قلب قرآن تفسیر سوره مبارکه یس

مشخصات کتاب

سرشناسه : مهدوی دامغانی، علی، 1341 -

عنوان و نام پدیدآور : قلب قرآن: تفسیر سوره مبارکه یس/ علی مهدوی دامغانی؛ تهیه و تنظیم مکتبه مهدویه.

مشخصات نشر : تهران: دلیل ما، 1399.

مشخصات ظاهری : 807 ص.

شابک : 800000 ریال: 978-600-442204-8

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : بالای عنوان: سلسه مباحث آیات وحی.

یادداشت : کتابنامه: ص.[787] - 807.؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : تفسیر سوره مبارکه یس.

عنوان دیگر : سلسه مباحث آیات وحی.

موضوع : تفاسیر (سوره یس)

شناسه افزوده : مکتبه مهدویه(مشهد)

رده بندی کنگره : BP102/682

رده بندی دیویی : 297/18

شماره کتابشناسی ملی : 6129081

خیر اندیش دیجیتالی: موسسه مددکاری و خیریه ایتام امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشريف) شهرستان بروجن

ویراستار دیجیتالی: سمانه جاوید

اشاره

قلب قرآن (تفسیر سوره مبارکه یس)

مقدمه: استاد علامه دکتر احمد مهدوی دامغانی دامت برکاته

انتشارات دلیل ما

مولف: آیت الله علی مهدوی دامغانی دامت برکاته.

ویرایش محتوایی: دکتر اصغر غلامی.

پژوهش: سید محمد بحرالعلوم میردامادی.

ویرایش ادبی: صادق طالبی مازندرانی.

سرپرستی و نظارت علمی محمد جواد مهدوی دامغانی

چاپ اول نگارش – تابستان 1399 – 500 نسخه

شابک 8 - 204 - 442 - 600 - 978

تلفن و نمابر 37744988 - 37733413 (9825+)

دفتر مرکزی: قم، خیابان معلم، مجتمع ناشران، طبقه ششم، واحد 612 و 613 ارتباط با ما www.dalilema.ir | Info@dalilema.ir (خرید آنلاین).

قیمت: 80/000 تومان

مرکز پخش

قم. خيابان معلم. مجتمع ناشران. طبقه B. واحد 44 | تلفن: 37733413 و 37744988

قم. خیابان صفائیه. روبروی کوچه 38. پلاک 759 | تلفن: 37737011 و 37737001

تهران. خیابان انقلاب. خیابان فخر رازی. نبش بن بست ری. پلاک 61 | تلفن: 66464141 مشهد.

چهارراه شهداء. ضلع شمالی باغ نادری. کوچه شهید خوراکیان. مجتمع گنجینه کتاب. طبقه اول | تلفن: 5-32237113

سرشناسه:مهدوی دامغانی، علی، 1341 -

عنوان قراردادی:تفاسیر (سوره یس)

عنوان و نام پديدآور:قلب قرآن: تفسیر سوره یس/ علی مهدوی‌دامغانی؛ مقدمه احمدمهدوی دامغانی؛ ویرایش محتوایی اصغر غلامی؛ پژوهش سیدمحمدبحرالعلوم میردامادی؛ سرپرستی و نظارت علمی محمدجواد مهدوی‌دامغانی؛ [تهیه و تنظیم مکتبه مهدویه].

مشخصات نشر:تهران: دلیل ما، 1399.

مشخصات ظاهری:807 ص.

شابک: 978-600-442-204-8 : 800000 ریال

وضعیت فهرست نویسی: فاپا

يادداشت:بالای عنوان: سلسه مباحث آیات وحی.

يادداشت:عنوان دیگر: قلب قرآن (تفسیر سوره مبارکه یس).

یادداشت:کتابنامه: ص.[787] - 807.؛ همچنین به‌صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:تفسیر سوره یس.

عنوان دیگر:سلسه مباحث آیات وحی.

عنوان دیگر:قلب قرآن (تفسیر سوره مبارکه یس).

موضوع:تفاسیر (سوره یس)

شناسه افزوده:مهدوی دامغانی، احمد، 1305-1401.، مقدمه‌نویس

شناسه افزوده:Mahdavi Damghani, Ahmad, 1927-2022.

شناسه افزوده:غلامی، اصغر، 1356 -، ویراستار

شناسه افزوده:مهدوی دامغانی، محمدجواد، 1368 -

شناسه افزوده:بحرالعلوم میردامادی، سیدمحمد

شناسه افزوده:مکتبه مهدویه(مشهد)

رده بندی کنگره:BP102/682

رده بندی دیویی:297/18

شماره کتابشناسی ملی:6129081

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

انتشارات دلیل ما

www.dalilema.ir

مرکز نشر و پخش کتب معارف اهل بیت علیهم السلام،9 سال ناشر نمونه و برگزیده کشوری با تولید بیش از 1000 عنوان کتاب.

بسم الله الرحمن الرحیم.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمُ

اَلْحَمْدُلله وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد

اللَّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَ عَلَى آبَائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَ في كُلِّ ساعَةِ وَليّاً وَ حافِظاً وَ قائِداً وَ ناصِراً و دليلاً وَ عَيْناً حَتَّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَ تُمَتِّعَهُ فيها طَويلاً.

مقدمه استاد علامه دکتر احمد مهدوی دامغانی

مقدمه

استاد علامه و دانشمند فرزانه حضرت آقای دکتر احمد مهدوی دامغانی دامت برکاته.

عکس

بسم اله الرحمن الرحيم

الحمدلله رب العالمین والصلوة والسلام علی سیدنا ونبينا محمد وآ الطاهرین.

حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و اله وسلم فرموده است: «انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی ما ان تمسکتم بهما لن تضلو بعدی ابدا و هما لن یفترقا (لا یفترقان) حتى يردا على الحوض" ⁽¹⁾این حدیث میان مسلمانان حدیثی «متواتر» است. و بتقریر معنی آن به فارسی است که «همانا من دو نعمت و هدیه گرانبها و ارجمند را پس از خود برای شما باقی می گذارم: کتاب خدا و اهل بیتم. پس از من تا هر وقت شما به این دو تمسک کنید و دست به دامنشان زنید گمراه نخواهید شد. و این دو از یکدیگر جدا نخواهند شد و همواره با هم خواهند بود تا این که در روز قیامت در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند». ⁽²⁾بنا به اعتقاد ما شیعیان اثنا اشری ائمه معصوم ما علیهم السلام اُمنای وحی الهی هستند. برای قزآن مجید که بتصریح خود آن کتاب مقدس الهی «ما فرطنا فی الکتاب من شی» (انعام 38) و به تعبیر مولای ما امیرالمومنین علی علیه السلام « ظاهره انیق و باطنه عمیق، لا تفنی عجائبه و لا تنقضی غرائبه ولا تکشف الظلمات الا به» (نهج البلاغه). وصف آنست، برترین و بهترین مفسر و مبین آن می باشند. و امام علی بن الحسین سجاد سلام اله علیه در این باره چنین می فرماید:«وجعلته نورأ نهتدی من ظلم الظلالة و الجهالة باتباعه و شفاء لمن انصت بفهم التصدیق الی استماعه و میزان قسط لایحیف عن الحق لسانه و نورأ هدی لا یطفا عن الشاهدین برهانة و علم نجاة لا یضل من اُم قصد سنة و لا تنال ایدی الهلکات من تعلق بغروة عصمة».

عکس

یعنی: و آن را نوری ساختی که ما با پیروی از آن از تاریکی های گمراهی و نادانی به راه راست راه می یابیم و شفاء و بهبودی است برای آن کس که آن را بفهمد و آن را باور دارد و در شنیدن آن فرمان خداوند متعال را که: "چون قرآن خوانده می شود خاموش باشید و بدان گوش دهید" بپذیرد و ترازوی عادلی است که زبانه اش از راستی و درستی و حق و حقیقت منحرف نمی شود و چراغ راهنمائی است که نورش از آنان که به یگانگی حق متعالی شهادت و گواهی دهند، خاموشی پذیرد و نشانه و دستاویز رهائی و رستگاری برای کسی است که روی بدو آورد و مهلکه ها و نابودی ها به کسی که بدان پناه برد و برآن چنگ زد و بیاویزد هرگز دست نیابد و به او نرسد .

امام سجاد علیه السلام در ادامه چنین می فرماید: و به موهبتی خداوند متعال ائمه معصوم ما را بدان ممتاز و مخصوص فرموده است. تصریح می فرماید که: «اللهم انک انزلته علی نبیک محمد صلی الله علیه واله وسلم مجملا و الهمته علم عجائبه مکملأ و ورثتنا علمه مفسرأ و فضلنا علی من جهله علمه و قوتنا علیه لترفعنا فوق من لم یطق حمله، اللهم فکما جعلت قلوبناله حمله و عرفتنا برحمتک شرفه و فضله، فصل علی محمد الخطیب به...». بار الها قرآن را بر فرستاده ات مجمل و سربسته نازل فرمودی و دانش آن را به میراث بردن از رسول اکرم به ما عنایت کردی و خود تو ما را بر آنان که دانش آن را نمی دانند برتری دادی و ما را بر فهم آن توانا ساختی، تا هر آنان که توانایی درک لطائف و ظرائف آن را ندارند برتری و فضیلت دهی. بار الها تو که خود دل های ما رانگهدار و نگهبان قرآن فرمودی و به لطف و مرحمت خود شرافت و فضل قرآن را به ما شناساندی و معرفتش را به ما افاضه کردی پس تو خود بر محمد صلی الله علیه واله وسلم که مخاطب آنست درود فرمای» (ترجمه به مضمون است) (از دعای 42 صحیفه مبارکه سجادیه - دعای ختم قرآن). و شاید رساترین و بهترین سخن درباره آن که قرآن مجید را تلاوت می کند کلام بلیغ حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام باشد که: «ما جالس هذا القرآن احد الاقام عنه بزیادة و نقصان، زیادة فی الهدی أو نقصان من عمی» (نهج البلاغه). یعنی هیچ کس نیست که بنشیند و قزآن را تلاوت کند مگر آن که چون از خواندن آن فارغ شود و از نزدش برخیزد در او فزونئی و کاهشی پدید آمده باشد فزونی در شناخت راه راست و دریافت هدایت حق تعالی و کاهش در نابینایی و نشناختن راه راست.

عکس

گرچه این بیت مشهوری که نمی دانم گویندۀ آن کیست از یک نظر شاید از لحاظ بلاغی توجیهی داشته باشد ولی از نظر کلّی و واقعی موجّه نمی نماید و آن بیت اینست که:

در کلام ایزد هم چون که وحی منزل است *** کی بود «تبت یدا» مانند یا «ارض ابلعی»

زیرا در قرآن مجید که «ثقل اکبر» است و تحدّی آن به بلاغت مسلّم شناخته شده و آئینه «عالم اکبر» است بیت:

جهان چون خط و خال و چشم و ابروست *** که هر چیزی بجای خویش نیکوست.

صادق است، با این همه پذیرنده مقدّس وحی الهی و مخاطب معظم: "وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ (نمل عم) وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِّنْ أَمْرِنَا" (شوری 52) درباره سورة مباركه «یس» فرموده است: "إِنَّ لِكُلِّ شَيْيءٍ قَلْبَاً وَقَلْبُ الْقُرآنِ يس (مجمل البیان و کنز العمال حدیث 2624) و "مَنْ قَرَأَ يس مَرَّةَ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرآنَ مَرَّتَيْن". (کنز العمال حدیث 2637) و همین سخن حضرت رسالت پناهی برای بیان فضیلت و اهمیت این سوره کافی است و این سوره که از حین نزولش تا قیام قیامت همواره ملجأ و ملاذ مسلمانان و مایه تقرّب آنان به پیشگاه رب العزه جل جلاله است نموداری از کل قرآن مجید و یکصدو چهارده سوره آنست. چرا که هم چنان که دربارهٔ قرآن گفته شده است که مشتمل بر سه ثلث است ثلثی در توحید و اصول عقائد و ثلثی در احکام و فرایض و ثلثی در قصص و تواریخ. دربارۀ این سورۀ شریفه صادق است که اگر به دقت در آن نظر کنیم می بینیم که آیات مبارکات آن شامل اصول عقاید اسلامی و بعضی از احکام و فرایض و نوافل و برخی از قصص و تواریخ گذشتگان است. في المثل: آیات شریفه 22 تا 24 دربارۀ توحید، 13 و 25 درباره نبوّت، و 12 و 51 و 50 و 52 و 53 و 54 و 79 دربارۀ معاد، و از 55 تا 65 دربارهٔ بهشت و دوزخ و 13 تا 17 در تاریخ و قصص و بسیاری از آیات آن در بیان نعمت های الهی افاضه شده بر بنی آدم و پند و اندرز و تحوّلات حیات آدمیان است.

عکس

از همان عهد اول اسلامی تاکنون این سورۀ شریفه رتبه و منزلت خود را به نحو خاصی در نزد مسلمانان حائز شده است زیرا اقبال عمومی آنان بر تلاوت این سوره چه در ضمن اعمال عبادی و یا در مراسم خاص و مستحبّات مشهود و چشم گیر است و بویژه با تاکیدی که از ناحیۀ پیغمبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم و ائمه معصومین علیهم السلام و تابعین شده است و همواره تلاوت آن از طرق تقرّب به رحمت حق تعالی بوده و خواهد بود و علی الظاهر شاید بتوان گفت که از آن جا که روایات و احادیث بسیار در فضیلت این سوره و ثواب قرائت آن رسیده است، در جمیع عالم اسلامی پس از سوره های شریفهٔ حمد و توحید (اخلاص) و قدر و بعضی سور قصار که در قرائت نماز تلاوت می شود و آیة الکرسی از دیگر سور قرآن بیشتر تلاوت می شود. از جمله فضایل آن اینست که بنابر بعضی اقوال صادره از معصومین علیهم السلام خداوند رحیم رحمان این سوره را با خطاب مستقیم به حضرت ختمی مرتبت صادر فرموده است از این رو بعضی از مفسران "یس" را به «یا سید» تفسیر کرده اند، و بنابر حدیثی که طبرسی رضوان الله علیه نقل می فرماید: «یس» از جمله پنج نام رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم است که در قرآن وارد شده است و آن پنج اسم "محمد و احمد و عبدالله ویس و نون است".

و چگونه شکر این نعمت گزارم که خداوند منان مهربان از کرم و رحمت واسعه خود بر نور چشم معظم محبوب این فقیر که از لحاظ حیازت مقام والای فقاهت و در سلک روحانیت وارث بحق پدر و جد مرحوم مفغور خود شناخته می شود؛ یعنی جناب مستطاب حجة الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ على مهدوی دامغانی دامت برکاته، منت گزارده و ایشان را به تالیف تفسیری از سوره مبارکه «یس» که تمامی آن تفسیرات مأخوذ و مستنبط از اقوال معصومین كه أمناء وحى الهى هستند و خَزَنه علم قرآن و حَفَظَه اسرار کلام الله مجید می باشند، موفق ساخته است.

عکس

و ایشان با تقدیم و اهداء این تفسیر شریف که از بیشتر از سیصد مرجع و مأخذ مهم و معتبر مواد و موارد و مندرجات آن را فراهم آورده است به مؤمنین فارسی زبان مایه افتخار و مباهات خود و خانواده ای را که بحمدالله تعالی بیش از یکصد سال است که در طریق خدمت گزاری به تشیع و نوکری اهل بیت عصمت و طهارت سلام الله علیهم اجمعین راه سپرده و ان شاءالله تعالی به توفیق حق بر این راه و طريق ثابت قدم خواهند ماند زیرا بسیاری از افراد آن بیان و بنان خود را بر نشر و ترویج معارف اسلامی و ماثر و مفاخر پیغمبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم و عترت طاهره علیهم السلام اختصاص داده و می دهند ادامه داده است و به محمد و آل محمد و قرآن مجید عشق می ورزند و امید دارند که بیت خواجه شیراز رحمه الله علیه که:

عشق می ورزم و امید که این فن شریف *** چون هنرهای دیگر موجب حرمان نشود.

ان شاءالله بر حال و مآل آنان ناظر و وارد و حاکم باشد. و صلى الله على سيدنا و نبينا محمد و آله الطاهرين والحمدلله رب العالمين.

فيلادلفيا - دوازده ربیع الثانی 1441

فقیر فانی : احمد مهدوی دامغانی

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمدلله رب العالمين والصلوة والسلام على سيدنا ونبينا محمد و آله الطاهرين. حضرت رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم فرموده است:

إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ التَّقَلِيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي، مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي أَبَداً وَهُما لَنْ يَفْتَرِقَا (لَا يَفْتَرِقَانْ) حَتَّى يَرِدَا عَلَى الْحُوْضَ. ⁽¹⁾

این حدیث میان مسلمانان حدیثی «متواتر» است و به تقریب معنای آن به فارسی اینست که: «همانا من دو نعمت و هدیه گرانبها و ارجمند را پس از خود برای شما باقی می گذارم کتاب خدا و اهل بیتم پس از من تا هر وقت شما به این دو تسمک کنید و دست به دامنشان زنید گمراه نخواهید شد و این دو از یکدیگر جدا نخواهند شد و همواره با هم خواهند بود تا آن که در روز قیامت در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند».

بنابر اعتقاد ما شیعیان اثنا عشری ائمه معصوم ما علیهم السلام أمناء وحی الهی هستند برای قرآن مجید که به تصریح خود آن کتاب مقدس الهی «مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِن شَيْءٍ». ⁽¹⁾

و به تعبیر مولای ما امیرالمؤمنين على علیه السلام:

ظَاهِرُهُ أَنِيقٌ وَبَاطِنُهُ عَمِيقٌ ، لا تَفْنَى عَجَائِبُهُ وَلَا تَنْقَضِي غَرَائِبُهُ وَلا تَكْشُفُ الظُّلُمَاتُ إِلاّ بِه. ⁽²⁾

وصف آنست، برترین و بهترین مفسر و مبین آن می باشند.

و امام علی بن الحسين السجاد سلام الله علیه در این باره چنین می فرماید:

وَجَعَلْتَهُ نُوراً نَهْتَدِي مِنْ ظُلَمِ الصَّلالَةٍ وَالجَهَالَةِ بِاتِّبَاعِهِ وَشِفَاءً لِمَنْ أَنْصَتَ بِفَهَمِ التَّصْدِيقِ إِلَى اسْتِمَاعِهِ وَمِيْزَانَ قِسْطٍ لَا يَحِيفُ عَنِ الْحَقِّ لِسَانُهُ وَنُورَ هُدًى لَا يَطْفَأُ عَنِ الشَّاهِدِينَ بُرْهَانُهُ وَعَلَمَ نَجَاةٍ لَا يُضِلُّ مَنْ أَمَّ قَصْدَ سُنَّتِهِ وَلا تَنَالُ أَيْدِي الْهَلَكَاتِ مَنْ تَعَلَّقَ بِعُرْوَةٍ عِصْمَتِهِ. ⁽³⁾

و آن را نوری ساختی که ما با پیروی از آن از تاریکی های گمراهی و نادانی به راه راست راه می یابیم و شفاء و بهبودی است برای آن کس که آن را بفهمد و باور دارد و در شنیدن آن فرمان خداوند متعال را که : «چون قرآن خوانده می شود خاموش باشید و بدان گوش دهید»، بپذیرد و ترازوی عادلی است که زبانه اش از راستی و درستی و حق و حقیقت منحرف نمی شود و چراغ راهنمایی است که نورش از آنان که به یگانگی حق تعالی شهادت و گواهی دهند، خاموشی نپذیرد و نشانه و دستاویز رهایی و رستگاری برای کسی است که روی بدو آورد و مهلکه ها و نابودی ها به کسی که بدان پناه برد و بر آن چنگ زده بیاویزد، هرگز دست نیابد و به او نرسد.

امام سجاد علیه السلام در ادامه سخن چنین می فرماید و به موهبتی که خداوند متعال ائمه معصوم ما علیهم السلام را بدان ممتاز و مخصوص فرموده است، تصریح می فرماید که:

اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَنْزَلْتَهُ عَلَى نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله مُجْمَلاً وَالْهَمْتَهُ عِلْمَ مُكَمّلاً وَوَرَّثْتَنَا عِلْمَهُ مُفَسَّراً ، فَضَّلْنَا عَلَى مَنْ جَهِلَ عِلْمَهُ وَقَوَّيْتَنَا عَجَائِبِهِ عَلَيْهِ لِتَرْفَعَنَا فَوْقَ مَنْ لَمْ يُطِقْ حَمْلَهُ؛ اللَّهُمَّ فَكَمَا جَعَلْتَ قُلُوبَنَا لَهُ حَمَلَةً وَعَرَّفْتَنَا بِرَحْمَتِكَ شَرَفَهُ وَفَضْلَهُ، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ الْخَطِيبِ بِهِ...؛.

بارالها! قرآن را بر فرستاده ات مُجْمَل و سربسته نازل فرمودی و دانش آن را به میراث بردن از رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم به ما عنایت کردی و خود تو ما را بر آنان که دانش آن را نمی دانند برتری دادی و ما را بر فهم آن توانا ساختی تا بر آنان که توانایی درک لطائف و ظرائف آن را ندارند برتری و فضلیت دهی؛ بارالها! تو که خود دل های ما را نگهدار و نگهبان قرآن فرمودی و به لطف و مرحمت خود شرافت و فضل قرآن را به ما شناساندی و معرفتش را بر ما افاضه کردی پس تو خود بر محمد صلى الله عليه واله وسلم که مخاطب آنست درود فرمای. ⁽¹⁾

و شاید رساترین و بهترین سخن دربارۀ آن که قرآن مجید را تلاوت می کند کلام بلیغ حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام باشد که:

مَا جَالَسَ هَذَا الْقُرآنَ أَحَدٌ إِلَّا قَامَ عَنْهُ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ زِيَادَةٍ فِي هُدِّي أَوْ نُقْصَانِ مِنْ عَمَّى. ⁽²⁾

هیچ کس نیست که بنشیند و قرآن را تلاوت کند مگر آن که چون از خواندن آن فارغ شود و از نزدش برخیزد، در او فزونی و کاهشی پدید آمده باشد، فزونی در شناخت راه راست و دریافت هدایت حق تعالی و کاهش در نابینائی و نشناختن راه راست.

گرچه این بیت مشهوری که نمی دانم گویندۀ آن کیست از یک نظر شاید از لحاظ بلاغی توجیهی داشته باشد ولی از نظر کلّی و واقعی موجّه نمی نماید و آن بیت اینست که:

در کلام ایزد همچون که وحی منزل است *** کی بود «تبت یدا» مانند یا «ارض ابلعی». ⁽¹⁾

زیرا در قرآن مجید که «ثقل اکبر» است و تحدّی آن به بلاغت مسلّم شناخته شده و آئینه «عالم اکبر» است بیت:

جهان چون خط و خال و چشم و ابروست *** که هر چیزی بجای خویش نیکوست. ⁽²⁾

صادق است، با این همه پذیرنده مقدّس وحی الهی و مخاطب معظم: وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ؛ ⁽³⁾وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِّنْ أَمْرِنَا؛ ⁽⁴⁾درباره سورة مباركه «یس» فرموده است:

إِنَّ لِكُلِّ شَيْيءٍ قَلْبَاً وَقَلْبُ الْقُرآنِ يس. ⁽⁵⁾

و فرموده:

مَنْ قَرَأَ يس مَرَّةَ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرآنَ مَرَّتَيْن. ⁽⁶⁾

و همین سخن حضرت رسالت پناهی برای بیان فضیلت و اهمیت این سوره کافی است و این سوره که از حین نزولش تا قیام قیامت همواره ملجأ و ملاذ مسلمانان و مایه تقرّب آنان به پیشگاه رب العزه جل جلاله است نموداری از کل قرآن مجید و یکصدو چهارده سوره آنست چرا که هم چنان که دربارهٔ قرآن گفته شده است که مشتمل بر سه ثلث است ثلثی در توحید و اصول عقائد و ثلثی در احکام و فرایض -

و ثلثی در قصص و تواریخ، دربارۀ این سورۀ شریفه صادق است که اگر به دقت در آن نظر کنیم می بینیم که آیات مبارکات آن شامل اصول عقاید اسلامی و بعضی از احکام و فرایض و نوافل و برخی از قصص و تواریخ گذشتگان است.

في المثل: آیات شریفه 22 تا 24 دربارۀ توحید، 13 و 25 درباره نبوّت، و 12 و 51 و 50 و 52 و 53 و 54 و 79 دربارۀ معاد، و از 55 تا 65 دربارهٔ بهشت و دوزخ و 13 تا 17 در تاریخ و قصص و بسیاری از آیات آن در بیان نعمت های الهی افاضه شده بر بنی آدم و پند و اندرز و تحوّلات حیات آدمیان است.

از همان عهد اول اسلامی تاکنون این سورۀ شریفه رتبه و منزلت خود را به نحو خاصی در نزد مسلمانان حائز شده است زیرا اقبال عمومی آنان بر تلاوت این سوره چه در ضمن اعمال عبادی و یا در مراسم خاص و مستحبّات مشهود و چشم گیر است و بویژه با تاکیدی که از ناحیۀ پیغمبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم و ائمه معصومین علیهم السلام و تابعین شده است و همواره تلاوت آن از طرق تقرّب به رحمت حق تعالی بوده و خواهد بود و علی الظاهر شاید بتوان گفت که از آن جا که روایات و احادیث بسیار در فضیلت این سوره و ثواب قرائت آن رسیده است، در جمیع عالم اسلامی پس از سوره های شریفهٔ حمد و توحید (اخلاص) و قدر و بعضی سور قصار که در «قرائت نماز» تلاوت می شود و آیة الکرسی از دیگر سور قرآن بیشتر تلاوت می شود.

از جمله فضایل آن اینست که بنابر بعضی اقوال صادره از معصومین علیهم السلام خداوند رحیم رحمان این سوره را با خطاب مستقیم به حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه واله وسلم صادر فرموده است از این رو بعضی از مفسران «یس» را به «یا سید» تفسیر کرده اند، و بنابر حدیثی که طبرسی رضوان الله علیه نقل می فرماید:

«یس» از جمله پنج نام رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم است که در قرآن وارد شده است و آن پنج اسم «محمد و احمد و عبدالله ویس و نون» است. ⁽¹⁾

و چگونه شکر این نعمت گزارم که خداوند منان مهربان از کرم و رحمت واسعه خود بر نور چشم معظم محبوب این فقیر که از لحاظ حیازت مقام والای فقاهت و در سلک روحانیت وارث بحق پدر و جد مرحوم مفغور خود شناخته می شود؛ یعنی جناب مستطاب حجة الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ على مهدوی دامغانی دامت برکاته، منت گزارده و ایشان را به تالیف تفسیری از سوره مبارکه «پس» که تمامی آن تفسیرات مأخوذ و مستنبط از اقوال معصومین علیهم السلام كه أمناء وحى الهى هستند و خَزَنه علم قرآن و حَفَظَه اسرار کلام الله مجید می باشند، موفق ساخته است.

و ایشان با تقدیم و اهداء این تفسیر شریف که از بیشتر از سیصد مرجع و مأخذ مهم و معتبر مواد و موارد و مندرجات آن را فراهم آورده است به مؤمنین فارسی زبان مایه افتخار و مباهات خود و خانواده ای را که بحمدالله تعالی بیش از یکصد سال است که در طریق خدمت گزاری به تشیع و نوکری اهل بیت عصمت و طهارت سلام الله علیهم اجمعین راه سپرده و ان شاءالله تعالی به توفیق حق بر این راه و طريق ثابت قدم خواهند ماند زیرا بسیاری از افراد آن بیان و بنان خود را بر نشر و ترویج معارف اسلامی و ماثر و مفاخر پیغمبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم و عترت طاهره علیهم السلام اختصاص داده و می دهند ادامه داده است و به محمد و آل محمد و قرآن مجید عشق می ورزند و امید دارند که بیت خواجه شیراز رحمه الله علیه که:

عشق می ورزم و امید که این فن شریف *** چون هنرهای دیگر موجب حرمان نشود.

ان شاءالله بر حال و مآل آنان ناظر و وارد و حاکم باشد.

وصلى الله على سيدنا و نبينا محمد و آله الطاهرين والحمدلله رب العالمين.

فيلادلفيا - دوازده ربیع الثانی 1441

فقیر فانی: احمد مهدوی دامغانی.

پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمدلله الذي بيده القلم والبيان، والفضل والانعام، ذى القوة المتين، فعال لما يريد، و هو على كل شيء قدير. الحمدلله على هدايته لدينه و التوفيق لما دعا اليه من سبيله، و خير الصلاة والسلام على خير خلقه محمد و آله الطيبين الطاهرين و على من والاهم إلى يوم الدين واللعن على اعدائهم اجمعين.

قرآن برای عامه أنام، ذریعهٔ بصیرت و وسیله هدایت و برای اهل یقین، مایه رحمت و گستره حکمت است.

بصیرت قرآن روشنگر طریق است برای آنان که رهرو راهند و هدایت قرآن مسیری است مهیا، برای کسانی که طالب حقاند و خواستار حقیقت، و هدایت که منتهای منا است جاذب رأفت پروردگار و باعث مغفرت کردگار و جالب رحمت بی منتهای حضرت اوست با این وصف، قرآن عین بصیرت و عدل و عدیل تمام حکمت و آیینۀ کمال حق و حقیقت است که فرمود:

إِنَّكَ أَكْرَمُ مَقْصُودٍ وَأَكْرَمُ مَأْتِيٌّ. ⁽¹⁾

سوره یاسین روح و جان را مایه تسکین است و موانع و عقبات را عامل تمکین.

«یاسین» را نام هاست که به هر نام بخوانیدش درمان درد است و به هر سوی آوازش دهید شفای دل دردمند که در قول مأثور فرموده: «دافعه است آن چنان که شامله است، مدافعه و قاضیه است آن گونه که عزیزه و معمه».

پس خالی از صواب نباشد که یاسین با عظمت را خطاب کنیم که قرین صحبت او باشیم و همنشین نشسته بر درگاه مرحمتش:

تو را یاسین گفته اند، که یایی و سین.

توحید و نبوّت و قیامتی سلامت دنیایی و سعادت آخرتی.

سیری گرسنگان و سیرابی لب تشنگانی.

شفای بیماران و تن پوش مؤمنانی به وقت عریانی.

با مفهوم مرگ و عروج در آمیخته ای، الهام بخش خفتگان گورستانی.

آیه هایت طنین انداز سفره های عقد نکاح و هم آغوش وصل مؤمنانی.

نورانیت ظلمت کده های درون انسان و روشنگر حقیقت برای همگانی.

سرانجام اینکه قلب قرآنی و بی قلب زندگانی چون است!؟

برای این همه فضیلت که در دامان توست، مردم را سزد که با زیر و بم تفسیر آیه های تو آشنا شوند و از دریای نعمت هایت بهره ها بردارند و از خوان گسترده ات تحفه ها برگیرند و ارمغان ها برچینند و از گنج های پنهانت، ثروت ها بیندوزند.

از همین روست که بر آن شدیم تا به خامه این قلم، در وصف تو جمله ها بیاراییم و عبارت ها زیور دهیم چه بسا راه را بر رهپویان طریقت و سالکان شریعت، به زیور روایات اهل بیت علیهم صلوات الله اجمعین نورانی کرده و پرفروغ گردانیم.

باشد که مقبول دیدگانِ خواجگان بنده نواز افتد و ما را از تحف تذکار خویش، محروم نسازند و راه و رسم عالمان خطاپوشی را از این کمترین دریغ نفرمایند.

بارالها! به فضل و رحمتت سلف صالح و علی الخصوص، مرحوم والد، حضرت آية الله حاج شیخ محمدرضا مهدوی دامغانی و جد ماجد، حضرت آیت الله العظمی دامغانی را در پرنیان رضوان خویش گیر و از هدایای گرانسنگ یاسین، سرشار ساز.

حیف است و مستحیف که در مرقومه این حقیر بی مقدار در آستانه ورود به قلب ،قرآن از قلب تپنده خاندان ؛ عم بزرگ مقام و والامرام پاک سیرت و زیبا طینت که صيف و شتای خویش را در خدمت به قرآن کریم مصروف داشته و پایه و سرمایهٔ خود را در نوکری و ولای اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام معطوف کرده - که الله دره و على الله اجره - ذکری به میان نیاورم.

پروردگارا! همه خادمین به دین و قرآن مجید خاصه این سلیله عالمان روحانی استاد الكلّ عند الكلّ دکتر احمد مهدوی دامغانی دامت برکاته و نیز ما را به کرم عمّ و فضل جَم خویش از کرامت بی بدیل قلب قرآن، محظوظ بدار و بر خوان ملوّن آیات ربانی اش نازل گردان بضراعة الطلب و بضاعة الأمل.

اللهم فحقق لنا هذه المُنية، و أنلنا هذه البغية وما توفيقي الا بالله عليه توكلت واليه أنيب و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمين.

قم المقدسه، 27 رجب الخیر 1441

علی مهدوی دامغانی

عفى عنه و عن والديه

فصل اول: بیانی در عظمت قرآن مجید / 59

اشاره

فصل اول

بیانی در عظمت قرآن مجید

معنای تفسیر

پیش از پرداختن به تفسیر سوره مبارکه «یس» و به عنوان مقدمه لازم است مطالبی دربارۀ معنای تفسیر و چیستی علم تفسیر ارائه گردد برای ارائه تعریفی از تفسیر ابتدا باید به تبیین نقاط اشتراک و نقاط افتراق علوم پرداخت.

وجه اشتراک علوم با یکدیگر این است که همگی کاشف از واقع هستند و واقع را منکشف می کنند به عنوان مثال کسی که به علم طب دست یابد صحت و سقم اعضای بدن، کیفیت عملکرد اعضا و داروهای مناسب برای درمان بیماری ها برای او منکشف می گردد یا کسی که به دانش جغرافیا رسید، اوضاع فلات ها، کوه ها، کشورها، رودخانه ها و ... برای او کشف می شود. حاصل آن که وجه اشتراک علوم، کاشفیت آنها از واقع است.

هر علمی نسبت به علم دیگر مخصصات و ویژگیهای منحصر به فردی دارد که سبب امتیاز و تخصیص آن از علم دیگر می شود وجه امتیاز علوم نیز به امتیاز موضوعات، محمولات، نتایج و غایات هریک از آنهاست؛ از باب مثال موضوع علم نحو در ادبیات، کلمه و کلام و نتیجه و فائده آن حفظ گفتار از خطاست با دارا شدن علم ادبیات انسان می تواند درست سخن بگوید؛ اما در علم منطق فائده و نتیجه آن حفظ فکر از خطاست با ترتیب دادن شکل اول و دوم و نیز با تشکیل حد و رسم -

تام و ناقص، فکر از خطا حفظ می شود؛ موضوع علم طب بدن انسان و نتیجه آن حفظ بدن از امراض و درمان و علاج بیماری هاست.

با این مقدمه به سراغ علم تفسیر می رویم و با بیان مطالبی پیرامون موضوع و نتیجه این علم روشن خواهیم کرد که آن اشرف علوم است. ⁽¹⁾

موضوع علم تفسیر

اشاره

موضوع علم تفسیر قرآن کریم است که بنابر فرمایش حضرات معصومین صلوات الله وسلامه عليهم اجمعين، «أَفْضَلَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ » يا «أَفْضَلَ كُلَّ شَيْءٍ» است؛ در منابع معتبر حدیثی فریقین از حضرت رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم روایت شده است که فرمودند:

القُرآنُ أَفْضَلُ كُلَّ شَيْءٍ دُونَ الله. ⁽²⁾

یعنی برترین و با فضیلت ترین شیء غیر از خداوند قرآن است و چنان چه از خدای عز اسمه یک درجه تنزل کنیم آن قرآن است.

در این تعبیر هم اطلاق وجود دارد و هم عموم؛ مفهوم «شیء» اعم مفاهیم است که لفظ «کل» نیز بدان اضافه شده و سپس پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم به نحو مطلق قرآن را «افضل كل شيء» معرفی فرموده اند.

در نتیجه موضوع علم تفسیر با فضیلت ترین شیء و سخن گفتن پیرامون قرآن با فضیلت ترین سخنان است، یعنی کلام انبیاء على نبينا وآله وعليهم السلام -

حتى كلام خاتم الانبياء صلی الله علیه واله وسلم و اهل بيت مطهر ایشان صلوات الله علیهم اجمعین نیز پائین تر از قرآن قرار می گیرد.

برای شناخت و تعریف هر امری از جمله قرآن که موضوع علم تفسير است، ضرورتاً باید بر آن محیط بود و با بصیرت به آن کار مبادرت کرد، در نتیجه قرآن باید از سوی کسی معرفی شود که بر آن احاطه دارد و روشن است که تنها نازل کننده قرآن یعنی خداوند سبحان بر قرآن محیط است و لا غير.

پس به هیچ وجه خارج از دایره و حی نمیتوان مطلب دیگری درباره قرآن گفت؛ چرا که بدون اتصال به معدن وحی، بشر بسیار ناتوان و علومش بسیار اندک است؛ ⁽¹⁾دانش او درباره امور عادی پیرامون خویش نیز ناچیز است تا چه رسد به کلام خداوند رحمان که افضل کلّ شیء است و خدای متعال آن را «احسن الحدیث» معرفی کرده است.

تعریف قرآن از لسان حضرت حق

در ذیل آیه شریفه (والقرآن الكریم) به قدر مستوفی پیرامون عظمت قرآن مطالبی ارائه خواهد شد اما در اینجا به عنوان مقدمه به تعریف قرآن از لسان حضرت حق جلّت عظمته اشاره می گردد، خدای متعال می فرماید:

(اللهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ). ⁽²⁾

خداوند بهترین سخن را نازل کرده است.

در این آیه شریفه لفظ «الله» به کار رفته و خداوند از الفاظی همچون رحمان، عالم، قادر و... استفاده نکرده است؛ زیرا «الله» ذاتی است که همۀ صفات به نحو مطلق در او جمع اند، علم حیات قدرت و... او مطلق است و حدّی ندارد. چنین ذاتی «احسن الحدیث» یعنی نیکوترین کلام و گفتار را نازل فرموده است، پس فوق آن کلامی نیست.

نتیجه و غایت قرآن در کلام معصومان علیهم السلام

معلم و مخاطب قرآن که به فرموده خداوند سبحان قرآن را فقط او می شناسد. ⁽¹⁾درباره این کلام نورانی می فرمایند:

مَنِ ابْتَغَى الْعِلْمَ مِنْ غَيْرِهِ أَضَلَّهُ اللَّه. ⁽²⁾

هرکس از غیر قرآن در جستجوی علم باشد، خداوند او را از هدایت محروم می سازد.

و حضرت اميرالمؤمنين عليه الصلوة والسلام نیز می فرمایند:

مَنْ طَلَبَ الْهُدَى فِي غَيْرِهِ أَضَلَّهُ اللَّه. ⁽³⁾

یعنی هرکس به غیر از طریق قرآن در طلب علم و هدایت باشد خداوند او را گمراه کرده است، ⁽⁴⁾

خداوند در آیه ای می فرماید: فَيُضِلُّ اللَّهُ مَن يَشَاءُ پس خداوند هرکس را بخواهد از هدایت باز می دارد. (سوره ابراهیم آیه 4) ؛ و نیز می فرماید: يَهْدِى مَن يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ خداوند هرکس را که بخواهد به راه راست هدایت می کند. (سوره بقره آیات 142 و 213) حتی بالاتر از این فرموده است: مَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ هرکس که خداوند او را از هدایت محروم سازد ، هیچ هدایت گری برای او نخواهد بود. (سوره رعد، آیه (33) و یا در آیه ای دیگر فرموده است: مَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِىَ لَه هرکس که خداوند او را از هدایت محروم سازد، هیچ هدایت گری برای او نخواهد بود (سوره اعراف، آیه 18).

ممکن است این گونه تعابیر موهم جبر باشند و این شبهه را ایجاد کنند که انسان اختیاری ندارد و این خداست که هرکس را بخواهد هدایت می کند و هرکه را بخواهد گمراه می سازد؛ در این صورت عدالت پروردگار با تردید جدی مواجه می شود و عقاب گمراهان و اختصاص بهشت به هدایت یافتگان را با عدل الهی ناسازگار می نماید.

اما باید دانست که مراد از هدایت و اضلال در این موارد هدایت و اضلال ثانوی و نتیجه کردار پیشین بندگان در مقابل هدایت ابتدایی خدای عز اسمه است. خداوند می فرماید: يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ (سوره ابراهيم، آیه 27) و نیز فرموده است: يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ (سوره غافر، آیه 74) یعنی اضلال خداوند شامل ستمکاران می شود، خداوند علم و نور و هدایت را برای بندگان خود نازل می کند و هرکس به این نور و علم و هدایت الهی ظلم کند و به غیر طریق قرآن به راه دیگری برود و جز در خانه مفسران و معلمان قرآن عليهم صلوات الله، در دیگری را بکوبد، اضلال خواهد شد در نتیجه اضلال ظالمان محصول ظلم خود آنهاست.

در این سخن سراسر نور نتیجه و غایت قرآن بیان شده که همان علم و هدایت یعنی خیر دنیا و آخرت است که «منتهى امل الآملين و غاية رغبة الطالبيين» است؛ حاصل آن که موضوع علم تفسیر، کلام خدا و احسن الحديث و غایت و فائدة علم تفسیر خیر دنیا و آخرت است لذا مقایسه آن با سایر علوم معنا ندارد.

بیان عظمت قرآن در کلام امیرالمؤمنین علیه السلام

حضرت امیرالمؤمنین صلوات الله وسلامه علیه در یکی از خطب خویش برای قرآن کریم چهل و دو صفت بیان فرموده اند که هریک از آنها بحر عمیقی است، از جمله قرآن را به دریا و اقیانوسی عمیق تشبیه می فرمایند که دسترسی به قعر آن امکان پذیر نیست:

وَ بَحْراً لَا يُدْرَكُ قَعْرُه. ⁽¹⁾

(قرآن) دریایی است که قعر آن قابل دسترسی نیست.

این کلام امیرالمؤمنین علیه السلام مأخوذ از قرآن است، آنجا که خدای متعال می فرماید:

(وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْءٍ). ⁽²⁾

و ما قرآن را بر تو نازل کردیم که روشن کنندۀ همه چیز است.

در این آیه شریفه نیز عموم و اطلاق به هم آمیخته و وسعت بی انتهای علوم قرآن بیان شده است.

چنان که پیشتر اشاره شد مفهوم «شیء» اعم مفاهیم است و از نظر وسعت و شمول هیچ مفهومی بالاتر از آن وجود ندارد حتی به مكوّن ألا كوان يعنى ذات حضرت قدوس نیز «شیء» اطلاق شده و معصوم علیهم السلام درباره او فرموده است: «شَیءٌ لا كَالأَشْيَاء» ⁽¹⁾يا «شَيْءٌ بَحَقيقَةِ الْشَّيْئِيَّةَ» ⁽²⁾خداوند شيء است، اما نه همچون سایر اشیاء بلکه «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٍ». ⁽³⁾

کلمه «کل» نیز از اداة عموم است و دلالت آن بر عموم بالوضع می باشد. وقتی «کل» بر سر «شیء» که دلالتش بر عموم بالاطلاق است بیاید عموم و اطلاق در هم می آمیزد و هیچ چیزی از دایرۀ آن بیرون نمی رود. بنابراین هر آنچه که موجود است، هر آنچه که متصوّر است و هر آنچه که متخیّل است در دایرۀ «کلّ شیء» جای می گیرد و بیان آن در قرآن آمده است؛ یعنی قرآن بیان کنندۀ ما کان و ما يكون و ما هو كائن است.

بر همین اساس است که حضرت امیرالمؤمنين عليه افضل صلواة المصلين می فرمایند:

قرآن بحری است که قعر آن درک نمی شود.

خدای متعال در سوره مبارکه ابراهیم درباره کتاب خویش چنین توصیفی فرموده است:

(كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ). ⁽⁴⁾

این کتابی است که به سوی تو نازل کردیم تا مردم را از تاریکی ها ⁽⁵⁾به سوی نور خارج سازی.

آری! تنها کتابی می تواند وسیله خارج کردن مردم از تاریکی ها به سوی نور باشد که بیان همه چیز در آن آمده است و قعر آن برای بشر عادی قابل درک نباشد.

توصیف قرآن به وصف «کریم»

خدای عز اسمه در سوره واقعه پیش از معرفی قرآن کریم به عنوان مقدمه بندگان را به تسبیح خویش امر می کند و با قسمی که انسان ها را از درک عظمت آن عاجز می شمارد، به تعریف قرآن می پردازد؛ خداوند می فرماید:

(فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ * فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ * وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظيمٌ * إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ * فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ * لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ * تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ). ⁽¹⁾

پس به نام پروردگارت که بزرگ است تسبیح کن. پس من به جایگاه ستارگان سوگند یاد نمی کنم و اگر بدانید این سوگندی بزرگ است به یقین این کتاب قرآن (خواندنی) ارجمندی است که در نوشته ای جای دارد که جز پاکان آن را مش نمی کنند. از جانب پروردگار جهانیان فرستاده شده است.

در آیه نخست خداوند به مخاطب خویش امر می کند که به اسم پروردگارش تسبیح کند و همین آیه شریفه مبدأ ذکر رکوع شده است و بندگان خدا در رکوع نماز خویش خدای عز اسمه را چنین تسبیح می گویند: «سبحان ربى العظيم و بحمده».

چنان که آیه شریفه (سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى) ⁽¹⁾مبدأ ذكر سجده «سبحان ربى الاعلى و بحمده» است.

خداوند سپس به موضع های ستارگان قسم یاد می کند و آن را سوگندی سترگ معرفی می نماید که انسان از درک عظمت آن عاجز است، کلمهٔ «لو» در «لو تعلمون» بیانگر امتناع است یعنی بشر کوچک تر از آن است که عظمت این قسم را درک کند.

معنای کریم بودن قرآن

بعداز این قسم عظیم، خدای متعال قرآن را کریم توصیف کرده است، قرآن از آن جهت کریم است که رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم عاملان قرآن را غرق در رحمت الهی معرفی کرده و فرموده اند:

حَمَلَةُ الْقُرآنُ هُمُ الْمَحْفُوفُونَ بِرَحْمَةِ اللهِ الْمَلْبُوسُونَ بِنُورِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ. ⁽²⁾

رحمت خدای عزوجل منحصراً حاملان قرآن را در برمی گیرد و آنان لباسی از نور خداوند در برخواهند داشت.

تعبير «هم المحفوفون» افاده حصر می کند یعنی فقط حاملان قرآن محفوف به رحمت خدا هستند؛ رحمت خدا در واقع همان منتهی امل الآملين و غايه رغبة الطالبیین است که به فرموده رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم با آغاز ماه مبارک رمضان این رحمت بندگان الهی را در بر می گیرد؛ آن حضرت می فرمایند:

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ قَدْ أَقْبَلَ إِلَيْكُمْ شَهْرُ اللَّهِ بِالْبَرَكَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةُ. ⁽³⁾

ای مردم همانا ماه خدا با برکت و رحمت و مغفرت به شما روی آورده است.

رحمت الهی چیزی است که همه بندگان خدا، حتی انبیاء و حجج الهی از حضرت آدم على نبينا و آله وعلیه السلام تا حضرت خاتم صلی الله علیه واله وسلم آن را از خداوند تمنا کرده اند. حضرت آدم علیه السلام خطاب به خدای سبحان عرضه می دارد:

(وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ). ⁽¹⁾

و چنانچه ما را نیامرزی و بر ما رحم نکنی قطعاً از زیانکاران خواهیم بود.

خدای متعال همچنین به حضرت خاتم صلی الله علیه واله وسلم می فرماید:

(وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ). ⁽²⁾

و بگو پروردگارا مرا ببخش و به من رحم کن و تو بهترین رحم کنندگانی.

خداوند سبحان به پیامبری که رحمة للعالمین است و دربارهٔ او می فرماید: (وَ ما أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ)، ⁽³⁾دستور می دهد که از او تمنای رحمت کند و اینها، همه از بزرگی و عظمت رحمت الهی حکایت دارد.

آری؛ قرآن کریمی است که این تحفه با ارزش و بی نظیر را به حاملانش می بخشد و حاملان قرآن محفوف به رحمت الهی می گردند.

سفارش پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم به تلاوت قرآن

اشاره

بنابر روایتی که مرحوم کلینی در کافی شریف از حضرت امام صادق علیه السلام نقل می کند رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم به امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند:

يَا عَلِيُّ!... عَلَيْكَ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ عَلَى كُلِّ حَالٍ؛ ⁽⁴⁾

ای علی!... بر توست که در هر حالی قرآن تلاوت کنی.

تعبیر «عليك» بیانگر آن است که این امر نیاز به هیچ درنگ و تأملی ندارد که در هرحالی، ایستاده یا نشسته، درحال راه رفتن یا در بستر شایسته است که قرآن تلاوت شود، چرا که خداوند در وصف مؤمنان می فرماید:

(الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَ عَلَى جُنُوبِهِمْ). ⁽¹⁾

همان کسانی که (درحال) ایستاده و نشسته و بر پهلوهایشان (آرمیده) خدا را یاد می کنند.

معیت امیرالمؤمنین علیه السلام با قرآن

الحق که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به این توصیه رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم به طور کامل عمل می کرد؛ زیراکه به تصریح حضرت خاتم الانبیاء صلی الله علیه واله وسلم آن حضرت همواره با قرآن بود و قرآن نیز همواره همراه ایشان بود؛ در منابع معتبر حدیثی فریقین آمده است:

حَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي ثَابِتٍ، مَوْلَى أَبِي ذَرٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ عَلِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَوْمَ الْجَمَلِ، فَلَمَّا رَأَيْتُ عَائِشَةَ وَاقِفَةً دَخَلَنِي بَعْضُ مَا يَدْخُلُ النَّاسَ، فَكَشَفَ اللَّهُ عَنِّي ذَلِكَ عِنْدَ صَلَاةِ الظُّهْرِ، فَقَاتَلْتُ مَعَ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ، فَلَمَّا فَرَغَ ذَهَبْتُ إِلَى الْمَدِينَةِ فَأَتَيْتُ أُمَّ سَلَمَةَ، فَقُلْتُ: إِنِّي وَاللَّهِ مَا جِئْتُ أَسْأَلُ طَعَامًا وَلَا شَرَابًا وَلَكِنِّي مَوْلًى لِأَبِي ذَرٍ، فَقَالَتْ: مَرْحَبًا. فَقَصَصْتُ عَلَيْهَا قِصَّتِي، فَقَالَتْ: أَيْنَ كُنْتَ حِينَ طَارَتِ الْقُلُوبُ مَطَائِرَهَا؟ قُلْتُ: إِلَى حَيْثُ كَشَفَ اللَّهُ ذَلِكَ عَنِّي عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ، قَالَ: أَحْسَنْتَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم يَقُولُ: عَلِيٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَالْقُرْآنُ مَعَ عَلِيَّ، لَنْ يَتَفَرَّقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ؛ هَذَا حَدِيثُ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ وَأَبُو سَعِيدٍ التَّيْمِيُّ هُوَ عُقَيْصَاءُ ثِقَةٌ مَأْمُونٌ، وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ. ⁽²⁾

ابو سعید تمیمی از ابو ثابت غلام ابوذر بر من حدیث کرد که گفت: من در روز جنگ جمل همراه علی علیه السلام بودم، پس چون دیدم عایشه ایستاده است و مقداری از تردیدی که در دل مردم بود بر من داخل شد و خداوند آن تردید را هنگام نماز ظهر از من بر طرف کرد و من در رکاب امیرالمؤمنین علیه السلام جنگیدم. پس وقتی جنگ تمام شد به مدینه رفتم و به خدمت ام سلمه رسیدم و به ایشان عرض کردم: به خدا سوگند که من برای طلب خوردنی و آشامیدنی نیامده ام وليكن من غلام ابوذر هستم ایشان گفت: احسنت.

سپس من داستان خود را برای او حکایت کردم ایشان گفت: وقتی که دلها پرنده های خیالشان را به پرواز در می آورند تو کجا بودی؟ گفتم: در آن جهتی که خداوند آن را به هنگام زوال خورشید از من بر طرف ساخت. ام سلمه گفت: احسنت از رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم شنیدم که می فرمودند: علی همراه قرآن است و قرآن همراه علی است و این دو از هم جدا نمی شوند تا در کنار حوض به سوی من بازگردند.

این حدیث صحیح الاسناد است و ابوسعید تیمی همان عقیصاء و مورد اعتماد و مأمون است.

کسانی که با حدیث پژوهان و رجالیان سنی و منابع حدیثی اهل تسنن آشنایی دارند به خوبی می دانند که اندیشمندان خط سقیفه تمام تلاش خود را برای محو و مخفی ساختن احادیث فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام به کار می گیرند و در تضعیف و طرد آنها بسیار می کوشند. اما هم حاکم نیشابوری ⁽¹⁾به صحت این حدیث اذعان دارد، و هم ذهبی ⁽²⁾که فردی بسیار متعصب است و سختگیری عجیبی نسبت به احادیث فضائل دارد این حدیث را «صحیح، ثقة، مأمون» دانسته است.

در این حدیث به همراهی و معیّت قرآن با حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام تصریح شده است؛ بدون تردید معیّت دو سویه و از امور ذات اضافه است، اگر زید با عمرو همراه باشد بدون تردید عمرو نیز همراه زید است و میان آن دو انفکاکی نیست؛ چنان که أبوّت و بُنوّت نیز چنین است و همان طور که پدر از پسر خود انفکاک و جدایی ندارد، پسر هم از پدر خود جدا نیست و معنا ندارد زید پدر عمرو باشد، اما عمرو فرزند زید نباشد و بالعکس.

