کتابشناسی نسخه های خطی آثار شیخ صدوق ره در ایران
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : تفضلی ، مریم
عنوان و نام پدیدآور : کتابشناسی نسخه های خطی آثار شیخ صدوق (ره ) در ایران =A bibliography of the manusclipts of the writings of sheikh Sadouq in Iran/ مریم تفضلی
مشخصات نشر : تهران : انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استان یزد، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ و انتشارات ، کنگره بزرگداشت شهید صدوقی (ره )، 1381.
مشخصات ظاهری : ص 471
فروست : (دین )
شابک : 964-422-451-523000ریال ؛ 964-422-451-523000ریال
وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی
موضوع : ابن بابویه ، محمدبن علی ، 381 - 311ق . -- کتابشناسی
موضوع : نسخه های خطی -- کتابشناسی
شناسه افزوده : ایران . وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی . اداره کل انتشارات و تبلیغات
شناسه افزوده : انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استان یزد
شناسه افزوده : کنگره بزرگداشت سومین شهید محراب حضرت آیت الله شهید صدوقی (ره ) (1381: یزد)
رده بندی کنگره : Z8032/ت7ک2 1381
رده بندی دیویی : 016/397212
شماره کتابشناسی ملی : م 81-11216
خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان
ویراستار کتاب: خانم زهرا روؤفی
پیش گاه حضرت بقیة اللّه حجة بن الحسن العسكرى مولانا صاحب الزمان - عجّل اللّه تعالى فرجه -
این اهداء را پیش کش می کنم به حضور پدر و مادر همیشه سرورم حاج عبد الرحیم تفضّلی و حاجیه خانم اعتمادیان
تفضّلی،مریم 1342-
کتاب شناسی نسخه های خطی آثار شیخ صدوق (رحمة اللّه) در ایران/ مریم تفضّلی. - تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ و انتشارات، 1381.
471 ص.
فهرست نویسی بر اساس اطلاعات فیپا. ISBN 964-422-451-5
پشت جلد به انگلیسی: A Bibliography of the Manuscripts of the Writings of Sheikh Sadouq in Iran
2 الف / Z8032 [297/212016]
1381
کتاب خانۀ ملی ایران 11216- 81 م
کتاب شناسی نسخه های خطی آثار شیخ صدوق (رحمة اللّه) در ایران
A Bibliography of the Manuscripts of the Writings of Sheikh Sadouq in Iran
مریم تفضّلی: تهران 1381
کتاب شناسی نسخه های خطی آثار شیخ صدوق (رحمة اللّه) در ایران
A Bibliography of the Manuscripts of the Writings of Sheikh Sadouq in Iran
مریم تفضّلی
حروف چینان: شیوا ناطقی، مریم غضنفری، نصرت مرادیان
نمونه خوانان: مهری میر خانی، شیرین پور جانی، گیتا افتخاریان، منیژه معزز، هاجر فلاح زاده
صفحه آرا: شیوا ناطقی
طرح روی جلد: آذر باقر زاده
قلم های استفاده شده: بدر، تیتر، لوتوس، زر، تایمز
کاغذ مورد استفاده: 70 گرمی تحریر خارجی
ناظر چاپ: علی فرازنده خالدی
لیتو گرافی، چاپ و صحافی: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
چاپ اول: تابستان 1381
شمارگان: 1500 نسخه
تمامی حقوق چاپ و نشر این اثر در انحصار سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. هر گونه استفاده از این اثر به طور مستقیم یا غیر مستقیم ممنوع است.
شابک 5-451-422-964
ISBN 964-422-451-5
چاپ خانه، انتشارات و توزیع: کیلومتر 4 جادۀ مخصوص کرج - نبش سه راه شیشه مینا - تهران 1397815311
تلفن: (چهار خط) 4513002 نمابر : 4514425
انتشارات: 4525495 توزیع: 4529601 نمابر توزیع: 4529600
فروشگاه شمارۀ یک: خیابان امام خمینی - نبش خیابان شهید میر دامادی (استخر) - تهران 1137913145 تلفن: 6702606
فروشگاه شمارۀ دو: نشر زلال - خیابان انقلاب - خیابان 16 آذر - تهران 1417935814 تلفن: 6419778
نشانی سایت اینترنتی: WWW.PPOIR.COM
مقدّمه...7
1- الاعتقادات...27
2- توحید...55
3- ثواب الاعمال...71
4- عقاب الاعمال...75
5- خصال...89
6- صفات الشيعه...109
7- العرض على المجالس...114
8- علل الشرايع و الاحكام و الاسباب...138
9- عيون اخبار الرضا (علیه السلام)...155
10، 11، 12- فضائل الاشهر الثلاثه...195
13- فضائل الشيعه...202
14- کمال الدین و تمام النعمة فى اثبات الغيبة و كشف الحيرة...206
15- مصادقة الاخوان...229
16- معانی الاخبار...235
17- المقنع...249
18- مناظرات...254
19- [كتاب] من لا يحضره الفقيه...263
20- الهداية...405
استدراک...411
کتاب نامه...433
اختصارات...471
نسخه های خطی نماد های بسیار مهم غنای فرهنگی و بیان گر صَرف سرمایه عمر و مساعی مردم یک کشور در گرد آوری و پاس داشت دستاورد های فکری و مفاهیم ارزشیِ دانش مندان و علما و نوابغ آن سر زمین است. این دست نوشته ها با پیمودن راهی نا هموار و پر نشیب و فراز و با گذر از موانع و آفات کاهنده، به مثابه سرمایه های ماندگار ملی در کتاب خانه های عمومی و خصوصی فراهم آمده اند.
بذل اهتمام و عنایت به ثبت و ضبط و فهرست نگاری این نوشتار ها، همواره عامل باز دارنده مهمی در پراکندگی آن ها به شمار می آید و تدوین و انتشار فهارس ارزندۀ نسخ خطی نقطه عطفی در شناساندن اعتبار این گنجینه ها به سایر ملل محسوب می شود.
احیای متون و کتاب شناسی نسخه های خطی ره آوردی است که از دیر باز با مدد این فهرست های جامع، مطمح نظر پاره ای از محققان دست اندر کار کاوش در فراز های گوناگون این اسناد قرار گرفته و کتاب شناسان و پژوهش گران این عرصه، هر یک بر اساس تخصص و علایق خود به باز شناسایی شماری از این آثار ملی و اسلامی و پدید آورندگان آن پرداخته اند.
ضرورتی تام داشته است.
در بخش کتاب شناسی ابتدا هر یک از کتب شیخ صدوق - طيب رمسه - معرفی و شرح مختصری از آن ها به مدد منابع مربوطه ارائه شده و سپس عناوین این کتب بر اساس حروف هجاء ترتیب یافته است.
مبنای این کتاب شناسی بر کسب چنین اطلاعاتی استوار است: موضوع کتاب و اهمیت آن، انگیزه تألیف، روش مؤلف در نگارش کتاب، تلقی علما و صاحب نظران از آن اثر، شمار اجزاء و ابواب و فصول و احادیث آن، شروح و حواشی و ترجمه ها و انتخاب های کتاب، چاپ های آن به ترتیب تاریخ چاپ، و در نهایت آغاز و انجام یک نسخه خطی و - در صورت امکان - یک نسخه چاپ سنگی.
در بخش نسخه شناسی، نخست فیش های در هم کرد، بر اساس قدیمی ترین تاریخ کتابتِ هر عنوان تا جدید ترینِ آن مرتب شده و سپس در پی کتاب شناسیِ همان عنوان به نگارش در آمده است.
در این مرحله نسخه های دارای سدۀ تحریر پس از نسخه های دارای تحریر مشخصِ همان سده قرار گرفته و نسخه های بدون تاریخ تحریر در پایان نسخه های مورّخ، به ترتیب حروف تَهجیِ نام کتاب خانه نهاده شده است.
شیوه نسخه پردازی در این بخش همان روش و اسلوب مؤلّف نسخه پردازان سنتی کتب خطی و به طور اخص وام دار کتاب ارزش مند فهرست موضوعی نسخه های خطی عربی کتاب خانه های جمهوری اسلامی ایران، نگارش دانش مند گران مایه دکتر سید محمد باقر حجتی - دامت تأییداته - است.
مطابق این الگو، برای معرفی و تبیین دست نویس های آثار شیخِ صدوق - طاب ثراه - ابتدا نام کتاب خانه (در مجموعه های خصوصی نام صاحب مجموعه) و نام شهر و محل آن آمده و سپس در میان دو کمانه () شمارۀ راهنمای کتاب و یا شماره ثبت و یا شمارۀ ردیف نهاده شده است. (1)پس از آن
1) به نسخه های فهرست نا شدۀ کتاب خانۀ آیة اللّه العظمی گلپایگانی در مجلد جدا گانه ای کد هایی داده شده است. در هنگام معرفی این نسخه ها کد ها در موضع شماره راهنما نهاده شده اند. این مجلد در این فهرست با شمارهٔ 4 مشخص می شود
نوع خط و نام کاتب نسخه و تاریخ تحریر و محل کتابت نوشته می شود و سپس خصوصیات بارز نسخه در پی آن می آید. مشخصات ظاهری، حاشیه نویسی، نشان های مقابله و تصحیح و بلاغ های گوناگون، مهر ها و یادداشت های تملک و تملیک و اهدا و ابتیاع و جز آن، برگ های نو نویس، آغاز و انجام موجود نسخه های ناقص و دارای افتادگی، عناوین، شمار برگ ها و صفحات و سطور ساختار نسخه شناسی این بخش را تشکیل می دهند. در نهایت در میان دو قلاب [] مأخذ هر نسخه، با اشاره به شماره جلد و صفحه - به طور اختصار - معرفی می شود.
تذکار پاره ای تمهیدات در انجام این مبحث ضروری به نظر می رسد:
در صورت تسمیه نسخه به قرینه موضوع و محتوا و عدم دست یابی فهرست نویس به نام اصلی کتاب، اهتمام این تحقیق بر پایه شناسایی عناوین از طريق تتبع در منابع، و یا رؤیت نسخه از نزدیک قرار گرفته است. نسخه های به رغم تفحص هم چنان نا شناخته، در بخش استدراکِ پایان کتاب به ترتیب حروف تهجیِ عنوان قرار دادی ذکر می شوند.
برخی فهرست ها از پاره ای کتب شیخ صدوق - قدس سره - که نشانی از آن ها مشهود نیست و یا نسخ آن بسیار محدود است یاد کرده اند. رؤیت بعضی از نسخه های در دسترس و مقابله و تطابق آن ها با دیگر آثار مرحوم شیخ نشان می دهد که این نسخ عموماً یا بخشی از یک کتاب ایشان هستند و یا این که فهرست نویس در شناسایی آن ها راه خطا رفته است.
به طور مثال فهرست کتاب خانه مرکزی دانشگاه تهران از سه نسخه نصوص الائمة با شماره های (5240) و (3270/2) و (7468/4) نام می برد که بررسی بیش تر روشن کرد هر سه، كتاب كفاية الاثر فى النصوص على الائمة الاثنى عشر على خزاز قمی است. هم چنین نسخه ای با عنوان غریب حدیث النبی و
امیرالمؤمنین به شماره (6 مج 990) کتاب خانه آية اللّه العظمی مرعشی که همان فضائل الشيعه شيخ صدوق - علیه الرحمة - است و یا نسخه ای با عنوان الغيبة به شماره (4 مج 4900) کتاب خانه مجلس شورای اسلامی که تطابق آغاز و انجام آن با نسخه چاپی نشان می دهد که بخش هایی پراکنده از کمال الدین و تمام النعمة است. چنین نسخه هایی در صورت شناسایی ماهیت، عموماً ذیل عنوان خود ترتیب می یابند و در غیر این صورت در بخش استدراک در پی هم می آیند.
شمار قلیلی از نسخه ها، فراز هایی کوتاه از آثار شیخ صدوق - قدس سره - است که با عناوینی مانند چند خبر از صدوق و یا احادیثی منقول از شیخ صدوق ذیل مجموعه ها و فواید پراکنده گرد آمده اند. این نسخه ها نیز در صورت تشخیص نام کتاب، ذیل عنوان اصلی و در غیر این صورت ذیل همان عنوان منقول در بخش استدراک تذکر داده می شوند. (1)
کتاب نامه و نمایه از بخش های پایانی کتاب است. نکته مهمی که بیان آن ضروری به نظر می رسد این که علی رغم میل باطنی مبنی بر ارجاع مطالب هر صفحۀ کتاب به منبع اصلی مأخوذه و نوشتن پا نویس، متأسفانه بُعد زمان آغاز کتابت این تحقیق و تغییر روش نگارش آن و بیم تضییع حق برخی صاحبان قلم موجب شد تنها به تذکار این منابع ارزش مند در بخش کتاب نامه بسنده شود. با این حال باید اشاره نمود که بخش کتاب شناسی از مقدمه های جناب آقای علی اکبر غفاری بر کتب شيخ صدوق - عليه الرحمة - و مقدمه های جناب آقای سید هادی رفیعی پور بر کتاب های الهداية و المقنع و تذکرات ایشان و نیز از کتاب گران سنگ الذريعة مرحوم آقا بزرگ طهرانی بسیار سود جسته است.
آمار دقیق نسخه ها و کتب معرفی شده شیخ صدوق - رحمة اللّه عليه - با شمار گانی این چنین مشخص می شود: 1- شماره های خاص کتب مرحوم شیخ که در کنار هر کتاب نهاده شده است. 2- شماره هایی که بیان گر تعداد
1) عناوینی هم چون «احادیث منقول از ابن بابویه» به علت اشتراک پدر و پسر در این کُنیه در میان نقل قول ها به شمار نیامده است.
نسخه های هر کتاب است و پیش از نام کتاب خانه قرار می گیرد. 3- شماره های پیاپی نسخه ها که نشان دهنده تعداد نسخه های معرفی شده دست نویس های آثار شیخ صدوق - عليه الرحمة - است و بعد از معرفی هر نسخه در میان دو کمانه () جای دارد.
در پایان بر خود فرض می دانم از تمام بزرگوارانی که در تدوین کتاب از دلالت و راهنمایی و هم کاری آن ها برخور دار بوده ام سپاس گزاری نمایم:
مسئولین و کتاب داران محترم کتاب خانه های سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی سابق و ملی لاحِق و مرکزی دانشگاه تهران و مجلس شورای اسلامی (1) و (2).
مسئول محترم مؤسسه نشر فهرستگان جناب آقای احمد رضا رحیمی ریسه که با گشاده رویی منابع غنی خود را در اختیار بنده قرار دادند و هم کاران خدوم این مؤسسه.
مسئول محترم کتاب خانه تخصصی اسلام و ایران جناب آقای رسول جعفریان که همت عالی و معاضدت ایشان راه پر نشیب و فرازِ فراروی این کتاب را هموار نمود.
مسئول محترم کتاب خانه آیة اللّه العظمی گلپایگانی جناب آقای ابو الفضل عرب زاده که نشانی های نسخ فهرست نا شده کتب مرحوم شیخ را در اختیار اینجانب قرار دادند.
و دست اندر کاران محترم کنگره سراسری شیخ صدوق - رحمه اللّه - به ویژه جناب آقای کاظمینی مدیر کل ادارۀ ارشاد استان یزد که مقدمات چاپ و نشر این کتاب را فراهم نموده اند.
مریم تفضلی اردیبهشت 1381
رئيس المحدثين ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسی بن بابویه قمی مشهور به ابن بابویه و شیخ صدوق - رحمة اللّه علیه - از قدمای علمای امامیه و پیشوای محدثین شیعه در قرن چهارم قمری است. (1)
مقدمه الهداية حجة الاسلام رفیعی پور؛ مفاخر اسلام علی دوانی؛ مقدمه من لا يحضره الفقيه حسن خرسان؛ مقدمه معانی الاخبار عبد الرحیم ربانی شیرازی؛ مقدمه من لا یحضره الفقيه با ترجمه محمد جواد غفاری؛ مقدمه كمال الدين و تمام النعمة؛ مقدمه خصال محمد باقر کمره ای؛ مقدمه صفات الشيعة و فضائل الشيعة حسين فشاهی؛ مقدمه مواعظ چهارده عزیز معصوم از عزیز اللّه عطاردی؛ مجلد سوم دائرة المعارف بزرگ اسلامی؛ ویژه نامه بزرگ داشت شیخ صدوق (رحمة اللّه) 1380.
لقب ارزش مند «صدوق» - که منحصر به مرحوم شیخ و پدر و حاکی از صدق گفتار ایشان در نقل روایات است - با نبود قرینه علی الاطلاق به این عالم عالی مقدار اختصاص دارد. بسیاری از علمای شیعه همۀ اخبار شیخ صدوق - عليه الرحمة - را حتى بدون ذکر سلسله سند، محل قبول می دانند و مرسلات
1) این شرح احوال با استناد به کتب ذیل تنظیم شده است:
او را نیز مانند مسانید می پذیرند. مرحوم سیّد بن طاوس به اتفاق نظر علما در باب عدالت وی اعتقاد دارد. دیگر صاحب نظران علم حدیث نیز از ایشان به عنوان راوی و نقاد احادیث و یکی از دوازده نفری که سلسله اجازات به ایشان منتهی می شود یاد می کنند.
آن چه مایه مباهات و تفاخر این فقیه گران قدر شیعه و برادرش در همیشه تاریخ است این که ولادت ایشان به هنگام سفارت حسین بن روح نو بختی - سومین سفیر از سفرای چهار گانه در زمان غیبت صغری - به دعای حضرت ولی عصر - عجل اللّه تعالى فرجه - واقع شد. مورخین به این استناد ولادت وی را بین سال های 305 تا 311 ق. ذکر کرده اند.
این واقعه را مرحوم شیخ در مقدمه کمال الدین و شیخ طوسی در کتاب غیبت و ابو العباس نجاشی در فهرست بدین صورت نقل کرده اند که علی بن حسین بن بابویه از نعمت داشتن فرزند از همسر اولش محروم بود. پس به واسطۀ ابو القاسم حسین بن روح طی نامه ای خواستار دعای حضرت - علیه السلام - در خصوص عنایت پسری از جانب خداوند شد. و نیز بار دیگر حضوری به خدمت نایب امام - علیه السلام - رسیده و به واسطه ایشان از امام زمان - علیه السلام - برای داشتن فرزند فقیهی خواستار دعای خیر گردید و نیز به واسطه محمد بن علی الاسود از سفیر امام - علیه السلام - خواهش نمود تا عرض حاجت وی را خدمت ایشان برساند. حضرت ولی عصر - عجل اللّه تعالى فرجه - همواره وی را به فرزندی صالح بشارت می دادند. در یکی از پاسخ ها چنین خطاب رسید که تو از همسر قبلی صاحب فرزند نخواهی شد و در آینده نزدیکی مالک کنیزی دیلمی شده و خداوند عالم از آن کنیز دو پسر فقیه به تو عنایت خواهد کرد. در خطاب دیگری امام زمان - علیه السلام - فرموده اند که ما دربارۀ تقاضای تو دعا کردیم و به همین زودی دو پسر نیکو تو را روزی خواهد شد و پاسخ دیگری که از جانب حضرت رسید این بود که برای او فرزند مبارکی
متولد خواهد شد که خداوند بدین وسیله به او نفع خواهد رسانید و پس از او نیز فرزندان دیگری به دنیا خواهند آمد.
علی بن بابویه از آن کنیز صاحب سه پسر شد. محمد بن علی و حسین بن
علی که هر دو فقیه و حافظ حدیث بودند آن چنان که بیش از همه محدثین قم حدیث از حفظ داشتند و حسن بن علی که به عبادت و زهد اشتغال داشت و با مردم آمیزش نمی کرد و اهل فقه نبود. ابو عبد اللّه بن سوره نقل می کند که هر گاه ابو جعفر و ابو عبد اللّه (محمد و حسین) فرزندان علی بن حسین حدیث نقل می کردند، مردم از آن ها دچار شگفتی شده و می گفتند این مقام بلند اختصاص به شما دو نفر دارد که با دعای امام زمان - علیه السلام - متولد شده اید.
پدر مرحوم شیخ، خود در آن زمان از بزرگان علما و فقها و محدثین قم بود. القابی که از ناحیه مقدسه خطاب به این عالم جلیل صادر می شد هم چون (شيخ من و معتمد من و فقيه من) و دعای حضرت برای ایشان که خداوند به آن چه رضای او در آن است وی را موفق بدارد و به او فرزندان صالح عنایت فرماید، ما را از هر تعریفی دربارۀ ایشان بی نیاز می گرداند.
على بن الحسین در طول عمر با برکت خود حدود دویست کتاب تصنیف کرده که جز اندکی از آن باقی نمانده است. ایشان کتاب معروف شرایع و رساله دیگری را برای شیخ صدوق - عليه الرحمة - تألیف کرده اند. تاریخ ولادت وی را كتب رجال حدود سال 260 ق. و تاریخ وفات ایشان را سال 329 ق. - معروف به سال تناثر نجوم و نیز آخرین سال غیبت صغری - ثبت کرده اند. مزار پدر مرحوم شیخ در جوار حضرت معصومه - سلام اللّه علیها - در شهر قم، زیارت گاه شیعیان می باشد.
بنابراین شیخ صدوق - رحمة اللّه عليه - حدود بیست سال آخر غیبت صغری را در محضر پدر کسب فیض می نموده و سپس در غیاب ایشان حدود پنجاه و دو سال از صدر غیبت کبری را درک کرده و محل رجوع مسلمانان و اهل فقه و حدیث بوده است. از دوران خردسالی و نوجوانی مرحوم شیخ اطلاع چندانی در دست نیست جز آن که وی ابتدا در نزد پدرش به فرا گرفتن علوم مقدماتی پرداخت. سپس علم حدیث و فقه را با استماع احادیث از محدثین سر شناس قم هم چون محمد بن حسن بن ولید - پیشوای فقهای قم -، احمد بن علی بن ابراهیم قمی، احمد بن محمد بن يحيى عطار اشعری قمی، حسین بن ادريس قمى، حمزة بن محمد علوی و نیز پدر پزرگوارش فرا گرفت. و در
نهایت سر آمد شاگردان این اساتید شد.
وی احتمالاً در اوایل چهارمین دهه عمر خود - یعنى بين رجب 339 و رجب 347 ق. - ظاهراً به دعوت حسن رکن الدوله امیر آل بویه و مردم ری به این شهر مهاجرت نموده و در آن جا سکونت اختیار کرده است.
امرای آل بویه نژاد ایرانی و مذهب شیعه اثنی عشری داشتند و بین سال های 320 تا 448 ق. در بخش هایی از ایران و عراق حکومت می کردند.
همان طور که می دانیم پس از دوران خلافت عباسی مناطق سر زمین های اسلامی به حکومت های کوچک تجزیه شده و حکم رانان متعدد این نواحی را به صورت ملوک الطوایفی و خود مختار اداره می نمودند. در عراق خلیفه عباسی از قدرت اجرایی محروم شده و این رائق بر آن سر زمین حکم می راند. در غرب و جنوب غربی عالم اسلامی دولت نیرومند فاطمیه تأسیس شد و سواحل افریقا را از مراکش تا مصر زیر پرچم خود گرفت. در شرق و شمال عالم اسلامی، کشور وسیع ایران قرار داشت که علویان در شمال آن استقلال یافته و طبرستان را مرکز خود قرار دادند. طاهریان در خراسان و صفاریان نیز بر فارس و جنوب حکم می راندند. نخستین دولت مقتدری که توانست بخشی از این پراکندگی را زیر یک پرچم گرد آورد امرای آل بویه بودند. بانیان این دولت یعنی برادران عماد الدوله و رکن الدوله و معز الدوله ممالک تحت تصرف را این چنین در میان خود تقسیم کردند: عماد الدوله در شیراز بر فارس و خوزستان حکم می راند، عراق عجم که مرکز آن شهر بزرگ ری بود منطقه فرمان روایی رکن الدوله و عراق عرب و بغداد - پایتخت خلافت آل عباس - مركز خلافت معز الدوله محسوب می شد.
حُسن توجه و روابط دوستانه این دولت و نیز شخص رکن الدوله، با دانش مندان و بزرگان و نیز فقها و محدثین بزرگ و رجال علمی شیعه خصوصاً شیخ صدوق - رحمة اللّه علیه - عامل مهمی در گسترش مذهب تشیع و تعالیم فقه جعفری به شمار می آمد.
ری در آن دوران یکی از بزرگ ترین شهر های مرکزی ایران بود. مرحوم شیخ در زمان حکومت رکن الدوله (م 366 ق.) و پس از او در زمان وزارت
صاحب بن عباد (م 385 ق.) با قلم و بیان در این حوزه به فعالیت پرداخت و مرجع علمی و فتوایی خاص و عام قرار گرفت و آوازه فضل و دانش و شخصیت نافذش از آن جا به دیگر شهر های دنیای اسلام رسید.
در خلال این سال ها وی برای استماع حدیث از مشایخ و نیز نقل و اشاعه روایات و معارف حقه به نقاط مختلف ایران و عراق و حجاز سفر کرده و مجدداً به ری بازگشت. شرح و مسیر این مسافرت ها از روی تاریخ استماع یا نقل احادیثی که در شهر های مختلف ثبت شده است تا حدودی مشخص می شود.
شیخ صدوق - رحمة اللّه عليه - در رجب 352 ق. به قصد زیارت علی بن موسى الرضا - عليه السلام - مدتی در نیشابور اقامت داشته و در همین سال پس از زیارت، به طرف بغداد حرکت کرد. مدت کوتاهی پس از بازگشت به ری آهنگ سفر مغرب نمود و ظاهراً در اواخر 353 ق. عازم زیارت مدینه منوره و سفر حج شد.
در اوایل سال 354 ق. پس از بازگشت از زیارت خانه خدا، در فَید (میانه راه حجاز به عراق) توقف داشت و سپس همان سال در ادامه مسیر خود در کوفه و بغداد درنگ کرد. در بغداد وی علاوه بر استماع حدیث از مشایخ بزرگ آن شهر با ایشان مناظراتی نیز انجام داد و همین اقامت کوتاه برای جمعی از مشایخ بغداد چون شیخ مفید امکان استماع حدیث و دریافت اجازه را فراهم آورد. وی سپس به ری بازگشت و مدتی در آن جا ماند. در شوال 367 ق. راهی سفر مشرق شد و به سمت مشهد حرکت کرد. سپس به نیشابور بازگشت و پس از سالی درنگ در آن دیار و اقامتی موقت از طریق مشهد عازم ما وراء النهر شد. در مسیر خود از مشهد به ترکستان، شهر های سرخس، مرو، مرورود، بلخ و سمرقند را به ترتیب پشت سر گذاشت و از مشایخ این شهر ها استماع حدیث نمود. و سپس در سفری به فرغانه (جنوب شرقی ازبکستان کنونی) و برخی از قرای آن دیار هم چون اخسیکت و جبل بوتک به تحصیل حدیث پرداخت. در سفر دیگری به منطقه ایلاق (اطراف تاشکند کنونی) رهسپار شد و ملاقات وی با شریف محمد بن حسن علوی که به تألیف کتاب
من لا يحضره الفقیه انجامید، در این شهر صورت پذیرفت و در ذق 372 ق. این کتاب را به پایان رساند. وی در بازگشت از ماوراء النهر مجدداً به قصد زیارت وارد مشهد شد و سپس به نیشابور رفت و مدتی در آن جا اقامت گزید و به تبلیغ اعتقاد شیعه در خصوص غیبت امام زمان (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) پرداخت. در نهایت مرحوم شیخ به ری بازگشت و تا پایان عمر - یعنی سال 381 ق. - در آن جا روزگار گذراند.
ایشان در طول سفر های طولانی خود به غرب و شرق، همواره با مشایخ و علمای شهر های گوناگون دیدار کرده و از بزرگان و محدثان شیعه و سنی استماع حدیث می نمود و به ضبط احادیث می پرداخت و متقابلاً علما و اهل حدیث از محضر او استفاده می کردند. در مورد تعداد مشایخ وی اختلاف نظر وجود دارد. صاحب روضات مشایخ و روات وی را تا بیش از 700 نفر می شمارد و صاحب مستدرک مشایخ شیخ را تا 204 نفر می رساند؛ فهرستی دیگر شمار آن ها 211 تن ثبت شده است. حجة الاسلام و المسلمين آقای رفیعی پور در مقدمه الهداية مشايخ مرحوم شیخ را حدود 206 نفر ذکر می کند. در این مقال به ذکر مشایخی که شیخ صدوق - رحمه اللّه - از آنان روایات بیش تری نقل کرده است اکتفا می شود. این افراد عبارتند از: 1- پدر بزرگوارش ابو الحسن علی بن الحسين بن موسى بن بابویه قمی 2- ابو جعفر محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی 3- محمد بن موسی بن متوکل 4- حسن بن احمد بن ادریس 5- محمد بن على ماجيلويه 6- ابو العباس محمد بن ابراهيم بن اسحاق طالقانی 7- احمد بن محمد بن يحيى عطار.
همان طور که اشارت رفت، در مسافرت های متعدد شیخ صدوق - رحمه اللّه - و رفت و آمد به شهر های مختلف، علما و محدثین نیز متقابلاً از محضر ایشان کسب فیض می کردند. از این رو شمار روات احادیث و شاگردان مرحوم شیخ نیز بسیار افزون تر از آن فهرست ناقصی است که در کتب رجال مشاهده می شود. در مقدمه کتاب ارزش مند الهداية به نام چهل و یک تن از این افراد که بدون واسطه از مرحوم صدوق - رحمه اللّه - حدیث نقل کرده اند اشاره شده است. برخی از این شاگردان و راویان حدیث از این قرارند:
1- ابو محمد جعفر بن احمد بن علی قمی مشهور به این رازی ایلاقی 2- ابو محمد حسن بن احمدبن محمد بن هیثم عجلی رازی مجاور 3- حسن بن حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی (برادر زاده مرحوم شیخ) - 4- ابو عبد اللّه حسین بن عبید اللّه بن ابراهيم غضائری 5- ابو عبد اللّه حسین بن 5- علی بن حسین بن موسى بن بابویه قمی (برادر مرحوم شیخ) 6- ابو الحسن علی بن احمدبن عباس بن محمد بن عبد اللّه بن ابراهيم بن محمد بن عبد اللّه نجاشی 7- ابو القاسم علی بن محمد بن على خزاز قمی رازی 8- شریف ابو عبد اللّه محمد بن حسن بن اسحاق بن حسین معروف به نعمة 9- ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن نعمان مفید.
از دیگر نتایج پر ثمر مسافرت های مرحوم شیخ به نقاط دور و نزدیک و رفت و آمد علما به شهر ری، تشکیل نشست های مناظراتی و جلسات گفت و گو و تضارب آرا و مباحثات علمی سود مند بوده است. در این جلسات شیخ صدوق - عليه الرحمة - با استفاده از ابزار منطق و استدلالات علمی و احتجاجات عقلی در صدد پاسخ گویی به سؤالات و شبهات مخاطبین خود بر آمده است.
روش وی در این جلسات گفت و شنید، همانند رویه وی در مباحث روایی و نیز اجتهاد و افتاء، پیروی از شیوه و سنت معصومین - علیهم السلام - در تبیین مسائل اعتقادی و نیز بیان استدلالات و احتجاجات ائمه - عليهم السلام - در خصوص مسئله مبهم و مورد سؤال می باشد. بنابراین شیخ صدوق - رحمة اللّه عليه - نه تنها در علوم نقلی و حدیث و مسائل فقهی و احکام از نخبگان به شمار می آمد؛ بلکه در عرصه علوم عقلی و ایراد بیّنات و دلایل منطقی نیز از مبرزین محسوب می شد.
احتجاجات مرحوم شیخ پیرامون ذات حق و صفات باری تعالی و نیز قرآن و مباحث آن در کتاب توحید و پیرامون موضوع عصمت امام و دیگر مسائل امامت و استدلال بر حدیث غدیر و منزلت در کتاب معانی الاخبار، و مناظرات شیخ صدوق - عليه الرحمة - در نیشابور و بغداد و جلسات مناظره ایشان در محضر رکن الدوله، دلیلی بر این ادعا می باشد.
شیخ جعفر دوریستی بعضی از مناظرات مرحوم شیخ نزد رکن الدوله را در زمان ایشان ثبت نموده و قاضی نور اللّه شوشتری در مجالس المؤمنین آن را به فارسی ترجمه کرده است . شیخ صدوق - عليه الرحمة - خود در مقدمه کتاب کمال الدین بخشی از مجلس مناظره با شخصی مادی و ملحد نزد رکن الدوله را نقل نموده است. موضوع این جلسه به طور اخص دربارۀ امامت و اثبات امام زمان - عجل اللّه تعالی فرجه الشريف - و تبيين مسئله غیبت می باشد.
هم چنین علاوه بر این مذاکرات حضوری و پاسخ گویی شفاهی، نامه ها و مكتوبات بسیاری از اطراف و اکناف عالم اسلامی برای شیخ صدوق - عليه الرحمة - ارسال می شد که ایشان را ناچار از پاسخ گویی کتبی می کرد.
کثرت آثاری با عناوین جوابات المسائل در میان مصنفات مرحوم شیخ مبیّن وسعت حوزۀ زعامت و شخصیت علمی و فرهنگی و نیز نفوذ معنوی و اقبال عام مردم در داخل و خارج حدود مرزی به ایشان می باشد.
عناوینی هم چون جوابات المسائل الواردة عليه من واسط (شهری میان کوفه و بصره)، جوابات المسائل الواردة عليه من قزوین، جوابات مسائل وردت من مصر، جوابات مسائل وردت من البصرة، جوابات مسائل وردت من الكوفة، جوابات مسائل وردت عليه من المدائن فى الطلاق، جواب مسألة نیشابور، رسالته الى أبي محمد الفارسى فى شهر رمضان، الرسالة الثانية الى أهل بغداد فى معنى شهر رمضان، رسالة في الغيبة الى أهل الرى، جواب رسالة وردت فى شهر رمضان، از آن جمله اند.
شیخ صدوق - رحمة اللّه عليه - حدود سیصد كتاب و رساله از خود به یادگار گذاشت. متأسفانه مرور زمان تعداد محدودی از این نوشتار ها را به دست ما رسانده است. این عالم بزرگ در مقدمه من لا يحضره الفقیه - که آن را به سال 372 ق. به پایان برده است - تعداد مصنفات خویش را بدون احتساب من لا یحضر، تا آن زمان، 245 اثر ذکر می کند. آن چه مسلم است با توجه به پشت کار و همت بلند مرحوم شیخ، نگارش بیش از پنجاه کتاب و رساله دیگر در سال های باقی عمر کار دشواری به نظر نمی رسد. برای اطلاع از بعضی عناوین این آثار گران مایه خواننده را به کتاب بزرگ الذريعة و مقدمه الهداية ارجاع می دهیم.
بررسی عناوین آثار شيخ صدوق - عليه الرحمة - روشن می سازد که زبان کتابت ایشان - هم چون دیگر محدثین آن عصر - عربی است. یکی از دلایل این انتخاب احتمالاً ضعف زبان فارسیِ آن زمان، در خصوص معادل یابی برای اصطلاحات علمی و دینی می باشد، آن چنان که امروزه نیز در کاربرد بسیاری از این تعبیرات لغت عربی استفاده می شود و زبان فارسی از افاده معنای واقعی این کلمات قاصر است. هم چنین شاید بتوان ادعا نمود که زبان فارسی محاوره ای مرحوم شیخ نیز احتمالاً با گویش محلی مردم نواحی نزدیک قم مانند دلیجان و جاسب بیان می شده است.
دلیل دیگر این که اساس تألیفات شیخ صدوق - رحمة اللّه عليه - عموماً بر ثبت و گرد آوری نصوص روایات معصومین - عليهم السلام - قرار دارد. و ایشان به منظور رعایت امانت، مبادرت به ضبط این اخبار و به تبع آن، متن کتاب به زبان عربی می کرده است.
موضوع این آثار در چهار چوب علوم اسلامی، با تکیه بر علم فقه و حدیث و رجال و تفسیر و اصول دین و مذهب و اخلاق، بسیار متنوع بوده و بر اساس نیاز جامعه مسلمین با اسلوبی ساده و در خور فهم عموم تدوین شده است.
شیوه نگارش این کتب فارغ از مصنوعات ادبی و اصطلاحات متکلف فلسفی و عرفانی می باشد. مرحوم شیخ با اقتدا به سنت معصومین - عليهم السلام - مطالب خود را در قالب نقل احتجاجات و احادیث این بزرگواران بر پایۀ استدلالات و مضامین قرآنی ارائه نموده است.
مصنفات شیخ صدوق - عليه الرحمة - از لحاظ صورت مصدّر به مقدمه ای استوار و روان است. در این دیباچه ها معمولاً ایشان پس از حمد و درود، با شیوایی و فصاحتی خاص، سبب تألیف کتاب را تشریح می کنند.
از نظر ساختار نیز این کتاب ها دارای نظم و طبقه بندی ویژه ای هستند. این آثار عموماً مبوّب بوده و خواننده - علی رغم بُعد زمان تأليف - می تواند به آسانی مطالب مورد نیاز خود را جست و جو کرده و بیابد.
دقت نظر و رعایت مراتب امانت در نقل روایات و نقادی و تحقیق در صحت احادیث و وثوق راوی آن ها، از ویژگی های بارز قلم شیخ صدوق
با این وصف در پاره ای آثار شاخص مرحوم شیخ هم چون کتاب ارزش مند من لا يحضره الفقیه - یکی از کتب اربعه و ارکان فقه شیعه - سلسله اسناد و به جهت اختصار - و به قول شیخ - بیم از فزونی طرق و نیز حمل آسان کتاب و حفظ بهتر آن حذف شده است. ایشان علاوه بر این که در مقدمه صحت این کتاب را برای اطمینان خواننده تأیید نموده و آن را حجت میان خود و پروردگار خود قرار داده اند، در بخشی مستقل نیز سلسله اسناد من لا یحضر را تحت عنوان مشیخه گرد آوری کرده اند، که عموماً با نسخه های این کتاب به طبع می رسد.
هم چنین کتاب گران بها و مفقود مدينة العلم که در میان علما به خامس کتب اربعه اشتهار دارد، نیز دارای سلسله اسانید محذوف در بعضی روایات بوده است.
این کتاب - که یکی از بزرگ ترین جوامع روایی شیعه و مشتمل بر ده مجلد کتاب به قطع من لا یحضر بوده - به فرمودۀ علامه طهرانی، تا زمان حیات شیخ حسین بن عبد الصمد (م. 984 ق.) - پدر شیخ بهایی - وجود داشته است. سید بن طاوس (م. 664 ق.) در کتاب فلاح السائل و دیگر آثار خود و نیز شیخ یوسف شامی (.م قرن 7 ق.) در کتاب الدر النظیم از این کتاب روایت نقل کرده اند.
به دلیل حذف و به تبع آن ضعف برخی اتصال اسناد در طرق پاره ای اخبار منقول از شیخ صدوق - رحمة اللّه عليه - و وجود احادیث مرسل - به رغم تدوین مشیخه - و هم چنین به جهت کمیّت و شمار زیاد احادیث منقول از ایشان - علی رغم شخصیت والای علمی و معنوی - برخی در توثیق مرحوم شیخ تردید نموده اند.
مرحوم شیخ حر عاملی در کتاب فوائد طوسیه عدم صراحت علما در توثیق مرحوم شیخ را به دلیل شهرت ایشان و بی نیازی وی از توثیق می داند و برای صدق مدعای خود دوازده دلیل ذکر می کند که در این مقال به اختصار این
دلایل را بر می شمریم:
1- جمهور علما - از متقدمین و متأخرین - حتی یک حدیث را به دلیل وجود شیخ صدوق - رحمة اللّه عليه - در سلسله سند آن، ضعیف به حساب نیاورده اند. پس اجماع علما بر صحت روایات صادره از وی قرار گرفته است.
2- اجماع علما بر مدح و تعظیم بر مدح و تعظیم و تقدیم ایشان بر سایر روات.
3- همان طور که می دانیم ولادت مرحوم شیخ و برادر شان به دعای حضرت صاحب الامر - عجل اللّه تعالی فرجه - بوده است. در توثیق برادر یعنی حسین بن علی تصریح شده حال آن که شیخ صدوق - عليه الرحمة - در علم و عمل از برادر اجلّ و در فقه و نقلِ روایت درجه ای بالا تر دارد.
4- توثیق شهید ثانی دربارۀ ایشان و این که نام وی را در زمرۀ علمای موثق آورده است.
5- وجود اطمینان به این که وی به تحقیق در نقل حدیث اهل دروغ و تساهل نبوده؛ بلکه ضابط و حافظ و عادل است و این همان معنای ثقه و بلکه مقام والا تری از توثیق می باشد.
6- اجماع علمای امامیه بر اعتبار کتب اربعه و اعتماد و عمل به به آن و حتی ترجيح كتاب من لا يحضره الفقیه بر سایر کتب اربعه از سوی ایشان.
7- علمای متقدم و متأخّر توثیق شیخ صدوق - عليه الرحمة - دربارۀ سایر رجال را پذیرفته و اعتبار این سخن را دلیل حسن حال آن شخص می دانند و این در حالی است که علما توثیق غیر ثقه را نمی پذیرند.
8- طلب اجازۀ گروهی از بزرگان علمای امامیه از مرحوم شیخ و نقل اکثر اصول اربعمائه و نیز بیش تر کتب شیعه بر اساس روایت ایشان و حال آن که علما در نقل این اصول بر غیر ثقه اعتماد نمی کنند.
9- با تتبع در اخبار و آثار علما و نیز تألیفات شيخ صدوق - رحمة اللّه عليه - آشکار می شود که ایشان دارای رتبۀ بالا تر و اعتبار بیش تری از پدر و برادر بلکه بیش تر معاصرین شان بوده اند. آن ها همگی به وثاقت مرحوم شیخ اعتقاد داشته اند. پس تصریح علما به وثاقت پدر و برادر دلیل بر تصریح ایشان به وثاقت مرحوم صدوق - عليه الرحمة - است. و نیز با توجه به این که وی وصی
پدر بوده و شرط وصایت عدالت می باشد، پس این خود توثیقی از جانب پدر برای ایشان است.
10- نقل فتاوی و اقوال و استدلالات شیخ صدوق - عليه الرحمة - در كتب شیعه و اعتماد به روایات و استدلالات وی، که این قبول علما دلیل بر وثاقت او می باشد؛ زیرا شرط مفتی جمع عدالت، وثاقت و امانت است و علما فتوای غير ثقه را نقل نمی کنند.
11- اتفاق علما بر توصیف ایشان - و نه هیچ کس دیگر - با القاب صدوق و رئيس المحدثین که پاره ای از این علما معتقدند این القاب خود افادۀ توثيق می کند.
12- اجتماع همۀ این وجوه با یک دیگر دلیلی کافی بر وثاقت مرحوم شیخ است.
13- دیگر علمای شیعه و بزرگان قوم در طول هزارۀ اخیر، به منظور تجلیل از شخصیت معنوی و فرهنگی و مقام شامخ علمی شیخ صدوق - عليه الرحمة - هر یک با عبارات و کلماتی این چنین وی را مدح کرده و ستوده اند:
رئيس المحدثين، شيخ مشایخ شیعه، رکنی از ارکان شریعت، عماد الملة و الدين، وجه الطائفة بخراسان، مبارز القمّيين، حجة الاسلام، عروة الاسلام، جليل القدر، عميق الغور، ثقه و غنی از توثیق، عالم، فقیه، محدث، ضابط و حافظ احادیث، بصیر، آگاه به رجال، ناقد اخبار، عادل، تابع آثار ائمّه - عليهم السلام-، کلامش نص منقول و خير مأثور، مشهور در شرق و غرب، كثير التصنيف، مصنف كبير، امام علمای حدیث و اخبار و سیر و آثار، بی نظیر در میان علما، صدوق و...
سر انجام، این مرد بزرگ و عالم گران مایه به سال 381 ق. با بیش از هفتاد سال صرف عمر و مرارت در پاس داری از آیین اسلام و تبلیغ و اشاعه مکتب تشیع در شهر ری چشم از جهان فانی فرو بسته و به دیار باقی شتافت. رضوان اللّه علیه. آرام گاه وی - بین شهر ری و تهران - در حریم حرم مطهر حضرت عبد العظیم حسنی - علیه السلام - زیارت گاه خواص و دوست داران اهل بیت - علیهم السلام - است.
بقعه و بار گاه متبرک شیخ صدوق - علیه السلام - به واسطه ظهور کرامتی در قرن سیزده قمری مورد تجدید بنا و باز سازی قرار گرفت. داستان این کرامت در کتاب روضات الجنات، تنقیح المقال و قصص العلماء و سایر کتب مرجع، ذیل ترجمه مرحوم شیخ به تفصیل حکایت شده است. مقدمه كتاب الهداية اين واقعه را به روایت تنقیح المقال علامه مامقانی. (م. 1351 ق) این چنین باز گو می کند:
علاوه بر آن چه ذکر شد، از دیگر مواردی که به جلالت شیخ صدوق - عليه الرحمة - شهادت می دهد روایتی است که چهل سال پیش به سند صحیح از سیّد ابراهیم لواسانی (م. 1309 ق.) عادل وثقه و امین برای من بدین صورت نقل شد که در اواخر قرن سیزدهم، سیل مزار مرحوم شیخ را دچار آسیب کرد به صورتی که جسد شریفش آشکار شد و سیّد از جمله کسانی بود که داخل سرداب قبر شده و جسد شريفِ صحیح و سالم وی را دیده است که هیچ گونه تغییری نکرده و درست مانند این که روحش همان دم از بدن خارج شده است. رنگ حنا بر محاسن مبارکش و زردی حنا به کف پایش موجود بوده و کفن اش پوسیده و عنکبوت بر عورتش تار تنیده و آن را مستور کرده بود.
شرح این واقعه در سایر منابع نیز بنا بر روایت شاهدین عینی دیگر نقل شده است که همه مؤید و مبین حقیقت اعجاز شیخ صدوق - رحمة اللّه عليه - می باشد و از جلالت قدر و منزلت این عالم بزرگوار در پیش گاه قرب الهی خبر می دهد.
خدایش رحمت کند و به وی درجات والا تری عنایت فرماید.
اعتقادات شیخ صدوق کتابی موجز و مختصر در باب علم کلام است که در آن اصول اعتقادات ضروریه و غیر ضروریه شیعه امامیه با استشهاد به آیات الهی و اخبار اهل بیت عصمت و طهارت - علیهم السلام -، به شیوۀ روایتی حوزۀ علوم نقلی فراهم آمده و تفصیل مستدل این اصول نیز در عباراتی کوتاه گزارش شده است.
این کتاب به حدود چهل و یک باب مبوّب گشته که هر یک از آن ها با عبارت «باب الاعتقاد فی...» آغاز می شود.
از اهم مفاهیم اعتقادی که مرحوم شیخ در این رساله بررسی و تبیین نموده اند، موارد ذیل را می توان بر شمرد:
توحید، صفات ذات، تكليف، افعال عباد، نفى جبر و تفویض، اراده و مشیت، قضا و قدر، فطرت و هدایت، استطاعت، بداء، تناهی، مرگ و بعثت پس از آن و مسائل قبر، رجعت، شفاعت، وعد و وعید، عدل، اعراف، صراط، عقبات، حساب و میزان، جنت و نار، نزول وحی و قرآن، انبیا و رسل و ملائکه، عدد انبیا و اوصيا، طلب و موارد مشابه دیگر.
این شهر آشوب در معالم العلماء از این کتاب با عنوان الاعتقاد یاد می کند و
علامه آقا بزرگ طهرانی در کتاب گران مایه الذريعة (226/2) می فرماید:
«... شیخ طوسی در الفهرست، اعتقادات را دین الامامية ناميده است.» (1)
رسالۀ اعتقادات را اشخاص متعددی گزارش کرده اند که از آن میان می توان به افراد ذیل اشاره کرد:
ابی عبد اللّه محمد بن محمد بن نعمان تلعکبری مشهور به شیخ مفید (م 413) با نام تصحيح الاعتقاد. در خور ذکر است که صاحب ذریعه اهتمام شیخ مفید به شرح این کتاب را یکی از مهم ترین دلایل اعتبار و اهمیت آن می داند.
سید نعمت اللّه بن عبد اللّه جزائري.
سید محمد علی بن سید محمد اخباری (به فارسی). وی شرح اعتقادات شیخ مفید را نیز به فارسی ترجمه کرده است.
ابو الفتح حسینی. (2)
سید محمد مهدی موسوی (با ترجمه فارسی).
عبد اللّه شیرازی (به زبان فارسی).
عبد اللّه بن حسین رستم داری مازندرانی.
ابن ولی قزوینی (احتمالاً فضل اللّه بن ولی اللّه قزوینی).
عبد اللّه بن حسن شولستانی (به زبان عربی و فارسی).
محمد عباس لكهنوى.
علاوه بر شروح یاد شده بر گردان هایی به زبان های گوناگون نیز از کتاب اعتقادات ثبت و ضبط شده است. مانند:
زبدة الفوائد فى ترجمة العقائد از همان عبد اللّه بن حسین رستم داری مازندرانی یاد شده.
وسيلة النجاة از ملا علی بن حسن زواری.
حل العقائد از محمد بن شمس الدین محمد استر آبادی.
منهاج المؤمنین.
ترجمه و شرحی به نام تحفة الاخوان.
ترجمه همان میرزا محمد علی مدرسی اخباری یاد شده.
ترجمه سید میر محمد مهدی رضوی با نام حاصل الترجمان.
ترجمه ابو الفتح حسینی. (در بعضی منابع وی با عنوان شارح اعتقادات نام بردار است).
ترجمه ای به زبان انگلیسی از ا.ا. افیضی موّرخ 1932 م. و 1942 م.
حور مقصورات في ترجمة اعتقادات صدوق از میرزا محمد طبیب زاده احمد آبادی اصفهانی مورخ 1365 ق.
ترجمۀ شیخ محمد باقر کمره ای مورّخ 1327 ش. به همراه متن کتاب.
ترجمه سید محمدعلی ابن سید محمد حسنی قلعه کهنه مورّخ صفر 1371 ق. و یا مدرس یزدی متخلص به حیران. (1)
گفتار صدوق ترجمۀ اعتقادات ابن بابویه قدس سره از محسن صدر رضوانی مطبوع در 1412 ق. = 1370 ش.
هديۀ جعفریه از مولوی إعجاز حسین بن جعفر حسن بن على حسين البدیوانی به زبان اردو در بمبئی کلکته.
ترجمه ای به قلم شیخ غلام حسین تبریزی که در مشهد به چاپ رسیده است.
هم چنین مولی شاه محمد بن زین العابدین همدانی در المجموعة المنتخبات خود بخش هایی از اعتقادات را با عنوان المنتخب من عقائد الصدوق گزین نموده و نیز سید هبة اللّه بن ابی محمد حسن موسوی در کتاب المجموع الرائق من ازهار الحدائق تمام اعتقادات را از نسخه خط زين الدين على بن سعيد
1) این ترجمه در سال 1361 ش. یک بار به تصحیح جعفر سلطان القرائی به طبع رسیده که وی نام مترجم را مدرس یزدی متخلص به حیران ذکر کرده، و بار دیگر به تصحیح حسن کی استوان چاپ شده که وی نام مترجم را محمد علی حسنی قلعه کهنه ثبت کرده است.
ابی عبد اللّه حسین موسوی ابن عم والد مصنف نقل نموده است. کتاب اعتقادات پس از پیدایش صنعت چاپ به صور گوناگون به طبع رسیده است که بعضی از آن ها بدین قرارند:
-بی جا، چاپ سنگی، با تاریخ کتابت 1274 ق. ، به خط حسن بن سمیع.
طهران 1294 ق. چاپ سنگی، در 159 ص، به همراه شرح باب حادی عشر و اعتقادات علامه مجلسی و غیره.
ایران، 1296 ق. چاپ سنگی در 150 ص.
ایران 1300 ق. چاپ سنگی گراوری، در 159 ص، به همراه سیر و سلوک علامه مجلسی و آداب المتعلمين و غيره.
تبریز، 1301 ق. چاپ سنگی، به همراه عقائد علامه مجلسی و شرح باب حادی عشر و غیره.
طهران، 1308 ق. در 154 ص.
بی جا، با تاریخ کتابت 1310 ق. چاپ سنگی.
طهران، 1321 ق. چاپ سنگی، رقعی.
نجف، 1343 ق. چاپ سنگی، در 224 ص، به همراه اعتقادات علامه مجلسی و نافع يوم الحشر.
طهران، 1327 ش. چاپ سربی، در 296 + 360 ص، با ترجمۀ شیخ محمد باقر کمره ای.
بی جا، 1371 ق. چاپ خانه آفتاب، با ترجمه سید محمد علی بن سید محمد حسنی قلعه کهنه، دارای شرح احوال شیخ صدوق در پایان کتاب.
تهران، 1361 ش. نهضت زنان مسلمان، با حواشی شیخ مفید و ترجمه محمد علی بن محمد الحسنی یا مدرس یزدی متخلص به حیران و تصحیح جعفر سلطان القرائي، 159 ص.
تهران، 1361؟ ش. ویرایش 2، قدس رضوی، ترجمه محمد علی بن محمد حسنی قلعه کهنه، به تصحیح حسن کی استوان، به ضمیمه حواشی شیخ مفيد.
قم، 1413 ق. به کوشش عصام عبد السيد، المؤتمر العالمي لألفية الشيخ المفيد، 128 ص.
آغاز و انجام نسخه های خطی یک اثر در نسخ متعدد کما بیش دارای تفاوت هایی هستند. رسالۀ اعتقادات نیز از این اصل مستثنی نبوده و در نسخ گوناگون آن، گاهی نقصان و یا اضافاتی مشهود است. در پایان، برای به دست داشتن الگویی مستند بخشی از ابتدا و انتهای یک نسخۀ خطی و یک نسخه چاپی این کتاب به عنوان نمونه می آید:
آغاز [نسخه خطی ش (2 مج 93) مرعشی 111/1]: الحمد للّه رب العالمين... باب في صفة اعتقاد الامامية في التوحيد قال الشيخ ابو جعفر ...
انجام [نسخه خطی ش (2 مج 93) مرعشی 111/1]: ... و سأجرّد كتاباً في ذلك بمشيئة اللّه و عونه ان شاء اللّه تعالى و الحمد للّه رب العالمين.
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (14)]: بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه رب العالمين وحده لا شريك له و صلى اللّه على محمد و آله الطيبين الطاهرين و سلم تسليما و حسبنا اللّه و نعم الوكيل؛ باب في صفة اعتقاد الامامية في التوحيد قال الشيخ الرباني ابو جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى الفقيه المصنف لهذا الكتاب اعلم ان اعتقادنا في التوحيد ان اللّه تعالى واحد احد ليس كمثله شيء قديم لم يزل و لا يزال سميعاً بصيراً...
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی ش (14)]:... و قال اللّه تعالى هل ينظرون الا ان تاتيهم الملائكة او يأتى امر ربك او يأتى بعض آيات ربك و مثل قوله يتوفيكم ملك الموت الذى و كل لكم ثم يقول توفّته رسلنا و هم لا يفرطون و قال تعالى الذين يتوفيهم الملائكة و قال اللّه تع اللّه يتوفّى الانفس حين موتها و مثله في القرآن كثير. فقد سئل عنه رجل من الزنادقة عن امير المؤمنين عليه الصلوة و السّلام فاخبره بوجوه اتفاق معانى هذه الايات و بين له تأويلها و قد أخرجت الخبر في ذلك مسندا بشرحه في كتاب التوحيد و سأجرّد في ذلك كتاباً بمشيته و عونه تعالى.
صفی الدین محمد مشهور به ابو الشرف الشريف مورّخ 983 ق.، گ 2 پ - 85 پ، 8 سطری [ف: مرعشی 309/5]. (1)
قدس رضوی - مشهد (367) نسخ حسین بن فخر الدین سهام در چهار شنبه اواسط رمضان 880 ق.، عناوین و ابواب به شنگرف، 33 گ، 16 سطری [ف: قدس 23/5]. (2)
مرعشى - قم (7 مج 12012) نسخ خوش قدیم شمس الدين بن نصير بالوکلاتی در یک شنبه اول شوال 882 ق. در کوه میاه مدرسه ملا علی حافظ، مصحح، محشی، نسخه ابتدا در تملک کتاب خانه آیة اللّه بهاری همدانی بوده که از سوی کتاب خانه آیة اللّه مرعشی در بهار 1377 خریداری و به قم منتقل شده است، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 55 گ (ص 146 - 92)، 15 سطری [ف: مرعشی 362/30 و 363 و شهاب، ش 11، ص 200]. (3)
سنا - تهران (1 مج 164 - ثبت: 12902) نسخ معرب سدۀ 9 ق. نسخه تا «باب الاعتقاد في الانبياء و الرسل و الحجج» است و در انجام افتادگی دارد، محشی، ص 44 - 1، 13 سطری [ف: سنا 82/1]. (4)
مرکزی - تهران (7 مج 879) نسخ محتملاً جمال الدين بن... عباس شاید در سدۀ 9 ق.، نسخه ناقص است، (انجام موجود:... باب الاعتقاد في الحديثين المختلفين... ثم يقول عز و جل و كلّم اللّه موسى تكليما...)، عنوان ها و نشانه ها شنگرف، گ 168 الف - 212 ب، 13 سطری [ف: مرکزی 530/3]. (5)
مرکزی - تهران (1 مج 1085) نسخ لطف اللّه مازندرانی درع 901/1 ق. با یاد داشت های تملک و یاد داشت های پراکنده دیگر محمد صالح بن محمد حسین استر آبادی مورَّخ صفر 1116 ق. و مهر همو، (آغاز موجود:.... و من يتولهم فاولئك هم الظالمون و قال ص اني لا اسمع الوجل في المسجد... باب الاعتقاد في آباء النبى... اعتقادنا في آباء النبي انهم مسلمون من آدم الى ابيه عبد اللّه...)، دارای حواشی به پارسی و تازی، گ 1 الف - 8 الف، 12 سطری [ف: مرکزی 530/3]. (6)
مرکزی - تهران (1 مج 7693) نسخ روز چهار شنبه نزدیک به پایان ع 905/1 ق.، با مهر صالح، عنوان و نشان شنگرف، 161 گ، 12 سطری [ف: مرکزی 673/16]. (7)
مرکزی - تهران (1 مج 2312) نسخ بخشی بن حاجی محمد تونی در 911 ق.، دارای حواشی همان تونی، دارای گواهی مقابله، با یاد داشت تاریخ تولد میرزا سید محمد در 8 شعبان 1125 ق. و تملک او به خط پدرش، و دارای مهر کتاب خانۀ حاجی شیخ فضل اللّه نوری، عنوان شنگرف، گ 1 پ - 20 ر، 23 سطری [ف: مرکزی 945/9]. (8)
مرکزی - تهران (3 مج 4543) نسخ چاشت پنج شنبه 8 محرم 937 ق.، محشی، عنوان و نشان شنگرف، گ 87 پ - 124 پ، 15 سطری [ف: مرکزی 3488/13]. (9)
ملی - تهران (3796/1 ع - ثبت پیشین: 6108، ع / 896) نسخ حافظ غیاث الدین علی در 946 ق.، مصحح، دارای حواشی مختصر، (آغاز موجود:... مکان و لا زمان و انه متعال عن جميع صفات خلقه خارج عن الحدين حدّ الابطال و حدّ التشبيه...)، عناوین شنگرف، گ 2 - 53 پ، 12 سطری [ف: ملی 450/16]. (10)
مسجد اعظم - قم (1 مج 3051) نوشتۀ 952 ق [ف: مسجد اعظم قم، ص 611]. (11)
ملی - تهران (2582/1 - ثبت قدیم: 238 - 2123، ع 2821) نسخ 959 ق.، مصحح، عناوین و سر فصل ها شنگرف، گ 2 پ - 25 پ [ف: ملی 523/12]. (12)
مرعشى - قم (13) مج (5657 نسخ زیبا حدود 960 ق (پایان رساله . ،هشتم ،مصحح دارای نشان بلاغ به امر سرکار ملا احمد دارای سرلوح ،آراسته عناوین یا شنگرف و یا سبزگ 196 پ - 214 ر، 24 سطری [ف: :مرعشی (57/15 ]. (13) 14 سنا - تهران (3) مج 1130 - ثبت: 17252 نستعلیق 12 ج 977/2 ق.. عنوان و نشان شنگرف ص 343387 15 سطری [ف: سنا 126/2].(14)
مرعشی - قم (2 مج 7514) نسخ حسین بن حیدر بن قمر حسینی کرکی در شنبه 23 محرم 982 ق. (پایان 1 مج)، مصحح، دارای حواشی مختصر، با یاد داشت زیب العلماء ابن حسام مورّخ ع 1262/2 ق، و محرم 1269 ق.، (انجام موجود:... و ليس بمتناقض ولا مختلف ولا ذلك مثل قوله فاليوم ننساكم كما نسوا...)، عناوین شنگرف، گ 83 پ - 99 پ، مختلف السطور [ف: مرعشی 316/19]. (15)
ملی - تهران (2789 / ع) نسخ نور الدین محمد در 983 ق در مشهد مقدس، مصحح، دارای سر لوح، عناوین شنگرف، 68 گ، 12 سطری [ف: ملی 280/13 و 281]. (16)
مرعشى - قم (1 مج 1382) نسخ حسین بن حيدر بن حيدر قمر حسینی کرکی عاملی در شنبه 20 صفر 992 ق. در قزوین، دارای مهر «محمود بن علي نقى الحسنى الحسينى الطباطبائی»، عناوین شنگرف یا مشکی درشت، گ 1 پ - 37 پ، 15 سطری [ف: مرعشی 156/4]. (17)
مرکزی - تهران (1 مج 1946) نسخ محتملاً ملک حسین بن ملک علی تبریزی در حدود 993 ق. در تبریز، دارای نشان بلاغ و قرائت و تصحیح، شیخ بهایی نسخه را دیده است، عنوان شنگرف، گ 3 پ - 75 پ، 15 سطری [ف: مرکزی 563/8]. (18)
وزیری - یزد (1 مج 2262 - عمومی: 9492) نسخ 995 ق.، عناوین و نشانه ها شنگرف، گ 1 - 36، 13 سطری [ف: وزیری 1223/4]. (19)
مرکزی - تهران (2 مج 1990) نسخ عبد الحی بن قاضی رضی الدین مسیبی خزاعی در 22 ع 997/2 ق. دارای حواشی نستعلیق. وقفی 1246 ق. سند آن در این نسخه چنین است: «حدثني ابو محمد الحسن بن احمد بن محمد الهشم العجلى المجاور قال حدثنا محمد بن على بن... بابويه القمى الفقيه و حدثنى ابو عبد اللّه الحسين بن موسى بن بابويه الفقيه عن اخيه ابي جعفر ... بن بابویه الفقيه» گ 26 پ - 45 ر، 20 سطری [ف: مرکزی 599/8]. (20)
قدس رضوی - مشهد (368) نسخ ملا محمد حافظ ساوجبلاغی در
999 ق.، ابواب به شنگرف، 49 گ، 15 سطری [ف: قدس 23/5]. (21)
گوهرشاد - مشهد (730) نسخ سدۀ 10 ق. مصحح، دو برگ آخر نو نویس و نا تمام، عناوین شنگرف، 40 گ، 13 سطری [ف: گوهر شاد 837/2 و 838]. (22)
ملک - تهران (1 مج 621) نسخ سدۀ 10 ق.، محشی، با مهر و تملک عبد الجبارين مقصود علی، گ 2 ر- 49 پ [ف: ملک 75/6]. (23)
ملی - تهران (1 مج 3796 ع) نسخ حافظ غیاث الدین علی در سدۀ 10 ق.، دارای حواشی پراکنده، آغاز موجود:.... مکان و لازمان و انه متعال عن جميع صفات خلقه خارج عن الحدين...)، (انجام نسخه:.... قال ما كان لبشر ان يكلمه اللّه الا و حيا او من وراء حجاب)، گ 53 - 2، 12 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (24)
مدرسه نمازی - خوی (2 مج 728) نسخ 4 رمضان 1009 ق. در قزوین، عناوین شنگرف، 19 سطری [ف: مدرسۀ نمازی خوی، ص 392]. (25)
ملک - تهران (3 مج 1630 - ردیف: 360) نستعلیق شمس الدين مازندرانی در 9 ذق 1015 ق. در مدرسۀ لطفیۀ شیراز، عنوان و نشان شنگرف، 17 سطری [ف: ملک 313/5]. (26)
مرکزی - تهران (3 مج 7023) نسخ محمد امین بن میرزا بیک قزوینی تبریزی در حدود 1015 ق.، انجام نسخه افتاده، دارای حواشی عربی و فارسی، با یادداشت تملک همان تبریزی و زین العابدين بن ابى البقاء نایینی، عنوان و نشان شنگرف، 12 سطری [ف: مرکزی 432/16]. (27)
مرعشى - قم (4 مج 7036) نوشتۀ شمس الدین محمدبن اسعد در ذق 1016 ق. عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 37 پ 46 پ [ف: مرعشی 197/18].(28)
مجلس - تهران (1365 - دفتر: 14248) نوشتۀ حمزة بن احمد گیلانی در 1018 ق.، 22 سطری [ف: مجلس 126/4]. (29)
الهيات - تهران (2 مج 225 د - ثبت: 9553) نسخ میرزا محمد بن میر عماد حسینی مازندرانی در 1020 ق. در مشهد، محشی، عنوان و نشان شنگرف،
گ 16 پ- 74 ر، 12 سطری [ف: الهیات 261/1]. (30)
قدس رضوی - مشهد (3 مج 663) نوشتۀ محمد تقی بن حسین حسینی کاشانی در 1027 ق. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 280]. (31)
مجلس - تهران (1 مج 1364) نسخ محمد جی بن حافظ نور الدین قریشی در 1028 ق.، 11 سطری [ف: مجلس 126/4]. (32)
گوهرشاد - تهران (1 مج 921) نسخ شمس الدین محمد بن ملا خواجه مازندرانی در دهه دوم ج 1 / 1029 ق. در ساری، مصحح، معلق به حواشی و ترجمه فارسی بعضی لغات، نسخه مقابله شده، دارای یاد داشت ابتياع محمد كاظم بن محمد تقی سبزواری، عنوان شنگرف، گ 45 - 1، 14 سطری [ف: گوهرشاد 1256/3]. (33)
قدس رضوی - مشهد (369) نسخ رمضان 1029 ق.، ابواب به شنگرف، 111 گ، 9 سطری [ف: قدس 23/5]. (34)
ملی - تهران (4 مج 3089 / ع - ثبت پیشین: 447 / ض 241) نسخ 1032 ق.، مصحح، محشی، عنوان ها با مرکب قرمز. گ 117 - 80 [ف: ملی 215/14]. (35)
وزیری - یزد (2 مج 3281 - عمومی: 18788) نوشته جمال الدین محمد انصاری در 1035 ق.، عناوین و نشانه ها شنگرف، گ 109 - 17، 9 سطری [ف: وزیری 1600/5]. (36)
گلپایگانی - قم (2 مج 132 - کد: 18/47) نسخ محمد طاهر در شب چهار شنبه سیزدهم... 1038 ق. عناوین شنگرف، گ 80 پ - 97 ر [ف: گلپایگانی 125/1 و 91/4 (1)]. (37)
قدس رضوی - مشهد (6157 - ردیف: 141 * 370) نسخ شاه محمد بن
1) این فهرست مشتمل بر سه جلد است. منظور از شمارۀ قرار دادی جلد 4 همان «فهرست نسخه های خطی کتاب خانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی گلپایگانی» نوشتۀ آقای ابو الفضل عرب زاده منتشره در یک مجلد است که به جهت پرهیز از آمیختگی این مجلد با جلد اول همین فهرست، تا پایان کتاب با شمارهٔ 4 متمایز می شود.
زین العابدین در نیمۀ ج 1042/1 ق.، عناوین به سرخی یا زعفرانی [34] 52 گ، 17 سطری [ف: قدس 77/14 و 24/5]. (38)
سنا - تهران (1 مج 603 - ثبت: 14994) نستعليق اسماعيل حسيني تبریزی در 1045 ق. در اصفهان، عنوان شنگرف، ص 97 - 1 [ف: سنا 390/1]. (39)
مدرسه مروی - تهران (1 مج 865) نوشتۀ 1045 ق. [ف: مدرسه مروی، ص 318]. (40)
گلپایگانی، قم (کد: 2/179) نوشتۀ 1049 ق. [ف: گلپایگانی 91/4]. (41)
مرعشی - قم (4 مج 8283) نسخ ابو المكارم نور الدين محمد بن ضیاء الدین محمد بار فروشی در 4 صفر 1055 ق.، عناوین و نشانی ها و جدول ها شنگرف، گ 165 پ - 215 ر [ف: مرعشی 243/21 و 244]. (42)
مرعشی - قم (1 مج 9951) نسخ سبحان علی حافظ تبریزی در 1055 ق.، با یادداشت تملک و مهر لطف علی فانی مورّخ رجب 1288 ق.، و ظهیر الدین محمد بن ابراهیم مورّخ 1320 ق.، عناوین شنگرف، گ 2 پ - 41 پ [ف: مرعشی 227/25]. (43)
گلپایگانی - قم (1 مج 265 - کد: 19/157) نسخ 19 ذح 1059 ق.، با مهر و نشان تملک محمد قاسم بن محمد ابراهيم حسنی حسینی، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 2 پ - 40 پ، 15 سطری [ف: گلپایگانی 230/1 و 91/4]. (44)
مجلس - تهران (73 جنگ 3455 - ثبت: 74554) محتملاً نوشتۀ احمد غلام (کتاب دار کتاب خانه صفوی در اواخر سلطنت صفوی) بین سال های 1063 ق. تا 1141 ق.، نسخه جنگی است که در ذیل آن حدیثی از کتاب عقائد شیخ صدوق نقل شده، (آغاز این ذیل: قال محمد بن على مؤلف هذا الكتاب اذا و صفنا اللّه تبارك و تعالى بصفات الذات فانما ...)، ص 57 [ف: مجلس 10/3، ص 1342 و 1385]. (45)
امام صادق علیه السلام - قزوین (19 ثبت: - 489) نسخ عنایت الّله (یا غیب اللّه) بن مولانا محمد رضا را مجیبی من اعمال ساوج بلاغ در 16 ج 1064/1 ق.، وقفی حاج حسین شیروانی با تولیت حاج ملا عبد الوهاب قزوینی در شوال 1226 ق.، محشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 45 گ، 19 سطری [ف: امام صادق علیه السلام 38/1]. (46)
آستانه مقدسه - قم (298): نسخ علی قلی «فراش» بن خان علی در اواخر ربیع الاول روز کسوف 1065 ق.، در دار السلطنه اصفهان، معلق به حواشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 82 گ، 6 سطری [ف: دوره جدید آستان مقدس 290/1]. (47)
مرکزی - تهران (6496) نسخ یوسف اصغر در آغاز ج 1067/1 ق.، دارای حواشی نستعلیق و ترجمۀ فارسی، عنوان و نشان شنگرف، 122 گ، 8 سطری [ف: مرکزی 278/16]. (48)
امام زاده محمد هلال - آران کاشان (4 مج 188) نوشته 1067 ق. [وقف میراث جاویدان، ش 3، ص 71]. (49)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شيراز (2 مج 393) نسخ غیاث الدین منصور بن محمد حسن بین سال های 1068 ق. تا 1070 ق.، عناوین شنگرف، گ 55 - 8 [ف: مدرسه امام عصر «عج» شیراز، ص 124]. (50)
سپه - تهران (6331) نسخ محمد حسین بن نور الدین محمد چراتی در 10 ذح 1069 ق.، با تملک محمد علی بن حاجی محمد زمان چراتی، مقابله شده با نسخۀ بی ارزش، از پایان نسخه یک برگ افتاده، عنوان ها شنگرف، 40 گ، 21 سطری [ف: سپه 160/3]. (51)
مرعشی - قم (10603) نسخ ابن صفی اللّه - تیمجانی مورّخ شب چهار شنبه 29 شعبان 1072 ق. در مدرسۀ شیخ محمد گرمرودی، مصحح، دارای حواشی پراکنده، (آغاز موجود:... من خواصه تشرق ألوانهم و تهدأ جوارحهم و تسكن نفوسهم...)، عناوین نوشته نشده، 45 گ، 15 سطری [ف: مرعشی 75/27]. (52)
مرعشی - قم (4 مج 9746) نسخ 1072 ق. در منزل شیخ الاسلام
محمد محسن در ساری، گ 85 پ - 108 پ [ف: مرعشی 96/25]. (53)
مرعشی - قم (2 مج 8008) نستعلیق و عبارت های عربی نسخ چهار شنبه 7 ج 1073/2 ق.، (انجام موجود:... و مثل قوله عز و جل قل يتوفاكم ملك الموت الذى و كل ...)، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 134 پ - 166 پ [ف: مرعشی 9/21 و 10]. (54)
مجلس - تهران (1 مج 4402 - ثبت: 62638) نستعلیق محتملاً ابن اسمعيل بن عبد الصمد ابن اخ المصنف در ذق 1073 ق.، دارای مهر کاتب مورّخ دوشنبه ذق 1073 ق.، گ 3 پ - 52 پ، 13 سطری [ف: مجلس 103/12 و 104]. (55)
آستانه مقدسه - قم (3 مج 71 - ثبت: 4: 152 - 5866) نسخ محمد مهدی بن محمد حسن برسنانی در 15 ذق 1074 ق. آغاز نسخه افتاده است، اهداء سید مصطفی خوانساری به آستانه مقدسه، عنوان و نشان شنگرف، 15 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 221/1]. (56)
مرعشى - قم (3 مج 12199) نسخ سید حسن بن رضا حسنی حسینی در 1074 ق.، مصحح، محشی، دارای نسخه بدل، عناوین و نشانی ها شنگرف، 21 گ، ص 251 - 231، 23 سطری [ف: مرعشی 704/30]. (57)
ملی - تهران (2039/4 / ع - ثبت قدیمِ: 233 - 2118) نستعليق احتمالاً شاه مراد فراهانی در حدود 1074) ق.، (آغاز موجود:... قال (علیه السلام) من صلى معهم في الصف الاول فكانما صلى مع رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و قال (علیه السلام) عودوا مرضاهم و اشهدو جنائزهم (گ 134)... باب الاعتقاد في آباء النبى (صلی اللّه علیه و آله و سلم) قال الشيخ (رضی اللّه عنه) اعتقادنا في آباء النبي أنهم مسلمون من آدم الى ابيه عبد اللّه ... باب في الاخبار المفسره و المجمله... ثم ليقت على بن الحسین (گ 137 ب)، گ 138 - 134، 19 سطری [ف: ملی 134/11 و 139]. (58)
مدرسۀ آية اللّه العظمی خوئی - مشهد (3 مج 128) نسخ محتملاً نزدیک 1075 ق.، پایان نسخه افتاده است، عناوین شنگرف، گ 35 پ - 87 پ، 17 سطرى [ف: مدرسه آیة اللّه العظمی خوئی، ص 91]. (59)
مدرسۀ غرب - همدان (2 مج 468) نستعلیق محمد زکی جر پادقانی در چهار شنبه 7 صفر 1076 ق [ف: مدرسه غرب همدان، ص 242]. (60)
حقوق - تهران (2 مج 304 - ج) نسخ شمس ابن شیخ جمال الدین احمد ایشکائی در ع 1077/2 ق.، گ 68 پ - 111 ر [ف: حقوق. ص 252] (61)
ملی فارس - شیراز (2 مج 28 - عمومی: 297/3 - حا) نستعلیق 14 ذح 1077 ق.، دارای حواشی، 31 گ، 25 سطری [ف: ملی فارس 32/1]. (62)
مرعشی - قم (2 مج 93) نسخ 1077 ق. در مشهد، دارای حاشیه نویسی مختصر، با یادداشت تملک بدر الدین عاملی، وقف نامۀ کتاب به تاریخ محرم 1252 ق. روی برگ اول دیده می شود، عناوین شنگرف، گ 76 پ - 123 پ، 15 سطری [ف: مرعشی 111/1]. (63)
قدس رضوی - مشهد (7916 - ردیف: 144) نسخ محمد جعفر بن عبد اللّه خرم آبادی در پنج شنبه 25 صفر 1078 ق.، عناوین شنگرف، 18 گ، 23 سطری [ف: قدس 78/14]. (64)
نور بخش (خان قاه نعمت اللهی - تهران (2 مج 595) نسخ محمد بن سیاوش طالقانی در 10 رمضان 1078 ق.، در مدرسه خیابان قزوین، عنوان و نشان شنگرف، ص 115 - 14 [ف: نور بخش 239/2]. (65)
مدرسۀ نواب - مشهد (1 مج 94 حکمت) نسخ عبد اللطيف بن حاجي اسماعیل معروف به ابن کیال حرائری در 1078 ق. در لار، آغاز نسخه افتاده است، عنوان شنگرف [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 520/2]. (66)
حضوصی اصغر مهدوی - تهران (2 مج 319) نستعلیق میرزا محمد مهدی پسر حاجی محمد صادق تبریزی در حدود 1079 ق. [نشریه 111/2 و 137]. (67)
مرکزی - تهران (2 مج 689) نسخ شام روز دوشنبه 20 محرم 1081 ق.، عنوان ها و نشانه های شنگرف، گ 147 ب - 186 الف، 14 سطری [ف: مرکزی 530/3]. (68)
مجلس - تهران (3 مج 5467 - ثبت: 62368) نسخ اسماعیل بن اصیل کوچ صفهانی در اواخر ذح 1086 ق.، عنوان و نشان شنگرف و برخی از عنوان ها نا نویس، گ 32 پ - 80 ر، 13 سطری [ف: مجلس 369/16]. (69)
ملی - تهران (2386 د/ ردیف: 1 مج 1897 /ع) نستعليق يحيى بن احمد در 1086 ق.، نسخه در فهرست با نام کتاب الاعتقاد به اشتباه ذیل توحید صدوق آمده است، عناوین با مرکب قرمز، ص 44 - 1، 19 سطری [ف: ملی 548/10]. (70)
قدس رضوی - مشهد (10641 - ردیف: 140) نسخ حبیب اللّه بن زکریا در 1087 ق.، معلق به حواشی در ترجمۀ متن، عناوین شنگرف، 19 گ، 18 سطری [ف: قدس 76/14]. (71)
وزیری - یزد (1 مج 3597- عمومی: 23844) نسخ حاجی محمد بن محمد بقا در 1089 ق.، عنوان و نشانه ها شنگرف، گ 30 - 1، 18 سطری [ف: وزیری 1714/5]. (72)
آستانه مقدسه - قم (265) نسخ و نستعلیق محمد زمان بن یوسف کوجیانی در 1090 ق.، عناوین شنگرف، 50 گ، 15 سطری [ف: دورۀ جدید آستان مقدس 262/1]. (73)
مرعشی - قم (1 مج 593) نسخ 7 رجب 1092 ق.، مصحح، دارای حواشی مختصر، با مهر رضا بن حسین الحسینی، عناوین شنگرف، گ 1 پ - 41 پ، 16 سطری [ف: مرعشی 185/2]. (74)
وزیری - یزد (1 مج 1562 - عمومی: 17322) نسخ 26 ذح 1092 ق.، عناوین و نشانه ها شنگرف، گ 25 - 1، 21 سطری [ف: وزیری 990/3]. (75)
سپه - تهران (ش 40 جنگ 2911) نستعلیق 1092 ق.، در اجمیر، مالک جنگ محمدحسین موسوی در 1240 ق. در اصفهان و اعتضاد در 1297 ق.، عنوان شنگرف، در حاشیۀ ص 184 - 166 [ف: سپه 62/4]. (76)
سپه - تهران (60 مج 2911) نوشتۀ 29 رمضان 1093 ق. در اورنگ آباد هند هنگام مسافرت به ایران، نسخه در کرانۀ ص 174 - 166 نوشته شده [ف: سپه 2911/3]. (77)
مرکزی - تهران (1 مج 4371) نسخ موسى بن عزیز اللّه طالقانی در 24 شوال 1093 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 2 ر- 18 پ، 29 سطری [ف: مركزى 3339/13] (78)
مدرسه نمازی - خوی (2 مج 53) نسخ محمد رحیم بن سارو خان ترکمان در سه شنبه 5 شعبان 1095 ق.، دارای نشان تملک محمد حسن زنوزی صاحب رياض الجنة با امضا حسن الطسوجی، عناوین و نشان ها شنگرف، گ 104 پ - 176، 9 سطری [میراث اسلامی ایران، ش 9، ص 96]. (79)
خصوصی اصغر مهدوی - تهران (2 مج 404) نسخ محمد صالح بن محمد علی استر آبادی در 13 شوال 1095 ق.، عنوان شنگرف [نشریه 117/2 و 137]. (80)
مرکزی - تهران (6 مج 2711) نوشتۀ حدود 1095 ق.، عنوان و نشان شنگرف، ص 227 - 220، 20 سطری [ف: مرکزی 1589/10]. (81)
آستانه مقدسه - قم (1 مج 63 - ثبت: 4: 121 - 6310) نسخ میرزا محمد بن حسین بن جهان شاه در سه شنبه 14 شوال 1097 ق.، محشی، عنوان و نشان شنگرف، 16 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 216/1 و 217]. (82)
مجلس - تهران (2 مج 14351 - ثبت: 89849) نسخ فقیر اسمعیل در 1097 ق.، در کشمیر، مصحح، نسخه مقابله شده، عناوین و نشانی ها شنگرف یا نا نویس، گ 83 پ - 146 ر، 12 سطری [ف: مجلس 478/38]. (83)
مرکزی - تهران (9 مج 3382) نسخ حاجی محمد بن حاجی عباس در 1097 ق.، عنوان و نشان شنگرف، ص 154 - 75، 20 سطری [ف: مرکزی 2381/11]. (84)
الهيات - تهران (1 مج 184 د - ثبت: 3028) نستعليق شرف بن ابی طالب حسینی در سدۀ 11 ق. آغاز افتاده، عنوان و نشان شنگرف، گ 9 ر - 42 ر، 16 سطری [ف: الهیات 255/1]. (85)
خصوصی خاندان آقا میر حسینای قزوینی - قزوین (1 مج ؟) نوشتۀ سدۀ 11 ق. [نشریه 351/6]. (86)
سپه - تهران (1096) نستعلیق محمد صادق در سدۀ 11 ق.، دارای حواشی شیخ بهایی و دیگران، عنوان ها شنگرف، 62 گ، 12 سطری [ف: سپه 159/3]. (87)
سپه - تهران (1838) نسخ سدۀ 11 ق.، دارای حواشی با نشانۀ «منه ره»، با ترجمۀ فارسی زیر سطر ها، 63 گ، 28 سطری [ف: سپه 159/3]. (88)
سپه - تهران (1838 مکرر) نسخ محمد نصیر بن حاجی بدیع الزمان در سدۀ 11 ق.، دارای حواشی با نشان «م. د. ح، عفى عنه»، آغاز نسخه افتاده، عنوان ها شنگرف و برخی مشکی درشت، 68 گ، 17 سطری [ف: سپه 159/3]. (89)
فيضيه - قم (1 مج 158) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه دارای ترجمۀ فارسی زیر سطور است، حدود 61 گ، 12 سطری [ف: فیضیه استادی 19/1 و 2/ بخش 3، ص 5 و 6]. (90)
فيضيه - قم (2 مج 1151) نسخ سدۀ 11 ق.، گ 42 - 6، 18 سطری [ف: فیضیه استادی 2 / بخش 60/3]. (91)
قدس رضوی - مشهد (1 مج 954) نوشتۀ سدۀ 11 ق. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 311]. (92)
قدس رضوی - مشهد (4 مج 1060) نوشتۀ سدۀ 11 ق. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 331]. (93)
گلپایگانی - قم (کد: 25/48) نوشتۀ سدۀ 11 ق..، [ف: گلپایگانی 91/4]. (94)
مجلس - تهران (ذیل 5719 - ثبت جدید: 8371) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه بخشی از کتاب اعتقادات شیخ صدوق است، 21 سطری [ف: مجلس 168/17]. (95)
مرعشی - قم (ذیل 4025) نستعلیق هدایت اللّه بن عبد الوحید گیلانی در سدۀ 11 ق.، نسخه کتاب من لا يحضره الفقيه است که پس از آن فواید رجالی و اعتقادات شیخ صدوق نوشته شده، عناوین و نشانی ها شنگرف، 23 سطری [ف: مرعشی 30/11]. (96)
مرعشی - قم (1 مج 8716) نسخ سدۀ 11 ق.، برگ آخر نسخه را شیخ علی در 1176 ق. تکمیل کرده است، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 1 پ - 53 ر، 12 سطری [ف: مرعشی 255/22]. (97)
مرعشى - قم (3 مج 10849) نسخ سدۀ 11 ق.، عناوین شنگرف، گ 84 پ - 109 پ، 17 سطری [ف: مرعشی 266/27 و 267]. (98)
مرکزی - تهران (7289) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه برگی از اعتقادات است، دارای تاریخ تولد مورخ 1009 و 1220 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 1 گ، 23 سطری [ف: مرکزی 505/16]. (99)
مرکزی - تهران (8288) نسخ سدۀ 11 ق.، انجام افتاده، عنوان و نشان شنگرف، گ 1 پ - 42 پ، 15 سطری [ف: مرکزی 99/17]. (100)
مسجد اعظم - قم (1 مج 635) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، [ف: مسجد اعظم قم، ص 465]. (101)
ملک - تهران (1 مج 594) نسخ سدۀ 11 ق.، عنوان و نشان شنگرف [ف: ملک 39/6]. (102)
ملی - تهران (2238 / ع - ثبت قدیم: 1122 - 1762) نسخ سدۀ 11 ق.، دارای حاشیه ای دربارۀ بداء با نشان «م ح ق»، آغاز نسخه با نسخه های دیگر ملی اندکی تفاوت دارد، عنوان ها شنگرف، 33 گ، 18 سطری [ف: ملی 622/11]. (103)
مجلس - تهران (1 مج 612 - ثبت: 31317) نسخ سدۀ 11 یا اوایل 12 ق.، مجموعه دارای یاد داشتی به خط فرهاد میرزا معتمد الدوله مورخ 1281 ق. و مهر هایی با نشان ابو القاسم بن احمد، محمد هادی فیضی، جمال الدین اسحاق و محمد علم الهدی گ 1 ب - 32 ب 18 سطری [ف: مجلس 321/22].(104)
مجلس - تهران (8 مج 3936 - ثبت جدید: 9427) نستعلیق محمد تقی بن حاج محمد المشهدی در سدۀ 11 یا 12 ق.، محشی، ص 314 - 217، 15 یا 24 سطری [ف: مجلس 10/4، ص 2051 و 2054]. (105)
مرکزی - تهران (5 مج 7027) نسخ سدۀ 11 یا 12 ق.، نسخه در انجام نا نوشته مانده، گ 86 پ - 92 پ، 21 سطری [ف: مرکزی 433/16]. (106)
مرعشى - قم (1 مج 10953) نسخ محمد مهدی بن محمد هادی نصیری در شعبان 1101 ق.، دارای حواشی همان کاتب، با مهر و یادداشت تملک احمد بن علی بحرانی مورّخ 1196 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 1 پ - 28 ر، 23 سطری [ف: مرعشی 361/27]. (107)
خصوصی علی خوانساری - تهران (5 مج 81) نوشتۀ محمد حسین بیابانکی در 1104 ق. [نور علم، ش 16، ص 109]. (108)
گلپایگانی - قم (بدون شماره) نوشتۀ 1104 ق. [نور علم، ش 54 - 53، ص 266 و 267]. (109)
مرعشی - قم (4 مج 1145) نسخ فضل علی بن نقد علی رازی در 1108 ق.، مصحح، دارای حواشی پراکنده، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 89 پ - 138 ر، 15 سطری [ف: مرعشی 320/3]. (110)
ملی - تهران (1 مج 2200 / ع - ثبت قدیم: 543 - 2428) نسخ محمد رفيع بن حبيب اللّه بیارجمندی در پنج شنبه اواسط صفر 1110 ق.، به امر محمد حسین، محشی، دارای وقف نامه، عناوین شنگرف، گ 1 ب - 61 [ف: ملی 502/11 - 505]. (111)
فيضيه - قم (1 مج 1294) نسخ محمد باقر بن محمد حسین در 1113 ق.، گ 30 - 1 [ف: فیضیه استادی 2/ بخش 3، ص 77] (112)
قدس رضوی - مشهد (13217 - ردیف: 142) نسخ درویش محمد بن دوست محمد جاجرمی در چهار شنبه 11 رجب 1115 ق.، 42 گ، 18 سطری. [ف: قدس 77/14]. (113)
قدس رضوی - مشهد (14035 * مدرسه نواب 2 مج 8 اخبار) نسخ
محمد مهدی بن محمد صادق تونی در 1116 ق. در مدرسۀ فاضلیه، عنوان و نشان شنگرف، 19 سطری [ف: قدس (فهرست الفبایی کتب خطی)، ص 58 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 459/2). (114)
مرعشى - قم (13 مج 9325) نستعلیق شاید محمد امین استر آبادی در 1122 - 1117 ق. در اصفهان محله شمس آباد منزل محمد رضا بیک، یادداشت تملک مؤلف روی برگ اول مجموعه مشهود است، یادداشت تملک بدیع الملک بن عماد الدوله بن محمد علی بن فتح علی شاه (قاجار) روی برگ اول قسمت دوم مجموعه دیده می شود، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 219 پ - 231 ر [ف: مرعشی 119/24]. (115)
فاضل خوانساری - خوانسار (7 مج 240) نسخ ابراهيم بن محمد علی عاملی در 1121 ق.، گ 194 پ - 234 پ، 20 سطری [ف: کتاب خانه آیة اللّه فاضل خوانساری 205/1]. (116)
گوهرشاد - مشهد (3 مج 883) نسخ چهار شنبه 19 ع 2 / 1138 ق.، نسخه چند برگی از کتاب اعتقادات شیخ صدوق است، عنوان شنگرف، گ 31 - 25، 15 سطری [ف: گوهرشاد 1197/3]. (117)
ملی - تهران (ذیل بیاض 2360 / ف) نوشتۀ 1138 ق. در قریه شاهرود، ص 339 - 318، 28 سطری [ف: ملی 482/5]. (118)
مرعشى - قم (1 مج 5571) نسخ نظام الدین محمد بن محمد صالح لاهیجانی در 1149 ق.، مصحح، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 1 پ - 37 ر، 15 سطری [ف: مرعشی 335/14]. (119)
ادبیات - تهران (مجموعه امام جمعه کرمان * 5 مج 275) نسخ محمد حسین بن سید اسمعیل حسینی کرمانی در جمعه 26 ج 1 /1156 ق [ف: ادبیات 43/3 و 70]. (120)
مرکزی - تهران (5 مج 2603) نوشته محمد صادق بن فضل علی در حدود . 1157 ق.، نسخه در انجام افتاده است، ص 110 - 71، 26 سطری [ف: مركزی 1458/9]. (121)
سپه - تهران (2 مج 8173) نسخ 1167 ق.، گ 24 پ - 45 ر، 15 سطری
[ف: سپه 160/3]. (122)
الهيات - مشهد (ذیل 4 مج 976 - ثبت: 14826) نستعلیق بین 1179 ق. - 1182 ق.، نسخه بندی از کتاب اعتقادات شیخ صدوق است، عنوان قرمز، 10 سطرى [ف: الهيات مشهد 128/2 و 129]. (123)
ملک تهران (1 مج 1600- ردیف: 347) نسخ علی اکبر بن محمد مؤمن در 4 ع 1188/2 ق. در بندر سورت، عنوان و نشان شنگرف [ف: ملک 303/5]. (124)
گلپایگانی - قم (کد: 6/121) نوشتۀ 1194 ق. [ف: گلپایگانی 91/4]. (125)
ملی - تهران (2449/1 - ثبت قدیم: 968 - 1608، ع/149) نوشته 1195 ق.، مصحح، دارای حواشی پراکنده، برخی اوراق با مرکب قرمز، گ 3 پ - 51 [ف: ملی 267/12]. (126)
الهيات - مشهد (1 مج 1818 - ثبت: 22757) نسخ سدۀ 12 ق. مصحح، با مهر و یاد داشت تملک محمد صالح بن محمد زمان بسطامی، عنوان و نشان شنگرف، گ 24 - 1، 22 سطری [ف: الهیات مشهد 889/3]. (127)
امام صادق علیه السلام - قزوین (4 مج 256 - ثبت: 311) نسخ علی اصغر ابن حاجی محمد حسین سبزواری احتمالاً در سدۀ 12 ق.، نسخه در انجام افتادگی دارد، محشی، خطوط و عناوین شنگرف، 25 گ [ف: امام صادق علیه السلام 307/10 و 308]. (128)
قدس رضوی - مشهد (2 مج 603) نوشتۀ سدۀ 12 ق. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 273]. (129)
گلپایگانی - قم (کد: 36/153) نوشتۀ سدۀ 12 ق. [ف: گلپایگانی 91/4]. (130)
گوهرشاد - مشهد (7 مج 1153) نستعليق سدۀ 12 ق.، (انجام موجود:.... سأل عنه رجل من الزنادقة امير المؤمنين (علیه السلام) فاخبره بوجود اتفاق هذه الآيات و بيّن له تأويلها ...)، عنوان ها شنگرف، گ 129 - 107، 15 سطری [ف: گوهرشاد 1604/3]. (131)
مجلس - تهران (1 مج 4357) نستعلیق سدۀ 12 ق.، عناوین شنگرف، گ 33 - 21، 17 سطری [ف: مجلس 69/12]. (132)
مرعشى - قم (2 مج 8839) نسخ سدۀ 12 ق. دارای یادداشت تملک محمد باقر بن محمد تقی بن محمد باقر بن محمد تقی اصفهانی مورّخ 27 ذح 1323 ق.، عناوین شنگرف، گ 52 پ - 56 پ [ف: مرعشی 26/23]. (133)
قدس رضوی - مشهد (371) شکسته نستعلیق 1206 ق.، عناوین به شنگرف، 21 گ، 18 سطری [ف: قدس 24/5]. (134)
مدرسه حجتيه - قم (2 مج 699) نسخ محمد حسین موسوی در 1208 ق.، [ف: مدرسه حجتیه، ص 120]. (135)
فاضل خوانساری - خوانسار (8 مج 224) نوشتۀ 1212 ق.، این کتاب در حاشیۀ کشف الیقین نوشته شده است، گ 290 پ - 305 پ [ف: کتاب خانه آیة اللّه فاضل خوانساری 177/1 و 178]. (136)
قدس رضوی - مشهد (7081 - ردیف: 145) شکسته نستعلیق محمد بن محمد علی در رمضان 1219 ق.، در خبوشان، معلق به حواشی پراکنده عناوین شنگرف، 29 گ، 16 سطری [ف: قدس 78/14]. (137)
مدرسۀ نواب - مشهد (4 مج 75 حکمت) نسخ محمد باقر بن محمد ترشیزی در 1221 یا 1222 ق.، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 517/2]. (138)
مدرسۀ نمازی - خوی (2 مج 372) نوشتۀ ابراهیم ایروانی در 1224 ق.، در کربلا [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 189]. (139)
مركزى - تهران (1 مج 2839) نسخ محمد حسن بن محمد علی در روز دوشنبه 16 رمضان 1231 ق. در خبوشان، عنوان و نشان شنگرف، گ 1 پ - 25 پ، 17 سطری [ف: مرکزی 1682/10]. (140)
خصوصی علی خوانساری - تهران (1 مج 127) نوشتۀ 1231 ق. [نور علم، ش 16، ص 117]. (141)
قدس رضوی - مشهد (14183 - ردیف: 143) نسخ یک شنبه 24
محرم الحرام 1232 ق.، معلق به حواشی پراکنده، عناوین به سرخی، 49 گ، 16 سطری [ف: قدس 77/14]. (142)
خصوصی اسماعیل هدایتی - قم (بدون شماره) نوشتۀ محمد حسن جویمی شیرازی در روز پنج شنبه 3 ج 1246/1 ق. به امر میرزا علی نقی [تراثنا، ش 3، ص 63]. (143)
گلپایگانی - قم (9/202) نوشتۀ 1246 ق. [ف: گلپایگانی 91/4]. (144)
الهيات - تهران (2 مج 90 د - ثبت 9734) نسخ عبد العلی بن محمد نبی محمد آبادی جرقویه ای در 1256 ق.، با تملک محمد بن رضا طبسی قاینی خراسانی، با مهر محمد تقی، گ 88 پ - 183 ر، 9 سطری [ف: الهیات 233/1]. (145)
مرکزی - تهران (3 مج 3035) نسخ عبد اللّه بن حاجی تقی بروجردی در 1256 ق.، نسخه از آغاز افتاده، نشان شنگرف، گ 86 ر- 108 پ، 17 سطری [ف: مرکزی 1977/10]. (146)
گلپایگانی - قم (3 مج 246 - کد 178 /18) نوشتۀ شاید حدود 1257-1269 ق.، با مهر و نشان تملک محمد هادی بن محمد طباطبائی 29 پ - 63 ر [ف: گلپایگانی 213/1 و 91/4]. (147)
مجلس - تهران (1 مج 1149 - ثبت: 31854) نستعلیق محمد علی بن رضا الحسينى مورّخ 1258 ق.، گ 7 ب - 33 ب [ف: مجلس 23/2، ص 621]. (148)
آستانه مقدسه - قم (2 مج 227) نسخ روز دوشنبه ذق 1259 ق.،گ 59 پ - 103 ر، مختلف السطور [ف: دوره جدید آستان مقدس 234/1]. (149)
مجلس - تهران (4 مج 578 - ثبت : 31283) شکسته نستعلیق 1260 ق.، نسخه در حاشیۀ کتاب نوشته شده است، گ 10 الف - 23 ب [ف: مجلس 270/22].(150)
قدس رضوی - مشهد (372) شکسته نستعلیق ملا محمد زمان 13 ع
1263/1 ق. در مشهد، (آغاز نسخه [پس از تسمیه و تحمید]: هذا كتاب في صفة اعتقادات الطائفة الناجيه...)، 39 گ، 12 سطری [ف: قدس 24/5]. (151)
گلپایگانی - قم (کد: 7/143) نوشتۀ 1263 ق. [ف: گلپایگانی 91/4]. (152)
مرکزی - تهران (26 مج 9577) نوشتۀ سید علی اصغر بن محمد قاسم طباطبائی زواره ای کچویی در چهار شنبه 10 ع 1264/1 ق.، دوم اسفند ماه، عنوان و نشان در متن و حاشیه شنگرف، گ 126 ر - 134 رو 136 پ و 137 ر - 154 ر و 156 ر ، 35 سطری [ف: مرکزی 412/17]. (153)
مرعشی - قم (2 مج 865) نسخ جعفر بن حسین عاملی درع 1265/1 ق.، و مهر همو با نشان «جعفر بن الحسين الحسيني»، عناوین شنگرف و گاهی نوشته نیست، گ 33 ر- 63 پ [ف: مرعشی 55/3]. (154)
قدس رضوی - مشهد (373) نسخ محمد بن زین العابدین قزوینی در 14 شعبان 1267 ق.، نسخه با نسخه چاپی اندک تخالفی دارد، عناوین غالباً نا نوشته، 45 گ، 11 سطری [ف: قدس 24/5]. (155)
گلپایگانی - قم (2 مج 244 - کد: 18/170) نسخ احمد بن محمد خونساری در 1268 ق.، عناوین شنگرف و گاهی نا نویس،150 گ، 21 سطری [ف: گلپایگانی 211/1 و 91/4]. (156)
وزیری - یزد (1 مج 1365 - عمومی: 9683) نسخ ابو الحسن پسر علی رضا شهر بابکی در 1268 ق.، عنوان و نشان ها شنگرف، گ 144 - 1، 7 سطری [ف: وزیری 939/3] (157)
سپه - تهران (1 مج 8161) نسخ میر محمد همدانی در 4 ع 1270/2 ق.، با تملک احتشام الدوله خانلر در ذح 1270 ق.، عنوان ها شنگرف،گ 2 پ- 67 پ، 12 سطری [ف: سپه 160/3]. (158)
سپه - تهران (6405) نسخ عبد الجبار بن عبد الرحیم در 8 محرم 1272 ق.،33 گ، 22 سطری [ف: سپه 160/3]. (159)
مدرسه حجتيه - قم (2 مج 563) نسخ 1272 ق. [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 114]. (160)
خصوصی طاهری شهاب - ساری (16 مج ؟) مجموعه نوشتۀ 1278-1279 ق.، 18 ص [نشریه 630/6]. (161)
الهيات - تهران (2 مج 181 د - ثبت: 2723) نسخ سدۀ 13 ق.، مالک دبیر گروسی، عنوان و نشان شنگرف، گ 76 پ - 125 پ، 16 سطری [ف: الهيات 254/1]. (162)
الهيات - مشهد (1 مج 1340 - ثبت: 20181) نسخ شاید سدۀ 13 ق.، 62 گ، 13 سطرى [ف: الهیات مشهد 488/2]. (163)
عمومی - اصفهان (1 مج 3273- ردیف: 641) نستعلیق سدۀ 13 ق.، 63 ص، 15 سطری [ف: عمومی اصفهان 340/1]. (164)
گلپایگانی - قم (کد: 171 /17) نوشتۀ سدۀ 13 ق. [ف: گلپایگانی 91/4] (165)
مسجد اعظم - قم (2992) نوشتۀ سدۀ 13 ق. [ف: مسجد اعظم قم، ص 27]. (166)
ملک - تهران (10 مج 1497) شکسته نستعلیق سدۀ 13 ق.، نسخه بند هایی از کتاب اعتقادات شیخ صدوق است، عنوان و نشان سرخ، 20 سطری [ف: ملک 80/9]. (167)
الهيات - مشهد (3 مج 1569 - ثبت: 22507) نسخ سدۀ 13 و 14 ق.، 21 سطری [ف: الهیات مشهد 706/2]. (168)
مجلس - تهران (9 مج 1851 - ثبت: 23145) نستعلیق علی نوری فرزند آخوند ملا اسماعیل طبری نوری در 1302 ق.، ص 286 - 253، از ص 255 - 253، 12 سطری و ص 286 - 255، 19 سطری [ف: مجلس 9/2 ص 530 و 320/5]. (169)
قدس رضوی - مشهد (ضمیمه 12810) نوشتۀ ابو القاسم خوانساری در 1315 ق. [ف: قدس (فهرست الفبایی کتب خطی)، ص 58]. (170)
مجلس - تهران (2 مج 2968 - ثبت قديم: 2968 - ثبت قدیم: 74398 - ثبت جدید: 5724)
نسخ عباس پسر صادق مورخ 1327 ق.، دارای یادداشت های عباس قلی خان سپهر، ص 118 - 50، 19 سطری [ف: مجلس 10/1، ص 413]. (171)
خصوصی محمد رضا طبسی حائری - قم (2 مج 47) نوشته ؟ [نور علم، ش 14، ص 101]. (172)
خصوصی محمد رضا طبسی حائری - قم (2 مج 156) نوشتۀ ؟ [نور علم، ش 14، ص 105]. (173)
قدس رضوی - مشهد (208) نسخ؟، در فهرست به نام عقاید آمده است، (آغاز موجود:... بقدرته الى ابدانها و قال عيسى ابن مريم للحواريين...)، 38 ص، 17 سطری [ف: قدس 1/ حکمت و کلام و تصوف / 63]. (174)
قدس رضوی - مشهد (374) نسخ؟، بعضی عناوین نا نوشته و بعضی به شنگرف، 41 گ، 15 سطری [ف: قدس 24/5]. (175)
قدس رضوی - مشهد (375) نسخ؟، وقفی 1166 ق.، ابواب و عناوین شنگرف، 45 گ، 14 سطری [ف: قدس 25/5]. (176)
قدس رضوی - مشهد (376) نسخ؟، نسخه به فهرست ابواب مصدر است، ابواب و عناوین شنگرف، 56 گ، 14 سطری [ف: قدس 25/5]. (177)
قدس رضوی - مشهد (377) نسخ؟، عناوین شنگرف، ص 14 - 5 [ف: قدس 25/5]. (178)
قدس رضوی - مشهد (378) نسخ؟، نسخه قدیمی است، (انجام موجود:.... امنتم ان يخسف...)، ابواب و عناوین شنگرف، 42 گ، 14 سطری [ف: قدس 25/5] (179)
قدس رضوی - مشهد (379) نستعليق؟، وقفی 1145 ق.، (انجام موجود:... فادخلوا ابواب جهنم خالدین...، ابواب عناوین بعضی نا نوشته و بعضی به شنگرف، 45 گ، 9 سطری [ف: قدس 25/5]. (180)
قدس رضوی - مشهد (380) نسخ؟، (آغاز موجود:.... حيا و الاعتقاد فى الروح...)، (انجام موجود: .... كانت مسلمة و قال...)، روی ابواب و عناوین خط شنگرف کشیده شده، 22 گ، مختلف السطر [ف: قدس 25/5 و 26]. (181)
قدس رضوی - مشهد (ذيل 6530 - ردیف: 1325) نستعلیق و شکسته؟، نسخۀ چهار صفحه از کتاب اعتقادات شیخ صدوق است، 17 سطری [ف: قدس 191/11]. (182)
مدرسه غرب - همدان (3 مج 786) نسخ ؟ [ف: مدرسه غرب همدان، ص 277]. (183)
مدرسه نمازی - خوی (1 مج 599) نسخ قاسم بن ناصر بن محمد حسین در؟، نسخه از موقوفات رمضانيه آقا ابراهیم در 1230 ق. است، 14 سطری [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 316 و 315]. (184)
مرکزی - تهران (1 مج 994) تعلیق ریز؟ گ 1 پ - 24 الف [ف: مرکزی 530/3] (185)
مرکزی - تهران (8 مج 1080) نسخ؟، گ 167 ب - 192 ب [ف: مرکزی 530/3]. (186)
مسجد اعظم - قم (2 مج 2946) نوشتۀ ؟ [ف: مسجد اعظم قم، ص 601]. (187)
ملی - تبریز (668- ثبت: 3230/2] نسخ؟، عناوین شنگرف، 129 گ، 9 سطری [ف: ملی تبریز 717/2]. (188)
ملی - تهران (2425/1 - ثبت قدیم: 1004 - 1644، ع / 125) نسخ؟، معلق به حواشی فارسی، نسخه در انجام دو برگ افتادگی دارد، (انجام موجود:... و انا صبى ثم قال ابو جعفر (علیه السلام) و اقرانی جدى عن رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم)...)، گ 1 پ - 37 پ، 15 سطری [ف: ملی 225/12]. (189)
ملی - تهران (2 مج 4180 ع) نسخ؟ ، (انجام موجود:.... قال فما يصنع الناس بالمعالج فقال يطيب انفسهم بذلك... الطبيب طبيبا ...، گ 126 پ - 155 پ، 15 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (190)
ملی فارس - شیراز (3 مج 181 - ردیف: 46) نوشته؟، در نسخه با نام رسالة في صفة اعتقاد الاماميه آمده است [نشریه 251/5]. (191)
ملی فارس - شيراز (8 مج 181 / 23 - ت - عمومی: 297/21 - ابن) نوشتۀ؟، نسخه شامل 33 باب است، در فهرست با نام اعتقاد الامامیه آمده است، 34 گ،
18 سطری [ف: ملی فارس 159/1 و 160]. (192)
وزیری - یزد (1 مج 2084 - عمومی: 1469) نسخ ابن ابی طالب حاتم طباطبایی در؟، نسخه مقابله شده، (آغاز موجود:... جميعا بقبضته يوم القيمة...)، عناوین و نشانه ها شنگرف، گ 42 - 1، 16 سطری [ف: وزیری 1159/4].
وزیری - یزد (1 مج 2092 - عمومی: 11692) نسخ علی بن زین العابدین در؟، (آغاز موجود:... و لا نظير و لا شريك لا تدركه الابصار و الاوهام خالق كل شي...)، عناوین و نشانه ها شنگرف، گ 42 - 1، 15 سطری [ف: وزیری 1162/4]. (194)
وزیری - یزد (1 مج 2548 - عمومی: 1469) نوشتۀ؟، عناوین و نشان ها شنگرف، گ 27 - 1 [ف: وزیری 1338/4]. (195)
وزیری - یزد (ذيل مج 3909 - عمومی: 26968) نستعلیق؟، نسخه مجموعه ای است که به قسمتی از اعتقادات شیخ صدوق مزيل است [ف: وزیری 1844/5]. (196)
وزیری - یزد (17316) نوشتۀ؟، 19 گ، 13 سطرى [المخطوطات العربيه فی ایران، فهرس مكتبه الوزيری یزد، ص 39]. (197)
وزیری - یزد (17983) نوشتۀ؟، گ 25 - 1 [المخطوطات العربيه في ایران، فهرس مكتبه الوزيری یزد، ص 39]. (198)
کتاب توحید شیخ صدوق یکی از جامع ترین کتب معتبر حدیث امامیه در باب مسائل کلامی و مرجع و مستند علمای متأخر از مؤلف در این زمینه است.
این کتاب گران سنگ و ماندگار دارای ساختاری استدلالی و روایی می باشد و به رغم برخور داری از امتیاز شمول گستره احادیث و اخبار معصومین - علیهم السلام - از منظر عنایت مرحوم شیخ به احتجاجات نظری نیز در خور تعمق و تقدیر است.
مباحث روایی و منطقی کتاب توحید از خصوصیات اعتقادات امامیه در اثبات توحید الهی و صفات ثبوتیه و نفی صفات سلبیه خداوند و تبیین اسماء و افعال حق تعالی و تشریح رموزات و غوامض آیات و روایات وارده در این باب بحث می کند. مسائلی هم چون شروط لا اله الا اللّه، معنی ارادتین، نفی تشبیه، معنی واحد و توحید و موحد، معنی رؤیه، قدرت حق تعالی، علم خداوند، اراده و مشیت او، صفات ذات و صفات افعال، معنی سبع مثانی، معنی ترک خداوند، أسماء اللّه تعالى، معنى استقرار خداوند بر عرش، خلق قرآن، دلایل توحید، دلایل حدوث اجسام، معنی بداء، استطاعت، معنی قضا و قدر، تفسیر رزق. تفسير أجل، معنى فتنه، عدل خداوند، هدایت و ضلالت و مانند آن از
مباحث کلامی و فلسفی خاصی هستند که شیخ صدوق در این کتاب با تفسیر معصومین - علیهم السلام - به روایت آن ها پرداخته است و در عباراتی جداگانه نیز آراء فلسفی و کلامی خود را در توضیح مباحثی که نیازمند شرح بیش تر بوده اند به این مجموعه افزوده و آن را به صورت مدرکی بسیار ارزنده از محدث و فقیهی نام دار در تاریخ فلسفه و کلام اسلامی در آورده است.
شیخ صدوق در مقدمه کتاب، این چنین به انگیزه تألیف اشاره می کند که گروهی از مخالفین ما امامیه چون در کتاب های ما به احادیثی بر خوردند که نمی توانستند آن ها را تفسیر کنند و پی به حقیقت معنی آن ببرند و آن ها را در جای خود به کار برده و با کلمات قرآن بسنجند؛ لذا اعتقاد به جبر و تشبیه را به شیعه نسبت می دهند و بدین ترتیب سعی در مخدوش نمودن ظاهر دین ما نزد جاهلان و پوشاندن راه روشن آن و باز داشتن مردم از دین خدا و وا داشتن آن ها به انکار حجت های خدا می نمایند و من با تصنیف این کتاب در باب توحید و نفی تشبیه و جبر به خداوند تقرب جسته و از او یاری می طلبم.
پاره ای از اخباری که شیخ صدوق در این کتاب گرد آوری نموده از نظر وثاقت سلسله سند در حد صحت مطلق نیست؛ لکن از آن جایی که همین اخبار در کتب دیگر مؤلف با اسانید متعدده ذکر شده و این که احادیث آن در کتب معتبره و مستندی چون نهج البلاغه، اصول کافی و محاسن نیز آمده است، می توان اخبار این کتاب را صحیح و آن را از اصول معتبره شیعه دانست.
ابواب کتاب توحید ظاهراً در بیش تر نسخ 67 باب ذکر شده است؛ اما بعضی نسخه ها باب 43 یا 49 را با ابواب ما قبل، یکی به حساب آورده اند که به نظر می رسد به دلیل اختلاف موضوع این اتحاد صحیح نباشد. نسخه الهیات مشهد (1443) تعداد ابواب آن را 65 باب و قدس رضوی (442) آن را مشتمل بر 63 باب و نسخه گوهرشاد (971) آن را دارای 66 باب می داند. این کتاب شامل 583 حدیث است.
بر توحید شیخ صدوق گزارش های متعددی نوشته شده که می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
شرح حکیم قاضی محمد سعید بن محمد مفید قمی در 1099 ق.
شرح محدث جزائری سید نعمت اللّه بن عبد اللّه تستری (م 1112 ق.) به اسم أُنس الوحيد في شرح التوحید و مؤلف از این شرح به انیس الفرید نیز یاد کرده است.
شرح امیر محمد على نائب الصدارۀ قم.
محمد علی بن محمد حسن اردکانی - ظاهراً از علمای قرن سیزدهم ق. نیز توحید مرحوم صدوق را ترجمه کرده و به شرح بعضی قسمت های کتاب پرداخته و آن را اسرار التوحید نامیده است.
شیخ محمد تقی معروف به آقا نجفی اصفهانی (م 1332 ق.) نیز دست به کار ترجمه توحید زده که ترجمۀ وی در سال 1297 ق. به چاپ رسیده است. سید هاشم حسینی طهرانی (معاصر) نیز از دیگر کسانی است که این کتاب را به فارسی برگردانده است.
هم چنین مؤسسه خانه کتاب ایران برای توحید شیخ صدوق معجم لغاتی با عنوان المعجم المفهرس لالفاظ احاديث كتاب التوحيد للشيخ الصدوق تحت نظر علی رضا برازش به سال 1374 ش. تدوین نموده است. بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی نیز فهرست احادیث اهل البيت - عليهم السلام - در این کتاب را به سال 1408 ق. در مجلد ششم سلسله انتشارات خود به طبع رسانده است.
چاپ های توحید شیخ صدوق از این قرارند:
طهران، 1285 ق.، ،سنگی، رقعی، با خط محمد رسول اسکوئی، ناشر ملا محمد تربتی، در 382 ص.
بمبئی، 1321 ق.، سنگی، وزیری، 519 ص، به همراه رساله سیر و سلوک و اعتقادات مجلسی، کاتب و ناشر علی محمد کشمیری.
بمبئی، 1322 ق.، سنگی، ناشر آقا میرزا محمد علی شیرازی تاجر دهدشتی، به سعی و در مطبع علی محمد کشمیری. (1)
1) احتمالاً همان چاپ 1321 ق. است.
ایران، بی تاریخ، سنگی، جیبی.
تبریز، سنگی.
طهران، 1375 ق. ،سربی، وزیری، 340 ص.
بیروت [و طهران] 1387 ق. = 1967 م. به کوشش هاشم حسینی طهرانی، دار المعرفة، 572 ص.
قم، 1398 ق. = 1357 ش.، با تصحیح و تعلیق سید هاشم حسینی طهرانی و مقدمه علی اکبر غفاری، ناشر مؤسسه نشر اسلامی.
طهران، 1398 ق.، با مشخصات چاپ قم، ناشر مكتبة الصدوق.
قم، 1403 ق.، = [1263]؟ ش. با تصحیح و تعلیق سید هاشم حسینی طهرانی، نشر جماعة المدرسين حوزه علمیه، در 570 ص.
قم، 1413 ق. = 1371 ش.، با تصحیح و تعلیق سید هاشم حسینی طهرانی، جامعه مدرسین مؤسسه نشر اسلامی، در 570 ص.
آغاز [نسخه خطی ش (7238) مجلس 240/25]: الحمد للّه الواحد الاحد الذى لا شريك له الفرد الصمد الذى لا شبيه له الاول القديم الذي لاغاية له... ان الذي دعانى الى تأليف كتابي هذا اني وجدت قوما من المخالفين لنا ينسبون عصابتنا الى القول بالتشبيه و الجبر...
انجام [نسخه خطی ش (7238) مجلس 240/25] : ... حدثنا ابى رحمة اللّه عليه قال حدثنا احمد بن ادريس عن محمد بن محمد بن احمد بن عبد اللّه بن محمد بن اسمعيل النيسابورى عن عبد الرحمن بن ابى هاشم عن كليب بن معوية قال قال ابو عبد اللّه عليه السلام لا يخاصم الا من قدضاق بما في صدره.
آغاز [چاپ سنگی ملی ش (435)]: الحمد للّه الواحد الاحد الذي لا شريك له الفرد الصمد الذى لا شبيه له الاول القديم... باب ثواب الموحدين و العارفين قال ابو جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى رض حدثنا ابی رض قال حدثنا... عن أبي سعيد الخدري قال قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله ما قلت ولا قال القائلون قبلى مثل لا اله الا اللّه حدثنا محمد بن الحسن... عن ابائه عليهم السلام قال قال رسول اللّه صلى اللّه علیه و آله خير العبادة قول لا اله الا اللّه حدثنا ...
انجام [چاپ سنگی ملی ش (435)]:... قال حدثنا محمد بن الحسن الصفار... عن ابائه عليهم السلام قال قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله انا زعيم بيت في اعلى الجنة و بيت في وسط الجنة و بيت في رياض الجنة لمن ترک المراء و ان كان محقّا ابي رحمه اللّه قال حدثنا احمد بن ادريس... عن كليب بن معاوية قال قال ابو عبد اللّه عليه السلام لا يخاصم الا من ضاق بما صدره.
