار کند.

«وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ»

16-اگر قرآن،ساخته و پرداخته‌ی خود پیامبر بود،هرگز آیاتش فرمان استغفار به رسول خدا نمی‌داد. «وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ»

17-قاضی باید همواره برای دوری از هوای نفس استغفار کند. «اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ»

18-استغفار،مایه بهره‌گیری از مغفرت ورحمت پروردگار است. «غَفُوراً رَحِیماً»

19-خداوند علاوه بر بخشیدن گناه مهربان است. «غَفُوراً رَحِیماً»

وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ خَوّٰاناً أَثِیماً«107»

و از کسانی که به خود خیانت می‌ورزند،دفاع مکن که خداوند خیانت‌پیشگان گنهکار را دوست ندارد.

نکته‌ها:

ظلم وخیانت به مردم،خیانت به خود است.زیرا آثار سوء زیر را بدنبال دارد:

الف:سبب از دست دادن روحیّه‌ی صفا و عدالتخواهی است.

ب:عامل محروم کردن مظلومانی است که فردا به پا خواهند خواست.

ج:موجب آماده کردن قهر و دوزخ الهی برای خود است.

د:جامعه را آلوده می‌کند و این آلودگی دامن خود خائن را هم می‌گیرد.

پیام‌ها:

1-دفاع از خائن،حرام و رضایت به خیانت،به معنای شرکت در جرم است.

لاٰ تُجٰادِلْ ...

2-حاکم اسلامی باید پشتیبان مظلومان باشد،نه حامی ظالم. وَ لاٰ تُجٰادِلْ ...

3-عناوین،قدرت‌ها،تهدیدها،جوّ و افکار عمومی،هیچ یک مجوّز همکاری با خائن نیست. وَ لاٰ تُجٰادِلْ ....

4-رهبر جامعه و قاضیان باید خائنان را بشناسند و نقشه‌هایشان را بدانند،تا بتوانند موضعگیری مناسب داشته باشند. «وَ لاٰ تُجٰادِلْ»

5-هم از گذشته باید استغفار کرد،(آیه قبل)و هم نسبت به آینده هشیار بود.

لاٰ تُجٰادِلْ ...

6-در فرهنگ قرآن،افراد جامعه به منزله‌ی اعضای یک پیکرند و خیانت به جامعه به منزله‌ی خیانت به خود است. «یَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ»

7-حساب خیانت‌های جزئی و ناآگاهانه،از خیانت توطئه‌گران فسادانگیز، جداست. «یَخْتٰانُونَ ،خوان،اثیم»

8-آنکه با خیانت،محبّت خود را از مردم می‌بُرد،محبّت خدا هم از او قطع خواهد شد. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ»

9-در انسان غریزه‌ی محبوب شدن است که باید از این غریزه برای تربیت استفاده کرد. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ»

10-حُبّ و بغضِ خداوند،ملاک انتخاب و حرکت رسول خدا و مؤمنان است.

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ ...

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّٰهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یُبَیِّتُونَ مٰا لاٰ یَرْضیٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطاً«108»

(آنان خیانت خود را)از مردم پنهان می‌کنند،ولی نمی‌توانند از خداوند پنهان دارند،در حالی که او آنگاه که شبانه،سخنان غیر خداپسندانه می‌گویند(و توطئه‌های پنهانی می‌کنند)با آنان است وخداوند همواره به آنچه انجام می‌دهند،احاطه دارد.

پیام‌ها:

1-بهره‌گیری از جلسات مخفی شبانه برای توطئه،از شیوه‌های کار منافقان خائن است. «یَسْتَخْفُونَ، یُبَیِّتُونَ»

2-مهم‌ترین عامل تقوا،ایمان به حضور و آگاهی خداوند و احاطه‌ی او به همه‌ی گفته‌ها و کارهاست. «هُوَ مَعَهُمْ ،مُحِیطاً»

3-خداوند از نزدیک،ناظر بر اعمال ماست. «هُوَ مَعَهُمْ»

4-گفتار نیز،جزء اعمال است.با این که آیه درباره‌ی گفتارهای ناپسند سخن می‌گوید،ولی تعبیر «بِمٰا یَعْمَلُونَ» می‌کند.

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ جٰادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَمْ مَنْ یَکُونُ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً«109»

هان شما همانها هستید که در زندگی دنیا از ایشان(خائنان)جانبداری کردید،پس چه کسی در روز قیامت در برابر خداوند از آنان جانبداری خواهد کرد؟یا چه کسی(در آن روز،)وکیل و مدافع آنان خواهد شد؟

نکته‌ها:

در سه آیه 107 تا 109،به سه گروه سه هشدار داده شده است:

به قاضی می‌گوید:مواظب باش از مرز حقّ تجاوز نکنی. «بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ»

به خائن می‌گوید:خدا ناظر کار توست. «هُوَ مَعَهُمْ»

به مدافع خائن می‌گوید:تلاش شما به درد قیامت نمی‌خورد. «فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ»

پیام‌ها:

1-خائنان،به حامیان امروز خود دلخوش نباشند که فردایی هست.همه‌ی حمایت‌ها از خائنان،موقّت و زودگذر است. «فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ»

2-حکم دادگاه در دنیا نافذ است،ولی مجرم،حساب کار خود را برای قیامت بکند که آن روز تنهاست. «فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ»

3-وکیل مدافع خائن نشویم و فریب حقّ الوکاله‌ی او را نخوریم. «فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ»

4-مظلومانی که در دنیا نتوانند حقّشان را بگیرند،دلگرم باشند که در قیامت، پشتیبان دارند و به حساب ظالم رسیدگی می‌شود. فَمَنْ یُجٰادِلُ اللّٰهَ عَنْهُمْ ...

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً«110»

و هر کس بدی کند یا بر خویشتن ستم نماید سپس از خداوند آمرزش طلبد،خداوند را آمرزنده و مهربان خواهد یافت.

نکته‌ها:

در کنار آیه قبل که تهدید خائن بود،این آیه راه توبه به روی او می‌گشاید.

«سوء»در لغت،به معنای زیان رسانی به دیگران هم آمده است.پس آیه هم ظلم به مردم و هم ستم به خویش را مطرح می‌کند.چنانکه برخی مراد از«سوء»را گناه صغیره و مراد از «ظلم به نفس»را گناهان کبیره دانسته‌اند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-انسان حقّ ندارد حتّی به خودش ظلم کند و گناه در حقیقت ظلم به خویشتن است. «یَظْلِمْ نَفْسَهُ»

2-راه بازگشت برای خطاکاران باز است. «یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ»

3-میان استغفار بنده و مغفرت الهی،فاصله‌ای نیست. «یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً»

4-توبه‌ی واقعی چنان شیرین است که انسان،رحمت الهی را در درون خود احساس می‌کند. «یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً»

5-خداوند نه تنها بدی‌ها را می‌بخشد،بلکه مهربان هم هست. «غَفُوراً رَحِیماً»

وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً«111»

و هر کس گناهی مرتکب شود،پس در حقیقت به زیان خود مرتکب شده و خداوند دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

گناه که تجاوز از مرز قانون الهی است،صفای دل و تقوای روح و عدالت را از بین می‌برد واین بزرگ‌ترین خسارت است.علاوه بر آنکه در نظام هستی و سنّت‌های الهی،نتیجه ظلم به مردم،دیر یا زود به خود ظالم می‌رسد. «فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ»

پیام‌ها:

1-هر گناهی در روح و جان انسان،اثر مستقیم دارد. «یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ»

2-انسان در انجام گناه مجبور نیست و گناه را با اختیار واراده خود انجام می‌دهد.

«یکسب»

3-در بازگرداندن آثار بد گناه به گناهکار هیچ خطائی رخ نمی‌دهد و کاری

حکیمانه است. «عَلِیماً حَکِیماً»

4-کار حکیمانه مشروط به آگاهی و علم است. «عَلِیماً حَکِیماً»

وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً«112»

و هر کس که خطا یا گناهی مرتکب شود،سپس آن را به بی‌گناهی نسبت دهد،به یقین بار تهمت و گناه آشکاری را بر دوش گرفته است.

نکته‌ها:

«خطا»به معنای لغزش است،عمدی یا غیر عمدی،ولی«اثم»گناه عمدی است.

تهمت،از گناهان بسیار بزرگی است که موجب ذوب شدن ایمان و محو عدالت و اعتماد در جامعه و سبب عذاب اخروی است.امام صادق علیه السلام فرمود:تهمت به بی‌گناه،از کوههای عظیم سنگین‌تر است. ⁽¹⁾

«بهتان»به دروغی گفته می‌شود که انسان از شنیدن آن بهت‌زده می‌شود.

امام صادق علیه السلام فرمود:غیبت آن است که درباره‌ی برادر دینی خود چیزی را که خدا بر او پوشانده ابراز کنی،ولی اگر درباره‌ی او چیزی بگویی که در او نیست،بُهتان است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-تهمت،پرتاب تیر به آبروی مردم است. «یَرْمِ بِهِ»

2-تهمت به بی گناه از هر نژاد و مکتب و در هر سنّ و شرایطی که باشد،حرام است. «یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً»

3-تهمت‌زننده،بارسنگینی از گناه را به دوش می‌کشد. «فَقَدِ احْتَمَلَ» (تنوین در دو کلمه «بُهْتٰاناً» و «إِثْماً» نشانه‌ی عظمت گناه است.)

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَضُرُّونَکَ مِنْ شَیْءٍ وَ أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ وَ کٰانَ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ عَظِیماً«113»

و اگر فضل و رحمت خداوند بر تو نبود،گروهی از آنان تصمیم داشتند که تو را از مسیر حقّ گمراه کنند،امّا جز خودشان را گمراه نمی‌کنند و به تو هیچ زیانی نمی‌زنند.و خداوند کتاب و حکمت را بر تو نازل کرد،و آنچه را نمی‌دانستی به تو آموخت.و فضل خداوند بر تو،بسی بزرگ بوده است.

نکته‌ها:

ممکن است این آیه،همانند آیه 105،مربوط به ماجرای تهمت سرقت به یک بی‌گناه و شهادت دادن جمعی به دروغ،بر سرقت باشد،که پیامبر طبق گواهی آنان،داوری کرد.و ممکن است مربوط به گروهی باشد که به دیدار پیامبر آمدند و گفتند:با دو شرط حاضریم با تو بیعت کنیم،یکی آنکه بت‌ها را با دست خود نشکنیم و دیگر آنکه تا یک سال دیگر،بت «عُزّی»را پرستش کنیم.آیه نازل شد و این خواسته را رد کرد.

پیام‌ها:

1-دشمنان،حتّی برای پیامبر و لغزاندن او طرح و برنامه دارند،پس رهبران جامعه باید به هوش باشند. «یُضِلُّوکَ»

2-تصمیم به منحرف ساختن دیگران،در حقیقت تصمیم به منحرف کردن خود است. «وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ»

3-خداوند،آنگونه که قرآن را بیمه کرده «إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ» ⁽¹⁾،پیامبرش را نیز بیمه می‌کند. «وَ مٰا یَضُرُّونَکَ مِنْ شَیْءٍ»

4-تعلیم حکمت و فرستادن کتاب،نمونه‌ی روشن فضل و لطف الهی و رمز عصمت پیامبر صلی الله علیه و آله است. «أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَکَ»

5-خداوند به پیامبرش،علم غیب و اسرار را می‌آموزد. «عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ»

6-از نشانه‌های حقّانیت پیامبر،این است که می‌گوید:تو بدون تعلیم الهی امکان آگاهی از اموری را نداشتی.آری،اگر قرآن ساخته پیامبر بود،هرگز به خودش نسبت جهل نمی‌داد. «عَلَّمَکَ مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ»

7-خداوند معلّم پیامبر است،پس هیچ خطا واشتباهی در تعلیم،رخ نمی‌دهد.

«عَلَّمَکَ»

8-مدار علم بشر حتّی پیامبر خدا،محدود است. «مٰا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ»

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً«114»

در بسیاری از(جلسات و)سخنان درگوشی آنان،خیری نیست،مگر(سخن)کسی که به صدقه یا کار نیک یا اصلاح و آشتی میان مردم فرمان دهد و هر کس برای کسب رضای خدا چنین کند پس به زودی او را پاداشی بزرگ خواهیم داد.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از معروف در آیه،قرض‌الحسنة دادن است. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:ایجاد خوش‌بینی و اصلاح ذات‌البین حتّی با دروغ گفتن،عملی پسندیده است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-نجوا،جز در موارد استثنایی،ناپسند است،چون سبب سوء ظنّ میان مؤمنان می‌شود. «لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ»

2-در اظهار نظر،باید منصفانه رفتار کرد.همه‌ی نجواها را زیر سؤال نبریم. «فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ»

3-گاهی آشتی دادن میان مردم،ایجاب می‌کند که با هر یک از طرفین،مخفیانه گفتگو کنیم. «إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ»

4-گاهی امر به معروف یا صدقه‌ی آشکار،سبب شرمندگی و لجاجت طرف می‌شود،باید با نجوا و پنهانی عمل کرد. «أَوْ مَعْرُوفٍ»

5-اهمیّت آبروی مردم،تا حدّی است که نجوای ناپسند،به خاطر حفظ آن پسندیده می‌شود وصدقه وامر به معروف مخفیانه،زشتی نجوا را تحت الشعاع قرار می‌دهد. إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ ...

6-ارزش کارها به اخلاص است. «ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ» 7-انجام هر کار خیر پنهانی و محرمانه،نشان اخلاص نیست،شاید خود تظاهر باشد. «وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ»

8-خدمت به جامعه،دعوت به نیکوکاری و همزیستی مسالمت‌آمیز سبب دریافت اجر عظیم است. «نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً»

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً«115»

و هرکس پس از آنکه هدایت برایش آشکار شد با پیامبر مخالفت کند و راهی جز راه مؤمنان را پیروی کند،او را بدان سوی که روی کرده بگردانیم و او را به دوزخ افکنیم که سرانجام بدی است.

نکته‌ها:

این آیه درباره‌ی کسانی است که پس از پذیرش اسلام و رسالت پیامبر،به مخالفتِ آگاهانه با دستورات ایشان می‌پردازند و راهِ خود را از راه جماعت مسلمانان جدا می‌کنند.

«مُشاقّه رسول»یعنی خودت را یک شِقّ و رسول اکرم صلی الله علیه و آله را شِقّ دیگر قرار دهی.به کارشکنی بپردازی و دست به مخالفت آگاهانه همراه با عداوت بزنی.

شقاق و مخالفت با پیامبر خدا انواع مختلفی دارد،مانند:انکار کل دین،ایمان به بعضی و کفر به بعضی دیگر،تحریف،توجیه و حیله‌های شرعی.

پیام‌ها:

1-علم و شناخت مسئولیّت‌آور است و کیفر مخالفان پیامبر زمانی است که حقّانیت پیامبر اکرم را فهمیده باشند. وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ ...

نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

2-سیره‌ی عملی مسلمانان به شرطی حجّت است که با سنّت و راه رسول‌اللّٰه مخالفتی نداشته باشد. مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... .یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ ... نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

3-پیامبر اسلام و مؤمنان در یک جبهه قرار دارند و مخالفت با جامعه اسلامی، مخالفت با پیامبر است. یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ

4-تسلیم بودن در برابر رسول خداوند واجب و مخالفت با او حرام است. «وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ»

5-تفرقه‌افکنی در صفوف مسلمانان سبب دوزخ است. یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ ...

نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

6-خداوند،کسی را بدون اتمام حجّت به دوزخ نمی‌برد. «بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ»

7-حساب افراد قاصر و مستضعف که صدای حقّ را نمی‌شنوند،یا قدرت تشخیص ندارند،از حساب افراد آگاه ولجوج،جداست. «بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ»

8-مقدّمات سقوط انسان،به دست خود اوست. مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

9-هر راهی جز راه مؤمنان واقعی،به دوزخ منتهی می‌شود. یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ

اَلْمُؤْمِنِینَ ... نُصْلِهِ جَهَنَّمَ

10-نتیجه‌ی مخالفت با رسول خدا و امّت اسلامی،تحت ولایت غیر خدا در آمدن و سقوط در جهنّم است. «نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی»

11-خداوند،نعمت‌های خود را از منحرفان قطع نمی‌کند و هر کس را در مسیری که خودش انتخاب کرده است،یاری می‌دهد. «نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی»

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً«116»

همانا خداوند از اینکه به او شرک ورزیده شود(بدون توبه)درنمی‌گذرد ولی پائین‌تر و کمتر از آن را برای هر کس که بخواهد(و شایسته بداند)می‌بخشد.و هرکس به خداوند شرک ورزد حتماً گمراه شده است،گمراهی دور و دراز.

نکته‌ها:

این آیه با اندک تفاوتی در آیه‌ی 48 همین سوره گذشت.آری،در هدایت و تربیت تکرار لازم است.

تا ریشه‌ی شرک که یک مرض روحی عمیق است قطع نشود،اخلاق و اعمال صالح سودی ندارد.توبه،درمان شرک است و مشرک باید از مدار شرک بیرون آید تا عفو و رحمت الهی شامل او شود.

این آیه،امیدبخش‌ترین آیات قرآن است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-مخالفت با رسول خدا و شکستن وحدت مسلمانان(که در آیه قبل آمده بود) نوعی شرک است. وَ مَنْ یُشٰاقِقِ ... یُشْرَکَ بِهِ

2-شرک،بزرگ‌ترین گناه نابخشودنی است. «لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ»

3-انسان باید در حالتی بین بیم و امید نسبت به مغفرت الهی باشد. «لِمَنْ یَشٰاءُ»

4-شرک،مایه گمراهی و دوری از هرگونه کمال است. «ضَلاٰلاً بَعِیداً»

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً وَ إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً«117»

(مشرکان)به جای خدا،جز معبودانی مؤنث(که نام زن بر آنها نهاده‌اند مانند لات و مناة وعُزّیٰ)نمی‌خوانند وجز شیطان سرکش وطغیانگر را نمی‌خوانند.

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل،مشرکان را در ضلالت و گمراهی دانست،این آیه،علّت آن را پرستش بت‌ها و پیروی از شیطان می‌داند.

مراد از معبودانِ مؤنث در آیه «إِنٰاثاً» ،یا بت‌هایی است‌که مشرکان نام‌های مؤنث چون لات و مناة و عُزّی بر آنها می‌گذاشتند و یا فرشتگان که به عقیده‌ی مشرکان دختران خدا بودند.شاید هم مراد از«اناث»در آیه،موجود تأثیرپذیر و ضعیف است و لذا صلاحیّت پرستش را ندارد.

پیام‌ها:

1-معبودهای غیر الهی،یا ضعیفند یا طیغانگر. إِلاّٰ إِنٰاثاً ... إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً

2-فرار از معبود حقّ،راهی جز پناه به معبودهای باطل و شیطان ندارد. إِلاّٰ إِنٰاثاً ...

إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً

3-همه‌ی راههای انحرافی،به یک راه-پیروی از شیطان-منتهی می‌شود. «إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً»

4-پرستش هر معبودی جز خداوند در حقیقت شیطان‌پرستی است. یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ... شَیْطٰاناً مَرِیداً

لَعَنَهُ اللّٰهُ وَ قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً«118»

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً«119»

خداوند لعنتش کند وقتی که گفت:من حتماً از بندگان تو سهمی معیّن خواهم گرفت(و گروهی را منحرف خواهم کرد).و حتماً آنان را گمراه می‌کنم و قطعاً به آرزوها سرگرمشان می‌سازم و دستورشان می‌دهم که گوش چهارپایان را بشکافند(تا علامت باشد که این حیوان سهم بت‌هاست)و به آنان فرمان می‌دهم که آفرینش خدا را دگرگون سازند.و هر کس به جای خدا،شیطان را دوست و سرپرست خود بگیرد،بی‌گمان زیان کرده است،زیانی آشکار.

نکته‌ها:

جمله «لَأُمَنِّیَنَّهُمْ» به معنای القای آرزوهای پوچ و بیجا است.

شکافتن گوش حیوان،از برنامه‌های خرافی جاهلیّت بود که پس از آن،سوار شدن و ذبح و هر استفاده‌ای را از آن حیوان حرام می‌پنداشتند.

تأکیدهای بسیار شیطان بر گمراه ساختن مردم،که در این دو آیه آمده،هشداری بر صاحبان ایمان است.

عبارت «مِنْ عِبٰادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً» را دو گونه می‌توان معنا کرد:

الف:بعضی از بندگان را گمراه می‌کند.

ب:از هر بنده‌ای لحظاتی را شیطانی می‌کند.

در روایتی می‌خوانیم:جمله «فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ» تغییر دین خدا را نیز شامل می‌شود. ⁽¹⁾

اسلام،اجازه‌ی بی‌مصرف ماندن یک حیوان را نمی‌دهد تا چه رسد به بی‌مصرف ماندن انسان‌ها. «فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ»

پیام‌ها:

1-شرک‌ورزیدن در دام شیطان قرار گرفتن است. إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً ...

لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ

2-شیطان،دشمن دیرین انسان است،به هوش باشیم در دام او نیفتیم. «لَأَتَّخِذَنَّ»

3-شیطان برای گمراهی انسان،آخرین تلاش خود را می‌کند.(تمام آیه‌ی 119)

4-شیطان،همه را نمی‌تواند گمراه کند. «لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِکَ»

5-شیطان،خالقیّت خدا را قبول دارد. «عِبٰادِکَ»

6-خطر وسوسه‌ها،جدّی و دائمی است،دشمن خود را بشناسیم.(حرف لام که بر سر تمام افعال آمده است نشانه جدّی بودن خطر است). لَأَتَّخِذَنَّ ...

7-شیطان،هر کس را به نحوی گمراه می‌کند.بدعت در دین،تغییر در آفرینش.

«لَأُمَنِّیَنَّهُمْ

،فَلَیُبَتِّکُنَّ،

فَلَیُغَیِّرُنَّ»

8-آرزوهای طولانی از القائات شیطان است. «لَأُمَنِّیَنَّهُمْ»

9-شیطان،ابتدا در فکر و روح انسان اثر می‌گذارد،سپس او را تسلیم خود می‌گرداند.(جمله‌ی گمراه کردن و آرزوی طولانی ابتدا مطرح شده،سپس فرمان دادن) «لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ»

10-انسان فطرتاً در مسیر حقّ است.کلمه«اضلال»در جایی بکار می‌رود که قبلاً مسیر حقّ باشد. «لَأُضِلَّنَّهُمْ»

11-شیطان مردم را به حرام کردن حلال‌های الهی دعوت می‌کند. «فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ» 12-آرزوها زمینه اطاعت‌پذیری از شیطان است. «لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ»

13-خرافات،از القائات شیطانی است. «فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ»

14-تغییر مخلوقات(نظیر زن را به مرد و مرد را به زن تبدیل کردن)کاری حرام و

شیطانی است. «فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ» امام صادق فرمود:یعنی دستورات و دین خدا را تغییر می‌دهند.

15-اطاعت از شیطان در حقیقت پذیرش ولایت اوست. «یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا»

16-تنها خداوند شایسته ولایت بر انسان است. «وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً»

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً«120»

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یَجِدُونَ عَنْهٰا مَحِیصاً«121»

(شیطان)به آنان وعده می‌دهد و ایشان را در آرزو می‌افکند و شیطان جز فریب،وعده‌ای به آنان نمی‌دهد.آنانند که جایگاهشان دوزخ است و از آن راه گریزی نیابند.

نکته‌ها:

«محیص»از«حیص»به معنای عدول و صرف نظر کردن است.

وقتی آیه‌ی 135 آل‌عمران در مورد بخشایش گناهان از سوی خداوند نازل شد ابلیس با فریادی یارانش را جمع کرد و گفت:با توبه‌ی انسان،همه‌ی زحمات ما ناکام می‌شود.هر یک سخنی گفتند.یکی از شیاطین گفت:هر گاه کسی تصمیم به توبه گرفت،او را گرفتار آرزوها و وعده‌ها می‌کنم تا توبه را به تأخیر اندازد.ابلیس راضی شد. ⁽¹⁾

هم خدا و هم شیطان وعده داده‌اند،ولی وعده‌ی الهی راست «وَ لَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ» ⁽²⁾و وعده‌های شیطان جز دروغ و فریب چیز دیگری نیست. «وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً»

نشانه‌ی وعده‌های شیطان،دعوت به تنگ نظری و فساد است.در آیه‌ی دیگر می‌خوانیم:

«الشَّیْطٰانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشٰاءِ» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1-دلبستگی به آرزوها،افتادن در دام فریب شیطان است. «یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ»

2-آنان که به دیگران-حتّی به کودکان-وعده‌ی دروغ می‌دهند،کاری شیطانی می‌کنند. وَ مٰا یَعِدُهُمُ ...

3-دوزخ،برای گروهی جایگاه ابدی و خلود است. مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ ...

4-تهدید به کیفر،یکی از شیوه‌های جلوگیری از فساد است. «مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ»

5-از همه‌ی ناگواری‌های دنیا می‌توان گریخت،ولی از عذاب آخرت هرگز! «لاٰ یَجِدُونَ عَنْهٰا مَحِیصاً»

6-در آخرت،برگشت امکان ندارد،پس تا از دنیا نرفته‌ایم از بدی‌ها برگردیم.

لاٰ یَجِدُونَ ...

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً«122»

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند،به زودی آنان را در باغهایی که از زیر(درختان)آنها جوی‌ها روان است وارد می‌کنیم.همیشه در آن جاودانند.وعده‌ی الهی حقّ است.و چه کسی در سخن از خداوند، راستگوتر است؟

پیام‌ها:

1-ایمان از عمل جدا نیست. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا»

2-اگر همه‌ی اعمال صالح بود،کارساز خواهد گشت.کلمه «الصّٰالِحٰاتِ» با الف و لام نشانه همه کارهای نیک است.

3-تشویق در کنار تهدید،از شیوه‌های تربیتی قرآن است.(آیه‌ی قبل تهدید بود،

اینجا تشویق است). مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ ... سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ

4-لذّت‌های دنیا،نگرانی از دست دادن دارد،امّا نعمت‌های بهشت،جاودانه است. «خٰالِدِینَ فِیهٰا»

5-با مقایسه‌ی وعده‌های دروغ شیطان و وعده‌های راست خدا،به وعده‌ی الهی دل ببندیم. «وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا»

لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ وَ لاٰ یَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً«123»

(پاداش و عقاب و برتری)به آرزوهای شما و آرزوهای اهل کتاب نیست! هر که بدی کند بدان کیفر داده می‌شود و جز خدا،برای خویش سرپرست و یاوری نیابد.

نکته‌ها:

مسلمانان به خاتمیّت پیامبر اسلام واینکه بهترین امّتند افتخار می‌کردند. ⁽¹⁾و اهل‌کتاب نیز به سابقه‌ی خود می‌بالیدند و می‌گفتند:جز ایّام معدودی در آتش نخواهیم بود. ⁽²⁾این آیه در تصحیح پندار هر دو گروه،ملاک را«عمل»قرار داد.

در دو آیه‌ی قبل،امانیّ و آرزوها را از شیطان دانست،در این آیه آرزوهای باطل را ردّ می‌کند.

تعبیر «یُجْزَ بِهِ» شامل جزای دنیوی،یا اخروی یا هر دو می‌باشد.روایات،جزای خلافکاری مؤمن را گرفتاری‌ها و سختی‌های دنیا و برزخ معرّفی کرده است. ⁽³⁾

برخی مسلمانان انتظار داشتند که پیامبر صلی الله علیه و آله در مشاجره آنها با اهل‌کتاب،از مسلمانان جانبداری کند،در حالی که اصل بر عدالت است،نه حمایت. ⁽⁴⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در پاسخ کسی که از جمله‌ی«من یعمل سوء یجز به»به وحشت افتاده بود،

فرمود:امراض جسمی و گرفتاری‌ها،نوعی کیفر اعمال انسان است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-از خیال‌ها و آرزوهای بی‌اساس بپرهیزید،که کارآیی ندارد. «لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ»

2-در هر گروه و قشری افراد پر توقّع و امتیازطلب پیدا می‌شود. «لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ، أَهْلِ الْکِتٰابِ»

3-در گفتار و داوری منصفانه عمل کنید و اگر انتقاد می‌کنید از ضعف همه بگویید. «لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ»

4-در انتقاد یا رفع عیب،از خودتان شروع کنید.جمله «لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ» قبل از جمله «أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ» است.

5-قاطعیّت بجا و ایستادگی در مقابل امیتازطلبی‌های پوچ،از بهترین شیوه‌های تربیت است. «لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ»

6-اسلام بر واقعیّات استوار است،نه بر خیالات یا تمایلات افراد. لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ ...

7-خداوند عادل است و پاداش و کیفرش بر اساس عمل است. «مَنْ یَعْمَلْ»

8-در مکتب وحی،همه در برابر قانون برابرند. «مَنْ یَعْمَلْ» (سوء استفاده و امتیاز طلبی از نام و آرم ممنوع است)

9-اصل،عمل است نه شعار،ضابطه است نه رابطه! «مَنْ یَعْمَلْ»

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ نَقِیراً«124»

و هر فردی که کارهای شایسته انجام دهد،چه مرد باشد و چه زن،در حالی که مؤمن باشد،پس آنان به بهشت وارد می‌شوند و کمترین ستمی به آنان نمی‌شود.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«نقیر»از نوک‌زدن گرفته شده و به گودی هسته‌ی خرما که گویا نوک خورده است، گفته می‌شود.

در آیه‌ی قبل «مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً» بود،اینجا «یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ» ،یعنی کیفر و پاداش،هر دو بر پایه‌ی«عمل»است.

در این آیه بهشت،و در آیه‌ی 97 سوره‌ی نحل،علاوه بر آن«حیات طیّبه»بیان شده است: «مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ»

پیام‌ها:

1-عامل ورود به بهشت،ایمان و عمل صالح است،نه نژاد و ادّعا و آرزو.آیه‌ی قبل و لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ ... مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ ...

2-همه‌ی نژادها،رنگ‌ها،ملل و طبقات،در بهره‌گیری از لطف خدا یکسانند.

«مَنْ یَعْمَلْ»

3-با انجام برخی کارهای صالح،به بهشت امید داشته باشید.چون کمال بی‌نهایت است و قدرت کسب انسان محدود. «مِنَ الصّٰالِحٰاتِ»

4-زن و مرد،در رسیدن به کمالات معنوی برابرند. «مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ» بر خلاف اعتقادات گروهی از یهود و مسیحیان. ⁽¹⁾

5-ایمان،شرط قبولی اعمال است و خدمات انسان‌های بی ایمان،در همین دنیا جبران می‌شود و ارزش اخروی ندارد. ⁽²⁾مَنْ یَعْمَلْ ... وَ هُوَ مُؤْمِنٌ

6-جزای مؤمنِ نیکوکار بهشت است. «فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ»

7-کارهای نیک،گرچه اندک باشد ارزش دارد. «وَ لاٰ یُظْلَمُونَ نَقِیراً»

وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً«125»

و دین و آیین چه کسی بهتر از آن کس است که خود را تسلیم خدا کرده، در حالی که نیکوکار است و از آیین ابراهیمِ حق‌گرا پیروی کرده است؟و خداوند،ابراهیم را به دوستی خود برگزید.

نکته‌ها:

در دو آیه‌ی قبل،اصل را بر«عمل»دانست،نه انتساب به اسلام یا مسیحیّت.این آیه برای جلوگیری از آن است که تصور نشود همه ادیان وعقاید یکسانند.

مخفی نماند که تسلیم خدا بودن،از رضا به قضای او بالاتر است.چون در مقام رضا، انسانِ راضی خود را کسی می‌داند ولی در تسلیم،انسان برای خود ارزشی در برابر خدا قائل نیست. ⁽¹⁾

«حَنیف»یعنی کسی که از راه انحرافی به حقّ گرویده است،بر عکس«جنیف»که کسی را گویند که از حقّ به باطل گرویده است.

«خَلیل»یا از ریشه‌ی«خُلَّت»به معنای دوستی است،یا از«خَلَّت»به معنای نیاز است، ولی معنای اوّل مناسب‌تر است.

طبق روایات،مقام خلیل اللّهی ابراهیم،به خاطر سجده‌های بسیار،اطعام مساکین،نماز شب،رد نکردن سائل و مهمان نوازی او بوده است. ⁽²⁾

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تابع آیین حضرت ابراهیم علیه السلام است. «أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً» ⁽³⁾

ابراهیم،«خلیل اللّه»است و محمّد،«حبیب اللّه». ⁽⁴⁾

کسانی که وجهه‌ی خود را الهی کنند،برنده‌اند.چون «کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ» ⁽⁵⁾جز وجه

الهی،همه چیز فانی است.

پیام‌ها:

1-برترین آیین،پیروی از دین ابراهیم است. «وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً»

2-تسلیم در برابر خداوند واحسان به مردم از اصول ادیان الهی است. أَسْلَمَ ... وَ هُوَ مُحْسِنٌ

3-مکتب،بر پایه‌ی ایمان و عمل،هر دو استوار است و هر کدام بدون دیگری ناقص است. أَسْلَمَ ... وَ هُوَ مُحْسِنٌ

4-بهترین الگوهای مردم کسانی هستند که خداوند آنان را برای خود برگزیده است. «وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً»

5-هر کس از باطل روی گرداند خود را آماده مقام خلیل اللّهی می‌کند. «حَنِیفاً وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً»

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطاً«126»

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است تنها از آن خداوند است.و خداوند همواره بر هر چیز احاطه دارد.

نکته‌ها:

خداوند بر همه‌ی مخلوقاتش احاطه‌ی کامل دارد.احاطه‌ی قهر و تسخیر،احاطه‌ی علم و تدبیر و احاطه‌ی خلق و تغییر.

پیام‌ها:

1-چون همه چیز از آنِ خداوند است،پس باید تنها در مقابل اراده‌ی حکیمانه‌ی او تسلیم بود.(با توجه به آیه‌ی قبل) مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ ... لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

2-انتخاب ابراهیم به عنوان دوست(آیه قبل)،به خاطر نیاز خداوند نیست.

انسان‌های برگزیده نیز مملوک او هستند. إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ...

3-مالکیّت مطلقه،همراه با علم و احاطه‌ی کامل بر مملوک،مخصوص خداست.

«بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطٌ»

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ فِی یَتٰامَی النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدٰانِ وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً«127»

ودرباره‌ی(ارث)زنان از تو فتویٰ می‌خواهند،بگو:خدا درباره آنها به شما فتوی می‌دهد،وآیه‌های قرآن که بر شما تلاوت می‌شود،درباره زنان یتیم که حقّشان را نمی‌دهید و می‌خواهید به ازدواجشان درآورید و کودکانی که مستضعفند(به شما فتویٰ می‌دهد)که با یتیمان به انصاف رفتار کنید و هر کار نیکی انجام دهید،خدا از آن آگاه است.

پیام‌ها:

1-حقوق زن،مورد بحث و گفتگوی مسلمانان صدر اسلام بوده است.

«یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسٰاءِ»

2-دفاع از حقوق زنان،کودکان و یتیمان در کنار هم،نشانه‌ی ظلم به آنان در طول تاریخ است. «النِّسٰاءِ ،یَتٰامَی، اَلْوِلْدٰانِ»

3-حمایت از حقوق زنان،حکم خدشه‌ناپذیر خداوند است. «قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ»

4-تشریع حکم از جانب خداوند است و بیان بر عهده‌ی پیامبر. «قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ»

5-سنّت‌های جاهلی را باید با فتواهای صریح شکست. «قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ»

6-به خاطر تفکّرات جاهلی،زنان را از ارث محروم نکنید. «لاٰ تُؤْتُونَهُنَّ مٰا کُتِبَ لَهُنَّ»

7-خدا زنان را مالک دانسته وبرایشان بهره‌ای از ارث قرار داده است. «کُتِبَ لَهُنَّ»

8-حفظ حقوق یتیمان وظیفه همگان است. «وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ»

9-باید جامعه اسلامی برای اجرای عدالت در میان یتیمان قیام کند. «تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ»

10-برخورد عادلانه با یتیم،نمونه کار خیر است. «وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ»

11-خدمت و حمایت از محرومان،فراموش نمی‌شود. «فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِهِ عَلِیماً»

12-ایمان به علم الهی،بهترین تشویق برای انجام کار خیر است. «کٰانَ بِهِ عَلِیماً»

13-علم خداوند به رخدادها،قبل از تحقّق آن است. تَفْعَلُوا ... کٰانَ بِهِ عَلِیماً

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً«128»

و اگر زنی از شوهرش بیم ناسازگاری یا اعراض داشته باشد بر آن دو باکی نیست که به گونه‌ای با یکدیگر صلح کنند(گرچه با چشم‌پوشی بعضی از حقوقش باشد)و صلح بهتر است،ولی بخل وتنگ‌نظری،در نفْس‌ها حاضر شده(ومانع صلح)است،واگر نیکی کنید و تقوا ورزید،پس بدانید که همانا خداوند به آنچه می‌کنید آگاه است.

نکته‌ها:

«نُشوز»،از ریشه‌ی«نشز»-زمین بلند-و معنای آن طغیان است.در آیه‌ی 34 سخن از نشوز زن بود «تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ» و اینجا کلام از نشوز وسرکشی مرد است.

«شح»در زن،نپوشیدن لباس خوب و ترک آرایش است.و در مرد،نپرداختن مهریّه و نفقه و نشان ندادن علاقه.

رافع‌بن خدیج دو همسر داشت،یکی پیر و دیگری جوان.همسر مسنّ را به خاطر اختلاف‌هایی طلاق داد و پیش از تمام شدن عدّه،به او گفت:اگر حاضر باشی به این شرط

با تو آشتی می‌کنم که اگر همسر جوانم را مقدّم داشتم صبر کنی،وگرنه پس از تمام شدن مدّت عدّه،از هم جدا می‌شویم.زن،آشتی را پذیرفت.سپس این آیه نازل شد.