در نتیجه وقتی پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم فرمودند: «على مع القرآن» ⁽¹⁾ثابت می شود که امیرالمؤمنین علیه السلام همراه قرآن است و از قرآن انفکاک و جدایی ندارد و بالطبع قرآن نیز همراه امیرالمؤمنین علیه السلام است و از حضرتش جدا نیست. با این حال رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم برای تاکید بیشتر پس از آن که فرمود: «علی مع القرآن» می فرمایند: «والقرآن مع على »؛ ⁽²⁾تا روشن شود که تمام معانی و معارف قرآن در سینه مبارک حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است.

قرآن ظاهر و باطنی دارد و به فرمایش رسول اکرم صلی الله علیه واله وسلم:

ظَاهِرُهُ أَنبِقٌ، وَبَاطِنُهُ عَمِيقٌ، لَهُ تُخُومٌ وَعَلَى تُخُومِهِ تُخُومٌ؛ ⁽³⁾

ظاهر آن زیبا و باطنش عمیق است، دارای تخومی ⁽⁴⁾است و تخوم آن تخومی دارند.

آری! این قرآن که «تبياناً لِكُلِّ شَيْءٍ » است همراه همیشگی امیرالمؤمنین علیه السلام می باشد و در کلام رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم قرآن مرکز دایره و حضرت امیرالمؤمنین در اول و آخر آن قرار دارد «على مع القرآن والقرآن مع على» على علیه السلام هم مبتداء جمله است.

و هم خبر آن قرآن و امیرالمؤمنین علیه السلام هرگز از هم جدایی ندارند، لذا خداوند از یک سو درباره قرآن می فرماید: «تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ» و از سوی دیگر درباره امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «وَكُلُّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ»، در ذيل اين آيه شريفه آمده است:

لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ، قَامَ رَجُلَانِ مِنْ مَجْلِسِهِمَا فَقَالا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! هُوَ التَّوْرَاةُ؟ قَالَ: لا، قَالا: فَهُوَ الْإِنْجِيلُ؟ قَالَ: لَا، قَالا: فَهُوَ الْقُرْآنُ؟ قَالَ: لَا قَالَ: فَأَقْبَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم: هُوَ هَذَا إِنَّهُ الْإِمَامُ الَّذِي أَحْصَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فِيهِ عِلْمَ كُلِّ شَيْءٍ؛. ⁽¹⁾

وقتی این آیه نازل شد دو مرد برخاستند و گفتند: ای رسول خدا! کتاب مبین کیست آیا آن تورات است؟ فرمودند: نه. آن دو گفتند: پس آن انجیل است؟ فرمودند: نه. آن دو گفتند: پس آیا آن قرآن است؟ فرمودند: نه. در این هنگام امیرالمؤمنین علیه السلام پیش آمد، پس رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم فرمودند: این شخص همان امام مبین است که خداوند علم همه چیز را در آن احصاء کرده است.

والاترین ارمغان

اشاره

بدون تردید قرآن که از هر چیزی غیر از خدای عزوجل برتر و با فضیلت تر است و این اقیانوسی که قعر آن درک نمی شود و تبیاناً لکل شیء است؛ عظمتی دارد که بشر هرگز نمی تواند آن را درک کند خدای متعال در سوره مبارکه رعد می فرماید:

(وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً)؛ ⁽²⁾

و اگر به وسیله قرآن کوه ها جابجا شوند یا زمین به واسطه آن قطعه قطعه گردد یا به وسیله آن مردگان به سخن در آیند بلکه همه امر از آن خداوند است.

بر اساس این آیه شریفه عظمت قرآن به حدی است که امکان به حرکت درآوردن و جابجایی کوه ها با قرائت آیه یا سوره ای از قرآن وجود دارد؛ همچنین ممکن است با قرائت آیه یا سوره ای از قرآن بر زمین، همه زمین قطعه قطعه گردد و نیز عظمت قرآن به اندازه ای است که بتوان با قرائت آیه یا سوره ای از آن بر مردگان، آنها را حیات بخشید و به سخن درآورد.

آری! خداوند با ودیعه نهادن علوم بی انتهای قرآن در سینه مبارک حاملان این کتاب شریف، چنین توانایی و قدرتی به آنان بخشیده است و خود آن بزرگواران از چنان شأن و تعالی برخوردار بوده اند که حامل قرآن شده اند. قرآنی که خداوند سبحان درباره عظمت آن می فرماید:

(لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ)؛ ⁽¹⁾

اگر این قرآن را بر کوهی نازل می کردیم قطعاً آن را از خوف خداوند فروتن و شکافته شده می دیدی.

خدای بلند مرتبه و بزرگ راست گفته است که کوه ها هرگز توانایی تحمل نزول قرآن را ندارند؛ چنان که توانایی پذیرش امانت الهی را نداشتند:

(إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا)؛ ⁽²⁾

همانا ما امانت را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کردیم پس از پذیرش حمل آن امانت، خودداری کردند.

این امانت الهی مخصوص حاملان علوم قرآن است و هر که غیر ایشان و به غصب حامل امانت گردد، ظلوم و جهول است.

پیامبر و اهل بیت علیهم السلام حاملان قرآن عظیم

قرآن عظیم از ناحیه خدای حکیم بر شخص اول خلقت حضرت خاتم المرسلین صلی الله علیه واله وسلم نازل شده و ایشان مخاطب قرآن قرار گرفته و آن را تلقی کرده است و تنها آن حضرت و اهل بیت معصوم ایشان صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین حاملان قرآن هستند. خدای عزاسمه خطاب به پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم می فرماید:

إِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ؛. ⁽¹⁾

و همانا تو ای پیامبر این قرآن را از جانب خدای حکیم و دانا دریافت می کنی.

عطا کننده فیض، خداوند حکیم و علیم است و مستفیض به آن حضرت سيدالمرسلین صلی الله علیه واله وسلم می باشد .

قرآن را خداوند عزتمند و ستوده نازل فرموده و شخص حضرت خاتم صلی الله علیه واله وسلم آن را اخذ نموده است؛ به عبارت دیگر قرآن عظیم افادهٔ خداوند کریم است که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم و خاندان مطهر ایشان صلوات الله علیهم اجمعین از آن استفاده برده اند.

(كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ). ⁽²⁾

کتابی است که آن را به سوی تو نازل کردیم تا مردم را از تاریکی ها به سوی نور خارج سازی و به اذن پروردگارشان به سوی راه خداوند عزتمند و ستوده.

به سبب همین عظمت قرآن است که دریافت کنندۀ آن فرموده است: «القُرآنُ أَفْضَلُ كُلِّ شَيءٍ دُونِ الله»؛ ⁽³⁾پس چنانچه تمام معجزات انبیاء پیشین در یک کفه تراز و قرار گیرند -

و قرآن در کفۀ دیگر باز هم قرآن از نظر فضیلت به مراتب سنگین تر است و نیز به خاطر همین، قرآن ثقل اکبر معرفی شده است. ⁽¹⁾

اما بسیار مایه تأسف است که ما نسبت به قرآن کوتاهی کنیم و بر تقصیر خود نسبت به قرآن باقی بمانیم وقت آن است که بشر از خواب غفلت بیدار شود و از بزرگ ترین هدیه خدای عز اسمه به برترین مخلوق خود حضرت خاتم الانبیاء صلى الله عليه واله وسلم بهره گیرد و او را ارج نهد.

اجر و ثواب قرائت قرآن

اشاره

در منابع تفسیری و حدیثی فریقین روایات فراوانی درباره ترتب ثواب بر قرائت قرآن و اعطای اجر و مقام به تلاوت کننده، قاری و مستمع قرآن، متفکر در قرآن، معلّم و متعلّم قرآن، صاحب قرآن، حافظ قرآن و اهل قرآن وارد شده است. این روایات در منابع متعددی وارد شده است؛ از جمله تفسیر نور الثقلین، تفسير برهان، الدعوات، بحارالانوار و ... همچنین در مصادر عامه مثل الدرّ المنثور جلال الدین سیوطی و... .

روایات پیرامون اجر و ثواب قرائت قرآن بهت آور است که در اینجا نمونه هایی از آن ذکر می گردد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم خطاب به جناب سلمان رضوان الله تعالی علیه فرمودند:

يَا سَلْمَانُ عَلَيْكَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّ قِرَاءَتَهُ كَفَّارَةٌ لِلذُّنُوبِ، وَسِتْرٌ فِي النَّارِ، وَأَمَانٌ مِنَ الْعَذَابِ، وَيُكْتَبُ لِمَنْ يَقْرَؤُهُ بِكُلِّ آيَةٍ ثَوَابُ مِائَةِ شَهِيدٍ، وَيُعْطَى بِكُلِّ سُورَةٍ ثَوَابَ نَبِيِّ، وَيَنْزِلُ عَلَى صَاحِبِهِ الرَّحْمَةُ، وَيَسْتَغْفِرُ لَهُ الْمَلَائِكَةُ، وَاشْتَاقَتْ إِلَيْهِ الْجَنَّةُ، وَرَضِيَ عَنْهُ الْمَوْلَى... . ⁽²⁾

ای سلمان! به تو توصیه اکید می کنم که قرآن را قرائت کنی، چرا که قرائت قرآن کفاره گناهان و پوشاننده در آتش و امان از عذاب است؛ و برای کسی که قرآن قرائت می کند در ازای هر آیه، پاداش صد شهید نوشته می شود، و در ازای قرائت هر سوره پاداشی معادل پاداش یک نبی به او عطا می گردد، و برای صاحب قرآن (کسی که همواره با قرآن است) رحمت نازل می شود و فرشتگان برای او استغفار می کنند و بهشت به سوی او اشتیاق دارد و خداوند از او راضی است.

بر اساس این حدیث شریف در ازای قرائت یک آیه از قرآن، پاداش صد شهید به قاری قرآن داده می شود؛ و بنابر احادیث دیگر قرائت یک آیه در ماه مبارک رمضان معادل ختم کل قرآن است.

اجر قرائت قرآن در ماه مبارک رمضان

حضرت امام رضا علیه السلام از طریق پدران بزرگوار خویش از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام روایت فرموده اند که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم در ضمن خطبه ای به مناسبت فرا رسیدن ماه مبارک رمضان فرمودند:

... مَنْ تَلَا فِيهِ آيَةً مِنَ القُرآنِ، كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ خَتَمَ القُرآنَ فَي . مِنَ الشُّهُورِ؛. ⁽¹⁾

هرکس در این ماه یک آیه از قرآن را تلاوت کند برای او به اندازه اجر کسی که در ماه های دیگری غیر از ماه رمضان قرآن را ختم کرده است، اجر خواهد رسید.

در نتیجه تلاوت یک آیه از قرآن در ماه مبارک رمضان معادل تلاوت 6236 آیه در ماه های دیگر است و با توجه به اینکه در حدیث جناب سلمان رحمه الله که پیش از -

این ذکر شد، به صراحت آمده است: «در ازای قرائت هر آیه از قرآن پاداش صد شهید برای قاری آن نوشته می شود» پاداشی معادل پاداش (6236×100) شهید به تالی آن عطا می شود، البته باید توجه داشت که اعطای چنین ثوابی به قاری قرآن نه از باب استحقاق، بلکه از سر فیض الهی است.

پس چه زیان کار است کسی که اوقات خویش را در چنین ماه و ایام پر برکتی به لاطائلات و خزعبلات بگذراند و از فیض قرائت قرآن محروم شود ⁽¹⁾و سوره هایی هم چون سوره مبارکه توحید، که ثلث قرآن است و سوره مباركه الرحمن، که عروس قرآن است و سوره مبارکه «یس»، که قلب قرآن است و... را قرائت نکند!.

خداوند از باب تذکر به چنین بندگان غافلی می فرماید:

(أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الحَق...). ⁽²⁾

آیا وقت آن نرسیده است که دل های کسانی که ایمان آورده اند در برابر ذکر خدا و آنچه از حقیقت نازل شده است خاشع گردد.

به راستی گذشتن از چنین فیضی، غفلتی بس عظیم است. چه حیف است که انسان ثوابی معادل ثواب یک نبی را که تنها با قرائت یک سوره قابل تحصیل است، به غفلت از دست بدهد و خود را از نزول رحمت محروم سازد. رحمتی که خداوند آن را چنین توصیف می کند.

(وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ)؛. ⁽³⁾

و رحمت پروردگارت بهتر از چیزهایی است که جمع می کنند

اگر انسان هزار سال عمر کند و در تمام طول عمر بی وقفه به تحصیل و جمع آوری مال و ثروت بپردازد و در مقابل از رحمت الهی محروم گردد، یقیناً دچار خسران شده است.

مقام صاحب قرآن

فرشتگان خدا برای صاحب قرآن ⁽¹⁾طلب مغفرت می کنند و بهشت به سوی او مشتاق است و خدای عز اسمه از او راضی می باشد. ⁽²⁾

آری! به فرموده پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم انسان می تواند به واسطه انس با قرآن به چنین درجاتی نائل آید؛ چرا که قرآن بهترین هدیه خداوند سبحان به بهترین خلق اوست، لذا حضرت خاتم صلى الله عليه واله وسلم که بهترین خلق است، قرآن و اهل بیت مکرمش را دو امر گران بها و جانشین خود معرفی کردند و فرمودند:

إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ التَّقْلَيْن. ⁽³⁾

قرآن یکی از دو جانشین بهترین خلق خدا و ثقل اکبر است، پس بایسته و شایسته است که بهشت مشتاق صاحب ثقل اکبر و جانشین پیامبر باشد و خداوند از مصاحب او راضی و خشنود باشد.

جایگاه خانه های قرآنی

احادیث در فضیلت قرآن بسیار است و در این مختصر مجال طرح گوشه ای از آنها -

هم نیست، به همین جهت با طرح برخی از روایات به صورت اشاره از کنار آنها می گذریم تا به مقصود اصلی این نوشتار یعنی تفسیر سوره مباركة «يس» برسیم.

از جمله احادیثی که عظمت قرآن را یادآوری می کنند، احادیثی است که توصیه به تلاوت قرآن در خانه و جایگاه چنین خانه هایی را بیان می کند.

در کتاب شريف «وسائل الشيعه» ذيل «باب استحباب قراءة القرآن في المنزل...» شش حدیث در این باره ذکر شده است؛ از جمله این که پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم فرمودند:

نَوِّرُوا بُيُوتَكُمْ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ...، فَإِنَّ الْبَيْتَ إِذَا كَثُرَ فِيهِ تِلَاوَةُ الْقُرْآنِ كَثُرَ خَيْرُهُ وَاتَّسَعَ أَهْلُهُ، وَأَضَاءَ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا تُضِيءُ نُجُومُ السَّمَاءِ لِأَهْلِ الدُّنْيَا؛. ⁽¹⁾

خانه های خود را با تلاوت قرآن نورانی کنید... پس چنان چه تلاوت قرآن در خانه زیاد شود، خیر آن فراوان می گردد و اهل آن وسعت پیدا می کنند و آن خانه برای اهل آسمان نور افشانی می کنند چنان که ستارگان آسمان برای اهل دنیا نورافشانی می کنند.

و امام صادق علیه السلام به ابو هارون فرمودند:

... وَالدَّارُ إِذَا تُلِيَ فِيهَا كِتَابُ اللَّهِ - كَانَ لَهَا نُورٌ سَاطِعٌ فِي السَّمَاءِ وَتُعْرَفُ مِنْ بَيْنِ الدُّورِ؛ ⁽²⁾

و چنانچه در خانه کتاب خدا تلاوت شود آن خانه دارای نوری می شود که به آسمان ساطع می گردد و در میان خانه های دیگر از آنها باز شناخته می شود.

در روایتی نیز از حضرت امیرالمؤمنین این چنین نقل شده است:

الْبَيْتُ الَّذِي يُقْرَأُ فِيهِ الْقُرْآنُ وَيُذْكَرُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ فِيهِ تَكْثُرُ بَرَكَتُهُ -

وَتَحْضُرُهُ الْمَلَائِكَةُ وَ تَهْجُرُهُ الشَّيَاطِينُ وَيُضِيءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا يُضِيءُ الْكَوْكَبُ الدُّرِّيُّ لِأَهْلِ الْأَرْض؛. ⁽¹⁾

خانه ای که در آن قرآن تلاوت می گردد در آن از خدای عزوجل یاد می شود، برکت آن خانه فراوان می گردد و فرشتگان در آن حضور می یابند و شیاطین آن را ترک می کنند و آن خانه برای اهل آسمان می درخشد، چنان که ستارگان برای اهل زمین می درخشند.

در این روایت شریف همچنین بیان شده است که اگر در خانه ای قرآن تلاوت نشود و در آن یاد خدا نباشد برکت آن خانه کم می شود فرشتگان آنجا را ترک می کنند و شیاطین در آن حضور می یابند و این کلمات نورانی از امامان هدایت گر صلوات الله وسلامه عليهم اجمعین به صورت رسا و آشکار بیانگر عظمت قرآن و اهمیت تلاوت آن است.

قرآن سفره خدای کریم

در برخی روایات قرآن کریم سفره خداوند معرفی شده است؛ حضرت خاتم المرسلین صلى الله عليه واله وسلم فرمودند:

إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مَأْدُبَةُ اللَّهِ تَعَالَى فَتَعَلَّمُوا مِنْ مَأْدُبَةِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مَا اسْتَطَعْتُمْ، فَإِنَّهُ النُّورُ الْمُبِينُ، وَالشِّفَاءُ النَّافِعُ فَتَعَلَّمُوهُ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُشَرِّفُكُمْ بِتَعَلُّمِهِ. ⁽²⁾

همانا این قرآن میهمانی (سفره) خدای تعالی است پس هرآنچه می توانید از میهمانی خدا بهره گیرید پس همانا قرآن نور آشکار و شفائی نافع است پس آن را بیاموزید چرا که خدای تعالی شما را به یادگیری آن شرف (و بزرگی) داده است.

در این حدیث شریف قرآن سفره گسترده خداوند معرفی شده است، پس شایسته نیست که بنده خدا سفره گسترده او را رها سازد و در اندیشهٔ سفره ای دیگر باشد. مومنی که با قرآن آشنا و همراه باشد، هرگز احساس تنهایی نمی کند؛ اما آن که از قرآن جدا شده، باید احساس وحشت و غربت و تنهایی کند.

رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم همچنین با تاکید، امر می فرمایند که تا می توانید از سفره گسترده الهی بهره ببرید و قرآن را یاد بگیرید و تردیدی نیست که یادگیری قرآن انتها ندارد؛ زیرا به فرموده حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام قرآن دریایی ژرف است که هرگز قعر آن درک نمی شود.

قرآن، ریسمان الهی

بنابر روایتی دیگر، پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم بعداز دستور اکید به تعلم قرآن، کلام نورانی خداوند سبحان را چنین توصیف فرمودند:

إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ. ⁽¹⁾

قرآن، ریسمان خداوند است.

و مؤمنان باید به آن چنگ بزنند؛ زیرا خداوند به آنان فرموده است:

(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْل اللهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا). ⁽²⁾

همگی به ریسمان خداوند چنگ بزنید و متفرق نگردید .

بسیار شرم آور است که بنده خدا عمر خود را در راه دیگری جز تعلم معارف عمیق قرآن سپری سازد. لذا عالمان وارسته و اهل فنی که عمر خود را به مطالعه -

و تحقیق سپری کرده و یک عمر در منابع و متون سیر کرده و فهمیده اند که در واقع چیزی نفهمیده اند در اواخر عمر همه چیز را رها می کنند و صرفاً به قرآن چنگ می زنند، زیرا به این درک رسیده اند که جز تعلّم قرآن اگر به امر دیگری مشغول شوند، ضرر خواهند کرد؛ لذا رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم قرآن را «نور مبین» معرفی کرده و فرموده اند: «فأنّه النور المبين» و انسان عاقل هرگز نور آشکار را رها نمی کند و به دنبال تاریکی نمی رود.

حافظا در کنج فقر و خلوت شب های *** تار گر بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور.

کسی که قرآن را دارد چه ندارد؟ و آن که قرآن را ندارد چه دارد؟! کسی که قرآن را دارد غرق در دریای رحمت الهی است: «حَمَلَةُ القُرْآنِ هُمُ الْمَحْفُوفُونَ بِرَحْمَةِ الله»؛ ⁽¹⁾و بی شک رحمت الهی از تمام آن چه انسان ها جمع می کنند بهتر خواهد بود، ⁽²⁾لذا تنها چیزی که مؤمنان باید بدان شادمان باشند همین فضل و رحمت الهی است، همان طور که فرمود:

(قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ). ⁽³⁾

ذکر روایاتی دربارۀ فضیلت قرآن

اشاره

پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم قرآن کریم را چنین توصیف فرمودند:

الْقُرْآنُ غِنَّى لَا غِنَى دُونَهُ وَلَا فَقْرَ بَعْدَهُ. ⁽⁴⁾

قرآن چنان ثروت و بی نیازی است که غیر از آن ثروت و بی نیازیی وجود ندارد و بعداز قرآن فقری نیست.

در روایت دیگری آمده است:

الْقُرْآنُ أَفْضَلُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ دُونَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَمَنْ وَقَرَ الْقُرْآنَ فَقَدْ وَقَرَاللَّهَ وَمَنْ لَمْ يُوَفِّرِ الْقُرْآنَ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِحُرْمَةِ اللَّهِ. ⁽¹⁾

قرآن از همه چیز غیر از خدای عزوجل برتر و با فضیلت تر است، پس هرکس قرآن را توقیر و تعظیم کند به تحقیق خداوند را توقیر کرده است، و هرکس قرآن را توقیر نکند، قطعاً حرمت خداوند را سبک شمرده است.

رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم و همچنین در عظمت و ثمرات قرآن فرمودند:

يُدْفَعُ عَنْ مُسْتَمِعِ الْقُرْآنِ شَرُّ الدُّنْيَا وَيُدْفَعُ عَنْ تَالِي الْقُرْآنِ بَلْوَى الْآخِرَةِ وَالْمُسْتَمِعُ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ شَبِيرٍ ذَهَباً وَ لَتَالِي آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ إِلَى تُخُومِ السُّفْلَى. ⁽²⁾

از کسی که به قرآن گوش فرا می دهد شر دنیا و آخرت دفع می شود و از تلاوت کننده قرآن بلاهای آخرت دفع می گردد و برای کسی که به یک آیه از کتاب خداوند گوش فرا دهد نصیبی بهتر از طلایی به اندازه کوه شبیر است و برای تلاوت کننده آیه ای از کتاب خدا نیز بهره ای بهتر از تمام آنچه در زیر عرش تا پائین ترین نقطه اعماق زمین است، وجود دارد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم می فرمایند:

أَهْلُ الْقُرْآنِ هُمْ أَهْلُ اللَّهِ وَخَاصَّتُهُ؛ ⁽³⁾

اهل قرآن (در واقع) همان اهل خداوند سبحان و از خصیصین او هستند.

حضرت ختم المرسلین صلى الله عليه واله وسلم قرآن را «ربیع القلوب»، ⁽¹⁾یعنی بهار دلها معرفی کرده اند و حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده اند:

لِيَكُنْ كُلُّ كَلَامِكُمْ ذِكْرَ اللَّهِ وَقِرَاءَةَ الْقُرْآنِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم سُئِلَ: أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ ؟ قَالَ : قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ وَأَنْتَ تَمُوتُ وَلِسَانُكَ رَطْبٌ عَنْ ذِكْرِاللَّهِ تَعَالَى. ⁽²⁾

حتماً باید همه کلام شما ذکر خدا و قرائت قرآن باشد، چرا که از رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم سوال شد کدام اعمال نزد خداوند برتر و با فضیلت تر است؟ فرمودند: قرائت قرآن، و اینکه تو بمیری درحالی که زبان تو از ذکر خدای تعالی مرطوب باشد.

در روایت دیگری از حضرت خاتم الانبیاء صلى الله عليه واله وسلم آمده است که فرمودند:

إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ وَهُوَ النُّورُ الْمُبِينُ وَالشَّفَاءُ النَّافِعُ فَاقْرَءُوهُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَأْجُرُكُمْ عَلَى تِلَاوَتِهِ بِكُلِّ حَرْفٍ عَشْرَ حَسَنَاتٍ أَمَا إِنِّي لَا أَقُولُ الم حَرْفٌ وَاحِدٌ وَلَكِنْ أَلِفٌ وَلَامٌ وَمِيمٌ ثَلَاثُونَ حَسَنَةٌ. ⁽³⁾

همانا این قرآن همان ریسمان الهی است و آن نور آشکار و شفای نافع است، پس آن را قرائت کنید؛ چرا که خداوند برای تلاوت آن به ازای هر حرف ده حسنه به شما اجر می دهد و بدانید که من نمی گویم «الم» یک حرف است ولیکن برای الف و لام و میم سی حسنه پاداش داده می شود.

عظمت یک آیه بالاتر از یک کوه طلا

روایات در فضیلت قرآن بسیار فراوان و از نظر محتوا به قدری بهت آور هستند -

که مردگان را زنده می کند، بر اساس روایاتی که ذکر آنها گذشت گوش فرا دادن به قرآن نیز آثار و برکاتی برای بندگان دارد و سبب دفع شرّ دنیا و آخرت می شود، پس بر ماست که به امر الهی که فرمود:

(وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا). ⁽¹⁾

و هروقت که قرآن قرائت شود پس به آن گوش فرادهید و سکوت کنید.

گردن نهیم تا رحمت الهی شامل حالمان شود و شرّ دنیا و آخرت از ما دفع گردد.

بنابر فرمایش حضرت رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم تلاوت کننده قرآن نیز از بلاهای آخرت در امان خواهد بود؛ در این کلام نورانی بیان شده است که گوش فرا دادن به قرآن چنان با فضیلت و پر اهمیت است که استماع یک آیه از قرآن بهتر از آن است که انسان کوهی از طلا داشته باشد و آن را انفاق دهد.

«شبیر» کوهی عظیم در یمن است و اگر کسی یک آیه از قرآن را استماع کند برای او بهتر از آن است که کوهی عظیم همچون کوه شبیر طلا شود و به او تعلق گیرد، همچنین فضیلت و اهمیت تلاوت قرآن به قدری است که تلاوت یک آیه از قرآن برای تالی آن از تمام آنچه در زیر عرش تا اعماق زمین وجود دارد، بهتر است.

اهل قرآن «اهل الله » و «خاصة الله»

بنابر احادیث اهل بیت دربارۀ جناب سلمان رضوان الله تعالی علیه که از بالاترین درجات ایمان برخوردار است، فرموده اند: «السَّلْمَانُ مِنَّا أَهْل البيت». ⁽²⁾

بر اساس روایاتی که پیشتر ذکر شد اهل قرآن «اهل الله» معرفی شده اند و پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم اهل قرآن را «خاصة الله» دانسته اند؛ بدون تردید مراد از خواص -

هرکسی، نزدیک ترین افراد به او هستند و تعبير «خاصة الله» نیز بیانگر نزدیکی و قرب زیاد اهل قرآن به خدای عزاسمه است.

بر همین اساس حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز تأکید فرموده اند که حتماً باید تمام كلام مؤمنان، ذکر خدا و قرائت قرآن باشد و چرا چنین نباشد درحالی که همه مملوک خداوند هستند و بازگشت امورشان به سوی اوست که: (إِنَّالِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ). ⁽¹⁾

پس شایسته و بایسته است که بندگان خدا از غیر او سخنی نگویند و به ذکر او مشغول باشند و به فرموده رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم تا دم مردن قرآن تلاوت کنند و زبانشان به ذکر خدا مرطوب باشد.

اهل قرآن یعنی کسانی که با قرآن دمخورند، در نماز در حالت ایستاده و نشسته و خوابیده، در ماه رمضان و غیر آن و به طور کلی در همه احوال به قرائت، تلاوت، سمع و استماع قرآن مشغول اند.

فضیلت قرآن فراتر از درک انسان

در آخرین روایتی که ذیل عنوان «روایاتی دربارۀ فضیلت قرآن» ذکر شد، آمده است؛ خداوند برای تلاوت قرآن در ازای هر حرف ده حسنه به تالی آن اجر می دهد و رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم با ذکر مثالی تاکید فرمودند که مراد از حرف همان حروفی است که می شناسیم: «الف» ، «لام» و... .

این مطلب بیانگر این حقیقت است که اجر تلاوت قرآن و فضیلت کتاب خدای سبحان فراتر از درک انسان است و این همه پاداش و اجر برای کسی است که در حالت عادی و در ایام عادی قرآن تلاوت کند و یقیناً ثواب و حسنه ای که به تلاوت قرآن در حال نماز عطا می شود بسیار بیش تر است؛ حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام -

از رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم روایت فرموده اند:

قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ فِي الصَّلَاةِ أَفْضَلُ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ. ⁽¹⁾

قرائت قرآن در نماز با فضیلت تر از قرائت قرآن در غیر نماز است.

در برخی روایات نیز بیان شده که برای قرائت قرآن در نماز به ازای هر حرف صد حسنه عطا می شود و چنانچه انسان نشسته نماز بخواند و در نماز قرآن قرائت کند به ازای هر حرف پنجاه حسنه به او عطا می گردد. ⁽²⁾

همچنین پیشتر بیان شد که بنابر روایتی از حضرت خاتم صلی الله علیه واله وسلم تلاوت یک آیه در ماه مبارک رمضان اجری معادل ختم قرآن در غیر این ماه مبارک دارد، در نتیجه حسنه و پاداشی که برای تلاوت قرآن درحال نماز و در ماه مبارک رمضان عطا می گردد برای ما قابل شمارش نیست و به راستی انسان عادی چگونه می تواند فضیلت قرآن را درک کند و به قعر این اقیانوسی که پهنا و عمق آن نهایتی ندارد، دست یابد؟.

دلیل ناتوانی انسان از درک فضیلت قرآن

انسان عادی نادان تر و نادارتر از آن است که حتی امور مربوط به زندگی دنیوی و مادی خویش را سامان بخشد و مشکلات پیش روی خود را از میان بردارد.

به عنوان نمونه، انسان در عصر حاضر که عصر پیشرفت و تکنولوژی است از درمان بسیاری از بیماری ها عاجز است و این درحالی است که بدون اغراق صدها میلیون اندیشمند در حوزه بهداشت و سلامت و درمان فعال اند.

متخصصان تغذیه و کارشناسان سلامت تمام تلاش خود را برای رفع زمینه بیماری ها -

و پیشگیری از امراض به کار می گیرند، دانش شیمی و فیزیک و زیست شناسی و بیولوژی و میکرو بیولوژی و فیزیولوژی و حتی دانشمندان هسته ای در خدمت علوم داروسازی و پزشکی و... هستند .

پزشکان، جراحان، پرستاران همواره در تلاش اند طب سوزنی و سنتی و... با تجربه ای فراوان در خدمت سلامت جوامع انسانی است تکنولوژی روز و مدرن ترین دستگاه ها برای رادیولوژی، سی تی اسکن، ام آر آی، آنژیوگرافی و... اختراع شده است، اما با این حال انواع و اقسام درمان ها همچون شیمی درمانی، پرتو درمانی، انرژی درمانی و... در بهبود حال بسیاری از بیماران ناکام اند و بشر پر مدعا در عصر تکنولوژی از شناسایی و مقابله با یک ویروس بی مقدار عاجز است.

آری! به راستی انسان کجا و درک ملکوت آسمان ها و زمین کجا؟.

حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند:

يَا ابْنَ آدَمَ! لَوْ أَكَلَ قَلْبَكَ طَائِرٌ، لَمْ يُشْبِعُهُ، وَبَصَرُكَ لَوْ وُضِعَ عَلَيْهِ خَرْقُ إِبْرَةٍ، لَغَطَّاهُ، تُرِيدُ أَنْ تَعْرِفَ بِهِمَا مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؟ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً، فَهَذِهِ الشَّمْسُ خَلْقَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ، فَإِنْ قَدَرْتَ أَنْ تَمْلَأَ عَيْنَيْكَ مِنْهَا، فَهُوَ كَمَا تَقُولُ. ⁽¹⁾

ای فرزند آدم! اگر پرنده ای قلب تو را بخورد او را سیر نمی کند و چنان چه نوک سوزنی در چشم تو قرار داده شود قطعاً آن را کور می کند (با این حال) می خواهی با این دو ابزار، ملکوت آسمان ها و زمین را بشناسی؟ اگر راست می گویی این خورشید آفریده ای از آفریدگان خداوند است، پس چنان چه بتوانی چشمان خود را (به آسمان بدوزی) و از (نور) آن پر کنی چنان است که می گویی.

آری! به یقین مولایمان حضرت صادق علیه السلام راست گفته و درست فرموده اند؛ بشر -

ناتوان تر از آن است که خدا را بشناسد و عظمت کلام او را درک کند، لذا مؤمنان باید با اعتراف به عجز و ناتوانی و ناداری خویش در برابر خداوند سبحان خاضع گردند و به تلاوت و عمل به دستورات کتاب الله اهتمام ورزند که هرگونه کوتاهی در عمل به قرآن بی شک موجب خسران است.

مبادا مسلمانان از قرآن چنان غافل شوند که دیگران در عمل به آن از مسلمانان پیشی بگیرند حضرت امیرالمؤمنین صلوات الله وسلامه علیه نسبت به این غفلت هشدار داده و فرموده اند:

«الله اللهَ فِي القُرآنِ، وَلَا يَسْبِقُكُمْ إِلَى العَمَلِ بِهِ غَيْرُكُم». ⁽¹⁾

شفاعت قرآن برای تلاوت کنندۀ خویش

مرحوم محدث کلینی در کتاب شریف کافی، کتاب فضل القرآن، چهارده حدیث دربارهٔ فضیلت قرآن روایت کرده و از جمله آورده است که حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند:

إِنَّ الدَّوَاوَينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلَاثَةٌ دِيوَانُ: فِيهِ النِّعَمُ، وَدِيوَانُ فِيهِ الْحَسَنَاتُ، وَدِيوَانُ فِيهِ السَّيِّئَاتُ، فَيُقَابَلُ بَيْنَ دَيوَانِ النِّعَمِ وَدِي-وَانِ الحَسَنَاتِ فَتَسْتَغْرِقُ النِّعَمِ عَامَّةَ الحَسَنَاتِ، وَيَبْقَى دَيوَانُ السَّيِّئَاتِ فَيُدْعَى بِابْنِ آدَمَ الْمُؤْمِنِ لِلْحِسَابِ، فَيَتَقَدَّمُ الْقُرْآنُ أَمَامَهُ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ، فَيَقُولُ: يَا رَبِّ ! أَنَا الْقُرْآنُ وَهَذَا عَبْدُكَ الْمُؤْمِنُ قَدْ كَانَ يُثْعِبُ نَفْسَهُ بِتِلَاوَتِي، وَيُطيِلُ لَيْلَهُ بِتَرْتِيلِي، وَ تَفِيضُ عَيْنَاهُ، إِذَا تَهَجَّدَ فَأَرْضِهِ كَمَا أَرْضَانِي، قَالَ: فَيَقُولُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ عَبْدِيَ: اَبْسُطُ يَمينَكَ فَيَمْلَؤُهَا مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ الْعَزيزِ الْجَبَّارِ، وَ يَمْلَأُ شِمَالِهِ مِنْ رَحْمَةِ اللهِ، ثُمَّ يُقَالُ: هَذَهِ الْجَنَّةُ مُبَاحَة لَكَ فَاقْرَأْ وَاصْعَدْ فَإِذَا قَرَأَ آيَةً صَعِدَ دَرَجَةً؛. ⁽²⁾

همانا دفترهای محاسبات در روز قیامت سه دفتر است: دفتری که نعمت ها در آن محاسبه می شوند، و دفتری که نیکی ها در آن محاسبه می شوند، و دفتری که گناهان در آن محاسبه می شوند. پس دفتر محاسبه نعمت ها و دفتر محاسبه نیکی ها را در برابر هم قرار می دهند و نعمت ها همه نیکی ها را فرا می گیرند و دفتر محاسبه گناهان باقی می ماند. سپس مومنی از فرزندان آدم برای محاسبه فراخوانده می شود. پس قرآن در بهترین صورت پیش روی او می آید و می گوید: ای پرو درگار من قرآن هستم و این بنده مؤمن توست که خود را برای تلاوت من به زحمت می انداخت و شب خویش را با ترتیل خوانی من به درازا می کشید و چون به تهجد می پرداخت دیدگانش اشک ریزان بود پس چنان که او مرا خشنود نمود تو نیز او را خشنود کن.

امام علیه السلام فرمودند: پس خدای عزیز جبار می فرماید: بنده من! دست راست خویش را بگشای و آن را از رضوان خدای عزیز جبار پر می کند و دست چپ او را از رحمت خداوند پر می سازد، سپس گفته می شود: این بهشت برای تو مباح و آزاد است، پس قرآن بخوان و بالا برو، پس هرگاه یک آیه بخواند یک درجه بالا می رود.

بر اساس این حدیث شریف، خداوند تلاوت کننده قرآن را با تعبیر «عبدی» مورد خطاب قرار می دهد؛ یعنی قاری قرآن مؤمن، به مقام عبودیت نائل می شود.

مقام عبودیت آن جایگاهی است که خدای متعال در مقابل درخواست خاتم الانبیاء صلی الله علیه واله وسلم آن را به حضرتش اعطا کرد، در آن هنگامی که پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم به تعبیر قرآن:

(ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى). ⁽¹⁾

سپس به مقام قرب الهی نزدیک شد پس نزدیک تر شد تا حدی که قرب او به اندازه فاصله دو کمان یا کمتر بود.

در آن هنگام خداوند به رسول خویش فرمود: هرچه می خواهد از خداوند -

تمنا کند، رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم عرض کرد: می خواهم عبد (بنده) تو باشم و خداوند مقام عبودیت را به او عطا نمود.

و در سوره اسری درباره شب معراج فرمود:

(سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى). ⁽¹⁾

رضوان و رحمت الهی پاداش قاری قرآن

حضرت امام صادق علیه السلام تصریح فرموده اند: خداوند دست راست مؤمن قاری قرآن را با «رضوان الله » و دست چپ او را با «رحمة الله» پُر می کند؛ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ)؛ ⁽²⁾و خداوند از ایشان خشنود است و آنان از او خشنودند و یقیناً بالاتر از رضوان خدا هیچ مقامی نیست: وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ. ⁽³⁾

فصل دوم: فضیلت و اهمیت سوره مبارکه یس / 93

اشاره

فصل دوم

فضیلت و اهمیت سوره مباركه پس

معرفی سوره مبارکه «یس»

از آنجا که در این کتاب به تفسیر سوره مبارکه «یس» خواهیم پرداخت، بعداز بحث پیرامون علم تفسیر و موضوع علم تفسیر و ذکر روایاتی در فضیلت و عظمت قرآن کریم اکنون ضرورت ایجاب می کند که به معرفی اجمالی سوره مبارکه «یس» بپردازیم.

«يس» قلب قرآن

اشاره

بنابر احادیث فریقین، پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم این سوره مبارکه را قلب قرآن معرفی کرده و فرموده اند:

إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ قَلْباً وَقَلْبُ الْقُرْآنِ يس؛. ⁽¹⁾

هر چیزی قلبی دارد و قلب قرآن پس است. ⁽²⁾

باید دانست که مجموعه عالم نیز قلبی دارد و قلب آن، بنی آدم است؛ چراکه خدای متعال درباره انسان می فرماید:

(أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةٌ وَبَاطِنَةٌ). ⁽¹⁾

آیا ندیدید که خدا آنچه را در آسمان ها و زمین است برای شما رام کرد، و نعمت های آشکار خود و نعمت های پنهان خویش را بر شما سرازیر کرده است؟.

بنی آدم نیز در میان خود قلبی دارند و آن قلب وجود مقدس حضرت خاتم الانبياء محمد مصطفی صلى الله عليه واله وسلم است که همۀ بنی آدم و تمام عالم به طفیلی حضرت خاتم صلى الله عليه واله وسلم خلق شده اند.

حال؛ سوره یس که قلب قرآن است به حضرت خاتم صلى الله عليه واله وسلم که قلب آدم و عالم است تعلق دارد.

رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم ده اسم دارند که از میان آنها پنج اسم در قرآن ذکر شده است، این پنج اسم شریف عبارتند از:

الف. سوره مباركة آل عمران: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ...). ⁽⁵⁾

ب. سورة مباركة «احزاب»: (مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ...). ⁽¹⁾

ج. سوره مبارکه «محمد»: (وَ آمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَى مُحَمَّدٍ...). ⁽²⁾

د. سوره مباركه «فتح»: (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ...). ⁽³⁾

تفسیر قلب قرآن بودن سوره «یس»

قلب در روایت گاهی به جان و روح انسانی اطلاق شده است و گاهی نیز به عضو عضلانی صنوبری شکلی که در قفسه سینه قرار دارد و با خون رسانی به سایر اعضای بدن حیات و سلامت کل بدن را تضمین می کند.

لذا هم می توان گفت: سوره یس به منزله جان و روح قرآن است و هم می توان این سوره مبارکه را قلب تپندهٔ قرآن مجید دانست چرا که معانی و محتوای این سوره در تمام سور و آیات قرآن جریان دارد.

یعنی چنان که قلب از طریق عروق بدن که در مجموع، بالغ بر چهل هزار کیلومتر طول دارند به تمام سلول های بدن انسان که حدود ده ها میلیون میلیارد هستند، خون رسانی و آنها را تغذیه می کند همین طور محتوای سوره مبارکه «پس»، که سوره خاتم صلی الله علیه واله وسلم است، نیز در تمام قرآن سریان و جریان دارد.

محتوای این سوره مبارکه مشتمل بر سه امر است:

و تمام دین در همین سه امر خلاصه می شود و روح همه تعالیم دین اعم از اخلاق و احکام و اعتقادات همین سه مسأله است؛ بدون توحید، نبوت و معاد، اخلاقیات معنا ندارند؛ با نفی توحید، نبوت و معاد، احکام قرآن نیز بی فایده خواهد بود چنانچه توحید، نبوت و معاد نباشد قصص قرآن نیز بی ثمر هستند.

اعمالی را که انسان انجام می دهد و سخنانی را که بیان می کند همه ناشی از افکار او هستند به عبارت دیگر اعمال و گفتار انسان ثمره و میوه افکار او هستند.

افکار انسان نیز نتیجه و ثمره اوصافی است که در انسان نهادینه شده است. به عنوان مثال اگر کسی صفت بخل داشته باشد اعمال و گفتار صادقانه او مطابق با این وصف (بخل) خواهد بود.

در مقابل اگر کسی به جود و سخا متصف باشد عمل و گفتار او نیز مطابق با جود و سخا خواهد بود زیرا عمل و گفتار هر شخص میوه و ثمره اوصاف اوست.

همچنین صفاتی که در انسانها نهادینه می شود و در کردار و گفتار آنان بروز می کند ناشی از اعتقادات آن هاست در نتیجه ریشهٔ اساسی و جان مطلب اعتقادات است. لذا قرآن مجید بر اعتقادات تاکید بسیاری دارد.

سوره مبارکه «یس» به این اعتبار قلب تپندهٔ قرآن است چرا که به بیان اصول اعتقادات پرداخته است. این سوره با نبوت خاصه آغاز می شود، سپس به مباحثی پیرامون توحید می پردازد و در ادامه داستان هایی را بازگو می کند که مربوط به نبوّت عامه می شوند. مجدداً به مباحث توحیدی باز می گردد و آنگاه به بحث معاد می پردازد، -

در آیات پایانی نیز بار دیگر از نبوّت و نتیجه نبوت خاصه مباحث توحیدی و معاد سخن می گوید. ⁽¹⁾

اساس اعتقادات قرآن نیز بر همین سه پایه اصلی استوار است؛ در نتیجه تمام محتوای قرآن اعم از احکام اخلاق قصص و اعتقادات به سه اصل اساسی: توحید، نبوّت و معاد بازگشت می کند و سوره مبارکه «يس» مشتمل بر آن سه اصل است.

یعنی این سوره در واقع روحی است که بر کل قرآن حاکم می باشد و به آن جان می بخشد و قلب تپنده ایست که سبب حیات تمام سور و آیات قرآن مجید می شود.

روایتی بهت آور در فضیلت و خواص سوره مباركة «يس»

اشاره

پیش از این روایاتی پیرامون فضیلت قرآن مطرح شد در اینجا به ذکر روایتی می پردازیم که درباره فضیلت سوره مبارکه یس و خواص آثار، اجر و پاداش آن، فضل قاری و صاحب و حامل آن وارد شده است؛ مرحوم صدوق در کتاب شریف «ثواب الاعمال» به اسناد صحیح از حضرت امام صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمودند:

إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ قَلْباً وَإِنَّ قَلْبَ الْقُرْآنِ يس، وَمَنْ قَرَأَهَا قَبْلَ أَنْ يَنَامَ أَوْ فِي نَهَارِهِ قَبْلَ أَنْ يَمْشِي ⁽²⁾كَانَ فِي نَهَارِهِ مِنَ الْمَحْفُوظِينَ وَالْمَرْزُوقِينَ حَتَّى يُمْسِيَ، وَمَنْ قَرَأَهَا فِي لَيْلِهِ قَبْلَ أَنْ يَنَامَ وَكَّلَ اللَّهُ بِهِ أَلْفَ مَلَكٍ يَحْفَظُونَهُ مِنْ شَرِّ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمِ، وَمِنْ كُلِّ آفَةٍ وَإِنْ مَاتَ فِي يَوْمِهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ -

الْجَنَّةَ وَ حَضَرَ غُسْلَهُ ثَلَاثُونَ أَلْفَ مَلَكٍ، كُلُّهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَيُشَيِّعُونَهُ إِلَى قَبْرِهِ بِالاسْتِغْفَارِ لَهُ ، فَإِذَا دَخَلَ فِي لَحَدِهِ كَانُوا فِي جَوْفِ قَبْرِهِ يَعْبُدُونَ اللَّهَ وَثَوَابُ عِبَادَتِهِمْ لَهُ، وَ فُسْحَ لَهُ فِي قَبْرِهِ مَدَّ بَصَرِهِ وَأُومِنَ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ وَلَمْ يَزَلْ لَهُ فِي قَبْرِهِ نُورٌ سَاطِعٌ إِلَى عَنَانِ السَّمَاءِ إِلَى أَنْ يُخْرِجَهُ اللَّهُ مِنْ قَبْرِهِ، فَإِذَا أَخْرَجَهُ لَمْ تَزَلْ مَلَائِكَةُ اللَّهِ يُشَيِّعُونَهُ وَيُحَدِّثُونَهُ وَيَضْحَكُونَ فِي وَجْهِهِ وَيُبَشِّرُونَهُ بِكُلِّ خَيْرٍ حَتَّى يُجَوِّزُونَهُ عَلَى الصِّرَاطِ وَالْمِيزَانِ، وَ يُوقِفُونَهُ مِنَ اللَّهِ مَوْقِفاً لَا يَكُونُ عِنْدَ اللَّهِ خَلْقاً أَقْرَبَ مِنْهُ إِلَّا مَلَائِكَةُ اللَّهِ الْمُقَرَّبُونَ وَأَنْبِيَاؤُهُ الْمُرْسَلُونَ وَهُوَ مَعَ النَّبِيِّينَ وَاقِفٌ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ لَا يَحْزَنُ مَعَ مَنْ يَحْزَنُ وَلَا يَهُمُّ مَعَ مَنْ يَهُمُّ وَلَا يَجْزَعُ مَعَ مَنْ يَجْزَعُ - ثُمَّ يَقُولُ لَهُ الرَّبُّ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: اشْفَعْ عَبْدِي أُشَفِّعْكَ فِي جَمِيعِ مَا تَشْفَعُ وَسَلْنِي أَعْطِكَ عَبْدِي جَمِيعَ مَا تَسْأَلُ فَيَسْأَلُ فَيُعْطَى وَيَشْفَعُ وَلَا يُحَاسَبُ فِيمَنْ يُحَاسَبُ وَلَا يُوقَفُ مَعَ مَنْ يُوقَفُ وَلَا يَذِلُّ مَعَ مَنْ يَذِلُّ وَلَا يُكْتَبُ بِخَطِيئَةٍ وَلَا بِشَيْءٍ مِنْ سُوءٍ عَمَلِهِ وَيُعْطَى كِتَاباً مَنْشُوراً حَتَّى يَهْبِطَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ، فَيَقُولُ: النَّاسُ بِأَجْمَعِهِمْ، سُبْحَانَ اللَّهِ مَا كَانَ لِهَذَا الْعَبْدِ مِنْ خَطِيئَةٍ وَاحِدَةٍ وَيَكُونُ مِنْ رُفَقَاءِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله وسلم. ⁽¹⁾

همانا برای هر چیزی قلبی هست و به راستی قلب قرآن «یس» است و هرکس پیش از خواب یا در روز پیش از به راه افتادن (یا پیش از فرا رسیدن عصر) آن را قرائت کند از محفوظین و مرزوقین است تا این که روز خود را به عصر برساند و هرکس شب پیش از خوابیدن این سوره را قرائت کند، خداوند هزار فرشته را موکل او می سازد که او را از شر هر شیطان رانده شده و از هر آفتی حفظ می کنند

و چنانچه در آن روز (ی که شب قبل از آن پس قرائت کرده بود) بمیرد، -

خداوند او را وارد بهشت می کند و در مراسم تغسیل وی سی هزار فرشته حاضر می گردند که همگی برای او استفغار می کنند و تا قبرش با طلب آمرزش برای وی، او را تشییع و همراهی می کنند، پس چون داخل لحد خود شد آنان در داخل قبر او هستند و خدا را عبادت می کنند و ثواب عبادتشان برای قاری سورۀ پس خواهد بود و خانه قبرش تا جایی که چشمش کار می کند برای او وسعت می یابد و او از فشار قبر در امان می ماند و همواره در قبروی نوری به سینه آسمان ساطع می شود تا زمانی که خداوند او را از قبرش خارج سازد.

و چون او را خارج کرد فرشتگان خداوند پیوسته او را همراهی و برای او تحدیث می کنند و به روی او می خندند و وی را به همه خوبی ها بشارت می دهند تا اینکه او را از صراط و میزان عبور می دهند و در موقفی از ناحیه خدا او را نگه می دارند که در آن موقف خلقی جز فرشتگان مقرب خدا و پیامبران مرسل الهی از وی به خدا نزدیک تر نیست و او به همراه پیامبران در مقابل خداوند می ایستد درحالی که به همراه افراد محزون، حزین نمی گردد و به همراه افراد غصه دار غمگین نمی شود و همراه جزع کنندگان، جزع نمی کند.

سپس پروردگار تبارک و تعالی به او می فرماید: بنده من! شفاعت کن تا شفاعت تو را دربارۀ همۀ آن چه شفاعت کردی بپذیرم و از من درخواست کن تا همه آنچه را که از من خواستی به تو بندۀ خویش عطا کنم پس قاری (سورهٔ مبارکه) یس درخواست می کند و به او عطا می شود، شفاعت می کند و در میان کسانی که مورد محاسبه قرار می گیرند وی محاسبه نمی شود و به همراه کسانی که متوقف می گردند، توقف نمی کند و همراه کسانی که می لغزند، دچار لغزش نمی شود و خطای او و هیچ چیزی از اعمال بد او ثبت نمی گردد و نامهٔ بازشده ای به وی اعطا می شود تا از نزد خدا هبوط می کند و مردم همگی می گویند: سبحان الله! این بنده خدا حتی یک خطا هم ندارد و او از رفقاء محمد صلى الله عليه واله وسلم می شود.

آثار قرائت سوره «یس» به هنگام روز و شب

قرائت سوره «یس» به هنگام روز اثری خاص و قرائت آن به هنگام شب اثری دیگر دارد؛ قرائت سوره «یس» در روز سبب میشود که انسان تا عصر حفظ شود و روزی او به طور کامل به او برسد و چنانچه شخص این سوره را به هنگام شب تلاوت کند خداوند هزار فرشته را برای حفاظت وی از شر تمام شياطين و همه آفات موگل می سازد. اگر فردای شبی که شخص سورۀ «یس» را قرائت کرده، از دنیا برود ⁽¹⁾وارد بهشت می شود.

در قبر از عذاب قبر مصون است و بعد از خارج شدن از قبر، در قیامت نیز ملائکه او را همراهی می کنند و به روی او می خندند و همه خوبی ها را به وی بشارت می دهند تا از احوال مواقف قیامت نترسد و در روزی که همۀ نزدیکان انسان از او فرار می کنند او تنها نباشد. ⁽²⁾

آن روز، روزی است که (وَتَرَى النَّاسَ سُکاری)؛ ⁽³⁾یعنی مردم مست و مدهوش اند. اما قاری «یس» مست نیست و فرشتگان به او می خندند و با بشارت همه خوبی ها به او، او را از صراط و میزان عبور می دهند.

مقام قاری سورۀ «یس»

قاری سوره مبارکه «یس» در ردیف فرشتگان مقرب و انبیاء مرسل خدای متعال -

قرار می گیرد و به جز آن بزرگواران، احدی از وی به خدا نزدیک تر نیست، او به مقام عندیت پروردگار می رسد: «عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ» و این مقام از بالاترین مقامات است.

وی در چنان حالت سرور و شعفی به سر می برد که غصه و اندوه و جزع حاضران در مواقف قیامت در او اثر نمی کند؛ خداوند او را به عبودیت مفتخر و از وی با عنوان «عبدی» تعبیر می کند و شفاعت او را می پذیرد و هرچه بخواهد خداوند به او می دهد .