قدس رضوی - مشهد (13806 - ردیف: 280 * مدرسه نواب 18 اخبار) نسخ على بن رحمت بن حميس (حسین) بن رمومی در یک شنبه 22 رجب 953 ق.، وقفی فاضل خان در 1065 ق.، عناوین به سیاهی، 251 گ، 16 سطری [ف: قدس 160/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 486/2]. (199)
ملی - تهران (2254 رع - ثبت قدیم: 833 - 1472) نسخ متمایل به نستعلیق تقی الدین محمد بن ترفادی الحسینی در 7 رجب 974 ق. در قم در خدمت السيد الحسيب عبد الصمد بن عطاء اللّه الحسینی، دارای بلاغ مقابله مورخ شوال 1024 ق. و ج 1132/2 ق.، 87 گ، 25 سطری [ف: ملی 661/11 و 662]. (200)
سنا - تهران (1 مج 1130 - ثبت: 17252) نستعلیق اواخرج 977/2 ق.، عنوان و نشان شنگرف، ص 1 -336، 15 سطری [ف: سنا 126/2]. (201)
گلپایگانی - قم (کد: 27/111) نوشتۀ 983 ق. [ف: گلپایگانی 197/4]. (202)
مرعشی - قم (1 مج 6733) نسخ ناصر الدین بن علی بن تقی الدین در 983 ق. در مشهد مقدس، مصحح، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 1 پ - 95 ر، 23 سطری [ف: مرعشی 286/17]. (203)
سپه - تهران (1837) نسخ سدۀ 10 ق.، نسخه در پایان افتادگی دارد، 253 گ، 17 سطری [ف: سپه 523/3]. (204)
مرعشی - قم (10733) نسخ سدۀ 10 ق.، دارای فهرست ابواب، عناوین شنگرف و در اواخر نسخه نوشته نیست، 247 گ، 16 سطری [ف: مرعشی 170/27]. (205)
خصوصی آیة اللّه سید احمد زنجانی - قم (ذیل 4 مج 74) نوشتۀ سدۀ 10 یا 11 ق.، نسخه مجموع های مذیل به منقولاتی از توحید شیخ صدوق است، گ 34 پ - 42 ر [ف: آشنایی با چند نسخه خطی، دفتر اول، ص 217 و 218]. (206)
مدرسۀ سلیمان خان - مشهد (45) نسخ راضی جان در 1023 ق.، مصحح، مقابله شده، با یادداشت وقف سید حسن بن محمد زمان رضوی بر فرزندان خود [ف: شهرستان ها (مدرسۀ سلیمان خان) 8/1]. (207)
قدس رضوی - مشهد (442) نسخ علی بن جان محمد در سه شنبه 2 رجب 1024 ق. مفهرس، ابواب و عناوین شنگرف، 138 گ، 19 سطری [ف: قدس 53/5]. (208)
گلپایگانی - قم (188) نوشتۀ 1040 ق. از روی نسخه ملا محمد امین استر آبادی مورخ 939 ق. [نور علم، ش 54 - 53، ص 271]. (209)
مرکزی - تهران (2321) نسخ محمد رضا بن محمد قاسم طبیب در روز شنبه 1 محرم 1048 ق.، محشی، عنوان شنگرف، 234 گ، 18 سطری [ف: مرکزی 950/9]. (210)
امام صادق علیه السلام - قزوین (55 - ثبت: 93) نسخ قبل از 1054 ق. محشی، دارای یادداشت مقابله و تصحیح مبنی بر این که نسخه توسط شیخ على بن محمد یوسف قزوینی با مساعدت فرزندش محمد مهدی در مجالس گوناگونی که آخرین آن سوم رمضان 1082 ق. بوده مقابله و تصحیح گردیده است، وقفى حاجى مولى على اصغر بن محمد يوسف قزوینی در 1117 ق.، مفهرس، عناوین و نشان ها شنگرف، 160 گ، 20 سطری [ف: امام صادق علیه السلام 68/1 و 69]. (211)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (326) نسخ مرتضی قلی بن علی قلی بیک غلام در روز چهار شنبه 20 صفر 1057 ق.، عنوان و نشان شنگرف [نشریه 460/3]. (212)
مدرسه حجتيه - قم (140) نسخ 1058 ق. [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 44]. (213)
مجلس - تهران (72 - 70 جنگ 3455 - ثبت 74554) محتملاً نوشته احمد غلام (کتاب دار کتاب خانه صفوی در اواخر سلطنت صفوی) بین سال های 1063 ق، تا 1141 ق.، نسخه جنگی است که مذیل به نقل احادیثی از کتاب توحید شیخ صدوق است، ص 56 [ف: مجلس 10/3، ص 1342 و 1385]. (214)
الهيات - تهران (330 ج - ثبت: 17756) نسخ محمد باقر بن غیاث الدین منصور بن تقی الدین محمد ابن میر صدر الدین ابن میر شاه میر صدر حسینی شوشتری اصفهانی در ع 1064/2 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 190 گ، 22 سطري [ف: الهیات 48/2]. (215)
سپه - تهران (1836) نسخ 1069 ق.، دارای نسخه بدل ها و واژه های مشکل در حواشی، مفهرس، 201 گ، 17 سطری [ف: سپه 523/3]. (216)
الهيات - مشهد (1 مج 1443 - ثبت: 21721) نسخ قوام الدین بن حبیب اللّه در 12 ذق 1070 ق.، مصحح، معلق به حواشی محمد تقی شریف و محمد تقی تبریزی ممقانی، و با مهر و یادداشت تملک همین شیخ محمد تقى بن محمد تبریزی ممقانی در صفر 1279 ق.، و یادداشت وقف همو بر شیعه اثنی عشریه در رجب 1281 ق.، مفهرس، 177 گ، 22 سطری [ف: الهيات مشهد 590/2 و 591]. (217)
گلپایگانی - قم (914) نوشتۀ 1070 ق. [نور علم، ش 54 - 53، ص 271]. (218)
مدرسه حجتيه - قم (134) نسخ محمد قاسم بن ملا علی استر آبادی در 1070 ق. [ف: مدرسه حجتیه، ص 44]. (219)
سپه - تهران (5338) نسخ محمد بن محمود اردکانی در یک شنبه 12 صفر 1071 ق.، با تملک فرهاد میرزا در ج 1300/1 ق.، نسخه از علی اصغر وزیر در 1260 ق. خریداری شده است، وقفی حاج آقا احمد کرمانشاهی، 161، 23 سطری [ف: سپه 524/3]. (220)
ملک - تهران (1987) نسخ عبد الائمة بن حاجی خلف در 15 رجب
1071 ق.، با نشان مقابله مورخ 21 ذق 1072 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 247 گ، 17 سطری [ف: ملک 178/1]. (221)
قدس رضوی - مشهد (14362 ردیف: 281) نسخ 11 ج 1072/1 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، معلق به حواشی پراکنده، عناوین به سرخی، 267 گ، 19 سطری [ف: قدس 160/14]. (222)
مدرسه خاتم الانبیا (صدر) - بابل (71) نسخ محمد قاسم بن احمد طبرستانی در چهار شنبه 1072 ق.، در مدرسۀ روحیه ما مطیر، نسخه چند صفحه از مقدمه افتاده دارد، تصحیح و مقابله شده با نسخۀ اصل در روز جمعه شوال 1074 ق.، با نشان تملک محمد قاسم بن احمد طبرستانی آملی، 190 گ، 25 سطری [ف: مدرسه خاتم الانبيا (صدر) بابل، ص 58 و 59]. (223)
مسجد اعظم - قم (2 مج 326) نوشته علم الهدی بن صفی بن قاضی نور بن خواجه امیر شیخ سروستانی در 1072 ق.، دارای اجازۀ صالح بن عبد الکریم بحرانی در 1079 ق. برای محمد امین به خط مجیز [ف: مسجد اعظم قم، ص 442]. (224)
وزیری - یزد (1590) نسخ میرزا محمد الحافظ در چهار شنبه ع 1074/2 ق.، عناوین و ابواب در حاشیه، 199 گ، 20 سطری [ف: وزیری 996/3]. (225)
مدرسه غرب - همدان (1 مج 468) نستعلیق محمد زکی جرپادقانی در چهار شنبه 7 صفر 1076 ق. [ف: مدرسه غرب همدان، ص 242]. (226)
ملک - تهران (1 مج 1957 - ردیف: 462) نسخ محمد تقی ساروی در دهۀ سوم ماه پنجم 1078 ق.، 22 سطری [ف: ملک 400/5] (227)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (1023) نسخ صادق بن محمد تقی در پنج شنبه 22 ذق 1078 ق.، دارای نشانی بلاغ و حاشیه نویسی، مصحح، اجازه سید میرزا مهدی شهرستانی برای شیخ ابو القاسم بن ابي سعيد کاشانی به تاریخ اواسط رجب 1211 ق. در صفحه آخر مشهود است، عناوین شنگرف، 247 گ، 14 سطری [ف: مرکز احیاء 252/3 - 249]. (228)
مرکزی - تهران (8316) نسخ روز جمعه 4 ج 1079/2 ق.، با یادداشت تملک سید شریف بن فلاح کاظمی و محمد بن محمد هاشم، عنوان شنگرف، 239 گ، 19 سطری [ف: مرکزی 107/17]. (229)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (بدون شماره) نوشته قبل از شوال 1079 ق.، دارای یادداشت انهاء و سماع صالح بن عبد الکریم از شیخ داود بن حمزة النجفی در شوال 1079 ق. [میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 423]. (230)
قدس رضوی - مشهد (11368 - ردیف: 282) نستعلیق علی اکبر بن حيدر حسینی در دوشنبه 16 محرم الحرام 1082 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، (آغاز موجود: ... عن جابر بن عبد اللّه عن النبي صلى اللّه عليه و آله الموجبتا من مات يشهد ان لا اله الا اللّه، عناوین در متن و حاشیه شنگرف، 207 گ، 15 تا 17 سطری [ف: قدس 160/14]. (231)
قدس رضوی - مشهد (479) نوشتۀ حسین بن سید محمد حسینی العاملي اصلاً و الکربلایی مولداً و القاسانی مسكناً در 1082 ق.، در بلده اشرف [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 81 و 82]. (232)
الهيات - مشهد (1691 - ثبت: 22629) نسخ سید علی بن فتح اللّه حسینی در دوشنبه 25 شوال 1083 ق. در مشهد مقدس رضوی جهت امیر محمد شفیع ابن مفضّل حسینی، با تصحیح و مقابله همین امیر محمد شفیع ابن مفضل خادم الحسینی در ذق 1083 ق. در مشهد رضوی، معلق به حواشی، مفهرس، 256 گ، 18 سطری [ف: الهیات مشهد 799/3 و 800] (233)
مرعشی - قم (6723) نسخ فخر الدین بن عبد بشران در دوشنبه 3 ج 1085/2 ق. برای استادش سید نعمت اللّه حسینی (جزائری)، مصحح، دارای حواشی مختصر، نسخه سه بار نزد سید نعمة اللّه بن عبد اللّه موسوی جزائری خوانده شده که بار اول مورّخ محرم 1087 ق، بوده است، دارای یادداشت تملک جزائری، عناوین شنگرف، 191 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 279/17]. (234)
مدرسه صاحب الامر علیه السلام - آشتیان (بدون شماره) نسخ 1085 ق.،
مدرسه صاحب الامر علیه السلام - آشتیان (بدون شماره) نسخ اسمعیل بن محمد صالح حسینی در سدۀ 11 ق.، 167 گ، مختلف السطور [ميراث اسلامی ایران، ش 10، ص 709 و 710]. (250)
مرعشی - قم (10428) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، دارای یادداشت وقف مورّخ 1254 ق.، عناوین شنگرف، 253 گ، 18 سطری [ف: مرعشی 352/26 و 353]. (251)
مرعشی - قم (1 مج 12119) نسخ سده 11 ق.، نسخه مشتمل بر باب «البداء» است، محشی، دارای تملک محمد موسوی مورّخ 28 ع 1373/1 ق.، (آغاز باب البداء، أبى رحمه اللّه قال حدثنا محمد بن يحيى العطار...)، (انجام:... اوردته لمعنى لفظة البداء و اللّه الموفق للصواب)، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 5 گ (ص. 5 - 1)، 17 سطری [ف: مرعشی 564/30 و 563] (252)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (726) نسخ سدۀ 11 ق.، دارای فهرست ابواب، عناوین و نشانی ها شنگرف، 189 گ، 19 سطری [ف: مركز احیاء 385/2 و 384]. (253)
مرکزی - تهران (ذیل جنگ 7550) نستعلیق محمد بن ابی الفتح تنکابنی در سدۀ 11 ق.، نسخه بندی از «توحید» ابن بابویه است [ف: مرکزی 625/16]. (254)
مسجد اعظم - قم (497) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه در انتها ناقص است [ف: مسجد اعظم، ص 94]. (255)
ملک - تهران (1387) نسخ سدۀ 11 ق.، با یادداشت تملک جعفر گلشنی در 1283 ق. و محمد بن كاظم بروجردی در 1318 ق.، 228 گ، 17 سطری [ف: ملک 178/1]. (256)
ملی - تهران (109920/س/2032 - ردیف: 95 / ع) نستعلیق محتملاً سدۀ 11 ق. (انجام موجود:... قال حدثنا احمد بن ادريس...)، سر فصل ها با مرکب قرمز، دارای مهر ناصر الدین شاه، 297 گ، 15 سطری [ف: ملی 87/7]. (257)
نور بخش (خانقاه نعمت اللهی) - تهران (473) نسخ حسن علی در سدۀ
11 ق.، با نشان مقابله و تصحیح محمد صالح مازندرانی در 1090 ق.، دارای سر لوح، عنوان و نشان شنگرف، 344 ص، 25 سطری [ف: نور بخش 153/2]. (258)
61.؟ (1)(160) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.، این نسخه محتمل است مکرر باشد [نور علم، ش 54، ص 90]. (259)
مسجد اعظم - قم (427) نوشته سدۀ 11 و 12 ق.، دارای حواشی سید نعمت اللّه جزائری [ف: مسجد اعظم قم، ص 94]. (260)
خصوصی محمد عز الدین حسینی موسوی - زنجان (بدون شماره) نوشتۀ عبد القادر بن السید جمال در اوایل ذح 1102 ق.، به درخواست محمد علی بن عبد اللّه بن طلاع بغدادی، نسخه مذهب و نفیس است [دليل المخطوطات، ش 1، ص 99]. (261)
عمومی - اصفهان (3299 - ردیف 333) نسخ ملا ملک علی بن محمد زمان قمی در شنبه 24 ع 1 / 1118 ق.، نسخه یک برگ از اول افتادگی دارد، نشان شنگرف، 311 ص، 21 سطری [ف: عمومی اصفهان 209/1 و 210]. (262)
الهیات - مشهد (1768 - ثبت: 22707) نسخ علی اکبر همدانی در جمعه 25 صفر 1119 ق.، و با مهر و یادداشت تملک همو، مصحح، معلق به حواشی، مفهرس، 156 گ، 23 سطری [ف: الهیات مشهد 849/3]. (263)
گلپایگانی - قم (1651 - کد: 210 /27) نسخ محمد کاظم بن محمد معصوم سبزواری در 1120 ق.، 248 گ [ف: گلپایگانی 196/2 و 4/3 و 167/4]. (264)
مجلس - تهران (7558 - ثبت: 27742) نسخ محمد رشید تبریزی در صفر 1129 ق، در اصفهان، دارای نشان بلاغ، با تملک علی مدرس مورّخ 1288 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 280 گ، 15 سطری [ف: مجلس 51/26]. (265)
1) مقاله دویست و سی نسخه خطی نگارش آیة اللّه رضا استادی بدون اشاره به نام و محل کتاب خانه
فیضیه - قم (644) نسخ حسین بن حاج محمد جعفر در رجب 1131 ق.، 150 گ، 22 سطری [ف: فیضیه استادی 54/1 و 55، عراقی 398/2]. (266)
مسجد اعظم - قم (2692) نوشتۀ 1132 ق. [ف: مسجد اعظم، ص 95]. (267)
قدس رضوی - مشهد (1047) نوشتۀ 1177 ق. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی]. (268)
ملی فارس - شيراز (2 مج 361 /55-ت عمومی: 297/12 - صد) نسخ علی شاه بن محمد در 1187 ق.، نسخه 44 باب است، دارای حواشی، 75 گ، 16 سطری [ف: ملی فارس 341/1 و 342]. (269)
ادبیات - تهران (12 جنگ 74 - ب) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه بخش هایی از کتاب توحید است، عنوان شنگرف، گ 100 پ - 115 پ، 27 سطری [ف: ادبیات 154/1]. (270)
الهيات - مشهد (848 - ثبت: 12457) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه ناقص است، با کسر نویسی در بعضی قسمت ها به خط نستعليق. (آغاز موجود:... موجداً ابداً و ان اهل التوحيد ليشفعون ثم قال...)، (انجام موجود: ... بنيا رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم ذات يوم في بعض أسفاره اذا لقيه...)، عنوان شنگرف، 207 گ، 18 سطرى [ف: الهیات مشهد 26/2]. (271)
سنا - تهران (ذیل جنگ 673 - ثبت: 16352) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، نسخه جنگی است که در ذیل آن روایتی از صدوق در بیان اسماء اللّه و شرح اسماء اللّه آمده است، باب «اسماء اللّه تعالی» یکی از ابواب کتاب توحید است، احتمال دارد که این روایت انتخابی از این کتاب باشد [ف: سنا 15/2]. (272)
گلپایگانی - قم (کد: 90 /24) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، [ف: گلپایگانی 197/4]. (273)
مرکزی - تهران (ذیل 24 مج 9577) نوشتۀ سید علی اصغر بن محمد قاسم طباطبایی زواره ای کچویی در 1253 ق.، تا 1273 ق.، نسخه بخشی از
توحید شیخ صدوق است، عنوان و نشان در متن و حاشیه شنگرف، گ 68 ر - 70 ر، 35 سطری [ف: مرکزی 412/17]. (274)
فیضیه - قم (871) نسخ 1254 ق.، با حواشی از شرح قاضی سعید قمی و جز آن، 160 گ، 19 سطری [ف: فیضیه استادی 55/1]. (275)
آستانه مقدسه - قم (3: 84 - 6338) نسخ حسین بن ملا علی بن مهر علی مازندرانی در دوشنبه 9 ع 1262/1 ق.، 140 گ، 12 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 95/1]. (276)
مرکزی - تهران (4418) نستعلیق 1267 ق.، نسخه جنگی است که در ذیل آن خبر هایی شیعی از توحید شیخ صدوق آمده، ص 2، 29 سطری [ف: مرکزی 3380/13]. (277)
امام صادق علیه السلام - قزوین (55 - ثبت: 128) نسخ محمد مهدی بن حاج خلیل قزوینی معروف به شیشه گر در چهار شنبه 19 ج 1269/2 ق. در روز نهم نوروز در حالی که مردم قزوین مبتلا به وبا بودند، مفهرس به فهرست مفصلی با خط شنگرف، 180 گ، 23 سطری [ف: امام صادق علیه السلام 69/1]. (278)
فيضيه - قم (1601) نسخ محمود موسوی (در برگ های پایان) با تاریخ چهار شنبه 18 ج 1298/22 ق.، 194 گ، 20 سطری [ف: فیضیه استادی 55/1، عراقی 399/2]. (279)
آستانۀ امام زاده عبد العظیم - ری (18 مج 376) نوشتۀ؟، نسخه «مسألة في الجبر و القدر» از توحید شیخ صدوق است [نشریه 452/3]. (280)
خصوصی حمید سیر لو - همدان (ذيل ش 7 مج 12) نوشتۀ؟، نسخه تفسیر برخی احادیث و آیات و باب تفسیر حروف المعجم و باب تفسیر الهدی از کتاب توحید شیخ صدوق است [ف: شهرستان ها (متفرقات) 1709/3]. (281)
قدس رضوی - مشهد (443) نسخ؟، وقفی عطیه خانم دختر حاج ملا محمد یوسف درع 1121/2 ق.، مصحح، (انجام موجود:... قال الرضا عليه السلام...)، عناوین شنگرف، 197 گ، 17 سطری [ف: قدس 53/5]. (282)
قدس رضوی - مشهد (444) نستعلیق؟، مصحح، مفهرس، عناوین و ابواب شنگرف، 152 گ، 19 سطری [ف: قدس 53/5]. (283)
مجلس - تهران (7238 - ثبت: 23646) نسخ؟، دارای تملکی مورّخ محرم 1259 ق. در همدان، عناوین و نشانی ها شنگرف، 169 گ، 21 سطری [ف: مجلس 240/25]. (284)
مدرسه خاتم الانبیا (صدر) - بابل (113) نسخ؟، عناوین شنگرف، 288 گ، 17 سطری [ف: مدرسه خاتم الانبیا (صدر) بابل، ص 81]. (285)
مدرسه صادقیه - سمنان (بدون شماره) نسخ؟، محشی، دارای نشان بلاغ، دارای یادداشت مورّخ 1197 ق.، وقف سيد محسن حسنی، عناوین و نشان ها شنگرف، 19 سطری [آینه پژوهش، ش 53، ص 120]. (286)
مسجد اعظم - قم (1 مج 1187) نوشته؟ [ف: مسجد اعظم قم، ص 499]. (287)
ملی - تهران (3995 ع) نسخ؟، نسخه در ابتدا و انتها ناقص است، (آغاز موجود:... من خفيات الامور و ظهر في العقول بمايري في خلقه من علامات التدبير ...)، (انجام نسخه [در باب فى الاطفال و عدل اللّه]:... كلما جهلنا عللها ام عرفناها ... في الفعل دون نوع ولا خصوص... المنافع و المضار عالما بما كان و يكون...)، عنوان و نشان شنگرف، 161 گ، 19 سطری [ف: ملی 290/17]. (288)
وزیری - یزد (3388 - عمومی: 21840) نستعلیق؟، (آغاز موجود:... صلى اللّه عليه و آله فقال يا معاذ...)، (انجام موجود:... قوله عليه السلام ان اللّه يهدى و يضل معناه انه...)، عنوان و نشانه ها شنگرف، 94 گ، 22 سطری [ف: وزیری 1636/5]. (289)
وزیری - یزد (21214) نوشتۀ؟، 64 گ، 15 سطرى [المخطوطات العربية فی ایران، فهرس مكتبه الوزیری یزد، ص 76]. (290)
کتاب ثواب الاعمال در بیان روایات مربوط به اعمالی است که انجام آن مستوجب ثواب و پاداش الهی می شود و ترک آن انسان را از بهره الهی بی نصیب می سازد.
شیخ صدوق در این کتاب با نقل احادیث معصومین - علیهم السلام - انگیزه فضیلت دوستی و کمال طلبی انسان را بر می انگیزاند و اشتیاق باطنی او به فعل حسن را ترغیب و تمایل او به خیرات را تحریص می نماید و در نهایت راه صحیح از سقیم را به انسان باز می شناساند. پس در حقیقت ثواب الاعمال را می توان نوعى دائرة المعارف حسنات ناميد.
مؤلف جلیل القدر عمل به حديث «الدال على الخير كفاعله» - مروی از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم - به معنی هدایت کننده به خیر مانند عمل کننده و انجام دهنده آن است را انگیزه اصلی نگارش کتاب بیان می کند و به دست آوردن رضای خداوند و میل به کسب ثواب را در این طریق راه گشای خود می داند.
ثواب الاعمال نامبوّب است؛ لكن روش مصنف در ترتیب این کتاب، نقل هر حدیث به انضمام سلسله سند آن ذیل کلمۀ ثواب و عنوان همان خبر است.
مانند «ثواب من قال لا اله الا اللّه».
موضوعاتی که این احادیث متعلّق آنند عبارت است از: - ثواب اعمالی در ارتباط با مسائل طهارت و نماز و روزه و حج تمتع و عمره و مانند آن. - ثواب تلاوت قرآن و تلاوت هر سوره و مسائلی در ارتباط با آن. - ثواب اذکار و دعا ها و صلوات - ثواب فضائل اخلاق و اعمال نیک و احسان و صدقه و مسائل مربوط به حقوق و ادای حق مؤمنین.- ثواب آن چه مربوط به زیارات و عزا داری ها و بیماری و موت و زیارت قبور و صبر در گرفتاری هاست. - ثواب استفاده از اشیایی مانند انگشتری و مانند آن.
شرح و یا تعلیقه ای بر این کتاب به نظر نرسید؛ اما در ذریعه دو ترجمه از ثواب الاعمال مشهود است: 1- ترجمۀ شیخ محمد تقی بن محمد باقر اصفهانی مشهور به آقا نجفی (م 1332 ق.) که با ترجمه عقاب الاعمال به چاپ رسیده است. 2- ترجمه میرزا عبد الکریم مقدس ارومی (معاصر) از این کتاب و عقاب الاعمال. از برگردان های این دو اثر می توان به ترجمه های علی اکبر غفاری و ابراهیم محدث بندریگی اشاره کرد.
هم چنین تاکنون برگزیده هایی از این کتاب به طبع رسیده است مانند: گزیده ثواب الاعمال و عقاب الاعمال با ترجمه علی اکبر غفاری مطبوع از سوی نشر گلستان کوثر در سال 1373 و 1374 و 1378 ش.، پاداش ها و کیفر ها گزیدۀ ثواب الاعمال و عقاب الاعمال گزینش و ترجمه علی افراسیایی که نشر نهاوندی در 1378 ش. آن را منتشر کرده است، پاداش و مجازات برگزیده ثواب الاعمال و عقاب الاعمال انتخاب و ویرایش رضا شیرازی چاپ شده از سوی پیام غدیر به سال 1379 ش، برگزیده ثواب الاعمال و عقاب الاعمال به کوشش عین اللّه میرزایی تکلیمی مطبوع به سال 1379 ش. توسط نشر محتوی در دو جلد. شفا با قرآن که از سوی همان انتشارات محتوی و در همان سال در 128 ص چاپ شده است.
«مجمع بحوث اسلامی» یا «بنیاد پژوهش های اسلامی ایران» آستان قدس رضوی فهرست احادیث اهل بیت - علیهم السلام - در این کتاب را به سال 1408 ق. و 1413 ق. در 53 ص منتشر کرده است. که مجلد نهم این سلسله
انتشارات را در بر می گیرد.
این کتاب مکرر با عقاب الاعمال به طبع رسیده است. چاپ های آن عبارتند از:
ایران، 1298 ق.
تبریز 1299 ق.، سنگی ،خشتی 52 + 109 ص. (با عقاب الاعمال).
بی جا ،1311 ق.، سنگی، به دستور جلال کتاب فروش تبریزی، با تصحیح محسن بن محمد. (با عقاب الاعمال).
ایران، 1312 ق.، سنگی.
تبریز، 1314 ق. (با عقاب الاعمال).
طهران، 1375 ق.، سربی، رقعی، مصطفوی، 294 ص. (با عقاب الاعمال)
بغداد، 1962 م. سربی، رقعی، 270 ص. (با عقاب الاعمال).
نجف، 1392 ق. = 1972 م. به کوشش محمد مهدی حسن خرسان، مطبعه حيدريه. (با عقاب الاعمال)
طهران، 1398 ق.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با عقاب الاعمال).
طهران، 1400 ق.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با عقاب الاعمال).
قم، 1364 ق.، شریف رضی (با عقاب الاعمال).
تهران، 1366 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با عقاب الاعمال).
تهران 1367 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با عقاب الاعمال).
تهران، 1368 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با عقاب الاعمال).
بيروت، 1410 ق.، مؤسسه الاعلمی (با عقاب الاعمال).
تهران 1373 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با عقاب الاعمال).
تهران، 1377 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با
عقاب الاعمال).
آغاز [نسخه خطی ش (5620) مرعشی 21/15]: الحمد للّه الواحد القديم الأزلى الذى لا يوصف بحد ولانهاية ولا تأخذه سنة ولا نوم الذي لا ابتداء لكونه...
انجام [نسخه خطی ش (5620) مرعشی 21/15]:... و قال ضعيفة خلقت من ضعف المنفق عليها معان الى يوم القيامة.
من آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (448)]: الحمد للّه الواحد القديم الازلى الذي لا يوصف بحدّ ولانهاية ولا تأخذه سنة ولا نوم الذي لا ابتداء لكونه ولاغاية لبقائه... قال محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى رحمة اللّه عليه ان الذي دعانى الى تأليف كتابي هذا ما روى عن النبي صلى اللّه علیه و آله انه قال الدال على الخير كفاعله و سميته كتاب ثواب الاعمال و ارجو ان لا يحرمنى ثواب ذلك... ثواب من قال لا اله الا اللّه حدثنا محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى الفقيه مصنف هذا الكتاب رض قال حدثنى ابی ره... عن النبي صلى اللّه عليه و آله قال قال اللّه عز و جل لموسى بن عمران یا موسی لو ان السموات و عامريهن عندى و الارضين السبع في كفّة ولا اله الا اللّه فی كفّة مالت بهن لا اله الا اللّه ...
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی ش (448)]:... حدثني محمد بن حسن قال حدثني... عن ابی عبد اللّه عليه السلام قال اتى رجل النبي صلى اللّه عليه و آله و عنده رجل فاخبره بمولود له فتغير لون الرجل فقال له النبي صلى اللّه عليه و آله مالك قال خير قال قل قال خرجت و المراة تمحض فاخبرت انها ولدت جارية فقال له النبي صلى اللّه عليه و آله الارض تظلها و اللّه يرزقها و هي ريحانة تشمها ثم اقبل على اصحابه فقال من كانت له ابنة فهو مقروح و من كانت له ابنتان فیاغوثاه و من كانت له ثلاث بنات وضع عنه الجهاد و كل مكروه و من كانت له اربع بنات فيا عباد اللّه اعینوه یا عباد اللّه اقرضوه یا عباد اللّه ارحموه ابی و محمد بن الحسن ره قال... يرفعه الى احد الاماميين الباقر او الصادق عليهما السلام قال اذا اصاب الرجل ابنة بعث اللّه اليها ملكا فامر جناحه على رأسها و صدرها و قال ضعيفة خلقت من ضعف المنفق عليها معان الى يوم القيمة.
عقاب الاعمال را شیخ صدوق به دنبال نگارش کتاب ثواب الاعمال به رشته تحریر در آورده است. بعضی این دو کتاب را یکی دانسته و تحت عنوان ثواب الاعمال و عقاب الاعمال می شناسند. این دو دفتر عموماً در بیش تر نسخه های خطی در پی یک دیگر آمده و در نسخ چاپی نیز در یک مجلد به چاپ رسیده اند. (1)
از این روی، ما نیز در این گفتار به این سنت اقتدا کرده و در بخش نسخه شناسی چنان چه نسخه ای منحصر در یکی از این دو کتاب باشد، در جای خود به نام آن اشاره خواهیم نمود.
كتاب عقاب الاعمال بر خلاف ثواب الاعمال، در بیان روایات مربوط به اعمالی است که انجام آن مستوجب عقاب و مجازات و کیفر الهی می شود و ترک و دوری از آن اعمال رحمت و نصیب الهی را به دنبال دارد.
شیخ صدوق در این کتاب با نقل اخبار خاندان عصمت - عليهم السلام -
1) عقاب الاعمال به اعتبار توالی با ثواب الاعمال در نسخه های خطی، خارج از ترتیب تهجی بررسی می شود.
اعمال منهى عنه و نا مقبول را باز شناسانده و نتایج سوء انجام افعال قبیح را به تصویر می کشد. وی گناه کاران را از عذاب و کیفر الهی انذار داده و به غافلان و بی خبران هشدار می دهد تا با علم به عاقبت ضلالت، اقبال به فطرت الهی و طریق هدایت را در پیش گیرند.
پس در حقیقت شیخ صدوق در این مجموعه با مدد تأثیر پذیری بیش تر انسان از قول معصوم - علیه السلام - لذت صبر بر گناه و ثواب ترک آن و تقوی را می شناساند.
این کتاب نیز مانند ثواب الاعمال نامبوّب است و روش مصنف در ترتیب آن نیز همان نقل هر حدیث با سلسلهٔ روات ذیل کلمۀ عقاب و عنوان روایت است. مانند «عقاب المتهاون بامر اللّه سبحانه.»
مسائل متعلّق به این احادیث موارد زیادی را در بر می گیرد که از آن میان می توان به موضوع های ذیل اشاره کرد:
كيفر افرادی که به خدا و ائمه - عليهم السلام - معرفت ندارند، کیفر اعمالی چون عدم علم به مسائل نماز و روزه و حج و زکات و عدم رعایت طهارت و نجاسات، عقاب مسائلی چون ترک واجب، ظلم و ستم، غصب، خیانت، قتل، غیبت، شک، خود بینی و خود خواهی، دنیا دوستی، زنا، دروغ، دو رویی و فریب، خود کشی، ریا کاری، می گساری، قطع رحم، عیب جویی، بهتان، تعصب، تکبر، استراق سمع، بدعت، خوردن مال يتيم، عدم رعایت حق همسایه و بسیاری رذائل اخلاقی دیگر.
شرح و یا تعلیقه ای بر این کتاب به نظر نرسید.
آقا نجفی اصفهانی (م 1332 ق.) عقاب الاعمال را به فارسی بر گردانده که با ثواب الاعمال او در یک جا به طبع رسیده است. عبد الكريم مقدس ارومی (معاصر) و علی اکبر غفاری (معاصر) نیز این دو کتاب را ترجمه کرده اند. از بر گردان های دیگر این دو اثر می توان به ترجمه های علی اکبر غفاری و ابراهیم محدث بندر ریگی اشاره کرد.
هم چنین تا کنون برگزیده هایی از این کتاب بدین شرح چاپ شده است: گزیدۀ ثواب الاعمال و عقاب الاعمال با ترجمه علی اکبر غفاری مطبوع از سوی
نشر گلستان کوثر در سال 1373 و 1374 و 1378 ش.، پاداش ها و کیفر ها گزیدۀ ثواب الاعمال و عقاب الاعمال گزینش و ترجمۀ علی افراسیابی که نشر نهاوندی در 1378 ش. آن را منتشر کرده است، پاداش و مجازات برگزیده ثواب الاعمال و عقاب الاعمال انتخاب و ویرایش رضا شیرازی چاپ شده از سوی پیام غدیر به سال 1379 ش.، برگزیده ثواب الاعمال و عقاب الاعمال به کوشش عين اللّه میرزایی تکلیمی مطبوع به سال 1379 ش.، توسط نشر محتوی در دو جلد، شفا با قرآن که از سوی همان انتشارات و در همان سال در 128 صفحه چاپ شده است.
هم چنین «مجمع بحوث اسلامی» یا «بنیاد پژوهش های اسلامی ایران» آستان قدس رضوی فهرست احادیث اهل بیت - علیهم السلام - در این کتاب را به سال 1408 ق. و 1413 ق. در 53 صفحه منتشر کرده است که مجلد نهم این مجموعه را در بر می گیرد.
این کتاب مکرر با ثواب الاعمال بدین ترتیب چاپ شده است:
ایران، 1298 ق.
تبریز، 1299 ق.، سنگی، خشتی، 52 + 109 ص (با ثواب الاعمال).
بی جا، 1311 ق.، سنگی، به دستور جلال کتاب فروش تبریزی (با ثواب الاعمال).
تبریز، 1314 ق. (با ثواب الاعمال).
طهران، 1375 ق.، سربی، رقعی، مصطفوی، 294 ص (با ثواب الاعمال).
بغداد، 1962 م.، سربی، رقعی، 270 ص (با ثواب الاعمال).
نجف، 1392 ق . = 1972 م.، به کوشش محمد مهدی حسن خرسان (با ثواب الاعمال).
طهران، 1398 ق.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با ثواب الاعمال).
طهران 1400 ق.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با ثواب الاعمال).
قم، 1364 ق.، شریف رضی (با ثواب الاعمال).
تهران، 1366 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با ثواب الاعمال).
تهران، 1367 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با ثواب الاعمال).
تهران، 1368 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با ثواب الاعمال).
بیروت، 1410 ق.، مؤسسه الاعلمی (با ثواب الاعمال).
تهران، 1373 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با ثواب الاعمال).
تهران، 1377 ش.، به همراه ترجمه علی اکبر غفاری، نشر صدوق (با ثواب الاعمال).
قم، 78 و 1377 ش.، به همراه ترجمه ابراهیم محدث بندر ریگی، نشر اخلاق (با ثواب الاعمال).
آغاز [نسخه خطی ش (2 مج 8307) مرعشی 269/21]: عقاب من أتى اللّه من غير بابه، محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابويه الفقيه مصنف هذا الكتاب...
انجام [نسخه خطی ش (2 مج 8307) مرعشی 269/21]:... قال ثم نزل فكانت آخر خطبه خطبها رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله حتى الحق باللّه عز و جل...
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی 448]: بسم اللّه الرحمن الرحيم و به النجاة عن العذاب الأليم عقاب من أتى اللّه من غير بابه قال محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابويه الفقيه القمى مصنف هذا الكتاب ره قال حدثنی ابی ره قال... عن ابی عبد اللّه علیه السلام قال عبد اللّه حبر من احبار بنی اسرائیل حتى صار مثل الخلال فاوحى اللّه عز و جل الى نبی زمانه قل له و عزتی و جلالی و جبروتی لوانك عبدتنى حتى تذوب كما يذوب الالية فى القدر ما قبلت منك حتى تاتيني من الباب الذى امرتك عقاب المتهاون بامر اللّه سبحانه ابی ره قال حدثني... قال اياكم و الغفلة فانه من غفل فانما يغفل عن نفسه و اياكم و التهاون بامر اللّه
عز و جل فانّه من تهاون بامر اللّه اهانة اللّه يوم القيمة عقاب من ابغض اهل بيت النبي صلى اللّه عليه و آله...
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی 448]:.... عقاب بجميع عقوبات الاعمال حدثني محمد بن موسى بن المتوكل... عن أبي هريرة و عبد اللّه بن عباس قال خطبنا رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله قبل وفاته و هی آخر خطبه خطبها بالمدينة حتى لحق باللّه تعالى فوعظ بمواعظ و رقّت منها العيون و و جلت منها القلوب... قال يا ايها الناس ادنوا و وسعوا لمن خلفكم... [بعد از چند صفحه] فقال انّه من تاب قبل موته بسنة تاب اللّه عليه ثم قال و ان السنة لكثيرة من تاب قبل ان يموت بشهر تاب اللّه عليه ثم قال و شهر كثير من تاب قبل ان يموت بيوم تاب اللّه عليه ثم قال و يوم كثير من تاب قبل ان يموت بساعة تاب اللّه عليه ثم قال من تاب و قد بلغت نفسه هذه و اومی بیده الى حلقه تاب اللّه عز و جل قال ثم ترك فكانت آخر خطبة خطبها رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله حتى لحق باللّه عز و جل.
قدس رضوی - مشهد (15440 - ردیف: 368) نسخ محمد عبید آل محمد در سوم شعبان 706 ق.، نسخه قطعه ای از ثواب الاعمال است که به علت قدمتش از نفاست ویژه ای برخوردار است، مذیل به انهاء عبد اللّه بن فاخر اسعد حسینی در ع 719/1 ق.، (آغاز موجود:.... مثل لا اله الا اللّه محمد بن بن على بن ماجيلويه باسناده عن السكوني...)، (انجام نسخه:.... و قال ضعيفه من ضعيف المنفق عليها معان الى يوم القيامه)، عناوین شنگرف، 20 گ، 13 سطری [ف: قدس 198/14]. (291)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (27) نوشته علی بن فارس بن محمد يوسف بن احمد بن ابراهيم ابن ابو الفوارس البيت الفى العاملی در 12 شعبان 763 ق.، دارای بلاغ مقابله و تصحیح، نسخه عقاب الاعمال نیز ضمیمه این کتاب بوده که در کتاب خانه به دو کتاب مجزا شده است، 285 ص [ميراث اسلامی ایران، ش 1، ص 399]. (292)
مرکزی - تهران (3951) نسخ سراج بن حسن بن مفلح در روز پنج شنبه 25 ع 865/2 ق.، با تملک فرج اللّه بن شهاب الدين بن احمد بن ابي الفضل عمیدی حسینی، 111 گ، 17 سطری [ف: مرکزی 2941/12]. (293)
خصوصی محمود فرهاد معتمد - تهران (2 مج 59) نستعلیق داود بن شمس بن داود بن احمد بن حسن فقیه شیبانی حرانی در 985 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 17 سطری [نشریه 169/3 و 223]. (294)
دائرة المعارف بزرگ اسلامی - تهران (1 مج 188) نسخ سدۀ 10 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 1 پ - 69 پ [ف: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی 68/1] (295)
مدرسه رضویه - قم (55) نسخ محمد بن وفادار علی در دو شنبه 28 ع 1048/2 ق.، با تملک محمد قاسم بن رحیم یارردی، عناوین شنگرف، 176 گ [ف: مدرسه رضویه قم، ص 14]. (296)
مرکزی - تهران (22 مج 1853) نسخ محمد بن احمد بن حسين بن ابراهيم حامدی قبل از 1056 ق.، دارای مهر وقف 1056 ق.، 25 سطری [ف: مرکزی 448/8]. (297)
ملک - تهران (1 مج 601) نسخ پایان رمضان 1070 ق.، نسخه مشتمل بر کتاب ثواب الاعمال است، عنوان و نشان شنگرف، 12 سطری [ف: ملک 47/6]. (298)
مجلس - تهران (1 مج 663 - ثبت: 31368) نسخ علی اکبر بن حسنی ده ماضی در 1071 ق.، در کنار صفحات استدراک برخی از سقطات و توضیح برخی از کلمات و لغات مشهود است، گ 1 ب - 152 ب، 16 سطری [ف: مجلس 355/22]. (299)
مجلس - تهران (1 مج 758- ثبت: 31463] نسخ محمد حسن بن نور الدین نخشبی در دو شنبه اول صفر 1072 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 1 ب - 225، 12 سطری [ف: مجلس 46/23]. (300)
مجلس - تهران (1 مج 4763 - ثبت:64826) نستعلیق عماد الدین محمود بن پیر زاده عبد العلی در 1081 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 1 پ -
131 ر، 12 سطری [ف: مجلس 148/13 و 149]. (301)
مرعشی - قم (5620) نسخ سدۀ 11 ق.، شش برگ اول نسخه و برگ های آخر نو نویس، بخش کهن نسخه تصحیح شده و مختصری حاشیه نویسی دارد، عناوین و نشانی ها، شنگرف، 167 گ، 14 سطری [ف: مرعشی 21/15]. (302)
مرعشى - قم (1 مج 8307) نسخ سدۀ 11 ق.، عناوین شنگرف، گ 1 پ - 114 پ، 15 سطری [ف: مرعشی 269/21]. (303)
فاضل خوانساری - خوانسار (ذیل 355) نوشته نزدیک سده 12 ق.، نسخه کتاب زبدة الدعوات ابو الحسن محمد بن يوسف بحرانی عسکری است که در حاشیه آن مطالبی از کتاب ثواب الاعمال آمده است [ف: کتاب خانه آیة اللّه فاضل خوانساری 53/2]. (304)
مرکزی - تهران (1 مج 2073) نسخ سدۀ 12 ق.، آغاز و انجام ناقص، عنوان شنگرف، گ 1 پ - 126 ر، 12 سطری [ف: مرکزی 701/8]. (305)
ملک - تهران (2 مج 673) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، نسخه کتاب ثواب الاعمال است، عنوان و نشان شنگرف [ف: ملک 138/6]. (306)
ملی - تهران (2215/4 /ع - ثبت قدیم: 116 - 2546) نسخ سدۀ 12 ق. گ 44 - 30، 16 سطری [ف: ملی 542/11 و 544]. (307)
مرکزی - تهران (1 مج 1605) نسخ باقر بن باقر دامغانی در شعبان 1240 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 1 پ - 143 پ، 18 سطری [ف: مركزى 199/8]. (308)
نور بخش (خان قاه نعمت اللهی) - تهران (1 مج 293) نسخ فرزند محمد باقر اصطهباناتی در حدود 1242 ق.، نسخه ثواب الاعمال شیخ صدوق است، عنوان و نشان شنگرف، ص 199 - 2، 17 سطری [ف: نور بخش 35/2]. (309)
مجلس - تهران (1 مج 5857 - ثبت جدید: 9164) نسخ جعفر بن نور علی اصفهانی واعظ در 1258 ق.؟، عناوین شنگرف، ص 217 - 2، 21 سطری
[ف: مجلس 265/17]. (310)
ملی - تبریز (254 - ثبت 3562 ر 3) نسخ و نستعلیق 1297 ق.، 90 گ، 15 سطری [ف: ملی تبریز 315/1 و 316]. (311)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (1 مج 89) نسخ سدۀ 13 ق.، نسخه در انتها افتادگی دارد. گ 19 - 1 [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه و شریف) شيراز، ص 90 و 91]. (312)
مرکزی - تهران (1 مج 6438) نستعلیق بشیر موسوی در سدۀ 13 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 20 سطری [ف: مرکزی 266/16] (313)
ملی - تهران (539/م - ردیف: 1200 / ع) نسخ محتملاً سدۀ 13 ق.، سر فصل ها با مرکب قرمز، 81 گ، 32 سطری [ف: ملی 188/9]. (314)
قدس رضوی - مشهد (480) نسخ؟، صفحۀ آخر نسخه افتاده، [انجام موجود:.... الف الف ملك)، 223 گ، 15 سطری [ف: قدس 64/5] (315)
ملک - تهران (31 مج 607) نسخ؟، نسخه بخشی از کتاب ثواب الاعمال و مشتمل بر ثواب سوره های قرآن از فاتحة الکتاب تا معوذتین است، گ 128 پ - 141 پ [ف: ملک 58/6]. (316)
ملی فارس - شیراز (1 مج 276 - عمومی: 297/31 - صد) نسخ؟، نسخه در ابتدا و انتها ناقص است، (آغاز موجود:.... رسول اللّه و الاقرانه بجميع ماجاء به من عند اللّه ...)، (انجام موجود:... رزقاً من اللّه يقنع به و رضا يتجيه من عذابه ثواب التختم بالعقيق...)، بعضی کلمات با جوهر سرخ، 86 گ، 17 سطری [ف: ملی فارس 256/1]. (317)
ملی فارس - شیراز (2 مج 622 - عمومی: 297/13 - سبحا) نسخ؟، (انجام موجود:.... حدثني محمد بن الحسن قال حدثني محمد بن الحسين الصفار قال حدثنى العباس بن معروف عن محمد بن سنان عن طلحة یزید...)، برخی کلمات و اعداد احادیث با جوهر سرخ، 56 گ، 10 سطری [ف: ملی فارس 212/2]. (318)
فاصل خوانساری - خوانسار (1 مج 146) نسخ محمود بن عباد اللّه ساوجی در دو شنبه رمضان 974 ق. در نجف، مصحح، دارای نشان بلاغ، صفحۀ اول نو نویس، عناوین شنگرف، گ 1 پ - 114 پ، مختلف السطور [ف: کتاب خانه آیة اللّه فاضل خوانساری 105/1]. (319)
قدس رضوی - مشهد (481) نسخ آمیخته با ریحان علی بن حرز بن احمد يحيى بن کمال ماحوزی بحرانی امامی در جمعه 11 شوال 983 ق.، نسخه به مانند تلخیص است و باب ثواب الاعمال آن فاقد اسانید و باب عقاب الاعمال دارای سلسله اسانید است، (انجام نسخه:.... حتى لحق باللّه عز و جل)، عناوین شنگرف، 55 گ، 29 سطری [ف: قدس 64/5] (320)
قدس رضوی - مشهد (477) نسخ سیف الدین بن محمد قلج نجفی در شوال 996 ق. در احمدنگر، عناوین شنگرف، 194 گ، 15 سطری [ف: قدس 63/5]. (321)
مجلس - تهران (7980 - ثبت: 15057) نسخ محمد بن اسماعیل عاملی در ذح 1018 ق.، عناوین شنگرف، 112 گ، 21 سطری [ف: مجلس 466/26] (322)
گلپایگانی - قم (کد: 7/136) نوشتۀ محمد شریف دزماری در 1018 ق.، 268 گ [ف: گلپایگانی 202/4]. (323)
گلپایگانی - قم (887- کد: 83 /22) نوشتۀ محمد تقی بن صالح الآوهی در 1022 ق. [ف: گلپایگانی 37/2 و 202/4]. (324)
گلپایگانی - قم (کد: 4/96) نوشتۀ 1037 ق. [ف: گلپایگانی 202/4]. (325)
گلپایگانی - قم (کد: 6/92) نوشتۀ 1040 ق. [ف: گلپایگانی 202/4]. (326)
قدس رضوی - مشهد (9242 - ردیف: 364) نسخ علی رضا حافظ رازی هبلرودی (هبله رودی) در اول صفر 1057 ق، در آستانه حضرت عبد العظیم، عناوین به سرخی، 359 گ، 17 سطری [ف: قدس 196/14].
(327)
مدرسه چهل ستون - تهران (64) نسخ جمال الدین بن علاء الدین در پنج شنبه 4 رجب 1067 ق، [ف: آشنایی با چند نسخۀ خطی، دفتر اول، ص 316]. (328)
قدس رضوی - مشهد (11324 - ردیف: 366) نسخ محمد شفیع بن اسماعیل در شنبه 23 رجب 1071 ق.، مصحح، عناوین ج 1 سیاه و ج 2 شنگرف، 160 گ، 18 سطری [ف: قدس 196/14 و 197]. (329)
قدس رضوی - مشهد (478) نسخ رمضان 1072 ق. (پایان ثواب الاعمال)، (آغاز نسخه: الحمد للّه الذي وعد على طاعته ثوابه...)، (انجام:... حتى يلحقه (كذا) اللّه عز و جل)، عناوین با مرکب و شنگرف، 70 گ، 23 سطری [ف: قدس 63/5]. (330)
گلپایگانی - قم (؟) نوشتۀ 1074 ق. [نور علم، ش 54 - 53، ص 271]. (331)
قدس رضوی - مشهد (14198 - ردیف: 367) نسخ 18 محرم 1077 ق.، دارای بلاغ، دو برگ از ابتدا و چهار برگ در انتها نو نویس، عناوین شنگرف، 285 گ، 14 سطری [ف: قدس 197/14]. (332)
خصوصی مرتضی نجومی - کرمانشاه (بدون شماره) نوشتۀ حدود 7 ج 1082/2 ق.، با یادداشت استكتاب رفیع الدین محمد بن محمد امین یزدی حائری و بلاغ همو مورخ روز یک شنبه 7 ج 1082/2 ق. در مشهد الرضا علیه السلام [دليل المخطوطات، ش 1، ص 225]. (333)
گلپایگانی - قم (کد: 7/169) نوشتۀ 1083 ق. [ف: گلپایگانی 202/4] (334)
قدس رضوی - مشهد (13273 - ردیف: 365) نسخ محمد هاشم بن ابو الحسن سبزواری در 19 ع 1085/2 ق.، عناوین شنگرف، 224 گ، 16 سطری [ف: قدس 196/14]. (335)
گوهرشاد - مشهد (763) نسخ غلام رضا بن حافظ مشهدی در 26 ع 1088/1 ق.، مصحح، عنوان و نشان شنگرف، 17 سطری [ف: گوهرشاد
871/2 و 872]. (336)
مسجد اعظم - قم (1189) نوشتۀ محمد اکبر بن محمد جعفر قائینی در 1088 ق.، نسخه در ابتدا ناقص است، با نشان تملک محمد اکبر بن حاج ملک محمد تربتی [ف: مسجد اعظم، قم ص 98]. (337)
گوهرشاد - مشهد (954) نسخ نوروز علی اسفراینی در پنج شنبه 23 ع 1090/1 ق، در محله نوقان مشهد مقدس، پاره ای از عناوین شنگرف و برخی نا نویس، 17 سطری [ف: گوهرشاد 1309/3] (338)
قدس رضوی - مشهد (712) نوشتۀ 1090 ق. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 85] (339)
مجلس - تهران (2 مج 7111 - ثبت: 22484) نسخ محمد کاظم بن محمد جعفر در 18 ذق 1093 ق، در مشهد مقدس، دارای تملک فرهاد بن ولیعهد مورّخ 14 ع 1297/2 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 20 سطری [ف: مجلس 123/25]. (340)
گوهرشاد - مشهد (1116) شکسته نستعلیق پنج شنبه آخر شعبان 1098 ق. (بخش اول) و شوال 1098 ق. (بخش دوم) عنوان و نشان شنگرف، 17 - 18 سطری [ف: گوهرشاد 1549/3] (341)
مدرسه امام صادق علیه السلام (نور بخش) - بروجرد (222) نوشتۀ سدۀ 11 ق. [تراثنا، ش 57، ص 155] (342)
مدرسه حجتیه - قم (291) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه در انجام افتادگی دارد. [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 46] (343)
مدرسه غرب - همدان (377) نسخ سدۀ 11 ق.، دارای سر لوح [ف: مدرسه غرب همدان، ص 82] (344)
ملی - تهران (1 و 2 مج 4628 ع) نسخ صفی بن محمد امين بن صفی النائي النوری در سده 11 ق.، مصحح، عناوین با مرکب قرمز، 222 گ، 17 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)] (345)
گلپایگانی - قم (4/123) نوشتۀ 1112 ق. [ف: گلپایگانی 202/4]. (346)
قدس رضوی - مشهد (7540 - ردیف: 363) نسخ اول رجب 1116 ق.،
عناوین به سرخی، 210 گ، 16 سطری [ف: قدس 195/14 و 196]. (347)
فيضيه - قم (؟) نوشتۀ محمد قدیم بن حاجی ملا علی اردوبادی در 1123 ق. (جزء اول) و محمد قاسم بن ابى تراب جولدری در 1123 ق. (جزء دوم)، 185 گ، 15 سطری [ف: فیضیه استادی 61/1]. (348)
ملی - تهران (2363 / ع - ثبت قدیم: 1096 - 1736، ع / 63) نسخ محمد تقی بن محمد سعید در 1123 ق.، یک برگ از ابتدای نسخه افتادگی دارد، ممهور به مهر خشتی با نشان «دل محسن ز نور حق مصفاست 1134»، (آغاز موجود:... الطاهرين من ولده حجج اللّه على خلقه بعد انقضاء وحیه...)، 166 گ، 15 سطری [ف: ملی 122/12]. (349)
گوهرشاد - مشهد (426) نسخ سدۀ 12 ق.، جمله ای از عنوان ها شنگرف، 198 گ، 15 سطری [ف: گوهر شاد 534/2]. (350)
ملی - تهران (765 / م - ردیف: 1392 / ع) نسخ محتملاً سدۀ 12 ق.، سر فصل ها با مرکب قرمز، کلمات «عقاب» با مرکب درشت تر، 266 گ، 16 سطری [ف: ملی 410/9] (351)
قدس رضوی - مشهد (1 مج 1021) نوشتۀ 1264 ق. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 325]. (352)
گلپایگانی - قم (کد: 4/40) نوشته سدۀ 13 ق. [ف: گلپایگانی 202/4]. (353)
قدس رضوی - مشهد (479) نسخ؟، (انجام نسخه:... حتى لحق باللّه عز و جل)، عناوین شنگرف، 181 گ، 15 سطری [ف: قدس 64/5]. (354)
مدرسۀ غرب - همدان (12395) نستعلیق ؟ [ف: مدرسه غرب همدان، ص 82]. (355)
خوش سدۀ 10 ق.، (انجام موجود:... و من قرأ القرآن ابتغاء وجه اللّه و نفقها ...)، با مهر و یادداشت تملک علی بن احمد بحرانی، عنوان و نشان شنگرف، گ 70 ر- 101 پ [ف: مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامی 176/1]. (356)
مدرسۀ رضویه - قم (96) نسخ سدۀ 10 و 11 ق.، نسخه از آغاز کتاب تا اواخر باب «عقاب من قتل الحسین (علیه السلام)» است، 16 گ، 15 سطری [ف: مدرسه رضویۀ قم، ص 30]. (357)
مرکزی - تهران (9 مج 1853) نسخ محمد بن احمد بن حسين بن ابراهيم حامدی قبل از 1056 ق.، نسخه بخشی از عقاب الاعمال است، دارای مهر وقف 1056 ق.، 25 سطری [ف: مرکزی 447/8] (358)
ملک - تهران (2 مج 601) نسخ محرم 1071 ق.، دارای سر لوح، عنوان و نشان شنگرف، 12 سطحی [ف: ملک 47/6] (359)
مجلس - تهران (2 مج 663 - ثبت: 31368) نسخ علی اکبر بن حسنی در ماضی در 1071 ق.، در کنار صفحات استدراک برخی از سقطات و توضیح برخی از کلمات و لغات مشهود است. گ 153 پ - 218 الف، 16 سطری [ف: مجلس 355/22]. (360)
مجلس - تهران (2 مج 758 - ثبت: 31463) نسخ محمد محسن بن نور الدین نخشبی در دو شنبه اول صفر 1072 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 313 - 227 ، 12 سطری [ف: مجلس 46/23]. (361)
مجلس - تهران (2 مج 4763 - ثبت: 64826) نستعلیق عماد الدین محمود بن پیر زاده عبد العلی در 1081 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 133 پ - 227 ر، 12 سطری [ف: مجلس 148/13 و 149]. (362)
مرعشى - قم (2 مج 8307) نسخ سدۀ 11 ق.، عناوین شنگرف، گ 115 پ - 219 ر، 15 سطری [ف: 269/21] (363)
مرکزی - تهران (2 مج 2073) نسخ سدۀ 12 ق.، برگ آخر نسخه بریده شده، عنوان شنگرف، گ 126 پ - 165 ر، 12 سطری [ف: مرکزی 701/8]. (364)
ملک - تهران (3 مج 673) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، عنوان و نشان شنگرف [ف: ملک 138/6] (365)
مرکزی - تهران (2 مج 1605) نسخ باقر بن باقر دامغانی در شعبان 1240 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 144 پ - 207 ر، 18 سطری [ف: مرکزی 199/8] (366)
نور بخش (خانقاه نعمت اللهی) - تهران (2 مج 293) نسخ فرزند محمد باقر اصطهباناتی در اوایل ذح 1242 ق.، عنوان و نشان شنگرف، ص 200-300، 17 سطری [ف: نور بخش 35/2]. (367)
ملی - تبریز (967 - ثبت: 3562/3) نستعلیق محمد حسین در 1297 ق.، 38 گ، 19 - 16 سطری [ف: ملی تبریز 961/3] (368)
مرکزی - تهران (2 مج 6438) نستعلیق بشیر موسوی در سدۀ 13 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 20 سطری [ف: مرکزی 266/16] (369)
مدرسه نمازی - خوی (3 مج 268) نسخ علی بن محمد علی بن محمد شريف بن بابا جان بن علی جان صاین قلعه ای خویی در 1305 ق.، مختلف السطور [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 137 و 136]. (370)
خصوصی محمد عز الدین حسینی موسوی - زنجان (2 مج بدون شماره) نوشته صفى الحسينى الرودری در روز دو شنبه ماه صفر؟ [دليل المخطوطات، ش 1، ص 134] (371)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (28) نوشتۀ؟، نسخه ضمیمه کتاب ثواب الاعمال به شمارۀ (27) مورّخ 12 شعبان 763 ق. بوده که در کتاب خانه از آن مجزا شده است [میراث اسلامی ایران - ش 1، ص 399 ]. (372)
خصال یکی از کتب معتبره اخبار امامیه در باب مسائل اجتماعی و اخلاقی و دینی است. در این کتاب شیخ صدوق اخبار راجعه به آداب و محاسن و فضائل محموده و خصائل نکوهیده مرویه از خاندان عصمت - علیهم السلام - را با ذکر اسناد و سلسله روات آن جمع آوری کرده است. روش مصنف در تألیف این کتاب آن را از سایر آثار وی متمایز می سازد. در خصال، شیخ صدوق روایاتی که مصداق عددی است را انتخاب و آن ها را در ابواب جدا گانه از کوچک به بزرگ ترتیب داده است. مثلاً در باب اول خصال یگانه را در 113 حدیث یاد کرده مانند «خصلة من الجور» يا «خصلة من حب الدين» و يا «عرفاء أهل الجنة صنف». و در باب دوم احادیث متعلّق عدد دو را آورده است مانند «معرفة التوحيد بخصلتين»، «العلم علمان» و یا «الدينار و الدرهم مهلکان» در این باب 128 روایت نقل شده است.
این ترتیب تا باب نوزدهم یا باب خصال نوزده گانه به همین صورت ادامه می یابد و از باب بیستم تا بیست و پنجم، هر بابی ده ردیف عدد را در بر می گیرد و به شکل باب خصال بیست گانه و ما فوق آن، باب خصال سی گانه و ما فوق آن تا باب خصال هشتاد گانه و ما فوق آن در می آید. باب بیست و ششم به بعد
مصادیق اعداد یک تا صد، صد و ما فوق آن چهار صد و اعداد بعد از هزار در 54 حدیث می باشد. آخرین حدیث کتاب خصال «لقد خلق اللّه تبارك و تعالى ألف ألف عالم و ألف ألف آدم» است. این کتاب 1255 حدیث دارد.
سبک نگارش بر حسب شمارگان خصلتی پیش از مرحوم صدوق نیز سابقه تاریخی دارد. قطرب (م 206 ق.) لغوی دارای کتابی به نام مثلث است که در آن چیز هایی که بر سه وجه خوانده می شود را می آورد. ابن فارس (م 372 ق.) لغوی دیگری است که کتاب الثلاثه یا کلماتی که تعریف آن برسه وجه آمده را نگاشته و کتابی در اعراب سی سوره از سوره های قرآن کریم و کتاب عشرات مشتمل بر کلماتی که هر یک ده معنی در لغت عرب دارد از تألیفات او به شمار می رود. عبد بن حمید محدث (م 249 ق.) دارای کتابی است که اسناد آن به سه می رسد. هم چنین اسماعیل بخاری رباعیاتی دارد که در آن اخبار با واسطه چهار واسطه را گرد آوری کرده است و نیز احمد بن حنبل ثلاثیاتی از این دست دارد؛ لکن آن چه مسلم به نظر می رسد، این نوع نگاه خاص به روایات منتصر به شیخ صدوق است. چنان که خود در مقدمۀ خصال اذعان می دارد که پیشینیان در همه فنونِ علم کتب بسیاری نوشته اند ولی از تصنیف کتابی در زمینۀ اعداد خصال محموده و مذمومه غافل بوده اند. پس من نگارش چنین کتابی را بسیار سودمند یافتم و بدین وسیله به خداوند تقرب جستم.
همۀ احادیث کتاب خصال شیخ صدوق نیز مانند دیگر کتب معتبره او و علمای شیعه قطعیت صدور نداشته و نمی توان قائل به صحت صدور جميع مطالب آن و نه هیچ اصل مستند دیگری بود. و این از ارزش و اعتبار کتاب گران بهای خصال نخواهد کاست و قطعیت استناد به این اثر نفیس را در همۀ از منه دچار خدشه نخواهد کرد.
این کتاب را محمد باقر کمره ای شرح و ترجمه کرده و همراه متن در ایران به طبع رسانده است. ترجمۀ دیگر خصال از آن سید علی بن محمد بن اسد اللّه اصفهانی - معاصر صاحب ریاض - است. سید احمد فهری زنجانی نیز به ترجمه و تصحیح خصال پرداخته و مرتضی گیلانی مشهور به مدرس گیلانی نیز از دیگر مترجمین این کتاب می باشد. سید علی اصفهانی امامی معروف به
مترجم، خصال را در مجموعه هشت بهشت به فارسی برگردانده و علی اکبر غفاری نیز دست به کار ترجمه و تصحیح این کتاب زده است. کتاب هدية الاخوان في اخلاق و المواعظ النافلة لاهل الايمان برگردانی از چهار صد حدیث خصال به زبان فارسی از محمود بن مهدی موسوی دره سرخی اصفهانی می باشد. هم چنین کتاب مناقب السبعين شرح هفتاد منقبه مرویه در خصال هفتاد گانه شیخ صدوق به شمار می آید.
كتاب الذریعه (94/24) و فهرست سپه (332/1) از مختصر این اثر با نام نخبة الخصال نام می برند. هم چنین خصلت شمار شماری از خصلت های نیک و بد به ترتیب اعداد، عنوان گزیده ای از کتاب خصال نگارش علی لباف به سال 1377 ش، است.
علی رضا داور زنی نیز راهنمای موضوعی جالبی برای خصال شیخ صدوق تدارک دیده و آن را به همین نام در 1376 ش، در 200 ص به چاپ سپرده است.
بنیاد پژوهش های اسلامی یا «مجمع بحوث اسلامیه» آستان قدس رضوی مشهد «ترتیب اسانید» آثار شیخ از جمله کتاب خصال را به تاریخ 1408 ق.، در سومین مجلد سلسله انتشارات خود به طبع رسانده است.
فهرست مجمل چاپ های خصال بدین ترتیب از نظر می گذرد:
طهران 1302 ق.، سنگی، وزیری، خط محمد رضا بن مهدى الخوزاني سپاهانی، ناشر شیخ رضای کاشانی کتاب فروش، در دو جلد.
لکهنو 1307 ق.، سنگی، وزیری، در 403 ص.
طهران 1327 ق.، در دو جلد.
طهران، 1367 ق. = 1327 ش.، سربی، رقعی، با ترجمه و شرح محمد باقر کمره ای، در سه جزء، 396+360
طهران 1374 ق.، سنگی، وزیری 165+180 ص، در دو جلد.
قم 1376 ق.، سربی، وزیری، با تصحیح سید فضل اللّه بن هدایت اللّه طباطبائی، یزدی، در 279 ص.
طهران، 1348 ش.، نشر صدوق. با تصحیح علی اکبر غفاری، 2 ج در
یک مجلد، در 672 ص.
طهران 1350 ش.، سربی، با ترجمه مدرس گیلانی، ناشر جاویدان.
تهران 1352 ش.، با ترجمه مدرس گیلانی، انتشارات جاویدان، 2 ج در یک مجلد.
[طهران، سدۀ 14 ق.] با ترجمه و شرح محمد باقر کمره ای، انتشارات علمی، 2 ج.
قم، 1403 ق. = 1362 ش.، جماعة المدرسين في الحوزة العلميه قم، مركز المنشورات الاسلامية، با تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، 2 ج در یک مجلد، 750 ص.
تهران، 1362 ش.، با ترجمه مدرس گیلانی، انتشارات جاویدان، 2 ج در یک مجلد.
تهران 1363 ش.، با مقدمه و ترجمه و شرح فارسی محمد باقر کمره ای، کتاب خانه اسلامیه، 2 ج در یک مجلد.
طهران، 1363 ش.، با مقدمه و ترجمه و تصحیح سید احمد فهری زنجانی، علمیه اسلامیه، 2 ج در یک مجلد، 819+36 ص.
قم، 1406 ق.، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری
طهران 1408 ق.، با مقدمه و ترجمه و تصحیح سید احمد فهری زنجانی، علمیه اسلامیه، (چاپ چهارم)، 856 ص.
تهران، 1369 ش.، با ترجمه و شرح محمد باقر کمره ای، کتاب چی، 2 ج در یک مجلد.
تهران، 1371 ش.، با ترجمه و شرح محمد باقر کمره ای، 2 ج در یک مجلد.
تهران، 1374 ش.، با ترجمه و شرح محمد باقر کمره ای، 2 ج در یک مجلد.
تهران، 1375 ش.، با ترجمه و شرح محمد باقر کمره ای، 2 ج در یک مجلد.
آغاز [نسخه خطی ش (2 مج 86) مرعشی 107/1] الحمد للّه الذي توحد بالوحدانية و تفرد بالالهية...
انجام [نسخه خطی ش (2 مج 86) مرعشی 107/1]:... و الف الف آدم انت في آخر تلك العوالم و اولئك الآدميين.
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (112)]: بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه الذى توحد بالوحدانية و تفرد بالالهية و فطر العباد على معرفته و... فانى وجدت مشایخی و اسلافی رحمة اللّه عليهم قد صنفوا في فنون العلم كتبا و اغفلو عن تصنيف كتاب يشتمل على الاعداد و الخصال المحمودة و المذمومة و وجدت في تصنيفه نفعا كثيرا لطالب العلم... باب الواحد قال الشيخ الجليل ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى الفقيه مصنف هذا الكتاب ادام اللّه عزه. حدثنا ابو العباس محمد بن ابراهيم بن اسحق الطالقاني... عن ابيه قال ان اعرابيا قام يوم الجمل الى امير المؤمنين عليه السلام فقال یا امیر المؤمنين اتقول ان اللّه واحد ...
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی ش (112)]:... حدثنا ابي... عن جابر بن يزيد قال سألت أبا جعفر علیه السلام عن قول اللّه عز و جل افعيينا بالخلق الاول بل هم في لبس من خلق جدید فقال يا جابر تاويل ذلك ان اللّه عز و جل اذا افنى هذا الخلق و هذا العالم و اسكن اهل الجنّه الجنّه و اهل النار النار جدد اللّه عز و جل عالما غير هذا العالم و جدد عالما من غير فحولة ولا اناث يعبدونه و يوحدّونه و خلق لها رضا غير هذه الارض تحملهم و سماء غير هذه السّماء تظلهم لعلك ترى ان اللّه عز و جل انما خلق هذا العالم الواحد و ترى ان اللّه عز و جل لم يخلق بشرا غيركم بل و اللّه لقد خلق اللّه تبارک و تعالی الف الف عالم و الف الف آدم انت في تلك العالم و اولئك الادميون.
802 ق. به جهت کاتب نسخه عز الدین حسین، (آغاز موجود: ... ابن بابویه القمى الفقيه مصنف هذا الكتاب ادام اللّه عزه حدثنا أبو العباس محمد بن ابراهیم...)، (انجام موجود:... عن عمر و بن شمر عن جابر الانصاري قال سألت أبا جعفر عليه السلام...)، عناوین شنگرف، 195 گ، مختلف السطور [ف: مرعشی 276/11] (373)
ملک - تهران (33 مج 604 - ردیف: 95) نسخ شمس الدین محمد بن علی بن حسن جباعی قبل از 886 ق.، نسخه بندی از خصال شیخ صدوق است، در مجموعه خط و امضای عبد الصمد بن شمس الدین بن محمد بن ... جباعی و حسین بن عبد الصمد پدر شیخ بهایی و خود شیخ بهایی دیده می شود، ص 199 - 193، 23 سطری [ف: ملک 108/5] (374)
قدس رضوی - مشهد (518) نسخ عبد الهادی بن عبد اللّه شریف در دو شنبه 27 محرم 975 ق. در نجف، نسخه فاقد صفحۀ اول است، (آغاز موجود:... ان اللّه واحد على اربعة اقسام...)، (انجام نسخه: فى آخر تلك العالم و اولئك الادميين)، عناوین شنگرف، 124 گ، 21 سطری [ف: قدس 82/5] (375)
فرهنگ و هنر - مشهد (ج - 5) نسخ شاه حسين بن شمس الدين رستم داری در 982 ق. در قزوین، با مهر و یادداشت تملک همان کاتب، عناوین شنگرف، 516 ص، 16 سطری [ف: فرهنگ و هنر مشهد، ص 48]. (376)
مرکزی - تهران (ذیل 5 مج 4157) نستعلیق میر جلال الدین مازندرانی در مکه در روز آدینه نزدیک به پایان ج 993/1 (ش 4 مج)، نسخه بند هایی از دعا و حدیث از خصال شیخ صدوق است، عنوان شنگرف، 15 سطری [ف: مرکزی 3127/13]. (377)
وزیری - یزد (ذیل مج 2262 - عمومی: 9492) نسخ 995 ق.، نسخه مجموعه ای است که مذیل به حدیثی از خصال شیخ صدوق می باشد [ف: وزیری 1223/4] (378)
مرعشی - قم (2 مج 86) نستعلیق سدۀ 10 ق.، نسخه از باب هفتم تا
اواخر كتاب را دارد، با یادداشت تملک محمود بن علی حسینی مرعشی نجفی و عماد الدین بن عبد الحسین، (آغاز نسخه: باب السبعة ورد الامر بدفن سبعة أشياء، عن عائشة أن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله...)، (انجام نسخه: حدثنا ابی و محمد بن الحسن و احمد بن محمد بن يحيى العطار... عن أبي بصير عن ابی عبد اللّه علیه السلام...)، عناوین شنگرف، گ 40 پ - 156 پ [ف: مرعشی 107/1] (379)
مرکزی - تهران (9 مج 5923) نسخ سدۀ 10 یا 11 ق.، نسخه در فهرست معنون به عنوان حدیث جامع للاداب و الحكم است که همان «حدیث اربعمائة» از کتاب خصال می باشد (آغاز نسخه: حدثنا الشيخ الفقيه... عن ابی عبد اللّه و ابی جعفر عليهما السلم قال حدثني أبي عن جدى عن آبائه عليهم السلام ان امير المؤمنين صلوات اللّه و سلامه علم اصحابه في مجلس واحد اربع مائة كلمة مما يصلح المسلم في دينه و دنياه ثم قال عليه السلام ان الحجامة تصح البدن و تشد العقل...)، با خط و یادداشت تملک عبد اللّه بن محمد تقی مجلسی و محمد باقر بن محمد تقی مجلسی و محمد تقی بن محمد کاظم، ممهور به مهری مورخ 1169 ق. گویا از این سومی، مجموعه دارای فهرست رسایل است، ص 298 - 264، 17 سطری [ف: مرکزی 155/16]. (380)
ملک - تهران (6404) نسخ سدۀ 10 یا 11 ق. انجام نو نویس 1306 ق.، عنوان شنگرف، 178 گ، 24 سطری [ف: ملک 278/1]. (381)
مرعشی - قم (5600) نسخ حسن بن احمد بن علی بن محمد بن سنبغة العاملی در سه شنبه 15 ع 1011/1 ق.، نسخه نیمه دوم کتاب است و از باب «السبعة» شروع می شود، مصحح، در اواسط افتادگی دارد، عناوین و نشانی ها و جدول صفحه ها شنگرف و دنبالۀ عناوین ثلث درشت، 216 گ، 13 سطری [ف: مرعشی 367/14]. (382)
ملی فارس - شیراز (خ 521/12 - عمومی: 297/12 - صد) نسخ 14 ذح 1014 ق.، دارای حواشی، 171 گ، 26 سطری [ف: ملی فارس 114/2]. (383)
قدس رضوی - مشهد (13811 - ردیف: 486 * مدرسه نواب 23 اخبار) نسخ احمد بن علی مکّی شیرازی در چهار شنبه 11 ع 1026/2 ق. در حیدر آباد، مصحح، معلق به حواشی پراکنده، ترجمه مؤلف پشت برگ اول مشهود است، وقفی فاضل خان در 1065 ق، عناوین به شنگرف یا به سیاهی، 324 گ، 20 سطری [ف: قدس 253/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 488/2]. (384)
ملی - تهران (ذیل 2518 رع - ثبت قدیم: 1008 - 1648، ع /218) نوشتۀ شاید 1048 ق.، نسخه احادیثی منقول از خصال است که در برگ هایی از کتاب مهج الدعوات و منهج العنايات ابن طاوس نوشته شده [ف: ملی 389/12] (385)
سنا - تهران (1514 - ثبت: 1659) نسخ سه شنبه 15 رمضان (ج 1) و یک شنبه 22 شوال 1050 ق. (ج 2)، نسخه دو جلد در یک مجلد است، دارای حواشی نستعلیق. عنوان شنگرف، 147 گ، 20 سطری [ف: سنا 311/2] (386)
مدرسه مروی - تهران (291) نوشتۀ سید عبد القادر بن سید احمد بن حسن بن ابی الحسن الرفاعي الحسيني الحسنی در 1054 ق. در مکه [ف: مدرسه مروی، ص 129] (387)
مدرسۀ مروی - تهران (380) نوشتۀ 1054 ق. [ف: مدرسه مروی، ص 129]. (388)
مرعشی - قم (11660) نسخ خوش ابو الفتح فرزند محمد حسینی در سه شنبه 27 ع 1055/1 ق.، مصحح، محشی، با مهر و یادداشت مقابله همان کاتب در ذح 1060 ق.، دارای فهرست نسخه و وقف نامه ای در برگ آغاز کتاب با تاریخ دو شنبه 17 شوال المکرم 1261 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 202 گ، 20 سطری [ف: مرعشی 441/29 و 440]. (389)
قدس رضوی - مشهد (516) نسخ شاه محمد بن علی دوست تونی مشهدی در شوال 1056 ق. در مشهد، مصحح، وقفی ملا شاه محمد قزوینی در
1111 ق.، عناوين شنگرف، 200 گ، 23 سطری [ف: قدس 82/5] (390)
الهيات - مشهد (1907 - ثبت: 22846 * خصوصی کاظم مدیر شانه چی 51) نسخ عزیز اللّه بن یوسف طباطبایی اردستانی در دو شنبه 1059 / 2 ع 5 ق. نسخه از اول افتادگی دارد، عنوان و نشان شنگرف، 233 گ، 24 سطرى [ف: الهیات مشهد 955/3 و 956 و نشریه 596/5]. (391)
مرعشی - قم (6761) نسخ سید علی بن فتح اللّه حسینی فارسکی در دههٔ اول ماه رمضان 1068 ق.، مصحح، دارای نشانی بلاغ و یادداشت مقابله و تملک و مهر محمد محمد شفیع بن محمد حسین استر آبادی در جمعه 24 شوال 1068 ق. در مشهد مقدس، با یادداشت وقف مورّخ 1339 ق.، 234 گ، 19 سطری [ف: 309/17 و 310]. (392)
خصوصی خاندان آقا میر حسینای قزوینی - قزوین (؟) نسخ 1069 ق. [نشریه 343/6] (393)
وزیری - یزد (ذیل جنگ 1339 - عمومی: 3988) نوشته جامع جنگ محمد مسیح در 1070 ق.، نسخه جنگی است با مطالب متفرقه که مذیل به احادیثی منقول از خصال شیخ صدوق است [ف: وزیری 933/3]. (394)
قدس رضوی - مشهد (17151 - ردیف: 488) نسخ صدر الدین محمد بن فتح اللّه خادم حسینی در 11 محرم 1071 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، با یادداشت تملک محمد حسن بن علی نقی حسینی تونی مورّخ 1139 ق.، وقفی میرزا بابا سبزواری بر مدرسه باقریه مشهد، عناوین شنگرف، 256 گ، 19 سطری [ف: قدس 254/14 و تراثنا، ش 22، ص 117]. (395)
قدس رضوی - مشهد (10097 - ردیف : 487) نسخ محمد حسین بن محمد بیگ سبزواری در 3 صفر 1071 ق.، با نشان تصحیح و مقابله با نسخه ای که خود با نسخ متعدد مقابله شده است، معلق به حواشی، مصدر به فهرست ابواب، عناوین، شنگرف، 275 گ، 21 سطری [ف: قدس 254/14] (396)
گلپایگانی - قم (4/73) نوشتۀ محمد امین در 1071 ق.، 217 گ [ف: گلپایگانی 283/4] (397)
مرعشی - قم (4971) نسخ محمد بن میر فقیه تبریزی مشهدی در محمدبن 1071 ق.، مصحح، دارای یادداشت های تملک و نشانی در عرض 1104- 1273 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 334 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 167/13 و 168] (398)
ملی - تهران (532/ م - ردیف: 1578 / ع) نسخ خواجه میر تربتی بن درویش بیک در 1071 ق.، عناوین با مرکب قرمز، 213 گ، 19 سطری [ف: ملی 109/10] (399)
مرکزی - تهران (504) نسخ محمد بن خواجه شان علی که در «مشهد مقدس معلی مزکی» می زیست) در 1072 ق.، دارای حواشی لغوی، با یادداشت تملک و مهر شبر بن محمد حسینی موسوی فخاری که در 1175 ق. در نجف اقامت داشته و محمد رضا بن محمد امین استر ابادی و على بن اسمعیل ترک اردوبادی نجفی، عنوان ها و نشانه ها شنگرف، جزء یکم گ 1 ب - 109 ب و جزء دوم گ 111 ب - 237، 238 گ، 23 سطری [ف: مرکزی 1291/5]. (400)
امام صادق علیه السلام - قزوین (93 - ثبت: 427) نسخ قبل از 1073 ق.، مصحح، نسخه سه بار مقابله شده است، یک بار در سال 1073 ق. و بار دیگر در مشهد مقدس با نسخه های معتمد ملا عبد اللّه در روز یک شنبه 25 رجب 1076 ق. و بار سوم در شعبان همان سال توسط ابو الولی محمد بن رجب علی، دارای نشان بلاغ و نیز یادداشت وقف مورخ 1089 ق. و بار دیگر وقفی حاجی عبد الوهاب قزوینی، عناوین شنگرف، 162 گ، 21 سطری [ف: امام صادق علیه السلام 117/1 و 118]. (401)
قدس رضوی - مشهد (109) نسخ خواجه میر تربتی ولد درویش بیک در 1073 ق. (آغاز موجود: ... ان اعرابياً قام يوم الجمل الى امیر المؤمنین (علیه السلام)...)، 153 گ، 24 سطری [ف: قدس ا / اخبار 34]. (402)
ملک - تهران (1192) نسخ 1073 ق.، 219 گ، 21 سطری [ف: ملک 278/1]. (403)
خصوصی خاندان آقا میر حسینای قزوینی - قزوین (؟) نستعلیق محمد طاهر بن محمد تقی مشهدی در 5 ع 1076/2 ق. در مدرسۀ خیراتیۀ مشهد، با نشان وقف محمد مهدی حسینی در 1162 ق. [نشریه 343/6]. (404)
ملی - تبریز (385 - ثبت: 3191) نسخ 1076 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول است، عناوین شنگرف، 160 گ، 20 سطری [ف: ملی تبریز 457/1]. (405)
ملی - تهران 1334 / س / 2059 - ردیف 422 /ع) نسخ محمد فاضل بن سلان محمد تونی در 1076 ق. سر فصل ها با مرکب قرمز، 493 گ، 17 سطری [ف: ملی 359/7]. (406)
فيضيه - قم (1459) نسخ شنبه 2 محرم 1078 ق.، 262 گ، 19 سطری [ف: فیضیه استادی 105/1، عراقی 420/2]. (407)
عبد الحسین بیات - تهران (157 سفینه؟) نستعلیق با تاریخ های 1078 ق. و 1079 ق. و 1084 ق.، نسخه سفینه ای است که در آن مطالبی از خصال شیخ صدوق نقل شده، ص 352 [نشریه 117/6]. (408)
وزیری - یزد (615 - عمومی: 8706 * جامع کبیر یزد 53) نسخ حسن بن سليمان بن حسین بن محمد بن احمد بن سلیمان در 8 رجب 1081 ق.، (آغاز موجود [از باب اثنین گ 9]: ... حدثنا احمد بن ابی هارون القاضی ...)، دارای تملک همان کاتب، عناوین و نشان ها شنگرف، 19 سطری [ف: وزیری 615/2 و نشریه 382/4] (409)
قدس رضوی - مشهد (17152 - ردیف: 489 * مدرسه میرزا جعفر - بدون شماره) نسخ محمد تقی بن برج علی قزوینی در 17 رمضان 1081 ق.، مصحح، عناوین شنگرف، 259 گ، 21 سطری [ف: قدس 254/14 و شهرستان ها (مدرسه میرزا جعفر) 36/1]. (410)
خصوصی مرتضی نجومی - کرمانشاه (بدون شماره) نوشتۀ محمد زمان بن قوح احمد السمنانی در روز پنج شنبه اواخر ذح 1082 ق. [دليل المخطوطات، ش 1، ص 231]. (411)
مجلس - تهران (4650 - ثبت: 64712) نسخ، نویسانده محمد علم الهدی با تاریخ 19 شعبان 1083 ق.، دارای مهر همان علم الهدی، 171 گ، 21 سطری [ف: مجلس 38/13] (413)
مجلس - تهران (5289 - ثبت: 62440) نسخ 25 ع 1084/1 ق.، نسخه در 1119 ق. به وسیله محمد تقی بن محمد حسین سبزواری به همراهی چهار نفر با چهار نسخهٔ دیگر مقابله شده است، مفهرس (1 پ - 4 ر)، 18 سطری [ف: مجلس 211/16]. (414)
سلطنتی - تهران (1271 - ردیف: 35) نسخ محمد امين الكمرۀ ابن محمد در ع 1085/2 ق. آراسته با یادداشت ثبت (مطابق ثبت کتاب چه کتاب خانه مبارکه است اودئیل 1282)، و با سجع مهر های مشیر السلطنة و حسین بن هدایت اللّه و رضا الحسینی و ناصر الدین شاه قاجار، نام مبارک پیامبر - صلى اللّه عليه و آله و سلم - و ائمه اطهار - عليهم السلام - و ابواب به سرخی نوشته شده، 518 ص، 21 سطری (1)[ف: دینی سلطنتی، ص 72]. (415)
ملی - تهران (ذیل 2768 / ع - ثبت قدیم: 291 - 3288، ع / 468) نسخ
1) در (فهرست بعضی از کتب کتاب خانه سلطنتی ایران) نوشتۀ بدیع الزمان فروزان فر در ش 18 کتاب داری، ص 233 و 239 دو نسخه خصال با شماره (661) دیده می شود که احتمال اتحاد آن ها با این نسخه قابل بررسی است
1086 ق.، نسخه احادیثی مسند به نقل از امام على بن موسى الرضا - علیه السلام - است که احتمالاً باید بخشی از کتاب خصال شیخ صدوق باشد، (آغاز: حدثنا ابی رضی اللّه عنه قال حدثنا سعد بن عبد اللّه محمد عن محمد بن الحسين بن ابى الخطاب عن محمد بن الفضيل عن ابى الحسن الرضا (علیه السلام) قال: الصلوة قربان كل تقی...)، (انجام: .... عن عبد السلام بن صالح الهروى قال سمعت ابا الحسن علی بن موسى الرضا (علیه السلام) يقول أول من اتخذ له الفقاع في الاسلام بالشام يزيد بن معاويه... و المؤمنون و مجالس اهل المعاصى و الظلم و الفساد)، 23 سطری [ف: ملی 242/13] (416)
خانوادۀ ثقة الاسلام شهید - تبریز (10) نوشتۀ ذح 1088 ق.، [نشريه 325/4] (417)
مرعشی - قم (6261) نسخ ذح 1088 ق. دارای تملک محمد شفیع بن محمد رفیع تبریزی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 301 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 242/16] (418)
مجلس - تهران (7109 - ثبت: 16261) نستعلیق ابو علی بن کمال الدین حسینی تمیجانی در چهار شنبه 22 محرم 1092 ق.، دارای نوشته هایی با تاریخ های 1170 ق. و 1208 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 302 گ، 21 سطرى [ف: مجلس 122/25] (419)
مجلس - تهران (1 مج 7111 - ثبت: 22484) نسخ محمد کاظم بن محمد جعفر در 10 ج 1093/2 ق.، دارای تملک فرهاد بن وليعهد مورخ 14 ع 1297/2 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 20 سطری [ف: مجلس 123/25] (420)
مرکزی - تهران (1 مج 2115) نستعلیق 1093 ق. در حیدر آباد، نسخه «اربعون حدیث» به روایت از کتاب خصال است، مقابله و تصحیح شده، عنوان و نشان شنگرف، 42 گ، 15 سطری [ف: مرکزی 752/8] (421)
قدس رضوی - مشهد (517) نسخ شوال 1094 ق.، مصحح، (انجام نسخه: ... و اولئك الادميين)، عناوین شنگرف، 297 گ، 18 سطری [ف: قدس 82/5]. (422)
ملک - تهران (1945) نسخ محمد حسین بن استاد علی تنکابنی در 6 ذق 1094 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 333 گ، 17 سطری [ف: ملک 278/1]. (423)
مجلس - تهران (ذیل 2 مج 14128 - ثبت: 87850) نستعلیق سید مسیح الحسینی در یک شنبه 22 رمضان 1095 ق. در اورنگ آباد از روی خط سید علی خان مدنی شیرازی، نسخه ذیل فواید متفرقه و مطالبی به نقل از کتاب خصال شیخ صدوق است. مصحح و محشی، عناوین و نشانی ها شنگرف [ف: مجلس 163/38] (424)
ادبیات - تهران (مجموعه امام جمعه کرمان * 17) نستعليق سدۀ 11 ق.، محشی، عنوان شنگرف [ف: ادبیات 86/3] (425)
الهیات - تهران (253 ج) نسخ سدۀ 11 ق.، انجام نسخه افتاده است، در گ 2 ر نوشته شده که «بعد از فتح قندهار به دست آمد» دارنده محمد باقر در شهر پشاور مورّخ 1151 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 398 گ، 19 سطرى [ف: الهيات 547/1] (426)
عمومی - اصفهان (5326 - ردیف: 401) نسخ ... الحسيني العاملي العيناثي در سدۀ 11 ق.، نسخه جزء اول و تا آخر باب «خصال شش گانه» است، دارای بلاغ اجازۀ محمد بن حسن بن علی بن محمد الحر العاملی به تاریخ 1099 ق. جهت کاتب نسخه، 361 ص، 19 سطری [ف: عمومی اصفهان 243/1]. (427)
مجلس - تهران (3829 - ثبت جدید: 9249) نسخ سدۀ 11 ق.، دارای تملک «ابن محمد مهدی دهآبادی مورخ 1179 ق.، با مهری به نقش زین الدین علی شریف خوانساری مورخ 1146 ق. و ابن سید حسن موسوی بفروئی، 493 ص، 18 سطری [ف: مجلس 10/4، ص 1865 و 1866]. (428)
مرعشی - قم (10010) نسخ سدۀ 11 ق. نسخه در حاشیه به خط علامۀ مجلسی با چند نسخه تصحیح شده، هم چنین توضیحاتی به خط وی در پایان جزء اول و دوم مشهود است، دارای یادداشت تملک محمد تقی بن
محمد بن حسين الشريف تبریزی مامقانی مورّخ 1290 و 1294 ق.، عناوین شنگرف، 260 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 8/26] (429)
مرکزی - تهران (1 مج 1986) نسخ سدۀ 11 ق.، محمد رضای ضیای گلپایگانی نواقص آن را در آغاز و میان و انجام نسخه در شب پنج شنبه پایان رجب 1337 ق. کامل نموده است، با حواشی و مقابله همو، گ 2 پ - 210 ر، 21 سطری [ف: مرکزی 594/8]. (430)
مسجد اعظم - قم (1366) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه از باب «خصال اثنی عشر» شروع می شود و در آخر هم ناقص است و غالب اسناد در آن حذف شده است [ف: مسجد اعظم قم، ص 163] (431)
ملی - تهران (3968 ع) نسخ حیدر ابن حاجی رضا همدانی در سه شنبه اوایل ج 1100/1 ق.، عنوان ها و سلسله و زنجیره سند حدیث ها به شنگرف، 323 گ، 17 سطری [ف: ملی 255/17] (432)
مرکزی - تهران (3 مج 3819) نستعلیق حدود 1100 ق.، نسخه بخش «آداب النسا و الفرق بين احکامهن» از کتاب خصال ابن بابویه است، عنوان و نشان شنگرف، ص 92 - 89، 14 سطری [ف: مرکزی 2798/12] (433)
وزیری - یزد (872 - عمومی: 10569) نسخ محمد امین بن عبد اللّه در 5 ج 1110/1 ق.، (آغاز موجود:... محمد بن صلت، قال حدثنی احمد بن ابی عبد اللّه البرقى عن ابيه عن يونس...)، عناوین و نشان ها شنگرف، 257 گ، 21 سطری [ف: وزیری 725/2] (434)
مدرسۀ نواب - مشهد (127 اخبار) نسخ 1120 ق. یا قبل از آن، مصحح، دارای حواشی لغوی، مفهرس با یادداشت وقف سید ولی اللّه موسوی رضوی در 1120 ق.، انجام نسخه ناقص است، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانۀ مشهد) 488/2] (435)
مرعشی - قم (7302) نسخ عبد الحی بن عبد الرزاق رضوی (کاشانی) در شنبه 19 رجب 1125 ق.، مصحح، محشی، با تصحیح و مقابلۀ همان کاتب مورّخ اواخر شعبان 1135 ق.، دارای مهر و یادداشت تملک عبد الغنی
الثاني بن حسن حسيني بن عبد الغنى الماضى مورّخ 1173 ق. و رضی الحسینی مورّخ 1199 ق. و سید مهدی مورّخ 1269 ق. عناوین و نشانی ها شنگرف، 247 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 95/19] (436)
مجلس - تهران (7788 - ثبت: 78453) نسخ محمد صادق بن محمد تقی منجم (از ابتدا تا خصال اربعه) و عبد القيوم بن واثقی جنابدی (تا پایان نسخه) در 1125 ق. به دستور میرزا محمد صادق. در ابتدای نسخه تملک و مهر کاتب اول با نشان «المتوكل على الرازق المنعم محمد صادق المنجم 1066» و تملک معز الدوله مورخ جمعه 25 ذق 1292 ق. و جز آن مشهود است، 187 گ، 23 سطری [ف: مجلس 270/26] (437)
سپه - تهران (5357) نسخ زین العابدين بن ابی الحسن در چهار شنبه 13 رمضان 1133 ق. در قمصر کاشان، دارای بلاغ تصحیح مورّخ 1135 ق.، عنوان ها شنگرف، 258 گ، 17 سطری [ف: سپه 370/4]. (438)
ملی - تهران (3406/3 ع - ثبت پیشین: 6003) نسخ 1136 ق.، نسخه جزء اول است، (انجام نسخه:... فكيف تصنع الشاه بین اسد و ذئب و ثعلب و كلب و خنزیر...)، عنوان ها با مرکب قرمز، گ 254 - 76، 14 سطری [ف: ملی 217/15]. (439)
گلپایگانی - قم (90 /11) نوشتۀ سدۀ 12 ق. [ف: گلپایگانی 283/4]. (440)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (7 خ) نسخ خوش 1218 ق. [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1116/3]. (441)
مجلس - تهران (ذیل مج 634 - ثبت: 31339) نستعلیق محمد حسن بن محمد ربيع (يا حاج ربیع) اشتهاردی در 1233 ق.، نسخه حدیثی از خصال شیخ صدوق است [ف: مجلس 340/22] (442)
گوهرشاد - مشهد (ذیل جنگ ش 8 مج 552) نستعلیق سید بشیر موسوی در 15 ج 1238/2 ق.، نسخه بندی منقول از خصال است [ف: گوهرشاد659/2] (443)
گوهرشاد - مشهد (ذیل جنگ ش 13 مج 552) نستعليق سيد بشير موسوی در 15 ج 1238/2 ق.، نسخه بندی منقول از خصال است [ف:گوهر شاد 661/2]. (444)
سپه - تهران (ذیل 1117) نسخ حسن نیاز طباطبایی در 1247 ق.، نسخه اخباری به روایت از خصال شیخ صدوق است، با یادداشت تملک اعتضاد السلطنه در 1269 ق.، 7 سطری [ف: سپه 529/3] (445)
ملک - تهران (ذیل 2 مج 1755 - ردیف: 410) نسخ پنج شنبه پایان ع 1255/2 ق. نسخه اختیاراتی از خصال و عیون و مجالس و... دربارۀ سعد و نحس و روز های هفته و ماه است، عنوان و نشان شنگرف، 14 سطری [ف: ملک 358/5]. (446)
ملک - تهران (77 جنگ 671) شکسته نستعلیق ابو القاسم وفا از 1260 تا 1277 ق. (جنگ)، نسخه بندی از کتاب خصال است، با مهر همان وفا، عنوان و نشان شنگرف، 11 سطری [ف: ملک 136/6]. (447)
فيضيه - قم (1179) نسخ محمد حسین بن حسن علی در 2 صفر 1262 ق.، 203 گ، 20 سطری [ف: فیضیه استادی 104/1 و عراقی 421/2]. (448)
مجلس - تهران (192 جنگ 3992 - ثبت جدید: 2934) نستعلیق محمد بن محمد حسن در 1269 ق.، نسخه مشتمل بر جنگی است از تألیفات نواب محمد ولی میرزا که در آن منقولاتی از کتاب خصال شیخ صدوق آمده است، ص 374 [ف: مجلس 10/4، ص 2188 و 2194]. (449)
مجلس - تهران (6 مج 2721 - ثبت: 14323) نوشتۀ محمد بن زين العابدين الموسوی محتملاً در 1286 ق.، نسخه بخش «حدیث الاربعمائه» از کتاب خصال است (آغاز نسخه: حديث الاربعمائه جامع الاداب و الحكم رواية الشيخ الصدوق محمد بن بابويه... حدثنا الشيخ الفقيه ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى عليه عن ابيه عن سعد بن عبد اللّه بن ابى الخلف قال حدثنی احمد بن ابی عبد اللّه البرقى و محمد بن عيسى اليقطيني عن القاسم بن يحيى...)، (انجام نسخه:.... التشرك منها فيمسون و يحلبون توقوا الحجامة و النورة يوم الاربعاء فان يوم الاربعاء يوم نحس مستمر فيه خلقت جهنم و في يوم الجمعه ساعة لا
يحتجم فيها احد الامات تم الحديث الشريف و الحمد للّه...)، ص 229- 258، 18 - 17 سطری [ف: مجلس 9/1، ص49] (450)
فيضيه - قم (2 مج 1235) نسخ 1287 ق.، گ 207 - 83، 31 سطری [ف: فیضیه 2 / بخش 3، ص 71]. (451)
مجلس - تهران (ذيل 10 مج 1131 - ثبت: 31836) نوشتۀ احتمالاً سید محمد صادق طباطبایی سنگلجی در سدۀ 13 ق.، نسخه فقراتی منقول از کتاب خصال است: (فی الخصال: ... سمعت مالك بن انس... يقول كنت ادخل على الصادق...) و (فى الخصال... قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله اربعه انا شفيع لهم...)، بعد از گ 86 [ف: مجلس 23/2، ص 581 و 582] (452)
مجلس - تهران (ذیل 17 جنگ 1131 - ثبت: 31836) نوشتۀ احتمالاً سید محمد صادق طباطبایی سنگلجی در سدهٔ 13 ق.، نسخه قطعه ای از خصال است با عنوان «فی الخصال بسنده الى ميسر بن عبد العزيز» [ف: مجلس 23/2، ص 588] (453)
مجلس - تهران (ذیل 5 جنگ 1132 - ثبت: 31837) نوشتۀ احتمالاً سید محمد صادق طباطبایی سنگلجی در سدهٔ 13 ق.، نسخه منقولاتی از کتاب خصال است [ف: مجلس 23/2، ص 600]. (454)
مركزی - تهران (4 مج 6457) نستعلیق سدۀ 13 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 16 سطری [ف: مرکزی 270/16] (455)
وزیری - یزد (2 مج 45 - عمومی: 4946) نسخ سدۀ 13 ق.، معلق به حواشی پراکنده، آغاز موجود [در خصال سه گانه]:... و انا اشهد ان لا اله الا اللّه و انك رسول اللّه ...)، انجام موجود [در خصال چهل و سه گانه]:... قالوا اللهم لاقال انشدتكم باللّه هم فيكم احد له عم...)، عناوين و نشان ها شنگرف، گ 266 - 163، 26 سطری [ف: وزیری 56/1] (456)
وزیری - یزد (2980 - عمومی: 21213) نسخ سید مهدی رکن الدینی عز آبادی در 1388/1 ق.، نسخه جزء اول کتاب است، سند احادیث حذف شده، عناوین و نشانه ها شنگرف، 126 گ، 16 سطری [ف: وزیری 1493/4] (457)
الهیات - مشهد (1073 - ثبت: 22366) نسخ محمد معصوم بن محمد تقی در؟، نسخه تصحیح و مقابله شده است، 22 و 24 سطری [ف: الهیات مشهد 227/2]. (458)
خصوصی محمد حجت - قم (58) نوشتۀ؟ دارای یادداشت آیة اللّه حجت مبنی بر این که مرحوم مجلسی نسخه را به خط خودش تصحیح کرده است [نور علم، ش 10، ص 95]. (459)
خصوصی محمد رضا طبسی حائری - قم (110) نوشتۀ؟، نسخه ناقص است [نور علم، ش 14، ص 104]. (460)
فرهنگ - مشهد (5 ج) نوشتۀ شاه حسین رستم داری در نیمه شوال؟ در اصفهان [ف: شهرستان ها (فرهنگ مشهد) 48/1]. (461)
فيضيه - قم (1308) نسخ؟، 216 گ، 20 سطری [ف: فیضیه استادی 105/1، عراقی 421/2]. (462)
قدس رضوی - مشهد (519) نسخ؟، نسخه تا اواسط باب دوم است، (انجام موجود: ... فتكونو مثله امیران ولیا....)، عناوین شنگرف، 37 گ، 17 سطری [ف: قدس 82/5]. (463)
مدرسۀ میرزا جعفر - مشهد (جنگ؟) نسخ؟، نسخه مشتمل بر احادیثی از خصال ابن بابویه و مجلد دهم بحار الانوار و جز آن ها می باشد [ف: شهرستان ها (مدرسه میرزا جعفر) 34/1]. (464)
مدرسۀ نواب - مشهد (84 اخبار) نسخ؟، با نسخۀ ملا عبد اللّه تونی تصحیح و مقابله شده است، محشی، مفهرس، وقف محمد تقی بن سلطان محمود کرمانی بر طلاب، عنوان و نشان شنگرف، 19 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 488/2]. (465)
ملی - تبریز (384 - ثبت: 3087) نسخ؟، عناوین شنگرف، 91+68 گ، 21 سطری [ف: ملی تبریز 456/1 و 457]. (466)
ملی فارس - شیراز (ذیل 3 مج 276 - عمومی: 297/31 - صد) نسخ؟، نسخه مطالبی از خصال شیخ صدوق است که در ذیل کتاب تحصین و صفات العارفین احمد بن فهد حلی آمده است، 5 ص، 16 سطری [ف: ملی فارس 257/1] (467)
وزیری - یزد (2630 - عمومی: 21768) نسخ؟، (آغاز موجود: حدثنا ابی رضي اللّه عنه يرفعه الى الصادق جعفر بن محمد عن ابيه عن آبائه آبائه عن على (علیه السلام) ...)، (انجام موجود: .... حدثنا ابى و محمد بن الحسن...)، 242 گ، 18 سطری [ف: وزیری 1369/4] (468)
وزیری - یزد (2937 - عمومی: 21073) نسخ؟، برگ آغاز و انجام نو نویس، عناوین و نشانه ها شنگرف، 208 گ، 21 سطری [ف: وزیری 1478/4 و 1479]. (469)
شیخ صدوق در این کتاب علامات و نشانه های شیعیان حقیقی را توصیف می کند و بنا بر رسم معمول خود از طریق نقل کلام معصوم - عليهم السلام - به ترسیم دیدگاه های فرهنگ تشیع می پردازد.
وی با بررسی اوصاف مریدان اهل بیت عصمت و طهارت - سلام اللّه عليهم اجمعین - اخلاق برگزیده و اخلاص و ادب و آداب این آیین روشن گر را به پیروان آن و دیگران می نمایاند و تمایزات شیعه اسمی و حقیقی را بر می شمرد. پس در حقیقت کتاب صفات الشیعه آینه گفتار و رفتار و کردار دوست داران حقیقی خاندان پیامبر اکرم - صلی اللّه علیه و آله - است.
از منظر این کتاب شیعیان مسلمانانی هستند که به اهل بيت - عليهم السلام - تمسّک جسته و با دوستان شان دوست و با دشمنان شان دشمن هستند، تنها خدای یکتا را می پرستند و رضای او در نظر می گیرند، خدا ترسند و بسیار یاد او می کنند و لا اله الا اللّه گویانند، دریا دل ند و امین و تارک زیاده دنیا هستند، اقامه نماز کرده و روزه می گیرند و زکات می دهند و حج به پا می دارند، از نا شایستی ها بدورند، با خوبان هم نشینی کرده و از بدان می گریزند و خود را از حرام نگاه می دارند، با نفس خود در ستیزند، روان شان به عفت آراسته و حق را به باطل نمی آمیزند، در صورت لزوم تقیه می کنند و اهل شک نیستند، در خشم
زیاده روی نمی کنند و در خرسندی تند نمی روند، نماز شب به پا می دارند و به مزد خدا چشم امید دارند و از کیفر و شکنجه او در هراسند، به مستمندان رسیدگی می کنند و به پدر و مادر نیکی کرده و به همسایگان رسیدگی می کنند، راست گو و مهربان و صبورند، کینه ندارند و جز خدا همه چیز برای شان کوچک است و ....
این کتاب دارای هفتاد و یک حدیث است که هر کدام طرق روایی و سلسله سند جدا گانه دارند.
بعضی کتاب صفات الشیعه را با کتاب فضائل الشیعه یکی می دانند؛ لکن به طور قطع این ها دو کتاب مستقل هستند که عموماً در پی یک دیگر می آیند و به طبع می رسند.
علامه نوری در مجموعه رسائل قدما كتاب صفات الشيعه را روایت می کند. از معاصرین محمد مشکوة دست به کار ترجمه آن زده است.
این کتاب چندین بار با حروف سربی بدین ترتیب چاپ شده است:
نجف، سربی، وزیری، 189 ص، با علی و الشیعه نجم الدین عسکری و فضائل الشیعه در یک جلد.
تهران، 1381 ق، = 1342 ش.، سربی، وزیری، با ترجمۀ فارسی و مقدمه به قلم حسین فشاهی (حسین فشانی مؤسس کتاب خانه شمس) از روی چاپ نجف، به همراه فضائل الشيعه.
بی جا، نشر توحید 1408 ق، = 1366 ش.، 52 ص.
قم، 1410 ق،، به کوشش مؤسسه الامام المهدى (علیه السلام) به همراه فضائل الشيعه و مصادقة الاخوان با تصحیح انتقادی.
قم، 1421 ق، = 1379 ش.، با نام المواعظ و صفات الشيعه و فضائل الشيعه، تحقيق محمود بدرى، مؤسسة المعارف الاسلاميه.
تهران، 1379 ش.، با نام صفات الشيعه على عليه السلام، ترجمه و تصحيح امیر توحیدی، نشر زراره، در 118 ص.
بيروت، دار الشرق الاوسط للطباعه، تحقيق محمد تقى الذاكرى.
هم چنین صفات الشیعه را یک بار انتشارات کتاب خانه شمس (ش 9 سلسله
انتشارات دینی نور) با نام صفات الشيعه و فضائل الشیعه با مقدمه (احتمالاً همان طبع 1381 ق،) چاپ کرده و بار دیگر مؤسسه انتشارات فراهانی با نام فضائل الشيعه بدون مقدمه به طبع رسانده است.
بنیاد پژوهش های اسلامی یا مجمع بحوث اسلامیه آستان قدس رضوی فهرست احادیث اهل بیت - عليهم السلام - در كتب المواعظ، مصادقة الاخوان، فضائل الشيعه، صفات الشيعه و فضائل الاشهر الثلاثه را در شماره های 14 - 10 سلسله انتشارات خود، به سال 1408 ق، در یک مجلد چاپ کرده است.
آغاز [نسخه خطی ش (3 مج 2721) مجلس 9/1، ص 47]: بسمله، قال ابو جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابويه الفقيه مؤلف هذا الكتاب رحمة اللّه عليه قال حدثني محمد بن موسى بن المتوكل ره قال حدثنا محمد بن يحيى العطار الكوفى عن موسى بن عمران النخعى... قال الصادق شيعتنا اهل الورع والا جتهاد و اهل الوفاء و الامانة و اهل الزهد و العبادة...
انجام [نسخه خطی ش (3 مج 2721) مجلس 9/1، ص 47]:... القوة و الارادة و المشية و الخلق و الامر و القضاء و القدر و ان افعال العباد مخلوقه خلق تقدير لاخلق... شيعتنا اهل البيت.
آغاز [چاپ سربی، 1342 ش.]: بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه رب العالمين و صلواته على محمد و آله الطاهرين قال ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه الفقيه مؤلف هذا الكتاب رحمة اللّه عليه [الحديث الاول] قال حدثني محمد بن موسى بن المتوكل رحمه اللّه قال.. قال الصادق عليه السلام شيعتنا أهل الورع و الاجتهاد و أهل الوفاء و الأمانة و أهل الزهد و العبادة اصحاب احدی و خمسین ركعة فى اليوم و الليلة القائمون بالليل الصائمون بالنهار يزكون اموالهم و يحجون البيت و يجتنبون كل محرم...
انجام [چاپ سربی، 1342 ش.]: ... [الحديث الحادى و السبعون] حدثنا عبد الواحد بن محمد بن عبدوس العطار النيسابورى رضى اللّه عنه... قال على بن موسى الرضا عليه السلام: من أقر بتوحيد اللّه و نفى التشبيه عنه و نزهه عما لا يليق به، و أقر بأن له الحول و القوة و الارادة و المشية و الخلق و الامر و القضاء و القدر و أن افعال العباد مخلوقة خلق تقدير لاخلق تكوين، و شهد أن محمداً
رسول اللّه و أن عليا و الائمة بعده حجج اللّه و والى اولياءهم و اجتنب الكبائر، و اقربا لرجعة، و المتعتين و آمن بالمعراج و المسألة في القبر و الحوض و الشفاعة و خلق الجنة و النار و الصراط و الميزان و البعث و النشور و الجزاء و الحساب فهو مؤمن حقا و هو من شيعتنا اهل البيت.
مرکزی - تهران (4 مج 5923) نسخ سدۀ 10 یا 11 ق.، نسخه از نزدیک رؤیت و با کتاب صفات الشيعه مطابقت داده شد، با یادداشت تملک عبد اللّه بن محمد تقی مجلسی و محمد باقر بن محمد تقی مجلسی و محمد تقی بن محمد کاظم (و به خط این سه)، با مهری مورّخ 1169 ق، گویا از این سومی، مجموعه دارای فهرست رساله ها، ص 85 - 54، 17 سطری [ف: مرکزی 154/16]. (470)
؟ (1)(1 مج 178) نوشتۀ سدۀ 12 و 13 ق، [نور علم، ش 54، ص 106]. (471)
مجلس - تهران (3 مج 2721 - ثبت: 14323) نوشتۀ محمد بن زين العابدين الموسوى محتملاً در 1286 ق.، ص 1286 ق.، ص 131 - 103، 18 - 17 سطرى [ف: مجلس 1/ 9، ص 47] (472)
فیضیه - قم (4 مج 1764) نوشتۀ 1366 - 1365 ق، گویا به دستور علم الهدی ملایری از روی نسخه حاجی نوری مورخه 1280 - 1279 ق.، 30 گ [ف: فیضیه 2 / بخش 3، ص 130] (473)
قدس رضوی - مشهد (9 مج 1094) نوشتۀ سید مصطفی صفائی خوانساری در 1368 ق، از روی نسخه ای که به خط حاجی نوری بوده است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 335 و 336]. (474)
خصوصی محمد علی طباطبایی - تبریز (بدون شماره - 5 مج فهرست) نوشته حاج میرزا مهدی قاضی در ؟ [نشریه 521/7] (475)
1) مقاله دویست و سی نسخه خطی نگارش آیة اللّه رضا استادی بدون اشاره به نام کتاب خانه.
امالی نویسی از اواخر قرن سوم قمری در میان دانش مندان اسلامی رواج پیدا کرد و این فن عنوان بعضی کتب حدیث قرار گرفت. امالی از نظر لغت جمع املا به معنی دیکته، و از نظر معنا قرائت حدیث یکی از محدثین، هم چون سخنرانی های امروزین در جلساتی متعدد و جمع آوری آن سخنان به وسیلۀ مخاطبینِ صاحب املا و نگارش آن به صورت کتب روایی است، و از آن جایی که امالی نویسی در مجلس سماع واقع می شد به این گونه کتب مجالس یا عرض المجالس یا امالی نیز اطلاق می گردید.
شیخ صدوق عرض المجالس را در 97 مجلس روایت کرده و توجه به این دو نکته که بیانات او همان متن احادیث با ذکر سلسله سند آن ها است و نیز در مجالسِ املا، سخنرانی از حفظ ایراد می شده، شدت تبحّر وی را در جمع و حفظ احادیث به خوبی آشکار می سازد.
اخباری که شیخ صدوق در این کتاب گرد آورده مأخوذ از بزرگان روات فریقین بوده و دارای موضوعات گوناگونی با جنبه های اخلاقی، تاریخی، نقل فضائل خاندان پیامبر - صلى اللّه علیه و آله و سلم - و مانند آن است. مرحوم
شیخ با عنایت به این اصل که اخبار اخلاقی به حکم عقل سلیم مورد تأیید قرار می گیرد و اخبار فضائل خاندان پیامبر - صلی اللّه علیه و سلم - نیز از زبان مخالفان مقرون به قرینه قطعیه است، در وثاقت روات این گونه روایات عدالت را لحاظ نکرده و در این دو موضوع اخبار بسیاری را از راویان مخالف نقل کرده است.
بسیاری از اوقات در این مجالس موضوع احادیث با مناسبت های زمان آن هماهنگی دارد، برای مثال اگر جلسه ای در ماه رجب برگزار می شد، حدیثی در باب روزۀ این ماه مورد بررسی قرار می گرفت. برای آشنایی بیش تر با موضوع این مجالس گزیده ای از مسائل مطروحه به عنوان نمونه در ذیل می آید:
تفسیر آیات و اسباب نزول و مصادیق آن ها - فضیلت حمد و بسمله و سور قرآن - تعریف اسلام و حدوث عالم - توحيد - فضایل پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و اهل بيت (علیهم السلام) و معرفت شان و بعضی احوال شان و معجزات شان و وصایای آن ها و ثواب زیارت و ثواب گریه بر آن ها و دوستی با آنان و دشمنی با دشمنان شان - معراج نبی (صلی اللّه علیه و آله و سلم) - سؤالات خدیجه کبری و ولادت فاطمه زهرا (سلام اللّه علیهما)- عصمت امام - احوال پیامبران قبل از پیامبر اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلم) - علامات اهل دين - صفات مؤمنين - اولین چیز هایی که از مؤمن سؤال می شود - ثواب بر آوردن نیاز مؤمنان - فضیلت دعا - فضیلت روز ها و ماه ها و اعمال و آداب آن ها - فضل قیام در شب و مناجات - دعای در مقابر - مواعظ و اخلاق حسنه و مناهی - خصال مکروهه و گناهان و عذاب شان - عمل صالح و ثمره اش - فضیلت علم و حیا و زهد - تخدیر از خصال مذموم و علاج وسواس - ذم خمر و شارب آن - ذم رهبانیت - ذم عشق و مبتلایان آن - ادای امانت - رزق حلال - حق همسایگان - آداب ازدواج و مسائل آن - برّ والدین - شروط صدقه - ثواب تشییع جنازه - خواب - احادیث مروی از بلال در ثواب اذان -کیفیت اسلام ابی ذر -کيفيت مجلس مأمون و...
در کتاب امالی تاریخ تشکیل جلسات در آغاز هر مجلس ذکر می شود. و مجالس چند روزی از یک دیگر فاصله زمانی دارند. آن چه مسلم است نخستین مجلس در ماه رجب 367 ق، و آخرین مجلس در ماه شعبان 368 ق، و
بیش تر در روز های جمعه و شب جمعه و سه شنبه برگزار شده است. و آن چه در نسخ خطی کتاب خانه ها مورد تردید و اختلاف به نظر می رسد تاریخ روز های هر مجلس است. نسخه الهیات (848 د) و ملی (2145 / ع) تاریخ مجلس اول را روز جمعه 19 رجب 367 ق، و تاریخ مجلس آخر را روز پنج شنبه 11 شب مانده از شعبان 368 ق، یا 19 شعبان 368 ق، ذکر کرده اند. نسخه مرعشی (390) آغاز این مجالس را روز جمعه 18 رجب 367 ق، و پایان آن را روز پنج شنبه 9 شعبان نقل کرده است. نسخه مرکزی (ص 1105/5) تاریخ نخستین املا را روز آدینه 20 رجب 367 ق، و باز پسین مجلس را 19 شعبان 368 ق، در طوس آورده است. نسخه ملی (1436 / ع) و نسخه مجلس (3473) اولین مجلس را به تاریخ روز جمعه دوازده روز باقی مانده از رجب 367 ق، ذکر کرده اند.
بررسی تطبیقی تاریخ مجالس نود و هفت گانه امالی در فهرست نسخه های خطی کتاب خانه ملی (397/11 - 401) به صورت مبسوط انجام شده است. در آن تحقیق مقایسه ای بین نسخه خطی (2145) و نسخه چاپ 1362 ش. با ترجمه و مقدمه آقای محمد باقر کمره ای به عمل آمده است که برای تفصیل بیش تر خوانندگان را به آن مقال ارجاع می دهیم.
سلسله سخنرانی های شیخ صدوق در شهر های مختلف ایراد شده است. برای مثال نخستین مجلس در 18 یا 19 رجب 367 ق، در شهر ری و مجلس 25، 26 در 17 و 18 ذی الحجة 367 ق، در شهر طوس و مجلس 27 در اوایل محرم 368 ق، پس از مراجعت از مشهد و مجلس 89 در روز یک شنبه غره شعبان 368 ق، در نیشابور و مجلس 92 در روز سه شنبه 9 شعبان و مجلس 93 در روز جمعه 12 شعبان همان سال و در همان شهر نیشابور (1)
هم چنین علامه طهرانی ذیل عنوان «اعتقادات» (226/2) بیان می دارد که شیخ طوسی در الفهرست از اعتقادات با نام دین الامامیه یاد کرده است.
این تشابه عناوین منشأ این اشتباه و موجب این تصور نادرست شده که مجلس 93 امالی یا «وصف دین الامامیه» همان کتاب اعتقادات است.
مرحوم صاحب ذریعه در مجلد (352/19) همین کتاب، به اصلاح این اشتباه و رفع این ابهام دست یازیده و نتیجه گرفته اند که بررسی نسخه های اعتقادات و شرح شیخ مفید بر آن موسوم به تصحیح الاعتقاد، نشان گر تمایز این کتاب و مجلس 93 کتاب امالی با عنوان وصف دین الامامیه است.
و مجالس1) علامه آقا بزرگ طهرانی در کتاب ارزش مند الذریعه (352/19) با اشاره به مجلس 93 کتاب امالی توجه می دهد که این مجلس با عنوان «وصف دين الامامیه» به صورت مستقل و ملحق به دو کتاب المقنع و الهدايه شيخ صدوق در سال 1380 ق، به طبع رسیده است. در این مجلس مرحوم شیخ بعد از پاسخ به سؤالی دربارۀ توصيف دين اماميه وعده می دهد که شرح و تفسیر آن را پس از بازگشت به نیشابور بنگارد.
94 تا 97 نیز از 17 تا 19 شعبان 368 ق، در شهر طوس تشکیل شده است.
مرحوم صدوق احاديث كتاب العرض على المجالس را با ذکر سلسله روات به امام صادق و آباء گرامش - علیهم السلام - می رساند.
صاحب ذریعه سند عالی این کتاب را روایت عبد اللّه بن جعفر دوریستی از جدش محمد بن موسی از نیایش جعفر بن محمد از پدرش محمد بن احمد از شیخ صدوق می داند و در مجلد دوم ذریعه به نسخه قدیمی امالی مورّخ 563 ق، به خط این سکون اشاره می کند که در تملک محدث قمی بوده و معتقد است که اکنون نیز باید در بیت ایشان نگه داری شود.
وی گزارشی از این کتاب ذکر نکرده و تنها از تعلیقه ای نام می برد که سید عبد اللّه بن نور الدین تستری (م 1173 ق،) بر این کتاب نوشته است، هم چنین مرحوم آقا بزرگ به ترجمه امالی سید علی بن محمد بن اسد اللّه امامی حسینی اصفهانی در مجموعۀ هشت بهشت و ترجمه سید صادق بن سید حسین توش خانگی به تاریخ 1301 ق، در مشهد و انتخاب میر محمد عباس لکهنوی (م 1306 ق،) با عنوان التقاط اللثالى من الامالی اشاره می نماید.
آية اللّه محمد باقر کمره ای نیز عرض المجالس را با قلمی ساده و روان ترجمه
کرده و بر آن مقدمه ای نوشته اند.
غیاث الدین جمشید بن مهدى بن اسماعيل ... بن شمس الدين محمد حسینی طوسی در تاریخ 951 ق، امالی را در سه باب مبوّب کرده و بر آن نام تبويب الامالی نهاده است. هم چنین شیخ حسین بن علی بلادی بحرانی قطیفی در انتهای کتاب کنز الفوائد و مجمع الزوائد مختصر امالی را به عنوان تتمه ای برای این کتاب قرار داده است. و نیز فهرست مرعشی (401/4) از مختصر امالی شیخ مفید و شیخ صدوق احتمالاً از کاتب نسخه یعنی علی بن حسن بن احمد بن ابراهیم بن مظاهر نام می برد که در آن اسانید روایات و خصوصیات تاریخی حذف شده است.
محمد جواد محمودی در 1420 ق، = 1378 ش. کتابی با عنوان ترتیب الامالی: ترتیب موضوعی لامالى المشايخ الثلاثه الصدوق و المفيد و الطوسی از طریق مؤسسه معارف اسلامیه قم منتشر کرده است.
بنیاد پژوهش های اسلامی یا مجمع بحوث اسلامیه آستان قدس رضوی در مشهد نیز فهرست احادیث اهل بيت - عليهم السلام - در كتاب العرض على المجالس را در 1408 ق. و 1414 ق، به طبع رسانده و آن را مجلد اول دورۀ این سلسله انتشارات قرار داده است.
از امالی شیخ صدوق چاپ های متعددی در دست است که می توان به موارد زیر اشاره کرد:
طهران، 1285 ق.، سنگی.
طهران، 1287 ق.، سنگی، به خط محمد رسول بن ملا بابای اسکویی، ناشر آخوند ملا محمد خراسانی تربتی بایجی.
طهران، 1300 ق.، سنگی، وزیری، نوشتۀ محمد حسن گلپایگانی در 402 ص.
تبریز، 1332 ق.
قم، 1373 ق، سربی، وزیری، به تصحیح سید فضل اللّه طباطبایی یزدی، مطبعه الحكمة، در 402 ص.
بی جا، 1380 ق.، ملحق به دو کتاب مقنع و هدایه، با عنوان وصف دین الاماميه.
طهران، 1349 ش. (چاپ دوم)، با ترجمه و مقدمه آیة اللّه کمره ای، کتاب خانه اسلامیه، به سرمایه سید اسمعیل کتاب چی و برادران، در 680 ص.
نجف، 1970 م. = 1390 ق.، به کوشش محمد مهدی خرسان، مطبعه حيدريه.
بیروت، 1400 ق، = 1358 ش. = 1980 م.، ناشر مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، با مقدمه حسین اعلمی.
طهران، 1362 ش. با ترجمه و مقدمه آیة اللّه کمره ای، کتاب خانه اسلامیه، به سرمایه سید اسمعیل کتاب چی و برادران، در 680 ص. (چاپ مجدد)
بیروت، 1410 ق، 1990 م. چاپ حروفی، مؤسسة الاعلمي، (بدون تصحیح انتقادی).
طهران، 1370 ش. (چاپ پنجم)، با ترجمه و مقدمه آیة اللّه کمره ای، کتاب خانه اسلامیه، به سرمایه سید اسمعیل کتاب چی و برادران، در 680 ص.
تهران و قم، 1417 ق، = 1375 ش. نشر مؤسسه بعثت، تحقیق قسم الدراسات الاسلامية فى مؤسسة البعثة (تصحيح انتقادی)، در 902 ص.
قم، مؤسسه آل البيت - عليهم السلام - لإحياء التراث.
آغاز [نسخه خطی ش (848 د) الهیات 42/2]: بسمله، حمدله، المجلس الاول و هو يوم الجمعة التاسع عشر رجب سنة سبع و ستين و ثلثمائة حدثنا الشيخ ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابویه قمی حدثنی...
انجام [نسخه خطی ش (848 د) الهیات 42/2]:.... و عند الذين آمنو كذلك يطبع اللّه على قلب كل متكبر جبار و صلى اللّه على محمد المصطفى و على المرتضى و فاطمة الزهراء و الائمة من ولدها المصطفين الاخيار آل ياسين عليهم السلام و سلم تسليما كثيراً كثيراً و الحمد للّه رب العالمين.
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (887)]: بسمله، حمدله، المجلس الاول و هو يوم الجمعة لاثنتى عشرة ليلة بقيت من رجب من سنة سبع و ستین و ثلثمائه اخبرنى سيدنا الشيخ الجليل العالم ابو الحسن علی بن محمد بن محمد بن الحسين القمی ادام اللّه تأییده سنه سبع و خمسائة قال اخبرنا ... قالا حدثنا الشيخ الفقيه ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى رض قال
حدثنا يحيى بن زيد... عن على بن الحسين عليهما السلام قال القول الحسن يثرى المال و ينمي الرزق و ينسئى فى الاجل و يحبّب الى الأهل و يدخل الجنة حدثنا الحسن بن محمد...
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی ش (887)]: ... المجلس 97 يوم الخميس لاحدى عشر ليلة بقيت من شعبان سنة ثمان و ستين و ثلثمائة فى مشهد الرضا (علیه السلام) حدثنا الشيخ الجليل ابو جعفر محمد بن على... عن عبد العزيز بن مسلم قال كنا في ايام على بن موسى الرضا عليه السلام بمرو فاجتمعنا في مسجد جامعها في يوم جمعة... فدخلت علی سیدی و مولای الرضا عليه السلام... ان العبد اذا اختاره اللّه عز و جل لامور عباده شرح صدره لذلك و اودع قلبه ينابيع الحكمة و الهمة العلم الهاما فلم يعى بعده بجواب... و خصه اللّه بذلك ليكون حجته على عباده و شاهده على خلقه و ذلك فضل اللّه يوتيه من يشاء و اللّه ذو الفضل العظيم فهل يقدرون على مثل هذا فيختاروه او يكون مختارهم لهذه الصفة فيقدموه تعدّواوبيت اللّه الحق و نبذوا كتاب اللّه و مقّتهم انفسهم فقال عز و جل و من اضل ممن اتبع هواه بغير هدى من اللّه ان اللّه يهدى القوم الظالمين و قال فتعسالهم و اضل اعمالهم و قال عز و جل كبر مقتا عند اللّه و عند الذين آمنو كذلك يطبع اللّه على كل قلب متكبر جبار و صلى اللّه على محمد المصطفى و ...
مدرسه مروی - تهران (662) نوشتۀ احمد بن عبد الحی التبریزی در شنبه 2 ج 790/1 ق. [ف: مدرسه مروی، ص 69 و 70]. (477)
ملک - تهران (3 مج 604 - ردیف: 95) نسخ شمس الدین محمد بن علی بن حسن جباعی قبل از 886 ق.، نسخه روایاتی از امالی شیخ صدوق است، در مجموعه خط و امضای عبد الصمد بن شمس الدین بن محمد بن ... جباعی و حسین بن عبد الصمد پدر شیخ بهایی و خود شیخ بهایی دیده می شود. [ف: ملک 106/5]. (478) .