امام صادق علیه السلام در ذیل آیه فرمود:این آیه مربوط به کسی است که از همسرش لذّتی نمی‌برد و بنای طلاقش را دارد،زن می‌گوید:مرا طلاق نده،اگر خواستی همسر دیگری بگیر و مرا هم داشته باش. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد.در مسائل خانوادگی قبل از آنکه کار به طلاق بکشد باید چارهای اندیشید. «خٰافَتْ»

2-گذشت از حقّی برای رسیدن به مصلحت بالاتر وحفظ خانواده،مانعی ندارد و بهتر از پافشاری برای گرفتن حقّ است. «فَلاٰ جُنٰاحَ»

3-در مسائل خانواده،مرحله‌ی اوّل اصلاح خود زوجین،بدون دخالت دیگران است.اگر نشد،دیگران دخالت کنند. «أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا»

4-بهره‌ی همسر از همسر،حقّی قابل گذشت است.حکمی نیست که قابل تغییر نباشد. «فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا»

5-حقّ خانواده بیش از حقّ شخصی زن یا مرد است.به خاطر حفظ خانواده، باید از حقّ شخصی گذشت. «وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ»

6-صلح،همیشه با پرداخت مال نیست.گاهی گذشت از حقّ،زمینه‌ساز مصالحه و آشتی است.و بخل مانع آن است. «وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ»

7-رمز تزلزل بسیاری از خانواده‌ها،تنگ نظری و بخل و حرصی است که انسان را احاطه کرده است. «وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ»

8-گذشت مرد از تمایلات جنسی و رعایت عدالت میان دو همسر،از نمونه‌های تقوا و احسان است. «إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا»

9-نظام حقوقی اسلام با نظام اخلاقی آن آمیخته است. یُصْلِحٰا ... .تُحْسِنُوا

10-چه گذشتن از حقّ خود و چه نیکی به همسر،همه در محضر خداوند است.

«فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً»

11-مرد هوسباز بداند که اگر به خاطر کامیابی خود،همسر قبل را در فشار قرار دهد و او به ناچار مسئله‌ای را بپذیرد،خدا به عملکردش آگاه است. «کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً»

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسٰاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلاٰ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهٰا کَالْمُعَلَّقَةِ وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً«129»

و هرگز نمی‌توانید(از نظر علاقه‌ی قلبی)میان همسران به عدالت رفتار کنید،هرچند کوشش فراوان کنید.پس تمایل خود را یکسره متوجّه یک طرف نسازید تا دیگری را بلاتکلیف رها کنید.و اگر راه صلح و آشتی و تقوا پیش‌گیرید،به یقین خداوند همواره آمرزنده و مهربان است.

نکته‌ها:

قانون آسمانی با فطرت تضاد ندارد.انسان به همسر جوان بیشتر از همسر سالخورده علاقه دارد.و لذا فرمان عدالت تنها نسبت به رفتار با آن دو است نه علاقه‌ی قلبی.حالا که عدالت قلبی نمی‌شود عدالت در عمل بایستی باشد. ⁽¹⁾در اسلام،تکلیف فوق توان نیست.

انسان قدرت بر تعدیل محبّت را ندارد ولی حداقل عدالت در برخورد،را باید داشته باشد.

در روایات آمده است:پیامبر صلی الله علیه و آله حتّی در ایام بیماری در آستانه‌ی رحلت،بستر خود را به عدالت به اتاق‌های همسران خود منتقل می‌کرد،و حضرت علی علیه السلام در روزی که متعلّق به همسری بود،حتّی در خانه‌ی همسر دیگر وضو نمی‌گرفت. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-بلاتکلیف گذاشتن زن،حرام است. «فَتَذَرُوهٰا کَالْمُعَلَّقَةِ»

2-با صلح و تقوا،هم ضعف‌های گذشته بخشوده می‌شود،هم غفلت‌های ناآگاهانه‌ی امروز. «وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً»

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ وٰاسِعاً حَکِیماً«130»

و اگر آن دو از یکدیگر جدا شدند،خداوند هر یک را از کرم و وسعت خویش بی‌نیاز می‌کند.و خداوند همواره گشایش دهنده‌ی حکیم است.

پیام‌ها:

1-در اسلام،برای خانواده بن‌بست نیست،اگر عفو،صلح و اجرای حدود و هشدارها کارساز نبود،طلاق وجود دارد. وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا ...

2-با پیدایش گره در زندگی،نباید مأیوس شد.بلکه مسیر را باید عوض کرد.

وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ ...

3-گام اوّل،اصلاح و تقوا است.(آیه‌ی قبل)،گام آخر،جدایی و طلاق است.

«وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا»

4-طلاق و جدایی همه جا بد نیست،گاهی راهگشاست.زیرا چه بسا اختلافات خانوادگی به خودکشی وروابط نامشروع بیانجامد.طلاق امیدِ تشکیل زندگی مجدّد را نوید می‌دهد. «یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ»

5-خداوند،ضامن گره گشایی است. «یُغْنِ اللّٰهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ»

6-راه توسعه‌ی زندگی برای هرکس به گونه‌ای است.گاهی با ازدواج «إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ» ⁽¹⁾گاهی با طلاق «وَ إِنْ یَتَفَرَّقٰا یُغْنِ اللّٰهُ» تا وظیفه چه باشد.نه از

ازدواج باید ترسید،چون خدا وعده‌ی بی‌نیازی داده است؛و نه از طلاق، چون خداوند آن جا هم وعده‌ی وسعت رزق داده است. «یُغْنِ اللّٰهُ»

7-رزق و روزی دست خداست. «وٰاسِعاً حَکِیماً»

8-تشریعِ طلاق،تفضّلی الهی و حکیمانه است. «وٰاسِعاً حَکِیماً»

9-بهره‌گیری از وسعت و قدرت،اگر همراه با حکمت باشد ارزش است وگرنه خطر است. «وٰاسِعاً حَکِیماً»

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیّٰاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا حَمِیداً«131»

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آن خداست و همانا کسانی را که پیش از شما کتاب آسمانی داده شدند و نیز شما را به تقوای الهی سفارش کردیم و اگر کافر شوید،(چه باک که)آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آن خداست و خداوند همواره بی‌نیاز و ستوده(شایسته ستایش)است.

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً«132»

و برای خداست آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است و خداوند بس کارساز است.

نکته‌ها:

در آیه قبل خداوند وعده داد که در صورت جدائی زن و شوهر هر دو را از رحمت گسترده خود بی‌نیاز می‌کند.

تکرار جمله‌ی «وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ» در این آیات،برای دفع این توهم است که کسی نپندارد خداوند نمی‌تواند همسران طلاق داده شده را کفایت کند،یا اینکه سفارش به تقوا به سود خداست،یا اینکه خدا مجبور است شما را نگهدارد.چون آنچه در آسمان‌ها و زمین

است از آن اوست و اگر بخواهد شما را می‌برد و دیگران را جایگزین شما می‌سازد.

علی علیه السلام درباره‌ی رابطه انسان با خدا می‌فرماید:«غنیاً عن طاعتهم لانّه لا تضرّه معصیة مَن عصاء و لاتنفعه طاعة من اطاعه» ⁽¹⁾نه گناه کسانی که گناه می‌کنند به او ضرر می‌رساند نه عبادت عبادت کنندگان برای او سودی دارد.

پیام‌ها:

1-قدرت و مالکیّت الهی،ضامن اجرای وعده‌های اوست. «وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ» 2-سفارش به پرهیزگاری سفارش همه انبیاست و تکرار این توصیه در همه ادیان،از اصول مهم تربیتی است. وَصَّیْنَا ... مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیّٰاکُمْ

3-مشترک بودن دستورات الهی در همه ادیان،عمل به آنها را آسان می‌نماید.

وَصَّیْنَا ... مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیّٰاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ

4-از او که مالک آسمان‌ها و زمین است باید پروا داشت،نه دیگری. وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ... اِتَّقُوا اللّٰهَ

5-بی‌تقوایی زمینه ساز کفر است. «أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ إِنْ تَکْفُرُوا»

6-خداوند غنی است و با داشتن مالکیّت آسمان‌ها و زمین،نیازی به عبادت و ایمان ما ندارد. «إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ»

7-کفر،مردم را از تحت قدرت خدا خارج نمی‌کند. «إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ»

8-چون خدا بی نیاز مطلق است پس باید ستایش شود. «غَنِیًّا حَمِیداً»

9-غنای او دائمی است. «کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا»

10-خداوند به ایمان وتقوای مردم نیازی ندارد. أَنِ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ إِنْ تَکْفُرُوا ... کٰانَ اللّٰهُ غَنِیًّا

11-به کسی توکّل کنید که مالک آسمان وزمین است. «کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً»

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ أَیُّهَا النّٰاسُ وَ یَأْتِ بِآخَرِینَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ ذٰلِکَ قَدِیراً«133»

(ای مردم!)اگر خدا بخواهد شما را از میان می‌برد و دیگران را می‌آورد و خداوند بر این کار تواناست.

نکته‌ها:

چون این آیه نازل شد،رسول خدا صلی الله علیه و آله دست مبارک خود را بر پشت سلمانِ فارسی زد و فرمود:آن جمعیّت که خدا می‌آورد،از قوم فارس هستند. ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله با این سخن خود، هم اسلام ایرانیان را پیشگویی کرد و هم خدمات آنان را به اسلام.

پیام‌ها:

1-مهلت دادن خداوند به کافران از عجز او نیست بلکه از حکمت اوست. «إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ»

2-امکانات و موقعیّتی که دارید همیشگی نیست،بلکه مربوط به اراده خداست.

به خود مغرور نشوید. «إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِآخَرِینَ»

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً«134»

هر کس پاداش دنیا را بخواهد،پس(بداند که)پاداش دنیا و آخرت نزد خداست و خداوند همواره شنوای بیناست.

نکته‌ها:

انسان که می‌تواند از خداوند،دنیا و آخرت را بخواهد و از نعمت‌های هر دو سرا بهره‌مند شود،اگر تنها به دنیا اکتفا کند و در کارهای نیک،در پی‌اهداف مادّی باشد،به شدّت در

اشتباه است.

از علل گرایش به کفر و بی‌تقوایی،گمان رسیدن به دنیاست که این آیه آن را ردّ می‌کند.

پیام‌ها:

1-در انسان غریزه سودجویی است.قرآن از این غریزه در تربیت انسان‌ها استفاده می‌کند. «مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا»

2-اسلام دین جامع و خواهان سعادت مردم در دنیا و آخرت و دستیابی به هر دو است. «فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ»

3-دنیا و آخرت،همه به دست اوست،پس دید خود را گسترش دهیم و از مادّیات وتنگ نظری برهیم. «فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ»

4-اگر دنیا هم می‌خواهیم،از خدا بخواهیم،که همه چیز به دست اوست. «فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ»

5-مؤمنانی که از خداوند،هم دنیا و هم آخرت را طلب کنند برنده‌اند. ⁽¹⁾«فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ»

6-پاداش الهی بر اساس علم و آگاهی او به اعمال ما است. «فَعِنْدَ اللّٰهِ ثَوٰابُ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً»

7-باید به حقیقت،مؤمن و مخلص بود نه به ظاهر،چرا که خداوند،شنوا و بیناست. «کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً بَصِیراً»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً«135»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همواره بر پا دارنده‌ی عدالت باشید و برای خدا گواهی دهید،گرچه به ضرر خودتان یا والدین و بستگان باشد.اگر (یکی از طرفین دعوا)ثروتمند یا فقیر باشد،پس خداوند به آنان سزاوارتر است.پس پیرو هوای نفس نباشید تا بتوانید به عدالت رفتار کنید.و اگر زبان بپیچانید(و به ناحق گواهی دهید)یا(از گواهی دادن به حقّ)اعراض کنید،پس(بدانید که)خداوند به آنچه می‌کنید آگاه است.

نکته‌ها:

ممکن است معنی جمله «فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا» چنین باشد:از هوسها پیروی نکنید که در نتیجه از حقّ منحرف شوید و عدول کنید.

کلمه‌ی «تَلْوُوا» از ریشه‌ی«لی»به معنای پیچاندن و تاب دادن است که مراد از آن در این آیه یا گرداندن زبان به ناحق و تحریف گواهی است و یا تاب دادن به اجرای عدالت و ایجاد تأخیر در آن است.

تمام کلمات و جملات این آیه در راستای تشویق و تأکید بر عدالت است.قیام به عدالت و گواهی به عدالت ودوری از هرگونه فردگرایی،نژادگرایی و یاضعیف‌گرایی،معیار حقّ و عدالت است،نه فقر و غنی،یا خویش و خویشاوند.

گواهی انسان چند حالت دارد:

گاهی علیه ثروتمندان به خاطر روحیّه‌ی ضدّ استکباری.

گاهی به نفع ثروتمندان بخاطر طمع به مال و مقام او.

گاهی علیه فقیر به خاطر بی‌اعتنایی به او.

گاهی به نفع فقیر به خاطر دلسوزی برای او.

این آیه همه‌ی این انگیزه‌ها را باطل و تنها قیام به عدل را حقّ می‌داند.

امام صادق علیه السلام فرمود:مؤمن بر مؤمن هفت حقّ دارد که واجب‌ترین آنها گفتن حقّ است،

گرچه به زیان خود و بستگانش تمام شود. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-به پاداشتن عدالت هم واجب است،هم لازمه‌ی ایمان است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ» 2-قیام به عدالت،باید خوی و خصلت مؤمن گردد.کلمه«قوّام»یعنی بر پا کننده دائمی قسط و عدل.

3-عدالت،حتّی نسبت به غیر مسلمان نیز باید مراعات شود.به اقتضای اطلاق «کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ»

4-عدالت باید در تمام ابعاد زندگی باشد.در اقامه عدل نام مورد خاصّی برده نشده است. «قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ»

5-گواه شدن و گواهی دادن به حقّ،واجب است. کُونُوا ... شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ

6-نباید هدف از گواهی دادن،دست‌یابی به اغراض دنیوی باشد. «شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ»

7-اقرار انسان علیه خودش معتبر است. «شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ»

8-ضوابط بر روابط مقدّم است. «وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ»

9-رعایت مصالح خود و بستگان و فقرا،باید تحت الشعاع حقّ و رضای خدا باشد. شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ ...

10-سود و مصلحت واقعی فقرا و اغنیا از طریق شهادت به ناحقّ تأمین نخواهد شد. «إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا»

11-همه در برابر قانون مساویند. «غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً»

12-پیروی از هوای نفس مانع اجرای عدالت است و ملاحظه فامیل و فقر و غنا نشانه‌ی هوی پرستی است. «فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا»

13-ادای شهادت واجب است وکتمان وتحریف آن ممنوع. «إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا»

14-هر نوع کارشکنی،تأخیر وجلوگیری از اجرای عدالت،حرام است. «إِنْ تَلْوُوا»

15-ضامن اجرای عدالت،ایمان به علم الهی است. «فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً«136»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به خداوند و پیامبرش و کتابی که بر پیامبرش نازل کرده و کتابی که پیشتر فرستاده است،(به همه‌ی آنها)ایمان(واقعی)بیاورید.و هر کس به خدا و فرشتگان و کتب آسمانی و پیامبرانش و روز قیامت کفر ورزد پس همانا گمراه شده است،گمراهی دور و درازی.

نکته‌ها:

مراد آیه یا آن است که:ای مؤمنان! گامی فراتر نهید وبه درجات بالاتر دست یابید،یا آنکه بر ایمانتان برای همیشه استوار بمانید و اندکی از آن عدول نکنید.

ایمان دارای درجاتی است،چنانکه در آیات دیگر نیز می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدیً» ⁽¹⁾کسانی که هدایت شدند خداوند به هدایت آنان بیافزاید، «لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ» ⁽²⁾تا ایمانی بر ایمان خویش بیافزایند.

پیام‌ها:

1-مؤمن،باید تلاش کند تا خود را به بالاترین مرتبه‌ی از ایمان برساند. ⁽³⁾«یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا»

2-ادیان آسمانی،هدف و حقیقت واحدی دارند،همچون کلاس‌های یک مدرسه که تحت نظارت یک مدیر است. «الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ

اَلَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ»

3-ایمان به همه‌ی پیامبران و کتاب‌های آسمانی،لازم است. آمَنُوا ... وَ مَنْ یَکْفُرْ ...

فَقَدْ ضَلَّ

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدٰادُوا کُفْراً لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً«137»

آنان که ایمان آوردند،سپس کافر شدند،بار دیگر ایمان آوردند و دوباره کفر ورزیدند،سپس بر کفر خود افزودند،قطعاً امیدی به آن نیست که خداوند آنان را ببخشد و به راه حقّ هدایتشان کند.

نکته‌ها:

در صدر اسلام گروهی از اهل کتاب در حضور مسلمانان اظهار ایمان می‌کردند و برای القای شبهه دوباره کافر می‌شدند و دلیل کفر خود را نادرستی اسلام قلمداد می‌کردند چنانکه قوم یهود ابتدا به موسی ایمان آوردند،سپس گوساله‌پرست شدند،سپس توبه کرده و خداپرست گشتند،باز بر عیسی علیه السلام کفر ورزیدند و سپس با کفر خود به پیامبر اسلام،بر کفر خود افزودند.

مشابه این آیه قبلاً نیز گذشت،که چنین کسانی توبه‌شان پذیرفته نیست و گمراهان واقعی می‌باشند. «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ ثُمَّ ازْدٰادُوا کُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الضّٰالُّونَ» ⁽¹⁾

هر روز به رنگی درآمدن،یا به خاطر عدم تحقیق در پذیرش دین است،یا از روی توطئه و نقشه برای متزلزل کردن عقیده‌ی مؤمنان.در آیه‌ی 72 آل‌عمران نیز از این نقشه پرده برداشته که آنان،طرف صبح ایمان می‌آورند و آخر روز کافر می‌شوند تا مسلمانان را متزلزل کنند.

از مصادیق بارز این آیه،کسانی همچون«شَبَث‌بن ربعی»هستند که در تاریخ آورده‌اند:او در زمان پیامبر مسلمان شد،پس از پیامبر مرتد شد،سپس توبه کرد و یار حضرت علی گشت.امّا بعد فرمانده خوارج شد وجنگ نهروان را به راه انداخت.باز توبه کرد ویار امام‌حسن و امام‌حسین علیهما السلام شد واز کسانی بود که به امام دعوت نامه نوشت،امّا در کوفه با مسلم بی‌وفایی کرد.در کربلا جزء لشکر یزید شد وبه شکرانه قتل امام‌حسین علیه السلام مسجدی در کوفه ساخت. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-خطر ارتداد وبازگشت از دین،هر مؤمنی را تهدید می‌کند. «آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا»

2-بی‌ثباتی در عقیده،به گمراهی نهایی و عدم آمرزش الهی می‌انجامد. آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ... لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً«138»

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً«139»

منافقان را بشارت ده که برایشان عذابی دردناک است.آنان که کافران را بجای مؤمنان،سرپرست و دوست خود می‌گیرند آیا عزّت را نزد آنان می‌جویند؟همانا عزتّ به تمامی از آن خداست.

نکته‌ها:

مضمون این آیه که انتقاد شدید از ایجاد رابطه با کفّار است،در آیه‌ی 28 آل‌عمران نیز بیان شده است.