اینها مقاماتی است که قاری سوره «یس» بدان نائل می گردد و این نشان می دهد که سوره مباركه «یس» و قرآن حکیم اکسیری است که انسان را از ظلمت به نور و از يس فرش به عرش می رساند؛ لذا خداوند آن را «احسن الحدیث» معرفی می کند، ⁽¹⁾

و رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم می فرمایند:

مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ مِنْ غَيْرِهِ أَضَلَّهُ اللَّهُ. ⁽²⁾

هرکس در غیر قرآن به دنبال هدایت باشد، خداوند او را از هدایت محروم می سازد.

و حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز می فرمایند:

مَن الْتَمَسَ الْهُدَى فِي غَيْرِهِ أَضَلَّهُ اللَّهُ. ⁽³⁾

هرکس از غیر قرآن علم طلب کند، خداوند او را از هدایت محروم می سازد.

و آن را چنین توصیف می کند:

ظَاهِرُهُ أَنِيقٌ وَبَاطِنُهُ عَمِيقٌ لَا تَفْنَى عَجَائِبُهُ وَلَا تَنْقَضِي غَرَائِبُهُ وَلَا تُكْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلَّا بِهِ. ⁽⁴⁾

ظاهر قرآن بسیار زیبا و باطن آن ژرف است، عجایب قرآن پایان نمی پذیرد و غرائب آن تمام نمی شود و تاریکی ها جز به وسیلهٔ قرآن کشف نمی شوند.

قرائت سوره «یس» در مرض و حالت احتضار

حضرت رسول اکرم صلی الله علیه واله وسلم دربارۀ اجر قرائت سوره پس فرمودند:

مَنْ قَرَأَ سُورَةَ يس يُرِيدُ بِهَا وَجْهَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ غَفَرَاللَّهُ لَهُ وَأَعْطِيَ مِنَ الْأَجْرِ كَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مَرَّةً وَأَيُّمَا مَرِيضٌ قُرِئَتْ عِنْدَهُ سُورَةٌ يس، نَزَلَ عَلَيْهِ بِعَدَدِ كُلِّ حَرْفٍ مِنْهَا عَشَرَةُ أَمْلَاكٍ، يَقُومُونَ بَيْنَ يَدَيْهِ صُفُوفاً وَيَسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَيَشْهَدُونَ قَبْضَهُ وَيَتَّبِعُونَ جَنَازَتَهُ وَيُصَلُّونَ عَلَيْهِ وَيَشْهَدُونَ دَفْنَهُ وَأَيُّمَا مَرِيضٌ قَرَأَهَا وَهُوَ فِي سَكَرَاتِ الْمَوْتِ أَوْ قُرِئَتْ عِنْدَهُ جَاءَهُ رِضْوَانُ خَازِنُ الْجَنَّةِ بِشَرْبَةٍ مِنْ شَرَابِ الْجَنَّةِ فَسَقَاهُ إِيَّاهَا، وَهُوَ عَلَى فِرَاشِهِ فَيَشْرَبُ فَيَمُوتُ رَيَّانَ وَيُبْعَثُ رَيَّانَ وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى حَوْضٍ مِنْ حِيَاضِ الْأَنْبِيَاءِ حَتَّى يَدْخُلَ الْجَنَّةَ وَهُوَ رَيَّانُ. ⁽¹⁾

هرکس سوره یس را قرائت کند و قصد او ( تقرب به) خدای عزوجل باشد خداوند او را می آمرزد و چنان پاداشی به او عطا می شود که گویی دوازده مرتبه قرآن را قرائت کرده است.

و هر مریض (در حال احتضاری) که نزد او سوره یس قرائت شود ، به تعداد هر حرفی از آن، ده فرشته برای او فرود می آیند و در صف هایی پیش روی او می ایستند و برای او طلب آمرزش می کنند و به مشاهده قبض روح او می پردازند و (بعداز مرگ) به دنبال جنازه او می روند (و او را تشییع می کنند) و بر او نماز می خوانند و شاهد دفن او هستند.

و هر مریضی که سوره یس را بخواند درحالی که در سکرات مرگ می باشد یا نزدیک به آن حالت است رضوان؛ مالک بهشت با شربتی از نوشیدنی های -

بهشت نزد او می آید و درحالی که وی در بستر خویش است آن نوشیدنی را به او می نوشاند، پس قاری پس آن را می نوشد و سیراب از دنیا می رود و در قیامت سیراب مبعوث می شود و به هیچ حوضی از حوض های انبیاء احتیاج پیدا نمی کند تا اینکه وارد بهشت می شود درحالی که همچنان سیراب است.

بر اساس این روایت، اگر سوره مبارکه «يس» بر بالین محتضر قرائت شود، به تعداد هر حرف از این سوره ده فرشته، فرود می آیند و به حالت صف در مقابل محتضر می ایستد. سوره مبارکه «یس» سه هزار حرف دارد در نتیجه سی هزار فرشته فرود می آیند و بعد از مرگ محتضر در تشییع و نماز او شرکت می جویند و برای وی استغفار می کنند.

چنان چه خود محتضر سوره مباركه «یس» را قرائت کند فرشتگان شربتی از نوشیدنی های بهشتی به او می نوشانند و او سیراب از دنیا می رود و سیراب محشور می شود و در روز قیامت که به تعبیر خدای عزاسمه «يَوْم كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِيْنَ أَلْفَ سَنَةٍ» یعنی معادل پنجاه هزار سال دنیایی است به نوشیدنی نیاز پیدا نمی کند و همواره سیراب است و سیراب وارد بهشت می شود.

عزیز بودن سوره «یس» و قاری آن نزد خداوند

در روایت دیگری جایگاه سورهٔ «یس» و صاحب این سوره را این گونه بیان می کند:

إِنَّ فِي كِتَابِ اللهِ سُوَرةٌ تُسَمَّى الْعَزيزَ يُدْعَى صَاحِبُهَا الشَّرِيفَ عِنْدَاللهِ يُشَفَّ لِصَاحِبِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِثْلَ رَبيعَةَ وَمُضَرَ، ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه واله وسلم: وَهِيَ سُوَرةٌ يس. ⁽¹⁾

همانا در کتاب خداوند سوره ای وجود دارد که عزیز نامیده می شود و صاحب آن سوره نزد خداوند شریف است و در روز قیامت شفاعت صاحب اش درباره افرادی به تعداد جمعیت دو قبیله ربیعه و مضر پذیرفته می شود، سپس پیامبر صلی الله علیه واله وسلم فرمودند و آن سوره یس است.

در این روایت بیان شده است که سوره «یس» عزیز نامیده می شود و این از عزیز بودن این سوره مبارکه نزد خداوند سبحان حکایت دارد همچنین صاحب این سوره؛ یعنی کسی که با آن مأنوس است و همواره در هرحالی به قرائت آن اشتغال دارد نزد خداوند شریف است.

بندهٔ مستغرق در شهوات و گرفتار در آفات به سبب اُنس با سورۀ «پس» از حضیض ذلت و پستی شهوات به اوج عزّت و شرف می رسد. در نتیجه سوره مبارکه «يس» اکسیر اعظم است.

باید دانست که اکسیر بالاتر از کیمیاست؛ کیمیا ماده ای است که هر فلزی را مبدل به طلا می کند اما اکسیر آن چیزی می باشد که هر شیئی را کیمیا می کند و آنچه بتواند بنده ای را از حضیض ذلّت شهوات و گرفتاری در آفات به مقام عندیت و شرافت نزد خدا برساند، در واقع اکسیر اعظم معنوی است.

فضیلت سوره «يس» در تورات

حضرت رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم می فرمایند:

سورة يس تدعى فِي التَّوْرَيَةِ الْمِعَمَّةَ قِيلَ : وَمَا الْمِعَمَّةَ ؟ قَالَ : تَعُمُّ صَاحِبِهَا خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَتُكَابِدُ عَنْهُ بَلْوَى الدُّنْيَا وَتَرْفَعُ عَنْهُ أَهَاوِيلَ الْآخِرَةِ، وَتُدْعَى الْمُدَافِعَةَ الْقَاضِيَةَ، تَدْفَعُ عَنْ صَاحِبِهَا، كُلَّ شَرٌّ وَ تَقْضِي لَهُ كُلَّ حَاجَةٍ، وَ مَنْ قَرَأَهَا عَدَلَتْ لَهُ عِشْرِينَ حُجَّةٌ، وَمَنْ سَمِعَهَا عَدَلَتْ لَهُ أَلْفَ دِينَارٍ فِي سَبِيلِ اللهِ ، وَ مَنْ كَتَبَهَا ثُمَّ شَرِبَهَا أَدْخَلَتْ جَوْفَهُ أَلْفَ دَوَاءٍ وَأَلْفَ نُورٍ وَأَلْفَ يَقِينِ وَأَلْفَ بَرَكَةٍ وَأَلْفَ رَحْمَةٍ، وَنَزَعَتْ عِنْهُ كُلَّ دَاءٍ وَغِلٌ. ⁽¹⁾

سورۀ پس در تورات «معمة» خوانده می شود. (به رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم) عرض شد: «معمة » چیست؟ فرمودند: (یعنی) صاحب خود را مشمول خیر دنیا و آخرت -

می کند و بلاهای دنیا را از او دور می کند و امور وحشت انگیز آخرت را از وی رفع می سازد.

و این سوره همچنین «المدافعة القاضيه » خوانده می شود؛ (یعنی) هر شری را از صاحب خویش دفع می کند و تمام حاجات او را برآورده می سازد و هرکس آن را قرائت کند برای او معادل بیست حج محسوب می شود و هرکس به آن گوش فرا دهد، معادل هزار دینار(ی که) در راه خدا (انفاق شده است) برای او محاسبه می گردد و هرکس آن را بنویسد (و بشوید و آن آب را بنوشد)، خداوند هزار دواء و هزار نور و هزار یقین و هزار برکت و هزار رحمت را به شکم او وارد می سازد و هر بیماری و نقصانی را از او دور می کند.

از این روایت استفاده می شود که ذکر سوره مباركه «یس» تنها در قرآن نیامده، بلکه در تورات نیز نام آن مطرح شده است و بنا بر فرمایش رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم نام این سوره شریف در تورات «معمة» است.

در لغت عرب به صدای شعله های آتشی که در نیزار افتاده باشد و یا به نعره ها و فریادهایی که در کازار جنگ بلند است «معمة» گفته می شود ، اما بدون تردید در کلام رسول خدا صلى الله عليه واله وسلمه این معنا مورد نظر نیست و چنین معنایی با این روایت هیچ تناسبی ندارد.

در نتیجه به نظر می رسد این واژه یک واژه عبری است، لذا وقتی رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم فرمودند: نام سوره «یس» در تورات «معمة» است، مخاطبان عرب زبان معنای آن را از حضرت جویا می شوند و پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم درباره معنای این واژه و وجه تسمیه این سوره می فرمایند: «یعنی صاحب خویش را مشمول خیر دنیا و آخرت می کند»، و این یکی از خواص مهم سوره مبارکه «یس» است.

در برخی روایات بیان شده که یکی از نام های سوره مبارکه «تبارک»، «مانعة» است، یعنی این سوره از رسیدن هر شرّی به انسان مانع می شود.

بر پایه این روایت شریف یکی از نام های سوره مبارکه یس «المدافعة القاضية» می باشد،

قضا یعنی امری که تثبیت شده و به پایان رسیده است، خداوند می فرماید: (قُضِيَ الأَمْرُ الَّذي فيه تَسْتَفْتِيانِ)؛ ⁽¹⁾بنابراين «المدافعة القاضية» یعنی دفاع کننده ای است که دفاع او کاملاً مؤثر است و در برابر دفاع او هیچ احدی و ملکی حق تعرض ندارد.

اعتبار روایات فضیلت قرآن و سوره های آن

چنان که پیش تر بیان شد اخبار و روایات فراوانی درباره ترتب اجر و ثواب و ذکر خواص قرائت و تعلّم و تعلیم قرآن وارد شده و در آنها برای حاملان قرآن درجاتی ذکر گردیده است و پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم و اهل بیت علیهم السلام برای حافظ قرآن حالاتی را بیان کرده اند.

محتوای برخی از این روایات بسیار بهت آور است، تعداد زیادی از این روایات از نظر دلالت بسیار واضح و روشن هستند اما از نظر سند دچار ضعف اند و اسانید آنها نوعاً یا مرسل و یا ضعیف است. یعنی یا سلسله روّات حذف شده است و یا روّات این احادیث از راویان تعدیل و توثیق شده نیستند و روایاتشان محل تأمل است. لذا ممکن است برخی در اعتبار این احادیث خدشه کنند.

برای رفع این اشکال باید گفت: روایات مربوط به اجر و پاداش و خواص قرائت قرآن مشمول قاعده تسامح در ادله سنن هستند و بر اساس احادیث من بلغ، اجر و پاداش ذکر شده در این روایات به قاریان و حافظان و حاملان قرآنی (که به دریافت پاداش های مذکور امیدوارند) خواهد رسید.

توضیح این که شیخ أعظم مرحوم شیخ انصاری اعلی الله مقامه در رسالهٔ «التسامح في ادلة السنن» یادآور شده است که در مجامع حدیثی شیعه روایاتی وجود دارد که متظافرند ⁽²⁾و بلکه تواتر معنوی دارند و به آنها «اخبار من بلغ » گفته می شود. ⁽³⁾

«اخبار من بلغ» شامل نه روایت است؛ رُوّات و وسائط این اخبار بسیار اندک اند و برخی از آنها از اصحاب اجماع و همگی از مشایخ عظامند، لذا شیخ اعظم این روایات را متظافر و بلکه متواتر معنوی دانسته است و همهٔ نه روایت از روایات صحاح و بسیار معتبر و متقن هستند؛ در یکی از این روایات آمده است:

مَنْ بَلَغَهُ شَيْءٌ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى شَيْءٍ مِنْ خَيْرٍ فَعَمِلَهُ كَانَ لَهُ أَجْرُ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم لَمْ يَقُلْهُ. ⁽¹⁾

اگر به کسی رسیده باشد که برای یک چیزی از خیر مقداری از ثواب مترتب است و آن شخص بدان عمل کند اجر آن به او داده می شود هرچند که رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم آن مطلب را نفرموده باشد.

بدون تردید فضل خداوند اوسع از آن است، بنده ای را که به امید دریافت اجری عمل خیری انجام داده است ناامید کند، چنان که انسان های کریم نیز چنین رفتار نمی کنند.

به عنوان مثال: اگر کسی در ماه مبارک رمضان به هنگام افطار در منزل شخص کریم را بکوبد و بگوید: شنیده ام اینجا ضیافت افطار برپاست، صاحب خانه هرگز او را رد نمی کند، هرچند که در واقع ضیافتی نبوده باشد. لذا خدایی که أغنى الأغنياء و به معنای حقیقی کریم است به طریق اولی بنده ای را که به امید ثواب کار خیری انجام داده باشد را هرگز نا امید نمی کند.

بر همین اساس علمای بزرگوار شیعه جملگی با استناد به «اخبار من بلغ» قائل به تسامح در ادله سنن شده اند.

در خور توجه است که «اخبار من بلغ» ادله ای را که بر اساس آنها تنها روایات صحیحه معتبرند، تخصیص می زنند یعنی روایات صحیحه معتبرند و روایات -

غیر صحیحه نیز اگر مشمول قاعده تسامح در ادله سنن باشند، اعتبار پیدا می کنند. به عبارت دیگر «اخبار من بلغ» مخصص روایاتی هستند که حجیت خبر را مختص به اخبار صحیحه می دانند.

فصل سوم: پژوهشی در «بسم الله الرحمن الرحيم» / 111

اشاره

فصل سوم

پژوهشی در «بسم الله الرحمن الرحيم».

اشاره

پیرامون «بسم الله الرحمن الرحيم» و تفسير آن مباحث متنوع و زیادی مطرح شده است که به خاطر اهمیت و جایگاه این آیه شریفه، به برخی از این مباحث می پردازیم.

آیا «بسم الله الرحمن الرحیم» جزئی از سوره محسوب می گردد؟

یکی از مباحث پیرامون «بسم الله الرحمن الرحیم» این است که آیا آیه شریفه جزو سور قرآن است یا تکرار آن در ابتدای هر سوره صرفاً به عنوان استعانت، تیمن و تبرک است؟

نزد امامیه مشهور این است که آیه مبارکه «بسم الله الرحمن الرحیم» جزو سوره های قرآن است و یکی از آیاتی به شمار می رود که در قرآن کریم مکرر آمده است؛ نظیر آيه شريفة (فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ)؛ ⁽¹⁾که در سوره مبارکه «الرحمن» سی و یک مرتبه ذکر شده است و نيز آيه شريفه (وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُدَّكِرٍ). ⁽²⁾

که چهار مرتبه در سوره مبارکه «قمر» تکرار شده است، «بسم الله الرحمن الرحيم» نيز یکصدو چهارده مرتبه در قرآن کریم تکرار شده است.

می توان ادعای اتفاق و اجماع نمود که در میان امامیه «بسم الله» یک آیه مستقل محسوب می شود و ذکر آن در نماز واجب است چه در نماز فریضه و چه در نماز مستحبی باشد، برخلاف مذهب عامه که آیتیت آن را قبول ندارند.

اهمیت و عظمت «بسم الله الرحمن الرحيم»

این آیه شریفه از آیات بسیار پر اهمیت و سترگ قرآن کریم است و حضرت امام صادق علیه السلام آن را «أَعْظَمِ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ»؛ یعنی سترگ ترین آیه موجود در کتاب خدای عز اسمه دانسته اند. ⁽¹⁾

حضرت امام باقر علیه السلام نیز فرموده اند:

أَكْرَمَ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. ⁽²⁾

ارجمندترین آیه در کتاب خداوند «بسم الله الرحمن الرحيم» است.

در روایت دیگری از حضرت علی بن موسى الرضا عليه الاف التحية والثناء وارد شده است که فرمودند:

وَاللَّهِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ، أَقْرَبُ إِلَى اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ مِنْ سَوَادِ الْعَيْنِ إِلَى بَيَاضِهَا. ⁽³⁾

بخدا قسم «بسم الله الرحمن الرحيم» به اسم اعظم نزدیک تر است از قرابت سفیدی چشم با سیاهی آن.

از این روایت شریفه استفاده می شود که آیه مبارکه «بسم الله الرحمن الرحيم» در واقع همان اسم اعظم است.

در نتیجه عظمت و اهمیت این آیه پرداختن به تفسیر آن را در سوره مبارکه «یس» ضروری می نماید و عدول از آن شایسته نیست. در روایتی از ابن عباس آمده است:

حَدَّثَنَى أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي بَاءِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيْمِ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ إِلَى الْفَجْرِ وَلَمْ يَتِمَّ؛. ⁽¹⁾

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام از ابتدای شب تا سپیده دم درباره باء الرحمن الرحیم برای من سخن گفتند و باز هم مطلب ناتمام ماند.

«باء» بسم الله الرحمن الرحيم

اشاره

حرف جاره «ب» بر سر اسم وارد شده و در نتیجه «بسم» جار و مجرور است؛ اسم نیز به الله اضافه گردید، و «اسم الله» مضاف و مضاف اليه هستند؛ «الله» ذات مستجمع جميع صفات جلال و جمال است و به دو صفت «الرحمن» و «الرحيم» موصوف است.

متعلّق «باء» در بسم الله

اشاره

چنان که گفتیم در «بسم الله» کلمۀ «بسم» جار ومجرور است، در نتیجه الرحمن الرحيم ضرورتاً بايد متعلق داشته باشد یعنی یک جمله اسمیه یا یک جملهٔ فعلیه و یا یک فعل باید در تقدیر باشد.

در این زمینه نظریات مختلفی در میان مفسران مطرح شده است که در ادامه به بررسی هریک از این نظریات می پردازیم.

1. متعلق «باء» کلمه ای از ماده «قرائت»

اشاره

برخی از مفسرین معتقدند که در بسم الله الرحمن الرحیم باید ماده قرائت را در تقدیر گرفت یعنی یا باید صیغه امر «اقرأ» را در تقدیر گرفت و گفت مراد: «إقرأ الله الرحمن الرحیم» است؛ یعنی بخوان به اسم خدای بخشنده مهربان و یا کلمهٔ اخباری «أقرأ» در تقدیر است و در واقع می گوئیم: «إقرأ بسم الله الرحمن الرحيم»؛ یعنی به نام خدای بخشنده مهربان قرائت می کنم.

قائلان به این نظریه برای تثبیت مدعای خود به آيه شريفه (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ) ⁽¹⁾تمسک و استشهاد کرده اند.

نقد و بررسی

در اشکال به این نظریه گفته می شود اگر ماده قرائت در تقدیر کلمه «بسمله» باشد، این سؤال پدید می آید که آیا خود «بسم الله الرحمن الرحیم» داخل در متعلق است یا نه؟ اگر داخل باشد متعلق و متعلق با هم اتحاد پیدا می کنند و اتحاد متعلق و متعلق محال است و چنانچه «بسم الله» خارج باشد در این صورت نمی توان آن را یکی از آیات سوره های قرآن به شمار آورد درحالی که پیش از این روشن شد، بر اساس روایات اهل بیت علیهم السلام «بسم الله الرحمن الرحيم» مهم ترین آیه از آیات قرآن است.

اشکال دوم این است که قرائت فعل بندگان است و اگر ماده قرائت را در تقدیر کلمهٔ «بسمله» بگیریم، ذکر این آیه شریفه از ناحیه خدای سبحان و ربّ العزّة بي معنا خواهد بود یعنی صحیح نیست که گفته شود خداوند خطاب به خویش می فرماید: «إقرأ بسم الله الرحمن الرحيم» يا معنا ندارد که خدای عز اسمه بفرمايد : «أقرأ بسم الله الرحمن الرحيم».

اشکال سوم این که با در تقدیر گرفتن ماده قرائت «بسم الله الرحمن الرحيم» -

تبدیل به یک جمله انشائی می شود و چنین انشائی با سوره هایی که با جمله انشائی آغاز می شوند تناسب ندارد، یعنی دو انشاء یا دو امر پشت سر هم نامتناسب است. به عنوان مثال این اشکال در آیه مورد استناد قائلان به در تقدیر بودن ماده قرائت به روشنی رخ می نماید؛ یعنی بر اساس قول آنان باید کلام خداوند این گونه باشد: «اقرأ بِسْم الله الرَحْمَنِ الرَّحِيمِ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ» و يا مثلا در سوره مبارکه توحید نیز جمله انشائی نامتناسب است و تناسبی ندارد که خداى متعال بفرمايد: «إقرأ الرَحْمَنِ الرَّحِيْمِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ».

2. متعلق «باء» کلمه ای از ماده «استعانت»

اشاره

با توجه به اشکالات فوق برخی مفسران از این قول عدول کرده و ماده «استعانت» را در تقدیر گرفته اند؛ یعنی صیغهٔ امر «أعن» یا کلمهٔ اخباری «استعین» در تقدیر است: «أعن بسم الله»؛ یعنی به اسم خداوند استعانت بجوی یا «استعين بسم الله»؛ یعنی به اسم خدای عزوجل استعانت می طلبم.

نقد و بررسی

نسبت به این قول نیز دو اشکال مطرح است؛ اول این که خداوند تبارک و تعالی در سورة مباركة حمد فرموده است: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) و تقديم اياك در این آیه شریفه مفید حصر است؛ یعنی بنده فقط و فقط باید از خداوند سبحان استعانت بطلبد نه از چیز دیگر در نتیجه استعانت از اسم الله جایز نیست چرا که بی شک اسم غیر از مسما است.

در پاسخ به این اشکال باید گفت: استعانت از خداوند به واسطه اسم او هیچ اشکالی ندارد؛ توضیح این که استعانت از خدای تبارک و تعالی یک بار بی واسطه صورت می گیرد و بنده بدون وساطت کسی یا امری از ذات حضرت حق استعانت می طلبد؛ همچنین می توان با واسطه قرار دادن امری که نزد خدای عزاسمه عزیز است -

از ذات قدوس حضرت حق جلّت عظمته استعانت طلبید و اعمال خیر حضرات معصومین علیهم السلام و ... را واسطه قرار داد؛ چنان که خود خدای متعال در قرآن می فرماید:

(وَاسْتَعِينُوْا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ)؛. ⁽¹⁾

و از صبر و نماز یاری بجوئید و همانا آن جز برای کرنش کنندگان گران است.

در نتیجه استعانت با واسطه از خدای تبارک و تعالی در واقع استعانت از ذات حضرت قدوس است.

اشکال دیگر به قول اخیر که مرحوم محقق در «البیان» ⁽²⁾و مرحوم علامه در «الميزان» ⁽³⁾متذکر شده اند، این است که استعانت بنده از خالق یکتا صحیح و بایسته است، اما چون خدای متعال می فرماید: «بسم الله الرحمن الرحیم» پس نمی توان گفت که خدای عز اسمه از اسم الله استعانت می جوید! یعنی چه معنایی دارد که خداوند از اسم خودش اسعانت بجوید؟ در نتیجه این قول نیز استوار نیست.

3. متعلق «باء» کلمه ای از ماده «ابتداء»

اشاره

قول سوم این است: باید مادهٔ «ابتداء» را در تقدیر گرفت، یعنی صیغه امر «إبتدأ» یا کلمۀ اخباری «أبتدأ» در تقدیر است: «إبتدأ بِسْمِ الله» یعنى به اسم خدای تبارک و تعالی آغاز کن، یا «ابتدا بِسْمِ اللهِ» یعنی به اسم خداوند بخشنده و مهربان آغاز می کنم.

نقد و بررسی

این قول صحیح و استوار به نظر میرسد چرا که اولاً؛ اشکالاتی که به دو قول پیشین -

یعنی در تقدیر بودن مادهٔ «قرائت» و تقدیر مادهٔ «استعانت» وارد بود به این قول وارد نیست و ثانیاً؛ روایات نیز این قول را پشتیبانی می کنند.

مرحوم صدوق در کتاب «امالی» و «عیون اخبار الرضا علیه السلام» در توصیف سورهٔ «حمد» به نقل از حضرت امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه واله وسلم روایت کرده است که فرمودند:

قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : قَسَمْتُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي فَنِصْفُهَا لِي وَنِصْفُهَا لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ إِذَا قَالَ الْعَبْدُ: (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ: بَدَأَ عَبْدِي بِاسْمِي وَحَقٌّ عَلَيَّ أَنْ أُتَمِّمَ لَهُ أُمُورَهُ وَأَبَارِك لَهُ فِي أَحوَالِهِ. ⁽¹⁾

خدای تبارک و تعالی فرمود: فاتحة الکتاب را میان خودم و میان بنده ام تقسیم کردم، پس نیمی از آن برای من و نیم دیگر برای اوست آن چه که درخواست کند.

وقتی بنده گفت: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» خداوند جل جلاله می فرماید: بنده من به اسم من آغاز کرد، پس بر عهده من است که امور او را برای او به اتمام برسانم و احوال او را مبارک گردانم.

در روایت دیگری که بسیار مشهور و معروف است، رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم فرموده اند:

كُلُّ أَمَرٍ ذِي بَالٍ لَمْ يُبْدَأُ فِيهِ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَهُوَ أَبْتَرُ.

هرکاری که بدون نام خداوند تبارک و تعالی آغاز شود، ناقص و ابتر است.

بر اساس این دو روایت شریف، در «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» مادۀ «بدأ» در تقدير گرفته شده است؛ در نتیجه وقتی می گوییم «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» یعنی به نام خداوند رحمان و رحیم ابتداء و شروع می کنیم.

ضرورت استعانت از خداوند با ذکر «بسم الله الرحمن الرحيم»

اشاره

پیشتر بیان شد که در تقدیر گرفتن مادۀ استعانت برای بسم الله در قرآن مجید دچار اشکال است، اما باید دانست، در غیر قرآن مجید استعانت از اسم خداوند با گفتن «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» نه تنها مانع و اشکالی ندارد، بلکه بایسته و پسندیده است. در اینجا به برخی از دلایل ضرورت استعانت از خداوند می پردازیم.

فقر محض بندگان

فقر محض بندگان در برابر خداوند یکی از دلایل ضرورت استعانت آنها از خداوند سبحان است. بدون تردید همه در مقابل ذات حضرت قدوس هیچ اند، مخلوقات همگی پرتو و صورتی از وجودند، اشرف مخلوقات انسان است و خدای متعال درباره انسان می فرماید:

(هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُن شَيْئاً مَذْكُوراً). ⁽¹⁾

مگر نه این است که بر انسان روزگاری گذشت که چیز مذکوری نبود.

بسیار روشن است که صد سال و پیش از این هیچ یک از ما موجود نبوده و هیچ اثری از ما وجود نداشته:

(فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ). ⁽²⁾

پس بایستی انسان بنگرد که از چه چیز آفریده شده است.

هر انسانی اگر به خود توجه کند، به روشنی می یابد که روزی نبوده و سپس آفریده شده است، لذا پس از این تأمل او باید در مرحله بعد به نیکی بیندیشد و بنگرد که -

از چه چیز آفریده شده است؛ خداوند سبحان آفرینش انسان را چنین بیان می فرماید:

(إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن نُطْفَةٍ أَمْشَاحِ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعاً بَصِيراً). ⁽¹⁾

ما انسان را از نطفه ای مخلوط آفریدیم، او را مورد آزمایش قرار می دهیم بدین روی او را شنوا و بینا قرار دادیدم.

و نیز توجه داشته باشد که پس از خلقت نیز در تمام آنات و لحظات محتاج به فیض و عنایت و اعانت از حضرت حق است که فرمود:

(يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ * إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ * وَمَا ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزِ). ⁽²⁾

ای مردم! همه شما نیازمند به خدا هستید و تنها خداست که بی نیاز مستوده است. اگر بخواهد شما را می برد و آفریده هایی تازه می آورد و این امر برای خداوند دشوار نیست.

آری، اگر انسان خوب به خود بنگرد و فقر محض خویش را دریابد، در ضرورت استعانت از خداوند سبحان در آن به آن و لحظه به لحظه زندگی خویش هیچ تردیدی به خود راه نمی دهد و همواره در همه امور از خداوند سبحان یاری می طلبد و مدد می جوید.

عظمت بی انتهای خالق و نیاز بی پایان مخلوق

توجه به این که انسان بعد از آن که چیزی نبود به اراده خداوند سبحان از نطفه ای بد بو آفریده شده است کافیست تا این که بدانیم اشرف مخلوقات در مقابل ذات قدوس پروردگار هیچ است.

در عظمت بی پایان خداوند و بی مقدار بودن اشرف مخلوقات (انسان) همین بس -

که او در یک قطره منی صد میلیون اسپرم قرار داده است و هر اسپرم استعداد آن را دارد که تبدیل به یک انسان شود؛ انسانی کامل که از طریق وراثت و ژن های موجود در اسپرم و تخمک ویژگی های والدین و خویشاوندان خود را به ارث می برد و تبدیل به موجودی می شود که از طریق تغذیه، رشد و نمو پیدا می کند.

بدن انسان با دریافت غذا و هضم آن به کمک نیروهای مختلف بیرونی و درونی مواد گوناگونی تولید می کند مواد غذایی دریافت شده در قسمتی از بدن تبدیل به خون می شود، در قسمتی به ناخن و در قسمت های دیگر به مو، گوشت، چربی، اشک و ... مبدل می گردد و هریک از اینها در محل مشخص تولید می شود تا زندگی انسان مختل نگردد. به عنوان مثال موها در راه تنفس تولید نمی شوند یا ناخن در رگ ها رشد نمی کند و... اینها همه تحت تدبیر خداوند سبحان جلت عظمته در جریان است و انسان هیچ اشرافی به آنها ندارد و همین امر بدیهی نشان می دهد که اشرف مخلوقات در برابر آن ذات قدوس هیچ است.

ذاتی و در اختیار نبودن علم و عقل

همه قدر و منزلت انسان به علم و عقل اوست، اما همین انسان وقتی که به خواب می رود از همه چیز غافل می گردد؛ اعلم علما در خواب هیچ یک از وقایعی را که اطراف او در جریان است را احساس نمی کند و از آنها آگاهی ندارد، نمی داند علم با عین نوشته می شود یا با همزه؛ پدر از پسر خویش بی اطلاع است و پسر از پدر غافل؛ چرا که علم موهبت پروردگار به انسان است و در هر آن که بخواهد از او سلب می کند، از جمله با فرو رفتن در خواب در کمتر از لحظه و آنی، علم از او گرفته می شود و این هم شاهد دیگری بر هیچ بودن انسان است. تنها خداوند است که (لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ)، ⁽¹⁾خواب سبک و سنگین او را در بر نمی گیرد.

با یک چرت تمام قدرت و اندیشه همت، ثروت، علم و اندوخته های انسان از بین می رود! وقتی حال انسان که به فرموده خداوند در (أَحْسَنِ تَقویم) ⁽¹⁾خلق شده، چنین باشد تکلیف سایر خلق روشن است.

بیان بی مقداری انسان در قرآن

خداوند سبحان برای بیان ضعف و عجز انسان مثلی می زند و می فرماید:

(يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن يَخْلُقُوا ذُبَاباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِن يَسْلُبْهُمْ الذُّبَابُ شَيْئاً لا يَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ). ⁽²⁾

ای مردم! مثلی زده شده است به آن گوش فرا دهید؛ کسانی که غیراز خدا می خوانید، هرگز نمی توانند مگسی را بیافرینند هرچند برای این کار دست به دست هم دهند و اگر چیزی را از آنها برباید نمی توانند آن را از او بگیرند طلب کننده و کسی که از او چیزی طلب شده هردو ناتوان هستند.

در روایت آمده است روزی منصور دوانقی بر تخت سلطنت خود نشسته بود و حضرت امام صادق علیه السلام را احضار نمود مگسی آمد و او را بیچاره و درمانده کرد، منصور پرسید: این مگس چرا خلق شده است؟

امام علیه السلام فرمودند: برای این که جبابره را به ذلّت بکشاند. ⁽³⁾

آری! انسان هرچه هم به قدرت و ثروت و کمالات خویش افتخار کند ضعف و ناچیز بودنش در برابر یک مگس آشکار می شود. خداوند در آیه فوق، علاوه بر تذکر به این نکته ظریف آنان را که غیر خدا را می خوانند و نیز آنچه را طلب می کنند -

ضعیف و ناتوان معرفی می کند. بر اساس این آیه شریفه، مطلوب آن طالبان غیر خدا، به چرک و کثافتی که مگس آن را ربوده تشبیه شده است و طالبان غیر خدا نیز به کسانی تشبیه شده اند که به دنبال مگس می روند تا چرک و کثافتی را که ربوده از او پس بگیرند.

حاصل آن که حقیقت انسان چیزی جز فقر محض و وابستگی و نیاز به خداوند نیست و او باید در همه امور خویش تنها و تنها از ذات مقدس پروردگار استعانت بجوید و هرکس که از غیر خدا و اسم الله یاری بطلبد خوار می گردد، چنان که فرموده اند:

مَن اسْتَعَانَ بِغَيْرِ اللَّهِ ذَلَّ. ⁽¹⁾

هرکس به غیر الله استعانت جوید ذلیل و خوار می شود.

چرا که همه امور به دست خداوند است لذا باید با تضرّع به درگاه او عرضه بداریم:

بِيَدِكَ لَا بِيَدِ غَيْرِكَ زِيَادَتِي وَنَقْصِي وَنَفْعِي وَضُرِّيْ، إِلَهَى إِنْ حَرَمْتَنِي فَمَنْ ذَا الَّذِي يَرْزُقَنِي وَإِنْ خَذَلْتَنِي فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُنِي. ⁽²⁾

(خداوندا!) زیاده و نقصان، و سود و زیان من به دست توست نه به دست غیر تو بارالها! اگر تو مرا محروم سازی پس آن کیست که به من روزی رساند و چنان چه تو مرا خوار کنی پس چه کسی می تواند به من یاری رساند.

ضرورت استعانت از اسم خداوند

چنان که گذشت چون انسان موجودی ضعیف و ناتوان است و حقیقتاً در برابر خدای تعالی هیچ می باشد، لذا ضرورتاً در تمام کارهای خود باید از او استعانت بطلبد. پس ذکر «بسم الله الرحمن الرحیم» در آغاز هر عمل برای استعانت و کمک خواستن از اسم خداوند در هر کاری اعم از کارهای صغیر و کارهای عظیم است.

مرحوم صدوق در کتاب شریف «توحید» از حضرت امام حسن عسکری عليه الصلاة و السلام روایت کرده است:

فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ كُلِّ أَمْرٍ صَغِيرٍ أَوْ عَظِيمٍ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.

به هنگام شروع هرکاری چه کوچک باشد یا عظیم بسم الله الرحمن الرحیم بگوئید.

امام علیه السلام سپس دربارۀ کلمۀ شریف «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» می فرمایند:

أَيْ أَسْتَعِينُ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ بِاللهِ الَّذِي لَا يَحِقُ الْعِبَادَةُ لِغَيْرِهِ الْمُغِيثِ، إِذَا اسْتُغِيْتَ الْمُجِيبِ إِذَا دُعِيَ الرَّحْمَنِ الَّذِي يَرْحَمُ بِبَسْطِ الرِّزْقِ عَلَيْنَا الرَّحِيمِ بِنَا فِي أَدْيَانِنَا وَدُنْيَانَا وَ آخِرَتِنَا خَفَّفَ عَلَيْنَا الْدِّيْنَ وَجَعَلَهُ سَهْلاً خَفِيفَاً وَهُوَ يَرْحَمُنَا بِتَمَيِّزُنَا مِنْ أَعْدَائِهِ. ⁽¹⁾

برای این امر به خداوندی که عبادت برای غیر او شایسته نیست استعانت می جویم خدایی که چون از او یاری و کمک خواسته شود یاری می کند و هرگاه خوانده شود جواب می دهد خداوند مهرگستری که با گستردن روزی برایمان بر ما رحمت فرموده است و خدای مهربانی که در دین و دنیا و آخرت ، رحمت خویش را بر ما ارزانی داشته و در دین به ما تخفیف داده و آن را آسان و سبک قرار داده است و با جدا ساختن ما از دشمنانمان بر ما رحم فرموده است .

در نتیجه بندگان خدای متعال در هرکاری باید از آن ذات مقدس و اسم مبارک او استعانت بطلبند تا آن کار به مقصد برسد و بدانند که خود عمل و عامل آن بدون استعانت از ذات قدوس حق متعال و اسم او ، هیچ است.

هجمه گسترده و حملات بی امان شیطان

یکی دیگر از ادله ضرورت استعانت از خداوند، هجمه گسترده و حملات بی امان -

شیطان به بندگان خداست؛ خداوند سبحان در سوره مبارکه «اسراء» خطاب به شیطان می فرماید:

(وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُم بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَ شَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلاَدِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُوراً إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانُ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلاً). ⁽¹⁾

هرکس از آنها را توانستی با صدای خود تحریک کن و لشکر سواره و پیاده ات را بر آنها گسیل دار و در اموال و اولاد آنها شریک شو و آنان را با وعده ها مشغول ساز و شیطان جز فریب و عده ای به آنها نمی دهد. تو هرگز بر بندگان من سلطه ای نخواهی یافت. همین اندازه بس است که پروردگارت حافظ آنها باشد.

اذن خداوند به شیطان

داستان شیطان این است که وقتی از درگاه خداوند سبحان رانده شد به اکرم الاکرمین و رب الارباب عرضه داشته است:

(رَبِّ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ). ⁽²⁾

پرورگارا! مرا تا روزی که (بندگان) برانگیخته می شوند مهلت بده.

و خدای عز اسمه در پاسخ او فرمود:

(فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ). ⁽³⁾

تو از مهلت داده شدگان هستی تا روز وقتی که معلوم است.

خداوند در همین راستای مهلت به شیطان به او اذن داده که در کار بندگان سرکش دخالت و در اموال و اولاد آنان مشارکت کند و با وعده های بیهوده که فریبی بیش -

نیستند آنان را مشغول سازد. اما راه نفوذ شیطان بر بندگان مؤمن و فرمانبردار خویش را بسته و از بندگان راستین خود در برابر شیطان محافظت می کند، لذا شیطان که از اغوای بندگان مخلص خدای سبحان ناامید شد به خدای متعال عرضه داشت:

(فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ). ⁽¹⁾

به عزت تو سوگند همۀ آنان را گمراه خواهم کرد مگر بندگان خالص تو از آنها را.

شیطان دشمن قسم خورده انسان

بر اساس این آیات شریفه شیطان دشمن قسم خورده انسان است و خدای عزاسمه نیز از برای امتحان بندگانش تا آن روز معلوم به شیطان مهلت داده که در تمام کارهای انسان ها دخالت کند و آنان را که از او پیروی میکنند به تباهی بکشاند.

در نتیجه شیطان در هرکاری که از بشر صادر می شود از جمله در خواب او، در بیداری او، در خوردن و آشامیدن او، در سخن گفتن او، در عبادت او و در تمام امور او مداخله می کند تا آن که او را منحرف سازد و اعمالش را به فساد بکشد، و لذا به رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم فرموده است:

(فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّحِيمِ). ⁽²⁾

پس هنگامی که قرآن می خوانی از شر شیطان رانده شده به خدا پناه بر.

یا آن که در بیان دیگری فرموده است.

(قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ * مَلِكِ النَّاسِ * إِلَهِ النَّاسِ * مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ). ⁽³⁾

بگو پناه می برم به پروردگار مردم... از شر وسوسه کننده پنهانکار.

اگر استعانت و استعاذه و پناه بردن به خداوند متعال برای رسول اکرم صلی الله علیه واله وسلم دستور الهی است حال سایر بندگان روشن و معلوم خواهد بود.

استعانت از خداوند در خوردن و آشامیدن

بدون شک تنها راه مقابله با این هجمه گسترده و تنها وسیله دفاع در برابر حملات بی امان شیطان، استعانت و یاری خواستن از خدای قادر متعال است. لذا خداوند متعال در باب خوراک بندگان که یکی از تمناهای بدن انسان برای تأمین انرژی و به مقصد رساندن مشتهيات اوست می فرماید:

(فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللهِ عَلَيْهِ إِن كُنتُم بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ). ⁽¹⁾

و اگر به آیات خداوند ایمان دارید از آنچه نام خدا بر آن برده شده است، بخورید.

و در آیه ای دیگر می فرماید:

(وَلاَ تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَيَّ أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ). ⁽²⁾

و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده نخورید که آن قطعاً فسق (حرام) است و همان شیاطین به دوستان خود مطالبی را به طور سری می گویند تا با شما به ستیز برخیزند و اگر از آنان اطاعت کنید هر آینه مشرک خواهید بود.

خدای متعال در آیه 118 سوره مبارکه انعام با صیغهٔ امر و به صورت اثباتی به خوردن آنچه که اسم خدا بر آن برده شده است، دستور می دهد و در آیه 121 از همان سوره مبارکه به صورت منع و زجر از خوردن آنچه اسم خدا بر آن برده نشده نهی می کند. این درحالی است که کمتر امری را می توان یافت که خداوند سبحان هم جنبه اثباتی و هم جنبۀ نفیی آن را در قرآن بیان کرده باشد.

از جمله اموری که هم جنبه اثباتی و هم جنبۀ نفی آن در قرآن بیان شده، مسأله توحید خدای عز اسمه است که در جمله «لا اله الا الله» جنبۀ نفی و اثبات توحید بیان شده است.

خداوند در مورد خوراک انسان نیز همچون بحث توحید هردو جنبه نفی و اثبات را بیان می کند تا انسان که از بدو تولد تا به هنگام مرگ به خوردن و آشامیدن نیازمند است، از آنچه نام خدا بر آن برده شده استفاده کند و از چیزهایی که نام ذات حضرت حق بر آنها برده نشده است، نخورد.

این امر و نهی حاکی از آن است که انسان باید در عادی ترین امور خود همچون خوردن و آشامیدن نیز از خداوند استعانت بجوید تا از دخالت و تصرف شیطان در امان بماند.

تاکید روایات بر استعانت از خداوند در خوردن و آشامیدن

مرحوم کلینی به اسناد خود از داود بن فرقد نقل می کند:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ : كَيْفَ أُسَمِّي عَلَى الطَّعَامِ ؟ فَقَالَ: إِذَا اخْتَلَفَتِ الْآنِيَةُ فَسَمٌ عَلَى كُلِّ إِنَاءٍ ، قُلْتُ: فَإِنْ نَسِيتُ أَنْ أُسَمِّيَ ؟ فَقَالَ: تَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ فِي أَوَّلِهِ وَ آخِرِهِ. ⁽¹⁾

به امام صادق علیه السلام عرض کردم: چگونه بر غذا نام خدا را ببرم؟ امام علیه السلام فرمودند: اگر غذاها و ظرف ها متعدد شد بر هر ظرفی اسم خدای (عز اسمه) را ببر. عرض کردم اگر فراموش کردم که نام خدا را ببرم چه کنم؟ فرمود: بگو بسم الله بر اول و آخر آن.

بر همین اساس فقهای بزرگوار شیعه گفته اند: چنان چه انسان بر سر سفره از غذاهای متنوع و متعدد استفاده می کند می بایست این گونه نام خدای متعال را بر آنها ذکر کند: «بِسم الله عَلي أَوَّلِه و آخرِره»؛ ⁽²⁾و در این صورت است که شیطان نمی تواند در طعام با او مشارکت کند.

همچنین در روایات آمده است که هرگاه رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم از غذاهای متعدد تناول می کردند، چنین می فرمودند:

بسْمِ اللهِ الَّذِي لَا يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ شَيْءٌ، وَلَا دَاءٌ فِي الْأَرْضِ ، وَلَا فِي السَّمَاءِ. ⁽¹⁾

به نام خداوندی که اگر نام او برده شود هیچ دردی، نه در روی زمین و نه در آسمان، نمی تواند ضرر برساند.

آری! چنان که اراده خداوند بر دفع ضرر از انسان تعلق گیرد هیچ ضرری متوجه او نمی شود؛ خدای متعال می فرماید:

(وَإِن يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍ فَلاَ كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ). ⁽²⁾

و اگر خداوند به تو زیانی رساند هیچ کس جز او آن را بر طرف نمی سازد، و اگر برای تو خیری اراده کند هیچ کس جلوگیر فضل او نخواهد بود، آن را به هرکس از بندگانش بخواهد می رساند و او آمرزنده و مهربان است.

دفع آفات و امراض از طعام به وسیله اسم الله

در روایت دیگری حضرت امام صادق صلوات الله وسلامه علیه از امیرالمؤمنين علیه السلام روایت می کنند که آن حضرت فرمود:

ضَمِنْتُ لِمَنْ سَمَّى عَلَى طَعَامٍ أَنْ لَا يَشْتَكِيَ مِنْهُ؛. ⁽³⁾

من برای کسی که نام خدا را بر غذایی ببرد ضمانت می کنم که از آن غذا شکایتی نکند (ضرری نبیند).

حضرت امام صادق علیه السلام در ادامه روایت به نقل اعتراض ابن الكواء که از سران خوارج بوده و پاسخ امیرالمؤمنین علیه السلام به وی پرداخته، و می فرمایند:

فَقَالَ ابْنُ الكَوَّاءِ: يَا أَمِيرِالْمُؤْمِنِيْنَ علیه السلام! لَقَدْ أَكَلْتُ الْبَارِحَةَ طَعَاماً فَسَمَّيْتُ عَلَيْهِ فَآذَانِي: فَقَالَ أَمِيرِالْمُؤْمِنِيْنَ علیه السلام: أَكَلْتُ أَلْوَاناً فَسُمَّيْتَ عَلَى بَعْضِهَا وَلَمْ تُسَمِّ عَلَى كَوْنِ لَونٍ يَا لُكَعُ. ⁽¹⁾

ابن کواء گفت: ای امیر مؤمنان! به تحقیق من شب گذشته غذایی خوردم و نام خدا را بر آن بردم ولی (آن غذا) مرا اذیت کرد. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: گویا چنان است که غذاهای متنوع و رنگارنگی خورده ای و بر بعضی از آنها نام خدا را برده ای و بر همه آنها نام خدا را نبرده ای.

از این روایت استفاده می شود که انسان برای خوردن هر غذایی و برای انجام هرکاری باید «بسم الله الرحمن الرحیم» بگوید و دم به دم و لحظه به لحظه از خداوند استعانت بجوید؛ چرا که فرموده اند:

كُلِّ أَمْرٍ ذِي يُبْدَأُ بِبِسْمِ كل أخر في بال لا يبدأ فيه بيشم الله فهو أبتر. ⁽²⁾

هر کار مهمی که در آغاز آن «بسم الله» یاد نشود، ناتمام می ماند و به پایان نمی رسد.

اهمیت «بسم الله» در تزکیه ذبیحه

در روایتی جناب زراره از حضرت امام محمد باقر عليه الصلاة و السلام نقل می کند:

سَأَلْتُهُ عَنْ بَعِيرٍ تَرَدَّى فِي بِثْرٍ فَذُبِحَ مِنْ قِبَلِ ذَنْبِهِ، فَقَالَ : لَا بَأْسَ إِذَا ذَكَرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْهِ. ⁽³⁾

از امام باقر علیه السلام درباره شتری پرسیدم که در چاهی افتاده است ولذا او را از ناحیه دم ذبح کرده اند، امام علیه السلام فرمودند: چنانچه اسم خدا بر آن ذکر شده باشد، اشکالی ندارد.

می دانیم که خوردن گوشت حیوانات حلال گوشت صرفاً از طریق تزکیه مباح است، انعام با ذبح کردن و صید یعنی ارسال سگ شکاری یا تیراندازی تزکیه می شوند راه تزکیه شتر نیز نحر است.

اما بر اساس این حدیث شریف چنان چه شتری در چاه بیفتد و راهی برای بیرون آوردن و نحر آن نباشد می توان او را از ناحیه ای که به سمت بالا قرار گرفته و در دسترس است ذبح نمود و گوشت آن در صورتی که اسم خداوند بر آن ذکر شود، حلال خواهد بود.

از این حدیث شریف استفاده می شود که در تزکیه و حلال شدن گوشت ذبیحه، بردن نام مبارک حضرت حق بر آن از هر امر دیگری مهم تر است.

استعانت از خدا برای امور عظیم

همان طور که شیطان در عادی ترین امور انسان ها یعنی در خوردنی ها و آشامیدنی های آنها دخالت و تصرف می کند و برای پیشگیری از دخالت شیطان در این امور باید با گفتن «بسم الله الرحمن الرحيم» از خدا استعانت طلبید، همین طور انسان در عظیم ترین کارها نیز باید با گفتن «بسم الله» از خداوند کمک و یاری بطلبد تا بدون دخالت شیطان کار خود را به سرانجام برساند؛ بی شک یکی از عظیم ترین کارها نماز است که در صورت پاکیزه بودن می تواند انسان را به معراج برساند و بر همین اساس در روایات آمده است: «الصَّلَوةُ مِعْرَاجُ الْمُؤْمِنَ». ⁽¹⁾

نماز که از عظیم ترین امور است، مقدمه ای دارد و آن وضو (طهارت) می باشد: «لَا صَلاَةَ إِلَّا بِطَهُورٍ»؛ ⁽¹⁾و طهور و وضو باید با ذکر اسم خدای متعال انجام شود.

در نتیجه در بالاترین امور نیز شروع و مبدأ استعانت به ذات حضرت قدوس عز اسمه و جل جلاله است؛ چرا که شیطان در تمام امور انسان دخالت و شراکت دارد و جاری مجرای دم در وجود ماست و تنها راه دور ساختن شیطان استعانت از ذات حضرت قدوس با گفتن «بسم الله الرحمن الرحيم» است.

استعانت از خداوند در نماز

چنان که پیش تر اشاره شد انسان باید هرکاری را کوچک باشد یا بزرگ، با نام خدا آغاز کند و برای دفع دخالت و شراکت شیطان در آن کار از خدا استعانت بجوید. درباره ضرورت و آثار ذکر مبارک الله بر خوراکی ها، که به پائین ترین مراتب حیوانی بشر مربوط می شود روایاتی ذکر شد. همچنین بیان شد که یکی از عظیم ترین کارها و وظایف نماز است؛ چرا که به تصریح قرآن کریم عبادت بندگان از مهم ترین اهداف خلقت به شمار می رود و خداوند در این باره می فرماید:

(وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ). ⁽²⁾

و من جن و انسان را نیافریدم مگر برای این که مرا عبادت کنند.

یکی از بالاترین مراتب عبادی بشر که معراج مؤمن شمرده شده، نماز است و این کار عظیم نیز باید با بسم الله و ذکر نام ذات قدوس حضرت حق آغاز گردد، اینک به ذکر روایتی در این باره می پردازیم.

حضرت امام صادق علیه السلام درباره وضو که مقدمه نماز است، می فرمایند:

إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ وَلَمْ يُسَمِّ كَانَ لِلشَّيْطَانِ فِي وُضُوئِهِ شِرْكٌ وَإِنْ أَكَلَ -

أَوْ شَرِبَ أَوْ لَبِسَ وَكُلُّ شَيْءٍ صَنَعَهُ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُسَمِّيَ عَلَيْهِ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ كَانَ لِلشَّيْطَانِ فِيهِ شِرْكٌ. ⁽¹⁾

چنان چه یکی از شما وضو بگیرد و نام خدا را نبرد شیطان در وضوی او مشارکت خواهد داشت و چنانچه بخورد یا بیاشامد یا لباس بپوشد و هرکاری انجام دهد شایسته است که نام خدا را بر آن کار ذکر کند و اگر چنین نکند شیطان در آن کار دخالت و شرکت خواهد نمود.