گوهرشاد - مشهد (284) نسخ عطیه بن غنام (عنام) بن على بن يوسف اسدی در شب دو شنبه اواخر ذق 913 ق، در مدرسۀ زینیۀ حله، دارای بلاغ اجازه على بن قاسم معروف به عدلعه به کاتب نسخه شیخ هبة اللّه
عطیه بن غنام اسدی در 17 محرم 914 ق.، نسخه را همان کاتب در مجالس عدیده در 15 رمضان 914 ق، مقابله کرده است، پنج برگ اول نو نویس، عنوان و نشان شنگرف، 177 گ، 28 سطری [ف: گوهرشاد 244/1 و 245] (479)
الهيات - تهران (245 ج - ثبت: 14294) نسخ على بن عبد علی خادم العباس در 20 صفر 943 ق.، نسخه را عبد الحسین بن عبد اللّه بن ابی الغنائم شیبانی در 953 ق.، مقابله کرده است، وقفی محمد قاسم بختیاری در 1092 ق، 624 گ، 19 سطری [ف: الهیات 463/1]. (480)
مدرسۀ نواب - مشهد (118 اخبار) نسخ محمد علی بن حسین در 956 ق.، مصحح، دارای بلاغ مقابله، 21 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 483/2] (481)
وزیری - یزد (ذیل جنگ 1326 - عمومی: 1801) نوشتۀ زین العابدین پسر باقر حسینی در پنج شنبه 3 صفر 979 ق.، نسخه جنگی مشتمل بر مطالب متفرقه است که مذیل به اخباری منقول از امالی شیخ صدوق نیز می باشد [ف: وزیری 929/3]. (482)
مجلس - تهران (13450 - ثبت: 85987) نسخ احمد بن علی بن ابراهيم بن حسن المرى اصلا و الهراس لقبا ... در پنج شنبه 9 شعبان 979 ق، در نجف اشرف، محمد باقر حسینی استر آبادی مشهور به میر داماد در حاشیه نسخه را با نشان «م ح ق» تصحیح کرده است، در آخر نسخه دست خط علی طبسی مبنی بر تأیید مقابله و تصحیح نسخه در نزد وی به تاریخ چهار شنبه 22 محرم 980 ق، و دست خط على رضا الاردكاني الشیرازی که به تصحیح وی اعتراض نموده و خود در سال 1072 ق، اغلاط نسخه را تصحیح کرده است دیده می شود، ص اول نو نویس، عناوین شنگرف و مشکی، 178 گ، 21 سطرى [ف: مجلس 396/36]. (483)
الهيات - تهران (848 د - ثبت: 17779) نسخ جلال بن محمد بن عماد در عصر روز دو شنبه آخر ج 981/1 ق.، بخشی از میانۀ نسخه نو نویس، عنوان و نشان شنگرف، 196 گ، 20 سطری [ف: الهیات 42/2] (484)
مرعشی - قم (7850) نسخ محمد بن عباس النجفی در چهار شنبه سوم شعبان [؟] 98، مصحح، دارای یادداشت تملک باقر بن عبد العلی مورّخ 1261 ق، و عبد الرحیم بن شیخ باقر مورّخ 9 محرم 1360 ق، و حسن مصطفوى مورّخ ج 1373/2 ق.، (آغاز موجود:... حدثنا ابو القاسم الحسن بن محمد السكونى قال حدثنا الحضرمى قال حدثنا يحيى الحماني...)، عناوین و جدول ها شنگرف، 389 گ، 15 سطری [ف: مرعشی 195/20]. (485)
وزیری - یزد (1581 - عمومی: 16224) نسخ سدۀ 10 ق.، انجام نسخه افتاده است، عناوین و نشانه ها شنگرف، 265 گ، 19 سطری [ف: وزیری 994/3] (486)
خصوصی رضا استادی - قم (بدون شماره) نسخ سدۀ 10 و 11 ق.، چند برگ در میان و پایان نو نویس عباس بن محمد رضا قمی (محدث قمی) در 1313 ق.، 278 گ، 23 سطرى [ف: یک صد و شصت نسخه از یک کتاب خانه شخصی، ص 6]. (487)
مرعشي - قم (1 مج 6504) نسخ ذق 1006 ق.، (آغاز موجود:... ان جيرانك أتونى و أخبرونى انك لم تزل الليل تبكى اجمع قد أبكى اللّه عينيك ما الذي ابكاك....)، عناوين شنگرف، گ 1 ر - 120 ر، مختلف السطور [ف: مرعشی 92/17] (488)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (55 الف) نسخ محمد هادی بن ملا حاجی محمد گیلانی در قبل از 1016 ق.، نسخه دارای تاریخ های 1016 ق. و 1210 ق، است [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1092/3]. (489)
مجلس - تهران (3372 - ردیف: 24) نستعلیق 1025 ق.، دارای سر لوح، (آغاز نسخه: المجلس الاول و هو يوم الجمعة التاسع عشر من رجب سبع و ستين و ثلاثمائة حدثنا يحيى بن زيد...)، 328 گ، 19 سطری [ف: مجلس 11/2]. (490)
مرکزی - تهران (2311) نسخ حاجی بن منصور بن سنى (؟) بن احمد صایغ هجری امامی برای میر داماد استر آبادی در سپاهان در ده روز گذشتۀ
از ذق 1033 ق.، مصحح، نویسنده درباره میر داماد عبارت «مد اللّه ظله على الطلبة» را به کار می برد، عنوان و نشان شنگرف، 207 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 944/9]. (491)
مدرسۀ نواب - مشهد (72 اخبار) نستعلیق عبد الحی بن افضل در 1034 ق.، مصحح، دارای بلاغ مقابله و اجازه، 19 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 483/2]. (492)
مرکزی - تهران (7262) نسخ محمد صالح بن جمال الدین محمد در روز یک شنبه پایان ع 1047/2 ق.، آغاز نسخه در مجلس 42 افتاده، 204 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 501/16] (493)
گلپایگانی - قم (7/40) نوشتۀ مرتضی شیرازی در 1048 ق، 173 گ [ف: گلپایگانی 99/4]. (494)
خصوصی محمد علی طباطبایی - تبریز (؟) نوشتۀ 1049 ق، [نشریه 519/7]. (495)
قدس رضوی - مشهد (13131 - ردیف: 159) نستعلیق شکسته علی بن عبد الغالب بن عنایت اللّه فیروز آبادی در شنبه 26 ج 1050/2 ق.، صفحۀ اول نو نویس، عناوین شنگرف، 290 گ، 23 سطری [ف: قدس 86/14]. (496)
مرکزی - تهران (1 مج 6644) نسخ رمضان ابن علی بن احمد بن مسعود الغريبي لحساوی یزدی در روز جمعه 13 ع 1052/2 ق، به دستور قاضی صفی الدین محمد، نسخه مقابله شده، عنوان و نشان شنگرف، 21 سطری [ف: مرکزی 324/16] (497)
مرکزی - تهران (11 مج 1853) نسخ محمد بن احمد بن حسين بن ابراهيم حامدی قبل از 1056 ق.، نسخه بخشی از امالی است، دارای مهر وقف 1056 ق.، 25 سطری [ف: مرکزی 448/8] (498)
مجلس - تهران (3473 - ثبت جدید 6842) نسخ شاید 1061 ق، یا ما قبل آن، حواشی صفحات بیش تر بدون نوشته، با یادداشت مقابله ملا محمد امین در 1061 ق، در مکه با نسخه مصحح، عناوین گاه در
حاشیه و به شنگرف، 494 ص، 22 سطری [ف: مجلس 10/3، ص 1432 و 1433]. (499)
قدس رضوی - مشهد (8) نسخ محمد حسن رکن آبادی در 1061 ق.، محمد حسن وقفی حاجی سید حسین یزدی در 1336 ق.، (انجام نسخه: .... ان اللّه لا يهدى القوم الظالمین)، 434 گ، 15 سطری [ف: قدس 1 / اخبار، ص 3]. (500)
قدس رضوی - مشهد (384) نسخ محمد بن حسن حر عاملی در 1061 ق.، نسخه از مجلس پنجاه و یکم تا آخر را دارد، (آغاز نسخه پس از تسمیه:.... المجلس الحادى و الخمسون قال الشيخ ابو جعفر...)، در پشت صفحۀ آخر اسامی جمله ای از رجال اسانید کتاب نوشته شده، عناوین شنگرف، 83 گ، 23 سطری [ف: 28/5] (501)
ملک - تهران (6394) نسخ حاج میرزا علی مؤمن ابهرجي بن حاجي محمد در چهار شنبه 21 ج 1064/2 ق، محشی، دارای سجع مهر «باقر العلوم محمد» و جز آن، یادداشت «يشتمل هذا الكتاب على الف و سبعة و عشرين حديثا بانضمام ما ذكر من بيان مذهب الامامية على الف و ثمانية و عشرين حديثا» در نسخه دیده می شود، (آغاز موجود در مجلس بیست و هفتم: ... بعد رجوعه من المشهد، حدثنا الشيخ الفقيه ابو جعفر محمد بن علی... بن بابويه القمى...)، عنوان و نشان شنگرف، 221 گ، 22 سطرى [ف: ملک 58/1] (502)
مرعشی - قم (2161) نسخ محمد سالم بن محمد شريف خطيب خونساری در 10 محرم 1066 ق.، در حاشیه تصحیح شده، روی برگ اول وقف نامۀ کتاب مورّخ محرم 1120 ق. و مهر شاه سلطان صفی صفوی دیده می شود، عناوین در متن شنگرف و در حاشیه مشکی، 303 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 165/6] (503)
مجلس - تهران (4604 - ثبت: 64661) نسخ محمد بن محمود اردکانی در یک شنبه 14 ج 1066/1 ق.، دارای یادداشت مقابله و مهر محمد حسین بن شاه محمد تبریزی در 1101 ق، در اصفهان، با یادداشت قرائت و ابتیاع عبد اللّه بن محمد کاظم بن محمد کاظم بن شاه محمد تبریزی در ذح 1061 ق، در نجف به
بهای دو هزار دینار، دارای سر لوح آراسته، عناوین «المجلس» با شنگرف، 235 گ، 24 سطری [ف: مجلس 315/12]. (504)
مرکزی - تهران (572) نسخ محمد شفیع ابن حاجی حیدر ابهری در 8 ج 1069/1 ق.، عبد الرضا بن حسن حسینی عاملی یک بار در بامداد روز یک شنبه 21 ع 1067/1 ق، اصلی را که این نسخه از روی آن نوشته شده مقابله نمود و بار دیگر در 3 ذح 1068 ق، در نجف از مقابلۀ آن بیاسود و مقابلۀ این نسخهٔ ما دو بار با آن اصل در 12 رمضان 1070 ق، انجام یافت، آن اصل با سه نسخه مقابله شده که یکی از آن ها را می گفته اند که یا خط قمی و یا خوانده شده بر اوست، (آغاز نسخه: حدثنا الحسن بن عبد اللّه بن سعيد العسكرى قال حدثنا ابو بكر محمد بن دريد. قال قيس بن عاصم وفدت مع جماعة من بني تميم الى النبي (صلی اللّه علیه و آله و سلم) فدخلت و عنده الصلصال بن الدلهمس...)، دارای حواشی نستعلیق، عنوان ها و نشانه ها شنگرف، 302 گ، 19 سطری [ف: مرکزی 1106/5] (505)
رضويۀ مدرسه صدر - اصفهان (4) نسخ رمضان على بن محمد على رازانی اصفهانی در چهار شنبه 25 رجب 1069 ق، [نشریه 311/5]. (506)
وزیری - یزد (2 مج 1975 - عمومی: 14789) نسخ 1069 ق.، بعضی عناوین و نشانه ها شنگرف، گ 41 - 127 [ف: وزیری 1114/3] (507)
ملی - تهران (1072 /س / 1975 - ردیف: 467 / ع) نسخ ابو الفتح بن محمد الحسین در 1071 ق.، سر فصل ها با مرکب قرمز، 241 گ، 23 سطری [ف: ملی 390/7]. (508)
مجلس - تهران (10 مج 4900 - ثبت: 64968) نوشتۀ بین 18 رجب 1072 ق، تا ج 1082/2 ق. (مجموعه)، نسخه با عنوان «احادیث و قصص» احادیث و قصصی است برخی با اسناد و برخی بی سند و زنجیره از امالی شیخ صدوق و جز آن، عنوان و نشان به سرخی، گ 25 پ - 29 پ [ف: مجلس 55/14] (509)
مرعشی - قم (3441) نسخ چهار شنبه ماه مبارک رمضان 1073 ق.، آغاز
اسناد نسخۀ حاضر چنین است: (الحمد للّه رب العالمين... المجلس الاول. يقول على بن محمد بن ابى الحسين عبد الصمد كاتب هذه النسخة...)، مصحح، محشی، دارای وقف نامۀ مورّخ 1124 ق.، نیمه آراسته، عناوین و نشانی ها شنگرف، 336 گ، 20 سطری [ف: مرعشی 228/9] (510)
سپه - تهران (ذیل 45 مج 1799) نوشتۀ محتملاً حدود 1 ج 1074/2 (ش 45 مج)، نسخه بخشی از امالی شیخ صدوق است و از مجلس 40 تا 43 را شامل می شود، ص 533 - 520 [ف: سپه 193/5]. (511)
مجلس - تهران (4579 - ثبت: 64634) نستعلیق مراد بن خواجه محمد در اوایل ج 1077/1 ق.، (آغاز موجود: ... و اخبرنا عبد اللّه ابن شبيب البصرى، قال حدثنا ذكريا بن يحيى المنعزى قال حدثنا العلاء بن محمد...)، دارای مهر نصر اللّه تقوی، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 21 سطری [ف: مجلس 275/12 و 276]. (512)
امام زاده محمد هلال - آران کاشان (120) نوشتۀ 1077 ق، [وقف میراث جاویدان، ش 3، ص 58] (513)
ملک - تهران (871) نسخ محمد مرتضی بن محمد رضای دماوندی در 8 صفر 1081 ق، در حیدر آباد دکن، دارای سر لوح، 336 گ، 19 سطری [ف: ملک 58/1]. (514)
خصوصی کمالی - همدان (1) نسخ ج 1082/1 ق، [نشریه 385/5]. (515)
مجلس - تهران (5371 - ثبت: 62262) نسخ موسى بن عزیز اللّه طالقانی در 4 ج 1084/1 ق.، فصول به شنگرف در حواشی، عناوین با شنگرف، 332 گ، 17 سطری [ف: مجلس 277/16 و 271]. (516)
قدس رضوی - مشهد (9952 - ردیف: 153) نسخ مير عين القضاة بن میر عنایت طالقانی در جمعه 14 شوال 1085 ق.، مصحح، معلق به حواشی پراکنده، عناوین شنگرف، 218 گ، 21 سطری [ف: قدس 84/14]. (517)
قدس رضوی - مشهد (11149 - ردیف: 160) نسخ عیسی فرج اللّه در
جمعه 14 شوال 1085 ق.، دارای بلاغ، معلق به حواشی پراکنده، عناوین به سرخی، 348 گ، 19 سطری [ف: قدس 86/14] (518)
قدس رضوی - مشهد (9068 - ردیف: 154) نسخ فاضل بن اسماعيل تونی در دو شنبه 8 ذق 1085 ق.، مصحح، خطبه حضرت علی علیه السلام در حواشی دو برگ آخر، عناوین به سرخی، 284 گ، 19 سطری [ف: قدس 84/14] (519)
گلپایگانی - قم (6/42) نوشتۀ 1085 ق، [ف: گلپایگانی 99/4]. (520)
قدس رضوی - مشهد (11419 - ردیف: 152) نسخ محمد سلیم بن محمد حسین حسینی رازی در 10 صفر 1086 ق.، معلق به حواشی پراکنده، با یادداشت مقابله و تصحیح نسخه دو بار توسط امیر بیگ مشهور به آقا ملا سرکانی با نسخه ای منسوب به خط مؤلف یا مقر و در نزد او و بار دیگر با نسخه ابو جعفر محمد بن علی بن عبد الصمد نیشابوری و برادرش ابو الحسن علی بن عبد الصمد، دارای خط علامه محمد صالح حائری عناوین به شنگرف و در حاشیه به خط سیاه جلی، 312 گ، 21 سطری [ف: قدس 83/14]. (521)
مرعشی - قم (390) نسخ محمد ابراهيم بن محمد تقی تبریزی در 20 ج 1086/2 ق.، در حاشیه تصحیح شده و لغات شرح داده شده است، کاتب کتاب را با نسخۀ محمد حسین شهیر بتاج (تاجا) در اواخر محرم 1087 ق، مقابله و معارضه نموده است، با یادداشت تملک حسین علی مورّخ 1244 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 305 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 408/1] (522)
الهیات - مشهد (1864 - ثبت: 22803) نسخ نزدیک 1087 ق.، نسخه از اواسط مجلس چهارم تا اوایل مجلس 97 را داراست و ناقص می باشد، با بلاغ مقابله مورّخ سه شنبه 6 ذح 1087 ق، محشی، مصحح، 284 گ، 19 سطری [ف: الهيات مشهد 932/3 و 933] (523)
فاضل خوانساری - خوانسار (ذیل 10 مج 259) نوشتۀ حسن بن حیدر بن ابي الحسن حسینی عاملی در 1089 ق، برای شیخ محمد باقر، نسخه
مشتمل بر مطالب و فوائد متفرقه ای است که در ذیل آن احادیث و مطالبی از امالی شیخ (محتملاً شیخ صدوق) آورده شده است، گ 93 پ [ف: کتاب خانه آیة اللّه فاضل خوانساری 235/1] (524)
قدس رضوی - مشهد (382) نسخ اسماعیل بن ابراهيم بن علی جزایری سمنانی در دهۀ دوم شوال 1090 ق، به دستور شیخ ابراهیم جعفر عاملی فراهی، با بلاغ اجازۀ شیخ حر عاملی برای همان شیخ ابراهیم در اواخر ذح 1090 ق.، هم چنین شیخ ابراهیم مذکور نسخه را نزد شیخ حر عاملی خوانده و در 1090 ق، از مقابله و تصحیح آن فارغ شده، صفحه اول نو نویس، عناوین شنگرف، 251 گ، 25 سطری [ف: قدس 27/5] (525)
قدس رضوی - مشهد (15388 - ردیف: 155) نسخ سلطان حسین بن محمد طبسی گیلکی در 11 ع 1091/1 ق، مصحح، دارای نشان مقابله، معلق به حواشی پراکنده، عناوین نا نویس، 211 گ، 20 سطری [ف: قدس 84/14] (526)
قدس رضوی - مشهد (120) نوشتۀ سید محمد اشرف سبط میر داماد؟ (بنا بر آن چه در نسخه آمده) در 1091 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 57] (527)
سپه - تهران (5309) نسخ سلطان محمد حسین اردستانی در 1094 ق.، نسخه تنها 95 مجلس دارد، با مقابله و تصحیح محمد كاظم بن حسين مازندرانی در شنبه 23 رجب 1104 از روی نسخۀ تصحیح شده محمد شهیر به شاه قاضی، 247 گ، 21 سطری [ف: سپه 189/3]. (528)
قدس رضوی - مشهد (5) نسخ رجب علی بن غیاث الدین همدانی در 1094 ق.، وقفی نادر شاه در 1145 ق.، 216 گ، 25 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 3] (529)
خصوصی علامه محمد حسین طباطبایی - قم (بدون شماره) نوشتۀ عطاء اللّه بن علی بن زکی ده خوارقانی در آخر صفر 1095 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، مفهرس به فهرست تفصیلی احادیث مجالس نگاشته محمد حسین بن علی اصغر حسینی حسنی مشهور به شیخ الاسلام تبریزی [تراثنا، ش 7 و 8، ص 150] (530)
مرعشى - قم (9837) نسخ هندی در 23 رمضان 1096 ق.، دارای یادداشت تملک محمد رضا بن علی بن محمد جعفر (شریعت مدار استر آبادی) مورّخ 23 ذح 1302 ق، و جواد بن محمد رضا بن على بن محمد جعفر استر آبادی مورّخ محرم 1358 ق، بعضی عناوین در حاشیه ها با مشکی، 263 گ، 20 سطری [ف: مرعشی 159/25]. (531)
مدرسه خاتم الانبیا (صدر) - بابل (2 مج 74) نسخ شاید حدود 1097 ق.، 22 سطری [ف: مدرسه خاتم الانبیا (صدر) بابل، ص 61]. (532)
آستانه مقدسه - قم (53:1 - 6141) نسخ پایان رجب 1099 ق، در دژ جناده در هند، عنوان و نشان شنگرف، 314 گ، 20 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 79/1] (533)
الهيات - تهران (192 ب - ثبت: 13267) نسخ سدۀ 11 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 299 گ، 21 سطری [ف: الهیات 463/1]. (534)
خصوصی رضا استادی - قم (ذیل 2 مج؟) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه فوائد پراکنده ای به نقل از مجالس شیخ صدوق است [یک صد و شصت نسخه از یک کتاب خانه شخصی، ص 61] (535)
قدس رضوی - مشهد (865) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه تصحیح شده است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 57]. (536)
قدس رضوی - مشهد (10021 - ردیف: 157) نسخ سدۀ 11 ق.، معلق به حواشی پراکنده، دارای سر لوح آراسته، (انجام موجود [افتادگی یک برگ آخر]: ... ولا تخير فيه عن الصواب و هو معصوم...)، عناوین شنگرف [ف: قدس 85/14] (537)
قدس رضوی - مشهد (11556 - ردیف: 150) نسخ هدایت اللّه بن محمد نجفی در سدۀ 11 ق.، دارای سر لوح آراسته، عناوین شنگرف [ف: قدس 83/14]. (538)
قدس رضوی - مشهد (14950 - ردیف: 156) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از اوایل مجلس 10 آغاز می شود و در پایان 8 برگ آن افتاده است، (آغاز موجود: ... قال اخبرنى عبد الرحمن بن اسحق عن النعمن بن سعد عن
امیر المؤمنین علیه السلام قال انا حجة اللّه ...)، (انجام موجود: ... حدثنا حمزة بن القاسم العلوى العباسي قال حدثنا جعفر ...)، عناوین به سرخی، 356 گ، 15 سطری [ف: قدس 85/14]. (539)
گلپایگانی - قم (2 مج 2262 - کد: 5/56) تحریر گویا سدۀ 11 ق.، نسخه حديث دين الامامية امالی شیخ صدوق است [ف: گلپایگانی 212/3 و 99/4]. (540)
گوهرشاد - مشهد (1588) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، با مهر و یادداشت مسیح بن محمد باقر موسوی در ع 1277/1 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 19 سطری [ف: گوهرشاد 2138/4] (541)
مجلس - تهران (ذیل 12 مج 5008 - ثبت: 65079) شکسته نستعلیق على اشرف در سدۀ 11 ق.، نسخه مجلس هشتاد و هفت امالی شیخ صدوق است، 23 سطری [ف: مجلس 311/14] (542)
مدرسه آیة اللّه العظمی خوئی - مشهد (50) نسخ سدۀ 11 ق.، آغاز و انجام نسخه افتاده است، مصحح، دارای حواشی مختصر و نشان بلاغ، عناوین و نشانی ها شنگرف، 200 گ، 17 سطرى [ف: مدرسه آیة اللّه العظمى خوئی، ص 32] (543)
مدرسۀ سلیمان خان - مشهد (34) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، معلق به حواشی، انجام نسخه افتاده، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (مدرسه سلیمان خان) 6/1] (544)
مرکزی - تهران (4835) نسخ سدۀ 11 ق.، دارای نسخه بدل در هامش، آغاز نسخه در میانۀ مجلس 19 و انجام در مجلس 95 افتاده، عنوان و نشان شنگرف، 296 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 3856/14]. (545)
مرکزی - تهران (7 مج 7224) نستعلیق سدۀ 11 ق.، نسخه منقولاتی از کتاب امالی است، نام مؤلف ذکر نشده لکن در فهرست اعلام این شماره ذیل کتب شیخ صدوق آمده است، 17 سطری [ف: 493/16]. (546)
مسجد اعظم - قم (3760) نوشتۀ سده 11 ق.، نسخه تا مجلس 97 را در بر دارد، مفهرس [ف: مسجد اعظم قم، ص 30]. (547)
ملی - تهران (2181 / ع - ثبت قدیم: 9 - 2439) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، محشی، موضوع هر حدیث با شنگرف در حاشیه، 254 گ، 21 سطرى [ف: ملی 455/11]. (548)
قدس رضوی - مشهد (17741 - ردیف: 158) نسخ اواخر سدۀ 11 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، دارای خط و مهر مالکیت محمد بن احمد بن ابراهیم برادر صاحب حدائق در 1154 ق، و محمد تقی در 1128 ق.، 214 گ، 25 سطری [ف: قدس 86/14] (549)
ملی - تهران (ذیل جنگ 2844 /ف) نوشتۀ محتملاً اواخر سدۀ 11 و اوایل سدۀ 12 ق.، این قسمت نسخه نقل قولی از شیخ صدوق در کتاب امالی از قول عبید اللّه بن عمر از رسول خدا (صلی اللّه عليه و آله و سلم) دربارۀ زهد یحیی است. گ 6 [ف: ملی 494/6] (550)
ملی - تهران (ذیل جنگ 2844 /ف) نوشتۀ محتملاً اواخر سدۀ 11 و اوایل سدۀ 12 ق.، این قسمت از نسخه نقل قولی از شیخ صدوق در کتاب امالی است، حدود 13 [ف: ملی 494/6]. (551)
قدس رضوی - مشهد (6 مج 629) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق، نسخه مشتمل بر مجلس 66 و 93 امالی شیخ صدوق است. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 277] (552)
قدس رضوی - مشهد (720) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 57] (553)
گلپایگانی - قم (501) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق، [نور علم، ش 54 - 53، ص 267] (554)
مسجد اعظم - قم (751) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.، چند برگ آخر نو نویس 1292 ق.، دارای سر لوح [ف: مسجد اعظم قم، ص 30]. (555)
مرعشی - قم (11285 - ردیف: 576) نسخ محمد شفیع بن محمد رضا تربتی در چهار شنبه 8 ذح 1100 ق، در مشهد مقدس، نسخه جزء اول است، دارای بلاغ مقابله با نسخ متعدد از همان کاتب در ذح 1100 ق.، مصحح، معلق به حواشی، با وقف نامۀ مورّخ 1144 ق.، عناوین و نشانی ها
در متن و حاشیه شنگرف، 214 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 436/28]. (556)
خصوصی سید محمد مفتی شیعه اردبیلی - قم (11) نوشتۀ غلام محمد حسینی در رجب 1101 ق.، مصحح، معلق به حواشی پراکنده، دارای نشان بلاغ و مقابله به تاریخ پنج شنبه 16 صفر 1114 ق، [تراثنا، ش 67 و 66، ص 207 و 206]. (557)
ملی - تهران (2711 / ع - ثبت قدیم: 365 - 2795 ، ع / 411) نسخ محمد مؤمن بن محمد حسین کاتب شریف در 1102 ق.، معلق به حواشی لغوی، با بلاغ مقابله و تصحیح محمد شفیع بن محمد رضا در 1103 ق.، دارای یادداشت تملک محمد حسین بن مراد عيسی مورخ 1144 ق.، مفهرس، دو برگ اول و آخر نسخه نا نویس، عناوین شنگرف، 207 + 6 گ، 27 سطری [ف: ملی 172/13]. (558)
سپه - تهران (5308) نسخ اوایل محرم 1106 ق.، نسخه کامل است، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 289 گ، 20 سطری [ف: سپه 189/3] (559)
قدس رضوی - مشهد (7441 - ردیف: 151) نسخ على بن مير بديع حسینی در شنبه 18 ج 1110/1 ق.، عناوین به سرخی، 229 گ، 19 سطری [ف: قدس 83/14] (560)
ملی - تهران (308/م - رديف 1 مج 1436 / ع) نسخ محمد علی بن ملا علی شاه در 1113 ق. سر فصل ها و بعضی از حواشی با مرکب قرمز، ص 1-289، 25 سطری [ف: ملی 461/9] (561)
ملی - تهران (2145 / ع - ثبت قدیم: 426 - 2311) نسخ محمد علی بن ملا حسن علی خامنه ای در سه شنبه اوایل صفر 1114 ق.، مصحح، معلق به حواشی لغوی و جز آن، دارای وقف نامه ملا علی نقی پسر ملا علی اکبر در 16 شعبان 1305 ق.، آغاز کتاب در گ 2 نو نویس، با موضوع مباحث هر صفحه در حاشیۀ صفحات ذیل واژۀ «فیه»، 179 گ، 27 سطری [ف: ملی 397/11 - 402] (562)
مجلس - تهران (ذیل مج 2795 ثبت قدیم: 74225 - ثبت جدید: 3120) نوشتۀ شاید حدود 1117 ق.، نسخه مجموعه ای است که مذیل به حدیثی منقول از امالی شیخ صدوق است، عنوان و نشان شنگرف [ف: مجلس 10/1، ص 57] (563)
خصوصی اصغر مهدوی - تهران (689) نسخ محمد نعیم بن صفی خان در 1147 ق، [نشریه 138/2] (564)
وزیری - یزد (785 - عمومی: 5984) نسخ محمد رشید بن نور الدین سایر یزدی در یک شنبه 30 رجب 1156 ق.، (آغاز موجود: ... حدثنا ابو حمزة الثمالي عن على بن الحسين عليه السلام قال القول الحسن يثرى المال و ينمي الرزق و ينسى فى الاجل ...)، عناوین و نشان ها شنگرف، 322 گ، 19 سطری [ف: وزیری 660/2] (565)
آستانه مقدسه - قم (1: 28 - 5905) نسخ جعفر بن حسینی رازی در دو شنبه 8 ج 1190/1 ق.، با یادداشت ابتیاع ابو طالب حسینی قمی، 242 گ، 25 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 79/1]. (566)
ادبیات - تهران (13 جنگ 74 - ب) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه منقولاتی از کتاب امالی شیخ صدوق است، عنوان شنگرف، گ 116 پ - 132 ر، 27 سطری [ف: ادبیات 154/1] (567)
الهيات - تهران (23 ج - ثبت: 6661) نسخ سدۀ 12 ق، با یادداشت تملک محمد رضا و محمد علی کاشانی و ابو الحسن بن شیخ محمد حسین و مرتضی قلی بیک و علاء الدین محمد با مهر او، عنوان و نشان شنگرف،290 گ، 20 سطری [ف: الهیات 463/1]. (568)
گلپایگانی - قم (1 * مج 186/ 29) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، نسخه «حدیث دین الامامیه» از امالی شیخ صدوق است و در آغاز افتاده دارد، 9 گ [ف: گلپایگانی 265/4] (569)
گلپایگانی - قم (کد: 138/34 یا 33/38) نوشتۀ سده 12 ق، [ف: گلپایگانی 99/4] (570)
مرعشی - قم (4452) نسخ سدۀ 12 ق.، برگ های ناقص نسخه نو نویس
عباس بن محمد رضا قمی (حاج شيخ عباس قمی) در دهۀ اول ذح 1313 ق.، 278 گ، مختلف السطور [ف: مرعشی 44/12] (571)
مرعشی - قم (6520) نسخ گویا از سدۀ 12 ق.، نسخه فاقد سند کتاب است، دارای بلاغ مقابله و یادداشت تملک و مهر محمد زمان بن حاجی مراد خان تنکابنی و نیز یادداشت تملک محمد حسين الشريف مورّخ 1234 ق.، 426 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 101/17] (572)
مرعشی - قم (11714) نسخ سدۀ 12 ق.، مصحح، دارای حواشی پراکنده، [آغاز موجود: ... لمّا اخذ رسول اللّه - صلى اللّه عليه و آله - بيد على بن ابی طالب - علیه السلام - و قال ألست أولى بالمؤمنين من انفسهم...)، عنوان ها و نشانی ها شنگرف و مشکی در حاشیه و متن، 333 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 497/29] (573)
مرکزی - تهران (1735) نسخ سدۀ 12 ق.، با یادداشت مورّخ رمضان 1285 ق. و 15 شوال 1334 ق.، سند روایت در آغاز نسخه چنین است: «علی بن محمد بن ابی الحسن بن عبد الصمد تمیمی از پدرش شیخ مفید زاهد که نزد او خوانده است و خط او نزدش بوده است در 533 از پدرش از سید ابو البرکات علی بن حسین خوزی و شیخ ابو بكر محمد بن احمد بن علی هر دو از این بابویه» نسخه ما از روی نسخهٔ همین تمیمی نوشته شده است، 230 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 266/8] (574)
مرکزی - تهران (1 مج 8231) نوشتۀ حدود سدۀ 12 ق.، نسخه خبری از عرض المجالس ابن بابویه است که در سفینه گرد آوری ابو علی نصیر الدین میرزا سلیمان پسر علم الهدی محمد کاشانی آورده شده، با تملک همان میرزا سلیمان و وقف ابو تراب پسر همان سلیمان بر فرزندان خود با تولیت اعلم و ارشد به خط او و با مهر مورّخ 1122 ق، همو، عنوان و نشان شنگرف [ف: مرکزی 64/17] (575)
خصوصی اصغر مهدوی - تهران (765) نسخ سلیما پسر رحیما در روز شنبه 17 ج 122/1 (= 1202) ق، [نشریه: 138/2] (576)
ملک - تهران (4 مج 1468 - ردیف: 311) نسخ عبد العزيز بن محمد
رسول در 1231 - 1232 ق.، نسخه مجلس نود و سوم کتاب است، عنوان و نشان شنگرف، 25 سطری [ف: ملک 272/5] (577)
گلپایگانی - قم (7/131) نوشتۀ 1247 ق، [ف: گلپایگانی 99/4]. (578)
مرعشی - قم (1739) نسخ قبل از 1286 ق.، در حاشیه تصحیح شده و حاشیه نویسی مختصر دارد، دارای یادداشت تملک محمد تقی بن محمد بن حسین شریف مورّخ 1286 ق.، عناوین در متن و حاشیه شنگرف، 164 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 125/5] (579)
گلپایگانی - قم (كد: 34/17) نوشتۀ سدۀ 13 ق، [ف: گلپایگانی 99/4] (580)
گوهرشاد - مشهد (2 مج 733) نستعليق سدۀ 13 ق.، نسخه احادیث پراکنده ای از مجالس شیخ صدوق است، (آغاز: بسمله حمدله هذه احاديث متفرقه اخرجتها من كتاب المجالس للصدوق ...)، 20 سطری [ف: گوهرشاد 841/2] (581)
مجلس - تهران (ذیل 6 جنگ 1131 - ثبت: 31836) نوشتۀ احتمالاً سید محمد صادق طباطبایی سنگلجی در سدۀ 13 ق.، نسخه «حديث دعاء يوسف فى الجب» منقول از امالی شیخ صدوق است [ف: مجلس 23/2 ص 576]. (582)
مجلس - تهران (ذیل 19 جنگ 1131 - ثبت: 31836) نوشتۀ احتمالاً سید محمد صادق طباطبایی سنگلجی در سدۀ 13 ق.، نسخه احادیثی از امالی شیخ صدوق مشتمل بر برخی از مذاکرات مأمون با امام رضا علیه السلام است، گ 279 - 278 پ [ف: مجلس 23/2، ص 589]. (583)
ملی - تهران (ذیل 327 / م - ردیف: 6 مج 1330 / ع) نوشتۀ سدۀ 13 ق.، نسخه منقولاتی از کتاب امالی و ش 2 «منتخبات نظم و نثر» است، سر فصل ها و سر آغاز فصول با مرکب قرمز، 29 سطری [ف: ملی 320/9]. (584)
وزیری - یزد (1893 - عمومی: 12333) نسخ شیخ علی بن حاج
رجب علی بن محمد صالح در رجب 1300 ق.، (آغاز موجود: ... حدثنا ابو حمزه الثمالي عن على بن الحسين (علیه السلام) قال القول الحسن يثرى المال...)، عناوین و نشانه ها شنگرف، 235 گ، 20 سطری [ف: وزیری 1087/3] (585)
آل عصفور - بوشهر (299) نسخ 1300 ق.، ممکن است این نسخه همان نسخه وزیری فوق باشد، 25 سطری [ف: مكتبة آل عصفور، ص 73 و 74]. (586)
آستانه مقدسه - قم (ذیل 20) نستعلیق؟، نسخه روایاتی منقول از کتاب امالی شیخ صدوق است [ف: دورۀ جدید آستان مقدس 34/1]. (587)
الهيات - مشهد (1 مج 1269 - ثبت: 19565) نوشتۀ شاید محمد جعفر بن محمد باقر در؟، نسخه بندی از امالی شیخ صدوق است [الهیات مشهد 413/2 و 414]. (588)
خصوصی کاظم مدیر شانه چی - مشهد (11) نسخ؟، مصحح، معلق به حواشی، آغاز و انجام نسخه افتاده است [نشریه 591/5]. (589)
فیضیه - قم (1196) نسخ؟، نسخه از میان و پایان افتادگی دارد، 177 گ، 22 سطری [ف: فیضیه استادی 21/1، عراقی 375/2]. (590)
فيضيه - قم (1 مج 1201) نوشتۀ؟، نسخه نا تمام است، 22 گ، [ف: فیضیه استادی 2 / بخش 3، ص 69] (591)
قدس رضوی - مشهد (6) نسخ؟، نسخه فاقد اسانید روایات است، (انجام موجود: ... و اللّه ذو الفضل...)، 365 گ، 17 سطری [ف: قدس 1/ اخبار، ص 3]. (592)
قدس رضوی - مشهد (7) نسخ؟، وقفی حاجی سید محمد شوشتری در 1309 ق.، (انجام نسخه: ... و فاطمة الزهراء و الائمة من ولدها المصطفين آل يس عليهم الصلوة و السلام، 445 گ، 17 سطری [ف: قدس 1 / اخبار، ص 3]. (593)
قدس رضوی - مشهد (383) نسخ؟، صفحۀ اول نسخه افتاده، [آغاز موجود: ... و ينسى في الاجل...)، عناوین شنگرف، 420 گ، 17 سطری [ف: قدس 27/5] (594)
قدس رضوی - مشهد (385) نسخ؟، نسخه از مجلس 58 تا اواسط مجلس 85 است، (آغاز موجود: ... المجلس الثامن و الخمسون يوم...)، انجام موجود: ... و لذكر اللّه اکبر ...)، 56 گ، 19 سطری [ف: قدس 28/5] (595)
مجلس - تهران (ذیل جنگ 3222 - ثبت جدید: 5651) نسخ بهاء الدوله در؟ برای کتاب خانۀ خود، در این جنگ ابتدا دو فقره از کتاب در ص 1 و 2 و سپس حدیثی از امالی صدوق در ص 10 آمده است، عنوان ها به شنگرف [ف: مجلس 10/2، ص 1000 و 1002 و 1033]. (596)
مجلس - تهران (8036 - ردیف: 25) نسخ؟، 304 گ، 21 سطری [ف: مجلس 12/2] (597)
مدرسه باقریه - مشهد (ردیف: 22) نسخ؟، نسخه از اول کتاب تا اواخر مجلس 97 و ناقص الآخر است، دارای نشان موقوفات مدرسۀ سميعيه، عناوین شنگرف، 21 سطری [تراثنا، ش 22، ص 75] (598)
مدرسه نمازی - خوی (205) نسخ؟، دارای تملک و مهر محمد حسین در 1333 ق.، واقف ساجدی در 1347 ش.، عناوین شنگرف، مختلف السطور [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 105] (599)
مرکزی - تهران (615) نسخ خوش؟، دارای حواشی لغوی و حاشیه با نشان سلطان به نستعلیق، فهرست پاره ای مطالب در گ 1 الف دیده می شود، با یادداشت تملک و مهر محمد بن محمد تقی و عبد الرضا بن علی رضا و سید کریم بن منتظم الدوله فیروز کوهی امیر امیری در آغاز مرداد 1318 ش.، دارای سر لوح آراسته، عنوان شنگرف، 237 گ، 20 سطری [ف: مرکزی 1107/5]. (600)
ملی - تهران (4524/ ع) نوشتۀ؟، 274 گ، 21 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)] (601)
ملی فارس - شیراز (274 - عمومی: 297/12 - صد) نسخ حسین بن علی یزدی در؟، دارای حواشی، چند برگ اول و آخر نو نویس، کلمه مجالس با قلم درشت، 183 گ، 25 سطری [ف: ملی فارس 254/1 و 255]. (602)
کتاب علل الشرایع در بیان فلسفه و علل برخی احکام شرعیه و اصول اعتقادی و مسائلی مانند خلقت اشیا و علت تسمیه پاره ای امور و اسباب تحقق برخی دیگر یا توصیف آن ها و مباحثی از این نوع بر اساس روایات است.
شیخ صدوق در این کتاب با بهره گیری از معارف معصومین - علیهم السلام - و استفاده از آیات قرآن کریم به بررسی احادیثی با موضوع بدیع «حکمت قوانین و احکام الهی» پرداخته و آن ها را با ذکر سلسلۀ اسناد در ابواب مختلف گرد آورده است.
آن چه علل الشرایع را از سایر آثار شیخ متمایز می سازد احساس ضرورت طرح سؤال و جواب درباره علل امر و نهی خداوند است با علم به این که دانستن یا ندانستن حکمتِ این قوانین به اجرای آن خللی وارد نمی کند و بی تردید، پاسخ به عقول و اذهان عامه اجرای احکام را از شمول قانون تعبدی بودن دین خارج نمی گرداند.
كتاب علل الشرایع بیان علت غایی شرایع و احکام نیست، به دلیل آن که معصوم - علیه السلام - برای پاسخ به سؤالات مردم، در خور فهم همه اقشار سخن گفته و اندکی از اسرار احکام را بیان فرموده اند، و این در حالی است که
برای هر قانون قانون و حکمی علت های بسیار وجود دارد. بنابراین شیخ صدوق نیز تنها بخشی از علل احکام را بیان کرده است. با این وجود این کتاب از ره گذر فرهنگ شیعی و بررسی ریشۀ تاریخی بسیاری از مسائل اسلامی ارزش فراوانی داشته و از کتب معتبره شیعه است.
علل الشرایع در دو جزء و حدود 646 یا 647 باب با عناوین «باب العلل» تنظیم شده و جزء دوم از باب «علل الوضوء و الاذان و الصلوة» آغاز می گردد. کتاب فاقد دیباچه مؤلف است.
مرحوم صدوق در این مجموعه با نقل روایات به بررسی موضوعاتی هم چون گزیده های ذیل می پردازد:
مسائلی در ارتباط با پیامبران مانند علت افضلیت پیامبران و ائمه، بعثت آن ها، چرا پیامبران کشاورز و چوپان بودند، چرا نوح را نوح و بنده شاکر نامیدند، چرا ابراهیم خلیل خدا شد، علت هلاکت قوم عاد، علت آن که اسماعیل هاجر را کنار کعبه دفن کرد، علت آن که یعقوب را یعقوب و اسرائیل نامیدند، علت آن که از صلب حضرت یوسف پیامبری به وجود نیامد، علت آن که موسی را موسی نامیدند، علت آن که خضر را خضر نامیدند و حکمت اعمال او با موسی، علت آن که داود را داود نامیدند، علت آن که باد مسخر سلیمان گردید، علت آن که حواریون را حواریون و نصاری را نصاری نامیدند، علت آن که پیامبران و مؤمنان به بلا مبتلا می شوند، علت معراج رفتن پیامبر - صلى اللّه علیه و آله -، اسامی ایشان، چرا برای آن حضرت پسری نماند و مسائلی راجع به اهل بیت و ائمه - علیهم السلام - چگونگی خلقت مؤمن و کافر، چرا مؤمن گناه می کند و توبه او قبول می شود، چرا آدم را آدم و حوا را حوا نامیدند، خواستگاری آدم حوا را از خداوند، وجه تسمیه انسان، چرا شیطان نماز خواند، چگونگی ابتدای نسل بشر، آتش پرستی قابیل، پیدایش بت پرستی، مسائلی راجع به ملائکه، غرض از خلقت بشر، علت قرار دادن ارواح در بدن ها، چرا زن را مرأة و زن ها را نساء گفتند، .... تا مسائلی مانند چرا نباید اطفال را زد، چرا آب گوش تلخ و آب چشم شور و آب دهان شیرین است، علت وسعت روزی احمقان، چرا مردم با داشتن عقل نمی فهمند، علت
حزن و خوشحالی، روح انسان موقع خواب کجا می رود، چرا جمجمه انسان قطعه قطعه است، چرا در سر مو بیرون می آید و در پیشانی مو نمی روید، علت قرار گرفتن ابرو بالای چشم و این که چشم به شکل بادام است و بینی میان دو چشم قرار داده شده، چرا مردان ریش دارند، چرا قلب مانند میوۀ کاج است و جگر سفید دو قطعه و حرکتش در جای خود است، چرا جگر سیاه پهن و خمیده و کلیه همانند دانۀ لوبیا است، چرا وسط کف پا ها گود است، علت سفیدی مو، ... تا مسائل تشریعیه مانند علل مربوط به وضو و غسل و اذان و نماز و زکات و خمس و روزه و حج و ارث ازدواج و طلاق و مسائل حدود و احکامِ هر یک، علت حرمت شراب، احکام مربوط به میت، حرمت قتل و عاق والدین و زنا و ربا و لواط، مکروهات و مستحبات، ... تا مسائلی مانند علت جزر و مد علت زلزله و حوادث دیگر. آخرین باب کتاب باب نوادر العلل می باشد.
بنابراین می توان ادعا نمود که کتاب علل الشرایع به مثابه یک دائرة المعارف عمومی با در اختیار قرار دادن اطلاعاتی فراگیر از قول معصوم - علیه السلام - پاسخ گوی بسیاری از فراز های سؤال بر انگیز و مبهم مسائل دنیا و عقبی است.
برای دسترسی و وصول فارسی زبانان بدین مفاهیم، برخی از فضلا دست به کار ترجمه این کتاب زده اند. محمد تقی اصفهانی مسجد شاهی مشهور به آقا نجفی آن را با عنوان علل الاحکام در 1297 ق، به فارسی برگردانیده و نیز سید هدایت اللّه مسترحمی علل الشرایع را با نام حکم الاوامر همراه با شرح احادیثی که نیاز به توضیح بیش تری دارد ترجمه نموده و کتاب فروشی بوذر جمهری نیز این برگردان را با مقدمه حاج سید محمد رضا مسترحمی جرقویه ای در ذق 1381 ق، منتشر کرده است. از دیگر افرادی که به این مهم اقدام نموده اند می توان به سید محمد جواد ذهنی تهرانی - از علمای معاصر - اشاره کرد که ترجمۀ وی به همراه متن کتاب از سوی انتشارات مؤمنین در دو مجلد به چاپ رسیده است.
شیخ شرف الدین یحیی بحرانی گزیده هایی از کتاب علل الشرایع را با عنوان تلخيص علل الشرایع و تلخیص ملحض علل الشرایع به رشته تحریر در آورده و نیز
کفعمی در کتاب علل الشرایع خود، این کتاب مرحوم صدوق را با نام اختصار علل الشرایع خلاصه نموده است.
هم چنین «مجمع بحوث اسلامیه» آستان قدس رضوی در مشهد نیز «ترتیب اسانید» کتاب علل الشرایع را به سال 1408 ق، در 64، 6 ص منتشر کرده که مجلد دوم این سلسله انتشارات را در بر می گیرد.
علل الشرایع بار ها بدین ترتیب به زیور طبع آراسته شده است:
طهران، 1280 ق.، سنگی، رحلی.
طهران، 1289 ق.، سنگی، رحلی، به همراه معانی الاخبار.
طهران، 1301 ق.، سنگی، رحلی با کتاب الروضة في المعجزات و الفضائل.
طهران 1311 ق.، سنگی، رحلی، با تصحیح محمد صادق بن ابو القاسم حسینی خوانساری، به خط علی بن محمد مؤمن طالقانی مرجانی، در 162+203 ص، به همراه معانی الاخبار.
قم (1)، 1377 ق. = 1365 ش.، مصطفوی، سربی، وزیری، در 304+320 ص، (چاپ دوم).
نجف، 1383 ق. = 1963 م، سربی، وزیری، با مقدمه سید محمد صادق بحر العلوم، در 648 ص.
نجف، 1385 ق. = 1966 م. مكتبة الحيدرية، با مقدمه صادق بحر العلوم.
بیروت، 1408 ق. = 1988 م. مؤسسه الاعلمی، با مقدمه حسین الأعلمی در 2 جزء، 375 ص + 354 ص.
بی جا، 1416 ق.، مؤسسه دار الحجة للثقافة، 2 ج.
قم، 1421 ق. = 1379 ش.، انتشارات شریف رضی، با مقدمه محمد صادق بحر العلوم، 2 ج در یک مجلد.
قم، 1380 ش.، انتشارات مؤمنین، با تحقیق و شرح و ترجمه سید محمد جواد ذهنی تهرانی، 2 ج.
بیروت، دار احياء التراث العربي «افست» از چاپ نجف.
1) در کتاب خانه مجلس محل نشر این چاپ، شهر تهران ثبت شده است.
آغاز [نسخه خطی ش (570) مرعشی 168/2]: الحمد للّه رب العالمين... باب العلة التي من اجلها سميت السماءاً سماءاً و الدنيا دنيا و الآخرة آخرة ...
انجام [نسخه خطی ش (570) مرعشی 168/2]: ... ولا تطع على لدنا احداً الامؤمنا مستطيرا فانك ان اذعت سرنا بليت في نفسك و مالك و أهلك ولدك.
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (588) جزء اول]: بسمله، حمدله، قال الشيخ ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه الفقيه القمى رضی اللّه عنه و ارضاه و جعل الجنة منقلبة و مثواه باب العلة التي من اجلها سميت السماء سماء و الدنيا دنيا و الاخرة اخرة و العلة التي من اجلها سمى ادم ادم و حوا حوا و الدرهم درهما و الدينار دينارا و العلة التي من أجلها قيل للفرس اجد و البغلة عدو العلة التي من اجلها قيل للحمار حرّ. حدثنا ... قال اتى على بن ابی طالب (علیه السلام) یهودی فقال یا امیر المؤمنين انى اسئلك عن اشياء ان انت اخبرتني بها اسلمت قال على (علیه السلام) سلنى يا يهودى عما بذلك فانك لا تصيب احدا اعلم منا اهل البيت...
انجام [نسخه چاپ سنگی ش (588) ملی]: ... قال حدثنا ... قال قلت لابي عبد اللّه (علیه السلام) انهم يقولون لنا امؤمنون انتم فنقول نعم ان شاء اللّه تع فيقولون اليس المؤمنون في الجنة فنقول بلى فيقولون افانتم في الجنة فاذا نظرنا الى انفسنا ضعفنا و انكسرنا عن الجواب قال فقال اذا قالوا لكم المؤمنون انتم فقولوا نعم ان شاء اللّه قال قلت و انهم يقولون انما استثنيتم لانكم شكاك قال فقولوا و اللّه ما نحن بشكاك و لكنا استثنينا كما قال اللّه عز و جل لتدخلن المسجد الحرام انشاء اللّه آمنين و هو يعلم انهم يدخلونه اولا قد سمى اللّه عز و جل المؤمنين بالعمل الصالح مؤمنين و يسمّ من ركب اكباير و ما وعد اللّه عز و جل عليه النار في قران ولا اثر ولا يسميهم بالايمان بعد ذلك الفعل.
مختلف السطور [ف: وزيری 1002/3]. (603)
گلپایگانی - قم (181 - كد: 53/48) نوشتۀ سدۀ 10 ق. [نور علم، ش 54 - 53، ص 287] (604)
ملک - تهران (2947) نسخ سدۀ 10 ق، هشت برگ آخر مورّخ ج 1238/2 ق.، (آغاز موجود [چند سطر افتاده]: ... باب العلة...)، عنوان ها شنگرف، 411 گ، 16 سطری [ف: ملک 505/1] (605)
وزیری - یزد (1968 -) نسخ سدۀ 10 ق، (آغاز موجود: ... محمد بن ابی نصر عن ثعلبة بن ميمون عن معمر بن يحيى قال قلت لابی عبد اللّه عليه السلام ما بال الناس يعقلون...)، (انجام موجود: ... و العلة من اجلها تركها بعد وفاته حتى ردت...)، عناوین و نشانه ها شنگرف، 164 گ، 18 سطری [ف: وزیری 1109/3]. (606)
خصوصی محمد حسین رضوی - کاشان (435 - ردیف: 53) نسخ سدۀ 10 و 11 ق.، عنوان و نشان شنگرف [ف: آیة اللّه رضوی، ص 9 و نشریه 37/7] (607)
سپه - تهران (8162) نسخ و نستعلیق حسن بن علی بن تاج الدین انصاری استر آبادی در محرم 105 (1005 یا 1075) ق.، دارای حواشی با نشان «م ت ق ره، مدظله، م ق ر عفی عنه»، با مقابله و تطبیق و تصحیح محمد مؤمن بن محمد خان استر آبادی در ج 175/1 (1075) ق.، هر جلد را نویسنده به نصف و ثلث و ربع تا عشر، بخش کرده و در بالای برخی صفحات نشان داده است، با تملک همان محمد مؤمن در 1260 ق. و حسن علی واعظ ایروانی، مجلد یکم در 197 پ به انجام می رسد و 365 برگ شمار دارد، 370 گ، 19 سطری [ف: سپه 329/5]. (608)
قدس رضوی - مشهد (615) نسخ محمد علی بن عاشور در ع 1035/2 ق، در مکه، عناوین به شنگرف، 3240 گ، 17 سطری [ف: قدس 127/5] (609)
دائرة المعارف بزرگ اسلامی - تهران (176 - ثبت: 66892) نسخ خوش ابو الحسن بن قاسم در 27 ج 1046/2 ق. در طائف حجاز در منزل هم نام
ابن خلیل اللّه ذبیح اللّه، مصحح، عنوان و نشان شنگرف، 195 گ، 23 سطری [ف: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی 177/1]. (610)
مرعشی - قم (10742) نستعلیق دو شنبه اواخر شعبان 1046 ق.، دارای چند حاشیه از جلال الدین مورّخ 1298 ق.، با مهر «عبده جلال الدین»، (آغاز موجود: ... ما جعله لنا من العز و القوة قلنا لاحول و لا قوة الاّ باللّه العلي العظيم لتعلم أن لاحول و لا قوة الا باللّه...)، عناوین شنگرف، 197 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 176/27]. (611)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (398) نوشتۀ 1051 ق، [میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 441] (612)
خصوصی خاندان قزوینی - قزوین (بدون شماره) نوشتۀ روز پنج شنبه اواخر ع 1053/2 ق.، نسخه در آغاز افتادگی دارد [تراثنا 79/2]. (613)
مدرسه خاتم الانبیا (صدر) - بابل (41) نسخ محمود بن على زربوا مازندرانی در چهار شنبه 17 ج 1053/2 ق، در شهر مکه روی کوه ابو قبیس روبروی کعبه، مصحح، وقفى يعقوب بن مقيم الدرزى البار فروشی در 1254 ق، عناوین شنگرف، 233 گ، 23 سطری [ف: مدرسه خاتم الانبیا (صدر) بابل، ص 38 و 39]. (614)
قدس رضوی - مشهد (11494 - ردیف: 656) نسخ محمد حسین بن محمد تربتی در اول رجب 1053 ق، مصحح، دارای نشان مقابله، عناوین شنگرف، 247 گ، 25 سطری [ف: قدس 349/14]. (615)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شيراز (22) نسخ سعيد بن امیر محمد در 20 ذق 1053 ق.، وقفى عبد الوهاب بن عبد الرحیم حسینی بادنجانی بر طلاب شیعه اثنی عشر با مهری به تاریخ 1091 ق.، عناوین شنگرف، 283 گ، 22 سطری [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف)، عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف)، ص 67]. (616)
مرکزی - تهران (595) نسخ سلطان محمد بن محمد بن علی بن قاسم بن حکم آبادی نتنزی در 2 شوال 1054 ق.، با یادداشت تملک ابي الفضل ضیاء الدین محمد بن محمد علی در ج 1156/1 ق، و یادداشت ابتیاع و مهر و ثبت در کتاب خانۀ شاه زاده خانلر میرزای احتشام الدوله در
ذق 1270 ق.، عنوان ها شنگرف، 242 گ، 19 سطری [ف: مرکزی 1422/5] (617)
قدس رضوی - مشهد (13709 - ردیف: 657) نسخ محمود بن فتح اللّه حسینی کاظمی در 5 ذق 1054 ق.، مصحح، در هامش برگ 154 خط محمد رفیع حسنی حسینی مشهود است، عناوین شنگرف، 207 گ، 22 سطری [ف: قدس 350/14] (618)
مرکزی - تهران (3292) نسخ عبد اللّه بن عبد الغفار در روز 7... سال 1055 ق.، دارای مهر عبد اللّه بن علی، عنوان شنگرف، 206 گ، 28 سطری [ف: مرکزی 2263/11] (619)
مرعشی - قم (1074) نسخ ابراهيم بن هاشم حسینی عمیدی در یک شنبه 11 شعبان 1058 ق. در مشهد ابی عبد اللّه الحسین (کربلا)، مصحح، دارای نشان بلاغ و مقابلۀ حیدر علی بن میرزا محمد شیروانی، با مهر و یادداشت تملک همان کاتب نسخه و حیدر علی بن ميرزا محمد شیروانی مورّخ 1109 ق. و ابراهيم الهلال و سید محمد رضا بن مصطفى الحسینی، دارای فهرست ابواب، عناوین و نشانی ها شنگرف، 145 گ، 31 سطری [ف: مرعشی 256/3] (620)
مرعشی - قم (570) نسخ محمد تقی بن حيدر سهروردی شولستانی در دو شنبه 8 ذق 1061 ق، در حاشیه تصحیح شده و نشان بلاغ دارد، با یادداشت تملک عبد الغنی بن حسن بن عبد الغنی حسینی مورّخ 1176 ق، و حسین بن عبد الغنی حسینی مورّخ 1254 ق.، عناوین شنگرف یا نوشته نیست، 247 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 168/2] (621)
قدس رضوی - مشهد (15279 - ردیف: 663) نسخ محمد زمان بن محمد علی ابهری در 1061 ق.، نسخه از باب «علة وجوب الحج» آغاز می شود و در پایان ناقص است، (انجام موجود:... فاحلق رأسك تواضعا اللّه تعالى اذ قبل قربانك فحلق آدم رأسه تواضعاً اللّه تعالی)، عناوین به سرخی، 307 گ، 15 سطری [ف: قدس 352/14] (22)
مسجد اعظم - قم (288) نوشتۀ میرزا بیک ابن محمد مؤمن فلاورجانی در
1061 ق، [ف: مسجد اعظم قم، ص 293]. (623)
نور بخش (خانقاه نعمت اللهی) - تهران (184) نسخ محمد شفیع بن حيدر علی حسنی در پنج شنبه ج 1062/1 ق، در شیراز، حدود 500 ص، 25 سطری [ف: کتاب خانه نور بخش، ص187] (624)
مرعشی - قم ( 9950) نسخ محمد رضا بن قطب الدین اشکذری در 4 ع 1063/2 ق.، دارای یادداشت تملک عبد الجواد شیرازی و تملکی بدون نام مورّخ 1237 ق.، با یادداشت وقف مورّخ 24 شعبان 1318 ق.، عناوین شنگرف، 283 گ، 15 سطری [ف: مرعشی 227/25] (625)
مجلس - تهران (3339 - ثبت جدید: 6652) نستعلیق 1063 ق، نسخه فاقد برگ اول است، با اصلاحات و نسخه بدل ها در حواشی، دارای سر لوح آراسته، یادداشت تملک محمد رضا استر آبادی حسینی که نسب خود را به میر عبد الرحیم حسینی فقیه مشهور به نجفی رسانده در حاشیه نسخه مشهود است، (آغاز موجود: ... قرن تور و الثور قوائمه على ظهر الحوت في اليم الاسفل و اليم على الظلمه...)، رقم ابواب با رقم مشکی و عناوین به شنگرف، 538 ص، 22 سطری [ف: مجلس 10/3، ص 1137 و 1138]. (626)
مجلس - تهران (59 جنگ 3455 - ثبت: 74554) محتملاً نوشته احمد غلام (کتاب دار کتاب خانه صفوی در اواخر سلطنت صفوی) بین سال های 1063 ق، تا 1141 ق.، نسخه مشتمل بر جنگی است که در ذیل آن حدیثی از کتاب علل الشرایع شیخ صدوق نقل شده، (آغاز این ذیل: فی كتاب العلل لابن بابويه عن الجواد عليه السلام انما سمى النبي بالامي لانه كان...)، ذيل ص 50 [ف: مجلس 10/3، ص 1342 و 1385]. (627)
ملی - تهران (379/ د - ردیف: 759 / ع) نسخ محتملاً ولد حاجى محمد هاشم شیرازی در 1063 ق.، دارای حواشی پراکنده، سر فصل ها با مرکب قرمز، 275 گ، 21 سطری [ف: ملی 258/8] (628)
الهيات - مشهد (1071 - ثبت: 22364) نسخ قبل از شعبان 1064 ق.، نسخه شامل مجلد اول و دوم و ناقص است، دارای یادداشت مقابله حسین
رکنی در شعبان 1064 ق، با نسخه های صحیح و متعدد، برخی صفحات نو نویس، عنوان ها قرمز، 26 سطرى [ف: الهیات مشهد 226/2] (629)
مجلس - تهران (3504 - ثبت جدید: 6800) نوشتۀ محمد نصر بن محمد تقی جابری در 1067 ق.، در اصفهان، با تصحیح شیخ محمد بن احمد جبلی، مفهرس، 472 ص، 23 سطری [ف: مجلس 10/3، ص 1458]. (630)
مجلس - تهران (4198 - ثبت: 64519) نسخ حسین بن حمدان الجوادزی در 10 ع 1068/1 ق.، با یادداشت تملک محمد تقی نهاوندی در کاظمین در 1241 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 25 سطری [ف: مجلس 212/11 و 213] (631)
وزیری - یزد (258 - عمومی: 8717 * جامع كبير يزد 102) نسخ محمد رضا بن حاج درویش شهمیر زادی در پنج شنبه 2 ج 1070/1 ق.، عناوین و نشان ها شنگرف، 217 گ، 23 سطری [ف: وزیری 269/1 و 270 و نشریه 388/4] (632)
وزیری - یزد (259 - عمومی: 12122) نسخ حاجی ملا محمد کاظم بن ملا محمد صالح شهمیر زادی در 27 شعبان (جزء اول) و سه شنبه 11 رجب 1070 ق، (جزء دوم)، عناوین و نشان ها شنگرف، 133 گ، 21 سطری [ف: وزیری 270/1] (633)
مدرسه نمازی - خوی (2 مج 34) نسخ حاج محمد نعیم بن حاجی میر در شنبه رمضان 1070 ق، مصحح، دارای نسخه بدل و فهرست در ابتدای مجموعه مورخ 1260 ق.، ص 1 و 2 نو نویس، ص 730 - 319، 27 سطری [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 35 و نسخه های عکسی مرکز احیاء میراث اسلامی 454/2] (634)
سپه - تهران (1905) نسخ حاج محمد امین بن درویش محمد شهمیر زادی در 1070 ق.، دارای حواشی آقا سید محمد رضا حسینی استر آبادی، مقابله و تصحیح ظاهراً به خط محشی، 205 ص، 23 سطری [ف: سپه 328/5 و 279/1]. (635)
سپه - تهران (5434) نسخ میر غلام حیدر در 1070 ق.، نسخه از «علل وضوء» آغاز شده و پایان آن مانند نسخه چاپی است، عنوان ها شنگرف، 270 گ، 15 سطری [ف: سپه 329/5]. (636)
ادبیات * خصوصی محمد باقر الفت اصفهانی - اصفهان (ثبت: 17198) نسخ سه شنبه 22 ج 1071/2 ق.، نشان مقابله محمد شریف محمد رضا لاهیجی و یاد/داشت مالکیت همو در ابتدای نسخه مشهود است، با یادداشت تملک محمد باقر بن محمد نواب در 1249 ق.، 270 گ [نامه بهارستان، ش 2، ص 132] (637)
فیضیه - قم (280) نسخ صالح بن محمد کربلایی در پنج شنبه 27 رمضان 1071 ق، در مکه مشرفه، 190 گ، 25 سطری [ف: فیضیه استادی 185/1] (638)
قدس رضوی - مشهد (616) نسخ احمد بن رمضان بن علی بن احمد بن مسعود احسائی در سلخ شوال 1071 ق، در مکه، نسخه جزء دوم و ناقص است و قطعه ای از جزء اول نیز به آن ضمیمه شده، (آغاز نسخه: باب الوضوء و الاذان في الصلوة ...)، (انجام: ... منکر و نکیرا.)، عناوین شنگرف، 145 گ، 28 سطری [ف: قدس 127/5]. (639)
قدس رضوی - مشهد (12863) نسخ علی در 1071 ق، [ف: قدس (فهرست الفبایی کتب خطی)، ص 408] (640)
قدس رضوی - مشهد (617) نسخ محمد رضا معلم در 3 ع 1074/2 ق.، نسخه نا تمام است، (آغاز نسخه [پس از خطبه به نام مؤلف: باب في انه لم يجعل شيئى الالشيء...)، (انجام نسخه:.... و ما اللّه بظلام للعبيد)، عناوين شنگرف، 153 گ، 19 سطری] [ف: قدس 127/5]. (641)
قدس رضوی - مشهد (284) نوشتۀ عبد اللّه بن نصر اللّه النبيلى در1074 ق.، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 177] (642)
مدرسه امام صادق علیه السلام (نور بخش) - بروجرد (84) نوشته نجف بن قبّان حمیری در شب جمعه 29 ع 1077/2 ق، [تراثنا، ش 58، ص 149 و 150]. (643)
آستانه مقدسه - قم (294) نسخ ابو الحسن بن علی نقی. در 1083 ق.، دارای بلاغ مقابله با نسخه مصححه، (آغاز موجود:... باب العلّة التي من اجلها سمی النجف بالنجف...)، عناوین و نشان ها شنگرف، 237 گ، 23 سطری [ف: دوره جدید آستان مقدس 287/1]. (644)
مسجد اعظم - قم (304) نوشتۀ میرزا علی بن حسین قائینی در 1084 ق.، با یادداشت تملک فتح علی بن حاج محمد علی قزوینی [ف: مسجد اعظم قم، ص 293] (645)
مرعشی - قم (1104) نسخ محمد امین قاینی در 8 ع 1088/1 ق.، مصحح، محشی، با یادداشت مقابله و تصحیح سید علی حسینی طبسی گیلکی مورخ اوایل 1106/1 ق.، 227 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 277/3] (646)
فیضیه - قم (717) نسخ پنج شنبه 23 شوال 1097 ق.، 340 گ، 21 سطری [ف: فیضیه استادی 185/1]. (647)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (392) نسخ سدۀ 11 ق.، انجام نسخه افتاده است، عنوان شنگرف [نشریه 471/3] (648)
ادبیات - تهران (مجموعه امام جمعه کرمان * 435) نسخ سدۀ 11 ق، [ف: ادبیات 98/3] (649)
خانواده ثقة الاسلام شهید - تبریز (18) نوشتۀ سدۀ 11 ق، [نشریه 326/4] (650)
قدس رضوی - مشهد (94) نوشتۀ سدۀ 11 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 176]. (651)
قدس رضوی - مشهد (8859 - ردیف: 660) نستعلیق سدۀ 11 ق.، مصحح، معلق به حواشی پراکنده، سی برگ ابتدا و یک برگ انتهای نسخه نو نویس حسین بن یوسف در روز جمعه 10 رمضان 1336 ق.، عناوین شنگرف، 268 گ، 19 سطری [ف: قدس 351/14] (652)
قدس رضوی - مشهد (13111 - ردیف: 659) نستعلیق شکسته سدۀ 11 ق.، (انجام موجود [در آخرین ورق کتاب]:... و كان اللّه غفوراً رحيماً
يبدل اللّه سيّئات شيعتنا حسنات...)، عناوین شنگرف، 417 گ، 17 سطری [ف: قدس 350/14 و 351]. (653)
قدس رضوی - مشهد (15615 - ردیف: 664) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، دارای حواشی لغوی، (انجام موجود [2 برگ به آخر کتاب]: ... و الحقوا اعمال الحسنة التي اكتسبها الناصب بنسخ المؤمن و طينة ردّوها كلّها الى...)، عناوین به سرخی، 225 گ، 21 سطری [ف: قدس 353/14]. (654)
قدس رضوی - مشهد (17885 - ردیف: 662) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، معلق به حواشی، برگ آخر نو نویس محمد علی آل عصفور در 1313 ق.، عناوین شنگرف، 367 گ، 19 سطری (1)[ف: قدس 352/14] (655)
گلپایگانی - قم (1880 * 24/75) نوشتۀ گویا سدۀ 11 ق، [ف: گلپایگانی 94/1 و 530/4]. (656)
گوهرشاد - مشهد (379) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از اول و آخر ناقص است، عنوان و نشان شنگرف، 197 گ، 21 سطری [ف: گوهرشاد 310/1] (657)
مدرسۀ حجتیه - قم (344) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه نشان تصحیح و مقابله دارد، با افتادگی در انجام [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 71] (658)
مرکزی - تهران (7686) نسخ سدۀ 11 ق.، انجام نسخه در «باب العلة التي من اجلها لا يكتم موت المؤمن» افتاده، با یادداشت 1109 ق. و وقف ملا ابو علی در 1203 ق.، عنوان شنگرف، 123 گ، 23 سطری [ف: مرکزی 671/16] (659)
ملک - تهران (2378) نسخ سدۀ 11 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 464 گ، 17 سطری [ف: ملک 505/1] (660)
فيضيه - قم (715) نسخ یعقوب بن باقر در سدۀ 11 و 12 ق.، با یادداشتی
1) در فهرست مکتبة آل عصفور در بوشهر - ص 78، 79 - کتاب علل الشرایع با ش (325) دیده می شود که به نظر می رسد همین نسخه باشد.
از جواد بن على رضا الحسنى الحسينى الرضوى القمى الطاهری و فرزند او زین العابدین، 384 گ، 20 سطری [ف: فیضیه استادی 185/1]. (661)
قدس رضوی - مشهد (187) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 176]. (662)
ملی - تهران (ذیل مج 2787) نوشته شهاب الدین حسین بن ناصر الدين حسین حسنی حسینی جعفری دیباجی بین سال های 1114 - 1109 ق.، نسخه مطالب مختلفی از کتاب علل الشرایع است، گ 38 پ و 39 [ف: ملی 279/13] (663)
قدس رضوی - مشهد (17442 - ردیف: 666) نسخ عبد الرشید بن عبد الحسین اسیری در سه شنبه 12 ذق 1113 ق.، (آغاز موجود:... عن العبقرى عن عمر بن ثابت عن أبيه عن حبه العرفى عن على علیه السلام قال ان اللّه عز و جل خلق آدم من اديم الارض...)، 210 گ، 31 سطری (1)[ف: قدس 354/14] (664)
مجلس - تهران (156 - ثبت: 63193) نسخ محمد حسین پسر کربلائی ملک محمد در 1127 ق.، معلق به حواشی لغوی و جز آن، دارای بلاغ مقابله مورخ روز سه شنبه 10 صفر 1128 ق.، عناوین به شنگرف، 549 ص، 23 سطری [ف: مجلس 186/7]. (665)
ملی - تهران (380 / د - ردیف: 766 / ع) نسخ فرج اللّه بن ابو طالب شوشتری در 1158 ق.، سر فصل ها با مرکب قرمز، 127 گ، 24 سطری [ف: ملی 264/8] (666)
سپه - تهران (1 مج 5432) نسخ سدۀ 12 ق.، آغاز و انجام نسخه افتاده، عنوان ها سفید مانده، گ 2 پ - 164 پ، 23 سطری [ف: سپه 328/5]. (667)
سپه - تهران (5433) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه دو جزء در یک مجلد
1) در فهرست کتاب خانه آل عصفور در بوشهر ص 76 کتاب حدیثی دیده می شود که فهرست نویس احتمال داده است علل الشرایع باشد و به نظر می رسد همین نسخه است.
است، آغاز و انجام برابر نسخۀ چاپی می باشد، عنوان ها شنگرف، 320 گ، 18 سطری، [ف: سپه 329/5]. (668)
قدس رضوی - مشهد (9251 - ردیف: 661) نستعلیق سدۀ 12 ق.، نسخه مشتمل بر چند برگ ابتدای کتاب علل الشرایع است (انجام موجود: ... و الشجر شي فسموه موسى لذلك العلة التي من اجلها...)، 50 گ، مختلف السطر [ف: قدس 351/14]. (669)
قدس رضوی - مشهد (16267 - ردیف: 658) نسخ سدۀ 12 ق.، مصحح، عناوین به سرخی، 520 گ، 15 سطری [ف: قدس 350/14] (670)
قدس رضوی - مشهد (17328 - ردیف: 665) نستعلیق شکسته سدۀ 12 ق.، معلق به حواشی پراکنده، (آغاز موجود [برگ دوم کتاب]: ... و الثور قوائمه على ظهر الحوت في اليم الاسفل و اليّم على الظلمة...)، (انجام موجود [دو برگ مانده به آخر کتاب]: ... و هو السميع العليم ابين لك امر المزاج و الطيفتين من القرآن قلت...)، عناوین به سرخی یا نا نوشته، 289 گ، 20 سطری [ف: قدس 353/14]. (671)
گوهرشاد - مشهد (339) نسخ سدۀ 12 ق.، مصحح، دارای مهر کتاب خانۀ مجد الدین، عنوان شنگرف، 238 گ، 25 سطری [ف: گوهرشاد 280/1] (672)
مجلس - تهران (4433 - ثبت: 62670) نستعلیق سدۀ 12 ق.، دارای حواشی پراکنده، دارای مهری مورخ 1116 ق. و تملکی به تاریخ 1143 ق.، 275 گ، 21 سطری [ف: مجلس 120/12]. (673)
مدرسۀ میرزا جعفر - مشهد (؟) شکسته نستعلیق سدۀ 12ق.، آغاز و انجام نسخه افتاده، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (مدرسه میرزا جعفر) 38/1] (674)
ملی - تهران (903/ س / 11172 - ردیف: 97 / ع) نسخ محتملاً سدۀ 12 ق.، (انجام موجود: ... فرزقه اللّه من الحميريه والداً لم يكن له عقب قال و تزوج اسماعيل من ...)، سر فصل ها با مرکب قرمز، 256 گ، 21 سطری [ف: ملی 89/7]. (675)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (9 ع) نسخ سدۀ 12 و 13 ق.، نسخه در انجام افتادگی دارد [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1145/3]. (676)
الهيات - مشهد (5 مج 1498 - ثبت: 21974) نسخ ملک محمد بن علی کازرونی از صفر 1240 ق، تا ربیع الاول همان سال، که همو مالک نسخه نیز هست، 75 گ، 17 سطري [ف: الهیات مشهد 642/2 و 643]. (677)
گلپایگانی - قم (2152 * 30/18) نوشته سید محمد نبکتی الاصل طهرانی المسكن در 1274 ق، از روی نسخه تحریر جمال الدين محمد الحسيني مورخ 1050 ق، [ف: گلپایگانی 175/3] (678)
مجلس - تهران (ذیل 7 جنگ 1132 - ثبت: 31837) نوشته شاید سید محمد صادق طباطبایی سنگلجی در سدهٔ 13 ق.، نسخه در دو جا فقراتی از کتاب علل صدوق است [ف: مجلس 23/2، ص 601]. (679)
آستانه مقدسه - قم (ذيل 20) نستعليق؟، نسخه روایاتی از کتاب علل الشرایع است [ف: دورۀ کتب جدید آستان مقدس 34/1]. (680)
حقوق - تهران (115 - ب) نسخ؟، نسخه در آغاز و انجام افتاده است، عنوان و نشان شنگرف، 203 گ، 25 سطری [ف: حقوق، ص 402 و 403]. (681)
مجلس - تهران (4 مج 1176 - ثبت: 31881) نستعلیق؟، نسخه نخست متن حدیثی از علل الشرایع و سپس ترجمه فارسی آن به تفصیل است، (آغاز، باب العلة التي من اجلها امر خالد بن وليد بقتل امیر المؤمنين ابى رحمه اللّه قال حدثنا على بن ابراهيم عن أبيه عن ابن ابي عمير قال لما منع ابو بكر فاطمه عليها السلام فدكا... جاء امير المؤمنين عليه السلام الى المسجد... لم منعت فاطمه ما جعله رسول اللّه صلى اللّه علیه و آله...)، گ 100 ب - 105 الف، 17 یا 25 سطری [ف: مجلس 23/2، ص 671]. (682)
مدرسۀ غرب - همدان (1 مج 4596) نسخ؟، نسخه جزء اول است، ص 2 - 293 [ف: مدرسه غرب همدان، ص 355] (683)
ملی - تهران (412/ س / 1016 - ردیف: 337 /ع) نسخ؟، صفحۀ اول و ده
صفحۀ آخر نو نویس 1299 ق.، سر فصل ها با مرکب قرمز، مطابق با آغاز و انجام نسخه چاپی، 292 گ، 19 سطری [ف: ملی 304/7] (684)
ملی - تهران (2319/3) نسخ؟، نسخه انتخاب ابواب مختصری از کتاب است، (آغاز نسخه: الحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه على سيدنا محمد و آله الطاهرين قال الشيخ ابو جعفر ...)، (انجام نسخه: ... قال رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم) افتحوا عيونكم عند الوضوء لعلها لاترى نار جهنم)، عناوین و سر فصل ها و برخی از کلمات و عبارات شنگرف، گ 243 - 212 [ف: ملی 34/12]. (685)
ملی - تهران (2396/2 - ثبت قدیم: 899 - 1538، ع / 96) نسخ؟، دارای یادداشت وقف محمد جعفر بن محمد صادق مورخ 1116 ق.، نسخه در آغاز و انجام افتادگی دارد، مصحح، معلق به حواشی، (آغاز موجود: ... زروني اقتل موسى... باب العلة التي من اجلها غرق اللّه فرعون...)، (انجام موجود: ... باب العلة التي من اجلها صار الميراث للذكر مثل حظ الانثيين... فلذلك جعل له سهمين و لها سهم حدثنا ...)، برخی عناوین با شنگرف، 316 گ، بین 16 و 21 سطر [ف: ملی 168/12]. (686)
ملی - تهران (4629 /ع) نسخ؟، مصحح، نسخه ناقص است، (آغاز موجود: ... ستر ان تزكوا صلوتكم... من اخياركم عن الغرر عن أبيه رفع الحديث الى النبي صلى اللّه عليه و اله...)، (انجام موجود: .... فيما يجوز تبدیله و تغييره اذا شبهها و كان للثابت المقيم على حاله لمن كان مثله الثياب و المقام...)، عناوین با مرکب قرمز، 151 گ، 15 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (687)
وزیری - یزد (2940 - عمومی: 18682) نسخ؟. (آغاز موجود: حواحوا لانها خلقت من حى...)، (انجام موجود: ... قال عز و جل قد سلطتك على بدنه...)، عناوین و نشانه ها شنگرف، 24 گ، 21 سطری [ف: وزیری 1479/4 و 1480]. (688)
كتاب عیون اخبار الرضا عليه السلام در احوال و سیره و حکم و محاسن کلم و اخلاق حضرت ثامن الحج على بن موسى الرضا - عليه السلام - است.
شیخ صدوق این کتاب را به نام صاحب بن عباد طالقانی سپاهانی (326-385) - از فضلای معاصر وی و وزیر دانش مند آل بویه - نگاشته و در آن اخبار و احادیث جامعی در ارتباط با پیشوای هشتم شیعیان - علیه السلام - با ذکر سلسله اسناد گرد آوری کرده است.
مرحوم صدوق انگیزه نگارش کتاب را در دیباچه چنین بیان می کند که دو قصیده از قصاید صاحب بزرگوار ابو القاسم اسماعیل بن عباد در اهدای درود و سلام به ساحت اقدس حضرت رضا - علیه السلام - به دستم رسید. از آن جا که او محب و دوست دار اهل بيت - عليهم السلام - و معتقد به ولایت و امامت و اطاعت آن بزرگواران است و به فرزندان آنان اکرام و احترام نموده و به شیعیان آن خاندان احسان می کند، تمایل داشتم محبت ها و الطافش را نسبت به خود و قصور خدمتم را در مورد او جبران نمایم. چیزی ارزش مند تر از علوم و روایات نزد او نیافتم؛ لذا این کتاب را برای کتاب خانه اش تألیف و مصدّر به آن دو قصیده نمودم، زیرا در واقع این قصاید سبب تألیف کتاب است. سپس شیخ ابیات دو
قصیده را نقل نموده و در پایان این چنین از شاعر آن تقدیر می نماید که از عبد اللّه بن فضل هاشمی منقول است که امام صادق علیه السلام فرمودند هر کس دربارۀ ما یک بیت شعر بگوید خداوند در بهشت برای او خانه ای می سازد؛ پس خداوند جناب صاحب بن عباد را به دلیل گفتار نیکو و اعمال حسنه و اخلاق کریمه و روش پسندیده و سنت عادله اش ثواب بسیار عنایت فرماید و انشاء اللّه کسانی که نام های شان بر نگین انگشتریش نقش بسته است را شفیع او گرداند.
چند بیت آغازین این دو قصیده از این قرار است:
یا سائراً زائراً الى طوس *** مشهد طُهر و أرض تقديس
ابلغ سلامي الرضا و حطّ على *** اکرم رمسٍ لخير مرموس
و اللّه و اللّه حلفةً صدرت *** من مخلص فى الولاء مغموس
انى لو كنت مالكا أربى *** كان بطوس الفناء تعريس
و كنت أمضى العزيم مرتحلا *** منتسفا فيه قوّةً العيس
لمشهد بالذّكاء ملتحف *** و بالسّنا و السّناء مرموس...
و نیز
يا زائرا قد نهضا *** مبتدراً قد ركضا
و قد مضى كانّه البرق *** اذا ما أو مضا
أبلغ سلامي زاكيا *** بطوس مولاى الرضا
سبط النبي المصطفى *** و ابن الوصّى المرتضا
من حاز عزاً أقعسا *** و شاد مجداً أبيضا...
همان طور که در صدر اشاره شد متعلَّق مطالب این کتاب ارزش مند ساحت مقدس امام رضا - علیه السلام - و اخبار و مسائل پیرامون دائرۀ وجودی ایشان است. برای آشنایی بیش تر با مباحث این کتاب گزیده ای از عناوین آن از نظر خوانندگان می گذرد:
میلاد حضرت و وجه تسمیه ایشان و روایاتی دربارۀ مادر ثامن الحجج - علیه السلام -، تصریحاتی در امامت ائمه - علیهم السلام -، اوضاع سیاسی آن زمان، اخبار حضرت در توحید، مناظرات ایشان با افراد معاصر خود، داستان
اصحاب الرس، بيانات حضرت در تفسیر آیات و احادیث، علامات مشخصات امام و توصیف امام از دید ایشان، قصه هاروت و ماروت، تفاوت عترت و امت، اخبار ایشان دربارۀ علل، اجمالی از اسلام خالص در بیانات آن حضرت - علیه السلام -، سبب پذیرش ولایت عهدی و اخبار پیرامون آن، اشعار وارده از حضرت - علیه السلام -، اخلاق و اعمال عبادی ایشان، رفتار مأمون در برابر ایشان، بیانات امام بر رد غالیان و مفوضه، ادله امامت و اثبات حجیت ایشان، پیش گویی حضرت در شهادت خویش و اخباری پیرامون محل دفن آن حضرت - علیه السلام -، آگاهی حضرت به جمیع لغات، نص حضرت بر امامت حضرت جواد - علیه السلام - اخبار مربوط به وفات شان، بعضی مراثی سروده شده در حق آن حضرت - علیه السلام - و ثواب زیارت ایشان و آداب آن و معجزات شان.
این کتاب دارای دو جزء است و پس از خطبه و دیباچۀ آن فهرستی مشتمل بر 139 باب - که شاید نسخه برداران آن را تنظیم کرده باشند - دیده می شود.
تعداد ابواب کتاب عیون الاخبار در فهرست های نسخه های خطی یکسان نیستند. نسخه ش (594) مرکزی و (204) دائرة المعارف و (197) مرعشی دارای 139 باب هستند. نسخه ش (607) مرکزی شامل 69 باب در متن و 139 باب در نسخه بدل است. نسخه های ش (621) قدس رضوی 69 باب و ش (1439) مرکزی و ش (999/ع) ملی 71 باب و ش (2768 /ع) ملی 70 باب دارند.
بر عیون الاخبار الرضا گزارش های متعددی از این قرار نوشته شده است:
شرح سید علی اصغر ابن سید حسین حکیم ابن سید علی تستری معروف به وصی علامه انصاری به فارسی.
شرح محدث جزائری سید نعمت اللّه عبد اللّه بم محمد بن حسین جزائری تستری (م. 1112 ق.)، با عنوان لوامع الانوار في شرح عيون الاخبار.
شرح محمد علی حزین ابن شيخ أبي طالب زاهدی جیلانی اصفهانی (م. 1181 ق.).
شرح محمد تقی اصفهانی مشهور به آقا نجفی بن محمد باقر اصفهانی (م.
1231 ق.) مسمی به کاشف النقاب به همراه ترجمه در دو جلد.
سید حسین مجتهد كرکی (م 1001 ق.) نیز بر این کتاب تعلیقه ای نگاشته است.
ترجمه های این کتاب عبارتند از :
ترجمه یکی از یاران که نامش ذکر نشده است.
ترجمه مولی محمد صالح بن محمد باقر قزوینی معروف به روغنی به اسم بركات مشهد مقدس در 1075 ق.
ترجمه مولى على بن طيفور بسطامی صاحب انوار التحقیق از علماء سدۀ 11 ق.، با نام تحفۀ ملکی.
ترجمه و شرح محمد تقی اصفهانی مشهور به آقا نجفی ابن محمد باقر اصفهانی (م. 1231 ق.) مسمی به کاشف النقاب در دو ج.
ترجمه یکی از فضلای مشهد که از خود به خادم آل عبا ساکن مشهد رضا نام برده در 1245 ق.
ترجمه میرزا ذبیح اللّه این میرزا هداية اللّه ابن میرزا محمد مهدی موسوی اصفهانی در سدۀ 13 ق.
ترجمه سید علی بن محمد بن أسد اللّه امامی حسینی اصفهانی در مجموعه هشت بهشت.
ترجمه حمید رضا مستفید و علی اکبر غفاری.
ترجمه غلام رضا بن محمد سعید خوانساری.
ترجمه عبد الحسین رضایی و محمد باقر ساعدی.
مجمع بحوث اسلاميه آستان قدس رضوی در مشهد نیز فهرست احادیث اهل بیت - عليهم السلام - در آثار شیخ صدوق از جمله کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام را در شوال 1408 ق، در مجلد پنجم سلسله انتشارات خود چاپ کرده است.
این کتاب تاکنون چندین بار به طبع رسیده است که از آن میان می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
طهران، 1275 ق.، سنگی، وزیری، در 442 ص.
طهران، 1317 ق.، سنگی، وزیری، به خط زین العابدین قمی، 73 باب در 387 ص.
طهران، 1327 ق.، سنگی، وزیری.
طهران 1296 ش.، علمیه اسلامیه.
قم، 78 - 1377 ق، سربی، رقعی به تصحیح و تعلیق سید مهدی حسینی لاجوردی، 330 + و + 288 + يه ص.
بیروت، 1404 ق، = 1984 م. به کوشش شیخ حسین اعلمی، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، تجدید حروف چینی از روی چاپ سید مهدی حسینی لاجوردی، 2 ج.
تهران، 1363؟ ش.، با ترجمه و شرح محمد تقی اصفهانی مشهور به آقا نجفی، علمیه اسلامیه، 2 ج در یک مجلد.
قم، 1363 ش.، با تصحیح و تذییل مهدی حسینی لاجوردی، 2 ج در یک مجلد.
مشهد، 1371 ش.، = 1413 ق.، تحقیق مؤسسه امام خمينى، المؤتمر العالمي للامام الرضا عليه السلام.
تهران، 1373 ش.، نشر صدوق، متن به همراه ترجمه حمید رضا مستفید و علی اکبر غفاری، در 2 ج.
تهران، 1377 ش.، مترجم عبد الحسین رضایی و محمد باقر ساعدی، به تصحیح محمد باقر بهبودی، 2 ج در یک مجلد، 736 ص.
قم، 1378 ش.، انتشارات شریف رضی، 2 ج در یک مجلد 327+296 ص.
تهران، 1379 ش.، ترجمه حمید رضا مستفید و علی اکبر غفاری، نشر صدوق، 2 ج.
طهران، انتشارات أعلمى.
نجف، چاپ المكتبة الحيدريه.
قم، مؤسسة آل البيت - عليهم السلام - لإحياء التراث.
آغاز [نسخه خطی ش (594) مرکزی 1428/5]: بسمله و به ثقتى الحمد للّه الواحد القهار العزيز الجبار الرحيم الغفار... قال ابو جعفر محمد بن على... بن بابويه القمى... وقع الى قصيدتان من قصائد الصاحب الجليل كافي الكفاة ابی القاسم اسمعيل بن عباد (اطال اللّه بقائه...) فى اهداء السلام الى الرضا... و صنفت هذا الكتاب لخزانته المعمورة...
انجام [نسخه خطی ش (594) مرکزی 1428/5]: ... حدثنا ابو العباس احمد... يقول حضرت مشهد الرضا (علیه السلام) بطوس فرأيت رجلا تركيا قد دخل القبة... فقال التركي قد ظهر لي من امر هذا المشهد ما [صح به یقینی و قد آليت على نفسى على ان لا افارق هذا المشهد ما بقيت.]
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (722)]: بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه الذي الواحد القهار... [بعد از پنج صفحه] باب الاول العلة التي من اجلها سمى على بن موسى الرضا علیه السلام قال ابو جعفر... قال قلت لابی جعفر محمد بن علی بن موسى علیه السلام ان قوما من مخالفيكم يزعمون اباك (علیه السلام) انما سماه المأمون الرضا لما رضيه لولاية عهده فقال علیه السلام كذبوا و اللّه و فجروا بل اللّه تع سماه الرضا علیه السلام لانه كان رضا اللّه عز و جل في سمائه و رضى لرسوله صلی اللّه علیه و آله و سلم و الائمه من بعد صلوات اللّه عليهم في ارضه...
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی ش (722)]: .... يقول حضرت مشهد الرضا علیه السلام بطوس فرايت رجلا تركيا قد دخل القبة و وقف عند الراس و جعل يبكي و يدعو بالتركيه و هو يقول يا رب انكان اننى حيا فاجمع بینی و بینه و انکان میتا فاجعلني من خبره على علم و معرفة قال و كنت اعرف اللغة التركيه فقلت له ايها الرجل ما لك فقال كان لى ابن و كان معى في حرب اسحاق آباد فقدته و لم اعرف خبره و له ام تديم البكاء فان ادعوا اللّه تع هنا فى ذلك لاني سمعت ان الدعا فيهذا المشهد مستجاب قال فرحمته و اخذته بیده و اخرجته لاضيفه ذلك اليوم فلما اخرجنا من المسجد لقينا رجل شاب طويل محتط عليه مرفعه فلما بصر بذلك التركى و ثب اليه و عانقه و یکی و عرف كل واحد منهما صاحبه فاذا انه ابنه الذي كان يدعو اللّه أن يجمع بينه او يجعله من خبره على علم عند قبر
الرضا علیه السلام قال فسالته كيف واقعت الى هذا الموضع فقال وقعت الى طبرستان بعد حرب اسحاقا باد و ربانی دیلمیى هناك فالان بما كبرت خرجت في طلب ابی و امی فقد كان خفى على خبرهما و كنت مع قوم اخذوا الطريق الى هيهنا فجئت معهم فقال ذلك التركى قد ظهر لى من امر هذا المشهد ماصح لی به یقینی و قد اليت على نفسى ان لا افارق هذا المشهد ما بقيت.
مركزى - تهران (9555) نسخ معرب يحيى بن حسنویه بن حسین در جمعه 14 شعبان 576 ق.، دارای یادداشت تملک مورّخ 866 ق، و ع 927/2 ق، در جزیره، 310 گ، 17 سطری [ف: مرکزی 405/17] (689)
سپه - تهران (1918) نستعلیق 875 ق.، دارای حواشی لغوی، 93 ص، 33 سطری [ف: سپه 342/5 و 282/1]. (690)
قدس رضوی - مشهد (11743 - ردیف: 695) نسخ لطف اللّه بن تونی در سه شنبه 20 محرم الحرام 881 ق.، نسخه فاقد ابتدای کتاب تا اواسط باب 11 است، برخی اوراق نو نویس، (آغاز موجود: ... اجل يا شيخ فو اللّه ما علوتم تلعة و لا هبطتم واديا الابقضاء من اللّه و قدره...)، عناوین شنگرف، 220 گ، 21 سطری [ف: قدس 366/14] (691)
قدس رضوی - مشهد (177) نسخ محمد بن حسین بن محمد غفاری در 957 ق.، دارای بلاغ مقابله شیخ حسین بن عبد الصمد الحارثي پدر شیخ بهایی مورّخ 970 ق.، وقفی روح اللّه بیک در 1008 ق.، دارای سر لوح، 224 گ، 17 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 58 و 59]. (692)
مرعشی - قم (3780) نسخ نصر اللّه بن عطاء اللّه کازرونی در دو شنبه محرم 962 ق.، مصحح، با یادداشت مقابله و تصحیح شیخ حسین بن عبد الصمد جباعی (پدر شیخ بهائی) مورّخ 1070 ق، در مشهد مقدس (پایان جزء اول و دوم)، و با یادداشت تملک علی بن شرف الدین ابو الفتح حسینی نجفی، دارای سر لوح مختصر، عناوین شنگرف، 172 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 165/10] (693)
مرکزی - تهران (607) نسخ نیمۀ روز شنبه 3 ع 962/1 ق.، با یادداشت و مهر حسین بن حيدر حسینی کرکی در رجب 984 ق، در سپاهان و تاج الدین حسینی و میر محمد باقر و کس دیگر در 1208 ق.، دارای حواشی لغوی و نشان بلاغ، نسخه بسیار پاکیزه است، عنوان ها و نشانه ها شنگرف، 211 گ، 20 سطری [ف: مرکزی 1428/5]. (694)
مرعشی - قم (785) نسخ حيدر بن علاء الدين على بن حسن الحسيني البیزئی در پنج شنبه ششم ذح 980 ق.، مصحح، دارای حواشی پراکنده، با یادداشت تملک و مهر محمد جعفر بن محمود سبزواری مورّخ رمضان 1015 ق، و تملک حاج علی آقا شیرازی و مهر علی اصغر که در تاریخ 24 رجب کتاب را به فرزندش محمد محسن بخشیده است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 200 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 392/2] (695)
قدس رضوی - مشهد (14040 - ردیف: 699 * مدرسه نواب 35 اخبار) نسخ حسین بن عیسی بحرانی در ظهر شنبه 15 ذق 990 ق.، نسخه فاقد نصف برگ اول کتاب است، (آغاز موجود: بسمله.... عن الرضا عليه السلام حدثنا... المفسر الجرجاني رضی اللّه عنه...)، مصحح، وقفی فاضل خان در 1065 ق.، عناوین به سرخی، 188 گ، 15 سطری [ف: قدس 368/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 491/2]. (696)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (905) نوشتۀ 999 ق.، دارای تملک شجاع بن علی حسینی [میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 442]. (697)
گلپایگانی - قم (989 - کد : 159 /57 ) نوشتۀ سدۀ 10 ق، [نور علم، ش 54 - 53، ص 287]. (698)
مرعشی - قم (197) نسخ سدۀ 10 ق.، با یادداشت تملک و مهر حسین بن معتوق بن على الشاخوری البحرانی، دارای وقف نامۀ مورّخ محرم 1251 ق.، (آغاز نسخه: باب آخر مما جاء عن الرضا من الاخبار المجموعة، قال الشيخ الفقيه ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى... - انجام نسخه: ... و مجالس اهل المعاصي و الفساد، و
لاحول ولا قوة الا باللّه، عناوین شنگرف، 317 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 229/1] (699)
مرعشى - قم (1412) نسخ سدۀ 10 ق.، مصحح، دارای حواشی علی بن محمد بن حسن بن زین الدین عاملی که آن را محمد جعفر بن سلطان على اهری در 1093 ق، نوشته است، دو برگ اول نو نویس، عناوین و نشانه ها شنگرف، 314 گ، 20 سطری [ف: مرعشی 195/4]. (700)
الهيات - تهران (283 ج - ثبت: 15273) نسخ محمد حسین بن سيف اللّه اصفهانی در سدهٔ 10 یا 11 ق.، با تملک ضیاء الدین دری در 1345 ق.، دارای مهر رکن الدوله، عنوان و نشان شنگرف، 250 گ، 21 سطری [ف: الهيات 614/1] (701)
مسجد اعظم - قم (3208) نوشتۀ محمد حسین بن کیا محمد لاهیجی در سدۀ 10 و 11 ق.، نسخه تصحیح شده است [ف: مسجد اعظم قم، ص 297] (702)
قدس رضوی - مشهد (173) نسخ 1009 ق.، وقفی خواجه شیر احمد، ابواب شنگرف، 116 گ، 31 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 57]. (703)
گلپایگانی - قم (123) نوشتهٔ 1016 ق، [نور علم، ش 54 - 53، ص 287] (704)
قدس رضوی - مشهد (935 - ردیف: 1013) نسخ حسین بن علی فتال حسینی در یک شنبه 11 شوال 1017 ق.، نسخه تحت عنوان «مناظرۀ مأمون» قطعه ای از کتاب عیون الاخبار الرضا علیه السلام شیخ صدوق است مشتمل بر مناظرۀ مأمون الرشید عباسی با علمای اهل سنت دربارۀ امامت ائمه اثنى عشر و بطلان استدلال آن ها توسط مأمون به روایت یحیی بن اكثم، (آغاز نسخه: بسمله، روى عن يحيى بن اكثم قال امرنى المأمون باحضار جماعة من اهل الحديث و الفقهاء...)، (انجام نسخه:... اللهم اني اتقرّب اليك بتقديم على بن ابى طالب و قد فضّلته على جميع الخلق بعد نبيك صلى اللّه عليه و آله ...)، 16 گ، 17 سطری [ف: قدس 534/14]. (705)
ملک - تهران (ذیل 10 مج 829 - ردیف: 165) نوشتۀ حدود 1023 ق.، در نسخه پراکنده هایی نوشته شده که بخشی از آن منقول از عیون اخبار الرضا است [ف: ملک 198/5]. (706)
قدس رضوی - مشهد (181) نستعلیق قبل از 1024 ق، (سال وقف)، وقفی سید محمد زمان در 1024 ق.، 261 گ، 18 سطری [ف: قدس 1/ اخبار / 60]. (707)
وزیری - یزد (61 - عمومی: 10571) نسخ تقی الدین محمد الحسيني الساوی در پنج شنبه اواخر ج 1028/2 ق.، (آغاز نسخه: بسمله باب آخر فيما جاء عن الرضا عليه السلام من الاخبار المنثوره عن الرضا...)، عناوين شنگرف، 155 گ، 16 سطری [ف: وزیری 81/1] (708)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (15 ع) نسخ محمد صادق بن حاجی محمد حافظ مشهدی در 1035 ق، [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1146/3] (709)
گلپایگانی - قم (5/27) نوشتۀ محمد امین در 1043 ق.، نسخه مجلد اول است، 158 گ [ف: گلپایگانی 535/4] (710)
مدرسه امام بروجردی - کرمانشاه (19) نوشتۀ محمد باقر بن حسين جربادقانی در روز شنبه 8 ع 10441 ق، [تراثنا، ش 60 - 59، ص 220] (711)
مرکزی - تهران (1 مج 1652) نستعلیق شیخ قاسم بن شیخ زکریا در ج 1047/2،گ 4 پ- 197 پ، 23 سطری [ف: مرکزی 224/8] (712)
گوهرشاد - مشهد (191) نسخ 19 رمضان 1047 ق، نسخه فاقد برگ اول است، تصحیح و مقابله شده در مشهد مقدس، با مهر و یادداشت تملک عبد الرحیم مازندرانی و حسن علی طهرانی، (آغاز موجود: ... اثر عنده و احسن موقعا لديه من علوم اهل البيت عليهم السلام لتعلقه بحبلهم...)، عناوین شنگرف، 208 گ، 23 سطری [ف: گوهرشاد 163/1]. (713)
ملی - تهران (ذیل 2518 / ع، ثبت قدیم: 1008 - 1648، ع / 218) نوشتۀ شاید 1048 ق. نسخه احادیثی منقول از عیون الاخبار الرضا است که
در برگ هایی از کتاب مهج الدعوات و منهج العنايات ابن طاوس نوشته شده است [ف: ملی 389/12]. (714)
خدای خانۀ مسجد جامع عتيق - شيراز (؟) نستعلیق ع 1050/1 ق، در اصفهان، طرق روایت این کتاب از مؤلف در نسخه مشهود است [نشریه 207/5 و 208]. (715)
قدس رضوی - مشهد (13288 - ردیف: 692) نسخ محمد قاسم بن عنایت اللّه قمی در ج 1051/1 ق، در قم، نسخه از اوایل باب 4 آغاز می شود، و مجلد دوم مقدم بر مجلد اول است، دارای نشان مقابله و تصحیح، (آغاز موجود:... بسمله الحمد للّه رب العالمين... باب 30 فيما جاء عن الرضا علیه السلام...) عناوين شنگرف، 243 گ، 17 و 18 سطری [ف: قدس 365/14] (716)
مرعشی - قم (12174) نسخ محمد مؤمن ابن مولانا عبد الکریم قاری در 21 ذق 1051 ق.، محشی، مصحح به تصحیح صالح بن عبد الکریم بحرانی در 1081 ق.، دارای تملک ها و مهر های صالح بن عبد اللّه بحرانی در رجب 1061 ق، و محمد حسین ملقب به محیط کرمانی و محمد حسین ابن مرحوم میرزا محمد علی یزدی، نسخه برای شیخ حاجی بصری ابن شیخ عبد الامام مکنی به حویزاوی نوشته شده، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 194 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 675/30 و 674]. (717)
مدرسه حجتيه - قم (499) نسخ عبد القادر بن حیدر علی در 1055 ق، [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 72] (718)
ملی - تبریز (978 - ثبت: 3187) نسخ محمد قاسم بن محمد زمان طبيب در 1056 ق، در دو جلد، با یادداشت تملک و مهر محمد باقر مجلسی با نشان «باقر العلوم محمد 1106» و حسن بن محمد بن حسن تبریزی ممقانی، دارای سر لوح، 96 گ، (ج 1) و 107 گ (ج 2)، 23 سطری [ف: ملی تبریز 970/3 و 971]. (719)
قدس رضوی - مشهد (12500 - ردیف: 685) نسخ زین العابدين بن محمد در سه شنبه 9 رمضان 1057 ق.، معلق به حواشی، (آغاز نسخه:
بسمله، قال الشيخ الموتمن الوالد ابو الحسن على بن ابی طالب بن محمد بن ابی طالب ...)، عناوین شنگرف، 328 گ، 15 تا 17 سطری [ف: قدس 363/14] (720)
مدرسه نمازی - خوی (15) نسخ محمد طاهر بن شما الدین (كذا) در 1057 ق، در مکه، مصحح، دارای نشان مقابله، مفهرس، وقف از ثلث کربلائی حضر تقلی در 1315 ق.، عناوین شنگرف، مختلف السطور [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 27] (721)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (749) نسخ محمد علی بن محمد رضا فیروز آبادی در 20 ذق 1058 ق (جزء اول) و 11 صفر 1059 ق (جزء دوم)، مصحح به تصحیح کاتب، با تملک و مهر كاتب و عبد السميع بن بهاء الدین بحرانی، عناوین ابواب شنگرف، 266 گ، 18 سطری [ف: مرکز احياء 409/2] (722)
مدرسه غرب - همدان (366) نسخ حسن نباطی در صفر 1059 ق [ف: مدرسه غرب همدان، ص 162]. (723)
سلطنتی - تهران (1272 - ردیف: 388) شکسته نستعلیق محمد زمان بن ابو طالب نصیری طوسی در صفر 1060 ق.، نسخه 69 باب است، در حواشی بعضی صفحات روایات و احادیثی یادداشت کرده اند، با یادداشت ابتیاع نسخه از ورثۀ مرحوم طهماسب میرزای مؤید الدوله که در محرم الحرام توشقان ئيل 1297 داخل کتاب خانه موزه پادشاهی شده است، و با سجع مهر مشير السلطنة و على اكبر بن حسین حسینی، 556 ص، 17 سطری [ف: دینی سلطنتی، ص 835] (724) (1)
مجلس - تهران (14331 - ثبت 89828) نسخ سه شنبه 20 ذح 1060 ق، (جزء اول)، نسخه تا اول باب 97 را شامل است، مصحح و دارای نسخه
1) در مقاله «فهرست بعضی از کتب کتاب خانه سلطنتی ایران - ش 18 کتاب داری ص 232 -» سیاهه ای از آقای بدیع الزمان فروزان فر منتشر شده است که در آن نسخۀ عیون اخبار الرضا به شمارۀ (606) مشاهده می شود. وحدت این دو نسخه محتمل است.