در صدر اسلام،منافقان با یهود مدینه و مشرکان مکّه رابطه داشتند تا اگر مسلمانان شکست خوردند،آنها ضرری نبینند و جایگاه خود را از دست ندهند.

عزّت تنها به دست خداست.چون سرچشمه‌ی عزّت یا علم است یا قدرت،و دیگران از علم و قدرت بی‌بهره‌اند.در مناجات شعبانیّه می‌خوانیم:«الهی بیدک لا بید غیرک زیادتی و نقصی»خداوندا! زیادی و یا کاستی من تنها در دست توست،نه در دست دیگری.

پیام‌ها:

1-عزّت را در وابستگی به کفّار جستن،خصلتی منافقانه است. اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ...

2-هرگونه ایجاد رابطه با کفار ممنوع است. «یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ»

3-در سیاست خارجی،به جای گسترش روابط با کشورهای کفر،در فکر برقراری روابط با کشورهای اسلامی باشیم. «یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ»

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً«140»

همانا خداوند در قرآن(این حکم را)بر شما نازل کرده است که هرگاه شنیدید آیات خدا مورد کفر یا تمسخر قرار می‌گیرد با آنان،همنشینی نکنید تا به سخن دیگری مشغول شوند،وگرنه شما هم مانند آنان خواهید بود.همانا خداوند همه‌ی منافقان و کافران را در دوزخ جمع می‌کند.

نکته‌ها:

مشابه این آیه،آیه 68 سوره‌ی انعام است که خطاب به رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:اگر دیدی کسانی در آیات ما یاوه سرایی می‌کنند.از آنان اعراض کن تا موضوع بحث آنان عوض شود. «وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ»

پیام‌ها:

1-انسان،در برابر گفته‌های ناحقّ دیگران نباید بی‌تفاوت باشد. «إِذٰا سَمِعْتُمْ...

فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ»

2-مجامله و سکوت در جلسه گناه،گناه است. یُکْفَرُ بِهٰا ... فَلاٰ تَقْعُدُوا

3-یا محیط فاسد را عوض کنید،یا از آن محیط خارج شوید. «فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ»

4-تنها گناه نکردن ومستقیم بودن کافی نیست،باید بساط گناه را به هم زد و جلو انحراف دیگران را هم گرفت. «فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ»

5-نباید به بهانه و عنوان آزادی بیان،سعه‌ی صدر،تسامح،خوش اخلاقی، مدارا،حیا،مردم داری،و مانند اینها،در مقابل تمسخر دین سکوت کرد.

سَمِعْتُمْ ... یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ

6-تعصّب و غیرت دینی و موضعگیری و برخورد شرط ایمان واقعی است. «فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ»

7-تشویق و تقویت کفر و استهزای دین،به هر نحو که باشد هرچند به صورت سیاهی لشکر حرام است. «فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ»

8-شرط مصاحبت با دیگران،آن است که ضرر فکری و مکتبی نداشته باشد.

سَمِعْتُمْ ... یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ

9-هم رابطه و هم قطع رابطه،هرکدام بجای خود لازم است،هم جاذبه و هم دافعه. «فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ»

10-کسی که راضی به گناه دیگران باشد،شریک گناه است. «إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ»

11-سکوت در برابر یاوه‌گویی‌های کفّار،نوعی نفاق است. «إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ»

12-همنشینی‌های آخرت،جزای همنشینی‌های دنیوی است. «إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ»

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً«141»

(منافقان)کسانی‌اند که پیوسته(از سر بدخواهی)مراقب شما هستند تا اگر از سوی خدا برای شما پیروزی باشد،گویند:آیا ما با شما نبودیم؟ (پس باید در افتخارات و غنائم شریک شویم)اگر برای کفّار بهره‌ای(از پیروزی)بود،(به کفّار)گویند:آیا ما مشوّق شما(برای جنگ با مسلمانان) و بازدارنده شما از گزند آنان و عدم تسلیم در برابر)مؤمنان نبودیم؟پس خداوند روز قیامت،میان شما داوری خواهد کرد.و خداوند هرگز راهی برای سلطه‌ی کفّار بر مسلمانان قرار نداده است.

نکته‌ها:

قرآن،از پیروزی مسلمانان با کلمه‌ی «فَتْحٌ» و پیروزی کفّار با واژه‌ی «نَصِیبٌ» شاید به این جهت تعبیر کرده است که بفهماند رونق کفر،زودگذر است و فرجام نیک و پیروزی واقعی،با حقّ است.

«نَسْتَحْوِذْ» از ریشه‌ی«حوذ»به معنای عقبِ ران آمده است.زیرا شتربان برای سوق و حرکت دادن شتر،به آن قسمت ضربه می‌زند و در اینجا مراد،تشویق کفّار به جنگ علیه مسلمانان است.

فقها در مسائل مختلف فقهی،برای اثبات عدم تسلّط کفّار بر مؤمنان،به جمله‌ی «لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ» استناد می‌کنند.البتّه رفت و آمد و کسب اطلاع و آموزش دیدن و تبادل فرهنگی و اقتصادی،اگر سبب سلطه کفّار و ذلّت مؤمنان نباشد مانعی ندارد.چون در روایات می‌خوانیم:آموزش ببینید،گرچه به قیمت مسافرت به کشور چین باشد.و یا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:هر کافر اسیری،ده مسلمان را آموزش دهد او را آزاد می‌کنم.و در زمان

معصومین علیهم السلام معاملات میان مسلمانان و دیگران انجام می‌شده است.

پیام‌ها:

1-منافقان فرصت‌طلبند واز هر پیشامدی به سود خود بهره می‌گیرند. یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ ...

2-منافقان،جاسوسان کفّار و مشوّق آنان برای جنگ با مسلمانانند. «نَسْتَحْوِذْ»

3-روز قیامت،با داوری به حقّ خدا،همه‌ی نیرنگ‌ها و نفاق‌ها آشکار می‌شود.

«فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ»

4-مؤمنان،حقِ پذیرفتن سلطه کافران را ندارند،و سلطه‌پذیری نشانه نداشتن ایمان واقعی است. «لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً»

5-باید کاری کرد که کفّار از سلطه بر مؤمنان برای همیشه مأیوس باشند. لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ ...

6-هر طرح،عهد نامه،رفت و آمد و قراردادی که راه نفوذ کفّار بر مسلمانان را باز کند حرام است.پس مسلمانان باید در تمام جهات سیاسی،نظامی،اقتصادی و فرهنگی از استقلال کامل برخوردار باشند. لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ ...

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً«142»

همانا منافقان با خدا مکر و حیله می‌کنند در حالی که خداوند(به کیفر عملشان)با آنان مکر می‌کند.و هرگاه به نماز برخیزند با کسالت برخیزند،آن هم برای خودنمایی به مردم و خدا را جز اندکی یاد نمی‌کنند.

نکته‌ها:

منافق،کسی است که در ظاهر احکام دینی را به جای می‌آورد،امّا انگیزه‌های او الهی نیست.نماز می‌خواند،امّا از روی ریاکاری،کسالت و غفلت.او گمان می‌کند با این روش خدا

را فریب می‌دهد،در حالی که نمی‌داند خودش را فریب داده و خداوند به درون او آگاه است و جزای فریبکاری او را می‌دهد.

امام رضا علیه السلام می‌فرماید:چون خداوند،جزای خدعه آنان را می‌دهد،به این کیفر الهی، خدعه گفته می‌شود. ⁽¹⁾

نماز مطلوب،عاشقانه،خالصانه و دائمی است.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:آنان که نماز را به آخر وقت می‌اندازند وفشرده می‌خوانند،نماز منافقان را انجام می‌دهند. ⁽²⁾

قرآن نسبت به مؤمنان جمله‌ی «أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ» به کار می‌برد ولی درباره‌ی منافقان جمله‌ی «قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ» و تفاوت میان «أَقٰامُوا» و «قٰامُوا» تفاوت میان برپاداشتن و به پا خاستن است.

پیام‌ها:

1-فریبکاری،بی نشاطی در نماز،ریاکاری و غفلت از یاد خدا،از نشانه‌های نفاق است. «إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ ،یُرٰاؤُنَ ،لاٰ یَذْکُرُونَ»

2-منافقان بدانند که با خدا طرفند. «وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ»

3-کیفر خدا متناسب با عمل است. «یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ»

4-نماز منافقان،نه روحیّه و نشاط دارد،نه انگیزه،نه مقدار. «کُسٰالیٰ، یُرٰاؤُنَ ، قَلِیلاً»

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً«143»

(منافقان)بین کفر و ایمان سرگشته‌اند،نه با این گروه‌اند و نه با آن گروه و خداوند هر که را گمراه کند،برای او راه نجاتی نخواهی یافت.

نکته‌ها:

«تَذَبذُب»حرکت چیزی است که در هوا آویخته باشد و هیچ جایگاه و پایگاه محکم و استواری در روی زمین نداشته باشد.

پیام‌ها:

1-منافقان،استقلال فکر و عقیده ندارند به هر حرکتی می‌چرخند،به دیگران وابسته و بی‌هدف سرگردانند. «مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ»

2-منافق،آرامش ندارد.چون پیوسته باید موضع جدید،تصمیم فوری و عجولانه بگیرد. «مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ»

3-در مواضع اعتقادی و بینش فکری،قاطعیّت لازم است. «مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ»

4-منافق،مورد قهر خداوند است. «مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ»

5-نفاق،درد بی درمان است. «فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً«144»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! کافران را به جای مؤمنان دوست و سرپرست خود نگیرید،آیا می‌خواهید برای خداوند دلیل و حجّت آشکار علیه خودتان قرار دهید؟

نکته‌ها:

مؤمنان حقّ ایجاد رابطه با کفّار را ندارند،ولی منافقان با کافران رابطه‌ی تنگاتنگ دارند.

قرآن،کفّار را شیطان‌های منافقان «خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ» ⁽¹⁾و برادران منافقان معرفی می‌کند «الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا» ⁽²⁾تعبیرات قرآن در آیات 139 و 141 مبین کیفیّت رابطه‌ی آنان با کفّار بود.

پیام‌ها:

1-پذیرش ولایت کفّار با ایمان سازگار نیست.یک دل،دو دوستی برنمی‌دارد.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ...

2-تولّی و تبرّی،دوستی با مؤمنان و دوری از کافران،لازمه‌ی ایمان است.

«لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ»

3-از هر نوع اختلاط،رفاقت و قراردادی که نتیجه‌اش به زیان مسلمانان باشد، باید پرهیز کرد. «لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ»

4-در سیاست خارجی،روابط سیاسی و اقتصادی،گزینش‌ها و عزل و نصب‌ها، هر اقدامی که به سلطه‌ی کفّار بر مسلمانان انجامد حرام و محکوم است.

«لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ»

5-مسلمان ذلّت پذیر،در برابر خداوند پاسخی ندارد. أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ ...

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً«145»

قطعاً منافقان،در پست‌ترین عمق آتشند وهرگز برای آنان هیچ یاوری نمی‌یابی.

نکته‌ها:

«درک»،عمیق‌ترین نقطه‌ی دریاست.به مطلبی هم که عمق آن فهمیده شود،می‌گویند:

درک شد.به پله‌هایی که رو به پایین می‌رود«درک»،و به پله‌هایی که رو به بالا می‌رود «درجه»می‌گویند.همان گونه که بهشت،درجات دارد،دوزخ هم درکات دارد.

پیام‌ها:

1-جایگاه منافقان در دوزخ از کفّار بدتر است. «فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ»

2-دوزخ،مراتب و درجاتی دارد. «فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ»

3-در قیامت،راهی برای نجات منافقان نیست. «لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً»

4-شفاعت،شامل حال منافقان نمی‌شود. «لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً»

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً«146»

مگر آنان که توبه کرده و(گذشته‌ی خود را)اصلاح نموده و به(دامن لطف)خدا پناه برده و برای خدا از روی اخلاص به دین گرویده‌اند،پس اینان در زمره‌ی مؤمنان هستند وبزودی خداوند به مؤمنان،پاداشی بزرگ خواهد داد.

پیام‌ها:

1-راه توبه،برای همه حتّی منافقان باز است و آنان را از«درک اسفل»به بهشت اعلا می‌رساند. «إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا»

2-انسان آزاد است و می‌تواند آگاهانه تغییر جهت دهد. «تٰابُوا»

3-همراه با شدیدترین تهدیدها،به مردم امید هم بدهید. فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا

4-توبه تنها یک اظهار پشیمانی نیست،بلکه بازسازی همه جانبه است. «أَصْلَحُوا، اِعْتَصَمُوا، أَخْلَصُوا»

5-توبه‌ی هر گناهی،به شکلی است.توبه‌ی نفاق،اصلاح به جای تخریب، اعتصام به خداوند به جای وابستگی به این و آن،و اخلاص به جای ناخالصی است. «أَصْلَحُوا و اِعْتَصَمُوا و أَخْلَصُوا»

6-التقاط در عقاید و اندیشه،ممنوع است. «أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ»

7-منافقانِ توّاب،در جدا شدن از هم‌فکرانشان احساس غربت نکنند.چون دوستان بهتری می‌یابند. «فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ»

8-مؤمنان،از توبه کنندگان واقعی استقبال کنند و آنان را از خود بدانند. «فَأُولٰئِکَ

مَعَ الْمُؤْمِنِینَ»

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً«147»

اگر شکر گزارید و ایمان آورید،خداوند می‌خواهد با عذاب شما چه کند؟ در حالی که خداوند همواره حقّ شناس داناست.

پیام‌ها:

1-کیفرهای الهی،بر پایه‌ی عدالت اوست،نه انتقام و قدرت‌نمایی.عامل عذاب، خود انسان‌هایند. «مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ»

2-شناخت نعمت‌های او و شکر آنها،زمینه‌ی قبول دعوت و ایمان است.

«شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ»

3-ایمان به خداوند،بارزترین جلوه‌ی شکرگزاری است. «إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ»

4-شکر،هم مایه‌ی نجات از قهر،هم سبب دریافت لطف بیشتر است. «مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ ،کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً»

5-اگر شما شکر کنید،خداوند هم نسبت به شما شاکر است. «کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً»

6-خداوند،با آنکه بی نیاز است،ولی از بنده‌ی کوچکش تشکّر می‌کند.چرا ما شکر او را به جا نیاوریم؟! «إِنْ شَکَرْتُمْ، کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً»

جزء«6»

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً«148»

خداوند،آشکار کردن گفتار بد را دوست نمی‌دارد،مگر از کسی که به او ستم شده باشد و خداوند،شنوای داناست.

نکته‌ها:

این آیه به مظلوم،اجازه دادخواهی و فریاد می‌دهد،نظیر آیه‌ی 41 سوره شوری که می‌فرماید: «وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولٰئِکَ مٰا عَلَیْهِمْ مِنْ سَبِیلٍ» و هرکس پس از ستم دیدن،یاری جوید و انتقام گیرد،راه نکوهشی بر او نیست.

افشای زشتی‌ها را بارها قرآن منع کرده واز گناهان کبیره شمرده و وعده عذاب داده است.

از جمله آیه 19 سوره نور که علاقه به افشای زشتی‌های مؤمنان را گناه می‌داند: «إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ»

در تعبیر «مَنْ ظُلِمَ» چند احتمال است:

1.به معنای«ممّن ظلم»باشد،یعنی فریاد زدن کسی که مورد ظلم قرار گرفته،جایز است.

2.به معنای«لمن ظلم»،یعنی فریاد به نفع مظلوم،هر چند خودش مظلوم نباشد.

3.به معنای«علی من ظلم»،یعنی فریاد اعتراض‌آمیز به مظلومی که ساکت نشسته و ذلّت می‌پذیرد.البتّه احتمال اوّل،نزدیک‌ترین احتمال است.

آنچه حرام است،افشای عیوب مردم در برابر دیگران است،نه بازگویی عیوب افراد به خود آنان.چون پیامبر خدا فرموده است:مؤمن،آیینه‌ی مؤمن است. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام درباره‌ی این آیه فرمودند:کسی که افرادی را مهمان کند،ولی از آنان به صورت ناشایست پذیرائی کند،از کسانی است که ستم کرده و بر مهمان باکی نیست که‌درباره‌ی او چیزی بگویند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-قانون کلّی و اصلی،حرمت افشاگری و بیان عیوب مردم است،مگر در موارد خاص. «لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ»

2-افشای عیوب مردم،به هر نحو باشد حرام است.(با شعر،طنز،تصریح، تلویح،حکایت،شکایت و...) «لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ»

3-نشانه‌ی جامعه اسلامی آن است که مظلوم بتواند با آزادی کامل،علیه ظالم فریاد بزند. «الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ»

4-غیبت مظلوم از ظالم جایز است. «الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ»

5-اسلام،حامی ستمدیدگان است. «إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ»

6-سوء استفاده از قانون ممنوع است.ستمگران بدانند که حرمت غیبت،راه ستمگری را برایشان نمی‌گشاید. «إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ»

7-تنها مظلوم،اجازه‌ی غیبت از ظالم را دارد،آن هم در مورد ظلم او،نه عیوب دیگرش. ⁽¹⁾«إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ»

8-ظالم،در جامعه‌ی اسلامی احترام ندارد،باید محکوم و به مردم معرفی شود.

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ ... إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

9-در تزاحم ارزش‌های انسانی،باید اهم و مهم رعایت شود.ارزش دفاع از مظلوم،بیش از ارزش حیا وسکوت است. لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ ... إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

10-در موارد جواز افشای عیوب،از مرز حقّ تجاوز نکنید،چون خداوند شنوا و داناست. «سَمِیعاً عَلِیماً»

إِنْ تُبْدُوا خَیْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا قَدِیراً«149»

اگر کار نیکی را آشکارا یا پنهان انجام دهید،یا از لغزش و بدی دیگران درگذرید،بدانید که قطعاً خداوند بخشاینده تواناست.

نکته‌ها:

هرجا که مظلوم در موضع قدرت قرار گرفت و عفوِ ظالم اثر تربیتی دارد،باید عفو کرد و هرجا سکوت،موجب ذلّت مظلوم و تقویت ظلم است باید فریاد زد.

انتقام و قصاص،«حقّ»است و عفو و گذشت،«فضل».به فرموده‌ی حضرت علی علیه السلام، بخشودن دشمن،سپاس چیره شدن بر اوست.«اذا قدرت علی عدوّک فاجعل العفو عنه شکراً للقدرة علیه» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-باید نسبت به خوبی‌ها مشوق بود و نسبت به بدی‌ها،بخشاینده. إِنْ تُبْدُوا خَیْراً ... أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ

2-گاهی ظلم ستیزی وفریاد،ارزش است و گاهی عفو وبخشش. «تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ»

3-عفو از موضع قدرت،ارزشمند است. «عَفُوًّا قَدِیراً»

إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً«150»

قطعاً کسانی که به خداوند و پیامبرانش کفر می‌ورزند و می‌خواهند میان خدا و پیامبرانش جدایی بیفکنند و می‌گویند:به بعضی ایمان می‌آوریم و به بعضی کافر می‌شویم،و می‌خواهند در این میانه راهی در پیش گیرند، (که مطابق هوس باشد،نه عقل و استدلال).

أُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً«151»

به حقیقت کافر همین‌هایند و ما برای کافران عذاب خوارکننده آماده ساخته‌ایم.