امان از اهوال روز قیامت با استعانت از نام خدا

در ضرورت استعانت از خداوند با گفتن «بسم الله» همین بس که ذکر این کلمه سبب در امان ماندن از اهوال روز قیامت و آتش جهنم می شود؛ چنان چه انسان در هركارى مرتب «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» بگوید و این کلمه طیبه را مدام تکرار کند، این ذکر مبارک در قلب و جان او رسوخ می کند و برای او ملکه می شود، در این صورت است که پس از مرگ نیز با ذکر این کلمه از سختی های قیامت به سلامت عبور می کند و وارد بهشت می شود.

بر اساس روایات سخت ترین حالات بشر عبارتند از:

فرو نشستن آتش به هنگام عبور از صراط

پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم درباره وقت عبور مؤمنان از پل صراط می فرمایند:

مَرَّ الْمُؤْمِنُ عَلَى الصِّرَاطِ فَيَقُولُ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ طَفِئَتْ لَهَبُ -

النِّيَرَانِ، وَتَقُولُ: جُزْ يَا مُؤْمِنُ! فَإِنَّ نُورَكَ قَدْ أَطْفَأَ لَهَبِي. ⁽¹⁾

هنگامی که مؤمن بر صراط گذر کند می گوید بسم الله الرحمن الرحيم و زبانه آتش (جهنم) فرو می نشیند و به مؤمن می گوید: ای مؤمن! عبور کن چراکه نور تو شعله ام را خاموش کرد.

سختی اهوال روز قیامت

انسان در این دنیا با وجود این که از انواع امکانات به مانند خوراکی ها و نوشیدنی های متنوع بهره مند است اما برای مدت چند ساعت و بلکه چند دقیقه تحمل گرمای آفتاب را در یک روز تابستانی (حدود 40 درجه سانتی گراد) ندارد و به طریق اولی تحمل سختی ها و حرارت روز قیامت بسیار طاقت فرسا و دشوار خواهد بود.

روزی که بنا بر آموزه های دینی مقدار آن معادل پنجاه هزار سال از سال های دنیوی است. در آن روز چنان اضطرابی در وجود انسان ها خواهد بود که به تصریح قرآن هر شخصی از پدر و مادر و برادر و فرزندان خویش نیز فرار می کند و حال انسان ها به گونه ای است که گویا مست و مدهوشند. خدای متعال دربارهٔ روز قیامت می فرماید:

(يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ). ⁽²⁾

در آن روز که شخص از برادرش می گریزد و از مادر و پدرش، و از زن و فرزندش [نیز گریزان است].

و در آیه ای دیگر حال افراد در روز قیامت این گونه توصیف شده است:

(يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَ تَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُم بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ). ⁽³⁾

روزی که آن را می بینید هر مادر شیردهی کودک شیرخوارش را فراموش می کند و هر زن بارداری بار خود را بر زمین می نهد و مردم را مست می بینی، درحالی که آنان مست نیستند ولی عذاب خدا سخت است.

آری! اهوال روز قیامت بسیار سخت و عذاب خداوند بسیار دردناک خواهد بود یکی از اموری که سبب سلامت انسان در این روز خواهد شد گفتن کلمه طیبه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» است.

نجات از آتش جهنم با استعانت از نام خدا

استعانت از خداوند با ذکر کلمه طیبه «بسم الله الرحمن الرحيم» نه تنها انسان مؤمن درستکار را در روز قیامت از اهوال آن روز نجات می دهد، بلکه مؤمنانی را که به سبب پاره ای از گناهان وارد جهنم شده اند را از عذاب جهنم می رهاند؛ عذابی که به مراتب شدیدتر و دردناک تر از عذاب ها و سختی های روز حساب می باشد. ⁽¹⁾

در روایتی آمده است:

أَنَّ الْمُذْنِبِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا أُدْخِلُوا النَّارَ يَقُولُونَ: بِسْمِ اللَّهِ فَتَفِرُّ النَّارُ عَنْهُمْ مَسِيرَةَ أَرْبَعِينَ سَنَةً لِفَضْلِ بِسْمِ اللَّهِ. ⁽²⁾

همانا گناهکاران از مؤمنان هنگامی که به آتش انداخته شوند، می گویند:

بسم الله الرحمن الرحیم پس به خاطر فضل بسم الله آتش به اندازه مسیر چهل سال از آنان فرار می کند.

این مؤمنان کسانی هستند که در دنیا هر کاری را با ذکر کلمه طیبه «بسم الله» آغاز می کرده اند، صبح به هنگام بیداری بسم الله می گفتند برای شستن دست و صورت بسم الله می گفتند، برای صرف صبحانه، به هنگام پوشیدن لباس، به وقت بیرون رفتن از منزل، هنگام سوار شدن بر مرکب و پیاده شدن از آن و... بسم الله الرحمن الرحيم گفتند و این کلمه طیبه ملکه وجود آنها شده است و هرگز این ذکر را ترک نمی کنند.

چنین مؤمنانی هرچند به سبب گناهان خود وارد جهنم می شوند اما به هنگام دخول در آتش نیز بر حسب عادت همیشگی خود «بسم الله الرحمن الرحيم» می گویند و ذکر اسم خداوندی که رحمان است و رحمت او عام و شامل جميع مخلوقات است آتش جهنم را از آنان دور می سازد.

واژۀ اسم

درباره «باء» بسم الله نه به قدر کفایت بلکه به قدر میسور و حوصله بحث مطالبی بیان شد، اینک به تبیین معنای کلمۀ دوم یعنی واژۀ «اسم» می پردازیم و از جهات مختلف درباره آن بحث می کنیم.

معنای «اسم»

اشاره

دربارهٔ معنا و مبدأ اشتقاق کلمه اسم دیدگاه های مختلفی وجود دارد از نظر بصریین این کلمه از سموّ به معنای رفعت و بلندی مشتق شده است، در نتیجه اسم چیزی است که مسما را رفعت می دهد و سبب ارتفاع آن می شود.

به عبارت دیگر با ذکر اسم یک شخص در میان جمع، آن شخص نسبت به سایرین رفعت پیدا می کند.

اما كوفيين معتقدند: کلمه اسم از «سمة» به معنای علامت و نشانه مشتق شده است؛ بر این اساس گفته می شود اسم نشانه و علامت «مسما» است؛ این معنا با روایات اهل بیت علیهم السلام نیز پشتیبانی و تأیید می شود. مرحوم صدوق در «معانی الاخبار» روایتی از حضرت امام علی بن موسی الرضا عليه آلاف التحية و الثناء بدین شرح نقل کرده است:

.. عَنْ عَلَيِّ بْنِ الْحَسْنِ بْنِ عَلَيِّ بْنِ فَضَّالِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عَلَيَّ بْنِ مُوسَى علیه السلام عَنْ بِسْمِ اللهِ، فَقَالَ علیه السلام: مَعْنَى قَوْلِ الْقَائِلِ بِسْمِ اللَّهِ أَيْ أَسْمُ عَلَى نَفْسِي سِمَةً مِنْ سَمَاتِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَهِيَ الْعِبَادَةُ. قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: مَا السِّمَةُ؟ قَالَ علیه السلام: هِيَ الْعَلَامَةُ. ⁽¹⁾

از علی بن حسن بن علی بن فضال از پدرش روایت شده است که گفت: از امام على بن موسى الرضا علیه السلام درباره بسم الله پرسیدم، امام علیه السلام فرمودند: معنای سخن کسی که «بسم الله» می گوید این است که بر خودم علامتی از علامت های خدای عزوجل نشان گذاشتم و آن عبادت و پرستش اوست.

راوی گفت: به آن حضرت عرض کردم: «سمة» چیست؟

امام علیه السلام فرمودند: آن علامت است.

این حدیث شریف قول کوفیین را دربارۀ معنای «اسم» تأیید می کند. همچنین بسیاری از نحویین و غالب ادباء نیز کلمه اسم را مشتق از «سمة» به معنای علامت دانسته اند. در عین حال باید توجه داشت که نظر بصریین و دیدگاه کوفیین دربارهٔ معنای کلمهٔ «اسم» با یکدیگر معارض نیست، بلکه میان این دو معنا تلازم وجود دارد و هردو معنا در کلمه اسم نهفته شده است.

در جمع میان دو دیدگاه می توان گفت: ذکر اسم یک شخص در میان جمع سبب ارتفاع وی می شود و ارتفاع شخصی در میان اقران و اشخاص دیگر علامت و نشانه ای برای اوست.

به بیان دیگر: پیش از ذکر اسم شخص و بالا بردن وی او با سایر افراد و اقران خود در یک سطح قرار دارند و آن گاه که با ذکر نامش ارتفاع می یابد همین بالا رفتن، علامت و نشانه او می شود در نتیجه میان ارتفاع و علامت تلازم وجود دارد و با بودن یکی از آن دو، دیگری نیز محقق است.

رابطه اسم و مسمّا

میان اسم و مسمّا ارتباط خاصی وجود دارد؛ اسم به مسما اضافه می شود و رابطهٔ اسم با مسما ارتباط مضاف با مضاف الیه است. می دانیم که مضاف از مضاف الیه کسب شرف و کسب تعریف می کند و چنان چه مضاف اليه يا مسما كمالی داشته باشد، مضاف یا اسم نیز آن کمال را از مضاف الیه یا مسمای خود کسب می کند.

هرچه کمال و بهاء و ارزش مسما بالاتر باشد، اسم نیز با کسب آن از مسما به کمال بالاتری نائل می شود در نتیجه وقتی مسما ذات مقدس رب العزه باشد که مستجمع جمیع صفات جلال و کمال و جمال است، اسم او نیز در بالاترین مراتب کمال خواهد بود.

توصیف اسم و مسما به یک وصف

برای روشن شدن مطلب توجه به این نکته ضروری است که خداوند سبحان عناوینی را که در قرآن کریم بر ذات مقدس او اطلاق شده بر اسم خویش نیز اطلاق فرموده است.

توصيف ذات (مسما) به وصف تبارک

به عنوان مثال: خدای متعال در سوره مبارکه فرقان ذات خود را به وصف «تبارک» متصف کرده و فرموده است:

(تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيراً). ⁽¹⁾

برکت پیشه است کسی که جدا کننده حق از باطل (قرآن) را بر بنده خویش نازل کرد تا برای جهانیان بیم دهنده باشد.

خداوند همچنین در سوره ملک نیز ذات خود را به صفت «تبارک» وصف کرده و فرموده است:

(تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ). ⁽¹⁾

پربرکت است کسی که فرمانروایی به دست اوست و او بر هر چیزی تواناست.

نیز در سوره مبارکه ی مؤمنون بعداز بیان اطوار خلقت انسان، خود را «تبارک» توصیف کرده است:

(ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ). ⁽²⁾

سپس آن را آفرینشی دیگر دادیم پس پر برکت است الله بهترین آفرینندگان.

توصیف اسم به وصف تبارک

در همه آیاتی که ذکر آنها گذشت ذات مقدس رب العزه به صفت تبارک موصوف شده است اما در سوره مبارکه (الرحمن) اسم پروردگار را تبارک توصیف کرده و فرموده است:

(تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلاَلِ وَالْإِكْرَامِ). ⁽³⁾

پربرکت است اسم پروردگارت دارای عظمت و ارجمندی است.

در نتیجه می توان گفت چون ذات مقدس رب العزه تبارک است، اسم او نیز از مسمای خود وصف تبارک را کسب کرده است.

تسبيح ذات پروردگار (مسما)

به عنوان نمونه و مثالی دیگر می توان به تسبیح اسم خداوند به جهت سبوحيّت مسما اشاره کرد؛ تسبیح و منزه بودن از هر عیب و نقصی مختص ذات قدوس حضرت حق است و اطلاق آن بر احدی صحیح نیست. خدای متعال در کتاب خود خطاب به مؤمنان می فرماید:

(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً). ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید خداوند را یاد کنید و ذکر او را فراوان بگوئید و صبح و شام او را تسبیح گویید.

در آیات متعددی می فرماید:

(سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ). ⁽²⁾

و یا می فرماید:

(يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ). ⁽³⁾

همه آن چه در آسمان ها و زمین است برای خداوند تسبیح می گویند.

در تمام این آیات بر سبوحیت و منزه بودن ذات حضرت حق جلت عظمته تأكيد شده است و تنها اوست که از هر نقصی منزه است و این تنزیه به ذات مقدس او اختصاص دارد؛ چرا که ماسوی الله همه مخلوقاند و نفس مخلوقیت نقص است و مخلوق به هر درجه ای از کمالات نائل شود باز هم حدّ و نقص دارد، لذا تنزيه او بی معنا خواهد بود و چنان چه در جایی مخلوقی تنزیه شده باشد آن تنزیه نسبی است و تنزیه مطلق به ذات قدوس حضرت حق اختصاص دارد و سبوح مطلق فقط اوست.

تسبیح اسم پروردگار

اما چنان که گفتیم اسم نیز وصف و کمال مسما را کسب می کند و بر همین اساس در برخی دیگر از آیات قرآن کریم اسم خداوند نیز تسبیح شده و خدای متعال مؤمنان را به تسبیح اسم خود امر فرموده است؛ در سوره مبارکه اعلی می فرماید:

(سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى). ⁽¹⁾

اسم پروردگار بلند مرتبه ات را منزه شمار.

و در آیات متعددی آمده است:

(فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ). ⁽²⁾

پس نام پروردگارت که بزرگ است را تسبیح کن.

بر اساس این آیات نیز روشن می شود که اسم الله از مسمای خود کسب کمال می کند و به مرحله ای می رسد که خداوند سبحان تسبیح اسم خود را برای اشرف مخلوقات و سرور کائنات واجب می کند؛ چرا که مخاطب این آیات شخص خاتم الانبیاء حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه واله وسلم است.

امر به «ذکر» ذات پروردگار

یکی از تکالیفی که خداوند عز اسمه بندگان را به آن مکلف فرموده «ذکر» ذات مقدس اوست؛ خدای متعال خطاب به مؤمنان می فرماید:

(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً). ⁽³⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید خدا را یاد کنید و ذکر فراوان بگوئید.

و در آیه ای دیگر فرموده است:

(وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ). ⁽¹⁾

و البته یاد خدا بزرگ تر است.

امر به «ذکر» اسم پرودگار

خدای متعال همان گونه که بندگان را به ذکر ذات قدوس خویش امر فرموده است، همان طور بندگان را به «ذکر» اسم خویش نیز مکلف کرده است. به عنوان نمونه خداوند در سوره مبارکه مزمل مؤمنان را به یاد کردن اسم خویش دستور داده و فرموده است:

(وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً). ⁽²⁾

و نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او رو آور و از دیگران ببر.

و نیز در سوره مبارکه انسان می فرماید:

(وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلاً). ⁽³⁾

و اسم پروردگارت را هر بامداد و شامگاه یاد کن.

در این آیات نیز مخاطب، اشرف مخلوقات و سرور کائنات است و ذکر اسم برای رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم واجب است، زیرا چنان که گذشت اسم علامت و نشانه مسما و موجب رفعت اوست و ارتباط خاصی میان اسم و مسما برقرار می باشد و اسم مضاف به مسمّاست.

لذا اسم، كمال مراتب مسما را از او کسب می کند و چنان چه ذات حضرت قدوس عز اسمه، مسمّا باشد اسم او به مرتبه ای از کمال می رسد که به اشرف مخلوقات و شخص شخیص حضرت خاتم صلی الله علیه واله وسلم امر می شود که این اسم را تسبیح گوید و یاد کند؛ -

به عبارت دیگر اسم جلاله پروردگار به مرتبه ای از شرف می رسد که خدای متعال خاتم پیامبران صلی الله علیه واله وسلم را به تسبیح و تقدیس و ذکر آن امر می کند.

معرفت «اسم الله»

خدای متعال علت خلقت جن و انس را عبادت معرفی کرده و فرموده است:

(وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ). ⁽¹⁾

و من جن و انس را نیافریدم جز برای این که مرا عبادت کنند.

از سوی دیگر بر اساس احادیث معصومان علیهم السلام غایت و عصاره عبادت خداوند سبحان معرفت اوست؛ پس معرف الله غاية القصواى خلقت و منتهى أمل الآملين وغاية رغبة الطالبين است و بالاتر از آن امری وجود ندارد. لذا حضرت امام صادق علیه السلام می فرمایند:

إِنَّ أَفْضَلَ الْفَرَائِضِ وَأَوْجَبَهَا عَلَى الْإِنْسَانِ مَعْرِفَةُ الرَّبِّ وَالْإِقْرَارُ لَهُ بِالْعُبُودِيَّةِ. ⁽²⁾

همانا بهترین فرائض و واجب ترین آنها بر انسان، معرفت پروردگار و اقرار به بندگی اوست.

اما باید دانست که ذات مقدس خداى عز اسمه قابل شناخت نیست و کسی نمی تواند به ذات قدوس حضرت حق معرفت پیدا کند؛ در نتیجه بالاترین درجه معرفت پروردگار شناخت اسماء و اوصاف اوست و معرفت اسماء و صفات الهی بالاترین مرتبه ای است که بشر می تواند بدان نائل شود.

بدین روی معرفت «اسم الله» سعادتی عظیم و تاج کرامت و افتخاری کم نظیر است.

که نباید از آن غفلت کرد و بر مؤمنان بایسته است که در حد توان عقل و تفکر خویش را ورزیده تر سازند تا با استمداد از اوصاف و اسماء جلاله پروردگار و توسل به ذیل عنایات حضرت ولی عصر روحی و ارواح العالمين لتراب مقدمه الفداء به ذات حضرت قدوس معرفت بیشتری پیدا کنند.

آثار اسم الله

اشاره

چنان که پیشتر بیان شد هر اسمی از مسمای خود کسب کمال می کند و آثاری بر اسماء مترتب می شود.

تأثیر اسم در امور عرفی

تأثیر اسم را می توان در زندگی عرفی نیز به وضوح مشاهده کرد. به عنوان مثال مادران برای برقراری نظم و انضباط در خانه با ذکر اسم پدر و سرپرست خانواده، فرزندان و اعضای خانه را به آرامش و اطاعت وا می دارند؛ اسم پدر چیزی جز یک لفظ نیست، اما همین لفظ دارای اثر است و فرزند سرکش را رام می سازد.

نمونه دیگر بردن نام رئیس یک اداره یا مؤسسه یا تشکیلات است که در برقراری نظم در میان کارمندان یا واداشتن آنها به انجام وظایفشان تأثیر بسیاری دارد. بسیار اتفاق می افتد که کارمندان ادارات و سازمان ها به ارباب رجوع بی اعتنایی می کنند و گره ای را که به سادگی قابل گشایش است برای مراجعین به کلافی سردرگم تبدیل می کنند و ارباب رجوع سرگردان از اتاقی به اتاق دیگر می چرخند و در آخر نیز کارشان به نتیجه و سرانجام مطلوب نمی رسد اما در این میان افرادی با ذکر اسم رئیس و یا حتی یکی از همکاران اداره به سادگی به مقصود خویش نائل می آیند.

مثال دیگر برای تأثیر اسم نظم دادن و انسجام بخشیدن به یک لشکر نظامی با ذکر نام فرمانده لشکر است.

این مثال ها به خوبی تأثیر اسماء لفظی را در امور عرفی نمایان می سازد.

آثار و برکات اسماء لفظی پروردگار

چنان که اسماء لفظی در امور عادی و عرفی آثاری دارند، همین طور اسماء لفظی خدای متعال نیز آثار و برکات عظیمی متناسب با عظمت مسمای خود دارند و صحیح نیست، گفته شود اسم صرفاً یک لفظ و کیف مسموع است و اثری ندارد؛ زیرا هرچند لفظ كيف مسموع باشد اما خدای متعال آثاری در آن قرار داده است.

همچنین با این استدلال که اسماء لفظی در حقیقت اسم الاسم هستند و اسماء الهی حقایقی فراتر از الفاظ هستند نمی توان آثار اسماء لفظی را انکار کرد.

شواهدی بر ذو اثر بودن اسماء لفظی

هرچند که اگر اسامی حقیقی خداوند را حقیقت علم و قدرت و... بدانیم و الفاظ را اسم این اسامی و حقایق بشماریم ولی باز هم دلیلی بر انکار آثار همین الفاظ و اسم الاسم ها وجود ندارد، بلکه شواهد فراوانی بر ذو اثر بودن الفاظ دلالت می کنند.

شاهد قرآنی بر ذو اثر بودن اسماء لفظی

خداوند سبحان در کتاب خویش خطاب به بندگانش می فرماید:

(وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا). ⁽¹⁾

و از برای خداوند است اسم های نیکو پس او را بدان اسم ها بخوان.

خداوند در این آیه شریفه به بندگان امر فرموده که با همین اسماء لفظی او را بخوانند و در آیه ای دیگر به آنان و عده اجابت داده و به رسول خویش می فرماید:

(وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ). ⁽²⁾

و هنگامی که بندگان من از تو دربارۀ من بپرسند بگو: من به بندگانم نزدیک و دعای دعا کننده را هنگامی که مرا می خواند اجابت می کنم.

بنابراین خواندن خداوند با همین اسماء لفظی اثر دارد و خداوند درخواست کسانی را که او را با این اسامی و الفاظ می خوانند پاسخ می دهد و دعای آنان را اجابت می کند.

شاهد روایی بر ذو اثر بودن اسماء لفظی

برای تثبیت تأثیر اسماء لفظی همین بس که در روایت آمده است: فردی به خدمت امام صادق علیه السلام رسید و به حضرتش عرضه داشت: خداوند مولودی به من عطا کرده است، چه نامی بر او بنهم؟

امام علیه السلام فرمودند: نام خاتم الانبیاء صلی الله علیه واله وسلم را برای او انتخاب کن و او را محمد بنام.

آن فرد پیشنهاد امام علیه السلام را پذیرفت و از فرموده حضرتش اطاعت کرد. امام علیه السلام نیز به او توصیه فرمودند: اگر نام پیامبر صلی الله علیه واله وسلم را بر فرزند خویش نهادی مبادا بر سر او فریاد بزنی او را شماتت کنی و سیلی بر او بزنی!. ⁽¹⁾

اسحاق بن عمار گوید: به محضر امام صادق علیه السلام مشرف شدم و به آن حضرت عرض کردم که پسر دار شده ام. فرمود: آیا نامش را محمّد نگذاشته ای؟ عرض کردم همین کار را کرده ام. فرمود: پس محمد را مزن و او را دشنام مگوی، امیدوارم خداوند او را برای تو در زندگانی تو نور چشمانت قرار دهد و پس از مرگت نیز جانشین خوبی برایت گرداند. الكافي، ج 5، ص 114.

این روایت به هویدایی تمام از این حقیقت حکایت دارد که اسم لفظی از مسمای خود کسب شرافت می کند و آثاری بر آن مترتب می شود.

تأثير لفظ و ذکر کلمه «لا اله الا الله»

اثر لفظ و اسماء لفظی به اندازه ای است که ذكر كلمة طيبة «لا اله الا الله» سبب بار شدن -

احکام اسلام بر افراد می شود و مشرکان و منافقان خبیثی همچون ابو سفیان و معاویه و... را از نظر حقوق اجتماعی با امام المسلمین برابر می سازد.

حضرت امام سجاد علیه السلام در دعای سحر ماه رمضان به این حقیقت اشاره می کند و به خدای متعال عرضه می دارد:

«فَإِنَّ قَوماً آمَنُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ لِيَحْقِنُوا بِهِ دِمَاتَهُمْ...». ⁽¹⁾

و این نشان می دهد که صرف ذکر لفظ آثاری دارد از جمله این که صرف به زبان آوردن شهادتین برای حفظ خون و بار شدن احکام مسلمان بر افراد کفایت می کند.

بنابراین نمی توان گفت: الفاظ صرفاً کیف مسموع اند یا آن چه در مصحف شریف آمده صرفاً خطوط است و قرآن و کتاب الهی تنها همان است که در لوح محفوظ نزد پروردگار است، چراکه بدون تردید بر همین مصحف و همین خطوط و همین الفاظ آثار و برکات فراوانی مترتب است.

سه مغفرت در اثر آموزش کلمهٔ «بسم الله الرحمن الرحيم»

همین کلمۀ طيبة «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» که یکصدو چهارده مرتبه در قرآن کریم تکرار شده از چنان عظمتی برخوردار است که تعلیم و تعلّم آن نیز آثار و برکات فراوانی دارد و موجب غفران الهی می شود.

در روایتی آمده است: حضرت رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم با جماعتی در حال حرکت بودند که به منطقه ای رسیدند و رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم به همراهان خویش دستور دادند که از آن منطقه با سرعت عبور کنند اما در بازگشت وقتی به همان منطقه رسیدند چیزی نفرمودند.

همراهان عرضه داشتند: یا رسول الله صلى الله عليه واله وسلم! شما پیش از این به هنگام عبور از منطقه به تسریع امر فرمودید، اما در بازگشت چنین دستوری نفرمودید، علت چیست؟

رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم فرمودند: در این منطقه قبری وجود دارد که صاحب آن پیش تر در عذاب بود اما اکنون عذاب از او مرتفع شده است .

اصحاب دربارۀ سبب ارتفاع عذاب از صاحب قبر پرسیدند.

رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم در جواب فرمودند: صاحب قبر پسرکی دارد که به مکتب می رود استاد در مکتب کلمه طیبه «بسم الله الرحمن الرحيم» را به او آموخت و پسرک این کلمه را تعلّم کرد و خدای متعال به برکت تعلیم و تعلّم اسم خویش سه مغفرت فرو فرستاد؛ یک مغفرت برای استاد، مغفرت دیگر برای شاگرد و یک مغفرت هم برای پدر شاگرد.

پس فرمودند: هرگاه معلم به کودک بگوید بگو: «بسم الله الرحمن الرحيم» و کودک بگوید: «بسم الله الرحمن الرحيم»، خداوند برائت نامه ای برای کودک، برائت نامه ای برای پدر و مادرش و برائت نامه ای برای معلمش بنویسد. ⁽¹⁾

بر اساس این روایت شریفه خداوند به برکت تعلیم و تعلم اسم خویش از تقصیرات سه نفر درگذشت و این به خوبی از تأثیر همین خطوط قرآن و اسماء لفظی خداوند حکایت دارد.

ذکر «اسماء الله» در ادعیه شاهدی دیگر بر تأثیر آن

اشاره

تمام دعای جوشن کبیر ذکر اسامی خداوند سبحان عز اسمه است؛ در ابتدای این دعا به درگاه الهی عرضه می داریم:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا كَرِيمُ يَا مُقِيمُ يَا عَظِيمُ يَا قَدِيمُ يَا عَلِيمُ يَا حَلِيمُ يَا حَكِيمُ.

چنان که در مفاتیح الجنان یادآوری شده است، دعای جوشن كبير صد فصل دارد که هر فصلی مشتمل برده اسم الهی است؛ در فصل دوم و سوم دعا خداوند را این گونه می خوانیم:

يَا سَيِّدَ السَّادَاتِ يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ يَا رَافِعَ الدَّرَجَاتِ يَا وَلِيُّ الْحَسَنَاتِ يَا غَافِرَ الْخَطِيئَاتِ يَا مُعْطِيَ الْمَسْأَلَاتِ يَا قَابِلَ التَّوْبَاتِ يَا سَامِعَ الْأَصْوَاتِ يَا عَالِمَ الْخَفِيَّاتِ يَا دَافِعَ الْبَلِيَّاتِ * يَا خَيْرَ الْغَافِرِينَ يَا خَيْرَ الْفَاتِحِينَ يَا خَيْرَ النَّاصِرِينَ يَا خَيْرَ الْحَاكِمِينَ يَا خَيْرَ الرَّازِقِينَ يَا خَيْرَ الْوَارِثِينَ يَا خَيْرَ الْحَامِدِينَ يَا خَيْرَ الذَّاكِرِينَ يَا خَيْرَ الْمُنْزِلِينَ يَا خَيْرَ الْمُحْسِنِينَ. ⁽¹⁾

این اسماء مبارکه و اسامی دیگری که در این دعای شریف آمده است تا هزار اسم، همه اسماء لفظی خداوند هستند و خواندن خدای متعال به همین اسماء لفظی دارای اثر است و ما بدان امر شده ایم.

همچنین دعای مجیر و دعای مشمول نیز به تمامه اسم هستند، در دعای مجیر ضمن تسبیح و یادآوری بلند مرتبگی خدای متعال او را به اسامی لفظی متعدد می خوانیم و از او در برابر آتش دوزخ ضمانت و پناه می خواهیم و عرضه می داریم:

سُبْحَانَكَ يَا اللَّهُ تَعَالَيْتَ يَا رَحْمَانُ أَجِرْنَا مِنَ النَّارِ يَا مُجِيرُ، سُبْحَانَكَ يَا رَحِيمُ تَعَالَيْتَ يَا كَرِيمُ أَجِرْنَا مِنَ النَّارِ يَا مُجِيرُ، سُبْحَانَكَ يَا مَلِكُ تَعَالَيْتَ يَا مَالِكُ أَجِرْنَا مِنَ النَّارِ يَا مُجِيرُ سُبْحَانَكَ يَا قُدُّوسُ تَعَالَيْتَ يَا سَلَامُ أَجِرْنَا مِنَ النَّارِ يَا مُجِير. ⁽²⁾

منزهی تو ای خدا، بلند مرتبه هستی ای بخشنده، ما را از آتش پناه ده ای پناه دهنده منزهی تو ای مهربان، بلند مرتبه هستی ای کریم، ما را از آتش -

پناه ده ای پناه دهنده منزّهی تو ای فرمانروا بلند مرتبه هستی ای مالک، ما را از آتش پناه ده ای پناه دهنده، منزهی تو ای بری از هر عیب، بلند مرتبه هستی ای سلام ما را از آتش، پناه ده ای پناه دهنده.

الله، رحمن، رحیم، کریم، ملک، قدوس، سلام و ... به همراه اسم مبارک مجیر که از ابتدا تا انتهای دعا تکرار شده همه و همه اسماء لفظی خدا و دارای آثار و برکات حتمی و قطعی هستند.

در دعای شریف مشلول که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام او را برای آمرزش و شفای جوان شلی که به واسطۀ گناه و ستم در حق پدر فلج شده بود، به وی آموختند؛ خدا را این چنین به اسماء لفظی اش می خوانیم:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ يَا حَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، يَا مَنْ لَا يَعْلَمُ مَا هُوَ وَلَا أَيْنَ هُوَ وَلَا حَيْثُ هُوَ وَلَا كَيْفَ هُوَ إِلَّا هُوَ يَا ذَا الْمُلْكِ وَالْمَلَكُوتِ، يَا ذَا الْعِزَّةِ وَالْجَبَرُوتِ يَا مَلِكُ يَا قُدُّوسُ يَا سَلَامُ... . ⁽¹⁾

خدایا! از تو خواستارم به نامت به نام خدا که رحمتش بسیار و مهربانی اش همیشگی است، ای دارای بزرگی و بزرگواری ای زنده ای همیشه پاینده، ای زنده، معبودی جز تو نیست ای او ای آنکه کسی نمی داند او چیست و نمی داند او چگونه است و نمی داند کجاست و نمی داند در کدام سو است، ای دارای فرمانروایی و ملکوت ای صاحب عزّت و جبروت، ای فرمانروا، ای منزه از هر عیب، ای سلام.

حضرت امام سجاد علیه السلام نیز در قسمتهایی از دعای روز عید قربان و روز جمعه خداوند را به اسامی او خواند و عرضه می دارد:

وَ أَسْأَلُكَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا بِأَنَّ لَكَ الْمُلْكَ، وَلَكَ الْحَمْدَ، لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْحَلِيمُ -

الْكَرِيمُ الْحَنَّانُ الْمَنَّانُ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ، بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ... فَيَا مَنْ رَحْمَتُهُ وَاسِعَةٌ، وَعَفْوُهُ عَظِيمٌ، يَا عَظِيمُ يَا عَظِيمُ، يَا كَرِيمُ يَا كَرِيمُ... . ⁽¹⁾

و خداوندا از تو مسالت دارم ای پروردگار ما! که پادشاهی زیبنده توست و سپاس حضرتِ تو را سزد و خدایی جز تو نیست، بردبار و بزرگوار و مهربان و دارای عطای گسترده ای و خداوند جلال و اکرام، و پدید آورنده آسمان ها و زمینی.... پس ای کسی که رحمتت وسیع و عفوت عظیم است ای عظیم، ای عظیم، ای کریم، ای کریم... .

در دعای تعقیبات مشترکه بعداز نمازها با خواندن خداوند سبحان به اسماء لفظی اش درخواست خود را مطرح می کنیم. دعا بدین شرح است:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْنُونِ الْمَخْزُونِ الطَّاهِرِ الطُّهْرِ الْمُبَارَكِ وَأَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْعَظِيمِ وَسُلْطَانِكَ الْقَدِيمِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ يَا وَاهِبَ الْعَطَايَا يَا مُطْلِقَ الْأُسَارَى يَا فَكَّاكَ الرِّقَابِ مِنَ النَّارِ أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَأَنْ تُعْتِقَ رَقَبَتِي مِنَ النَّارِ وَأَنْ تُخْرِجَنِي مِنَ الدُّنْيَا آمِناً وَ أَنْ تُدْخِلَنِي الْجَنَّةَ سَالِماً وَ أَنْ تَجْعَلَ دُعَائِي أَوَّلَهُ فَلَاحاً وَأَوْسَطَهُ نَجَاحاً وَ آخِرَهُ صَلَاحاً إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ. ⁽²⁾

بار خدایا! من از حضرتت می طلبم با توسل به نام مستور پنهان تو که پاک و پاکیزه و مبارک است و از حضرتت می طلبم با توسل به اسم بزرگ تو و سلطنت ازلی تو ای عطا بخش بی عوض و ای آزاد کننده اسیران و ای رهاننده خلایق از آتش دوزخ از حضرتت می طلبم که درود فرستی بر محمد صلی الله علیه واله وسلم و آل محمد صلی الله علیه واله وسلم و مرا هم از آتش قهر خود آزاد گردانی و از دنیا با -

ایمان سالم بیرون بری و در بهشت امن و امانم داخل فرمایی و دعای مرا در اول به رستگاری و در وسط به پیروزی و در آخر به صلاح حالم اجابت فرمایی، زیرا که تویی عالم به اسرار غیب عالم.

و در دعای شریف و مهمی که در اعمال شب عرفه وارد شده است، خداوند را این گونه می خوانیم: «يَا مَنْ تَهَيَّأَ وَتَعَبَّاً» و دعای تعقیبات مشترکه می گوییم: اللَّهُمَّ إِنِّى أَسْتَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْنُونِ الْمَحْزُونِ الطُّهْرِ الطَّاهِرِ الْمُبَارَكِ وَأَسْتَلُكَ بِاسْمِكَ العَظِيمِ وسُلْطَانِكَ القَدِيمِ.

در این دعای شریف آثار اسماء الهی و خواص آن نیز بیان شده است، لذا در اینجا قسمت هایی از آن را ذکر می کنیم تا عظمت و اثر بخشی اسماء لفظی پروردگار نمایان تر گردد.

أَسْأَلُكَ... بِاسْمِكَ الَّذِي رَفَعْتَ بِهِ السَّمَاوَاتِ بِلَا عَمَدٍ وَسَطَحْتَ بِهِ... الْأَرْضَ عَلَى وَجْهِ مَاءٍ جَمَدٍ وَبِاسْمِكَ الْمَخْزُونِ الْمَكْنُونِ الْمَكْتُوبِ الطَّاهِرِ الَّذِي إِذَا دُعِيتَ بِهِ أَجَبْتَ وَإِذَا سُئِلْتَ بِهِ أَعْطَيْتَ وَبِاسْمِكَ السُّبُّوح الْقُدُّوسِ الْبُرْهَانِ الَّذِي هُوَ نُورٌ عَلَى كُلِّ نُورٍ وَنُورٌ مِنْ نُورٍ يُضِيءُ مِنْهُ كُلَّ نُورٍ إِذَا بَلَغَ الْأَرْضَ انْشَقَّتْ وَإِذَا بَلَغَ السَّمَاوَاتِ فُتِحَتْ وَإِذَا بَلَغَ الْعَرْشَ اهْتَزَّ وَبِاسْمِكَ الَّذِي تَرْتَعِدُ مِنْهُ فَرَائِصُ مَلَائِكَتِكَ وَأَسْأَلُكَ... بِالاسْمِ الَّذِي مَشَى بِهِ الْخَضِرُ عَلَى قُلَلِ الْمَاءِ كَمَا مَشَى بِهِ عَلَى جُدَدِ الْأَرْضِ وَبِاسْمِكَ الَّذِي فَلَقْتَ بِهِ الْبَحْرَ لِمُوسَى وَأَغْرَقْتَ فِرْعَوْنَ وَ قَوْمَهُ وَأَنْجَيْتَ بِهِ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ فَاسْتَجَبْتَ لَهُ وَأَلْقَيْتَ عَلَيْهِ مَحَبَّةٌ مِنْكَ وَبِاسْمِكَ الَّذِي بِهِ أَحْيَا عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ الْمَوْتَى وَتَكَلَّمَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا وَأَبْرَأَ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِكَ وَبِاسْمِكَ الَّذِي دَعَاكَ بِهِ حَمَلَةُ عَرْشِكَ وَ جَبْرَئِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَإِسْرَافِيلُ وَحَبِيبُكَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه واله وسلم وَمَلَائِكَتُكَ الْمُقَرَّبُونَ وَأَنْبِيَاؤُكَ الْمُرْسَلُونَ وَعِبَادُكَ الصَّالِحُونَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرَضِينَ -

وَبِاسْمِكَ الَّذِي دَعَاكَ بِهِ ذُو النُّونُ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ قنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْتَ لَهُ وَنَجَّيْتَهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ وَبِاسْمِكَ الْعَظِيمِ الَّذِي دَعَاكَ بِهِ دَاوُدُ وَخَرَّ لَكَ سَاجِداً فَغَفَرْتَ لَهُ ذَنْبَهُ وَبِاسْمِكَ الَّذِي دَعَتْكَ بِهِ آسِيَةُ امْرَأَةٌ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْتَ لَهَا دُعَاءَهَا وَبِاسْمِكَ الَّذِي دَعَاكَ بِهِ أَيُّوبُ إِذْ حَلَّ بِهِ الْبَلَاءُ فَعَافَيْتَهُ وَآتَيْتَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْكَ مِنْ عِنْدِكَ ] وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ وَبِاسْمِكَ الَّذِي دَعَاكَ بِهِ يَعْقُوبُ فَرَدَدْتَ عَلَيْهِ بَصَرَهُ وَقُرَّةَ عَيْنِهِ يُوسُفَ وَجَمَعْتَ شَمْلَهُ وَ بِاسْمِكَ الَّذِي دَعَاكَ بِهِ سُلَيْمَانُ فَوَهَبْتَ لَهُ مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ وَبِاسْمِكَ الَّذِي سَخَّرْتَ بِهِ الْبُرَاقَ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه واله وسلم إِذْ قَالَ تَعَالَى سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى وَقَوْلُهُ سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَإِنَّا إِلَى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ وَبِاسْمِكَ الَّذِي تَنْزِلُ بِهِ جَبْرَئِيلُ عَلَى مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله وسلم وَبِاسْمِكَ الَّذِي دَعَاكَ بِهِ آدَمُ فَغَفَرْتَ لَهُ ذَنْبَهُ وَأَسْكَنْتَهُ جَنَّتَكَ وَأَسْأَلُكَ ... بِحَقِّ الإِسْمِ الَّذِي كَتَبْتَهُ عَلَى سُرَادِقِ الْعَرْشِ قَبْلَ خَلْقِكَ الْخَلْقَ وَالدُّنْيَا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ بِأَلْفَيْ عَامٍ وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَأَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَخْزُونِ فِي خَزَائِنِكَ الَّذِي اسْتَأْثَرْتَ بِهِ فِي عِلْمِ الْغَيْبِ عِنْدَكَ لَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِكَ لَا مَلَكٌ مُقَرَّبُ وَلَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ وَلَا عَبْدٌ مُصْطَفَى وَأَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي شَقَقْتَ [شفقت] بِهِ الْبِحَارَ وَقَامَتْ بِهِ الْجِبَالُ وَاخْتَلَفَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ... وَأَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي عَلَّمْتَهُ مَلَكَ الْمَوْتِ لِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ... . ⁽¹⁾

خداوندا! از تو می خواهم به اسمت که به واسطهٔ آن آسمان ها را بدون ستون مرتفع ساختی و به آن زمین را بر روی آب جامد گسترد.

و به اسم «مخزون» و «مکنون» و «مکتوب» و «طاهرت» که اگر به آن خوانده شوی اجابت می کنی و چنانچه به واسطه آن از تو درخواست شود عطا می کنی.

و به اسم «سبوح» و «قدوس» و «برهانت» که آن نوری مافوق همهٔ نورهاست و پرتویی از نوری است که همه نورها از آن روشن می شوند و چنان چه به زمین برسد آن را دو نیم می کند و اگر به آسمان ها برسد آنها را می گشاید و چنان چه به عرش برسد آن را می جنباند.

و به اسمت که مفصل های فرشتگانت از آن به لرزه می افتد و از تو می خواهم به اسمی که خضر به واسطهٔ آن چنان که بر سطح زمین راه می رفت بر روی امواج آب نیز راه می رفت و به اسمت که به واسطهٔ آن دریا را برای موسی شکافتی و فرعون و قومش را غرق ساختی و به واسطهٔ آن موسی بن عمران را از سوی طور ایمن نجات بخشیدی و دعای او را استجابت کردی و محبتی از ناحیه خویش به او القا کردی.

و به اسمت که عیسی بن مریم به سبب آن مردگان را زنده کرد و در طفولیت در گهواره سخن گفت و کور و پیس را به اذن تو شفا داد و به اسمت که حاملان عرش تو و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و حبیبت محمد صلی الله علیه واله وسلم و فرشتگان مقربت و پیامبران مرسل و بندگان صالح تو از اهل آسمان ها و زمین تو را بدان اسم می خوانند. و به آن اسمت که صاحب ماهی (حضرت یونس علیه السلام) تو را بدان اسم خواند هنگامی که خشمناک رفت و پنداشت که ما بر او تنگ نخواهیم گرفت، پس در میان تاریکی ها صدا زد همانا جز تو معبودی نیست تو منزهی! همانا من از ظالمان بودم پس تو دعای او را اجابت کردی و او را از اندوه نجات دادی و این چنین مؤمنان را نجات می بخشی.

و به اسم عظیمت که داود تو را بدان اسم خواند و برای تو به سجده ه افتاد، پس تو گناه او را بخشیدی و به اسمت که آسیه همسر فرعون تو را بدان خواند، آن گاه که گفت: پروردگارا برای من خانه ای نزد خودت در بهشت بساز و مرا -

از فرعون و کردار او نجات ده و مرا از گروه ستمگران نجات ده، دعای او را مستجاب کردی.

و به اسمت که ایوب تو را بدان اسم خواند آن گاه که گرفتاری به او روی آورد پس تو به او عافیت بخشیدی و خانواده اش را به او بازگرداندی و همانند آنها را بر آنان افزودی تا رحمتی از سوی تو باشد و اندرزی برای عبادت کنندگان. و به اسمت که یعقوب تو را بدان خواند، پس بینایی او و روشنایی چشماش یوسف را به او بازگرداندی و گمشده او را به او رساندی و به اسمت که سلیمان تو را بدان خواند پس به او فرمانروایی و سلطنتی دادی که بعداز او برای احدی شایسته نبود. همانا تنها تو عطا کننده ای.

و به اسمت که به واسطه آن براق را برای محمد صلى الله عليه واله وسلم مسخر کردی آن گاه که خدای تعالی فرمود: «منزه است کسی که بنده اش را در قسمتی از شب از مسجد الحرام به مسجد الاقصی بالا برد» و سخن او «منزه است آن که این را برای ما مسخر ساخت درحالی که ما توانایی رام کردن آن را نداشتیم و مسلماً ما به سوی پروردگارمان بازمی گردیم». و به اسمت که به واسطه آن جبرئیل را بر محمد صلى الله عليه واله وسلم فرو فرستادی.

و به اسمت که آدم علیه السلام تو را به آن اسم خواند پس گناه او را آمرزیدی و او را در بهشت خویش ساکن کردی و از تو می خواهم به حق اسمی که آن را بر سراپرده عرش ثبت کرده ای دو هزار سال پیش از آن که خلق خویش و دنیا و خورشید و ماه را بیافرینی و شهادت می دهم به راستی معبودی جز الله نیست او یگانه است و شریکی ندارد و همانا محمد بنده و فرستاده اوست.

و از تو می خواهم به اسم «مخزون» خویش در خزائنت که در علم غیب نزد خود نگاه داشته ای و برای احدی از خلق خویش آشکار نساخته ای نه برای ملک مقرب و نه برای نبی مرسل و نه برای بنده برگزیده، و از تو می خواهم به اسمی که به سبب آن دریاها را شکافتی و کوه ها به سبب آن استوار و شب و روز در پی هم می آید، و از تو می خواهم به اسمت که آن را برای قبض ارواح به فرشته مرگ آموختی... .

در این دعای شریف آثار بسیار سترگ و فراوان برای ذکر اسم خداوند سبحان عز اسمه بیان شده است از جمله شکافته شدن دریا برای حضرت موسی علی نبینا و آله و علیه السلام و زنده شدن مردگان توسط حضرت عیسی علیه السلام و... که در اینجا به ذکر برخی از آنها می پردازیم.

الف: حمل عرش الهی به واسطۀ ذكر «اسم الله»

یکی از آثار عظیم اسم پروردگار که در این دعای شریف بدان اشاره شده، حمل عرش الهی به واسطۀ ذكر اسم الله است؛ خداوند عرش خویش را عظیم توصیف کرده، و فرموده است:

(اللَّهُ لا إلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ). ⁽¹⁾

خدا که معبودی جز او نیست و پروردگار عرش عظیم است.

بر اساس روایات تمام آسمان ها و زمین در برابر کرسی خداوند تبارک و تعالی هم چون حلقه انگشتری است که در کویر پهناوری افتاده باشد و کرسی نسبت به عرش الهی نیز همچون حلقه انگشتری است که در کویر پهناوری افتاده باشد. ⁽²⁾

نکته در این جاست که عرش با این عظمت توسط چهار فرشته حمل می شود و این فرشتگان نیروی خود را با ذکر اسم خدای عز اسمه به دست می آورند. ⁽³⁾

ب: هموار شدن کار برای انبیاء و فرشتگان با ذکر اسم خدا

همچنین انبیاء الهی همگی با ذکر اسم خداوند سبحان سختی ها و ابتلائات را پشت سر نهاده و به مقام بالا نزد پروردگار نائل شده اند و ملک الموت نیز با ذكر اسم ذات حضرت قدوس ارواح بندگانش را قبض می کند ⁽¹⁾و... .

این همه آثار فقط برای اسم است و آنچه مخلوق بدان دسترسی دارد، همین اسم است و لاغیر و همین الفاظ هستند که چنین آثار سترگی دارند.

مجدداً یادآور می شویم که این همه تأکید بر ترتب آثار بر اسماء لفظی هرگز به معنای انکار حقایق این اسماء و آثار آنها نیست، بدون تردید آثاری به مراتب بالاتر برآن حقایق مترتب است اما در اینجا در پی اثبات این هستیم که همین الفاظ که کیف مسموع هستند، دارای آثارند و البته دست ما از آن حقایق کوتاه است و ما تنها به این الفاظ دسترسی داریم و بس.

تذکر به اثر «اسماء الله» در روایات

برای تثبیت مدعای خویش مبنی بر ترتب آثار بر اسماء لفظی به روایاتی از -

اهل بیت علیهم السلام که در کتب معتبر شیعه وارد شده اند استناد و استشهاد می کنیم در تفسیر «نورالثقلين» از حضرت امام صادق علیه السلام روایتی وارد شده است که ایشان فرمودند:

لَوْ قُرِأَتِ الْحَمْدُ عَلَى مَيِّتٍ سَبْعِينَ مَرَّةً، ثُمَّ رُدَّتْ فِيهِ الرُّوحُ مَا كَانَ ذَلِكَ عَجَباً. ⁽¹⁾

چنان چه حمد را هفتاد مرتبه بر مرده ای قرائت کنی سپس روح به بدن آن میت بازگردد امر عجیبی نیست.

بر اساس این حدیث نورانی قرائت الفاظ سوره حمد چنین اثری دارد که مرده ای به اذن خداوند زنده شود همچنین خود خداوند سبحان درباره تأثیر کلمات قرآن چنین فرموده است:

(لَوْ أَنزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ). ⁽²⁾

اگر ما این قرآن را بر کوهی نازل می کردیم می دیدی که در برابر آن خاشع بود و از خوف خدا می شکافت و اینها مثل هایی است که برای مردم می زنیم شاید تفکر کنند.

آری! به راستی آیاتی که بعداز این تذکر خدای متعال در سوره حشر آمده و به معرفی خداوند عز اسمه پرداخته بایستی چنین اثری داشته باشد و شایسته است که مؤمنان هر صبح و شام این آیات را قرائت کنند:

(هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَانُ الرَّحِيمُ * هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ * هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ -

الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. ⁽¹⁾

او خدایی است که معبودی جز او نیست، دانای نهان و آشکار است، او دارای رحمت فراگیر و مهربان شیوه است. او خدایی است که معبودی جز او نیست فرمانروا است، منزه است از چیزهایی که سزاوار او نیست، آرام بخش، ایمنی بخش، مراقب همه چیز، قدرتمند، شکست ناپذیر، چیره بر جهان هستی و سزاوار بزرگی است. خدا منزه است از آن چه برای او شریک قرار می دهند. اوست خدایی که آفریننده موجودات و شکل دهنده آنهاست بدون این که از شکلی در آفرینش آنها کمک گرفته باشد برای او نام های نیکو است. آن چه در آسمان ها و زمین است تسبیح او می گویند و او قدرتمند حکیم است.

تأثیر «اسماء الله» در حرز امام جواد علیه السلام

خداوند اسماء حسنایی دارد که الفاظ این اسامی آثار شگرفی دارند، لذا در حرز حضرت امام جواد علیه السلام که از معتبرترین حرزهاست، آمده است:

أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ عَلَى سُرَادِقِ الْمَجْدِ... وَبِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ عَلَى سُرَادِقِ الْعَرْشِ وَبِالاسْمِ الْمَكْتُوبِ عَلَى سُرَادِقِ الْعَظَمَةِ. ⁽²⁾

سؤال می نمایم تو را به اسم تو که نوشته شده است بر سراپرده شرف است... و به اسم تو که نوشته شده است بر سراپرده عرش و به اسم تو که نوشته شده است بر سراپرده بزرگی.

آثار این حرز مربوط به همین اسامی لفظی و مکتوب است و بندگان مأمورند که خداوند را با همین اسامی حسنای او بخوانن: (وَلِلّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا). ⁽³⁾

چرا که دست همه مخلوقات از معرفت کنه ذات مقدس حضرت حق کوتاه است که فرمود:

(لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ). ⁽¹⁾

چشمها او را در نمی یابند ولی او چشم ها را در می یابد، و او لطیف و آگاه است.

پس آنچه در اختیار بندگان قرار گرفته همین اسماء است.

اهل بيت علیهم السلام روح اسماء حُسنای خداوند

در روایت دیگری از معاوية بن عمار آمده است:

عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ علیه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: (وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِهَا)، قَالَ: نَحْنُ وَاللَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى الَّتِي لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنَ الْعِبَادِ عَمَلاً إِلَّا بِمَعْرِفَتِنَا. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام دربارهٔ این سخن خدای عزوجل که: «از برای خداوند اسم های نیکویی هست پس او را بدان اسم ها بخوانید» روایت شده است که فرمودند: به خدا سوگند اسماء حسناء ما هستیم که خداوند هیچ عملی را از بندگان قبول نمی کند جز به واسطه دارا بودن معرفت ما (اهل بیت علیهم السلام).

حضرت امام صادق علیه السلام در این حدیث شریف می فرمایند: ما اهل بیت علیهم السلام روح اسماء حسنای الهی هستیم و غفلت از ما برای مؤمنان جایز نیست.

ذكر «لا اله الا الله» برترین عمل

محدث جلیل القدر مرحوم صدوق در کتاب شریف «التوحید» و کتاب گران سنگ -

«ثواب الاعمال» روایتی را از وجود مقدس امام صادق علیه السلام آورده است که فرمودند: مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مِائَةَ مَرَّةٍ كَانَ أَفْضَلَ النَّاسِ عَمَلاً ذَلِكَ الْيَوْمَ إِلَّا مَنْ زَادَ؛. ⁽¹⁾

هرکس در روز صد مرتبه «لا اله الا الله» بگوید در آن روز از نظر عمل از همه مردم برتر است (و با فضیلت ترین اعمال را در بین مردم به جا آورده است). مگر کسی که این ذکر را بیشتر (از او) بگوید .

شکی نیست که حضرت امام صادق علیه السلام ذکر همین لفظ را برترین اعمال بندگان دانسته اند. درخور توجه است که به هنگام ذکر این کلمه طیبه لب های انسان حرکت نمی کند و می توان این ذکر را مکتوم داشت تا آن که کاملاً خالص و محفوظ از هرگونه ریا باشد. کلمة طيبة «لا اله الا الله» به معنای نفی شرک و عبادت از غیر خداوند است، لذا همۀ انبیاء الهی بر این کلمه طیبه تأکید داشته اند.