بدل، با یادداشت تملک سلیمان عاملی و محمد معصوم بن محمد ابراهيم حسینی منصوری دشتکی، (انجام نسخه:.... و كان حمويه بعد ذلك يزور هذا المرقد و زوج ابنته من زيد بن محمد بن زيد العلوى بعد قتل ابيه رض بحرجان)، برگ اول دارای سر لوح، عناوین و نشانی ها شنگرف، 281 گ، 19 سطرى [ف: مجلس 461/38] (725)
فيضيه - قم (714) نسخ ابراهيم بن حسن بن ابراهیم کوهرزی در 1060 - 1061 ق.، دارای سلسله سندی بدین ترتیب در آغاز: (حدثني الشيخ المؤتمن الوالد ابو الحسن علی بن ابی طالب ابن محمد بن ابی طالب تمیمی المجاور قال حدثنى الامير السيد الاوحد... ابو محمد شرف شاه بن ابى الفتوح محمد... العلوى الحسينى الافطسي النيسابوري... في شهور ثلاث و سبعين و خمسائه بمشهد مولانا امیر المؤمنين... قال حدثنى... على بن عبد الصمد التميمى... قال حدثني... على بن عبد الصمد... قال حدثنا... ابو البركات الحورى... قال حدثنا الشيخ الامام العالم الاوحد ابو جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى ابن بابويه القمى الفقيه مصنف هذا الكتاب رضى اللّه عنه، قال الحمد اللّه الواحد القهار العزیز ...)، 362 گ، 17 سطری [ف: فیضیه استادی 188/1 و 189] (726)
آستانه مقدسه - قم (24:2 - 6097) نسخ عبد الباقی نظام بن محمد رفیع بن مولانا محمد بن درویش علی دامغانی در سه شنبه 17 محرم 1061 ق.، با مهر و با تملک ابو جعفر حسینی در 1231 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 216 گ، 25 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 146/1]. (727)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (13 ع) نستعلیق محمد طاهر در 1062 ق.، نسخه مجلد دوم است، دارای یادداشت تملک محمد یوسف بن حاجی محمد علی بار فروشی در صفر 1190 ق، [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1146/3]. (728)
مرعشی - قم (2684) نسخ عزیز اللّه بن يوسف طباطبائی اردستانی در دو شنبه 13 رجب 1063 ق، در اصفهان، مصحح، با یادداشت مقابله محمد سعيد بن قاسم حسنی حسینی طباطبائی در 26 صفر 1065 ق، در قریۀ
خشوفان قهپایه، دارای بلاغ انهاء شمس الدین محمود الحسيني الحسني المرعشي النجفى النسابه به جهت فرزندش ابو المعالی شهاب الدین حسینی (آية اللّه العظمی مرعشی) مورخ جمعه محرم 1337 ق.، عناوین شنگرف، 234 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 261/7] (729)
گوهرشاد - مشهد (357) نسخ محمد باقر بن عرب شیرازی در 17 ذح 1063 ق، در مدرسۀ صالحیه در محلّه حجر الاسود، نسخه مصحح و دارای نسخه بدل است، عنوان شنگرف، 244 گ، 21 سطری [ف: گوهرشاد 294/1] (730)
دائرة المعارف بزرگ اسلامی - تهران (204) نسخ خوش ع 1064/1 ق.، نسخ مشتمل بر جزء اوّل است، مصحح، با یادداشت مقابله، مفهرس، عنوان و نشان شنگرف، 361 گ، 17 سطری [ف: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی 179/1 و 180]. (731)
ملی - تهران (3527 ع) - ثبت پیشین: 510 - 1148، ع / 627) نسخ حسن بن حسین حسینی مازندرانی در 1064 ق، در مکه معظمه از روی نسخه ای به خط علی بن عبد اللّه بن بختیار مورّخ 549 ق.، مصحح، دارای حواشی لغوی، با مهر و یادداشت تملک کاتب و محمد بدیع یحیی خلیفه به تاریخ 1247 ق، و محمد جواد الحسینی با مهر مورّخ 1118 ق، و مهر ابو المکارم نصر اللّه مورخ 1108 ق.، عناوین و سر فصل ها به شنگرف، 157 گ، 25 سطری [ف: ملی 53/16 و 54]. (732)
الهیات - مشهد (406 * خصوصی عبد المجید مولوی - مشهد 347) نسخ اسفندیار بن فرامرز شهمیر زادی در چهار شنبه 24 ع 1065/2 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 253 گ، 23 سطری [ف: الهیات مشهد 205/1 و نشریه 45/5]. (733)
مجلس - تهران (4514 - ثبت: 62759) نسخ شاید محمد علی استر آبادی در 19 ج 1065/2 ق، (ج 1)، با مقابله و تصحیح محمد علی استر آبادی، عنوان و نشان شنگرف، 20 سطری [ف: مجلس 184/12]. (734)
سپه - تهران (8163) نسخ خان محمد بن آقا محرم گرگانی در پنج شنبه 19
ذح 1065 ق.، مصحح، عنوان شنگرف، 218 گ، 21 سطری [ف: سپه 343/5] (735)
قدس رضوی - مشهد (1243) نوشتۀ حبیب اللّه بن قوام الدین کازرونی در 1065 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 177]. (736)
مسجد اعظم - قم (233) نوشتۀ محمد حسین بن حسن در 1066 ق.، با یادداشت تملک سعید بن محمد شريف الشريف الطرقي النطنزي در 1222 ق، [ف: مسجد اعظم قم، ص 297]. (737)
آستانه مقدسه - قم (202) نسخ و چند برگ نستعلیق شمساد (کذا) دریغی در سه شنبه آخر شعبان 1067 ق، در مدرسه اثنی عشریه فاطمیه در دار السلطنه اصفهان، نسخه در دو جلد است، (آغاز موجود:... السرّ واخفى، و اشهد انّ محمداً عبده المكين و رسوله الأمين المعروف بالطاعة المنتخب للشفاعة) عناوین و نشان ها شنگرف، 273 گ، 16 سطری [ف: دورۀ کتب جدید آستان مقدس 216/1]. (738)
قدس رضوی - مشهد (623) نستعلیق شوال 1067 ق.، نسخه از اواخر جزء اول تا آخر کتاب است، (آغاز موجود:... قوم من خواص الصادق عليه السلام ...)، (انجام: ... هذا المشهد المقدس ما بقيت)، عناوین شنگرف، 154 گ، 14 سطری [ف: قدس 130/5] (739)
قدس رضوی - مشهد (1029) نوشتۀ 1068 ق.، نسخه مقابله شده است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 177]. (740)
قدس رضوی - مشهد (1403) نوشتۀ مرتضی بن سید مصطفی حسنی حسینی عریضی در 1068 ق، در مدرسۀ ملا عبد اللّه اصفهان [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 177] (741)
خصوصی علی فاضل قائینی نجفی - قم (229) نوشتۀ قبل از 1069 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول است، دارای تملک مورّخ 1069 ق، و تملک سید جلال الدین محدث ارموی [تراثنا، ش 50 - 51، ص 369] (742)
مدرسه صادقیه - سمنان (بدون شماره) نسخ محمد مؤذن در اواخر ج 1070/2 ق.، مصحح، دارای نشان بلاغ و وقف، برگ اول نسخه افتاده،
عناوین و نشانی ها شنگرف، 18 سطری [آیینه پژوهش، ش 53، ص 119] (743)
وزیری - یزد (ذیل جنگ 1339 - عمومی: 3988) نوشته جامع جنگ محمد مسیح در 1070 ق.، نسخه جنگی است با مطالب گوناگون که مذیل به احادیثی منقول از عیون اخبار الرضا است [ف: وزیری 933/3] (744)
قدس رضوی - مشهد (10216 - ردیف: 694) نسخ محمد سعید بن اسماعیل ملقب به مداح سمنانی در شب جمعه اواسط 1071/2 ق.، دارای نشان تصحیح و مقابله با نسخ متعدد، دارای حواشی پراکنده، (آغاز موجود:.... الحسين عليه السلام فرأيت في يدها لوحاً اخضر ظننت انه زمرد....)، عناوین به شنگرف، 240 گ، 26 سطری [ف: قدس 366/14] (745)
قدس رضوی - مشهد (14848) نسخ حیدر کرکی در 1071 ق، [ف: قدس (فهرست الفبایی کتب خطی)، ص 414] (746)
آستانه مقدسه - قم (4: 127 - 5784) نسخ علی اکبر شریف پسر شریف الدین حسین در 19 ذح 1072 ق.، دارای نسخه بدل، عنوان و نشان شنگرف، 362 گ، 18 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 146/1]. (747)
مسجد اعظم - قم (1 مج 326) نوشتۀ علم الهدی بن صفی بن قاضی نورین خواجه امیر شیخ سروستانی در 1072 ق، [ف: مسجد اعظم قم، ص 442] (748)
قدس رضوی - مشهد (14231 - ردیف: 687) نسخ محمد بن عبد اللّه حویزاوی در چهار شنبه 13 صفر ظاهراً 1073 ق.، با نشان مقابله و تصحيح عبد بن عبد الحسين جزائری در 1073 ق.، عناوین شنگرف، 197 گ، 23 سطری [ف: قدس 363/14] (749)
مجلس - تهران (4248) - ثبت: 64569) نسخ محمد مؤمن بن اسمعيل شهمیر زادی در یک شنبه 14 ع 1073/2 ق.، آغاز هر باب با شنگرف، 252 گ، 18 سطری [ف: مجلس 263/11] (750)
قدس رضوی - مشهد (9914 - ردیف: 684) نسخ نصیر بن؟ در 27 ج
1074/2 ق.، دارای نشان تصحیح و مقابله محمد علی استر آبادی، معلق به حواشی، عناوین در متن و حاشیه به سرخی، 223 گ، 24 سطری [ف: قدس 362/14] (751)
گلپایگانی - قم (54/37) نوشتۀ 1075 ق، [نور علم، ش 54 - 53، ص 287] (752)
مرعشی - قم (2 مج 12199) نسخ سید حسن ابن سید رضا حسنی حسینی در شنبه 24 رجب 1074 ق.، مصحح، دارای نسخه بدل و بلاغ مقابله، برخی عناوین ابواب بر فراز برگ ها یا حواشی نگاشته شده، عنوان ها و نشانی ها شنگرف و مشکی، 217 گ (ص 231 - 15)، 23 سطری [ف: مرعشی 704/30 و 703). (753)
مرکزی - تهران (1439) نسخ قوام الدين بن حبیب اللّه در 15 ع 1076/2 ق.، نسخه در 23 ذق 1234 ق، از آن محمد رسول بن عبد العزيز بوده است، 254 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 107/8] (754)
مرعشى - قم (10997) نسخ محمد مهدی بن ابو تراب السهندى الكججي در غره شوال 1076 ق.، مصحح، محشی، دارای یادداشتی از محمد تقی بن ابو الحسن بن يوسف بن جواد حسینی مورّخ 1327 ق، و تملک محمد امین بن علی قلی سلماسی، عناوین شنگرف یا نوشته نیست، 282 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 404/27] (755)
قدس رضوی - مشهد (621) نستعلیق محمد صادق لاهیجانی در ع 1077/2 ق.، 363 گ، 17 سطری [ف: قدس 129/5]. (756)
مرعشی - قم (1004) نسخ شمساین حیدر کشمیری در شنبه 14 ج 1077/2 ق.، مصحح، با یادداشت مقابله و تصحیح محمد باقر بن حاجی محمد الموتی در شوال 1082 ق.، عناوین شنگرف، 277 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 200/3] (757)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (1123) نسخ رستم علی بن حیدر (از قبیله لک) در دهه دوم شوال 1077 ق.، مصحح، دارای حواشی با نشان مجذوب، با تملک حاجی رضا در ج 1241/1 ق، در پایان اجازه ای در
دو صفحه از شیخ احمد بن اسماعيل جزائری نجفی برای سید میر اسد اللّه بن عطاء اللّه به تاریخ مح به تاریخ محرم 1136 ق، مشهود است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 263 گ، 19 سطری [ف: مرکز احیاء 357/3]. (758)
مرعشی - قم (5523) نسخ علی مازندرانی در 1077 ق.، مصحح، دارای نشان بلاغ، با یادداشت وقف به خط واقف معز الدین ابن ضیاء الدین بیدکلی، 185 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 293/14] (759)
مسجد اعظم - قم (1755) نوشتۀ جعفر بن محمد مهدی حسینی در 1077 ق.، در مشهد [ف: مسجد اعظم قم، ص 297] (760)
قدس رضوی - مشهد (629) نستعلیق عبد الوهاب موسوی در رجب 1078 ق، در عباس آباد اصفهان، نسخه فاقد سه باب و برخی صفحات آن ناقص است، با مقابله و تصحیح محمد بن باقر بن عبد العلی مشهدی کوه کیلانی در 1128 ق.، عناوین شنگرف، 247 گ، 17 سطری [ف: قدس 131/5] (761)
فيضيه - قم (354) نسخ 1078 ق.، نسخه مجلد اول است، 120 گ، 21 سطرى [ف: فیضیه استادی 188/1 ، عراقی 439/2] (762)
گلپایگانی - قم (کد: 19 /34) نوشتۀ 1079 ق، [ف: گلپایگانی 535/4] (763)
ملک - تهران (1908) نسخ نظام الدین بن محمد صادق در 1079 ق.، عنوان شنگرف، 248 گ، 19 سطری [ف: ملک 514/1] (764)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (1020) نسخ محمد علی بن حاجی علی خان در ج 1080/1 ق.، نسخه نیمه دوم کتاب است، دارای حواشی پراکنده، مصحح به تصحیح کاتب، اجازه ای از سید میرزا مهدی شهرستانی برای سید محسن حسینی زنوزی به تاریخ اواسط رجب 1212 ق، دارد، 213 گ، 15 سطری [ف: مرکز احیاء 246/3] (765)
قدس رضوی - مشهد (11954 - ردیف: 700) نسخ... تبریزی در یک شنبه ذح 1080 ق.، نسخه تا آخر باب «ما جاء عن الرضا (علیه السلام) في صفة النبی (صلی اللّه علیه و آله و سلم)» را در بر می گیرد، مصحح، دارای حواشی پراکنده، (انجام
نسخه:... و قد اخرجت تفسير ها في كتاب معانى الاخبار)، عناوین شنگرف، 166 گ، 15 سطری [ف: قدس 368/14] (766)
مرعشی - قم (11897) نسخ محمد غنى بن خلیل اللّه کازرانی در چهار شنبه آخر ع 1081/2 ق، در مشهد مقدس (احتمالاً)، مصحح، محشی، با مقابله محمد شفيع بن على المفضل الحسيني الاستر آبادی مورّخ 1081 ق.، دارای سر لوح ساده مذهب عصر صفوی، یادداشت «و کان اتمامه منوطا بسعى السيد السند ... الاكرم الاجل امير على المفضل الخادم بالروضة المقدسه الرضويه... 1092» در نسخه مشهود است، دارای تملک محمد جعفر شهیر به یاقوت مورخ 1154 ق، و سید علی مراد خانی به تاریخ 1304 ق.، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 254 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 178/30 و 177]. (767)
فيضيه - قم (336) نسخ علی رضا بن احمد طالقانی در 1081 ق.، 232 گ، 20 سطری [ف: فيضيه استادی 188/1، عراقی 438/2] (768)
مجلس - تهران (152) نسخ 1081 ق.، دارای یک سر لوح، 217 گ، 21 سطری [ف: مجلس 42/1] (769)
مجلس - تهران (2597 - ردیف: 550) نسخ 1081 ق.، دارای یک سر لوح، 217 گ، 21 سطری [ف: مجلس 323/2]. (770)
مرعشی - قم (بدون شماره) نوشتۀ حدود 1081 ق.، این نسخه بر عالم بزرگ شیخ صالح بن عبد الکریم بحرانی در 1081 ق، قرائت شده و دست خط ایشان در برگ پایانی نسخه مشهود است [شهاب، ش 15، ص 203] (771)
ملی - تهران (ذیل جنگ 2117 / ف) نوشتۀ سلیمان بن محمد جیلانی ظاهراً در 1081 ق.، نسخه مشتمل بر مطالبی از کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام به عربی و فارسی است، ص 212 - 200 و بین صفحات 18-7، 28 سطری [ف: ملی 153/5 و 150]. (772)
مرعشی - قم (571) نستعليق عبد الباقي بن علی دوست مشهدی در ج 1083/2 ق، در مشهد مقدس به دستور سید حسین بوستانی، نسخه از
«باب آخر فيما جاء عن الرضا من الاخبار المأثوره» شروع و به آخر کتاب ختم می گردد، مصحح، دارای تملک مورّخ 1310 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 114 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 169/2] (773)
خصوصی محمد عز الدین حسینی موسوی - زنجان (بدون شماره) نوشته تاج الدین بن علی بن محيى الدين بن ابی الحسن حسینی عاملی خادم الروضة الرضویه در روز پنج شنبه 10 شعبان 1083 ق، در مشهد الرضا علیه السلام، نسخه نیمه دوم کتاب است [دليل المخطوطات، ش 1، ص 120] (774)
نور بخش (خانقاه نعمت اللهی) - تهران (190) نسخ احمد بن محمد بن عبد اللّه در 10 شعبان 1084 ق.، (آغاز موجود:... لكنتي مقيد بقيد خطب...)، حدود 300 ص، 21 سطری [ف: کتاب خانه نور بخش، ص 191]. (775)
قدس رضوی - مشهد (622) نسخ محمد باقر بن محمد حسین یزدی در 20 ذق 1084 ق، در مشهد، نسخه به سلسله سند کتاب مصدّر است، (آغاز: حدثنا الشيخ المؤتمن الوالد ابو الحسن علی بن ابی طالب بن محمد بن ابی طالب التميمى المجاور قال حدثنى الامير السيد الاوحد الفقيه العالم عز الدين سيد الشريف شرف الساده ابو محمد شرف شاه بن ابى الفتوح محمد بن الحسين بن زياد العلوى الحسينى الافسطى النيشابوري... قال حدثنا الشيخ الامام العالم الاوحد ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسی بن بابويه القمى الفقيه مصنف هذا الكتاب رضى اللّه عنه قال الحمد للّه الواحد القهار...)، دارای سر لوح، نیمه آراسته، عناوین شنگرف، 317 گ، 21 سطری [ف: قدس 129/5] (776)
سپه - تهران (5480) نسخ فصيح بن میر محمد حسینی نیشابوری در ذق 1084 ق.، محشی، مفهرس، 221 گ، 22 سطری [ف: سپه 343/5] (777)
مركز احياء ميراث اسلامی - قم (1083 نسخ نور الدین محمد بن محمد هاشم حسینی ترشیزی در 1084 ق، در مشهد مقدس، در حاشیه از سوی
همان کاتب تصحیح و حاشیه نویسی شده است، دارای اجازه سید میرزا مهدی شهرستانی برای سید محمد باقر (حجة الاسلام) شفتی به تاریخ 1211 ق.، در پایان قصیده تائیه دعبل با شرح بسیار مختصر مشهود است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 203 گ، 22 سطری [ف: مرکز احیاء میراث اسلامی 323/3] (778)
قدس رضوی - مشهد (9048 - ردیف: 689) نسخ ابو طالب بن امیر شریف خطیب حسینی سبزواری در دو شنبه 15 صفر 1085 ق.، مصحح، معلق به حواشی، عناوین شنگرف، 233 گ، 23 سطری [ف: قدس 364/14] (779)
الهيات - مشهد (1732 - ثبت: 22670) نسخ سید محمد تقی بن محمد صادق موسوی و سید محمد مؤمن موسوی در 10 ذق 1085 ق، (جلد اول) و ع 1091/2 ق، (جلد دوم)، محشی، با بلاغ تصحیح و مقابله سید محمد تقی در ع 1119/2 ق.، چند برگ اول نو نویس، عنوان و نشان قرمز، 233 گ، 21 سطری [ف: الهيات مشهد 822/3 و 823] (780)
خصوصی علی فاضل قائینی نجفی - قم (230) نوشتۀ 1085 ق.، مقدمه این کتاب با بقیه نسخ عیون تفاوت دارد، دارای تملک محمد شفیع محسنی و محمد جعفر بیدکلی و حواشی مجذوب [تراثنا، ش 50 - 51، ص 369] (781)
قدس رضوی - مشهد (1241) نوشتۀ 1085 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 177]. (782)
مجلس - تهران (5605 - ثبت جدید: 8205) نستعليق عبد القادر بن فخر الدین حسین مراغی در 1085 ق.، در حاشیه افتادگی های متن اصلاح شده، عنوان ها شنگرف، 636 ص، 9 سطری [ف: مجلس 61/17] (783)
مرعشی - قم (7060) نسخ محمد قاسم بن جمال الدین محمد طالقانی در سوم محرم 1086 ق.، مصحح، محشی، بعضی از حواشی به خط عبد الوهاب بن محمد اشرف جنابذی که به درخواست کاتب نسخه از فوائد میرک موسی نوشته شده، با مهر و یادداشت تملک محمد طالب بن
محمد حسین مازندرانی امیر کلائی و محمد ابراهیم مورّخ 1234 ق.، دارای وقف نامۀ مورّخ 1299 ق.، عناوین مشکی درشت و با شنگرف نشانی دارد، 200 گ، 24 سطری [ف: مرعشی 227/18] (784)
مدرسۀ سلیمان خان - مشهد (128) نسخ خوش علی اکبر طبیب افتخاری سبزواری شیرازی در ع 1086/1 ق.، معلق به حواشی، برگ نخستین نو نویس، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (مدرسۀ سلیمان خان) 15/1] (785)
فاضل خوانساری - خوانسار (162) نسخ ع 1086/2 ق.، مصحح، دارای نشان بلاغ، عناوین شنگرف، 217 گ، 21 سطری [ف: کتاب خانه آية اللّه فاضل خوانساری 121/1] (786)
قدس رضوی - مشهد (624) نسخ ع 1086/2 ق.، به ضبط این نسخه کتاب 70 باب است، عناوین شنگرف، 210 گ، 23 سطری [ف: قدس 130/5] (787)
مرعشی - قم (4447) نسخ شمس الدین محمد بن خضر در سه شنبه 5 ذق 1086 ق، به دستور میرزا محمد باقر شیرازی، مصحح، دارای حواشی مختصر، مقابله و تصحیح کتاب توسط محمد مقیم بن كاظم علی طالقانی در جمعه 12 ع 1118/2 ق، انجام شده است، دارای سر لوح آراسته، عناوین و نشانی ها شنگرف، 265 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 40/12]. (788)
ملی - تهران (2768 / ع) نسخ 1086 ق.، مصحح، با یادداشت اللّه وردی شرر تیمورتاش مورّخ 1361 ق.، عناوین و سر فصل ها شنگرف، 18 و 19 سطری [ف: ملی 241/13 و 242] (789)
وزیری - یزد (790 - عمومی: 14356) نسخ حبیب اللّه بن میر فاضل در محرم 1087 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 240 گ، 23 سطری [ف: وزیری 664/2] (790)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (14 ع) نسخ خوش 1087 ق، در مشهد به دستور محمد طاهر بن حسن تفرشی [ف: شهرستان ها فرهنگ رشت
1146/3] (791)
مجلس - تهران (14433 - ثبت: 89931) نسخ شاه رضا لبر مرلاجين ازغندی در 1087 ق، محشی، مصحح، نسخه مقابله شده، با مهر و یادداشت تملک محمد صادق بن محمد قاسم هزار جریبی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 205 گ، 19 سطری [ف: مجلس 573/38]. (792)
قدس رضوی - مشهد (15414 - ردیف: 698) نسخ عزیز اللّه بن قاسم گلپایگانی در دو شنبه محرم 1088 ق.، مجلد دوم مقدم بر مجلد اول است و نسخه در ابتدا و انتها افتادگی دارد، مصحح، با نشان مقابله، (آغاز موجود: بسمله، الحمد للّه رب العالمين... باب الثلثون فيما جاء عن الرضا (علیه السلام) من الاخبار...)، (انجام نسخه:.... و قد اخرت تفسیر ها من كتاب معانى الاخبار تم الجزء الاول...)، عناوین شنگرف، 268 گ، 19 سطری [ف: قدس 368/14] (793)
سپه - تهران (1921) نسخ امیر عبد المطلب حسینی در 1088 ق.، دارای سر لوح، عنوان شنگرف، 302 ص، 19 سطری [ف: 342/5 و 283/1] (794)
مرعشی - قم (7413) نسخ محمد شفیع بن محمد امین حسینی اردکانی مورّخ پنج شنبه 9 ع 1090/1 ق.، با تصحیح و مقابلۀ اسفندیار بن عبد الباقی طباطبائی بهبهانی در 2 ذح 1107 ق، از روی نسخه ای که موسى الحسينى المدرس الخادم الرضوی با بیش از بیست نسخه معتبر مقابله کرده بود، عناوین و نشانی ها شنگرف، 279 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 229/19] (795)
ادبیات - تهران (مجموعه امام جمعه کرمان * 5) نسخ یک شنبه پایان ج 1090/1 ق، [ف: ادبیات 98/3]. (796)
مدرسۀ حجتيه - قم (86) نسخ عبد المطلب بن علی اصفهانی در 1090 ق، [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 72] (797)
الهيات - مشهد (407 * خصوصی عبد المجید مولوی 346) نسخ پنج شنبه 7 شوال 1091 ق.، دارای سر لوح آراسته، عنوان شنگرف، 233
گ، 19 سطری [ف: الهیات مشهد 205/1 و نشریه 45/5]. (798)
قدس رضوی - مشهد (172) نسخ محمد جعفر بن محمد حسین در 1092 ق.، وقفی حاجی میرزا موسی خان در 1261 ق.، دارای دو سر لوح آراسته، ابواب و عناوین در متن و حاشیه به شنگرف، 280 گ، 18 سطری [ف: قدس 1/ اخبار / 57]. (799)
مجلس - تهران (3785 - ثبت جدید: 9301) نسخ محمد تقی بن قطب الدین محمد در 1092 ق.، اصلاحات و توضیحات و نسخه بدل ها در حاشیه، دارای سر لوح آراسته، 482 ص، 21 سطری [ف: مجلس 10/4، ص 1772] (800)
ملی - تهران (1771 / د - ردیف 1630 / ع) نسخ محمد سعيد بن محمد حسین طباطبایی اردستانی در 1092 ق.، عناوین با مرکب قرمز، 307 گ، 21 سطری [ف: ملی 192/10]. (801)
قدس رضوی - مشهد (625) نسخ فاضل بن محمد شهریاری (علی الظاهر) در پنج شنبه 7 صفر 1094 ق.، نسخه فاقد دو باب است، مصحح، کتاب به ضبط این نسخه 71 باب دارد، عناوین شنگرف، 222 گ، 17 سطری [ف: قدس 130/5] (802)
مدرسۀ خیرات خان - مشهد (29) نسخ محمد شفیع بن محمد رضا در روز پنج شنبه 23 ع 1094/2 ق، در مشهد رضوی، نسخه از باب ذکر مجلس آخر للرضا (علیه السلام) عند المأمون في عصمة الانبیا شروع می شود. معلق به حواشی، (آغاز موجود: ... الجبانه فناد باسماء هولاء الحرهط الذين يسألون منهم باعلى صوتك...)، وقفى نصرة الملك، عنوان و نشان شنگرف، 120 گ، 23 سطری [ف: شهرستان ها (خیرات خان مشهد) 1751/3]. (803)
مدرسه غرب - همدان (11935) نسخ رفیع بن جمال در 1094 ق، [ف: مدرسه غرب همدان، ص 162]. (804)
خصوصی اصغر مهدوی - تهران (760) نسخ عبد اللّه بن نور الدین محمد زشکی طوسی در روز دو شنبه 15 ج 1095/2 ق، [نشریه 162/2] (805)
خصوصی اصغر مهدوی - تهران (1 مج 404) نسخ محمد صالح بن محمد علی استر آبادی در روز جمعه نزدیک به پایان شوال 1095 ق.، عنوان شنگرف [نشریه 117/2 و 162]. (806)
قدس رضوی - مشهد (14067 ردیف: 683 * مدرسه نواب 36 اخبار) نسخ 1095 ق.، وقفی فاضل خان در 1069 ق؟!. عناوین به سرخی، 279 گ، 19 سطری [ف: قدس 362/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 491/2] (807)
مدرسۀ حجتيه - قم (466) نسخ رضا بن محمد رضوی در 1095 ق.، نسخه مقابله شده [ف: مدرسۀ حجتیه قم، ص 72] (808)
مدرسه غرب - همدان (1 مج 931) نسخ 1095 ق.، ص 1- 342 [ف: مدرسه غرب همدان، ص 286]. (809)
مرکزی - تهران (ذیل 1 مج 2711) نوشتۀ شاید جلال الدین انجو در حدود 1095 ق، به دستور سلطان محمد کاتب سپاهانی، نسخه قسمتی از باب 16 عیون اخبار الرضا است، ص 77 - 42، 20 سطری [ف: مرکزی 1590/10] (810)
آل عصفور - بوشهر (326) نوشتۀ علی بن حسن طوسی در صفر 1096 ق. [ف: مكتبة آل عصفور، ص 79] (811)
قدس رضوی - مشهد (17806 - ردیف: 690] نسخ ابو علی بن حسن طسوجی در آخر صفر 1096 ق، و صفحۀ آخر به خط احمد بن خلف بن عبد علی بحرانی، عناوین شنگرف، 167 گ، 25 سطری [ف: قدس 364/14] (812)
ملک - تهران (1934) نسخ شوال 1096 ق.، محشی، با سند روایت کتاب در صفحه عنوان، عنوان و نشان شنگرف، 376 گ، 19 سطری [ف: ملک 514/1] (813)
سپه - تهران (1920) نستعليق على بن يوسف خرقانی در 1096 ق.، دارای حواشی لغوی، دارای سر لوح، عناوین شنگرف، 163 ص، 21 سطری [ف: سپه 342/5 و 283/1]. (814)
مرعشی - قم (1 مج 5403) نستعليق محتملاً قبل از 1099 ق.، نسخه مشتمل بر چند برگ آغاز کتاب است، دارای مهر و یادداشت تملک ابو طالب بن محمد تقی ابن حسن بن ابی طالب طباطبائی و عباس بن حسین حسنی حسینی، گ 1 پ - 32 پ، مختلف السطور [ف: مرعشى 193- 191/14] (815)
قدس رضوی - مشهد (17334 - ردیف: 696) نسخ شنبه 20 جمادی الاول از سدۀ 11 ق.، نسخه فاقد برگ نخستین کتاب است، مصحح، (آغاز موجود:.... و اشهد انّ الائمة من ولده حجج اللّه الى يوم الدين و ورثة علم النبيين ...)، عناوين شنگرف، 246 گ، 19 سطری [ف: قدس 367/14] (816)
الهيات - تهران (ذيل مج 54 - 242 پ - ثبت: 15354) شکسته نستعلیق فرید الدین بن محمد در اواسط سدۀ 11 ق.، روایتی از عیون الاخبار است درباره ولایت علی علیه السلام، گ 257 پ [ف: الهیات 147/1]. (817)
مجلس - تهران (ذیل جنگ 163 - ثبت: 30870) نستعلیق اواخر سدۀ 11 ق.، نسخه حدیثی دربارۀ حروف معجم از عیون الاخبار الرضا (علیه السلام) و احادیثی از حضرت رضا (علیه السلام) دربارۀ اسماء الهی و پاره ای از مناظرات امام در مجلس به نقل از همین کتاب است، و احادیثی دیگر گ 13 و گ 14-17 و گ 39 و بین گ 52 - 50 [ف: مجلس 53/22 - 56]. (818)
آستانه امام زاده عبد العظيم - ری (11) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از «ابواب القضايا و الاحکام» تا پایان «اسانید» است، عنوان و نشان شنگرف [نشریه 79/3] (819)
امام صادق علیه السلام - قزوین (152 - ثبت: 140) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از ابتدا و انتها چند برگ افتادگی دارد، وقفى عبد اللطيف بن محمد طالقانی در رمضان 1129 ق.، عناوین و خطوط شنگرف، 172 گ، 23 سطرى [ف: امام صادق علیه السلام 186/1] (820)
خصوصی محمد حسین رضوی - کاشان (615 - ردیف: 55) نسخ سدۀ 11 ق.، با یادداشت تملک عبد العظیم بن سید علی موسوی و یادداشت
تملیک عبد الغفار رضوی به پسرش سید محمد رضوی و مهر او، عنوان شنگرف [ف: آية اللّه رضوی، ص 9 و نشریه 37/7]. (821)
سپه - تهران (1917 [در ج 5] و 1870 [در ج 1]) نستعلیق سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول کتاب است، در سه برگ اول که مقدمه و بخشی از فهرست ابواب کتاب است و انجام افتادگی دارد، عنوان شنگرف، 142 گ، 19 سطری [ف: سپه 342/5 و 283/1]. (822)
سپه - تهران (ش 32 جنگ 2916) نستعلیق سدهٔ 11 ق.، نسخه بخشی از عيون اخبار الرضا است، عنوان شنگرف، 19 سطری [ف: سپه 73/4] (823)
سپه - تهران (5443) نسخ سدۀ 11 ق.، در پایان تاریخ ساختگی 725 دیده می شود، عنوان شنگرف، 320 گ، 17 سطری [ف: سپه 342/5] (824)
سپه - تهران (5444) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه دو جزء در یک جلد است، دارای حواشی با نشان «مؤمن م ک ره» و حواشی لغوی، مصحح، با تملک حسین حسینی سبزواری خسروجردی در 1171 ق.، و ابراهیم در 1140 ق، و سید حسین بن رضی الدین محمد خادم حسنی با مهر همو، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 258 گ، 19 سطری [ف: سپه 343/5] (825)
قدس رضوی - مشهد (10114 - ردیف: 693) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه فاقد باب آخر به جز یک برگ است، دارای نشان مقابله و تصحیح، معلق به حواشی، (انجام موجود:... اللهم صل على الحسن و الحسين سبطى نبيك و سیدى شباب اهل الجنة...)، عناوین شنگرف، 255 گ، 19 سطری [ف: قدس 365/14] (826)
قدس رضوی - مشهد (11136 - ردیف: 701) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از اواخر باب 3 تا اواخر باب 68 را شامل می شود، (آغاز موجود:.... تسع و عشرين سنة و شهران و كان في ايام امامته عليه السلام...)، (انجام موجود:.... و آيات الخلق اليكم و حسابه علیکم و فصل الخطاب عندكم...)، عناوين شنگرف، 199 گ، 20 سطری [ف: قدس 369/14] (827)
قدس رضوی - مشهد (15641 - ردیف: 691) نسخ سدۀ 11 ق.، دارای بلاغ، نسخه مقابله و تصحیح شده، (انجام موجود:... من خبره على علم عند قبر الرضا عليه السلام قال... الموضع فقال وقعت الى طبرستان...)، 318 گ، 21 سطری [ف: 364/14 و 365]. (828)
قدس رضوی - مشهد (16021 ردیف: 697) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، معلق به حواشی از علامۀ مجلسی و دیگران، دارای نشان مقابله، (انجام موجود:.... فقال لوزادك رسول اللّه لزدناك قال مصنف هذا الكتاب...)، عناوين شنگرف، 205 گ، 21 سطری [ف: قدس 367/14]. (829)
گلپایگانی - قم (کد: 56/46) نوشتۀ سدۀ 11 ق، [نور علم، ش 54 - 53، ص 287] (830)
گوهرشاد - مشهد (348) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، مقابله شده، دارای یک سر لوح ساده، برگ اول نو نویس، عنوان و نشان شنگرف، 388 گ، 17 سطری [ف: گوهرشاد 289/1] (831)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (585) نسخ سدۀ 11 ق.، دارای نسخه بدل، عناوین شنگرف، 293 گ، 19 سطری [ف: مركز احیاء 225/2] (832)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (712) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و چند برگ از جزء دوم «من الاخبار المنثوره عن الرضا» است، مصحح، سر لوح رنگین در آغاز جزء دوم، (آغاز موجود:.... المعمور ببقائه اذلم أجد شيئا آثر عنده و احسن موقعا لديه من علوم اهل البيت عليهم السلام...)، (انجام موجود:.... و جلس يزيد يلعب بالشطرنج و يذكر الحسين و أباه وجده و يستهزىء بذكرهم فمتى قمر ما قمر صاحبه، عناوین شنگرف، 109 گ، 25 سطرى [ف: مركز احياء 370/2 و 368]. (833)
مرکزی - تهران (4826) نستعلیق و نسخ سدۀ 11 ق، انجام نسخه افتاده، عنوان و نشان شنگرف، 188 گ، 18 سطری [ف: مرکزی 3852/14]. (834)
مرکزی - تهران (9106) نسخ سدۀ 11 ق.، انجام نسخه در «باب ماجاء
عن الرضا في صفة النبي» با مهر و یادداشت تملک علی رضا ابن حاجی محمد علی در سه شنبه 3 محرم 1256 ق، و با مهر محمد و نظام الدين محمد علی، با یادداشت محرم 1256 ق، عنوان و نشان شنگرف، 139 گ، 18 سطری [ف: مرکزی 294/17] (835)
ملی - تهران (2147 / ع - ثبت قدیم: 459 - 2344) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه در انتها 21 صفحه کم دارد، عنوان ها شنگرف، 308 گ، 23 سطری [ف: ملی 407/11] (836)
وزیری - یزد (1576 - عمومی: 16225) نسخ محمد صالح بن محمد باقر نیشابوری در سدهٔ 11 ق.، (آغاز موجود:... الكتاب لخزانته المعمورة ببقائه اذ لم اجد شيئاً ...)، عناوین و نشانه ها شنگرف، 202 گ، 22 سطری [ف: وزیری 1993/3] (837)
گلپایگانی - قم (667) نوشتۀ سده 11 - 12 ق.، نسخه از اول و آخر ناقص است [ف: گلپایگانی 133/2]. (838)
مدرسه مروی - تهران (335) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق، [ف: مدرسه مروی، ص 190] (839)
خصوصی جلال الدین یونسی اردبیلی - قم (؟) نوشتۀ شیخ حر عاملی (1104 - 1032 ق،) در قبل از 1104 ق.، نسخه به جهت محرّر آن از نفایس محسوب می شود [گنجینه دست نویس های اسلامی در ایران، ص 91، 92] (840)
ملی - تهران (1783/ د - ردیف: 1635 / ع) نسخ 1104 ق.، دارای حواشی از شرح توحید با نشان «ن»، بلاغ سماع و اجازه به خط سید نعمة اللّه جزایری به جهت محمد باقر شوشتری برای نقل حدیث در پشت ص 150 که حاکی از آن است که شوشتری این کتاب و دیگر کتب او و بحار الانوار را نزد جزایری خوانده دیده می شود، دارای یادداشت تملک شفیع الدین بن حسن بن نعمة اللّه بن محمد هادي بن عبد اللّه بن نور الدین بن نعمة اللّه جزایری در 1250 ق.، (آغاز نسخه: بسمله و به نستعين، حدثنی الشيخ المؤتمن الوالد ابو الحسن علی بن ابی طالب بن محمد بن ابی طالب...)،
عناوین با مرکب قرمز، 250 گ، 23 سطری [ف: ملی 207/10] (841)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (290) نسخ درويش على بن شيخ شمس الدین در 20 ع 1105/2 ق، آغاز نسخه افتاده است، عنوان و نشان شنگرف [نشریه 472/3]. (842)
قدس رضوی - مشهد (9106 ردیف: 688) نسخ جمعه رجب 1107 ق، در مشهد مقدس رضوی، دارای وقف نامه، عناوین به شنگرف و بعضاً نا نویس، 190 گ، 21 سطری [ف: قدس 364/14]. (843)
قدس رضوی - مشهد (15391 - ردیف: 686) نسخ اواخر ج 1108/1 ق.، مصحح، برگ های آخر نو نویس امر اللّه بن على تکمیلی، عناوین شنگرف، 283 گ، 24 سطری [ف: قدس 363/14]. (844)
قدس رضوی - مشهد (180) نسخ حسن علی بن محمد علی الخادری در 1108 ق.، (آغاز موجود: يا يزيد أنّى اوخذ في هذه السنه...)، ابواب و عناوین شنگرف، 343 گ، مختلف السطور [ف: قدس 1 / اخبار / 59]. (845)
مجلس - تهران (158 - ثبت: 63196) نسخ 1109 ق.، دارای نسخه بدل و ضبط سقطات در کنار صفحات، معلق به حواشی پراکنده، سر آغاز ابواب به شنگرف، 424 گ، 22 سطری [ف: مجلس 196/7]. (846)
ملی - تهران (779 / م - ردیف: 14952 / ع) نسخ محمد باقر بن محمد صالح کشمیری در 1109 ق.، سر فصل ها با مرکب قرمز، 225 گ، 23 سطری [ف: ملی 512/9] (847)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (268) نسخ سلمان بن منصور قزوینی در دو شنبه 1 شعبان 1110 ق.، عنوان و نشان شنگرف [نشریه 472/3]. (848)
مجلس - تهران (3184 - ثبت جدید: 6718) نسخ محمد جعفر بن محمد باقر همدانی در 1111 ق.، معلق به حواشی متعدد به خط شکسته نستعلیق زیبا که ظاهراً هم زمان با نسخه نوشته شده است، مصحح، دارای فهرست و یادداشت تملک از محمد حسن بن عبد الغفار بن محمد حسینی
مورخ 1286 ق.، 521 ص، 19 سطری [ف: مجلس 10/2، ص 765 و 766] (849)
قدس رضوی - مشهد (1742) نسخ 1112 ق، [ف: قدس (فهرست الفبایی کتب خطی)، ص 415] (850)
ملی - تهران (2267 / د - ردیف: 1828 /ع) نسخ یونس بن آقا ملا محمد در 1112 ق،. بعضی کلمات با مرکب قرمز، 367 گ، 17 سطری [ف: ملی 411/10]. (851)
گلپایگانی - قم (کد: 30/50) نوشتۀ 1113 ق، [ف: گلپایگانی 535/4]. (852)
وزیری - یزد (625- عمومی: 13995) نسخ حسن بن عبد الکریم حسینی هزار جریبی در صفر 1114 ق.، (آغاز موجود:.... عليه و على آله الطيبين و اشهد ان علی بن ابی طالب امير المؤمنين...)، نشان ها و ابواب در اوایل کتاب شنگرف، 382 گ، 15 سطری [ف: وزیری 530/2] (853)
مرعشی - قم (6725) نسخ زین العابدین بن محمد علی الخطیب در نیمۀ ج 1117/2 ق.، مصحح، دارای حواشی مختصر، دارای بلاغ مقابله عبد الحی بن عبد الرزاق رضوی با گروهی از دوستان در روز یک شنبه 2 محرم 1122 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 271 گ، 20 سطری [ف: مرعشی 280/17] (854)
مجلس - تهران (7146 - ثبت: 16518) نسخ زین العابدين بن محمد علی خطيب محتملاً حدود 24 صفر 1118 ق.، دارای تملک و مهر ابو القاسم بن عبد اللّه رضوی و محمد حسین رازی، عناوین زر، 242 گ، 21 سطری [ف: مجلس 156/25 و 157]. (855)
دانش سرای عالی (کتب عبد العظيم خان قریب) - تهران (143 ردیف: 25) نسخ ابراهيم بن بهاء الدین محمد آل دراج موسوی کربلایی در روز شنبه 17 ج 1118/2 ق.، دارای سر لوح، عنوان شنگرف [نشریه: 656/5]. (856)
آستانه مقدسه - قم (3: 13 - 6041) نسخ محمد باقر بن ملا محمد تقی در
نیمۀ روز 17 رجب 1118 ق.، محشی، عنوان و نشان شنگرف، 204 گ، 23 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 146/1]. (857)
مجلس - تهران (159 - ثبت: 63195) نسخ 1119 ق.، مصحح، معلق به حواشی از کتب لغت و جز آن، دارای نشان بلاغ و نسخه بدل، نیمه آراسته، عنوان های فهرست و ابواب به شنگرف، 353 ص، 25 سطری [ف: مجلس 197/7 و 198]. (858)
قدس رضوی - مشهد (626) نسخ 14 ذح 1123 ق.، صفحۀ اول و آخر نسخه به خطی دیگر، کتاب به ضبط این نسخه مرتب بر 69 باب است، عناوین شنگرف، 372 گ، 18 سطری [ف: قدس 130/5] (859)
قدس رضوی - مشهد (179) نسخ سید علی بن ادهم الحسيني الشيرنكي السبزواری در 1125 ق.، محشی به حاشیه سید نعمت اللّه جزائری که قبل از کتاب به چند ورق به خط نستعلیق و شکسته تحریری تا انتها جزء اول نوشته و بعد از جزء دوم به صورت تعلیقه و حاشیه و قوله تا آخر کتاب مرقوم داشته، وقفی حاجی سید محمد شوشتری در 1309 ق.، 251 گ، مختلف السطور [ف: قدس 1 / اخبار / 59]. (860)
ملی - تهران (1066 / س / 1972 - ردیف: 551 / ع) نسخ سید محمد گنجه ای در 1125 ق.، سر فصل ها با مرکب قرمز، 181 گ، 23 سطری [ف: ملی 47/8] (861)
گوهرشاد - مشهد (315) نسخ چهار شنبه 19 رمضان 1132 ق.، معلق به حواشی مجلسی و صالح و بیضاوی و مجذوب و غیره، نسخه تصحیح و مقابله شده است، 252 گ، 21 سطری [ف: گوهر شاد 264/1] (862)
ملک - تهران (2 مج 888 - ردیف: 180) نسخ قبل از 1137 ق.، نسخه بخشی از عیون اخبار الرضا است، مجموعه از آن فتح علی بن حاج فضل على بوده که در 1137 ق، در روزگار افغان ها خریده است، دارای سر لوح آراسته، عنوان و نشان شنگرف، 18 سطری [ف: ملک 213/5]. (863)
ملک - تهران (ذیل 7 مج 888 - رديف: 180) نسخ قبل از 1137 ق.، بند هایی از عیون اخبار الرضا در نسخه به صورت پراکنده هایی نوشته شده،
مجموعه از آن فتح على بن حاج فضل على بوده که در 1137 ق، در روزگار افغان ها خریده است، دارای سر لوح آراسته، عنوان و نشان شنگرف، 18 سطری [ف: ملک 213/5] (864)
مسجد اعظم - قم (436) نوشتۀ معز الدین محمد بن ضیاء الدین در 1140 ق.، نسخه جزء اول است، دارای حواشی با نشان «مجذوب سلمه اللّه» [ف: مسجد اعظم قم، ص 297] (865)
قدس رضوی - مشهد (627) نسخ حسین بن عبد الرشید رضوی حسینی قبل از 1145 ق.، وقفی محمد مطلوب در شوال 1145 ق.، نسخه معلق به اشی سید نعمت... جزائری است، دارای سلسلهٔ سند، مشتمل بر 69 باب، [آغاز: قال الشيخ المؤتمن الوالد ابو الحسن ...)، عناوین شنگرف، 306 گ، 21 سطری [ف: قدس 130/5]. (866)
فيضيه - قم (159) نسخ 1150 ق.، 189 گ، 23 سطری [ف: فیضیه استادی 188/1، عراقی 439/2] (867)
قدس رضوی - مشهد (175) نسخ قبل از 1166 ق.، وقفی آقا زین العابدین در 1166 ق.، ابواب و عناوین شنگرف، 278 گ، 19 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 58]. (868)
مدرسۀ چهل ستون - تهران (142) نسخ فصيح بن میر محمد نیشابوری حسینی در 1180 ق.، دارای یادداشت تملک محمد امین کاشانی مورّخ 1161 ق، و وقف نامه مورخ 1235 ق. [ف: آشنایی با چند نسخه خطی، دفتر اول، ص 331] (869)
ملی - تهران (171 / ق - رديف: 992/ ع) نستعلیق محمد اسماعيل بن محمد یوسف کردی در 1180 ق، در مشهد، پاره ای از عبارات با مرکب قرمز، تا ص 131 نو نویس، 261 گ، 17 سطری [ف: ملی 479/8]. (870)
گلپایگانی - قم (کد: 35/35) نوشتۀ 1192 ق، [ف: گلپایگانی 535/4]. (871)
آستانه مقدسه - قم (563) نسخ سدۀ 12 ق.، معلق به حواشی محمد رضا
با خط خودش، نسخه در آخر چند برگ افتاده دارد، دارای نشان تملک غلام حسین جرفادقانی در 1298 ق.، (انجام موجود:... فقد ظهر لي من امر هذا... ما صح به یقینی و قد اليت على نفسى الا افارق هذا المشهد ما بقيت...)، عناوین شنگرف، 224 گ، 20 سطری [ف: دورۀ کتب جدید آستان مقدس 193/2] (872)
جامع كبير - يزد (1 مج 12/419 - ردیف: 152) نستعلیق سدۀ 12 ق.، نسخه شرح مناظرۀ مأمون با مخالفان و علماء اهل سنت از کتاب عیون اخبار شیخ صدوق است. [نشریه: 399/4 ]. (873)
خصوصی حیدری - مشهد (بدون شماره) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، نسخه از اول و آخر ناقص است [اندیشۀ حوزه، ش 7، ص 219]. (874)
سپه - تهران (2 مج 5491) نستعلیق سدۀ 12 ق.، گ 38 ر - 100 پ، 19 سطری [ف: سپه 343/5] (875)
قدس رضوی - مشهد (8306 - ردیف: 1014) نستعلیق شکسته سدۀ 12 ق.، نسخه با عنوان مناظرۀ مأمون قطعه ای از کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام شیخ صدوق است که شامل مناظرۀ مأمون الرشيد عباسي با علمای اهل سنت دربارۀ امامت ائمۀ می شود (آغاز: قال الشيخ الجليل ابو جعفر محمد بن علی... في كتاب عیون اخبار الرضا باب ذكر ما كان يتقرب به المأمون الى الرضا (علیه السلام)....)، (انجام :... فقال هذا اقصى ما عند القوم... من النقص علیّ)، 11 گ، 17 سطری [ف: قدس 534/14]. (876)
گلپایگانی - قم (کد: 20/35) نوشتۀ سدۀ 12 ق. [ف: گلپایگانی 535/4] (877)
مرعشى - قم (33 مج 11619) نسخ محمد نصیر فرزند ملا حسن بالانکایی جیلانی در سدۀ 12 ق، «به قرینه برگ 103»، نسخه مشتمل بر مناظره مأمون با حضرت امام رضا علیه السلام در موضوع عصمت انبیا می باشد و فقط 15 کتاب را دارا می باشد، (آغاز نسخه: مجلس آخر للرضا عليه السلام عند المأمون في عصمة الأنبيا حدثنا تميم بن عبد اللّه بن تميم القرشي...)، (انجام نسخه: هذا الحديث غريب من طريق على بن محمد
الجهم مع نصبه و بغضه و عداوته لأهل البيت عليهم السلام)، مصحح، 3 گ (از 154 تا 156)، سطور چلیپا مورب [ف: مرعشی 386/29] (878)
مرکزی - تهران (111 ذیل جنگ 7387) شکسته نستعلیق محتملاً آقا محمد هادی محمد صالح مازندرانی در سدۀ 12 ق، در مکه یا هند، نسخه روایاتی منقول از کتاب عیون اخبار الرضا است [ف: مرکزی 535/16] (879)
ملک - تهران (2347) نسخ سدۀ 12 ق.، عنوان شنگرف، 277 گ، 21 سطری [ف: ملک 514/1] (880)
گلپایگانی - قم (1565) نوشتۀ سدۀ 12 و 13 ق.، نسخه یک قطعه از کتاب است [ف: گلپایگانی 133/2] (881)
مرکزی - تهران (6 مج 3486) شکسته نستعلیق محمد سعید بن حاج ملا صالح خلخالی قبل از 1211 ق.، نسخه روایتی از عیون اخبار الرضا است، دارای مهر میر محمد باقر مالک نسخه مورّخ 1211 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 17 سطری [ف: مرکزی 2491/11] (882)
مجلس - تهران (ذیل پراکنده های مج 2770 - ثبت: 22607) نوشتۀ محمد حسن در حدود 1221 ق، تا 1224 ق.، مجموعه دارای تاریخ های کتابت 1221 و 1223 و 1224 ق، است، (آغاز: احاديث من عيون اخبار الرضا (علیه السلام): قال حدثنا على بن محمد بن سليمان النوفلي قال ان المأمون لما جعل على بن موسى الرضا (علیه السلام) ولى عهده و ان الشعراء...)، ص 183 [ف: مجلس 9/1، ص 204] (883)
مسجد اعظم - قم (268) نوشتۀ 1249 ق.، نسخه در پایان ناقص است [ف: مسجد اعظم قم، ص 297] (884)
وزيرى - يزد (1 مج - عمومی: 33) نسخ 1250 ق.، دارای نشان تملک مورخ رجب 1285 ق.، عناوین و نشان ها شنگرف، 277 گ، 19 سطری [ف: وزیری 366/1]. (885)
خصوصی علامه محمد حسین طباطبایی - قم (بدون شماره) نوشتۀ محمد یوسف طالقانی در روز چهار شنبه 14 ع 1257/1 ق، [تراثنا، ش 7 - 8 ص 156]. (886)
سلطنتی - تهران (ذیل جنگ 152) نستعلیق عباس قلی ابن محمد زکی نوری ملقب به سیف الملک مورخ 1257 ق.، نسخه منتخباتی از کتاب عیون اخبار الرضا که در ذیل جنگ زهر الانوار آورده شده است [ف: دیوان های خطی کتاب خانه سلطنتی، ص 372]. (887)
فيضيه - قم (505) نسخ محمد رضا بن عبد الرزاق الالویری در 1262 ق.، 233 گ، 16 سطری [ف: فیضیه استادی 188/1، عراقی 438/2] (888)
علامه جلیلی - کرمانشاه (21) نوشتهٔ 1272 ق، [تراثنا، ش 65، ص 167]. (889)
وزيرى - يزد (1 مج 1898 - عمومی: 9471) نستعلیق محمد صالح بن میرزا احمد حسینی در شوال 1274 ق.، 272 گ، 16 سطری [ف: وزیری 1088/3] (890)
سپه - تهران (ذیل 1 مج 5860) شکسته نستعلیق 1274 ق.، خبری از عیون اخبار الرضا است که ذيل منهاج النجاة فیض کاشانی آمده، گ 61، 16 سطری [ف: سپه 680/5] (891)
ملک - تهران (ذیل مج 594 - ردیف: 92) شکسته نستعلیق اول عقرب 1282 ق.، شرحی است دربارۀ روايت «ولاية على بن ابي طالب حصنى...» از کتاب عیون اخبار الرضا، ص 3 [ف: ملک 98/5] (892)
مجلس - تهران (ذیل 4984 - ثبت 65055) نوشتۀ ع 1289/1 ق، در منزل آزاد نگین از محال خلجستان نسخه کتاب سیاست نامۀ خواجه نظام الملک است که پشت برگ اول آن حدیث «ولاية على بن ابي طالب حصنى...» از کتاب عیون اخبار الرضا مشهود است [ف: مجلس 277/14]. (893)
سنا - تهران ( 80 جنگ 1453 - ثبت: 20476) نوشتۀ سدۀ 13 ق.، نسخه نقل حديث «الا تخبرني عن اللّه تعالى يوجد بحقيقة او يوجد بوصف» از میرزا ابو القاسم زنجانی از کتاب عیون اخبار الرضا است، عنوان شنگرف [ف: سنا 262/2] (894)
گلپایگانی - قم (کد: 3/20) نوشتۀ سدۀ 13 ق، [ف: گلپایگانی 535/4] (895)
گلپایگانی - قم (کد: 5/118) نوشتۀ سدۀ 13 ق، [ف: گلپایگانی 535/4]. (896)
مجلس - تهران (ذیل 908 - ثبت: 6877) نوشتۀ گویا احمد بیگ گرجی متخلص به اختر در سدۀ 13 ق، به نقل از کتاب عیون الاخبار شیخ صدوق، در حاشيۀ ص 7 [ف: مجلس 532/3] (897)
مجلس - تهران (ذیل 19 جنگ 1131 - ثبت: 31836) نوشتۀ احتمالاً سید محمد صادق طباطبایی سنگلجی در سدهٔ 13 ق.، نسخه مشتمل بر احادیثی از عیون الاخبار است، گ 278 - 279 ب [ف: مجلس 23/2، ص 589] (898)
مجلس - تهران (65 جنگ 1202 - ثبت: 31907) نستعلیق سدۀ 13 ق.، نسخه مشتمل بر حدیث اصحاب الرس از کتاب عیون اخبار الرضا است، (آغاز: من كتاب عيون اخبار الرضا من حديث اصحاب الرس... اخبرني عن اصحاب الرس... و كانت لهم اثنا عشره...)، گ 60 [ف: مجلس 23/2، ص 734] (899)
ملی - تهران (ذیل 327 / م -رديف: 6 مج 1330 / ع) نوشتۀ سدۀ 13 ق.. نسخه بخشی از کتاب و ش 10 منتخبات نظم و نثر می باشد، و از باب سی و هشتم عیون آغاز شده است، سر فصل ها و سر آغاز فصول با مرکب قرمز، 29 سطری [ف: ملی 320/9] (900)
وزیری - یزد (3 مج 45 - عمومی: 4946) نسخ سدۀ 13 ق.، نسخه تا آخر جزء دوم است. (آغاز موجود [از جزء اول]:... صدقت یا جعفر انصرف آمناً فانى لا اقبل فيك قول احد ...)، معلق به حواشی پراکنده، عناوین و نشان شنگرف، گ 360-267، 26 سطری [ف: وزیری 56/1]. (901)
مرکزی - تهران (ذیل 2525) نسخ سدهٔ 14 ق.، نسخه مشتمل بر خبر «رقعة الجيب» از عیون اخبار الرضا می باشد، ص 12 و 19، 21 سطری [ف: مرکزی 1324/9] (902)
آستانه مقدسه - قم (591) نسخ؟، نسخه از آخر چند برگ افتاده دارد، عناوین شنگرف، 362 گ، 18 سطری [ف: دورۀ کتب جدید آستان مقدس
224/2] (903)
خصوصی محمد رضا طبسی حائری - قم (223) نوشتۀ؟، نسخه ناقص است [نور علم، ش 14، ص 107]. (904)
خصوصی مرتضی نجومی کرمانشاه (3 مج بدون شماره) نوشتۀ؟، نسخه در پایان ناقص است [دليل المخطوطات، ش 1، ص 253] (905)
فيضيه - قم (333) نسخ؟، نسخه مجلد اول است، 112 گ، 19 سطری [ف: فیضیه استادى 188/1] (906)
فيضيه - قم (746) نسخ؟، 236 گ، 23 سطری [ف: فیضیه استادی 188/1] (907)
فيضيه - قم (3 مج 120) نوشتۀ؟، نسخه نا تمام است، 105 گ، [ف: فیضیه 69/2] (908)
قدس رضوی - مشهد (171) نسخ؟، (انجام موجود:... بقتل جعفر بن...)، وقفی ملا محسن باد کوبه، ابواب و عناوین شنگرف، 261 گ، 19 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 57]. (909)
قدس رضوی - مشهد (174) نسخ؟، آراسته و دارای سر لوح، وقفی نواب سلطانم صفویه، 188 گ، 21 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 58]. (910)
قدس رضوی - مشهد (176) نسخ؟، این نسخه را کاتب با سند نوشته تا به اصل کتاب رسیده و از اول حدیث شروع کرده است، وقفی نادر شاه، 207 گ، 21 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 58]. (911)
قدس رضوی - مشهد (178) نسخ؟، (آغاز موجود:... عليه السلام يوماً فقال لي يا منصور...)، (انجام موجود:... ان ابنى علياً مقتول بالسّم ظلماً ...)، ابواب و عناوین شنگرف، 23 سطری [ف: قدس 1/ اخبار/ 59] (912)
قدس رضوی - مشهد (628) نسخ؟، به ضبط این نسخه کتاب مشتمل بر 71 باب است، عناوین شنگرف، 216 گ، 23 سطری [ف: قدس 131/5]. (913)
مجلس - تهران (8 یا 29 مج 1805 - ثبت: 39601) نوشته؟، مجموعه دفتری نو نویس است، نسخه رسالۀ توحید و فرایض منسوب به حضرت
على بن موسى (علیه السلام) منقول در عیون اخبار الرضا (علیه اسلام) می باشد، (آغاز نسخه: بسم اللّه الرحمن الرحيم، الحمد للّه رب العالمين و الصلوة و السلام على نبينا محمد و آله الطاهرين حدثنا ابو علی محمد بن حسن بن فضل قال حدثني احمد بن...)، (انجام:... و ضرب الاوتار و الاصرار على الصغاير من الذنوب و السلام على من اتبع الهدی و صلى اللّه علی محمد و آله الطيبين الطاهرين)، عناوین با جوهر قرمز، ص 73 - 70، 25 سطری [ف: مجلس 9/1، ص 337 و 207/5] (914)
مجلس - تهران (23 مج 1822 - ثبت: 24023) نوشته؟، نسخه تنها متن حديث رأس الجالوت است که از کتاب عیون اخبار الرضا نقل شده است، ص 202، 20 سطری [ف: مجلس 9/1، ص 428 و 240/5]. (915)
مجلس - تهران (ذیل جنگ 3222 - ثبت جدید: 5651) نسخ بهاء الدوله در؟ برای کتاب خانه خود، در این جنگ باب 38 و 40 و حدیثی دیگر از این کتاب آمده است، ص 1 و 2 و 7 [ف: مجلس 10/2، ص 1000 و 1001] (916)
مجلس - تهران (ذیل 3932 - ثبت جدید: 9316) نوشتۀ؟، نسخه حدیثی است از کتاب عیون اخبار الرضا که بر پشت نخستین برگ این مجموعه نوشته شده [ف: مجلس 10/4، ص 2033] (917)
مدرسه سلطانی- کاشان (1/134 - ردیف: 264) نسخ؟ [ف: مدرسۀ سلطانی کاشان، ص 32]. (918)
مدرسه مروی - تهران (86) نوشته؟، معلق به حواشی از مجذوب [ف: مدرسه مروی، ص 190] (919)
مدرسه مروی - تهران (1018) نوشته؟، نسخه ناقص است [ف: مدرسه مروی، ص 190]. (920)
مدرسه نمازی - خوی (207) نسخ؟، مصحح، دارای نشان مقابله، چند برگ در وسط نو نویس میرزا ابراهیم خویی در 1325 ق.، عناوین ابواب و بعضی علائم شنگرف، 21 سطری [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 106]. (921)
مرکزی - تهران (594) نسخ؟، دارای خط میرزا حسین نوری، نسخه در کتاب خانۀ ضیاء الدین نوری بوده است، دارای سر لوح آراسته، نام های پیامبر و پیشوایان و آیه ها که معرب است زیر خط سرخ می باشد، عنوان ها و نشانه ها شنگرف، 307 گ، 17 سطری [ف: مرکزی 1428/5]. (922)
ملی - تهران (3239 ع - ثبت پیشین: 454 - 1092) نسخ؟، نسخه از آغاز باب (ذكر ما ظهر للناس من بركة هذا المشهد و علاماته في استجابة الدعاء فیه) را در بر دارد، مصحح، عنوان ها با مرکب قرمز، 293 گ، 20 سطری [ف: ملی 45/15] (923)
ملی - تهران (3769 ع - ثبت پیشین: 5882، ع / 869) نسخ؟، مصحح، دارای حواشی لغوی، (آغاز موجود:... و آله و سلم في الشيء الواحد فقال عليه السلام ان اللّه عز و جل حرم حراما و احل حلالا و فرض فرائض...)، عناوین شنگرف، 310 گ، 12 سطری [ف: ملی 405/16] (924)
ملی - تهران (4289 ع) نوشتۀ؟، نسخه جزء اول تا باب 29 یعنی باب «ما جاء عن الرضا (علیه السلام) في صفة النبي (صلی اللّه علیه و آله و سلم)» است، عناوین با مرکب قرمز، 133 گ، 17 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (925)
ملی - تهران (4591 /ع) نسخ؟، 277 گ، 22 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (926)
ملی - تهران (4652 ع) نسخ؟، عنوان ها با مرکب قرمز، 216 گ، 21 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (927)
-. ملی (1)- تهران (4815 ع) نسخ؟، عنوان ها با مرکب قرمز، 216 گ، 21 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)].
1) به نظر می رسد این شماره تکرار نسخه قبل یعنی نسخه ش (4652 ع) باشد.
شیخ صدوق در میان آثار گران قدر خود، دارای سه رساله مستقل در امتیاز و برتری ماه های رجب و شعبان و رمضان بر دیگر ازمنه سال است که خود در كتاب صوم من لا يحضره الفقیه از آن ها با نام کتاب فضائل رجب و كتاب فضائل شعبان و کتاب فضائل رمضان یاد کرده است.
این رسائل به جهت اختصار اغلب در یک دفتر با توالی گرد آمده و به مثابه سه باب کتابی واحد با عنوان فضائل الاشهر الثلاثه به شمار می آیند.
این مجموعه یک بار در شهر نجف به تاریخ 1396 ق، = 1976 م. به کوشش غلام رضا عرفانیان در «مطبعه الآداب» در 160 ص و بار دیگر در تهران به تاریخ 1381 ق، با ترجمه فارسی به چاپ رسیده است. بنیاد پژوهش های اسلامی یا مجمع بحوث اسلامیه آستان قدس رضوی فهرست احاديث اهل بيت عليهم السلام در كتب المواعظ، مصادقة الاخوان، فضائل الشيعه، صفات الشيعه و فضائل الاشهر الثلاثه را در شماره های 14 - 10 سلسله انتشارات خود به سال 1408 ق، در یک مجلد به طبع رسانده است.
هر یک از این کتب سه گانه برای ارائه کیفیت مباحث با تفکیک در ذیل بررسی می شود:
این کتاب به فضایل و ثواب و اعمال وارده در ماه شریف رجب می پردازد. شیخ صدوق در رساله مزبور احادیث راجعه به این موضوع را گرد آوری نموده و هر روایت را مستند به سلسله اسناد همان حدیث تا معصوم - علیه السلام - کرده است. یکی از مهم ترین مباحث این کتاب فضیلت روزه در ماه رجب می باشد.
گزارشی از این اثر مشاهده نشد.
برای آشنا نمودن بیش تر خوانندگان با مطالب فضائل الاشهر الثلاثه دو نسخه به شماره های (3 مج 2135) و (699) در کتاب خانه مرکزی دانشگاه تهران مورد مطابقت قرار گرفت. مطالب داخل [] مربوط به نسخه ش (699) این کتاب خانه است.
آغاز [نسخه خطی ش (3 مج 2135) مرکزی 777/9]: هذا الكتاب في فضايل رجب بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه على محمد و آله اجمعين اخبرنا [ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابویه رضی اللّه عنه قال حدثنا] محمد بن ابراهيم بن اسحق [الطالقاني] قال حدثنا احمد بن محمد الكوفى [الهمدانى مولى بن هاشم] عن على بن الحسن بن فضال عن ابيه عن ابى الحسن على بن موسى الرضا عليه السلام قال من صام اول يوم من رجب رغبة فى ثواب اللّه عز و جل وجبت له الجنّه و من صام يوماً في وسطه شفّع في مثل ربيعة و مضرّ و من صام يوما في اخره جعله اللّه من ملوك الجنّه و شفّعه فى ابيه و امّه و ابنه و ابنته و اخيه [و اخته] و عمّه و عمّته و خاله و خالته و معارفيه [و معارفه] و جيرانه و ان كان فيهم مستوجبا [مستوجب] للنار حدثنا عبد الرحمن بن محمد ... عن أنس قال سمعت النبي صلی اللّه علیه و آله و سلم يقول من صام يوما من رجب ايمانا و احتسابا جعل اللّه تبارك و تع بينه و بين النّار سبعين خندقا عرض كل خندق . ما بين السماء و الارض حدثنا محمد بن احمد السناني... قال دخلت على الصادق جعفر بن محمد عليهما السلام في رجب و قد بقيت ايام فلمّا نظر الىّ قال يا سالم هل صمت في هذا الشهر شيئا قلت لا و اللّه يابن رسول اللّه قال لى لقد فاتك من الثواب مالم يعلم [مالا يعلم]
مبلغه الا اللّه عز و جل ان هذا شهر قد فضله اللّه و عظم حرمته و اوجب للصائمين فيه كرامته قال قلت له يا بن رسول اللّه [رسوله] فان صمت مما بقى منه شيئا هل انال فوزا ببعض ثواب الصائمين فيه فقال يا سالم من صام يوما من اخر هذ الشهر (كذا) كان ذلك اما ناله من شدة سكرات الموت و اما ناله من هول المطلع و عذاب القبر و من صام يومين من اخر هذا لشهر (كذا) كان له بذلك جوازاً على الصراط و من صام ثلثة ايام في اخر هذا لشهر (كذا) اَمِن يوم الفزع الاكبر من اهو اله و شدایده و اعطى برائة من النار حدثنا....
انجام [نسخه خطی ش (3 مج 2135) مرکزی 777/9]: .... حدثنا عبد الواحد بن محمد بن عبدوس... عن الصادق جعفر بن محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم قال من صام سبعة و عشرين من رجب كتب له أجر صيام سبعين سنة حدثنا... قال قال لى على بن موسى الرضا علیه السلام من صام اول يوم من رجب رضى اللّه عنه يوم يلقاه من صام يومين من رجب رضى اللّه عنه يوم يلقاه و من صام ثلثة ايام من رجب رضی اللّه عنه و ارضاه [ارضى] عنه خصماؤه و يوم يلقاه و من صام سبعة ايام من رجب فتحت ابواب السموات السبع لروحه اذا مات حتى يصل الى الملكوت الأعلى ([تصحیح در حاشیه همین نسخه] و من صام ثمانية ايام من رجب فتحت له ابواب الجنة الثمانية و من صام من رجب خمسة عشر يوما قضى اللّه عجل الۀّه تعالی فرجه شریف له كل حاجة الا ان يسئله في مأثم او في قطيعة رحم) و من صام شهر رجب كلّه خرج من ذنوبه كيوم ولدته امّه و اعتق من النّار و ادخل [اودخل] الجنة مع المصطفين الاخيار تم كتاب فضایل رجب بحمد اللّه و منه و صلى اللّه على محمد و آله...
این کتاب در فضیلت و ثواب و اعمال ماه شعبان است. روش شیخ در تدوین آن همانند دیگر آثار وی جمع آوری احادیث موضوع این باب به همراه سلسله اسناد آن تا معصوم - علیهم السلام - می باشد. بخش های مبسوطی دربارهٔ فضیلت روزه در ماه شعبان دارد.
گزارشی از این کتاب مشاهده نشد.
آغاز [نسخه خطی ش (3 مج 2135) مرکزی 777/9]: کتاب فضائل شعبان بسم اللّه الرحمن الرحيم اخبرنا الشيخ الفقيه ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن بابویه رض قال حدثنا ابی ره [رحمه اللّه] عن احمد بن ادريس... عن الصادق جعفر بن محمد عليهما السلام قال صيام شهر شعبان ذخر للعبد يوم القيمة و ما من عبد يكثر الصيام في شعبان الا اصلح اللّه له امر معيشته و كفاه شرّ عدوّه و أنّ ادنى ما يكون لمن يصوم يوما من شعبان أن يجب [تجب] له الجنّه حدثنا ابى رضى اللّه عنه... قال قال رسول اللّه صلى اللّه علیه و اله شعبان شهری و رمضان المبارك [شهر رمضان] شهر اللّه الا من صام يوماً واحداً من شهرى [فمن صام يوماً من شهرى] كنت شفيعا له يوم القيمة [شفيعه يوم القيمة] و من صام يومين من شهرى غفر اللّه له ما تقدم [ما تقدم من ذنبه] و ما تاخر و من صام ثلثة ايام من شهرى قيل له استأنف العمل و من صام شهر رمضان يحفظ فرجه و و كفّ اذاه عن الناس [واحله دار القرار] غفر اللّه له ذنوبه ما تقدم منها و ما من النّار و احلّه دار القرار و قبل [قيل] شفاعته في عدد رمل عالج من مذنبى [بنى] اهل التوحيد حدثنا ... قال سمعت على بن موسى [موسى الرضا] علیه السلام ص يقول من استغفر اللّه تبارك و تع [تعالی] في شعبان سبعين مرّة غفر اللّه له ذنوبه [غفر اللّه ذنوبه] و لو كانت مثل عدد النجوم و بهذا الاسناد...
انجام [نسخه خطی ش (3 مج 2135) مرکزی 777/9]: .... حدثنا ابو احمد محمد بن جعفر بن البندار الشافعي... عن عائشة قالت ما رأيت رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم ع يصوم في شهر أكثر مما كان [ما كان] يصوم في شهر شعبان حدثنا ابو نصر احمد بن الحسين بن احمد بن حموية بن عبيد النيسابوري الوّراق... عن عايشة زوجة النبي صلى اللّه عليه و اله قالت ما رأيت رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم ع في شهر اکثر صيامه [صياماً] منه فى شعبان تم كتاب فضائل الشعبان بحمد اللّه و حسن توفيقه و صلواته على نبيه محمد و آله الطاهرين...
این کتاب در بیان ثواب و اعمال و فضیلت ماه رمضان بر سایر شهور است. شیخ صدوق در این رساله نیز به مانند رسائل قبل احادیث مرویه از معصومین
گزارشی از این کتاب مشاهده نشد.
آغاز [نسخه خطی ش (3 مج 2135) مرکزی 777/9]: هذا الكتاب في فضائل شهر رمضان المبارك بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه على محمد و اله الطاهرين اخبرنا الشيخ ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه الفقيه رضى اللّه عنه قال حدثنا ابي رحمه اللّه عن محمد بن يحيى العطار عن احمد بن محمد بن عيسى عن الحسن بن محبوب عن ابی ایوب عن ابى ورد عن أبي جعفر علیه السلام ص قال خطب رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله في اخر جمعة من شعبان فحمد اللّه و اثنى عليه ثم قال ايها الناس [انه] قد اظلكم شهر فيه ليلة خير من الف شهر و هو شهر رمضان فرض اللّه صيامه و جعل قيام ليلة [ليلة فيه] فبما فيه لتطوّع صلوة كمن تطوّع لصلوة سبعين ليلة فيما سواه من الشهور و جعل لمن تطوّع فيه بخصلة من خصال الخير و البّر كأجر من ادّى فريضة من فرايض اللّه و من أدّى فيه فريضة من فرايض اللّه كان كمن أدّى سبعين فريضة فيما سواه من الشهور و هو شهر الصبّر و ان الصبّر ثوابه الجنّة و هو شهر المساواة [مساواة] و هو شهر يزيد اللّه فيه رزق [رق] المؤمنين و من افطر [فطر] فيه مؤمنا صائماً فقال ان اللّه تع كريم يعطى هذا الثواب منكم من لا يقدر الاّ على مذقة [مذحوقه] من لبن ففطر بها صائماً او شربة من ماء عذب او تمرات لا يقدر على اكثر من ذلك و من خفّف فيه عن مملوكه خفّف اللّه عنه حسابه و هو شهر اوّله [رحمه] و وسطه مغفرة اللّه و اخره اجابة و عتق من النّار ولا غنى بكم فيه عن اربع خصال خصلتين ترضون اللّه بهما و خصلتين لاغنى بكم عنهما امّا اللتان ترضون اللّه بهما فشهادة ان لا اله الا اللّه و أنّى رسول اللّه و امّا اللتان لاغنى بكم عنهما فتسئلون اللّه حوائجكم و الجنة و تسئلون فيه العافية و تتعوذّون من النّار حدثنا ابي رض...
انجام [نسخه خطی ش (3 مج 2135) مرکزی 777/9]:.... حدثنا محمد بن عبد اللّه ... قال قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله ثلث دعوات مستجابات دعوة
الصائم و دعوة المسافر و دعوة المظلوم حدثنا أبو محمد ... قال قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و اله ربّ صائم حظّه من صيامه الجوع و ربّ قائم حظه من قيامه السّهر [تم الكتاب...] وجدنا غير ذلك حدثنا اخر و القراين دلت على أنّه ليس جزء للكتاب و أنّما هو من تصرّفات الكتّاب على ابن ابراهيم بن هاشم عن عن النوفلي عن السّكوني عن جعفر بن محمد عن ابيه عن ابائه (عن امير المؤمنين عليه السلام من اغتسل أول يوم من السّنه في ماء حارّ و صبّ على رأسه ثلثين غرفه كان دواء من السنة و انّ أوّل السنة اول يوم من شهر رمضان) انتهى...
فيضيه - قم (20 مج 847) نسخ 1256 ق.، نسخه مشتمل بر فضائل الرجب است، 8 گ [ف: فیضیه استادی 2 / بخش 3، ص 30] (929)
فيضيه - قم (22 مج 847) نسخ مهدی بن ملا محمد علی در 1257 ق.، نسخه فضائل رمضان است، 23 گ [ف: فیضیه استادی 2 / بخش 3، ص 30]. (930)
خصوصی سید محمد مفتی شیعه اردبیلی - قم (2 مج 68) نوشتۀ محمد حسین بن محمد علی کاخکی خراسانی در پنج شنبه 17 ذق 1284 ق، [تراثنا، ش 67 و 66، ص 241 و 240]. (931)
فیضیه - قم (21 مج 847) نوشتۀ سدۀ 13 ق.، نسخه فضائل شعبان را شامل است، 7 گ [ف: فیضیه استادی 2 / بخش 3، ص 30] (932)
مرکزی - تهران (3 مج 2135) نسخ حسن در 1325 ق، از روی خط پدرش محمد مهدی بن علی بن یوسف حسینی طباطبایی، مصحح، نسخه فضائل الاشهر الثلاثه را در بر دارد، در پایان فضائل رمضان یک حدیث افزوده است و در نسخه آمده که این یکی از خود کتاب قمی است، عنوان شنگرف، 22 ص، 23 سطری [ف: مرکزی 777/9] (933)
قدس رضوی - مشهد (7797 - ردیف: 727) نسخ محمد حسین بن زین العابدین ارموی در نیمۀ ج 1349/1 ق، در نجف اشرف، نسخه فضائل شهر رجب است. مصحح، 9 گ، 17 سطری [ف: قدس 385/14]. (934)
قدس رضوی - مشهد (7798 - ردیف: 728) نسخ محمد حسین بن زین العابدین ارموی در نیمۀ ج 1349/1 ق، در نجف اشرف، نسخه فضائل شهر شعبان را شامل است، مصحح، 9 گ، 17 سطری [ف: قدس 385/14]. (935)
قدس رضوی - مشهد (7799 - ردیف: 729) نسخ محمد حسین بن زین العابدین ارموی در نیمه ج 1349/1 ق، در نجف اشرف، نسخه فضائل شهر رمضان است، مصحح، 9 گ، 17 سطری [ف: قدس 385/14 و 386]. (936)
قدس رضوی - مشهد (1 مج 1094) نوشتۀ سید مصطفی صفائی خوانساری در 1368 ق.، نسخه فضائل الاشهر الثلاثه را در بر دارد [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 335] (937)
خصوصی فخر الدین نصیری - تهران (96) نوشتۀ؟، نسخه مشتمل بر کتاب فضائل رجب است [معهد المخطوطات العربيه، ج 3، جزء 1، ص 46]. (938)
خصوصی فخر الدین نصیری - تهران (97) نوشتۀ؟، نسخه مشتمل بر کتاب فضائل شعبان است [معهد المخطوطات العربيه، ج 3، جرء 1، ص 46]. (939)
خصوصی فخر الدین نصیری - تهران (98) نوشتۀ؟، نسخه مشتمل بر کتاب فضائل رمضان است [معهد المخطوطات العربيه، ج 3، جزء 1، ص 46] (940)
مرکزی - تهران (699) نسخ عبد الحسین در؟، گویا از روی نسخهٔ مورّخ 580 ق.، آغاز مطالب زیر خط سرخ و نشانه ها شنگرف، پایان نسخه نو نویس محمد مشکوة، دارای یادداشتی از همو قبل از نسخه با این عبارات «از خاتمه وسائل الشيعه شيخ جليل محمد بن الحسن الحر العاملي قده و از آغاز یکایک مباحث سه گانه این کتاب مستفاد می شود که سه کتاب است 1- كتاب فضائل رجب 2- كتاب فضائل شعبان 3- کتاب فضائل رمضان و قد من اللّه تعالى بتكميله على العبد العاصي محمد الحسيني المشكوة»، 89 گ، 14 سطری [ف: مرکزی 1446/5] (941)
این کتاب - همان گونه که از نامش هویداست - به بیان فضایل و برتری های شیعیان بر غیر شیعه می پردازد و نتایج و امتیازات این ایمان و اعتقاد را بر می شمرد.
شیخ صدوق در این بررسی مقام شامخ و مرتبت عالی معصومین - علیهم السلام - نزد خداوند را می نمایاند و همانند سایر کتب خود با گرد آوری و نقل احادیث مرویۀ ایشان منزلت و جایگاه والای تشیع را نشان می دهد و مقام قرب پیروان و دوست داران اهل بیت عصمت و طهارت - عليهم السلام - را عیان می سازد.
وی در این کتاب آراء و عقاید باطل و موهومات منسوب به شیعیان از جانب اهل تسنن و دیگران را مردود اعلام کرده و بامدد روایات مفسّر آیات قرآن کریم ماهیت و حقیقت تشیع را آشکار می نماید. فضائل الشیعه مشتمل بر چهل و پنج حدیث با نقل سلسله اسناد است و در برخی موارد با نام فضل الشیعه نیز مشهور می باشد.
احادیث این کتاب در بردارندۀ موضوع و معانیی این چنین است: دوستی با اهل بیت و منزلت علی - علیه السلام - و مقام محبین و دوست داران ایشان، سؤال
از محبت ایشان در روز قیامت - آداب دوستی با خداوند، عطای دنیا و آخرت، جایگاه مؤمنین در بهشت، به جا آوردن عبادات و فرایض یکی از مقدمات ورود به بهشت، اختصاص حبّ اهل بيت - عليهم السلام - به برگزیدگان آفرینش، جایگاه علی - علیه السلام - بر منبری از منابر نور در راست و چپ عرش، مقام شیعیانی که در قیامت بر منابر نور وارد می شوند، مقام شیعیانی که در قیامت جامه هایی از نور در بر دارند، معنی «ما گواه شیعیان خود هستیم»، توصیف عالین، معنای رافضه و شأن و مصادیق شیعیان در آیات قرآن کریم، تفسیر آیۀ فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ، معنى حديث إِنَّ الْمُؤْمِنَ ینْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ، تفسیر آیه وَ إِنِّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی، معنى إِنَّ وَلِیَّنَا لَیَعْبُدُ اللَّهَ قَائِماً وَ قَاعِداً وَ نَائِماً وَ حَیّاً وَ مَیِّتاً، معنای آیه فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌ، تفسير آيه وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً و ...
فهرست احادیث اهل بيت - علیهم السلام - در كتب المواعظ، مصادقة الاخوان، فضائل الشيعه، صفات الشيعه و فضائل الاشهر الثلاثه در شماره های 14 - 10 سلسله انتشارات بنیاد پژوهش های اسلامی یا مجمع بحوث اسلامیه آستان قدس رضوی به سال 1408 ق، در یک مجلد در اختیار علاقه مندان قرار گرفته است.
فضائل الشیعه نیز تاکنون چندین بار با حروف سربی از این قرار به چاپ رسیده است:
نجف، سربی، وزیری، با علی و الشيعه نجم الدین عسکری و صفات الشيعه در یک جلد.
تهران، 1381 ق. = 1342 ش.، سربی، وزیری، با ترجمه فارسی و مقدمه به قلم حسین فشاهی (حسین قشانی مؤسس انتشارات شمس) از روی چاپ نجف، به همراه صفات الشیعه در 88 + 93 ص
قم، 1396 ق.، منشورات داوری.
قم، 1410 ق.، به کوشش مؤسسه الامام المهدی (عجل اللّه تعالی فرجه و شریف) به همراه صفات الشيعه و مصادقة الاخوان با تصحیح انتقادی.
قم، 1421 ق، = 1379 ش.، با نام المواعظ و صفات الشيعه و فضائل الشيعه
تحقیق محمود بدرى، مؤسسة المعارف الاسلاميه.
تهران، 1379 ش.، ترجمه و تصحیح امیر توحیدی، نشر زراره، در 105 ص
بیروت، دار الشرق الأوسط للطباعة، تحقيق محمد تقى الذاكرى.
طهران، مرکز انتشارات أعلمی، 44 ص.
هم چنین این کتاب را یک بار انتشارات کتاب خانه شمس (ش 9 سلسله انتشارات دینی نور) با نام صفات الشيعه و فضائل الشيعه (احتمالاً همان طبع 1381 ق.) با مقدمه چاپ کرده و بار دیگر مؤسسه انتشارات فراهانی با نام فضائل الشيعه بدون مقدمه به طبع رسانده است.
آغاز [نسخه خطی ش (2 مج 2721) مجلس 9/1، ص 46]: الحمد للّه رب العالمين و صلواته... قال ابو جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى الفقيه رضى اللّه عنه حدثني ابي رضي اللّه عنه قال حدثنا عبد اللّه بن الحسين المؤدب عن احمد بن على الاصفهاني... عن محمد بن اسم (كذا) الطوسي قال حدثنا ابورجا عن نافع عن ابن عمرانه قال سألنا النبي صلى اللّه عليه و آله...
انجام [نسخه خطی ش (2 مج 2721) مجلس 9/1، ص 46]:... حتى يستأذن لك فيما يصل اليه رسول اللّه الاباذن و هو قوله و اذا رايت ثم رايت نعيما و ملكا كبيرا، حدثنا محمد بن موسى بن المتوكل.
آغاز [چاپ سربی، 1342 ش.]: الحمد للّه رب العالمين و صلواته على محمد و آله الطاهرين، قال ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن بابويه القمى الفقيه رضي اللّه عنه [الحديث الاول] قال حدثنا ابى رضى اللّه عنه قال حدثنا عبد اللّه بن... عن ابن عمر قال سألنا النبى صلى اللّه عليه و آله و سلم عن علی بن ابی طالب علیه السلام فغضب صلى اللّه علیه و آله و سلم ثم قال: ما بال اقوام يذكرون من منزلته من اللّه كمنزلتى ألا و من أحب علياً أحبنى و من أحبنى فقد رضى اللّه عنه و من رضى اللّه عنه كافأه الجنة الا و من أحب علياً لا يخرج من الدنيا حتى يشرب من الكوثر و يأكل من طوبى و يرى مكانه في الجنة ألا و من أحب عليا قبل صلاته و صيامه و قیامه و استجاب له دعاه، ألا و من احب عليا استغفرت له الملائكه و فتحت له ابواب الجنة الثمانية يدخلها من اى باب شاء
بغير حساب، ألا و من أحب علياً اعطاه اللّه كتابه بيمينه و حاسبه حساب الأنبياء، ألا و من احب علياً ...
انجام [چاپ سربی، 1342 ش]: ... حدثنا محمد بن الحسن بن الوليد... قال قلت لابی عبد اللّه علیه السلام ذات يوم جعلت فداك قول اللّه عز و جل وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً [كذا] قال فقال لي: إذا ادخل اللّه اهل الجنة الجنة ارسل رسولا الى ولىّ من اوليائه فيجد الحجبه على بابه فتقول له قف حتى يستأذن لك فما يصل اليه رسول اللّه الا باذن و هو قوله وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً [الحديث الخامس و الاربعون] حدثنا محمد بن موسى بن المتوكل رحمه اللّه ... رفعه عن جعفر بن محمد عليهما السلام قال قال اذا كان يوم القيامة نشفع في المذنبين من شيعتنا فاما المحسنون فقد نجاهم اللّه.
مرکزی - تهران (5 مج 5923) نسخ سدۀ 10 یا 11 ق.، نسخه با عنوان فضائل علی (علیه السلام) در فهرست آمده است، با رؤیت میکرو فیلم آن از نزدیک و تطابق با آغاز و انجام کتاب فضائل الشیعه مشخص گردید که همین کتاب است، با خط و یادداشت تملک عبد اللّه بن محمد تقی مجلسی و محمد باقر بن محمد تقی مجلسی و محمد تقی بن محمد کاظم، با مهری مورّخ 1169 ق، گویا از این سومی، مجموعه دارای فهرست رساله ها است، ص 112 - 17،86 سطری [ف: مرکزی 154/16] (942)
مجلس - تهران (2 مج 2721 - ثبت: 14323) نوشتۀ محمد بن زين العابدين الموسوى محتملاً در 1286 ق.، ص 102- 81، 18 - 17 سطری [ف: مجلس 9/1، ص 46 و 47] (943)
مرعشی - قم (6 مج 990) نسخ؟، فهرست نویس به اشتباه این کتاب را با عنوان غریب حدیث النبی و امیر المؤمنین ثبت کرده است، در حاشیه تصحیح شده، دارای مهر و یادداشت تملک اسماعیل نجفی خراسانی، عناوین شنگرف و گاهی نوشته نیست، گ 139 پ - 151 پ، 19 سطری [ف: مرعشی 184/3] (944)
این کتاب - همان طور که از نام آن بر می آید - در اثبات حیات و غیبت حضرت امام عصر حجة بن الحسن العسكرى - عجل اللّه تعالى فرجه الشریف - است.
روش مؤلف بزرگوار در تدوین آن - همانند دیگر کتب ایشان - نقل روایات و احادیث وارده در این موضوع است. برای نیل به این هدف شیخ ابتدا اخبار راجع به طول عمر و غیبت گروهی از انبیا و بزرگان دین را طرح کرده و سپس - در ابواب جدا گانه - به آثار هر یک از ائمه - علیهم السلام - دربارۀ امام زمان - عجل اللّه تعالی فرجه - پرداخته، پس از آن روایات وارده در ولادت و زندگانی حضرت و احادیث منقول در امر غیبت ایشان را یاد کرده و در نهایت مسائلی هم چون ثواب انتظار و علامات خروج را بیان داشته است.
شیخ صدوق انگیزه تألیف کتاب را در دیباچه این چنین شرح می دهد که وقتی از زیارت مولانا امام رضا - صلوات اللّه و سلامه عليه - به نیشابور برگشتم و چندی در آن جا اقامت گزیدم، شیعیان امامیه را که به دیدن من می آمدند در امر غیبت حیران و دچار تردید دیدم. آن ها از راه راست عدول کرده و به طریقۀ اهل قیاس و آراء تمایل داشتند. با نقل احادیث وارده در این موضوع سعی در هدایت و بازگشت آن ها به راه درست نمودم. زمانی که به شهر
قم در آمدم و چندی نیز در آن جا اقامت نمودم، شیخ نجم الدين ابو سعيد محمد بن حسن بن محمد بن احمد بن علی بن صلت قمی - از اهل علم و فضل و خاندانی رفیع - از بخارا به آن جا وارد شد. بی نهایت خواستار دیدار ایشان شدم و خداوند را به خاطر این ملاقات سپاس گفتم. روزی ایشان سخنی از یکی از بزرگان فلسفه و منطق بخارا درباره امام زمان - عجل اللّه تعالى فرجه - نقل و اظهار داشت که مرا در امر غیبت سر گردان کرده است. من نیز با نقل اخباری در باب غیبت امام - عجل اللّه تعالی فرجه - و اثبات وجود ایشان گمان و شبهه قلب وی را زایل ساختم. پس از من خواست کتابی در این باب بنگارم. من نیز قبول کرده و وعدۀ انجام آن را موکول به بازگشت به وطنم یعنی شهر ری نمودم.
مدتی سپری شد تا این که شبی در خانواده و فرزند و برادران و گذشته خود اندیشه می کردم که نا گاه خواب مرا در ربود. خود را در مکه و دور هفتم طواف خانه خدا نزد حجر الاسود می دیدم که به آن دست می کشیدم و می بوسیدم و می گفتم امانتم را ادا کردم و به وعده ام عمل نمودم تا این که تو نیز شهادت به وفا آن دهی. نا گاه حضرت قائم صاحب الزمان - درود خدا بر او و آلش - را ایستاده بر در بر در خانه کعبه مشاهده نمودم. برای مطلبی که در دل داشتم و می خواستم عرضه دارم به سوی آن حضرت رفته سلام کردم و جوابم دادند. سپس فرمودند چرا کتابی در غیبت تصنیف نمی کنی تا رافع همّ تو گردد. عرض کردم در غیبت چیز ها نوشته ام. فرمودند وظیفۀ تو آن است کتابی در غیبت تصنیف کنی و در آن غیبت های انبیاء - علیهم السلام - را نیز ذکر نمایی. حضرت از آن جا حرکت فرمودند. من نیز از خواب با حالت تضرع و زاری بیدار شدم و به دعا و گریه تا طلوع فجر مشغول بودم و از صبح همان شب این کتاب را برای امتثال امر حضرت ولی عصر - عجل اللّه تعالی فرجه - با استعانت از خداوند و توکل بدو شروع کردم.
کتاب کمال الدین در شصت و دو تا حدود شصت و پنج باب تنظیم شده است. عناوین بعضی ابواب آن بدین قرار است: في غيبة ادم (علیه السلام) - في غيبة ادریس (علیه السلام) - في ذكر ظهور نوح (علیه السلام) - في ذكر غيبة صالح (علیه السلام) - في غيبة
ابراهيم (علیه السلام) - في غيبة يوسف (علیه السلام) - في غيبة موسى (علیه السلام) - في بشارة عيسى بن مريم (علیه السلام) بالنبي محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) - في خبر سلمان الفارسي - في خبر عبد المطلب - فى خبر سيف بن ذي يزن - في خبر بحيراء الراهب - فى العلة التي من احملها يحتاج الى الامام - فى القتالة الوصية من لدن ادم (علیه السلام) - في نص اللّه تبارك و تعالى على القائم (علیه السلام) - فى ما روى عن النبى(صلی اللّه علیه و آله و سلم) في النص على القائم (علیه السلام) - فيما اخبر به الغيب في وقوع الغيبة - فيما اخبر به امیر المؤمنين (علیه السلام) من وقوع الغيبة - فيما روى من سيدة نساء العالمين (علیه السلام) - فى ذكر اللوح الذي اهداه اللّه تعالى بفاطمه (علیه السلام) - فيما اخبر به الحسن بن علی (علیه السلام) من وقوع الغيبة بالقائم (علیه السلام) - فيما اخبر به الحسين بن على (علیه السلام) من وقوع الغيبة... فيما روى عن العسكرى (علیه السلام) في غيبة ولده القائم (علیه السلام) - في حديث الخضر (علیه السلام) - في حديث ذى القرنين - فيما جاء فيمن انكر القائم (علیه السلام) - فيما روى ان الأمامه لا يجتمع في الاخوين - فيما روىفى امر القائم (علیه السلام) - فيما روى فى ميلاد القائم (علیه السلام) فيمن هناء ابا محمد الحسن (علیه السلام) في ميلاد ولده القائم (علیه السلام) - في ذكر من شاهد القائم (علیه السلام) و كلّمه - في علة الغيبة - في ذكر توقيعات الواردة عن القائم (علیه السلام) - في ذكر الدجال - في حديث علی بن عثمان بن خطاب - في حديث سويا الكاهن - فى ذكر ما وجد فى كتاب المعمرين - فى ثواب المنتظر و فضيلته - فى النهى على تسمية القائم (علیه السلام) - في النوادر.
صاحب ذریعه شرح یا تعلیقه ای برای این کتاب ذکر نکرده است و تنها از ترجمه ای به نقل از علامه نوری در اول النجم الثاقب یاد می کند که یکی از فضلای معاصر از سادات شمس آباد اصفهان نوشته است و نیز از ترجمۀ سید علی بن محمد بن اسد اللّه امامی حسینی اصفهانی معاصر صاحب ریاض در مجموعه هشت بهشت نام می برد. محمد باقر کمره ای از دیگر اشخاصی است که ترجمه ای همراه با شرح مواد مشکله و مقدمه ای مفصل دربارۀ موضوع غیبت نگاشته است. منصور پهلوان نیز از دیگر مترجمین کتاب کمال الدین می باشد.
حسین طباطبایی بروجردی فهرست احادیث اهل بيت - عليهم السلام - در این کتاب را در مجموعه ترتیب اسانید کتب شیخ صدوق فهرست کرده است که در چهارمین مجلد سلسله انتشارات «مجمع بحوث اسلامی» آستان قدس
رضوی به سال 1408 ق، و 1413 ق، چاپ شده است.
عبد الصمد شا علی کتابی با عنوان فراق نامه برداشتی آزاد از کتاب کمال الدین و تمام النعمة تدوین نموده که از سوی نشر جلی به سال 1375 ش، در تهران به طبع رسیده است.
بلوهر و بوذ اسف نیز روایتی از شیخ صدوق در کتاب کمال الدین است که بسیار مورد توجه قرار دارد. اصل این روایت به زبان هندی می باشد که توسط بزرگمهر به زبان پهلوی برگردان شده، پس از آن در کمال الدین به عربی ترجمه گردیده و سپس از عربی به فارسی جدید در آمده است. این کتاب ترجمه ای مطبوع به زبان فرانسه دارد. هم چنین حاج غلام علی ابن حاج اسماعيل البهاونگری هندی آن را به زبان گجراتی برگردانده و نیز با عنوان برلام و بوذاسف به زبان یونانی ترجمه شده است. مجلد هفدهم بحار الانوار مختوم به اصل عربی این کتاب با عنوان بلوهر و یوذاسف می باشد، و علامه مجلسی آن را در عین الحیات به فارسی ترجمه کرده است. ترجمه عربی آن با نام بوتاسف و بلوهر نیز دیده می شود. سید محسن امین عاملی این کتاب را تهذیب نموده و ابان بن عبد الحمید لاحقی نیز آن را با نام بلوهر و بردانیه به نظم عربی در آورده است. علی نقی امین این کتاب را با عنوان منطق عارفان به نظم فارسی کشیده که با تعلیقات و توضیحات حسن امین از سوی نشر طیب در قم به سال 1375 ش. چاپ شده است. بلوهر و بوذاسف به سال 1320 ش. نیز به طبع رسیده و ابو طالب میر عابدینی کتابی با عنوان بلوهر و بوذاسف به
روایت شیخ صدوق و محمد باقر مجلسی نگاشته و آن را در 1365 ش. و 1376 ش. از سوی انتشارات امیر کبیر منتشر کرده است.
کمال الدین و تمام النعمة از قرار ذیل به زیور طبع در آمده است:
طهران، 1301 ق.، سنگی، به اهتمام و با وقف نامه و فهرست على نقی کاشانی تاجر تهرانی، چاپ خانه آقا میرزا باقر رازی، در دو جزء و 391 ص.
طهران، 1310 ق.، سنگی، 310 ص.
هایدلبرگ آلمان، 1901 م. سربی، به اهتمام و با ترجمه و مقدمه ارنست
مولر (1)(خاور شناس آلمانی)
بیروت، 1374 ق.
طهران، 1387 ق.، سنگی، اسلامیه، 452 ص
تهران، 1390 ق.، با تصحیح علی اکبر غفاری
تهران، 1395 ق.، دار الكتب الاسلاميه، تصحیح علی اکبر غفاری
تهران، 1363 ش.، نشر صدوق.
قم، 1405 ق.، جامعه مدرسین، با تصحیح علی اکبر غفاری، 686 ص.
قم، 1416 ق.، جامعه مدرسین، با تصحیح علی اکبر غفاری، 686 ص.
تهران، 1379 ش.، نشر صدوق، تصحیح علی اکبر غفاری، ترجمه منصور پهلوان، 2 ج.
لازم به ذکر است که انتشارات اسلامیه در تهران، این کتاب را با ترجمه و شرح مواد مشکله و مقدمه ای مفصل راجع به موضوع غیبت از محمد باقر کمره ای در 2 ج به چاپ رسانده است.
آغاز [نسخه خطی ش (683) مرکزی 1510/5]: بسمله الحمد للّه الواحد الاحد الفرد الصمد الحى القادر العليم الحكيم... قال الشيخ الفقيه ابو جعفر محمد بن على بن... بابويه القمى مصنف هذا الكتاب اعانه اللّه على طاعته ان الذي دعانى الى تأليف كتابي هذا...
انجام [نسخه خطی ش (683) مرکزی 1510/5]:... و اتبعوا اهوائهم فذمهم اللّه و مقتهم فقال عز و جل و من اضل عن اتبع هواه.... فتعسالهم... كذلك يطبع اللّه على كل قلب متكبر جبار...
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (866)]: بسم اللّه الرحمن الرحيم و صلى اللّه على محمد و آله الطاهرين الحمد للّه الواحد الاحد الفرد الصمد الحي القادر العليم الحكيم تقدس و تعالى... قال الشيخ الفقيه ابو جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابویه مصنف هذا الكتاب رحمة اللّه عليه ان الذي دعاني الى تصنيفى هذا اني لما قضيت و طرى من زيارة مولانا الامام ابي الحسن الرضا
1) E. Moller
صلوات اللّه و سلامه عليه رجعت الى نيشابور و اقمت فيها وجدت اكثر المختلفين الى من الشيعه قد حيرتهم الغيبة و دخلت عليهم في امر القائم عليه الف السلام الشبهة ... اما بعد فان اللّه تبارك و تعالى يقول في محكم كتابه و اذقال ربك للملائكة انى جاعل في الارض خليفه الاية فبدأ عز و جل بالخليفة قبل الخليفة فدل ذلك على ان الحكمة فى الخليفة ابلغ من الحكمة في الخليفة...
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی 886]:... يخصه اللّه تعالى بذلك لتكون حجته البالغة على من شاهده من خلقه و ذلك فضل اللّه يوتيه من يشاء و اللّه ذو الفضل العظيم فهل يقدرون على مثل هذا فيختاروه او يكون خيارهم بهذه الصفة فيقدموه تعدوا و ثبت اللّه الحق و نبذوا كتاب اللّه وراء ظهورهم كانهم لا يعلمون و فى كتاب اللّه الهدى و الشفاء فنبذوه و اتبعوا هوائهم فذمهم اللّه و مقتهم فقال عز و جل فتعساً لهم و اضل اعمالهم و قال كبر مقتا عند اللّه و عند الذین آمنوا كذلك يطبع اللّه على كل قلب متكبر جبار قد تم كتاب كمال الدين و تمام النعمة في اثبات الغيبة و كشف الحيرة ...
مرکزی - تهران (ذیل مج 2004) نوشتۀ محمد بن حسین جدید الاسلامي در روز آدینه 11 ع 719/1 ق.، نسخه در 1321 ق، از آن سردار کابلی بوده و مشتمل بر خبری از کمال الدین و تمام النعمة است، بین ص 307 پ - 311 ر، 17 سطری [ف: مرکزی 625/8] (945)
گلپایگانی - قم (1207 - کد: 158 /22) نوشتۀ گویا سدۀ 9 یا 10 ق.، با یادداشت مقابله در پایان نسخه با این عبارت: «قوبلت هذه النسخة من نسخة بخط على بن ابى المعالی (شاید طور دیگر خوانده شود) بن احمد بن على القرشي ذكر في تاريخ ها 767» [ف: گلپایگانی 153/2 و 96/4] (946)
الهيات - مشهد (1168 - ثبت: 19225) نسخ علی بن محمد بن حيدر تبریزی در اوایل رجب 960 ق.، برخی صفحات نو نویس، عنوان و نشان قرمز، 364 گ، 17 سطری [ف: الهيات مشهد 28/2 و 299] (947)
قدس رضوی - مشهد (242) نسخ 992 ق. یا قبل از آن، با بلاغ مقابله
سید حسین بن علی بن حسن بن شدقم الحسينى المدنی در 992 ق، در احمد انکر هند؟ در پشت برگ اول کتاب، وقفی سید محمد زمان در 1024 ق.، عناوین شنگرف، 382 گ، 17 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 79] (948)
قدس رضوی - مشهد (13837 - ردیف: 866 * مدرسه نواب 55 اخبار) نسخ علی نجفی در یک شنبه 27 ع 995/1 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله و نسخه بدل، مفهرس، وقفی فاضل خان در 1065 ق.، عناوین شنگرف، 244 گ، 21 سطری [ف: قدس 450/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 494/2] (949)
گلپایگانی - قم (کد: 36/165) نوشتۀ سدۀ 10 ق، [ف: گلپایگانی 96/4] (950)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (447) نسخ سدۀ 10 ق، مصحح، دارای نشانی بلاغ مقابله با نسخه شهید دوم، برگ آخر نو نویس، با تملک و مهر محمد بن علی... بحرانی و علی رضا بن عبد الواحد بهبهانی در پنج شنبه اوایل ج 1137/2 ق.، و جلال الدين بن مؤید الدوله مورخ 12 ربیع المولود 1298 ق.، عناوین شنگرف، 373 گ، 17 سطری [ف: مرکز احیاء 52/2 - 50] (951)
الهيات - تهران (69 ج - ثبت: 7499) نسخ سدۀ 10 یا 11 ق.، محشی، با تملک محمد بن عبد علی بن عبد الجبار، در حواشی مقابله نسخه دیده می شود، پایان نو نویس، عنوان و نشان شنگرف، 196 گ، 23 سطری [ف: الهيات 462/1] (952)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (957) نوشتۀ سدۀ 10 و 11 ق.، مصحح، دارای نشان تملک شیخ صالح بن عبد الکریم بحرانی به تاریخ 1090 ق، [میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 415] (953)
مرعشی - قم (5826) نستعلیق فضل اللّه بن محمد (کاشانی) در دو شنبه نیمۀ ماه رمضان 1001 ق.، نسخه از «باب ما روى عن الصادق» تا پایان کتاب است، مصحح، دارای تملک محمد علم الهدى بن محمد بن مرتضى
(فرزند فیض کاشانی)، عناوین شنگرف یا نوشته نیست، 116 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 212/15] (954)
قدس رضوی - مشهد (240) نسخ محمد ابراهيم ابن میر تاج الدین حسن الحسینی در 1006 ق.، وقفی نادر شاه، 228 گ، 26 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 78]. (955)
وزیری - یزد (425 - عمومی: 2) نسخ 1006 ق.، عناوین و نشان ها شنگرف، 254 گ، 35 سطری [ف: وزیری 381/1] (956)
مرکزی - تهران (6324) نسخ هادي بن ملا ابراهیم در روز جمعه 26 ج 2 / 1012 ق.، با یادداشت مقابله محمد جعفر مالک نسخه در شوال 1112 ق.، و یادداشت مقابله مورّخ روز پنج شنبه 5 ع 1158/2 ق.، 203 گ، 31 سطری [ف: مرکزی 242/16] (957)
ملک - تهران (5877) نسخ نعمة اللّه بن میرک اصفهانی در آدینۀ هفتم ع 1020/1 ق.، با تملک و مهر ابو القاسم بن محمد کاظم، عنوان و نشان شنگرف، 226 گ، 24 سطری [ف: ملک 607/1]. (958)
ملک - تهران (2206) نسخ اسماعیل بن محمد قاسم نایینی در محرم 1021 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 199 گ، 24 سطری [ف: ملک 606/1] (959)
مرکزی - تهران (6361) نسخ حسین بن میر محمد رضوی در دهۀ دوم ذق 1029 ق.، با یادداشت مورّخ 1235 ق.، عنوان شنگرف، 295 گ، 24 سطری [ف: مرکزی 252/16]. (960)
قدس رضوی - مشهد (14232 - ردیف: 872) نستعليق محمد رضا بن شکر اللّه دزماری در اوایل ذق 1033 ق. در روستای سلامۀ حجاز، عناوین به شنگرف، 132 گ، 24 سطری [ف: قدس 452/14] (961)
وزيرى - يزد (1808 - عمومی: 15387) نسخ 1033 ق.، (آغاز موجود:... نزعا الى الدعاء و البكاء...)، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 300 گ، 17 سطری [ف: وزیری 1060/3 و 1061]. (962)
گلپایگانی - قم (کد: 36/36) نوشتۀ محمد یوسف سروی در 1037 ق.، 212
گ [ف: گلپایگانی 96/4] (963)
مرعشی - قم (797) نسخ سلطان محمد بن محمد علی بن قاسم بن حسن حکم آبادی نطنزی در جمعه 19 رمضان 1041 ق، در بقعه شیخ مسعود بامر امیر ید اللۀه عرب شاه و حسب الفرموده علامى محمد قاسما اصفهانی، مصحح، با مهر و یادداشت تملک حسن بن عبد الغنی حسینی مورخ 1148 ق، و رضی بن عبد الغنی مورخ 1199 ق، و رضی بن محمد علی محمد علی مورّخ 1205 ق، و نیز تملک محمد هاشم بن محمد و محمد هادی بن محمد قاسم استر آبادی، (انجام نسخه:... و قال عز و جل كبر مقتاً عند اللّه و عند الذین آمنوا...)، عناوین در متن نوشته نیست و در حاشیه شنگرف، 288 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 403/2] (964)
گلپایگانی - قم (کد: 7/38) نوشتۀ 1044 ق، [ف: گلپایگانی 96/4]. (965)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (211) نسخ عبد القادر بن محمد كاتب بهبهانی در عصر پنج شنبه 22 صفر 1054 ق.، مصحح، عناوین شنگرف، 256 گ، 21 سطری [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 81]. (966)
فاضل خوانساری - خوانسار (71) نسخ محمد تقی بن ابراهيم سرخاب مازندرانی در 11 شوال 1054 ق، در مکه کوه ابو قبیس، مصحح، با مهر و یادداشت تملک محمد علی الامامى الخوانساری و تملک فاطمه بنت حسان، ابتدای ابواب و روایات و رئوس مطالب در حاشیه و عنوان به شنگرف، 201 گ، 25 سطری [ف: کتاب خانه آیة اللّه فاضل خوانساری 55/1] (967)
ملی - تهران (2713 / ع - ثبت قدیم: 448 - 2878، ع / 413) نستعلیق محمد کاظم بن محمد انجو حسنی معصوم انجو حسنی حسینی شیرازی در 1054 ق.، مصحح، با یادداشت وقف میرزا خانلر حلال حوز مورخ 1239 ق.، دارای سر لوح، عناوین و سر فصل ها شنگرف، 532 ص، 19 سطری [ف: ملی 176/13] (968)
قدس رضوی - مشهد (856) نوشتۀ 1055 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 201] (969)
قدس رضوی - مشهد (16483 - ردیف: 874) نسخ ابن حسین تبریزی در اوایل صفر 1060 ق.، نسخه فاقد 30 برگ ابتدای کتاب است، (آغاز موجود:... و دليلنا على انّ جعفراً نص على موسى عليهما السلام هو بعينه دون غيره...)، عناوین شنگرف، 251 گ، 19 سطری [ف: قدس 453/14]. (970)
قدس رضوی - مشهد (15399 - ردیف: 865) نستعلیق محمد سعيد بن محمد صادق اصفهانی در ج 1060/1 ق.، دارای سر لوح، هفت برگ نو نویس، با خط فرهاد میرزا در 14 ج 1290/1 ق.، عناوین شنگرف، 300 گ، 12 سطری [ف: قدس 450/14] (971)
قدس رضوی - مشهد (9958 - ردیف: 867) نسخ 1061 ق، در مشهد مقدس رضوی، مفهرس، عناوین شنگرف، 449 گ، 15 سطری [ف: قدس 450/14] (972)
ملی - تهران (3218 ع - ثبت پیشین: 366 - 1004) نسخ عناية اللّه بن محمد حسین در 1062 ق، در مشهد، عنوان ها با مرکب قرمز، 166 گ، 28 سطری [ف: ملی 25/15]. (973)
الهيات - مشهد (25 - ثبت 409 * خصوصی عبد المجید مولوی 409) نسخ محمد حسین بن محمد باقر اصفهانی در ج 1063/2 ق، برای ابو الحسن میرزا، دارای نشان تصحیح و مقابله محمد حسین بن محمد باقر طالقانی در شعبان همان سال، با مهر و تملک شاه زاده احتشام الدوله، عنوان شنگرف، 405 گ، 16 سطری [ف: الهیات مشهد 14/1 و نشریه 54/5] (974)
فيضيه - قم (357) نسخ 1063 ق.، 260 گ، 24 سطری [ف: فیضیه استادى 20/1] . (975)
ملی - تهران (1945 / س / 2053 - ردیف: 686 / ع) نستعلیق محمد زمان بن ابو طالب نصیری طوسی در 1063 ق، دارای حواشی پراکنده، مفهرس، سر فصل ها با مرکب قرمز، 261 گ، 17 سطری [ف: ملی 152/8] (976)
خصوصی محمد حسین رضوی - کاشان (319 - ردیف: 67) نسخ
محمد صالح شریف موسوی در روز پنج شنبه 22 رمضان 1064 ق.، با تملک محمد اسماعیل قمی، عنوان و نشان شنگرف [ف: آیة اللّه رضوی، ص 10 و 11 و نشریه 38/7] (977)
ملی - تهران (ذیل 3527 / ع - ثبت پیشین: 510 - 1148 ، ع / 627) نسخ حسن بن حسین حسینی مازندرانی در 1064 ق، در مکه معظمه، نسخه کتاب عیون اخبار الرضا است که در ذیل آن روایت مسلمان شدن سلمان فارسی به نقل از کتاب کمال الدین و تمام النعمة شيخ صدوق مشهود است، گ 159 و 160، 25 سطری [ف: ملی 54/16] (978)
قدس رضوی - مشهد (12861 - ردیف: 868) نسخ قبل از 25 ذح 1065 ق.، با نشان تصحیح و مقابله با نسخه محمد بن محمد بن حسن بن طويل حلى صفار مكتوب در دو شنبه 18 شوال 333 ق، به تاریخ 25 ذح 1065 ق.، عناوین شنگرف، 174 گ، 24 سطری [ف: قدس 451/14]. (979)
گلپایگانی - قم (1206 - کد: 141 /22) نوشتۀ 1067 ق.، نسخه تصحیح شده است [ف: گلپایگانی 153/2 و 96/4]. (980)
مرکزی - تهران (683) نسخ خوش محمد نصیر قندهاری در 11 رجب 1068 ق، در کربلا، مصحح، مفهرس، با یادداشت تملک علی بن حسین عاملی در 1157 ق، و حسین بن محمد تقی طبرسی در 1287 ق، و ضیاء الدین نوری، دارای سر لوح، عنوان و نشان شنگرف، 209 گ، 33 سطری [ف: مرکزی 1510/5] (981)
قدس رضوی - مشهد (9007 - ردیف: 869) نسخ قنبر علی قاری بن سلیمان رستم داری نوری مورّخ چهار شنبه اواخر ذق 1069 ق، در مشهد مقدس رضوی، مصحح، مصدر به فهرست ابواب، عناوین به سرخی، 247 گ، 21 سطری [ف: قدس 451/14]. (982)
مدرسه مروی - تهران (310) نوشتۀ ابن حبیب اللّه در 1069 ق، [ف: مدرسه مروی، ص 208] (983)
مرکزی - تهران (2948) نسخ محسن متولی در روز آدینه 7 رجب
1070 ق، به دستور امیر سید محمدا، نسخه در 1220 ق، از آن فتح علی بن محمد کریم خان زند بوده است و یادداشت مورّخ شب شنبه 10 رمضان 1237 ق، هم در صفحۀ عنوان دیده می شود، نشان شنگرف، 333 گ، 23 سطری [ف: مرکزی 1831/10]. (984)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (39 ک) نسخ هادي بن محمد مؤمن محمد ابن المشهدی الحاجی در 1070 ق، در مشهد رضوی [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1159/3]. (985)
خصوصی محمد رضا طبسي حائرى - قم (102) نوشته 1070 ق، [نور علم، ش 14، ص 103] (986)
مجلس - تهران (4973 - ثبت: 65044) نستعلیق نور الدین مطهر بن حسین عبد الصمد عاملی در شنبه 24 ص 1071 ق.، دارای یادداشت هایی دربارۀ «حدوث عالم» از محمد اشرف بن عبد الحسیب حسینی و محمد باقر بن محمد تقی موسوی مورّخ 1127 ق.، و مهر و یادداشت های تملیک محمد معصوم بن سید علی حسینی عاملی و محمد مؤمن حسینی و یادداشت و مهر حسن علی بن ميرزا محمد صادق مجلسی الماسی اصفهانی مورّخ 1290 ق، دربارۀ حسن مطالعه کتاب، عنوان ها و «حدثنا» ها و برخی نام ها شنگرف، 208 گ، 11 سطری [ف: مجلس 265/14] (987)
مرعشی - قم (1 مج 6762) نسخ محمد زمان بن قوچ احمد سمنانی در پنج شنبه 28 ج 1072/1 ق.، مصحح، دارای حواشی مختصر، با یادداشت مقابله کاتب نسخه با نسخه حاج رضا قلی مشهدی در غره ع 1102/1 ق، در مشهد، یادداشت های رجالی به خط همان کاتب در نسخه مشهود است، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 1 پ - 203 ر، 23 سطری [ف: مرعشی 310/17 و 311]. (988)
سر یزدی - یزد (ذیل جنگ ش 2 مج 25 - ردیف: 56) نوشتۀ گویا اسماعیل در حدود ج 1072/2 ق.، نسخه جنگی است مصدّر به سخنانی منقول از کمال الدین شیخ صدوق [نشریه: 426/4]. (989)
مجلس - تهران (4 مج 4900 - ثبت: 64968) نوشتۀ بین 18 رجب
1072 ق، تاج 1082/2 ق، (مجموعه)، فهرست نویس این نسخه را با عنوان الغيبة ثبت کرده است؛ لکن بررسی و تطابق آن با کتاب کمال الدین مؤید این است که آغاز این نسخه کاملاً مشابه (ص 11) نسخه چاپ سنگی ش (99) کتاب خانه ملی می باشد و انجام آن با تفاوت هایی مطابق (ص 48) همین نسخه است، از آن جایی که نسخه حاضر مشتمل بر چهار صفحه است به نظر می آید که انتخاب هایی از کتاب کمال الدین باشد، آغاز نسخه: (قال الشيخ الصدوق و لقد كلمنى رجل بمدينة السلام فقال لي أن الغيبة قد طالت و الحيرة قد اشتدت...)، انجام نسخه:(... دخلوا عليه فعرفهم و هم له منكرون و شبهنا امر حيوته بقصة اصحاب الكهف فانهم بثوا في كهفهم ثلثمائه و ستين و اذا دار و اتسعاً و هم احياء)، ص 11 ش 99، چاپ سنگی: (... فقال عز و جل يا ادم انبئهم باسمائهم و لقد كلمنى رجل بمدينة السلام فقال لى ان الغيبة قد طالت و الحيرة قد اشتدت و قد رجع كثير من الاصحاب عن الامة القول بالامامة لطول الاحد فكيف هذا فقلت له...)، ص 48 ش 99، همان چاپ:(... فقالوا ان موسى فى ذلك الوقت لم يكن بحجة و الامام عندكم حجة و نحن انما شبهنا الولادة و الغيبة بالولادة و الغيبة و غيبة يوسف عليهم السلام اعجب من كل عجبلم يقف على خبره ابوه و كان بينهما من المسافة ما يجب ان لا ينقطع لولا تدبير اللّه عز و جل في خلقه ان ينقطع خبره عن ابيه و هؤلاء اخوته دخلوك عليه فعرفهم و هم له منكرون و شبهنا او حيوته بقصة اصحاب الكهف فانهم لبثوا في كهفهم ثلثمائه سنين و ازداد و اتسعاوهم احياء فان قال...) عنوان و نشان به سرخی، گ 10 ر - 16 پ [ف: مجلس 55/14] (990)
قدس رضوی - مشهد (18104 - ردیف: 879) نسخ شاه محمد بن محمد مؤمن دشت بیاضی قاینی در 1075 ق.، اندکی از ابتدا و اواسط نسخه افتادگی دارد، مصحح، دارای نشان مقابله، (آغاز موجود:... حوضه و انه المسلمين بهما على الحجة الواضحة...)، عناوین شنگرف، 283 گ، 21 سطری [ف: قدس 455/14]. (992)
مرکزی - تهران (6800) نسخ فضل اللّه بن حسین نایینی در 1078 ق.، با تملک علی نقی بن محمد علی حسینی، وقف خانمی در 1182 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 242 گ، 19 سطری [ف: مرکزی 363/16]. (993)
قدس رضوی - مشهد (688) نسخ محمد حکیم بن محمد معصوم رضوی دلیجانی در رجب 1079 ق.، عناوین شنگرف، 242 گ، 22 سطری [ف: قدس 158/5] (994)
خصوصی خاندان آقا میر حسینای قزوینی - قزوین (؟) نسخ محمد زمان سلطانیوی در روز شنبه 20 شوال 1079 ق، در قزوین، نسخه از 33 به بعد است، با تملک محمد شفیع بن بهاء الدین محمد حسینی در ج 1110/2 ق، دارای نشان وقف مورخ 1255 ق، [نشریه 348/6]. (995)
مرعشی - قم (7846) نسخ ابو ابراهيم جعفر بن غضنفر بن جعفر خرم آبادی ساکن مسجد کبیر عباسی در اصفهان در 14 محرم 1080 ق.، مصحح، دارای مهر بیضوی، «محمد باقر بن محمد تقى الموسوى»، عناوين و نشانی ها شنگرف، 243 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 192/20]. (996)
ملی - تهران (2257/ ع - ثبت قدیم: 560 - 1198) نسخ دو شنبه 20 ج 1080/1 ق.، عناوین باب ها شنگرف، 335 گ، 19 سطری [ف: ملی 664/11 و 665]. (997)
سپه - تهران (1833) شکسته نستعلیق 1080 ق.، چند برگ وصالی شده است، 276 گ، 19 سطری [ف: سپه 447/5]. (998)
ملی - تهران (218/ م - ردیف: 1398 / ع) نسخ ملک علی بن محمد قاسم طالقانی در 1080 ق.، سر فصل ها با مرکب قرمز، 243 گ، 21 سطری [ف: ملی 414/9] (999)
مرعشی - قم (3447) نسخ ابو طالب بن محمد هاشم بن عبد اللّه حسینی فتال در یک شنبه 9 رجب 1081 ق.، مصحح، دارای نشان بلاغ، با یادداشت کاتب مبنی بر مقابلۀ نسخه با شش نسخهٔ عالیحضرت استاد و سید مخدوم سید عبد الکریم و مولانا علی رضا تجلی و حاجی محمد باقر بن حاج خلیل و میرزا محسن بن نصیر گیلانی و شیخ عبد النبی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 235 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 239/9] (1000)
ملی فارس - شیراز 201/ 14-ک - عمومی: 297/12 - صد) نسخ محمد مدانیانی ابن کربلائی میرزا در 1081 ق.، عناوین و بعضی کلمات و جملات با جوهر سرخ، 223 گ، 22 سطری [ف: ملی فارس 176/1]. (1001)
دانشگاه اهواز - اهواز (بدون شماره) نوشتۀ جلال الدین بن شمس الدین در 1083 ق، [ميراث اسلامی ایران، ش 5، ص 588] (1002)
خصوصی حیدری - مشهد (بدون شماره) نوشتۀ جعفر بن غازی رازی از اواخر دهۀ اول رجب تا 22 شعبان 1084 ق، [اندیشۀ حوزه، ش 7، ص 211] (1003)
مسجد اعظم - قم (44 یا 440) نوشتۀ علی اصغر بن محمد جعفر سبزواری در 1083 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول است، مصحح، با نشان مقابله [ف: مسجد اعظم قم، ص 334]. (1004)
گلپایگانی - قم (2335 - کد: 46 /24) نوشتۀ 1084 ق، با یادداشت وقف نجف قلی ناظر بيوتات سر کار در 1095 ق، با چند جلد کتاب دیگر بر طلبه سكنه مدرسه جدید دار المؤمنین قم [ف: گلپایگانی 231/3 و 96/4] (1005)
مرعشی - قم (2223) نسخ احمد بن محمد صفی الدین حسینی قمی در جمعه 27 ع 1086/1 ق.، با تصحیح و مقابله و حواشی انتخاب شده به وسیلۀ همان کاتب در روز یک شنبه 14 محرم 1090 ق.، (آغاز موجود:... عن بيئة و أشهد انه ليس لمؤمن ولا مؤمنة اذا قضى اللّه و رسوله أمراً أن
يكون لهم الخيره)، عناوین شنگرف، 250 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 212/6] (1006)
الهیات - تهران (173 ب - ثبت: 12198) نسخ 1086 ق، از روی نسخه نوشته در 667 ق.، با تملک عنایت اللّه بن حاج محمد زمان شوشتری کرکری در 23 ع 1133/2 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 260 گ، 21 سطرى [ف: الهيات 461/1] (1007)
سپه - تهران (6340) نسخ ملک علی بن محمد قاسم طالقانی در 1086 ق.، مصحح، نشان ها شنگرف، 162 گ، 20 سطری [ف: سپه 448/5] (1008)
فاضل خوانساری - خوانسار (ذیل 162) نوشتۀ بعد از 1086 ق.، نسخه مشتمل بر کتاب عیون اخبار الرضا عليه السلام شیخ صدوق است که معلق به حواشی از «کمال الدین» می باشد [ف: کتاب خانه آیة اللّه فاضل خوانساری 121/1] (1009)
ملی - تهران (2984 / ف) نسخ و نستعلیق قرجقای سلیمانی بن قرجقای و محمد زمان بیک فرزند کاتب در 1087 ق، در قریۀ طقرود از توابع قم، نسخه متن فصل «یوزاسف و بلوهر» از کتاب کمال الدين و تمام النعمة شيخ صدوق، و ترجمۀ آن به وسیلۀ محمد مسیح بن نظام الدین احمد حسینی است، عبارات متن با قلم درشت تر می باشد، و روی آن با مرکب قرمز خط کشی شده، 157 گ، 15 سطری [ف: ملی 739/6] (1010)
67 قدس رضوی - مشهد (11656 - ردیف: 873) نستعلیق محمد کاظم بن محمد صادق در 15 ذق 1089 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، عناوین شنگرف، 158 گ، 18 سطری [ف: قدس 452/14] (1011)
گلپایگانی - قم (کد: 2/51] نوشتۀ 1089 ق، [ف: گلپایگانی 96/4]. (1012)
الهيات - تهران (153 ج - ثبت: 12010) نسخ روز سه شنبه 17 صفر 1090 ق.، با مهر محمد صادق الحسینی، عنوان و نشان شنگرف، 115 گ، 22 سطرى [ف: الهيات 462/1]. (1013)
فيضيه - قم (1195) نسخ قربان علی در 1093 - 1090 ق.، 310 گ، 19 سطری [ف: فیضیه استادی 20/1] (1014)
مرعشی - قم (11675) نسخ زیبا در 1092 ق.، نسخه جلد نخست کتاب است، مصحح، دارای حواشی پراکنده، با تملک احتشام الملک در شعبان 1287 ق.، (انجام نسخه:... فلما بلغ إلى آخرهم قال الثاني عشر الذي يصلّى عيسى بن مريم عليه السلام خلفه، عليك فسنّة [كذا] و القرآن الكريم هذا آخر جزء من كتاب كمال الدين و تمام النعمة)، عنوان ها و نشانی ها شنگرف، 229 گ، 15 سطری [ف: مرعشی 455/29] (1015)
قدس رضوی - مشهد (689) نسخ محمد ابراهیم موسوی قاینی فخرودی در ذح 1093 ق.، عناوین شنگرف، 234 گ، 21 سطری [ف: قدس 159/5] (1016)
آستانه مقدسه - قم (566) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، نسخه از آخر افتاده دارد، دارای دست خط و مهر کتاب خانه عبد الوهاب ملکی مازندرانی در 1328 ق.، (انجام موجود: ... قال النبي صلى اللّه عليه و آله و كان فضل اللّه عليك عظيما ...)، عناوین شنگرف، 323 گ، 22 سطری [ف: دوره کتب جدید آستان مقدس 206/2] (1017)
خصوصی - دامغانی - همدان (2) نوشتۀ سده 11 ق.، [نشریه 383/5] (1018)
خصوصی رضا استادی - قم (ذیل 2 مج؟) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه فوائد پراکنده ای به نقل از «کمال الدین» صدوق است [ف: یک صد و شصت نسخه از یک کتاب خانه شخصی، ص 61] (1019)
خصوصی وصال - شیراز (35) نوشتۀ سده 11 ق، [نشریه 293/5]. (1020)
قدس رضوی - مشهد (239) نسخ سده 11 ق، به دستور شیخ حسین بن حسن عاملی مشغری شاگرد شیخ بهایی، یادداشتی به خط همو بدین شرح «این کتاب را دادم برایم نوشتند ولی از نسخه غیر معتمده و آن جا اسم کتاب را کمال الدین و تمام النعمة بدون همزه باب افعال نوشته مشهور با
همزه است در هر دو» در پشت برگ اول مشهود است، وقفی عبد الوهاب بیابانکی، عناوین شنگرف، 252 گ، 20 سطری [ف: قدس 1 / اخبار/78]. (1021)
قدس رضوی - مشهد (8869 - ردیف: 876) نسخ سدۀ 11 ق.، برگ اول نو نویس، (انجام موجود:... حدثنا عبد العزيز بن يحيى الحلودي البصري قال حدثنا محمد بن زكريا الجوهری...)، عناوین شنگرف، 305 گ، 19 سطری [ف: قدس 454/14] (122)
قدس رضوی - مشهد (9113 - ردیف: 877) نسخ سدۀ 11 ق.، (آغاز موجود:... فثبت ان خلافة اللّه توجب العصمة و لا يكون الخليفه الا معصوما ...)، (انجام موجود:... فعلم الامامة كله من اللّه عزّ و جلّ و من رسوله فبذلك يكون عالما...)، عناوين شنگرف، 219 گ، 22 سطری [ف: قدس 454/14] (1023)
قدس رضوی - مشهد (12527 - ردیف: 864) نسخ سدۀ 11 ق.، عناوین شنگرف، 182 گ، 25 سطری [ف: قدس 450/14] (1024)
قدس رضوی - مشهد (15387 - ردیف: 871) نسخ میرزا محمد بن میر ملک جاجرمی در سدۀ 11 ق.، مصحح، با نشان مقابله مورّخ 14 ع 1092/1 ق.، دارای بلاغ، عناوین شنگرف، 236 گ، 24 تا 26 سطری [ف: قدس 452/14] (1025)
قدس رضوی - مشهد (16968 - ردیف: 875) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه در انتها دو برگ افتادگی دارد، دارای حواشی لغوی، (انجام موجود:... ظنوا ان ذلك يوجد في غير آل الرسول كذبتهم و اللّه انفسهم و منتهم الاباطيل...)، عناوین شنگرف، 262 گ، 24 و 25 سطری [ف: قدس 453/14]. (1026)
گلپایگانی - قم (576 - کد: 11 /34) نوشتۀ سدۀ 11 ق، [ف:گلپایگانی 96/4 و نور علم، ش 54 - 53، ص 290] (1027)
مجلس - تهران (4185 - ثبت: 64506) نسخ محمد نصیر بن جلال الدین تبریزی در سدۀ 11 ق.، دارای یادداشت تملیک... حيدر بن على بن
اسماعیل هاشمی کرکی عاملی و مهر با نشان «عبده محمد حسین بن صادر بن عابد الموسوى»، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 390 گ، 17 سطری [ف: مجلس 190/11]. (1028)
مدرسه امام صادق علیه السلام (نور بخش) - بروجرد (222) نوشتۀ سدۀ 11 ق، [تراثنا، ش 57، ص 147]. (1029)
مدرسه مروی - تهران (251) نوشتۀ سدۀ 11 ق، دارای سر لوح [ف: مدرسه مروی، ص 207 و 208] (1030)
الهيات - مشهد (849 - ثبت: 7434) نسخ سدۀ 11 و 12 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول کتاب است، جای عنوان ها نا نویس، 75 گ، 30 سطری [ف: الهیات مشهد 26/2 و 27]. (1031)
خصوصی سید محمد حجت - قم (4) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.، [نور علم، ش 10، ص 92] (1032)
قدس رضوی - مشهد (؟) نوشتۀ سده 11 و 12 ق.، نسخه مشتمل بر نیمۀ اول کتاب است. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 201] (1033)
وزیری - یزد (669 - عمومی: 1808) نسخ محمد جعفر علیانی در 1100 ق.، دارای نشان تملک سید رضا استر آبادی، عناوین و نشان ها شنگرف، 272 گ، 19 سطری [ف: وزیری 575/2] (1034)
الهيات - تهران (230 ب - ثبت: 14473) نسخ على اصغر خادم الشريعة در روز پنج شنبه 6 ع 1103/2 ق.، دارای حواشی با نشانۀ «فاضل تونی» و با تملک همو، مفهرس، عنوان و نشان شنگرف، 206 گ، 21 سطری [ف: الهيات 462/1] (1035)
مسجد اعظم - قم (425) نوشتۀ محمد جعفر بن محمد رضا ابهری در 1105 ق، [ف: مسجد اعظم قم، ص 334] (1036)
مرکزی - تهران (1995) نسخ اسماعیل بن محمد قاسم در ذق 1120 ق،. مفهرس، عنوان و نشان شنگرف، 218 گ، 24 سطری [ف: مرکزی 603/8] (1037)
سپه - تهران (5301) نسخ محمد مجیب بیرجندی قاینی در 1137 ق.
هنگام حملۀ افغان، عنوان ها شنگرف، 108 گ، 26 سطری [ف: سپه 448/5] (1038)
ملک - تهران (2429) نسخ محمد صادق در شعبان 1142 ق.، 189 گ، 24 سطری، [ف: ملک 607/1] (1039)
گلپایگانی - قم (1830 - کد: 25/102) نوشتۀ اقل السادات على بن حيدر حسینی در 1144 ق، در قزوین، مصحح، اول و آخر نسخه ناقص [ف: گلپایگانی 74/1 و 96/4]. (1040)
مرعشى - قم (10329) نسخ عبد الصمد بن سليمان بن منصور بن يوسف حسینی موسوی بربوری بحرینی در سه شنبه سلخ رجب 1165 ق، در بصره، دارای یادداشت تملک یوسف بن خليفة بن على بن عبد اللّه بن محمد دارمی مجاشعی تمیمی احسائی مورّخ شعبان 1224 ق.، 145 گ، مختلف السطور [ف: مرعشی 274/26] (1041)
ملک - تهران (1450) نسخ فضل اللّه بن محمد حسینی در رجب 1191 ق.، 193 گ، 27 سطری [ف: ملک 606/1]. (1042)
قدس رضوی - مشهد (14361 - ردیف: 870) نسخ نعمة اللّه بن فرج اللّه بن سليمان بن محمد بن حرث منصوری در اوایل سدۀ 12 ق.، مصحح، عناوین به سرخی یا نا نوشته، 274 گ، 21 سطری [ف: قدس 451/14]. (1043)
آستانه مقدسه - قم (ذیل4: 171 - 5877) نستعلیق محمد شفیع بن محمد مقیم احتمالاً در سدۀ 12 ق.، نسخه جنگی با نام انیس الاسفار و جليس الابرار از همان محمد شفیع بن محمد مقیم است که در ذیل آن گزیده هایی از کمال الدین و تمام النعمة شيخ صدوق آمده است [ف: آستانه مقدسه قم 80/1] (1044)
الهيات - تهران (79) نستعلیق سدۀ 12 ق.، انجام افتاده، عنوان و نشان شنگرف، 25 سطری [ف: الهیات 749/1] (1045)
سپه - تهران (5302) نسخ سدۀ 12 ق.، آغاز نسخه افتاده، در پایان یک برگ نو نویس، 227 گ، 21 سطری [ف: سپه 448/5]. (1046)
عمومی - اصفهان (3261 - ردیف: 273) نستعلیق سدۀ 12 ق.، نسخه
مشتمل بر جزء اول در مسائل مربوط به غیبت حضرت حجت (عجل اللّه تعالی و فرجه شریف) است، 307 ص، 17 سطری [ف: عمومی اصفهان 181/1] (1047)
گوهرشاد - مشهد (492) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه از اول و آخر ناقص است، عنوان شنگرف، 344 گ، 18 سطری [ف: گوهر شاد 599/2] (1048)
مرکزی - تهران (7213) نسخ سدۀ 12 ق.، انجام نسخه افتاده، عنوان و نشان شنگرف، 316 گ، 18 سطری [ف: مرکزی 490/16] (1049)
وزیری - یزد (366 - عمومی: 10979) نسخ اواخر سدۀ 12 ق.، (آغاز موجود:... يحتاج الى شهود على صحة دعواه و هم لم يقبلوا قول النبي (صلی اللّه علیه و آله و سلم) فكيف يقبلوا دعواه لنفسه و تخلفه عن بيعة ابى بكر ...)، (انجام موجود:... فكان لك في ذلك غنى الدهر فلما سمع الرجل الدهر منه...)، عناوين و نشان ها شنگرف، 172 گ، 23 سطری [ف: وزیری 335/1] (1050)
مسجد اعظم - قم (2030) نوشتۀ سدۀ 12 و 13 ق، [ف: مسجد اعظم قم، ص 334]. (1051)
گلپایگانی - قم (4/132) نوشتۀ 1223 ق، [ف: گلپایگانی 96/4]. (1052)
سپه - تهران (1834) نسخ عبد الکریم کهدویی یزدی در 1238 ق.، چند برگ اول مجدول به طلا است، 279 گ، 20 سطری [سپه 447/5] (1053)
گلپایگانی - قم (38/125) نوشتۀ 1272 ق، [ف: گلپایگانی 96/4]. (1054)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (5 مج 30 ر) نوشتۀ 17 محرم 1304 ق.، نسخه داستان بلوهر و بوذاسف منقول از کمال الدین و تمام النعمة است [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1191/3 و 1192]. (1055)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (8 مج 376) نوشتۀ؟، نسخه بندی از کمال الدین شیخ صدوق است [نشریه 451/3] (1056)
خصوصی خاندان قزوینی - قزوین (بدون شماره) نوشتۀ؟، نسخه در انجام افتادگی دارد [تراثنا، ش 2، ص 66] (1057)
دانشگاه اهواز - اهواز (بدون شماره) نوشتۀ صدر جهان تفرشی در؟ [ميرات اسلامی ایران، ش 5، ص 588] (1058)
سنا - تهران (ذیل 1 مج 472 - ثبت: 14247) نستعلیق حسن واعظ الاثنى عشری در؟ که مالک مجموعه نیز هست، 1 مج مطالب علمی و احادیث از کتب شیعی است که یکی از آن کتب کمال الدین ابن بابویه است، نشان شنگرف، 21 سطری [ف: سنا 272/1] (1059)
فيضيه - قم (730) نسخ؟، 315 گ، 20 سطری [ف: فیضیه استادی 20/1] (1060)
قدس رضوی - مشهد (241) نسخ محمد سبزواری در؟، وقفی آقا زین العابدین در 1166 ق، 264 گ، 18 و اوراق اواخر 20 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 78 و 79]. (1061)
قدس رضوی - مشهد (690) نسخ عبد اللّه بن حسین بن حسن بن حسین حسینی موسوی بحرانی در؟، دارای دو سر لوح مذهب، عناوین شنگرف، 345 گ، 24 سطری [ف: قدس 159/5] (1062)
مدرسه باقریه - مشهد (ردیف: 266) نسخ؟، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم و ناقص الآخر است، وقفی آخوند ملا آقا بر این مدرسه در ع 1322/1 ق، عناوین و نشان ها شنگرف، 25 سطری [تراثنا، ش 24، ص 106 و 107]. (1063)
مدرسه حجتيه - قم (30) نسخ یار علی شبستری در؟ [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 36] (1064)
مدرسهٔ سلطانی کاشان (2/179 - ردیف: 35) نستعليق؟ [ف: مدرسۀ سلطانی کاشان، ص 9] (1065)
مدرسۀ سلطانی - کاشان (2/180 - ردیف: 36) نسخ؟ [ف: مدرسۀ سلطانی کاشان، ص 9]. (1066)
مدرسه نمازی - خوی (104) نسخ؟، مفهرس، از موقوفات شهید، 23 سطری [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 62] (1067)
ملک - تهران (3 مج 910) نسخ؟، نسخه احادیث منتخبه از کتاب
کمال الدین و تمام النعمة است، عنوان و نشان شنگرف، 4 گ، 15 سطری [ف: ملک 480/6] (1068)
ملی - تهران (2952/ ع - ثبت پیشین: 124 - 2009 /ض 114) نسخ؟، دارای سر لوحه زر شنگرف و نیلی، 282 گ، 21 سطری [ف: ملی 58/14] (1069)
ملی فارس - شیراز (244/ 2-غ - عمومی: 279/12 - صد) نسخ؟، بعضی کلمات با جوهر سرخ، 316 گ، 19 سطری [ف: ملی فارس 219/1 و 220]. (1070)
مصادقه الاخوان کتابی منسوب به شیخ صدوق و نیز پدرش علی بن بابویه در چگونگی دوستی و برادری بی غل و غش و خالصانه برادران دینی و بیان دستورات و توصیه هایی از طریق روایات مرویه از ائمه معصومین - عليهم السلام - در کیفیت معاشرت افراد جامعه برگزیده اسلامی با یک دیگر است.
اصول مدینه فاضله در این کتاب بر مبنای راستی و درستی و انس و محبت و الفت و بی نیاز گردانیدن قرار داده شده و احترام به حدود و حقوق دیگران بر اساس روایات وارده مدار اخوت دینی به شمار آمده است.
علما در طول قرون از این منشور دوستی با تعابیر گوناگونی یاد کرده اند. شیخ حر عاملی در وسائل الشیعه و خوانساری در روضات الجنات آن را با عنوان كتاب الاخوان نام برده و به پدر و پسر هر دو نسبت داده اند. نجاشی در رجال و مجلسی در بحار و جمعی دیگر این کتاب را مصادقة الاخوان خوانده اند؛ لکن مجلسی از کتاب پدر با همان تعبير كتاب الاخوان ياد کرده است. شیخ در الفهرست آن را كتاب المصادقة نامیده و میرزا عبد اللّه افندی در ریاض العلماء به این کتاب عنوان حقوق الاخوان داده و به پدر و پسر منسوب نموده است.
همان طور که مشاهده می شود چنین کتابی هم در فهرست کتب شیخ صدوق و هم پدرش ابن بابویه ثبت و گزارش شده است. با نادیده انگاشتن این احتمال که آن ها هر دو در این زمینه تألیفی داشته و اکنون تنها یکی از این دو اثر موجود است، یافتن دلیلی مبنی بر اثبات گرد آورنده حقیقی مصادقة الاخوان ضروری به نظر می رسد.
متأسفانه بیش تر سلسله روایات و اسناد این کتاب حذف گردیده و همین مسئله موجد اقوال گوناگونی در انتساب آن به مرحوم صدوق و یا پدرش شده است.
قائلین انتساب این کتاب به پدر شیخ، دلایل خود را منحصر در وجود اشخاصی هم چون محمد بن یحیی عطار - از مشایخ محمد بن یعقوب کلینی و على بن بابويه - و علی بن ابراهیم بن هاشم قمی و سعد بن عبد اللّه اشعری - که صدوق از او به واسطه شیخش محمد بن حسن بن ولید روایت می کند - در سلسلۀ اسناد کتاب می دانند و معتقدند در بعضی از این احادیث تصریح به لفظ «حدثنی» شده و حال آن که شیخ بدون واسطه و مستقیم از این افراد روایت نمی کند، پس این کتاب تصنیف پدر است.
عده ای دیگر از علما این کتاب را از شیخ صدوق می دانند و بر مدعای خود چنین استدلال می کنند که بررسی اسناد مشیخه مبیّن وصول طریق شیخ به بیش تر راویان مذکور در مصادقة الاخوان است. هم چنین بعضی از احادیث وارده در این اثر در آثار دیگر مؤلف هم چون خصال و امالی و... نیز وجود دارد. دلیل دیگر این که علما در کتب خود روایات این کتاب را با اسناد به شیخ صدوق نقل می کنند و از همه مهم تر استناد شیخ حر عاملی است که در خاتمۀ وسائل الشیعه، کتاب الاخوان را به شیخ نسبت داده و نیز در بررسی اسانید روات صدوق احادیث اشخاصی مانند محمد بن یحیی عطار و علی بن ابراهيم قمی و ... را با واسطه پدر نقل می کند. بنابراین انتساب این کتاب به مرحوم صدوق استبعادی نخواهد داشت.
مصادقة الاخوان دارای 43 باب و 123 حدیث و مختوم به بخش نوادر است.
ابواب آن عبارت است از: اصناف الاخوان حدود الاخوة، الشفقه على الاخوان، اتخاذ الاخوان، اجتماع الاخوان، مواساة الاخوان بعضهم لبعض، حقوق الاخوان بعضهم على بعض، الاخ مرأة اخيه، اطعام الاخوان، تلقيم الاخوان، منفعة الاخوان، استفاده الاخوان، المؤمن اخو المؤمن، افادة الاخوان بعهضم بعضا، هجر الاخوان، استيحاش الاخوان بعضهم لبعض، محبة الاخوان، ثواب التّبسم في وجوه الاخوان، ثواب قضاء حوائج الاخوان، النهى عن سؤال الاخوان الحوائج، زيارة الاخوان، العناية بالاخوان، مصافحة الاخوان، ادخال السرور على المؤمن، البخل على الاخوان، الشكوى الى الاخوان، ثواب من فرح اخاء، لقاء الاخوان، برّ الاخوان، السعى فى الحوائج الاخوان، ثواب اقالة الاخ اخا له، اختيار الاخوان، الثقة بالاخوان، صدق الاخاء، السعى في حوائج الاخوان بغيرنيّه، استدلال الاخوان، من دهن اخاه، حب الاخوان، الوقيقة فى الاخوان، الدعاء للاخوان، ملاطفة الاخوان، كسوة الاخوان، من يجب اجتناب مؤاخاته، نوادر.
مصادقة الاخوان را محمد تقی دانش پژوه به فارسی برگردانده است. این کتاب به همراه همین ترجمه در تاریخ 1325 ش. = 1366 ق. با مقدمه دکتر سید محمد مشكوة و نفقه محمد على قهرمانی شیرازی توسط انتشارات تشیع در تهران به چاپ سربی رسیده و یک بار به نام مصادقة الاخوان در 18+55 ص و بار دیگر با نام آیین دوستی و برادری در مکتب اسلام با مقدمه سعید نفیسی به وسیله انتشارات مفید در 18 + 355+ 3 ص منتشر شده است.
هم چنین این کتاب را در تهران انتشارات کتاب خانه شمس از طریق مطبعه اسلامیه با حروف سربی در 288 ص، به طبع رسانده و در شهر بغداد به سال 1976 م. = 1355 ش. حسین علی محفوظ در مطبعه شفیق در 64 ص، آن را چاپ نموده و در کاظمیه به سال 1402 ق، انتشارات کتاب خانه الامام صاحب الزمان (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) با مقدمه سعید نفیسی آن را منتشر کرده و نیز به سال 1404 ق. = 1363 ش. مصادقة الاخوان را مجید - پ با عنوان حقوق برادران دینی در اسلام در شهر قم توسط نشر بشیر به طبع رسانده است. بنیاد پژوهش اسلامی یا مجمع بحوث اسلامیه آستان قدس رضوی فهرست احادیث اهل بيت - عليهم السلام - در كتب المواعظ، مصادقة الاخوان، فضائل الشيعه،
صفات الشيعه و فضائل الاشهر الثلاثه را در شماره های 14 - 10 سلسله انتشارات خود در یک مجلد به سال 1408 ق، چاپ کرده است. هم چنین مؤسسه الامام المهدى - علیه السلام - در شهر قم به تاریخ 1410 ق، این کتاب را با تحقیق سید محمد باقر ابطحی اصفهانی به تفصیل تصحیح و در 215 ص به همراه فضائل الشيعه و صفات الشیعه به زیور طبع در آورده است.
آغاز [نسخه خطی مرعشی ش (6 مج 2825) 31/8] : باب اصناف الاخوان حدثنا احمد بن محمد بن يحيى العطار عن احمد بن محمد بن عيسى عن بعض أصحابنا ...