نکته‌ها:

آیه 150 به منزله‌ی مبتدا و آیه‌ی 151 به منزله‌ی خبر آن است.

یهودیان و مسیحیان،به خاطر هوس‌ها و تعصّبات جاهلانه و تنگ نظری‌های بی‌دلیل، برخی انبیا را قبول داشتند و به برخی کافر بودند.

پیام‌ها:

1-نبوّت،یک جریان وسنّت دائمی الهی و همچون زنجیر بهم پیوسته است.پس باید به همه‌ی این جریان اعتقاد داشت. «یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللّٰهِ وَ رُسُلِهِ» (البته نسبت به«امامت»نیز عقیده به همه‌ی امامان لازم است.پذیرش بعضی و انکار بعضی یا توقّف،به منزله‌ی کفر به همه ائمه است.)

2-خدا و رسول،جبهه‌ی واحدند و جدایی در کار نیست. «یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللّٰهِ وَ رُسُلِهِ»

3-کفر به خدا و رسولان،یا ایمان به خدا و کفر به همه‌ی پیامبران،یا ایمان به خدا و کفر نسبت به بعضی انبیا،ممنوع است.راه حقّ،ایمان به خدا و همه‌ی پیامبران است. «یَکْفُرُونَ، یُفَرِّقُوا ،یَقُولُونَ ،هُمُ الْکٰافِرُونَ حَقًّا»

4-همه ادیان آسمانی باید به رسمیّت شناخته شوند.(البتّه در مرز تاریخی خود) «یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ»

5-پذیرش قوانین مخالف اسلام،نوعی تبعیض در دین و ممنوع است. «نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ»

6-التقاط و راه جدیدی در برابر راه انبیا گشودن،کفر است. «یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً أُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ»

7-جهنّم،هم اکنون نیز موجود و آفریده شده است. «أَعْتَدْنٰا»

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولٰئِکَ سَوْفَ یُؤْتِیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً«152»

و کسانی که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده و میان هیچ یک از آنان جدایی نیفکنده‌اند،اینانند که بزودی پاداششان را به آنان خواهد داد و خداوند،همواره بخشاینده و مهربان است.

پیام‌ها:

1-باید به خدا وتمام پیامبرانش ایمان داشت.با اینکه درجات انبیا وشعاع مأموریّت آنها متفاوت است،ولی ایمان به همه آنها ضروری است. «آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ»

2-با این‌که هستی ما و توفیقات ما و تمام امکانات و ابزارهای ما از اوست،ولی باز هم به ما پاداش می‌دهد. «أُجُورَهُمْ»

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَقٰالُوا أَرِنَا اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ فَعَفَوْنٰا عَنْ ذٰلِکَ وَ آتَیْنٰا مُوسیٰ سُلْطٰاناً مُبِیناً«153»

اهل‌کتاب از تو می‌خواهند که کتاب ونوشته‌ای از آسمان برایشان فرود آوری،بی‌گمان از موسی بزرگ‌تر از آن را خواستند که گفتند:خدا را آشکارا به ما نشان بده! پس به سزای ظلمشان صاعقه آنان را فراگرفت، سپس بعد از آنکه معجزه‌های روشن برای آنان آمد،گوساله‌پرستی را پیش گرفتند،پس(از توبه)ما از آن(گناه)هم درگذشتیم و عفو کردیم و به موسی حجّتی آشکار دادیم.

نکته‌ها:

خواسته‌ی یهود از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آن بود که قرآن هم مانند تورات یکجا نازل شود و این بهانه‌ای بیش نبود.خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید:حتّی اگر قرآن را یکجا در نامه‌ای قابل لمس فرود آوریم،کافران آن را جادو می‌پندارند، «وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ

بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ» ⁽¹⁾

بهانه‌های کفّار،برای ایمان نیاوردن،شبیه به هم است.مشرکان نیز همین تقاضا را از رسول خدا داشتند و می‌گفتند: «لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِیِّکَ حَتّٰی تُنَزِّلَ عَلَیْنٰا کِتٰاباً نَقْرَؤُهُ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-اعمال،افکار و اخلاق ناپسند نیاکان،برای آیندگان سوءسابقه می‌شود. فَقَدْ سَأَلُوا ...

2-بنی‌اسرائیل در پی حقّ نبودند.وگرنه پس از آن همه معجزات،چرا گوساله پرست شدند؟ «اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ»

3-از ایمان نیاوردن کفّار،نگران وناراحت نباشید،چون در برابر همه انبیا افراد لجوج بوده‌اند. «سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ»

4-خدا با چشم دیده نمی‌شود و درخواست دیدن او بدین صورت ظلم و ستمگری است. «أَرِنَا اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ»

5-انکار حقّ و انحراف فکری،قهر خداوند را در همین دنیا به دنبال دارد.

«فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ»

6-رحمت الهی حتّی گناه گوساله پرستی را هم می‌بخشاید. «فَعَفَوْنٰا»

7-انبیا مورد حمایت پروردگارند. «وَ آتَیْنٰا مُوسیٰ سُلْطٰاناً مُبِیناً»

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ وَ قُلْنٰا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً وَ قُلْنٰا لَهُمْ لاٰ تَعْدُوا فِی السَّبْتِ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً«154»

ما کوه طور را به خاطر پیمان گرفتن از آنان(بنی‌اسرائیل)بالای سرشان قرار دادیم و به ایشان گفتیم:سجده‌کنان از آن در وارد شوید و به آنان گفتیم:در روز شنبه(تعطیل،به احکام خدا)تعدّی نکنید و از آنان پیمانی محکم گرفتیم.

نکته‌ها:

مشابه این آیه،در سوره بقره آیات 63 و93 ونیز اعراف آیه‌ی 171 آمده است.

منظور از پیمان خدا با بنی‌اسرائیل،همان است که در آیات 40 و 84 سوره‌ی بقره و آیه‌ی 12 مائده آمده است.

مکان‌های مقدّس،آداب ویژه‌ای دارد: «ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً»

نسبت به کوه طور،در قرآن آمده است: «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ» ⁽¹⁾

در مورد خانه‌های پیامبر: «لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ» ⁽²⁾

درباره‌ی مساجد: «خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ» ⁽³⁾

درباره‌ی مسجد الحرام: «فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ» ⁽⁴⁾

درباره‌ی کعبه: «طَهِّرٰا بَیْتِیَ» ⁽⁵⁾

و آداب دیگری که نسبت به مساجد در کتب فقهی و منابع حدیثی آمده است.

پیام‌ها:

1-در تربیت گاهی لازم است از اهرم ترس و ارعاب استفاده شود. «وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ»

2-اشتغال به کار هنگام تعطیلی وعبادت،نوعی تعدّی است. «لاٰ تَعْدُوا فِی السَّبْتِ»

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً«155»

و به خاطر پیمان شکنی،و کفر آنان به آیات خدا و کشتن پیامبران به ناحقّ،و گفتن این سخن که بر دلهای ما پرده افتاده است(آنان را عقوبت کردیم)بلکه خداوند بر دل‌های آنان به خاطر کفرشان مهر زد و جز اندکی،ایمان نمی‌آورند.

نکته‌ها:

بنی‌اسرائیل زمان پیامبر صلی الله علیه و آله انبیا را نکشته بودند،ولی پدران و اجداد آنان مرتکب چنین جنایتی شده بودند.امّا بدان جهت که فرزندان به کار اجداد خود راضی بودند،جنایات به آنان نیز نسبت داده شده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-پیمان شکنی،گناهی در ردیف کفر،بلکه زمینه ساز آن است. «نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ»

2-ناسپاسی نعمت تا جایی است که آزاد شدگان به دست انبیا،قاتل انبیا می‌شوند. «قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ»

3-انسان با کفر ولجاجت،زمینه‌ی سقوط خود را فراهم می‌کند. طَبَعَ ... بِکُفْرِهِمْ

4-ایمان آوردن افراد اندک در برابر کفر اکثر مردم،دلیل بر آن است که انسان، قدرت انتخاب و تصمیم دارد.پس دوستان،محیط و نظام فاسد،نباید اراده‌ی انسان را در راه حقّ عوض کنند. «فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً»

وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً عَظِیماً«156»

و به خاطر کفرشان وسخنانشان که تهمت بزرگی به مریم زدند وگناه عظیمی مرتکب شدند،(قهر ما آنان را فراگرفت.)

نکته‌ها:

تهمت به حضرت مریم،در آیه‌ی 27 سوره‌ی مریم نیز مطرح شده است.

نسبت زنا به حضرت مریم،در واقع نسبت زنازادگی به حضرت عیسی و ناشایستگی او برای هدایت و رهبری هم بود و همین تهمت،دلیل کفرشان به عیسی علیه السلام بود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود:تو مثل

عیسی علیه السلام هستی.گروهی نسبت ناروا به مادر عیسی دادند.گروهی هم او را خدا پنداشتند. ⁽¹⁾

شاید از آن جهت به تهمت،بهتان گفته می‌شود که افراد پاکدامن،با شنیدن آن نسبت‌ها، بهتشان می‌زند.

بهتان عظیم،عذاب عظیم دارد.در سوره‌ی نور،آیه 23 آمده است:آنان که به زنان پاکدامن نسبت ناروا می‌دهند،عذاب عظیم دارند.

پیام‌ها:

1-بهتان،در ردیف کفر قرار دارد. بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ ... بُهْتٰاناً

2-در جامعه‌ی فاسد،گاهی به پاک‌ترین افراد،زشت‌ترین نسبت‌ها را می‌دهند.

«قَوْلِهِمْ عَلیٰ مَرْیَمَ بُهْتٰاناً»

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً«157»

و(عذاب ولعنت ما آنان را فرا گرفت،به خاطر)سخنی که(مغرورانه) می‌گفتند:«ما عیسی بن مریم،فرستاده‌ی خدا را کشتیم»در حالی که آنان‌عیسی را نه کشتند و نه به دار آویختند،بلکه کار بر آنان مشتبه شد(و کسی شبیه به او را کشتند)و کسانی که درباره‌ی عیسی اختلاف کردند خود در شک بودند و جز پیروی از گمان،هیچ یک به گفته‌ی خود علم نداشتند و به یقین او را نکشته‌اند.

بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً«158»

بلکه خداوند او را به سوی خود بالا برد و خداوند عزیز و حکیم است.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام درباره جمله‌ی «وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ» فرمودند:غیبت حضرت قائم علیه السلام نیز همین طور است،همانا امّت آن را به خاطر طولانی شدن انکار می‌کنند،برخی می‌گویند:قائم متولّد نشده است،برخی می‌گویند:متولّد شده ومرده است، وبرخی دیگر می‌گویند:یازدهمین ما عقیم بوده و... ⁽¹⁾

عوامل و نشانه‌های مشتبه شدن امر و به دار آویختن شخصی دیگر به جای حضرت عیسی به این صورت بود:

1.مأموران دستگیر کننده،رومی وغریب بودند وعیسی علیه السلام را نمی‌شناختند.(احتمالاً کسی که بنای خیانت داشت و با گرفتن پول،عیسی را به مخالفان معرّفی کرد،خود گرفتار گشت.) ⁽²⁾

2.اقدام برای دستگیری عیسی،شبانه بود.

3.شخص دستگیر شده،از خداوند شکایت کرد.که این شکایت با مقام نبوّت سازگار نیست.

4.همه انجیل‌های مسیحیان که فدا شدن عیسی وبه دارآویختن او را با آب وتاب نقل کرده‌اند،سالها پس از عیسی نوشته شده وامکان خطا در آنها بسیار است.

5.گروه‌هایی از مسیحیان مسأله صلیب را قبول ندارند و در اناجیل هم تناقضاتی است که موضوع را مبهم می‌کند.

پیام‌ها:

1-گاهی سقوط اخلاقی انسان تا آنجاست که به پیامبرکشی افتخار می‌کند. «إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ»

2-در برابر ادّعاهای باطل،صراحت لازم است. «مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ»

3-عیسی علیه السلام هم تولّدش،هم رفتنش از این جهان بطور غیرطبیعی بود.عروج کرد تا ذخیره‌ای برای آینده باشد. «بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ»

4-معراج،برای غیر از پیامبر اسلام هم بوده است. «بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ»

5-عیسی،مهمان خداست. «رَفَعَهُ اللّٰهُ إِلَیْهِ»

6-در آسمان‌ها امکان زیستن انسان وجود دارد. «بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ»

7-اراده‌ی الهی همه توطئه‌ها را خنثی می‌کند. «کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً»

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً«159»

و هیچ کس از اهل کتاب نیست مگر آنکه پیش از مرگش به او(مسیح)ایمان می‌آورد و او روز قیامت،بر آنان گواه خواهد بود.

نکته‌ها:

شاید معنای آیه این باشد:قبل از مرگ مسیح علیه السلام،تمام اهل‌کتاب به او ایمان می‌آورند.

چون طبق روایات شیعه وسنّی،عیسی علیه السلام در آخرالزمان از آسمان فرود آمده و پشت سر امام زمان علیه السلام نماز می‌خواند و مدّت‌ها زیسته،سپس از دنیا می‌رود.آن روز،مسیحیان به او ایمان صحیح می‌آورند،نه ایمانی که او را پسر خدا بدانند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-همه‌ی کافران و منحرفان،در آستانه‌ی مرگ که پرده‌ها کنار می‌رود،به هوش می‌آیند و ایمان می‌آورند،ولی سودی ندارد. وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ...

2-مرگ،یک سنّت قطعی برای همه است.حتّی برای عیسی که قرنها در بهترین شرایط مهمان خدا و فرشتگان بوده است. ⁽²⁾«قَبْلَ مَوْتِهِ»

3-انبیا،گواهان و شاهدان بر انسان‌هایند. «یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً»

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ کَثِیراً«160»

و به خاطر ستمی که یهودیان روا داشتند و به خاطر آن که بسیاری از مردم را از راه خدا باز می‌داشتند،ما چیزهای پاک و دلپسندی را که قبلاً برایشان حلال بود،بر آنان حرام کردیم.

نکته‌ها:

شاید مراد از طیباتی که بر یهود حرام شد،همان باشد که در آیه‌ی 146 انعام آمده است «وَ عَلَی الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ» این تحریم در تورات کنونی نیز وجود دارد. ⁽¹⁾

حالات و اعمال فرد و جامعه،در برخورداری از نعمت‌های الهی یا زوال آنها نقش اصلی دارد.در سوره‌ی فجر آیه 17 می‌خوانیم که گاهی دلیل محرومیّت،بی‌توجّهی به یتیمان است. «کَلاّٰ بَلْ لاٰ تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ» و در آیه 96 سوره‌ی اعراف می‌خوانیم:اگر اهل قریه‌ها ایمان و تقوا داشته باشند از برکات آسمان بهره‌مند می‌شوند. «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ» چنانکه در حدیث می‌خوانیم:کسانی که محصولات کشاورزی آنان نامرغوب می‌شود،به خاطر ظلمی است که از آنان سرزده است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-ظلم،زمینه‌ی محرومیّت از نعمت‌هاست. فَبِظُلْمٍ ... حَرَّمْنٰا

2-گاهی محرومیّت‌های اقتصادی و تنگناهای مادّی نشانه‌ی قهر وکیفر الهی است. فَبِظُلْمٍ ... حَرَّمْنٰا

3-حرام‌ها همیشه به خاطر رعایت مسائل بهداشتی نیست. فَبِظُلْمٍ ... حَرَّمْنٰا

4-گرچه مجازات اصلی در قیامت است،ولی کیفرهای دنیوی حالت هشدار دارد وبرای خلاف‌کاران،کیفر وبرای صالحان آزمایش است. فَبِظُلْمٍ ... حَرَّمْنٰا

5-بستن راه خدا به هر طریق(تحریف،کتمان،بدعت،فساد،انحراف و...) عامل محرومیّت از نعمت‌هاست. «وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ»

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً«161»

و به خاطر ربا گرفتن،که از آن نهی شده بودند وخوردن مال مردم به ناحقّ(طیّبات را بر آنان حرام کردیم)و برای کافرانِ از ایشان عذاب دردناکی فراهم ساخته‌ایم.

نکته‌ها:

حکم تحریم ربا،در تورات ⁽¹⁾نیز آمده است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-رباخواری گرچه به ظاهر منبع درآمد و عامل کامیابی است،ولی در واقع زمینه‌ی محرومیّت وعذاب است. حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ ... أَخْذِهِمُ الرِّبَوا ... عَذٰاباً أَلِیماً

2-همه‌ی ادیان آسمانی،نسبت به روابط مالی انسان‌ها و چگونگی دخل و خرج، سخن و حساسیّت دارند. أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ ... بِالْبٰاطِلِ

3-تا ظلم و ربا و حرام‌خواری،انسان را در مدار کفر قرار نداده،راه بازگشت آسان است.وگرنه این گونه گناهان زمینه‌ی کفر و عذاب است. أَخْذِهِمُ الرِّبَوا ... أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً«162»

ولی راسخان در علم از یهود و مؤمنان،به آنچه بر تو و آنچه پیش از تو نازل شده است ایمان دارند.و به ویژه برپا دارندگان نماز،و اداکنندگان زکات،و ایمان آورندگان به خدا و قیامتند.بزودی آنان را پاداش بزرگی خواهیم داد.

نکته‌ها:

از اینکه بارها در قرآن جمله‌ی «وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ» آمده و یک بار هم عبارت «مِنْ بَعْدِکَ» نیامده است،خاتمیّت دین اسلام را می‌توان فهمید.

در حدیث آمده است:آنکه زکات نمی‌پردازد،نمازش قبول نیست.پیامبر صلی الله علیه و آله نمازگزارانی را که زکات نپرداخته بودند،از مسجد بیرون می‌کرد.به فرموده‌ی قرآن،نمازگزار واقعی بخیل نیست. «إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً، إِلاَّ الْمُصَلِّینَ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-در انتقاد باید انصاف داشت.در این آیه مؤمنانِ یهود از ظالمان و حرام‌خواران استثنا شده‌اند. لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ ... مِنْهُمْ

2-دانشی ارزشمند است که ریشه ورسوخ در جان داشته باشد. «الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ»

3-هدف و باورهای مشترک مهم است،نه نژاد و قبیله و زبان. «الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ»

4-ایمان به همه‌ی اصول در همه‌ی ادیان الهی لازم است. «بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ»

5-با آنکه نماز و زکات،در همه‌ی ادیان بوده است،ولی به خاطر اهمّیت آن دو جداگانه ذکر شده‌اند. بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ وَ ...

6-نماز از زکات جدا نیست و اهل نماز باید اهل انفاق‌های مالی هم باشند.

«الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ»

7-نماز جایگاه مخصوص دارد.(همه‌ی جملات آیه با واو و نون آمده «الرّٰاسِخُونَ ، اَلْمُؤْمِنُونَ ، اَلْمُؤْتُونَ» ،ولی درباره نماز به جای«مقیمون»کلمه‌ی «الْمُقِیمِینَ» بکار رفته که در زبان عربی،نشانه‌ی برجستگی آن است.)