داستان بلعم باعو را شاهدی دیگر بر تأثیر اسماء الله

یکی دیگر از شواهد روشن دلالت کننده بر تأثیر اسماء لفظی، داستان قرآنی بلعم باعو را است خدای متعال داستان او را چنین بیان می فرماید:

(وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ)؛. ⁽²⁾

و بر آنها تلاوت کن داستان آن کسی را که آیات خود را به او دادیم پس آن آیات از او جدا (گرفته) شد، شیطان در پی او افتاد و از گمراهان بود.

مفسّر گران قدر مرحوم علی بن ابراهیم قمی قدس سره در تفسیر این آیه شریفه می نویسد:

و أما قوله: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ -

الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوينَ) فإنها نزلت في بلعم بن باعوراء و كان من بني إسرائيل، وحدثني أبي عن الحسن [الحسين] بن خالد عن أبي الحسن الرّضا علیه السلام: أنّه أعطي بلعم بن باعوراء الاسم الأعظم، فكان يدعو به فيستجاب له؛ فمال إلى فرعون فلمّا مرّ فرعون في طلب موسى و أصحابه - قال فرعون لبلعم: ادع الله على. موسى و أصحابه ليحبسه علينا - فركب حمارته ليمرّ في طلب موسى و أصحابه - فأمتنعت عليه حمارته فأقبل يضربها فأنطقها الله عزّوجلّ - فقالت : ويلك على ما تضربني - أ تريد أجيء معك لتدعو على موسى نبي الله و قوم مؤمنين، فلم يزل يضربها حتى قتلها و انسلخ الاسم الأعظم من لسانه، وهو قوله فانسلخ منها. ⁽¹⁾

و اما سخن خدای تعالی که فرمود و بر آنها تلاوت کن داستان آن کسی را که آیات خود را به او دادیم پس آن آیات از او جدا شد پس شیطان در پی او افتاد و از گمراهان بود. این آیه درباره بلعم بن باعورا که شخصی از بنی اسرائیل بود نازل شده است؛ و پدرم از حسن بن خالد از امام رضا علیه السلام بر من حدیث کرد: همانا به بلعم بن باعورا اسم اعظم عطا شده بود، لذا او بدان اسم دعا می کرد و دعایش مستجاب می شد.

پس وی به فرعون گرایش پیدا کرد و آن گاه که فرعون برای دستگیری موسی علیه السلام و اصحاب او رفت به بلعم گفت: خدا را برای نفرین به موسی و اصحابش بخوان تا او را به دام ما بیندازد.

پس بلعم الاغ خود را سوار شد تا به دنبال موسی و اصحاب او برود، اما الاغ وی از حرکت او امتناع کرد و او شروع به زدن الاغ نمود و خدای عزوجل الاغ را به زبان درآورد و گفت: ویل (آتش جهنم) بر تو چرا مرا می زنی؟ آیا می خواهی همراه تو بروم تا بر موسی علیه السلام پیامبر خدا و گروه مؤمنان نفرین کنی؟ -

پس بلعم پیوسته الاغ را می زد تا این که الاغ را کشت و اسم اعظم از زبان او گرفته شد و این معنای سخن خداوند است که فرمود: «از او گرفته شد».

بر اساس این حدیث شریف خداوند به بلعم باعورا اسم اعظم آموخته بود و او این اسماء لفظی را می دانست و با گفتن این الفاظ دعای او مستجاب می شد، اما چون وی اراده نمود از این الفاظ علیه پیامبر خدا استفاده کند، پس خداوند اسم اعظم را از زبان او گرفت.

در نتیجه از این کلام نورانی به روشنی استفاده می شود که آنچه به بلعم داده شده بود اسم لفظی بود و جاری شدن همین لفظ بر زبان وی آثاری در پی داشت و سبب استجابت دعای او می شد.

داستان تدفین بدن مبارک امام رضا علیه السلام شاهدی دیگر

همین نکته یعنی ذو اثر بودن اسماء لفظی از داستان تدفین بدن مبارک حضرت امام رضا علیه السلام نیز به روشنی قابل استفاده است.

هنگامی که حضرت علی بن موسى الرضا صلوات الله وسلامه عليهما به شهادت رسیدند مأمون خواست آن حضرت را در قسمت پائین پای هارون الرشید لعنة الله عليه دفن کند، اما هرچه تلاش کردند موفق به کندن زمین و حفر قبر نشدند، لذا به ناچار در قسمت بالای سر هارون ملعون برای آن حضرت قبری حفر کردند. ⁽¹⁾

قبران في طوس خير الناس كلّهم *** و قبر شرهم هذا من العبر.

ما ينفع الرجس من قرب الزكي *** ولا على الزكى يقرب الرجس من ضرر.

یعنی: در طوس دو قبر هست که در یکی بهترین مردم و در دیگری بدترین مردم دفن شده شده است، آن ناپاک (هارون) از نزدیکی با پاک (امام رضا علیه السلام) نفعی نمی برد و نیز پاک (امام رضا علیه السلام) به سبب نزدیکی با پلید (هارون) ضرر نمی بیند. الامالی للصدوق، ص 660.

این شعر در حقیقت تبیین آیه شریفه (لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى) است.

بر اساس روایات جناب اباصلت به دستور امام رضا علیه السلام ذکری را که از حضرتش آموخته بود خواند و قبر پر از آب شد و ماهی ها در آن آب شنا می کردند، سپس ذکری گفت و آب و ماهی های آن به طور کامل ناپدید گشتند و قبر تطهیر و پاکیزه شد و حضرت امام رضا علیه السلام را در آنجا دفن کردند. ⁽¹⁾

بعداز این جریان مأمون اباصلت را احضار کرد و از وی درباره اذکاری که می گفت پرسید. ابا صلت سوگند یاد کرد که آن اذکار صرفاً در آن زمان در ذکر وی بوده و سپس از او گرفته شده است.

آثار اسماء در معجزات حضرت عیسی علیه السلام

بر اساس آنچه گذشت روشن شد که آثار مربوط به الفاظ هستند و اسمای لفظی آثاری دارند. برخی معجزات پیامبران على نبينا و آله و عليهم السلام از جمله آثار اسمای لفظی هستند.

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است:

كَانَ مَعَ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ حَرْفَانِ يُعْمَلُ بِهِمَا. ⁽²⁾

عیسى بن مريم على نبينا و آله وعليه السلام دو حرف داشت که با آن دو عمل می کرد.

برخی کارهای حضرت عیسی علیه السلام که به واسطه داشتن دو حرف از هفتاد و سه حرف اسم اعظم انجام می داد عبارتند از:

1- خلق پرنده ای جاندار به اذن خداوند.

2- شفا دادن پیس و کور مادرزاد.

3- زنده کردن مردگان و... .

خدای متعال از لسان حضرت عیسی علیه السلام که خطاب به بنی اسرائیل گفت، می فرماید:

(أَنِّي قَدْ جِئْتُكُم بِآيَةٍ مِن رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُم مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُم بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ). ⁽¹⁾

همانا من نشانه ای از جانب پروردگارتان به سوی شما آورده ام، من از گل چیزی را به شکل پرنده برای شما صورت گری می کنم، پس در آن می دمم و به اذن خداوند پرنده ای می شود و به اذن خدا کور مادرزاد و پیس را خوب می کنم و مردگان را به اذن خدا زنده می گردانم و از آنچه می خورید و در خانه های خویش ذخیره می کنید به شما خبر می دهم، همانا در این به طور قطع برای شما نشانه ای است اگر مؤمن باشید.

آثار اسماء در معجزات سایر انبیاء

در ادامه حدیث پیشین آمده است:

كَانَ مَعَ مُوسَى علیه السلام أَرْبَعَةُ أَحْرُفٍ وَكَانَ مَعَ إِبْرَاهِيمَ علیه السلام سِتَّةُ أَحْرُفٍ وَكَانَ مَعَ آدَمَ خَمْسَةٌ وَعِشْرُونَ حَرْفاً وَكَانَ مَعَ نُوحٍ ثَمَانِيَةٌ وَجُمِعَ ذَلِكَ كُلُّهُ لِرَسُولِ اللهِ صلى الله عليه واله وسلم إِنَّ اسْمَ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ وَسَبْعُونَ حَرْفاً وَحَجَبَ عَنْهُ وَاحِداً. ⁽²⁾

«و همراه موسی علیه السلام چهار حرف و همراه ابراهیم علیه السلام شش حرف و همراه آدم علیه السلام بیست و پنج حرف و همراه نوح علیه السلام هشت حرف بود و همه این حروف برای رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم جمع شده است؛ همانا اسم خداوند هفتاد و سه حرف است و یک حرف از ایشان (پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم) محجوب مانده است».

بر این اساس روشن می شود که انبیاء الهی با همین الفاظ و حروف کارهای عظیمی انجام می دادند حضرت موسی علیه السلام با داشتن چهار حرف معجزات نه گانه خود را ارائه می داد دارای ید بیضاء بود؛ عصای حضرتش به اژدها تبدیل می شد و... .

حضرت آدم علی نبینا و آله و علیه السلام نیز با تعلّم همین اسما و حروف مسجود ملائکه شد.

پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم از هفتاد و سه حرف اسم اعظم، هفتاد و دو حرف آن را دارد و با این حروف شق القمر ⁽¹⁾و ردّ الشمس می کرد و...؛ این بدان معناست که تمام عالم تکوین در اختیار آن حضرت است؛ چراکه بازگشت خورشید قهراً بازگشت تمام ستارگان

و سیارات و کهکشان ها را در پی دارد و اگر تنها خورشید بازگردد و سایر اجرام آسمانی در جای خود بمانند، بی شک نظم عالم به هم می ریزد و این ها همه به وسیلهٔ قدرت اسم (حروف و الفاظ) است؛ در نتیجه اسماء بسیار اهمیت دارند.

منعکس بودن اسم اعظم در قلب امام عصر علیه السلام

خداوند سه گونه اسم دارد:

امروز به مقتضای قاعده انعکاس تمام هفتاد و دو حرف اسم اعظم در قلب قطب عالم امکان حضرت ولی عصر ارواحنا فداه منعکس است.

آری! اسم اعظم پروردگار آثار بسیار عظیمی دارد و چنان که پیش تر بیان شد کلمهٔ طيبة «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» به اسم اعظم نزدیک تر است از نزدیکی سفیدی چشم به سیاهی آن.

کلمه جلالة «الله»

اشاره

بعداز ارائه مباحثی پیرامون دو کلمهٔ «باء» و «اسم» اینک لازم است به اختصار مطالبی پیرامون کلمۀ جلالة «الله» بیان شود؛ دربارۀ این کلمه طیبه از جهات گوناگونی می توان بحث کرد از جمله:

1. لفظ «الله»

اشاره

در این لفظ اسراری نهفته شده و کلمه طیبه «الله» رمز و رازی دارد. «الله» با الف آغاز می شود و به ها ختم می گردد؛ الله اسم ذات مقدسی است که مبدأ همه هستی، اوست.

همچنین «الف»، که اسم مقدس الله با آن شروع می شود، مبدأ حروف و کلمات است.

«هاء» نیز در حقیقت همان «هو» است که سوره مبارکه توحید بر این کلمه ابتناء دارد. سوره توحید، ثلث قرآن به شمار می رود و بیانگر نسبت توحیدی است. در این سوره بعداز بسم الله الرحمن الرحیم می خوانیم: «قل هو الله احد» پس این سوره مبارکه مبتنی برهاء است؛ چراکه «واو» در «هو» زاید است.

شاهد زاید بودن «واو» در «هو» این است که در تثنیه و جمع این ضمیر یعنی در «هما» و «هم» و او می افتد. در نتیجه هرچند «هاء» در کلمه طیبه «الله» جزئی از اسم جلاله

واقع شده، اما خود «هاء» اسم خدای متعال است. لذا در دعایی که برای حاجت است -

از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده که خدای عز اسمه را این گونه ثنا بگوییم:

الا يَا هُوَ يَا مَنْ هُوَ هُوَ يَا مَنْ لَيْسَ هُوَ إِلَّا هُوَ... . ⁽¹⁾

معنادار بودن تک تک حروف لفظ جلاله «الله»

یکی از ویژگی های اختصاصی این لفظ جلاله این است که حتی اگر تقطیع شود باز هم تک تک حروف آن دارای معنا هستند و به ذات مقدس الهی اشاره دارند؛ و این ویژگی صرفاً به این کلمه طیبه اختصاص دارد و هیچ یک از اسامی دیگر خداوند از چنین ویژگی برخوردار نیستند و با تقطيع آنها لفظ مهمل و بی معنا می شود.

اما «الله» چنین نیست و با حذف حرف الف از ابتدای آن کلمهٔ «لله» باقی می ماند که دارای معناست و در آیات متعددی به کار رفته است، از جمله در آیه شریفه:

(لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ). ⁽²⁾

همه آنچه در آسمان ها و همه آنچه در زمین است از برای خداوند است.

و آیه شریفه:

(وَلِلّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ). ⁽³⁾

و سلطنت آسمان ها و زمین از برای خداوند است.

همچنین اگر «لام» اول از «لله» نیز حذف شود، کلمه «له» باقی می ماند و این کلمه نیز دارای معنی است که دلالت بر ذات الهی دارد و آن هم در آیات زیادی استعمال شده، از جمله در آیات مباركات: (لَهُ مَقَالِيدُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ)؛ ⁽⁴⁾و (وَلَهُ مَن فِي -

السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ)؛ ⁽¹⁾و (لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ). ⁽²⁾وارد شده است.

و بالاخره با حذف لام دوم نیز کلمه «هاء» باقی می ماند که همان «هو» و اسمی از اسماء حسنای الهی است و چنان که گفتیم سوره مبارکه توحید بر آن ابتناء دارد و با «هو» آغاز می شود «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ». ⁽³⁾

موصوف بودن کلمه طیبه «الله»

از ویژگی های دیگر کلمه طیبه «الله» این است که صرفاً موصوف واقع می شود و صفت واقع نمی گردد. اما سایر اسماء حسنای خداوند نظیر: علیم، سميع، قدير، بصير، حيّ و عليّ و ... همه صفت «الله» واقع می شوند و می توان گفت: «الله سمیع»؛ «الله بصير»؛ «الله حتى»؛ «الله على»؛ «الله قدير» و...؛ اما «الله» هیچ گاه صفت این اسامی واقع نمی شود و نمی توان گفت: «حى الله»؛ « سميع الله» و.... .

به عبارت دیگر همۀ اسماء و صفات الهی بر اسم «الله» حمل می شوند، اما این اسم بر سایر اسامی حمل نمی گردد و این ویژگی نیز از مختصات لفظ جلاله «الله» است.

2. عظمت کلمه «الله»

اشاره

بدون شک پیرامون این کلمه طیبه مطالب بسیار است اما به خاطر ملاحظه حوصله این مجموعه ناگزیر به مراعات اختصار هستیم لذا درباره عظمت کلمه طیبه «الله» نیز تنها به ذکر چند نکته مهم بسنده می کنیم.

ضرورت ذکر لفظ «الله» برای تحقق توحید

یکی از نشانه های عظمت این کلمه آن است که جملهٔ توحيد (لا اله الا الله) جز با ذكر لفظ «الله» محقق نمی شود، یعنی چنان چه هریک از اسماء حسنای الهی غیراز الله در کلمه توحید قرار گیرد و مثلاً گفته شود: «لا اله الا العلیم»؛ «لا اله الا الحى»؛ «لا اله الا القادر» و... كلمة توحيد محقق نمی شود و توحید مقبول نمی گردد.

به عبارت دیگر توحید به «الله» تمام می شود و هیچ یک از اسمای حسناء الهی جای «الله» واقع نمی گردد.

تکرار فراوان کلمه طیبه «الله» در قرآن مجید

قرآن مجید تجلّى علم ذات حضرت قدوس و اعظم معجزات تمام انبیاء الهی و مظهر علوم عالم هستی است و کلمۀ جلالۀ «الله» دو هزار و ششصدو نود و نه مرتبه در این کتاب آسمانی ذکر شده است؛ این نکته نیز به خوبی عظمت این کلمه را آشکار می سازد؛ چراکه هریک از حروف این کتاب آسمانی حکیمانه نازل شده است و هر حرف و هر کلمۀ آن مبتنی بر هزاران حکمت است.

بیان اوصاف خداوند با ذکر لفظ جلاله «الله»

نکته درخور توجه این که کلمه «الله» همواره با ذکر اوصافی از خداوند سبحان در قرآن آمده است. در این جا برای روشن شدن مطلب به چند نمونه از آیات قرآنی اشاره می کنیم.

خداوند در سوره مبارکه بقره می فرماید: (اللهُ لا إلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) يعنى ابتدای جمله با کلمه طیبه «الله» آغاز شده و خبر آن همان «هو» است، سپس دو اسم اعظم را به عنوان وصف «الله» ذکر می کند.

صفت «حی» که بیانگر حیات ازلی و ابدی خداوند است و از این حقیقت حکایت دارد که حیات هر حیّی از حیات اوست.

صفت «قیّوم» نیز بیان گر آن است که قوام و حقیقت هر شیئی متقوّم به قیومیت اوست. لذا به حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیهما السلام خطاب شده است که خداوند را این گونه بخوانند: «يا حي يا قيوم برحمتك استغيث» تا دعای حضرتش استجابت شود. ⁽¹⁾

آية شريفة: (اللهُ لا إلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) علاوه بر آیة الکرسی در ابتدای سورهٔ آل عمران پس از حروف مقطعه «الم» نیز آمده است.

خداوند در سوره مبارکه آل عمران نیز می فرماید:

(شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قَائِمَا بِالْقِسْطِ لَا إِله إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ). ⁽²⁾

خداگواهی می دهد که معبودی جز او نیست و فرشتگان و صاحبان علم نیز به این شهادت می دهند خدایی که عدالت به او پایدار است، معبودی جز او نیست و او توانای حکیم است.

بر اساس این آیه شریفه اولین شاهد بر کلمه توحید خود خداوند است، فرشتگان در مرحله بعد و صاحبان علم نیز در مرحله سوم بر کلمه توحید شهادت می دهند. در انتهای این آیه نیز خداوند به دو وصف «عزیز» و «حکیم» توصیف شده است.

ورود و خروج دنیا با ذکر کلمه طیبه «الله»

از دیگر نشانه های عظمت کلمه طیبه «الله» این است که در بدو تولد انسان باید این کلمه را در قالب اذان به گوش طفل بخواند و به هنگام احتضار نیز سعادتی است که شخص شهادتین بگوید و با گفتن كلمة «الله» در «اشهد أن لا اله الا الله» دنیا را وداع بگوید.

بر اساس دستورات دینی به هنگام تولد هر فردی می بایست در گوش او اذان خوانده شود و اولین کلمه ای که از طریق گوش به انسان القا می شود «الله اکبر» است.

باید دانست که انسان به هنگام تولد چیزی نمی داند؛ و اولین راهی که برای تعلیم او باز می شود، قوه شنیداری اوست. چنان که خدای عز اسمه می فرماید:

(وَاللَّهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ). ⁽¹⁾

و خداوند شما را از شکم مادرانتان بیرون کرد درحالی که چیزی نمی دانستید و برای شما گوش و چشم و عقل ها قرار داد تا شکر نعمت او را به جا آورید.

در این آیه شریفه جعل «سمع» بر جعل «ابصار» و «افئدة» مقدم شده است. وظیفه دینی مسلمانان نیز آن است که به گوش نوزاد اذان بگویند و لفظ «الله اکبر» ⁽²⁾

به بیانی دیگر توصیف الله جل جلاله ناممکن است زیرا چشم ها از درک او عاجزند؛ نه چشم سر می تواند خدا را درک کند و نه چشم عقل خدای متعال می فرماید: (لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِیرُ)؛ دیده ها او را احساس نمی کنند و او بر دیده ها تسلط دارد و او لطیف و به همه چیز آگاه است. (سوره انعام، آیه 103) بر همین اساس ابن ابی الحدید معتزلی گفته است:

كلما قدم فكري فيك شبراً فر ميلا *** ناكصاً يخبط في عمياء لا يهدي سبيلا.

یعنی هر قدم که با فکر به سوی تو بیایم یک میل دور می شوم.

همچنین آخرین کلامی که در دنیا باید از لسان انسان خارج شود کلمه طیبه -

«لا اله الا الله» است و تنها در صورت گفتن این کلمه پیوستن به نیکان و نیکوکاران ممکن می گردد و امکان استجابت دعای: (رَبِّ قَدْ آتَيْتَني مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، أَنتَ وَلِيٌّ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ)؛ ⁽¹⁾وجود دارد.

بر اساس روایات هرکس دم مرگ جمله «لا اله الا الله» را بگوید بهشت برای او واجب می شود. مرحوم صدوق در کتاب شريف «من لايحضره الفقیه » از رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم نقل کرده است که فرمودند:

مَنْ كَانَ آخِرُ كَلَامِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ. ⁽²⁾

هرکس که کلام آخرش لا اله الا الله باشد داخل بهشت می شود.

سپس آن حضرت در ادامه فرمودند: «برای این که از مکر شیطان در شدائد موت راحت باشید، الآن در حال صحت جسم این ذکر را بگویید تا برای زمان سکرات مرگ حساب شود». ⁽³⁾

یعنی اول ورود با «الله» و هنگام خروج نیز با «الله» است؛ چرا که همه هستی از «الله» است و به «الله» بازمی گردد: (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ). ⁽⁴⁾

همه عالم از جمله انسان دربست در اختیار اوست و بر همین اساس بایست گفت:

لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرّاً وَلَا نَفْعاً وَلَا مَوْتاً وَلَا حَيَاةً وَلَا نُشُوراً بِيَدِكَ لا بِيَدِ -

غَيْرِكَ زِيادَتِي وَنَقْصِي، وَنَفْعِي وَضَرِّي.

من برای نفس خویش مالک نفع و ضرر و موت و حیات و نشور نیستم، زیاده و نقصان ونفع و ضرر من به دست توست نه به دست غیر تو.

بنای ارکان هستی و ارکان توحيد بر كلمة «الله»

ارکان عالم هستی و ارکان توحید بر چهار کلمه مبتنی است:

از ابتدا تا انتهای خلقت همه خلق بر پایۀ تسبیح استوار است؛ بدأ خلقت انسان با تسبیح ملائکه است، زیرا وقتی خداوند می خواست آدم علیه السلام را بیافریند ملائکه به او عرضه داشتند:

(أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ). ⁽¹⁾

آیا کسی را در آن (زمین) قرار می دهی که در آن فساد می کند و خون ها را می ریزد و ما به حمد تو تسبیح می گوییم و تو را تقدیس می کنیم.

در آخر خلقت نیز بعداز آن که بشر پله های ترقی را می پیماید و به تعالی می رسد و (فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُقْتَدِر)؛ ⁽²⁾یعنی در جایگاهی پسندیده نزد فرمانروایی با قدرت جای می گیرد؛ در آنجا نیز ملائکه را در حال تسبیح می بیند.

خدای متعال می فرماید:

(وَ تَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ): ⁽¹⁾

و فرشتگان را می بینی که گرد عرش را فرا گرفته اند و به حمد پروردگارشان تسبیح می گویند.

در نتیجه از ابتدا تا انتها همه چیز بر پایۀ تسبیح است و تسبیح بدون كلمه «الله» محقق نمی شود؛ پس تحقق تسبیح و کمال تسبیح به کلمه «الله» و گفتن سبحان الله است. همین طور تحمید و تهلیل و تکبیر نیز جز به کلمۀ «الله» تحقق نمی یابند.

خلاصه کلام اینکه بعثت همه انبیا برای این چهار رکن عالم تکوین و عالم تشريع یعنی: تسبیح و تحمید و تهلیل و تکبیر است و این ارکان اربعه نظام هستی، مبتنی و متقوّم بر كلمه جلالة «الله» هستند.

لذا در روایت آمده است:

مَنْ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةً فِي الْجَنَّةِ؛ وَمَنْ قَالَ الْحَمْدُلِلَّهِ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ؛ وَ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةً فِي الْجَنَّةِ؛ وَمَنْ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ. ⁽²⁾

هرکس سبحان الله بگوید خداوند به واسطه آن درختی در بهشت برای او می کارد و هرکس الحمدلله بگوید خداوند به واسطهٔ آن درختی در بهشت برای او می کارد؛ و هرکس لا اله الا الله بگوید خداوند به واسطه آن برای او در بهشت درختی می کارد و هرکس الله اکبر بگوید خداوند به واسطه آن درختی برای او در بهشت می کارد.

البته در آخر روایت بیان شده است که بندگان باید مراقب باشند تا به واسطهٔ گناهان خویش آتشی نفرستند تا درختان کاشته شده برای آنان بسوزند و نابود شوند.

در روایت دیگری از حضرت امام صادق علیه السلام نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم فرمودند:

وقتی در شب معراج به آسمان رفتم داخل بهشت شدم و در آنجا فرشتگانی را دیدم که با خشت هایی از طلا و نقره عمارتی را می سازند، گاه خشت ها را روی هم می گذارند و گاه توقف می کنند علت توقف آنان را پرسیدم.

فرشتگان در پاسخ گفتند: یا رسول الله صلی الله علیه واله وسلم! ما برای ادامه کار منتظر نفقه هستیم.

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم فرمودند:

از آنها پرسیدم: نفقه شما چیست؟

آنها پاسخ دادند: نفقه ما ذكر «سبحان الله» و «الحمدالله» و «لا اله الا الله» و «الله اکبر» است، هرگاه که بنده ای از بندگان خدا این تسبیح را بگوید ما موظفیم برای او خشتی بر روی خشت دیگر بنهیم. ⁽¹⁾

لبیک پروردگار به منادی «الله»

مصعدة بن صدقه می گوید: امام جعفر صادق علیه السلام به من فرمودند:

اشْتَكَى بَعْضُ وُلْدِ أَبِي فَمَرَّ بِهِ، فَقَالَ لَهُ: قُلْ عَشْرَ مَرَّاتٍ: يَا اللَّهُ يَا اللَّهُ يَا اللَّهُ، فَإِنَّهُ لَمْ يَقُلْهَا أَحَدٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَطُّ إِلَّا قَالَ لَهُ الرَّبُّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: لَبَّيْكَ عَبْدِي سَلْ حَاجَتَكَ. ⁽²⁾

یکی از فرزندان پدرم (از مشکلی) شکوه می کرد پس از کنار او گذر کرد و به وی فرمود: ده مرتبه بگو: «یا الله یا الله یا الله»، پس به تحقیق هیچ یک از مؤمنان این ذکر را نمی گوید مگر اینکه پروردگار تبارک و تعالی به او می فرماید: لبیک بندۂ من، حاجت خود را بخواه.

آری! عظمت گفتن کلمهٔ «الله» به قدری است که خداوند عز اسمه که اکرم من كل كريم و اعظم من کل عظیم است به بنده ای که افقر من کل فقیر است لبیک می گوید و او را به تاج افتخار عبودیت مفتخر می کند و با خطاب «عبدی» او را به بیان حاجت و درخواستش امر می فرماید.

مرحوم محدث کلینی اعلی الله مقامه نیز از حضرت امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمودند:

مَنْ قَالَ: يَا اللهُ يَا اللهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ قِيلَ لَهُ: لَبَّيْكَ مَا حَاجَتُكَ. ⁽¹⁾

هر کس ده مرتبه بگوید یا الله یا الله به او گفته می شود لبیک حاجت تو چیست؟

بر اساس این روایات در لفظ جلالة «الله» و معنا و عظمت این کلمه طیبه رمز و راز و تأثیراتی نهفته است که از بدأ تا ختم عالم هستی اعم از عالم تکوین و تشریع همه را منقلب می سازد و همۀ عالم متقوم به این کلمه است.

نکته لطیفی که درخور توجه است این که کلمه طیبه «الله» در میان پنج کلمهٔ «بسم الله الرحمن الرحيم» یعنی عظیم ترین آیه قرآن کریم در وسط واقع شده است.

3. معنای کلمه «الله»

اشاره

دربارهٔ معنای لفظ جلالۀ «الله» در میان بزرگان اهل علم اختلاف نظر وجود دارد، از نظر برخی این کلمه مشتق است و بعض دیگر اشتقاق را نفی کرده اند، اما بر اساس روايات كلمة طيبة «الله» مشتق است.

مبدأ اشتقاق كلمه «الله»

اشاره

درباره مبدأ اشتقاق لفظ جلاله نیز دیدگاه های متعددی مطرح شده است که در اینجا به طرح آنها می پردازیم.

الف. مشتق از «وله»

بنابر برخی احادیث مبدأ اشتقاق این کلمه ریشهٔ «وله» به معنای تحیّر است؛ یعنی «الله» حقیقتی است که هرکس در هر درجه و مقامی که باشد در مقابل الله عز اسمه نصیبی جز تحیّر و سرگردانی نخواهد داشت همه مخلوقات متحیرند در این که «الله» کیست و چیست؟ و در این باره به معنای واقعی کلمه تحیّر دارند و هرچه بیندیشند به هیچ نمی رسند (تحيّر الكل من الداني الي العالي وكل التحيّر).

در روایتی طولانی آمده است وقتی مأمون اراده کرد حضرت على بن موسى الرضا عليه آلاف التحية و الثناء را به عنوان ولی عهد معرفی کند، تعدادی از هاشمیان را گردآورد و قصد خود را برای آنان بازگو نمود. عده ای از سر حسادت امام علیه السلام را غیر عالم و ناآگاه به امور خلافت معرفی و از مأمون درخواست کردند که آن حضرت را جهت ارزیابی دعوت کند، در ادامه روایت آمده است:

فَبَعَثَ إِلَيْهِ فَأَتَاهُ، فَقَالَ لَهُ بَنُو هَاشِمٍ: يَا أَبَا الْحَسَنِ! اصْعَدِ الْمِنْبَرَ وَانْصِبْ لَنَا عَلَماً نَعْبُدُاللَّهَ عَلَيْهِ فَصَعِدَ علیه السلام الْمِنْبَرَ فَقَعَدَ مَلِيّاً لَا يَتَكَلَّمُ مُطْرِقاً، ثُمَّ انْتَفَضَ انْتِفَاضَةً وَاسْتَوَى قَائِماً وَحَمِدَاللَّهَ تَعَالَى وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَصَلَّى عَلَى نَبِيِّهِ وَأَهْلِ بَيْتِهِ، ثُمَّ قَالَ: أَوَّلُ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى مَعْرِفَتُهُ وَأَصْلُ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَوْحِيدُهُ، وَنِظَامُ تَوْحِيدِاللَّهِ تَعَالَى نَفْيُّ الصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَةِ الْعُقُولِ، أَنَّ كُلَّ صِفَةٍ وَمَوْصُوفٍ مَخْلُوقٌ وَشَهَادَةِ كُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّ لَهُ خَالِقَا لَيْسَ بِصِفَةٍ وَلَا مَوْصُوفٍ وَ شَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ وَمَوْصُوفٍ بِالاقْتِرَانِ، وَشَهَادَةِ الاِقْتِرَانِ بِالْحُدُوثِ، وَشَهَادَةِ الْحُدُوثِ بِالامْتِنَاعِ مِنَ الْأَزَلِ الْمُمْتَنِعِ مِنَ الْحُدُوثِ، فَلَيْسَ اللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ بِالتَّشْبِيهِ ذَاتَهُ وَلَا إِيَّاهُ وَخَدَهُ مَنِ اكْتَنَهَهُ وَلَا حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَلَهُ، وَلَا بِهِ صَدَّقَ مَنْ نَهَاهُ، وَلَا صَمَدَ صَمْدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ، وَلَا إِيَّاهُ عَنَى مَنْ شَبَّهَهُ، وَلَا لَهُ تَذَلَّلَ مَنْ بَعْضَهُ، وَلَا إِيَّاهُ أَرَادَ مَنْ تَوَهَّمَهُ كُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ...؛ فَقَدْ جَهِلَ اللَّهَ مَنِ اسْتَوْصَفَهُ، -

وَقَدْ تَعَدَّاهُ مَنِ اشْتَمَلَهُ، وَقَدْ أَخْطَأَهُ مَنِ اكْتَنَهَهُ، وَمَنْ قَالَ كَيْفَ فَقَدْ شَبَّهَهُ وَمَنْ قَالَ لِمَ فَقَدْ عَلَّلَهُ، وَمَنْ قَالَ مَتَى فَقَدْ وَقَتَهُ، وَمَنْ قَالَ فِيمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ... بِتَشْعِيرِهِ الْمَشَاعِرَ، عُرِفَ أَنْ لَا مَشْعَرَ لَهُ، وَبِتَجْهِيرِهِ الْجَوَاهِرَ عُرِفَ أَنْ لَا جَوْهَرَ لَهُ وَبِمُضَادَّتِهِ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ، عُرِفَ أَنْ لَا ضِدَّ لَهُ. ⁽¹⁾

مأمون به دنبال امام رضا علیه السلام فرستاد و حضرتش را آوردند، بنی هاشم به ایشان عرض کردند: ای ابو الحسن! بالای منبر برو و نشانه ای برای ما نصب کن که خداوند را بر اساس آن عبادت کنیم. امام علیه السلام بالای منبر رفتند و مدتی ساکت بر روی منبر نشستند و هیچ سخنی نگفتند، سپس حرکتی کردند و سرپا ایستادند حمد خدا گفتند و او را ثنا کردند و بر پیامبر خدا صلی الله علیه واله وسلم و اهل بیت ایشان درود فرستادند.

سپس فرمودند: پایه و اساس عبادت خداوند معرفت اوست و اصل معرفت الله، توحید اوست و نظام توحید خداوند نفی صفات از اوست به خاطر شهادت عقول به این که هر صفت و موصوفی مخلوق است و شهادت هر مخلوقی به این که خالقی دارد که صفت و موصوف نیست و شهادت هر صفت و موصوفی به این که قرین یکدیگرند و شهادت اقتران به این که حادث است و شهادت حادث بودن به این که از ازلی بودن امتناع دارد؛ زیرا حدوث امر ازلی ممتنع است.

پس خدا را نشناخته است آن کس که با تشبیه ذات او به دنبال معرفت است و به یگانگی او معتقد نشده است آن کس که در صدد دستیابی به کنه او برآمده است و به حقیقت نرسیده است آن کس که مثلی برای او در نظر گرفته ، و او را تصدیق نکرده است کسی که نهایتی برای او قائل شده است و به سوی او قصد نکرده است کسی که به او اشاره کند و او را در نظر نگرفته است کسی که خدا را تشبیه کند و برای او خاکساری نکرده است کسی که او را دارای بعض بداند -

و خدا را اراده نکرده است کسی که او را توهم کند هرآنچه به خودی خود شناخته شود مصنوع است... .

پس جهل و رزیده کسی که به دنبال توصیف خدا رفته است و به خدا تحدی کرده کسی که به دنبال احاطه بر او بوده است و در مورد خدا دچار خطا گشته کسی که در صدد دستیابی به کنه او بوده است و هر کس بگوید چگونه است او را تشبیه کرده و هرکس بگوید برای چه هست او را تعلیل کرده و هرکس بگوید کی بوده برای او وقت معین کرده است و هرکس بگوید در چه چیزی بوده او را تحت احاطه دانسته است.... .

از آنجا که خداوند مشاعر را پدید آورده دانسته می شود که او دارای مشعر نیست و به خاطر این که او جوهر را ساخته، دانسته می شود که او جوهر ندارد و به سبب این که میان اشیاء ضدیت قرار داده دانسته می شود که ضدی برای او نیست.

روایت بسیار طولانی است و ذکر همین مقدار از آن کافی می باشد تا روشن شود دستیابی به کنه ذات خداوند برای بشر محال است و مخلوقات در این که «الله» کیست و چیست به کلّی متحیر و سرگردانند و «الله» به معنای آن وجودی است که همه موجودات واله و شیدای او هستند. ⁽¹⁾

ب. مشتق از «لاه»

یکی دیگر از مبادی اشتقاق کلمهٔ طيبة «الله»، ریشه «لاه» به معنای علو و ارتفاع است، یعنی «الله» حقیقتی است که در مرتبه بالا و برتر از همگان قرار دارد و هرچه غیر اوست پست و فرودست می باشد.

ج. مشتق از «اله» به معنای معبود

معنای دیگری که برای «الله» بیان شده اشتقاق از «اله» به معنای معبود است؛ -

یعنی «الله» حقیقتی است که معبودیت به او اختصاص دارد و تمام ماسوای او در مقام عبودیت اند.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام چنین آمده است:

اللَّهُ مُشْتَقٌ مِنْ إِلَهِ وَإِلَهُ يَقْتَضِي مَأْلُوها. ⁽¹⁾

الله مشتق از إله است و إله اقتضاى مألوهي دارد.

باید دانست که معبودیت همراه با عزت و از آن طرف عبودیت همراه با ذلّت است، پس تنها خداوند عزیز و هرآنچه غیر اوست در مقابل او ذلّت دارد؛ پس همه كائنات ذلیل اند، لذا خداوند سبحان می فرماید:

(إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً). ⁽²⁾

و بر همین اساس در دعای مناجات ماه شعبان که از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده است، به خداوند عز اسمه عرضه می داریم:

إِلَهِي وَالْحِقْنِي بِنُورِ عِزِّكَ الْأَبْهَجِ فَأَكُونَ لَكَ عَارِفاً وَعَنْ سِوَاكَ مُنْحَرِفاً وَمِنْكَ خَائِفاً مُرَاقِباً. ⁽³⁾

خداوندا! مرا به نور عزّت خود ملحق ساز تا نسبت به تو عارف گردم و از غیر تو دوری گزینم و از تو ترسان و مراقب باشم.

آری! باید به نور عزت الله جل جلاله ملحق شد و از غیر او دوری گزید، چراکه هیچ عزتی در غیر نیست و غیر خدا علوّ ندارد و تمام عزّت و علوّ مخلوقات عرضی و اعتباری است.

د. مشتق از «اله» به معنای سکون

همچنین گفته شده است که «اله» به معنای سکون است (الهت اليه اى سكنت اليه). یعنی «الله» حقیقتی است که سکون و آرامش از آن اوست و هرکس که به دنبال آرامش است ضرورتاً باید به سوی او برود. ⁽¹⁾

هرچه احتیاج بشر بیشتر باشد اضطراب او برای به دست آوردن مایحتاج اش بیشتر خواهد بود؛ مخلوقات نیز همه در نهایت فقر و محتاج اند و به تعبیری فقر کل و کل فقرند و به همه چیز نیاز دارند.

خدای تعالی نیز به این حقیقت تصریح کرده و فرموده است:

(يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاء إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ). ⁽²⁾

ای مردم! در حقیقت شما نیازمندان به خدائید و تنها خداوند است که بی نیاز و ستوده شده است.

خداوند غنای مطلق و مطلق غناست و در همه حال از همه چیز و همه کس بی نیاز است، لذا سكون و آرامش فقط و فقط به او اختصاص دارد و بشر برای خارج شدن از اضطراب ها و رسیدن به آرامش باید به دامان پر مهر الله عز اسمه پناه برد و تنها در این صورت است که از وله و تحیّر خارج می گردد و با تکیه بر غنای مطلق و مطلق غنا اضطراب ناشی از فقر و نیازمندی خویش را از بین می برد.

لذا در حدیثی برای معنای کلمۀ «الله» از وجود مقدس اميرالمؤمنين علیه السلام نقل شده است:

اللَّهُ مَعْنَاهُ الْمَعْبُودُ الَّذِي يَأْلُهُ فِيهِ الْخَلْقُ وَيُؤْلَهُ إِلَيْهِ وَاللَّهُ هُوَ الْمَسْتُورُ عَنْ دَرْكِ الْأَبْصَارِ الْمَحْجُوبُ عَنِ الْأَوْهَامِ وَالْخَطَرَاتِ. ⁽³⁾

معنای الله آن معبودی است که خلق در او حیران هستند و بدو پناه برده می شود، و الله همان پوشیده از درک دیدگان و محجوب از اوهام و خطورات ذهنی است.

در این جا به هردو معنا در مبدأ اشتقاق «الله» اشاره شد و بر معبود بودن او و پناه بردن به او هم تأکید شده است.

«معرفت الله» راه خروج از اضطراب

برای خارج شدن از اضطراب ضرورتاً باید به خداوند سبحان معرفت داشت و با انس به او به سکون و آرامش دست یافت. شناخت خداوند نیز از دو راه ممکن است که در اینجا به مناسبت به این بحث می پردازیم:

راه های شناخت خداوند

اشاره

چنان که پیش از این اشاره شد، برای خارج شدن از جهل و اضطراب و آشنایی با خدای متعال و پناه بردن به او دو راه وجود دارد که عبارتند از:

1. اضطرار در سختی ها و شداید

اشاره

بر اساس روایات، انسان ها فطرتاً خداشناس هستند و به هنگام اضطرار و گرفتاری ها و سختی ها فطرت خداشناس آنها بیدار می شود و انسان غافل از تحیّر خارج می گردد و به سکون و آرامش می رسد.

فطرت خداشناس تنها به مؤمنان اختصاص ندارد و همگان مفطور به این فطرت اند؛ خدای سبحان می فرماید:

(فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا). ⁽¹⁾

بدون هیچ گونه انحرافی، روی به سوی دین کن؛ فطرت خدا که آفریدگان را بر آن سرشته است.

در نتیجه همۀ انسان ها اعم از مؤمن و کافر و مشرک همه و همه دارای فطرت خداشناس هستند و وقتی مضطر می شوند و امیدشان از همه جا قطع می گردد به خدا پناه می برند.

بیداری فطری و معرفت الهی در هنگام اضطرار

مرحوم صدوق در کتاب شریف «توحید» روایت مفصلی را از حضرت امام حسن عسکری صلوات الله و سلامه علیه در تفسیر کلمه طیبه «بسم الله الرحمن الرحيم» و لفظ جلالۀ « الله» بدین شرح نقل کرده است: ⁽¹⁾

از امام حسن عسکری علیه السلام دربارۀ تفسیر «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» روایت شده است که فرمودند:

الله اوست که هر مخلوقی، هنگام حوایج و شداید که امیدش از غیر خدا بریده می شود و از همه اسباب قطع امید می گردد - به او پناه می برد و می گوید: «بسم الله» یعنی از خدا که عبادت، جز او را نشاید - در همه کارهایم یاری می طلبم؛ خدایی که هنگام دادخواهی دادرس و هنگام دعا اجابت کننده است.

و این عیناً همان است که شخصی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: ای فرزند رسول خدا! مرا به خداوند هدایت کن؛ زیرا جدالگران با مجادلات خود، مرا به تحیر انداخته اند.

آن حضرت فرمود: ای بنده خدا! آیا تا به حال سوار کشتی شده ای؟

گفت: آری.

فرمود: آیا اتفاق افتاده که کشتی بشکند و کشتی دیگری هم نباشد که نجاتت دهد و شنا هم بلد نباشی تا بتوانی خود را نجات دهی؟

گفت: آری.

فرمود: آیا در آن هنگام در دلت به چیزی امیدوار بودی که بتواند تو را از آن مهلکه رها کند؟

گفت:آری.

امام صادق علیه السلام فرمود: «آن شیئ (که به او امید داشتی) خداست که بالاتر از همه نجات دهندگان عالم است و اوست که وقتی دست انسان از همه کوتاه شود، به دادش می رسد...».

امام عسکری علیه السلام در ادامه افزود:

شخصی به حضور امام علی بن حسین علیه السلام رسید و معنای «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» را از ایشان پرسید. آن حضرت فرمود: پدرم از برادرش حسن، و او -

از پدرش امیر مؤمنان علیه السلام روایت کرد که فردی به حضور آن حضرت رسید و از ایشان معنای «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را پرسید.

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «الله» که به زبان جاری می کنی بزرگ ترین اسم از اسم های خدای تعالی است و آن اسمی است که کسی را نشاید که به آن نامیده شود و هیچ مخلوقی هم به آن اسم نامیده نشده است.

آن شخص پرسید: تفسیر «الله» چیست؟

امام علیه السلام فرمود: «الله» اوست که هر مخلوقی هنگام حوایج و شداید - که امیدش از دیگران بریده می شود و از همه اسباب قطع امید می کند - به او پناه می برد؛ چراکه هرکس در دنیا خود را رئیس و بزرگ می خواند - اگرچه ثروتش و طغیانش زیاد باشد و بسیاری از حوایج مردم هم به وسیله او برطرف شود هر لحظه ممکن است حوایجی پیش آید که او نیز نتواند از عهده آن برآید؛ چنان که خود او هم نیازهایی دارد که توان برآوردن آنها را ندارد.

پس او هنگام نیاز و احتیاج، از همه بریده و به خدا رو می آورد؛ اما وقتی خدای تعالی نیازش را بر می آورد، دوباره مشرک می شود. آیا نشنیدی که خدای تعالی می فرماید:

(قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ * بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِن شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ).

«بگو: به نظر شما اگر عذاب خدا شما را رسد یا رستاخیز شما را دریابد - اگر راستگویید کسی غیر از خدا را می خوانید؟! بلکه تنها او را می خوانید و اگر او بخواهد رنج و بلا را از شما دور می گرداند - و آنچه را شریک (او) قرار دادید، فراموش می کنید». ⁽¹⁾

بر اساس این روایت شریفه یکی از حالاتی که همۀ انسان ها حتی کافران و مشرکان نیز در آن حالت به خدای خویش روی می آورند و او را به قلب خویش می یابند و از غفلت و فراموشی بیرون می آیند، حالت گرفتاری و سختی است.

غفلت و عصیان بعد از رهایی از گرفتاری

اما با کمال تأسف افراد غافل و غیر مؤمنان معمولاً بعد از رهایی از مهلکه دو مرتبه راه غفلت و عصیان و سرکشی را در پیش می گیرند.

خدای تعالی دربارۀ این گروه از انسان های ناسپاس می فرماید:

(فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ). ⁽¹⁾

پس هنگامی که سوار بر کشتی می شوند فقط خدا را می خوانند و این عبادت را مخصوص او می دانند، اما هنگامی که آنان را به خشکی و ساحل رساند به دور از انتظار شرک می ورزند.

در آیه ای دیگر آمده است:

(وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِداً أَوْ قَائِماً فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَن لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍ مَسَّهُ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ). ⁽²⁾

و هنگامی که به انسان زیانی می رسد ما را درحالی که به پهلو خوابیده یا نشسته یا ایستاده است می خواند اما وقتی که زیان و گرفتاری او را برطرف ساختیم به راه خود ادامه می دهد گویا که هرگز ما را برای بر طرف کردن زیانش نخوانده است، این گونه برای متجاوزان آنچه انجام می داده اند زینت داده شده است.

2. تفکر در آیات انفسی و آفاقی

اشاره

یکی دیگر از راه های توجه و تذکر به خدای عز اسمه و خروج از غفلت و جهل و اضطراب، تفکر در فقر و نادارای خویشتن و تأمل در آیات انفسی و آفاقی است:

فقر محض انسان

چنان که پیش تر اشاره شد انسان با اندکی تأمل در خویشتن به روشنی می یابد که از خود چیزی ندارد و فقر کل و کل فقر است. بشر درحالی که چیز قابل ذکری نبود بدون اختیار خویش از نطفه ای خلق شده است؛ زندگی و مرگ انسان نیز به دست غیر و خارج از اختیار خود اوست و چون اجلش فرا رسد بی هیچ تأخیری باید از این دنیا برود، بر همین اساس خدای متعال خطاب به پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم می فرماید:

(قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلَّ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةٌ وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ). ⁽¹⁾

بگو: من برای خودم زیان و سودی را مالک نیستم ، مگر آنچه را خدا اراده کند برای هر امتی پایانی است، هنگامی که مهلت آنان به پایان رسید نه ساعتی به تأخیر می افتد و نه ساعتی پیش انداخته می شوند.

آری! انسان در حالی که چیزی نبود بدون اختیار از طریق منی و اسپرم مرد و تخمک زن در زمان و وضع و کیفیتی که برای خودش نامعلوم بوده، در رحمی تكوّن یافته است. سپس چشم به دنیا می گشاید و در زندگی دنیا نیز کاملاً تحت سلطه و اراده خداوند است و بر ضرر و نفع خویش مالکیتی ندارد، در آخر هم بدون اختیار و آگاهی در وقت معین از این دنیا به دار دیگری برده می شود و چنان که آمدنش به اختیار او نیست رفتنش نیز از اختیار او خارج است.

ظرافت و عظمت خلقت انسان

همین موجود فقیری که به اراده غیر، تکون یافته است و به دنیا آمده و به اراده غیر از دنیا می رود از چنان ظرافت و عظمتی در خلقت خویش برخوردار است که خِرَدها از درک آن عاجزند.

آفریدگار انسان ها آنها را چنان خلق کرده است که در میان میلیاردها بشر هیچ دو نفری را نمی توان یافت که خطوط سر انگشتشان مشابه یکدیگر باشد. از حضرت آدم علی نبینا و آله و علیه السلام تا آخرین انسانی که به دنیا خواهد آمد، در میان انسان های اعصار مختلف خطوط سرانگشتان دو نفر شبیه هم نیست.

همین موجود کلّی منحصر به فرد وقتی در خود تأمل کند و کیفیت خلقتش را باز بنگرد می یابد که فقر محض است و از خود چیزی ندارد خدای سبحان می فرماید:

(فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ * خُلِقَ مِن مَاءٍ دَافِقٍ * يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ). ⁽¹⁾

پس بایستی انسان بنگرد که از چه چیز آفریده شده است. از آبی (منی) که به حالت جهش در رحم فرو می ریزد. آبی که از پشت مرد و استخوان های سینه زن بیرون می آید.

با اندکی تأمل انسان می یابد که آفریدگار او چگونه از آبی بدبو و عفن چنان موجود عظیم و پیچیده و ظریفی خلق کرده است که نه تنها خطوط سر انگشتانشان، بلکه نَفَس، چشم، گوش، خطوط روی مغز و سلول های هیچ دو نفری شبیه هم نیست و به عبارتی هر بشری به تنهایی کلّی منحصر به فرد است و در میان انسان ها در عین اشتراک افتراق کامل وجود دارد و هر بشری غیر از آن دیگری است.

اما چنان که روشن شد این عظمت ربطی به خود انسان ندارد و او در آفرینش -

و نحوه خلقت خویش هیچ دخالتی نداشته انسان فقیر محض است و از علم نیز بهره ای ندارد و از حقایق امور آگاه نیست.

انسان و سایر مخلوقات از خود هیچ ندارند و کاری از آنها ساخته نیست ، لذا هرکس، غیر از حجج ،الهی هرچه بگوید بر اساس خیالات است و خداوند برای امرار معاش بندگان راه این خیالات را به روی آنان گشوده و با در آمیختن معاد و معاش آنان، امکان ادامه حیاتشان را در دنیا فراهم آورده است و اگر چنان چه این خیالات هم نبودند و بشر همواره در عمل می دید که هیچ یک از مخلوقات کاره ای نیستند و همه چیز درید قدرت اوست از عمل و کارهای روزانه باز می ایستاد.

اگر خیالات انسان ها کنار برود و همگان به این حقيقت كه (لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلاَ ضَرّاً...)؛ ⁽¹⁾متوجه و متذکر باشند در این صورت کسی به کسی مراجعه نمی کند و امر معاش انسان ها مختل می گردد.

اگر بشر به حقیقت فقر و ناداری خویش پی ببرد و بداند: (لَن يَخْلُقُوا ذُبَاباً وَ لَو اجْتَمَعُوا لَهُ)؛ ⁽²⁾از معاش خود باز می ماند.

خضوع و خشوع انسان مؤمن

اما مؤمنان با آگاهی از فقر و ناداری خویش همواره آفریدگارشان را تسبیح و تقدیس می کنند و «سبحان الله» می گویند و معترفند که تنها او از هر حد و نقص و عیبی منزه است.

پس به حمد خداوند زبان می گشایند و «الحمدلله» می گویند و در ادامه هر معبودی جز «الله» را نفی می کنند و ذکر «لا اله الا الله» را بر زبان جاری می سازند و در نهایت او را از هر توصیفی برتر و بزرگ تر می شمارند و «الله اکبر» می گویند .

یعنی از کلمه طیبه «الله» ذكر «سبحان الله» و از این ذکر مبارک «الحمد لله» و از تحميد، ذكر «لا اله الا الله» و از این تهلیل، ذکر «الله اکبر» نشأت می گیرد.

مؤمنان هم چنین ضمن اعتراف به عظمت پروردگار و توجه به فقر مخلوقات ذکر «لاحول ولا قوة الا بالله العظيم» را تکرار می کنند که بر اساس دستور اهل بیت علیهم السلام متعقب ساختن این ذکر به «بسم الله الرحمن الرحيم» و هفت مرتبه تکرار آن بعداز نماز صبح و نماز مغرب آثار عجیبی دارد و اکسیری عظیم است. ⁽¹⁾

چراکه این ذکر به انسان یادآوری می کند که آمدنش به اختیار او نبوده و در زندگی نیز همواره فقیر و محتاج و متکی به خدای سبوح و قدوسی بوده است که معبودی جز او نیست و نمی توان او را توصیف کرد.

همچنین متذکر می شود که رفتن او نیز به اختیار خودش نیست و او نمی داند که کی و کجا و چگونه قبض روح خواهد شد:

(وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَّاذَا تَكْسِبُ غَداً وَ مَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضِ تَمُوتُ). ⁽²⁾

و هیچ کس نمی داند که فردا چه چیزی به دست می آورد، و هیچ کس نمی داند که در کجا می میرد.