انجام [نسخه خطی مرعشی ش (6 مج 2825) 31/8]: ... قال يأتي على الناس زمان ليس في شيء اعز من اخ انيس او کسب در هم حلال.
آغاز [چاپ مؤسسه الامام المهدى - عليه السلام -]: 1- باب أصناف الاخوان 2- حدثنا [أبي، عن] محمد بن يحيى العطار، عن احمد بن محمد بن عيسى، عن بعض أصحابنا عن يونس بن عبد الرحمان عن أبي جعفر الثاني علیه السلام قال: قام إلى امير المؤمنين عليه السلام رجل بالبصره، فقال: يا امير المؤمنين أخبرنا عن الاخوان ؟ فقال عليه السلام: الاخوان صنفان: اخوان الثقه و اخوان المكاشرة فاما اخوان الثقة: فهم كالكف و الجناح و الأهل و المال، و إذا كنت من أخيك على ثقة فابذل له مالك و يدك، و صاف من صافاه و عاد من... و أما إخوان المكاشرة: فانّك تصيب منهم لذتك، ولا تقطعن ذلك منهم ولا تطلبنّ ما وراء ذلك من ضميرهم، و ابذل [لهم] ما بذلوا لك من طلاقة الوجه و حلاوة اللسان 2- باب حدود الاخوة...
انجام [چاپ مؤسسه الامام المهدى - عليه السلام -]: ... نوادر 1- [أبى (رحمة اللّه) عن] على بن ابراهيم، عن أبيه عن الحجّال [عن ثعلبة بن ميمون] عمن رواه عن أبي عبد اللّه عليه السلام أنّه ذكر عنده رجل فعيب فقال له ابو عبد اللّه عليه السلام: أنّى لك بأخيك كلّه، و أىّ الرجال المهذّب!؟ ... 7 - [بحذف الاسناد] عن على بن عقبة، عن بعض أصحابنا، عن أبي عبد اللّه عليه السلام قال: لا تبذل لأخيك من نفسك ما ضرره عليك اكثر من منفعته له. 8- [بحذف الاسناد] عن أبي الجارود، عن أبي عبد اللّه عليه السلام قال: يأتى على الناس زمان ليس فيه شيء أعزّ من أخ أنيس، أو كسب درهم [من] حلال.
. مسجد اعظم - قم (3 مج 2712) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، فهرست نویس این کتاب را با عنوان مصادقة الاخوان علی بن بابویه ثبت کرده است [ف: مسجد اعظم، ص 582] (1071)
. گلپایگانی - قم (2 مج 303 - کد: 22/180) نوشتۀ 1277 ق.، 31 گ [ف: گلپایگانی 245/2 و 664/4]. (1072)
. مرعشى - قم (6 مج 2825) نسخ محمد بن زین العابدین موسوی در شنبه 11 ذح 1280 ق.، مصحح، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 107 پ - 115 پ، 19 سطری [ف: مرعشی 31/8] (1073)
. مرکزی - تهران (2 مج 2133) نسخ حسن در 1325 ق. از روی خط پدرش محمد مهدی بن علی بن یوسف حسینی طباطبایی، عنوان و نشان شنگرف، 14 ص، 23 سطری [ف: مرکزی 775/9] (1074)
. خصوصی سید محمد مفتی شیعه اردبیلی - قم (24 مج 2) نوشتۀ سید ابو القاسم (محرر) نجفی اصفهانی در 1339 ق.، مصحح، دارای حواشی [ف: تراثنا، ش 67 و 66، ص 228] (1075)
. فيضيه - قم (7 مج 1764) نوشتۀ 1365 - 1366 ق، گویا به دستور علم الهدی ملایری از روی نسخه حاجی نوری مورّخه 1279 - 1280 ق.، در درست نامۀ این فهرست کتاب از پدر شیخ صدوق دانسته شده است، 19 گ [ف: فيضيه 2 / بخش 3، ص 130] (1076)
. خصوصی فخر الدین نصیری - تهران (87) نوشتۀ؟، نسخه از روی نسخه نوری نقل شده است [معهد المخطوطات العربيه ج 3، جزء 1، ص 45]. (1077)
. مرکزی - تهران (2 مج 604) نستعلیق؟، نسخه از نزدیک رؤیت و مطابقت داده شد، دارای بلاغ مقابله، عنوان و نشانه ها شنگرف، گ 38 ب - 53 الف، 13 سطری [ف: مرکزی 1535/5] (1078)
. مرکزی - تهران (5 مج 1131) نوشتۀ؟، (انجام موجود:... - مج - باب من يجب اجتناب مواخاته... و يفشى سرك و ينقل حديثك...)، گ 127 ب - 141 ب برابر با س 8 ص 52 و نزدیک به نه بند از همین باب را ندارد، در
هامش نسخه تصحیحات آقای مشکات دیده می شود [ف: مرکزی 1535/5] (1079)
معانی الاخبار فرهنگ شیعی نفیسی در تفسیر و شرح مبهمات و غوامض پاره ای احادیث و کلمات قرآنی با استناد به اخبار مرویۀ خاندان عصمت و طهارت - عليهم السلام - است.
شیخ صدوق در این کتاب لغات مشكلۀ قرآنی و اخبار و یا جملات و عباراتی که تفسیر روشنی ندارند و یا الفاظ و کلماتی که در تداول معنای واضحی دارند ولی در روایات به منظور خاصی به کار برده شده اند را مورد بررسی قرار می دهد.
بدین ترتیب وی احادیثی که در آن شیعیان، معنا و محتوا و هدف روایات و آیات را از معصوم - علیه السلام - سؤال کرده و پاسخ شنیده اند را گرد آوری نموده است و در بعضی موارد ذیل عبارت «قال مصنف هذا الكتاب» شخصاً به تفسیر و تأویل آن ها می پردازد.
باب اول کتاب در وجه تسمیه آن به معانی الاخبار است و به نقل دو حدیث از معصوم - علیه السلام - اختصاص دارد نخست حديث أَنْتُمْ أَفْقَهُ اَلنَّاسِ إِذَا عَرَفْتُمْ مَعَانِیَ کَلاَمِنَا... (شما زمانی که معانی اخبار و کلام ما را بشناسید فقیه ترین و عالم ترین مردمید...) و سپس حدیث مَنَازِلَ الشِّيعَةِ عَلَى قَدْرِ رِوَايَتِهِمْ وَ مَعْرِفَتِهِمْ... (درجات و مقامات شیعیان به اندازۀ آشنایی و معرفت
آنان به حقایق اخبار است...) و پایان کتاب در شرح لغات و معانی مشکله چند خطبه از نهج البلاغه و نامه ام سلمه به عایشه هنگام خروج وی به سوی بصره برای برانگیختن جنگ جمل و باب آخر بابی مفصّل و در نوادر المعانی است.
معانی الاخبار در دو جزء به نگارش در آمده و دارای 426 باب است که 181 باب آن در جزء اول و 245 باب دیگر در جزء دوم قرار دارد و دارای سلسله روات می باشد.
عناوین پاره ای از ابواب این کتاب جهت آشنایی با مواردی که در اذهان شیعیان معاصر شیخ صدوق القای شبهه و یا ایجاد سؤال می کرده است برای نمونه در ذیل بیان می شود:
معنی حروف مقطعه، معنى استواء على العرش، معانى اسماء انبيا، معنى تزويج النور من النور، معنى اخفاء اللّه عز و جل اربعة في اربعة، معنى عصمة الامام، معنى السّر و اخفی، معنی سبیل اللّه، معنى نسبة الاسلام، معنى مكارم الاخلاق، معنى ذكر اللّه كثيرا، معنى المستضعف، معنى تمام النعمة، معنى ربيع القرآن، معنی افق المبين، معنى كبر، معنى ظهر القرآن و بطنه، معنى الموت، معنى ايام المعلومات و الايام المعدودات، معنى رمضان، معنى خضراء الدمن، معنى الانواء، معنى نهر الغوطة، معنى الهاوية، معنى المغبون، معنى الحنيفية، معنى مواضع اللّعن، معنى الصفح الجميل، معنى الرّبوة و القرار و المعين، معنى أصناف النساء، معنى أبى تراب و ...
معانی الاخبار را مولی عبد النبی ابن مولی اوچاق قلی طسوجی (م 1203 ق.) شرح کرده است.
آقا محمد ابراهيم بن محمد على محمد آبادی یزدی آن را به فارسی برگردانده و نیز عبد العلی شاهرودی (معاصر) به ترجمه آن پرداخته است.
شيخ داود بن الحسن بن يوسف الاوالي البحراني اسامی آن را به ترتیب حروف هجاء مرتب کرده و «ترتیب معانی الاخبار نامیده و برای احادیث دارای معانى اسماء کثیره بابی مستقل بر اساس حروف تهجی ترتیب داده است. مجمع بحوث اسلامیه آستان قدس رضوی در مشهد نیز فهرست احادیث اهل بیت - علیهم السلام - در کتاب معانی الاخبار را به سال 1408 ق، و 1413 ق، در
هفتمین مجلد از سلسله انتشارات خود منتشر کرده است.
این کتاب بار ها به صور گوناگون به طبع رسیده است که از آن میان می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
طهران، 1289 ق.، سنگی، رحلی، با علل الشرایع.
طهران، 1305 ق.، سنگی، رحلی، با کشف القواعد.
طهران، 1310 ق.، سنگی، رحلی، با خط علی بن محمد مؤمن طالقانی، در 162 ص.
طهران، 1311 ق.، سنگی، رحلی، با خط میر محمد حسین خوانساری، با علل الشرایع، در 162+203 ص.
طهران، 1379 ق.، سربی، وزیری، مكتبة صدوق، با تصحیح علی اکبر غفاری و شرح احوال شیخ صدوق به قلم عبد الرحیم ربانی شیرازی در 440+94 ص.
قم، 1338 ش. = 1379 ق.، سربی، مؤسسۀ دار العلم (تجدید چاپ)، با تصحیح علی اکبر غفاری.
بیروت، 1399 ق.، دار التعارف للمطبوعات، با تصحیح علی اکبر غفاری و مقدمه عبد الرحیم ربانی شیرازی.
قم، 1361 ش.، انتشارات اسلامی (تجدید چاپ)، به کوشش علی اکبر غفاری.
قم، 1416 ق. = 1374 ش.، با تصحیح علی اکبر غفاری، جماعة المدرسين في حوزة العلميۀ قم، مؤسسه النشر الاسلامی، در 436 ص
تهران، 1377 ش.، با ترجمه عبد العلی محمدی شاهرودی، نشر دار الکتب الاسلامیه، در 2 ج، 464+432 ص.
قم، 1379، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، انتشارات اسلامی، تصحیح علی اکبر غفاری.
آغاز [نسخه خطی مجلس ش (7982) 468/26]: الحمد للّه رب العالمين... ابواب الكتاب الباب الذى من اجله سمينا هذا الكتاب معانى الاخبار قال الشيخ ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى نزيل الرى...
انجام [نسخه خطی مجلس ش (7982) 468/26]: ... قد سمى اللّه المؤمنين بالعمل الصالح مؤمنين و لم يسم من ركب الكبائر و ما وعد اللّه عليه النار في قرآن و لا اثر فلا يسميهم بالايمان بعد ذلك الفعل.
آغاز [چاپ سنگی ملی ش (588) جزء اول]: بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه علی محمد عبده و رسوله و على آله الطاهرين و سلم تسليماً كثيرا ابواب الكتاب الباب 1 الذى من اجله سمّينا هذا الكتاب معانى الاخبار قال الشيخ ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه الفقيه القمى نزيل الرى مصنف هذا الكتاب رضى اللّه عنه و قدس روحه حدثنا ابي و... قال سمعت ابا عبد اللّه عليه السلام يقول انتم افقه الناس اذا عرفتم معانى كلامنا ان الكلمة لتنصرف على وجوه فلو شاء انسان صرف كلامنا كيف شاء و لا يكذب ابى رحمه اللّه قال حدثنا على بن ابراهيم... قال قال ابو جعفر علیه السلام يا بنى اعرف منازل الشيعه على قدر روايتهم و معرفتهم فان المعرفة هى الدّراية للرّواية و بالدّرايات للرّوايات يعلو المؤمن الى اقصى درجات الایمان انى نظرت في كتاب لعلى عليه السلام فوجدت في الكتاب ان قيمة كل امرئ قدر معرفته ان اللّه تبارك و تع يحاسب الناس على قدر ما آتاهم من العقول في دار الدنيا... باب 2 معنى الاسم حدثنا ابي رحمه اللّه... قال سئلت ابا الحسن الرضا عليه السلام عن الاسم ما هو فقال هو صفة لوصوف...
انجام [چاپ سنگی ملی ش (588) جزء دوم]:... باب 245 نوادر المعانی بعد از 10 ص] ... حدثنا محمد بن يحيى العطار... عن الحسن بن زياد العطار قال قلت لابي عبد اللّه علیه السلام انهم يقولون لنا مؤمنون انتم فنقول نعم ان شاء اللّه تع فيقولون اليس المؤمنون في الجنة فنقول بل فيقولون افانتم في الجنة فاذا نظرنا الى انفسنا ضعفنا و انكسرنا عن الجواب قال فقال اذا قالوا لكم امؤمنون انتم فقولوا نعم انشاء اللّه قال قلت و انهم يقولون انما استثنيتم لانكم شكاك قال فقولوا و اللّه ما نحن بشكاك و لكنا استثنينا كما قال اللّه عز و جل لتدخلن المسجد الحرام ان شاء اللّه آمنين و هو يعلم انهم يدخلونه اولا و قد سمى اللّه عز و جل المؤمنين بالعمل الصالح مؤمنين و لم يسّم من ركب الكباير و ما وعد اللّه عز و جل عليه النار فى قران ولا اثر ولا يسميهم بالايمان بعد ذلك الفعل.
الهيات - تهران (504)د - ثبت: 13169) نسخ پسر ابراهیم حسینی کوبیانی در سدۀ 10 یا 11 ق.، با یادداشت تملک عبد الواحد پسر حاج ملا محمد، عنوان و نشان شنگرف، 207 گ، 15 سطرى [ف: الهيات 665/1] (1081)
مرکزی - تهران (3055) نسخ علی بن نقی بن محمد در (سدۀ 10 و 11) ق، برای شریف علاء الدین (؟)، مقابله و عرض شده با نسخهٔ صحیحی، دارای مهر محمد حسین مورّخ 1045 ق.، گویا در 1275 ق، وقف شده بود و از وقف نامه و مهر آن کمی مانده و بریدند و به آن کاغذ چسباندند، عنوان و نشان شنگرف، 156 گ، 22 سطری [ف: مرکزی 1996/10]. (1082)
سنا - تهران (576 - ثبت: 14790) نسخ نزدیک به پایان ع 1005/1 ق، در روستای پنجور هند (پایان جزء یکم)، نسخه در دو جزء 1- الدرايات و 2- الغایات است، دارای دو سر لوح، عنوان و نشان شنگرف، 167 گ، 25 سطری [ف: سنا 364/1 و 365]. (1083)
خصوصی خاندان آقا میر حسینای قزوینی - قزوین (؟) نسخ 1027 ق، در قزوین [نشریه 351/6] (1084)
امام زاده محمد هلال - آران کاشان (44) نوشتۀ قوام الدین بن محمد قاسم شیخ الاسلام اردستانی در 1054 ق.، چند برگ از این نسخه اشتباهاً با «وافی» به شماره (131) صحافی شده است [وقف میراث جاویدان، ش 3، ص 65]. (1085)
مرعشی - قم (9753) نسخ رمضان 1055 ق.، مصحح، عناوین و نشانی ها شنگرف، 294 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 100/25]. (1086) .
سپه - تهران (1 مج 8168) نسخ محمد رضا بن مالک اشتری اخباری نخعی قزوینی در دار المؤمنین در ایام البیض ع 1056/2 ق.، پاره ای از فهرست در گ 1 دیده می شود، با تملک فرهاد میرزا در 25 صفر 1304 ق.، دارای حواشی نستعلیق، عنوان شنگرف، 211 گ، 23 سطری [ف: سپه 600/5] (1087)
مجلس - تهران (3241 - ثبت:؟) نسخ 1056 ق، که برای کتاب خانه علی
نقی بن محمد هاشم طغایی (از علمای سده 11 ق.) کتابت شده است، ابواب و عناوین شنگرف، 208 ص، 20 سطری [ف: مجلس 10/2، ص 818 و 819] (1088)
ملی - تهران (368 / م - ردیف: 1515 / ع) نستعلیق ملا محمد بن حاجی محمود سلار در 1056 ق، در حیدر آباد (هند)، سر فصل ها با مرکب قرمز، 163 گ، 19 سطری [ف: ملی 12/10]. (1089)
مرعشی - قم (9575) نسخ عقیل بن محمد از سلسله شیخ قولیونه در 1064 ق.، دارای یادداشت تملک محمد سعید مورّخ 12 محرم 1215 ق.، مهر بیضوی «محمد باقر العلوم» در صفحۀ آخر نسخه مشهود است، عناوین شنگرف، 164 گ، 20 سطری [ف: مرعشی 314/24]. (1090)
گوهرشاد - مشهد (1048) نسخ امیر بیک ولد ملک محمد فهناجی در 1065 ق.، نسخه مجلد دوم است، در آغاز نو نویس، عنوان و نشان قرمز، 19 سطری [ف: گوهرشاد 1434/3]. (1091)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (208) نسخ عبد الحق نطنزی در روز سه شنبه 16 ذق 1069 ق.، نشان مقابله به تاریخ یک ماه بعد، مصحح، در آغاز افتادگی دارد، عناوین شنگرف، 144 گ، 17 سطری [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 135] (1092)
قدس رضوی - مشهد (717) نسخ شکسته محمد بن الحسن بن علی بن محمد الحر المشغرى صاحب وسائل الشیعه در شب جمعه 27 ع 1070/1 ق.، (جزء اول) و نیمۀ رجب همان سال (جزء دوم)، صفحه اول ممهور به مهر همو، نسخه مصحح و نفیس، وقفی مولانا ملک حسین بن شاه حسین قاینی در 1111 ق.، عناوین شنگرف، 146 گ، 19 سطری [ف: قدس (1093)
مرکزی - تهران (6718) نسخ محمد علی بن محمد امین در روز 27 رجب 1070 ق.، با مهر محمد باقر بن محمد تقی شریف مورّخ 1236 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 127 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 344/16]. (1094)
وزیری - یزد (3337 - عمومی: 21845) نسخ رجب 1070 ق.، (آغاز
موجود:... الرواد جمع رائد...)، عنوان و نشانه ها شنگرف، 131 گ، 28 سطری [ف: وزیری 1619/5] (1095)
مرعشی - قم (3 مج 6434) نسخ شاه رضا بن حیدر کهنمونئی در 1070 ق.، دارای مهر و یادداشت تملک محمد مهدی هرندی مورّخ 1162 ق، و محمد جواد بن سید مرتضی طباطبایی مورّخ 1205 ق، و هاشم بن مرتضی طباطبایی مورّخ ذق 1262 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 49 پ - 224 ر، 19 سطری [ف: 44/17]. (1096)
خصوصی خاندان آقا میر حسینای قزوینی - قزوین (؟) نسخ نعمة اللّه یحیی حسینی در 1071 ق.، با نشان وقف مورخ 1091 ق، [نشریه 352/6] (1097)
قدس رضوی - مشهد (11345 - ردیف: 988) نسخ سه شنبه 29 شعبان 1072 ق.، مصحح، عناوین شنگرف، 235 گ، 20 سطری [ف: قدس 519/14] (1098)
گوهرشاد - مشهد (858) نستعلیق و نسخ 1072 ق،؟ در قزوین با یادداشت تملک ابو الحسن بن عسکری حسینی و مهر مجد الدین، عناوین شنگرف، 289 گ، 15 سطری [ف: گوهرشاد 1163/3]. (1099)
خصوصی علامه محمد حسین طباطبایی - قم (بدون شماره) نوشتۀ عقیل بن رکن الدین مسعود بن محمد تقی حسینی کاشانی در رجب 1073 ق، با استكتاب محمد بن محمد محسن علم الهدی ابن فیض کاشانی و مقابله و تصحيح همو، نسخه ناقص الاول است [تراثنا، ش 7 و 8، ص 162]. (1100)
گوهرشاد - مشهد (221) نسخ محمد حسین بن حبیب اللّه یا زواری در پنج شنبه 16 رجب 1074 ق.، مصحح، عنوان و نشان شنگرف، 280 گ، 17 سطری [ف: گوهرشاد 191/1] (1101)
گلپایگانی - قم (622) نوشتۀ 1074 ق، [نور علم، ش 54 - 53، ص 294] (1102)
مدرسۀ نواب - مشهد (94 اخبار) نسخ محمد نصیر حسینی در 1077 ق.،
مصحح، دارای حواشی لغوی، عنوان و نشان شنگرف، 18 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانۀ مشهد) 496/2، 497]. (1103)
مسجد اعظم - قم (1099) نوشتۀ زین العابدین بن حاج محمد در 1077 ق.، با یادداشت تملک محمد باقر شیخ الاسلام شیرازی در 1355 ق، [ف: مسجد اعظم قم، ص 372]. (1104)
گلپایگانی - قم (کد: 6/29) نوشتۀ سید حسین حسینی در 1079 ق.، 164 گ، [ف: گلپایگانی 672/4] (1105)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (202) نستعلیق (جزء 1) و نسخ (جزء 2) محمد معصوم هاشمی بن محمد رضا المسیئی در روز چهار شنبه 16 رجب 1080 ق، (جزء 1) 102 گ، 21 سطری [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 135] (1106)
خصوصی ابو الحسن پیش نماز آملی - آمل (24) نسخ 20 صفر 1082 ق، [نشریه 403/5] (1107)
مجلس - تهران (7982 - ثبت: 22645) نسخ محمد سمیع بن زین الدین صیمکانی در شنبه 25 ج 1084/2 ق، دارای یادداشت تملک کاتب و علی بن عبد العال مورّخ 1167 ق، و فرهاد میرزا در 11 ج 1304/1 ق.، نیمه آراسته، عناوین و نشانی ها شنگرف، 181 گ، 21 سطری [ف: مجلس 468/26 و 469] (1108)
قدس رضوی - مشهد (10024 - ردیف: 986) نسخ محمد ابراهيم بن محمد تقی تبریزی در 5 رمضان 1088 ق.، مصدر به فهرست ابواب، عناوین شنگرف، 131 گ، 24 سطری [ف: قدس 518/14]. (1109)
مدرسۀ رضويه - قم (94) نسخ دو شنبه 29 رمضان 1092 ق.، آغاز نسخه افتاده، با نشان بلاغ و مقابله، عناوین شنگرف، 63 گ، 23 سطری [ف: مدرسه رضویه قم، ص 36]. (1110)
گلپایگانی - قم (1934 - کد: 118 /25) نوشتۀ 1092 ق.، دارای نشان مقابله، نسخه در آغاز ناقص است [ف: گلپایگانی 110/3 و 672/4]. (1111)
مجلس - تهران (28 مج 6324 - ثبت جدید: 6393) مجموعه نوشتۀ 1098 - 1097 ق، در مدرسه قرچخای بیک اصفهان، نسخه بخشی از معانی الاخبار در معنی عصمت است، ص 181 - 180 [ف: مجلس 332/19] (1112)
خصوصی رضا استادی - قم (بدون شماره) نسخ سدۀ 11 ق.، دارای نشان مقابله، 189 گ، 19 سطری [ف: یک صد و شصت نسخه از یک کتاب خانه شخصی، ص 36 و 37] (1113)
قدس رضوی - مشهد (1231) نوشتۀ سدۀ 11 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 225]. (1114)
قدس رضوی - مشهد (ذیل 9931 - ردیف: 780) نسخ حدود سدۀ 11 ق.، نسخه ضمیمه «منهاج الفلاح» علی بن شاه محمود بافقی و از ابتدا تا حدیث 92 از باب نوادر المعانی است، مصحح، معلق به حواشی، (انجام موجود [6 برگ مانده به پایان کتاب]:.... ان الحياء يكف داء الدين و من لا له عن القبيح...)، عناوین شنگرف، 239 گ، 15 سطری [ف: قدس 512/15] (1115)
قدس رضوی - مشهد (11147 - ردیف: 989) نسخ ملا حسن نیشابوری در سدۀ 11 ق.، مصدر به فهرست ابواب، عناوین شنگرف، 222 گ، 22 سطری [ف: قدس 519/14]. (1116)
قدس رضوی - مشهد (15853 - ردیف: 992) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه در پایان دو برگ افتادگی دارد، (انجام موجود:... و لاخرجنّ اليهود و النصارى من كل كور العرب و لأسوقن العرب بعصاي هذه قال فقلت له يا أمير المؤمنين....)، عناوین شنگرف، 126 گ، 21 سطری [ف: قدس 520/14] (1117)
قدس رضوی - مشهد (17514 - ردیف: 991) نسخ سدۀ 11 ق.، برگ آخر نسخه ناقص است، (انجام موجود:... انه شر ممن تقدمه و ممن تلاه ابی رحمه اللّه قال حدثنا ...)، عناوین به سرخی،343 گ، 15 سطری [ف: قدس 520/14] (1118)
مجلس - تهران (4210 - ثبت: 64531) نسخ سدۀ 11 ق.، (انجام موجود:... من هذين العضوين و جناية اللسان الكفر باللّه و قول الزور و البهتان و الالحاد...)، دارای تملیکی به نام کلب على مورخ 1199 ق.، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 105 گ، 17 سطری [ف: مجلس 224/11] (1119)
مجلس - تهران (4374 - ثبت: 62609) نسخ سدۀ 11 ق، دارای یادداشت وقف آخوند حاجی محمد جعفر به خط محمد باقر مجلسی در 15 رجب 1098 ق، و مهر واقف دربارۀ تملک خودش، 104 گ، 23 سطری [ف: مجلس 85/12] (1120)
مدرسه مروی - تهران (287) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، دارای آثار تصحیح [ف: مدرسه مروی، ص 233]. (1121)
مرعشی - قم (1291) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، با یادداشت تملک محمد رحيم بن مرتضى الحسينی مورّخ 1167 ق.، و وقف نامه مورّخ ربيع المولود 1218 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 138 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 87/4] (1122)
مرعشی - قم (11568) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه در 25 ذق 1066 ق، توسط محمد طالب مقابله و تصحیح شده است، دارای ترجمه فارسی در حاشیه و پاره ای از برگ های متن، مفهرس، با تملک علی نقی بن محمد قزوینی و مهر وی مورّخ ذق 1279 ق، و محمد بن فتح اللّه حسینی کاظمی، (انجام:... و ما وعد اللّه تعالى عليه النار فى قرآن ولا أثر، فلا نسمّيهم بالايمان بعد ذلك الفعل)، عناوین و نشانی ها شنگرف و درشت تر از متن، 218 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 265/29 و 264]. (1123)
قدس رضوی - مشهد (874) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 225]. (1124)
قدس رضوی - مشهد (1336) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 225]. (1125)
ملک - تهران (1888) نسخ سده 11 یا 12 ق.، با یادداشت مورّخ
1227 ق، در صفحه عنوان در باب نوادر المعانی: «حدثنا على بن احمد بن موسى... ابي رحمه اللّه قال حدثنا محمد بن العطاء قال حدثني ابو سعيد الادمى عن الحسن بن محبوب عن على بن رئاب»، (انجام موجود:... قال حدثنا ابو سعيد الادمى... عن الحسن...)، 188 گ، 20 سطری [ف: ملک 696/1] (1126)
قدس رضوی - مشهد (718) نسخ محمد تقی بن محمد حسین سبزواری در 1108 ق.، با تصحیح همو، نسخه مصحح و مقابله شده و مصدر به فهرست ابواب است، عناوین شنگرف، 162 گ، 22 سطری [ف: قدس 173/5] (1127)
قدس رضوی - مشهد (7985 - ردیف: 987) نسخ محمد امین در روز شنبه شعبان المعظم 1113 ق.، بیش تر عناوین نا نویس و بقیه شنگرف، 182 گ، 19 سطری [ف: قدس 518/14]. (1128)
مدرسه نمازی - خوی (395) نسخ اواخر شوال 1113 ق.، با نشان مقابله و تصحیح، دارای تملک عبد النبی طسوجی متخلص به سقم و حواشی وی به خط خودش و تملک حاجی محمد تقی خویی ترکمانی مورّخ 1229 ق.، وقف شهيد، عناوین شنگرف، 21 سطری [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 200] (1129)
سید ابو الرضا - کاشان (3) نوشتۀ روز جمعه 5 صفر 10 خرداد ماه جلالی 1117 [نشریه 355/4] (1130)
سپه - تهران (5561) نسخ زین العابدین بن محمد علی خطیب در شعبان 1117 ق.، نسخه با علل الشرایع و در دو جزء است، جزء اول در 182 باب و جزء دوم نیز در همین حدود، 150 گ، 23 سطری [ف: سپه 600/5]. (1131)
قدس رضوی - مشهد (15786 - ردیف: 990) نسخ محمد بن عبد... در سدۀ 12 ق.، عناوین شنگرف، 217 گ، 19 سطری [ف: قدس 519/14] (1132)
گلپایگانی - قم (کد: 22/182) نوشتۀ سدۀ 12 ق، [ف: گلپایگانی 672/4]. (1133)
گلپایگانی - قم (کد: 26/156) نوشتۀ سدۀ 12 ق، [ف: گلپایگانی 672/4]. (1134)
گوهرشاد - مشهد (869) نسخ سدۀ 12 ق.، مصحح، دارای بلاغ و سماع، نسخه در انتها ناقص است، عنوان و نشان شنگرف، 220 گ، 13 - 19 سطری [ف: گوهرشاد 1175/3]. (1135)
مجلس - تهران (3240 - ثبت: 16272) نستعلیق محمد کاظم بن محمد معصوم انجو حسینی حسنی در اواخر سدۀ 12 ق، یا قرن 13 ق، در اصفهان، نیمه آراسته، عناوین و آغاز ابواب با قلم آب طلا، 348 ص، 17 سطری [ف: مجلس 10/2، ص 818 و 817]. (1136)
گلپایگانی - قم (1321) نوشتۀ سدۀ 12 و 13 ق.، نسخه از اول و آخر ناقص است [ف: گلپایگانی 173/2] (1137)
مجلس - تهران (196) نسخ 1241 ق.، 375 گ، 16 سطری [ف: مجلس 59/1] (1138)
59.؟ (1)(35) بخشی از آن نوشته سید احمد علی موسوی نیشابوری در 1243 ق، در لکهنو، دارای نشان مقابله و تصحیح [نور علم، ش 54، ص 108] (1139)
فیضیه - قم (1606) نسخ موسى بن محمد رضا تفرشی در 1261 ق، در تهران، 208 گ، 19 سطری [ف: فیضیه استادی 262/1] (1140)
نور بخش (خانقاه نعمت اللهی) - تهران (110) نسخ محمد رفیع بن عبد اللّه در 1281 ق، 418 ص، 17 سطری [ف: کتاب خانه نور بخش، ص 133] (1141)
فیضیه - قم (1 مج 1235) نسخ 1287 ق.، گ 82 - 1، 31 سطری [ف: فیضیه 2/ بخش 3، ص 71] (1142)
قدس رضوی - مشهد (719) نسخ شعبان 1303 ق.، 51 گ آخر نسخه به
1) مقاله دویست و سی نسخه خطی نگارش آیة اللّه رضا استادی بدون اشاره به نام کتاب خانه.
خط دیگر، عناوین شنگرف، 224 گ، 16 سطری [ف: قدس 173/5]. (1143)
خصوصی علامه محمد حسین طباطبایی - قم (بدون شماره) نوشتۀ محمد طباطبایی در روز عید قربان 1322 ق، [تراثنا، ش 7 - 8، ص 162]. (1144)
الهیات - مشهد (722 - ثبت: 603 * خصوصی عبد المجید مولوی) نسخ؟، معلق به حواشی ملا علی نوری و به خط همان، صفحه اول نو نویس، عنوان و نشان شنگرف، 166 گ، 19 سطرى [ف: الهیات مشهد 565/1 و نشریه 98/5] (1145)
دانش گاه بو علی سینا - همدان (22) نستعلیق؟، نسخه ناقص الآخر است، عناوین و ابواب با طلا و شنگرف، 15 سطری [تحقیقات اسلامی، س 9، ش 2 و 1، ص 143]. (1146)
قدس رضوی - مشهد (276) نسخ؟، (انجام نسخه:... ولا نسميهم بعد ذلك الفعل)، وقفی سید محمد شوشتری در 1309 ق، ابواب به شنگرف، 200 گ، 19 سطرى [ف: قدس 1 / اخبار / 90]. (1147)
گلپایگانی - قم (1959) نوشتۀ؟، نسخه در آغاز و انجام ناقص است [ف: گلپایگانی 119/3]. (1148)
مدرسه باقریه - مشهد (ردیف: 362) نسخ؟، نسخه در انجام افتادگی دارد، عناوین و نشان ها شنگرف، 15 سطری [تراثنا، ش 26، ص 132] (1149)
مدرسۀ حجتيه - قم (210) نوشته؟ [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 88] (1150)
مرعشی - تهران (997) نسخ؟، مصحح، دارای حواشی با نشان «شبر موسوی»، با یادداشت تملک علی بن محمد بن الحسن بن زین الدین عاملی و شبر بن محمد الموسوی و محمد ارباب قمی و محمد تقی اشراقی، (انجام موجود: ... ثم تحشوه بالكحل او بالنورة فيخضر و المستوشمة التي يفعل ذلك بها، باب معنى...)، عناوین شنگرف، 70 گ، 25 سطری [ف: مرعشی
190/3]. (1151)
كتاب المقنع - يا همان رسالۀ فتوایی شیخ صدوق - یکی از کتب اصلی و ثقه فقهی در میان متون حدیثی است که مرجع فقها و علمای امامیه بعد از شیخ صدوق می باشد.
مؤلف جلیل القدر، اسانید این کتاب را برای اختصار حذف کرده و نصوص احادیث مسنده را به صورت احکام فقهی باقی گذارده است.
محدث نوری در مستدرک الوسائل می فرماید که هر خبری در مقنع دیده می شود مسند است و احکام آن از اصول اصحاب اخذ شده و صاحبان این اصول و رجالِ منتهی به آن اصول نیز همه از ثقات علما هستند و به همین جهت ارزش این کتاب از من لا يحضره الفقیه نیز بیش تر است.
شیخ صدوق وجه تسمیه کتاب را در مقدمه چنین شرح می دهد که چون هر کسی آن را بخواند با مطالبی که در آن است قانع می شود نامش را المقنع گذاشتم، و اسانیدش را برای اختصار حذف نمودم تا حمل و حفظش آسان باشد و خواننده اش با خواندن آن به کتاب دیگری میل و نیاز پیدا نکند.
این کتاب بیش تر به احکام مبتلا به فقهی می پردازد و مسائل مورد احتیاج شرعی را بیان می کند و دارای سی و دو مبحث است که بعضی از آن ها دارای
ابواب مستقلی هستند.
در این ابواب آداب و فواید و تعاریف و اقسام احکام فقهی بیان شده است که عبارت اند از:
1- ابواب الطهارة (داراى 13 باب) 2- ابواب صلاة (دارای 29 باب) 3- ابواب زكاة (دارای 16 باب). 4- باب الخمس. 5- باب الصدقه. 6- ابواب صوم (دارای 17 باب) 7- باب الحج. 8- باب ثواب الاعمال. 9- باب النكاح. 10- باب العقيقه. 11- باب المتعه. 12- باب الطلاق. 13- باب المكاسب و التجارات. 14- باب الربا. 15- باب الدین. 16- باب الكفالات. 17- باب اللقطه. 18- باب ماهو بمنزلة اللقطه. 19- باب الرهن و الوديعه و غير ذلك. 20- باب المزارعة و الاجارة و شراء اراضى اهل الذّمه و ... 21- باب القضاء و الأحكام. 22- باب الشفعة. 23- باب الايمان و النذور الكفّارات. 24- باب الصيد و الذبائح. 25- ابواب الحدود (دارای 5 باب). 26- باب الملاهي. 27- باب العتق و التدبير و المكاتبة و الولاء و غير ذلك. 28- باب الوصايا. 29- باب المواريث. 30- باب الديات. 31- باب الدخول فى أعمال السلطان و طلب الحوائج اليه. 32- باب النوادر.
مجمع بحوث اسلاميه آستان قدس رضوی در مشهد فهرست احادیث اهل البيت - عليهم السلام - در المقنع و الهدایه را به سال 1409 ق، در پانزدهمین مجلد از سلسله انتشارات خود منتشر کرده است.
مؤسسه امام هادی - علیه السلام - المقنع را تصحیح و در چاپی نفیس به زیور طبع در آورده، لكن این کتاب عموماً ضمن کتب دیگر به چاپ رسیده است که در ذیل می آید:
طهران، 1274 ق.، سنگی، رحلی، با فقه الرضا، در 138 ص.
طهران، 1276 ق.، به همراه هداية.
طهران، 1276 ق.، سنگی، رحلی، ضمن جوامع الفقهيه، ناشر محمد باقر بن محمد رحیم خوانساری، به خط محمد علی بن محمد رضا.
طهران، 1860 م.، ضمن جوامع الفقهيه.
طهران، 1377 ق.، سربی، وزیری، ناشر اسلامیه، با الهدایة در یک جلد.
؟، 1380 ق.، به همراه کتاب هدایه و امالی.
بیروت، 1414 ق.، با هدایه در یک جلد.
قم، 1415 ق، = 1373 ش.، وزیري مؤسسه امام هادی - علیه السلام -، تحقيق لجنة التابعة لمؤسسه الامام الهادى - عليه السلام - (چاپ انتقادی)
قم، مؤسسه مطبوعات دار العلم.
قم، کتاب خانه آية اللّه العظمی مرعشی نجفی، ضمن الجوامع الفقهيه، رحلى، 1837 ص، 1400 ریال.
آغاز [نسخه خطی ش (1 مج 722) گوهرشاد 829/2]: بسمله قال محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه... الحمد للّه الذي حجب الابصار عن رؤيته و تفرد...
انجام [نسخه خطی ش (1 مج 722) گوهرشاد 829/2]: ... و ابيت و اذا اشتكى احدكم عينه فليقرء آية الكرسي و يضمر في قلبه.
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (747) ضمن جوامع الفقهيه (الفقه)]: قال محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابویه ان احق ما بدء الكتاب به حمد اللّه بجميع محامده و الثناء عليه. بما هو اهله ثم الصلاة على رسوله صلى اللّه عليه و اله اى محمد المصطفى و على اله الطاهرين الحمد للّه الذي حجب الابصار عن رؤيته و تفرد بكبريائه و عز فى ذاته و على في صفاته الذي ليس لاوله ابتداء ولا لآخره انقضاء... قال محمد بن على ثم اني صنفت كتابي هذا و سميته المقنع لقنوع من يقرأه بما فيه و حذفت الاسناد منه لئلا ينقل حمله ولا يصعب حفظه و لا يمله قاريه اذكان ما ابيّنه فيه فى الكتب الاصوليه موجودا مبينا عن المشائخ العلماء الفقهاء الثقات رحمهم اللّه ارجو بذلك ثواب اللّه و ابتغی به مرضاته و اطلب الاجر عنده فسبحان اللّه ان اريد بما تكلف غير ذلك و ما توفيقى الا باللّه عليه توكلت و اليه انيب و باللّه لصواب ارتشد و على الهدى استعين و هو حسبی و نعم الوكيل باب الوضوء اذا اردت دخول الخلاً فقنع رأسك و ادخل و جلك اليسرى قبل اليمنى و قل... باب التيمم اعلم انه لا يتمم للرجل حتى يكون في اخر الوقت فاذا تيمم أجزءه أن يصلى بتيممه صلوات الليل و النهار مالم يحدث...
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی ش (747)] ضمن جوامع الفقهيه (الفقه):....
باب النوادر قال والدى ره فى رسالته الى اذا لبست يا بني ثوبا جديدا فقل الحمد للّه الذى كسانى من اللباس ما اتجمل به في الناس اللهم اجعلها ثياب بركة اسعى فيها بمرضاتك و اعمر فيها مساجدك... و اذا خرجت من منزلك فقل بسم اللّه لاحول و لا قوة الا باللّه توكلت على اللّه فانك اذا فعلت ذلك ناداك ملك في قولك بسم اللّه هذبت و فى قولك لاحول ولا قوة الا باللّه و قيت و في قولك توكلت على اللّه كفيت فيقول الشيطان كيف لى يعبد هدی و وقی و کفی و اتق اكل الغدد من اللحم فانه يفتح عرق الجذام كل التمرفان فيه شفا من كل داء عليك بكثرة الاستغفار فانه يجلب الرزق و قدم ما استطعت من عمل الخير تجده غدا و اياك و الجدال و القياس فى الدين فانه يورث الشك و عليك بطول السجود في الصلوة فانه من عمل اشد على ابليس من ان يرى ابن ادم شيئا لانه أمر فعصى و هذا امر بالسجود فاطاع فنجی و روى اذا طال العبد السجوده قال ابليس ويله اطاعوا و عصیت و سجدوا و ابيت و اذا اشتكى احدكم عينه فليقرء آية الكرسي و يضمر في قلبه.
حقوق - تهران (1 مج 216 - ج) نسخ 7 ذق 1217 ق.، عنوان ها شنگرف، گ 3 پ - 70 پ [ف: حقوق، ص 478]. (1153)
مرکزی - تهران (1 مج 2027) نسخ حدود 1224 ق.، عنوان شنگرف، گ 1 پ - 53 پ، 19 سطری [ف: مرکزی 645/8] (1154)
مرعشی - قم (1 مج 4332) نسخ محمد تقی در 1231 - 1232 ق.، با تملک محمد تقی بن عابد گلپایگانی مورّخ 1257 ق.، گ 1 پ - 13 ر، 55 سطری [ف: مرعشی 324/11] (1155)
مجلس - تهران (2 مج 5852 - ثبت جدید: 8768) نسخ حمید بن مهدی علی آبادی یزدی در 1234 ق.، عناوین شنگرف، ص 398 - 196، 15 سطری [ف: مجلس 263/17]. (1156)
مسجد اعظم - قم (1 مج 143) نوشتۀ 1237 ق.، مصحح [ف: مسجد اعظم قم، ص 430] (1157)
مجلس - تهران (1 مج 7003 - ثبت: 14281) نسخ شنبه 1241 ق.،
عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 1 پ - 77 ر، 18 سطری [ف: مجلس 4/25] (1158)
گوهرشاد - مشهد (1 مج 722) 722) نسخ 1244 ق.، عنوان شنگرف، گ 1-50، 23 سطری [ف: گوهر شاد 829/2] (1159)
مجلس - تهران (1326 - دفتر: 1312) نسخ محتملاً محمد بن خضر در 1246 ق.، 29 سطری [ف: مجلس 97/4] (1160)
مرعشى - قم (1 مج 2219) نسخ محمد علی بن محمد صالح در شوال 1247 ق. به دستور سید علی محمد بن علی، نسخه ضمن مجموعه جوامع الفقهیه آمده است، گ 1 پ - 25 پ، 33 سطری [ف: مرعشی 208/6] (1161)
مرعشی - قم (2 مج 4511) نسخ محمد حسین بن علی اکبر خوانساری در سلخ شوال 1257 ق.، با تملکی مورّخ غره صفر 1340 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 87 پ - 136 پ، 25 سطری [ف: مرعشی 87/12] (1162)
قدس رضوی - مشهد (410) نسخ؟، وقفی نادر شاه در 1145 ق.، 107 گ، 18 سطری [ف: قدس 126/2]. (1163)
مدرسه حجتيه - قم (2 مج 701) نوشته؟، نسخه نا تمام است [ف: مدرسه حجتيه قم، ص 121] (1164)
مرعشى - قم (12 مج 3694) نسخ؟، فهرست نویس نسخه را نشناخته و برحسب موضوع به آن عنوان «فقه» داده و امکان اینکه کتاب المقنع باشد را رد کرده و احتمال داده است که «ارکان شرائع الاسلام» صدوق باشد، پس از (ش 11) این مجموعه اجازه ای از احمد بن جار اللّه صیمری شیرازی به جهت میر محمد صادق به تاریخ 10 رجب 1126 ق، دیده می شود. (آغاز موجود: ... فيما يراد و ليس ينحصر مثل هذا الكتاب للمبتدئين و لا للمنتهين و انما يقع الانس بها لمن أدام النظر فيها...)، عناوین شنگرف، گ 235 ر - 330 ر [ف: مرعشی 95/10] (1165)
تأملی گذرا بر آثار شیخ صدوق و لحاظ جنبه روایی و گرد آوری احادیث در تألیفات این عالم فرزانه، در بادی امر این حقیقت را به ذهن متبادر می کند که ایشان صرفاً محدثی توانا و فقیهی صاحب نظر در استنباط احکام قرآن و احاديث معصومين - عليهم السلام - هستند؛ لكن تعمقی دقیق در اقلیم افکار و آرا و کتب شیخ، خواننده را به منطق و ذهنیت قوی و قدرت احتجاج و استدلال کلامی بی بدیل ایشان توجه می دهد.
دانش مند بزرگوار آقای سید هادی رفیعی پور در مقدمه کتاب گران سنگ الهدایه به این شاخصه در خور دقت و بررسی چنین اشاره می فرمایند که شیخ صدوق منطق و استدلالی والا تر و برتر از روش و منطق قرآن و احادیث نمی شناخت و در استدلالات و مناظرات خود نیز به همان روش تکیه می نمود. این روش متین استدلالی قرآن کریم و ائمه معصومین - علیهم السلام - به رغم داشتن ساختاری منطقی، واجد اثری متمایز در روح انسان بود و فهم آن نیز برای عموم آسان می نمود. با اقتدا به این روش شیخ صدوق نه تنها مجتهد و محدثی بی نظیر به شمار می آمد؛ بلکه متکلمی توانا و طلایه دار علمای عصر خود نیز محسوب می گشت.
حجة الاسلام و المسلمین رفیعی پور در ادامه، به جهت تبیین عمق احاطۀ شیخ صدوق به قرآن و احادیث و نیز مراتب کفایت و حسن اسلوب ایشان در احتجاج و استدلال، توجه خواننده را به پاره ای از مباحثات کتبی و مناظرات کلامی مرحوم شیخ معطوف می کند. ایشان با اشاره به کتاب شریف التوحید - که نبض منطق نظری شیخ و مشحون از استدلالات استوار وی در باب اثبات صفات ثبوتیه و نفى صفات سلبیه است - به تشریح دلالات و بينات مرحوم صدوق در این باب هم چون اثبات وحدت و علم و قدرت و قدیم بودن خداوند و نفی تشبیه و نیز مباحثی در خصوص حدوث قرآن و معنی مخلوق می پردازد.
ایشان سپس با طرح حدیث غدیر و حدیث منزلت و مسائلی در باب امامت از کتاب معانی الاخبار، به تفصیل مناظره شیخ صدوق با ملحد نزد ركن الدوله بویهی از کتاب کمال الدین و مناظره دیگر وی در مجلس همو را نقل می کند. خوانندگان علاقه مند را به این کتاب ارزش مند ارجاع می دهیم. (1)
منابع رجالی در فهرست مصنفات شیخ صدوق از پنج مجلس مناظره یاد کرده اند. در این جلسات - که مؤید وصول آوازۀ علم و فقاهت مرحوم شیخ به مرز های دور و قبول عام وی به ریاست مذهب تشیع است - مباحثات کتبی جای خود را به گفت و شنید کلامی در باب غوامض مسائل دین و بخصوص مبحث امامت داده است.
شیخ صدوق در این مناظرات - همان طور که ذکر آن رفت - با استعانت از منطق قرآن و استشهاد به آیات الهی و اخبار اهل بیت عصمت و طهارت - علیهم السلام - با روشی مستدل و احاطه ای بی نظیر به ردِ شُبهات پرسش گران پرداخته و با پرهیز از مغلق گویی و سخنان مبهم و پیچیده، پاسخ های صریح و مستند خود را در عباراتی محکم و در خور ذهنیت جامعه و فهم عامه مردم فراهم آورده و به بحث نشسته است.
عمده مسائل مطروحه در این مجالس حول محور اثبات مذهب امامیه و تفهيم مسئلۀ غیبت حضرت حجة بن الحسن العسكرى - عجل اللّه تعالى فرجه
1) الهداية [في الاصول و الفروع]، ص 164-138 (مقدمه).
الشریف - دور می زند و مباحثات جامع و مانع و پاسخ های داهیانۀ شیخ به سؤالات سائلینِ بی غرض و یا برخی مخالفین و منکرینِ معاند در تنویر اذهان مخاطبین نقش مهمی ایفا کرده است.
به نظر می رسد این مناظرات به دست معاصرین مرحوم شیخ جمع آوری و تدوین شده باشد. یکی از این جلسات در شهر ری و در حضور رکن الدوله بویهی دیلمی فرمانروای منطقه عراق عجم در آن روزگار منعقد شده است. این مناظره را شیخ رکن الدین جعفر الدوریستی - شاگرد شیخ صدوق - در رساله ای گرد آوری کرده و قاضی نور اللّه شوشتری در مجالس المؤمنین آن را به فارسی برگردانده است. بعضی متأخرين مانند مرحوم تنکابنی در قصص العلماء و دیگران نیز این ترجمه را نقل کرده اند و مرحوم خوانساری هم در روضات الجنات این مجلس را آورده است.
بخشی از این مجلس مناظره برای آشنایی بیش تر خوانندگان با چنین نشست های پرسش و پاسخ در حضور موافقین و مخالفین در ذیل می آید:
زمانی که ملک رکن الدوله آوازۀ فضل و علم شیخ صدوق را شنید، به دیدار وی اشتیاق پیدا کرد. و در نامه ای از محضر ایشان درخواست نمود تا در مجلس او حاضر شده و پاره ای از سؤالات را پاسخ دهد. در این ملاقات ملک شیخ را بسیار تعظیم و تکریم کرده و مسائل گوناگونی در باب خلافت بعد از پیامبر - صلی اللّه علیه و آله - و امامت امیر مؤمنان علی - علیه السلام - و مانند آن پرسید و پاسخ های کافی و وافی - که تحسین همگان را بر انگیخت - شنید.
رکن الدوله اولین سؤال خود را چنین مطرح کرد که جمعی از اهلِ فضل مجلس ما دربارۀ آن گروهی که شیعه ایشان را طعن می کنند اختلاف دارند. گروهی این طعن و تبری را واجب می دانند و گروهی رأی به عدم وجوب و عدم جواز آن می دهند و نظر شیخ را استفسار نمود. شیخ این چنین پاسخ داد که بدان که خدای تعالی اقرار به توحید را از بندگان نمی پذیرد مگر هر چه غیر او را نفی کنند و كلمۀ طيبۀ لا اله الا اللّه مؤید آن است و نیز اقرار و شهادت بندگان به نبوت پیامبر - صلی اللّه علیه و آله - را نمی پذیرد مگر آن که از مدعیان دروغین پیامبری مانند مسیلمه کذاب و اسود عنسی و سجاح و مانند ایشان تبری
جویند. هم چنین اقرار به امامت علی - علیه السلام - را نمی پذیرد مگر بعد از نفی هر کس که در زمان آن حضرت - به غیر از او - متصدی امر خلافت شده باشد.
سپس امیر از حقیقت امر اشخاصی که متصدی خلافت شدند سؤال کرد و شیخ فرمود قضیه سورۀ برائت مورد قبول و اجماع عام است و آن، خروج خلیفۀ اول از دایرۀ اسلام و نسبت او با پیامبر - صلی اللّه علیه و آله - را می رساند و تعیین مقام امامت علی - علیه السلام - از جانب خداوند را اثبات می کند.
ملک از تفصیل این داستان سؤال نمود و شیخ صدوق فرمود: ناقلان احادیث از مخالف و موافق بر این مسئله متفق اند که چون سورۀ برائت نازل شد حضرت رسالت - صلی اللّه علیه و آله - به ابو بکر دستور داد که به مکه برود و در موسم حج این سوره را از جانب ایشان برای مردم حاضر در مکه تلاوت کند.
ابو بکر پس از آن که مسافتی از راه را پیمود، جبرئیل نازل شد و گفت ای محمد خدای تعالی تو را سلام می رساند و اظهار می دارد این سوره به وسیله تو یا مردی که از تو باشد باید بر کافران تلاوت شود. بنابراین آن حضرت به علی - علیه السلام - امر کرد که خود را به ابو بکر رساند و سورۀ برائت را از او گرفته و بر اهل مکه تلاوت کند و امیر المؤمنین - علیه السلام - نیز این دستور را اجابت فرمود. هر گاه به موجب خبر مذکور ابو بکر از پیغمبر - صلی اللّه علیه و آله - نباشد به دلیل قول خدای تعالی که می فرماید فَمَنْ تَبِعَنِی فَهُوَ مِنِّی، بنابراین تابع او نخواهد بود. و به دلیل قول خداوند - تبارک و تعالی - که می فرماید: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ هر گاه تابع آن حضرت نباشد دوست دار او نیز نخواهد بود و هر گاه محبّ خدا نباشد مبغض و دشمن او خواهد بود و حبّ نبی ایمان و بغض او کفر است.
و نیز از این حدیث استفاده می شود که علی بن ابی طالب - علیه السلام - از پیغمبر - صلی اللّه علیه و آله - است چنان چه دیگر روایات و آیات نیز بر آن دلالت می کند. از آن جمله در تفسیر قول خدای تعالى أَفَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَهٍ مِّن رَّبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ مخالفان نیز روایت کرده اند که مراد به صاحب بینه پیامبر - صلى اللّه علیه و آله - و مراد به شاهدی که تالی او باشد امیر المؤمنین - علیه السلام - است... آن گاه یکی از نزدیکان ملک که ابو القاسم نام داشت
اجازۀ سؤال از شیخ را درخواست نمود. و چون دستور یافت پرسید: چگونه جایز است که این امت بر ضلالت و گمراهی جمع شوند و حال آن که پیامبر - صلی اللّه علیه و آله - فرموده اند که لا تَجْمَعُ امَّتی عَلی ضَلالَهٍ. شيخ صدوق پاسخ داد که این حدیث درست است و باید در آن معنی امت را بشناسیم. امت در لغت به معنی جماعت و اقل جماعت سه نفر است و بعضی گفته اند که اقل آن یک مرد و یک زن می باشد. و خداوند تعالی می فرماید: إِنَّ إِبْرَاهِیمَ کَانَ اُمَّهً. (1)بنابراین یک نفر هم امت نامیده می شود. پس می توان گفت که مقصود پیامبر - صلی اللّه علیه و آله - در این حدیث علی - علیه السلام - و تابعین او بوده است...
در ادامه این مجلس شیخ صدوق با چنین سؤالاتی مورد خطاب قرار گرفت و به آن پاسخ گفت: چگونه ارتداد تعداد زیادی از امت پیامبر - صلی اللّه عليه و آله - با وجود نزدیکی به زمان وفات ایشان امکان دارد؟. به کدام شبهه آن مردم ابو بکر را امام خود کرده و مقدم داشتند؟. چرا امامیه ائمه و جانشینان پیامبر - صلى اللّه علیه و آله - را دوازده نفر می دانند؟. امام صاحب الامر - علیه السلام - در چه زمانی ظهور پیدا می کند؟. چگونه امکان دارد که انسانی چنین طول عمری داشته باشد؟. امام دوازدهم - عجل اللّه تعالى فرجه الشريف - نیاز به نصب جانشینانی جهت اقامۀ احکام و اعزاز دین و انصاف مظلوم دارد. هر گاه او غایب و پنهان باشد دیگر وجود او ضرورتی نخواهد داشت. چگونگیِ قرآن خواندن سر مبارک حضرت امام حسین - علیه السلام - بر سر نیزه و مانند این ابهامات و سؤالات که مرحوم شیخ با دقت نظر و سعه صدر در این دیدار ها پاسخ گفته است.
نسخه های محدودی از مناظرات شیخ صدوق در مجموعه های خطی موجود است که شماری از آن ها مترجَم و برگردان به فارسی می باشد. این نسخ اغلب به مجالس گوناگون مناظره مرحوم شیخ نزد ملک رکن الدوله بویهی - به ویژه جلسه مناظره در باب امامت - اختصاص دارند و بعضاً دارای آغاز و
1) نحل / 120.
انجام یکسانی نیستند.
جلسات مذکور، اغلب در فهرست های نسخه های خطی معنون به عنوان مناظرات هستند که در کتاب حاضر نیز به این شیوه اقتدا شده است و در صورت پیدایی و شناسایی موضوعِ جلسات مناظره در فهرست ها، این اطلاع نیز در بخش نسخه شناسی هر نسخه به صورت متمایز درج یافته است.
در پایان آغاز و انجام یک نسخۀ خطی به عنوان نمونه می آید:
آغاز [نسخه خطی ش (3 مج 944) مرکزی 628/3]: مناظرة الملك ركن الدوله للصدوق بن بابويه. قال الملك ايها الشيخ اختلف الحاضرون في القوم الذين يطعن عليهم الشيعه...
انجام [نسخه خطی ش (3 مج 944) مرکزی 628/3]: و هذا يدل على ان عثمان افضل من ابى بكر فقد انتقضت روايتكم.
ملی - تهران (2487 /د - ردیف: ع/1919/ 4) نسخ علی بن محمد عاملی در 978/979 ق.، نسخهٔ مناظره ملک رکن الدوله و شیخ صدوق می باشد که ذیل عنوان المناظرات آمده است، عناوین با مرکب قرمز، گ 130-123، 17 سطری [ف: ملی 580/10]. (1166)
الهيات - مشهد (4 مج 894 - ثبت: 23712) نسخ 1090 ق.، عنوان نسخه «ذکر مجلس ابن بابویه با رکن الدوله» در خصوص امامت است، دارای یادداشت تملک محمد قاسم بن محمد هاشم دامغانی مورّخ 1226 ق.، عنوان و نشان قرمز،9 گ، 15 سطری [ف: الهیات مشهد 59/2 و 60]. (1167)
مرکزی - تهران (3 مج 944) تعليق محمد شريف بن ابو تراب در آغاز شعبان 1093 ق، در امامت، عنوان ها شنگرف، گ 66 الف - 71 ب [ف: مركزى 628/3] (1168)
مدرسه سلیمان خان - مشهد (3 مج 40) نسخ خوش سدۀ 11 ق.، عنوان نسخه «مناظرۀ ابن بابویه دربارۀ ولایت علی (علیه السلام) در مجلس رکن الدولۀ دیلمی» است، دارای یادداشت تملک حسن علی در 1127 ق.، عنوان و
نشان شنگرف، 5 ص [ف: شهرستان ها (مدرسۀ سلیمان خان) 17/1 و 18] (1169)
مرکزی - تهران (6 مج 3205) نسخ عبد الرضی بن حسن بن احمد بن محمد بن سنبغه الجبيلى الجبل عاملی در ج 1016/2 ق.، نسخه مناظره رکن الدوله با شیخ صدوق است، با تملک شرف الدین محمد مکی بن شریف ضیاء الدین محمد بن شمس الدين بن شريف حسن بن زین الدین بن فخر الدین علی بن خیر الدین احمد بن محمد بن شمس الدين بن محمد بن علی بن ضیاء الدین بن شریف شهید ابی عبد اللّه محمد بن شرف الدین مکی بن محمد بن احمد بن حامد بن طى (طاها) بن على مطلبی قرشی حارثی همدانی خزرجی هاشمی عاملی حانینی جزینی زندۀ در 1169-1155 ق. و تملک شیخ عبد الرحیم بن حاجی شیخ باقر بن حاجی شیخ عبد العلی، ص 250 - 243، 24 سطری [ف: مرکزی 2163/11]. (1170)
قدس رضوی - مشهد (ذیل 134) نسخ قبل از 1067 ق.، نسخه مناظره رکن الدوله با شیخ صدوق در خصوص امامت و بعد از آن بیانی راجع به این مناظره است، وقفی ابن خاتون در 1067 ق.، 17 سطری [ف: قدس 1 / حکمت و کلام و تصوف / 43]. (1171)
مرکزی - تهران (4 مج 3106) نسخ محمد قاسم بن احمد طبرستانی آملی در حدود 1078 ق.، نسخه مناظره رکن الدوله و شیخ صدوق است، با مقابله و تملک همان طبرستانی و با یادداشت ابتیاع نسخه به 200 دینار تبریزی در 1153 ق، انجام نسخه:... فلابأس في ذلک، عنوان و نشان شنگرف، گ 76 ر - 89 پ، 17 سطری [ف: مرکزی 2059/11] (1172)
دائرة المعارف بزرگ اسلامی - تهران (2 مج 31، ثبت: 66735) نستعلیق آمیخته به شکسته 14 رجب 1093 ق.، نسخه مناظره رکن الدوله با شیخ صدوق است، گ 60 پ - 64 پ، [ف: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی 245/1] (1173)
مجلس - تهران (1372 - دفتر: 14820] نسخ ابو طالب ابن ابی تراب در
1098 ق.، نسخه متضمن حکایت جلسه مناظره و سؤال و جواب ركن الدوله دیلمی با شیخ صدوق دربارۀ مسائلی چند مربوط به امامت است، [انجام نسخه: ... و قد عرض لوط نبى اللّه بناته على قومه و هم كفار)، 18 سطرى [ف: مجلس 132/4] (1174)
ملی - تهران (ذیل مناظرات 1 مج 2057 / ف) نوشتۀ محتملاً سده 12 ق.، نسخه کتاب مناظرات عباس مولوی در 65 فصل به زبان فارسی است که در فصل 49 آن مناظره علی بن بابویه و در فصل 50 مناظره ابن بابویه با رکن الدوله آمده است، نویسنده می گوید که من بر آن شدم که اغلب مناظرات و احتجاجات پیامبر - صلى اللّه عليه و آله - و ائمه اطهار - علیهم السلام - و بزرگان اسلامی را جمع آوری کنم و آن چه به زبان عربی بود به فارسی برگردانم [ف: ملی 57/5]. (1175)
گلپایگانی - قم (3 مج 1277) نوشتۀ سدۀ 12 و 13 ق.، نسخه مناظره شیخ صدوق در حضور رکن الدوله است [ف: گلپایگانی 243/2] (1176)
مرکزی - تهران (3 مج 4255) نسخ 1296 ق.، نسخه گفت و گوی ابن بابویه با امیر رکن الدوله ابو علی حسین بن بویه دیلمی است، عنوان و نشان شنگرف، گ 177 ر - 184 ر، 16 سطری [ف: مرکزی 3225/13]. (1177)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (1 مج 313 ج) نوشتۀ ابو القاسم گیلانی در 1315 ق.، نسخۀ ترجمۀ مناظره شیخ صدوق با رکن الدوله است، (آغاز: بسم اللّه ... ركن الدوله ابو علی حسن بن بویه صیت کمالات شیخ صدوق را شنیده طالب ملاقات او شد...)، (انجام: ... معجزات انبیا را هم باید منکر شود زیرا همه بر این و تیره است) [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1217/3] (1178)
قدس رضوی - مشهد (12 مج 1158) نوشتۀ سید احمد صفائی خوانساری در 1354 ق.، نسخه مناظره شیخ صدوق با رکن الدوله در خصوص امامت است، به نقل از مجموعه ای به خط میر ابو القاسم جد
صاحب روضات [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 350]. (1179)
اصول اربعه چهار کتاب مرجع و مستند شیعه در علم حدیث و مدار و معول علمای امامیه در احتجاج به اخبار علم فقه و مدرک و مأخذ استنباط احکام شرعیه پس از قرآن کریم هستند.
این کتب ارزش مند - که مصنفین آن به محمدین ثلاثه نام بردارند - عبارتند از الکافی ابو جعفر محمد بن يعقوب کلینی، كتاب من لا يحضره الفقيه ابو جعفر محمد بن علی بن بابویه قمی و التهذيب والاستبصار ابو جعفر محمد بن حسن طوسى - عليهم الرحمة -. محدثین این خزائن، میراث عظیمی از احادیث موجود و روایات مضبوط یا غیر مضبوط و پراکندۀ احکام فقه شیعه را در تاریخ این علم ثبت کرده و به آیندگان انتقال داده اند.
شيخ صدوق من لا يحضره الفقیه را در سال 372 ق. تصنیف کرده و در دیباچۀ کتاب چگونگی نگارش این اثر کم نظیر را بدین گونه شرح می دهد که:
هنگامی که تقدیر مرا به سوی دیار غربت و قصبۀ ایلاقِ سر زمین بلخ راند، از قضا شریف الدین ابو عبد اللّه محمد بن حسن بن اسحاق معروف به نعمت نیز به آن جا وارد شد و من به هم نشینی با وی خرسند و مسرور و به دوستی و محبتش بسیار مفتخر و سر افراز شدم.
سپس شیخ می افزاید:
روزی وی از کتاب محمد بن زکریای رازی طبیب به نام من لا یحضره الطبیب یاد کرد و آن را علی رغم حجم کم در موضوع خود جامع و وافی دانست و از من نیز خواست که کتابی در فقه و فهم حلال و حرام و قوانین و مقررات شرع به نام من لا یحضره الفقیه بنگارم که همۀ آن چه تا کنون در این زمینه نوشته ام را در بر گیرد، تا به وقت نیاز آن را مرجع و محل اعتماد خود در مسائل شرعیه قرار دهد و به آن عمل کند.
مرحوم صدوق نیز در پاسخ به این درخواست از آن جایی که او را شایسته یافت پیشنهادش را پذیرفته و این خود آموز دورۀ کامل فقه را نگاشت.
وی در تألیف این اثر به رغم بسیار سودمند دانستن ذکر سلسله روات، برای پرهیز از حجیم شدن کتاب و رعایت اختصار و حفظ و یادگیری بهتر و نیز حمل آسان آن، اساتید احادیث را حذف کرده است؛ لکن در بخشی جدا گانه به تفصیل فهرستِ اسنادِ متصل این روایات و سلسله طرق آن را آورده و به ترتیب استفاده از کتب و اصولی که احادیث آن را استخراج نموده تنظیم کرده است. این فهرست به مشیخه فقیه شهرت دارد و عموماً به پایان نسخه های این کتاب ملحق می شود.
اسلوب و روشی که شیخ صدوق در تدوین من لا یحضره الفقیه لحاظ کرده نقل اخبار صحيحۀ مطابق فتوی و عدم طرح آرای سست و غیر قابل اعتماد است.
وی این شاخصه را در مقدمۀ کتاب چنین توضیح می دهد که:
من هم چون دیگر مصنفان که هر روایتی را می شنوند در تصانیف خود می آورند رفتار نکرده ام؛ بلکه آن دسته احادیثی که به صحت صدورش از معصومين - عليهم السلام - جزم دارم و به مضمون آن فتوی می دهم و حکم می کنم را خواستم در این کتاب بیاورم و معتقدم که آن حجت میان من و پروردگارم است.
برخی متأخران علمای شیعه این حکم شیخ صدوق به صحت جميع
احاديث من لا يحضره الفقیه را با دیدۀ تردید می نگرند و معتقدند که در میان راویان اخبار این کتاب و نیز سایر اصول شیعه افرادی دیده می شوند که وثاقت آنان ثابت نشده است.
مرحوم محمد تقی مجلسی در شرح خود بر من لا یحضر این تعارض را ناشی از تلقی دو گانۀ قدما و علمای متأخر در معنی صحت سند می داند و معتقد است صحت و ضعف در اصطلاح متأخران خاصه شهید دوم و پیروان او با صحت و ضعف در اصطلاح متقدمان تفاوت بسیار دارد. از دید وی متأخران حدیثی را صحیح می دانند که تمامی رجال سند آن عادل و مؤمن و معتمد باشند؛ لكن متقدمین و اشخاصی مانند شیخِ صدوق و کلینی به حدیثی صحیح می گویند که بدانند این حدیث حقیقتاً از معصوم - علیه السلام - صادر شده است. پس حکم صحت جميع اخبار من لا یحضر از جانب شیخ صدوق بدلیل حصول اطمینان وی در جهت انتساب خبر به معصومین - علیهم السلام - و علم ایشان، از طریق تواتر یا نقل خبر در اصول اربعمائه می باشد. اصولی که به واسطۀ قرب زمان نگارش آن ها با دوران متقدمین یقیناً در دسترس آن ها بوده و قدما به این مسئله که روایات منقول در آن کتب از معصوم - علیه السلام - است علم قطعی داشته اند و در حقیقت کتاب ها مورد اعتماد ایشان بوده است نه همه راویان خبر ها؛ لكن متأخران این معنی را در نیافته و حکم به ضعف بسیاری از این اخبار داده اند.
شیخ صدوق در مقدمۀ فقیه به این مسئله اشاره کرده و می فرماید که آن چه در این کتاب نقل شده از اصول مشهوری که اعتماد علمای شیعه بر آن کتب بوده و احکام را از این اصول باید استخراج کرد اخذ شده است. وی از اصولی مانند کتاب حریز بن عبد اللّه سجستانی و کتاب علی بن عبد اللّه حلبی [عبید اللّه بن على حلبی] و کتاب های علی بن مهزیار اهوازی و کتب حسین بن سعيد اهوازی و نوادر احمد بن محمد بن عیسی و کتاب نوادر الحكمة محمد بن ابى عمیر و کتاب محاسن احمد بن ابی عبد اللّه برقی و کتاب الشرايع پدرش و كتب مذکور در فهرست من لا يحضر یاد کرده و می افزاید که: «من در این کتاب بذل جهد نموده و نهایت سعی خود را به کار بستم که از این کتب معتمده همه احادیث را بیرون آورم و هر چه علم به صحت آن داشتم در این کتاب ذکر کردم.»
با این وصف حجیت و صحت صدور مراسيل من لا يحضر یعنی احادیثی که تمام یا بخشی از سلسله سند آن محذوف می باشد، هماره در بین علما محل گفت و گو و تأمل بوده است. گروهی از ایشان بر پایۀ استناد شیخ صدوق به صحت اخبار این کتاب و وثاقت روات روایات، مراسیل من لا یحضر را دارای اعتبار مطلق می دانند. گروهی دیگر بر این اعتقادند که مرحوم شیخ بر اساس قراین زمانۀ خود - نه وثاقت راویان - حکم به صحت این اخبار داده است. بنابراین با تحقیق در باب اعتبار یا عدم اعتبار آن قراین شدت و ضعف صحت و اعتبار مراسیل نیز روشن می گردد. عده ای دیگر از علما نیز معتقدند مرسلاتی که مرحوم صدوق آن ها را مستقیماً از معصوم - علیه السلام - روایت می کند به دليل مقام والای علمی ایشان و اطمینان از این انتساب دارای حجیت صدور هستند. بنابراین اعتبار مراسیل کتاب من لا یحضر از دید این گروه نسبی است.
مرحوم محمد تقی مجلسی در کتاب لوامع با اشاره به بحث اسناد احادیث مرسل می فرماید که من اکثر اسناد این روایات را از کتب صدوق و پاره ای از آن ها را از کتب کلینی یافته ام مگر چند حدیث نادر که از ده نمی گذرد.
این نوادر احادیث فتاوای خاص شیخ صدوق هستند که قبل از وی کسی به آن ها حکم نداده و بعد از وی نیز کسی آن ها را متابعت نکرده است. این آرا عموماً یا مخالفت علما را بر انگیخته اند و یا توجیهات ایشان را موجب شده اند. مثلاً فتوای معروف مرحوم شیخ در این کتاب در خصوص جواز غسل یا وضو با گلاب جزء این آرای خاص محسوب می شود. این حکم از نظر دلالتی و سندی مورد مناقشه قرار گرفته است.
صاحب لوامع قدسیه در توجیه و شرح دلالت این افتا چند احتمال را بررسی می کند: ابتدا این که منشأ این حکم یعنی خبر معصوم - علیه السلام - را می توان حمل بر تقیه نمود، هم چنین امکان دارد مراد از گلاب، آبی باشد که در آن گل انداخته اند و یا برای خوش بو شدن به اندازه ای گلاب به آن افزوده باشند که مضاف نشده باشد، و در نهایت این که شیخ صدوق عمل به این حکم را منوط به حال اضطرار- یعنی جایی که آب نباشد - کرده است. شیخ طوسی اعتقاد دارد که کلمه «يغتسل» در معنی شست و شو استعمال شده و معنی غسل
کردن نمی دهد. از جنبه سندی نیز در طریق روایت این حدیث سهل بن زیاد قرار دارد که مرحوم شیخ استناد به او را صحیح نمی داند.
از دیگر فتاوای شاذّۀ مرحوم شیخ در من لا يحضر عدم جواز نماز با عمامه بدون حنک و دستار است. مجلسی اول در شرح این حکم عدم جواز را اعم از کراهت و یا حرمت می داند، زیرا عدم جواز در بسیاری موارد در معنای کراهت نیز استعمال می شود و در صورت اختیارِ معنی حرمت، یقیناً حرمتِ مشروط آن مورد نظر است. یعنی اگر عمامه به سر گذارده شود می بایست حنک داشته باشد، نه وجوب مطلق اقامه نماز با عمامه و حنک.
نا گفته هویدا است که این احکام خاصه و مانند آن - هم چون جواز سهو بر پیامبر اکرم (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و وجوب قنوت در نماز های پنج گانه - که شیخ صدوق در مواضع معدودی از کتاب فقیه به آن فتوا داده است، با توجه به عدم عصمت شیخ در استنباط احکام به هیچ روی از ارزش این اصل مهم فقه شیعه نمی کاهد و به اعتبار آن خللی وارد نمی سازد.
كتاب من لا يحضره الفقيه دارای چهار جزء است و در مجموع 666 باب و 5963 حدیث دارد که مشتمل بر 3913 حدیث مسند و 2050 حدیث مرسل می شود.
شمار ابواب و احادیث فقیه به صور گوناگون نقل شده و آن چه اصح به نظر می رسد ترتیب مرعی ذیل است:
عکس
مجلد اول من لا يحضر شامل ابواب کتاب طهارت و صلاة و مجلد دوم مشتمل بر ابواب کتاب زکوة و صوم و حج است. ذیل کتاب صوم به احکام زکات فطره و اعتکاف و ذیل کتاب حج به زیارات پیامبر - صلى اللّه عليه و آله و سلم - و ائمه اطهار - علیهم السلام - اختصاص دارد. مجلد سوم، اخبار راجعۀ به قضا و شهادات و احکامی دیگر است که تا آخر کتاب طلاق را در بر می گیرد. و مجلد چهارم، اخبار مناهی الرسول را بیان می کند و ذیل آن با عنوان «ابواب اخبار راجعه» کتاب حدود و قصاص و دیات و ضمان و وصیت و مواریث و در انتها «باب نوادر اخبار» را شامل می شود.
جمعی از دانش مندان و خبرگان علم فقه و فن رجال مساعی فراوانی در گزارش کتاب من لا یحضر و مشیخه آن به کار بسته اند، که اسامی برخی از این افراد و شروح در ذیل تذکر داده می شود:
مولی محمد تقی مجلسی دارای دو شرح بر من لا يحضره الفقیه است به نام «روضه المتقين في شرح الاخبار الائمة المعصومين» به عربی در شش مجلد که جلد ششم آن به مشیخه اختصاص دارد و لوامع قدسیه یا لوامع صاحب قرانی به فارسی در سه جلد.
شرح میر محمد صالح بن میر عبد الواسع خواتون آبادی داماد مجلسی اول (م. 1116 ق.).
شرح شیخ بهاء الدین محمد بن حسين حارثی همدانی عاملی (م. 1030 ق.) که با نام حاشیه نیز آمده است.
شرح ابو جعفر محمد بن حسن بن زین الدین عاملی صاحب معالم (م. 1030 ق.) به نام معاهد التنبیه به عربی.
شرح مولی محمد صالح بن احمد سروی مازندرانی (م. 1081 ق.) به عربی.
شرح عبد اللّه بن صالح بن جمعه سماهیجی بحرانی به نام من لا یحضره النبيه فى شرح من لا يحضره الفقيه.
شرح و حاشیه مولی مراد بن علی خان تفریشی (م. 1051 ق.) به همراه شرح مشیخه.
شرح بدیع الزمان قهپائی (!؟)
شرح محدث بحرانی شیخ یوسف بن احمد درازی (م. 1186 ق.) به نام معراج النبیه که نا تمام است.
شرح شیخ سلیمان بن عبد اللّه ماحوزی بر باب غسل جمعه فقیه.
محمد تقی مجلسی پس از شرح اصل کتاب شرح مستقل و مفصلی بر مشیخه نگاشت و آن را مجلد ششم روضه المتقين قرار داد. این گزارش به الروضة البهيه نام بردار است، و ملا مراد تفریشی - نیز همان گونه که ذکر آن رفت - به شرح اصل و مشیخه فقیه پرداخت. هم چنین شیخ ياسين بن صلاح الدين بلادی بحرانی مشیخه را گزارش نمود و بر آن نام معين النبيه في رجال من لا يحضره الفقیه نهاد. از دیگر کسانی که به شرح مشیخه اقدام کرده اند می توان به سید محمد حسین بن علی اصغر قاضی طباطبایی تبریزی و میرزا یحیی ابن میرزا شفیع مستوفی اصفهانی و میرزا محمد هاشم چهار سوقی اصفهانی و شیخ علی بن حسن و سید حسن بن سید عبد الهادی موسوی آل خرسان نجفی اشاره نمود.
ابن داود و علامۀ حلی از نخستین کسانی هستند که در باب اسناد لا یحضر به بررسی و کاوش پرداختند. شیخ حر عاملی در فایدۀ اول از ذیل وسائل الشیعه، مشیخه صدوق را مرتب ساخت و حاجی میرزا حسین نوری در فایدۀ سوم از مجلد سوم مستدرک الوسائل پس از شرح مشیخه آن را مفهرس به فهرستی با ترتیب تهجی نمود. صاحب معالم شیخ حسن بن زین الدین و شیخ فخر الدین بن محمد علی طریحی نجفی و سیّد علاء الدین محمد بن ابی تراب گلستانه نیز هر یک به نوعی مشیخه را مرتب کرده و بر آن نام ترتیب مشيخه من لا يحضر نهادند. محمد مؤمن بن عبد الرضا بفروئی یزدی خطیب موسوی نیز مشیخه را بر اساس حروف معجم مرتب نمود. محمد بن علی شریف لاهیجی نیز رجال اسانيد من لا یحضر را منظم و به نام خیر الرجال مسمی کرد.
بر کتاب فقیه حواشی متعددی نوشته شده است. نام برخی از این محشیّان در پی می آید:
سید میرزا محمد باقر این میرزا حسن بن خليفه سلطان.
محمد باقر بن محمد حسینی داماد (م. 1041 ق.).
محمد حسین بن محمد صالح مازندرانی داماد مجلسی اول.
خليفه سلطان مير علاء الدین حسین بن علاء الدين حسين بن محمد مرعشی آملی (م. 1064 ق.).
میرزا عبد اللّه ابن میرزا عیسی صاحب رياض العلماء.
مولی عزیز اللّه ابن مولی محمد تقی مجلسی (م. 1074 ق.).
سید علاء الدوله ابن ابن قاضی نور اللّه شوشتری.
شیخ محمد علی بن محمد بلاغى (م. 1000 ق.).
شیخ محمد بن حسن بن زین الدین شهید (م. 1030 ق.) که از او با نام شارح نیز یاد شده است.
آقا جمال الدین محمد بن حسین خوانساری (م. 1125 ق.).
محمد بن حسین حارثی عاملی (م. 1030 ق.) که از او با نام شارح نیز یاد شده است.
محمد بن على بن يوسف بحراني.
مولی مراد کشمیری.
مولی مراد تفریشی (م. 1051 ق.) که نام او در میان شارحین نیز آمده است.
محمد مقيم يزدى من لا يحضره الفقیه را ترجمه کرده و اخبار الصادقین نامیده است. شکر اللّه ابن حاجی میرزا و محمد الحسینی الموسوی این کتاب را در سال 1079 ق. به فارسی برگردانده اند. از معاصرین نیز محمد جواد و علی اکبر غفاری و صدر بلاغی به ترجمۀ این کتاب اقدام کرده اند.
هم چنین شیخ مفلح بن حسن صیمری فتاوای مخالف اجماع شیخ صدوق و مسائل متروکه علمای مقدم و مؤخر را در کتابی گرد آوری نموده و به آن نام التنبيه على غرائب من لا يحضره الفقيه داده است. در کتاب طبقات رواة فقيه نيز ترتیب مشیخه فقیه و احوال هر راوی و طبقه اش در دوایری خاص ترسیم و بیان شده است. سید محمود بن مهدی موسوی اصفهانی در مفتاح الكتب الاربعه و
مرحوم ملا محسن فیض کاشانی در کتاب الوافی احادیث کتب کافی، من لا يحضر، تهذیب و استبصار را گرد آوری نموده اند. معجمی با عنوان المعجم المفهرس لالفاظ احاديث الكتب الاربعه الكافى، من لا يحضره الفقيه، التهذيب، الاستبصار نيز تحت نظر و اشراف علی رضا برازش از سوی مؤسسه احیاء کتاب به سال 1373 ش.، در 10 ج تدوین شده است.
من لا يحضر را محمد باقر بهبودی گزین کرده و بر آن نام گزیده من لا یحضره الفقیه نهاده و نشر کویر در 1370 ش. این کتاب را به طبع رسانده است. هم چنین محمد حسین صفا خواه در کتاب گلچین صدوق حکایات و روایات برگزیده من لا یحضر را گرد آوری نموده و نشر فیض در 1376 ش. آن را چاپ کرده است. «بنیاد پژوهش های اسلامی» آستان قدس رضوی نیز رجال اسانید (يا طبقات الرجال) من لا يحضر را به سال 1414 ق. به چاپ سپرده است.
علاوه بر نسخ خطی متعددی که از من لا یحضره الفقیه در کتاب خانه های ایران و سایر ممالک به چشم می خورد، این کتاب مکرر در ایران و هندوستان به طبع رسیده است، که از آن میان می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
لکهنو هند، 13067 ق.، سنگی، مطبعۀ جعفری واقع در نحاس جدید، در دو جلد.
ایران، 1320 [ق.؟]
تبریز، 1324 ق.، سنگی، رحلی، چاپ خانه جدید «ماكنه جديده»، به فرمایش حاجی احمد آقا مؤيد العلماء، چهار جزء در یک مجلد در 463 ص. (فاقد مشيخه).
ایران 1325 ق.
طهران، 1345 ق.، سنگی، رحلی.
طهران، 1376 ق.، سربی، رحلی، با تصحیح محمود بن جعفر موسوی زرندی، در 630 ص.
نجف، 1377 ق. = 1957 م.، سربی، وزیری، دار الکتب الاسلامية (چاپ = چهارم)، با تحقیق و تعلیق سیّد حسن موسوی خرسان، ناشر شیخ علی آخوندی (صاحب دار الکتب الاسلامیه)، 4 جزء در 369 + 398 + 388+ 302 + 148 ص.
نجف، 1379 ق.، سربی، با ضمیمه شرح مشیخه از سیّد حسن فرزند سید عبد الهادی آل خرسان.
تهران، 1390 ق. = 1349 ش.، دار الكتب الاسلامیه، با تحقیق و تعلیق حسن موسوی خرسان و تصحیح محمد آخوندی، در 4 ج.
بیروت، 1401 ق. = 1360 ش.، دار التعارف، دار الصعب، به کوشش حسن موسوی خرسان.
تهران، 1361 ش.، دار الکتب الاسلاميه (ويرايش 2 یا 3)، با تحقیق و تعليق حسن موسوی خرسان و تصحیح محمد آخوندی، در 4 ج.
قم، 1404 ق.، انتشارات الامام المهدی (علیه السلام)، در 4 ج.
بیروت، 1405 ق.، دار الاضواء.
قم، 1363 ش.، جماعة المدرسين في الحوزة العلمية، تصحيح و تعليق علی اکبر غفاری.
قم، 1406 ق.، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری (تجدید چاپ).
تهران، 1367 - 1369 ش.، نشر صدوق، با ترجمه محمد جواد غفاری ج 1، صدر بلاغی ج 2 و 3، علی اکبر غفاری ج 4 و 5 و 6، در 6 ج.
تهران، 1377 ش.، به همراه ترجمه محمد جواد غفاری و شرح علی اکبر غفاری، نشر صدوق، در 6 ج.
بیروت، 1411 ق. = 1990 م. = 1369 ش.، دار التعارف، تصحیح و تعليق محمد جعفر شمس الدین، 4 ج در 2 مجلد.
آغاز [نسخه خطی مرعشی ش (122) 145/1]: اللهم انى احمدك و اشكرك و أو من بك و أتوكل عليك و أقر بذنبي اليك... قال الشيخ الامام السعيد الفقیه... أما بعد فاني لما ساقنى القضاء الى بلاد الغربة و حصلني القدر منها بأرض بلخ من قصبة ايلاق...
انجام [نسخه خطی مرعشی ش (122) 145/1]: ... و ما كان فيه عن سعد بن طريف الخفاف... عن الحسين بن علوان عن عمرو بن ثابت عن سعد بن طريف الخفاف.
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (353) جزء اول]: بسم اللّه الرحمن
الرحيم اللهم انى احمدك و اشكرك و او من بك و اتوكّل عليك و اقرّ بذنبي اليك و اشهدك انى مقر بوحدانيتك و منزهك عما لا يليق بذاتك مما نسبك اليه من شبهك ... قال الشيخ الامام الفقيه السعيد ابو جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى بابويه القمى الفقيه نزيل الرى مصنف هذا الكتاب قدس اللّه روحه اما بعد فانه لما ساقنى القضا الى بلاد الغربة و حصّلنى القدر منها بارض بلخ من قصبه ایلاق وردها الشريف الدين ابو عبد اللّه المعروف بنعمة و هو محمد بن الحسن بن علی بن ابی طالب عليهم السلام فدام بمجالسته سروری و انشرح بمذاكرته صدری و عظم بمودته تشرّفى لاخلاق قد جمعها الى شرفه من ستر و صلاح و سكينة و.... باب المياه و احكامها و طهرها و نجاستها قال الشيخ السعيد الفقيه ابو جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى الفقيه مصنف هذا الكتاب رحمة اللّه عليه ان اللّه تبارك و تعالى يقول و انزلنا من السماء ماءً طهورا... و يقول عز و جل و ينزل عليكم من السماء ماءً ليطهركم به فأصل الماءكله من و هو طهوركله و ماء البحر طهور و ماء البئر طهور و قال الصادق جعفر بن محمد عليهما السلام كل ماء طاهر الا ما علمت انه قذر و قال عليه السلام الماء يطهِّر و
لا يطهَّر فمتى وجدت ماء ولم تعلم فيه نجاسة فتوضأ منه و اشرب و....
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی ش (354) جزء چهارم]: ... باب النوادر و هو اخر ابواب الكتاب روى حماد بن عمرو و انس بن محمد ... عن النبي صلى اللّه عليه و اله قال له يا على اوصيك بوصيّة فاحفظها فلاتزال بخير ما حفظت وصیتی يا على من كظم غيظا و هو يقدر على امضائه اعقبه اللّه يوم القيمة امنا و ايمانا يجد طعمه [بعد از 28 ص] ... و روى المعلى بن محمد البصري... عن ابن عباس قال قال النبي صلى اللّه عليه و اله ان عليا وصيى و خليفتي و زوجته فاطمة سيدة نساء العالمين ابنتى و الحسن و الحسين سيدا شباب اهل الجنة ولداى من والاهم فقد والانى و من عادهم فقد عاداني و من ناواهم فقد ناوانى و من جفاهم فقد جفانى و من برّهم فقد برّنى و صلى اللّه من و صلهم و قطع اللّه من قطعهم و نصر من اعانهم و خذل خذلهم اللهم من كان له من انبيائك و رسلك ثقل و اهل بيت فعلى و فاطمة و الحسن و الحسين اهل بيتي و ثقلى فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا....
سند الكتاب للمصنف رضوان اللّه عليه بسم اللّه الرحمن الرحيم يقول محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى مصنف هذا الكتاب رحمة اللّه تعالى کلماكان في هذا الكتاب عن عمار بن موسى الساباطی فقد رويته عن ابی و محمد بن الحسين... فقد رويته عن ابي رضي اللّه عنه عن سعد بن عبد اللّه بن الهيثم بن مسروق النهدى عن الحسين بن علوان عن عمرو بن ثابت عن سعد بن طريف الخفاف.
مرعشی - قم (235) نسخ نازیبا به خط کاتب نسخۀ ذیل از سدۀ 6 ق.، (1)نسخه بسیار قدیم و نفیس است و از کتاب القضايا و الحدود شروع می شود و به باب «معرفة الكبائر» ختم می گردد و متضمن جزء سوم می باشد، در حاشیه با خط نو تصحیح شده است، هشت برگ اول نو نویس، با یادداشت آیة اللّه مرعشی مبنی بر این که «می گویند این هشت برگ به خط مولی حبیب اللّه بن علی مدد کاشانی معروف می باشد»، عناوین با خط های درشت تر و علائم شنگرف، 148 گ، 18 سطری [ف: مرعشی 260/1 و شهاب، ش 10، ص 4 و 3 و ش 15، ص 71 و میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 468] (1181)
مرعشی - قم (2151) نسخ نازیبا به خط کاتب نسخه قبل از سدۀ 6 ق. نسخه بسیار قدیم و نفیس و مشتمل بر جزء چهارم کتاب است، مصحح، برگ های آخر نو نویس، عناوین مشکی درشت، 168 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 159/6 و شهاب، ش 10، ص 4 و 3 و ش 15، ص 71 و میراث
1) فهرست مرعشی این نسخه را بسیار قدیم و نفیس با تاریخ تقریبی سدۀ 4 یا 5 ق. معرفی می کند؛ لکن مقاله «چهار صد و پنجاه نسخۀ نفیس از قرن چهارم تا هشتم» در نشریه «شهاب، ش 15، ص 71» و مقاله «شصت و سه نسخه خطی نفیس از سده های چهارم و پنجم و ششم» در «میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 468» و مقاله «ده نسخه خطی نفیس» در «شهاب، ش 10، ص 3 و 4» هر سه نگارش حجة الاسلام و المسلمين سيد محمود مرعشی، قدمت این نسخه را سدۀ 6 ق. تعیین کرده است.
اسلامی ایران، ش 1، ص 469] (1182)
وزیری - یزد (2889 - عمومی: 18745) نسخ 744 ق.، نسخه جزء اول کتاب است، متن و حاشیه تحریر شده، عناوین و نشانه ها شنگرف، 323 گ، 28 سطری [ف: وزیری 1463/4]. (1183)
مرعشی - قم (584) نستعليق غياث الدين الحافظ در چهار شنبه 4 ع 919/2 ق.، نسخه از «باب علة وجوب الزكاة» شروع و به «باب نوادر الصلاة» ختم می گردد، مصحح و محشی، دارای آثار بلاغ، عناوین شنگرف، 317 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 177/2]. (1184)
خصوصی محمد امین خنجی - تهران (19) نوشتۀ 920 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله [معهد المخطوطات العربيه، ج 3، جزء 1، ص 58]. (1185)
مدرسه غرب - همدان (4562) نسخ 8 رجب 923 ق.، نسخه مشتمل بر هر چهار جزء و کتاب الاسانید است، دارای بلاغ سماع [ف: مدرسه غرب همدان، ص 198]. (1186)
قدس رضوی - مشهد (17570 - ردیف: 1096) نسخ محمد شریف بن میرکی غازانی در اواسط محرم الحرام 961 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم و از آغاز کتاب تا آخر باب حقوق است، وقفی محمد مهدی فیض آبادی بر همه امامیه شهر مشهد در ع 1142/1 ق.، مصحح دارای نشان مقابله، با تملک مدرسه باقریه مشهد، عناوین قرمز، 193 گ، 21 سطری [ف: قدس 572/14 و تراثنا، ش 26، ص 138] (1187)
قدس رضوی - مشهد (262) نسخ قاسم علی بن حاج حسين الجرجاني در 971 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول کتاب است، (انجام نسخه:... و الوصية طويلة اخذنا منه موضع الحاجة ولا حول ولا قوه الا باللّه العلى العظیم)، ابواب به شنگرف، 382 گ، 17 سطری [ف: قدس 1/ اخبار/85]. (1188)
مرعشى - قم (10781) نسخ 972 ق. (پایان جزء اول)، مصحح، برگ های اول محشی و دارای نشان بلاغ، در برگ آخر بلاغ اجازۀ شیخ بهاء الدين عاملی برای شاگردش مولانا محمد یوسف مورّخ 29 صفر 1029 ق. در
اصفهان مشهود است، عناوین شنگرف یا مشکی درشت، 336 گ، 27 سطری [ف: مرعشی 201/27]. (1189)
وزیری - یزد (737 - عمومی: 10489) نسخ محمد علی بن حاجی حمید در 974 ق.؟، دارایِ نشان تملک محمد مهدی بختیاری در 1040 ق. و علی بن شاهوردی، نسخه تا پایان جزء دوم را در بر می گیرد و دو مرتبه تصحیح و مقابله شده است، انجام نسخه نو نویس، برخی عناوین نا نویس، 370 گ، 23 سطری [ف: وزیری 621/2 و (المخطوطات العربيه في ايران) فهرس مكتبه الوزيری یزد، ص 275]. (1190)
مرعشی - قم (460) نستعلیق علاء الملک بن عبد القادر بن شكر اللّه بن عبد القادر بن منصور حسینی مرعشی در دو شنبه 18 ج 976/1 ق.، نسخه بخشی از کتاب و از «ابواب النکاح» تا آخر کتاب می باشد و «مشیخه» را ندارد، مصحح، عناوین و نشانی ها شنگرف، 76 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 67/2] (1191)
تربیت - تبریز (80 - ثبت: 158) نوشتۀ 978 ق. [ف: تبریز، ص 71 و معهد المخطوطات العربيه 3، جزء 1، ص 12]. (1192)
مرعشی - قم (10489) نسخ یحیی بن حسین بن عشيره بن ناصر الاحمد بحرینی در سه شنبه 4 شوال 979 ق. در قریه سلما باد (جزء دوم) و نصیر بن شجاع حسینی (مشیخه)، با بلاغ تصحیح و مقابله شجاع (بن علی) حسینی مورّخ 4 محرم 983 ق. و دو فرزندش نصیر مورّخ 11 ج/1 980 ق. و رفیع مورّخ 12 ج 1 /1019 ق.، دارای یادداشت تملک نصیر حسینی مورّخ 981 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 463 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 399/26] (1193)
قدس رضوی - مشهد (13846 - ردیف: 1057 * مدرسه نواب 67 اخبار) نسخ عالم فاضل نعمت اللّه بن حمزۀ عمیدی حسینی در 18 رمضان 980 ق. در نجف اشرف، نسخه از ابتدا و انتها یک برگ و از وسط چند برگ افتادگی دارد، دارای بلاغ شیخ بهائی و نسخه بدل، مصحح، وقفى فاضل خان در 1065 ق.، (آغاز موجود: ... شيخنا محمد بن الحسن بن الوليد
رضی اللّه عنه و نوادر محمد بن ابی عمیر...)، (انجام موجود [در مشیخه]:... و ما كان فيه عنه حمدان الديوانی فقد رویته)، عناوین شنگرف، 391 گ، 27 سطری [ف: قدس 556/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2]. (1194)
مرکزی - تهران (2012) نسخ عنایت اللّه بن فتح اللّه دوستی سمنانی در دههٔ سوم رمضان 980 ق. در خود کتاب و 17 شوال 980 ق. در طوس در پایان «مشیخه»، نسخه از «ابواب القضایا» تا پایان کتاب است، محشی، با نشان بلاغ و قرائت شیخ علی بن سلیمان بحرانی و اجازۀ وی برای شیخ نجيب محمد بن عماد الدین محمود در پایان کتاب و پیش از «مشیخه» مورّخ شعبان 1062 ق.، تولیت نسخه در 1236 ق. با شیخ محمد بحرانی بوده است، 198 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 632/8] (1195)
مرعشی - قم (9384) نسخ محمد بن احمد بن ناصر الدین حسینی علوی در یک شنبه 5 ع 981/1 ق.، مصحح با چند خط، دارای نشان بلاغ مقابله علی بن ابی الحسن حسینی عاملی و نشان بلاغ سماع سید کمال الدین بن حیدر حسینی عاملی نوشتۀ شیخ علی بن محمد بن حسن بن زین الدین (عاملی) مورّخ 2 ذح 1091 ق. و بلاغ مقابله ای در پایان کتاب الصلاة مبنی بر این که این نسخه با دو نسخه صحیح مقابله شده که از روی نسخه شیخ حسن بلاغی تصحیح شده بودند، در آغاز هر کتاب سر لوح مختصری دارد، (آغاز نسخه: الصادق علیه السلام اذا توضأ الرجل فليصفق وجهه بالماء فانه ان كان ناعساً فزع و استيقظ...)، عناوین و نشانی ها شنگرف، 516 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 166/24 و 167]. (1196)
مرکزی - تهران (6700) نسخ علی بن محمود بن رفيع بن رکن الدین محمد بن سعد المهنا الحسینی در روز 14 شعبان 981 ق. (جزء 1) و روز 10 شوال 981 ق. (جزء 2) و 24 ذق 981 ق. (گ 242 پ) و 7 محرم 983 ق. (پایان مشیخه)، با اجازۀ قرائت از علی اصغر بن یحیی حسینی رضوی، دارای حواشی، با یادداشت مقابلۀ عبد الغالب بن محمد امین و مهر او مورّخ 1078 ق.، و با یادداشت تملک عبد الغالب بن محمد امین و
عبد الباقی ابن زین العابدین و میرزا جعفر و صفی الدین محمد هرندی در رمضان ئیت ئیل 1019 ق.، و یادداشت قرائت 1024 ق.، شمارۀ باب ها و مسانید در پایان کتاب به نقل از شیخ بهائی دیده می شود، عنوان و نشان شنگرف، 458 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 336/16]. (1197)
قدس رضوی - مشهد (15) نوشتۀ میرزا على السلطانیوی در 981 ق.، با مقابلۀ آقا سید مصطفی صفائی خوانساری در 1359 ق.، صورت خط مؤلف و اجازه او به ابو عبد اللّه معروف به نعمة در پایان نسخه به خط همان آقا سید مصطفی مشهود است، اجازۀ سید احمد صفائی خوانساری به پسرش سید مصطفی صفائی خوانساری در یک صفحه به خط مجیز در آغاز نسخه دیده می شود [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 195]. (1198)
گلپایگانی - قم (کد: 32/141) نوشتۀ حسن بن زین الدین عاملی در 982 ق.، 265 گ [ف: گلپایگانی 714/4]. (1199)
سپه - تهران (8171) نسخ محمد شریف بن زین الدین علی خزاعی در 24 ج 983/2 ق.، مصحح، محشی، عنوان شنگرف، 461 گ، 21 سطری [ف: سپه 676/5] (1200)
قدس رضوی - مشهد (8017 - ردیف: 1034) نسخ ماجد بن مسعود بن شمس بن مسعود در دو شنبه اول ع 985/1 ق.، معلق به حواشی با نشان شیخ محمد و سلطان و مجلسی و دیگران، با تصحیح و مقابله عبد الوهاب در شوال 1086 ق. نزد میرزا محمد مشهور به دلماج، مصدر به دو برگ دربارۀ انواع حدیث و جز آن، مذیل به اجازۀ علی بن احمد بن ابی جامع عاملی به سید حسین بن محمد حسینی موسوی، عناوین با دو رنگ سرخ و سیاه، 273 گ، 29 سطری [ف: قدس 547/14]. (1201)
وزیری - یزد (741 - عمومی: 2980) نسخ علی بن جعفر احسائی در 985 ق. و ابراهیم بن محمد هاشمی در 986 ق.، با نشان تصحیح محمد بن فخر الدین اردکانی در 993 ق.، معلق به حواشی پراکنده، عنوان ها شنگرف، 556 گ، 18 سطری [ف: وزیری 628/2] (1202)
قدس رضوی - مشهد (256) نستعلیق عبد الكريم بن ابراهيم بن علی بن عبد العال بن محمد بن احمد بن علی بن مفلح الميسى العاملي (نوادۀ شيخ علي بن عبد العال الميسی) در 987 و 988 ق.، نسخه از ابتدای کتاب است تا اواخر زیارت حضرت امام رضا علیه السلام (در 988 ق.) و از قضا و شهادات است تا آخر کتاب مشیخه و اسانید (در 987 ق.)، پس کاتب جزء دوم نسخه را ابتدا نوشته است، (انجام جزء اول: ... و امرت بالمعروف و نهيت عن المنكر [نا نوشته] لاحول ولا قوة الا باللّه العلى العظيم)، وقفى خواجه شیر احمد، 315 گ، 23 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 84]. (1203)
مرعشی - قم (122) نستعلیق عبد اللّه بن حسین شوشتری (استاد گروهی از بزرگان دانش مندان قرن یازدهم هجری) در اوایل شعبان 991 ق. در مشهد غروى (نجف اشرف)، حاشیه نویسی به خط کاتب و دیگران دارد، دارای بلاغ تصحیح ملا محمد تقی مجلسی - که می نویسد برای بار دوم نسخه را تصحیح نموده ام - و اجازۀ ملا محمد باقر مجلسی به ملا محمد نوۀ کاتب مورّخ دهم رجب 1075 ق، و اجازۀ ملا محمد صالح مازندرانی به شیخ بهاء الدين محمد مورّخ ج 1080/2 ق.، كاتب نسخه را با چند نسخۀ معتبر تصحیح نموده، عناوین و نشانی ها شنگرف، 341 گ، 10 سطری [ف: مرعشی 145/1]. (1204)
مرعشی - قم (8857) نسخ غیاث الدین محمد بن شاه مرتضی در 15 ذق 992 ق، (آخر جلد سوم)، نسخه از «احکام تیمم» تا پایان کتاب است و بخش «مشیخه» را فاقد است، مصحح، دارای حواشی مختصر، مقابله نسخه در 17 ع 1033/1 ق. با نسخه های صحیح ملک عز الدین بن محمد اشرف تونی در مشهد مقدس انجام شده است، عناوین شنگرف، 343 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 44/23]. (1205)
عمومی - اصفهان (2918 - ردیف: 594) نسخ محمد اسمعیل در سال قبل از 995 ق.، نسخه دورۀ کامل کتاب با مسانید است، با یادداشت مقابله نسخه با نسخۀ نسبتاً صحیح در دو شنبه محرم 995 ق. در شهر قزوین به
کتابت حسین مشهور به شاه میر حسینی، مفهرس، نشان شنگرف، 854 ص، 28 سطری [ف: عمومی اصفهان 316/1 و 317]. (1206)
وزيرى - يزد (ذيل مج 2262 - عمومی: 9492) نسخ 995 ق.، نسخه مجموعه ای است که مذیل به حدیثی از من لا يحضره الفقیه می باشد [ف: وزیری 1223/4]. (1207)
قدس رضوی - مشهد (15203 - ردیف: 1112) نسخ سدۀ 10 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم کتاب از ابواب «قضایا» تا «مشایخ» است، دارای بلاغ، (آغاز موجود [پس از یک برگ از اول کتاب]: ... الحكم حكمان حكم اللّه عز و جل و حكم اهل الجاهلية)، (انجام موجود [ پنج برگ مانده به آخر کتاب]:... و اولى الناس بالحق اعلمهم به و ابخل الناس حرمة الفاسق...)، عناوين شنگرف، 168 گ، مختلف السطر [ف: قدس 578/14] (1208)
گلپایگانی - قم (کد: 2/53) نوشتۀ سدۀ 10 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1209)
گلپایگانی - قم (کد: 4/52) نوشتۀ سدۀ 10 ق. [ف: گلپایگانی 714/4] (1210)
مدرسۀ سلیمان خان - مشهد (20) نسخ سدۀ 10 ق.، با یادداشت مقابله رضا قلی مشهدی در 1065 ق، در مشهد، محشی، نو نویس، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (مدرسۀ سلیمان خان) 22/1]. (1211)
وزیری - یزد (911 - عمومی: 2376) نسخ سدۀ 10 ق.، معلق به حواشی، (آغاز موجود: ... نبينا رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم) نائم ذات يوم رأسه في حجر على عليه السلام ففائته العصر حتى غابت الشمس...)، (انجام نسخه: ... ولا قوة الا باللّه العظيم. و حسبنا اللّه و نعم الوکیل، و به نستعين... تم.)، 300 گ، 21 سطری [ف: وزیری 751/2] (1212)
سنا - تهران (2 مج 1130 - ثبت: 17252) نستعليق احتمالاً حدود سدۀ 10 یا 11 ق.، نسخه قسمتی از من لا یحضره الفقیه است، 15 سطری [ف: سنا 126/2]. (1213)
عمومی - اصفهان (2834 - رديف: 590) نسخ سدۀ 10 یا 11 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول از طهارة تا آخر حج است، دارای نشان مقابله، با افتادگی پاره ای اوراق در پایان، نشان شنگرف، 330 ص، 29 سطری [ف: عمومی اصفهان 315/1 و 316]. (1214)
عمومی - مراغه (162) نسخ سدۀ 10 و 11 ق.، نسخه مشتمل بر جلد اول کتاب است، مفهرس به فهرست مفصلی از ابواب کتاب در ابتدای نسخه، (انجام: ... ارفع درجة منه و الوصية طويله اخذت منها موضع الحاجة ولا حول ولا قوة الا باللّه العلى العظيم تم الجزء الاول)، 265 گ، 21 سطری [ف: عمومی مراغه، ص 154]. (1215)
مرکزی - تهران (9017) نسخ سدۀ 10 و 11 ق.، نسخه اندکی از «باب كراهة اخذ الرزق على القضاء» تا «طریق اسانید» است، دارای حاشیه ها و نسخه بدل ها، آغاز و انجام افتاده، عنوان شنگرف، 192 گ، 24 سطری [ف: مرکزی 275/17]. (1216)
مجلس - تهران (2 مج 3122 - ثبت جدید: 6601) نسخ اواخر سدۀ 10 ق. و یا سدۀ 11 ق.، نسخه پاره ای از سخنان کوتاه پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) در جوامع الکلم است که شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه گرد آوری کرده است، (آغاز نسخه: من كتاب من لا يحضره الفقيه للشيخ الصدوق... و من الفاظ رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله الموجزة التي يسبق اليها: اليد العليا خير من اليد السفلى، ماقل و كفى خير مما كثر و الهى، خير الزاد التقوى، رأس الحكم مخافة اللّه عز و جل، خير ما القى فى القلب اليقين، الارتياب من الكفر، النياحه من عمل الجاهليه، الخمر جماع للاثام، السعيد من وعظ بغيره، الشقى من شقا فى بطن امه...)، (انجام:... فقال الصادق جعفر بن محمد هذا قول رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و في رواية مسعدة ابن صدقه قال للمؤمن على المؤمن سبعه حقوق واجبه... و ان لا يقول فيه بعد موته الا خيرا)، عنوان ها شنگرف، 99 ص، 23 سطری [ف: مجلس 10/2، ص 691 و 692 و 696]. (1217)
فيضيه - قم (311) نسخ محمد صادق گلستانی در 7 ع 1001/1 ق.،
نسخه فاقد «مشیخه» است، معلق به حواشی محمد تقی مجلسی، 348 گ، 23 سطری [ف: فیضیه استادی 274/1 و عراقی 472/2]. (1218)
مرعشی - قم (1359) نسخ حسین بن محمد (سعد الدین) بن حسین محمد بن مسعود [كاشي]... بن يحيى بن ذر بن ابي ذر الغفاری در شنبه 28 ع 1001/1 ق. (جزء اول) و 28 رجب 1008 ق.، دارای اجازۀ شیخ حسن بن زین الدین عاملی (صاحب معالم) به جهت حسین بن سعد الدين کاشی (کاتب نسخه) مورّخ روز غدیر 1006 ق.، در حاشیه چند بار تصحیح شده و مختصری حاشیه نویسی دارد، عناوین و نشانی ها شنگرف، 280 گ، 27 سطری [ف: مرعشی 134/4] (1219)
قدس رضوی - مشهد (1821) نستعلیق محمد زمان حسینی در 1002 ق. در مکه [ف: قدس، فهرست الفبایی کتب خطی، ص 563] (1220)
مرعشی - قم (3768) نسخ احمد بن عباد اللّه ساوجی در سه شنبه 4 ج 1005/1 ق. (پایان جزء دوم)، نسخه مشتمل بر «باب علل الحج» تا «باب الاكل و الشرب في آنية الذهب و الفضة» است، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، مقابله جزء دوم توسط کاتب در 16 شوال 1007 ق. پایان یافته است، با مهر و یادداشت تملک محمد صادق بن میرزا حسن علی الماسي مجلسی مورّخ چهار شنبه 4 محرم 1228 ق. و تملک محمد موسوی جزائری مورّخ 2 ج 1383/2 ق.، دو برگ آخر نو نویس، عناوین شنگرف، 166 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 157/10]. (1221)
قدس رضوی - مشهد (753) نسخ على بن محمد بن حسن خوراسکانی جی اصفهانی در پنج شنبه 18 شعبان 1006 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم و چهارم کتاب است، معلق به حواشی ملا مراد، با تصحیح محمد صالح اصفهانی و تاریخ مقابله یک شنبه 22 ع 1001/2؟ (این تاریخ اشتباه است)، (آغاز نسخه: ابواب القضايا و الاحكام باب من يتجوز التحاكم اليه...) بعضی صفحات نو نویس، عناوین شنگرف، 332 گ، 18 سطرى [ف: قدس 191/5 و 190]. (1222)
ملی - تبریز (1381 - ثبت: 3347) نستعلیق میرک... بن احمد الموسوی در رمضان المبارک؟ 106 [1006] ق.، نسخه تا آخر اسانید و کامل است، عناوین شنگرف یا نا نویس، 422 گ، 19 سطری [ف: ملی تبریز 1355/3] (1223)
وزیری - یزد (1622 - عمومی: 15082) نسخ حاجی محمد خطیب در صفر 1008 ق.، آغاز و انجام نسخه افتاده است، محشی، عنوان و نشانه ها شنگرف، 336 گ، 20 سطری [ف: وزیری 1004/3 ]. (1224)
عمومی - مراغه (160) نسخ بهزاد بن ابراهيم فومنی در چهار شنبه 1008 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم است، مصحح، محشی، با تملک مهر ابو علی بن عبد الغفور به تاریخ 1162 ق.، (آغاز نسخه:، ابواب القضايا و الاحكام باب من يجوز التحاكم اليه...)، (انجام نسخه: ... و ذلك قوله عز و جل ان تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم و ندخلكم مدخلا كريماتم)، عناوین شنگرف، 191 گ، 17 سطری [ف: عمومی مراغه، ص 154]. (1225)
ملی - تهران (ذیل مج 2573/ ع - ثبت قدیم: 245 - 2130، ع / 273) نوشته بهاء الدین علی حسینی در 1008 ق.، نسخه روایتی از من لا یحضر در باب عدالت است که در ذیل کتاب مناسك الحج آمده است [ف: ملی 503/12] (1226)
فیضیه - قم (305) نسخ محمد مهدی کوهکیلویه ای در 1010 ق.، نسخه فاقد «مشيخه» است، 491 گ، 18 سطرى [ف: فیضیه استادی 274/1، عراقی 467/2] (1227)
مرکزی - تهران (6713) نسخ ع 1014/1 ق.، نسخه کتاب تلخيص المقال (الاقوال) في تحقيق احوال الرجال از میرزا محمد علی استر آبادی با «مشیخه» ابن بابویه است [ف: مرکزی 343/16] (1228)
مرکزی - تهران (628) نستعلیق حسن بن محمد مجلد قزوینی در رجب 1014 ق. (پایان کتاب مشیخه)، با یادداشت مجلسی اول که می نویسد کتاب را از او شنیده اند و باز پسین مجلس سماع آن آغاز صفر 1052 ق.