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً«163»

(ای پیامبر!)ما به تو وحی کردیم،آن گونه که به نوح و پیامبران پس از او وحی کردیم.و(همچنین)به ابراهیم،اسماعیل،اسحاق،یعقوب،اسباط (\فرزندان یعقوب)،عیسی،ایّوب،یونس،هارون و سلیمان وحی کردیم و به داود،«زبور»دادیم.

نکته‌ها:

در تمام قرآن نام 26 نفر از پیامبران آمده است.نام یازده تن از آنان در این آیه ذکر شده و نام بقیه آنان عبارت است از:آدم،ادریس،هود،صالح،لوط،یوسف،شعیب،ذی‌الکفل، موسی،الیاس،یسع،زکریا،یحیی،عُزیر و حضرت محمّد.

در حدیث آمده:آنچه بر انبیای پیشین وحی شده بود،بر پیامبر اسلام وحی شده است. ⁽¹⁾

«اسباط»جمع«سِبط»به معنای نوه،عنوان فرزندانی از یعقوب است که به پیامبری رسیدند.«زبور»در لغت به معنای کتاب است،ولی در اصطلاح به کتاب حضرت داود گفته می‌شود.«مزامیر داود»از کتب عهد قدیم(تورات)است و 150 فصل دارد که هر کدام یک «مزمور»است.

با آنکه در تاریخ،بارها وحی الهی نازل شده است،چرا اهل کتاب،نبوّت پیامبر را نمی‌پذیرند و میان او و دیگر انبیا فرق گذاشته،توقّعات اضافی دارند؟ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ ...

پیام‌ها:

1-وحی و نبوّت،یک جریان و سنّت خلل ناپذیر در تاریخ انسان است. أَوْحَیْنٰا

إِلیٰ نُوحٍ وَ ...

2-بیان نمونه‌های تاریخی از یک موضوع(مثل وحی بر پیامبران پیشین،)از شیوه‌های اثبات مدعاست و آگاهی از آنها زمینه‌ی پذیرش. أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ ...

3-هدف،شیوه و کلّیات محتوای ادیان الهی،یکی است.زیرا سرچشمه‌ی همه آنها خداوند است. إِنّٰا أَوْحَیْنٰا ...

وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْنٰاهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ وَ کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً«164»

وبه پیامبرانی که پیش از این داستان آنان را برایت باز گفته‌ایم وپیامبرانی که ماجرای آنان را برای تو نگفته‌ایم نیز وحی کردیم و خداوند با موسی سخن گفت،سخن گفتنی ویژه.

نکته‌ها:

در میان سوره‌های قرآن،سوره‌های هود و شُعراء،در بیان قصص انبیا،جامعیّت بیشتری دارند.

همه‌ی پیامبران طرف سخن خدایند،ولی در این میان تنها حضرت موسی علیه السلام«کلیم اللّه» شده است.شاید برای آنکه حضرت موسی در مبارزه با فرعون و تحمّل لجاجت و سرسختی بنی‌اسرائیل،لازم بود بیشتر و پی درپی با خداوند مرتبط باشد و پیام بگیرد،از این رو کلیم اللّه شد.

پیام‌ها:

1-آشنایی با تاریخ انبیا از جایگاه ویژه برخوردار است،از این رو خداوند هم به آن پرداخته است. «رُسُلاً قَدْ قَصَصْنٰاهُمْ عَلَیْکَ»

2-تعداد انبیا بیش از آن است که در قرآن آمده است. «وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ»

3-نه عمر انسان برای شنیدن همه‌ی تاریخ کافی است و نه نیازی به شنیدن همه‌ی تاریخ است.باید به مقدار عبرت شنید. «رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ»

4-گاهی نقل یک حادثه،بارها در قرآن تکرار می‌شود و از برخی حوادث،اصلاً ذکری به میان نمی‌آید،این نشان می‌دهد که قرآن،کتاب هدایت و تربیت است،نه داستان سرایی. «لَمْ نَقْصُصْهُمْ»

رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً«165» پیامبرانی(را فرستادیم)که بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده بودند،تا پس از پیامبران، برای مردم بر خدا حجّتی نباشد و خداوند همواره شکست‌ناپذیر و حکیم است.

نکته‌ها:

این آیه،کلّیات دعوت انبیا و شیوه‌ی کار و هدف از بعثت آنان را بیان می‌کند.

عقل همچون وحی،حجّت الهی است،ولی چون مدار ادراکاتش محدود است،به تنهایی کافی نیست و حجّت تمام نیست.لذا انبیا از دانستنی‌های غیبی و ملکوتی و اخروی که دست عقل از آن کوتاه است خبر می‌دهند.

قرآن در جای دیگر می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنّٰا أَهْلَکْنٰاهُمْ بِعَذٰابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقٰالُوا رَبَّنٰا لَوْ لاٰ أَرْسَلْتَ إِلَیْنٰا رَسُولاً» ⁽¹⁾اگر ما پیش از فرستادن رسولان،عذابشان کنیم،می‌گویند:چرا برای ما رسولی بیانگر و هشدار دهنده نفرستادی؟

پیام‌ها:

1-شیوه‌ی تبلیغ انبیا بر دو محور بیم و امید استوار است. «مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ»

2-فلسفه‌ی بعثت پیامبران،اتمام حجّت خدا بر مردم است،تا نگویند:رهبر و راهنما نداشتیم و نمی‌دانستیم. «لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ»

3-انبیا از نظر صفات شخصی و جسمی،و سوابق زندگی و موقعیّت اجتماعی، سیاسی و خانوادگی،و نیز از جهت داشتن معجزه،بیان صریح و برخورداری از امدادهای غیبی،باید در مرحله‌ای باشند که کسی نتواند در هیچ زمینه بهانه‌ای بر آنان بگیرد. «لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ»

4-چون خداوند عزیز وحکیم است،هیچ کس حجّتی بر او ندارد. «عَزِیزاً حَکِیماً»

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً«166»

(گرچه کفّار،بهانه می‌گیرند)ولی خداوند،به آنچه بر تو نازل کرده گواهی می‌دهد،که به علم خود بر تو نازل کرد و فرشتگان نیز(بر حقّانیت تو) شهادت می‌دهند و گواهی خداوند(برای تو)کافی است.

نکته‌ها:

این که معارف والای قرآن از زبان شخص درس ناخوانده‌ای،در منطقه‌ی جهل و شرک و دشمنی بیان شده،و مردم تحوّل یافتند و از تفرقه به وحدت،از بخل به ایثار،از شرک به توحید،از جهل به علم،و از سقوط به عروج معنوی و تشکیل«امّت اسلامی»رسیدند، گواهی خداوند بر لطفی است که به پیامبر و دین او دارد.

پیام‌ها:

1-در برابر تضعیف‌های ناحقّ،باید تقویت‌های بجا و شایسته صورت گیرد.

«لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ»

2-انبیا هم در مسیر دعوت،نیاز به پشتیبانی خدا دارند. «لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ»

3-بهترین تکیه‌گاه ونقطه‌ی امید هر مبلّغ دین،باید خدا باشد. «لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ»

4-سرچشمه وحی علم بی‌نهایت الهی است. «أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ» از این رو با پیشرفت علوم،هر روز از معارف قرآن پرده‌ای برداشته می‌شود.

5-اگر در گوشه‌ای از زمین،گنهکاران لجوج بهانه می‌گیرند،ولی همه فرشتگان هستی،به نفع تو گواهی می‌دهند. «وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ»

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلاٰلاً بَعِیداً«167»

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً«168» قطعاً کسانی که کافر شدند و(با القای شبهه و تهمت و تحقیر)مردم را از راه خدا باز داشتند،به تحقیق گمراه شدند،گمراهی دور(از نجات).همانا کسانی که کافر شدند و ستم کردند،خداوند بر آن نیست که آنان را بیامرزد و به راهی هدایتشان کند.

إِلاّٰ طَرِیقَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً«169»

مگر به راه جهنّم،که برای همیشه در آن ماندگارند و این(عذاب و کیفر)بر خداوند آسان است.

نکته‌ها:

مراد از«ضلال بعید»گمراهی مضاعف کافران است.کفر،یک گمراهی است و مانع شدن از ایمان دیگران،گمراهی دیگر.کفر یک انحراف است و خود را بر حقّ دانستن،انحرافی بالاتر.کفر،ظلم به خویش است و مانع راه دیگران شدن،ظلم به تاریخ و نسل بشر.

شاید مراد از«ظلم»در آیه‌ی 168،همان مانع شدن از هدایت دیگران باشد.زیرا چه ظلمی بالاتر از ظلم فکری و فرهنگی و اعتقادی؟

سخت‌ترین عذاب‌ها و بدترین تعبیرات،برای کافرانی بیان شده که با انواع تبلیغات، تهمت‌ها و تهدیدات،مانع رسیدن پیام حقّ به گوش حقّ‌جویانند.(عدم مغفرت،عدم هدایت،دوزخی شدن و جهنّم ابدی)

پیام‌ها:

1-بازدارندگان مردم از هدایت،خود در گمراهی سختی هستند. «ضَلُّوا ضَلاٰلاً بَعِیداً»

2-کفر و ظلم،در کنار همند و نتیجه‌ی آنها،محرومیّت از آمرزش و هدایت الهی است. «کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا ... لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ»

3-کیفر کافرانِ ظالم که مانع هدایت مردمند،دوزخ ابدی است. «جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا»

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً«170»

ای مردم! همانا پیامبر از سوی پروردگارتان همراه با حقّ(قرآن)برای شما آمده است.پس ایمان بیاورید که برای شما بهتر است و اگر (ناسپاسی کرده و)کفر ورزید پس(بدانید که)آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آن خداست و خداوند،دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

اهل کتاب و حتّی مشرکان در انتظار ظهور پیامبری بودند و زمینه‌ی ذهنی داشتند،لذا در این آیه بجای«رسولا»می‌فرماید: «الرَّسُولُ» یعنی همان پیامبری که انتظارش را می‌کشید،اکنون آمده است،پس به او ایمان بیاورید.

پیام‌ها:

1-دعوت اسلام،جهانی است و اختصاص به قوم عرب ندارد. «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ»

2-عامل گسترش دعوت انبیا،حقّانیت آن است. «بِالْحَقِّ»

3-ایمان مردم به نفع خودشان است،نباید بر خدا منّت گذارند.بلکه خدا منّت نهاده و آنان را هدایت کرده است. «فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ»

4-نه کفر مردم به خدا زیان می‌رساند و نه ایمانشان به او نفعی دارد. فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ...

5-بعثت انبیا و محتوای دعوت آنان،بر اساس علم و حکمت الهی است. «کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً»

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً«171»

ای اهل کتاب! در دین خود غلوّ نکنید و جز حقّ،به خداوند نسبتی ندهید.همانا مسیح،عیسی پسر مریم،فرستاده‌ی خداوند و کلمه‌ی اوست که به مریم القا نمود و روحی است از جانب او.پس به خداوند و پیامبرانش ایمان آورید،و به تثلیث قائل نشوید.(از این حرف)دست بردارید که به نفع شماست.جز این نیست که اللّه خدایی است یکتا،و از اینکه فرزندی داشته باشد منزّه است.آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آن اوست و خدا برای تدبیر و سرپرستی هستی کافی است.

نکته‌ها:

«کَلِمَةُ اللّٰهِ» به انبیا و اولیا گفته می‌شود،چون همانطور که کلمه،بیانگر مطالبی است که در ذهن گوینده است،پیامبران و اولیا بیانگر کمالات پروردگارند.چنانکه در حدیث آمده است:

«نحن کلمات اللّه التّامات»ما کلمات کامل الهی هستیم. ⁽¹⁾

شاید هم مراد از کلمه،همان جمله‌ی «کُنْ فَیَکُونُ» باشد که قول خداوند است و مانند هر سخن دیگر،محصول آن کلمه است. ⁽²⁾چنانکه در جای دیگر،خداوند آفرینش عیسی علیه السلام

را به آفرینش آدم علیه السلام تشبیه نموده و می‌فرماید: «إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام درباره‌ی «رُوحٌ مِنْهُ» سؤال شد،حضرت پاسخ دادند:مقصود روح خداست که خداوند آن را در آدم و عیسی علیهما السلام قرار داد. ⁽²⁾

مسیحیان عقیده به تثلیث دارند و اللّه را خدای پدر،مسیح را خدای پسر و جبرئیل را واسطه‌ی این دو خدا می‌دانند،که نوعی کفر است.قرآن هم می‌فرماید: «لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ» ⁽³⁾آنانکه خدا را یکی از خدایان سه‌گانه می‌دانند،کافرند.البتّه گروهی از آنان نیز حضرت مریم را به جای جبرئیل،یکی از خدایان سه‌گانه می‌دانند که قرآن در این باره می‌فرماید: «یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ» ⁽⁴⁾ای عیسی! آیا تو به مردم گفته‌ای که مرا و مادرم را دو خدا قرار دهید؟

در روایات،به غلوّ کنندگان نفرین شده و آنان از بدترین اقسام کفّار و مشرکان به شمار آمده‌اند. ⁽⁵⁾

اگر نداشتن پدر،دلیل بر الوهیّت باشد،حضرت آدم باید به طریق اولی الوهیّت داشته باشد، چون نه پدر داشت و نه مادر.

در قرآن 17 بار،عیسی به مریم نسبت داده شده تا فرزند خدا بودن را نفی کند.در اناجیل هم از او به عنوان فرستاده خدا یاد شده،نه خدا.در اناجیل،حضرت عیسی علیه السلام 80 بار خود را بنده و رسول خدا معرّفی کرده است. ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1-غلوّ نشانه‌ی تعصّب نابجا است و در همه‌ی ادیان ممنوع می‌باشد.یهود، «عُزیر»را فرزند خدا می‌دانستند و مسیحیان«عیسی»را. «لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ»

2-یکی از آفات ادیان آسمانی،غلوّ درباره رهبران دینی است. «لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ»

3-میانه روی و اعتدال در همه جا لازم است و عشق به اولیای خدا نباید سر از غلوّ درآورد. «لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ»

4-غلوّ کردن درباره‌ی انسان‌ها،گرچه پیامبر باشند،توهین به خداوند و نسبت ناروا دادن به اوست. «لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ»

5-در قرآن و انجیل واقعی،حضرت عیسی پیامبر خدا معرفی شده است،نه خدا یا فرزند خدا. «عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ»

6-آفرینش غیر طبیعی عیسی،آیه و نشانه‌ی خداست،آن گونه که کلمه،تابلو و نشانه‌ی معناست. «کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا»

7-عیسی جزیی از خدا نیست،بلکه پرتوی از قدرت حیات بخش الهی است.

«رُوحٌ مِنْهُ»

8-قرآن،بیانگر عقیده صحیح ونافی عقاید باطل است. لاٰ تَغْلُوا ... لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ ...

9-خداوند جسم نیست تا فرزند داشته باشد. «سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ» (تعبیراتی چون ثاراللّه،یداللّه،کلمةاللّه که در متون دینی آمده،تعبیرات مجازی است)

10-خدایی که آسمان‌ها ملک اوست،چه نیازی به فرزند و شریک دارد؟ «سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ»

11-هر چیزی از خداست،پس باید بنده‌ی او بود و تنها به او توکّل کرد. «لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً»

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً«172»

و هرگز مسیح از اینکه بنده خدا باشد استنکاف ندارد و فرشتگان مقرّب نیز(سرپیچی ندارند)و هر کس از بندگی خداوند سرپیچی کند و تکبّر ورزد،پس(بداند که)بزودی همه را به نزد خود محشور می‌کند.

نکته‌ها:

امام رضا علیه السلام به جاثلیق رهبر مسیحیان آن زمان فرمود:همه چیزِ عیسی خوب بود،جز آنکه اهل عبادت نبود.جاثلیق ناراحت شد و گفت:او بیشترین عبادت را انجام می‌داد.

حضرت پرسید:چه کسی را می‌پرستید؟جاثلیق خاموش شد،چون فهمید که هدف امام آن است که بفهماند«عابد»نمی‌تواند«معبود»باشد.

مردم نسبت به عبادت خدا سه حالت دارند:گروهی مستکبر،گروهی تسلیم و گروهی طالب.حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«کفی بی عزّاً ان اکون لک عبداً و کفی بی فخراً ان تکون لی ربّا»برایم همین افتخار بس که بنده‌ی تو باشم. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1-در امور دینی،کاسه‌ی داغ‌تر از آش نباشید.عیسی خود را بنده‌ی خدا می‌داند، چرا شما او را فرزند خدا می‌شناسید؟! «لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ»

2-مسیح،نه تنها عبادت می‌کند،بلکه«عبد»ویکپارچه بنده اوست. «عَبْداً لِلّٰهِ»

3-فرشتگان مقرّب(از جمله روح‌القدس هم)بندگی خدا می‌کنند،چرا روح‌القدس را یکی از سه خدا می‌دانید؟ «وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ»

4-سرچشمه‌ی ترک عبادت،تکبّر است و اگر روح استکباری شد،همه نوع خطر را در پی دارد. وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یَسْتَکْبِرْ ...

5-بازگشت همه به سوی خداست،پس از قیامت بترسیم و تکبّر نکنیم.

«فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً»

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَمَّا الَّذِینَ اسْتَنْکَفُوا وَ اسْتَکْبَرُوا فَیُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً وَ لاٰ یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً«173»

پس آنان که ایمان آورده وکارهای شایسته انجام داده‌اند،خداوند پاداش آنان را کامل می‌دهد واز فضل خویش به ایشان افزون‌تر می‌بخشد و امّا آنان که سرپیچی کردند و تکبّر ورزیدند،خداوند آنان را به عذابی دردناک کیفرشان می‌دهد و در برابر(قهر)خدا برای خود دوست و یاوری نخواهند یافت.

نکته‌ها:

اهل کتاب،یا پیامبر خود را برتر می‌دانستند و درباره‌ی او غلوّ می‌کردند و یا خود را برتر می‌دانستند و می‌گفتند: «نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ» ⁽¹⁾و یا دیگران را تحقیر می‌کردند. «قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ...» ⁽²⁾در حالی که در قیامت هیچکدام از اینها کارساز نیست و ایمان و عمل لازم است.

پیام‌ها:

1-راه نجات،ایمان و عمل صالح است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ»

2-ایمان مقدّم بر عمل است و اعمال بدون ایمان،مانند اسکناس بی‌پشتوانه است. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ»

3-اگر می‌خواهید اخلاق الهی داشته باشید،اجرت کارگر را کامل بپردازید و چیزی هم اضافه دهید. «فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ»

4-بدون ایمان و عمل،انتظار هیچ شفاعتی از مسیح و دیگران نداشته باشید.

«لاٰ یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً»

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً«174»

ای مردم! از سوی پروردگارتان برای شما برهان و حجّتی آمده است ونوری روشنگر(همچون قرآن)را به سوی شما فرود آوردیم.

نکته‌ها:

طبق روایات،مراد از «بُرْهٰانٌ» شخص پیامبر و مراد از«نور مبین»،قرآن است.و به راستی که پیامبر،برهان دین است،چرا که کسی درس ناخوانده،چنین معارف و کتابی را آورده که هرچه زمان می‌گذرد و علوم رشد می‌کند،حقّانیت دین و عمق تعالیمش روشن‌تر می‌شود.