نیل به سعادت و آرامش با اندیشه در فقر محض

پس چقدر شقاوتمند است کسی که می پندارد کاری از او و یا دیگری ساخته است غافل از این که همه چیز به ید قدرت الهی است و مابقی همه پندار و خیالی است که خداوند آن را برای امرار معاش بشر قرار داده است.

در نتیجه اگر کسی به دنبال سعادت باشد ناگزیر باید از این پندار و خیال بیرون رود و با اعتراف به فقر و ناداری خویش از یک سو و اذعان به غنای مطلق پروردگار -

از سوی دیگر از جهل بیرون رود ⁽¹⁾

میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست *** تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز.

و در دعائی که از حضرت امام رضا علیه السلام روایت شده است، به خدای متعال عرضه می داریم: «وَأَنَّكَ لَا تَحْتَجِبُ عَنْ خَلْقِكَ إِلَّا أَنْ تَحْجُبَهُمُ الْأَعْمَالُ دُونَكَ». مصباح المتهجد، ج 1، ص 162؛ اقبال الأعمال، ج 2، ص 678.

(وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ * وَفِي أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ). ⁽²⁾

و در زمین نشانه هایی برای جویندگان یقین است. و در وجود شما پس چرا نمی بینید؟

نمونه هایی آشکار از عجز و ناتوانی بشر

کافی است انسان به ساده ترین امور همچون رنگ موی خویش بنگرد تا دریابد که اگر همه بشر جمع شوند و همدیگر را پشتیبانی کنند از خلق رنگ مویی عاجزند.

همه دست اندر کاران بهداشت و درمان و تغذیه با بهره گیری از تجربه گذشتگان نمی توانند از مرگ خود و هم نوعانشان مانع شوند و این همه پیشرفت در عرصه تکنولوژی و طب و علوم وابسته نه تنها منجر به افزایش طول عمر بشر نشده، بلکه عمرها نسبت به گذشته کاهش نیز داشته است.

پس انسان ها باید از خواب غفلت بیدار گردند و با خدای سبحان آشنا شوند و چنان که گفتیم یکی از راه های خروج از غفلت تفکر در آیات الهی است و خداوند درباره انسان های غافل می فرماید:

(سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ -

يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ). ⁽¹⁾

به زودی نشانه های خود را در اطراف جهان و در درون جان هایشان به آنها نشان می دهیم تا برای آنان روشن گردد که او حق است، آیا این بس نیست که پروردگارت بر هر چیزی گواه است.

خداوند همچنین عدم تفکر در آیات خود را سبب غفلت و کفر شمرده و پیامبرش را به تذکار بندگانش امر کرده است، آنجا می فرماید:

(أَفَلاَ يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ * وَإِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ * وَإِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ * وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ * فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرُ). ⁽²⁾

آیا منکران به شتر نمی نگرند که چگونه آفریده شده است ؟ و به آسمان نمی نگرند که چگونه برافراشته شده است؟ و به کوه ها نگاه نمی کنند که چگونه استوار شده است؟ و به زمین نگاه نمی کنند که چگونه گسترده و هموار شده است؟ پس تو اندرز بده که تو اندرز دهنده ای.

آری! تفکر در آیات انفسی و آفاقی یکی از عوامل و راه های خروج از جهل و غفلت و آشنایی با خداوند سبحان و معرفت نسبت به ساحت مقدس اوست. خدایی که بر همه چیز از دقیق ترین و ظریف ترین مسائل تا بزرگ ترین و سترگ ترین امور عالم، استیلا دارد.

در همین باب مرحوم صدوق در کتاب «توحید» و «معانی الاخبار» و شیخ کلینی در «کافی» شریف روایتی را از حضرت امام کاظم علیه السلام در معنای کلمه «الله» آورده اند:

قَالَ: سُئِلَ عَنْ مَعْنَى اللَّهِ عَزَوَجَلَّ: فَقَالَ : اسْتَوْلَى عَلَى مَا دَقَّ وَ جَلَّ. ⁽³⁾

از آن حضرت دربارهٔ معنای «الله» عزوجل سؤال شد، ایشان فرمودند: او بر هر امر دقیق و عظیمی استیلا دارد.

نمونه هایی از خلقت امور ظریف

برخی از امور دقیق عبارتند از: ذرّات اتمی و سلول های انسان که تعدادشان در بدن انسان بیش از ده ها میلیون میلیارد است و دائم درحال تغییر و تحول اند و از آن دقیق تر نحوه شکل گیری اعضای مختلف بدن و تجدید آنها در محل خاص خود از طریق تغذیه است.

برای روشن شدن مطلب کافی است که انسان به ناخن انگشتان خود نظر و در آن تأمل کند. ناخن تکیه گاه و پشتیبان سرانگشتان است. سر انگشتانی که تمام هنر بشر مبتنی بر آن است و این سر انگشتان که خالق هنر هستند به واسطه ناخن استحکام می یابند و منهای ناخن انگشتان از خلق هنر و کارهای ظریف ناتوان خواهند بود.

این ناخن تا آنجا که با انگشتان متصل است جان دارد و کشیدن آن یکی از سخت ترین شکنجه هاست، اما بعد از آن قسمت هایی که رشد می کنند بی جان هستند و به راحتی چیده می شوند. این امر مهم در حفظ و سلامت و کارایی ناخن ها اهمیت فوق العاده و بسزایی دارد.

ظرافت و حکیمانه بودن خلقت ناخن وقتی بیشتر برای ما آشکار می شود که تصور کنیم اگر ناخن ها به جای انگشتان در محل دیگری مثلا در مردمک چشمان یا در حلق و یا در دستگاه گوارش، کبد و... تكوّن می یافتند و رشد می کردند چه اتفاقی می افتاد!.

تأمل در اینکه چگونه تغذیه منجر به تشکیل و رشد هر عضوی در جای متناسب خود می شود دقت و ظرافت در امر آفرینش و استیلای خداوند بر این امور دقیق را بیشتر و بیشتر آشکار می سازد.

با خوردن مواد گیاهی، گوشت و... غذا وارد دستگاه گوارش انسان می شود -

و در آنجا هضم می شود و زواید و اضافات آن اخذ و به صورت ادرار و مدفوع دفع می گردند و مواد مغذی بعد از تجزیه جذب خون می شوند و از طریق جریان خون به سلول های مختلف و فراوان در سراسر بدن منتقل می گردند. جالب این که هر عضوی با دریافت مواد مورد نیاز و مخصوص به خود به رشد و نموش ادامه می دهد و در محل مخصوص خود حیاتش استمرار می یابد.

نمونه هایی از خلقت امور عظیم

همه این امور دقیق تحت تدبیر و استیلای خداوند صورت می گیرند و علاوه بر این امور ظریف و دقیق، خداوند بر همه امور عظیم، که دقت و ظرافت آنها نیز در عین عظمت و جلالشان محیر العقول است، استیلا دارد.

گردش ماه و خورشید و زمین حرکت منظومه شمسی، کهکشان راه شیری و کهکشان های سترگ تر همه و همه تحت تدبیر الهی است و انسان در میان این مخلوقات عظیم چه جایگاهی دارد؟

نسبت او با زمین و سایر مخلوقات عظیم چه نسبتی است؟!

زمین در جنب این افلاک مینا *** چو خشخاشی بود بر روی دریا

تو خود بنگر کز این خشخاش چندی *** سزد گر بر بروت خود بخندی. ⁽¹⁾

مخلوقات عظیم همچون فرشتگان و مدبران امور عالم به اذن پروردگار فعال اند و در یک کلام همه مخلوقات در فقر مطلق و مطلق فقرند و محتاج پروردگار.

خداوند نیز مطلق غنا و غنای مطلق است و همه به او احتیاج دارند. در نتیجه چنان که حضرت امام کاظم صلوات الله وسلامه علیه فرمودند: «الله» حقیقتی است که بر تمام امور اعم از دقیق و جلیل استیلا دارد.

به همین جهت رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم که افلاک به طفیل وجود او خلق شده و حضرتش -

سرور کائنات و مفخر موجودات و تتمه دور زمان و رحمت عالمیان و صفوة آدمیان است، شب تا صبح در برابر عظمت خدای عز اسمه به خاک می افتد و سر بر سجده می نهد و عرضه می دارد:

إِلهِي لَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَبَداً. ⁽¹⁾

بارالها! به اندازۀ چشم بر هم زدنی مرا به خودم وا مگذار.

الرحمن الرحيم

اشاره

پیش از این درباره حرف «باء» بسم الله، كلمه «اسم» و لفظ جلالۀ «الله» به قدر لازم مباحثی ارائه شد. در این جا به ذکر مطالبی پیرامون دو اسم دیگر از اسمای حسنای الهی یعنی «رحمان» و «رحیم» خواهیم پرداخت.

خداوند سبحان اسم های متعددی دارد. برخی از این اسم ها بسیط و برخی دیگر مرکب اند؛ به عنوان نمونه اسم هایی مانند: علیم رحمان، رحیم، غفور بسيط و اسم هایی هم چون قاضی الحاجات، كافى المهمات، غفار الذنوب، ستار العيوب، اسامی مرکب هستند در روایتی از حضرت امام صادق علیه السلام آمده است:

إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةٌ وَتِسْعِينَ إِسْمَا. ⁽²⁾

همانا از برای خداوند عزوجل نود و نه اسم هست.

به نظر می رسد مراد از اسامی نود و نه گانه اسم های بسیط خداوند سبحان باشد؛ زیرا بر اساس آن چه که در دعای شریف جوشن کبیر ذکر شده، مجموع اسامی بسیط و مرکب خداوند سبحان هزار اسم مبارک و نیکوست که هریک از آنها رمز و راز و خصوصیات ویژه ای دارند و آثار و حکمت های خاصی بر آنها مترتب است؛

به همین جهت خداوند می فرماید:

(وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا). ⁽¹⁾

و اسم های نیکو فقط از برای خداوند است پس او را به آن اسامی بخوانید.

خداوند سبحان در این آیه شریفه ابتدا تأکید می کند که او اسم های نیکویی دارد و سپس به بندگان خود امر می کند که او را به این اسمای حسنا بخوانند. ⁽²⁾

اسم های ذات قدوس حضرت حق جلت عظمته گاه در هیأت و گاهی در ماده با هم اختلاف دارند؛ برخی اسامی نیز هم در هیأت و هم در ماده با هم مختلفند.

مثلاً دو اسم مبارک «علام» و «علیم» در ماده و محتوا اشتراک دارند و اختلافشان در هیأت و صورت است که یکی در هیأت و بروزن فعّال و دیگری در هیأت و بر وزن فعیل است؛ اما دو اسم مبارک «خلاق» و «علام» هردو بر وزن فعال هستند و در هیأت اشتراک دارند اما ماده و محتوای آنها مختلف است و دو اسم مبارک «خلاق» و «عليم» هم در ماده و هم در هیأت با یکدیگر اختلاف دارند.

در «بسم الله الرحمن الرحيم» که نزدیکی آن به اسم اعظم بیش از نزدیکی سیاهی چشم به سفیدی آن است، ⁽³⁾دو اسم مبارک «رحمان» و «رحیم» به دو هیأت و صورت مختلف، اما با یک ماده و محتوا ذکر شده است که این خود بابی از ابواب حکمت است و اهمیت بسیاری دارد.

ماده «رحمان» و «رحيم»

چنان که پیش از این اشاره شد اسامی مبارک رحمان و رحیم هردو یک ماده -

مشترک دارند و آن ماده «رحمت» است؛ رحمت در لغت به معنای رقت قلب و انعطافی است که احسان و تفضل را در پی دارد.

راغب اصفهانی در «مفردات الفاظ القرآن» می نویسد:

وَالرَّحْمَةُ رِقَةٌ تَقْتَضِي الْإِحْسَانُ إِلَى الْمَرْحُومْ. ⁽¹⁾

و رحمت رقتی می باشد که مقتضی احسان به مرحوم است.

حاصل آن که «رحمت» معنایی مرکب دارد و به عبارت دیگر ترکیبی است از رقت قلب و انعطاف همراه با احسان و تفضّل.

روشن است که این معنای ترکیبی در مورد خداوند سبحان صادق نیست؛ چرا که خداوند قلب ندارد و رقت قلب دربارۀ ذات قدوس حضرت حق جلت عظمته بی معناست؛ خداوند از چیزی منفعل نمی شود و تغییر حالت در ذات مقدس او راه ندارد.

در نتیجه «رحمت» به معنای رقت قلبی که احسان را اقتضاء می کند دربارهٔ خداوند محال است؛ چنان که نسبت دادن چنین رحمت به قرآن نیز استحاله دارد. خداوند قرآن را رحمت برای مؤمنان معرفی کرده و می فرماید:

(وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا). ⁽²⁾

و از قرآن آنچه برای مؤمنان شفا و رحمت است، نازل می کنیم و کسانی را که ستم کردند جز خسران نمی افزاید.

بدون تردید قرآن نیز قلب ندارد، منعطف نمی شود و رقت قلب پیدا نمی کند. اما توجه به این نکته ضروری است که رحمت هم در مورد احسان صرف استعمال می شود -

و هم در مورد رقت صرف به کار می رود؛ پس مراد از رحمت در مورد قرآن و نیز در مورد خداوند سبحان صرف تفضل و احسان است؛ راغب درباره استعمال واژه رحمت می نویسد:

والرحمة... وقد تستعمل تارة في الرّقة المجرّدة، وتارة في الإحسان المجرّد عن الرّقة نحو: رحم الله فلاناً وإذا وصف به البارى فليس يراد به إلّا الإحسان المجرد دون الرّقة. ⁽¹⁾

و رحمت... یک بار در رقت تنها و یک بار در احسان مجرد از رقت به کار گرفته می شود، نظیر این که گفته می شود خداوند بر فلانی رحم کرد. و چنان چه خداوند به رحمت توصیف شود مراد از آن چیزی جز احسان صرف و منهای رقت نیست.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام درباره خدای متعال می فرمایند:

بَصِيرٌ لَا يُوصَفُ بِالْحَاسَةِ رَحِيمٌ لَا يُوصَفُ بِالرِّقَة. ⁽²⁾

خداوند بیناست اما به داشتن حس توصیف نمی شود و رحیم است اما به رقت (پیدا کردن) وصف نمی شود.

بنابراین فضل و احسان در انسان از رقت قلبی ناشی می شود، اما احسان خداوند سبحان از لطف و عنایت اوست.

هیأت «رحمان» و «رحيم»

«رحمان» به هیأت فعلان است و فعلان بر مبالغه و کثرت دلالت دارد؛ نظیر «شجعان» که درباره شخص بسیار شجاع به کار می رود و «غضبان» که در مورد شخص بسیار خشمگین استعمال می شود.

لفظ «رحمان» نیز بیانگر کثرت رحمت است؛ زبیدی در «تاج العروس» می نویسد:

و من اسمائه تعالى الرحمن والرحيم بنيت الصفة الأولى على فعلان لأنّ معناه الكثرة، وذلك لأنّ رحمته وسعت كلّ شيء و هو أرحم الراحمين. ⁽¹⁾

و از اسم های خدای تعالی رحمان و رحیم است صفت اول (رحمان) بر وزن فعلان بنا نهاده شده، چراکه معنای آن (فعلان) کثرت است و آن به خاطر این است که رحمت خداوند بر همه چیز گسترده شده و او رحم کننده ترین رحم کنندگان است.

اما «رحیم» به هیأت فعیل است و این هیأت بر ثبوت و استقرار و استمرار دلالت دارد؛ به کسی که علم او مستقر، ثابت و همیشگی است «علیم» گفته می شود، همین طور «رحیم» درباره کسی به کار می رود که رحمتش ثابت و مستقر و دائمی باشد؛ مصطفوی در «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم» گفته است:

والفرق بين صيغة الرحمن والرحيم هو اختلاف وزنهما ... فإنّ الفعيل يدل على اللزوم و يبنى للدلالة على الثبوت. ⁽²⁾

و فرق میان صيغه الرحمن و الرحیم همان اختلاف وزن این دو است... پس همانا فعیل بر لزوم دلالت می کند و بر دلالت بر ثبوت بنا نهاده شده است.

وی همچنین می نویسد:

و أمّا الرحيم: قلنا انّ الصيغة تدل على الثبوت واتصاف الذات بالوصف على سبيل اللزوم، فان الكسرة تدلّ على رسوخ وثبوت زائد، والياء من حروف المد تدل على امتداد في الاتصاف و هذا هو الفارق بين فعل و فعيل. ⁽³⁾

و اما رحیم می گوییم که صیغهٔ (فعیل) بر ثبوت و اتصاف ذات به وصف بر

سبیل لزوم دلالت می کند، پس همانا کسره دلالت بر رسوخ و ثبوت زیادی دارد و یا از حروف مد است و بر امتداد در اتصاف دلالت می کند و این همان فارق میان فعل و فعیل است.

تفاوت «رحمان» با «رحیم» از نگاه روایات

روشن شد که رحمان و رحیم هردو در ماده رحمت اشتراک دارند، اما از نگاه ادبی تفاوت در هیأت این دو واژه حاکی از آن است که هریک از آنها به جنبهٔ خاصی از رحمت الهی ناظر هستند؛ در روایات اهل بیت علیهم السلام نیز به وجود فرق میان رحمان و رحیم تصریح شده است به عنوان شاهد در متون معتبر حدیثی شیعه از حضرت امام صادق علیه السلام نقل کرده اند که در تفسیر «بسم الله الرحمن الرحيم» فرمودند:

... اَلرَّحْمَنُ بِجَمِيعِ خَلْقِهِ وَالرَّحِيمُ بِالْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً. ⁽¹⁾

خداوند نسبت به همه بندگانش رحمان و تنها در خصوص مؤمنان رحیم است.

بر اساس این حدیث شریف صفت «الرحمن» از رحمت گسترده الهی که شامل حال همۀ آفریدگان است، حکایت دارد و صفت «الرحیم» بیانگر رحمتی است که تنها مؤمنان را شامل می شود.

در روایت دیگری از حضرت امام صادق علیه السلام نقل شده است:

الرَّحْمَنُ إِسْمُ خَاصٌ بِصِفَةِ عَامَّةٍ وَالرَّحِيمُ إِسْمُ عَامٍ بِصِفَةِ خَاصَّةٍ. ⁽²⁾

تفاسیر مختلف از روایات در تفاوت «رحمان» و «رحیم»

اشاره

دربارهٔ معنای این دو روایت دیدگاه های متعددی مطرح شده است؛ این دیدگاه ها را می توان در دو نظریه خلاصه کرد که در ادامه به طرح و بررسی آنها می پردازیم.

1. دیدگاه صاحب تفسير مجمع البيان

اشاره

عالم جليل القدر مرحوم طبرسی در تفسیر «مجمع البیان» می نویسد:

«از برخی تابعین نقل شده که گفته اند خداوند نسبت به همه خلق رحمان و تنها در خصوص مؤمنان رحیم است و وجه عمومیت «رحمان» نسبت به همۀ آفریدگان اعم از مؤمن و کافر نیکوکار و بدکردار آن است که خداوند همگی را به وجود آورده و آنها را زنده و قادر (مختار) آفریده و به آنان روزی داده است. و وجه اختصاص رحیم به مؤمنان همان اعطای توفیق به ایشان در دنیا و بهشتی ساختن و تکریم و بخشش خطاها و گناهان آنها در آخرت است و آنچه از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمودند: رحمان اسم خاص به صفت عام و رحیم اسم عام به صفت خاص است نیز به همین معنا باز می گردد». ⁽¹⁾

نقد و بررسی

مرحوم طبرسی در این جا صرفاً وجه عام بودن صفت رحمان و خاص بودن این جا صفت رحیم را بیان کرده اما درباره این که چرا امام علیه السلام رحمان را اسم خاص و رحیم را اسم عام دانسته اند، سخنی نگفته است.

2. دیدگاه صاحب المیزان

اشاره

اما در بیان «صاحب المیزان» به هردو جهت توجه شده است، وی درباره صفت عام بودن «رحمانیت» و صفت خاص بودن «رحیمیت» می نویسد:

«اما در وصف رحمان و رحیم، پس آن دو (از ماده) رحمت هستند... -

و رحمان (هیأت) فعلان صیغهٔ مبالغه است و بر کثرت دلالت می کند و رحیم (هيأت) فعيل صفت مشبهه است و بر ثبات و بقاء دلالت دارد و بر همین اساس «الرحمن» مناسب است که بر رحمت بسیار افاضه شده بر مؤمن و کافر دلالت کند و آن همان رحمت عمومی و فراگیر است... و همچنین بر این اساس مناسب است که رحیم بر نعمت دائمی و رحمت با ثبات و ماندگاری که بر مؤمن افاضه می شود دلالت کند... و بر همین اساس گفته می شود همانا رحمان برای مؤمن و کافر فراگیر است و رحیم به مؤمن اختصاص دارد». ⁽¹⁾

مرحوم علامه طباطبائی سپس به تبیین معنای روایت منقول از امام صادق علیه السلام پرداخته و می نویسد:

«در حدیثی آمده است و خداوند معبود همه اشیاء است و نسبت به همه آفریدگانش رحمان و در خصوص مؤمنان رحیم است. و از امام صادق علیه السلام روایت شده است: « الرحمن» اسم خاص به صفت عام و «الرحیم» اسم عام به صفت خاص است.

می گوییم: از آنچه گذشت وجه عمومیت رحمان برای مؤمن و کافر و اختصاصی بودن رحیم برای مؤمن آشکار شد. و اما این که «رحمان» اسم خاص به صفت عام و «رحیم» اسم عام به صفت خاص است؛ پس گویا مراد از این سخن آن است که رحمان اختصاص به دنیا دارد و کافر و مؤمن را فرا می گیرد و رحیم شامل دنیا و آخرت می شود و اختصاص به مؤمنین دارد.

و به عبارت دیگر رحمان به افاضه تکوینی که مؤمن و کافر را فرا می گیرد اختصاص دارد و رحیم شامل تکوین و تشریع می شود که باب تشریع -

باب هدایت و سعادت است و به مؤمنان اختصاص دارد چرا که ثبات و بقا مختص نعمت هایی است که بر مؤمنان افاضه می گردد و عاقبت از برای تقواست». ⁽¹⁾

أقول: قد ظهر مما مر وجه عموم الرحمن للمؤمن والكافر واختصاص الرحيم بالمؤمن، وأما كون الرحمن اسما خاصا بصفة عامة والرحيم اسما عاما بصفة خاصه، فكأنه يريد به أن الرحمن خاص بالدنيا و يعم الكافر والمؤمن والرحيم عام للدنيا والآخرة و يخص المؤمنين، وبعبارة أخرى: الرحمة يختص بالإفاضة التكوينية التي يعم المؤمن والكافر، والرحيم يعم التكوين والتشريع الذى بابه باب الهداية والسعادة، ويختص بالمؤمنين لأن الثبات والبقاء يختص بالنعم التي تفاض عليهم والعاقبة للتقوى. تفسير الميزان، ج 1، ص 23.

بر اساس آنچه ذکر شد از نظر صاحب الميزان «الرحمن» اسمی است برای رحمت مخصوص دنیا که شامل همه مخلوقات اعم از انسان و حیوان و نبات و حتی جماد هم می شود، و «الرحیم» اسمی عام است که هم رحمت دنیوی و هم مواهب اخروی را شامل می شود و تنها به مؤمنان اختصاص دارد.

به بیانی دیگر «الرحمن» اسم خاص یعنی رحمتی که اختصاص به دنیا دارد و بصفةٍ عامة یعنی همه موجودات را در بر می گیرد؛ در مقابل «الرحیم» اسم عام یعنی رحمتی که اعم از رحمت دنیوی و مواهب اخروی است و هردو را شامل می شود و بصفة خاصة؛ یعنی این رحمت فقط مخصوص مؤمنان است.

از نظر مرحوم طباطبائی، مراد از رحمت دنیوی همان فیض و احسان تکوینی است، همچون اصل خلقت و رزق. خداوند چنان که مؤمنان را خلق کرده و به آنان روزی می دهد کافران را نیز آفریده و روزی آنان را فراهم ساخته است و همان طور که انسان را آفریده و خوان نعمتش را بر آنان گسترده حیوانات و نباتات هم مخلوق خدایند و از رزقی که خداوند برای آنان قرار داده بهره می برند و این همه فیض و احسان تکوینی از رحمت رحمانیه الهی است.

اما منظور از رحمت اخروی امور تشریعی یا نعمت های معنوی است که معرفت و هدایت در رأس آن امور قرار دارند و سبب بهره مندی مؤمنان از مواهب اخروی می شوند.

پس به اعتقاد صاحب «الميزان» رحمت رحیمیه الهی؛ هم شامل فیض و احسان تکوینی می شود و هم امور تشریعی و نعمت های معنوی همچون معرفت و هدایت را در بر می گیرد.

نقد و بررسی

هرچند در برخی روایات از ابو سعید خدری نقل شده است که پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم فرمودند:

إِنَّ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ قَالَ : الرَّحْمَنُ رَحْمَنُ الدُّنْيَا، وَالرَّحِيمُ، رَحِيمُ الْآخِرَةَ. ⁽¹⁾

همانا عیسی بن مریم فرمود: الرحمن یعنی رحمان دنيا و الرحيم يعنى رحیم آخرت.

اما در پاره ای از متون تفسیری اهل تسنن آمده است که حضرت عیسی علیه السلام به حواریین خود، دعایی بدین مضمون تعلیم دادند:

اللَّهُمَّ فَارِجَ الْهَمِّ، كَاشِفَ الْغَمِّ... رَحْمَنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَرَحِيمَهُمَا. ⁽²⁾

بارالها! ای گشایشگر اندوه و برطرف کننده غم... رحمان و رحیم دنیا و آخرت.

در متون حدیثی معتبر شیعه نیز دعائی به همین مضمون از حضرت امام سجاد علیه السلام -

نقل شده است؛ در ضمن دعای پنجاه و چهارم صحیفه سجادیه می خوانیم:

يَا فَارِجَ الْهَمِّ، وَكَاشِفَ الغَمِّ، يَا رَحْمَانِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَرَحِيمَهُمَا صَلِّ عَلَى مُحَمّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَافْرُجْ هَمِّي وَاكْشِفْ غَمِّي... . ⁽¹⁾

ای دربر دارنده اندوه و دور کنندۀ غم ای رحمان و رحیم دنیا و آخرت بر محمد و آل محمد درود فرست و غم و اندوه مرا بر طرف کن.

در دعای عافیت که از حضرت امام رضا علیه السلام نقل شده نیز همین مضمون آمده است. ⁽²⁾

در نتیجه رحمت رحمانیه خداوند فقط به دنیا و امور دنیوی و تکوینی اختصاص ندارد و خداوند چنان که در دنیا رحمان است در آخرت هم رحمان خواهد بود.

بر همین اساس پیشوایان هدایت در دعای شعبانیه به ما آموخته اند که ضمن عرضه حاجات به درگاه الهی با پروردگار خویش چنین سخن بگوئیم:

الْهِي إِنْ كُنْتُ غَيْرَ مُسْتَأْهِلِ لِرَحْمَتِكَ فَأَنْتَ أَهْلُ أَنْ تَجُوْدَ عَلَيَّ بِفَضْلِ سَعَتِكَ. ⁽³⁾

بنابراین رحمت فراگیر الهی اقتضا می کند که همه اشیاء را در بر بگیرد و در این جهت فرقی میان رحمت رحمانیه و رحمت رحیمیه الهی وجود ندارد.

در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام آمده است:

الرحمن: العاطف على خلقه بالرزق، لايقطع عنهم مراد رزقه، وإن انقطعوا عن طاعته الحريم بعباده المؤمنين في تخفيفه عليهم طاعاته و بعباده الكافرين في الرفق بهم في دعائهم الى موافقته. ⁽¹⁾

الرحمن یعنی کسی که به سبب روزی دادن بر بندگان عطوفت می کند و حتی اگر بندگان از طاعت او بریده شوند او رزقش را از آنان قطع نمی کند، و به سبب آن که در طاعات خویش به بندگان مؤمنش تخفیف داده، نسبت به ایشان رحیم است و نیز نسبت به بندگان کافرش رحیم است به خاطر آن که در دعوت آنان به موافقت با خویش نسبت به آنان رفاقت کرده است.

با توجه به این روایت شریف نمی توان گفت رحمت رحیمیه با رحمت رحمانیه فرق دارد و مختص مؤمنان است و یا این که به رحمت الهی در آخرت اختصاص داد و یا آن را صرفاً جهت تشریعی رحمت شمرد؛ چرا که امام حسن عسکری علیه السلام در این کلام نورانی رحمت رحیمیه الهی را به مؤمن و کافر و نیز به رحمت در دنیا و آخرت تعمیم داده اند و بر اساس فرمایش گهربار ایشان خداوند هم به واسطه روزی دادن و هم به خاطر قبول دعای بندگان، رحیم است؛ یعنی رحمت رحیمیهٔ او هم شامل امور دنیوی می شود و هم امور اخروی را در بر می گیرد.

در «توحید صدوق» باب معنای «بسم الله الرحمن الرحیم» روایت مفصلی از حضرت امام حسن عسکری علیه السلام نقل شده است. بر اساس این روایت شریف آن حضرت در ضمن تفسير «بسم الله الرحمن الرحیم» می فرمایند:

فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ كُلِّ أَمْرٍ صَغِيرٍ أَوْ عَظِيمٍ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمْ أَيْ أَسْتَعِينُ عَلَى هَذَا الْأَمْرُ بِاللَّهِ الَّذِي لَا يَحِقُّ الْعِبَادَةُ لِغَيْرِهِ... الرَّحْمَنِ الَّذِي -

يَرْحَمُ بِبَسْطِ الرِّزْقِ عَلَيْنَا الرَّحِيمِ بِنَا فِي أَدْيَانِنَا وَدُنْيَانًا وَآخِرَتِنَا خَفِّفَ عَلَيْنَا الدِّينَ وَجَعَلَهُ سَهْلاً خَفِيفاً. ⁽¹⁾

پس به هنگام آغاز هر امر کوچک یا بزرگی بسم الله الرحمن الرحیم بگویید، یعنی بر این امر از خدایی که عبادت برای غیر او شایسته نیست، استعانت می جویم... خدای رحمان که به سبب گسترانیدن روزی بر ما ترحم کرده است؛ خدایی که در دین و دنیا و آخرت ما رحیم است و دین را برای ما تخفیف داده و آن را آسان و سبک قرار داده است.

از این روایات به خوبی استفاده می شود که رحمت رحیمیه الهی هم در مورد عمومیت دارد و شامل مؤمن و کافر و امور مربوط به دین و دنیا می شود و هم در موقع، عام است و به آخرت اختصاص ندارد بلکه شامل دنیا نیز می شود.

در نتیجه رحمت رحمانیه و رحمت رحیمیه خداوند سبحان با یکدیگر تفاوتی ندارد بلکه صرفاً رحمان یک هیأتی است که بر کثرت، فراوانی و مبالغه دلالت دارد و «رحیم» هیأتی است که بر ثبوت، استقرار و دوام دلالت می کند.

بر این اساس و با توجه به روایات اخیر باید روایات پیشین؛ از جمله روایت حضرت امام صادق علیه السلام که فرمودند: «الرحمن اسم خاص بصفة عامة والرحيم اسم عام بصفة خاصة»، را به گونه ای معنا کرد که به شمول رحمت رحیمیه بر امور مادی و معنوی و امور دنیوی و اخروی و بهره مندی مؤمن و کافر از این رحمت گسترده الهی لطمه ای نرسد.

حتی اگر این دو طایفه از روایت ⁽²⁾معارض یکدیگر فرض شوند؛ با عرضه آنها به قرآن می توان روایات طایفه اول را به نفع روایات طایفهٔ دوم کنار گذاشت؛ زیرا از -

برخی آیات قرآن نیز عمومیت رحمت رحیمیه خداوند سبحان به خوبی قابل استفاده است؛ خدای متعال در سوره مبارکه احزاب می فرماید:

(هُوَ الَّذِي يُصَلِّى عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا). ⁽¹⁾

او کسی است که بر شما درود می فرستد و فرشتگانش (نیز بر شما درود می فرستند) تا شما را از تاریکی ها بیرون آورد و به سوی نور ببرد و او همواره نسبت به مؤمنان مهربان بوده و هست.

ممکن است از این آیه استفاده شود که رحمت رحیمیه الهی به مؤمنان اختصاص دارد، اما روشن است که اثبات شیء نفی ما عداه نمی کند و از این آیه نمی توان چنین برداشت کرد که رحمت رحیمیه خداوند مختص مؤمنان است.

به عبارت دیگر آیه شریفه هرگز بر حصر دلالت ندارد؛ در مقابل خداوند در سورهٔ مبارکه «حج» می فرماید:

(أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَا فِى الأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِى فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلَى الأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ). ⁽²⁾

آیا ندیدی که خدا آنچه را در زمین است مسخّر شما کرد و نیز کشتی ها را که به فرمان او در دریاها حرکت می کنند و آسمان را نگه می دارد تا جز به اذن او بر زمین نیفتد. همانا خداوند نسبت به مردم رئوف و رحیم است.

بر اساس این آیه شریفه رحمت رحیمیه الهی هم شامل امور مادی و دنیوی می شود و هم عموم مردمان (اعم از مؤمن و کافر) را در بر می گیرد؛ در ذیل آیه -

یکصدو چهل و سوم از سوره مبارکه بقره نیز به فراگیری رحمت رحیمیه الهی نسبت به عموم مردم تأکید شده و خداوند فرموده است:

(إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ). ⁽¹⁾

همانا خداوند به مردم بسیار رئوف و مهربان است.

بنابراین رحمت رحیمیه الهی به همۀ مردم تعمیم دارد و خاص مؤمنان نیست، بلکه از برخی آیات در سوره مبارکه نحل می توان چنین برداشت کرد که رحمت رحيميّة الهى شامل حال کافران هم می شود. خداوند سبحان می فرماید:

(أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَن يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ * أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُم بِمُعْجِزِينَ * أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ). ⁽²⁾

آیا کسانی که نیرنگ های بد می زنند از این ایمن هستند که خدا همه آنها را به زمین فرو برد و یا کیفر خداوند از جایی که گمانش را ندارند، به سوی آنان آید. یا هنگامی که در رفت و آمد هستند، آنان را بگیرد، پس آنها نمی توانند خدا را ناتوان سازند و یا در هنگامی که دچار هراس هستند آنها را بگیرد. همانا پروردگار شما مهر پیشه و رحیم است.

در این آیات شریفه به تأخیر افتادن عذاب کافران و مهلت دادن خداوند به آنان ناشی از رحمت رحیمیه الهی دانسته شده است؛ یعنی رحمت رحيميه الهى اقتضا می کند که خداوند ابتدا آیات و بیناتی برای کفار نازل کند و آنها را از عواقب کارشان بترساند و در نهایت اگر به تخویف و تنذیر الهی اعتنا نکردند آنها را اخذ کند و گرفتار عذاب و عقاب سازد.

با توجه به این آیات قرآن کریم می توان گفت طایفه دوم از روایات تفسیری «الرحمن الرحيم» كاملاً با قرآن موافق و سازگارند و بر اساس آنها رحمت رحيميه الهی نیز عام و گسترده است هم شامل حال مؤمنان می شود و هم کافران را در بر می گیرد.

همچنین این رحمت به آخرت و امور معنوی اختصاص ندارد و نعمت های مادی و دنیوی نیز از رحمت رحیمیه الهی ناشی می شوند و در این جهت میان رحمت رحیمیه با رحمت رحمانیه تفاوتی وجود ندارد.

پس چنانچه روایتی با این دسته از روایات معارض باشد قطعاً باید طرد شود. هرچند که اگر روایتی با قرآن موافقت و سازگاری نداشته باشد اساساً حجیتی ندارد و نمی توان آن را با روایاتِ موافق با قرآن معارض دانست. یعنی در این موارد تعارض یک حجت با حجت دیگر مطرح نیست، بلکه تعارض میان حجت و لا حجت است. در نتیجه باید روایاتی را که با کتاب خدا موافق هستند اخذ نمود و روایاتی را که با کتاب خدا مخالفت دارند را کنار گذاشت.

معنای صحیح روایت امام صادق علیه السلام

پیش از این روایتی از حضرت امام صادق علیه السلام نقل شد که آن حضرت می فرمایند:

الرَّحْمَنُ اِسْمُ خَاصٌ بِصَفَةِ عَامَّةٍ وَالرَّحِيمُ اِسْمُ عَامٍ بِصِفَةِ خَاصَّةٍ .

دیدگاه های دو تن از مفسران را پیرامون معنای این کلام نورانی مطرح و بررسی کردیم و روشن شد که نفی عمومیت و فراگیری رحمت رحیمیه الهی با پاره ای از آموزه های وحیانی سازگاری ندارد لذا باید کلام نورانی حضرت امام صادق علیه السلام به گونه ای معنا شود که با آموزه های یاد شده هم خوانی داشته باشد.

بر اساس برخی آموزه های دینی روشن می شود که مراد از اسم خاص بودن «الرحمن» آن است که این اسم تنها به خدای متعال اختصاص دارد و احدی از بندگان را نمی توان -

به این اسم، تسمیه نمود؛ در قرآن کریم آمده است:

(قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَانَ أَيَّامَّا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ). ⁽¹⁾

بگو: خدا را «الله» بخوانید یا «الرحمن» بخوانید هرکدام را که بخوانید پس بهترین اسم ها تنها برای اوست.

این آیه شریفه به صراحت اسم (وصف) رحمان را مخصوص ذات قدوس حضرت حق جلّت عظمته دانسته است.

عام بودن صفت «الرحمن» نیز چنان که پیشتر بیان شد به معنای گستردگی و شمول رحمت رحمانیه الهی بر همه مخلوقات است.

اما عام بودن اسم (الرحيم) به خاطر آن است که تسمیه غیر خدا به این اسم اشکالی ندارد و حتی در قرآن نیز برخی از مخلوقات به این وصف توصیف شده اند؛ در کتاب خدا می خوانیم:

(لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ). ⁽²⁾

همانا پیامبری از خود شما به سویتان آمد که مشقت حاصل از عصیان شما برای او سخت است و او نسبت به (هدایت) شما حریص و نسبت به مؤمنان با رأفت و رحیم است.

در این آیه شریفه پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم به صفت رحمت وصف شده است، پس اسم «رحیم» از اسم های اختصاصی ذات قدوس خدای متعال نیست و تسمیه غیر خدا به این اسم اشکالی ندارد. به همین جهت حضرت امام صادق علیه السلام این اسم را اسم عام معرفی کرده اند.

صفت خاص بودن «رحیم» نیز به معنای آن است که رحمت افرادی که به رحیم توصیف می شوند، ممکن نیست همچون رحمت الهی عام و فراگیر باشد و همواره به عده ای اختصاص می یابد لذا در ممنوع بودن تسمیه غیر خدا به الرحمن ظرافتي وجود دارد و آن استحاله فراگیر بودن رحمت غیر خداست.

تردیدی وجود ندارد که برخی از مخلوقات و بندگان خدا نسبت به هم عطوفت، رقت قلب و در نتیجه احسان و تفضل دارند به عنوان نمونه پدر و مادر معمولاً نسبت به فرزند خویش احسان و تفضل دارند و رحیم هستند، اما این رحمت آنان اختصاص به فرزندان دارد، همین طور احسان و تفضل و رحمت هرکس نسبت به دیگران دایره محدودی دارد و مخصوص عده ای خاص است.

عظمت رحمت رحمانیه و رحیمیه خداوند

پیش تر بیان شد که بر اساس آموزه های دینی آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحيم» اعظم و اکرم آیات الهی است و نزدیکی آن به اسم اعظم بیش از نزدیکی سیاهی چشم به سفیدی آن است. در عظمت این آیه همین بس که رحمت واسعه الهی را با دو وصف «الرحمن» و «الرحیم» بیان می کند.

حضرت امام موسی بن جعفر علیه السلام در ضمن حدیثی که به نقل از پدران معصوم و بزرگوار خویش از حضرت امیرالمؤمنين صلوات الله عليهم اجمعین روایت کرده اند، می فرمایند:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ نِصْفَهَا لِنَفْسِهِ وَنِصْفِهَا لِعَبْدِهِ، قَالَ: اللَّهُ تَعَالَى قَسَمْتُ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِى هَذِهِ السُّورَةَ، فَإِذَا قَالَ : أَحَدُهُمْ الْحَمْدُ اللهِ فَقَدْ حَمِدَنِي، وَإِذَا قَالَ: رَبِّ الْعَالَمِينَ فَقَدْ عَرَفَنِي وَإِذَا قَالَ : الرَّحْمَنُ الرَّحِيمَ فَقَدْ مَدَحَنِي... . ⁽¹⁾

همانا خدای عزوجل نیمی از سوره مبارکه فاتحه الکتاب را برای خودش و نیمی دیگر را برای بنده اش قرار داده است. خدای تعالی فرمود: این سوره را بین خودم و بین بنده ام تقسیم کردم پس هرگاه یکی از بندگانم بگوید: «الحمدالله» به تحقیق مرا ستوده و آن گاه که گوید: «رب العالمين» به راستی مرا شناخته و آن هنگام که گوید: «الرحمن الرحیم» قطعاً مرا مدح کرده است.

بر اساس این حدیث شریف سلسلة الذهب ذكر «الرحمن الرحيم» در واقع مدح خداوند سبحان است. مدح در این جا بعداز ثناء و معرفت آمده و بالاتر از آن هاست؛ در لغت نیز مدح را «حسن الثناء» ⁽¹⁾يا «الثناء الحسن» ⁽²⁾معنا کرده اند.

بی شک مدح خداوند با توجه به عظمت ممدوح فخر بزرگی برای مادح شمرده می شود؛ به عبارت دیگر گوینده «الرحمن الرحيم» مدح کننده ذات قدوس حضرت حق جلّت عظمته است و چون مدح از امور ذات اضافه است و بدون طرف نمی شود، لذا مادح به ممدوح اضافه پیدا می کند و چون عظمت ممدوح بی پایان است در نتیجه مداح او با مدح ممدوح عظیم به بالاترین درجات عبودیت و معرفت نائل می شود.

رحمت الهی هم از حیث طولی و هم از حیث عرضی بی پایان است، لذا حاملان عرش و کسانی که در اطراف عرش الهی هستند به حمد پروردگار او را تسبیح می کنند، خداوند سبحان را این گونه می خوانند:

(رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا). ⁽³⁾

پروردگارا! رحمت و علم تو بر همه چیز گسترده است.

چنان که پیش تر نیز بیان شد، کلمهٔ «شیء» از نظر مفهوم دارای وسیع ترین مفهوم است و همه چیز را شامل می شود و اگر کلمه کل به آن اضافه شود، اطلاق -

با عموم در هم می شود و هیچ چیزی از دایره آن بیرون نمی ماند و همه چیز را در بر می گیرد.

بر اساس این آیه شریفه هم چنان که علم خدا وسعت بی پایانی دارد و هیچ کجا خالی از علم پروردگار نیست رحمت او نیز پایانی ندارد و به عبارت دیگر سعه وجودی رحمت نیز در واقع همان سعۀ وجودی علم است. در روایتی از کاهلی نقل شده که گفت:

كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام فِي دُعَاءِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ مُنْتَهَى عِلْمِهِ فَكَتَبَ إِلَيَّ لَا تَقُولَنَّ مُنْتَهَى عِلْمِهِ فَلَيْسَ لِعِلْمِهِ مُنْتَهَى وَلَكِنْ قُلْ مُنْتَهَى رِضَاهُ. ⁽¹⁾

دربارهٔ جمله «سپاس از برای خداوند است تا انتهای علم او» که در دعائی آمده است به امام موسی بن جعفر علیه السلام نامه ای نوشتم. پس آن حضرت در پاسخ به من نوشتند: نگو منتهای علم خدا چرا که برای علم او منتهایی وجود ندارد و لکن بگو منتهای رضایت او.

در این روایت شریف تصریح شده است که علم خداوند نهایت ندارد و از آنجا که سعه وجود رحمت نیز همان سعه وجودی علم است؛ قهراً رحمت ذات قدوس جلت عظمته نیز منتها ندارد و این سعهٔ طولی رحمت الهی است.

اما برای روشن شدن سعۀ عرضی رحمت خداوند سبحان، خوانندگان محترم رابه یک نمونه کوچک از فراگیری رحمت الهی توجه می دهیم:

اگر به سخن گفتن خویش که یک امر عادی و ساده به نظر می رسد خوب توجه کنیم در می یابیم که برای گفتن یک کلمه لازم است قلب انسان حرکت کند و خون به مغز برساند تا مغز به فعالیت درآید برای خون رسانی به سیستم پیچیده مغز باید رگ ها و رشته های عصبی و سلول های بی شماری به طور هماهنگ فعالیت کنند.

هم چنین لازم است دستگاه تنفسی با دقت و ظرافت غیر قابل توصیفش خوب کار کند، هوا پس از ورود به ریه ها از آن خارج گردد و تارهای ظریف صوتی را به حرکت درآورد تا یک کلمه بر زبان جاری شود؛ اما همین تأمین هوای لازم برای تکلم لوازم بسیاری دارد و کل منظومه شمسی باید منظم و دقیق کار کند تا چند سی سی هوا که برای ادای یک کلمه لازم است، تأمین شود و اگر اندک خللی در حرکت منظومهٔ شمسی ایجاد شود و این منظومه عظیم کمی از مدار خویش منحرف گردد هوایی برای سخن گفتن در دسترس نخواهد بود.

بی شک منظومه شمسی نیز با سایر منظومه ها مرتبط است و برای حرکت منظم آن لازم است منظومه های دیگر نیز هماهنگ و دقیق در مسیر خود حرکت کنند و بدین ترتیب می بینیم که صرفاً گفتن یک کلمه مستلزم برقراری نظم در همه عالم است و این امر جز با شمول رحمت و تدبیر الهی بر تمام اجزای عالم امکان ندارد.

از سوی دیگر؛ گفتن یک کلمه نیاز به انرژی دارد و انرژی از مواد غذایی تأمین می شود و تولید مواد غذایی نیز مستلزم کار دقیق و عوامل بی شماری است که زنجیره وار همه هستی را درگیر خود می کند و آن گاه که انسان از این مواد غذایی تغذیه می کند تمام سیستم های بدن او باید با ظرافت و دقت تمام منظم و صحيح فعالیت کند تا لوازم حیات بدن تأمین شود و از تجزیه و ترکیب یک ماده غذایی مواد بی شمار و مختلفی همچون اسپرم، مو، ناخن، پوست، اشک چشم و ... پدید آید و بخشی از این مواد، انرژی لازم برای حرکت تارهای صوتی را تأمین می کند تا انسان بتواند یک کلمه سخن بگوید.

روشن است که این ها همه صرفاً اشاره ای مختصر به پاره ای از لوازم تکلّم است و ما هرگز نمی توانیم گستردگی رحمتی را که فقط برای گفتن یک کلمه لازم است را، حتی بیان کنیم.

یکی دیگر از آیات رحمت الهی که قرآن کریم از آن سخن به میان آورده شب و روز -

و جایگزینی هر یکی با دیگری است؛ خداوند سبحان می فرماید:

(وَمِن رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ). ⁽¹⁾

و خداوند از رحمتش برای شما شب و روز را قرار داد تا در آن (شب ) آرامش داشته باشید و (در روز) فضل و نعمت های او را بجویید و شاید سپاسگزار شوید.

بر اساس این آیه شریفه «جعل لیل و نهار» ناشی از رحمت واسعه الهی است. اما چون رفت و آمد شب و روز مدام تکرار می شود انسان آن را امری عادی تلقی می کند و فواید عظیم آن و رحمت بودن آن را نمی فهمد، لذا خداوند یادآوری می کند که آمدن روز بعد از شب و جایگزینی روشنایی با تاریکی صرفاً به اراده الهی و رحمت از سوی اوست و اگر خداوند اراده می کرد همه را از نعمت روشنایی و فواید روز محروم می ساخت. در قرآن کریم خطاب به پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم می فرماید:

(قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَّهُ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُم بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ). ⁽²⁾

بگو به من خبر دهید که اگر خدا شب را تا روز قیامت برای شما پایدار سازد چه معبودی جز خدا می تواند برای شما روشنایی بیاورد، پس چرا نمی شنوید؟

بی شک اگر شب ادامه پیدا کند و روز در پی آن نیاید و یا بالعکس روز ادامه یابد و شبی در کار نباشد حیات بشر دچار اختلال می شود و رو به سوی نابودی می رود اما رحمت واسعه الهی شامل حال بشر شده و به اراده خداوند شب و روز به طور منظم در پی یکدیگر می آیند تا بشر در آرامش شب بیاساید و در روشنایی روز به دنبال کسب روزی برود و فضل و نعمت های الهی را بجوید.

حاصل آن که به هرسو نظر کنیم رحمت بی انتهای الهی به روشنی قابل مشاهده است، لذا در دعای روز مباهله و دعای سحرهای ماه مبارک رمضان می خوانیم:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَلُكَ مِنْ رَحْمَتِكَ بَأَوْسَعِهَا وَكُلُّ رَحْمَتِكَ وَاسِعَه. ⁽¹⁾

بارالها! از رحمت تو وسیع ترین آن را می خواهیم و همه رحمت های تو واسع است.

بنابراین هیچ نهایتی برای رحمت الهی وجود ندارد؛ البته رحمت الهی درجات مختلفی دارد و رسیدن به خیر دنیا و آخرت با شمول درجات بالای رحمت ممکن است. لذا در دعای ابو حمزه ثمالی به خدا عرضه می داریم:

وَ هَبْ لِي رَحْمَةً وَاسِعَةٌ جَامِعَةً أَبْلُغُ بِهَا خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَة. ⁽²⁾

و به من رحمت گسترده و جامعی عطا فرما که به واسطه آن به خیر دنیا و آخرت نائل شوم.

رحمت لازمه نیل به سعادت

بدون تردید ریشه علت و اساس سعادت هر بشری در گرو رحمت ذات قدوس حضرت حق جلت عظمته است و بدون رحمت الهی هیچ امر دیگری نمی تواند سعادت بشر را تأمین و تضمین کند، لذا خدای تعالی به صراحت می فرماید:

(فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنتُم مِنَ الْخَاسِرِينَ). ⁽³⁾

پس اگر چنان چه فضل و رحمت خداوند بر شما نبود قطعاً شما از زیانکاران بودید.

حضرت آدم علیه السلام و همسرش حوّا نیز پس از آن که گرفتار اغوای شیطان شدند -

به خدا عرضه داشتند:

(رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ). ⁽¹⁾

پروردگارا! ما به خود ستم کردیم و اگر بر ما غفران و ترحم نفرمایی هر آینه از زیان کاران خواهیم بود.

لام در «لکنتم» و «لنکونن» برای تأکید است. نون صغیره نیز بر تأکید دلالت دارد هم چنین خسران به صورت فعل نیامده، بلکه به صورت «خاسرین» با اسم استعمال شده است و بر ثبوت و وقوع دوام و استمرار دلالت دارد؛ یعنی بدون شمول رحمت الهی، مغفرتی در کار نیست و حداکثر خسران به صورت مستمر و دائمی گریبان گیر انسان خواهد شد. به همین جهت مؤمنان راستین به خدای متعال عرضه می دارند:

(رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا لِلَّذِينَ ءَامَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ). ⁽²⁾

پروردگارا! ما و برادران ما را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز و در دل های ما نسبت به کسانی که ایمان آورده اند کینه و دشمنی قرار مده، چراکه پروردگارا! به راستی تو رئوف و رحیم هستی.

در این آیه شریفه جمله: (إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ) به منزلهٔ تعلیلی بر ما تقدم است یعنی رأفت و رحمت الهی علت مغفرت و رهایی انسان از گرفتاری های نفسانی است، در نتیجه سعادت بشر در گرو رحمت پروردگار می باشد.

این که گفته می شود سعادت بشر در رحمت الهی نهفته است، و جهش این است که هیچ کس با طاعات و عبادات استحقاق ثواب و رستگاری نخواهد داشت، چراکه همه عبد و مملوک خدای تعالی هستند.

خداوند همگان را خلق کرده و نیرو و سرمایه در اختیار آنان گذاشته و چگونگی استفاده از این نیرو و سرمایه را نیز به آنان گوشزد کرده است و بندگان مملوک خداوند وظیفه دارند گوش به فرمان مالک و مولای خویش باشند و سرمایه ای را که او در اختیارشان نهاده طبق اوامر مالک خویش به کار گیرند و به هیچ وجه حق تخطی ندارند.

پس هرآنچه بندگان به دستور خدا انجام می دهد، صرفاً انجام وظیفه است و در نتیجه برای طاعات و عبادات آنان هرگز استحقاق مثوبتی نیست و اگر خداوند در مقابل طاعات بندگان حسنه و ثوابی برای آنها قرار داده از سر احسان و تفضل است؛ در مقابل بندهٔ مملوک با کمترین تخطی از اوامر مولا مستحق عقاب دائمی می شود.

پس اگر مغفرت الهی شامل حال بنده نگردد، او دچار عذاب جاودانه جهنم می شود و کسی که جهنمی باشد هیچ خیری برای او نخواهد بود، زیرا چنان که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «مَا خَيْرٌ بِخَيْرٍ بَعْدَهُ النَّارُ»؛ ⁽¹⁾آن امری که خیر پنداشته می شود و آتش جهنم را در پی دارد (در واقع) خیر نیست. لذا حضرت امام حسین علیه السلام به خداوند عرضه می دارد:

اللَّهُمَّ حَاجَتِي الَّتِى إِنَ أَعْطَيْتَنِيهَا لَمْ يَضُرَّنِى مَا مَنَعَتْنِي وَإِنْ مَنَعْتَنِيهَا لَمْ يَنْفَعَنِى مَا أَعْطَيْتَنِي وَهِيَ فَكَاكَ رَقَبَنِي مِنَ النَّار. ⁽²⁾

بارالها! حاجتم که اگر آن را به من عطا فرمایی هرآنچه از من منع کنی به من ضرر نمی رساند و چنان چه آن را از من منع کنی هرآنچه به من عطا فرمایی به من نفع نمی رساند و آن نجات و رهایی من از آتش است.