بوده است و شنوندۀ او گویا همان قزوینی می باشد. عبارتِ «در عهد شاه عباس اول تحریر شده است» در پایان کتاب دیده می شود، دارای اسانید و نشانه هایی برای رجال اسانید در هامش، با حواشی به نشان «محمد تقی» و «شیخ بهائی» و دیگران، عنوان ها شنگرف، 344 گ، 20 سطری [ف: مرکزی 1560/5] (1229)
گلپایگانی - قم (424) نوشتۀ طالب بن محمد علی حسینی مازندرانی در 1015 ق. در اصفهان مقابله شده، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم است، محشی [ف: گلپایگانی 182/2]. (1230)
گلپایگانی - قم (2024) نوشتۀ 1015 ق.، نسخه مشتمل بر نیمه اول کتاب است [ف: گلپایگانی 138/3]. (1231)
مدرسه مروی - تهران (320) نوشتۀ جمال الدین محمد انصاری در 1015 ق.، کاتب مشیخه را نزد مرتضی بن محمد الحسيني المازندرانی خوانده است [ف: مدرسه مروی، ص 248]. (1232)
مرعشی - قم (8663) نسخ حسن بن غالب آل براق الحسني النجفي در نیمۀ ماه شوال 1016 ق. در مسجد جامع قدیم اصفهان، نسخه مشتمل بر جزء دوم و سوم کتاب است که از آغاز افتادگی دارد و چند برگ از مشیخه در اول آن آمده است. دارای حواشی لغوی، با دو بار مقابلۀ کاتب و یک بار مقابلۀ دیگری، یادداشت وقف نسخه به خط همان کاتب مورّخ ع 1029/2 ق. و مهر وی در کتاب مشهود است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 203 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 216/22]. (1233)
مجلس - تهران (4435 - ثبت: 62672) نسخ عبد الواحد محمد امین شیرازی در شنبه 16 ع 1019/1 ق.، نسخه دارای «مشیخه» نیز هست، با صورت اجازۀ محمد تقی مجلسی به سیّد محمود مورّخ 1049 ق.، محشی، ابتدای ابواب با شنگرف، 453 گ، 21 سطری [ف: مجلس 121/12]. (1234)
قدس رضوی - مشهد (255) نستعلیق 1019 ق.، نسخه مختوم به اسانید است، وقفی امیر جعفر در 1024 ق.، ابواب به شنگرف، 27 سطری [ف:
قدس 1/ اخبار /83]. (1235)
گلپایگانی - قم (؟) نوشتۀ 1019 ق. [نور علم، ش 53-54، ص 295] (1236)
وزیری - یزد (300 - عمومی: 3301) نسخ حسن بن احمد العاملی در رمضان 1020 ق.، با تصحیح صفر بن عباس از روی نسخه محمد بن حسن زین الدین عاملی در 1027 ق.، معلق به حواشی، (آغاز موجود:... الكافرون، و قل هو اللّه احد تعدل ثلث القرآن و سأل محمد خالد القسرى ابا عبد اللّه عليه السلام عن الاستخاره.... [تا پایان اسانید])، عناوین و نشان ها شنگرف، 192 گ، 35 سطری [ف: وزیری 294/1] (1237)
سپه - تهران (1884) نوشتۀ محمد علی در 1020 ق.، نسخه مشتمل بر تمام مجلدات و نیز «اسانید» است و برگ اول آن افتاده، دارای حواشی مختصر، 260 ص، 26 سطری [ف: سپه 675/5 و 327/1]. (1238)
قدس رضوی - مشهد (9912) نسخ عبد العلی در 1021 ق. در حلّه [ف: قدس، فهرست الفبایی کتب خطی، ص 563]. (1239)
وزیری - یزد (1722 - عمومی: 14706) نسخ ابراهیم در شنبه ج 1022/2 ق.، معلق به حواشی، 435 گ، 24 سطری [ف: وزیری 1037/3] (1240)
قدس رضوی - مشهد (ذیل 110) نوشتۀ اسماعیل بن سالم الصائغ النجفي در 15 ج 1024/2 ق. در رماحیه، نسخه مشتمل بر «مشيخه» من لا يحضره الفقیه است که میرزا محمد استر آبادی آن را مرتب و به ترتیب تهجی ضمیمه كتاب منهج المقال في تحقيق احوال الرجال خود کرده است، با تصحیح و مقابله سیّد شرف الدین (علی بن حجة اللّه) شولستانی در اواخر رمضان 1024 ق.، نسخه از روی نسخه شیخ محمد بن صاحب معالم که نزد میرزا محمد استر آبادی خوانده و تصحیح و تحشیه نموده است استنساخ شده، محشی، ابواب و عناوین و اسامی در متن و حاشیه شنگرف، 20 گ [ف: قدس 627/6] (1241)
قدس رضوی - مشهد (254) نستعليق سيّد محمد زمان در محتملاً
1024 ق.، دارای یادداشت وقف همو در 1024 ق.، نسخه مختوم به اسانید است، عناوین شنگرف، 304 گ، 25 سطری [ف: قدس 1/ اخبار/ 83] (1242)
قدس رضوی - مشهد (738) نسخ برج علی بن مرشد علی جرفادقانی در 1024 ق.، نسخه دورۀ کامل می باشد، دارای فهرست الفبایی رجال که ناقص است، چند جزء اول نسخه نو نویس، عناوین شنگرف، 452 گ، 22 و 23 سطری [ف: قدس 185/5 و 186]. (1243)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (125) نوشته رفیع الدین محمد بن میر محمد عیسی بن سیّد صدر الدین محمد حسینی مرعشی شوشتری در 7 ج 1025/2 ق.، دارای نشان سماع صالح بن عبد الکریم بحرانی برای میرزا محمد حسین شیرازی در ع 1098/1 ق. [میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 417] (1244)
مرعشی - قم (8874) نسخ، پنج شنبه 22 ج 1025/2 ق. (پایان کتاب و پیش از مشیخه)، نسخه از «باب الدین و القرض» تا پایان «المشیخه» را شامل می شود، مصحح، دارای نشان بلاغ با چند خط و بلاغ شرف الدین على حسنی حسینی شولستانی نجفی برای محمد صادق کرمانی و با اجازه ای که شخصی برای میرزا محمود در 1040 ق. در نجف اشرف نوشته است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 150 گ، 26 سطری [ف: مرعشی 62/23] (1245)
ملک - تهران (ذیل 11 مج 675 - ردیف: 115) نستعلیق محمد باقی در رمضان 1025 ق.، نسخه شامل روایت هایی از من لا يحضره الفقیه است، تاریخ 1260 از دارنده نسخه در صفحۀ عنوان مجموعه در مسجد مهدی قلی میرزا در تبریز دیده می شود، ذیل 123 ر [ف: ملک 145/5]. (1246)
حقوق - تهران (73 - ب) نسخ محمد بن اسماعيل بن احمد عاملی حرفوشی استاد محمد باقر مجلسی در عصر جمعه آغاز شعبان 1027 ق. (جزء چهارم) نسخه «مشیخه» را نیز داراست، مفهرس، عنوان و نشان شنگرف، 298 گ، 27 سطری [ف: حقوق، ص 422]. (1247)
الهیات - مشهد (752 - ثبت: 635) نسخ 1027 ق. (با ماده تاریخ تحریر: چون نوشتم این کتاب مستطاب گشت تاریخش لقدتم الكتاب «1027» ه-)، در هامش آخر کتاب قبل از «مشیخه» رموز سندیت احادیث آمده است، با یادداشت ابتیاع کمال الدین حسینی در 1091 ق. به مبلغ دوازده هزار دینار، دارای سر لوح، 398 گ، 25 سطری [ف: الهیات مشهد 582/1]. (1248)
فیضیه - قم (375) نسخ 1028 ق.، نسخه جزء اول و دوم و نا تمام است، 211 گ، 12 سطری [ف: فیضیه استادی 275/1، عراقی 470/2]. (1249)
قدس رضوی - مشهد (9912 - ردیف: 1098) نسخ عبد العلی بن محمد علی بن حماد در یک شنبه آخر ج 1029/1 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم منهای سه برگ آخر آن است، دارای بلاغ احتمالاً از شیخ بهائی، با نشان تصحیح و مقابلۀ فرج اللّه در رجب 1031 ق. در پایان ج 1، معلق به حواشی، (انجام موجود: ... اشهد اللّه و اشهدكم اني مؤمن بكم و بما آمنتم به کافر بعدوکم و بما كفرتم به...)، عناوین شنگرف، 157 گ، 25 تا 27 سطری [ف: قدس 572/14]. (1250)
مسجد اعظم - قم (48) نوشتل 1029 ق.، مفهرس به فهرست رجال «مشیخه»، با یادداشت تملک شمس الدین محمد بن محمد ربيع الرضوى، دارای چند سر لوح، 550 گ [ف: مسجد اعظم قم، ص 394]. (1251)
وزیری - یزد (728 - عمومی: 13524) نستعلیق عبد الوهاب در روز شنبه ماه رمضان 1030 ق.، نسخه دورۀ کامل است، دارای حواشی پراکنده، عناوین و نشان ها شنگرف، 420 گ، 21 سطری [ف: وزیری 617/2] (1252)
مسجد اعظم - قم (3281) نوشتۀ محمد حافظ بن حافظ محمد هاشمی المشهدى در 1030 ق، نسخه بقیۀ ش (3275) است، دارای نشان مقابله به تاریخ 1064 ق. [ف: مسجد اعظم، ص 397]. (1253)
خصوصی جعفر فيض مهدوی - کرمانشاه (ردیف: 1282) نوشتۀ محمد تقی بن حسین حسینی کاشانی در 17 رجب 1031 ق. در مکه [تراثنا، ش 9 ص 67 و ش 62 ص 178]. (1254)
آستانه مقدسه - قم (1: 73 - 5997) نسخ 1031 ق.، نسخه از آغاز کتاب تا «مزار» مشتمل بر جزء 1 و 2 است، دارای بلاغ قرائت و تصحیح، با تملک حسن بن عبد اللّه جزایری صباغیه ای و میرزا ابو القاسم بن حسن گیلانی، عنوان و نشان شنگرف، 167 گ، 26 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 175/1] (1255)
قدس رضوی - مشهد (14073 - ردیف: 1043) نسخ صالح بن عبد اللّه هندی در ع 1032/1 ق.، نسخه فاقد 7 برگ اول کتاب است، دارای 3 نوع بلاغ، معلق به حواشی، مذیل به مشایخ به ترتیب هجا که فرزند شهید ثانی در پایان چنین می نویسد: (صورة خط مؤلفه ... كتب ذلك بيده العبد الضعيف حسن بن زین الدین... شهر رمضان عام 982...)، (آغاز موجود:... و تمام رضوانك و الجنة فهذا زكوة الوضوء باب السواك...)، وقفی فاضل خان در 1065 ق.، عناوین شنگرف، 389 گ، 23 سطری [ف: قدس 551/14] (1256)
علامه جلیلی کرمانشاه (12-13) نوشتۀ دهۀ آخر شوال 1032 ق. (جزء دوم قبل از مشیخه) و چهارم ج 1066/1 ق. (جزء اول)، نسخه ناقص الاول و الآخر است [تراثنا، ش 65، ص 168]. (1257)
مجلس - تهران (4552 - ثبت: 62802) نسخ على الرضا بن اسماعيل المازندرانی در صفر 1033 ق.، محشی، با تاریخ مقابلۀ پنج شنبه 19 ج 1034/1 ق. به امضای خلیل ابن غازی قزوینی، (آغاز موجود: ... ضمنت فقالت المرأة اجعل علياً و بينه فقال...)، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 297 گ، 21 سطری [ف: مجلس 233/12 و 234]. (1258)
قدس رضوی - مشهد (14866 - ردیف: 1051) نسخ حسن بن محمد حسین مارنجان طبسی در سه شنبه 18 محرم 1035 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، معلق به حواشی، مصدر به فهرست ابواب و ترجمۀ برخی از رجال سند و بعضی از حواشی کتاب و مذیل به توضیح بعضی رموز، عناوین به سرخی، 483 گ، 20 سطری [ف: قدس 554/14] (1259)
مجلس - تهران (14398 - ثبت: 89896) نسخ مرتضى بن محمد مؤمن القاسانی (پسر برادر فیض کاشانی) در 27 صفر 1035 ق.، دارای اجازه نامه ای از عالمی نا شناس به تاریخ روز چهار شنبه 12 ج 1035/2 ق. و خود مجیز از شیخ بهائی روایت می کند، معلق به حواشی با نشان «م ح ق دام ظله» و «ص» و «ق»، مصحح با نسخه بدل، دارای یادداشت تملک محمد علی مورّخ 19 رجب 1217 ق. و نظر علی بن معصوم قزوینی مورّخ 1237 ق.، نسخه وقف شده است، (انجام نسخه: ... اقرأ و ارق فلايكون فى الجنه بعد النبيين و المرسلين و الصديقين ارفع درجة منه و الوصية طويلة اخذنا منها موضع الحاجة ولا حول...)، عناوین شنگرف، 164 گ، 22 سطری [ف: مجلس 532/38]. (1260)
قدس رضوی - مشهد (17571 - ردیف: 1120) نستعليق محمد مؤمن بن محمد رضا حسینی رضوی مشهدی در اول رمضان 1036 ق. در قزوین، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم و فاقد «اسانید» است، دارای تاریخ محرم 1037 ق.، محشی، با نشان تملک مدرسه باقریه مشهد، عناوین شنگرف، 202 گ، 20 سطری [ف: قدس 581/14 و تراثنا، ش 26، ص 138] (1261)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (316) نسخ ج 1036/2 ق.، مصحح، محشی، با یادداشت مقابله مورّخ شب پنج شنبه 12 ج 1037/1 ق.، یادداشت تملک فخر الدین حسینی مختاری به تاریخ 1144 ق. روی برگ اول کتاب مشهود است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 271 گ، 24 سطری [ف: مرکز احیاء میراث اسلامی 421/1 و 422]. (1262)
مرعشی - قم (10493) نسخ محمد نصیر بن محمد علی ابهری جیی اصفهانی در چهار شنبه از ماه شعبان 1038 ق. (پایان جزء دوم)، مصحح، با بلاغ تصحیح محمد علی بن حاج ابو طالب در 1128 ق. و 1132 ق. (پایان جزء سوم)، محشی به حواشی محمد طاهر بن محمد زمان اصفهانی در شب جمعه 7 شعبان 1100 ق.، صورت اسناد ملا محمد باقر مجلسی به کتاب قبل از مشیخه آمده است، برگی از مشیخه افتاده، دارای یادداشت
تملک محمد مهدی بن محمد هادی همدانی مورّخ 18 ج 1177/1 ق. و عبد العلی بن محمد جواد بن محمد صادق بن محمد جعفر مورّخ غره ذح 1297 ق. و محمد جعفر ملقب به عندليب الذاکرین کرمانشاهی مورّخ 1301 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 402 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 402/26] (1263)
مرعشی - قم (3167) نسخ احمد بن محمود مازندرانی ساروی نجفی در ماه مبارک رمضان 1038 ق. در نجف اشرف، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، مشیخۀ کتاب در آغاز نسخه آمده است، نیمۀ اول نسخه دارای سه بلاغ قرائت است، برگ اول نو نویس، با یادداشت تملک و مهر ابو الحسن ابن حاج محمد قاری نجفی اصفهانی مورّخ 1071 ق.، و انهاء شرف الدین علی بن حجة اللّه حسنی حسینی شولستانی نجفی به جهت کاتب نسخه در پایان جلد سوم و برگ آخر کتاب، عناوین و نشانی ها شنگرف، 416 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 396/8]. (1264)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (126) نسخ عبد علی بن جمعه عروسی حویزاوی در دو شنبه 22 ج 1039/1 ق. (جزء اول از ابتداء «باب الاذان» تا اول باب «ما يجب على من أفطر او جامع في شهر رمضان») و مظفر بن جلال بن نعمت اللّه در شعبان 1044 ق. در قریه «علی» از توابع شیراز (جزء 3)، جزء چهارم از نسخه ای که کتابتش روز پنج شنبه 16 ج 681/1 ق. بوده استنساخ شده، مصحح، دارای چندین بلاغ سماع، با یادداشت وقف محمد بن سید احمد کاتبی به خط صالح بن عبد الکریم بحرانی مورخ شوال 1062 ق.، عناوین شنگرف، 471 گ [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 77] (1265)
مرعشی - قم (ذيل 10250) نسخ محتملاً محمود بن غلام علی در ج 1039/2 ق.، نسخه «مشيخه» من لا يحضره الفقيه است که در پایان کتاب تلخيص الاقوال في تحقيق احوال الرجال میرزا محمد استر آبادی افزوده شده است، 16 سطری [ف: مرعشی 211/26]. (1266)
آستانه مقدسه - قم (1: 44-5991) نسخ عبد علی بن محمد علی بن جمال
حسینی در 1039 ق. (قبل از مشیخه)، دارای نسخه بدل و حواشی، عنوان و نشان شنگرف، 270 گ، 27 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 174/1]. (1267)
مرکزی - تهران (629) نسخ محمد علی بن کمال الدین بن محمد در روز یک شنبه 6 شعبان 1040 ق. (پایان کتاب) و در روز شنبه 12 شعبان (پایان اسانید)، دارای حواشی لغوی، و دارای بلاغ سماع که باید به خط زین الدین علی بن سلیمان بحرانی قدم الحدیث باشد، که گواهی می دهد محمد تقی بن محمد رضی شیرازی این کتاب را از من شنیده و درج 1058/2 ق. و 2 صفر 1059 ق. به او اجازه روایت داده است، با یادداشت تملک محمد حسین بن فخر الدین احمد موسوی در 1135 ق. و میرزا آقا معروف به ابو طالب ابن الحاج میرزا، و با یادداشت ابتیاع مورّخ 1287 و 1288 ق.، برگ دوم نسخه افتاده است، عنوان ها و نشانه ها شنگرف، 391 گ، 23 سطری [ف: مرکزی 1562/5] (1268)
قدس رضوی - مشهد (11169) نسخ علی اکبر در 1040 ق. [ف: قدس، فهرست الفبایی کتب خطی، ص 563]. (1269)
مرعشی - قم (4025) نستعلیق هدایت اللّه بن عبد الوحید گیلانی در 1040 ق. یا قبل آن، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، با مهر و تملک سلیم بن قربان علی تبریزی و محمد مقیم محولاتی خراسانی و محمد بن فضل علی تبریزی شرابیانی، اجازه شمس الدین محمد کشمیری معروف به ملا شمسا کشمیری مورّخ جمعه 22 رمضان 1040 ق. در پایان کتاب دیده می شود، عناوین و نشانی ها شنگرف 415 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 30/11] (1270)
ملی - تهران (252 / ق - رديف: 978 / ع) نسخ حسین بن شهاب الدین کرکی در 1041/1040 ق.، نسخه در آغاز ناقص است، (آغاز موجود: ... ابن عبد اللّه السجستانی. و کتاب عبيد اللّه بن على الحلبی...)، حواشی با مرکب قرمز و مشکی، دارای بلاغ اجازه روایت حسین بن حسن شامی عاملی از استادان شیخ حر عاملی، پاره ای از عبارات با مرکب قرمز، 836 گ، 25
سطری [ف: ملی 469/8] (1271)
وزیری - یزد (3068 - عمومی: 21730) نستعلیق محمد شریف بن محمد حسین یزدی در ع 1041/2 ق.، محشی، با نشان مقابله، (آغاز موجود: حريز عن زراره و الذي استعمله...)، (انجام موجود: ... اذاهم ركبوا فى السفن...)، عناوین و نشانه ها شنگرف، 255 گ، 19 سطری [ف: وزیری 1522/5] (1272)
قدس رضوی - مشهد (18007 - ردیف: 1049) نسخ شنبه اول رمضان 1041 ق.، دارای سه نوع بلاغ، معلق به حواشی شیخ بهائی و جز او، (انجام موجود: ... قال الضيعة لا يكون ضيعة الاعند ذي حسب او دين الصلوة قربان...)، عناوین شنگرف، 418 گ، 24 سطری [ف: 553/14] (1273)
مدرسه حجتیه - قم (74) نستعلیق عبد علی بن محمد علی بن حماد حلی در 1041 ق.، با نشان تملک صفی الدین طریحی در 1151 ق. [ف: مدرسه حجتيه قم، ص 91]. (1274)
مرعشی - قم (6806) نسخ محرم 1044 ق. (پیش از مشیخه)، مصحح، محشی با چند خط و نشانی، دارای بلاغ اجازۀ بهاء الدین محمد بن حسین مشهور به فاضل هندی برای مولی عبد الکریم طبسی، با یادداشت تملک مهر عبد الكريم بن محمد هادی طبسی مذکور مورّخ 1117 ق. و عبد الحسين بن زین الدین علی جبل عاملی، و با یادداشت اهداء سیّد محمد مشكاة به دکتر محمد جعفر اسلامی در ج 1379/2 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 375 گ، 27 سطری [ف: مرعشی 7/18] (1275)
مدرسه امام صادق علیه السلام (نور بخش) - بروجرد (6) نوشتۀ مرتضى بن جمال الدین حسین حسینی در روز پنج شنبه 12 ع 1044/2 ق.، مصحح، محشى [تراثنا، ش 58، ص 161 و 162]. (1276)
مرعشی - قم (3534) نسخ عبد علی بن محمد علی بن حماد در 23 ع 1044/2 ق. در حله، نسخه افتادگی دارد، مصحح، دارای نشان بلاغ
شرف الدین علی شولستانی به جهت کاتب، برگ ها پس و پیش و نا مرتب می باشد،(آغاز موجود: ... ابو جعفر عليه السلام تقول في دبر كل صلاة اللهم اهدنى من عندك و أفص على من فضلك...)، (انجام موجود: ... و قال علیه السلام في حديث آخر ان كان دخل بها قلها الصداق...)، عناوين و نشانی ها شنگرف، 252 گ، 31 سطری [ف: مرعشی 329/9]. (1277)
گلپایگانی - قم (کد: 35/6) نوشتۀ 1044 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1278)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (88 م) نسخ محمد بن امير شرف الدين حسن بن کمال الدین باقر حسینی شیرازی در 1045 ق. در مکه، نسخه مجلد دوم است [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1177/3]. (1279)
قدس رضوی - مشهد (288) نسخ ابو مسلم بن محمد على الخشوقاني قهسبانی [قهستانی] در 1046 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و مشیخه است، و در آغاز یک صفحه افتادگی دارد (آغاز موجود: ... لما ساقني القضاء الى بلاد الغربة ...)، 580 گ، 19 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 95] (1280)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (6) نسخ محمد بن محمد عیسی بن صدر الدین حسینی شوشتری در شنبه اوایل ع 1047/2 ق. (جزء 2)، نسخه مشتمل بر تمام کتاب است لکن در ابتدا افتادگی دارد، مصحح، عناوین شنگرف، 285 گ، 22 سطری [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 76] (1281)
قدس رضوی - مشهد (17574 - ردیف: 1113) نسخ محمد شریف بن محمد مؤمن حافظ در چهار شنبه 14 شوال 1047 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم کتاب است، مصحح، با نشان تملک مدرسه باقریه مشهد، عناوین شنگرف، 151 گ، 29 سطری [ف: قدس 578/14 و تراثنا، ش 26، ص 138] (1282)
قدس رضوی - مشهد (751) نسخ غلمان بن حسین حسینی گنابادی در شوال 1047 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم است، مصحح، (انجام
نسخه:... ولا حول ولا قوة الا باللّه العظيم). با تملک مدرسه باقریه مشهد، عناوین شنگرف، 206 گ، 25 سطری [ف: قدس 190/5]. (1283)
مسجد اعظم - قم (438) نوشتۀ ملک حسین بن عنایت اللّه بن علی (من القرية العلی) در 1047 - 1058 ق.، نسخه از «قضا» تا «مشیخه» را در بر دارد [ف: مسجد اعظم قم، ص 395]. (1284)
مرعشی - قم (7474) نسخ رضا علی بن اسماعیل حسینی سمنانی در محرم 1048 ق، نسخه از «ابواب القضايا و الاحکام» تا پایان «مشیخه» است، مصحح، محشی، دارای بلاغ اجازۀ ملا محمد بن عبد الفتاح سراب تنکابنی برای مولی عبد الباقی سبزواری مورّخ اوایل ج 1106/1 ق.، همان عبد الباقی سبزواری «مشیخه» صدوق را به ترتیب حروف با توضیحاتی از ملا محمد سراب در چند صفحه در پایان نسخه نوشته است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 245 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 276/19] (1285)
ملک - تهران (1011) نسخ محمد مهدی بن افضل الدین حسینی در پنج شنبه 18 ج 1048/2 ق، محشی، در پایان اجازۀ آن های محمد تقی مجلسی به امیر محمد مهدی حسینی در پایان صفر 1058 ق دیده می شود، و دنبال آن اسانید با فهرست مشیخه به ترتیب تهجی با تاریخ تألیف کتاب «372» آمده و همین محمد مهدی کاتب نسخه آن را به نقل از خط محمد تقی بن مجلسی ترتیب داده، 421 گ، 21 سطری [ف: ملک 729/1] (1286)
مدرسه غرب - همدان (4826) نسخ محمد صالح در 1048 ق [ف: مدرسه غرب همدان، ص 199]. (1287)
قدس رضوی - مشهد (17565 - ردیف: 1037) نسخ لطف اللّه بن عبد اللّه شریف شیرازی در ج 1049/2 ق.، دارای بلاغ های امیر شرف الدین بن حجة اللّه شولستانی و علی بن سلیمان بحرانی و سیّد محمد بن عبد الحسن بحرانی و عبد الکریم، طبسی به استناد دست خط جعفر بن کمال الدین بحرانی در پایان کتاب، دارای حواشی پراکنده، موقوفی مدرسه سمیعیه، با نشان تملک مدرسه باقریه مشهد، عناوین و نشان ها شنگرف، 450 گ، 21
سطری [ف: قدس 548/14 و 549 و تراثنا، ش 26 و ص 139]. (1288)
خصوصی علی فاضل قائینی نجفی - قم (315) نوشتۀ 1049 ق.، نسخه مشتل بر نیمۀ اول کتاب است، دارای تملک سیّد مصطفی خوانساری [تراثنا، ش 52، ص 133]. (1289)
مجلس - تهران (ذیل جنگ 2 مج 4749 - ثبت: 64809) نستعلیق طهماسب قلی بین 1049 ق. تا 1057 ق. (مجموعه) در شهر سورت هندوستان، نسخه جنگی است که در آن از من لا يحضره الفقيه نقل شده است [ف: مجلس 128/13]. (1290)
قدس رضوی - مشهد (11325 - ردیف: 1087) نسخ محمد در پنج شنبه اوایل ج 1050/1 ق. (چند برگ اول و آخر و بقیه نا معلوم)، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم است، دارای دو گونه بلاغ، معلق به حواشی با نشان شیخ بهائی و دیگران، عناوین به شنگرف، 243 گ، 22 سطری [ف: قدس 568/14]. (1291)
ملی فارس - شیراز (102 - عمومی: 297/12 - صد) نسخ محمد رضا ابن حیدر دردانه در ج 1050/2 ق.، نسخه در آغاز نا قص است و در انجام تا آخر «مشیخه» را در بر می گیرد، معلق به حواشی، (آغاز موجود:... لانه لولم يكن كذلك لكان لابخ ماء الغدير ان يكون اقل من الكر...)، سر فصل ها با جوهر سرخ، 154 گ، 24 سطری [ف: ملی فارس 89/1] (1292)
خصوصی علی فاضلی قائینی نجفی - قم (294) نوشتۀ ملک علی بن ملا میرزا علی قمی در 1050 ق.، دارای نشان بلاغ و مقابله، با تملک محسن بن محمد شفیع در 1092 ق. و محمد جعفر بیدکلی [تراثنا، ش 52، ص 132] (1293).
گلپایگانی - قم (2034 - کد : 23/29) نوشتۀ 1050 ق.، نسخه جزء سوم و چهارم کتاب است، دارای نشان تصحیح [ف: گلپایگانی 141/3 و 714/4] (1294)
مدرسه امام بروجردی - کرمانشاه (28) نوشتۀ محمد بن فتح اللّه موسوی
حسینی کاظمی در 15 ع 1051/2 ق.، مصحح، دارای حواشی مختصر [تراثنا، ش 59 - 60، ص 252] (1295)
قدس رضوی - مشهد (ذیل 111) نسخ ابو الحسن بن عبد اللّه شیرازی در نیمۀ رجب 1051 ق.، نسخه مشتمل بر «مشيخه» من لا يحضره الفقيه است که میرزا محمد استر آبادی آن را مرتب و به ترتیب تهجی ضمیمۀ کتاب منهج المقال في تحقيق احوال الرجال خود کرده است، معلق به حواشی میرزا محمد استر آبادی و یوسف عاملی، مقابله شده، عناوین و اسامی در متن و حاشیه شنگرف، 25 سطری [ف: قدس 627/6]. (1296)
قدس رضوی - مشهد (8016 - ردیف: 1035) نسخ محمد تقی بن رفیع الدین کاشانی در 3 رمضان المبارک 1051 ق.، دارای بلاغ، معلق به حواشی ملا محمد تقی و شیخ محمد صالح، مذیل به فهرست هجائی مشایخ، برگ اول نو نویس، 381 گ، 22 سطری [ف: قدس 548/14] (1297)
قدس رضوی - مشهد (735) نوشتۀ 1051 ق.، مولانا علی رضا نسخه را در 1060 ق. نزد ملا محمد تقی مجلسی خوانده و بلاغ تصحیح به خط مجلسی مذکور در نسخه دیده می شود. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 197] (1298)
مجلس - تهران (3083 - ثبت: 23185) نسخ محمد باقر بن فخر الدین علی در 1051 ق.، با بلاغ قرائت و تصحیح مولی محمد تقی مجلسی بار اول در 1058 ق. (یعنی هفت سال پس از تاریخ کتابت) و بار دوم 1060 ق.، دارای حواشی سلطان العلماء و محمد تقی مجلسی و حواشی لغوی، 722 ص، 25 سطری [ف: مجلس 10/2، ص 638 و 639]. (1299)
گوهرشاد - مشهد (211) نسخ محمد رضا بن شجاع الدین نجفی در 28 ج 1052/1 ق. (آخر صلاة) و 18 شعبان همان سال در اصفهان (آخر حج) و 1053 ق. (آخر اسانید)، مصحح، معلق به حواشی، نسخه مقابله شده، دارای بلاغ قرائت و اجازۀ شرف الدین علی حسینی شولستانی، عنوان و نشان شنگرف، 430 گ، 23 سطری [ف: گوهرشاد 181/1 و 182] (1300)
مدرسه غرب - همدان (7872) نسخ غیاث بن محمد تقی کردستانی در پنج شنبه 1 ج 1052/2 ق.، نسخه جزء اول و دوم است [ف: مدرسه غرب همدان، ص 199]. (1301)
الهيات - مشهد (1931 - ثبت: 23683) نسخ محمد زمان بن حبیب اللّه جر پادقانی در چهار شنبه 28 ذق 1052 ق.، نسخه از آغاز تا «دیات» را داراست و از آخر ناقص است، برخی صفحات نو نویس، دارای یادداشت مقابله، عنوان و نشان شنگرف، 396 گ، 17 سطری [ف: الهيات مشهد 969/3] (1302)
گلپایگانی - قم (217 - کد: 28/27) نسخ هاشم بن عبد الباقی حسینی اصفهانی خوراسکانی در 1052 ق. (جزء اول و دوم) و ابراهيم بن يوسف مازندرانی مظاهری اسدی در اواسط ذح 1053 ق. در مدرسه صفویه معروف به مدرسه بابا قاسم در اصفهان (بقیه نسخه)، مصحح، محشی، دارای بلاغ ملا محمد تقی مجلسی مورخ ع 1056/2 ق. و بلاغ و اجازۀ روایت ملا محمد باقر مجلسی به جهت مولانا محمد علی مشهدی مورخ ع 1100/2 ق.، با یادداشت مقابله و تصحیح همان ابراهیم مظاهری به تاریخ محرم 1056 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 387 گ، 26 سطری [ف: گلپایگانی 189/1 و 714/4]. (1303)
مرعشی - قم (803) نسخ قدیم و نفیس [نیمۀ اول] و نسخ عبد المهدی بن محمد امین در اوایل محرم 1053 ق. (آخر جزء سوم) و در ج 1055/2 ق. (پایان کتاب) [نیمۀ دوم]، نیمه اول حاشیه نویسی دارد و تمام کتاب در حاشیه تصحیح شده و دارای نشان بلاغ است، (آغاز موجود: ... فأصل الماءكله من السماء و هو طهور كله و ماء البحر ظهور و ماء البئر طهور...)، دارای بلاغ علامۀ مجلسی و دیگری و انهاء مجلسی به جهت مولانا عزیز اللّه در 10 ع 1084/1 ق، عناوین و نشانی ها در نیمۀ دوم شنگرف و گاهی نوشته نیست، 347 گ، مختلف السطور [ف: مرعشى 3/3] (1304)
ادبیات - تهران (حکمت - 332) نسخ محمد حسین بن هادی در پایان
ع 1053/2 ق.، نشان شنگرف [ف: ادبیات 83/2] (1305)
مرکزی - تهران (2 مج 2359) نسخ حسین کمره یی در 1053 ق، نسخه مشيخه من لا یحضر است، دارای حواشی با نشانۀ «منه ره»، با تملک محمد تقی بن محمد رضا در 1054 ق. در سپاهان، و با یادداشت تملک 1162 و 1124 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 135 پ - 147 پ، 33 سطری [ف: مرکزی 964/9] (1306)
قدس رضوی - مشهد (13834 - ردیف: 1056 * مدرسه نواب 63 اخبار) نسخ عماد الدین حسن بن افضل الدین محمد در پنج شنبه 29 محرم 1054 ق.، معلق به حواشی، مصحح، عناوین شنگرف، 350 گ، 23 سطری [ف: قدس 556/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2] (1307)
ملی - تهران (2171/ د - ردیف: 1778/ع) نسخ محمد حسین بن هادی در 1054 ق.، نسخه در دو قسمت تحریر شده، قسمت اول از ابتدای باب «میاه» تا برگ 39 پایان جزء ثالث و قسمت دوم از ابتدای برگ 40 تا برگ 114 پایان کتاب، دارای بلاغ مقابله محمد تقی مجلسی در هر دو قسمت، و در پایان برگ 114 خط محمد تقی مجلسی مورخ صفر 1058 ق. با این عبارات دیده می شود: «انهاه المولى السعيد و العامل الفريد... في مجالس آخر شهر صفر لسنه ثمان و خمسين بعد الالف... حامداً مصلياً مسلماً». پاره ای از کلمات با مرکب قرمز، 114 گ، 29 سطری [ف: ملی 363/10] (1308)
مرعشى - قم (1020) نسخ محمد زمان بن حبیب اللّه جر پادقانی در یک شنبه 26 صفر 1055 ق.، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ «ابو القاسم» (ظاهراً ابو القاسم گلپایگانی)، با یادداشت تملک و مهر زکی بن سعید بن زکی بن ابو القاسم گلپایگانی و تملکی بی نام مورّخ 1351 ق.، قبل از «مشیخه» اسامی رجال سند کتاب به ترتیب حروف در سه برگ تنظیم شده است، دارای فهرست ابواب، عناوین و نشانی ها شنگرف، 377 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 216/3] (1309)
قدس رضوی - مشهد (11141 - ردیف: 1053) نسخ محمد کاشانی در شوال 1055 ق. در مکه مکرمه، یک برگ از ابتدا و دو یا سه برگ از انتهای نسخه افتادگی دارد و پنج برگ نو نویس است، معلق به حواشی، دارای بلاغ، (آغاز موجود: ... ليطهركم به فأصل الماء كلّه من السماء و هو طهور كلّه...)، (انجام موجود: ... و رويته عن ابي رضي اللّه عنه عن الحمیری عن احمد بن محمد بن عیسی...)، عناوین شنگرف، 279 گ، 25 سطری [ف: قدس 555/14] (1310)
قدس رضوی - مشهد (252) نسخ 1055 ق.، نسخه مختوم به اسانید است، 385 گ، 25 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 82 و 83 ]. (1311)
قدس رضوی - مشهد (361) نوشتۀ مرید علی بن نور اللّه در 1055 - 1057 ق.، نسخه دورۀ کامل است، کاتب «زکاة» تا پایان کتاب را بر محمد علی بن احمد استر آبادی داماد ملا محمد تقی مجلسی خوانده، با یادداشت سماع استر آبادی بدین مضمون «قد سمع علىّ الاخ فى اللّه مولانا مريد على أيده اللّه كتاب من لا يحضره الفقيه» [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 196]. (1312)
گلپایگانی - قم (2339 - کد: 24/43) نوشتۀ 1055 ق.، نسخه جزء اول و سوم کتاب است [ف: گلپایگانی 232/3 و 714/4]. (1313)
ملی - تهران (2471 / ع - ثبت قدیم: 1103 - 1743، ع/171) نسخ عیسی بن زین العابدین مازندرانی در 1055 ق.، نسخه مشتمل بر کتاب اسانید و «مشیخه» است، (آغاز نسخه: بسمله، يقول محمد بن على... مصنف هذا الكتاب كلما كان فى هذا الكتاب عن عماد بن موسى الساباطي فقد رويته...)، 15 گ، 24 و 25 سطری [ف: ملی 315/12]. (1314)
وزیری - یزد (3583 - عمومی: 23830) نسخ نعمت اللّه بن محمد علی در 1055 ق.، نسخه از ابتدای «ابواب القضايا و الاحکام» آغاز می شود، دارای سند کتاب و فهرست مشیخه، معلق به حواشی، با نشان مقابله، عنوان و نشانه ها شنگرف، 253 گ، 20 سطری [ف: وزیری 1709/5 و 1710]. (1315)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (396 نسخ رمضان 1056 ق.، عنوان شنگرف [نشریه 474/3]. (1316)
خصوصی سیّد عز الدین حسینی - زنجان (609) نسخ رمضان 1056 ق.، نسخه جزء اول و دوم کتاب است، مصحح، محشی، در پایان اجازه حاج ابو تراب به سیّد میر همایون در تاریخ 8 صفر 1101 ق. مشهود است، 396 ص [ف: نسخه های عکسی مرکز احیاء میراث اسلامی 208/2] (1317)
مدرسۀ نواب - مشهد (125 اخبار) نستعلیق خوش عبد الباقی بن بدیع الزمان گونابادی تونی در 1056 ق.، دارای بلاغ قرائت و مقابله نسخه به خط مجلسی پیش از کتاب مشیخة، در حاشیه مشیخه کنیه یا نام اشخاصی که در متن نیامده با صحت یا ضعف روایت او و هم چنین در برابر هر حدیثی چگونگی سندیت آن حدیث آمده است، مصحح، محشی، دارای یادداشت مقابله، عنوان و نشان شنگرف [شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 499/2] (1318)
مدرسۀ نواب - مشهد (160 اخبار) نسخ خوش محمد حسین بن محمد شاه حسینی مرعشی در 1056 ق.، نسخه تا جزء دوم و تا پایان «زیارات» است، آغاز کتاب دیات افتاده و در انجام نو نویس است، محشی، اجازۀ سماع و بلاغ ملا احمد فاضل تونی به محمد محسن استر آبادی در برگ آخر و پیش از «مشیخه» مورّخ 1074 ق، مشهود است، نسخه مقابله شده، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 499/2] (1319)
مدرسۀ نمازی - خوی (224) نسخ محمد باقر بن محمد امین در 1056 ق. در اصفهان، نسخه سماعاً در حواشی تصحیح شده، با یادداشت تملک و مهر علی بن حاجی عبد الشكور، وقفى ساجدى، عناوین ابواب شنگرف، 21 سطری [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 115]. (1320)
مرعشی - قم (1349) نسخ علی رضا بن نور الهدى الشريف الموسوى البغدادی در شنبه 7 ع 1057/1 ق.، مصحح، محشی، مُفهرس، دارای پنج سر لوح آراسته، با بلاغ انهاء و اجازۀ میرزا محمد بن حسن شیروانی به
جهت ملا محمد صادق تونی مورّخ دو شنبه 14 شعبان 1075 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 458 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 126/4]. (1321)
قدس رضوی - مشهد (739) نسخ چهار شنبه 15 شوال 1057 ق. (آخر جزء دوم) نسخه کامل و فاقد اسانید است، تا اوایل جزء دوم تصحیح و مقابله شده، عناوین شنگرف، 404 گ، 25 سطری [ف: قدس 186/5] (1322)
حقوق - تهران (79 - ج) نسخ محمد رضا بن محمد صادق بن مجلسی سپاهانی از 11 رمضان 1057 تا اواخر شوال 1058 ق.، نسخه از آغاز افتاده و نیمۀ دوم باب پیش از «باب المياه و طهرها و نجاستها» در آن هست، دارای اجازه قرائت محمد تقی مجلسی با تاریخ های از ع 1058/2 ق، تا رمضان 1059 ق، به پسر خود عبد اللّه و اجازۀ قرائت محمد باقر بن محمد تقی مجلسی به مولانا محمد تقی برادر زادۀ خود در ع 1097/1 ق.، با یادداشت قرائت و مقابله همین عبد اللّه بن محمد تقی مجلسی با نسخه ای که محمد تقی مجلسی دیده بوه است، مفهرس به فهرست مشیخه، چگونگی وثاقت روات در هامش، عنوان و نشان شنگرف، 345 گ، 21 سطری [ف: حقوق، ص 422، 423] (1323)
مجلس - تهران (5011 - ثبت 65094) نستعلیق محمد صادق با حاله (؟) علی کرمانی در 12 ذح 1057 ق.، نسخه دورۀ کامل است، معلق به حواشی از کتاب صحاح و (2 ح ق)، فهرست 671 باب کتاب با تاریخ تحریر محرم 1058 ق. در آغاز نسخه مشهود است، با یادداشت تملک و مهر مورخ 1286 ق. سیّد حسین موسوی، رجال روایت دارای یک سر لوح متوسط، عنوان و نشان شنگرف، 297 گ، 25 سطری [ف: مجلس 318/14] (1324)
گلپایگانی - قم (517 - کد: 27/24) نوشتۀ محمد کاظم بن عرب عطار در 1057 ق. [ف: گلپایگانی 182/2 و 714/4]. (1325)
قدس رضوی - مشهد (11486 - ردیف: 1106) نسخ محمد باقر بن محمد علی طالقانی در 9 محرم 1058 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و
چهارم کتاب از ابتدای «قضایا» تا پایان «مشایخ» است، دارای نشان تصحیح و مقابله با نسخۀ ملا خلیل، معلق به حواشی با نشان سلطان و مجلسی اول و شیخ حر عاملی و دیگران، عناوین شنگرف، 209 گ، 19 تا 21 سطری [ف: قدس 575/14]. (1326)
مرعشی - قم (5304) نسخ محمد رضا بن درویش محمد حاجی شهمیر زادی در یک شنبه از ربیع الاول 1058 ق.، مصحح، محشی، دارای بلاغ مقابلۀ اسماعيل الحسینی خواتون آبادی اصفهانی با محمد داود طسوجی و بلاغ محمد باقر سبزواری، صورت اجازۀ ملا محمد تقی مجلسی به خواتون آبادی و صورت اجازۀ ابو محمد شرف الدين على حسينى موسوی به وی مورّخ دههٔ سوم صفر 1076 ق. پس از کتاب مشهود است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 406 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 94/14] (1327)
مدرسه امام صادق علیه السلام (نور بخش) - بروجرد (169) نوشتۀ محمد علی بن نور الدین امامی در 15 ج 1058/2 ق. [تراثنا، ش 58، ص 162] (1328)
قدس رضوی - مشهد (740) نستعلیق محمد مؤمن بن آقا اسماعيل شیرازی در 14 رجب 1058 ق.، نسخه کامل است، تا اوایل جزء سوم مقابله شده، معلق به حواشی، دارای چهار سر لوح آراسته، با تملک فرهاد میرزا، (انجام نسخه: ... و انما لقد حماد بن عيسی و روی عنه)، عناوین شنگرف، 346 گ، 25 سطری [ف: قدس 187/5] (1329)
فيضيه - قم (27) نسخ يحيى بن علاء الدین جیلانی در 28 رجب 1058 ق.، 359 گ، 21 سطرى [ف: فیضیه استادی 273/1، عراقی 468/2] (1330)
مرعشی - قم (10269) نسخ محمد صالح بن محمد رضا مشهدی در جمعه 12 شوال 1058 ق. در مشهد مقدس، نسخه فاقد «مشیخه» است، مصحح، محشی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 390 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 221/26 و 222]. (1331)
حقوق - تهران (77 - ج) نسخ شمس الدین محمد برهان بن احمد بار فروش دهی مازندرانی در 1058 ق. (جزء 1) و در دهۀ دوم محرم 1067 ق. (جزء سوم) و ج 1067/1 ق. (جزء 4) و پایان ج 1067/1 ق. (مشیخه)، محشی، عنوان و نشان شنگرف، 349 گ، 20 سطری [ف: حقوق، ص 422] (1332)
سلطنتی - تهران (ذیل جنگ 146) نسخ محمد شفیع الحسینی در 1058 ق.، نسخه جنگی است که در آن وصایای پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) به حضرت امیر المؤمنین (علیه السلام) به نقل از کتاب من لا يحضره الفقیه آمده است [ف: دیوان های خطی کتاب خانه سلطنتی، ص 355]. (1333)
فيضيه - قم (555) نسخ محمد فاضل حسینی ارتیمانی در 1058 ق.، نسخه جزء سوم و چهارم و فاقد «مشیخه» است، دارای بلاغ مقابله محمد مؤمن مورخ چهار شنبه 25 شوال 1058 ق.، 300 گ، 19 سطری [ف: فیضیه استادی 276/1 و عراقی 470/2]. (1334)
گلپایگانی - قم (کد: 4/5) نوشتۀ 1058 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1335)
وزیری - یزد (2 مج 740 - عمومی: 4554) نسخ رفیق بن عبد اللّه در 1058 ق.، نسخه از «ابواب القضايا و الاحكام» شروع می شود، عناوین و نشانه ها شنگرف، 311 گ، 21 سطری [ف: وزیری 627/2] (1336)
الهيات - تهران (321 ج - ثبت: 17753) نسخ شیخ فخر الدین ابن شیخ عبد العلی کاظمی در 11 محرم 1059 ق. (پایان جزء سوم) نسخه از مجلد سوم از باب «الحجر و الافلاس» است تا پایان کتاب، چند برگ از آغاز و یک برگ از انجام این نسخه افتاده است، دارای حواشی با نشان «تهذیب، نهایه، جامع الاصول، الکافی، د، فح» و حواشی لغوی، نسخه تصحیح و مقابله شده است، 194 گ، 21 تا 23 سطری [ف: الهیات 82/2] (1337)
مرعشی - قم (2898) نسخ شیخ عنایت در ع 1059/1 ق.، نسخه حاضر از «ابواب القضايا و الاحکام» تا پایان کتاب را دارد، مصحح، دارای نشان بلاغ، اجازۀ شیخ صالح بن عبد الکریم بحرانی که به جهت علی بن
محمد بن غیاث در 18 رجب 1059 ق. نوشته شده در پایان کتاب قبل از «مشیخه» مشهود است، عناوین شنگرف، 292 گ، 24 سطری [ف: مرعشی 97/8] (1338)
ادبیات - اصفهان (22) نسخ محمد باقر بن محمد امین حسینی طالقانی در اواخر رجب 1059 ق.، نسخه از «ابواب القضايا و الاحکام» تا آخر کتاب است، دارای تملک مورخ 1111 ق.، وقفی حاجی عبد الکریم بن حاجی عباس اصفهانی وصی محمد بن طاهر بن حاجی محمد باقر درخچی قاینی در ذح 1133 ق. [نشریه 477/4] (1339)
سپه - تهران (1881) نسخ محمد بن میرزا حاجی در 1059 ق.، و 1062 ق. (اسانید)، نسخه کامل است، دارای حواشی لغوی، عناوین زر و سرخ، 229 ص، 24 سطری [ف: سپه 675/5 و 327/1]. (1340)
خصوصی ابراهیم دهگان - اراک (11) نسخ محمد صادق شریف در صفر 1060 ق. برای امیر محمد حسین آوی تفرشی ثم النجفى ثم التفرشي [نشریه 590/6] (1341)
قدس رضوی - مشهد (16020 - ردیف: 1105) نسخ عبد الحسین بن عز الدین لیثی عباسی در ج 1060/1 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم کتاب از ابتدای «قضایا» تا پایان «مشایخ» است، عناوین به سرخی، 153 گ، 24 سطری [ف: قدس 575/14]. (1342)
مرعشی - قم (311) نسخ مؤمن بن حاج محمد بن حاج میرزا علی ابهری در سه شنبه 14 ج 1060/2 ق.، دارای اجازۀ ملا محمد تقی مجلسی برای کاتب در اواسط رجب 1060 ق.، مصحح، محشی، در پایان کتاب محمد صادق الشريف نوشته است که کتاب را چهار مرتبه تصحیح و مقابله نموده و مرتبۀ آخر در 23 شعبان 1071 در اصفهان بوده است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 413 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 352/1]. (1343)
قدس رضوی - مشهد (754) نسخ ابو الحسن بن معز الدين محمد قهجاورستانی در شب چهار شنبه 6 رجب 1060 ق. در مسجد جامع قدیم اصفهان، نسخۀ جزء سوم و چهارم و دارای فصل رواة است، دارای بلاغ
تصحیح و قرائت مجلسی اول جهت ملا ابو الحسن در آخر جزء چهارم، (آغاز نسخه: ابواب القضايا و الاحكام باب من يتجوز التحاكم اليه و من لا يجوز...)، وقفى حاج محمد طاهر اصفهانی در ج 1129/2 ق.، عناوین شنگرف، 213 گ، 21 سطری [ف: قدس 191/5]. (1344)
مرکزی - تهران (5223) نسخ عزیز اللّه بن يوسف طباطبایی اردستانی در چهار شنبه 27 رجب 1060 ق. و روز پنج شنبه 6 شعبان 1060 ق. (مشیخه)، نسخه مشتمل بر «قضا» تا «دیات» و «مشیخه» است، دارای فهرست رجال مسند کتاب به ترتیب تهجی با شماره و نشان رمز گویا از کاتب مورّخ پنج شنبه 6 شعبان 1060 ق. و فهرست «مشیخه» به ترتیب تهجی با شماره از دیگری و نوتر، دارای نشان بلاغ به خط مجلسی دوم، محشی به حواشی با نشان «م ق ر» به خط مجلسی دوم و نشان «م ت ق رحمه اللّه»، عنوان و نشان شنگرف، 212 گ، 23 سطری [ف: مرکزی 4163/15] (1345)
قدس رضوی - مشهد (13099- ردیف: 1067) نسخ دو شنبه آخر شوال 1060 ق.، نسخه فاقد مشایخ است، دارای نشان بلاغ و اجازۀ روایت محمد باقر سبزواری به کاتب در 1065 ق،. معلق به حواشی، عناوین شنگرف، 435 گ، 21 سطری [ف: قدس 560/14 و 561]. (1346)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (393) نوشتۀ 1060 ق. [میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 401]. (1347)
فيضيه - قم (334) نسخ محمد رضا بن محمد عز الدین فندرسکی در 1060 ق.، 351 گ، 25 سطری [ف: فیضیه استادی 274/1] (1348)
مدرسه مروی - تهران (264) نوشتۀ عبد القادر بن شاه حسین در 1060 ق.، دارای سر لوح آراسته [ف: مدرسه مروی ص 247]. (1349)
ملی - تهران (1988 / س / 10195 - ردیف: 705/ع) نسخ این حسین در 1060 ق.، نسخه مشتمل بر «طهارة» تا «ارث» است، دارای حواشی پراکنده، مفهرس، سر فصل ها با مرکب قرمز، 353 گ، 27 سطری [ف: ملی 167/8] (1350)
الهيات - مشهد (1856 - ثبت: 22795) نسخ محمد صالح نجفی از 17 صفر 1061 ق. تا 18 ذح 1085 ق.، مصحح، محشی، نسخه از اول ناقص است، 396 گ، 27 سطرى [ف: الهيات مشهد 927/3]. (1351)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (329) نسخ محمد مؤمن بن مسعود اوحدی حسینی در 1061 ق.، آراسته، دارای بلاغ مقابله و تصحیح بهاء الدین محمد بن عبد الحسين البريكي الخطى القطیفی در 27 رمضان 1064 ق. و جز او، معلق به حواشی سلطان العلماء و مجلسیین و محقق داماد، نسخه را ظهیر الدوله به مولانا کلب علی در 1122 ق. اهدا کرده است [میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 402]. (1352)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (284) نسخ محمد رضا بن على شريف دولت آبادی اصفهانی از پنج شنبه 7 محرم 1062 ق. تا روز شنبه 5 جمادی الاول همان سال، مصحح، محشی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 306 گ، 25 سطری [ف: مرکز احیاء میراث اسلامی 387/1 و 388] (1353)
وزیری - یزد (294 - عمومی: 9853) نسخ ملا محمد محسن بن ملا خواجه محمد مرندیمی در جمعه اوایل محرم 10620 [1062] ق.، دارای فهرست مشیخه، 263 گ، 29 سطری [ف: وزیری 291/1] (1354)
وزیری - یزد (729 - عمومی: 15130) نسخ محمد باقر شیرازی در 17 صفر 1062 ق.، [آغاز موجود: ... المرجع مثل کتاب حریز بن عبد اللّه السجستانی و کتاب عبید اللّه بن على الحلبى...)، (انجام موجود: .... و ما كان فيه عن خالد بن ابى العلا الخفاف فقد رويته عن محمد بن...)، عناوین و نشان ها شنگرف، 409 گ، 23 سطری [ف: وزیری 617/2] (1355)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (805) نسخ عبد المؤمن بن حبیب اللّه نقابی در یک شنبه از دهه سوم صفر 1062 ق. (پایان جزء دوم)، مصحح، محشی، دارای یادداشت مقابله کتاب از سوی محمد طاهر بن سلطان محمد قائنی به تاریخ اواخر ع 1073/2 ق.، با استادش مولا احمد بشروی تونی، برگ
اول و برگ های آخر نو نویس، مفهرس به فهرست ابواب، در پایان کتاب «مشیخه» با ترتیب حروف آمده است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 411 گ، 25 سطرى [ف: مركز احياء 12/3-10 ]. (1356)
مرکزی - تهران (8512) نسخ سلامة بن ربیع حویزی در روز 1062/11/1 ق. در دار الشفاء در حیدر آباد، مشیخۀ آن تاریخ ندارد، دارای دو سر لوح، با حاشیه سازی در ص 1 و 2، عنوان و نشان شنگرف، 510 گ، 24 سطری [ف: مرکزی 150/17]. (1357)
قدس رضوی - مشهد (18001 - ردیف: 1100) نسخ محمد مؤمن حسینی قهبائی در 20 ذح 1062 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم و فاقد ده برگ ابتدای کتاب است، دارای بلاغ، معلق به حواشی، (آغاز موجود: ... علیه السلام من توضّاً للمغرب كان وضوءه ذلك كفارة لما مضى من ذنوبه...)، عناوین به سرخی، 259 گ، 21 سطری [ف: قدس 573/14] (1358)
فيضيه - قم (1 مج 580) نسخ 1062 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم و چهارم و مشیخه است، دارای تملک محمد شفیع بن محمد باقر کرمانی، گ 285 - 1، 19 سطری [ف: فیضیه استادی 1 / بخش 3، ص 14]. (1359)
مرعشی - قم (1213) نسخ علاء الدین بن یوسف رضوی قمی در دهۀ آخر محرم 1063 ق.، مصحح، دارای حواشی پراکنده، مفهرس، با یادداشت مقابله محمد صالح الشريف بن شریف الدین حسین موسوی قمی در اوایل رجب 1075 ق.، عناوین و نشانی ها در متن و حاشیه شنگرف، 504 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 10/4]. (1360)
مرکزی - تهران (1721) نسخ علی اکبر بن حاجی تاج الدین و محمد باقر بن حاجی شیر علی و سعد الدین بن محمد معصوم و تاریخ روز چهار شنبه 12 ع 1063/2 ق. دارد، نسخه از «قضایا و احکام» است تا «میراث»، چهار برگ نخستین تازه تر، 263 گ، 18 سطری [ف: مرکزی 260/8]. (1361)
قدس رضوی - مشهد (741) نسخ محمد صالح بن محمد یوسف نیشابوری
در دو شنبه اوایل ج 1063/1 ق. در حیدر آباد، نسخه کامل است، دارای صورت بلاغ قرائت شیخ حر عاملی، معلق به حواشي سلطان العلما و دیگران، دارای پنج سر لوح آراسته، عناوین به شنگرف، 313 گ، 29 سطری [ف: قدس 187/5] (1362)
قدس رضوی - مشهد (17562 - ردیف: 1097) نسخ محمد مؤمن بن سلطان محمد در 3 ج 1063/2 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم و فاقد برگ نخستین کتاب است، مصحح، دارای حواشی پراکنده، (آغاز موجود: ... ولا بأس بان يستسقى الماء بحبل اتخّذ من شعر الخنزير...)، عناوین به سرخی، 176 گ، 23 سطری [ف: قدس 572/14] (1363)
وزیری - یزد (732 - عمومی: 9467) نسخ محمد قاسم بن زین العابدین در 15 شعبان 1063 ق.، نسخه مشتمل بر جزء دوم کتاب است، دارای حواشی با نشان «سلطان»، برگ آغاز نو نویس، عناوین و نشان ها شنگرف، 205 گ، 21 سطری [ف: وزیری 619/2] (1364)
مدرسه امام بروجردی - کرمانشاه (3) نوشته روز شنبه اواخر شوال 1063 ق.، دارای حواشی مختصر [تراثنا، ش 59 - 60، ص 252] (1365)
خصوصی شیخ علی فاضل قائینی نجفی - قم (319) نوشته محمد شفیع بن درویش علی مشهدی در 1063 ق.، دارای بلاغ سماع محمد علی استر آبادی مورخ 10 صفر 1064 ق. [تراثنا، ش 52، ص 133]. (1366)
مدرسه نمازی - خوی (225) نسخ 1063 ق.، نسخه از «ابواب القضايا و الاحکام» تا آخر کتاب است و «مشیخه» را نیز در بر دارد، وقفی علی اکبر با تولیت عبد الرسول حسینی و وقف دوباره مرحوم ابراهیم شریف حسینی در رمضان 1230 ق. (موقوفات رمضانیه)، با یادداشت تملک محمد رضا در 1310 ق.، عناوین ابواب شنگرف، 21 سطری [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 115] (1367)
آستانه مقدسه - قم (1: 19-6070) نسخ محمد زمان بن محمد ساوجبلاغی در سه شنبه 20 ع 1064/2 ق.، با تصحیح محمد حسین
حسینی، محشی، عنوان و نشان شنگرف، 136 گ، 21 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 174/1]. (1368)
سپه - تهران (1886) نوشتۀ بهاء الدین محمد خطی برمکی در 1064 ق.، در شیراز، نسخه کامل است، محشی، دارای سر لوح، 360 ص، 25 سطری [ف: سپه 675/5 و 327/1 و 328] (1369)
قدس رضوی - مشهد (253) نستعلیق 1064 ق.، نسخه مختوم به «اسانید» است، (آغاز موجود: جميع ما صنفت في معناه...)، نیمه آراسته، ابواب شنگرف، 343 گ، 27 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 83]. (1370)
مجلس - تهران (226 - ثبت: 63248) نسخ محمد علی بن درویش علی النیشابوری در 1064 ق.، عنوان شنگرف، 614 ص، 20 سطری [ف: مجلس 378/7 و 379]. (1371)
مدرسه مروی - تهران (1011) نوشتۀ عبد الحسین بن سلطان محمود بابادی عکاشه در 1064 ق. در مدرسه محرمیه، نسخه نیمۀ اول کتاب است [ف: مدرسه مروی، ص 248] (1372)
مدرسه نمازی - خوی (229) نسخ رشید بن میر فخر الدین محمد ابر قوهی (ج 1) و محمد شفیع بن حاجی فرامرز اردوبادی (ج 2) در 1064 ق.، نسخه در آغاز چند برگ افتادگی دارد، با تملک و مهر محمد نصیر بن محمد رشید، وقفی حسن صدر زادۀ خویی در 1347 ش.، عناوین ابواب شنگرف، مختلف السطور [ف: مدرسۀ نمازی خوی، ص 117]. (1373)
قدس رضوی - مشهد (762) نوشتۀ محمد امین بن محمد علی بکاری در قبل از 1065 ق.، با بلاغ قرائت و اجازۀ صاحب مجمع البحرین برای همان كاتب در 1065 ق. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 197]. (1374)
قدس رضوی - مشهد (13839 - رديف: 1070) نستعلیق محمد تقی بن محمد حسین سبزواری در قبل از 1065 ق.، نسخه دورۀ کامل است، مفهرس، معلق به حواشی، وقفی فاضل خان در 1065 ق.، 341 گ، 25 سطری [ف: قدس 562/14] (1375)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (144) نسخ محمد باقر بن حاج دُر علی
اصفهانی در ظهر روز جمعه 20 ع 1065/2 ق. در اصفهان، «مشیخه» کتاب در 19 ذح 1061 ق. نوشته شده که خط و کاغذ آن با اصل کتاب تفاوت دارد، دارای فهرست الفبایی رجال، عناوین شنگرف، 423 گ، 20 سطری [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 77 و 78]. (1376)
مرعشی - قم (1606) نسخ قطب الدین محمد بن کمال الدین ابو المعالی در 19 رمضان 1065 ق. (پایان مشيخة)، نسخه در حاشیه تصحیح شده و حاشیه نویسی و نشان بلاغ دارد، پایان کتاب قبل از بخش مشیخه اجازه ای است که شیخ صالح بن عبد الکریم بحرانی اوالی مورّخ 18 رجب 1089 ق، به جهت سید میرزا سلطان محمود خان نوشته است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 402 گ، 24 سطری [ف: مرعشی 11/5] (1377)
وزیری - یزد (733 - عمومی: 2569) نسخ محمد بن محمد علی در 25 رمضان 1065 ق.، نسخه مشتمل بر جزء دوم کتاب است، معلق به حواشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 273 گ، 17 سطری [ف: وزیری 619/2] (1378)
قدس رضوی - مشهد (15849 - ردیف: 1069) نسخ محمد حسین بن محمد شاه حسینی مرعشی در 1065 ق.، نسخه فاقد مشیخه است و در ابتدا و انتها و وسط نیز افتادگی دارد، دارای بلاغ، معلق به حواشی پراکنده، (آغاز موجود:... بسم اللّه و باللّه و خير الاسماء اللّه و اكبر الاسماء اللّه...)، (انجام موجود: ... ان المرأة ليس لها عاقلة ولا عليها نفقه ولا جهاد...)، عناوين شنگرف، 279 گ، 25 سطری [ف: قدس 561/14]. (1379)
مسجد اعظم - قم (1835) نوشتۀ 1065 ق.، نسخه جزء اول و دوم است، دارای سر لوح [ف: مسجد اعظم قم، ص 396]. (1380)
وزیری - یزد (2592 - عمومی: 17687) نسخ 26 محرم 1606 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم و چهارم کتاب است، (آغاز موجود: ... عبد اللّه عن يعقوب بن زيد عن محمد بن ابی عمیر ...)، (انجام موجود: ... ثلث دية النفس ثلثمأة دينار...)، 131 گ، 19 سطری [ف: وزیری 1356/4 و 1357] (1381)
مجلس - تهران (3084 - ثبت: 27957) نوشته هاشم بن فخر زمان خوانساری و امین بن محمد علی در 1066 ق.، نسخه فاقد «مشیخه» است، معلق به حواشی سلطان العلماء و محمد تقی مجلسی و حواشی لغوی، 607 ص، 25 سطری [ف: مجلس 10/2، ص 639]. (1382)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (134) نوشتۀ علی بن محمد شولستانی قهلیائی در 1066 ق.، در مکه معظمه، مصحح معلق به حواشی، نسخه چندین بار قرائت و مقابله و تصحیح شده است، دارای بلاغ های متعدد [میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 416]. (1383)
مسجد اعظم قم (430) نوشتۀ محمد شفیع بن محمود بن علی اکبر النائینی المحمودی در 1066-1067 ق. [ف: مسجد اعظم قم، ص 395]. (1384)
قدس رضوی - مشهد (13841 - ردیف: 1076 * مدرسه نواب 59 اخبار) نستعلیق محمد رضا بن شمس الدین سبزواری در 5 صفر 1067 ق.، نسخه فاقد مشایخ است، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، برگ اول نو نویس، وقفی فاضل خان در 1065 ق.، عناوین شنگرف، 334 گ، 22 سطری [ف: قدس 564/14] (1385)
الهيات - تهران (67 ج - ثبت: 2945) نسخ محمد بیک بن مولانا آقا بیک درمنی در 10 رمضان 1067 ق. در اصفهان، نسخه از ابواب «قضاء» تا پایان کتاب است، محشی، وقف شده بر طلاب مدرسۀ امامیه، عنوان و نشان شنگرف، 364 گ، 17 سطری [ف: الهیات 639/1] (1386)
حقوق - تهران (41 - ب) نسخ شمسا (شمس الدین) ابن اسمعیل طالش در رمضان 1067 ق. در مدرسۀ فاطمیۀ سپاهان (جزء دوم) و یکم رمضان 1070 ق. (جزء چهارم) و بامداد روز یک شنبه 24 رجب 1093 ق. (مشیخه)، معلق به حواشی، دارای فهرست مشیخه، با تملک محمد سمیع خراسانی و محمد قاسم بن محمد حسین اردبیلی و شاه زاده علی قلی میرزا در 1271 ق.، وقف مهد علیا در 1272 ق. برای مدرسه نو ساز خود، نشان ها شنگرف، 537 گ، 23 سطری [ف: حقوق، 421 ص]. (1387)
خصوصی علی خوانساری - تهران (27) نوشتهٔ 1067 ق.، نسخه در انجام
ناقص است [نور علم، ش 16، ص 103]. (1388)
فيضيه - قم (270) نسخ ضیاء الدین محمد بن امیر ابو طالب حسینی گوگدی در 1067 ق.، نسخه فاقد «مشیخه» است، معلق به حواشی، 511 گ، 21 سطری [ف: فیضیه استادی 274/1، عراقی 466/2] (1389)
گلپایگانی - قم (کد: 36/45) نوشتۀ 1067 ق. [ف: گلپایگانی 714/4] (1390)
مدرسه مروی - تهران (58) نوشتۀ محمد مؤمن بن ملا زین العابدین در 1067 ق.، معلق به حواشی، با نشان مقابله [ف: مدرسه مروی، ص 247] (1391)
وزیری - یزد (293 - عمومی: 13502) نسخ محمد حسین بن حسن علی بیشه لنجان در جمعه ع 1068/2 ق.، عناوین و نشان ها شنگرف، 328 گ، 30 سطری [ف: وزیری 291/1] (1392)
مرعشی - قم (4471) نسخ شنبه 17 رجب 1068 ق. (قبل از مشیخه) نسخه از «ابواب القضايا و الاحکام» تا پایان کتاب است، مصحح، با چند خط حاشیه نویسی و با دو خط نشانی بلاغ دارد، دارای بلاغ اجازۀ هاشم بن الحسين الحسینی به جهت مولانا محمد تقی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 220 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 60/12]. (1393)
مرعشی - قم (3592) نسخ محمد شریف بن محمد مؤمن الحافظ در پنج شنبه 26 شعبان 1068 ق.، مصحح، دارای مختصری حاشیه نویسی و نشان بلاغ، با یادداشت تملک محمد صالح طبیب اردبیلی و اجازۀ ملا محمد صادق؟ مورّخ 18 ع 1073/1 ق. ؟ به جهت همان ملا محمد صالح طبیب اردبیلی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 458 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 374/9] (1394)
مدرسۀ نواب - مشهد (77 اخبار) نسخ معرب میرزا محمد بن درویش محمد در 1068 ق.، مصحح، محشی، در پایان چهار برگ نو نویس، انجام در «مشیخه» افتاده، 23 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2] (1395)
مدرسۀ نواب - مشهد (138 اخبار) نسخ 1068 ق. (پایان «مشیخه») مصحح، دارای حواشی لغوی و جز آن، عنوان و فاصله های روایات شنگرف [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد 499/2]. (1396)
مرعشی - قم (329) نسخ محمد حسین بن یادگار محمد فندرسکی استر آبادی در سه شنبه 10 محرم 1069 ق. در شاه جهان آباد مصحح، محشی، دارای نسخه بدل های بسیار و نشان بلاغ، با بلاغ قرائت شیخ یوسف بحرانی (صاحب كتاب الحدائق) مورّخ 27 ج 1176/1 ق.، با مهر و یادداشت تملک حسن بن محمد بن عبد اللّه حسینی سلمابادی بحرانی مورّخ 1171 ق. و ابو تراب غروی و محمد بن عبد اللّه حسینی سلمابادی و تملکی مورّخ جمعه 16 شوال 1288 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 318 گ، 27 سطری [ف: مرعشی 365/1]. (1397)
مرعشی - قم (11729) نسخ غضنفر فرزند سید حسین رودباری در محرم الحرام 1069 ق.، دارای نشان بلاغ، مصحح، محشی، این نسخه با نسخه مولانا ابراهیم (ملا صدرا شیرازی) که دارای اجازۀ شیخ بهائی به ملا صدرا در مورد کتب اربعه بوده مقابله شده و صورت این اجازه مورخ محرم الحرام 1024 ق. در این نسخه مشهود است، با تملک صادقی و محمد نعيم الشريف الطالقانی و مهر همو مورخ 1116 ق.، در انجام چند برگ نو نویس، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 355 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 511/29 و 510] (1398)
وزیری - یزد (731 - عمومی: 11511) نسخ محمد رضا اشگزری در 27 صفر 1069 ق.، معلق به حواشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 4-6 ؟ گ، 21 سطری [ف: 618/2]. (1399)
مدرسۀ آية اللّه العظمی خوئی - مشهد (27) نسخ سه شنبه 24 ع 1069/1 ق.، نسخه جزء اول و دوم کتاب است، مصحح، محشی، داری نشان بلاغ، عناوین شنگرف، 308 گ، 17 سطری [ف: مدرسۀ آیة اللّه العظمی خوئی، ص 18]. (1400)
حربی نظری در روز چهار شنبه 18 ج 1069/1 ق.، نسخه از «طهارت» تا پایان «میراث» است، محشی، دارای اجازۀ سماع به خط مجلسی دوم برای نویسندۀ نسخه، با یادداشت تملک حاجی حسین حربی و محمود بن محمد رضا در 1302 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 300 گ، 28 سطری [ف: الهيات 638/1] (1401)
قدس رضوی - مشهد (17967 - ردیف: 1102) نسخ ابراهيم بن عبد الوهاب بن محمد احسائی شیرازی در 29 ج 1069/1 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد دوم تا چهارم از اواخر «حج» تا پایان اسانید و صدراً ناقص است، دارای بلاغ، معلق به حواشی، (آغاز موجود: ... حتى لا يبقى ملك مقرب ولا نبي مرسل...)، عناوین به شنگرف و سیاهی، 108 گ، 33 سطری [ف: قدس 574/14 و فهرست مخطوطات مكتبة آل عصفور في بوشهر، ص 81] (1402)
عمومی - اصفهان (2939 - ردیف: 596) نسخ حسین بن ابراهيم بن ناصر بن محمد بن خلف احسائی در 19 شعبان 1069 ق.، نسخه دورۀ کامل با مسانید است، نشان شنگرف، 673 ص، 21 سطری [ف: عمومی اصفهان 317/1] (1403)
مرعشی - قم (2995) نسخ اواسط شوال 1069 ق.، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، عناوین شنگرف، 250 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 168/8] (1404)
قدس رضوی - مشهد (13836 - ردیف: 1064 * مدرسه نواب 64 اخبار) نسخ شیخ نجف بن سلمان بن قبان در سه شنبه 24 شوال 1069 ق.، نسخه ناقص است و در ابتدا و انتها و وسط افتادگی دارد، مصحح، معلق به حواشی فارسی و عربی، (آغاز موجود: ... انما يكفيك من ذلك دلو واحد و سأل جابر بن يزيد الجعفى يا ابا جعفر (علیه السلام) عن السّام...)، (انجام موجود:... عن احمد بن محمد بن علی بن عيسى عن احمد بن محمد بن ابی نصر البزنطى و رويته...)، وقفى فاضل خان، عناوین به سرخی، 427 گ، 17 سطری [ف: قدس 559/14 و ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2] (1405)
قدس رضوی - مشهد (1354) نوشتأ ابراهیم بن محمد حسین حسینی در 1069 ق.، نسخه مشتمل بر دورهٔ کامل کتاب است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 197]. (1406)
قدس رضوی - مشهد (15646 - ردیف: 1058) نسخ کمال بن حسین در 1069 ق. در اصفهان، دارای یک سر لوح، با حواشی پراکنده، عناوین شنگرف، 442 گ، 25 سطری [ف: قدس 557/14]. (1407)
گلپایگانی - قم (کد: 8/24) نوشتۀ 1069 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1408)
وزيرى - يزد (3 مج 1975 - عمومی: 14789) نسخ 1069 ق.، (انجام موجود: ... و افض من الماء وطف بهذا البيت فهذه سقيا سقيها اللّه لاسمعيل و ولده و اما قول....)، بعضى عناوین و نشان ها شنگرف، گ 180-129 [ف: وزیری 1114/3]. (1409)
قدس رضوی - مشهد (463) نوشتۀ محمد طاهر القارىء المعلّم بن حسن على الكوسارى (قرية من قرى بلدة اصفهان) در 1070 - 1069 ق، نسخه مقابله شده و آثار تصحیح دارد، با یادداشت تملک نور اللّه بن عبد اللّه بن نور اللّه که شاید فرزند صاحب عوالم باشد [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص196]. (1410)
ملی - تبریز (1381 - ثبت: 3347) نستعلیق میرک... بن احمد الموسوى در رمضان المبارک 1069 ق.، نسخه تا آخر اسانید و کامل است، عناوین شنگرف و یا نا نوشته، 422 گ، 19 سطری [ف: ملی تبریز 1355/3] (1411)
خصوصی مرتضی نجومی - کرمانشاه (بدون شماره) نوشتۀ محمد بن مراد حسین الحسینی در شب پنج شنبه 6 صفر 1070 ق.، نسخه از «ابواب القضاء» تا آخر کتاب است [دليل المخطوطات، ش 1، ص 291]. (1412)
الهيات - مشهد (923 - ثبت: 14773) نسخ احمد بن محمد طاهر قومشۀ در شب جمعه 20 ع 1070/1 ق. (جلد دوم) و روز جمعه 1077 ق. (آخر
کتاب) و 1081 ق. (اسانید) و 1079 ق. (حواشی کتاب)، وی نسخه را درس درس نگاشته، دارای صورت اجازۀ مجلسی دوم، معلق به حواشی، مصحح دارای بلاغ قرائت و مقابله، صورت قرائت سید احمد قومشی اصفهانی بر محمد سعيد بن محمد قاسم طباطبایی در ذق 1079 ق. در انتهای جلد دوم مشهود است، آراسته، فهرست ابواب و احادیث با طلا، دارای 4 سر لوح زمینه طلا در اول مجلد سوم، عنوان ها با طلا و نشان قرمز، 378 گ، 21 سطرى [ف: الهيات مشهد 78/2 و 79] (1413)
مرکز احیای میراث اسلامی - قم (928) نسخ عبد القادر بن غلام علی قاری شوشتری در سه شنبه 23 ع 1070/1 ق. (جزء دوم) و 26 ج 1081/2 ق (کتاب دیات)، نسخه فاقد «مشیخه» است، مصحح به تصحیح کاتب، دارای اجازه سید میرزا مهدی شهرستانی حائری برای سیّد محمد حسن حسینی زنوزی به تاریخ اواخر رجب 1211 ق.، با مهر و تملک محمد صالح ابن ملا یعقوب امیر مازندرانی به تاریخ 1166 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 305 گ، 25 سطری [ف: مركز احیا 148/3 - 146]. (1414)
خصوصی رضا استادی - قم (بدون شماره) نسخ محمد هاشم بن محمد کاظم در شنبه 7 ع 1070/2 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم و چهارم و «مشيخة» است و دو بار مقابله شده، معلق به حواشی سید احمد گویا میر سیّد احمد بن زین العابدین حسینی علوی نواده کرکی - که در جایی از جدّ محقق خود یاد می کند - و حواشی پراکنده دیگر، دارای تملک محمد علی بن علی نقی موسوی و سیّد محمد علی بن سید محمد موسوی، 166 گ، 28 سطری [ف: یکصد و شصت نسخه از یک کتاب خانه شخصی، ص 38] (1415)
مرکز احیای میراث اسلامی - قم (774) نسخ محمد کاظم بن خضر قلی در سه شنبه ع 1070/2 ق. (پیش از مشیخه)، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، با تملک و مهر احمد بن محمد جزائری تمامی و مهر احمد و وقف نامه کتاب به خط و مهر همین شخص و تملک نصیر بن خلف، عناوین شنگرف، 342 گ، 26 سطری [ف: مرکز احیا 434/2]. (1416)
قدس رضوی - مشهد (17561 - ردیف: 1116) نسخ شریف بن محمد جیلی در سه شنبه 21 ج 1070/1 ق. در اصفهان، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم است، دارای بلاغ و اجازۀ علامۀ مجلسی به کاتب، معلق به حواشی سلطان و ملا مراد و دیگران، با یادداشت تملک ملا صالح لاهیجی مورخ 1082 ق.، (آغاز موجود [از برگ دوم کتاب]: ... بينه و بين اخيه فابي الا ان يرافعه الى هؤلاء كان بمنزلة الذين قال اللّه [تعالى] فيهم...)، دارای نشان تملک مدرسه باقریه مشهد، عناوین به شنگرف و نا نویس، 323 گ، 22 سطری [ف: قدس 579/14 و تراثنا، ش 26، ص 139] (1417)
قدس رضوی - مشهد (742) نستعلیق حسن بن گدا علی قاینی در دو شنبه 4 ج 1070/2 ق. در مشهد، صفحۀ اول کتاب و دو صفحه از اسانید افتاده است، با یادداشت مقابله سید ابو الحسن بن تقی الدین محمد طباطبایی زوارۀ نائینی مقیم در مشهد با نسخۀ میر حسن قاینی رضوی در 20 شوال 1072 ق.، معلق به حواشی، (آغاز موجود:... روحه ان اللّه تبارک و تعالى...)، مقاله میرزا محمد استر آبادی در کشف طرق و رواة احادیث این کتاب ضمن 6 صفحه در آخر نسخه دیده می شود، عناوین شنگرف، 275 گ، 22 سطری [ف: قدس 188/5] (1418)
ادبیات * خصوصی محمد باقر الفت اصفهانی - اصفهان (ردیف: 165 - ثبت: 17186) نسخ محمد صالح بن سیّد محمد حسین مازندرانی در جمعه 6 رجب 1070 ق. در اصفهان و 12 رمضان 1070 ق. (مشیخه)، محشی، عنوان و نشان شنگرف، 238 گ، [نامه بهارستان ش 2، ص 144]. (1419)
مرکز احیای میراث اسلامی - قم (287) نسخ محمد حسین بن عبد المطلب اصفهانی در رجب 1070 ق و «مشیخه» نستعلیق گویا به خط محمد قاسم خلیفه خواجه محمد بن شمس الدین محمد فومنی گیلانی، معلق به حواشی متعدد گویا به خط همین شخص و تصحیح همو، دارای اجازه ای به خط آقا حسین خوانساری و اجازه ای به خط عبد اللّه بن حسن علی بن عبد اللّه
(شوشتری اصفهانی) برای همان محمد قاسم، با مهر و یادداشت تملک همان کاتب و محمد حسین بن محمد صادق حسینی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 318 گ، 25 سطرى [ف: خطی مرکز احیاء 391/1 و عکسی مركز احيا 232/2 و 231]. (1420)
قدس رضوی - مشهد (11598 - ردیف: 1039) نسخ و نستعلیق محمد علی بن افتخار جرفادقانی در 20 شعبان المكرم 1070 ق.، مصحح، دارای حواشی پراکنده، عناوین به سرخی و یا نا نویس، 328 گ، 27 سطری [ف: قدس 549/14] (1421)
امام صادق علیه السلام - قزوین (234 - ثبت: 408) نسخ تاج الدین بن شیخ محمود مرایح نجفی در آخر رمضان المبارک 1070 ق. در قم، نسخه از کتاب «قضاء» آغاز می شود، وقفی بیگم خانم بنت رمضان بک قزوینی در صفر المظفر 1264 (؟) ق.، (آغاز: ... اما بعد فاني لما ساقني القضاء...)، (انجام: ... و اعلم ان درجات الجنة على عدد آيات القران فاذا كان يوم القيامة يقال لقارئى القران اقرأ و رقا)، مصحح و محشی، عناوین و خطوط شنگرف، 215 گ، 21 سطری [ف: امام صادق علیه السلام 275/1 و 276]. (1422)
قدس رضوی - مشهد (13057 - ردیف: 1050 * خصوصی کاظم مدیر شانه چی (129) نسخ نور الدین بن شاه ملا در سه شنبه 8 ذح 1070 ق.، معلق به حواشی سلطان و مجلسی اول و دیگران، با نشان تصحیح و مقابله محمد خان بن محمد بن سر کافی، در 1097 ق.، دارای فهرست هجائی مشایخ، 315 گ، 24 سطری [ف: 554/14 و نشریه 608/5] (1423)
فیضیه - قم (594) نستعلیق عبد المطلب بن محمد قاسم المختار الحسيني العبيدلى السبزواری در 1070 - 1080 ق.، 358 گ، 24 سطری [ف: فیضیه استادی 276/1 و 277]. (1424)
گلپایگانی - قم (کد: 1/48) نوشتۀ 1070 ق. [ف: گلپایگانی 714/4] (1425)
گلپایگانی - قم (کد: 5/44) نوشتۀ 1070 ق. [ف: گلپایگانی 714/4] (1426)
مدرسهٔ سلیمان خان - مشهد (50) نسخ خوش محمد مهدی بن محمد حسین شجاع تونی در 1070 ق. در مشهد، میانۀ نسخه به خط دیگری که عنوان های آن سفید مانده است، دارای حواشی و نسخه بدل و نشان بلاغ، نسخه مقابله شده است، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (مدرسۀ سليمان خان) 23/1] (1427)
مدرسه مروی - تهران (491) نوشتۀ 1070 ق. [ف: مدرسه مروی، ص 248] (1428)
ملی فارس - شیراز (694 - 297/12 - صد) نسخ حسین در 1070 ق.، نسخه دورۀ کامل کتاب است، ابواب با جوهر سرخ، 320 گ، 21 سطری [ف: ملی فارس 279/2] (1429)
قدس رضوی - مشهد (17568 - ردیف: 1115) نسخ محمد تقی بن علی بندار شهمیر زادی در 28 محرم 1071 ق.، نسخه شامل مجلد سوم و چهارم کتاب است، دارای بلاغ، معلق به حواشی اسانید و احوال رجال، نسخه در تملک مدرسه باقریه مشهد بوده است، عناوین شنگرف، 194 گ، 23 سطری [ف: قدس 579/14 و تراثنا، ش 26، ص 140]. (1430)
آستانه مقدسه - قم (70) نسخ قوام الدین بن میر ابو الفضل رودباری در چهار شنبه 11 صفر 1071 ق. در مدرسه التفاتیه قزوین، نسخه شامل جزء سوم و چهارم و فاقد «مشیخه» است، (آغاز نسخه: ابواب القضايا و الاحكام، باب من يجوز التحاكم اليه...)، عنوان و نشان شنگرف، 233 گ، 17 سطری [ف: دورۀ کتب جدید آستان مقدس 87/1 و 88] (1431)
گوهرشاد - مشهد (218) نسخ شیخ ابراهیم بن حاجی محب علی عارفی موغاری در چهار شنبه غره ج 1071/2 ق. در دار السلطنه اصفهان در مسجد جامع قدیم، نسخه مشتمل بر مجلد اول است، آخر نسخه در دو برگ الحاقی باب «مناهی النبی (صلی اللّه علیه و آله و سلم)» با خط نسخ ریز آمده است، دارای سه تصحیح مجلسی اول و مجلسی دوم و ملا حسن علی بن ملا عبد اللّه، با بلاغ و سماع، معلق به حواشی با نشان «م ت ق نور اللّه ضریحه و امضای باقر دام ظله، و...»، نسخه مقابله شده است، 114 گ، 21-19 سطری [ف:
گوهر شاد 189/1] (1432)
علامه طباطبایی دانش کده پزشکی - شیراز (131) نوشتۀ محمد حسین بن حیدر علی تستری در رجب 1071 ق.، با یادداشت قرائت و تصحیح همو، دارای بلاغ و نشان تصحیح و تعلیقات متعدد، یادداشت برادر کاتب با این عبارات مشهود است: «حسب الفرموده اخوى اعزی فضیلت و تقوا و ورع شعاری آخوند ملا محمد حسین شوشتری در قریه بهرام آباد اصفهان در خانه خواجه ابو الفتح در 17 شعبان 1071 نوشته شد محمد يونس بن حيدر على الواعظ ...»، دارای یادداشت انهاء و اجازه محمد صادق الشريف در 1072 ق. [میراث اسلامی ایران، ش 1، ص 422]. (1433)
سپه - تهران (8170) نسخ محمد بن احمد هاشمی کرکی عاملی در سه شنبه 5 ذح 1071 ق.، نسخه از «قضایا و احکام» تا نیمۀ «مشیخه» است، محشی، با تملک فرهاد میرزا در 1302 ق.، در انجام افتادگی دارد، عنوان و نشان شنگرف، 261 گ، 25 سطری [ف: سپه 676/5] (1434)
سپه - تهران (1887) نسخ محمد حسین در 1071 ق.، نسخه کامل است، مصحح، دارای حواشی لغوی، با یادداشت مقابله، صفحۀ اول نو نویس، 386 ص، 23 سطری [ف: سپه 675/5 و 328/1]. (1435)
فيضيه - قم (588) نسخ 1071 ق.، نسخه فاقد «مشیخه» است، با نشان مقابله عبد الحامد بن محمد علی در 1188 ق.، 375 گ، 42 سطری [ف: فيضيه استادی 276/1]. (1436)
فيضيه قم (؟) نسخ ابو البقاء بن عبد اللّه الزواری در 1071 ق. (جزء اول) و حاج محمد بن شهسوار (جزء دوم) و ملا محمد مقیم - ظ - در 1079 ق. (جزء سوم)، دارای بلاغ قرائت، 270 گ، 29 سطری [ف: فیضیه استادی 277/1 و 278] (1437)
قدس رضوی - مشهد (461) نوشتۀ محمد علی بن اسد اللّه اصفهانی در 1071 ق.، نسخه مشتمل بر نیمه دوم کتاب است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 196]. (1438)
مدرسه حجتيه - قم (363) نسخ ابراهیم بن میر میران حسینی رازی در
1071 ق.، نسخه مبحث «قضا و شهادات» تا پایان کتاب است [ف: مدرسه حجتيه قم، ص 91]. (1439)
مرکزی - تهران (5420) نسخ 1071 ق.، نسخه جزء یکم تا پایان «زیارات» است، محشی، عنوان و نشان شنگرف، 347 گ، 18 سطری [ف: مرکزی 5/16] (1440)
الهيات - تهران (162 ب - ثبت: 13181) نستعلیق علی بن عبد الغالب بن عنایت اللّه فیروز آبادی در 2 ع 1072/1 ق. (پایان مشيخة)، تاریخ خود كتاب من لا یحضر روز یک شنبه ذق 1081 ق. است، دارای یادداشت تملک جهان گیر قائم مقامی، 265 گ، 30 سطری [ف: الهیات 639/1]. (1441)
قدس رضوی - مشهد (7271 - ردیف: 1045) نسخ اسماعیل بن درویش سلطان مشهدی در 13 ع 1072/2 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، دارای حواشی پراکنده، عناوین شنگرف، 412 گ، سطری [ف: قدس 552/14] (1442)
آستانه مقدسه - قم (5:3 - 6140) نسخ عبد اللّه بن علی رضای خوانساری در چاشت روز شنبه 1072/5/2 ق. در مدرسهٔ اصفهان، دارای فهرست «مشیخه» در پایان نسخه در چهار شنبه 1072/3/9 ق. به همان خط و در همان مدرسه، نسخه از «ابواب القضايا و الاحکام» آغاز شده است، عنوان و نشان شنگرف، 244 گ، 23 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 175/1]. (1443)
مرعشی - قم (1610) نسخ زیبا اللّه ویردی اردبیلی در شنبه 21 ج 1072/2 ق. (پایان جزء دوم)، بخش «مشیخه» به خط نسخ محمد شریف، نسخه در حاشیه تصحیح شده و حاشیه نویسی دارد، دارای فهرستی به ترتیب حروف برای «مشیخه»، دارای سر لوح آراسته، عناوین شنگرف، 484 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 13/5] (1444)
قدس رضوی - مشهد (743) نسخ محمد نبی بن محمد صالح تونی در 23 ج 1072/2 ق. در اصفهان، نسخه کامل است، مصحح، دارای اجازۀ ملا میرزای شیروانی به سید علی تونی، عناوین شنگرف، 431 گ، 19
سطری [ف: قدس 188/5] (1445)
وزیری - یزد (99 - عمومی: 7942) نسخ محمد باقر بن جاپلقی در 25 ج 1072/2 ق.، نسخه دورۀ کامل است، معلق به حواشی، برگ آغاز نو نویس، عناوین و نشان ها شنگرف، 393 گ، 24 سطری [ف: وزیری 127/1] (1446)
مدرسه غرب - همدان (1151) نسخ محمد رضا بن حسن معلم شهمیر زادی در دو شنبه اواسط شعبان 1072 ق.، نسخه نفیس و مشتمل بر هر چهار جزء و «کتاب الاسانید» است، معلق به حواشی با نشان «مجلسی اول، ملا مراد، سلطان، عبد اللّه، منه، م ت ق، م ح ق و جز آن و حواشی از كتب مهذب البارع، حبل المتین، استبصار و توحید» [ف: مدرسه غرب همدان، ص 198]. (1447)
مرعشی - قم (1193) نسخ سالم (بن زکی) جزائری در 8 ذق 1072 ق. در مشهد مقدس، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم کتاب است، مصحح، محشی، دارای بلاغ به خط شیخ حر عاملی و نیز اجازه ای که همو به جهت کاتب در اوایل ع 1078/1 ق. نوشته است، و دارای وقف نامه و یاد داشت های تملک و جز آن، عناوین شنگرف، 400 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 362/3] (1448)
قدس رضوی - مشهد (15202 - ردیف: 1091) نسخ ابراهيم بن حیدر بن محمد نائینی صفاهانی در دهۀ دوم ذق 1072 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم و تا انتهای مبحث «حج» است، معلق به حواشی پراکنده، برگ اول نو نویس، عناوین بعضاً به شنگرف، 252 گ، 17 سطری [ف: قدس 569/14] (1449)
نور بخش (خانقاه نعمت اللهی) - تهران (203) نسخ محمد جعفر بن عبد الحسن بن محمد یزدی در ذح 1072 ق.، نسخه از آغاز تا پایان کتاب مسانید است، حدود 500 ص، 22 سطری [ف: کتاب خانه نور بخش 198/1] (1450)
قدس رضوی - مشهد (289) نستعليق محمدبن مسلم ساوجی در
1072 ق.، نسخه بسیار نفیس است، در دو مجلد بزرگ خاتمه یافته و با دو شماره نیز فهرست شده است. این نسخه مشتمل بر مجلد اول و از ابتدای کتاب تا باب «فروض بر جوارح» است، آراسته، دارای دو سر لوح بسیار ممتاز در ابتدای کتاب و در اول کتاب زکوة، معلق به حواشی پراکنده، وقفی ابراهیم خان در 1095 ق.، ابواب و عناوین به شنگرف، 465 گ، 12 سطرى [ف: قدس 1 / اخبار / 95]. (1451)
قدس رضوی - مشهد (290) نستعلیق محمد بن مسلم ساوجی در 1072 ق.، نسخه بسیار نفیس و مجلد دوم شماره قبل است و تا پایان کتاب مشيخه و رواة اخبار را داراست، آراسته، دارای پنج سر لوح ممتاز، معلق به حواشی پراکنده، وقفی ابراهیم خان در 1095 ق.، ابواب و عناوین به شنگرف، 524 گ، 12 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 95 و 96 ]. (1452)
گلپایگانی - قم (کد: 7/29) نوشتۀ 1072 ق. [ف: گلپایگانی 714/4] (1453)
ملی - تهران (28/ د - ردیف: 736/ ع) نسخ محمد حکیم بن محمد رضا تونی در 1072 ق.، دارای حواشی پراکنده، سر فصل ها با مرکب قرمز، 322 گ، 26 سطری [ف: ملی 193.8]. (1454)
ملی - تهران (638 / س / 1979 - ردیف: /533 /ع) نسخ محمد کاظم بن حاجی محمد معلم شهمیر زادی در 1072 ق، (آغاز موجود: ... اربعین سنه و ما يطيعه فى الوضوء لانه يغسل ما امر اللّه عز و جل...)، سر فصل ها با مرکب قرمز، 431 گ، 24 سطری [ف: ملی 30/8] (1455)
ملی - تهران (2753 / ع - ثبت قدیم: 107 - 3405، ع / 453) نسخ 1072 و 1073 ق.، نسخه فاقد کتاب اسانید و مشیخه است، مصحح، معلق به حواشی لغوی، مقابله شده، دارای سر لوح، سر فصل ها در جزء اول شنگرف و در بقیه اجزاء نا نوشته، 388 گ، 25 سطری [ف: ملی 224/13 و 225]. (1456)
الهيات - مشهد (840 - ثبت: 12448) نسخ قبل از 1073 ق.، نسخه از
ابتدای کتاب تا «باب الحکم» از کتاب «قضایا و الاحکام» را شامل می شود، مصحح، دارای مهری با نشان «عبده ابو القاسم الموسوى العلوى 1073»، (انجام موجود: ... و في خبر آخر للزرع الى الشراكين و للنخل الى...)، عنوان شنگرف، 232 گ، 21 سطرى [ف: الهیات مشهد 22/2]. (1457)
مرعشی - قم (11058 - ردیف: 110) نسخ و نستعلیق محمد سدید فرزند مولی احمد ثعبی تنهجانی جیلانی در 5 صفر 1073 ق.، نسخه تمام کتاب به انضمام «مشیخه» است، مصحح، معلق به حواشی، دارای نشان بلاغ و سماع و مقابله، عناوین و نشانی ها در متن و حواشی شنگرف، 252 گ، میانگین 25 سطری [ف: مرعشی 85/28] (1458)
قدس رضوی - مشهد (13832 - ردیف: 1040 * مدرسه نواب 56 اخبار) نسخ ابو الفتح بن شاهمیر حسینی تونی در شب چهار شنبه 14 ج 1073/2 ق.، مصحح، دارای بلاغ، معلق به حواشی پراکنده، عناوین شنگرف، 330 گ، 29 سطری [ف: قدس 550/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 497/2] (1459)
ملک - تهران (6475) نسخ محمد مقیم بن ملا احمد گیلانی رانکویی در روز شنبه 23 ج 1073/2 ق. در مدرسۀ مولانا عبد اللّه در اصفهان، (آغاز موجود [در باب الوديعة افتاده] :... الأ ما كان من ذهبه او فضة... - انجام نسخه:... سعد بن طريف الخفاف تمت كتاب.. بمحمد و آله)، عنوان و نشان شنگرف، 188 گ، مختلف السطور [ف: ملک 731/1]. (1460)
خصوصی مرتضی نجومی کرمانشاه (بدون شماره) نوشتۀ محمد جعفر بن سلطان علی اهری در 20 شعبان 1073 ق. در اصفهان، با نسخه امیر حسن قائنی در اواخر محرم 1095 ق. [دليل المخطوطات، ش 1، ص 291] (1461)
سپه - تهران (61 صدر) نسخ نذر علی بن امیر علی تبریزی در شوال 1073 ق.، نسخه از «قضایا و احکام» تا پایان «مشیخه» است. دارای حواشی مختصر، وقفی محمد شفیع در 1232 ق.، عنوان ها و نشان ها شنگرف، 317 گ، 17 سطری [ف: سپه 675/5] (1462)
خصوصی علی فاضل قائینی نجفی - قم (317) نوشتۀ 1073 ق.، نسخه از اول کتاب تا ابواب «حج» است، دارای تملک سید مصطفی خوانساری [تراثنا، ش 52، ص 133]. (1463)
خصوصی علی فاضل قائینی نجفی - قم (318) نوشتۀ 1073 ق.، نسخه مجلد دوم شماره قبل است، دارای تملک هادی تویسرکانی در 1265 ق. و محمد کاظم حسینی [تراثنا، ش 52، ص 133]. (1464)
گلپایگانی - قم (کد: 4/19) نوشتۀ 1073 ق. [ف: گلپایگانی 714/4] (1465)
مسجد اعظم - قم (3129) نوشتۀ حسین بن عینی تونی در 1073 ق. در اصفهان، نسخه نیمه دوم کتاب است [ف: مسجد اعظم قم، ص 396]. (1466)
ملک - تهران (5910) نسخ حسین بن حاج نوری در یک شنبه 1073 ق.، (آغاز موجود: ... الوجه مستديراً فهو من الوجه و ماسوى ...)، (انجام نسخه: ... سعد بن طريف الخفاف تمت كتاب... بمحمد و آله)، عنوان و نشان شنگرف، 398 گ، 25 سطری [ف: ملک 730/1]. (1467)
مرعشی - قم (904) نستعلیق قبل از ج 1074/2 ق.، نسخه از اول کتاب تا مقداری از جزء سوم است و از اول و آخر و وسط افتاده دارد، مصحح، دارای نشان های بلاغ، در پایان جزء اول و دوم اجازه ای که شیخ صالح بن عبد الکریم بحرانی به جهت مالک نسخه در 19 ج 1074/2 ق. نوشته است دیده می شود، (آغاز موجود: ... محمد بن علی بن الحسين بن على بن ابی طالب عليهم السلام فدام بمجالسته سروری و انشرح بمذاكرته صدوری...)، (انجام موجود: ... و روى عاصم عن أبي بصير قال سألته العبد و الامة...)، آراسته، عناوین و نشانی ها شنگرف، 233 گ، 20 سطری [ف: مرعشی 95/3] (1468)
قدس رضوی - مشهد (15383 - ردیف: 1066) نسخ محمد مؤمن بن حسن علی طبسی در 6 ج 1074/2 ق.، نسخه دورۀ کامل است، با نشان تصحیح و مقابله با نسخه عبد اللّه و برادرش احمد، معلق به حواشی،
عناوین شنگرف یا نا نویس، 364 گ، 25 سطری [ف: قدس 560/14] (1469)
قدس رضوی - مشهد (14370 - ردیف: 1041) نسخ میرزا محمد زکاوی در رمضان المبارک 1074 ق.، مصحح، معلق به حواشی، عناوین شنگرف، 235 گ، 28 سطری [ف: قدس 550/14] (1470)
قدس رضوی - مشهد (11185 - ردیف: 1068) نسخ محمد جعفر بن محمد باقر حسینی در چهار شنبه اول ذح 1074 ق.، نسخه فاقد «مشیخه» است، برخی اوراق معلق به حواشی، دارای صورت خط مبارک امام حسن عسکری علیه السلام در 254 ق. و اصطلاحات اهل حدیث و شیخ، عناوین شنگرف، 319 گ، 25 سطری [ف: قدس 561/14]. (1471)
قدس رضوی - مشهد (260) نسخ محمد زمان بن محمود طالقانی در 1074 ق،. نسخه از ابتدای کتاب تا آخر کتاب «میراث» است، وقفی ملا محسن بادکوبه، 373 گ، 22 و 23 سطری [ف: قدس 1 / اخبار / 85] (1472)
قدس رضوی - مشهد (445) نوشتۀ ابراهیم بن محمد علی انصاری در 1074 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و بخشی از مجلد دوم است. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 196]. (1473)
قدس رضوی - مشهد (513) نوشتۀ 1074 ق.، محشی، دارای بلاغ مقابله علی رضا بن محمد باقر کرمانی در سال های 1135-1122 ق. با چند نسخه مصححه دیگر [ف: هزار و پانصد نسخۀ خطی، ص 196، 197]. (1474)
گلپایگانی - قم (کد: 6/26) نوشتۀ 1074 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1475)
مجلس - تهران (3497 - ثبت جدید: 6788) نسخ 1074 ق.، عناوین شنگرف، 970 ص، 19 سطری [ف: مجلس 10/3، ص 1455]. (1476)
مدرسۀ نواب - مشهد (81 اخبار) نسخ خوش 1074 ق.، مصحح، دارای نشانه های اختصاری چگونگی صحت و ضعف سند در مشیخه با شماره گذاری طرق روایت، وقف ملا صالح متولی مدرسۀ صالحیه (نواب)،
عنوان و نشان شنگرف، 25 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2 و 499]. (این نسخه احتمالاً تکرار ش (15383) آستان قدس رضوی است). (1477)
مرکزی - تهران (6309) نسخ پایان ج 1 / 1075 ق. (پایان جزء 1)، چند برگی در پایان نو نویس سدۀ 12 ق.، محشی، با یادداشت مورّخ 1209 ق،. «مشیخهٔ» همین کتاب از وجیزۀ مجلسی در آغاز کتاب دیده می شود، عنوان و نشان شنگرف، 430 گ، 30 سطری [ف: مرکزی 239/16] (1478)
آستانه مقدسه - قم (734) نسخ اصیل بن عبد الباقی و انشانی در اوایل رجب 1075 ق.، «مشیخه» در ابتدای این نسخه آمده است، دارای نشان مقابله و تصحیح به روش سماعی، 364 گ، 25 سطری [ف: دورۀ کتب جدید آستان مقدس 366/2]. (1479)
گوهرشاد - مشهد (146) نسخ ذح 1075 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم و از «قضاء و شهادات» تا آخر «اسانید اخبار» است، در حاشیه سی صفحه از کتاب منهج اليقين ميرزا علاء الدین محمد گلستانه به فارسی و پس از آن شصت و شش برگ تذکرة الرجال شیخ صدوق و سپس در سه برگ فایده تذکرة الرجال آمده است، 242 گ، 21 سطری [ف: گوهر شاد 122/1] (1480)
گلپایگانی - قم (2334 - کد: 29/29) نوشتۀ عبد اللّه بن شيخ عيسى رستم داری در 1075 ق. در مدرسۀ فاطمیه، نسخه از کتاب القضایا تا پایان جزء دوم است [ف: گلپایگانی 231/3 و 714/4]. (1481)
مجلس - تهران (3085 - ثبت :؟) نسخ محمد سعید ابهری در 175 (1075) ق، به خواست علم الهدی فرزند فیض کاشانی، با یادداشت همو متضمن آن که نسخه در حضور جمعی از محققین و اهل فضل قرائت و تصحیح شده است، معلق به حواشی علم الهدی با نشان «عهد» و محمد تقی مجلسی با نشان «م ت ق»، 510 ص، 22 سطری [ف: مجلس 10/2، ص 640] (1482)
مدرسه مروی - تهران (105) نوشتۀ محمد زمان بن محمد جعفر حسینی در 1075 ق.، نسخه از «قضا» تا «مشایخ» است [ف: مدرسه مروی، ص 247] (1483)
مرعشی - قم (1 مج 7466) نسخ محمد حسين بن حاجي منصور سبزواری در 1075 ق.، نسخه مشتمل بر «ابواب القضایا» تا پایان «مشیخه» است، مصحح، محشی، دارای یادداشت مقابلۀ مکرر فخر الدین محمد بن محمد تقی موسوی بین تاریخ های 1092- 1075 ق.، با بلاغ اجازۀ احمد بن محمد تونی برای موسوی مورّخ 1075 ق. (قبل از مشیخه)، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 1 پ - 203 ر، 21 سطری [ف: مرعشی 265/19] (1484)
مسجد اعظم - قم (954) نوشتۀ محمد بن محمد باقر در 1075 یا 1077 ق.، با تعیین وثوق و ضعف روات در کناره برگ ها، دارای یادداشت تملک محمد طاهر بن محمد رحیم تویسرکانی در پایان «مشیخه» و تملک نواده فرزندش ضیاء الدین بن حاج آقا محمد بن آقا فضل اللّه بن محمد طاهر مورخ 1288 ق.، مفهرس به فهرست «مشیخه» [ف: مسجد اعظم قم، ص 395]. (1485)
وزیری - یزد (303 - عمومی: 14796) نسخ شاه علی بن محمد الدبونی در 1075 ق. و ملا علی اصغر سبزواری در 1079 ق. (مشیخه)، (آغاز نسخه: بسمله (افتاده) اللهم انى احمدک...)، معلق به حواشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 353 گ، 25 سطری [ف: وزیری 295/1] (1486)
خصوصی سید محمد مفتی شیعه اردبیلی - قم (7) نوشتۀ روز پنج شنبه 20 ع 1076/1 ق.، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ جعفر بن كمال الدين بحرانی برای سید مهدی بن امیر ابو القاسم اسفراینی در اول صفر 1077 ق. و اجازه همان بحرانی برای اسفرایینی در اواسط ماه رمضان همان سال، دارای سر لوح [تراثنا، ش 66 و 67، ص 252] (1487)
سپه - تهران (5584) نسخ یک شنبه 1 ع 1076/2 ق.، نسخه از آغاز است تا نیمۀ «مشیخه»، دارای حواشی مختصر، عنوان ها شنگرف، 544 گ، 21
سطری [ف: سپه 676/5] (1488)
قدس رضوی - مشهد (13844 - ردیف: 1071 * مدرسه نواب 66 اخبار) نسخ محمد رحيم بن عبد اللّه بجستانی در جمعه آخر رجب 1076 ق.، نسخه فاقد اسانید است، مصحح، دارای حواشی پراکنده بعضاً با نشان ملا مراد و مجلسی اول و دوم، وقفی فاضل خان، عناوین شنگرف، 444 گ، 21 سطری [ف: قدس 562/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2]. (1489)
مرعشی - قم (544) نسخ محمد شفیع بن رضی الدین مرتضی در پنج شنبه دهۀ آخر ماه ذح 1076 ق.، در حاشیه تصحیح شده و حاشیه نویسی مختصر دارد، دارای بلاغ مورّخ 9 ذح 1076 ق. در آخر جزء اول و انهاء 5 ج 1078/1 ق. در آخر جزء سوم، و اجازۀ مورّخ 28 ع 1079/1 ق. که این ها را شیخ صالح بن عبد الکریم بحرانی به جهت میرزا زین العابدین حائری نوشته است، دارای یادداشت تملک عبد العلی نایب الاياله مورّخ چهار شنبه هفتم صفر 1294 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 430 گ، 24 سطری [ف: مرعشی 147/2]. (1490)
قدس رضوی - مشهد (16882 - ردیف: 1060) نسخ حسین بن میر محمد رضوی در 1076 ق.، مصحح، عناوین به سرخی، 365 گ، 21 سطری [ف: قدس 557/14 و 558]. (1491)
مجلس - تهران (225 - ثبت: 63267) نسخ 1076 ق.، زیر بعضی عنوان ها خط شنگرف کشیده شده، 628 ص، 27 سطری [ف: مجلس 378/7] (1492)
مرعشی - قم (9420) نسخ عبد المطلب بن عبد المطلب بن حسن حسینی (برشی) در 1076 ق. در مدرسۀ ملا عبد اللّه اصفهان، نسخه مشتمل بر نیمۀ دوم کتاب و از «ابواب القضايا و الاحکام» تا پایان «مشیخه» است، مصحح، محشی، دارای یادداشت وقف، در پایان بخشی از فهرست «مشیخه» افتاده است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 261 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 190/24] (1493)
مرعشی - قم (10310) نسخ حسین بن مظفر علی بن حسین بن حيدر بن حیدر بن قمر حسینی کرکی عاملی مورّخ 1076 ق.، مصحح، محشی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 439 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 247/26] (1494)
فيضيه - قم (403) نسخ شرف الدین بن عبد محمد در یک شنبه اواخر محرم 1077 ق.، نسخه مشتمل بر جزء دوم (نا تمام) و سوم و چهارم است، 251 گ، 21 سطری [ف: فیضیه استادی 275/1 و عراقی 468/2] (1495)
مرعشی - قم (10303) نسخ محمد کاظم بن محمد باقر گیلانی در یک شنبه 24 ع 1077/2 ق.، دارای بلاغ اجازۀ علامۀ مجلسی برای کاتب مورّخ شعبان 1079 ق.، (آغاز موجود: ... جبهته و قال بسم اللّه وسيله على أطراف لحيته ثم أمر يده على وجهه و ظاهر جبينه...)، عناوین و آغاز احادیث شنگرف و گاهی نوشته نیست، 414 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 243/26] (1496)
مرکزی - تهران (1337) نسخ خوش زین العابدین بن حاجی محمد رازانی در روز یک شنبه 22 ج 1077/2 ق.، مفهرس، در پایان «مشیخه» مجلسی دوم به خط خود گواهی می دهد که نویسنده این نسخه آن را از روی نسخۀ درستی که من نزد پدرم آن را خوانده ام نوشته است، بلاغ سماع شریف ابی عبد اللّه موسوی در پایان نسخه بدینگونه دیده می شود: «یقول محمد بن على بن موسى بن بابويه القمى مصنف هذا الكتاب: قد سمع السيد الشريف الفاضل ابو عبد اللّه محمد بن الحسن العلوى الموسوى المدنى المعروف بنعمة ادام اللّه تأییده و توفیقه و تسديده، هذا الكتاب من اوله الى آخره بقراءتي عليه، و رويته له عن مشايخي المذكورين و ذلك بارض بلخ من ناحية ایلاق، و كتبت بخطى حامداً للّه و شاكراً و على محمد و آله مصليا و ذلك في ذي القعدة من سنة اثنتين و سبعين و ثلثمائة»، دارای حواشی با نشانۀ «سلط، م ت ق ی، رحمه اللّه، س، ص، حبل المتین»، دارای مهر های محمد بن باقرین زین العابدين الموسوی و مهر ابو القاسم الرضوی و محمد حسین الرضوی، در پایان دوایری است و در آن سلسلۀ سند راویان ابن بابویه آمده است، تاریخ
تألیف ابن بابویه در 372 در نسخه دیده می شود، عنوان ها لاجورد و نشانه ها زر و شنگرف [مرکزی 23/8] (1497)
قدس رضوی - مشهد (12867 - ردیف: 1074) نسخ حسین بن علی رضا طارمی در سه شنبه 8 رمضان 1077 ق. و خطی دیگر، نسخه فاقد «اسانید» است، معلق به حواشی، 385 گ، 23 سطری [ف: 563/14] (1498)
خصوصی محمود فرهاد معتمد - تهران (بدون شماره) نوشتۀ محمد بن محمد رضا تونی در 1077 ق، [میراث اسلامی ایران، ش 5، ص 584] (1499)
قدس رضوی - مشهد (8520 - ردیف: 1081) نسخ محمد علی اردبیلی در اول محرم الحرام 1078 ق.، نسخه مجلد اول و دوم کتاب است، مصحح، عناوین به سرخی و بیش تر نا نویس، 319 گ، 21 سطری [ف: قدس 566/14] (1500)
ملی - تهران (2106 / ع - ثبت قدیم: 410 - 2295) نسخ محمد صالح ابن محمد رضا مشهدی در دو شنبه 12 محرم 1078 ق.، نسخه مشتمل بر هر چهار جزء است، معلق به حواشی، باب ها و نشانه ها شنگرف، 272 گ، 27 سطری [ف: ملی 29011 و 291] (1501)
مرعشی - قم (5526) نسخ محتملاً سوم صفر 1078 ق. (شاید تاریخ کتابت باشد) نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم کتاب است، مصحح، محشی، دارای یادداشت وقف مورّخ صفر 1279 ق.، با نشان بلاغ محمد مؤمن عبد الغفور، عناوین و نشانی ها شنگرف، 276 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 294/14 و 295]. (1502)
خصوصی آیة اللّه سیّد احمد زنجانی - قم (1 مج 72) نستعلیق عبد الرحيم بن عبد الصمد خرم آبادی در پایان صفر 1078 ق. (جزء 2) و پنج شنبه 17 ج 1062/1 ق. (جزء 3) و عصر سه شنبه دهۀ اخیر رمضان 1078 ق. (جزء 4)، با نشان مقابله و نشان بلاغ «بلغ سماعاً افاض اللّه تعالى عليه بمجلس محمد تقی» دارای حواشی با نشان «م ح ق قدس سره» و «م ت
ق»، 396 گ [ف: آشنایی با چند نسخه خطی، دفتر اول، ص 215]. (1503)
ادبیات - تهران (مجموعه امام جمعه کرمان * 416) نسخ معرب محمد سعید بن حاجی علی ابهری از جی اصفهان در سه شنبه 29 ج 1078/1 ق.، معلق به حواشی، با یادداشت تملک و مهر شرف الدین محمد مکی بن محمد بن شمس الدين الحسن بن زین الدین نوادۀ محمد بن مکی مطلبی حارثي همدانی خزرجی عاملی جزینی در 1170 ق. و تملک بهاء الدین محمد، عنوان شنگرف [ف: ادبیات 102/3]. (1504)
مرکزی - تهران (627) نسخ مولانا محمد قاسم ابن مولانا محمد مؤمن اردستانی در سه شنبه 10 رمضان 1078 ق. که نسخه را نزد مجلسی دوم مقابله کرده و از او اجازه گرفته است، و هم چنین نسخه بر محمد رضا پسر مجلسی خوانده شده و اجازه او در پایان جزء دوم در پایان «زیارات» به خط خود مجیز دیده می شود که می نویسد: «و گواهی داد که این را از من و پدرم (اعلی اللّه في الجنان مقامه) شنیده و اجازه خواسته و من در این تاریخ ربیع دوم 1112 بدو اجازه دادم»، دارای اسانید، شمارۀ رجال با یاد کردن این که خبر آن ها درست یا نادرست است در هامش کتاب دیده می شود، که آن را اردستانی در روز سه شنبه 29 رمضان 1078 ق. نوشته است، دارای فهرست رجال سند کتاب به ترتیب تهجی که شماره رجال تا 356 رسانده شده است که این فهرست نیز از همو می باشد، در گ 2 الف - 4 الف ترجمه و سر آغاز کتاب به فارسی به خط نستعلیق دیده می شود، در گ 4 سخنی از مجلسی دوم است به فارسی (در لوامع) دربارۀ سند روایت حدیث های این کتاب و جز آن، گزارش های پراکنده ای از مجلسی اول نیز در کتاب مشهود است، دارای حواشی نستعلیق با نشانه های «سلط ره» و «م ت ق ر ه» (از شرح مجلسی اول) و «ب ه ر ه» (از
مشرق الشمسين بهائی) و نیز از «مسالک» و «شرح اربعین»، دارای یادداشت تملک و مهر سیّد محمد باقر بن محمد مؤمن رضوی در 4 رمضان 1266 ق.، و یادداشت ابتیاع نسخه مورّخ 1128 ق. و مورّخ 17 صفر 1294 ق. که فرهاد بن ولیعهد آن
را در شیراز خریده است، عنوان ها و نشانه ها شنگرف، 326 گ، 25 سطری [ف: مرکزی 627/5] (1505)
مرعشی - قم (1277) نسخ جمال بن علی رستم مازندرانی در پنج شنبه 12 شوال 1078 ق.، مصحح، دارای حواشی مختصر، دارای اجازۀ مجلسی جهت محمد حسین بن یحیی نوری، و یادداشت همان مجیز، مبنی بر تصحیح کتاب نزد علامۀ مجلسی، مفهرس، (آغاز موجود: ... اربعة ثلاثة في النار و واحدة في الجنة رجل قضى بجور و هو يعلم فهو في النار...)، عناوین و نشانی ها شنگرف، 286 گ، 20 سطری [ف: مرعشی 78/4] (1506)
حقوق - تهران (80 - ج) نسخ سیّد قاسم بن میر علی آزاد منجیری سبزواری در روز جمعه 29 ذق 1078 ق. (جزء یکم) و روز جمعه 6 رمضان 1079 ق. (جزء دوم)، معلق به حواشی، نسخه مشتمل بر همین جزء 1 و 2 است، وقف مهد علیا در 18 ع 1272/1 ق. برای مدرسۀ تازه ساز خود، عنوان و نشان شنگرف، 231 گ، 21 سطری [ف: حقوق، ص 423] (1507)
قدس رضوی - مشهد (744) نسخ عبد اللّه دزفولی در پنج شنبه سلخ ذق 1078 ق.، نسخه کامل است، مصحح، دارای یادداشت مقابله، معلق به حواشی، دارای سه سر لوح، عناوین شنگرف، 356 گ، 26 سطری [ف: قدس 188/5] (1508)
قدس رضوی - مشهد (896) نوشتۀ ابو الهادی بن عباس در 1078 ق.، معلق به حواشی [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 197] (1509)
گلپایگانی - قم (2025) نوشتۀ 1078 ق.، نسخه تا آخر جزء دوم کتاب است [ف: گلپایگانی 139/3]. (1510)
گلپایگانی - قم (کد: 6/15 یا 26/60) نوشتۀ 1078 ق. [ف: گلپایگانی 714/4] (1511)
مجلس - تهران (4659 - ثبت: 64721) نستعلیق محمد بن حسن آملی الملقب بالشريف در 1078 ق. در مدینه، محشی، عنوان ها و نشان ها
شنگرف، 453 گ، 21 سطری [ف: مجلس 45/13]. (1512)
مدرسه مروی - تهران (285) نوشتۀ صدر الدین بن محمد در 1078 ق. [ف: مدرسه مروی، ص 248] (1513)
مدرسه نمازی - خوی (226) نسخ عبد الغفار بن محمد صالح سليمان دارابی در 1078 ق. در اصفهان، نسخه از اول کتاب تا «باب القضايا و الاحکام» را در بر دارد و در آغاز ناقص است. با نشان مقابله و تصحیح و بلاغ، 17 سطری [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 115] (1514)
مسجد اعظم - قم (3280) نوشتۀ 1078 ق.، نسخه نیمه دوم کتاب است [ف: مسجد اعظم، ص 397] (1515)
مرعشی - قم (10053) نسخ محمد یوسف بن محمود بن حیدر قلی در 21 محرم 1079 ق.، مصحح، محشی، دارای نشان های بلاغ، بلاغ صفحۀ آخر مورّخ پنج شنبه 17 ع 1080/2 ق. است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 361 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 41/26]. (1516)
جامع کبیر - یزد (127) نسخ محمد صالح بن سید محمد حسنی طبرسی در روز چهار شنبه 7 ع 1079/1 ق. در هندوستان [نشریه 393/4]. (1517)
خاندان قزوینی - قزوین (بدون شماره) نوشتۀ عبد الرضا بن حسین علی سیافی در 10 ع 1079/2 ق.، با یادداشت انهاء صالح بن عبد الكريم بحرانی در 12 ع 1082/1 ق. [تراثنا، ش 2، ص 93]. (1518)
مرعشی - قم (2304) نسخ میر سیّد علی بن میر قاسم حسینی مشهدی در پنج شنبه 17 ذح 1079 ق. در اصفهان، نسخه مشتمل بر «ابواب القضايا و الاحکام» تا پایان کتاب است، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، انهاء علامۀ مجلسی به جهت خان محمد مورّخ اواخر ج 1071/2 ق. در حاشیه آغاز «باب بدو النكاح و اصله» و نیز انهاء مولى عبد اللّه بن محمد تقى مجلسی (برادر علامه مجلسی) برای همان خان محمد مورّخ اواخر ع 1071/2 ق. در پایان جزء سوم دیده می شود، عناوین و نشانی ها شنگرف، 189 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 288/6] (1519)
قدس رضوی - مشهد (745) نسخ خلیل بن حاج مراد شبستری در
1079 ق.، نسخه دورۀ کامل است، مصحح، معلق به حواشی، دارای یادداشت مقابله، مفهرس، دارای پنج سر لوح آراسته و نفیس، (انجام نسخه: ... و طهرهم تطهيرا)، عناوین شنگرف، 401 گ، 25 سطری [ف: قدس 188/5] (1520)
قدس رضوی - مشهد (17608 - ردیف: 1063) نسخ سيّد راضی بن سید هاشم بن محمد بن هاشم عقیلی در 1079 ق.، 13 برگ از ابتدای نسخه با خطی مغایر و در انتها یک برگ افتادگی دارد، (انجام موجود: ... و ما كان حماد بن عمرو و انس بن محمد في وصية النبي صلى اللّه عليه و اله لامير المؤمنين عليه السلام فقد رويته عن محمد بن على...)، عناوين شنگرف، 397 گ، 23 سطری [ف: قدس 559/14] (1521)
مجلس - تهران (1275 - دفتر: 12221) نسخ محمد یوسف در 1079 ق،. نسخه از «طهارة» تا «ارث» می باشد، محشی، دارای سر لوح و آراسته، با صورت اجازۀ موسى بن ابراهیم تونی به همان محمد یوسف، 713 ص، 25 سطری [ف: مجلس 50/4] (1522)
وزیری - یزد (100 - عمومی: 9410) نسخ سیّد محمد حسینی طبری در 1079 ق. در هندوستان، نسخه دوره کامل است، محشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 375 گ، 25 سطری [ف: وزیری 127/1] (1523)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (683) نسخ محمد صالح بن سلطان محمود در شب 23 ج 1080/1 ق.، مصحح، محشی، صفحه آخر «مشیخه» افتاده است، دارای تملک و مهر (امام الحرمین) یعنی همان میرزا محمد ابن عبد الوهاب همدانی و نیز شیخ محمود بن احمد ارگانی حائری، عناوین و نشانی ها شنگرف، 652 ص [ف: نسخه های عکسی مرکز احیاء 314/2] (1524)
مدرسۀ امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (ض 45) نسخ ابو الحسن بن محمد قاسم طبسی در پنج شنبه 12 رجب 1080 ق. (جزء 1) و 17 ع 1081/1 ق. (جزء 4) و 6 ع 1081/2 ق. (مشیخه)، معلق به حواشی، عناوین شنگرف، گ 377 - 1 [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 77]. (1525)
آستانه مقدسه - قم (2: 48 - 6075) نسخ محمد مهدی بن محمد حسن بن تیمور حسن بن سلطان خان بن محمد علی برسنانی کلیدری در روز شنبه 15 رجب 1080 ق.، نسخه در ابتدا قبل از «باب صلاة المريض» افتادگی دارد، محشی، دارای فهرست رجال روات در پایان «مشیخه» و فهرست مطالب در آغاز به خط تازه تر، عنوان و نشان شنگرف، 287 گ، 25 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 175/1]. (1526)
امام هادی علیه السلام - مشهد (17) نسخ شب یک شنبه 26 شعبان 1080 ق. در مشهد مقدس، نسخه نیمه دوم کتاب است، مصحح، محشی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 186 گ، 20 سطری [ف: کتاب خانه عمومی امام هادی علیه السلام، ص 16] (1527)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (334) نسخ محمد امين بن مهر علی اسفراینی در 11 شوال 1080 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم است و در ابتدا افتادگی دارد، مصحح، معلق به حواشی به خط محمد بن محمد مهدی بن نعیم عقیلی، دارای یادداشت وقف، با مهر و نشان تملک محمد قاسم طبيب متخلص به حاذق، عناوین شنگرف، 251 گ، [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 78 و 79] (1528)
مرعشی - قم (10993) نسخ کلب علی بن محمد در 20 شوال 1080 ق.، مصحح، محشی، دارای تملکی مورّخ 12 ربیع الثانی «غشکط - 1329» با مهر بیضوی «یا أبا القاسم»، عناوین و نشانی ها شنگرف، 338 گ، 25 سطری [ف: 401/27 و 402]. (1529)
مرعشی - قم (3182) نسخ میر محمد معصوم بن میر محمد مؤمن (عقیلی شیرازی) در سه شنبه 18 ذق 1080 ق.، نسخه از «ابواب القضايا و الاحکام» تا پایان کتاب را دارد، برگ های افتادۀ نسخه نو نویس عبد الوهاب ملکی در 1371 ق.، مصحح، محشی، با انهاء محمد بن سعيد بن قاسم حسنی حسینی طباطبایی مورّخ 1082/2 ق. به جهت کاتب، و انهاء ملا محمد باقر مجلسی به تاریخ رجب 1082 ق.، 204 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 405/8] (1530)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (170 م) نسخ محمد مراد کشمیری در 1080 ق. [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1177/3]. (1531)
قدس رضوی - مشهد (1345) نوشتۀ 1080 ق.، نسخه دوره کامل کتاب است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 197]. (1532)
گلپایگانی - قم (کد: 35/5) نوشتۀ 1080 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1533)
قدس رضوی مشهد (755) نسخ معین الدین محمد بن حاج محمد حسین خوانساری در چهار شنبه 6 صفر 1081 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم و چهارم است، فصل رواة و مشیخه بر غیر ترتیب اصلی تدوین شده و دارای سه فهرست است: اول فهرست محمد موسی بن جلال محمد کاشانی به ترتیب حروف تهجی و شماره برای هر راوی از عدد 1 تا 383، دوم فهرست سید محمد بن حاج شفیع به ترتیب حروف تهجی و تعیین رموز برای اقسام حدیث و مقام راوی و سوم فهرست اسامی روات و پدران شان به ترتیب تهجی و ارقامی که نمایان گر تعداد احادیث منقول از او و دفعاتی که از راوی اسم برده شده می باشد، معلق به حواشی سلطان العلماء و مجلسی اول و دوم و ملا مراد و ملا رفيعا، نسخه دو مرتبه با نسخه مجلسی دوم مقابله شده، اجازۀ مفصلی به خط علامۀ مجلسی به جهت ملا مهدی خوانساری بین فهرست دوم و سوم مشهود است، (آغاز نسخه: ابواب القضايا و الاحكام...)، عناوین و رموز شنگرف، 240 گ، 21 سطری [ف: قدس 192/5 و 191]. (1534)
ملک - تهران (2740) نسخ محمد نصیر بن شیخ امین الدین حسن نجفی در اوایل ج 1081/2 ق.، نسخه از آغاز تا «مواریث» است، (انجام: ... و روى المعلى بن محمد البصري... فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا)، دارای سر لوح آراسته، عنوان و نشان شنگرف، 313 گ، 25 سطری [ف: ملک 730/1] (1535)
مرکزی - تهران (8712) نسخ محمد مهدی بن محمد حسن بن تیمور حسن سلطان حسن بن محمد علی برستاقی در 1 رجب 1081 ق.، نسخه از
«قضاء و شهادات» تا «نوادر» پایان کتاب، آغاز نسخه افتاده، دارای حواشی لغوی، 224 گ، 19 سطری [ف: مرکزی 202/17] (1536)
قدس رضوی - مشهد (746) نسخ پنج شنبه 13 ذق 1081 ق.، نسخه دورۀ کامل است، معلق به حواشی، 284 گ، 25 سطری [ف: قدس 189/5] (1537)
قدس رضوی - مشهد (13446 - ردیف: 1042) نسخ محمد سعید بن علی نقی در شنبه 7 ذح 1081 ق.، چند سطر از آخر «اسانید» نا تمام است، معلق به حواشی از مرحوم مجلسی و ملا مراد سلطان و شیخ محمد و دیگران، دارای اجازۀ محمد طاهر بن مقصود علی به محمد رفیع بن محمد صفی، عناوین شنگرف یا نا نویس، 337 گ، 27 سطری [ف: قدس 550/14] (1538)
قدس رضوی - مشهد (11560 - ردیف: 1107) نسخ علی بن محمد بن بشر دبونی در 1081 ق. در تبریز، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم کتاب از ابتدای «قضایا» تا پایان «مشایخ» است و ضمائمی نیز احتمالاً از شهید ثانی و میرزا محمد استر آبادی دارد، معلق به حواشی ملا مراد و دیگران، مصحح، عناوین به سرخی، 212 گ، 23 سطری [ف: قدس 576/14] (1539)
ملی - تهران (2359 / ع - ثبت پیشین: 644 - 1282، ع /59) نسخ محمد علی در 1081 ق. نسخه دورۀ کامل به انضمام کتاب «اسانید و مشیخه» است، مصحح، عناوین و سر فصل ها با مرکب قرمز، 394 گ، 23 سطری [ف: ملی 114/12]. (1540)
مرعشی - قم (7472) نستعلیق حاجی محمد بن یادگار علی اردبیلی در چهار شنبه 19 صفر 1082 ق.، مصحح، دارای مختصری حاشیه نویسی، برگ دوم نو نویس، عناوین و نشانی ها شنگرف، 394 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 275/19] (141)
آل عصفور - بوشهر (336) نوشته مطربن شعبان بن حمزة بن محمد بن حمزة الغريفي الماحوزي البحرانی در 18 ع 1082/1 ق.، نسخه با «مناهی
النبی» آغاز و با «حدود» ادامه یافته و در انجام با «نوادر» خاتمه می یابد [ف: مكتبة آل عصفور، ص 81]. (1542)
قدس رضوی - مشهد (17965 - ردیف: 1103) نسخ مطر بن شعبان بن حمزة بن محمد بن حمزه ماحوزی در 8 ع 1082/2 ق، نسخه مشتمل مجلد سوم و چهارم از ابتدای «قضایا» تا انتهای «مشایخ» و مذیل به ضمائمی است، دارای نشان تصحیح و مقابله، 143 گ، 27 سطری [ف: قدس 574/14 و فهرست مخطوطات مكتبة آل عصفور في بوشهر، ص 80] (1543)
قدس رضوی - مشهد (10093 - ردیف: 1078) نسخ عباس بن جهان شاه طالقانی در پنج شنبه 25 ج 1082/1 ق.، نسخه فاقد «مشيخه» است عناوین شنگرف یا نا نویس، 326 گ، 23 سطری [ف: قدس 565/14] (1544)
الهيات - تهران (48/1 ب - ثبت: 2945) نسخ اسماعيل بن مظفر دماوندی در پنج شنبه 16 رجب 1082 ق. (پایان نوادر)، نسخه از باب «میاه» تا «نوادر میراث» است، عنوان و نشان شنگرف، 359 گ، 23 سطرى [ف: الهيات 638/1] (1545)
خصوصی محمد حسین رضوی کاشان (189 - ردیف: 96) نستعلیق روز دو شنبه رجب 1082 ق.، عنوان و نشان شنگرف [ف: آیة اللّه رضوی، ص 15 و نشریه 43/7] (1546)
قدس رضوی - مشهد (13055 - ردیف: 10832) نسخ حاجی بهزاد در جمعه ذق 1082 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم و تا انتهای حج است، معلق به حواشی با نشان ملا مراد تفرشی و سلطان و شیخ بهایی و دیگران، عناوین به شنگرف، 141 گ، 21 سطری [ف: قدس 566/14] (1547)
وزیری - یزد (476 - عمومی: 1417) نسخ محسن بن موسی کشمیری در ذق 1082 ق.، (آغاز موجود: ... فى المسلمين لنبی او وصی و قال امير المؤمنين (علیه السلام) الشريح يا شريح قد جلست مجلسا...)، (انجام موجود:...