پیام‌ها:

1-اسلام با همه‌ی مردم و همه‌ی نسل‌ها و عصرها سخن می‌گوید و پیامش جهانی است. «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ»

2-فرستادن نور و برهان،از شئون ربوبیّت خداست. «مِنْ رَبِّکُمْ»

3-قرآن کتاب استدلال،هدایت و نور است. «نُوراً مُبِیناً»

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً«175»

پس کسانی که به خدا ایمان آورده وبه او توسّل جستند،بزودی آنان را در رحمت و فضل خویش وارد می‌کند و آنان را به سوی خود در راه راست هدایت می‌کند.

نکته‌ها:

اعتصام به اولیا و رهبران الهی را در زیارت جامعه می‌خوانیم:«من اعتصم بکم فقداعتصم باللّه».

در دو آیه‌ی قبل،ایمان و عمل صالح وسیله‌ی دریافت لطف الهی عنوان شد و در این آیه، ایمان و اعتصام به خداوند؛این نشانه‌ی آن است که راه اعتصام به خدا و پیوستن به او، عمل صالح است.

پیام‌ها:

1-پاداش‌های الهی،فضل ورحمت اوست،نه استحقاق ما. «فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ» (همین که این رحمت و فضل خود را در آیات دیگر اجر و پاداش کار ما

دانسته،خود لطفی دیگر است وگرنه مزد چند دقیقه کار ناقص،این همه بهشت و قصر و رحمت نیست.)

2-گرچه خدا هر که را بخواهد هدایت می‌کند، «یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ» ⁽¹⁾ولی زمینه و وسیله هدایت را خودمان با ایمان واعتصام باید فراهم سازیم. «یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ»

3-نیاز به هدایت الهی،حتّی پس از ایمان و اعتصام هم باقی است و یک لحظه از هدایت او بی نیاز نیستیم. «یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ»

4-راه مستقیم،راهی است که انسان را به خدا برساند. «یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً»

یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلاٰلَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَکَ وَ هُوَ یَرِثُهٰا إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهٰا وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَتَا اثْنَتَیْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثٰانِ مِمّٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانُوا إِخْوَةً رِجٰالاً وَ نِسٰاءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ«176»

(ای پیامبر!)از تو فتوا می‌خواهند،بگو:خداوند درباره‌ی(ارث)کلاله(\برادر و خواهر پدری یا پدر و مادری)به شما چنین فتوا می‌دهد که:اگر مردی بمیرد و فرزندی(یا پدر و مادری)نداشته باشد ولی خواهری داشته باشد،نصف آنچه به جا گذاشته از آنِ خواهر است و او نیز از خواهرش اگر فرزندی نداشته باشد همه‌اموال را ارث می‌برد و اگر دو خواهر باشند،دو سوّم دارایی به جامانده را ارث می‌برند(\هر کدام یک سوّم)و اگر چند برادر و خواهر باشند مرد برابر سهم دو زن ارث می‌برد.خداوند احکام را برای شما بیان می‌کند تا گمراه نشوید و خداوند به هر چیز دانا است.

نکته‌ها:

در آیه 12 همین سوره آمده بود که خواهر و برادر از یکدیگر یک ششم ارث می‌برند و اینجا می‌فرماید:نصف ارث می‌برد.این به خاطر آن است که در آنجا مراد،خواهر و برادر مادری بود و در اینجا پدری،یا پدر و مادری. ⁽¹⁾

ارث بردن خواهر و برادر از میّت،وقتی است که او فرزند یا پدر و مادر نداشته باشد.وگرنه نوبت به خواهر و برادر نمی‌رسد.

سوره‌ی نساء با مسائل خانواده آغاز شد و با مسائل خانواده به پایان رسید.

پیام‌ها:

1-وظیفه‌ی مردم،برای یادگیری مسائل و احکام دینی،رجوع به رهبران دینی است. «یَسْتَفْتُونَکَ»

2-دین برای دنیای مردم برنامه دارد.موضوع ارث از یک جهت موضوعی اقتصادی و از جهتی موضوعی خانوادگی است و دین به لحاظ هر دو جهت، برای آن احکامی مقرّر داشته است. «قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ»

3-رعایت اولویّت‌ها در تقسیم ارث،بیانگر اولویّت‌ها در رسیدگی به اعضای فامیل است.پدر ومادر و فرزندان در یک ردیف‌اند،امّا خواهران و برادران در مرحله‌ی بعدی. «لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ»

4-دو برابر بودن سهم ارث مرد نسبت به زن،بر پایه علم الهی است،نه شرایط خاص اجتماعیِ زمان پیامبر که زنان ضعیف شمرده می‌شدند. «وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ»

«والحمدللّه ربّ العالمین»

سیمای سوره‌ی مائده

اشاره

این سوره یکصد و بیست آیه دارد و چند ماه پیش از رحلت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله نازل شده و هیچ یک از آیات آن نسخ نگشته است.

این سوره به خاطر دعای حضرت عیسی علیه السلام برای نزول مائده‌ی آسمانی که در آیه‌ی 114 آمده،«مائده»نامیده شده است؛البتّه به«عهد»و«عقود»نیز نام‌گذاری شده،در مجموع آیاتِ این سوره نسبت به یک پیمان‌شکنی مهم هشدار می‌دهد.

بیشترین خطاب «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» در این سوره است.مثلاً در سوره‌ی بقره یازده مرتبه؛ولی در این سوره،شانزده مرتبه آمده است.

این سوره شامل مسائلی از قبیل:ولایت و رهبری،ردّ عقیده‌ی تثلیث،وفای به عهد و پیمان‌ها،گواهی دادن به عدل،تحریم قتل،احکام خوردنی‌ها،احکام وضو،غسل و تیمّم،سفارش به عدالت اجتماعی و احکام وصیّت،قصاص، سرقت،زنا و...می‌باشد.

چون از آخرین سوره‌هایی است که نازل شده،با جمله‌ی «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» در آغاز سوره،سفارش به انجام همه‌ی تعهّدات و پیمان‌ها دارد.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ مٰا یُرِیدُ«1»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به عقد و پیمان‌ها(ی خود،با خدا و مردم)وفا کنید.(خوردن گوشت)چهارپایان برای شما حلال گشته،مگر آنها که (حکم حرمتش)بر شما خوانده خواهد شد،و در حال احرام شکار را حلال نشمرید،همانا خداوند به هر چه خواهد(ومصلحت بداند)حکم می‌کند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «بَهِیمَةُ» در اینجا به معنای چهارپا و اعم از«انعام»است،«انعام»به گاو و شتر و گوسفند می‌گویند و «بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ» که سه بار در قرآن آمده به معنای حلال بودن گوشت این چهارپایان است. ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام فرمودند:مراد از «بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ» ،جنین حیوان ذبح شده است که تزکیه‌ی مادرش،تزکیه‌ی او نیز به شمار می‌رود. ⁽²⁾مرحوم فیض در تفسیر صافی می‌فرماید:«ممکن است این روایت بیان مصداق پنهان آن باشد و یا این‌که از شکم مادر به آنها«بهیمة»گفته می‌شود،بنابراین منافاتی با تعمیم ندارد». ⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«لا دین لمن لا عهد له» ⁽¹⁾،کسی که وفا ندارد،دین ندارد.آری،اگر به پیمان‌ها عمل نشود،اساس جامعه واعتماد عمومی بهم می‌ریزد وهرج ومرج پیش می‌آید.

قرآن،وفای به پیمان حتّی با مشرکان را لازم می‌داند، «فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ» ⁽²⁾و طبق حدیثی از امام صادق علیه السلام وفای به پیمان فاجران هم لازم است. ⁽³⁾

بر اساس روایتی دیگر،اگر یک مسلمان حتّی با اشاره،به دشمن کافر امان داد،بر دیگر مسلمانان رعایت این پیمان اشاره‌ای،الزامی است.

کتب آسمانی،عهد خداوند هستند و باید به آنها وفادار بود،عهد قدیم(تورات)،عهد جدید (انجیل)و عهد اخیر(قرآن).در حدیث می‌خوانیم:«القرآن عهد اللّه» ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1-مسلمانان باید به همه‌ی پیمان‌ها،(با هر کس و هر گروه،)پایبند باشند،چه قراردادهای لفظی،کتبی؛پیمان‌های سیاسی،اقتصادی،اجتماعی ویا خانوادگی؛با قوی یا ضعیف،با دوست یا دشمن،با خدا(مثل نذر و عهد)یا مردم،با فرد یا جامعه،با کوچک یا بزرگ،با کشورهای منطقه یا قراردادهای بین المللی.کلمه‌ی «بِالْعُقُودِ» دارای«الف و لام»است که شامل همه‌ی قراردادها می‌شود. «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»

2-اشعار دارد که ایمان،ضامن وفای به عهد و پیمان‌هاست. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»

3-حال که خداوند انواع نعمت‌ها را در اختیار ما گذاشته است،پس به پیمان‌های

او وفادار باشیم. «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ»

4-یکی از پیمان‌های الهی،توجّه به احکام حلال وحرام در خوردنی‌هاست.

«أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ»

5-اسلام،هم به مسائل اجتماعی و هم به مسائل اقتصادی توجّه دارد.(وفای به عهد،مسئله‌ی اجتماعی و اقتصادی وبهره‌گیری از حیوانات،از مسائل اقتصادی است.) «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ»

6-مصرف گوشت گاو،شتر و گوسفندی که مرده یا خفّه و...شده باشند،حرام است. «إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ»

7-همه‌ی چهارپایان حلال نیستند. «إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ» (بنابر این‌که جمله،مربوط به انواع چهارپایان باشد.)

8-برای حفظ حرمت احرام باید کمی هم محرومیّت چشید و از شکار،چشم پوشید. «غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ»

9-عمل به محرّمات احرام،از جمله موارد وفای به عهد و پیمان با خداست.

أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ... غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ

10-احرام،عهد و پیمان با خداوند است. أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ... وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ

11-احرام،حالتی خاص و ویژه و دارای احترام است. «وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ»

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً وَ إِذٰا حَلَلْتُمْ فَاصْطٰادُوا وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ«2»

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! حرمت شعائر الهی،ماه حرام،قربانی حج و حیواناتی که برای حج علامت‌گذاری شده‌اند و راهیان خانه خدا که فضل و

خشنودی پروردگارشان را می‌طلبند،نشکنید و هرگاه از احرام بیرون آمدید(و اعمال عمره را به پایان رساندید)می‌توانید شکار کنید.و دشمنی با گروهی که شما را از مسجدالحرام بازداشتند،شما را به بی‌عدالتی و تجاوز وادار نکند و در انجام نیکی‌ها و دوری از ناپاکی‌ها یکدیگر را یاری دهید و هرگز در گناه و ستم،به هم یاری نرسانید،و از خداوند پروا کنید که همانا خداوند،سخت کیفر است.

نکته‌ها:

«هدی»،حیوان بی‌نشانی است که برای قربانی در حج هدیه می‌شود،و«قلائد»حیواناتی هستند که پیش از مراسم حج،با آویختن چیزی به گردن آنها یا داغ زدن،علامت‌دار می‌شوند تا در مناسک حج،قربانی شوند.

خداوند در ابتدای این آیه،احترام به همه شعائر را واجب و هتک حرمت آنها را حرام کرده است؛ولی در میان شعائر،چند مورد را به خصوص ذکر کرده است از جمله ماه‌های:رجب، ذیقعده،ذیحجّه و محرّم که جنگ در آنها حرام است و ماه ذیحجّه که حج در آن انجام می‌شود،هَدْی که قربانی بی‌نشان است و قلائد که قربانی نشان‌دار است.

در سال ششم هجری،مسلمانان با پیمودن هشتاد فرسخ راه از مدینه به مکّه آمده بودند تا حج بگذارند؛ولی کافران مانع شدند و صلح حدیبیه پیش آمد.اکنون که مکّه فتح شده،نباید دست به تجاوز بزنند. «صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ»

اگر تحصیل علم یک«بِرّ»است،زمینه‌های آن چون:تأمین مدرسه،کتاب،کتابخانه، آزمایشگاه،وسیله نقلیّه،استاد و...همه«تعاون بر بِرّ»است.

همیاری در نیکی و پاکی

در آیه‌ی 177 سوره‌ی بقره،مواردی از«برّ»را بیان کرده است: «لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ» برّ،ایمان به خدا و قیامت و فرشتگان و کتاب آسمانی و انبیا و رسیدگی

به محرومان جامعه و پایبندی به قراردادها و صبر در کارهاست.

در روایات بسیاری به تعاون بر نیکی‌ها ویاری رساندن به مظلومان ومحرومان،سفارش شده واز کمک ویاری به ستمگران نهی شده است و ما در اینجا چند حدیث را برای تبرّک ذکر می‌کنیم:

*امام صادق علیه السلام فرمود:«هر کس برای یاری رساندن به دیگران گامی بردارد،پاداش مجاهد و رزمنده را دارد». ⁽¹⁾

*«تا زمانی که انسان در فکر یاری رساندن به مردم است،خداوند او را یاری می‌کند». ⁽²⁾

*«یاری کردن مسلمان،از یک ماه روزه‌ی مستحبّی واعتکاف بهتر است». ⁽³⁾

*«هر کس ظالمی را یاری کند،خودش نیز ظالم است». ⁽⁴⁾

*«حتّی در ساختن مسجد،ظالم را یاری نکنید». ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1-خداوند از مؤمنان،انتظار ویژه‌ای دارد. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا ...

2-احترام گذاردن به شعائر الهی،وظیفه‌ی اهل ایمان است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ»

3-هتک حرمت و قداست شعائرالهی،حرام است. «لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ»

4-همه‌ی زمان‌ها یکسان نیستند.برخی روزها مثل ایّام‌اللّه و برخی ماهها مثل ماهِ حرام،احترام ویژه‌ای دارند. «وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ»

5-حیوانی هم که در مسیر هدف الهی قرار گیرد،احترام دارد. «وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ»

6-راهیان خانه‌ی خدا باید مورد احترام قرار گیرند. «وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ»

(هر برنامه‌ای که به احترام وامنیّت زائران خانه خدا ضربه بزند،حرام است،

خواه در سفر حج باشد یا عمره.)

7-هدف اصلی در حج،زیارت کعبه است. «آمِّینَ الْبَیْتَ»

8-حج و عمره،راهی برای تحصیل دنیا وآخرت است. «یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً»

9-سراغ سود حلال رفتن یک ارزش است.قرآن،فضل پروردگار را که همان سودِ کسب و کار است،در کنار رضوان وقرب الهی قرار داده است. «یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً»

10-هر نوع فعّالیّت اقتصادی و تجاری در مکّه،برای کشورهای اسلامی آزاد است. «یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ»

11-بهره‌های مادّی،تفضّل الهی به انسان و از شئون ربوبیّت اوست. «فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ»

12-دشمنی‌های دیگران در یک زمان،مجوّز ظلم و تجاوز ما در زمانی دیگر نمی‌شود. وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ ... أَنْ تَعْتَدُوا

13-بی‌عدالتی و تجاوز از حدّ،حرام است حتّی نسبت به دشمنان. شَنَآنُ قَوْمٍ ...

أَنْ تَعْتَدُوا (در انتقام نیز عدالت را رعایت کنید.)

14-احساسات دینی،بهانه‌ی ظلم نشود. «صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا»

15-وفای به پیمان‌ها وحفظ حرمت و قداست شعائر الهی نیاز به همیاری و تعاون دارد. لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ ... وَ تَعٰاوَنُوا

16-چشم‌پوشی از خطای دیگران،یکی از راه‌های تعاون بر نیکی است. لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ ... تَعٰاوَنُوا

17-حکومت و جامعه‌ی اسلامی،باید در صحنه‌ی بین‌المللی،از مظلوم و کارهای خیر حمایت و ظالم و بدی‌ها را محکوم کند. «تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ»

18-برای رشد همه جانبه‌ی فضایل باید زمینه‌ها را آماده ساخت و در راه رسیدن به آن هدف،تعاون داشت. «تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ»

19-به جای حمایت از قبیله،منطقه،نژاد و زبان،باید از«حقّ»حمایت کرد و به «بِرّ»یاری رساند. «تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ»

20-کسانی که قداست شعائر الهی را می‌شکنند و به بدی‌ها کمک می‌کنند،باید خود را برای عقاب شدید الهی آماده کنند. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ»

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ«3»

بر شما،(خوردن گوشت)مردار،خون،گوشت خوک و حیوانی که به نام غیر خدا ذبح شود و حیوانی(حلال گوشت)که بر اثر خفه شدن یا کتک خوردن،یا پرت شدن یا شاخ خوردن بمیرد و نیم خورده درندگان حرام شده است مگر آنکه(قبل از کشته شدن به دست درّنده،)به طور شرعی ذبح کرده باشید.همچنین حرام است حیوانی که برای بت‌ها ذبح شده یا به وسیله‌ی چوبه‌های قمار تقسیم می‌کنید.همه‌ی اینها نافرمانی خداست.

امروز،(روز هجده ذی‌الحجّه سال دهم هجری که حضرت علی علیه السلام به فرمان خدا به جانشینی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله منصوب شد)کافران از(زوال)

دین شما مأیوس شدند،پس،از آنان نترسید و از من بترسید.امروز دینتان را برای شما کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان«دین»برایتان برگزیدم.پس هرکه در گرسنگی گرفتار شود،بی‌آنکه میل به گناه داشته باشد،(می‌تواند از خوردنی‌های تحریم شده بهره ببرد.)همانا خداوند،بخشنده‌ی مهربان است.

نکته‌ها:

در آیه‌ی اوّل گذشت که بهره‌گیری از گوشت چهارپایان،حلال است،مگر آنچه تحریم آن بعداً بیان شود.این آیه،ده مورد از گوشت‌های حرام را بیان کرده است.

«منخنقة»،حیوانی است که خفه شده باشد،چه به دست انسان یا حیوان،یا خود بخود.

«موقوذة»،حیوانی است که با ضربه و شکنجه جان دهد.رسم عرب بر آن بوده که بعضی حیوانات را به احترام بت‌ها،آنقدر می‌زدند تا جان دهد و این کار را نوعی عبادت می‌پنداشتند. ⁽¹⁾«متردیة»،حیوان پرت شده از بلندی و«نطیحة»،حیوانی که بر اثر شاخ‌خوردن مرده باشد.

تحریم آنچه که در این آیه مطرح شده است،در سوره‌های انعام و نحل و بقره آمده است ولی در این آیه،نمونه‌های مردار(خفّه شده،کتک خورده،شاخ خورده و...)بیان شده است.

امام باقر علیه السلام فرمودند:«ولایت،آخرین فریضه الهی است سپس آیه‌ی «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» را تلاوت فرمودند». ⁽²⁾

بت‌ها،مجسمه‌هایی بود که شکل داشت؛امّا«نصب»،سنگ‌های بی‌شکلی بود که اطراف کعبه نصب شده بود و در برابرش قربانی می‌شد و خون قربانی را بر آن می‌مالیدند.

در آیه‌ی 109 سوره بقره،تمایل کفّار نسبت به انحراف مسلمانان از راه خودشان مطرح شده است.خداوند فرمان داد:شما اغماض کنید تا امر الهی برسد.پس مسلمانان منتظر حکم قاطعی بودند که کفّار را مأیوس سازد،تا این‌که آیه‌ی اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ ...نازل شد.