حاصل آن که گرفتاری به آتش جهنم همانا خسران پایدار و دائمی و رهایی از آن سعادت حقیقی است و رهایی از خسران و نیل به سعادت با مغفرت الهی ممکن -

است و مغفرت هم در گرو «رحمت» است؛ پس رحمت لازمه نیل به سعادت است بر همین اساس خدای متعال می فرماید:

(لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ). ⁽¹⁾

قطعاً آمرزش و رحمتی از ناحیه خداوند از تمام آنچه آنها جمع می کنند بهتر است. ⁽²⁾

در نتیجه تنها چیزی که شایسته است مؤمن با رسیدن به آن شادی کند، همانا رحمت الهی می باشد؛ بر این اساس خداوند خطاب به پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم می فرماید:

(قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ). ⁽³⁾

بگو: باید به فضل و رحمت خدا خوشحال باشند که این از تمام آنچه جمع آوری می کنند بهتر است.

«يجمعون» به صیغهٔ جمع است و بر دوام و استمرار هم دلالت دارد و به صورت مطلق (بدون متعلق) بیان شده و همه چیزهایی را که همگان در طول تمامی دوره های گذشته و آینده جمع می کنند را شامل می شود اعم از مادیات و معنویات.

رحمت خداوند مایه نجات انبیاء و اولیای الهی

انبیاء و اولیاء الهی نیز به مانند دیگر بندگان محتاج رحمت پروردگارند؛ قرآن کریم درباره حضرت ابراهیم علیه السلام می فرماید:

(وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ * رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِن ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةٌ مُّسْلِمَةٌ -

لَّكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ). ⁽¹⁾

و یاد آرید زمانی را که ابراهیم و اسماعیل پایه های خانه کعبه را بالا می بردند و می گفتند: پروردگارا! از ما بپذیر همانا تو شنوا و دانایی. پروردگارا! ما را در برابر خودت تسلیم و منقاد قرار بده و از ذریه ما امتی که تسلیم تو باشند ، و نحوه عبادتمان را به ما یاد بده و توبه ما را بپذیر که تو توبه پذیر و رحیم هستی.

حضرت ابراهیم علیه السلام بعداز نیل به کمالات و درجات عالی، مأمور به ساختن خانهٔ کعبه شده و پس از انجام این دستور الهی با تضرع دست نیاز به سوی خداوند دراز می کند و به رحمت الهی متمسک می شود تا خداوند به واسطه رحمتش او و برخی فرزندانش را از تسلیم شوندگان در برابر پروردگار خویش قرار دهد و به آنها توجه ویژه نماید.

اصحاب کهف نیز وقتی در غار پناه گرفتند، تنها راه نجات خویش را در طلب رحمت از خدای متعال یافتند؛ خداوند سبحان داستان آنان را چنین نقل می کند: إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى (اذ الْكَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً وَهَيِّئ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا). ⁽²⁾

زمانی را به یاد آر که آن جوان مردان به غار پناه بردند و گفتند: پروردگارا! ما را از سوی خود رحمتی عطا فرما و راه نجاتی از گرفتاری برای ما فراهم ساز.

حضرت خضر علیه السلام نیز به واسطهٔ رحمتی از ناحیه پروردگار به علم گسترده ای دست یافته بود که حضرت موسی علیه السلام تحمل آن علم را نداشت، در سوره کهف داستان موسی و خضر علیهما السلام این گونه نقل شده است:

(فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا ءَاتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا * -

قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا). ⁽¹⁾

پس در آنجا بنده ای از بندگان ما را یافتند که از سوی خود رحمتی به او داده و علم فراوانی از نزد خویش به او آموخته بودیم. موسی به او گفت: آیا از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو تعلیم شده و مایه رشد و صلاح است به من بیاموزی؟ گفت: تو هرگز نمی توانی با من شکیبایی کنی.

خداوند سبحان رحمتی از ناحیۀ خویش را مایه نجات حضرت هود علیه السلام و مؤمنان همراه او از عذاب، معرفی کرده و می فرماید:

(وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُم مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ). ⁽²⁾

و هنگامی که عذاب ما فرا رسید هود و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، در پرتو رحمتی از ناحیهٔ خویش نجات دادیم و آنها را از عذابی سخت رهایی بخشیدیم.

صالح و شعیب علیهما السلام نیز داستان مشابهی با هود علیه السلام دارند و به واسطهٔ رحمت الهی از عذاب رهایی یافته اند؛ خداوند می فرماید:

(فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ). ⁽³⁾

پس وقتی عذاب ما فرا رسید صالح و کسانی را که با او ایمان آورده بودند در پرتو رحمتی از جانب خود نجات دادیم و از خواری آن روز رهایی بخشیدیم که پروردگار تو تنها او نیرومند و با عزّت است.

و در آیه ای دیگر می فرماید:

(وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ). ⁽¹⁾

و هنگامی که عذاب ما فرا رسید شعیب و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، در پرتو رحمتی از جانب خود نجات دادیم و آنهایی را که ستم کرده بودند، صیحه ای فرو گرفت و در کاشانه های خود به زانو در آمدند و نابود شدند.

نزول رحمت به قدر استعداد افراد

پیش از این بیان شد که به تصریح قرآن کریم رحمت پروردگار بهتر از تمام امور مادی و معنویی است که همگان در طول اعصار گذشته، حال و آینده جمع می کنند؛ و نیز گفته شد رحمت مراتب دارد و همه بندگان در هر مقامی که باشند حتی پیامبران و اولیاء الهی نیز محتاج رحمت پروردگارند اما هرکس به اندازه استعدادی که دارد می تواند به رحمت الهی نائل شود.

روشن است که انسان ها استعداد و ظرفیت های مختلفی دارند؛ حضرت اميرالمؤمنين علیه السلام خطاب به کمیل می فرمایند:

يَا كُمَيلُ بْنَ زَيَادٍ ! إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةً فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَ. ⁽²⁾

ای کمیل بن زیاد! همانا این قلب ها ظرف هایی هستند که بهترین آنها ظرفی است که گنجایش بیشتری دارد.

بی شک استعداد یک مؤمن معمولی در درجات پایین ایمان با استعداد اولیاء الهی متفاوت است؛ همین طور انبیاء و اوصیاء الهی نیز استعدادهای بالاتری دارند؛ اما باید دانست که استعداد افراد امری ثابت نیست و دچار تغییر و تحول می شود، پس -

هرکسی در هر درجه ای از استعداد که باشد می تواند ظرف قلب خود را توسعه دهد لذا حضرت موسی علیه السلام با این که کلیم الله است از خدا درخواست می کند (رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِی)، ⁽¹⁾پروردگارم! سینه ام را گشاده کن.

پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم برگزیده انبیاء و مرسلین گل سر سبد عالم خلقت و اشرف مخلوقات است و خداوند خطاب به ایشان می فرماید: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ؛ ⁽²⁾آيا ما سينه تو را گشاده نساختیم؟

با این حال حتی آن حضرت نیز می خواهد استعداد خویش را بالا و بالاتر ببرد؛ چرا که نهایتی برای رحمت الهی وجود ندارد، لذا خداوند به ایشان دستور می دهد که بگو (قُل رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا)؛ ⁽³⁾بگو: پروردگارا! علم مرا افزون کن.

رحمت های الهی در خزائن پروردگار هستند و خداوند رحمت خویش را به اندازه استعداد هرکسی بر او نازل می کند ⁽⁴⁾خدای متعال می فرماید:

(وَإِن مِن شَيْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ). ⁽⁵⁾

و هیچ چیزی نیست مگر این که گنجینه های آن نزد ماست و ما آن را فرو نمی فرستیم مگر به اندازه ای معین.

پس برای نزول هرچه بیشتر رحمت الهی بر قلب خویش، باید ظرفیت قلبمان را هرچه بیشتر بالا بریم.

راه های بالا بردن استعداد برای دریافت مراتب بالاتر رحمت

اشاره

شرط اساسی بالا رفتن ظرفیت برای بهره مندی از رحمت الهی دو امر است:

در این جا به بحث پیرامون آنها می پردازیم.

1. ایمان

اساسی ترین شرط دریافت مراتب بالای رحمت، همانا ایمان به خداوند سبحان و پناه بردن به ذیل عنایت اوست خدای متعال می فرماید:

(فَأَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُّسْتَقِيَّما). ⁽¹⁾

پس آنان که به خدا ایمان آوردند و به آن (ولایت ائمه علیهم السلام) چنگ زدند، به زودی همه را در رحمتی از خودش و فضل خویش وارد خواهد کرد و به سوی خود به راهی راست هدایت خواهد نمود.

روشن است که ایمان امری بسیار مهم و دست یابی به آن دشوار است و هرکسی نمی تواند مدعی ایمان شود؛ در واقع مؤمنان علامات و نشانه هایی دارند که خداوند به برخی از آنها اشاره می کند و می فرماید:

(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ). ⁽²⁾

همانا مؤمنان واقعی تنها کسانی هستند که هرگاه نام خدا یاد شود، دل هایشان -

ترسان می گردد و هنگامی که آیات خدا برای آنان تلاوت شود بر ایمان آنها افزوده می گردد و آنان فقط بر پروردگار خویش توکل می کنند.

بی شک ایمان هرکسی در عمل او ظهور می یابد، لذا خداوند سبحان در آیه ای دیگر مؤمنان راستین را چنین توصیف می کند:

(الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَىٰ مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلَوَةِ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ). ⁽¹⁾

همان کسانی که وقتی خدا یاد می شود دل هایشان پر از ترس خدا می گردد، و در مقابل مصیبت هایی که به آنان می رسد شکیبا هستند و آنان که نماز را به پا می دارند و از آنچه به آنان روزی داده ایم انفاق می کنند.

پس مؤمن راستین کسی است که از خدا خشیت داشته باشد و با شنیدن آیات الهی بر ایمانش افزوده شود و تنها به خدای سبحان توکل نماید و از غیر او منقطع گردد. مؤمن حقیقی در مقابل مصائب، شکیبایی می کند و رنج ها و سختی ها او را از خدا غافل نمی سازند مؤمنان نماز را به پا می دارند چرا که نماز معراج اوست.

خداوند می فرماید:

کسانی که به این درجه از مقامات و ایمان نائل می شوند و علاوه بر این ها به خداوند سبحان اعتصام می کنند به زودی وارد رحمتی از ناحیه او خواهند شد.

اعتصام به خدا؛ یعنی امتناع از غیر او، پس شرط دریافت این درجه از رحمت آن است که مؤمن از هر آن چه که سبب دوری او از ذات قدوس عز اسمه می شود امتناع کند خود را از هر آن چه رنگ غیر خدا دارد دور سازد و اتصال او به هر امری، صرفاً به خاطر رنگ الهی آن باشد.

2. عمل صالح

اشاره

گذشت که ایمان هرکسی در عمل او ظهور می یابد زیرا ایمان حقیقی انسان را به عمل وا می دارد. در این جا به برخی اعمال که به تصریح قرآن سبب نزول رحمت الهی می شوند اشاره خواهیم کرد.

الف. تبعیت از قرآن

یکی از اموری که رحمت الهی را در پی دارد تبعیت از قرآن کریم است. خداوند سبحان در سوره مبارکه انعام می فرماید:

(وَهَذَا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ). ⁽¹⁾

و این (قرآن) کتابی است پر برکت که ما نازل کردیم؛ پس، از آن پیروی کنید و پرهیزکاری پیشه سازید شاید مورد رحمت خدا قرار گیرید.

خدای متعال هم چنین ادای احترام به این کتاب مقدس، با سکوت به هنگام تلاوت قرآن و گوش فرا دادن به آن را موجب جلب رحمت الهی دانسته و می فرماید:

(وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ). ⁽²⁾

و هروقت که قرآن خوانده شود پس گوش فرا دهید و خاموش باشید، شاید مشمول رحمت خدا شوید.

ب. اطاعت از خدا و رسول

یکی از اصلی ترین شروط دریافت مراتب بالای رحمت الهی، اطاعت از خدا و فرستاده اوست. قرآن کریم می فرماید:

(وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ). ⁽³⁾

و از خدا و رسول اطاعت کنید تا مشمول رحمت شود.

خداوند هم چنین در سوره مبارکه نور برخی مصادیق اطاعت از خویش را برشمرده و فرموده است:

(وَأَقِيمُوا الصَّلَوَةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ). ⁽¹⁾

و نماز را بر پا دارید و زکات را بپردازید و از رسول اطاعت کنید تا مشمول رحمت شوید.

ج. تقوا پیشگی

پرهیزکاری و پیشه ساختن تقوا نیز از شرایط ضروری نیل به مراتب بالای رحمت پروردگار است. چنان که گذشت، در آیه 55 سوره مبارکه انعام بعداز ضرورت تبعیت از قرآن به لزوم تقوا پیشگی برای دریافت رحمت الهی نیز اشاره شده است.

هم چنین در سوره مبارکه اعراف نیز به شمول رحمت در صورت پیشه ساختن تقوا تصریح کرده و می فرماید:

(وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ).

و پرهیزکاری پیشه سازید، شاید مشمول رحمت شوید.

هم چنین در سوره مباركة «يس» خطاب به عاصیان می فرماید:

(وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ). ⁽²⁾

و هنگامی که به آنان گفته می شود از آن چه پیش روی شماست و آنچه به دنبال شماست بپرهیزید، شاید به شما رحم شود.

و نیز در سوره مبارکه حجرات می فرماید:

(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ). ⁽³⁾

جز این نیست که مؤمنان با یکدیگر برادرند، پس میان برادران خود آشتی دهید و از نافرمانی خدا پرهیز کنید باشد که مورد رحمت قرار گیرید.

ج. دعا و درخواست از پروردگار یکتا

براساس آن چه که گذشت ایمان به خدا همراه با اعتصام و دوری گزیدن از هر آن چه غیر اوست، بدون تردید مراتب بالای رحمت را در پی دارد. اما اعمال صالح انسان از جمله تبعیت از قرآن اطاعت از خدا و رسول و لزوم تقواپیشگی شروط اساسی و مقتضی نزول رحمت الهی هستند، لذا خداوند بعداز سفارش به انجام این اعمال می فرماید: (لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ)؛ ⁽¹⁾یعنی ممکن است مسائلی مانع از اثر بخشی این مقتضی شوند.

لذا اولیاء الهی همواره در خوف و رجاء هستند و دل ایشان در اضطراب است و شب تا صبح سر به سجده به مناجات و راز و نیاز با معبود خویش می پردازند و برای خواسته خود با دیدگان اشک آلود به تضرع و زاری مشغولند و از خدای خویش طلب رحمت می کنند.

دعا و درخواست و استمداد از خدای متعال موجب باز شدن درهای رحمت الهی می شود، در مقابل دعا نکردن و عدم درخواست از خداوند ، استکبار از عبادت او محسوب می گردد و سبب دوری و بی توجهی خداوند از بنده اش می شود. قرآن کریم می فرماید:

وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ. ⁽²⁾ و پروردگارتان فرموده است مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم. به یقین کسانی که از عبادت من (دعا کردن) تکبر می ورزند به زودی با خواری وارد جهنم خواهند شد.

و نیز در آیه دیگر می فرماید:

(قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ). ⁽¹⁾

بگو پروردگارم برای شما ارزشی قایل نیست اگر دعای شما نباشد.

در نتیجه برای نیل به رحمت پروردگار علاوه بر ایمان و عمل صالح ضرورتاً باید با خوف و رجاء و تضرع به در خانه او برویم و عرضه بداریم:

(رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا من لَّدُنكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ). ⁽²⁾

پروردگار ما! دلهایمان را پس از آن که هدایت کردی منحرف نگردان و از جانب خودت رحمتی به ما هدیه کن که تنها تو بسیار هدیه کننده ای.

ممکن است انسان یک عمر در مسیر هدایت و بندگی باشد اما در آخر زندگی قلبش دچار زیغ و انحراف شود و از دین و شریعت روی گرداند، چنین کسی به طور قطع از رحمت الهی محروم است.

پس مؤمن همواره باید در خوف و رجاء باشد و با تضرع از خدا درخواست کند که بعداز هدایت قلبش دچار انحراف نگردد تا رحمت لدنی خدای وهاب شامل حال وی شود.

به این نکته نیز باید توجه داشت که تک تک حروف و کلمات کتاب الهی بر اساس حکمت هستند و باید در آنها تدبر کرد و چنان که پیشتر بیان شد هریک از اسامی خدای تعالی آثاری دارد؛ در این آیه شریفه امر شده است که با خواندن خداوند سبحان به اسم مبارک «وهاب» از او رحمت لدنی طلب کنیم لذا این اسم وهاب برای نائل شدن به مراتب بالای رحمت اثر دارد و در نزول رحمت الهی بر مؤمنان دخیل است.

دعاهای فراوانی برای طلب رحمت الهی از ناحیهٔ اهل بیت عصمت علیهم السلام به ما رسیده که خواندن آنها برای فراهم شدن اسباب نزول رحمت نافع است. در یکی از ادعیه ای که در هر شب ماه مبارک رمضان خواندن آن توصیه شده است به خداوند عرضه می داریم:

اللهُم بِرَحْمَتِكَ فِي الصَّالِحِيْنَ فَأَدْخِلْنَا. ⁽¹⁾

خداوند! پس ما را به رحمت خود در زمره نیکوکاران داخل کن.

و در دعا به هنگام افاضه از مشعر الحرام نیز آمده است که از خدا چنین درخواست رحمت کنیم:

رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَتَجَاوُزْ عَمَّا تَعْلَمُ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعَزُّ الْأَكْرَمُ. ⁽²⁾

پروردگار من، مرا بیامرز و مورد رحمت قرار ده و از آنچه می دانی بگذر که تو همانا عزیز و با کرامت هستی.

و در یکی از ادعیه ماه شعبان می خوانیم:

إِلَهِي إِنْ كُنْتُ غَيْرُ مُسْتَأْهِلٍ لِرَحْمَتِكَ فَأَنْتَ أَهْلُ أَنْ تَجُودَ عَلَيَّ بِفَضْلِ سعتك. ⁽³⁾

الهی! اگر من اهلیت و شایستگی دریافت رحمت تو را ندارم اما تو اهل آن هستی که به واسطهٔ فضل گستردهٔ خویش به من جود کنی.

بدون شک این دعاها در نزول رحمت آسمانی بر بنده اثر دارند و استعداد و ظرفیت را بالا می برند در نتیجه کمک کننده انسان برای دریافت مراتب عالیه رحمت الهی خواهد بود. پس بر بندگان لازم است که با مراقبت بر این ادعیه مأثور از خدا طلب رحمت کنند. ⁽⁴⁾

همراهی با رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم بالاترین درجه رحمت

گفته شد که ایمان و عمل صالح و دعا ، ظرفیت و استعداد آدمی را برای نیل به درجات و مراتب بالای رحمت افزایش می دهند لذا انسان باید همواره در حفظ ایمان خود بکوشد و با تبعیت از قرآن کریم و اطاعت از خدا و رسول، و تقوا پیشگی و استمداد از ادعیه به مراتب بالای رحمت نائل شود و همواره خدا را این گونه بخواند: «اَللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَلُكَ مِنْ رَحْمَتِكَ بِأَوْسَعِهَا». ⁽¹⁾

خداوند درباره حضرت ذکریا علیه السلام می فرماید:

(ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا... إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَى). ⁽²⁾

این یاری از رحمت پروردگار تو نسبت به بنده اش زکریاست...؛ ای زکریا ما تو را به پسری مژده می دهیم که نام او یحیی است.

در این آیات شریفه حضرت یحیی علیه السلام رحمتی برای حضرت زکریا علیه السلام معرفی شده است نیز چنان که پیشتر اشاره شد؛ حضرت خضر علیه السلام به واسطه رحمتی از ناحیه پروردگار به علمی دست یافته بود که حضرت موسی علیه السلام تحمل آن را نداشت. هود و صالح و شعیب علیهم السلام و اصحاب کهف نیز به واسطهٔ رحمتی از سوی خداوند از عذاب و گرفتاری نجات پیدا کردند و... .

همه این ها مراتبی از رحمت خدا هستند؛ اما آخرین مرتبه رحمت الهی و اوسع رحمت خداوند سبحان کسی نیست، جز خاتم پیامبران و رحمت عالمیان حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه واله وسلم که خداوند خطاب به ایشان می فرماید:

(وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ). ⁽¹⁾

و ما تو را جز برای رحمت جهانیان نفرستادیم.

در نتیجه همراهی با رسول اکرم صلی الله علیه واله وسلم موجب نیل بندگان به بالاترین درجه رحمت الهی می شود، بدین جهت در بعضی ادعیه آمده است که از خدا چنین بخواهیم:

اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً. ⁽²⁾

خدایا! برای من با رسول اکرم صلی الله علیه واله وسلم راهی قرار بده.

یعنی از آن رحمتی که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم و به واسطه ایشان بر امت مرحومه نازل می شود برای من سهمی قرار بده.

فصل چهارم: تفسیر آیات سوره مبارکه «یس» / 237

اشاره

فصل چهارم

تفسیر آیات سوره مبارکه «یس»

آیه اول: (یس)

اشاره

بعداز سپری شدن مقدمات و تفسير كلمة طيبة «بسم الله الرحمن الرحيم» اكنون به تفسیر آیات سوره مبارکه «یس» می پردازیم.

دربارۀ اولین آیه از هشتاد و سه آیه سوره مبارکه «یس» از دو جهت می توان بحث کرد:

1- بحث عام پیرامون آیه «یس»

اشاره

کلمه «یس» از حروف مقطعه قرآن مجید است و یکی از مباحث عام ذیل این آیه شریفه بحث دربارهٔ حروف مقطعه است.

باید دانست که در میان سوره های قرآن مجید بیست و نه سوره با حروف مقطعه آغاز شده است؛ برخی از این سوره ها تنها با یک حرف آغاز می شوند: نظیر سوره مباركة «ق»، سوره مباركه «قلم» و سوره مبارکه «ص».

برخی دیگر از این سوره ها نیز با حروف ثنائيه (دو حرف) آغاز می شوند؛ -

مثل سوره مباركه «طه» و سوره هایی که آیه ابتدایی آنها «حم» ⁽¹⁾است است و سوره مباركة «يس».

برخی سوره هایی که با حروف مقطعه آغاز می شوند ثلاثيّه (سه حرفی) هستند؛ مثل سوره هایی که با «الم» آغاز می شوند؛ ⁽²⁾برخی از این سوره ها نیز رباعیه (چهار حرفی) هستند و حروف مقطعه و آیۀ اول آنها چهار حرف دارد؛ مثل «المص » و «المر»؛ ⁽³⁾اولین آیه برخی از سوره ها نیز پنج حرفی است مثل «حمعسق» ؛ « هيعص». ⁽⁴⁾

معنای حروف مقطعه

دربارهٔ معنای حروف مقطعه بیش از بیست وجه از سوی مفسران مطرح شده است؛ از آنجا که در برخی از آثار پیشین نگارنده در این باره بحث شده است، در اینجا از بحث تفصیلی دربارهٔ وجوه مختلفی که برای حروف مقطعه بیان شده خودداری و به ذکر چند نکته به صورت اختصار بسنده می شود.

گروهی معتقدند که حروف مقطعه در هر سوره اسم آن سوره است؛ برخی نیز این حروف را اسم خداوند عز اسمه دانسته اند و از نظر عده ای حروف مقطعه نام مبارک نبی مکرم اسلام صلی الله علیه واله وسلم است .

هم چنین گفته شده است که حروف مقطعه در واقع رمز و رازی بین ذات حضرت قدوس و پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلمه است؛ وبنا بر قولی این حروف دلالت (بر این) دارند، همین قرآن که خداوند با آن تحدی نموده و همه بشر را از آوردن یک سوره نظیر آن عاجز دانسته است، ⁽⁵⁾

و در آیه دیگر آمده است: (وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ)؛ و اگر شما دربارۀ آن چه بر بندۀ خود نازل کرده ایم در شک هستید پس یک سوره همانند آن را بیاورید و گواهان خود را غیر از خدا فرا خوانید اگر راست می گوئید. (سوره بقره، آیه 23).

2- بحث خاص پیرامون آیه «یس»

اشاره

مباحث خاص پیرامون این آیه شریفه نیز از منظرهای مختلف قابل طرح و بررسی است.

«یس» نام نبی مکرم اسلام صلی الله علیه واله وسلم

براساس بعضی روایات، «يس» بالخصوص نام نبی مکرم اسلام حضرت خاتم النبيين صلی الله علیه واله وسلم است. پیشتر درباره فضیلت و اهمیت سوره مبارکه «یس» روایتی از حضرت امام باقر صلوات الله و سلامه علیه نقل گردید که در آن تصریح شده بود، رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم ده اسم دارند که از میان آن ده اسم مبارک پنج اسم در قرآن ذکر شده و پنج اسم دیگر در قرآن نیامده است؛ اسمایی که در قرآن ذکر شده است، عبارتند از: «محمد»، ⁽¹⁾«احمد»، ⁽²⁾«نون»، ⁽³⁾«عبد»، ⁽⁴⁾و نام مقدس «یس».

در روایت دیگری، حضرت امام صادق علیه السلام با استشهاد به آیات ابتدایی سوره «یس» تصریح فرموده اند که یس نام مقدس رسول اکرم صلی الله علیه واله وسلم است، زیرا در این سوره مبارکه می خوانیم: (پس * وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ * إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ)، علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خود روایت را چنین نقل نموده است:

قَالَ الْصَادِقُ علیه السلام: «يس» اسْمُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: -

(إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ). ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند: «یس» اسم رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم است و دلیل برآن، این آیه شریفه است که خداوند (بعداز ذکر کلمه یس) می فرماید: «همانا تو از فرستاده شدگان و بر راه راست هستی».

و همچنین در امالی شیخ صدوق رحمه الله از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در ذیل آیه شریفه (سلام علی آل یس)؛ نقل می فرماید که حضرت فرمودند:

يَاسِينُ مُحَمَّدٌ وَنَحْنُ آلُ مُحَمَّدٍ. ⁽²⁾

یاسین (نام مبارک حضرت) محمد صلى الله عليه واله وسلم است و ما (اهل بیت علیهم السلام) آل محمد صلى الله عليه واله وسلم هستیم.

این نام برای پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم بسیار مشهور است تا آنجا که عبدالرحمان جامی در قصیده هایی که در مدح حضرت علی بن موسى الرضا عليه آلاف التحيه و الثناء سروده حضرتش را چنین یاد می کند:

سَلامٌ عَلى آل طه ويس *** سلامٌ عَلى آل خَيرِ النَّبِيِّينَ.

سَلامٌ عَلَى رَوْضَةٍ حَلَّ فِيها *** إمامٌ يُباهى به المُلْكُ والدِّينُ. ⁽³⁾

«یا» حرف ندا و «سین» نام پیامبر صلی الله علیه واله وسلم

برخی مفسرین معتقدند: در «یس» «یا» حرف ندا و «سین» نام مبارک حضرت رسول اکرم صل الله عليه واله وسلم است. ⁽⁴⁾

ممکن است اختلاف قراء در اعراب این کلمه نیز از همین جا ناشی شود، ⁽¹⁾دربارهٔ «سین» نیز گفته شده که تنها کلمه ای است که میان زُبر و بینهٔ آن از نظر عدد حروف ابجد تساوی و اعتدال برقرار است. ⁽²⁾

«يس» خطاب به انسان و «سین» به معنای قلب انسان

در تفاسیر مختلف و متعدد عامه و خاصه احادیث فراوانی از ابن عباس، از حضرت امام باقر علیه السلام و از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده است که بر اساس آنها معنایی که از کلمه «یس» اراده شده خطاب یا انسان است. ⁽³⁾

اصل این کلمه سین است و چنان که گذشت زبر و بینه این حرف در کمال اعتدال است، یک «ان» به ابتدا و یک «ان» به آخر سین اضافه می شود و کلمه انسان پدید می آید، در نتیجه سین قلب انسان است.

انسان قلب عالم هستی

انسان نیز در واقع قلب عالم هستی است چراکه همه عالم هستی برای انسان خلق شده است چنان که خدای متعال خطاب به انسان ها می فرماید:

(سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ وَسَخَّرَ لَكُمُ -

الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ). ⁽¹⁾

و (خدا همان کسی است که) کشتی ها را مسخر شما گردانید تا در دریا به فرمان او حرکت کنید و نهرها را مسخر شما کرد * و خورشید و ماه را که دائما در حرکت هستند مسخر شما گردانید و شب و روز را مسخر شما ساخت.

و در سوره مبارکه نحل می فرماید:

الَّذِي أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُم مِّنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ يُنبِتُ لَكُم بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةٌ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ * وَ سَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ. ⁽²⁾

او کسی است که از آسمان برای شما آب فرستاد که نوشیدن شما از آن است و درختان و مراتعی که حیوانات خود را در آن به چرا می برید از آن است و با آن برای شما زراعت و زیتون و نخل و انگور و از همه محصولات می رویاند... و شب و روز و خورشید و ماه را مسخّر شما ساخت و ستارگان به فرمان او رام هستند.

و در آیه ای دیگر آمده است:

(أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ). ⁽³⁾

آیا ندیدی که خداوند آنچه را در زمین است مسخر شما کرد.

در نتیجه همه عالم هستی برای انسان خلق شده است و انسان قلب عالم خلقت است.

انبیاء الهی قلب جامعه انسانی

انسان ها مراتب و درجاتی دارند و جامعه انسانی نیز قلبی دارد و آن انبیاء الهی هستند که به درجه کمال و مراتب عالیه رسیده اند. در مرحله بعد خود انبیاء نیز قلبی دارند و آن مرسلین هستند قلب مرسلین نیز پیامبران اولی العزم اند که در مراتب بالاتری از کمال قرار دارند.

در میان رسولان اولی العزم نیز قلبی وجود دارد و روح و جان آنان شخص شخیص خاتم الانبياء والمرسلين و اكمل السفراء المقربين حضرت محمد صلى الله عليه واله وسلم است، لذا يس سورۂ خاتم الانبیاء صلى الله عليه واله وسلم و قلب قرآن و نام مبارک رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم است.

مراد از «سین» سید و مراد از «سید» پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم

بنابر روایتی از امام باقر علیه السلام مراد از «سین»، سید است و مراد از سید جناب سید البشر حضرت خاتم الانبیاء محمد مصطفی صلی الله علیه واله وسلم است. ⁽¹⁾

هم چنین بیان شده است که مراد از سید در حقیقت سیدالاولین والآخرین است که همانا شخص خاتم الانبیاء علیهم السلام است. ⁽²⁾و نیز بیان شده مراد سید النبیین صلی الله علیه واله وسلم است.

بازگشت تمام این بیانات به این مطلب است که «سین» نام مبارک حضرت رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم است که با حرف نداء «یا» آمده؛ پس «یس» مرکب از حرف ندا و منادا می باشد و چنان که برخی اسامی همچون ابوالقاسم و... مرکب اند ممکن است «یس» که مرکب از حرف ندا و منادا است نیز اسم شخص باشد، به ویژه این که خود اسم «سین» یک حرف است، لذا «یاء» به آن اضافه می گردد و ندا و منادا یک اسم مرکب تشکیل می دهند.

آیه دوم

اشاره

(وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ).

سوگند به قرآن ثابت و تخلف ناپذیر و غیر شکننده.

عمدتاً بعداز حروف مقطعه قرآن در سوره های مختلف درباره اهمیت خود قرآن سخن گفته شده است در سوره مبارکه «یس» نیز خداوند بعداز این دو حرف از عظمت کتاب شریف یاد می کند.

1. تفسير «واو»

«واو» در این آیه شریفه از برای قسم است و خدای عز اسمه سخن را با قسم به قرآن آغاز می کند؛ درخور توجه است که هرچه مقام شخصی بالاتر باشد، قسم در کلام او کمتر است و معمولاً در گفتار افراد سطح پائین بیشتر قسم دیده می شود.

زیرا شخص کوچک معمولاً برای اثبات مدعا و قبولاندن مطلب خویش نیاز به قسم پیدا می کند، اما کسی که کلامش نافذ است، در سخن خود به قسم خوردن نیازی نمی بیند و کلام او بدون قسم نیز مورد پذیرش قرار می گیرد.

بر همین اساس اشخاص بلند مرتبه نوعاً از قسم خوردن در کلام خویش اجتناب می کنند، لذا قسم یاد کردن چنین اشخاصی از اهمیت ویژهٔ مطلب حکایت دارد. در نتیجه قسم یاد کردن رب العزه و پروردگار عالمیان جز برای رساندن اهمیت مسأله دلیل دیگری ندارد.

اساساً در شأن خدای سبحان نیست که برای سخنان خویش قسم یاد کند، اما خداوند ارحم الراحمین از باب لطفی که به بندگانش دارد برای هدایت آنان بارها قسم یاد کرده است؛ به بیانی دیگر پروردگار رحمت صرفاً برای هدایت بشر مرتبۀ خویش را تنزل می دهد و قسم یاد می کند.

قسم اولاً باید به شیئ مهمی باشد و ثانیاً به واسطهٔ شیئی مهم قسم خورده شود و به عبارت دیگر مقسم به و مقسم علیه هردو باید حائز اهمیت باشند. ⁽¹⁾

و یا در سوره مبارکه قیامه با سوگند به روز قیامت و نفس سرزنش گر انسان بر وقوع معاد جسمانی تأکید کرده و می فرماید: (لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ * وَ لَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللوَّامَةِ * أَيَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ * بَلَى قَادِرِينَ عَلَيَّ أَن نُّسَوِّيَ بَنَانَهُ)؛ نه! (چنین نیست که منکران معاد می گویند) به روز قیامت سوگند یاد می کنم و (چنین نیست که آن ها معتقدند) به نفس سرزنش کننده سوگند یاد می کنم (که معاد و قیامت حقیقت دارد) آیا انسان می پندارد که هرگز استخوان های او را گرد نمی آوریم بله ما قادر هستیم سر انگشتان او را موزون و مرتب کنیم. (سوره قیامه، آیات 1 تا 4).

خداوند در این آیه شریفه به قرآن کریم قسم یاد کرده است تا رسالت پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم را بیان کند یعنی مُقسم به قرآن مجید و مقسم علیه رسالت نبی اکرم صلى الله عليه واله وسلم.

2. تفسير «الْقُرْآنِ»

اشاره

بعداز بحث پیرامون و او قسم نوبت به کلمۀ «قرآن» می رسد. چنان که پیش تر در مباحث مقدماتی بیان شد، برای شناخت قرآن ناگزیر باید به نازل کننده آن یعنی خدای متعال مراجعه کرد؛ زیرا روشن است که معرف باید اجلی از معرف باشد و بر آن احاطه داشته باشد و بدون تردید آن کسی که اجلای از قرآن است و بدان احاطه دارد، خداوند سبحان می باشد پس تنها ذات حضرت قدوس می تواند قرآن را معرفی نماید.

بدون تردید قرآن خطاب به رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم و ائمه طاهرین علیهم السلام نازل شده و این حقیقتی است که در کلام نورانی حضرت امام صادق علیه السلام بدان اشاره شده است.

آن حضرت می فرمایند:

الم هُوَ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ الْمُتَقَطِّعِ فِي الْقُرْآنِ الَّذِي خُوطِبَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه واله وسلم وَالْإِمَامُ. ⁽¹⁾

الم حرفی از حروف اسم اعظم خداوند و از حروف مقطعه در قرآن است که پیامبر صلی الله علیه واله وسلم و امام به واسطه آن مورد خطاب قرار گرفته اند.

پس تنها محمد و آل محمد صلوات الله علیهم اجمعین قرآن را می شناسند، چراکه امام باقر علیه السلام فرمودند: «إِنَّمَا يَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِهِ»؛ ⁽²⁾در نتیجه برای شناخت قرآن ضرورتاً باید به پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم و اهل بیت مطهر ایشان عليهم صلوات الله مراجعه کرد.

قرآن روشن کننده همه چیز

خدای عز اسمه قرآن را (تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيءٍ) معرفی کرده و خطاب به رسول خویش می فرماید:

(وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدَى وَرَحْمَةٌ وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ). ⁽³⁾

و ما قرآن را بر تو نازل کردیم که روشن کنندۀ همه چیز و مایه هدایت و رحمت و بشارت برای مسلمانان است.

بی شک انسانی که حتی نسبت به عملکرد اعضای بدن خویش هم چون کار قلب و کبد و ریه و... نا آگاه است، هرگز نمی تواند تبیان بودن قرآن برای همه چیز را درک کند.

نور و برهان بودن قرآن

خدای متعال هم چنین قرآن را نور و برهان معرفی کرده است، در سوره مبارکه «نساء» خطاب به بندگانش می فرماید:

(يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُم بُرْهَانٌ مِن رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً). ⁽¹⁾

ای مردم! از جانب پروردگارتان برای شما برهان روشن آمد و نوری آشکار را برای شما نازل کردیم.

برای درک معنای نور همین بس که خداوند خود را نور آسمان ها و زمین معرفی نموده و فرموده است:

(اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ...). ⁽²⁾

خدا نور آسمان ها و زمین است مثل نور خدا همانند چراغدانی است که در آن چراغی فروزان باشد.

هدایت گری قرآن

قرآن کریم علاوه بر آن که چراغ راه و برهان طریق می باشد هادی صراط است؛ چنان که خدای متعال می فرماید:

(إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ). ⁽³⁾

به درستی که این قرآن به آنچه استوارترین چیزهاست هدایت می کند.

هم چنین در آیه 89 سوره مبارکه «نحل» که پیش از این ذکر شد، قرآن مایه هدایت و رحمت و بشارت معرفی شده است.

اسامی قرآن

قرآن اسامی مختلفی دارد که برخی از آنها عبارتند از:

(تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيراً). ⁽¹⁾

برکت پیشه است کسی که فرقان (قرآن) را بنده اش نازل کرد تا برای جهانیان بیم دهنده باشد.

(وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ). ⁽²⁾

و از قرآن آن چه شفا و رحمت است برای مؤمنان نازل می کنیم.

(إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ). ⁽³⁾

همانا ذکر (قرآن) را نازل کردیم و به طور قطع نگهدار آنیم.

معنای واژهٔ «قرآن»

اشاره

مهم ترین و معروف ترین نام کتاب خدای متعال و معجزه سترگ پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم همین قرآن است. دربارهٔ معنای این واژه دیدگاه های مختلفی وجود دارد که در اینجا به بررسی آنها می پردازیم.

الف: قرآن از ماده «تقارن»

چنان چه واژهٔ قرآن از مادۀ «تقارن» اخذ شده باشد بدین معنا خواهد بود که همهٔ -

مطالب آن قرین یکدیگرند و همۀ آیات از اولین آیه تا آخرین آیه قرآن موزون و متقارن هستند و همۀ مطالب آن سنجیده شده است.

در روایتی از ابن عباس که فریقین آن را متذکر شده اند، آمده است که ایشان گفت: یک شب بعداز نماز حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام مرا به محل خلوتی برده و پرسیدند:

درباره «الف» الحمد چه می دانی؟

گفتم: چیزی نمی دانم شما بفرمائید؛ و آن حضرت یک ساعت درباره «الف» الحمد سخن گفتند.

سپس فرمودند: دربارۀ «لام» چه می دانی؟ من سکوت کردم و امام یک ساعت دربارۀ لام سخن گفتند؛ بعد فرمودند: دربارۀ «حا» چه می دانی و یک ساعت دربارهٔ آن صحبت کردند و همین طور درباره هریک از دو حرف «میم» و «دال» نیز ساعتی سخن گفتند تا این که وقت نماز صبح فرا رسید.

آری! تمام حروف قرآن روی حساب دقیق وارد شده است، لذا پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم فرموده اند: قرائت هر حرف از قرآن ده حسنه دارد. سپس ده حسنه دارد. سپس تأکید نمودند: مثلاً در «الم» مراد این نیست که قرائت الم ده حسنه دارد، بلکه هریک از حروف آن دارای ده حسنه است، یعنی برای «الف» ده حسنه، برای «لام» ده حسنه و برای «میم» نیز ده حسنه داده می شود. ⁽¹⁾

حاصل آن که تمام حروف و کلمات قرآن متقارن و موزون و قرین یکدیگرند و ممکن است جهت تسمیه آن به این نام همین وجه باشد و قرآن از ماده تقارن اخذ شده باشد. ⁽²⁾

ب: قرآن از مادۀ قرائت

هم چنین ممکن است واژهٔ قرآن از مادهٔ قرائت اخذ شده باشد، در این صورت -

قرآن به معنای چیزی است که دائماً باید قرائت شود. ⁽¹⁾لذا خداوند سبحان به بندگانش می فرماید:

(فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ). ⁽²⁾

پس هر مقدار که در توان شماست از قرآن بخوانید.

قرآن کتابی است که باید مدام قرائت شود پس بر مؤمنان فرض است که هر مقداری که می توانند قرآن بخوانند.

ج: قرآن از ماده «قری»

نیز ممکن است واژهٔ قرآن از ماده قُرى (معتل اللام) به معنای قریه (محل اجتماع) اخذ شده باشد. ⁽³⁾در این صورت قرآن به معنای حقیقتی می باشد که تمام خیر در آن جمع شده است.

3. تفسير (الْحَكِيم)

«حکیم» وصفی است که در مورد نفس و موجود دارای حیات و شعور به کار می رود؛ اما به شیئ حکیم اطلاق نمی شود.

بنابراین تعبير «القرآن الحكيم» بیانگر آن است که قرآن موجود ذی شعور و دارای حیات است و از وصف حکیم استفاده می شود که قرآن نه تنها خودش حیات دارد، بلکه حیات همه چیز به قرآن است و حیات بخش دیگران می باشد.

حکمت به معنای امر ثابت ⁽¹⁾و تخلّف ناپذیر و محکم است؛ بر این اساس می توان گفت: قرآن امری ثابت و محکم است و برخلاف سایر کتب آسمانی که دچار تحریف شده اند، احدی را یارای تغییر و تحریف قرآن نیست.

به عنوان مثال: تورات با اینکه در الواح نوشته شده بود و به صورت یک جا بر حضرت موسی علی نبینا و آله و عليه السلام وارد گشت با این حال دچار تحریف شد، انجیل نیز هم چون تورات دست خوش تحریف قرار گرفت و امروز چهار انجیل وجود دارد: 1. انجیل یوحنا 2. انجیل متی 3. انجیل مرقس 4. انجيل لوقا.

ولی قرآن به حفظ الهی از هر گونه تغییر و تحریف در امان مانده چنان که خدای متعال فرموده است:

(إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ). ⁽²⁾

همانا ما ذکر (قرآن) را نازل کردم و به طور قطع نگهدار آن هستیم.

می دانیم که آیات قرآن کریم بر خلاف الواح تورات به صورت تدریجی بر پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم نازل شده است این آیات مکتوب هم نبودند و برخی مسلمانان آیات قرآن را بر روی پوست یا استخوان کتف حیوانات می نوشتند و پشت منبر رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم می انداختند.

با این حال قرآن به حفظ الهی از آفت تحریف در امان مانده است؛ چراکه بعداز رحلت خاتم الانبیاء صلى الله عليه واله وسلم همه آیات در مصحف هایی گردآوری شد و بدین ترتیب قرآن از تغییر مصون ماند.

لذا می توان گفت: قرآن امری ثابت و محکم است و هیچ خللی در آیات آن وجود ندارد.

این نکته نیز در خور توجه است که خداوند ثبات و استواری قرآن را با صیغهٔ فعیل بیان کرده و این صیغه بیانگر استمرار و ثبات است یعنی حکمت و استواری قرآن همیشه ثابت و پا برجاست.

در استحکام و ثبات قرآن همین بس که بیش از هزار و چهار صد سال از ندای تحدی آن می گذرد:

(فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ). ⁽¹⁾

پس یک سوره همانند آن را بیاورید و یاران خود را غیر از خدا فرا خوانید. اگر راست می گوئید.

اما احدی نتوانسته است در این مسیر قدم بگذارد، لذا خداوند متعال به منکران می فرماید:

(فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ). ⁽²⁾

پس اگر چنین نکنید - که هرگز نخواهید کرد - بترسید از آتشی که آتش زنه های آن مردم و سنگ ها است و برای کافران آماده شده است.

چه استحکامی بالاتر از این وجود دارد که خدای متعال درباره قرآن می فرماید:

(وَلَوْ أَنَّ قُرآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْكُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَل لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً). ⁽³⁾

و اگر به وسیله قرآن کوه ها به حرکت در آیند و زمین قطعه قطعه شود یا مردگان به سخن در آیند بلکه همه امر از آن خداست.

کوه بالاترین نماد استواری و استحکام است، چنان که در روایات برای بیان استواری و محکم بودن مؤمن او را به کوه تشبیه کرده اند، رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم می فرماید:

الْمُؤْمِنُ كَالْجَبَلِ الَّذِي لَا تُحَرِّكُهُ الْعَوَاصِفُ. ⁽¹⁾

مؤمن هم چون کوه (استوار) است و تند بادها او را حرکت نمی دهد.

اما قرآن حقیقتی است که آن نماد استواری (کوه) را می تواند به حرکت درآورد.

آیه سوم

اشاره

(إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ).

به راستی که تو قطعاً از فرستاده شدگان هستی.

در این آیه شریفه خدای متعال با تأکید بسیار یادآوری می کند، ای پیامبر! تو از مرسلین (فرستاده شدگان) هستی؛ کلمۀ «إنّ» و حرف «لام» نشانه تأکید هستند. خداوند در آیه ای دیگر برای تأکید مسأله رسالت این چنین می فرماید:

(وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ). ⁽²⁾

و آنان که کافر شدند می گویند تو فرستاده شده نیستی! بگو: برای گواه میان من و شما، خدا و کسی که همه علم کتاب نزد اوست کفایت می کند.

بر اساس این آیه شریفه خداوند به رسول خویش امر می کند که به کافران بگو:

من برای رسالت خویش دو شاهد دارم. اول؛ خدای عز اسمه و شاهد دیگر، حضرت اميرالمؤمنين على صلوات الله وسلامه عليه. ⁽¹⁾

بعثت خاتم الانبياء صلی الله علیه واله وسلم مركز وقایع عالم

بدون تردید در عالم واقعه ای مهم تر از بعثت خاتم صلی الله علیه واله وسلم رخ نداده است و هیچ واقعه ای عظیم تر از آن نمی باشد؛ چرا که بعثت همۀ انبیاء مقدمه این بعثت و همه اوصیاء موخره آن هستند و مرکز وقایع عالم هستی همانا بعثت خاتم الانبياء صلی الله علیه واله وسلم است؛ زیرا خداوند دربارهٔ رسول خویش میفرماید:

(مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِن رِّجَالِكُمْ وَلكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً). ⁽²⁾

محمد صلى الله عليه واله وسلم پدر هیچ یک از مردان شما نیست و لیکن او رسول خدا و خاتم پیامبران است و خداوند به همه چیز آگاه است.

تعبير «خاتم النبيين» به روشنی بیانگر آن است امر نبوت به حضرت رسول اکرم صلی الله علیه واله وسلم ختم شده است. پس همۀ انبیاء مقدمۀ بعثت خاتم الانبیاء هستند. در سوره مبارکه آل عمران آمده است:

(وَمَا مُحمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ). ⁽³⁾

و محمد صلى الله عليه واله وسلم نیست مگر پیام آوری که پیش از او پیامبرانی در گذشته بوده اند، اگر او بمیرد یا کشته شود شما به عقب بر می گردید.

خداوند هم چنین دربارۀ ارسال رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم چنین می فرماید:

(هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ). ⁽¹⁾

او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین ها پیروز کند.

یعنی خدای متعال خاتم الانبیاء صلى الله عليه واله وسلم را فرستاد تا دین او فراگیر شود و هر دین و آئین دیگری را پوشش دهد. در نتیجه واقعه ای مهم تر از بعثت خاتم الانبیاء صلى الله عليه واله وسلم رخ نداده است، لذا به خاطر عظمت این بعثت خدای متعال بعد از سوگند یاد کردن به قرآن حکیم با تاکید پیامبر خاتم صلى الله عليه واله وسلم، او را از مرسلین (فرستاده شدگان) معرفی می کند.

آیه چهارم

اشاره

(عَلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ).

تو بر راه راست استیلا داری.

در این آیه شریفه صراط مستقیم بودن حضرت رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم با حرف «علی» بیان شده است. در صورتی که قاعدتاً می بایست در چنین مواردی حرف «فی» به کار رود، لذا تعبير «على صراط مستقیم» نکته مهمی را در بر دارد و آن عبارت است از بیان علو و استیلای حضرت خاتم الانبياء محمد مصطفى صلى الله عليه واله وسلم بر صراط مستقیم، یعنی صراط مستقیم به وجود نازنین رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم محقق می شود و آن حضرت حافظ این صراط است.

معنای «صراط»

صراط به معنای طریق واضح و مستقیم می باشد. عرب برای راه تعابیر مختلفی به کار می برد که عبارتند از: طریق، سبیل و صراط.

هریک از این تعابیر معانی خاص به خود را دارند سبیل به معنای راه وسیع و باز است و این تعبیر صرفاً توسعه راه را بیان می کند و دربارهٔ سایر ویژگی های آن ساکت است.

طریق نیز به معنای راه هموار و کوبیده شده است این تعبیر نیز از جهات دیگر راه از جمله توسعه آن حکایت نمی کند و از بعد مسافت، مستقیم و غیر مستقیم بودن آن سخن نمی گوید، بلکه صرفاً بیانگر هموار بودن راه است.

اما همۀ این خصوصیات در تعبیر «صراط» نهفته است صراط به معنای راهی می باشد که هم توسعه دارد و هم مستقیم و هموار است. ⁽¹⁾

در نتیجه همگان می توانند وارد آن شوند و سریع به مقصد برسند، چون این راه اعوجاج و انحراف ندارد تا آن که مسیر طولانی گردد.

انحصار صراط مستقیم در راه اهل بیت علیهم السلام

با این که تعبیر صراط بیانگر مستقیم بودن راه نیز هست اما باز هم خدای متعال برای تأکید بیشتر صراطی را که رسول الله صلى الله عليه واله وسلم بر آن استیلا دارد به صفت مستقیم وصف کرده است تا معلوم شود که طریق هدایت و راه راست منحصر به یک راه است و آن فقط طریق رسول اکرم صلى الله عليه واله وسلم و اهل بیت ایشان صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین می باشد.

پس بر اساس این آیه شریفه تنها راه پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم و به فرموده ایشان، راه اميرالمؤمنين علیه السلام و اولاد معصومین آن حضرت علیه السلام مستقیم و هموار و بدون اعوجاج و انحراف است و تمام طرق دیگر هیچ یک خالی از انحراف نیستند.

لذا حضرت امام علی بن موسی الرضا عليه آلاف التحيه و الثنا در حديث شريف -

«سلسلة الذهب» به نقل از پدران بزرگوارشان از رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم روایت کردند که آن حضرت فرمودند: از جبرئیل شنیدم که می گفت: از خدای جل جلاله شنیدم که می فرماید:

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي، فَلَمَّا مَرَّتِ الرَّاحِلَةُ نَادَانَا بِشُرُوطِهَا وَأَنَا مِنْ شُرُوطِهَا. ⁽¹⁾

لا اله الا الله دژ محكم من است پس هرکس وارد دژ مستحکم من گردد از عذاب من در امان خواهد بود. (راوی) می گوید: وقتی کاروان حرکت کرد (امام علیه السلام) خطاب به ما، ندا کردند که (ورود به این دژ مستحکم) شروطی دارد و من از شروط آن هستم.

عبادت خداوند صراط مستقیم

خداوند سبحان در همین سوره مبارکه «یس» عبادت خویش را صراط مستقیم دانسته و فرموده است:

(أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَن لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ * وَ أَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ). ⁽²⁾

ای فرزندان آدم! آیا از شما پیمان نگرفتم که شیطان را نپرستید؟ که او برای شما دشمنی آشکار است. و این که مرا بپرستید که این راه مستقیم است.

و در آیه ای دیگر آمده است:

(إِنَّ اللهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُستَقِيمٌ). ⁽³⁾

همانا الله پروردگار من و پروردگار شماست، پس او را بپرستید که این راه مستقیم است.

آیه پنجم

اشاره

(تَنزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ).

[قرآن] از ناحیه خداوند عزیز و رحیم فرو فرستاده شده است.

در این آیه شریفه نیز سخن پیرامون قرآن است و خدای متعال قرآن را فرو فرستاده شده از ناحیهٔ خودش معرفی کرده است.

عظمت قرآن

اشاره

چون قرآن کلام خداوند است و از ناحیۀ او نازل شده، لذا این کلام نورانی چنان که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند، بحر عمیقی است که عمق آن برای بشر شناخته نمی شود. ⁽¹⁾

در کلامی از کلمات نورانی حضرت امیرالمؤمنين عليه افضل صلوات المصلین بیش از چهل صفت برای قرآن ذکر شده است که هریک بحری است از جمله آن که می فرماید:

بَحْرَاً لَا يُدْرِكُ قَعْرُهُ وَمِنْهَاجَاً لَا يُضِلُّ نَهْجُهُ. ⁽²⁾

(قرآن) اقیانوسی است که کسی را به ژرفایش دسترسی نباشد و راهیست که رهروش گمراهی نرود.