اللهم من كان له من انبيائك و رسلك ثقل و اهل بيت فعلی و فاطمة و الحسن و الحسين اهل بيتي و ثقلى فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا...)، عناوین و نشان ها شنگرف، 220 گ، 21 سطری [ف: وزیری 420/1] (1548)
مرعشی - قم (5042) نسخ محمد ابراهیم بن عبد اللّه البواناتی در 1082 ق. در شیراز (پایان جزء دوم) و اواخر ج 1083/2 ق. (پایان الوجیزه در آخر نسخه)، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ با چند خط، انهاء عبد الرزاق جیلانی برای کاتب در پایان جزء دوم و انهاء علامه مجلسی برای همو مورّخ ع 1087/1 ق. در پایان جزء سوم مشهود است، انهاء عبد الرزاق گیلانی شیرازی برای کاتب مورّخ 14 رجب 1084 ق. و هم چنین بلاغ اجازۀ علامۀ مجلسی برای همو مورّخ آخر ع 1088/1 ق. در پایان «مشیخه» دیده می شود، هم چنین اجازۀ مفصل صالح بن عبد الکریم بحرانی به جهت کاتب در شب 26 ذق 1085 ق. پس از «مشیخه» به چشم می خورد، با فهرست «مشیخه» مورّخ نیمۀ صفر 1088 ق. در اصفهان، عناوین و نشانی ها شنگرف، 265 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 238/13 و 239] (1549)
خصوصی محمود فرهاد معتمد - تهران (107) نسخ حاجی محمد رضای تونی مشهدی در روز پنج شنبه 1 ع 1083/2 ق. و روز یک شنبه پایان صفر 1077 ق. و روز آدینه 23 صفر 1087 ق.، 186 و 173 و 33 گ، 23 سطری [نشریه 203/3] (1550)
مرعشی - قم (4003) نسخ چهار شنبه 12 ج 1083/2 ق.، مصحح، محشی، با بلاغ مقابله محمد حسین بن حیدر علی تستری در ماه رجب 1084 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 340 گ، 20 سطری [ف: مرعشی 4/11] (1551)
مرعشی - قم (5056) نسخ محمد علی بن میرم حسینی اردبیلی در شب پنج شنبه عید ماه رمضان 1083 ق.، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، با بلاغ اجازۀ میر عابد حسینی اردبیلی به جهت کاتب مورّخ آخر ذق
1083 ق.، در پایان نسخه «مشیخه» فهرست نام ها به ترتیب حروف و مطالب دیگر مناسب کتاب دیده می شود، عناوین و نشانی ها شنگرف، 343 گ، 28 سطری [ف: مرعشی 253/13]. (1552)
مرعشی - قم (3166) نسخ محمد ابراهیم بن امیر اسماعیل سورکی (از قرای کندیان) در 17 ذق 1083 ق.، نسخه از «ابواب القضاء» تا پایان کتاب را دارد، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، با انهاء ملا محمد هادی بن محمد صالح مازندرانی به جهت کاتب در اواخر شوال 1101 ق.، و یادداشت آیة اللّه العظمی مرعشی مبنی بر این که باب «نوادر ارث» این کتاب را نزد استادش شیخ محمد حسین بن محمد خلیل شیرازی خواند و او به وی اجازه داده است، دارای فهرست موضوعات و فهرست راویان به ترتیب حروف، عناوین و نشانی ها شنگرف، 306 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 395/8] (1553)
الهیات - مشهد (1444 - ثبت: 21722) نسخ محمد ابراهیم بن ملا علی در روز عرفه 9 ذح 1083 ق.، نسخه مجلد سوم و چهارم و مشتمل بر اخبار راجع به «قضاء و شهادات و احکام و طلاق و مناهى الرسول و حدود و قصاص و دیات و ضمان و وصیت و مواریث و نوادر و اسانید اخبار» است، مصحح، عنوان و نشان قرمز، 24 سطری [ف: الهیات مشهد 591/2 و 592] (1554)
سپه - تهران (1875) نسخ محمد سعید در 1083 ق.، نسخه مجلد اول و مشتمل بر جزء اول و دوم کتاب است. معلق به حواشی، 316 ص، 17 سطری [ف: سپه 675/5 و 329/1] (1555)
فيضيه - قم (1 مج 398) نسخ حسین قلی (حسین علی) در 1083 ق.، نسخه جزء اول و دوم است، دارای حواشی ملا مراد تفرشی مدرس مدرسۀ حجتیه واقع در محلۀ باغات اصفهان بر اساس نسخۀ مولانا محمد على المشتهر بدهی شاگرد او، مقابله شده با نسخه ای که از آغاز تا انجام بلاغ های همان تفرشی را داشت در اواسط ع 1083/1 (جزء 1) و 15 شوال 1083 (جزء 2)، حدود 328 گ، 21 سطری [ف: فیضیه استادی 2 /
بخش 3، ص 10 و 11]. (1556)
قدس رضوی - مشهد (103) نوشتۀ محمد عزیز بن مقصود بک التفرسی در 1083 ق.، نسخه دورۀ کامل است. [ف: هزار و پانصد نسخۀ خطی، ص 195] (1557)
قدس رضوی - مشهد (747) خط ریحان ابو البركات عبد العالي خادم روضۀ رضویه در 1083 ق.، نسخه دورۀ کامل و مصحح است، وقفی حاج محمد باقر بن حاج آقا محمد علی کاشانی در 1113 ق.، عناوین شنگرف، 370 گ، 24 سطری [ف: قدس 189/5] (1558)
مجلس - تهران (3501 - ثبت جدید: 6787) نسخ 1083 ق.، افتادگی های متن در حاشیه، صفحه اول نو نویس محمد باقر رضوی، عناوین شنگرف، 381 ص، 27 سطرى [ف: مجلس 10/3، ص 1457]. (1559)
وزیری - یزد (302 - عمومی: 14717) نسخ ابن سعید در 1083 ق.، نسخه مشتمل بر جزء دوم است، (آغاز موجود [از جزء دوم]: ... مالم يرفی منقاره دم فان رای منقاره دم لم يتوضاء...)، محشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 189 گ، 27 سطری [ف: وزیری 294/1] (1560)
قدس رضوی - مشهد (8015 - ردیف 1032) نسخ محمد اسماعیل بن میر محمد باسمه چی شیرازی در چهار شنبه 22 محرم الحرام 1084 ق در شیراز؛ دارای بلاغ محمد حسین حسینی سیفی و اجازۀ ملا رفیعا به شیخ عبد الحسین، معلق به حواشی، عناوین شنگرف، 414 گ، 20 سطری [ف: قدس 547/14]. (1561)
گوهرشاد - مشهد (51) نسخ شیخ فرج اللّه بن شيخ عبد اللّه بن شيخ محمد بن نصیر حویزی در محرم 1084 ق.، نسخه کامل و تا آخر «اسانید» است، مصحح، عنوان و نشان شنگرف، 308 گ، 27 سطری [ف: گوهرشاد 49/1] (1562)
قدس رضوی - مشهد (13843 - ردیف: 1054 * مدرسه نواب 58 اخبار) نسخ محمد جعفر بن محمد علی در 24 ع 1084 ق.، معلق به حواشی، دارای بلاغ، وقفی فاضل خان در 1065 ق.؟، 327 گ، 27 سطری
[ف: قدس 555/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 497/2]. (1563)
گلپایگانی - قم (373 - کد: 19/34) نسخ ابراهیم بن عبد الوهاب احسائی در دو شنبه اواخر رمضان 1084 ق. در مشهد مقدس رضوی، مصحح، معلق به حواشی پراکنده، عناوین شنگرف و نا نویس، 367 گ، 25 سطری [ف: گلپایگانی 311/1 و 312 و 714/4]. (1564)
قدس رضوی - مشهد (17964 - ردیف: 1065) نسخ علی بن محمد بن جریر بن ابراهیم در 27 شوال 1084 ق.، نسخه دورۀ کامل است، مصحح، عناوین به سرخی، 230 گ، 33 سطری [ف: قدس 560/14 و فهرست مخطوطات مكتبة آل عصفور في بوشهر، ص 73] (1565)
قدس رضوی - مشهد (11164 - ردیف: 1036) نسخ محمد علی طبسی در 1084 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، معلق به حواشی پراکنده، 493 گ، 19 سطری [ف: قدس 548/14]. (1566)
مرعشی - قم (3164) نسخ پیش از 1085 ق. (قبل از مشیخه) و وجيه الدين بن اسماعيل بن عباس در دو شنبه 11 ع 1123/1 ق.، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ به چند خط، نیمۀ اول کتاب پنج مرتبه مقابله شده، که یک بار آن توسط محمد بن عبد الغفور بن مرتضی ملقب به مؤمن انجام گرفته و جزء سوم به تاریخ دو شنبه 16 ع 1092/1 ق. پایان یافته، با یادداشت تملک محمد بن عبد الغفور ملقب به مؤمن مورّخ 1085 ق. و تملک محمد زمان بن علی در 1092 ق.، و تملک محمد حسین حسینی به تاریخ 1206 ق، عناوین و نشانی ها شنگرف، 450 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 394/8] (1567)
مرکزی - تهران (2039) نسخ سیّد نجم الدین بن سیّد محمد جزایری در 2 ع 1085/2 ق. (جزء 3) و 10 ذق 1085 ق. (پایان کتاب) و محرم 1086 ق. (در مشيخة)، محشی، دارای نشان بلاغ به خط سید نعمت اللّه جزایری و سه اجازه برای نویسنده نسخه به خط همو مورخ 2 ع 1085/2 ق. و ذق 1085 ق.، با تملک سردار کابلی در
1350 ق.، عنوان شنگرف، 299 گ، 20 سطری [ف: مرکزی 656/8] (1568)
مرعشی - قم (5276) نسخ محمد ابراهيم بن محمد تقی تبریزی در یک شنبه اواخر شعبان 1085 ق. در اصفهان نسخه مشتمل بر «ابواب القضايا و الاحکام» تا پایان کتاب است، مصحح، محشی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 215 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 63/14] (1569) 390. قدس رضوی - مشهد (17569 - ردیف: 1062) نسخ امر اللّه بن داود بن خدا بخش معروف به خواجه حاجی صندل در سه شنبه 25 شوال 1085 ق.، نسخه فاقد 10 برگ اول و 4 برگ آخر کتاب است، دارای حواشی پراکنده، (آغاز موجود: ... السنة حيضة حتى خرج نسوة من محاريبهنّ و كنّ سبعمائة امرأة...)، (انجام موجود: ... يا على اذا دخلت العروس بيتك فقد رويته عن محمد بن ابراهيم بن اسحق الطالقاني...)، عناوین شنگرف، 480 گ، 21 تا 24 سطری [ف: قدس 558/14] (1570)
مسجد اعظم - قم (76) نوشتۀ 1085 ق.، دارای نشان بلاغ [ف: مسجد اعظم قم، ص 394]. (1571)
مسجد اعظم قم (999) نوشته ضیاء الدین محمد بن حاج محمد کاتب در 1085 ق. [ف: مسجد اعظم قم، ص 396]. (1572)
ملی - تهران (540 / م ردیف: 1223 / ع) نسخ و نستعلیق محمد زمان بن کامران شبستری در 1085 ق.، نسخه مشتمل بر ابواب «قضاء» و «احکام» و «اشخاص جايز التحاكم و غیر جايز التحاكم» و کتاب «اسانید» می باشد، سر فصل ها با مرکب قرمز، (انجام نسخه: ... كثيرة ذكر منها طريقاً واحداً فتدبر محمد تقی مجلسی سلمه اللّه تعالی)، 242 گ، 21 سطری [ف: ملی 208/9] (1573)
ملی - تهران (2409/2 - ثبت قدیم: 916 - 1555 ، ع /109) نسخ شمس الدین بن ابو تراب حسینی نیشابوری در 1085 ق. (جزء اول و دوم) و 1097 ق. (جزء سوم)، معلق به حواشی لغوی و جز آن، مصحح، عناوین
در برخی اوراق به شنگرف، فواصل بین روایات با دایره شنگرف علامت گذاری شده، گ 390 -6 ، 23 سطری [ف: ملی 193/12 و 194]. (1574)
قدس رضوی - مشهد (11295 ردیف: 1044) نسخ اسماعیل بن مظفر دماوندی در اواخر ع 1086/1 ق.، معلق به حواشی بسیار زیاد عناوین شنگرف، 288 گ، 26 سطری [ف: قدس 551/14] (1575)
فرهنگ و هنر - مشهد (ز - 1) نسخ حيدر بن سید میر حاجی حسینی مازندرانی در 1086 ق.، سند کتاب به خط همان کاتب در 15 صفحۀ آخر کتاب مشهود است، مصحح، محشی، صفحۀ آخر ناقص است، ابواب و عناوین شنگرف، 590 ص، 25 سطری [ف: فرهنگ و هنر مشهد، ص 57]. (1576)
قدس رضوی - مشهد (545) نوشتۀ فضل بن محمد باقر الخوانساری در 1086 ق.، نسخه مشتمل بر نیمۀ اول کتاب است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 197]. (1577)
قدس رضوی - مشهد (15175) نسخ محمد علی بن یعقوب مازندرانی در 1086 ق. در مدرسه باقریه [ف: قدس، فهرست الفبایی کتب خطی، ص 675] (1578)
آستانه مقدسه - قم (335) نسخ خلیل اللّه بن محمد علیانی دامغانی در ظهر یک شنبه 7 محرم 1087 ق.، نسخه مجلد سوم و از «کتاب القضاء» تا پایان من لا يحضره الفقیه است، دارای بلاغ تصحیح و مقابله در خدمت امیر محمد خان و ملا علی رضا سمنانیان در عصر چهار شنبه شعبان 1088 ق.، عبد الصمد بن ابراهیم کوهزری، معلق به حواشی مصنف و حواشی از وافی، عناوین و نشان ها شنگرف، 225 گ، مختلف السطور [ف: دوره کتب جدید آستان مقدس 325/1]. (1579)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (587) نستعلیق ابو الحسن بن يوسف مازندرانی در چهار شنبه 22 صفر 1087 ق. در مدرسۀ سلیمانیه (پایان جزء سوم)، نسخه از «احکام حجر» تا «مواریث» است، محشی، مصحح،
در پایان جزء سوم انهاء ملا محمد باقر مجلسی مورّخ ع 1087/1 ق. برای كاتب مشهود است، نسخه پیش از این در تملک کتاب خانه شخصی حیدری در مشهد بوده است، (آغاز موجود: ... فكان بينهما كلام فاقتتلا فخرج هذا يعد والى مولى هذا و هما في القوة سواء...)، (انجام موجود: ... باب التوارث الرجل و المرأة فقال اذا دخل بها ...)، عناوین و نشانی ها شنگرف، 235 گ، 17 سطرى [ف: مركز احياء 68/2 و اندیشه حوزه، ش 7، ص 210] (1580)
قدس رضوی - مشهد (11231 - ردیف: 1075) نسخ محمد قاسم رود باری در 9 ع 1087/12 ق. (بخش دوم) و دیگری در 1107 ق. (بخش اول)، نسخه ناقص و از اوایل «صیام» تا اواسط «اسانید» است و نخستین برگ مقدمه نیز به اشتباه در آغاز آن گذارده شده، (آغاز موجود... و خمسة ايام الآخر فوقع عليه السلم يقضى عنه اكبر...)، (انجام موجود ... و محمد بن الحسن رض عن سعد بن عبد اللّه و الحميری و محمد بن یحیی العطّار و احمد بن...)، عناوین به شنگرف و نا نویس، 286 گ، 23 سطری [ف: قدس 564/14]. (1581)
قدس رضوی - مشهد (15818 - ردیف: 1093) نسخ 11 ع 1087/1 ق. (ج 1) و 1089 ق. (ج 2) نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم و تا انتهای «حج» است و در ابتدا فاقد چند سطر و در پایان مذیل به نُه سطر از «مشایخ» می باشد، مصحح، (آغاز موجود: ... فانه لما ساقنى القضاء الى بلاد الغربة و حصلنى القدربها بارض بلخ...)، (انجام موجود: ... احمد بن ابي عبد اللّه البرقى عن ابيه عن محمد بن خالد... عن محمد بن مسلم...)، 190 گ، 22 سطری [ف: قدس 570/14 و 571]. (1582)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (135) نسخ ابراهیم بن میر تیمور حسینی مازندرانی در ج 1087/1 ق. در هند، نسخه دورۀ کامل کتاب و «مشیخه» است، مصحح، عناوین شنگرف، 23 سطری [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 77] (1583)
خصوصی خاندان آقا میر حسینای قزوینی - قزوین (؟) نسخ 1087 ق.، با
نشان وقف بر مدرسۀ قم در 1095 ق. [نشریه 352/6]. (1584)
سپه - تهران (1883) نسخ خوش میر محمد هاشم حسینی در 1087 ق.، نسخه مشتمل بر تمام کتاب و «اسانید» است، در ابتدا نسخه تعلیقاتی به نسخ از شیخ بهائی مشهود است که فقط تا موضوع نجس شدن چاه با ریختن خون گوسفند در آن ادامه یافته، معلق به حواشی راجع به الفاظ مشکله در خطبه استسقاء من لا يحضره الفقيه و حواشی ای از کتب لمعه نهایه و قاموس و با نشان های «وافی فیض سلمه اللّه تعالى و ادام اللّه فيضه الوافي و م ق ر» و جز آن، فهرست رجال «اسانید» به ترتیب تهجی و طریق دیگر و نیز چگونگی وثاقت رجال در هامش نسخه دیده می شود، در پایان رجال فقیه و شرح حال آن ها بر حسب حروف تهجی از افادات علاء الدین محمد گلستانه در دوائری در 24 گ نوشته شده، وقفی ملا حسین بروجردی در 1220 ق. و مرحوم سپهسالار در 1297 ق.، 397 ص، 21 سطری [ف: سپه 675/5 و 328/1 و 329]. (1585)
مرکزی - تهران (6642) نسخ سلطان محمود بن محمد مؤمن قوژدی جنابدی در 1087 ق.، دارای حواشی نستعلیق، با فهرست مطالب در آغاز و با «مشیخه» و فهرست المشيخة و طرق کتاب از استر آبادی که در زمان او نوشته شده و با همان مشیخه به ترتیب تهجی که حاشیه دارد، نسخه بسیار پاکیزه است، با یادداشت ابتیاع به وسیلهٔ محمد مهدی در روز دو شنبه 26 ذق 1150 ق. و میرزا فضل حسینی آن را در 1170 ق. به حاجی محمد شریف بهبهانی فروخته است، و با یادداشت تملک میرزا محمد مؤمن شریف طباطبایی و محمد جعفر خادم پسر عبد المجید حلی، با تاریخ تولد محمد یوسف در روز یک شنبه 14 رمضان 1173 ق.، مخارج آن در آغاز نسخه آمده است، عنوان و نشان و رقم شنگرف، 452 گ، 25 سطری [ف: مرکزی 323/16]. (1586)
ملک - تهران (11 مج 1537) نوشتۀ حدود 1087 ق.، نسخه بند هایی از من لا يحضره الفقيه است، 11 ر [ف: ملک 134/9]. (1587)
قدس رضوی - مشهد (11265 - ردیف: 1108) نسخ محمد علی در 23
صفر 1088 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم کتاب از ابتدای «قضایا» تا پایان «مشایخ» است، دارای وقف نامۀ محمد حسین بن علی نقی حسینی، 261 گ، 18 سطری [ف: قدس 576/14] (1588)
مرعشی - قم (9872) نسخ محمد جعفر بن محمد صادق خطیب کاشانی در دهۀ اول ع 1088/1 ق.، نسخه از «ابواب القضايا و الاحكام» و فاقد «مشیخه» است، مصحح، با حواشی پراکنده، دارای چند نشان بلاغ به خط علامۀ مجلسی، اجازۀ همو مورّخ ع 1088/1 ق. در پایان نسخه برای كاتب مشهود است، 196 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 175/25] (1589)
مجلس - تهران (1 مج 4699 - ثبت: 64759) نسخ کمال الدین شمس الدين بن قوام الدین استر آبادی حدود 9 ع 1088/2 ق.، دارای یادداشت کاتب مورخ روز جمعه 9 ع 1088/2 ق. در مدرسۀ نواب علیه اصفهان، (انجام نسخه: ... و اخذل من خذلهم... فاذهب الرجس و طهرهم تطهيرا تم كتاب من لا يحضره الفقيه... على يداقل عباد اللّه الغنى جمال الدین محمد صالح الهزار جريبي في تاريخ يوم الاحد هفدهم شهر شعبان المعظم سنه 1087 فى الدار السلطنه اصفهان فى المدرسه النواب العليه.)، عنوان و نشان شنگرف، گ 1 پ - 323 پ، 18 سطری [ف: مجلس 80/13] و (1590)
مجلس - تهران (3 مج 4699 - ثبت: 64759) نسخ کمال الدین شمس الدین بن قوام الدین استر آبادی حدود 9 ع 1088/2 ق.، نسخه «اسانید» كتاب من لا يحضره الفقیه است، (آغاز نسخه: بسمله. يقول محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى رحمه اللّه كلما كان في هذا الكتاب عن عماد بن موسى الشاباطی...)، دارای یادداشت کاتب در روز جمعه 9 ع 1088/2 ق.، در مدرسۀ نواب علیه اصفهان، عنوان و نشان شنگرف، گ 323 ر - 336 ر، 18 سطری [ف: مجلس 80/3 و 81] (1591)
آستانه مقدسه - قم (704) نسخ 1088 ق.، نسخه از ابتدای کتاب تا پایان
جزء اول است، عناوین شنگرف، 211 گ، 21 سطری [ف: دورۀ کتب جدید آستان مقدس 346/2]. (1592)
قدس رضوی - مشهد (398) نوشتۀ احمد بن شاه جهان هزار جریبی مازندرانی در 1088 ق. در مدرسۀ جعفریه اصفهان [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 196]. (1593)
قدس رضوی - مشهد (1357) نوشتۀ ملا محمد بن میرزا حسین نائینی در 1088 ق.، نسخه نیمه دوم کتاب است. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، 197 و 198]. (1594)
قدس رضوی - مشهد (1360) نوشتۀ 1088 ق.، نسخه دورۀ کامل کتاب است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 198]. (1595)
مسجد اعظم - قم (1 مج 420) نوشتۀ محمد امین بن سید علی حسینی نور بخشی در 1091-1088 ق. [ف: مسجد اعظم قم، ص 444] (1596)
وزیری - یزد (301 - عمومی: 8233) نسخ محمد طاهر بن محمد تقی شهمیر زادی در سه شنبه 18 رجب 1089 ق.، نسخه دوره کامل است، محشی، مفهرس، عناوین و نشان ها شنگرف، 401 گ، 23 سطری [ف: وزیری 294/1] (1597)
مرعشی - قم (3603) نسخ محمد قاسم بن میرزا علی رازی قبل از 1090 ق.، نسخه از ابواب «زکاة» تا پایان کتاب است، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، انهاء ملا محمد باقر مجلسی مورّخ ذح 1095 ق. به جهت عبد الصمد شریف امامی روی برگ اول مشهود است، مقابلۀ نسخه را همین عبد الصمد در دهۀ آخر شوال 1090 ق. در مدرسۀ سلیمانیه به پایان برده است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 303 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 4/10 و 5]. (1598)
خصوصی ابو الحسن پیش نماز آملی - آمل (14) نسخ قبل از 25 صفر 1090 ق.، نسخه دورۀ کامل به همراه «مشیخه» و فهرست آن، با نقل صورت اجازۀ محمد تقی مجلسی مورّخ صفر 1058 ق. و رجب 1060 ق.، دارای خط محمد حسن بن امیر عبد الکریم حسینی مورخ نیمۀ روز آدینه
صفر 1090 ق.، عنوان شنگرف [نشریه 401/5]. (1599)
قدس رضوی - مشهد (17659 - ردیف: 1047) نسخ محمد محسن بن امیر عبد الکریم حسینی در جمعه 25 صفر 1090 ق.، دارای بلاغ انهاء محمد تقی مجلسی (رحمة اللّه) و اجازۀ ایشان به کاتب در سال های 1058 و 1060 ق. در موارد متعدد، معلق به حواشی، با فهرست هجایی قبل از اسانید مشايخ، عناوین شنگرف، 284 گ، 25 سطری [ف: قدس 552/14] (1600)
فيضيه - قم (388) نسخ محمد رفیع بن محمد صالح گلپایگانی در جمعه 21 ج 1090/1 ق.، با یادداشت وقف نجف قلی مورّخ 22 ج 1095/2 ق.، 293 گ، 25 سطری [ف: فیضیه استادی 275/1، عراقی 465/2] (1601)
عمومی - اصفهان (2917 - ردیف: 593) نسخ خواجه محمد بن خواجه شاه علی قائنی در جمعه 14 رمضان 1090 ق.، نسخه دورۀ کامل کتاب است، مفهرس، 857 ص، 21 سطری [ف: عمومی اصفهان 316/1] (1602)
امام صادق علیه السلام - قزوین (234 - ثبت: 330) نسخ میرزا محمد جیلانی در 1090 ق.، نسخه مشتمل بر دو جزء اول و دوم است، محشی، وقفی حاج میرزا عبد الرسول با تولیت آقا سیّد محمد تقی در ذح 1295 ق.، برگ اول نو نویس، عناوین و خطوط شنگرف، 285 گ، 22 سطری [ف: امام صادق علیه السلام 275/1] (1603)
قدس رضوی - مشهد (418) نوشتۀ محمد ظهیر بن محمد صفی در 1092- 1090 ق.، نسخه دوره کامل است، مصحح، معلق به حواشی [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 196]. (1604)
مرکزی - تهران (6594) نسخ رضی الدین بن رفیع الدین زواری در 17 صفر 1091 ق. (زيارات) به فرمودۀ آقا شمسا از روی نسخهٔ مورخ روز پنج شنبه 26 ج 681/2 ق. (پایان نسخه)، نسخه از آغاز تا «میراث» است و انجام «مشيخة» افتاده، دارای حواشی نستعلیق، 325 گ، 25 سطری
[ف: مرکزی 304/16]. (1605)
ادبیات - تهران (مجموعه امام جمعه کرمان * 13) نسخ محمد نصیر گیلانی لاهیجانی در پایان ذق 1091 ق. در اکبر آباد هند، نسخه از آغاز تا «كتاب الزكاة» است. [ف: ادبیات 102/3]. (1606)
گلپایگانی - قم (2345) تحریر رفیع بن حسین اصفهانی در 1091 ق.، نسخه جلد اول و دوم کتاب است [ف: گلپایگانی 234/3]. (1607)
گلپایگانی - قم (کد: 1/168 یا 30/30 ) نوشتۀ 1091 ق. [ف: گلپایگانی 714/4] (1608)
مدرسه آیة اللّه العظمی خوئی - مشهد (2) نسخ فتح اللّه بن شكر اللّه پشت کوهی در 18 صفر 1092 ق. و مجلد سوم نستعلیق پیرام علی بن سیدی جان دزماری در 10 رجب 1092 ق.، نسخه فاقد «مشیخه» است، مصحح، محشی، 386 گ، 19 سطری [ف: مدرسۀ آية اللّه العظمی خوئی، ص 5 و 6] (1609)
مرکزی - تهران (8361) نسخ اشرف بن محمد تقی یزدی در روز یک شنبه 18 صفر 1092 ق.، او کتاب را سه جزء کرده و حدیث های هر یک را شمرده است، با یادداشت تملک جعفر طباطبایی و محمد رضا بن محمد کاظم محمد کاظم گیلانی در 10 محرم 1308 ق.، عنوان شنگرف، 307 گ، 27 سطری [ف: مرکزی 122/17]. (1610)
مدرسه غرب - همدان (10062) نسخ اولیا قلی تبریزی در ع 1092/1 ق.، دارای اجازه نامه علامه مجلسی به ملا صالح مازندرانی و اجازه نامه مفصل شهید ثانی به شیخ حسین بن عبد الصمد عاملی پدر شیخ بهایی در آخر کتاب [ف: مدرسه غرب همدان، ص 199]. (1611)
قدس رضوی - مشهد (13840 - ردیف: 1055 * مدرسه نواب 57 اخبار) نسخ احمد بن میرزا محمد در روز یک شنبه 6 ج 1092/1 ق. در مشهد مقدس رضوی، دارای حواشی لغوی و نسخه بدل و نشان بلاغ، با اجازۀ قاسم علی بن حسن علی برازقی سبزواری به نویسنده نسخه در همان سال، عناوین شنگرف، 352 گ، 25 سطری [ف: قدس 555/14 و
556 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 497/2] (1612)
فیضیه - قم (353) نسخ محمد طاهر بن حاجی ولی یک رازی در 1092 ق.، نسخه جزء اول و دوم است، 245 گ، 22 سطری [ف: فیضیه استادی 274/1 و 275]. (1613)
گلپایگانی - قم (کد: 33/30) نوشتۀ 1092 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1614)
مرکزی - تهران (23 مج 7598) نستعلیق 1092 ق.، نسخه روایتی از سعد ابن ظریف از کتاب من لا یحضره الفقیه است، ص 112-111، 17 سطری [ف: مرکزی 649/16] (1615)
الهیات - تهران (60 ب - ثبت: م 51) نسخ محمد رحیم بن ایمانی در روز پنج شنبه 21 ع 1093/2 ق.، نسخه از آغاز تا پایان جزء دوم است، محشی، عنوان و نشان شنگرف، 186 گ، 23 سطری [ف: الهيات 638/1] (1616)
مرکزی - تهران (7846) نسخ محمد مهدی بن میر محمد صادق حسینی در شنبه 29 ج 1093/1 ق، مقابله شده در 1108 ق.، با فهرست مورّخ 1102 ق. در پایان با یادداشت تملک محمد بديع بن محمد هاشم سبزواری، عنوان و نشان شنگرف، 415 گ، 24 سطری [ف: مرکزی 718/16] (1617)
آستانه مقدسه - قم (447) ثلث 2 ج 1093/2 ق.، نسخه از ابتدای کتاب تا آخر باب «فروض الجوارح» است، (انجام نسخه: ... و الصديقين ارفع درجة منه و الوصية طويلة اخذنا منها موضع الحاجة)، عناوین شنگرف، 245 گ، 19 سطری [ف: دورۀ کتب جدید آستان مقدس 62/2 و 61] (1618)
آستانه مقدسه - قم (- 6429) نسخ سیّد مراد بن محمد بن آقا تقی در 24 ج 1093/2 ق. (پایان مزار) و روز چهار شنبه 12 شوال 1093 ق. (پایان کتاب)، نسخه فاقد «مشیخه» است، دارای بلاغ مقابله و تصحیح مورّخ 1100 ق. در پایان مزار، در آخر نسخه پنج صفحه از فواید شیخ محمد بن
حسن بن زین الدین عاملی در کشف طرق من لا يحضر به عربی از میرزا محمد استر آبادی آمده، عنوان و نشان شنگرف، 248 گ، 30 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 175/1 و 176]. (1619)
قدس رضوی - مشهد (752) نسخ 1093 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم است، معلق به حواشی سلطان العلماء و مجلسی اول و دوم و دیگران، مصحح، ظاهراً نزد مجلسی مقابله شده، دارای سر لوح، (انجام نسخه:... ولا قوة الّا باللّه العلى العظیم)، عناوین به شنگرف، 222 گ، 21 سطری [ف: قدس 190/5]. (1620)
قدس رضوی - مشهد (17563 - ردیف: 1046) نسخ محمد نبی بن حسن علی استر آبادی انصاری در 1093 ق.، دارای بلاغ سماع محمد رضا بافقی و اجازۀ همو به ملا عبد النبی، معلق به حواشی پراکنده، وقفی حاج کریم داد ابن حاج اسماعیل صدیقی در ج 1101/2 ق. در شهر مشهد بر طلبه علوم دینیه، با نشان تملک مدرسه باقریه همین شهر، علامات و نشان ها شنگرف، 285 گ، 29 سطری [ف: قدس 552/14 و تراثنا 140/26] (1621)
مدرسۀ حجتیه - قم (354) نسخ محمد کاظم بن محمد صالح در 1093 ق.، نسخه نا تمام است [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 91]. (1622)
مسجد اعظم - قم (3835) نوشتۀ میر نعمت اللّه بن سید معصوم در 1093 ق.، نسخه از مبحث «قضا» تا پایان کتاب است [ف: مسجد اعظم قم، ص 397]. (1623)
ملی - تهران (256 /م ردیف: 1484 / ع) نسخ ابو طالب الشريف الخادم بن محمد مهدى الشريف الخادم در 1093 ق.، نسخه از ابتدا تا جزء دوم می باشد، (آغاز نسخه: اما بعد فاني لما ساقنى القضاء...)، صفحۀ اول وصالی شده، سر فصل ها با مرکب قرمز، 236 گ، 19 سطری [ف: 505/9] (1624)
ملی - تهران (1851 / د - ردیف: 1689 /ع) نسخ نعمت اللّه بن محمد امین حسینی در 1093 ق. در محله کران اصفهان، نسخه از باب «قضایا» تا آخر
باب «نوادر میراث» و سپس کتاب اسانید است، سر فصل ها با مرکب قرمز، 274 گ، 19 سطری [ف: ملی 271/10]. (1625)
قدس رضوی - مشهد (15201 - ردیف: 1110) نسخ نصر الدین بن مؤمن ماهانی کرمانی در شعبان 1094 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم کتاب است، مذیل به فهرست اسانید و مشایخ، اسانید مجدداً به خط نستعلیق نوشته شده، معلق به حواشی غالباً با نشان ملا مراد و سلطان العلماء، عناوین به شنگرف، 275 گ، 16 و 17 سطری [ف: قدس 577/14] (1626)
سپه - تهران (1878) نسخ محمد مهدی خوانساری در 1094 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم و چهارم من لا یحضره الفقیه و از کتاب «قضاء» تا پایان «اسانید و رجال» است، دارای حاشیه مختصر، 222 ص، 23 سطری [ف: سپه 675/5 و 329/1 و 330]. (1627)
قدس رضوی - مشهد (748) نسخ محمد جعفر بن حافظ آقا میرزا قاری تبریزی در 1094 ق.، نسخه دورۀ كامل لكن فاقد فصل «اسانید» است، دارای دو سر لوح آراسته، عناوین شنگرف، 366 گ، 19 سطری [ف: قدس 189/5] (1628)
ملک - تهران (1951) نسخ نجم الدین بن هاشم در 1094 ق. در مدرسه شفیعیه اصفهان، نسخه از آغاز تا پایان «اسانید» است، عنوان و نشان شنگرف، 386 گ، 23 سطری [ف: ملک 730/1] (1629)
گلپایگانی - قم (کد: 35/55) نوشتۀ 1095 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1630)
مدرسۀ زنگنه - همدان (11) نسخ 1095 ق. [نشریه 351/5]. (1631)
مرکزی - تهران (ذیل 4 مج 2711) نوشتۀ 1095 ق.، نسخه بند هایی از من لا يحضره الفقیه است، 20 سطری [ف: مرکزی 1590/10]. (1632)
قدس رضوی - مشهد (11550 - ردیف: 1088) نسخ محمد طالب بن عبد اللّه گیلانی در سه شنبه صفر 1096 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم و مذیل به رسائل دیگری است، دارای بلاغ، معلق به حواشی با نشان
سلطان و مجلسی اول و دیگران، 200 گ، 23 سطری [ف: قدس 568/14] (1633)
مرعشی - قم (9195) نسخ محمد بن حسن حاجی الحافظ اسیری در سه شنبه 22 شعبان 1096 ق.، مصحح، دارای حواشی مختصر، و دارای سر لوح رنگین، عناوین و نشانی ها شنگرف، 332 گ، 28 سطری [ف: مرعشی 303/23] (1634)
گلپایگانی - قم (کد: 82/32) نوشتۀ 1096 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1635)
سپه - تهران (59 صدر) نسخ قبل از 1097 ق.، نسخه مجلد نخستین است، مصحح، دارای نشان بلاغ، با تملک کلب علی ایشک آقاسی حرم در 1097 ق.، وقف محمد شفیع در 1230 ق. برای مسجد سلطانی، دارای سر لوح، عنوان ها شنگرف، 310 گ، 19 سطری [ف: سپه 674/5] (1636)
سپه - تهران (5586) نسخ محمد یونس بن محمد جان همدانی در آدینۀ روز 20 ع 1097/2 ق.، نسخه از «باب اذان و اقامه» تا پایان جزء دوم است، دارای حواشی با نشان «م ت ق، س ل ط، ابو القاسم، م ح ق، ع ل، ص، ق»، عنوان شنگرف، 157 گ، 23 سطری [ف: سپه 675/5] (1637)
مدرسه آية اللّه العظمی خوئی - مشهد (34) نسخ محمد هادی حسینی در اواسط رجب 1097 ق.، نسخه از «قضاء» تا «مشیخه» است و از آغاز و انجام افتادگی دارد، مصحح، محشی، بلاغ مولانا عبد العظیم کاشانی به تاریخ اوایل شعبان 1098 ق. جهت ملا محمد صالح در مشهد مقدس در صفحه آخر کتاب مشهود است، 217 گ، 21 سطری [ف: مدرسه آیة اللّه العظمی خوئی، ص 25-20] (1638)
مدرسه نمازی - خوی (1 مج 124) نسخ احمد بن على البكيسيني العاملي در 1097 ق.، دارای نشان مقابله و تصحیح، 21 سطری [ف: مدرسه نمازی خوی، ص 71 و 72] (1639)
وزیری - یزد (1508 - عمومی: 416227) نسخ علی رضا در دو شنبه 11 شوال 1097 ق.، عناوین و نشان ها شنگرف، 276 گ، 20 سطری [ف: وزیری 978/3]. (1640)
ملی - تهران (2512 / ع - ثبت قدیم: 1159 - 1799، ع / 212) نسخ محمد شفیع بن غلام علی بریجی در 1097 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم و چهارم از مباحث «ابواب القضایا» به بعد را در بر دارد، دارای حواشی لغوی و جز آن، مصحح، مقابله شده، فهرست مشایخ به ترتیب حروف تهجی و شرح علامات رمزی کتاب در چهار برگ پایانی کتاب مشهود است، (آغاز موجود: ... قال ايما مؤمن قدم مؤمن في خصومة... باب اصناف القضاة و وجوه الحكم...)، 325 گ، 18 سطری [ف: ملی 379/12 و 380] (1641)
فیضیه - قم (414) نسخ شنبه 17 ع 1098/1 ق.، نسخه جزء اول و دوم است، 252 گ، 31 سطری [ف: فیضیه استادی 275/1]. (1642)
گلپایگانی - قم (2075 - کد : 27/7) نوشته حاجی بن هداية بن حمزة بن قاسم در 1098 ق.، نسخه دوره کامل است [ف: گلپایگانی 154/3 و 714/4] (1643)
مسجد اعظم - قم (1625) نوشتۀ جمشید بن محمد زمان الکسکری در 1098 ق. [ف: مسجد اعظم قم، ص 396]. (1644)
مرعشی - قم (2601) نسخ خوش هدایت اللّه در 14 ربیع الاول قبل از 1099 ق.، نسخه مجلد اول و از آغاز کتاب تا باب «موضع قبر امیر المؤمنین علیه السلام» را دارد، مصحح، دارای سر لوح آراسته، (انجام موجود: ... و أتت ممن أمرنى اللّه بصلته و حثنى على بره و دلني على فضله...)، عناوین و نشانی ها شنگرف یا زرین، 235 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 185/7 و 186]. (1645)
مرعشی - قم (2602) نسخ خوش هدایت اللّه در 14 ربیع الاول قبل از 1099 ق.، نسخه مجلد دوم ش (2601) و مشتمل بر بعد از باب «موضع قبر امير المؤمنين عليه السلام» تا پایان کتاب است، مصحح، دارای سر لوح
آراسته، بلاغ انهاء علامۀ مجلسى مورّخ 15 ع 1099/1 ق. و تأیید سعید نفیسی به تاریخ 10 جنوری 1950 م. در پایان کتاب دیده می شود، عناوین و نشانی ها شنگرف یا زرین، 257 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 186/7]. (1646)
دائرة المعارف بزرگ اسلامی - تهران (243 - ثبت: 66928) نسخ خوش محمد کاظم بن محمد حسین اصفهانی در ع 1099/2 ق.، نسخه دارای سر آغاز و «اسانید» است، دارای سر لوح آراسته، با مهر و یادداشت تملک احمد زین العاملی و حیدر بن طاهر حسینی، (آغاز نسخه: ... يقول محمد بن على... مصنف هذا الكتاب رحمه اللّه كلماكان في هذا الكتاب عن عمار بن الساباطي فقد رويته...)، عنوان و نشان شنگرف، 276 گ، 29 سطرى [ف: دايرة المعارف 249/1]. (1647)
خصوصی میرزا حسن محمود آبادی یزدی - یزد (22) نسخ محمد صادق گلپایگانی در یک شنبه 11 ج 1099/1 [نشریه 453/4]. (1648)
قدس رضوی - مشهد (14167 - ردیف: 1101) غالباً نسخ محمد رضا بن محمد باقر حسینی در 15 رجب 1099 ق.، نسخه مشتمل بر بخشی از مجلد اول و دوم از ابتدای ابواب «زکات» تا پایان مبحث «حج» کتاب است، دارای نشان مقابله و تصحیح، معلق به حواشی با نشان ملا مراد تفریشی و سلطان و سید محمد و جز آن ها، وقفی سید محمد باقر سبزواری با تاریخ 1045 ق.، عناوین به شنگرف و زنگار، 136 گ، مختلف السطر [ف: قدس 574/14] (1649)
قدس رضوی - مشهد (749) نسخ چهار شنبه 12 ذق 1099 ق.، اندکی از آخر فصل اسانید و «مشیخه» نسخه افتاده است، دارای یادداشت مقابله، (انجام موجود: ... عن يعقوب بن يزيد...)، عناوین شنگرف، 240 گ، مختلف السطر [ف: قدس 189/5]. (1650)
قدس رضوی - مشهد (11197 - ردیف: 1077) نسخ محمد حسین بن ابراهیم خطیب در شنبه 15 ذق 1099 ق. در مشهد مقدس رضوی، نسخه فاقد «مشیخه» است، دارای حواشی پراکنده، مصحح، عناوین شنگرف،
436 گ، 20 سطری [ف: قدس 564/14] (1651)
مدرسه نمازی - خوی (911) نسخ امام قلی بن ملک محمد قراداغی در یک شنبه 9 ذح 1099 ق.، عناوین شنگرف، 203 گ، 21 سطری [میراث اسلامی ایران، ش 10، ص 776، 777]. (1652)
قدس رضوی - مشهد (9243) نسخ محمد امین اصفهانی در 1099 ق. [ف: قدس، فهرست الفبایی کتب خطی، ص 563 و 564]. (1653)
مرعشی - قم (8371) نسخ اوایل سدۀ 11 ق. (در عصر علامۀ مجلسی)، نسخه مشتمل بر جزء سوم کتاب است، مصحح، محشی، دارای سر لوح در آغاز نسخه و اول «مناهی پیامبر اکرم (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و مشیخه»، عناوین و نشانی ها شنگرف، 369 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 337/21]. (1654)
وزیری - یزد (1580 - عمومی: 16228) نسخ اوایل سدۀ 11 ق.. عناوین و نشانه ها شنگرف، 202 گ، 23 سطری [ف: وزیری 994/3]. (1655)
آستانه مقدسه - قم ( 3: 21 - 6354) نسخ سید محمد بن عبد محمد قاینی بیرجندی در پایان صفر سدۀ 11 ق.، با یادداشت قرائت در خدمت مولوی ملا محمد معصوم پیش نماز در مرو شاه جهان در شب پنج شنبه 19 صفر از همان سال، نسخه فاقد «مشیخه» است، 394 گ، 21 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 175/1]. (1656)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (13) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز است تا باب «وصف الصلوة»، عنوان شنگرف [نشریه 79/3]. (1657)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (25) نسخ سدۀ 11 ق، نسخه از آغاز است تا «باب الحقوق» پس از زیارات [نشریه 79/3] (1658)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (54) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز تا «صلوة المريض» است و انجام آن افتاده، عنوان و نشان شنگرف [نشریه 79/3] (1659)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (364) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه «مشیخه» را نیز در بردارد، عنوان و نشان شنگرف [نشریه 474/3] (1660)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (394) نستعلیق سدۀ 11 ق.، نسخه تا
«باب الفروض على الجوارح» است و افتادگی دارد، عنوان شنگرف [نشریه 474/3] (1661)
آستانه مقدسه - قم (9:5 - 6082) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز تا «ایلاء» را شامل می شود، دارای بلاغ قرائت، وقف حیدر خان در شعبان 1152 ق.، برگ آخر نو نویس محمد بن محمود حسینی در چهار شنبه 17 رجب 1335 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 287 گ، 25 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 1751] (1662)
آستانه مقدسه - قم (1: 108 - 6159) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از «القضایا و الاحکام» تا «نوادر مواریث» است، ص 1 و 5 و آخر نو نویس محمد رضای حسینی تویسرکانی در 17 ذح 1256 ق. در کربلا، عنوان و نشان شنگرف، 184 گ، 24 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 175/1]. (1663)
آستانه مقدسه - قم (1: 37 - 6290) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از «القضایا و الاحکام» تا آخر «مشیخه» است، با تصحیح و تملک سید اسماعیل و مهدى بن علی رضا بن كاظم طباطبائی حسینی قمی در 134/11/2؟ [1034]، محشی، با یادداشت تملک عبد الغنی ثانی بن حسن حسینی بن عبد الغنی ماضی مورخ 1167 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 257 گ، 19 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 174/1]. (1664)
آستانه مقدسه - قم ( - 6409) نسخ سدۀ 11 ق.، آغاز و انجام نسخه افتاده است، محشی، اهداء علی جهان بانی، 276 گ، 17 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 175/1] (1665)
الهیات - مشهد (1708 - ثبت: 22646) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه فاقد برگ دوم از آغاز و چند برگ از «اسانید» است، مصحح، محشی، در حاشیۀ آخر «باب صید و ذبائح» بلاغ مقابله (بسمله قوبل من اوله الى آخره عند افضل الفضلاء و العلماء و الراسخين مولانا محمد باقر قدس اللّه روحه) مشهود است، عنوان و نشان شنگرف، 370 گ، 24 سطری [ف: الهيات مشهد 808/3] (1666)
الهيات - مشهد (1893 - ثبت: 22832) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از اول کتاب تا آخر «حج و زیارات» را داراست، مصحح، دارای بلاغ، با یادداشت مصالحۀ کتاب از طرف محمد جعفر بن محمد صفی فارسی به فرزندش عطاء اللّه در اواخر ذح 1278 ق.، عناوین شنگرف، 294 گ، 18 سطری [ف: الهيات مشهد 949/3] (1667)
حقوق - تهران (76 - ب) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر «نکاح و مکاسب و تجارات» است، با یادداشت ابتیاع مورّخ 1187 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 140 گ، 23 سطری [ف: حقوق، ص 422] (1668)
حقوق - تهران (78 - ج) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز افتاده و نیمه باب پیش از «باب علة النهي عن السجود على الماكول» را دارد و فاقد «مشیخه» است، عنوان و نشان شنگرف، 495 گ، 20 سطری [ف: حقوق، ص 422] (1669)
خصوصی خاندان آقا میر حسینای قزوینی - قزوین (؟) نسخ سدۀ 11 ق. [نشریه 352/6]. (1670)
خصوصی کاظم مدیر شانه چی - مشهد (ذیل ردیف: 129) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از «مشیخه» افتادگی دارد، معلق به حواشی، دارای بلاغ، با نشان مقابله و قرائت نزد محمد باقر [نشریه 609/5] (احتمالاً تکراری قدس 14) (1671)
خصوصی کاظم مدیر شانه چی - مشهد (ذیل ردیف: 129) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز تا «زیارات» است، مصحح، دارای نشان مقابله، محشی [نشریه 609/5] (احتمالاً تکراری قدس 14) (1672)
دانش کده ادبیات - اصفهان (21) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از «ابواب القضاء» تا پایان کتاب است، دارای سر لوح، عنوان و نشان شنگرف [نشریه 477/4] (1673)
سپه - تهران (60 صدر) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز تا «مواریث» و «مشیخه» را ندارد، علی اکبر بن مهدی در 16 رمضان 1254 ق. یک سوم آن را نو نویسی کرده و کامل ساخته، 420 گ، 21 سطری [ف: سپه 674/5] (1674)
قدس رضوی - مشهد (88) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخ دوره کامل و تصحیح شده است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 195]. (1675)
قدس رضوی - مشهد (168) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه دورۀ کامل است، محشی، [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص196 و 195]. (1676)
قدس رضوی - مشهد (207) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر نیمۀ دوم کتاب است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 196]. (1677)
قدس رضوی - مشهد (227) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر نیمۀ اول كتاب است و جلدی نفیس دارد [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 196] (1678)
قدس رضوی - مشهد (2 مج 1329) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر بخش صلاة است. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 366]. (1679)
قدس رضوی - مشهد (1333) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر نیمۀ اول کتاب است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 197]. (1680)
قدس رضوی - مشهد (1339) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه نیمۀ اول کتاب را در بر می گیرد. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 197]. (1681)
قدس رضوی - مشهد (8455 - ردیف: 1123) نسخ سدۀ 11 ق، نسخه ناقص و از اوائل «طهارت» تا اواخر «صلوة» مجلد اول و از اوائل «دیات» تا اواخر «میراث» مجلد چهارم است، دارای بلاغ محمد تقی مجلسی، معلق به حواشی سلطان و شیخ حر عاملی و همان مجلسی اول، (آغاز موجود:... طيّبا في عافية فاخرجه منى خبيثا في عافية...)، (انجام موجود: ... فان ترك ابن اخ لام و ابن اخ لاب و ترك ابن اخت...)، عناوین در جلد اول شنگرف و در جلد چهارم نا نویس، 183 گ، 23 سطری [ف: قدس 582/14] (1682)
قدس رضوی - مشهد (8501 - ردیف: 1082) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم کتاب است، معلق به حواشی سلطان مراد و مجلسی و دیگران، عناوین به شنگرف یا نا نویس، 217 گ، 18 سطری [ف: قدس 566/14]. (1683)
قدس رضوی - مشهد (9807 ردیف: 1119) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم از ابتدای «قضایا» تا پایان «اسانید» است، دارای نشان تصحیح و مقابله، معلق به حواشی با نشان های (م ق ر، م ت ق، مراد و سلطان) و جز آن، صورت خط مؤلف دربارۀ قرائت کتاب و روایت او از مشایخش برای ابو عبد اللّه نعمه در پایان کتاب مشهود است، عناوین به شنگرف، 329 گ، 19 سطری [ف: قدس 580/14] (1684)
قدس رضوی - مشهد (9915 - ردیف: 1090) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم است، دارای بلاغ، معلق به حواشی با نشان ملا مراد تفریشی و شیخ حسن و شیخ محمد و دیگران، دارای وقف نامه به تولیت محمد بن عبد الفتاح تنکابنی، عناوین به شنگرف، 183 گ، 27 سطری [ف: قدس 569/14] (1685)
قدس رضوی - مشهد (10257 - ردیف: 1085) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم است، دارای بلاغ، معلق به حواشی محمد تقی و محمد باقر مجلسی، عناوین به سرخی، 223 گ، 21 سطری [ف: قدس 567/14] (1686)
قدس رضوی - مشهد (10601 - ردیف: 1038) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه فاقد آخرین برگ اسانید است، مصحح، دارای نشان مقابله، (انجام: موجود: ... محمد بن الحسين بن ابى الخطاب عن جعفر بن بشير ... و ما كان فيه عن ابراهيم بن هاشم...)، عناوین شنگرف، 249 گ، 29 سطری [ف: قدس 549/14] (1687)
قدس رضوی - مشهد (11169 - ردیف: 1109) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم کتاب و از ابتدای «قضایا» تا پایان «مشایخ» است و مذیل به قصیدۀ مترجم برده می باشد، دارای بلاغ و انهاء محمد تقی مجلسی در ج 1051/1 ق. در پایان ج 3، معلق به حواشی، عناوین به سرخی، 183 گ، 23 سطری [ف: قدس 577/14] (1688)
قدس رضوی - مشهد (12868 - ردیف: 1089) نسخ راضي بن نعمة اسدی جزایری در سدۀ 11 ق.، نسخه شامل مجلد اول و دوم کتاب است،
معلق به حواشی، عناوین به سرخی، 214 گ، 25 سطری [ف: قدس 568/14 و 569]. (1689)
قدس رضوی - مشهد (13835 ردیف: 1121) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه بخشی از مجلد سوم و چهارم کتاب از اوایل مبحث «قضایا» تا پایان کتاب بدون «مشایخ» را در بر می گیرد، دارای بلاغ، معلق به حواشی، (آغاز موجود: ... اليه فامر امير المؤمنين عليه السلام ان يثقب في حائط المسجد ثقبين ...)، عناوین شنگرف، 203 گ، 23 سطری [ف: قدس 581/14] (1690)
قدس رضوی - مشهد (15601 - ردیف: 1086) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم است، دارای بلاغ، معلق به حواشی با نشان سلطان و جز او، عناوین به شنگرف، 140 گ، 26 سطری [ف: قدس 567/14] (1691)
قدس رضوی - مشهد (17564 - ردیف: 1095) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم و ذیلاً ناقص است، مصحح، معلق به حواشی بیش تر با نشان ملا مراد، (انجام موجود: ... مستشفع الى اللّه عز و جل بكم و متقربكم اليه و مقدمكم امام طلبتی و حوائجی...)، عناوین به سرخی یا سیاه جلی، 250 گ، 25 سطری [ف: قدس 571/14]. (1692)
قدس رضوی - مشهد (17572 - ردیف: 1094) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم کتاب است، مصحح، معلق به حواشی بیش تر با نشان محمد تقی مجلسی، عناوین به شنگرف یا سیاهی یا نا نویس، 259 گ، 21 سطری [ف: قدس 571/14] (1693)
قدس رضوی - مشهد (17573 - ردیف: 1052) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، دارای نشان مقابله، معلق به حواشی پراکنده، عناوین شنگرف، 379 گ، 25 سطری [ف: قدس 554/14] (1694)
قدس رضوی - مشهد (17575 - ردیف: 1099) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم است، عناوین به شنگرف یا نا نویس، 179 گ، 25 سطری [ف: قدس 573/14] (1695)
قدس رضوی - مشهد (17963 - ردیف: 1117) نسخ على بن ابراهيم بوری در سدۀ 11 ق، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم و فاقد بیش تر اوراق «اسانید» است، دارای نشان بلاغ و انهاء و اجازۀ روایت محمد بن احمد بن ابراهیم بوری به کاتب، (انجام موجود: ... عن عبد الكريم بن عمرو الخثعمي عن ليث المرادى...)، عناوین شنگرف، 270 گ، 25 سطری [ف: قدس 580/14] (1696)
قدس رضوی - مشهد (18031 - ردیف: 1122) نسخ احتمالاً ملا کرامی تبریزی در سدۀ 11 ق.، نسخه دورۀ کامل است، دارای بلاغ ملا مراد و اجازۀ روایت او به همان کرامی، معلق به حواشی ملا مراد تفریشی و دیگران، 400 گ، 21 سطری [ف: قدس 582/14] (1697)
گوهرشاد - مشهد (42) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، نسخه مقابله شده، معلق به حواشی، از میان و آخر نو نویس، عنوان و نشان شنگرف، 418 گ، 20 - 23 سطری [ف: گوهرشاد 41/1] (1698)
گوهرشاد - مشهد (1248) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز کتاب تا باب «سیاق مناسک الحج» را شامل است، مصحح، معلق به حواشی، دارای بلاغ و مقروّ، (انجام موجود: ... بغير حول منى و قوّة ولكن بحول اللّه و قوّته...)، عنوان و نشان شنگرف، 24 سطری [ف: گوهرشاد 1873/4] (1699)
گوهرشاد - مشهد (1293) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از «تقلیم اظفار» تا آخر «حج» را داراست و در ذیل آن باب «زیارات» آمده، مصحح، معلق به حواشی، مقابله شده، دارای سماع و بلاغ، نسخه از آخر و وسط نو نویس، (آغاز موجود: ... فحكّها و في خبر آخر قال لم تحتج فامّر عليه السكّين او المقراض...)، (انجام نسخه: ... و الوصية طويلة اخذنا منها موضع الحاجة ولا حول ولا قوة الا باللّه العلىّ العظيم و الحمد للّه رب العالمين)، عنوان و نشان شنگرف، 20 سطری [ف: گوهرشاد 1902/4]. (1700)
مجلس - تهران (ذیل 44 مج 14280 - ثبت: 89496) نستعلیق؟، نسخه مطلبی از من لا یحضر است، مجموعه دارای یادداشت ها و خطوط سدۀ
11 ق. به بعد است، گ 110 ر [ف: مجلس 401/38] (1701)
مدرسه امام بروجردی کرمانشاه (18) نوشتۀ سدۀ 11 ق، نسخه مشتمل بر ابواب «قضا» تا آخر «مشیخه» است، مصحح، دارای حواشی مختصر [تراثنا، ش 59 - 60، ص 252]. (1702)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (155) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخ دورۀ کامل و فاقد برگ آخر است، عناوین شنگرف، 321 گ [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 78] (1703)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (306) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم کتاب است و در انتها افتادگی دارد، دارای حواشی با نشان «سلطه سلمه اللّه»، عناوین شنگرف، 266 گ، 22 سطری [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 78] (1704)
مدرسۀ حجتيه - قم (131) نسخ سدۀ 11 ق، [ف: مدرسه حجتیه قم، ص 91] (1705)
مدرسۀ حجتيه - قم (491) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه تا کتاب «حج» را در بر می گیرد [ف: مدرسۀ حجتیه قم، ص 91]. (1706)
مدرسۀ سلیمان خان - مشهد (5) نسخ محمد ابراهيم بن آقا اسماعيل اصفهانی در سدۀ 11 ق.، معلق به حواشی، عنوان و نشان شنگرف؛ لکن از میانه تا پایان نسخه سفید گذارده شده [ف: شهرستان ها (مدرسۀ سلیمان خان) 22/1] (1707)
مدرسۀ سلیمان خان - مشهد (34) نسخ محمد جعفر بن حاجي میر غیاث الدین سبزواری در سدۀ 11 ق، مصحح، محشی، پایان بخش «مشيخة» افتاده است [ف: شهرستان ها (مدرسۀ سلیمان خان) 22/1] (1708)
مدرسۀ سلیمان خان - مشهد (44) نستعلیق سدۀ 11 ق.، مصحح، دارای بلاغ و اجازۀ روایت مجلسی به امیر ابو الحسین حسنی حسینی در 1067 ق. در پایان کتاب الصلاة، عنوان در آغاز مشکی و شنگرف تنها [ف: شهرستان ها (مدرسۀ سلیمان خان) 22/1]. (1709)
مدرسه مروی - تهران (100) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه تا «مزار» است [ف: مدرسه مروی، ص 247] (1710)
مدرسه مروی - تهران (250) نوشتۀ سدۀ 11 ق، [ف: مدرسه مروی، ص 247] (1711)
مدرسۀ میرزا جعفر - مشهد (؟) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز تا «زیارات» است، مصحح، محشی با نشانۀ «لشیخنا ح مدظله» گویا از شیخ حر عاملی، نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (مدرسۀ میرزا جعفر) 42/1] (1712)
مدرسۀ میرزا جعفر - مشهد (؟) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه نیمۀ نخستین کتاب است، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (مدرسۀ میرزا جعفر) 42/1] (1713)
مدرسۀ نواب - مشهد (29 اخبار) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، محشى، دارای نشان بلاغ و یادداشت مقابله، نسخه در آغاز و انجام ناقص و از آغاز «صلاة» تا آغاز «حج» را شامل می شود، عنوان و نشان شنگرف، [ف :شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 499/2] (1714)
مدرسۀ نواب - مشهد (60 اخبار) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، دارای حواشی و نسخه بدل و نشان بلاغ، عنوان و نشان شنگرف، 402 گ، 23 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 497/2 و 498]. (1715)
مدرسۀ نواب - مشهد (61 اخبار) نستعلیق سدۀ 11 ق.، مصحح، دارای حواشی لغوی، عنوان و نشان شنگرف، 402 گ، 23 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2]. (1716)
مدرسۀ نواب - مشهد (98 حکمت) نسخ نزدیک به نستعلیق سدۀ 11 ق.، نسخه در انجام ناقص است [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 503/2] (1717)
مدرسۀ نواب - مشهد (134 اخبار) نسخ سدۀ 11 ق.، مصحح، دارای حواشی لغوی و نسخه بدل و نشان بلاغ، نسخه مقابله شده، چند برگ در آغاز و انجام افتاده، عنوان و نشان شنگرف [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 499/2] (1718)
مرعشی - قم (2611) نسخ علی رضا بن حسن گیلانی در سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر نیمۀ دوم کتاب است، مصحح، دارای حواشی مختصر، بلاغ انهاء ملا محمد تقی مجلسی مورخ ذح 1056 ق. در پایان جزء سوم مشهود است، با یادداشت تملک ابو القاسم بن محمد علی خرم شاهی در 17 ربیع المولود 1367 ق. عناوین و نشانی ها شنگرف، 208 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 192/7] (1719)
مرعشی - قم (3958) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از «باب من يجوز التحاكم اليه و من لايجوز» تا پایان کتاب است و از آخر افتاده دارد، مصحح، محشی، در حاشیه صفحۀ آغاز «مشیخه» سند ملا محمد باقر مجلسی گویا به خط خودش نوشته شده است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 198 گ، 19 سطرى [ف: مرعشی 340/10] (1720)
مرعشی - قم (5038) نسخ گویا از سدۀ 11 ق.، آغاز نسخه محشی، بنا بر نوشتۀ سید محمد حسینی کوه کمری (سید محمد حجت) به تاریخ شب هشتم رمضان 1345 ق. در پایان فهرست کتاب در آغاز نسخه، نسخهٔ حاضر با دو نسخه تصحیح و مقابله شده اول با نسخه مجلسی اول ملا محمد تقی و دوم با نسخهٔ کتاب خانه شیخ الشریعه در نجف اشرف (البته این تصحیح ها مربوط به چند برگ اول است)، مفهرس، با یادداشت تملک ابن خاتون عاملی مورّخ رجب 1151 ق. و حسین حسینی اعرجی مورّخ 1156 ق. و حسین بن محمد شکر مورّخ 1166 ق. و عبد الحسین الحياوي مورّخ 1229 ق. و علی امین الحسینی مورخ 1251 ق و هم چنین با یادداشت تملک و مُهر حسين بن عبد العال بن على آل غانم قطرى بحرانی مورخ شعبان 1260 ق. در کربلا و مهر على بن حسين الخاتون العاملى مورّخ رجب 1150 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف یا نوشته نیست، 468 گ، 27 سطری [ف: مرعشی 234/13]. (1721)
مرعشی - قم (8918) نسخ حسین بن عبد اللّه الخاقانی در سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز کتاب تا «باب الوکاله» را دارد و انجام نسخه افتاده است، مصحح، دارای حواشی پراکنده و نشان بلاغ، با مهر و یادداشت تملک مير
محمد نصیر بن میر عزیز تنکابنى مورّخ غرۀ ذح 1133 ق. و على بن ابراهیم حسینی مورّخ 1243 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 112 گ، 34 سطری [ف: مرعشی 94/23] (1722)
مرکزی - تهران (6646) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مجلد اول و دوم است، دارای حواشی نستعلیق، عنوان و نشان شنگرف، 342 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 324/16] (1723)
مرکزی - تهران (7337) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از «ابواب القضاء و الاحکام» است تا «باب الاكل و الشرب من آنية الذهب و الفضة و غير ذلك من آداب الطعام»، دارای حواشی نستعلیق، عنوان و نشان شنگرف، 76 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 515/16]. (1724)
مرکزی - تهران (1 مج 8999) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه در «میراث» تا «باب في النوادر» است، عنوان و نشان شنگرف، گ 1 ب - 17 پ، 23 سطرى [ف: مرکزی 271/17] (1725)
مرکزی - تهران (9972) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه شامل «الفرائض» تا «الروضة» است، و آغاز و انجام آن افتاده، عنوان شنگرف، 182 گ، 23 سطرى [ف: مرکزی 517/17] (1726)
مرکزی - تهران (9973) نسخ سدۀ 11 ق.، اندکی از آغاز نسخه و در انجام در «میراث» افتادگی دارد، عنوان شنگرف، 395 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 517/17] (1727)
مرکزی - تهران (10007) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از آغاز افتاده و شش برگ از جزء اول و سپس جزء دوم و سوم با «اسانید» را دارا ست، با بلاغ قبال و یادداشت مورّخ 1216 ق.، مهر وقف محمد جواد حسینی و نسخه بدل ها نیز مشهود است، عنوان شنگرف، 290 گ، 23 سطری [ف: مرکزی 523/17] (1728)
مسجد اعظم - قم (55) نوشته سدۀ 11 ق.، نسخه دارای حاشیه نویسی است [ف: مسجد اعظم قم، ص 394]. (1729)
مسجد اعظم - قم (979) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، مصحح [ف: مسجد اعظم قم، ص 396] (1730)
مسجد اعظم - قم (1764) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه تا پایان «حج» است [ف: مسجد اعظم قم، ص 396]. (1731)
مسجد اعظم - قم (1833) نوشتۀ سدۀ 11 ق.، نسخه جزء سوم و چهارم است و از اول و آخر ناقص است، دارای سر لوح در اول جزء چهارم [ف: مسجد اعظم قم، ص 396]. (1732)
مسجد اعظم - قم (3154) نوشتۀ میر کمال الدین تبریزی، در سدۀ 11 ق.، حسب الامر نواب مستطاب سلطان العلمائي مدظله در ایامی که کاتب در سلک عبید درگاه او منتظم بود، دارای آثار مقابله [ف: مسجد اعظم قم، ص 396] (1733)
مسجد اعظم - قم (3188) نوشتۀ حاجی محمود بن صدر الدین محمد سمنانی در سدۀ 11 ق.، نسخه مجلد سوم است [ف: مسجد اعظم قم، ص 396] (1734)
ملک - تهران (1262) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از «قضایا» تا «مشیخه» است، محشی، خطوط شنگرف، 194 گ، 25 سطری [ف: ملک 729/1] (1735)
ملک - تهران (3 مج 1503) نسخ سدۀ 11 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 66 پ - 126 پ، 21 سطری [ف: ملک 87/9] (1736)
ملک - تهران (2180) نسخ سدۀ 11 ق، نسخه تا پایان مجلد دوم است، محشی، 191 گ، 25 سطری [ف: ملک 730/1] (1737)
ملک - تهران (6383) نسخ سدۀ 11 ق.، محشی، (آغاز موجود: ... الى الطاغوت و قد امروا ان يكفروا به باب اصناف القضاة و وجوه الحكم...)، (انجام موجود: ... و قال الصادق عليه السلام افضل ما يستعمله الانسان في اللقطه اذا وجدها ان لا ياخذها ... و ان كان...)، عنوان و نشان شنگرف، 77 گ، 17 سطری [ف: ملک 731/1] (1738)
ملی - تهران (521/ م - ردیف: 1232 / ع) نسخ عنایت اللّه بن محمد حسین در محتملاً سدۀ 11 ق.، سر فصل ها بازر و قرمز، نیمه آراسته، 376 گ، 25 سطری [ف: ملی 215/9] (1739)
ملی - تهران (670 / س / 1976 - ردیف: 532/ ع) نسخ محتملاً سدۀ 11 ق.، (انجام نسخه: ... ثم لم يلق حمادبن عثمان و انما لقى حماد بن عیسی و روی عنه تمت بعون اللّه و حسن توفیقه) سر فصل ها با مرکب قرمز، 333 گ، 25 سطری [ف: ملی 30/8] (1740)
ملی - تهران (1168 / س / 1978 ردیف: 473 /ع) نسخ محتملاً سدۀ 11 ق.، کتاب اسانید نسخه نا تمام است، (انجام موجود:... و كان فيه عن جعفر بن القاسم فقد رويته عن ابي و محمد بن الحسن رضی اللّه عنهما ...) سر فصل ها با مرکب قرمز، 284 گ، 31 سطری [ف: ملی 396/7]. (1741)
ملی - تهران (2152 / ع - ثبت قدیم: 66 - 2494) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر «باب الصلاة» تا «صلوة في السفينة» می باشد، محشی به حواشی (انجام موجود:... اذا ركبت السفينة و كانت تسير فصل و انت جالس و اذا كانت واقفه فصل و انت قائم و قال ابو جعفر (علیه السلام) لبعض اصحابه اذا عزم...)، دارای فهرست ابواب هر چهار جزء کتاب و تعداد احادیث و روایات مسند و مرسل، باب ها و نشانه ها شنگرف، 84 گ، 21 تا 23 سطری [ف: ملی 418/11] (1742)
ملی - تهران (2210 / ع - ثبت قدیم: 486 - 2371) نسخ علی فتوحی در سدۀ 11 ق.، دارای بلاغ قرائت و تصحیح، محشی به حواشی پراکنده، (انجام نسخه: باب الدین و القرض... (پس از 70 سطر) فمتى كان للرجل على للرجل دراهم... ذلك النقد و متى كان له على رجل دراهم بوزن معلوم بغير نقد معروف... انتهى الجلد الاول من كتاب من لا...)، دارای فهرست سی کتاب از کتب کلاسیک آن روزگار، عنوان ها شنگرف، 246 گ، 20 و صفحۀ آخر 22 سطرى [ف: ملی 533/11] (1743)
ملی - تهران (4425 ع) نسخ على محمد بن وفا دار السرری در سدۀ 11 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و بخشی از جزء دوم تا اواسط باب «حج» است، مصحح، (انجام موجود: ... و ان كان له مال فليس له ذلك حتى يحج من ماله و هو نجرى عن الميت كان له مال اولم يكن له مال...)،
عناوین با مرکب قرمز، 564 گ، 19 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (1744)
ملی - تهران (4487 ع) نستعلیق محمد علی بن بدر علی الاردستانی در سدۀ 11 ق.، نسخه از حدود ثلث دوم جزء سوم تا پایان جزء چهارم و فاقد کتاب اسانید است، مصحح، (آغاز موجود: ... و ثمن الكلب الذي ليس يكلب الصيد سحت و ثمن الخمر سحت و اجر الكاهن سحت و ثمن الميتة سحت ما فاما الرشاء في الحكم فهو الكفر...)، عناوین با مرکب قرمز یا نا نویس، 217 گ، 20 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (1745)
وزیری - یزد (313 - عمومی: 15288) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه از باب «القضايا و الاحکام» آغاز می شود، (انجام: ... عن حماد بن عيسى عمن ذكره عن ابي عبد اللّه (علیه السلام) يغلط اكثر الناس في هذا الاسناد فيجعلون مكان حماد بن عيسى حماد بن عثمان...)، عناوین و نشان ها شنگرف، 210 گ، 25 سطری [ف: وزیری 299/1] (1746)
وزیری - یزد (734 - عمومی: 10696) نسخ سدۀ 11 ق.، نسخه دورۀ کامل است، معلق به حواشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 325 گ، 23 سطری [ف: وزیری 620/2] (1747)
وزیری - یزد (735 - عمومی: 10885) نسخ سدۀ 11 ق.، اواخر معلق به حواشی، (انجام موجود: ... أولئك الذين هداهم اللّه بالاستماع مع التدبر و اختيار اتباع ...)، عناوین و نشان ها در برخی موارد شنگرف، 252 گ، 24 سطری [ف: وزیری 620/2] (1748)
وزیری - یزد (736 - عمومی: 1319) نسخ اواخر سدۀ 11 ق.، معلق به حواشی پراکنده، (آغاز موجود:... ابو عبد اللّه المعروف بنعمة و هو محمد بن الحسن بن اسحق بن الحسين بن الحسين... جعفر بن محمد بن على بن الحسین بن علی بن ابی طالب عليهم السلام ...)، (انجام نسخه: ... و الصديقين ارفع درجة و الوصية طويلة اخذنا منها موضع الحاجة ولا حول ولا قوة الا باللّه العلى العظيم)، عناوين و نشان ها شنگرف، 270 گ، 15 سطری [ف: وزیری 621/2] (1749)
وزیری - یزد (739 - عمومی: 5990) نسخ اواخر سدۀ 11 ق.، دو برگ پایان نو نویس، عناوین و نشان ها شنگرف، 213 گ، 21 سطری [ف: وزیری 627/2] (1750)
مجلس - تهران (3086 - ثبت: 23090) نسخ اواخر سدۀ 11 و یا اوایل 12 ق.، نسخه قدیم تر از سایر نسخ معرفی شده در این فهرست است، دارای بلاغ تصحیح و قرائت و مقابله مورّخ 1131 ق. که به خطی بسیار تازه تر از خط کتاب است، معلق به حواشی لغوی و با نشان های سلطان العلماء و مجلسی اول به عربی و فارسی، برگ اول نو نویس، 755 ص، 25 سطرى [ف: مجلس 10/2، ص 641] (1751)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (411) نسخ سدۀ 11 و 12 ق.، نسخه در آغاز و انجام افتاده است، محشی، مصحح [نشریه 474/3]. (1752)
آستانه مقدسه - قم (2 مج 16 - ثبت: 3: 18 - 6039) نسخ سدۀ 11 و 12 ق.، نسخه مشتمل بر بخشی از آغاز کتاب و از «القضایا و الاحکام» و از میانۀ کتاب پیش از بخش اول آن است، با تاریخ های تولد شب سه شنبه 22 ذق 1090 ق. و شب چهار شنبه 11 محرم 1093 ق. و شب شنبه 18 ع 1094/2 ق. و روز پنج شنبه 6 ج 1083/2 ق. و سه شنبه 1087 ق.، با تملک حیدر علی بن ملک محمود و میرزای قمی که از او به ابو طالب حسینی قمی رسیده بوده است، عنوان و نشان شنگرف، 388 گ، 21 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 193/1]. (1753)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (87 م) نسخ سدۀ 11 و 12 ق.، نسخه در انجام افتادگی دارد [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1177/3]. (1754)
گلپایگانی - قم (448) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.، نسخه از «ابواب القضايا» تا پایان کتاب است، در انجام افتادگی دارد، با یادداشت تملک خضر بن حاج عبد علی... بر برگ نخست [ف: گلپایگانی 182/2] (1755)
گلپایگانی - قم (518) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.، [ف: گلپایگانی 182/2]. (1756)
گلپایگانی - قم (596) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.، نسخه از «ابواب القضایا»
تا پایان است [گلپایگانی 182/2] (1757)
گلپایگانی - قم (834) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.، نسخه مجلد اول و دوم است [ف: گلپایگانی 182/2]. (1758)
گلپایگانی - قم (854) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.. نسخه کامل است [ف: گلپایگانی 182/2]. (1759)
مدرسه چهل ستون - تهران (188) نسخ سدۀ 11 و 12 ق.، نسخه از «ابواب القضايا» تا «باب الخلع» را در بر دارد [ف: آشنایی با چند نسخه خطی، دفتر اول، ص 340]. (1760)
مدرسه مروی - تهران (492) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.، [ف: مدرسه مروى، ص 248] (1761)
مرکزی - تهران (7671) نسخ سدۀ [11 و 12] 12 و 13 ق.، دارای حواشی با نشان «م ح ق طاب ثراه، م ح ق رحمه اللّه» و جز آن، با مهر و یادداشت تملک محمد مسیح در 1079 ق. و محمد هادی شاه میرزای حسینی صفوی در 1106 ق. و مهر فياض علی خان بها در مورّخ 1206 ق.، عنوان و نشان شنگرف، 383 گ، 19 سطری [ف: مرکزی 668/16] (1762)
مسجد اعظم قم (84) نسخ عجیمی بن محمد الخواجه آل بدر در سدۀ 11 و 12 ق.، و بخش آخر به خط دیگری، مصحح، 313 گ [ف: مسجد اعظم قم، ص 394 و 395]. (1763)
مسجد اعظم - قم (2013) نوشتۀ سدۀ 11 و 12 ق.، نسخه تا «حج» را شامل است و افتادگی دارد، عناوین مذهب [ف: مسجد اعظم قم، ص 396] (1764)
قدس رضوی - مشهد (13098 - ردیف: 10922) نسخ محمد کاظم بن محمد فاضل خادم مدرس مشهدی در 3 ع 1 / سنه 11... (ظاهراً 1100) ق. در اصفهان، نسخه مشتمل بر بخشی از مجلد اول و دوم از اوایل «طهارت» تا اواخر «حج» است، متن و حاشیه معلق به حواشی با نشان ملا مراد تفریشی و محمد تقی مجلسی و سلطان و دیگران، (آغاز
موجود: ... النعل كما هي فقال ان كان الماء الّذى يسيل من جسدك...)، (انجام موجود: ... و كتب بعض اصحابنا الى ابى ابراهيم عليه السلام في رجل دخل مسجد الشجرة ...)، عناوین به شنگرف و بعضی نا نویس، 424 گ، 20 سطری [ف: قدس 570/14] (1765)
مرعشی - قم (8169) نسخ فضل اللّه بن خليل اللّه حسینی جنابدی (گنابادی) در شب سه شنبه از ع 1 / 1100 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم کتاب است، مصحح، محشی، دارای یادداشت وقف به خط کاتب مورّخ 1118 ق. و انتقال تولیت به ابو القاسم بن محمد بروجردی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 223 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 152/21]. (1766)
وزیری - یزد (304 - عمومی: 11577) نسخ شیخ عبد الغنی نور بخشی در 20 ذق 1100 ق.، نسخه دوره کامل است، معلق به حواشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 367 گ، 25 سطری [ف: وزیری 295/1] (1767)
فيضيه - قم (477) نسخ 1100 ق.، نسخه جزء سوم و چهارم و نا تمام است، 202 گ، 24 سطری [ف: فیضیه استادی 275/1] (1768)
مرعشی - قم (2726) نسخ محمد سعید بن ملا ابراهیم گیلانی در دو شنبه 29 ج 1101/2 ق. (قبل از مشیخه)، مصحح، دارای حواشی مختصر، بلاغ انهاء محمد صادق بن محمد بن عبد الفتاح به جهت ملا محمد حسین (فرزند کاتب) مورّخ دو شنبه غره ج 1122/2 ق. در پایان جزء اول مشهود است و بلاغ اجازۀ محمد باقر بن علی تبریزی مورّخ سه شنبه 20 ع 1159/1 ق. به جهت کاتب قبل از «مشیخه» دیده می شود، با وقف نامه ای مورّخ یک شنبه 18 ذح 1172 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 280 گ، 28 سطری [ف: مرعشی 289/7] (1769)
الهيات - مشهد (882 - ثبت: 23674) نسخ محمد صادق بن محمد یوسف مشهدی در 1101 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و از آغاز تا آخر «کتاب الصلوة» است، مصحح، معلق به حواشی، با یادداشت وقف مورّخ رمضان 1126 ق. عنوان و نشان قرمز، 18 سطرى [ف: الهیات مشهد 54/2] (1770)
الهيات - مشهد (883 - ثبت: 23675) نسخ محمد صادق بن محمد یوسف مشهدی در 1101 ق.، نسخه مجلد دوم و از کتاب «زکوة» تا اول «قضاء» را شامل می شود، مصحح، معلق به حواشی، با یادداشت وقف مورّخ رمضان 1126 ق.، عنوان و نشان قرمز، 18 سطرى [ف: الهيات مشهد 54/2] (1771)
قدس رضوی - مشهد (166) نوشتۀ 1101 ق.، نسخه دورۀ کامل است [ف: هزار و پانصد نسخۀ خطی، ص 195]. (1772)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (976) نسخ نعمت اللّه بن محمد زمان (شوشتری) در 1101 ق.، از کتاب «صلاة» نسخه برگی افتاده است، دارای سر لوح، عناوین و نشانی ها شنگرف، 284 گ، 25 سطری [ف: مرکز احیاء 196- 197/3] (1773)
مرعشی - قم (995) نسخ حسن بن غلام علی در سه شنبه اواخر رجب 1102 ق. در مشهد مقدس از روی نسخه ای که به سال 681 ق. نوشته شده بود، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ با سه خط، نسخه فرسوده است و بعضی از برگ هایش اصلاح شده است، (آغاز موجود: ... النبي صلى اللّه عليه و آله و سلم ثلاثة امداد...)، (انجام موجود: ... و ما كان فيه عن محمد بن اسلم الجبلى فقد رويته عن محمد زيد بن الرضا صاحب الرضا علیه السلام ...)، 476 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 189/3]. (1774)
الهيات - مشهد (884- ثبت: 23676) نسخ محمد صادق بن محمد یوسف مشهدی در رمضان 1102 ق.، نسخه مجلد سوم و مشتمل بر اول «کتاب القضاء» تا آخر باب «معرفة الكبائر» است، مصحح، معلق به حواشی، با یادداشت وقف مورّخ رمضان 1126 ق.، عنوان و نشان قرمز، 18 سطری [ف: الهیات مشهد 54/2 و 55]. (1775)
قدس رضوی - مشهد (17566 - ردیف: 1080) نسخ 1102 ق.، یا ما قبل آن، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم است، دارای نشان تصحیح و مقابله محمد سعید بن محمد نقی قاینی در 1102 ق. و نیز صفحۀ آخر به قلم همو می باشد، معلق به حواشی، با نشان تملک مدرسه باقریه مشهد،
عناوین به سرخی، 188 گ، 23 سطری [ف: قدس 565/14 و تراثنا، ش 26، ص 140]. (1776)
ملی - تهران (3498 ع - ثبت پیشین: 6259) نسخ 1102 ق.، نسخه از آغاز تا پایان کتاب «قضایا و احکام» و یک مؤخره در مورد احادیث منقول از عماره بن موسی ساباطی است، مصحح، عنوان ها با مرکب قرمز، 383 گ، 25 سطری [ف: ملی 307/15 و 306]. (1777)
خصوصی مرتضی نجومی - کرمانشاه (بدون شماره) نوشتۀ عبد الواحد بن محمد امین شیرازی در روز شنبه 9 رمضان 1103 ق. (آخر دیات)، نسخه در «مشیخه» ناقص است [دليل المخطوطات، ش 1، ص 291] (1778)
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی - تهران (49 / ع) نسخ ملا محمد شفیع بن ملا یوسف در 1103 ق.، دارای حواشی پراکنده، مفهرس به فهرست «مشیخه» از ص 935 - 890 (آغاز: بسمله و به نستعين اللهم انى احمدك و اشكرك و او من بك و اتوكل عليك...)، (انجام: ... من كان له من انبيائك و رسلك ثقل و اهل بیت فعلی و فاطمه و الحسن و الحسين اهل بیتی و ثقلى فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا)، سر فصل ها با مرکب قرمز، 935 ص، 19 سطری [ف: انجمن آثار فرهنگی، ص 236]. (1779)
مدرسه خاتم الانبیا (صدر) - بابل (1 مج 73) نسخ محمد طاهر بن ولی اللّه هزار جریبی در روز پنج شنبه 17 محرم 1104 ق.، در مدرسۀ معصومیۀ قم، نسخه در آغاز افتادگی دارد، مصحح، دارای حواشی محمد تقی مجلسی، 22 سطری [ف: مدرسه خاتم الانبيا (صدر) بابل، ص 59]. (1780)
مرعشی - قم (6204) نسخ محمد مرشد بن عبد العلی در 20 ع 1105/1 (جزء اول) و پنج شنبه 10 شعبان 1104 (جزء دوم) نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم کتاب است، مصحح، با مقابلۀ همان کاتب و جزء اول آن با نسخهٔ میرزا محمد ابراهیم خلف میر محمد هاشم، انهاء محمد داود جهت کاتب در اواسط ذق 1104 ق. در پایان نسخه دیده می شود، عناوین و نشانی ها شنگرف، 303 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 202/16] (1781)
الهيات - مشهد (885 - ثبت: 23677) نسخ محمد صادق بن محمد یوسف مشهدی در رمضان 1104 ق.، نسخه مجلد چهارم و از آغاز «مناهی النبی (صلی اللّه علیه و آله و سلم)» تا آخر کتاب را داراست، مصحح، معلق به حواشی، با یادداشت وقف مورّخ رمضان 1126 ق.، عنوان و نشان قرمز، 18 سطری [ف: الهیات مشهد 55/2] (1782)
مرعشی - قم (4574) نسخ ملک علی بن بهزاد ایزد خواستی در 1104 ق.، نسخه از «ابواب القضاء و الاحكام» است، مصحح، محشی، با تملک رحیم بن ملا محمد ابراهیم در 1256 ق. و نشان بلاغ و اجازۀ میر اسماعیل حسینی خاتون آبادی به جهت کاتب نسخه، 241 گ، 22 سطری [ف: مرعشی 147/12] (1783)
مرعشی - قم (11408) نسخ شمس الدین محمد فرزند ملا محمد حسین سجستانی در 1104 ق.، نسخه از آغاز کتاب تا پایان جلد دوم (باب الفروض على الجوارح) است، مصحح، دارای حواشی پراکنده، ممهور به مهر علی نقی حسینی مورخ 1123 ق.، (انجام نسخه: ... يقال لقارئ القرآن: اقرأ وارق فلايكون فى الجنّة بعد النبيّين و الصدّيقين ارفع درجة منه و الوصيّة طويلة، أخذنا منها موضع الحاجة)، عناوین و نشانی ها شنگرف، 313 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 16/29 و 15]. (1784)
مسجد اعظم - قم (944) نوشتۀ محمد رضا بن محمد باقر حسینی در 1104 ق.، نسخه از «ابواب القضا» تا پایان کتاب است، با نشان مقابله مورّخ 1115 ق.، دارای صورت اجازۀ علامه مجلسی مورّخ 1088 ق. به سید محمد بن سید محمد قاسم حسینی خلخالی [ف: مسجد اعظم قم، ص 395] (1785)
الهیات - مشهد (753 - ثبت: 636) نسخ عبد الرزاق بن عبد اللّه حسینی در 11 رجب 1105 ق.، 255 گ، 21 سطری [ف: الهیات مشهد 582/1] (1786)
قدس رضوی - مشهد (1257) نوشتۀ محمد محسن بن میر محمد محسن میر عبد الكريم الحسینی در 1105 ق.، نسخه مشتمل بر نیمه دوم است. [ف: هزار و پانصد
نسخه خطی، ص 197] (1787)
گلپایگانی - قم (2030) نوشته محمد رضا بن میر محمد محسن حسینی در 1105 ق.، نسخه مشتمل بر جزء چهارم است [ف: گلپایگانی 140/3] (1788)
گلپایگانی - قم (کد: 8/51 یا 26/62) نوشتۀ 1105 ق. [ف: گلپایگانی 714/4] (1789)
عمومی - اصفهان (2838 - ردیف: 591) نستعلیق جلال الدین میرک بن غياث الدین محمود باختری در ع 1106/2 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم و در پایان افتادگی دارد، 236 ص، 23 سطری [ف: عمومی اصفهان 316/1] (1790)
گوهرشاد - مشهد (1343) نسخ 1106 ق.، نسخه مجلد سوم فقیه است که در آغاز آن «باب مناهی النبی (صلی اللّه علیه و آله و سلم)» که مربوط به جلد چهارم است آمده، معلق به حواشی، عنوان و نشان شنگرف، 17 سطری [ف: گوهرشاد 1940/4] (1791)
مدرسه خاتم الانبیا (صدر) - بابل (1 مج 58) نسخ محمد کاظم بن محمد معلم شهمیر زادی در اواسط رمضان 1107 ق.، مصحح، عناوین شنگرف، [359 گ]، 21 سطری [ف: مدرسه خاتم الانبيا (صدر) بابل، ص 49]. (1792)
قدس رضوی - مشهد (13838 - ردیف: 1118 * مدرسه نواب 68 اخبار) نسخ عبد الکریم بن حسین علی کشمیری (قشمیری) در یک شنبه 2 صفر 1108 ق، در مشهد، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم از ابتدای مبحث «قضایا» تا انتهای «اسانید» و مصدر به یک برگ از اول «جهاد» است، مصحح، مفهرس به فهرست هجایی مشایخ، دارای نشان تصحیح و مقابله، عناوین در متن و حاشیه سیاه جلی و در آغاز شنگرف، 309 گ، 19 سطرى [ف: قدس 580/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2] (1793)
مرعشی - قم (9122) نسخ محمد مقيم بن ملك محمد در چهار شنبه 29
شوال 1108 ق. در مدرسهٔ خوانسار، نسخه مشتمل بر «ابواب القضايا و الاحکام» تا «دیات» است، مصحح، محشی، 225 گ، 19 سطری [ف: مرعشی 261/23]. (1794)
قدس رضوی - مشهد (13845 - ردیف: 1084 * مدرسه نواب 65 اخبار) نسخ محمد تقی بن جلال الدین مشهدی در شوال 1108 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم. تا آخر مبحث «حج» است، و قفی فاضل خان، عناوین به شنگرف، 306 گ، 19 سطری [ف: قدس 567/14 و شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2] (1795)
گلپایگانی - قم (2031 - کد: 26/63) نوشتۀ 1108 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم است [ف: گلپایگانی 140/3 و 714/4]. (1796)
ملی - تهران (2936 / ع - ثبت پیشین: 71 - 2501 / ض 138) نسخ محمد حسن بن مهر علی اشتهاردی در 1108 ق. در دار السلطنه اصفهان، نسخه مشتمل بر جزء دوم کتاب از «طهارت» تا پایان «حج» است، عناوین با مرکب قرمز، 258 گ، 12 سطری [ف: ملی 41/14]. (1797)
مرعشی - قم (5515) نسخ محمد حسین بن نظر علی (ساکن مدرسه صادقیه) در چهار شنبه 14 ع 1109/1 ق.، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، یادداشت وقف کتاب مورّخ 14 ج 2/ 1109 ق.، روی برگ اول کتاب مشهود است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 388 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 288/14] (1798)
مدرسۀ سلیمان خان - مشهد (31) نسخ عبد الرحيم بن نجم الدين قوشخانه ای در شوال 1109 ق.، نسخه فاقد «مشیخه» و از آغاز کتاب «القضايا و الاحکام» تا پایان کتاب است، عنوان شنگرف [ف: شهرستان ها (مدرسه) سلیمان خان) 22/1] (1799)
خصوصی محمد حسین رضوی - کاشان (198 - ردیف: 95) نسخ 1109 ق.، نسخه از «قضاء» تا «میراث» است، با یادداشت ابتیاع هبة اللّه بن محمد رضوی در پنج شنبه 14 ذح 1289 ق. [ف: آیة اللّه رضوی، ص 15 و نشریه 43/7] (1800)
قدس رضوی - مشهد (15379) نسخ محمد رضا شاگرد محمد رفیع طبسی در 1109 ق. [ف: قدس فهرست الفبایی کتب خطی، ص 675] (1801)
ملک - تهران (2 مج 922) نسخ شاید 1109 ق. (1 مج)، نسخه مشتمل بر «اسانید» من لا يحضر است، عناوین و نشان شنگرف، 20 سطری [ف: ملک 495/6] (1802)
خصوصی مرتضی نجومی کرمانشاه (بدون شماره) نوشتۀ روز شنبه از ذق 1110 ق.، نسخه تا «باب الفروض من الجوارح» است [دليل المخطوطات، ش 1، ص 291] (1803)
خاندان قزوینی - قزوین (بدون شماره) نوشتۀ محمد علی بن محمد طالب در 1110 ق.، با نشان مقابله محمد طالب بن محمد ابراهیم نظام آبادی قزوینی در شب جمعه 13 ع 1126/1 ق. [تراثنا ش 2، ص 93] (1804)
مدرسه مروی - تهران (252) نوشتۀ 1110 ق.، نسخه تا «حج» است [ف: مدرسه مروی، ص 247] (1805)
ملی - تهران (ذیل جنگ 2116 / ف / 3) نوشتۀ نعمت اله مشهور به آصف الحسينى محتملاً در 1110 ق.، نسخه مشتمل بر جنگی است که در آن مطالبی از کتاب من لا يحضره الفقیه آمده است [ف: ملی 136/5]. (1806)
مرعشی - قم (1269) نسخ قبل از 1111 ق.، نسخه تا پایان ابواب «زیارات» را شامل می شود، ثلث اول کتاب حاشیه نویسی شده و نشان بلاغ به خط ملا محمد باقر مجلسی دارد، با یادداشت ابتیاع مورّخ 1121 ق.، و مهر و یادداشت تملک عبد الحسین بن میرزا محمد ابراهيم مورّخ 15 رجب 1320 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 316 گ، 17 سطری [ف: مرعشی 71/4] (1807)
مرکز احیاء میراث اسلامی - قم (459) نسخ محمد مؤمن بن محمد طالب اصفهانی در پنج شنبه 5 رجب 1112 ق. (قبل از مشیخه) مصحح، معلق به حواشی، مفهرس به فهرست موضوعات، نسخه پیش از این در تملک کتاب خانه شخصی حیدری در مشهد بوده است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 324 گ، 21 سطری [ف: مرکز احیاء 68/2 و اندیشه حوزه، ش 7، ص 216] (1808)
قدس رضوی - مشهد (12866 - ردیف: 1073) نسخ محمد باقر بن محمد صالح در روز جمعه 10 ذق 1112 ق.، نسخه فاقد «اسانید» است، مفهرس، معلق به حواشی پراکنده، عناوین به سرخی، 313 گ، 21 سطری [ف: قدس 563/14] (1809)
مسجد اعظم - قم (75) نوشتۀ 1112 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم است [ف: مسجد اعظم قم، ص 394]. (1810)
مرکزی - تهران (6632) نسخ جلال الدین بن میر ابو طالب در شعبان 1113 ق.، نسخه از «ابواب القضايا و الاحکام» تا «المشيخة» و «اسانيد الكتاب» است، سپس «اسانيد الصدوق» می باشد که در راه خراسان به اصفهان در رجب 1086 ق. ساخته شده است و مؤلف آن شاگرد شیخ بهایی است، 231 گ، 21 سطری [ف: مرکزی 320/16]. (1811)
مجلس - تهران (227 - ثبت: 63249) نسخ ابی محمد علی بن محمد در 1113 ق.، (آغاز موجود: ... و ان كثرت فوايده ولم اقصد فيه... باب المياه و طهرها و نجاستها قال الشيخ العبد ... يقول و انزلنا من السماء ماء طهورا...) بعضی عناوین شنگرف، 710 ص، 25 سطری [ف: مجلس 379/7] (1812)
مسجد اعظم - قم (3282) نوشتۀ محمد هادی طبسی الگیلی بن محمد حسین در 1113 ق. [ف: مسجد اعظم قم، ص 397]. (1813)
قدس رضوی - مشهد (15379 - ردیف: 1059) نسخ محمد رفیع بن محمد شفیع طبسی گیلکی در محرم الحرام 1115 ق.، مصحح، با نشان مقابله با نسخه محمد شفیع - پدر کاتب - نوشته شده از روی نسخه مصحح مولانا عبد اللّه و احمد تونی، معلق به حواشی سلطان و ملا مراد و ملا رفیع و دیگران، مذیل به اسانید هجائی، عناوین به سرخی یا نا نویس، 315 گ، 24 سطری [ف: قدس 557/14]. (1814)
وزیری - یزد (296 - عمومی: 10106) نسخ علی اکبر بن ملا محمد باقر رفسنجانی در جمعه 9 ع 1115/1 ق.، نسخه تا پایان «اسانید» است، معلق به حواشی پراکنده، عناوین و نشان ها شنگرف، 313 گ، 24 سطری
[ف: وزیری 292/1] (1815)
فیضیه - قم (261) نسخ محمد تقی خیاروی در 1115 ق.، نسخه جزء سوم و چهارم است، 230 گ، 21 سطری [ف: فیضیه استادی 274/1] (1816)
مرعشی - قم (1 مج 11678) نسخ خوش عبد اللّه فرزند حاجی على دماوندی در 1115 ق.، در اصفهان (به قرینه رساله بعدی)، نسخه شامل اسانید کتاب و جزء 3 و 4 است، مصحح، دارای نشان مقابله، (آغاز نسخه: ابواب القضايا و الأحكام باب من يجوز التّحاكم إليه و من لا يجوز...)، (انجام: ... فقد رويته عن... عن سعد بن ظريف الخفاف)، عنوان ها و نشانی ها شنگرف، 244 گ (از 1 تا 244) 20 سطری [ف: مرعشی 458/29 و 457] (1817)
مدرسه غرب - همدان (10123) نسخ 1115 ق، [ف: مدرسه غرب همدان، ص 199] (1818)
خصوصی اصغر مهدوی - تهران (858) نسخ حاجی محمد یوسف ابری پسر شمس الدین محمد مازندرانی در 8 محرم 1116 ق، در سپاهان [نشریه 167/2] (1819)
گلپایگانی - قم (846) چند برگ آخر نوشته بهاء الدین محمد بن شيخ محمد بحرانی در 1116 ق.، نسخه از «میراث» تا پایان کتاب است [ف: گلپایگانی 182/2] (1820)
مدرسه غرب - همدان (579) نسخ صادق بن محمد صالح سمنانی در محرم 1117 ق.، نسخه جزء اول و دوم را در بر دارد [ف: مدرسه غرب همدان، ص 198]. (1821)
مرعشی - قم (ذیل 590) نسخ قبل از ذق 1117 ق.، نسخه جنگ است و دارای اخباری منقول از کتاب من لا یحضره الفقیه می باشد، مصحح، آخر موضوع های جنگ بلاغ دارد، با یادداشت تملک محمد مؤمن بن شمس الدين محمد اصفهانی ممنابادی، و وقف نامۀ جنگ مورّخ ذق 1117 ق.، می باشد، عناوین و نشانی ها شنگرف [ف: مرعشی 182/2]. (1822)
مسجد اعظم - قم (1696) نوشتۀ محمد بن محمود در 1117 ق، نسخه جزء سوم و چهارم است، محشی، مصحح [ف: مسجد اعظم، ص 396]. (1823)
قدس رضوی - مشهد (15644 - ردیف: 1104) نسخ جمال الدین خادم در 1118 ق.، و حاشیه به خط پدرش نظام الدین حسین، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم و فاقد «مشایخ» است، معلق به حواشی، عناوین به سرخی،277 گ، 19 سطری [ف: قدس 575/14] (1824)
مدرسۀ خیرات خان - مشهد (35) نسخ محمد مؤمن مازندرانی در روز سه شنبه 11 صفر 1119 ق.، مصحح، معلق به حواشی، دارای بلاغ مقابله و قرائت، و قفى نصرة الملك، عنوان و نشان شنگرف، 184 گ، 24 سطری [ف: شهرستان ها (خیرات خان مشهد) 1768/3]. (1825)
مرعشی - قم (1007) نسخ محمد نبی بن نقد علی رازی عبد العظیمی در دو شنبه 27 صفر 1119 ق.، نسخه تا پایان «احکام حج» است، مصحح، دارای بلاغ علامه مجلسی با نشان «محمد باقر»، وقفى محمد بن عبد الجواد عقیلی هاشمی با مهر او، عناوین شنگرف و گاهی نوشته نیست، 200 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 202/3] (1826)
سپه - تهران (1874) نوشته ابو الفتح محمد صالح اصفهانی در 1119 ق.، و محمد حسن بروجنی در 1257 ق. (اسانید)، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم کتاب است، دارای فهرست «مشیخه» به ترتیب حروف تهجی، 276 ص، 19 سطری [ف: سپه 675/5 و 330/1]. (1827)
علامه جلیلی - کرمانشاه (40) نوشتۀ محمد یوسف بن محمد شعیب طالقانی جزنی و محمد نبی بن محمد مقیم طالقانی (ثلث آخر کتاب) در روز پنج شنبه 27 محرم 1120 ق.، اوایل نسخه مصحح و دارای حواشی [تراثنا، ش 65، ص 168] (1828)
فیضیه - قم (539) نسخ محمد باقر بن ملا غلام علی ساوجبلاغی در 1120 ق.، نسخه جزء اول و دوم و نا تمام است، معلق به حواشي على احمد اشتهاردی، 215 گ، 26 سطری [ف: فیضیه استادی 276/1 و
عراقی 470/2] (1829)
فیضیه - قم (747) نسخ پنج شنبه 26 ع 1123/1 ق.، نسخه جزء اول و دوم است، در آغاز افتادگی دارد، 225 گ، 18 سطری [ف: فیضیه استادی 277/1] (1830)
ملی - تبریز (1380 - ثبت: 3346) نسخ محمد رضا بن علی جان لالائی در 1123 ق.، نسخه از آغاز تا آخر «حج» است، عناوین شنگرف، 399 گ، 18 سطری [ف: ملی تبریز 1354/3 و 1355]. (1831)
ملک - تهران (1325) نسخ محمد باقر بن محمد مؤمن اصفهانی باغاتی در سه شنبه 5 ع 1124/1 ق.، نسخه تا «باب الفروض على الجوارح» است، در پایان سند احادیث نقل شده، محشی، عنوان و نشان شنگرف، 197 گ، 22 سطری [ف: ملک 729/1] (1832)
قدس رضوی - مشهد (15193 - ردیف: 1114) نسخ ملک محمد بن محمد هاشم در چهار شنبه 17 ج 1124/1 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم کتاب است، مصحح، عناوین شنگرف، 191 گ، 25 سطری [ف: قدس 578/14] (1833)
سپه - تهران (1879) نسخ محمد صالح بن ابو الفتوح اصفهانی در 1124 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم و چهارم کتاب از کتاب «قضاء» تا آخر و فاقد «اسانید» است، 206 ص، 19 سطری [ف: سپه 675/5 و 330/1] (1834)
ملی فارس - شیراز (1 و 2 مج 118 / 3 - ف - عمومی: 297/12 - صد) نسخ و نستعلیق محمد در 1124 ق.، ش 1 مشتمل بر چهار مجلد من لا يحضر است و ش 2 «مشیخه» را در بر می گیرد، معلق به حواشی، (آغاز موجود: ... اجزاءه ذلك و روى اسحق بن عمار عن ابی عبد اللّه السلم ان ابا جعفر (علیه السلام) كان يقول لا بأس...)، كلمات «مافيه» در ش 2 با جوهر سرخ، 287 + 11 گ، 27 سطری [ف: ملی فارس 102/1 و 103]. (1835)
مرعشی - قم (4004) نسخ محمد شفیع بن محمد شریف طبسی کیلکی در شنبه 9 ج 1125/1 ق.، مصحح، دارای حواشی مختصر، با بلاغ مقابله و
مهر و تملک محمد نصیر بن محمد هادی حسینی تونی، عناوین و نشانی ها شنگرف، 378 گ، 23 سطری [ف: مرعشی 5/11] (1836)
قدس رضوی - مشهد (17722 - ردیف: 1079) نسخ محمد علی اصفهانی در اول ع 1126/2 ق، در مشهد مقدس رضوی، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم تا انتهای مبحث «حج» است، معلق به حواشی ملا مراد و سلطان و مجلسی اول، مصحح، عناوین به شنگرف و بعضی نا نویس، 141 گ، 24 سطری [ف: قدس 565/14] (1837)
قدس رضوی - مشهد (8413 - ردیف: 1033) نسخ سه شنبه 6 ج 1126/1 ق.، دارای حواشی پراکنده، عناوین نا نویس یا شنگرف، 419 گ، 25 سطری [ف: قدس 547/14]. (1838)
تربیت - تبریز (79 - ثبت: 165) نسخ اسماعیل بن حاجی ابراهیم عامری سبزواری در 1126 ق، [ف: تربیت، ص 69 و 70] (1839)
مدرسه مروی - تهران (422) نوشتۀ محمد ربیع بن محمد جعفر الهاشمى در 1127 - 1128 ق.، نسخه از «قضا» تا آخر کتاب را در بر دارد [ف: مدرسه مروی، ص 248] (1840)
آستانه امام زاده عبد العظیم - ری (398) نسخ ع 1128/2 ق.، عنوان و نشان شنگرف [نشریه 474/3] (1841)
خصوصی محمد عز الدین حسینی موسوی - زنجان (2 مج بدون شماره) نوشته محمدی بن محمد شفیع قزوینی در روز چهار شنبه 23 ذح 1128 ق، نسخه «مشیخه» من لا يحضره الفقیه است [دليل المخطوطات، ش 1، ص 134] (1842)
مدرسۀ نواب - مشهد (86 اخبار) نسخ محمد علی کشمیری در 1128 ق.، نسخه از کتاب القضايا و الاحکام تا پایان کتاب را شامل می شود، مصحح، عنوان و نشان شنگرف، 27 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 499/2] (1843)
مرعشی - قم (3501) نسخ محمد محسن اصفهانی در ع 1132/2 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم می باشد، مصحح، محشی، دارای سر لوح
آراسته، عناوین زرین و نشانی ها شنگرف، 215 گ، 25 سطری [ف: مرعشی 301/9] (1844)
حقوق - تهران (5 - ب) نسخ ابی تراب صلاح الدین بن شیخ امین الدین بن شیخ محمود طریحی نجفی مسلمی عزیزی غروی در 10 شوال 1132 ق. (جزء اول) و 17 ذق 1232 ق. (جزء دوم) و نیمۀ رجب 1133 ق. (جزء سوم) و روز جمعه 17 شعبان 1133 ق. (جزء چهارم) در مدرسه مریم بیگم سپاهان از روی نسخه خط شیخ محمد که بر برادر خود شیخ حسن خوانده، با مقابله همین شیخ حسن پسر شهید ثانی در رمضان 982 ق. و پسران او تا شیخ زین الدین بن شيخ على استاد كاتب نسخه، معلق به حواشی، عنوان و نشان شنگرف، 437 گ، 26 سطرى [ف: حقوق، ص 421] (1845)
مدرسۀ خاتم الانبیا (صدر) - بابل (4 مج 286) نسخ میر حسن بن میر هادی در 1133 ق.، نسخه چند باب از من لا یحضره الفقیه را مشتمل بر «باب معرفة الصبح، باب كراهة النوم، كتاب الزكوة و چند حدیث» را در بر می گیرد، 27 گ، 11 سطری [ف: مدرسه خاتم الانبیا (صدر) بابل، ص 203] (1846)
وزیری - یزد ( 730 - عمومی: 10628) نسخ عبد الفتاح حسینی در 1134 ق.، نسخه تا پایان جزء دوم را شامل می شود، (آغاز موجود: ... صبت فيه خمر فاصاب ثوبه هل يصلى فيه قبل أن يغسله فقال لا يغسل ثوبه ولا رجله...)، عناوین و نشان ها شنگرف، 229 گ، 22 سطری [ف: وزیری 618/2] (1847)
ملک - تهران (ذیل 5 مج 888 - رديف: 180) نسخ قبل از 1137 ق.، بند هایی از من لا یحضره الفقیه در نسخه به صورت پراکنده هایی نوشته شده، نسخه از آن فتح على بن حاج فضل على بوده که در 1137 ق. در روزگار افغان ها خریده است، مجموعه دارای سر لوح آراسته، عنوان و نشان شنگرف، 18 سطری [ف: ملک 213/5] (1848)
ملک - تهران (ذیل 7 مج 888 - رديف: 180) نسخ قبل از 1137 ق.
بند هایی از من لا یحضره الفقیه در نسخه به صورت پراکنده هایی نوشته شده، مجموعه از آن فتح على بن حاج فضل على بوده که در 1137 ق. در روزگار افغان ها خریده است، دارای سر لوح آراسته، عنوان و نشان شنگرف، 18 سطری [ف: ملک 213/5] (1849)
مرعشی - قم (2725) نسخ محمد علی بن محمد رضا رقیی تونی خراسانی در 1145 ق. در مدرسۀ نواب اصفهان، بلاغ اجازۀ ملا عبد الحي بن محمد رفیع به جهت کاتب قبل از «مشیخه» مشهود است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 308 گ، 30 سطری [ف: مرعشی 288/7] (1850)
گلپایگانی - قم (2006 - کد 45/26) نوشتۀ محمد شريف بن مولانا روح اللّه گیلانی در 1148 - 1149 ق.، نسخه از «ابواب القضا» تا پایان کتاب است، با نشان تملک محمد حسین بن محمد جعفر اصفهانی در 1203 و یادداشت قرائت مورّخ 1214 ق. در طهران از توابع اصفهان، دارای حواشی [ف: گلپایگانی 134/3 و 714/4]. (1851)
مرکزی - تهران (6611) نسخ مصطفى بن نظر مازندرانی در 3 صفر 1171 ق.، محشى، وقفى حاجی محمد کاظم بن حاجی کمال محمد صدیقی ملتانی در 14 شوال 1197 ق.، با یادداشت 8 ع 1088/2 ق. و 28 محرم 1084 ق. و 1082 ق. و تملک 1076 ق. از محمد زکی بن محمد حسین، نسخه از «باب القضايا و الاحکام» تا آخر و «مشیخه» را ندارد، عنوان و نشان شنگرف، 215 گ، 17 سطری [ف: مرکزی 308/16] (1852)
مرعشی - قم (3564) نسخ قبل از ذق 1171 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد اول و دوم می باشد، مصحح، محشی، دارای اجازۀ محمد بن محمد زمان بن حسین اصفهانی به جهت سید رضا بن زين العابدین در ذق 1171 ق. منقوش به سر لوح آراسته در آغاز هر جزء، عناوین و نشانی ها شنگرف، 287 گ، 21 سطری [ف: مرعشی 352/9] (1853)
مدرسۀ سلطانی - کاشان (1/152 - ردیف: 332) نسخ 1181 ق. [ف: مدرسه سلطانی کاشان، ص 40] (1854)
قدس رضوی - مشهد (17567 - ردیف: 1048 و 1061) نسخ محمد بن عبد الجبار در 1184 ق.، از بخش «اسانید» نسخه تنها برگ اول و آخر آن موجود است، دارای حواشی پراکنده، مصحح، با نشان مقابله، عناوین به سرخی، 326 گ، 25 سطری [ف: قدس 553/14 و 558 و تراثنا، ش 26، ص 141] (1855)
ملی فارس - شیراز (3 مج 361/ 55- ت - عمومی:297/12 - صد) نسخ علی شاه بن محمد در حدود 1187 ق.، نسخه بخشی از کتاب من لا يحضر است، (آغاز نسخه: بسمله - من كتاب من لا يحضره الفقيه باب الحقوق - روى اسمعيل بن الفضل ...)، (انجام نسخه: ... فلا يتكلمن احد على ان يخرج من النار - ختم بالسعادة و الخير و الحمد للّه رب العالمین...)، 23 گ، 14 سطری [ف: ملی فارس 342/1]. (1856)
ملی - تهران (2092 / ع - ثبت قدیم: 456 - 2341) نسخ ابن حماد بن ابن سعد الدین محمد زمان الوالی در 1198 ق.، نسخه مشتمل بر جزء اول و دوم کتاب است، محشی، 203 گ، 23 سطری [ف: ملی 271/11 و 272] (1857)
عمومی - اصفهان (2921 - ردیف: 595) نسخ اوایل سدۀ 12 ق.، نسخه مشتمل بر جزء 2 و 3 و 4 و در پایان نیز ناقص است، نشان شنگرف، 456 ص، 27 سطری [ف: عمومی اصفهان 317/1]. (1858)
آستانه مقدسه - قم (1: 74 - 6353) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه فاقد «مشیخه» است، عنوان و نشان شنگرف، 396 گ، 23 سطری [ف: آستانه مقدسه قم 175/1]. (1859)
آستانه مقدسه - قم (ذیل 4: 171 - 5877) نستعلیق محمد شفیع بن محمد مقیم احتمالاً در سدۀ 12 ق.، نسخه جنگی با نام «انیس الاسفار و جلیس الابرار» از همان محمد شفیع بن محمد مقیم است که در ذیل آن گزیده هایی از من لا يحضره الفقیه شیخ صدوق آمده است [ف: آستانه مقدسه قم 80/1] (1860)
امام هادی علیه السلام - مشهد (28) نسخ سدۀ 2 ق.، مصحح، محشی،
آغاز و انجام نسخه افتاده است، 280 گ، 20 سطری [ف: کتاب خانه عمومی امام هادی علیه السلام، ص 24] (1861)
سپه - تهران (5585) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه از آغاز است تا نیمۀ «وکالت»، دارای سر لوح، عنوان ها شنگرف، 222 گ، 21 سطری [ف: سپه 675/5] (1862)
سنا - تهران (5 مج 1360 - ثبت : 18288) نستعلیق سدۀ 12 ق.، نسخه با عنوان «الرجال» ظاهراً «مشيخه» روايات من لا يحضره الفقيه شيخ صدوق است، عنوان و نشان شنگرف، ص 491 - 413، 14 سطری [ف: سنا 235/2] (1863)
عمومی - اصفهان (2887 - ردیف: 592) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه از «طهارة» تا آخر «زكوة» است، با افتادگی در پایان، نشان شنگرف، 334 ص، 17 سطری [ف: عمومی اصفهان 316/1] (1864)
قدس رضوی - مشهد (15176 - ردیف: 1111) نسخ حسن جزایری در سدۀ 12 ق.، نسخه مشتمل بر مجلد سوم و چهارم با سقطاتی در اول و آخر است، دارای بلاغ، (آغاز موجود [پس از دو برگ از اول کتاب]: ... ذا حظّ من صلوة احسن عبادة ربه بالغيب...)، (انجام موجود [چند برگ قبل از پایان کتاب]: ... اهاب ما عز و اهاب كبش جميع العلوم حتى ارش الخدش حتى الجلده و نصف الجلده و ثلث...)، عناوین به سرخی، 226 گ، 23 سطری [ف: قدس 577/14] (1865)
گلپایگانی - قم (کد: 22/33 یا 26/16) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، [ف: گلپایگانی 714/4] (1866)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (193) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه در ابتدا و انتها افتادگی دارد، مصحح، عناوین شنگرف، 330 گ، 25 سطری [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 78] (1867)
مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) - شیراز (316) نسخ سدۀ 12 ق، نسخه دورۀ کامل کتاب و «مشیخه» است، مصحح، با نشان تملک محمد حسین بن محمد علی محلاتی در ع 2/ 1292 ق. و محمد شریف لاهیجانی، عناوین
شنگرف، 352 گ [ف: مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز، ص 78] (1868)
مسجد اعظم - قم (958) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، مصحح [ف: مسجد اعظم قم، ص 396] (1869)
ملک - تهران (1261) نسخ محمد قاسم شوشتری در سدۀ 12 ق.، نسخه از «قضایا» تا «مواریث است، محشی، با تملک 1265 ق. و 1273 ق.، عنوان شنگرف، 217 گ، 23 سطری [ف: ملک 729/1] (1870)
ملک - تهران (1892) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه از آغاز است تا «جواز بیع العصير و العنب و كراهة ركوب البحر للتجارة» (انجام نسخه: ... قال حملت معی متاعاً الى مكة فبار علی فدخلت...)، عنوان و نشان و رمز شنگرف، 165 گ، 23 سطری [ف: ملک 730/1] (1871)
ملک - تهران (2208) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه از آغاز کتاب شروع می شود، (انجام نسخه: ... سعد بن طريف الخفاف تمت كتاب... بمحمد و آله)، با مهر احتشام الدوله و یادداشت مورخ ذح 1261 ق. از او، دارای سر لوح، عنوان و نشان شنگرف، 529 گ، 21 سطری [ف: ملک 730/1] (1872)
ملی - تهران (658 / س / 1980 ردیف: 472 / ع) نسخ محتملاً سدۀ 12 ق.، نسخه تا آخر کتاب «اسانید» است، و در آغاز فاقد دیباچه و تقریباً نصف اول باب اول می باشد، (آغاز موجود: .... يقول انى لاعجب ممن رغب ان يتوضا اثنين و قد توضا رسول اللّه ...)، سر فصل ها با مرکب قرمز، از ص 666 نو نویس، 366 گ، 15 سطری [ف: ملی 395/7]. (1873)
ملی - تهران (794/ س / 1982 ردیف: 534 /ع) نسخ محتملاً سدۀ 12 ق.، مُفَهرس، سر فصل ها با مرکب قرمز، 350 گ، 27 سطری [ف: ملی 31/8] (1874)
وزیری - یزد (297 - عمومی: 4532) نسخ سدۀ 12 ق.، نسخه تا پایان جزء ثانی کتاب است، معلق به حواشی با نشانه های (م ح ق) و (نجفی) و جز آن، عناوین و نشان ها شنگرف، 221 گ، 18 سطری [ف: وزیری 292/1] (1875)
وزیری - یزد (1546 - عمومی: 14998) نسخ سدۀ 12 ق.، 103 گ، 21 سطری [ف: وزیری 986/3] (1876)
وزیری - یزد (305 - عمومی: 14771) نسخ اواخر سدۀ 12 ق.، نسخه دورۀ کامل است، یک برگ نو نویس مهدی حسینی رکن الدینی، معلق به حواشی، عناوین و نشان ها شنگرف، 245 گ، 24 سطری [ف: وزیری 295/1] (1877)
الهيات - تهران (48/2 ب - ثبت: ندارد) نستعلیق سدۀ 12 یا 13 ق.، نسخه جزء دوم و سوم از اول «قضاء» تا آخر «معرفة الكبائر» است، عنوان و نشان شنگرف، 311 گ، 29 سطری [ف: الهیات 638/1] (1878)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (221 م) نسخ سدۀ 12 و 13 ق. [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1177/3]. (1879)
قدس رضوی - مشهد (82) نوشتۀ سدۀ 12 و 13 ق.، نسخه مجلد دوم است [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 195] (1880)
گلپایگانی - قم (1060) نوشتۀ سدۀ 12 و 13 ق.، نسخه مشتمل بر جزء سوم است [ف: گلپایگانی 182/2]. (1881)
گلپایگانی - قم (25/35) نوشتۀ 1216 ق. [ف: گلپایگانی 714/4]. (1882)
وزیری - یزد (1 مج 2452 - عمومی: 14480) نوشتۀ 1225 ق، نسخه ملحقات من لا يحضره الفقيه است، (آغاز نسخه: بسمله، حمدله، و بعد قال الصادق عليه السلام ان اللّه تبارك و تعالى جعل اخا بين الارواح في الاظلة قبل ان يخلق الاجساد...)، گ 33 - 1، 17 سطری [ف: وزیری 1299/4] (1883)
گوهرشاد - مشهد (ذیل جنگ ش 8 مج 552) نستعلیق سید بشیر موسوی در 15 ج 1238/2 ق.، نسخه عنوان «مناهی النبی (صلی اللّه علیه و آله و سلم)» دارد که ممکن است بخش «مناهی النبی (صلی اللّه علیه و آله و سلم)» من لا يحضره الفقيه شیخ صدوق باشد؟ [ف: گوهرشاد 660/2] (1884)
مرکزی - تهران (1 مج 6290) نسخ 1252 ق، نسخه «مشیخه» کتاب من لا يحضره الفقیه به ترتیب تهجی تا 385 شماره است، محشی، عنوان و
نشان شنگرف، ص 195 - 131، 15 سطری [ف: مرکزی 235/16]. (1885)
مجلس - تهران (ذیل جنگ 12496 - ثبت: 87939) نوشتۀ حسین قاینی در 1263 ق. در مدرسۀ خیراتیه، نسخه نقلی از من لا يحضره الفقيه است، عنوان و نشان شنگرف [ف: مجلس 440/35] (1886)
مرعشى - قم (2 مج 3208) نسخ میر سید علی بن محمد مهدی موسوی اصفهانی درب امامی در سه شنبه ذح 1264 ق.، نسخه مشتمل بر بخش «مشيخه من لا يحضره الفقيه» است، در پایان مجموعه صورت اجازۀ حیدر علی (مجلسی) برای فرزندانش مورّخ جمعه 28 محرم 1205 ق، دیده می شود، با یادداشت تملک حاج محمد بن عبد الرحيم قزوینی اصفهانی مورّخ شعبان 1265 ق. و 4 ج 1269/1 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 97 پ - 114 پ، 18 سطری [ف: مرعشی 11/9] (1887)
مدرسۀ سلطانی - کاشان (1/111 - ردیف: 344) نسخ 1275 ق، [ف: مدرسۀ سلطانی کاشان، ص 41] (1888)
خصوصی محمد رضا طبسی حائری - قم (287) نوشتۀ 1277 ق.، نسخه مشتمل بر جزء دوم است [نور علم، ش 14، ص 109]. (1889)
جمعیت نشر فرهنگ - رشت (129 م) نسخ سدۀ 13 ق.، آغاز و انجام نسخه افتاده است [ف: شهرستان ها (فرهنگ رشت) 1177/3]. (1890)
قدس رضوی - مشهد (10660 - ردیف: 1072) نسخ و نستعلیق سدۀ 13 ق.، نسخه فاقد اسانید است، معلق به حواشی فارسی و عربی، عناوین به سرخی یا نا نویس، 239 گ، 25 سطری [ف: قدس 563/14]. (1891)
گلپایگانی - قم (23/142) نوشتۀ سدۀ 13 ق، [ف: گلپایگانی 714/4] (1892)
مجلس - تهران (ذیل 25 جنگ 988 - ثبت: 31693) نستعلیق سید محمد صادق طباطبایی سنگلجی در سدۀ 13 ق، یا اوایل 14 ق.، نسخه نقلیاتی از کتاب من لا یحضره الفقیه در ضمن جنگ همان کاتب است [ف: مجلس 275/23] (1893)
مجلس - تهران (ذیل 16 جنگ 1131 - ثبت: 31836) نوشته احتمالاً سید محمد صادق طباطبایی سنگلجی در سدۀ 13 ق.، نسخه قطعه ای از من لا يحضره الفقیه با عنوان «فى من لا يحضره الفقيه قال ابو عبد اللّه عليه السلام اول من قدم الخطبة على الصلوة يوم الجمعه...) است، گ 154 الف [ف: مجلس 23/2، ص 584]. (1894)
مرعشی - قم (ذیل جنگ 11393 - ردیف: 891) نوشتۀ سدۀ 13 ق.، نسخه جنگی است که در آن مطالبی از کتاب من لا يحضره الفقيه و کتاب های دیگر آمده است، عنوان و نشان مشکی و درشت [ف: مرعشی 657/28 و 658] (1895)
ملی - تهران (ذیل 327 / م - رديف: 1330/ ع / 6) نوشتۀ سدۀ 13 ق.، نسخه بخشی از کتاب و ش 8 «منتخبات نظم و نثر» است، سر فصل ها و سر آغاز فصول با مرکب قرمز، 29 سطری [ف: ملی 320/9]. (1896)
مرعشی - قم (3163) نسخ محمد رفیع بن فضل اللّه طالقانی در 1300 ق.، نسخه نیمۀ اول کتاب است، مصحح، محشی، دارای نشان بلاغ، عناوین و نشانی ها شنگرف، 304 گ، 16 سطری [ف: مرعشی 393/8]. (1897)
خصوصی دامغانی - همدان (14) نسخ محمد باقر بن محمد جعفر همدانی بهاری در ع 1312/1 ق. [نشریه 384/5]. (1898)
ملی فارس - شیراز (85 - عمومی: 297/12 صد) نسخ سید اسماعیل موسوی در محرم الحرام 1319 ق.، نسخه جزو اول کتاب است، دارای حواشی، عنوان باب ها با جوهر سرخ، 88 گ، 25 سطری [ف: ملی فارس 75/1 و 76] (1899)
مدرسه باقریه - مشهد (ردیف: 390) نسخ امر اللّه بن داود خدا بخش مشهور به حاجی صندل در روز یک شنبه 26 ذق؟، نسخه در آغاز و انجام افتادگی دارد، مصحح، وقفی 1292 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 481 گ، 21 سطری [تراثنا، ش 26، ص 141]. (1900)
آستانه امام زاده صالح - تهران (بدون شماره) نوشتۀ؟، نسخه بخشی از من لا يحضره الفقيه است [نمای مخطوطات، ص 20] (1901)
آستانه مقدسه - قم (353) نسخ؟، نسخه مشتمل بر جزء دوم و از «باب ما يجوز الاحرام فيه و ما لا يجوز» تا «باب نوادر العتق» است، دارای حواشى لغوى از كتب كنز اللغة و نهاية و صحاح و جز این ها، عنوان های «باب» و نشان ها شنگرف، 103 گ، 21 سطری [ف: دورۀ کتب جدید آستان مقدس 341/1]. (1902)
آستانه مقدسه - قم (2 مج 510) نسخ؟، نسخه از کتاب حج «باب نکت فی الانبيا و المرسلين» تا «باب ما يحل للمتمتع و المفرد اذا ذبح و حلق» را شامل است، دارای نشان مقابله [ف: دوره کتب جدید آستان مقدس 131/2] (1903)
آل عصفور - بوشهر (298) نوشتۀ مطربن شعبان بن حمزة بن محمد بن حمزة الغريفي در؟ [ف: مكتبة آل عصفور، ص 73] (1904)
آل عصفور - بوشهر (319) نوشتۀ؟، عنوان نسخه «روايات في الحديث» است که شاید بخشی از کتاب من لا يحضره الفقيه باشد [ف: مكتبة آل عصفور، ص 77] (1905)
آل عصفور - بوشهر (334) نوشتۀ؟، 33 سطری [ف: مكتبة آل عصفور، ص 80 و 81]. (1906)
آل عصفور - بوشهر (335) نوشتۀ؟، با یادداشت شیخ حسین بن محمد آل عصفور، نسخه بسیار آسیب دیده است، 25 سطرى [ف: مكتبة آل عصفور، ص 81] (1907)
ادبیات - تهران (مجموعه امام جمعه کرمان * 491) نسخ؟، آغاز و انجام نسخه افتاده است [ف: ادبیات 102/3] (1908)
الهيات - مشهد (889 - ثبت: 23705) نسخ ملا حبیب بن محمد شاه در؟، نسخه مشتمل بر مجلد دوم از «کتاب قضاء» تا آخر است، مصحح، دارای یادداشت وقف حاجی ملا محمد کاهوئی، عنوان و نشان قرمز، 21 سطری [ف: الهيات مشهد 57/2] (1909)
الهيات - مشهد (1402 - ثبت: 21680) نسخ؟، نسخه کامل است، معلق به حواشی، عنوان و نشان قرمز، 26 سطری [ف: الهیات مشهد 547/2 و 548] (1910)
امام صادق علیه السلام - قزوین (234 - ثبت : 1) نسخ؟، نسخه فاقد «باب المياه و طهر ها و نجاست ها» است، مصحح، دارای نشان بلاغ، (آغاز موجود:... احكام التخلى، باب ارتياد المكان للحدث و السنة في دخوله و الآداب فيه...)، 331 گ، 25 سطری [ف: امام صادق علیه السلام 275/1] (1911)
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی - تهران (47 / ع) نسخ؟، محشی، نسخه از «ابواب القضايا و الاحكام» تا اواخر «احکام ارث» است. مفهرس به فهرست مشیخه در ص 325 - 320، (انجام نسخه:... شيخنا و شیخ المسلمين شيخ ابى جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابویه القمى رضى اللّه عنه)، ابواب با مرکب قرمز، 325 ص، 24 سطری [ف: انجمن آثار فرهنگی، ص 236] (1912)
خصوصی جعفر فیض مهدوی - کرمانشاه (بدون شماره) نوشته؟، نسخه در انجام ناقص است [تراثنا، ش 9، ص 67] (1913)
خصوصی حسین شهشهانی - اصفهان (بدون شماره) نوشتۀ؟ [میراث اسلامی ایران، ش 5، ص 601] (1914)
خصوصی خاندان آقا میر حسینای قزوینی - قزوین (بدون شماره) نوشتۀ؟، دارای بلاغ سماع خلیل بن غازی برای مولانا محمد زمان مورخ 1053 ق. در قزوین، وقفی حاج رحيم بن حاج محمد صالح تاجر قزوینی در نیمه های شعبان 1111 ق. برای حاج محمد زمان [نشریه 352/6] (1915)
خصوصی عبد المجید مولوی - مشهد (635) نسخ؟، مصحح، دارای نشان مقابله، 398 گ، 25 سطری [نشریه 101/5]. (1916)
خصوصی عبد المجید مولوی - مشهد (636) نسخ؟، نسخه جزء سوم است، 31 سطری [نشریه 101/5] (1917)
خصوصی محمد حجت - قم (18) نوشتۀ؟، مرحوم آیة اللّه حجت بخشی از این نسخه را با نسخ متعدده در 1345 مقابله کرده است [نور علم، ش 10، ص 92] (1918)
خصوصی محمد حجت - قم (3 مج 102) نوشتۀ؟، نسخه مشتمل بر فهرست فقیه است [نور علم، ش 10، ص 92] (1919)
خصوصی محمد رضا طبسی حائری - قم (231) نوشتۀ؟، نسخه ناقص است [نور علم، ش 14، ص 107]. (1920)
خصوصی محمد رضا طبسی حائری - قم (231) نوشتۀ؟، نسخه ناقص است [نور علم، ش 14، ص 107]. (1921)
خصوصی محمد رضا طبسی حائری - قم (307) نوشتۀ؟، نسخه نیمۀ اول من لا يحضره الفقيه است [نور علم، ش 14، ص 109]. (1922)
خصوصی محمد عز الدین حسینی موسوی - زنجان (بدون شماره) نوشتۀ؟، (1)[دليل المخطوطات، ش 1، ص 166] (1923)
خصوصی محمد مدرسی - یزد (بدون شماره) نسخ؟، (انجام موجود:... مبطلا في دعويك اتقيت اللّه عز و جل و تبت اليه و تركت الدعوى...) [ميراث اسلامی ایران، ش 8، ص 446].(1924)
سپه - تهران (2 مج 2596) نسخ؟، نسخه بخشی از جزء اول و دوم کتاب است و از اواسط بخش (صلوة جعفر) «كتاب صلوة» آغاز می شود و تا بخشی از «باب فضائل حج» ادامه می یابد، دارای حواشی مختصر، (آغاز موجود: ... الحمد و اذا جاء نصر اللّه و فى الرابعه الحمد و قل هو اللّه احد و ان شئت صليتها كلها بالحمد و قل هو اللّه احد ...)، (انجام موجود: ... و اذا سعيت بین الصفا و المروه سبعة اشواط كان بذلك عند اللّه مثل أجر من حج ما شيئاً من بلاده و مثل اجر من اعتق سبعین رقبه ...)، 38 ص، 35 سطری [ف: سپه 675/5 و 330/1 و 331] (1925)
عمومی مراغه (161) نسخ؟، نسخه مشتمل بر مجلد دوم و در انجام ناقص است، مصحح، محشی، در بیست برگ اول نسخه «مشیخه» نوشته شده (آغاز نسخه: بسمله باب الالف و ما كان فيه عن ابان بن تغلب فقد رويته
1) به دلیل افتادگی صفحات فهرست و عدم علم قطعی به تاریخ کتابت، این نسخه ضمن كتب بدون تاریخ آمده است.