غدیر در قرآن

دو مطلب جدای از هم در این آیه بیان شده است،یک مطلب مربوط به تحریم گوشت‌های حرام،مگر در موارد اضطرار و مطلب دیگر مربوط به کامل شدن دین و یأس کفّار که این قسمت کاملاً مستقلّ است،به چند دلیل:

الف:یأس کفّار از دین،به خوردن گوشت مردار یا نخوردن آن ارتباطی ندارد.

ب:روایاتی که از طریق شیعه و سنی در شأن نزول آیه آمده،در مقام بیان جمله‌ی «الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا» و «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» است،نه مربوط به جملات قبل و بعد از آن،که درباره احکام مردار است.

ج:طبق روایات شیعه و سنّی،این قسمت از آیه: اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ ...پس از نصب علیّ‌بن ابی‌طالب علیهما السلام به امامت در غدیرخم نازل شده است.

د:غیر از دلائل نقلی،تحلیل عقلی نیز همین را می‌رساند،چون چهار ویژگی مهم برای آن روز بیان شده‌است:1.روز یأس کافران،2.روز اکمال دین،3.روز اتمام‌نعمت الهی بر مردم، 4.روزی که اسلام به عنوان«دین»و یک مذهب کامل،مورد پسند خدا قرار گرفته است.

حال اگر وقایع روزهای تاریخ اسلام را بررسی کنیم،هیچ روز مهمی مانند:بعثت،هجرت، فتح مکّه،پیروزی در جنگ‌ها و...با همه‌ی ارزشهایی که داشته‌اند،شامل این چهار صفت مهم مطرح شده در این آیه نیستند؛حتّی«حجّةالوداع»هم به این اهمیّت نیست؛چون حج،جزئی از دین است،نه همه‌ی دین.

*امّا بعثت،اوّلین روز شروع رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است که هرگز نمی‌توان گفت روز اوّل بعثت،دین کامل شده است.

*امّا هجرت،روز هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به فرمان خداست،روز حمله‌ی کفّار به خانه پیامبر است، نه روز یأس آنان.

*امّا روزهای پیروزی در جنگ بدر و خندق و...تنها کفّاری که در صحنه‌ی نبرد بودند، مأیوس می‌شدند،نه همه‌ی کفار،در حالی که قرآن می‌فرماید: اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ...

همه کفّار مأیوس شدند.

*امّا حجّةالوداع که مردم آداب حج را در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله آموختند،تنها حج مردم با آموزش پیامبر کامل شد،نه همه‌ی دین در حالی که قرآن می‌فرماید: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ»

*امّا غدیرخم روزی است که خداوند فرمان نصب حضرت علی را به جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله صادر کرد،تنها آن روز است که چهار عنوان ذکر شده در آیه «أَکْمَلْتُ، أَتْمَمْتُ، رَضِیتُ، یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا» با آن منطبق است.

*امّا یأس کفّار،به خاطر آن بود که وقتی تهمت وجنگ وسوءقصد بر ضد پیامبر،نافرجام ماند،تنها امید آنها مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله بود.نصب علیّ‌بن ابی‌طالب علیهما السلام به همه فهماند که اگر آن حضرت پسری می‌داشت،بهتر از علی نبود وبا مرگ او دین او محو نمی‌شود؛زیرا شخصی چون علیّ‌بن ابی‌طالب علیهما السلام جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و رهبر امّت اسلام خواهد بود.

اینجا بود که همه‌ی کفّار مأیوس شدند.

*امّا کمال دین،به خاطر آن است که اگر مقرّرات وقوانین کامل وضع شود،لیکن برای امّت و جامعه،رهبری معصوم وکامل تعیین نشود،مقرّرات ناقص می‌ماند.

*امّا اتمام نعمت،به خاطر آن است که قرآن بزرگ‌ترین نعمت را نعمت رهبری وهدایت معرّفی کرده است،اگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از دنیا برود ومردم را بی‌سرپرست بگذارد،کاری کرده که یک چوپان نسبت به گله نمی‌کند.چگونه بدون تعیین رهبری الهی نعمت تمام می‌شود.

*امّا رضایت خداوند،برای آن است که هرگاه قانون کامل ومجری عادل بهم گره بخورد، رضایت پروردگار حاصل می‌شود.

اگر هر یک از اکمال دین،اتمام نعمت،رضایت حقّ و یأس کفّار به تنهایی در روزی اتفاق افتد،کافی است که آن روز از«ایّام‌اللّه»باشد.تا چه رسد به روزی مثل غدیر،که همه‌ی این ویژگی‌ها را یک جا دارد.به همین دلیل در روایات اهل‌بیت علیهم السلام عید غدیر از بزرگ‌ترین اعیاد به شمار آمده است.

آثار اشیا،گاهی مترتّب بر جمع‌بودن همه اجزای آن است،مثل روزه که اگر یک لحظه هم پیش از اذان،افطار کنیم،باطل می‌شود،از این جهت کلمه«تمام»به کار رفته است: «أَتِمُّوا الصِّیٰامَ إِلَی اللَّیْلِ» و گاهی به گونه‌ای است که هر جزء،اثر خود را دارد،مثل تلاوت آیات

قرآن که کمالش در تلاوت همه‌ی آن است و هر قدر هم خوانده شود،ثواب دارد.گاهی بعضی اجزا به گونه‌ای است که اگر نباشد،یک مجموعه ناقص است،هر چند همه‌ی اجزای دیگر هم باشد،مثل خلبان و راننده که هواپیما و ماشین بدون آنها بی‌ثمر و بی‌فایده است.

رهبری و ولایتِ حقّ هم چنین است،چون انسان را با خدا گره می‌زند و بدون آن،آفریده‌ها و نعمت‌ها به نقمت تبدیل می‌شود وانسان را به خدا نمی‌رساند.

نگاهی به تغذیه در اسلام

اسلام مکتب عدل است،نه مثل غربی‌ها افراط در مصرف گوشت را توصیه می‌کند،و نه مثل بودایی‌ها آن را حرام می‌داند،و نه مثل چینی‌ها خوردن گوشت هر حیوانی را به هر شکلی جایز می‌داند.در اسلام برای مصرف گوشت،شرایط و حدودی است،از جمله:

الف:گوشت حیوانات گوشتخوار را نخورید؛چون آلودگی‌های مختلف میکربی و انگلی و...

دارند.

ب:گوشت درندگان را نخورید که روح قساوت و درندگی در شما پیدا می‌شود.

ج:گوشت حیواناتی که موجب تنفر عمومی است،مصرف نکنید.

د:گوشت حیوانی که هنگام ذبح،نام مبارک خدا بر آن گفته نشده،نخورید.

ه‍:گوشت مردار را نخورید.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی گوشت مردار فرمود:«کسی به آن نزدیک نشد مگر آنکه ضعف و لاغری و سستی و قطع نسل و سکته و مرگ ناگهانی او را گرفت».

سؤال: آیا اجازه‌ی کشتن حیوانات برای مصرف گوشت آنها،با رحمت الهی سازگار است؟

پاسخ: اساس آفرینش بر تبدیل وتحوّل است.خاک،گیاه می‌شود،گیاه،حیوان می‌گردد و حیوان به انسان تبدیل می‌شود و نتیجه‌ی این تبدیل‌ها،رشد است.

پیام‌ها:

1-اسلام،دینی جامع است و همه‌ی نیازهای طبیعی و روحی انسان را مورد توجّه قرار داده و نظر صریح می‌دهد. «حُرِّمَتْ»

2-در نظام توحیدی،باید ذبح حیوان هم رنگ الهی داشته باشد،وگرنه حرام می‌شود. «وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ»

3-اگر حیوان مضروب یا شاخ خورده یا پرت شده ودریده شده،هنوز رمقی در دارد و آن را ذبح کردید،حلال می‌شود. «إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ»

4-با همه‌ی مظاهر شرک،در هر شکل،باید مبارزه کرد. «وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ»

5-مهم‌ترین روزنه‌ی امید کفّار،مرگ پیامبر بود که با تعیین حضرت علی علیه السلام به رهبری،آن روزنه بسته شد. اَلْیَوْمَ یَئِسَ ...

6-اگر دشمن خارجی هم شما را رها کند،دشمن داخلی وجود دارد که باید با خشیت از خدا به مقابله با او رفت. «فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ»

7-کفّار از دینِ کامل می‌ترسند،نه از دینی که رهبرش تسلیم،جهادش تعطیل، منابعش تاراج و مردمش متفرّق باشند. اَلْیَوْمَ یَئِسَ ... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

8-اگر کفّار از شما مأیوس نشده‌اند،چه بسا نقصی از نظر رهبری در دین شماست. اَلْیَوْمَ یَئِسَ ... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ

9-دین بدون رهبر معصوم،کامل نیست. «أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ»

10-قوام مکتب به رهبری معصوم است و تنها با وجود آن،کفّار مأیوس می‌شوند،نه با چیز دیگر. اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

11-همه‌ی نعمت‌ها بدون رهبری الهی ناقص است. اَلْیَوْمَ ... أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی

12-نصب علی علیه السلام به امامت،اتمام نعمت است، «أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی» و رها کردن ولایت او کفران نعمت و ناسپاسی نعمت و عواقب بدی دارد. ⁽¹⁾«فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ»

13-اسلام بی‌رهبر معصوم،مورد رضای خدا نیست. اَلْیَوْمَ ... رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ

14-اضطرار غیر اختیاری،مجوّز مصرف حرام است،پس انسان نباید به اختیار خود را مضطر کند. «اضْطُرَّ» (فعل مجهول است.)

15-قانونی کامل است که به همه‌ی حالات و شرایط انسان توجّه داشته باشد، مخصوصاً حالت اضطرار و مخمصه.آری،در احکام اسلام،بن‌بست نیست.

«فَمَنِ اضْطُرَّ»

16-شرایط ویژه‌ی اضطرار،نباید زمینه‌ساز گناه و آزاد سازی مطلق شود؛بلکه باید به همان مقدار رفع اضطرار اکتفا کرد. «غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ»

17-از تسهیلاتی که برای افراد مضطرّ قرار داده می‌شود،سوء استفاده نکنیم.

«غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ» امام باقر علیه السلام در تفسیر این جمله فرمودند: «غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ» کسی است که عمداً به سراغ گناه نرود. ⁽¹⁾

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَکُمُ اللّٰهُ فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ«4»

(ای پیامبر!)از تو می‌پرسند:چه چیزهایی برای آنان حلال شده است؟ بگو:تمام پاکیزه‌ها برای شما حلال گشته است،و(نیز صید)سگ‌هایِ شکاری آموزش دیده که در پی شکار گسیل می‌دارید و از آنچه خداوند به شما آموخته،به آنها یاد می‌دهید.پس،از آنچه برای شما گرفته‌اند بخورید و نام خدا را(هنگام فرستادن حیوان شکاری)بر آن ببرید و از خدا پروا کنید که خداوند سریع الحساب است.

نکته‌ها:

«جوارح»،جمع«جارحة»،از ریشه‌ی«جَرْح»،به دو معنای کسب و زخم بکار می‌رود.به حیوان صیّاد،جارحه گویند،چون شکار را زخمی می‌کند،یا برای صاحبش،شکاری کسب می‌کند.به اعضای بدن هم که وسیله‌ی کسب و تلاش است،جوارح گفته می‌شود.

با عنایت به کلمه‌ی «مُکَلِّبِینَ» از ریشه‌ی«کلب»،به معنای تعلیم دهندگان سگهای شکاری است و تنها صید سگ‌های آموزش دیده حلال است،نه صید حیوانات شکاری دیگر آن هم شکاری که سگ،در پی آن گسیل شده و آن را نگهداشته است،نه آنکه برای خودش شکار کرده باشد که خوردن آن حرام است.

پیام‌ها:

1-پیامبران،پاسخگوی سؤال‌ها و نیازهای طبیعی جامعه‌اند. «یَسْئَلُونَکَ»

2-آنچه لازم است که بدانیم،باید از انبیا و وارثانشان بپرسیم. «یَسْئَلُونَکَ» (مسلمانان صدر اسلام،نسبت به یادگیری احکام وتکالیف دینی،احساس مسئولیّت داشتند.)

3-سؤال لازم،یک ارزش ونشانه‌ی احساس مسئولیّت است. «یَسْئَلُونَکَ»

4-سؤال،زمینه‌ی نزول تدریجی آیات قرآن است. «یَسْئَلُونَکَ»

5-رابطه‌ی امّت با پیامبر،بی‌واسطه است. «یَسْئَلُونَکَ»

6-هر چه که حرام شده،بخاطر پلیدی آشکار یا نهان آن است. «أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ»

7-اصل و قانون کلی آن است که همه‌ی چیزهای پاک و دلپسند،حلال باشد.

«أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ»

8-چون اسلام دینی فطری است،آنچه را که دل بپسندد و فسادی نداشته باشد حلال می‌کند. «أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ» (میان تشریع وتکوین هماهنگی است.)

9-آموزش،منحصر به انسان نیست،حیوانات هم قابل تعلیم و تسخیرند.

«تُعَلِّمُونَهُنَّ»

10-دانش،حتّی به سگ ارزش می‌دهد و کارآیی آن را بیشتر می‌کند. «تُعَلِّمُونَهُنَّ» سگ با اندکی آموزش،یک عمر شکار خود را به معلّمش هدیه می‌کند.

«أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ» ولی بعضی انسان‌ها که همه چیز را از خدا فرا گرفته‌اند، «عَلَّمَکُمُ اللّٰهُ» برای خدا چه می‌کنند؟

11-هنگام فرستادن سگ شکاری،نام خدا برده شود. «وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهِ»

12-رعایت مقرّرات الهی در مصرف گوشت جلوه‌ای از تقواست. فَکُلُوا ... وَ اتَّقُوا

13-در میان حیوانات وحشی،بعضی از آنها حلال گوشت هستند.(شکار،نشانه وحشی بودن حیوان است) «فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ»

14-توجّه به معاد وحسابرسی سریع الهی،یکی از انگیزه‌های تقواست. «اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ»

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ طَعٰامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعٰامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ وَ لاٰ مُتَّخِذِی أَخْدٰانٍ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخٰاسِرِینَ«5»

امروز،همه‌ی چیزهای پاک و دلپسند برای شما حلال شده است،و طعام اهل کتاب برای شما حلال است و طعام شما نیز برای آنان حلال است.و (ازدواج با)زنان پاکدامن و با ایمان و نیز زنان پاکدامن از کسانی که پیش از شما به آنان کتاب آسمانی داده شده مانعی ندارد.در صورتی که مهریه زنان را بپردازید و پاکدامن باشید نه زناکار و نه دوست گیرنده‌ی پنهانی(و نامشروع)و هرکس به ایمان خود کفر ورزد،قطعاً عمل او تباه شده و او در آخرت از زیانکاران است.

نکته‌ها:

این آیه می‌فرماید:طعام اهل کتاب برای مسلمانان حلال است؛ولی با توجّه به این‌که در آیات قبل برای استفاده از گوشت،بردن نام خدا شرط حلال بودن ذکر شده است،می‌فهمیم که مراد از حلال بودن طعام یهود ونصاری برای مسلمانان،طعام‌های غیر گوشتی است.در روایات اهل‌بیت علیهم السلام هم منظور از طعام را گندم،جو وحبوبات دانسته‌اند.برخی لغت‌شناسان مانند ابن‌أثیر و خلیل نیز گفته‌اند:در فرهنگ حجاز،به گندم هم طعام گفته می‌شود. ⁽¹⁾

چون این آیه،راه را برای رفت و آمد و غذا خوردن و ازدواج با اقلّیت‌های دینی باز کرده و ممکن است مسلمانان برای رسیدن به دختران یهودی و مسیحی هر روز رفت و آمدشان را بیشتر کنند و کم‌کم تحت تأثیر تفکّر و آداب آنان قرار بگیرند و از راه اسلام جدا شوند،آخر آیه هشدار می‌دهد که هرکس ایمان خود را نادیده بگیرد عمل او تباه است. «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ»

«أَخْدٰانٍ» ،جمع«خِدْن»،به معنای دوست است؛ولی معمولاً در مورد دوستی‌های پنهانی و نامشروع به کار می‌رود.

در مسأله‌ی غذا،آیه به طرفین مسلمان و اهل‌کتاب،اجازه می‌دهد که از طعام یکدیگر استفاده کنند، أُحِلَّ لَکُمُ ... حِلٌّ لَهُمْ ولی در ازدواج،تنها اجازه‌ی زن گرفتن از اهل کتاب را می‌دهد و اجازه‌ی زن دادن را نمی‌دهد، «الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ» (چون معمولاً زنان،به خاطر عواطفشان،تحت تأثیر مردان قرار می‌گیرند؛لذا اگر زنان اهل کتاب به اسلام بگروند،رشد است،امّا زن مسلمان اگر به آنان گرایش یابد،سقوط است.از این رو زن دادن به اهل کتاب،جایز نیست.)

«مُحصِن»و«مُحصَنة»،به معنای عفیف‌بودن،آزادبودن،همسر داشتن ومسلمان بودن است.

در اینجا مراد از«محصنات»زنان عفیف است وگرنه ازدواج با زن شوهردار قطعاً حرام است.

مراد از جواز ازدواج با اهل کتاب در این آیه،ازدواج موقّت است، ⁽²⁾به دلیل روایات متعدّد و

به خاطر کلمه‌ی «أُجُورَهُنَّ» که بیشتر در مورد مهریه‌ی ازدواج موقّت به کار می‌رود.

کسی که به حقّانیّت چیزی اقرار کندولی به آن عمل نکند،عملش تباه است.امام‌صادق علیه السلام ذیل آیه «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» فرمودند:«تَرک العمل الّذی أقرّ به» ⁽¹⁾

در روایت دیگری امام صادق علیه السلام فرمودند:کمترین چیزی که شخص به خاطر آن از ایمان خارج می‌شود آن است که نظری را بر خلاف حقّ بیابد و بر همان نظر بنابگذارد و از آن دفاع کند،آنگاه حضرت این آیه را تلاوت کردند: «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1-در بیان احکام و قوانین،از عنصر زمان نباید غافل بود. «الْیَوْمَ»

2-قوانین تشریع با نظام تکوین هماهنگ است.(آنجا که طبع سلیم می‌پسندد، قانون نیز حلال می‌کند) «أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ»

3-پاکدامنی زن،در هر مذهبی که باشد،یک ارزش است. «وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ»

4-پاکدامنی،هم برای مردان وهم برای زنان،شرط است. «الْمُحْصَنٰاتُ ،مُحْصِنِینَ»

5-در انتخاب همسر به اصل ایمان وپاکدامنی توجّه شود. «وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ»

6-اغفال و کلاهبرداری،حتّی نسبت به غیر مسلمان ممنوع است. «آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» (رعایت حقّ اقتصادی زن گرچه مسلمان نباشد واجب است)

7-زن،حقّ مالکیّت دارد،چه مسلمان و چه غیر مسلمان. «أُجُورَهُنَّ»

8-مهریه را باید به خود زن داد. «آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» ونفرمود:«آتیتم اجورهنّ»

9-پرداخت اجرت به زن باید به خاطر ازدواج باشد،نه به خاطر زنا و روابط