الف. قرآن مایۀ سعادت

آری! قرآن از ناحیهٔ خداوند عزیز و رحیم نازل شده و دارای چنان عظمتی است که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم به مؤمنان می فرماید:

إِنْ أَرَدْتُمْ عَيْشَ السُّعَدَاءِ وَ مَوْتَ الشُّهَدَاءِ وَالنَّجَاةَ يَوْمَ الْحَسْرَةِ وَالظَّلَّ يَوْمَ -

الْحَرُورِ وَالْهُدَى يَوْمَ الضَّلَالَةِ فَادْرُ سُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ كَلَامُ الرَّحْمَنِ وَحِرْزُ مِنَ الشَّيْطَانِ وَرُجْحَانٌ فِي الْمِيزَانِ. ⁽¹⁾

اگر می خواهید هم چون افراد سعادتمند زندگی کنید و هم چون شهیدان بمیرید و اگر خواهان نجات در روز حسرت و سایه در روز داغ و هدایت در روز گمراهی هستید، مدام قرآن بخوانید و آن را به خاطر بسپارید؛ چراکه قرآن کلام خدای رحمان و نگهدارنده از شیطان و موجب برتری و سنگینی در میزان اعمال است.

بدون تردید بشر همواره در پی سعادت است و شکی وجود ندارد که کثرت مال و مقامات در دنیا سعادت را به دنبال نمی آورد، لذا خدای متعال می فرماید:

(أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ * حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ * كَلأَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ). ⁽²⁾

بسیار نمایی (و زیاده خواهی) شما را مشغول داشت تا وقتی که به دیدار قبرها رفتید هرگز [این بسیار نمایی ها به شما سودی نمی بخشد] به زودی خواهید دانست.

در نتیجه زیاده خواهی و کثرت، سعادت نمی آورد و انسان زیرک باید وسیلهٔ سعادت را بیابد و رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم در این حدیث شریف راه دست یابی به سعادت را به روشنی نمایانده و آن ممارست و هم جواری با قرآن و به خاطر سپردن آن است.

هم چنین شکی نیست که انسان روزی خواهد مرد و مرگ سخت ترین امری است که بشر از آن هراسان و گریزان می باشد، اما شهادت (یعنی مرگ در رکاب حجت خدا یا همان مرگ شهدا)، این امر تخلف ناپذیر را در کام مؤمنان شیرین و راحت می کند و چنین مرگی در سایه مصاحبت و مدارست مدام قرآن نصیب بندۂ مؤمن می شود.

ب. قرآن سبب نجات از حسرت روز قیامت

یکی از نام های قیامت «یوم الحسرة» است، چرا که در آن روز بندگان به خاطر خطاهایی که مرتکب شده اند و فرصت هایی که از دست داده اند دچار حسرت می شوند. بنابر فرمایش حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام این حسرت از لحظه مرگ آغاز می شود.

آن حضرت می فرمایند: «اِجْتَمَعَتْ عَلَيْهِمْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ وَحَسْرَةِ الْفَوْتِ»؛ ⁽¹⁾یعنى سکرات مرگ و حسرت از دست رفتن عمر برای خطاکاران و کافران جمع می شود.

اما به فرموده رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم در حدیث گذشته مداومت در قرائت قرآن و مصاحبت، تفکر و تأمل در آیات و به خاطر سپردن آن و عمل نمودن به دستورات قرآن مایهٔ نجات از حسرت در عالم پس از مرگ است.

ج. قرآن سایبانی در برابر حرارت روز قیامت

در روز قیامت همه از شدت حرارت آن روز به دنبال سایه بان و پناهگاه می گردند و مداومت در قرائت قرآن سایبانی در برابر گرما و آفتاب سوزان است که مؤمنان را از شدت حرارت روز قیامت در امان نگه می دارد.

هم چنین در روزی که همگان راه را گم کرده اند و پاهایشان لغزان است، مؤمنان به سبب تداوم در تفکر و تعمق در قرآن، هدایت خواهند یافت.

این همه آثار و برکات از آن روست که قرآن تنزیل خدای عزیز و رحیم است.

معنای «تنزیل» و تفاوت آن با «انزال»

اما درباره تعبیر «تنزیل» توجه به برخی نکات ضروری است که در اینجا به طور اختصار بیان می شود.

فرو فرستاده شدن قرآن در برخی آیات با صیغهٔ انزال بیان شده است، هم چون آیه شریفه:

(شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ). ⁽¹⁾

ماه رمضان که قرآن در آن نازل شده است.

و هم چنین نظیر آیه شريفة : (إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ)؛ ⁽²⁾یا در سوره مبارکه «دخان» که آمده است: (إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ). ⁽³⁾

در برخی سُوَر نظیر سوره مبارکه «یس» از «تنزیل» قرآن سخن به میان آمده است، باید دانست مراد از انزال در واقع نزول دفعی و مراد از تنزیل نزول تدریجی قرآن است.

نزول دفعی قرآن بدین صورت است که در شب مبارکی یعنی در شب قدر همه قرآن به یکباره بر بیت المعمور نازل شده و سپس بر لوح محفوظ و از آنجا بر زمین و بر قلب مبارک خاتم الانبیاء صلی الله علیه واله وسلم به یکباره فرود آمده است. ⁽⁴⁾

بعداز آن مجدداً خداوند به صورت تدریجی نیز آیات را بر پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم نازل کرده است، لذا خطاب به حضرتش می فرماید:

(وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ). ⁽⁵⁾

و در تلاوت قرآن شتاب مکن پیش از آن که وحی آن بر تو تمام شود.

بر اساس این آیه شریفه هرچند رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم حامل قرآن است اما مأموریت دارد -

که تا پیش از نزول تدریجی قرآن آن را برای مردم تلاوت نفرماید. این واقعیت در آیه ای دیگر بدین صورت بیان شده است:

(وَ قُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلاً). ⁽¹⁾

و قرآن را بخش بخش فرستادیم تا آن را با درنگ بر مردم بخوانی و آن را به تدریج نازل کردیم.

سر نزول تدریجی قرآن آن است که قرآن کریم حاوی دستورات دین، علم، فرهنگ، حکمت و آئین است و این امور می باید همواره و پیوسته در جامعه جریان داشته باشند و بندگان خدا به تدریج آنها را فرا گیرند و سال ها زحمت بکشند و ممارست نمایند تا به فضل حضرت قدوس نتایجی حاصل گردد.

معنای «عزیز»

عزیز به معنای شکست ناپذیر است؛ ارض عزازه یعنی زمین سختی که کلنگ درآن اثر نمی کند و عزیز شخصی است که مقهور هیچ قدرتی نمی شود. ⁽²⁾

قطعاً تنها حقیقتی که هرگز مقهور نمی شود و شکست نمی خورد همانا ذات حضرت قدوس است؛ چنان که خدای متعال می فرماید:

(إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً). ⁽³⁾

همانا همه عزت از برای الله است.

ما سوى الله همه مقهورند و لااقل به مرگ شکست می خورند ؛ اما خداوند و آن چه از ناحیه او نازل شده شکست ناپذیر است، لذا در دعای شریف افتتاح به درگاه الهی -

این گونه عرضه می داریم:

قَهَرَ بِعِزَّتِهِ الْأَعِزَّاءَ وَتَوَاضَعَ لِعَظَمَتِهِ الْعُظَمَاءُ.

(سپاس خدای را) که با عزتش همه عزیزان را مقهور ساخته و در برابر عظمتش بزرگان فروتن گشته اند.

پس همه عزت از برای خداوند سبحان است. خدای متعال در آیه ای دیگر می فرماید:

(وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ). ⁽¹⁾

عزت مخصوص خدا و پیامبرش و مؤمنان است.

اما باید دانست که عزت رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم و انبیاء و اولیاء و مؤمنان نسبی و عرضی است و از ناحیه خداوند است و حقیقت عزت اختصاص به ذات ربوبی حضرت حق جلت عظمته دارد.

نزول قرآن رحمتی از ناحیه خدای عزیز

در آیه شریفه به دنبال صفت «عزیز»، وصف «الرحیم» آمده است و این تعبیر بیانگر آن است که خدای عزتمندی که همه مقهور اویند به رحمت خویش قرآن را فرو فرستاده است و تنزیل قرآن به معنای واقعی کلمه رحمتی از ناحیه پروردگار برای بندگان است.

قرآن صرف رحمت است که خداوند از سر عزت و به عنوان رحمت آن را بر خلق نازل فرموده است.

برخی مفسران نیز معتقدند: وصف «عزیز» بیانگر قهر و غلبه خداوند برای غیر مؤمنان و بدکاران است و صفت «رحیم» از رحمت الهی بر مؤمنان و نیکوکاران حکایت دارد.

قرآن موصوف به «رحمت» و «عزت»

خدای متعال در اولین آیه از سوره زمر و نیز در سه سوره مبارکه غافر، جاثیه و احقاف بعداز حروف «حم»، می فرماید: تَنزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ؛ و در سوره مبارکه فصلت نیز بعد از «حم» آمده است: تَنزِيلُ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ؛ اما در آیه مورد بحث (آیه پنجم سوره مبارکه یس) موصوف یعنی کلمۀ «الله» حذف شده و خداوند فرموده است: تَنزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ .

حذف موصوف و ذکر صفت به تنهایی بیانگر نکته لطیفی است و آن انتقال اوصاف به کتاب می باشد؛ یعنی هرچند قرآن از ناحیه عزیز علی الاطلاق نازل شده، اما حذف موصوف بیان می کند که خود قرآن نیز دارای عزت است و اگرچه قرآن از ناحیه رحیم على الاطلاق آمده است ولی خود این کتاب فی نفسه نیز رحمت است؛ چنان که خدای تعالی نیز کتاب خویش را (هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ) معرفی کرده است.

آیه ششم

اشاره

(لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أُنذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ).

تا گروهی را بیم دهی که پدرانشان انذار نشدند، پس آنان در غفلت به سر می برند.

معنای «انذار»

انذار به معنای هشدار و تنبیه است و ترس لازمه هشدار و تنبیه می باشد، لذا برخی در معنای انذار لازمه آن را اخذ و آن را بیم معنا می کنند. ⁽¹⁾

خداوند سبحان با خطاب به رسول خویش به قرآن حکیم سوگند یاد می کند که -

تو از فرستاده شدگان هستی و بر صراط مستقیم استیلاداری و قرآن از ناحیه خدا فرو فرستاده شده است.

سپس در مقام تعلیل می فرماید: برای این که تو قومی را هشدار بدهی و آنان را بیدار سازی و بی مشان دهی، قومی که پدرانشان انذار نشدند و آنان در غفلت به سر می برند.

انذار قومی که پدرانشان در جهل مرکب بودند

از نظر برخی «ما» در «ما انذر» نافیه است؛ یعنی پدران مردم عصر خاتم الانبياء صلی الله علیه واله وسلم در جهالت محض بودند؛ زیرا در دوران فترت به سر می بردند و پیامبری برای آنان مبعوث نشده بود، لذا در جهل مرکب به سر می بردند و از جهل خویش نیز نا آگاه بودند.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در دو خطابه مهم خویش (خطبه 33 و خطبه 104 نهج البلاغه) به این حقیقت اشاره کرده است آن حضرت در یکی از این خطبه ها می فرماید:

إِنَّ اللَّهَ (سُبْحَانَهُ) بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه واله وسلم وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً وَلَا يَدَّعِي نُبُوَّةً فَسَاقَ النَّاسَ حَتَّى بَوَّاهُمْ مَحَلَّتَهُمْ... .

همانا خداوند سبحان محمد صلی الله علیه واله وسلم را مبعوث ساخت درحالی که احدی از عرب کتاب خوان نبود، و ادعای نبوت نداشت. پس آن حضرت مردم را (به سوی هدایت) سوق داد تا در جایگاهشان مستقر ساخت... .

نمونه هایی از جهالت عرب جاهلی

آری! جهالت و گمراهی در آن عصر به حدی بود که مردم صبح ها حلوا درست می کردند و تا ظهر به عبادت آن می پرداختند و سپس آن را می خوردند! و یا به تعبیر قرآن کریم:

(وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِالْأُنثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً وَهُوَ كَظِيمٌ * يَتَوَارَى -

مِنَ الْقَوْمِ مِن سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلاَ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ). ⁽¹⁾

و هرگاه به یکی از آنها مژده داده شود که دختر نصیب تو شده است چهره اش سیاه می شود و به شدت خشمگین می گردد به خاطر مژده بدی که به او داده شده است از قبیله خود پنهان می شود آیا او را با خواری نگه دارد یا در خاک پنهانش کند؟ آگاه باشید که چه بد حکم می کنند.

نهایت فهم و دانش عرب جاهلی این بود که معلقات سبع؛ شعرهای عاشقانه امرأ القيس، اشعار مربوط به تاختن اسب ها و چپاول را از روی تفاخر بر در کعبه آویزان کرده بودند و به آن اشعار تعلیقه و حاشیه می زدند و با شور و هیجان این اشعار را یکی از آخر به اول و دیگری را بالعکس و به طرق مختلف می خواندند.

محرومیت از هدایت انبیاء دليل جهالت اعراب

دلیل این همه جهالت چنان که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: عدم برانگیخته شدن پیامبری الهی به مدت طولانی در میان آنها بود و آنان بعداز بعثت حضرت عیسی علیه السلام یعنی حدود شش قرن از هدایت انبیاء الهی محروم بودند.

البته پیش از آن انبیاء بزرگی هم چون حضرت ابراهیم علیه السلام و حضرت اسماعیل علیه السلام در آن سرزمین زیسته بودند، حضرت اسماعیل علیه السلام نیز در کنار صد پیامبر از انبیاء الهی در حجر اسماعیل مدفون است .

اما اعراب جاهلی سالیان درازی در فترت بوده و انذار نشده بودند، لذا در بعض تفاسیر فرموده اند که قوم غیر منذر آبائهم الاقربین هستند به دلیل طولانی شدن مدت فطرت آنان. ⁽²⁾

انذار قومی که پدرانشان انذار شده بودند

اما در روایات «ما» در «ما انذر آباؤهم» موصوله معنا شده است و بر این اساس معنای آیه چنین است:

«تا قوم را هشدار دهی چنان که پدرانشان هشدار داده شدند».

در روایتی از حضرت امام صادق علیه السلام «ما» در این آیه شریفه موصوله دانسته شده است. مرحوم کلینی در کتاب شریف «کافی» از جناب ابوبصیر نقل می کند:

سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ (لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ) قَالَ: لِتُنْذِرَ الْقَوْمَ الَّذِينَ أَنْتَ فِيهِمْ كَمَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ عَنِ اللَّهِ وَعَنْ رَسُولِهِ وَعَنْ وَعِيدِهِ. ⁽¹⁾

از امام علیه السلام درباره این سخن خدا «تا قومی را هشدار دهی چنان که پدرانشان هشدار داده شدند از پس آنان غافل هستند» پرسیدم. امام علیه السلام فرمودند: (معنای آیه چنین است) تا قومی را که تو در میان آنان هستی هشدار دهی چنان که پدرانشان هشدار داده شدند و اینان نسبت به خدا، رسول او و تهدید خداوند در غفلت به سر می برند.

آیه هفتم

اشاره

(لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ).

به تحقیق قول برای بیشتر آنان ثابت و محقق است، پس آنها ایمان نمی آورند.

خدای متعال بعداز یادآوری غفلت قومی که رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم در میان آنان بود،

تاکید می کند که قول حق برای بیشتر آنان ثابت و محقق است با این حال آنها ایمان نمی آورند.

تهدید به جهنم

ممکن است گفته شود در این آیه شریفه مراد از قولی که تحقق یافته، در واقع همان وعید و تهدید خداوند به آتش جهنم در مورد منکران و کافران باشد، چنان که خدای متعال در آیه ای می فرماید:

(وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ). ⁽¹⁾

و اگر می خواستیم به هرکسی هدایتش را می دادیم ولی این قول از جانب من محقق است که جهنم را از جنّ و انس همگی پر کنم.

تهدید منکران ولایت و امامت

اما تهديد خداوند مربوط به چه امری است؟ آیا مراد تحقق عذاب برای منکران توحید می باشد یا اینکه مراد اعم است و شامل امور دیگری هم چون انکار نبوت، معاد و امامت نیز می شود؟

بدون شک برای فهم مراد آیات قرآن ، باید به سراغ معلمان و حاملان علوم قرآن رفت. لذا برای روشن شدن این که مراد از «قول» در آیه شریفه چیست، ادامه حدیثی را که پیش از این ذکر شد مطرح می سازیم.

در ادامه آمده است که امام صادق علیه السلام فرمودند:

(لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَى أَكْثَرِهِمْ مِمَّنْ لَا يُقِرُّونَ بِوَلَايَةِ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ علیه السلام -

وَالْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ بِإِمَامَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْأَوْصِيَاءِ مِنْ بَعْدِهِ). ⁽¹⁾

به تحقیق قول برای بیشتر آنان محقق گشت از کسانی که به ولایت اميرالمؤمنين علیه السلام و امامان بعداز ایشان اقرار نمی کنند «پس آنان ایمان نمی آورند» به امامت امیر المؤمنین علیه السلام و اوصیاء بعداز ایشان.

بر اساس کلام نورانی حضرت امام صادق علیه السلام تهدید مربوط به کسانی است که بعداز اثبات حقانیت ولایت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان بعداز ایشان، به آن تن نمی دهند و اقرار نمی کنند.

در نتیجه به خاطر عدم ایمان به امامت امیرالمؤمنین علیه السلام و پذیرش ائمه بعداز آن حضرت وعید خداوند که همانا آتش جهنم است، محقق می گردد و دامان آنها را فرا می گیرد.

آیه هشتم

اشاره

(إِنا جَعَلْنَا فِي اعْناقِهِم أَغْلَاَلاً فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ).

همانا ما در گردن های آنان غل هایی می گذاریم، پس آن غل ها تا زیر چانه های آنان است در نتیجه سرهای آنان به بالا نگه داشته شده است.

آیه شریفه در واقع چگونگی تحقق وعید خداوند و کیفیت عذاب منکران توحید و نبوت و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان پس از حضرتش را بیان می کند.

کیفیت عذاب منکران ولایت

حضرت امام صادق علیه السلام در ادامه روایتی که پیش از این مطرح شد، به بیان کیفیت -

عذاب منکران ولایت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمه طاهرین علیهم السلام پرداخته و می فرمایند:

فَلَمَّا لَمْ يُقِرُّوا كَانَتْ عُقُوبَتُهُمْ مَا ذَكَرَ اللَّهُ: (إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلالاً فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ) فِي نَارِ جَهَنَّمَ.

پس چون به ولایت ائمه علیهم السلام اقرار نکردند عقوبت آنها همان است که خداوند بیان فرموده است: «همانا ما در گردن های آنان غل هایی می گذاریم که تا چانه های آنان را گرفته پس سرهایشان را به بالا نگه داشته است» در آتش جهنم.

«غل» حلقه ای فلزی است که به دور گردن مجرمان و جانیان می اندازند؛ و «اقماح» به معنای بالا نگه داشتن سر می باشد.

بر اساس این آیه شریفه خداوند به گردن منکران ولایت ائمه علیهم السلام غل می اندازد و غل های آنان به گونه ای است که تا زیر چانه های آنها را می گیرد، لذا قهراً مانع از خضوع و خشوع آنها در قبال حق می شود و قادر نیستند حق را درک نمایند و در قبال آن سرخم کنند و تسلیم حق باشند.

در نتیجه داخل در آتش جهنم درحالی که سرهای آنان بالا نگه داشته شده است و منکران قادر به دیدن پیش روی خود نیستند.

آیه نهم

اشاره

(وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ إِيْدِيهِمْ سَدّاً وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ).

و ما در پیش روی آنان سدی قرار دادیم و از پشت سرشان سدی است، پس آنان را پوشاندیم در نتیجه آنان نمی بینند.

خدای سبحان در این آیه به شرح کیفیت عذاب منکران ولایت پرداخته و باید توجه داشت که چه عذاب سختی در انتظار آنان می باشد آن عذابی که از روی خشم و غضب پروردگار است.

چگونگی عذاب منکران ولایت

وضعیت منکران ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمه اهل بیت علیهم السلام این چنین است که در آتش جهنم نیز به سبب وجود غل های پهن در گردن آنان، سرهایشان به سوی بالاست و قادر به دیدن پیش رو نیستند.

علاوه بر آن خداوند در مقابل و پشت سر آنها نیز سدی قرار داده که توان هرگونه حرکتی را از آنان می گیرد و حتی چشمان آنها نیز بسته می شود.

عذاب جهنمیان نتیجه اختیار خودشان

این همه عذاب نتیجه سوء اختیار خود جهنمیان است؛ زیرا خداوند به اميرالمؤمنین علیه السلام و یازده فرزند معصوم ایشان علیهم السلام ولایت عطا فرمود و آن بزرگواران را به واسطهٔ پیامبر خویش معرفی کرد و حجت را بر همگان تمام ساخت، اما بسیاری از بندگان از سر لجاجت و کبر از تن دادن به فرمان الهی سر باز زده اند و لذا مستحق چنان عذابی شده اند.

منكران ولایت امیرالمؤمنين علیه السلام در واقع بندگان سرکشی هستند که در دنیا اسیر هواهای نفسانی شده اند، کبر و خود برتربینی آنان سبب شده که سر خود را بالا بگیرند و پیش روی خود را نبینند.

غضب و شهوت همچون حصاری آنان را از مقابل و پشت سر محصور ساخته و حقد، کینه و حسد چشمانشان را کور کرده است در نتیجه آنان حق را که آشکار و روشن است نمی بینند و حاضر نیستند جهل خود را با تعلم از ذی علم مرتفع سازند.

بی شک جایگاه چنین موجودات لجوج، عنود و متکبری همانا آتش جهنم است و در جهنم نیز باید به واسطه کبر و منیت در برابر خدای متعال، غل به گردن آنها بزنند تا سرهایشان به سوی بالا نگه داشته شود و به خاطر حقد و حسد چشمانشان بسته گردد و در نتیجه غضب و شهوتشان محصور گردند و از حرکت باز ایستند و به سبب جهلشان در ظلمت جهنم از هرگونه نوری بی بهره باشند.

خدای متعال به صراحت می فرماید:

وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ. ⁽¹⁾ و رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم در جمع این منکران لجوج و عنود آشکارا حضرت امیرالمؤمنين علیه السلام را امام مبین معرفی فرمودند. ⁽²⁾

با این حال کبر، حسد و هوای نفس آنان راکر و کور ساخت و در حصار غضب، شهوت و نفسانیات خویش، باقی ماندند و از پذیرش قول حق سر باز زدند، پس سزاوار آنند که غل به گردن محصور و چشم بسته در ظلمت جهنم به سر برند.

ایجاد سد برای سوء قصد کنندگان به پیامبر صلی الله علیه واله وسلم

بر پایه برخی احادیث آیه شریفه مورد بحث، ناظر به ممانعت خدای سبحان از ترور پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم می باشد.

در شأن نزول این آیه آمده است:

ابوجهل قصد داشت رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم را به قتل برساند. تصمیم گرفت آن گاه که حضرتش مشغول نماز یا قرائت قرآن است، ایشان را ترور کند.

اما خدای عز اسمه به طور تکوینی مانع از تحقق اراده ابوجهل شد و به وقوع چنین امری اذن نداد. به عبارت دیگر در برابر اراده ابوجهل سدی قرار داد.

در ذیل آیه شریفه از حضرت امام باقر علیه السلام روایت شده است که فرمودند:

أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ وَقُلُوبَهُمْ فَأَعْمَاهُمْ عَنِ الْهُدَى؛ نَزَلَتْ فِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ وَنَفَرٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه واله وسلم قَامَ يُصَلِّي، وَقَدْ حَلَفَ أَبو جَهْلِ لَئِنْ رَآهُ يُصَلِّي لَيَدْمَغَنَّهُ، فَجَاءَ وَمَعَهُ حَجَرٌ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه واله وسلم قَائِمٌ يُصَلِّي، فَجَعَلَ كُلَّمَا رَفَعَ الْحَجَرَ لِيَرْمِيَهُ أَثْبَتَ اللَّهُ يَدَهُ إِلَى عُنُقِهِ وَلَا يَدُورُ الْحَجَرُ بِيَدِهِ، فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ سَقَطَ الْحَجَرُ مِنْ يَدِهِ؛ ثُمَّ قَامَ رَجُلٌ آخَرُ وَهُوَ مِنْ رَهْطِهِ أَيْضاً، فَقَالَ: أَنَا أَقْتُلُهُ، فَلَمَّا دَنَا مِنْهُ فَجَعَلَ يَسْمَعُ قِرَاءَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم فَأُرْعِبَ فَرَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ، فَقَالَ: حَالَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ كَهَيْئَةِ الْعِجْلِ يَخْطِرُ بِذَنْبِهِ فَخِفْتُ أَنْ أَتَقَدَّم. ⁽¹⁾

خداوند شنوایی و بینایی و ادراک آنان را گرفت و در نتیجه آنها را نسبت به هدایت کور کرد.

آیه درباره ابوجهل بن هشام و تعدادی از افراد خانواده او نازل شده است و داستان از این قرار است که پیامبر صلى الله عليه واله وسلم به نماز ایستاد و ابوجهل سوگند یاد کرد که وقتی او را درحال نماز دیدم با سنگ چنان بر سر او می کوبم که مغزش متلاشی شود.

پس آمد درحالی که سنگی در دست داشت و پیامبر صلى الله عليه واله وسلم به نماز ایستاده بود و هر بار که سنگ را بالا برد تا به طرف پیامبر صلى الله عليه واله وسلم پرتاب کند خداوند دست او -

را نزدیک گردنش از حرکت باز می داشت و سنگ در دست او نمی چرخید و هنگامی که به سوی یاران خود باز می گشت، سنگ از دست او می افتاد. سپس مرد دیگری که او نیز در گروه (تروریستی) ابوجهل بود، برخاست و گفت: من او را به قتل می رسانم، و هنگامی که به پیامبر صلى الله عليه واله وسلم نزدیک شد به قرائت رسول خدا گوش داد و در نتیجه وحشت کرد و به سوی یاران خود بازگشت و گفت: میان من و ایشان چیزی در شمایل گوساله حایل شد که دم خویش را تکان می داد پس ترسیدم که پیش بروم.

تأثیر حفظ از خطرات و آفات

با توجه به این شأن نزول معلوم می شود که آثاری بر این آیه مترتب است و خواصی برای آن ثابت می شود که یکی از آنها حفظ انسان از خطرات و محفوظ بودن او از دیدگان افراد می باشد؛ چرا که آثار و امور مربوط به آیات، به امر واقع شده در داستان شأن نزول آنها منحصر نمی شود و عموم آیه با آن مورد تخصیص برنمی دارد.

در نتیجه نمی توان گفت این آیه شریفه به از کار افتادن دست ابوجهل در داستان ترور پیامبر صلی الله علیه واله وسلم اختصاص دارد و فقط برای آن مورد است بلکه آیه شریفه در همه جا و در همه زمان ها و در مصادیق بسیاری کاربرد دارد که قرائت آن موجب حفظ انسان از شرور و آفات می گردد.

حجاب های پنج گانه برای حفاظت از پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم

بر پایهٔ برخی احادیث، خداوند سبحان در قرآن کریم و از جمله در آیه شریفه مورد بحث از پنج حجاب سخن گفته که به وسیلۀ حجاب های پنج گانه، پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم را از آفات و بلیات و خطرات محافظت نموده است.

مرحوم طبرسی در «احتجاج» آورده است:

رُوِيَ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيْهِ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام، عَنْ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلَيَّ علیه السلام -

قَالَ: إِنَّ يَهُودِيّاً مِنْ يَهُودِ الشَّامِ وَاَحْبَارِهِمْ... قَالَ لَهُ الْيَهُودِيُّ: فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ علیه السلام حُجِبَ عَنْ نَمْرُودَ بِحُجُبٍ ثَلَاثٍ، قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام: لَقَدْ كَانَ كَذَلِكَ وَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه واله وسلم حُجِبَ عَمَّنْ اَرَادَ قَتْلَهُ بِحُجُبِ خَمْسٍ، فَثَلَاثَةٌ بِثَلَاثَةٍ، وَأَثْنَانٍ فَضْلٌ، قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ، وَهُوَ يَصِفُ أَمْرَ مَحَمَّدٍ: وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ إِيْدِيهِمْ سَدّاً، فَهَذَا الْحِجَابُ الأَوَّلِ وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَهَذَا الْحِجَابُ الثَّانِي فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ فَهَذَا الْحِجَابُ الثَّالِتُ، ثُمَّ قَالَ: وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابَاً مَسْتُوراً فَهَذَا الْحِجَابُ الرَّابِعُ، ثُمَّ قَالَ: فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ فَهَذِهِ حُجِبَ خَمْسَ... . ⁽¹⁾

از حضرت موسی بن جعفر از پدرش از پدرانش علیهم السلام از امام حسین علیه السلام روایت شده است که فرمودند: همانا یک یهودی از یهودیان و احبار شام... (به امير المؤمنين) گفت: همانا ابراهیم با سه حجاب از (شرّ) نمرود پوشیده و در امان بود. علی فرمودند: به تحقیق چنین است و محمد صلى الله عليه واله وسلم نیز با پنج حجاب از ( شرّ) کسی که اراده کرده بود حضرتش را به قتل برساند پوشیده و در امان بود.

پس سه حجاب در ازای سه حجاب (پوشش دهنده ابراهیم) و دو حجاب هم بیشتر از آن داشت.

خدای عزوجل درحالی امر محمد صلى الله عليه واله وسلم را توصیف می کند که فرموده است: «و از پیش روی آنان سدی قرار دادیم» پس این حجاب اول است. (و فرموده است): «و از پشت سر آنها سدی قرار دادیم» این حجاب دوم است. (و فرموده است): «پس بر روی آنان روپوش انداختیم در نتیجه آنان نمی بینند» و این هم حجاب سوم است.

سپس فرمود: «آن گاه که قرآن قرائت کردی میان تو و میان کسانی که به آخرت ایمان نمی آورند پرده ای پوشاننده قرار دادیم» و این حجاب چهارم است. سپس فرمود: «پس آن (غل ها) تا زیر چانه هایشان بود، لذا سر آنان رو به بالا قرار دارد» در نتیجه این ها حجاب های پنج گانه هستند.

براساس این روایت شریف خدای متعال با سه محافظ و پوشش از حضرت ابراهيم عليه وعلى نبينا و آله الصلوة والسلام در برابر سوء قصدهای نمرود محافظت می کرد و اجازه تعرض به این پیامبر اولوالعزم و عظیم الشان را نمی داد، لذا تلاش های نمرود برای قتل حضرت ابراهیم علیه السلام نافرجام ماند و وقتی از قتل حضرتش مأیوس شد، ایشان را تبعید کرد.

اما از پیامبر خاتم صلی لله علیه واله وسلم با پنج محافظ در برابر سوء قصد دشمنان خدا حفاظت می شد که بنا بر فرمایش حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام چهار حفاظ از حفاظ های پنج گانه آن در آیات هشتم و نهم سوره مبارکه «یس» ذکر شده است که پیش از این درباره آنها مطالبی بیان شد.

هم چنین اشاره کردیم که قرائت آیه نهم سوره مباركه «یس» برای در امان ماندن افراد دیگر از خطرات و آفات نیز اثربخش است.

یعنی چنین نیست که این حجاب ها اختصاص به شخص خاتم الانبیاء صلی لله علیه واله وسلم داشته باشد و دیگران از آنها محروم باشند بلکه ممکن است خداوند افراد دیگر را نیز با این حجاب ها محافظت کند.

لذا خوب است که هرگاه قصد عبور از محلی را داشتید که دشمنی در آنجا کمین کرده است و احتمال تعرض وجود دارد آیه شریفه (وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ إِيْدِيهِمْ سَدّاً وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لاَ يُبْصِرُونَ)؛ را تلاوت کنید و بسیار تجربه شده که تلاوت این آیه مؤمنان را از دید دشمنان مخفی نگه می دارد و مانع از تعرض آنان به مؤمن می شود.

محافظت از پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم در ليلة المبيت

آری! بنا بر فرمایش حضرت امیرالمؤمنين علیه السلام خداوند رسول گرامی اسلام صلی الله علیه واله وسلم را با پنج حجاب و محافظ از تعرض و سوء قصد دشمنان محافظت می کرد.

یکی از مواضعی که خداوند رسولش را از گزند دشمنان حفظ فرمود در ليلة المبيت بود.

مرحوم علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خویش ذیل آیه شریفه وَجَعَلْنَا مِن بَيْن إِيْدِيهِمْ سَدّاً وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ؛ بحث هجرت نبی اکرم صل الله عليه واله وسلم و خوابیدن حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در رختخواب ایشان را مطرح کرده است.

داستان از این قرار است کفار مکه تصمیم گرفتند که شبانه به منزل پیامبر اکرم صلى الله عليه واله وسلم یورش برند و حضرتش را به شهادت برسانند؛ لذا از هر قبیله ای یک نفر و در مجموع چهل نفر شمشیر به دست خانه را محاصره کردند ادامه داستان در تفسیر علی بن ابراهیم چنین نقل شده است:

فَلَمَّا أَمْسَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم جَاءَتْ قُرَيْشٍ لِيَدْخُلُوا عَلَيْهِ فَقَالَ أَبُو لَهَبٍ: لَا أَدَعُكُمْ أَنْ تَدْخُلُوا عَلَيْهِ بِاللَّيْلِ فَإِنَّ فِي الدَّارِ صِبْيَاناً وَنِسَاءً وَلَا نَأْمَنُ أَنْ تَقَعَ بِهِمْ يَدْ خَاطِئَةٌ فَنَحْرُسُهُ اللَّيْلَةَ، فَإِذَا أَصْبَحْنَا دَخَلْنَا عَلَيْهِ، فَنَامُوا حَوْلَ حُجْرَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم أَنْ يُفْرَشَ لَهُ - فَفُرِشَ لَهُ، فَقَالَ

لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام: اهْدِنِي بِنَفْسِكَ، قَالَ: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ: نَمْ عَلَى فِرَاشِي وَالْتَحِفْ بِبُرْدَتِي فَنَامَ عَلِيٌّ عَلَى فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم وَالْتَحَفَ بِبُرْدَتِهِ وَ جَاءَ جَبْرَئِيلُ فَأَخَذَ بِيَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم فَأَخْرَجَهُ عَلَى قُرَيْشٍ وَهُمْ نِيَامٌ وَهُوَ يَقْرَأُ عَلَيْهِمْ (وَجَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ). ⁽¹⁾

پس وقتی رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم روز را به شب رساند قریش آمدند تا بر او داخل شوند و ابولهب گفت: به شما اجازه نمی دهم که شبانه بر او داخل شوید؛ چرا که در خانه کودکان و زنان هم هستند و هیچ تضمینی نیست که دست به خطا نرود و به آنان آسیبی نرسد.

پس شب را از او نگهبانی می کنیم و چون صبح شد بر او داخل می شویم، لذا آنان در اطراف حجره رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم خوابیدند و رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم دستور دادند که رختخوابی را برای ایشان پهن کنند و رختخواب برای حضرتش پهن شد. سپس به علی بن ابی طالب فرمودند: جانت را برای من فدا می کنی؟ (حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام) عرضه داشتند: بله ای رسول خدا! آن حضرت فرمودند: در رختخواب من بخواب و عبای من را بر روی خود بکش.

لذا على علیه السلام در رختخواب رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم خوابید و با عبای حضرت را روی خود کشید و جبرئیل آمد دست رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم را گرفت و او را از میان قریش خارج کرد درحالی که آنها خواب بودند و او این آیه را برای آنان قرائت می کرد: (و از پیش روی آنان سدی و از پشت سرشان سدی قرار دادیم و روی آنها را پوشانیدم پس آنان نمی بینند).

آیه دهم

اشاره

(سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ وَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ)؛.

و برای آنان یکسان است که آنها را بیم دهی یا بیمشان ندهی (در هر صورت) ایمان نمی آورند.

بر اساس این آیه شریفه انذار منکران حق و ولایت که افرادی متکبّر عنود و لجوج هستند، هیچ تأثیری در ترک عناد و لجاجشان ندارد و انذار و عدم انذار فرقی به حالشان نمی کند.

خداوند سبحان در این آیه با یادآوری این مطلب به اخبار غیبی، از عدم تسلیم و ایمان آنان خبر داده است.

سر عدم تأثیر انذار برای منکران

البته نباید چنین توهم شود که انذار سیدالمرسلين عبث و بیهوده است و تنبیه حضرتش اثر ندارد زیرا آیه شریفه هرگز در مقام بیان چنین مطلبی نیست.

بلکه از حال کسانی خبر می دهد که حق برای آنها ثابت شده و خداوند حجت را بر آنان تمام کرده است با این حال ایمان نمی آورند و خداوند دو آیه پیشتر از آیه مورد بحث، حال آنان را چنین توصیف نمود:

(لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ).

به تحقیق قول برای بیشتر آنان ثابت و محقق است پس آنها ایمان نمی آورند.

در آیه بعد خدای متعال سبب تسلیم نشدن آنان در برابر قول حق را بیان می کند و می فرماید:

(إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلاَلاً فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ).

همانا ما در گردن های آنان غل هایی می گذاریم پس آن غل ها تا زیر چانه های آنان است، در نتیجه سرهای آنان به بالا نگه داشته شده است.

یعنی سبب عدم تسلیم منکران آن است که خداوند بر گردن آنان غل زده است؛ غل هایی پهن که تا زیر چانه هایشان را گرفته و آنان سر خود را بالا نگه داشته اند و جز آسمان چیزی را نمی بینند علاوه بر این غل، خداوند سدی در پیش رو و سدی د پشت سر آنها قرار داده و چشم بند بر صورتشان نهاده، در نتیجه آنان چیزی نمی بینند. لذا بسیار طبیعی است که هشدار و تنبیه دادن به چنین کسانی که قدرت دیدن ندارند سودی به حالشان نخواهد داشت.

کسی که در غل و زنجیر غضب و حسد گرفتار شده و عقلش را حجاب پوشانده است و نیز کسی که شهوت كبر ،غرور حقد و کینه او راکر و کور ساخته است هرگز متنبه نمی شود و با هشدار کسی هشیار نمی گردد.

بر سیه دل چه سود خواندن و حی *** میخ آهنین نرود بر سنگ.

تعصبات و همیت های قومی، سد بزرگ هدایت

وقتی انسان دچار تعصبات و همیت ها و امیال نفسانی شود حقیقت را نمی بیند و سخن حق به گوش او فرو نمی رود.

لذا وقتی از ابوجهل سؤال شد که چرا علیرغم روشن شدن حقانیت رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم به نبوت آن حضرت اعتراف نمی کنی؟

در پاسخ گفت: زیرا من از قبیلهٔ بنی مخزوم هستم و او از قبیله قریش است و تن دادن به بزرگی یکی از قریش سبب سرشکستگی بنی مخزوم می شود و من هرگز به قبیله خود خیانت نمی کنم و هرگز به او ایمان نمی آورم. ⁽¹⁾

بی شک انذار چنین کسی که به سبب تعصب قومی و قبیله ای کر و کور شده و ایمان نمی آورد، سودی به حالش ندارد و انذار و عدم انذار برای او مساوی است.

حسد، عامل اصلی غصب خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام

آن چه سبب نادیده گرفتن غدیر خم و غصب حقوق حضرت اميرالمؤمنين علیه السلام و صدیقه طاهره علیها السلام شد، چیزی جز حسد کوردلان به مقام والای الهی آن بزرگواران نبود هرچه رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم تلاش نمود با ذکر فضايل اميرالمؤمنين و فاطمه زهرا و حسنین علیهما السلام کبر و غرور جاهلان را از بین ببرد، اما آتش حسد آنان شعله ورتر می شد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وسلم برای در هم شکستن غرور مدعیان در اواخر عمر شریف خویش لشکری را برای فتح دو امپراطوری بزرگ روم و ایران آماده ساخت و یک جوان هجده ساله به نام «اسامة بن زید» را امیر لشکر قرار داد و سران سقیفه را که مدعی شیخوخیت بودند، تحت فرماندهی اسامه با آن لشکر روانه ساخت و متخلفان از آن لشکر را لعنت کرد، ⁽¹⁾اما کبر و نخوت آنان از میان رفتنی نبود.

تعصب و حبّ دنیا عامل نابودی عقل و فطرت

برای اینکه عقل و خرد انسان به کار بیفتد، فطرت او بیدار شود، چشمش ببیند و گوشش بشنود باید خود را از چنگال هواهای نفسانی و تعصبات بی جهت و همیت های باطل رها سازد، در غیر این صورت عقل و فطرت و چشم و گوش همه از کار می افتند و انسان مصداق آيه كريمه: (خَتَمَ اللهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ) ⁽²⁾می شود.

خداوند درباره کسانی که گرفتار حجاب هایی همچون تعصب نسبت به پدر و مادر، فرزند، همسر و برادر شده اند و حب مال کورشان کرده می فرماید:

(قُلْ إِن كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُم مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ). ⁽³⁾

بگو اگر پدران و فرزندان و برادران و همسران و عشیره و اموالی که به دست -

آورده اید و تجارتی که از کساد و بی رونقی اش می ترسید و خانه هایی که به آن دل بسته اید در نظرتان از خدا و رسول او و جهاد در راهش محبوب تر است، پس منتظر باشید که خدا عذابش را بیاورد و خدا گروه فاسقان را هدایت نخواهد کرد.

آیه یازدهم

اشاره

(إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَخَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرِ كَرِيمٍ).

تو فقط کسی را بیم می دهی که از ذکر پیروی کند و از خدای مهربان در نهان بترسد، پس او را به آمرزش و پاداشی ارجمند مژده بده.

تا پیش از این آیه خداوند حال کفار و معاندین متکبر و مغرور و لجوج را بیان می فرماید و در این آیه سیاق تغییر کرده و خدای متعال از انذار و بشارت مؤمنان سخن می گوید.

ختم بر قلوب در اثر اصرار بر گناه

براساس آموزه های دینی وقتی انسان خطا می کند و مرتکب گناهی می شود، نقطه سیاهی در قلب او ایجاد می گردد ⁽¹⁾و گناهان بعدی سبب می شود که سیاهی بر سیاهی افزوده شود در نتیجه اصرار بر گناه کار را به جایی می رساند.

که به تعبیر قرآن:

(ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوأَى أَن كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَكَانُوا بِهَا يَسْتَهْزِئُونَ). ⁽¹⁾

سپس سرانجام کسانی که بدی کردند به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را مسخره نمودند.

وقتی کار به اینجا رسید کردار زشتشان همچون زنگاری بر دل آنان می نشیند. همان طوری که می فرماید:

(كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ). ⁽²⁾

هرگز چنین نیست، بلکه کردارشان مانند زنگاری بر دل هایشان نشسته است.

اگر بنده عصیانگر خود را با توبه و استغفار شستشو ندهد و از نفحه های رحمانی الهی روی گرداند، این زنگارها بر روی هم انباشته می شود و پرده سخت حجابی محکم بر قلب او می کشد که هیچ نمی بیند و هیچ نمی فهمد و مصداق این آیه شریفه می شود:

(لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ). ⁽³⁾

برای آنها دل هایی است که با آن نمی فهمند و برای آنها چشم هایی است که با آن نمی بینند و برای آنان گوش هایی است که با آن نمی شنوند، آنها مانند چهارپایان هستند بلکه گمراه ترند آنان همان غافلان هستند.

و به تعبیر آیهٔ هفتم سوره بقره آنان همان کسانی هستند که:

(خَتَمَ اللهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ).

خداوند بر دل هایشان مهر نهاد و بر گوش هایشان و بر چشم هایشان پوشش قرار داده است.

ایمان به خدا و حجج الهی عامل اثر بخشی «انذار»

مؤمن برای دچار نشدن به این وضع اسفبار باید همواره استغفار کند ⁽¹⁾و هرگاه گناهی از او سر زد بلافاصله توبه نماید و به آغوش خداوند بازگردد.

مؤمن باید اوّاب، توّاب، عائب و تائب باشد و تنها در این صورت است که انذار به حال بنده سود می بخشد، لذا خدای متعال می فرماید:

(إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَخَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ).

این است و جز این نیست که تنها کسی انذار می شود که از ذکر تبعیت می کند.

این آیه شریفه افاده حصر می کند و انذار را منحصر به کسانی می داند که تابع خدا و حجج الهی هستند، لذا مؤمنان به خدای متعال عرضه می دارند:

(رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ). ⁽²⁾

پروردگارا! به آن چه نازل کرده ای ایمان آوردیم و از رسولت پیروی کردیم، پس ما را با شاهدان مقرر فرما.

مؤمن کسی است که بعداز پی بردن به عجز خویش از درک حقایق، تنها به در خانه حجّت های خداوند و کسانی که به وحی اتصال دارند متوسل شود و از ایشان -

تبعیت کند تا آن که هدایت شود و از گمراهی نجات یابد؛ در نتیجه تبعیت اولین گام در اثر پذیری انذار است.

خودبینی و اتکاء به قوای ادراکی نفس و عمل بر اساس رأی و نظر عواملی هستند که انسان را به بی راهه می برند؛ چرا که قوای ادراکی انسان به منزله نوری هستند که بدون علائم راهنمایی برای رسیدن به مقصد کفایت نمی کنند.

برای رسیدن به مقصد علاوه بر بهره گیری از نور، باید راه صحیح را نیز از بی راهه تشخيص داد و تشخیص صراط حق و مستقیم فقط به مدد آیات قرآن و احادیث اهل بيت علیهم السلام ممکن می گردد.

تبعیت از «ذکر» یا بازگشت به سوی خدا

یکی از اموری که مؤمن باید از آن تبعیت کند ذکر است؛ به این معنا که انسان مؤمن هرگاه به اشتباه خود متذکر شد، لازم است بلافاصله به سوی خداوند بازگردد؛ خدای متعال در اوصاف پرهیزکاران می فرماید:

(وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ). ⁽¹⁾

و آنهایی که وقتی کار زشتی انجام دهند یا به خود ستم کنند خدا را به یاد آورند پس برای گناهان خود آمرزش طلبند و جز خدا کیست که گناهان را بیامرزد؟ و بر آن چه مرتکب شده اند اصرار نورزند با این که می دانند.

توبه باید بلافاصله بعداز تذکر و رفع غفلت انجام گیرد و بر اساس روایات، مؤمن گناهکار هفت ساعت فرصت دارد که از خطا و گناه خویش استغفار و توبه نماید و تا هفت ساعت فرشتگان موظف به ثبت گناهان، معصیت مؤمنان را ثبت نمی کنند.

حتی بعداز ثبت و ضبط معصیت نیز خداوند به گناه کاران مهلت داده تا آن که توبه نمایند. از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمودند:

مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يُذْنِبُ ذَنْباً إِلَّا أَجَلَهُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ فَإِنْ تَابَ لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَإِنْ هُوَ لَمْ يَفْعَلْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ سَيِّئَةٌ. ⁽¹⁾

هیچ مؤمنی نباشد که گناهی کند جز اینکه تا هفت ساعت از روز، خداوند عزوجل به او مهلت دهد و اگر توبه کند بر او نوشته نشود و اگر که توبه نکند، خدا یک گناه بر او بنویسد.

و در روایت دیگری آمده است:

الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ إِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً أَجَّلَهُ اللَّهُ سَبْعَ سَاعَاتٍ فَإِنِ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَإِنْ مَضَتِ السَّاعَاتُ وَلَمْ يَسْتَغْفِرْ كُتِبَتْ عَلَيْهِ سيِّئَةً وَإِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيُذَكَّرُ ذَنْبَهُ بَعْدَ عِشْرِينَ سَنَةٌ حَتَّى يَسْتَغْفِرَ رَبَّهُ فَيَغْفِرَ لَهُ. ⁽²⁾

بنده مؤمن چون گناه کند خداوند او را هفت ساعت مهلت دهد پس اگر از خدا آمرزش خواست چیزی بر او نوشته نشود و اگر این ساعت ها گذشت و آمرزش نخواست، یک گناه بر او نوشته شود.

و همانا مؤمن پس از بیست سال به یاد گناهش افتد تا از خدا آمرزش خواهد و خدا گناهش را بیامرزد.

قبولی توبه تا هنگام مرگ

در روایتی از رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم نقل شده است، فرمودند:

مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ قَبِلَ اللَّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قَالَ : إِنَّ السَّنَةَ لَكَثِيرَةٌ مَنْ -

تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ قَبِلَ اللَّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الشَّهْرَ لَكَثِيرٌ مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِجُمْعَةٍ قَبِلَ اللَّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الْجُمْعَةَ لَكَثِيرٌ مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِيَوْمٍ قَبِلَ اللَّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ يَوْماً لَكَثِيرٌ مَنْ تَابَ قَبْلَ أَنْ يُعَايِنَ قَبلَ اللَّهُ تَوْبَتَهُ. ⁽¹⁾

بنده گناه کار تا آخرین سال عمر خویش فرصت توبه دارد. سپس فرمودند: یک سال بسیار زیاد است و معصیت کار تا آخرین ماه عمر خود برای توبه کردن مهلت دارد.

آن گاه فرمودند: یک ماه نیز زیاد است و مهلت عاصیان برای بازگشت و توبه تا یک هفته به آخر عمر و تا روز جمعه است و جمعه و یک هفته را نیز زیاد دانستند و فرمودند: گناهکاران تا روز آخر عمر خود مهلت دارند. و بالاخره فرمودند: یک روز هم زیاد است و تا وقتی که مرگ انسان یقینی نشده باشد راه بازگشت باز است و می تواند توبه کند.

اما بدون شک تو به هرچه سریع تر صورت گیرد آسان تر و پسندیده تر است و مؤمن باید از ذکر تبعیت کند و آنی که از غفلت بیرون آمد و متوجه زشتی عمل خویش شد، بلافاصله باید با استغفار و انابه به دامان مولای خویش بازگردد.

اما کافران کوردلی که بر قلبشان مهر نهاده شده ، تا آتش جهنم را احساس نکنند متذکر نمی شوند و آن گاه هم تذکر سودی به حال آنان ندارد. خدای متعال می فرماید:

(وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى). ⁽²⁾

و در آن روز جهنم آورده شود در آن روز انسان متذکر می شود، اما این تذکر چه سودی برای او دارد؟

و یا اینکه در سوره فاطر فرموده است:

(أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ).

آیا شما را به اندازه ای که هرکس اهل اندرز پذیری است در آن مدت اندرز پذیر، عمر ندادیم و مگر بیم دهنده ای به سوی شما نیامد، پس اکنون عذاب را بچشید که برای ستم کنندگان هیچ یاوری نیست.

حاصل آن که اگر مراد از «ذکر» در آيه شريفه (إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ) ؛ همان معنای لغوی این واژه باشد. آیه بدین معنا خواهد بود که فقط تبعیت کنندگان از ذکر (یعنی آنان که به محض خروج از غفلت توبه می کنند) همان ها انذار می شوند.

دیدگاه های مختلف در معنای تبعیت از ذکر

اشاره

پیرامون چیستی مراد خداوند از «ذکر» در آیه شریفه و معنای تبعیت از آن دیدگاه های مختلفی وجود دارد که در اینجا به تبیین آنها می پردازیم:

الف: تبعیّت از «ذکر» به معنای تبعیت از خداوند

اما برخی معتقدند که مراد از «ذکر» در آیه مورد بحث، ذات حضرت قدوس است و بر اساس این آیه شریفه انذار مخصوص کسانی است که از ذات حضرت حق تعالی تبعیت کنند. ⁽¹⁾

ب: تبعیت از «ذکر» به معنای تبعیت از قرآن

برخی نیز گفته اند: مراد از «ذکر» قرآن است ⁽²⁾و تنها کسانی انذار می شوند که از قرآن تبعیت کنند.

قائلان به این نظریه به آیاتی از قرآن استناد می کنند که در آنها قرآن به صراحت ذکر معرفی شده است؛ نظیر آیه کریمه:

(إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ). ⁽¹⁾

همانا ما ذکر را نازل کردیم و ما قطعاً حفظ کننده آن هستیم.

شاهد دیگر، این آیه شریفه است:

(وَإِنَّهُ لَذِكْرُ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْأَلُونَ). ⁽²⁾

و به یقین این «ذکر» است برای تو و برای قومت و به زودی سؤال خواهید شد.

ج: تبعیت از «ذکر» به معنای تبعیت از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

اما براساس روایات اهل بیت علیهم السلام مراد از «ذکر» در این آیه شریفه حضرت اميرالمؤمنين عليه الصلوة و السلام است؛ مرحوم کلینی از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمودند:

(سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ وَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ) بِاللَّهِ وَبِوَلَايَةِ عَلِيِّ وَ مَنْ بَعْدَهُ ثُمَّ قَالَ: (إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ يَعْنِي أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ). ⁽³⁾

و برای آنان فرقی نمی کند که آنها را انذار کنی یا اندارشان نکنی، آنان ایمان نمی آورند به خدا و به ولایت علی علیه السلام و امامان بعداز او.

سپس خداوند فرمود: همانا فقط کسانی که از ذکر تبعیت می کنند انذار می شوند یعنی (کسانی که از) امیرالمؤمنین علیه السلام (تبعیت می کنند).