عن ابى رضى اللّه عنه...)، (انجام موجود: ... باب نوادر الحج روى عن بكير بن اعين عن اخيه زرارة قال قلت لابی عبد اللّه عليه السلام جعلني اللّه فداك و اسئلك في الحج منذ اربعين عاما...)، عناوین و خطوط شنگرف، 221 گ، 19 سطری [ف: عمومی مراغه، ص 154] (1926)
فرهنگ - مشهد (از) نوشتۀ؟، 590؟ [ف: شهرستان ها (فرهنگ مشهد) 54/1] (1927)
فیضیه - قم (296) نستعلیق؟، نسخه جزء اول و دوم است، 195 گ، 19 سطری [ف: فیضیه استادی 274/1] (1928)
فیضیه - قم (297) نسخ؟، نسخه جزء اول و دوم و نا تمام است، 211 گ، 23 سطری [ف: فیضیه استادی 274/1] (1929)
فيضيه - قم (304) نسخ؟، با وقف نامه ای از علی ابن محمد حسین حسینی تنکابنی مورخ 1255 ق.، نسخه جزء اول و دوم است، 185 گ، 23 سطرى [ف: فیضیه استادی 274/1] (1930)
فیضیه - قم (443) نسخ؟، نسخه جزء اول و دوم و نا تمام است، با اجازه روایتی برای سید محمد ابا صالح مورّخ 1102 ق.، 217 گ، 16 سطری [ف: فیضیه استادی 275/1 و عراقی 472/22] (1931)
فیضیه - قم (538) نسخ؟، 327 گ، 22 سطری [ف: فیضیه استادی 276/1، عراق 468/2] (1932)
فیضیه - قم (579) نسخ؟، نسخه جزء اول و دوم و نا تمام است، با یادداشت تملک و مهر روزبهان بن عباد مورّخ 1034 ق.، 265 گ، 21 سطری [ف: فیضیه استادی 276/1] (1933)
قدس رضوی - مشهد (257) نسخ محمد تقی بن ملا احمد فراش در؟، وقفی آقا محمد حسن در 1048 ق.، نسخه از «قضا و شهادات» تا اواخر «اسانید» کتاب است، در این نسخه در باب «رواة الاخبار» تتمه ای مورّخ 1078 ق، دیده می شود که ظاهراً جزء کتاب است؛ اگر چه بمناسبت آن که در آن ذکری از مصنف کتاب نشده ممکن است از دیگری باشد این تتمه فاقد برگ آخر است، 230 گ، 21 سطری [ف: قدس 1/ اخبار /84]. (1934)
قدس رضوی - مشهد (258) نسخ؟، وقفی آقا محمد حسن در 1048 ق.، نسخه از ابتدا تا آخر دو حدیث راجع به حقوق بعد از زیارت است و می نماید که منتخب باشد، (انجام نسخه:.... و الوصية طويلة اخذنا منه موضع الحاجة)، ابواب شنگرف، 300 گ، 17 سطری [ف: قدس 1/ اخبار /84] (1935)
قدس رضوی - مشهد (259) نسخ؟، دارای بلاغ مقابله شیخ شرف الدین علی مازندرانی در 1060 ق.، و دوباره در 1061 ق. در آخر مجلد اول (زیارات)، نسخه از ابتدای کتاب تا «کتاب وصية» است، (انجام موجود:.... عن على بن بجيل بن عقيل كوفى و ما كان فيه عن على بن بلال...)، معلق به حواشی لغوی و جز آن، وقفی مرحوم حاجی میرزا موسی خان در 1261 ق.، ابواب به شنگرف، 416 گ، 21 سطری [ف: قدس 1/ اخبار /84 و 85]. (1936)
قدس رضوی - مشهد (261) نسخ؟، نسخه از «کتاب زکوة» تا بخشی از «کتاب زیارات» است، (انجام موجود: ... حسبنا اللّه و نعم الوكيل)، داراى حواشی لغوی و جز آن، 102 گ، 18 سطری [ف: قدس 1/ اخبار /85] (1937)
قدس رضوی - مشهد (750) نسخ؟، نسخه فاقد فصل «اسانید و مشیخه» است، صفحاتی ناقص و برگ های نو نویس دارد، مصحح، ظاهراً نزد سید نعمت اللّه جزائری خوانده و مقابله شده، دارای تاریخ 1247 به خطی مغایر، عناوین شنگرف، 206 گ، 25 سطری [ف: قدس 5/ 190 و 189]. (1938)
گلپایگانی - قم (ذیل 32) نستعلیق شاید سید محمد خليل بن عبد الواسع حسینی در؟، نسخه کتاب اصول الفقه همان سید محمد خلیل حسینی است که مصدر به فهرست ابواب من لا يحضره الفقيه و «مشیخۀ» آن است، مختلف السطور [ف: گلپایگانی 40/1]. (1939)
مجلس - تهران (ذیل جنگ 3222 - ثبت جدید: 5651) نسخ بهاء الدوله در؟ برای کتاب خانه خود، در این جنگ حدیثی از من لا يحضره الفقيه شيخ
صدوق آمده است، ص 5 [ف: مجلس 10/2، ص 1001]. (1940)
مجلس - تهران (5 مج 7607 - ثبت: 22495) نوشته؟، نسخه چند برگ از ابتدای کتاب را شامل می شود (آغاز نسخه: رب يسّرو اعن يا كريم اللهم انى احمدك و اشكرك و آمن بك...)، (انجام نسخه: ... و تحت الاشجار المثمرة و العلّة فى ذلك ما قال ابو جعفر الباقر عليه السلام ان اللّه تبارك و تعالى ملائكة و كّلهم...)، عنوان و نشان شنگرف، گ 114 ر - 118 پ، 25 سطری [ف: مجلس 110/26]. (1941)
مجلس - تهران (10 مج 14292 - ثبت: 89787) نسخ؟، نسخه شامل احادیثی از من لا یحضر است، عناوین و نشانی ها شنگرف، گ 45 پ - 46 پ،17 سطری [ف: مجلس 419/38]. (1942)
مدرسه باقریه - مشهد (ردیف: 385) نسخ؟، وقفى ملا علی قلی خلف حسن بیک بر طلاب این مدرسه در 1090 ق.، 23 و 25 سطری [تراثنا، ش 26، ص 140] (1943)
مدرسه باقریه - مشهد (ردیف: 388) نسخ؟، نسخه از «طهارت» تا اواخر «حج» است و ناقص الآخر می باشد، علامات با رنگ قرمز، 23 سطری [تراثنا، ش 26، ص 141] (1944)
مدرسۀ خاتم الانبیا (صدر) - بابل (97) نسخ؟، نسخه از اول «باب فروض جوارح» است، عناوین شنگرف، 229 گ، 23 سطری [ف: مدرسۀ خاتم الانبیا (صدر) بابل، ص 73]. (1945)
مدرسۀ خاتم الانبیا (صدر) - بابل (124) نسخ محمد مقیم بن ابراهیم در؟، نسخه مشتمل بر جزء اول کتاب است، مصحح، عناوین شنگرف، 301 گ، مختلف السطور [ف: مدرسۀ خاتم الانبيا (صدر) بابل، ص 86]. (1946)
مدرسه غرب - همدان (4512) نسخ محمد صادق بن اسمعیل قهپانی در؟، نسخه مشتمل بر چهار جزء و کتاب «اسانید» است، مصحح، معلق به حواشی با نشان های «م ح ق، ت ق ر ه، م ر ق، محمد صالح ره، ه- ، م ق ر دام ظله العالی، سلطان، محمد بن زین الدین، م ت ق، منه» [ف: مدرسه غرب همدان، ص 198]. (1947)
مدرسه غرب - همدان (4637) نسخ؟، نسخه از «باب المیاه» تا آخر «باب زيارة قبور الائمة» است، آغاز و انجام نو نویس [ف: مدرسه غرب همدان، ص 198] (1948)
مدرسه غرب - همدان (11548) نسخ؟، [ف: مدرسه غرب همدان، ص 199] (1949)
مدرسه نمازی - خوی (872) نسخ؟، نسخه از ابتدای کتاب تا نیمه کتاب حج را شامل است، دارای تاریخ تولد فرزندان سید محمد علی تبریزی در سال های 1195 - 1196 - 1201 - 1206 و 1209 ق.، عناوین و نشانی ها شنگرف، 201 گ، 23 سطری [میراث اسلامی ایران، ش 10، ص 766] (1950)
مدرسۀ نواب - مشهد (62 اخبار) نسخ؟، نسخه فاقد اندکی پیش از «باب الحجر و الافلاس» و «مشیخه» است و در آغاز افتادگی دارد، مصحح، محشی، دارای نسخه بدل و نشانۀ بلاغ، عنوان و نشان شنگرف، 203 گ، 23 سطری [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 498/2] (1951)
مدرسۀ نواب - مشهد (161 اخبار) نسخ؟، در پایان «کتاب الحج» انجام نسخه ناقص است، عنوان و نشان شنگرف، [ف: شهرستان ها (دو کتاب خانه مشهد) 499/2]. (1952)
مرعشی - قم (بدون شماره) نوشتۀ؟، نسخه بیست بار در حضور سلطان محمود طبسی (م. حدود 1079 ق.) مقابله و تصحیح شده است، این کتاب در تابستان 1377 از دو کتاب خانه آیة اللّه ثقة الاسلام تبریزی و کتاب خانه آیة اللّه شیخ محمد باقر همدانی خریداری شده و تاکنون در فهرست این کتاب خانه به تفصیل معرفی نگردیده است [شهاب، ش 12، ص 92] (1953)
مرکزی - تهران (نسخه های کریم اشراق - بدون شماره) نوشتۀ؟، مقابله شده با نسخه مصحح مجلسی، وقفی میرزا محمد، دارای سر لوح مذهب [میراث اسلامی ایران، ش 5، ص 612] (1954)
مسجد اعظم - قم (429) نوشتۀ؟ [ف: مسجد اعظم قم، ص 395]. (1955)
مسجد اعظم - قم (3275) نوشتۀ؟، دارای اجازه ای از مجلسی اول برای ملا عبد الرزاق یزدی در 1063 ق.، نسخه نیمۀ اول کتاب است [ف: مسجد اعظم قم، ص 396]. (1956)
ملک - تهران (32 مج 607) نسخ؟، نسخه پراکنده هایی از من لا یحضره الفقیه است، حدود گ 141 پ [ف: ملک 58/6] (1957)
ملک - تهران (18 مج 2182 - ردیف: 513) نوشتۀ؟، بندی از «من لا یحضره [گویا] الفقیه است که در نسخه به صورت پراکنده هایی نوشته شده [ف: ملک 445/5] (1958)
ملک - تهران (ذیل 2 مج 2282 - رديف: 528) نوشتۀ؟، بندی از من لا يحضره الفقیه است که در نسخه به صورت پراکنده هایی نوشته شده [ف: ملک 458/5]. (1959)
ملی - تهران (2044/10/ع) نوشتۀ؟، نسخه با عنوان «صیامیه» است که شاید قطعه ای از اصول كافى يا من لا يحضره الفقيه باشد، (آغاز: احمد بن ادريس عن محمد بن حسان عن محمد بن على... عن... قال رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم) الصائم في عباده و ان كان على فراشه...)، (انجام موجود: ... قال امير المؤمنين (علیه السلام) عليكم فى شهر رمضان بكثرة)، عنوان شنگرف، گ 126 - 119 [ف: ملی 160/11]. (1960)
ملی - تهران (3132 / ع - ثبت پیشین: 885 - 1524 /ض 26) نسخ محمد امین بن خان علی در؟، نسخه مشتمل بر ابواب «زکات و قضایا و احکام و ذکر پاره ای از مناهی پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و کتاب اسانید» می باشد، (انجام نسخه: ... و كثيرا ما يذكر طريقا واحدا مع ان لم... طرفاً كثيره مثل ما يذكر في ابن حمزة الثمالي)، عنوان ها با مرکب قرمز، 368 گ، 24 سطری [ف: ملی 248/14] (1961)
ملی - تهران (3439 ع - ثبت پیشین: 6073) نسخ؟، (انجام موجود:... باب الوداع ... ما ابقانی ربى بنيه صادقه و ايمان قوى و اخبات و رزق واسع...)، مصحح، عنوان ها با مرکب قرمز، 224 گ، 23 سطری [ف: ملی 253/15] (1962)
ملی - تهران (3485 ع - ثبت پیشین: 6147) نسخ؟، نسخه مشتمل بر «ابواب القضايا و احکام» کتاب است، محشی، 69 گ، 21 سطری [ف: ملی 293/15 و 292]. (1963)
ملی - تهران (3590 ع - ثبت پیشین: 411، ع /690) نسخ؟، نسخه جزء اول کتاب و در آخر افتادگی دارد، مصحح معلق به حواشی لغوی، دارای بلاغ قرائت و مقابله، (انجام موجود:... باب القبله، قال الصادق (علیه السلام) ان اللّه جعل الكعبه قبله لاهل المسجد... و قد اخرجت الخبر في ذلك على وجهه في كتاب النبوه و روى عن عبد...)، عناوین و سر فصل ها شنگرف، 110 گ، 26 سطری [ف: ملی 159/16 و 160]. (1964)
ملی - تهران (3728 ع - ثبت پیشین: 5759، ع /828) نسخ محمد علی در؟، نسخه مشتمل بر 3 جزء از کتاب است و در پایان جزء سوم افتادگی دارد، مصحح، محشی، (انجام موجود:... باب الولى و الشهود و الخطبه و الصداق... عن الصبيه يزوجها ابوها ...)، عناوین با شنگرف یا مرکب سیاه، 254 گ، 16 سطری [ف: ملی 346/16]. (1965)
ملی - تهران (1 مج 4356 ع) نسخ؟، نسخه مشتمل بر مبحث «دیه» است، دارای حواشی لغوی به زبان فارسی، (آغاز موجود: ... بسمله دية الجوارح و مفاصله و ديه النطفه و العلقه و المضغة و العظام و النفس...)، (انجام موجود:.... ديه جراحات و الشجاج روی قاسم بن محمد الجوهرى عن.. رجل موضحه تم شج آخر فقال هو بينهما ...)، گ 17 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (1966)
ملی - تهران (4401 ع) نسخ محمد طاهر بن کمال الدین شوشتری در؟، نسخه مشتمل بر جزء سوم و چهارم و «اسانید و مشایخ» می باشد، محشی، مصحح، (آغاز نسخه: بسمله ابواب القضايا و الاحكام باب من يجوز التحاكم اليه و من لا يجوز...)، عناوین با مرکب قرمز، 221 گ، 22 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (1967)
ملی - تهران (4552 ع) نسخ؟، نسخه جزء اول کتاب است، (انجام نسخه: ... درجه منه و الوصية طويله اخذنا منها موضع الحاجه لا حول ولا
قوة الا باللّه العلى العظيم)، عناوین با مرکب قرمز، 218 گ، 21 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (1968)
ملی - تهران (4553 ع) نسخ؟، نسخه جزء سوم و چهارم و فاقد «اسانید» است، عناوین با مرکب قرمز، 184 گ، 23 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)] (1969)
ملی - تهران (4582 ع) نسخ؟، نسخه جزء اول و دوم کتاب است، عناوین با مرکب قرمز، 216 گ، 21 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (1970)
ملی - تهران (4584 ع) نسخ؟، نسخه دوره کامل با کتاب «اسانید» است، عناوین با مرکب قرمز، 408 گ، 22 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (1971)
ملی - تهران (4670 ع) نسخ؟، در برگ اول یادداشت تملک نعمة اللّه موسوی و رضا موسوی زنجانی مشهود است، عنوان ها با مرکب قرمز، 302 گ، 25 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (1972)
ملی - تهران (4768 ع) نسخ پیر محمد مقیم بن حاجی پیر نصر اللّه سهروردی در؟، (آغاز نسخه: فهرست ابواب هذا الكتاب باب المياه و طهرها و نجاستها...)، (انجام: ... فاذهب عنهم الرجس)، عنوان ها با مرکب قرمز، 392 گ، 23 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)] (1973)
(1) . ملی - تهران (4833 ع) نسخ؟، عنوان ها با مرکب قرمز، 302 گ، 25 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)]. (1)
ملی فارس - شیراز (1 مج 189 - عمومی: 297/12 - صد) نستعلیق ملا فتح محمد در؟، نسخه مشتمل بر مجلدات سوم و چهارم و «اسانید» است، دارای سه سر لوح مذهب در ابتدای هر جلد، 164 گ، 25 سطری [ف: ملی فارس 167/1] (1974)
ملی فارس - شیراز (434 - عمومی: 297/12 - صد) نسخ؟، دارای حواشی پراکنده، (آغاز موجود: ... الصادق علیه السلام القضاة اربعة ثلثة في
1) به نظر می رسد این شماره تکرار نسخه ش (4670 ع) باشد.
النار و واحدة في الجنة...)، ابواب با جوهر سرخ، 242 گ، 19 سطری [ف: ملی فارس 29/2 و 30]. (1975)
نور بخش (خانقاه نعمت اللهی) - تهران (201) نسخ؟، نسخه از آغاز تا پایان کتاب صلوة را در بر دارد، حدود 400 ص، 19 سطری [ف: کتاب خانه نور بخش، ص197] (1976)
نور بخش (خانقاه نعمت اللهی) - تهران (202) نسخ؟، نسخه از آغاز کتاب «قضا» تا پایان من لا یحضر به همراه «مشیخه» است، حدود 350 ص، 24 سطری [ف: کتاب خانه نور بخش، ص 197]. (1977)
وزیری - یزد (298 - عمومی: 14357) نسخ علی بن حاج نقدی در؟، 297 گ، 27 سطری [ف: وزیری 293/1] (1978) (1)
1) مقاله دویست و سی نسخه خطی نگارش آیة اللّه رضا استادی در ص 109، ش 54، نور علم از دو نسخه من لا يحضر بدون اشاره به محل نگه داری آن ها نام می برد. اولین نسخه با شماره (33) دوره کتاب است و به نظر نگارنده مقاله نسخه قدیمی و کهن می باشد و نسخه دوم با شمارۀ (56) مشتمل بر جزء دوم من لا يحضره الفقيه است.
كتاب الهدایة یکی از مصادر فقهیه و روائیه معتبر در موضوع اصول و فروع دین و فقه می باشد که شیخ صدوق آن را با استفاده از نصوص روایات شیعه پرداخته است.
مؤلف جليل القدر در تدوین این کتاب ابتدا چند باب کوتاه در اصول اعتقادات و بحث هایی در توحید و نبوت و امامت و مباحث هم سو با آن فراهم آورده و در پیوست، ابوابی دیگر در فروع اعتقادات به مانند امر به معروف و نهی از منکر و جهاد فی سبیل اللّه و مسائل هم سنخ با آن تبیین نموده و سپس با طرح دورۀ مختصر فقه بر غنای آن افزوده است.
شیخ صدوق در این بخش از موضع و موقف مُفتی، فتاوی خویش را در باب فقه شیعه بر اساس متن روایات و با حذف سلسله اسانید به صورت رساله ای فقهی در آورده و به شیوه کتب اخبار بابی در نوادر و مطالب متفرقه به آن معطوف کرده است. این روش افتاء را پدر مرحوم صدوق در کتاب الشرايع خود ابداع نموده است. فقهای عصر غیبت صغری و قبل از آن آراء فقهی خود را بر اساس نص روایات تنظیم کرده و از متن احادیث فرا نمی رفتند. از اوایل قرن چهارم هجری بعضی کتب فقهی از صورت نقل صرفِ روایات در آمده و
ظاهر فتوایی محض به خود گرفتند، و بدین ترتیب فصل جدیدی در افتاء بر اساس متن روایات با حذف اسانید آغاز شد، شیخ صدوق کتاب مقنع و هدایة خود را بر این اسلوب تدوین نمود.
این کتاب دارای 179 باب است که ده باب اول آن مربوط به اصول و فروع دین و 169 باب دیگر آن در ارتباط با فروع فقه می باشد. عناوین ده باب اول عبارتند از:
1- باب ما يجب أن يعتقد في التوحيد من معاني أخبار النبي و الائمه - عليهم السلام - 2- باب النبوّة. 3- باب الإمامة. 4- باب معرفة الائمة الذين هم حجج اللّه على خلقه بعد نبيه - عليهم السلام - بأسمائهم. 5- باب التّقيّه. 6- باب الإسلام و الإيمان. 7- باب الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر. 8- باب الجهاد في سبيل اللّه. 9- باب الدعائم التي بنى الإسلام عليها. 10- باب النيّة.
ابواب دیگر کتاب هداية در آداب ضروریات و اقسام احکام فقهی و کمیت و کیفیّت و حرمت و جواز مسائل شرعی است و مشتمل بر ابواب ذیل می باشد:
این کتاب را شیخ محمد رضا بن قاسم الغراوي النجفی در سال 1355 ق.، شرح کرده است. تعلیقه یا ترجمه ای از آن بدست نیامد. مرحوم علامه طهرانی آن را با عنوان الهداية بالخیر یاد می کند. مجمع بحوث اسلامیه آستان قدس رضوی در مشهد فهرست احاديث اهل البيت - عليه السلام - در دو كتاب الهداية و المقنع را به سال 1409 ق، در پانزدهمین مجلد از سلسله انتشارات خود به طبع رسانده است.
الهداية تا کنون چندین بار به طبع رسیده است. مشخصات چند چاپ گزارش شدۀ آن در ذیل می آید:
طهران، 1860 م. ضمن جوامع الفقهيه.
طهران، 1377 ق.، سربی، وزیری، ناشر اسلامیه، با المقنع در یک جلد.
1380 ق.، به همراه کتاب المقنع و الامالی.
بیروت، 1414 ق.، با المقنع در یک جلد.
قم، 1418 ق. = 1376 ش.، تحقیق و نشر مؤسسه امام هادی - علیه السلام -، در 417 ص.
قم،؟، مؤسسه مطبوعات دار العلم.
قم، انتشارات کتاب خانه آية اللّه العظمی مرعشى، ضمن الجوامع الفقهيه، رحلی، 1837 ص، 1400 ریال.
آغاز [نسخه خطی ش (2 مج 2219) مرعشی 208/6]: الحمد للّه الذي له الخلق و الامر و هو أحسن الخالقين... باب ما يجب أن يعتقد في التوحيد من معانى أخبار النبى و الائمة.
انجام [نسخه خطی ش (2 مج 2219) مرعشی 208/6]:... فاذا قام قائمنا قائم اهل البيت ورث الاخ الذي أخى بينهما في الاظلة ولم يرث الاخ من الولادة.
آغاز [نسخه چاپ سنگی ملی ش (747/2) از مجموعه جوامع الفقه]: بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه الذى له الخلق و الامر و هو احسن الخالقين و صلى اللّه على محمدخاتم النبيين و اله الابرار اجمعين ابواب ما يجب ان يعتقد في التوحيد من معانى الاخبار النبى و الائمه صلوات اللّه عليهم قال الشيخ الجليل ابو جعفر محمد بن علی بن الحسين بن موسى بن بابويه الفقيه القمى مصنف هذا الكتاب يجب ان يعتقد ان اللّه تعالى واحد ليس كمثله شيء لا يحد ولا يحس ولا يجس ولا يدرك بالاوهام و الابصار ولا تاخذه سنة ولا نوم شاهد كل نجوى و محيط بكل شيء لا يوصف بجسم ولا صورة ولا جوهر ولا عرض ولا سكون... باب النبوة يجب ان يعتقد ان النبوة حق كما اعتقدنا ان التوحيد حق و ان الانبياء الذين بعثهم اللّه مائة الف نبى و اربعة و عشرون الف نبى جاؤا بالحق من عند الحق و ان قولهم قول اللّه و امرهم امر اللّه و طاعتهم طاعة اللّه و معصيتهم معصية اللّه فانهم لم ينطقوا الاعن اللّه تبارك و تع و عن وحيه و ان سادة الانبياء
خمسة الذين عليهم دارت... باب المياه الماء كله طاهر حتى تعلم أنّه قذر ولا ينجس الماء الّا ما كانت له نفس سائلة ولا بأس أن يتوضّأ بماء الورد للصّلاة (1)و يغتسل به من الجنابة فأمّا الذى تسخّنه الشمس فهو لا يتوضأ به ولا يغتسل ولا یعجن لأنّه يورث البرص...
انجام [نسخه چاپ سنگی ملی ش (747/2) از مجموعه جوامع الفقه]: ... باب الميراث اهل الملل لا يتوارثون اهل ملتين و نحن نرثهم ولا يرثونا و اذا مات مسلم و ذمی و ترك ابنا مسلما و ابنا ذميا كان المال للا بن المسلم دون الذمى... باب ميراث من لاوارث له قال الصع من مات ولا وارث له فما له لامام المسلمين باب نادر قال الص (علیه السلام) ان اللّه عز و جل اخابين الارواح فى الاظلة قبل ان يخلق الاجسادا بالفى عام فاذا قام قائمنا قائم اهل البيت ورث الاخ الذى اخابينهما في الاظلة ولم يرث الاخ من الولادة.
فيضيه - قم (2 مج 1702) نسخ محمد شجاع بن محمد مسعود توسرکانی در 1086 ق.، گ 364 - 314، 15 سطری [ف: فیضیه استادی 2/ بخش 3، ص 119]. (1979)
مرکزی - تهران (10 مج 8971) نسخ شیخ محمد باقر بن ولی استر آبادی محتملاً در 1089 ق.، عنوان و نشان شنگرف، گ 95 پ - 120 پ، 21 سطری [ف: مرکزی 266/17] (1980)
مجلس - تهران (7505 - ثبت: 26353) نسخ محرم 1094 ق.، عناوین شنگرف، 83 گ، 13 سطری [ف: مجلس 14/26]. (1981)
سپه - تهران (5 مج 5553) نسخ حیدر علی ناصر آبادی در آدینۀ 8 ذق 1126 ق. از روی نسخهٔ سلیمان بن محمد بن زید زیاد آبادی که آن را از روی نسخۀ پدرش محمد بن زید زیاد آبادی در 14 شوال 143 (1043) ق. نوشته بوده است، گ 115 ر - 152 پ، 23 سطری [ف: سپه 755/5] (1982)
1) به توضيحات كتاب من لا يحضره الفقیه در همین کتاب مراجعه شود.
مرکزی - تهران (2 مج 6999) نسخ سدۀ 12 ق.، با مهر محمد تقی شریف یزدی مورّخ 1260 ق.، از آن حجة الاسلام که گویا همو است می باشد، عنوان و نشان شنگرف، 22 سطری [ف: مرکزی 423/16]. (1983)
مرعشی - قم (2 مج 4332) نسخ محمد تقی در 1232 - 1231 ق، با تملک محمد تقی بن عابد گلپایگانی مورّخ 1257 ق.، گ 13 ر - 17 پ، 55 سطری [ف: مرعشی 324/11] (1984)
مسجد اعظم - قم (2 مج 143) نوشتۀ 1237 ق. [ف: مسجد اعظم قم، ص 431] (1985)
گوهر شاد - مشهد (2 مج 722) نسخ 1244 ق، عنوان شنگرف، گ 53-74، 23 سطری [ف: گوهرشاد 829/2] (1986)
مجلس - تهران (1334 - دفتر: 1312) نسخ محتملاً محمد بن خضر در 1246 ق.، 29 سطری [ف: مجلس 102/4]. (1987)
مرعشى - قم (2 مج 2219) نسخ محمد علی بن محمد صالح در شوال 1247 ق. به دستور سید علی محمد بن علی، گ 25 پ - 35 پ، 33 سطری [ف: مرعشی 208/6] (1988)
حقوق - تهران (2 مج 216 - ج) نسخ سدۀ 13 ق.، عنوان شنگرف، گ 72 پ - 96 پ [ف: حقوق، ص 506]. (1989)
قدس رضوی - مشهد (4 مج 1010) نوشتۀ سدۀ 13 ق. [ف: هزار و پانصد نسخه خطی، ص 322]. (1990)
مدرسه مروی - تهران (1 مج 659) نوشتۀ سدۀ 13 ق. [ف: مدرسه مروی، ص 290] (1991)
همان گونه که در مقدمه این کتاب اشارت رفت، مروری بر فهارس نسخه های خطی و به تَبَع آن دست نویس های آثار شیخ صدوق، نشان می دهد که گاه مفهرِسین در شناسایی قلیلی از این نسخ به ماهیت اصلی آن ها پی نبرده و یا در تسمیه نسخه راه خطا رفته اند.
این عناوین در خور بررسی - که اغلب از طریق تتبع در منابع و یا رویت کتاب و تطبیق و مقابله آن با دیگر نسخ قابل شناسایی هستند - در آثار مرحوم صدوق از چند جهت به حاصل آمده اند:
شماری از این عنوان های مجهول به مقتضای قرینه موضوع و با مدد محتوا از سوی فهرست نویس نام گذاری شده اند و در ذیل فهرست کتب مرحوم صدوق و یا در خلال منابع رجالی به آن ها اشاره ای نشده است.
پاره ای دیگر عناوینی هستند که بر مصادیق خود دلالت ندارند و عموماً هم در سیاهه آثار مرحوم صدوق و هم در منابع رجالی به چشم می خورند. كتب مفقود مرحوم شیخ که متأسفانه به مرور زمان از میان رفته و نشانی از آن ها در دست نیست و یا کتبی که نسخ آن بسیار محدود است از آن میان به حساب می آیند. به نظر می رسد این نسخه ها بخش و یا فصلی از آثار معروف
شیخ صدوق و یا کتب مشابه دیگر مؤلفین باشد و سهواً به مرحوم شیخ نسبت داده شده است.
برای تدارک و تکمیل کاستی های این نسخِ حائز اهمیت - علی رغم محدودیت امکانات و در حد توان - نسخه های بسیاری از نزدیک رؤیت و در این مجموعه شناسایی شده است. تعداد محدودی از این عناوینِ هم چنان آمیخته به ابهام، به ترتیب تهجیِ عنوان قرار دادی در بخش استدراک به پیوست می آید. هم چنین فراز هایی از اخبار شیخ صدوق - که در بعضی نسخه ها بدون اشاره به نام کتابی خاص و در غالب عناوینی مانند «فقراتی به نقل از صدوق» و یا «دعایی منقول از صدوق» و یا «روایتی از صدوق»... ثبت و تکرار شده اند - پایان بخش این مقال است.
فهرست واره کتاب خانه آقای مینوی در ضمن معرفی نسخ خطی، از کتابی با نام الاربعون حديثا منسوب به ابن بابویه یاد می کند. در ذیل فهرست کتب شیخ صدوق و نیز پدر ایشان به چنین عنوانی اشاره نشده است.
احتمال دارد این کتاب انتخاب چهل حدیث از اخبار کتب مرحوم صدوق یا پدر ایشان از مؤلفی نا شناس باشد.
شیخ صدوق در کتاب شریف التوحيد بابی با نام «اسماء اللّه تعالى و الفرق بين معانيها و بين معانى اسماء المخلوقين» مفتوح کرده و در آن روایات موضوع این بخش را ترتیب داده است. رساله ای مختصر منسوب به مرحوم صدوق با عنوان اسماء اللّه الحسنی در فهرست کتاب خانه مرکزی دیده می شود که در بدو امر امکان تطابق این دو را به ذهن متبادر می کند.
نسخه کتاب خانه مرکزی با بیان حدیث «اسماء اللّه الحسنی» آغاز شده و سپس نویسنده به شرح هر یک از این اسماء و صفات پرداخته است. کتاب التوحید نیز در روایت باب مذکور این حدیث را نقل نموده و مرحوم شیخ به گونه ای متمایز آن را شرح کرده است، بنابراین به نظر نمی رسد که این رساله بخشی از کتاب توحید باشد.
هم چنین با توجه به عبارت آغازین نسخه یعنی «روى الصدوق باسناده الى سليمان بن مهروان [مهران] عن الصادق - عليه السلام ...» این امکان که رساله شرحی از نویسنده ای دیگر بر حدیث مذکور باشد نیز محتمل است.
آغاز [نسخه خطی ش (6 مج 8555) مرکزی 161/17]: بسم اللّه الرحمن الرحيم. روى الصدوق باسناده الى سليمان بن مهروان (كذا) عن الصادق (علیه السلام) عن ابيه عن آبائه عن علی ابی طالب علیه السلام قال قال رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم) ان اللّه تبارك و تعالى تسعة و تسعون اسما مائة الا واحد من احصيها دخل الجنة و هى اللّه الواحد الأحد الصمد الاول الآخر السميع البصير ... الشكور العظيم اللطيف الشافى فاللّه اشهر اسماء اللّه سبحانه اللّه و اعلاها محلا في الذكر و الدعاء و تسمّت به سائر الاسماء الواحد الاحد هما اسمان يشملهما نفى الا بعارض عنهما و الاجزاء و الفرق بينهما من وجوه الاول الواحد هو المتفرد بالذات و الاحد هو المتفرد بالمعنى الثانى ان الواحد اعم مورد ها لكونه يطلق على من يعقل و غيره ولا يطلق الاحد الاعلى من يعقل... الصمد هو السيد الذي يصمد له في الامور و يقصد في الحوائج و النوازل و اصل الصمد القصد يقول صمدت صمد هذا الامرای قصدت قصده و قيل الصمد الذي... السميع بمعنى السامع يسمع السرّ و النجوى سواء عند الجهر و الخفوت و النطق و السكوت و قد يكون السمع بمعنى
القبول و الاجابة و هو الذي يقبل التوبة و يسمع الدعاء... البصير هو المبصر أى العالم بالخفيات و قيل البصير العالم بالمبصرات القدير بمعنى القادر و هو بمعنى القدرة على الشيء و التمكن منه فلا يطيق الامتناع عن مراده ولا يستطيع الخروج من اصدراه و ايراده القاهر هو الذى قهر الجبابرة و قهر العباد بالموت...
انجام [نسخه خطی ش (6 مج 8555) مرکزی 161/17]: ... الشافي هو الرزاق العافية و الشفا من غير توسط الدّواء و رافع البلاء باليسير من الدعاء و واهب عظيم الجزاء على صغير الابتلاء و قال تع حكاية عن ابراهيم (علیه السلام) اذا مرضت فهو يشفينى فهذه جملة الاسماء الحسنى و اعلم ان تخصيص هذه الاسماء المكرّمه بالذكر لا يدل على نفى ما عداها لان في ادعيتهم عليهم السلام اسماء كثيرة لم تذكر في هذه الاسماء المعدوده و لعل تخصيص هذا بالذكر لاختصاصها بمزية الشرف على باقي الاسماء ثم اعلم ان هذه الاسماء المعدودة الدالة على المعانى المتكثره ان التكثر و التعدد انما هو في الاضافات لا في الذات المقدسة بل هي واحدة من جميع الجهات و الاعتبارات و التحقيق ان صفاته تع قسمان حقيقيّه و اضافيّه فالحقيقية هي التي تلحقه بالنظر الى ذاته مثل كونه حيا موجود اقديما ازليا باقيا ... ولا يوجب له تعدد او تكثرا في ذاته تعالى عن علوّا كبيرا على بن رياب عن غير واحد عن أبي عبد اللّه (علیه السلام) قال من عبد اللّه بالوهم فقد كفر و من عبد الاسم ولم يعبد المعنى فقد كفر و من عبد الاسم و المعنى فقد اشرك و من عبد المعنى بايقاع الاسم عليه بصفاته التي وصف بها نفسه فعقد
عليه قلبه و نطق به لسانه می سرایره و علانيّته فاولئك اصحاب امير المؤمنين (علیه السلام) و في حديث الآخر اولئك هم المؤمنون حقّا و قال عليه السلام لهشام بن الحكم في حديث اللّه عز و جل تسعة و تسعون اسما فلو كان الاسم هو المعنى لكان كل اسم منها اله و لكن اللّه معنى واحد يدل عليه بهذه الاسمآء.
رساله تعبیر خواب نوشته ای منسوب به شیخ صدوق است. صحت و توثیق این انتساب در کتب رجال و منابع مرجع مورد تأیید قرار نگرفته و هم چنین ذیل فهرست تصنیفات مرحوم شیخ و نیز پدر ایشان، نامی از این رساله و عناوین مشابه آن - مانند خواب نامه و یا رؤیای صادقه و کاذبه - به میان نیامده است.
بنابراین در صورت رد احتمال انتساب این رساله به یکی از معاصرین شیخ صدوق، این احتمال که تعبیر خواب بخشی از یکی از آثار مرحوم شیخ باشد به واقعیت نزدیک تر است. با این وصف بررسی موردی کتب موجود مرحوم صدوق راه گشای کشف این حقیقت قرار نگرفت.
این رساله به نقل از امام صادق - علیه السلام - می باشد و همان طور که از نام آن بر می آید - در تأویل و تعبیر خواب ها از نظر صحت و اعتبار به ترتیب روز اول تا سی ام ماه است. در حقیقت قرائت رسالۀ تعبیر خواب این سؤال که چه شب هایی خواب صحیح و صادق است و چه شب هایی کاذب و نا درست و چه شب هایی بدون تأویل و تعبیر را پاسخ می دهد.
در فهرست های نسخ خطی به چهار نسخۀ این رساله اشاره شده است. توجه خوانندگان را به آغاز و انجام یکی از این نسخه ها معطوف می کنیم:
آغاز [نسخه خطی ش (6 مج 2750) مجلس 9/1، ص 127]: بسمله وجدت من سواد بابويه ما صورته: تأويل الايام لمن يعبر الرؤيا. عن جعفر بن محمد الصادق عليهما السلام قال اليوم الاول يصح فيه منام...
انجام [نسخه خطی ش (6 مج 2750) مجلس 9/1، ص 127]: التاسع و العشرين لا تأويل له. الثلثون صحيحه.
ملک - تهران (8 مج 788) شکسته نستعلیق اواخر سدۀ 13 ق.، با عنوان رؤیای صادقه و کاذبه، منقول از امام صادق (علیه السلام) است در این که چه شب هایی خواب صحیح و صادق است و چه شب هایی کاذب، عنوان و نشان شنگرف، گ 51 پ - 52 ر [ف: ملک 294/6]
ملی - تهران (4780/8 ف) نوشتۀ؟، نسخه به زبان فارسی است، گ 70 ر - 70 ب، 21 سطری [ف: ملی (در دست انتشار)].
وزیری - یزد (ذيل مج 3547 - عمومی: 23673) نستعلیق؟، نسخه مجموعه ای است که مذیل به خواب نامه ابن بابویه است، 1 گ [ف: وزیری 1691/5].
الجنة و النار کتابی است که شیخ صدوق از طریق مشایخ خود از سعید بن جناح کوفی - راوی امام کاظم و امام رضا عليهما السلام - روایت کرده و سهواً به وی انتساب داده شده است.
ملخص این کتاب را شیخ مفید ذیل اختصاص خود با عنوان «صفة الجنة و النار» نقل نموده است. کتاب اختصاص مشتمل بر پنج باب می باشد و عناوین ابواب آن عبارتند از: 1- اختصاص. این بخش گزیده ای از کتاب اختصاص ابو علی محمد بن الحسين (الحسن) بن احمد بن عمران - معاصر شیخ صدوق - است و اصل کتاب ابو علی در دست نیست. 2- بخش هایی از کتاب فضائل امیر المؤمنین - علیه السلام - يا مجمل الاداب ابن ادب. 3- آفة العلامات في السنه. 4- کتاب محنة امير المؤمنين - عليه السلام - في حياة رسول اللّه - صلى اللّه عليه و آله و سلم - و بعد وفاته. 5- كتاب فى صفة الجنة و النار سعيد بن جناح کوفی به روایت ابن بابویه از مشایخ خود در توصیف و چگونگی بهشت و دوزخ. سپس تراجم بعضی بزرگان و فوائد دیگر.
برخی از علما کتاب اختصاص شیخ مفید را با العیون و المحاسن همو به دلیل اتحاد خطبه و آغاز، یکسان دانسته و معتقدند کتاب عیون و محاسن - که
انتخاب هایی از کتب دیگر می باشد - به نام جزء اولش یعنی اختصاص معروف گشته و تسمیه کل به اسم جزء شده است و از صفة الجنة و النار به عنوان بخشی از عیون و محاسن نام می برند، و پاره ای دیگر این دو کتاب را از هم تفکیک می کنند. (1)
علامه طهرانی در کتاب گران سنگ الذریعه (358/1) به نقل از مرحوم امين الواعظین میرزا ابراهیم بن محمد علی اصفهانی می فرماید که کتاب اختصاص شیخ صدوق نزد وی در اصفهان موجود بوده و با وفات امین الواعظین سؤالِ علامه از خصوصیات آن کتاب بدون پاسخ مانده است.
آیا این احتمال که کتابِ اختصاص مرحوم صدوق، همان كتاب صفة الجنة و النار - به اشتباه - منسوب به ایشان است که به قرینه اختصاصِ شیخ مفید به اختصاصِ شیخ صدوق نام بردار شده، می تواند مقرون به صحت باشد؟
آغاز [باب پنج نسخه خطی ش (514) مرکزی 1064/5]: قول الصدوق حدثنا ابو جعفر احمد بن محمد بن عيسى قال حدثني سعيد بن جناح عن عوف بن عبد اللّه الازدى و هو لسعيد يرويه عنه الشيخ الصدوق...
اثنى عشریات نوعی خطابه های خاص دعایی منسوب به برخی علما هستند.
به گفته مرحوم علامه طهرانی در کتاب گران سنگ الذریعه این قطعات دعایی که برای توسل به ائمۀ اثنی عشر - عليهم السلام - ایراد می شده در دورهٔ صفویه (قرن 11 ق.) میان علما رواج بسیار داشته است.
مضامین عالی این خطبه های کوتاه درود و سلام بر معصومین
1) بنگرید به ذریعه، 358/1 (ذیل عنوان اختصاص) و 164/5 (ذيل عنوان الجنة و النار) و 46/15 (ذیل عنوان صفة الجنة و النار) و 386/15 (ذیل عنوان العيون و المحاسن) و نيز مرکزی 1064/5 (ش 514) و سپه 197/1 (ش 1872) و قدس 7/5 (ش 1893) (ذیل عنوان اختصاص)
ساختار و مفاهیم این ادعیه همانند دعای توسل بوده و این نوع خطبه خوانی در طول تاریخ به علمایی هم چون شیخ صدوق، شيخ مفيد، سيد مرتضی، خواجه طوسی، ملا محمد تقی مجلسی، علامه حلی، شیخ بهایی، میر داماد، مقدس اردبیلی، فخر المحققین فرزند علامه، ملا عبد اللّه تستری، شیخ لطف اللّه میسی، شیخ علی بن عبد العال، میر شرف الدین علی بحرانی، ملا محمد باقر خراسانی، سید عبد الحسیب سبط میر داماد و... نسبت داده شده است.
فهرست های نسخ خطی مجموعه های ایران از دو «دوازده امام» منسوب به شیخ صدوق نام برده اند که هر دو در ذیل مجموعه ای از رساله های دوازده امام منسوب به علما مذیل هستند؛ لکن بررسی نشان می دهد که این عنوان یا عناوین احتمالی مشابه، در سیاهه کتب مرحوم صدوق نا نوشته است، و تنها کتب مرجع به این انتساب اشاره کرده اند.
بنابراین همان گونه که مشاهده می شود صحت صدور این رساله از سوی شیخ صدوق به تأیید قطعی علمای علم رجال و کتاب شناسان نرسیده و مورد تردید است، علاوه بر احتمال یاد شده این امکان که دوازده امام بخش یا فصولی خاص از برخی کتاب های شیخ صدوق باشد را نیز می توان مقرون به صحت دانست.
آغاز [نسخه خطی ش (ذیل 19485) قدس رضوی 211/15]. اللّهم أنِّي اسالك يا جواد ما قصّر عن جود يا من احاط لكل حدّ محدود يا من لا يحويه مكان موجود يا من لا يخلو منه مكان مفقود...
در میان آثار شیخ صدوق چند عنوان متعلّق موضوع رجال مشهود است:
مرحوم علامه طهرانی در کتاب گران سنگ الذریعه به نقل از الفهرست شیخ طوسی می فرماید که مرحوم صدوق کتابی به نام رجال دارد که آن را تمام نکرده است. (1)هم چنین ایشان از کتاب الرجال المختارين من اصحاب النبي - صلى اللّه عليه و آله و سلم - به نقل از نجاشی یاد کرده و بیان می نماید که آن غیر از کتاب نام برده در الفهرست شیخ طوسی است. (2)و نیز مرحوم صاحب ذریعه به كتاب المصابيح شيخ صدوق اشاره کرده و توضیح می دهد که این کتاب مشتمل بر پانزده مصباح متمایز در باب راویان هر یک از معصومين - عليهم السلام - است. (3)هم چنین مرحوم شیخ سلسله روات كتاب من لا یحضره الفقیه را در مشیخه ذکر می کند.
دو عنوان فوائد رجالی و رجال صدوق در ذیل عناوین کتب مرحوم صدوق به چشم می خورد که به نظر می رسد گزیده هایی از مشيخه من لا یحضره الفقيه باشد.
رجالی و اعتقادات شیخ صدوق دیده می شود و در پایان نسخه طرق مرحوم صدوق و شیخ طوسی با ترتیب شريف على بن حسن رضوی نوشته شده است، عناوین و نشانی ها شنگرف، 23 سطری [ف: مرعشی 30/11].
در فهرست نسخه های خطی کتاب خانه دانش کده الهیات رساله ای با نام رسالة في ذكر النص عى (كذا) امير المؤمنين فى الغدیر: به روایت از کتاب ابن بابویه قمی دیده می شود که به نظر می رسد فهرست نویس به قرینه موضوع این رساله را نام گذاری کرده است. بررسی آثار شیخ صدوق نشان می دهد که در این زمینه از سوی ایشان حداقل دو کتاب با نام های حذو النعل بالنعل (1)و اثبات النص على امیر المؤمنین علیه السلام (2)- که هر دو از کتب مفقود مرحوم شیخ می باشند - تألیف شده است.
عبارت آغازین نسخه - يعنى (ما رواه الشيخ الامام العلامه ابو جعفر محمد بن على بن الحسين... القمى فى كتابه حذو النعل بالنعل الى النبي (صلی اللّه علیه و آله و سلم) لما احب ان يخلف عليا علیه السلام ربه فقال... - اگر اشارۀ مستقیم به نقل روایت از كتاب مذکور نباشد متضمن استشهاد شیخ صدوق به این حدیث در یکی از کتب خود است.
برای وصول به نام آن کتاب جست و جو در پاره ای از آثار مرحوم شیخ ضرورت تام داشته و نتیجه این کنکاش مؤید تکرار حدیث مذکور در برخی از کتب ایشان می باشد.
یکی از موارد اخذ این حدیث در باب عمر طولانی حضرت حجة بن الحسن - عجل اللّه تعالى فرجه الشريف - ذيل مناظره شیخ صدوق با رکن الدوله به نقل از «مجالس المؤمنین» با این عبارات است: (شیخ گفت هر چیزی را که خدای تعالی و پیغمبر او - صلى اللّه عليه و آله و سلم - احتمال داده اند محتمل است و حضرت پیغمبر - صلى اللّه عليه و آله و سلم - فرمود که «يكون في امّتي كل ما يكون في الامم السابقه حذو النعل بالنعل القذه بالقذه»). هم چنین کتاب كمال الدين و تمام النعمة (1)به حديث فوق این چنین اشاره می کند: (فقال عز و جل یا ادم انبئهم باسمائهم و لقد كلمنى رجل بمدينة السلام فقال لى ان الغيبة قد طالت و الحيرة قد اشتدت و قد رجع كثير من الاصحاب عن الامة القول بالامامة لطول الاحد فكيف هذا فقلت له ان سنة الأولين فى هذه الامة جارية خذو (كذا) النعل بالنعل كما روى عن رسول اللّه صلى اللّه في غير خبر...) و نیز در همان کتاب، ص 9، این جملات مشهود است: (تصديق ذلك قوله عز و جل فمن كان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه الآية و الذى على بينة من ربه محمد - صلى اللّه عليه و آله و الشاهد الذي يتلوه على بن ابى طالب امیر المؤمنین علیه السلام دلالته قوله عز و جل من قبله كتاب موسى اماما و رحمة و الكلمة من كتاب موسى المجاورة لهذا المعنى حذو النعل بالنعل و القذه بالقذه....)
همان طور که مشاهده می شود هیچ یک از موارد فوق با نسخه ما مطابقت ندارد. به منظور دست یابی به عنوان صحیح، آغاز و انجام مشروح این رساله از روی نسخه دانشکدۀ الهیات (منقول به کتاب خانه مرکزی دانشگاه تهران) جهت تطبيق و مقابلۀ آن با کتب شیخ صدوق در پی می آید:
آغاز [نسخه خطی ش (2 مج 303 ج) الهيات 204/1]: بسم اللّه الرحمن الرحيم. في ذكر النص على امير المؤمنين (علیه السلام) في الغدير و ملحفته ما رواه الشيخ الامام العلامه ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمي في كتابه حذو النعل بالنعل الى النبي (صلی اللّه علیه و آله و سلم) لما احب ان يخلف علياً (علیه السلام) ربه فقال رب اجعل لى وزيراً من اهلی هرون اخی اشدد به ازری و اشرکه فی امری و
1) ش 99 سنگی ملی، ص 11.
خاف من تكذيب قدمه فنزل عليه جبرئيل (علیه السلام) بهذه الآيه يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك اى بلغ الولاية بعد رسالة فان لم تفعل فما بلغت رسالته و اللّه يعصمك من الناس ان اللّه لا يهدى القوم الكافرين فقام النبي (صلی اللّه علیه و آله و سلم) بغدير خم فاخذ بيد على (علیه السلام) فنصبه مكان نفسه كما نصبه جبرئيل بامر اللّه تعالى فكانت طاعته طاعة اللّه و طاعة رسوله و تصدیقه ایمان و تکذیبه كفر و قال لاصحابه و جميع من كان معه من المسلمين ايها الناس الست اولى بالمؤمنين من انفسهم قالوا اللهم نعم فقال من كنت مولاه فعلی مولاه و من كنت نبيه فعلی امامه و من كنت اولى بنفسه من نفسه فعلى اولى بنفسه من نفسه اللهم و ال من والاه و عاد عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله ثم امر الصحابه ان يبلغ الشاهد الغالب ثم قال يا على مثلك في هذه الامة كمثل قل هو اللّه احد في القرآن من قراها مرة فكانما قرا ثلث القرآن و من قراها مرتين فكانما قرا ثلثى القرآن و من قراها ثلاثا فكانما قراء القرآن كله فمن احبك يا على بقلبه كان له مثل اجر ثلث هذه الامة...
انجام [نسخه خطی ش (2 مج 303 ج) الهيات 204/1]: .... و وصیی فی اهل بیتی و امتى ما سالت اللّه شيئا إلا وسالت مثله لعلى (علیه السلام) سالته فيه خمس خصال فاعطاني سالته ان يوفقني عند الميزان و هو معى فاعطاني و سالته ان يكون حامل لوائي و هو اللواء الاعظم المكتوب عليه المفلحون الفايزون... فاعطاني و سالته ان اكون على الصراط و هو معى فاعطاني و سالته ان يكون قايد امتى الى الجنة فاعطانى و سالته ان يكون هو الساقي فاعطاني و الحمد للّه الّذى منّ به علىّ فهو رفيقى فى الجنة و ان الجنة اشتاقت الى على وسالت ربها ان يبعدها من على فاسمعوا وعوا هذا اخى و ابن عمى و.... و الخليفة من بعدى و زوج ابنتى و والد سبطای فهل رضیتم به فقالو رضينا يا رسول اللّه فاعاد النبي (صلی اللّه علیه و آله و سلم) القول ثانيا و ثالثا فتقولون رضينا يا رسول اللّه فاعاد النبى (صلی اللّه علیه و آله و سلم) القول ثانيا و ثالثا فتقولون رضينا يا رسول اللّه فعند ذلك قام ابو بكر و عمر و عثمان و قالوا بخ بخ لك يا امير المؤمنين اصبحت مولانا و مولى كل مؤمن و مؤمنه فلعن اللّه من يعاديك و من يناديك و الحمد اللّه حق حمده و صلى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
دو کتاب به نام الروضة و الروضة فى المعجزات و الفضائل به شیخ صدوق منسوب است. مرحوم آقا بزرگ طهرانی بنابر نقل نجاشی کتاب الروضة را ذيل مصنفات مرحوم صدوق ثبت کرده است (1)لکن انتساب کتاب دوم به مرحوم شیخ را اشتباه می داند و برای این قول دلایل متعددی ذکر می کند. مانند این که اولین حديث كتاب الروضة فى المعجزات و الفضائل در سال 651 ق. روایت شده در صورتی که شیخ صدوق در سال 381 ق. در گذشته است، هم چنین وی احتمال اتحاد این کتاب با فضائل ابن شاذان را نیز رد می کند (2)فهرست آستان قدس رضوی نیز اشاره می نماید که اسلوب نگارش این کتاب - که در ذکر مناقب و فضائل خاندان عصمت علیهم السلام است - هم چون دیگر کتب مرحوم صدوق نیست. (دو نسخه از این کتاب با قید عدم صحت انتساب آن به مرحوم شیخ در فهرست های قدس رضوی 97/5 و مجلس 276/17 دیده می شود).
مورد گفت و گو خبری مندرج در ذیل جنگ شماره (7387) کتاب خانه مرکزی دانشگاه تهران با عنوان «حدیث نادروى من انس بن مالک» و با توضیح «نقله ابن بابويه في الروضة» است.
ذیل فهرست تألیفات پدر شیخ صدوق کتابی با عنوان الروضة ثبت نشده است، بنابراین شاید بتوان این خبر را تأییدی بر قطعیت سخن صاحب ذریعه به نقل از نجاشی دانست.
کتب رجال و تراجم در میان فهرست آثار و تألیفات شیخ صدوق از چند کتاب و رساله با عنوان الغيبة نام برده اند.
مرحوم صدوق، خود در کتاب علل الشرایع (ص 244) با این عبارت به کتاب غیبت اشاره می فرماید: «و قد أخرجت الأخبار التي رويتها في هذا المعنى في كتاب الغيبة». مرحوم علامه طهرانی به نقل از شیخ صدوق و شیخ طوسی و ابن شهر آشوب از کتاب الغیبه با وصف کبیر یاد کرده است.
هم چنین مرحوم صدوق در مقدمه کتاب کمال الدين (ص 3) به رساله های دیگری که در باب غیبت تصنیف نموده با این کلمات اشاره می کند: «قد صنفت فى الغيبة اشياء». در این ارتباط کتاب الفهرست شیخ طوسی از رسالة في الغيبة الى اهل الرى و المقيمين بها و غيرهم و معالم العلماء از همین کتاب با عنوان رسالة في الغيبة الى اهل الرى نام می برد. و نجاشی در رجال خود رساله های شیخ صدوق در موضوع غیبت را با عناوين الرسالة الأولة في الغيبة و الرسالة الثانيه و الرسالة الثالثه متمایز می گرداند.
همان گونه که ملاحظه می شود از نسخه های متعدد کتاب غیبت اطلاع چندانی در دست نیست. نسخه هایی نیز که با عنوان غیبه در برخی فهرست ها دیده می شود اغلب بخش یا فصولی از برخی کتاب های شیخ صدوق است. همانند نسخه ش (4 مج 4900) کتاب خانه مجلس - که همان طوری که در مقدمه به آن اشاره شد - گزیده هایی از کتاب کمال الدین شیخ صدوق است. نسخه حاضر موجود در کتاب خانه آستان قدس رضوی دارای عنوان رساله صدوق در غیبت و مشتمل بر هفت صفحه است. به علت عدم دسترسی نویسنده به این
نسخه و نبود امکان بررسی و تطبیق آن با سایر کتب مرحوم شیخ و در نتیجه عدم حصول اطمینان از ماهیت حقیقی نسخه ناچار از ثبت آن تحت همان عنوان قرار دادی فهرست نویس می باشیم.
در فهرست کتاب خانه مرکزی دانشگاه تهران ذیل جنگ ش (1257) خبری مشاهده می شود که صاحب جنگ آن را (منقول از کتاب فضائل الائمة تصنيف ابن بابویه) قمی معرفی می کند. چنین کتابی نه در فهرست کتب ابن بابویه پدر و نه ابن بابویه پسر ثبت نشده است. رؤیت نسخه از نزدیک نشان داد این خبر همان «حدیث بساط» می باشد که به روایت شیخ صدوق در دو فهرست دیگر نیز به آن اشاره شده است. بررسی بیش تر روشن نکرد که این حدیث از چه کتابی نقل شده است، مرحوم علامه مجلسی در ج 27 بحار الانوار، ص 40- 33، این حدیث را با عباراتی متفاوت از طریق شیخ حسن بن سلیمان در کتاب المحتضر روایت می کند و با آغاز (روی بعض علماء اماميه في كتاب منهج التحقيق الى سواء الطريق عن سلمان فارسی...) می آورد. وی این حدیث را مرسل و مروی از کتابی مجهول می داند و از آن با عبارت «دارای غرابت شدیده» تعبیر می کند و می فرماید که در اصولِ نزدِ ما آن را ندیده ام.
آغاز و انجام مشروح این خبر در پی می آید:
آغاز [نسخه خطی ذیل ش (30 جنگ 1257) مرکزی 2675/7]: خبر من خزانة مولانا مفترض الطاعة على الخلق اجمعين امير المؤمنین علی بن ابی طالب عليه السلام. حدثنا ابو عبد اللّه بن زكريا (بن دينار العلائي عن أبي جبير الاسود) عن بن جوهر بن الاسود عن محمد بن عبد اللّه السانع يرقعه الى سلمن
الفارسي رضى اللّه عنه انه قال كنّا جلوساً عند مولانا امير المؤمنين عليه السلام ذات یوم انا و ولده الحسن و الحسين عليهما السلام و محمد بن ابی بکر و عمار بن ياسر و مقداد بن اسود الكندى فاذاً التفت اليه الحسن عليه السلام و قال يا امير المؤمنين أن سليمن بن داود عليه السلم نال ملكاه ينبغي لاحد من الناس و اعطاه اللّه تعالى ذلك فهل ملكت شيئا من ملك سليمن فقال له امير المؤمنين علیه السلم و الذي فلق الجنّة و برء النسمة لقد ملك ابوك ملكا لا يملك احد قبله ولا بعده فقال له الحسن عليه السلم انا نحب ان ننظر شيئا ممّا ملكه اللّه ايّاك من الملكوت ليزداد النّاس ايمانهم فقال نعم حباً و كرامة و قام و صلى ركعتين ثم ذهب الى صحن داره و نحن نراه فمدّيده الكريمة نحو المغرب حتى بان لنا من كفّه سبحانه و هو يمدّها حتى اوقفها على الدار و الى جانب تلك السّحابة سحابة اخرى ثم اشار الى ريح و قال لها اهبطى الينا ايتها الريح فو اللّه العظيم لقد راينا الريح و السحاب قد هبطا يقولان نشهد ان لا اله الا اللّه وحده لا شريك له و نشهد ان محمداً عبده و رسوله و نشهد انك وصى رسول كريم محمد رسول اللّه و انت وليّه من شك فيك فقد هلك و تمسك بك فقد سلك سبيل النجاة ثم... السّحابتان حتى صارتا كانهما بساطان و رايحتهما كالمسك الاذخر فقال لنا امير المؤمنين عليه السلم اجلسوا على الغمام فجلسنا و اخذنا مواضعها ثم قال سلمن ان امير المؤمنين عليه السلم قال ايتها الريح ارفعينا فرفعتنا رفعاً رفيعا فاذن نحن و امير المؤمنين عليه السلم فى تلك السحابة و على عليه السلم على كرسى من نور عليه ثوبان اصغران ...
انجام [نسخه خطی ذیل ش (30 جنگ 1257) مرکزی 2675/7]: ... قال سلمن فو الذي نفسي بيده طننت ان الارض قد انقلبت و الجبال قد تدكدكت و رايتهم صرعی کاعجاز نخل خاوية قال لا اضعف ايمانكم ثم قال لنا اتحبّون ان اريكم ما هو اعجب من هذا فقلنا يا امير المؤمنين ما لنا قوّة و الحمد للّه الذي هدانا لهذا و ما كنّا لنهتدي لولا ان هدانا اللّه فعلى من لا يؤمن بك لعنة اللّه و الملائكة و الناس اجمعين ثم صاح بالغمامة و اذ (فاذا) هي قد اقبلت فقال اجلسوا على السحابة فجلسنا و جلس هو على الاخرى ثم تكلم بمالم نفهمه فما استتمّ كلامه حتى طارت نبا في الهواء ثم رفعتنا حتى رأينا الدنيا مثل دور الدرهم ثم حططنا
في دار امیر المؤمنين على عليه السلم في اقلّ من طرفة عين و انزلنا و المؤذّن يؤذّن الظهر و كنا قد مضينا عند طلوع الشمس فقلنا هذا هو العجب كنّا في قاف و قطعنا و رجعنا في خمس ساعات فقال امیر المؤمنين عليه السلم الواردت ان اطوف لكم الدنيا و جميع السموات و الارض فى اقلّ من مدّ البصر لفعلت بقدرة اللّه تعالى و عظمته و جلاله و بركة رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و انا وصيّة ولكن اكثر الناس لا يعلمون فقال سلمن لعن اللّه من جحدك و غصب حقك وضاعف عليهم العذاب الأليم و جعلنا ممن سامه فى الدنيا و الآخرة بمحمد و اله عليهم السلم (منقول من كتاب فضائل الائمة من تصنيف ابن بابويه القمى رحمة اللّه تعالى).
مرکزی - تهران (ذیل ش 30 جنگ 1257) نسخ على نقى بن حاجي محمد امین قاری ساروی بین سال های 1085 تا 1097 ق.، نسخه مشتمل بر خبری غلو آمیز از سلمان فارسی منقول از «فضائل الائمة» شيخ صدوق است، 26 سطری [ف: مرکزی 2675/7]
الهيات - مشهد (17 جنگ 866 - ثبت: 18658) نستعلیق فضل علی مهجوری در پنج شنبه 7 ج 1132/1 ق.، نسخه مترجَم و به زبان فارسی است، (آغاز نسخه: بسمله روایت می کند ابن بابویه بسند خود...)، فهرست نویس آن را با عنوان «حدیث بساط» ثبت کرده است، عنوان شنگرف، 16 ص، 16 سطر [ف: الهیات مشهد 40/2 و 46].
گلپایگانی - قم (5 مج * 20/183) نوشتۀ صدر الدین محمد در 1241 ق.، نسخه «حدیث بساط» منقول از شیخ صدوق است، 8 گ [ف: گلپایگانی
فهرست تکمیلی کتاب خانه آیت اللّه العظمی گلپایگانی عنوان الكر و الفر را به شیخ صدوق نسبت داده است. اطلاعات بیش تر دربارۀ این نسخه منوط به چاپ فهرست تحلیلی این کتاب خانه است. این کتاب باید بخشی از یک اثر شیخ
صدوق باشد.
المائة المنقبة كتابى منسوب به شیخ صدوق در ذکر صد منقبت برای امير المؤمنين - علیه السلام - است. سید باسم موسوی هاشمی این کتاب را در 1412 ق. از سوی دار الکتب الاسلامی در بیروت به چاپ سپرده و اشاره می نماید که آن از جمله کتب مفقوده می باشد و در مقدمه انتساب المائة منقبه به مرحوم صدوق را ثابت می کند.
در ذیل نسخه های کتاب مجموعة الرائق تصنيف سيد هبة اللّه بن ابى محمد الحسن الموسوى كتاب المائة المنقبه به روایت شیخ صدوق درج شده است. این صد منقبت ممکن است بخشی از یک کتاب شیخ صدوق باشد.
گلپایگانی - قم (ذیل مج 1882) نوشتۀ گویا سدۀ 11 ق.، نسخه «مجموعة الرائق» سيد هبة اللّه است که در ذیل باب ششم آن (في بعض ما ورد من اخبارهم...) كتاب المأة المنقبه به روایت شیخ صدوق درج شده است [ف: گلپایگانی 195/3] (1)
قدس رضوی - مشهد (8274) نسخ؟، نسخه عنوان «مائه منقبه به روایت شیخ صدوق» دارد [فهرست الفبایی کتب خطی قدس، ص 488 و دو کتاب خانه مشهد، ص 976].
1) مجموعة الرائق دارای نسخه های متعدد می باشد. این نمونه جهت توجه خوانندگان به این کتاب نوشته شده است.
منابع رجالی در ذیل فهرست آثار شیخ صدوق از کتابی با عنوان المواعظ یاد کرده اند که اکنون نشانی از آن در دسترس نیست.
کتابی با عنوان مواعظ چهارده معصوم علیهم السلام منسوب به شیخ صدوق با ترجمه عزیز اللّه عطاردی از سوی انتشارات بنیاد فرهنگی امام رضا - علیه السلام - و مرتضوی در قم و تهران به سال 1351 و 1364 ش. به چاپ رسیده است.
مترجم در مقدمه این کتاب اذعان می دارد که در بررسی کتب کتاب خانه ناصریه لکهنو با نسخه ای خطی از شیخ صدوق که کاتب آن را لئالی العوالی نامیده مواجه شده است. از آن جایی که در سیاهه آثار مرحوم شیخ چنین عنوانی مشاهده نمی شود، و به جهت تشابه موضوعِ آن با نام کتابِ مواعظ، وی این نسخه را با عنوان مواعظ چهارده معصوم علیهم السلام چاپ کرده است.
بررسی نسخه شناسان نشان می دهد که این کتاب همان باب نوادر من لا يحضره الفقيه است و ارتباطی با کتاب مفقود المواعظ ندارد.
در ذیل فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مدرسه فیضیه قم فوائد پراکنده ای دیده می شود از جمله داستان مسجد جمکران قم که از خط صاحب «مقامع» در حاشیه «نقد الرجال» و او از خط سید نعمت اللّه و او از «مونس الحزين» منتسب به شیخ صدوق نقل نموده اند.
علامه طهرانی این کتاب را از مرحوم صدوق می داند و از آن با عنوان «مونس الحزين فى معرفة الحق و اليقين» یاد می کند و نسبت قضيه بناء مسجد جمکران به شیخ صدوق در این کتاب را از تاریخ قم شیخ حسن بن محمد حسن قمی نقل می کند.
فراز هایی از سخنان بزرگان هماره زینت بخش بسیاری از جنگ ها و برخی کتاب ها و رسایل می باشد. پراکنده هایی نیز به نقل از شیخ صدوق - بدون اشاره به نام کتابی خاص - در ذیل برخی نسخه های خطی مشاهده می شود که هر یک بخش هایی کوتاه از کتب مرحوم شیخ هستند.
بسیاری از این فواید پراکنده با قید (به نقل از ابن بابویه) تقیید زده شده اند. با علم به اطلاق عام این نام بر پدر و پسر، تنها فوایدی که در آن به صراحت نام شیخ صدوق آمده است به دنبال می آید.
خصوصی آیة اللّه سید احمد زنجانی - قم (ذیل 142) نسخ سدۀ 9 ق.، نسخه كتاب المهذب البارع ابن فهد حلی است که در ذیل آن یادداشتی در وجه نامیده شدن دو امام دهم و یازدهم عليهما السلام به عسکری به نقل از شیخ صدوق آمده است [آشنایی با چند نسخه خطی، دفتر اول، ص 249].
ملی - تهران (ذیل جنگ 2117 / ف) نوشتۀ سلیمان بن محمد جیلانی ظاهراً در 1081 ق.، نسخه مشتمل بر اقوالی از شیخ صدوق در مطالب مختلف است، ص 300 - 294 و بین 199 - 191 و 190، 28 سطری [ف: ملی 155/5 و 153].
مجلس - تهران (ذيل مج 1881 - ثبت: 16362) نوشتۀ حدود سدۀ 11 یا 12 ق.، فواید و فقراتی منقول از شیخ صدوق است، 2 گ [ف: مجلس 372/5]
مجلس - تهران (ذیل مج 1882 - ثبت: 16362) نوشتۀ شاید حدود 1109 ق.، فقراتی است که به نقل از شیخ صدوق در پایان دفتر نوشته شده است، 2 گ [ف: مجلس 372/5]
سنا - تهران (ذیل جنگ 673 - ثبت: 16352) نوشتۀ سدۀ 12 ق.، و اصل، نسخه جنگی است که در ذیل آن وفات نامه سلمان فارسی به نقل از محمد بن بابویه قمی آمده است [ف: سنا 18/2]
ملی - تهران (ذیل جنگ 2116/ف/15) نوشتۀ نعمت اللّه مشهور به
آصف الحسینی محتملاً در سدۀ 12 ق.، نسخه مشتمل بر جنگی است که در آن روایتی از شیخ صدوق آورده شده است، ص 511 [ف: ملی 149/5].
ملی - تهران (ذیل جنگ 2873/ف/7 ) نستعلیق سدۀ 13 ق.، در این قسمت از نسخه نقل قولی از صدوق و نیز قولی از امیر المؤمنین آمده است که چگونه در های بهشت برای اولیاء خدا پس از مرگ باز می شود، گ 228 [ف: ملی 545/6]
گلپایگانی - قم (ذیل مج 1730) نوشتۀ؟، نسخه مجموعه ای است که مذیل به داستان روزه گرفتن امام حسن و امام حسین علیهما السلام از «کلام مهجور» به نقل از شیخ صدوق می باشد [ف: گلپایگانی 32/3]
به منظور آشنایی بیش تر خوانندگان با کثرت شمار مجموعه های خصوصی و کتاب خانه های داخلیِ دارایِ نسخه های خطی، این کتاب نامه بر اساس عنوان فهرست ها و نام صاحبان مجموعه ها و نیز عناوین مقالاتِ معرّف آثار دست نویس تدوین شده است.
در فهرست های مشترک نسخ خطی، ملاک نام کتاب خانه و یا نام صاحب مجموعه می باشد. عنوان این گونه فهرست ها یک بار در ترتیب الفبایی بدون شماره گذاری می آید و بار دیگر در ذیل نام کتاب خانه و صاحب مجموعه با درج شماره تکرار می شود.
دیگر منابع در ضمن موارد یاد شده به توالی آمده است.
بیش تر اطلاعات فهرست نویسی فهارس نسخ خطی این کتاب نامه، به شیوه مجموعه ارزش مند گنجینه های دست نویس های اسلامی در ایران تنظیم شده است.
دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 3، تهران: دانشگاه تهران، 1342 ش.، ص 481 - 485.
آشنایی با نسخ خطی کتاب خانه آستان مقدس امامزاده صالح؛ نمای مخطوطات، شماره صفر، 1376 ش.، ص 24 - 18.
آیین دوستی و برادری در مکتب اسلام / ترجمه مصادقة الاخوان شيخ صدوق از محمد تقی دانش پژوه؛ با مقدمه سعید نفیسی؛ [تهران] مفید.
أسرار التوحيد / محمد علی بن محمد حسن اردکانی؛ تهران: علمیه اسلامیه.
اطلاعاتی درباره برخی از نسخه های خطی کتاب خانه دانشکده پزشکی/ محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 3، تهران: دانشگاه تهران 1342 ش.، ص 386 - 297
اعتقادات / شیخ صدوق؛ با ترجمه محمد باقر کمره ای؛ تهران: 1327 ش.، 360 + 296 ص.
اعتقادات / شیخ صدوق؛ با ترجمه محمد علی بن سید محمد حسنی؛ تهران: نهضت زنان مسلمان، 1361 ش.، 159 ص.
الاعتقادات في دين الاماميه / غلام رضا مازندرانی؛ قم: غلام رضا مازندرانی، محقق، 1412 ق.
الأعلام / خير الدین زرکلی؛ بیروت: دار العلم للملايين، 1984 م.، 8 ج.
أعيان الشيعه 9 / محسن امین؛ بیروت: دار التعارف للمطبوعات، 1406 ق.، 11 ج.
أمالي / شيخ صدوق؛ با مقدمه و ترجمه کمره ای؛ تهران: کتاب چی، 1370 ش.، 680 ص.
ايضاح المكنون في الذيل على كشف الظنون من اسامى الكتب و الفنون / اسماعيل پاشا بغدادی؛ طهران: اسلامیه، 1378 ق. = 1967 م.
بحار الانوار / محمد باقر مجلسی؛ تهران: وزارت ارشاد اسلامی، 1360؟، 111 ج.
برازجان نگینی کوچک بر انگشتری بزرگ / ایرج افشار؛ آدینه، ش 35، 1368 ش.، ص 58 - 60.
بررسی کتب خطی یا قدیمۀ وزارت امور خارجه / علی رضا سالاری؛ تهران: وزارت امور خارجه (مؤسسه چاپ و انتشارات) 1370 ش. 12 + 227 ص.
تأمّلی در کتاب من لا یحضره الفقیه / پوران میرزایی، آزیتا شیر پوریان؛ در «ویژه نامه بزرگ داشت شیخ صدوق (رحمة اللّه)»؛ تهران: روزگار، 1380 ش، ص 89 - 99.
تحفة الاخيار في جامع الاخبار / حسین حسینی؛ قم: انتشارات امام صادق علیه السلام، 1363 ش.
تتمه فهرست کتاب خانه فرخ / تقی بینش؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 612.
التوحيد / شیخ صدوق؛ با تصحیح و تعلیق سید هاشم حسینی طهرانی و مقدمه علی اکبر غفاری؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1398 ق. = 1357 ش.، 570 ص.
ثواب الاعمال و عقاب الاعمال / شیخ صدوق؛ با ترجمه ابراهیم محدث بندر ریگی؛ قم: اخلاق، 1377 ش.
ثواب الاعمال و عقاب الاعمال / شیخ صدوق؛ با ترجمه علی اکبر غفاری؛ تهران: صدوق، 1367 ش.
چند نسخه از مرحوم بیانی / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی دفتر 6، تهران: دانشگاه تهران، 1348 ش.، ص 695 - 691.
چند نسخه از یک کتاب خانه شخصی / حسین مدرسی طباطبایی؛ در آشنایی با چند نسخه خطی / رضا استادی و مدرسی طباطبایی؛ قم: 1355 ش.، ص 105 - 117.
چند نسخه دیگر؛ در آشنایی با چند نسخه خطی / رضا استادی و مدرسی طباطبایی؛ قم: 1355 ش.، ص 448 - 443.
چهار صد و پنجاه نسخه نفیس از قرن چهارم تا هشتم / سید محمود مرعشی؛ شهاب، س 5، 1378 ش.، ش 1 (پیاپی 15) ص 151 - 60
چهار صد و هشتاد نسخه خطی کتاب خانه مرحوم حجة الاسلام و المسلمين
طبسی حائری / رضا استادی؛ نور علم، س 2، 1364 ش.، ش 2 (پیاپی 14)، ص 113 - 98
حقوق برادران دینی در اسلام، ترجمه مصادقة الاخوان، شیخ صدوق از مجید پ؛ قم: بشیر.
حكم الاوامر / هدايت اللّه مسترحمی؛ [تهران]: کتاب فروشی بوذر جمهری، 1381 ق.
خریداری نسخه های کهن، شهاب س 4، 1377 ش.، ش 3 (پیاپی 13)، ص 65 - 14.
خرید کتاب شهاب، س 6، 1379 ش.، ش 1 (پیاپی 19)، 1379 ش، ص 114 - 111.
خرید نسخه های خطی، شهاب، س 3، 1376 ش.، ش 4 (پیاپی 10)، ص 53 - 54.
خرید نسخه های خطی، شهاب، س 4، 1377 ش.، ش 2 (پیاپی 12)، ص 92 - 93.
خرید نسخه های کهن، شهاب، س 4، 1377 ش.، ش 4 (پیاپی 14)، ص 59 - 60.
خزانة فخر الدین نصیرى فى طهران / حسين على محفوظ؛ مجلة معهد المخطوطات العربية، ش 3، 1957 م. [1336 ش.]، ص 55 - 37.
خزانة مجيد موقّر فى طهران / حسین علی محفوظ؛ مجلة معهد المخطوطات العربية، ش 3، 1957 م. [1336 ش.]، ص 13-12.
خزانة محمد علی داعى الاسلام / حسين على محفوظ؛ مجلة معهد المخطوطات العربية، ش 3، 1957 م. [1336 ش.]، ص 66 - 65.
خصال / شیخ صدوق؛ با مقدمه و ترجمه مدرس گیلانی؛ تهران: جاویدان، 1350 ش.
خصال / شیخ صدوق؛ با مقدمه و ترجمه و تصحیح سید احمد فهری زنجانی؛ تهران: علمیه اسلامیه، 1363 ش.، 2 ج در یک مجلد.
خصال / شیخ صدوق؛ با مقدمه و ترجمه و شرح محمد باقر کمره ای؛ تهران:
کتاب چی، 1369 ش.
دانشکده ادبیات تبریز، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان ها تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 323.
دائرة المعارف بزرگ اسلامی / زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی؛ تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1367 ش.
دائرة المعارف تشیع / زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی، کامران فانی، بهاء الدین خرم شاهی؛ تهران: بنیاد اسلامی طاهر، 1366 ش.
دنبالۀ فهرست کتاب های خطی کتاب خانه ملی تهران / مهدی بیانی؛ نسخه های خطی، دفتر 6، 1348 ش.، ص 326 - 119.
دو جنگ خطی / ایرج افشار در تازه ها و پاره های ایران شناسی (24)؛ بخارا، ش 15، 1379 ش.، ص 42 - 40.
دویست و هشتاد نسخه خطی نفیس از قرن هشتم هجری / سید محمود مرعشی؛ میراث اسلامی ایران ش 3، 1375 ش.، ص 618 - 507.
ده نسخه خطی نفیس / سید محمود مرعشی؛ شهاب، س 2، 1376 ش.، ش 4 (پیاپی 10)، ص 2-7
الذریعه الی تصانیف الشیعه / علامه آقا بزرگ طهرانی؛ قم: اسماعیلیان، 1408 ق.
روضات الجنات فى احوال العلماء و السادات / محمد باقر موسوی خوانساری الاصبهانی؛ تهران و قم: مكتبة اسماعیلیان، 1392 - 1390 ق.
روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه / محمد تقی مجلسی؛ با تعلیق و تصحیح حسین موسوی کرمانی و علی پناه اشتهاردی؛ بنیاد فرهنگ اسلامی حاج محمد حسین کوشانپور، 1411 ق.، 1370 ش.
ريحانة الادب / محمد على مدرس تبریزی؛ تبریز خیام [1346 ؟] ش.
سید محمود مرعشی؛ میراث اسلامی ایران، ش 1، 1373 ش.، ص 445-475.
شصت و سه نسخه دیگر از نسخ خطی مدرسۀ نمازی خوی از شماره 858 تا 924 / علی صدرایی خویی؛ میراث اسلامی ایران، ش 10 ، 1378 ش.، ص 755 - 781.
شصت و هفت نسخه خطی نفیس در یزد / سید محمد کاظم مدرسی؛ میراث اسلامی ایران، ش 8، 1377 ش.، ص 466 - 429.
صد و شصت نسخه از یک کتاب خانه شخصی / رضا استادی؛ قم: 1354 ش.، 79 ص.
صفات الشيعه و فضائل الشيعه / شیخ صدوق؛ با ترجمه فارسی و مقدمه به قلم حسین فشاهی؛ تهران: 1381 ق.، 1342 ش.
طبقات اعلام الشیعه / علامه آقا بزرگ طهرانی؛ قم: اسماعیلیان.
علل الشرائع / شیخ صدوق؛ با مقدمه سید محمد صادق بحر العلوم؛ نجف: 1383 ق. = 1963 م.
عيون اخبار الرضا عليه السلام / شیخ صدوق؛ با ترجمه حمید رضا مستفید و علی اکبر غفاری؛ تهران: صدوق، 1373 ش، در 2 ج.
فضائل الأشهر الثلاثه / شیخ صدوق؛ با ترجمه فارسی؛ تهران: 1381 ق.
فضائل الشيعه / شیخ صدوق؛ با ترجمه و تصحیح امیر توحیدی؛ تهران: زراره، 1379 ش. در 105 ص.
«فقیه ری» / سید حسن موسوی خرسان ترجمه و تعليق علي رضا میرزا محمد؛ تهران: اطلاعات، 1377 ش.، 208 ص.
فهرست اسماء مصنفى الشيعه المشتهر برجال النجاشي / ابو العباس احمد بن علی النجاشى الاسدى الكوفى؛ تحقیق موسی شبیری زنجانی؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی جماعة المدرسين، 1416 ق. = 1374 ش.
فهرس اعلام الذريعة الى تصانيف الشيعة / زير نظر علی نقی منزوی؛ تهران: دانشگاه تهران، 1419 ق. = 1998 م. = 1377 ش.، 3 ج، 2692 ص.
فهرست الفبایی کتب خطی کتاب خانه مرکزی آستان قدس رضوی / محمد آصف فکرت؛ استدراک و پیوست محمد وفادار مرادی؛ مشهد: کتاب خانه مرکزی آستان قدس رضوی، 1369 ش.، 948 ص.
فهرست الفبایی نسخه های خطی کتاب خانه آستانه مشهد / تقی بینش؛ در «فهرست نسخه های خطی دو کتاب خانه مشهد» / کاظم مدیر شانه چی، عبد اللّه نورانی و تقی بینش؛ تهران: فرهنگ ایران زمین، 1351 ش.، ص 562 - 1080.
فهرست تاریخ، سفر نامه، سیاحت نامه، روز نامه و جغرافیای خطی کتاب خانه سلطنتی / بدری آتابای؛ تهران: کتاب خانه سلطنتی 2536 = 1356 ش.، 759 ص.
فهرست چند مجموعه کتاب خانه مجلس شورای ملی / احمد گلچین معانی؛ در: نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 203 - 153.
فهرست دیوان های خطی کتاب خانه سلطنتی / بدری آتابای؛ تهران: کتاب خانه سلطنتی، 2535 = 1355 ش.، 2 ج، 724 و 1393 ص.
فهرست قسمتی از کتاب های خطی فارسی کتاب خانه ملی تهران / مهدی بیانی؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش، ص 139 - 281.
فهرست قسمتی از کتب مرحوم عبد الحسین بیات / احمد گلچین معانی؛ نسخه های خطی، دفتر 6، تهران: دانشگاه تهران، 1348 ش، ص 117 - 63.
فهرست کتاب خانه آرام گاه بو علی در همدان، در: «فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان» / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 340 - 326.
فهرست کتاب خانه آستان قدس رضوی / چند مؤلف؛ ج 15 - 1 و ج 20؛ مشهد: آستان قدس رضوی، از 1305 ش.، تا 1379 ش. و نیز با عنوان «فهرست کتب خطی کتاب خانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی»،
ج 16؛ مشهد: آستان قدس رضوی، 1380 ش.
«فهرست کتاب خانه آیة اللّه رضوی در کاشان» / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 94 - 29.
فهرست کتاب خانه دولتی تربیت تبریز (کتب خطى) / محمد نخجوانی؛ تبریز: 1329 ش.، 319 ص.
فهرست کتاب خانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی نجفی مرعشی / احمد حسینی، ج 27 - 1، و نیز با عنوان: فهرست نسخه های خطی کتاب خانه بزرگ آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی / سید محمود مرعشی با هم کاری گروه فهرست نگاران، ج 30 - 28، / قم: کتاب خانه آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی، 1380 - 1354 ش.
فهرست کتاب خانه عمومی معارف / عبد العزيز جواهر کلام؛ تهران: وزارت معارف، 14 - 1313 ش.، 2 ج، 241 و 227 ص.
فهرست کتاب خانه کاظم مدیر شانه چی / کاظم مدیر شانه چی؛ نسخه های خطی، دفتر 5، 1346 ش، ص 611 - 584.
فهرست کتاب خانه مجلس سنا / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 2، 1341 ش.، ص 219 - 257.
فهرست کتاب خانه مجلس شورای ملی (اسلامی) و نیز با عنوان فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مجلس شورای اسلامی / چند مؤلف؛ مجلدات 38 - 35 و 26 و 25 و 23/2 - 21 و 19 - 1؛ تهران: کتاب خانه مجلس شورای اسلامی (ملی)، مجلدات (23/2 - 1)، و قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی مجلدات (38 - 25)، 1378 ش. - 1305 ش.
فهرست کتاب خانه محمود فرهاد معتمد / غلام رضا فرزانه پور و محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 3، 1342 ش.، ص 276 - 141.
فهرست کتاب خانه مدرسه عالی سپهسالار / ابن یوسف شیرازی؛ تهران: مدرسه، 1315 ش.، و 1318 ش.، ج 1 و 2، (696 و 795) ص.
فهرست کتاب خانه [مدرسه عالی] سپهسالار / محمد تقی دانش پژوه و علی نقی منزوی؛ ج 5 - 3، تهران انجمن ایرانی فلسفه و علوم انسانی، 1340 ش.،
(546 ص)، 1346 ش.، (560 ص)، 1356 ش.، (771 ص).
فهرست کتاب خانه مدرسه مبارکه فیضیه قم / مجتبی عراقی؛ قم: 8 - 1337 ش.، 2 ج، 475 و 495 ص.
فهرست کتاب خانه ملی تبریز / میر ودود سید یونسی؛ تبریز: کتاب خانه ملی تبریز، 54 - 1348 ش.، 3 ج، 1525 ص.
فهرست کتاب خانه های شهرستان ها: تبریز،کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه: نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 283 - 480.
فهرست کتاب خانه های شهر قم / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 399 - 397.
فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش، ص 325 - 298.
فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر رشت / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 396 - 388.
فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش، ص 326 - 367 .
فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش، ص 297 - 205.
فهرست کتاب های چاپی عربی / خان بابا مشار؛ 1344 ش.
فهرست کتاب های خطی عبد الوهاب فرید تنکابنی در رامسر / سمامی حائری؛ نسخه های خطی، دفتر 7، 1353 ش.، 3 ج، ص 777 - 773.
فهرست کتاب های خطی کتاب خانه ملک / ایرج افشار و محمد تقی دانش پژوه با همکاری محمد باقر حجتی و احمد منزوی؛ تهران: کتاب خانه ملک، 76 -
1352 ش.، 12 ج.
فهرست کتاب های خطی مجلس سنا / محمد تقی دانش پژوه و بهاءالدین علمی انواری؛ تهران: 1355 ش.، ج 10، 411 + 126 ص.
فهرست کتاب های کتاب خانه انجمن آثار ملی، بخش نخست - نسخه های فارسی / فاطمه مهران و محمد غلام رضایی، تهران: انجمن آثار ملی، 2536 ش = 1356 [ه-.] ش، 93 ص.
فهرست کتب ادبی عرفانی خطی کاخ گلستان / بدری آتابای؛ تهران: کاخ گلستان، چاپ: 1357 ش.، انتشار : [1377 ش.؟]، 823 ص.
فهرست کتب خطی کتاب خانه آستانه حضرت احمد بن موسی (شاه چراغ) در شیراز / علی نقی بهروزی؛ شیراز: آستانه احمد بن موسی، 1360 ش.، 2 ج، 337 و 468 ص.
فهرست کتب خطی کتاب خانه دانش کده پزشکی دانشگاه تهران / حسن ره آورد؛ تهران: دانشکده پزشکی دانشگاه تهران، 1333 ش.، 470 + 7 ص.
فهرست کتب خطی کتاب خانه سید محمد حجت کوه کمری / سید جعفر حسینی اشکوری؛ قم: مجمع ذخائر اسلامی، 1364 ش.، 80 ص.
فهرست کتب خطی کتاب خانه عمومی فرهنگ و هنر مشهد / رمضان علی شاکری؛ مشهد: اداره فرهنگ و هنر خراسان، 1348 ش.، 127 ص.
فهرست کتب خطی کتاب خانه مجلس شورای اسلامی (شماره دو) / محمد تقی دانش پژوه و بهاء الدین علمی انواری؛ تهران: کتاب خانه مجلس شورای اسلامی، 1359 ش.، ج 2 (520 ص).
فهرست کتب خطی کتاب خانه مرکزی آستان قدس رضوی / تحقیق سید علی اردلان جوان؛ چاپ دوم، مشهد: آستان قدس رضوی، 1365 ش.، ج 1، (748 ص).
فهرست کتب خطی کتاب خانه مرکزی آستان قدس رضوی / مهدی ولایی؛ تحقیق و باز نگری محمد رضا رضا پور، چاپ دوم، مشهد: آستان قدس رضوی، 1379 ش.، ج 5.
فهرست کتب خطی کتاب خانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی / محمد
وفادار مرادی؛ مشهد: آستان قدس رضوی، 1380 ش.، ج 16.
فهرست کتب دینی و مذهبی خطی کتاب خانه سلطنتی / بدری آتابای؛ تهران: کتاب خانه سلطنتی، 1352 ش.، 1105 ص.
فهرست مجملی از منظومات فارسی / مهدی بیانی؛ نسخه های خطی، دفتر 1، تهران: دانشگاه تهران، 1340 ش.، ص 17 - 8.
فهرست مرقعات کتاب خانه سلطنتی / بدری آتابای؛ تهران: کتاب خانه سلطنتی، 1353 ش.، 408 ص.
فهرست موضوعی نسخه های خطی عربی کتاب خانه های جمهوری اسلامی ایران / سید محمد باقر حجتی؛ تهران: سروش، 1370 ش.
«فهرست میکرو فیلم ها و عکس ها و نسخه های خطی کتاب خانه بنیاد فرهنگ ایران» / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 11 و 12، تهران: دانشگاه تهران، 1362 ش.، ص 1005 - 990.
فهرست میکرو فیلم ها و نسخ خطی موزه ملی ایران / محمد رضا ریاضی؛ تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، موزه ملی ایران، 1374 ش.، 224 ص.
فهرست نا تمام تعدادی از کتاب های خطی کتاب خانه سلطنتی / مهدی بیانی؛ تهران: 1336 ش.، 676 ص.
فهرست نسخ خطی فارسی موجود در کتاب خانه سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی / معصومه فرشچی؛ تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1377 ش.، 212 ص.
فهرست نسخ خطی کتاب خانه آستانه مقدسه قم / محمد تقی دانش پژوه؛ قم: آستانه مقدسه قم، 1355 ش.، 433 + 116 ص.
فهرست نسخ خطی کتاب خانه مجلس سنا (بخش دوم) / محمد تقی
دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 6، تهران: دانشگاه تهران، 1348 ش.، ص 427 - 587.
فهرست نسخ خطی کتاب خانه مجلس سنا (3) / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 569 - 669.
فهرست نسخ خطی کتاب خانۀ ملی ایران / چند مؤلف؛ مجلدات 17 - 1 و 18 در دست انتشار، تهران: کتاب خانه ملی ایران، 1379 ش. - 1343 ش.، و تهران: کتاب خانه ملی ایران 69 - 1365 ش.، ج 5 - 1 (چاپ مجدد)
فهرست نسخ خطی موزه ملی ایران / محمد رضا ریاضی، تنظیم فریده شیر خدائی؛ (چاپ نشده است)، شهریور 1376.
فهرست نسخ وقفی علی اصغر حکمت به آستان قدس/ مهدی ولائی: نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 1 - 7.
فهرست نسخه های تازه یاب حسن عاطفی / حسن عاطفی؛ نسخه های خطی، دفتر 11 و 12، تهران: دانشگاه تهران، 1362 ش.، ص 955 - 951.
فهرست نسخه های خطی تازه مدرسه نمازی خوی / علی صدرایی خویی؛ میراث اسلامی ایران، ش 9، 1377 ش.، ص 106 - 73.
فهرست نسخه های خطی حسن عاطفی حسن عاطفی / حسن عاطفی؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش، ص 721 - 757.
فهرست نسخه های خطی دانشگاه اصفهان / ایرج افشار و محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 11 و 12، تهران: دانشگاه تهران، 1362 ش.، ص 950 - 880
فهرست نسخه های خطی در کتاب خانه امام زاده محمد هلال آران کاشان / رضا استادی؛ وقف، میراث جاویدان، س 1، 1373 ش.، ش 3، ص 72 - 56.
فهرست نسخه های خطی دو کتاب خانه مشهد / کاظم مدیر شانه چی و عبد اللّه نورانی و تقی بینش، تهران: ج 2، ص 1080 - 439.
فهرست نسخه های خطی رشت و همدان / محمد روشن، جواد مقصود و پرویز اذکائی؛ تهران، ج 3، ص 1797 - 1084.
فهرست نسخه های خطی عبد المجید مولوی / مهدی بیانی؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 107 - 7.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه آستان مقدس حضرت معصومه (علیها السلام) / حسن نقیبی (ج 1) و علی صدرایی خویی (ج 2)؛ قم: زائر، 1375 ش.، 425 و 422 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه آستانه امام زاده عبد العظیم حسنی در شهر ری / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 3، تهران: دانشگاه تهران، 1342 ش.، ص 830 - 61 و 480 - 427.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه آقای حاج سید محمد علی طباطبایی قاضی تبریزی / سید عبد العزیز طباطبایی؛ نسخه های خطی دفتر 7، تهران، دانشگاه تهران، 1353 ش، ص 511 - 523.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه آیة اللّه فاضل خوانساری / سید جعفر حسینی؛ قم: مؤسسه علمی و فرهنگی آیة اللّه فاضل خوانساری و انتشارات انصاریان، 1374 ش.، 2 ج، 300 و 374 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه انجمن آثار و مفاخر فرهنگی / عبد اللّه انوار؛ تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1380 ش.، 282 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه امام صادق (علیه السلام) قزوین / محمود طیار مراغی؛ قزوین: معاونت تحقیقات و پژوهش حوزه علمیه قزوین، 1379 ش.، ج 1، 491 ص.
سید محمود مرعشی، با هم کاری گروه فهرست نگاران؛ قم: کتاب خانه آیة اللّه العظمى مرعشی نجفی، 1380 ش.، 1422 ق. = 2002 م. ج 30، 912 ص.
«فهرست نسخه های خطی کتاب خانه ثقة الاسلام در تبریز» / سید عبد العزیز طباطبایی؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش، ص 531 - 543.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه جامع گوهرشاد مشهد / محمود فاضل؛ مشهد: کتاب خانه جامع گوهرشاد، 71 - 1363 ش.، 4 ج، 1838 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه خانقاه نور بخش (نعمت اللهی) / ابراهيم دیباجی؛ تهران: 1350 ش.، (ج 2) و 1352 ش.، (ج 1)، 253 و 296 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه خصوصی اصغر مهدوی / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 2، تهران: دانشگاه تهران، 1341 ش.، ص 59 - 181.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه خصوصی حاج آقا حیدری / محمود یزدی مطلق (فاضل)؛ اندیشه حوزه، س 2، 1375 ش.، ش 7، ص 218 - 209.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران / محمد تقی دانش پژوه؛ تهران: دانشگاه تهران، 1339 ش.، 682 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه دانشکده ادبیات، مجموعه امام جمعه کرمان / محمد تقی دانش پژوه؛ تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، 248 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه دانشکده ادبیات، مجموعه وقفی علی اصغر حکمت / محمد تقی دانش پژوه؛ تهران، دانشگاه تهران، 1341 ش.، 104 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی / محمود فاضل؛ مشهد: دانشگاه مشهد، 1354 ش.، 291 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه
تهران / محمد باقر حجتی، زیر نظر محمد تقی دانش پژوه؛ تهران: دانشگاه تهران، 48 - 1345 ش.، 2 ج، 1227 و 343 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد / محمود فاضل؛ مشهد: دانشگاه فردوسی 2535 = 1355 ش.، ج 1 (176 ص) و تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1361 ش.، ج 2 و 3، 1357 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران / محمد تقی دانش پژوه؛ تهران: دانشگاه تهران، 1339 ش.، 602 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه شخصی مرحوم آیة اللّه زنجانی، در: آشنایی با چند نسخه خطی / رضا استادی و مدرسی طباطبایی؛ قم: 1355 ش.، ص 304 - 189.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه علامه طباطبایی دانشکده پزشکی دانشگاه شیراز / عبد العزیز طباطبایی؛ میراث اسلامی ایران، ش 1، 1373 ش.، ص 393 - 444.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه عمومی آیة اللّه گلپایگانی / احمد حسینی و رضا استادی؛ قم: کتاب خانه، 1357 ش.، 3 ج.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه عمومی آیة اللّه گلپایگانی / رضا استادی؛ نور علم، دوره 5، 1372 ش.، ش 4 و 5. (پیاپی 53 - 52)
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه عمومی اصفهان / جواد مقصود همدانی، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1349 ش.، ج 1 (395 ص).
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه عمومی امام هادی علیه السلام / سید احمد حسینی اشکوری؛ قم: مجمع ذخائر اسلامی، 1377 ش.، 100 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه عمومی جمعیت نشر فرهنگ رشت / محمد روشن؛ تهران: فرهنگ ایران زمین، 1352 ش.، 166 + 30 ص.
«فهرست نسخه های خطی کتاب خانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمى گلپایگانی» / ابو الفضل عرب زاده؛ قم: دار القرآن الكريم، 1378 ش.، 1 ج، 850 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی نجفى...، راهنما / سيد احمد حسینی؛ قم: کتاب خانه آیة اللّه مرعشی نجفی، 1371 ش.، 2 ج، 351 و 426 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه عمومی مراغه / محمود طيار مراغی؛ قم: آل علی (علیه السلام)، 1379 ش.، 312 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه غرب - مدرسه آخوند همدان / جواد مقصود همدانی؛ تهران: 1356 ش.، 496 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه فرّخ در مشهد / تقی بینش؛ نسخه های خطی، دفتر 3، تهران: دانشگاه تهران، 1342 ش.، ص 97 - 85.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه فرهنگ / تقی بینش؛ در فهرست نسخه های خطی چهار کتاب خانه مشهد، تهران: 1351 ش.، ص 45 - 44.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مجتبی مینوی؛ نسخه های خطی، دفتر 6، تهران: دانشگاه تهران، 1348 ش.، ص 690 - 637 .
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مدرسه آية اللّه العظمی خوئی / سید احمد حسینی اشکوری؛ قم: مجمع ذخائر اسلامی، 1377 ش.، 152 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مدرسه چهل ستون / رضا استادی؛ در: آشنایی با چند نسخه خطی / رضا استادی و مدرسی طباطبایی؛ قم: 1355 ش.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مدرسه حجتیه قم / رضا استادی؛ قم: 1354 ش.، 134 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مدرسه رضویه قم / مدرسی طباطبایی؛ قم: 1355 ش، 54 + 72 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مدرسه سلیمان خان / كاظم مدير شانه چی و عبد اللّه نورانی؛ در: فهرست نسخه های خطی چهار کتاب خانه مشهد، تهران: 1351 ش.، ج 1، ص 24 - 1.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مدرسه فیضیه قم / رضا استادی؛ قم: 1396 ق.، 2 ج، 315 ص و ص 208 - 120.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مدرسه مروی تهران، (هزار و پنجاه نسخه) / رضا استادی؛ تهران: کتاب خانه مدرسه مروی، 1371 ش.، 400 ص.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مدرسه نواب / کاظم مدیر شانه چی و عبد اللّه نورانی؛ در فهرست نسخه های خطی دو کتاب خانه مشهد، تهران: 1351 ش.، ج 2، ص 562 - 437.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مرحوم محمد باقر الفت اصفهانی / مرتضی تیموری؛ نامه بهارستان، س 1، 1379 ش.، ش 2، ص 146 - 125.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران / علی نقی منزوی و محمد تقی دانش پژوه؛ تهران: دانشگاه تهران، 1364 ش. - 1330 ش.، ج 18 - 1.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه وزارت امور خارجه / ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 1 (ص 7 - 1) و دفتر 2 (ص 267 - 259)، تهران: دانشگاه تهران، 1340 و 1341 ش.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه وزارت امور خارجه (دست نویس).
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه وزارت دارایی / ایرج افشار؛ فرهنگ ایران زمین، طهران، ش 6، 1337 ش.
فهرست نسخه های خطی کتاب خانه وزیری یزد / محمد شیروانی؛ تهران: 58 - 1350 ش.، 5 ج، 201 ص.
فهرست نسخه های خطی مدرسه امام صادق (علیه السلام) قزوین / محمود طيار مراغی؛ میراث اسلامی ایران، ش 10، 1378 ش.، ص 639 - 565.
فهرست نسخه های خطی مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف) شیراز / محمد برکت؛ شیراز: کتاب خانه مدرسه امام عصر (عجل اللّه تعالی فرجه شریف)، 1374 ش.، ج 1، 155 ص.
فهرست نسخه های خطی مدرسه خاتم الانبیا (صدر) بابل / على صدرايي خویی، محمود طیار مراغی و ابو الفضل حافظیان بابلی؛ تهران: آینه میراث دفتر نشر میراث مکتوب، 1376 ش. 1 ج، 280 ص.
فهرست نسخه های خطی مدرسه خیرات خان مشهد / محمود فاضل؛ در: فهرست نسخه های خطی کتاب خانه های رشت و همدان، تهران: 1353 ش.،
ج 3، ص 1797 - 1717.
فهرست نسخه های خطی مدرسه رضویه قم، در: آشنایی با چند نسخه خطی / مدرسی طباطبایی و رضا استادی؛ قم: 1355 ش.، ص 104 - 3.
فهرست نسخه های خطی مدرسه صادقیه سمنان / ابو الفضل حافظیان؛ آینه پژوهش، س 9، 1377 ش.، ش 5 (پیاپی 53)، ص 125 - 118.
فهرست نسخه های خطی مدرسه نمازی خوی / علی صدرایی خویی؛ تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، دفتر نشر میراث مكتوب، 1376 ش.، 542 ص.
فهرست نسخه های خطی مرحوم دکتر رضا صحت / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 561 - 556.
فهرست نسخه های خطی مرکز احیاء میراث اسلامی / سید احمد حسینی؛ قم: مركز احياء التراث الاسلامى، ج 1، 1377 ش.، 534 ص و ج 3 و 2، 1380 ش. = 1422 ق.
فهرست نسخه های خطی مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مجلد یکم: گنجینه اهدایی خاندان سلطان علی سلطانی (شیخ الاسلام بهبهانی)» / احمد منزوی؛ تهران: مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1377 ش.، 407 ص.
فهرست نسخه های خطی مسجد اعظم قم / رضا استادی؛ قم: مسجد اعظم، 1365 ش.، 728 + 12 ص.
فهرست نسخه های خطى مسجد جامع عتیق شیراز، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 208 - 207.
فهرست نسخه های خطی موزه ایران باستان / ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 3، تهران: دانشگاه تهران، 1342 ش.، ص 125 - 119.
فهرست نسخه های خطی موزه ایران باستان / محمد تقی دانش پژوه؛ «نسخه های خطی»، دفتر 2، تهران: دانشگاه تهران، 1341 ش.، ص 218 - 199.
فهرست نسخه های خطی موزه پارس، در فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 258 - 262.
فهرست نسخه های عکسی کتاب خانه عمومی حضرت آیة اللّه مرعشی نجفی / محمد علی حائری؛ قم: کتاب خانه آیة اللّه مرعشی نجفی، 1369 ش.، 2 ج، 457 و 498 ص.
فهرست نسخه های عکسی مرکز احیاء میراث اسلامی / جعفر حسینی اشکوری و صادق حسینی اشکوری، زیر نظر احمد حسینی اشکوری؛ قم: مرکز احیاء التراث اسلامی، ج 1، 1377 ش.، 488 ص. و ج 3 و 2، 1380 ش. = 1422 ق.
فهرست نسخه های مجموعه طاهری شهاب (ساری) طاهری شهاب؛ نسخه های خطی، دفتر 6، تهران: دانشگاه تهران، 1348 ش، ص 613 - 636.
فهرست واره فقه هزار و چهار صد ساله اسلامی در زبان فارسی / محمد تقی دانش پژوه؛ تهران: علمی و فرهنگی، 1367 ش.
فهرست واره کتاب خانه مینوی (خطی، عکسی، میکرو فیلم، یادداشت ها) /محمد تقی دانش پژوه و ایرج افشار؛ تهران: پژوهش گاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373 ش.، 236 ص. و 1374 ش.، 252 ص.
فهرست واره نسخه های خطی کتاب خانه مجلس شورای اسلامی (نمایه فهرست... جلد های 25 و 26 و 35 تا 38)» / علی صدرایی خویی؛ قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1378 ش.، 716 ص.
فهرست واره نسخه های خطی مجموعه مشكوة / محمد شیروانی؛ تهران: دانشگاه تهران، 2535 = 1355 ش.، 338 ص.
فهرست هزار و پانصد نسخه خطی اهدایی حضرت آیة اللّه خامنه ای به کتاب خانه آستان قدس رضوی / رضا استادی؛ مشهد: کتاب خانه مرکزی آستان قدس رضوی، 1373 ش، 472 ص.
فهرس مخطوطات المدرسه الباقريه / محمود فاضل؛ تراثنا، س 6، 1411 ق.،
ش 1 (پیاپی 22)، ص 127 - 66 و ش 2 (پیاپی 23)، ص 124 - 88 و ش 3 (پیاپی 24)، ص 126 - 106 و ش 4 (پیاپی 25)، ص 102 - 87.
فهرس مخطوطات مكتبة آل عصفور في بوشهر / حبيب آل جميع و احمد المرهون؛ قم: انوار الهدی، 1419 ق. = 1998 م. = 1377 ش.، 160 ص.
فهرس مخطوطات مكتبة القائيني / شيخ على فاضل قائینی نجفی؛ تراثنا، س 13، 1418 ق.، ش 1 (پیاپی 49)، ص166-121 و ش 2 و 3 (پیاپی 50 و 51)، ص 76 - 314 و ش 4 (پیاپی 52)، ص 105-143.
فهرس مكتبة الوزيرى يزد محمد سعید الطریحی؛ مركز الدراسات و البحوث العلميه، 1410 ق. = 1989 م.، چاپ اول، 377 ص.
کاخ - کاخ گلستان (گنجینه کتب و نفاس خطی)، گزینه ای از شاه کار های نگار گری و خوش نویسی / محمد حسن سمسار؛ تهران: زرین و سیمین، 1379 ش.، 318 ص.
کتاب چه ثبت قرآن های نفیس خطی و کتب ادعیه کتاب خانه حاج میرزا محمد حسین خان سپهسالار / محمد بقاء اصفهانی (شرف المعالی)، به کوشش محمود مرعشی نجفی؛ میراث اسلامی ایران، ش 6، 1376 ش، ص 604 - 583.
کتاب چه کلام اللّه و کتب کتاب خانه آستان قدس رضوی، نوشته شده به سال 1272 ق.، تدوین آخوند ملا محمد حسن، آخوند ملا محمد اسماعيل، آخوند ملا عبد الرزاق و حاج محمد رضا / به کوشش محمود مرعشی نجفی؛ میراث اسلامی ایران، ش 8، 1377 ش.، ص 775-653.
کتاب خانه آستانه قم، در: فهرست کتاب خانه های شهر قم / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 397-399.
کتاب خانه آستانه مزار شاه چراغ یا احمد بن موسی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 244-231.
کتاب خانه آقای حاج ابو الفضل سعیدی ریحان یزدی، در: فهرست چند
نسخه خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 462-450.
کتاب خانه آقای حاج شیخ علی علومی، در: فهرست چند نسخه خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 450- 436.
کتاب خانه آقای حاج میرزا حسن محمود آبادی، در: فهرست چند نسخه خطی، از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 458-451.
کتاب خانه آقای دکتر خاوری، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 269 - 267.
کتاب خانه آقای دکتر عینی، در فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 276 - 275.
کتاب خانه آقای دکتر کارول میناسیان، در فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 325.
کتاب خانه آقای دکتر میر، در فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 282-284.
کتاب خانه آقای دکتر وصال، در فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 290 - 294 .
کتاب خانه آقای شاد قزوینی، در رشت، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر رشت / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 394.
کتاب خانه آقای صدر الدین محلاتی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 274-271
کتاب خانه آقای قاسم برنا، در: فهرست نسخه های خطی کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ در: نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 371-379
کتاب خانه آقای کتابی در اصفهان، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 325.
کتاب خانه آقای کمالی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 387-385.
کتاب خانه آقای میرزا ابو الحسن پیش نماز آملی در شهر آمل / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 403-400.
کتاب خانه اعتماد الدوله، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 341-346.
کتاب خانه امیر کبیر در باغ شاه فین، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان ها: تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 355-354.
کتاب خانه انجمن آثار ملی، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان ها: تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 358-355.
کتاب خانه اوقاف، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 349.
کتاب خانه بهار / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، 1346 ش.، ص 671-658.
کتاب خانه جامع کبیر یزد، در: فهرست چند نسخه خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 416-360.
کتاب خانه جامع گوهرشاد / کاظم مدیر شانه چی و عبد اللّه نورانی؛ فهرست نسخه های خطی چهار کتاب خانه مشهد، تهران: 1351 ش.، ج 1، 435 ص.
کتاب خانه حاج حسین آقا نخجوانی، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان ها: تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 353 - 338.
کتاب خانه خاندان آقا میر حسینای قزوینی / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 6، تهران: دانشگاه تهران، 1348 ش.، ص 353 - 334.
کتاب خانه خاندان حاج سید نور الدین هاشمی حسینی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 289-286.
کتاب خانه خانقاه احمدیه، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 229 - 209.
کتاب خانه دانشکده ادبیات شیراز، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 230.
کتاب خانه دبیرستان امیرکبیر، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 348-347.
کتاب خانه دکتر حسین مفتاح / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران، دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 95-510.
کتاب خانه رضویه مدرسه صدر اصفهان، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و
خصوصی اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 311 - 314.
کتاب خانه سریزدی، در: فهرست چند نسخه خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 480 - 359.
کتاب خانه شخصی آیة اللّه بهاری همدانی / سیّد محمود مرعشی؛ شهاب، س 4، 1377 ش.، ش 2 (پیاپی 12)، ص 67-74 .
کتاب خانه شرف الدین علی یزدانی، در: فهرست چند نسخه خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 435.
کتاب خانه مدرسه خان بزرگ، در: فهرست چند نسخه خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 433-434.
کتاب خانه مدرسه دامغانی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 249.
کتاب خانه مدرسه زنگنه، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش، ص 351 - 350.
کتاب خانه مدرسه فیضیه، در: فهرست کتاب خانه های شهر قم / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 399.
کتاب خانه مدرسه مهدویه رشت، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر رشت / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 393-392.
کتاب خانه مدرسه میرزا جعفر، در: فهرست نسخه های خطی چهار کتاب خانه مشهد / کاظم مدیر شانه چی، عبد اللّه نورانی و تقی بینش؛ تهران: فرهنگ
ایران زمین، 1351 ش.، ص 43 - 25.
کتاب خانه مزار افضل الدین کاشانی، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان ها: تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 354.
کتاب خانه مسجد اعظم قم، در فهرست کتاب خانه های شهر قم / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 399.
کتاب خانه ملی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی رشت / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 388 - 390.
کتاب خانه ملی تبریز، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان ها: تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 285-232.
کتاب خانه ملی فارس، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 257 - 245.
کتاب خانه موزه مردم شناسی اداره کل موزه ها و فرهنگ عامه / یحیی ذکاء؛ با ویرایش محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 3، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 132-134.
کتاب خانه موزه هنر های تزئینی اداره کل موزه ها و فرهنگ عامه / یحیی ذكاء، با ویرایش محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 3، تهران: دانشگاه تهران، 1342 ش.، ص 131-128.
کتاب خانه موقفه خانواده ثقة الاسلام، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان ها: تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 326 - 325.
کتاب خانه میرزا عبد العظیم خان قریب گرگانی / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 657-618.
کتاب من لا يحضره الفقیه و چگونگی نگارش آن / آصف فكرت؛ مشكوة، ش 4، 1373 ش.، ص 15.
کتاب های خطی خریداری و اهدا شده به کتاب خانه؛ شهاب، س 5، 1378 ش.، ش 3 و 4 (پیاپی 17 و 18)، ص 152-149.
کشف الحجب والاستار عن الاسماء الكتب والاسفار / سید اعجاز حسین النيسابوري الكنتوری؛ قم: کتاب خانه آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی، 1409 ق.
كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون / مصطفى بن عبد اللّه الشهير بحاجی خلیفه و کاتب چلبی؛ تهران: مكتبه اسلاميه و مكتبة جعفری، 1387 ق. = 1967 م.
کمال الدین / شیخ صدوق؛ با تصحیح علی اکبر غفاری؛ قم: جامعه مدرسین، 1405 ق.
کمال الدین / شیخ صدوق؛ با ترجمه منصور پهلوان، تهران: نشر صدوق، 1379 ش.
گزیده نسخه های خطی کتاب خانه فاضل خوانساری / احمد حسینی اشکوری؛ میراث اسلامی ایران، ش 2، 1374 ش.، ص 635 - 613 .
گنجینه های دست نویس های اسلامی در ایران، دکتر هادی شریفی؛ ترجمه و تصحیحات و افزوده ها احمد رضا رحیمی ریسه؛ تهران: مؤسسه نشر فهرستگان، 1379 ش.، 144 ص.
لغت نامه دهخدا / علی اکبر دهخدا؛ زیر نظر دکتر محمد معین، دکتر سیّد جعفر شهیدی؛ تهران: دانشگاه تهران، 1373 ش.، 14 ج.
لوامع صاحب قرانى المشتهر بشرح الفقيه / محمد تقی مجلسی؛ قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1414 ق. = 1372 ش.
مجالس المؤمنین / قاضی نور اللّه شوشتری؛ تهران: اسلامیه، 1365 ش.، 2 ج.
مجموعه کتب خطی و چاپی و اسناد و عکس حسن علی غفاری (معاون الدوله) اهدایی به دانشگاه تهران / ایرج افشار؛ در: نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 717-734.
مجموعه منشآت / دکتر مهدی بیانی؛ راهنمای کتاب، س 4، 1340 ش.، ش 3، ص 244-239.
مخطوطات مكتبة امام الجمعة في الزنجان / احمد حسینی اشکوری؛ دليل المخطوطات، قم: 1397 ق.، ج 1، ص 170-88.
مخطوطات مكتبة الحاج هدایتی / احمد حسینی؛ تراثنا، س 1، 1406 ق.، ش 3 (پیاپی 3)، ص 96 - 59 و ش 4 (پیاپی 4)، ص 143 - 102.
مخطوطات مكتبة السيّد الكشفى في اصفهان / احمد حسینی اشکوری؛ دليل المخطوطات، قم: 1397 ق.، ج 1، ص 55 - 44.
مخطوطات مكتبة السيد النجومي في كرمانشاه / احمد حسینی اشکوری؛ دليل المخطوطات، قم: 1397 ق.، ج 1، ص 214-297.
مخطوطات مكتبة فحول القزويني / احمد حسینی؛ تراثنا، س 1، 1406 ق.، ش 2 (پیاپی 2)، ص 65-95.
مخطوطات مكتبة الفيض المهدوى / احمد حسینی؛ تراثنا، س 16، 1421 ق.، ش 1 (پیاپی 61)، ص 134 - 108 و ش 2 (پیاپی 62)، ص 134 - 108.
مرآت الكتب / آیة اللّه میرزا على ثقة الاسلام شهید تبریزی؛ ناشر عبد اللّه ثقة الاسلامی، 1369 ش.، 4 ج.
مصادقة الاخوان / شيخ صدوق؛ با ترجمه محمد تقی دانش پژوه، با مقدمه سيّد محمد مشكوة: تهران: تشیع، 1325 ق.
معانی الاخبار / شیخ صدوق؛ با تصحیح علی اکبر غفاری و شرح احوال شیخ صدوق به قلم عبد الرحیم ربانی شیرازی؛ تهران: صدوق، 1379 ق.، 440+94 ص.
معانی الاخبار / شیخ صدوق؛ با ترجمه عبد العلی محمدی شاهرودی؛ تهران: دار الكتب الاسلامیه، 1377 ش.، 2 ج.
معجم رجال الحدیث و تفصيل طبقات الرواة / ابو القاسم موسوی خوئی؛ قم: منشورات مدينة العلم آية اللّه العظمى الخویی، 1403 ق. = 1983 م.
معجم المطبوعات العربيه في ایران عبد الجبار الرفاعی؛ تهران: وزارت فرهنگ
و ارشاد اسلامی، 1414 ق.
معجم المطبوعات العربية و المعربة / يوسف اليان سرکیس؛ قم: کتاب خانه آية اللّه العظمی مرعشی نجفی، 1410 ق.، 2 ج.
معجم المؤلفين / عمر رضا کحاله؛ بیروت: دار احياء التراث العربي، 15 ج.
معرفی چند نسخه خطی / محمد شیروانی؛ وقف میراث جاویدان، س 3، 1374 ش.، ش 1 (پیاپی 9)، ص 131-124، (دانشکده علم قرآنی سازمان اوقاف و امور خیریه)
معرفی چند نسخه خطی از کتاب خانه عمومی نور بخش وابسته به مدرسه امام صادق (علیه السلام) / احمد حسینی اشکوری؛ وقف میراث جاویدان، س 6، (1377 ش.)، ش 1 (پیاپی 21)، ص 129 - 124
معرفی کتاب / عبد الجبار رفاعی؛ تراثنا، ش 26، 1412 ق.، ص 15 و ش 32، 1413 ق.، ص 19 - 16 و ش 37، 414 ق.، ص 19-21 و ش 41، 1416 ق.، ص 24 و ش 43، 1416 ق.، ص 30-28.
معرفی کتاب های مستقلی که پیرامون حضرت عبد العظیم نگاشته شده / رضا استادی؛ نور علم، ش 5، ص 283 - 281.
معرفی نسخ خطی کتاب خانه میر جعفری اراک / صادق حضرتی؛ راه دانش، ش 14-13، ص 329-307.
معرفی نسخ خطی ندوشن / ناصر محمدی؛ تحقیقات اسلامی، س 12، 1376 ش.، ش 1 و 2، ص 382-361. [نسخ خطی مسجد جامع و مسجد قلعه ندوشن)
معرفی های اجمالی / محمد علی مهدوی راد؛ آیینه پژوهش، س 6، 1374 ش.، ش 2 (پیاپی 32)، ص 69 - 67.
معرفی یکصد نسخه خطی پزشکی در کتاب خانه دانشگاه بو علی سینای همدان / محمد رضا انصاری قمی؛ در: گنجینه بهارستان، زیر نظر فدایی عراقی؛ تهران: مجلس شورای اسلامی، 1377 ش.، ج 1.
مفاخر مكتب اسلام، صدوق / علی دوانی؛ مکتب اسلام، ش 2، قم: حکمت، 1337 ش. = 1378 ق.، ص 41-49.
المقنع / شيخ صدوق؛ قم: مؤسسه امام هادی علیه السلام، 1415 ق. = 1373 ش.
مكتبة الرجائى المغزى / احمد حسینی؛ تراثنا، س 5، 1410 ق.، ش 3، ص 98-105.
مكتبة العلامه الجليلي / احمد حسینی؛ تراثنا، س 17، 1422 ق.، ش 1 (پیاپی 65) ص 173- 161.
مكتبة العلامه الطباطبايي / احمد حسینی؛ تراثنا، س 2، 1407 ق.، ش 2 و 3، ص 163-150.
مكتبة مدرسة الامام البروجردی / احمد حسینی اشکوری؛ تراثنا، س 15، 1420 ق.، ش 3 و 4 (پیاپی 59 و 60)، ص 200-255.
مكتبة مدرسة الامام الصادق (علیه السلام) / احمد حسینی اشکوری؛ تراثنا، س 15، 1420 ق.، ش 1 (پیاپی 57) ص 145-168، و ش 2 (پیاپی 38) ص 46-167.
مكتبة مفتى الشيعه / احمد حسینی؛ تراثنا، س 17، 1422 ق.، ش 3 و 2 (پیاپی 67 و 66)، ص 254-203.
منتخباتی از کتاب های فارسی خطی کتاب خانه ملی فرهنگ / مهدی محقق؛ نسخه های خطی، دفتر 1، تهران: دانشگاه تهران، ص 61-51.
مواعظ چهارده معصوم علیهم السلام؛ با ترجمه عزیز اللّه عطاردی؛ تهران: بنیاد فرهنگی امام رضا علیه السلام، 1360 ش.
مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون / خان بابا مشار؛ 1340 ش.
من لا يحضره الفقيه / شيخ صدوق؛ با تحقیق و تعلیق حسن موسوی خرسان و تصحیح محمد آخوندی؛ تهران: دار الکتب الاسلاميه، 1361 ش.، 4 ج.
من لا يحضره الفقیه / شیخ صدوق؛ با ترجمه محمد جواد غفاری و
صدر بلاغی و علی اکبر غفاری؛ تهران: صدوق، 1367 - 1369 ش.، 6 ج.
من لا يحضره الفقيه / عبد الحسين حائری؛ مجله معارف اسلامی، تهران: ش 5، 1347 ش.، ص 65.
موزه آذربایجان، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 324.
موزۀ کلیسای ارامنه در جلفا، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 324- 323.
مهدی موعود علی دوانی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1366 ش.، 1283 ص.
میکرو فیلم ها و عکس ها و نسخه های خطی کتاب خانه پژوهشگاه مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی / محمد تقی دانش پژوه و ایرج افشار، در: فهرست وارۀ کتاب خانه مینوی و کتاب خانه مرکزی پژوهش گاه تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1374 ش.، ص 197 - 159.
نجوم امت: آية اللّه سيّد محمد حجت / رضا استادی، نور علم، ش 10، 1364 ش.، ص 85-99.
نسخ خطی عبد الکریم حکمت یغمایی، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 625.
نسخ خطی مجموعه سیّد حسین شهشهانی، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 596-607.
نسخهٔ آقای سیّد محمد نجفی عرب زاده، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 385.
نسخه باقر زاده، در: سی و چهار نسخه خطی از چند مجموعه خصوصی/ ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 112.
نسخه های آقای آتشی، در نسخه هایی در یزد / احمد حسینی؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 708-703.
نسخه های آقای اصغر خجسته، در فهرست چند نسخه خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 466 - 465.
نسخه های آقای بحر الفضائل، در: فهرست نسخه های خطی کتاب خانه های رشت و همدان / محمد روشن، جواد مقصود و پرویز اذکائی؛ تهران: فرهنگ ایران زمین، 1353 ش.، ص 1671-1662.
نسخه های آقای پنبه چی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 387.
نسخه های آقای تقی یوسفی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 387.
نسخه های آقای ثامنی، در: سی و چهار نسخه خطی از چند مجموعه خصوصی / ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش، ص 111.
نسخه های آقای جلیل اخوان زنجانی، در فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 639-563.
نسخه های آقای حاج سیّد نصر اللّه بنی صدر، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 380.
نسخه های آقای حاجی ایزدی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 368 - 366.
نسخه های آقای حاجی محمد خلیلی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران:
دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 266.
نسخه های آقای حبیب جواهری، در فهرست نسخه های خطی رشت و همدان / محمد روشن جواد مقصود پرویز اذکائی؛ تهران: فرهنگ ایران زمین، 1353 ش.، ص 1673-1685.
نسخه های آقای حسن سادات ناصری / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 6، 1348 ش.، ص 696-698.
نسخه های آقای دامغانی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 384 - 383.
نسخه های آقای دکتر جلالی در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران 1346 ش.، ص 387 - 326.
نسخه های آقای رضا همراه، در: فهرست نسخه های خطی کتاب خانه های رشت و همدان/ محمد روشن، جواد مقصود و پرویز اذکائی؛ تهران: فرهنگ ایران زمین، 1353 ش.، ص 1710-1687.
نسخه های آقای سید جواد مدرسی یزدی، در: فهرست چند نسخۀ خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش، ص 468.
نسخه های آقای عاصف پور، در: نسخه هایی در یزد / احمد حسینی؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 708-711.
نسخه های آقای فروردین، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 278 - 277.
نسخه های آقای کوثر، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 280-279.
نسخه های آقای محقق، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان ها: تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 325 - 329.
نسخه های آقای محمد باقر عجمین، در: فهرست چند نسخه خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 467.
نسخه های آقای محمد علی فرهنگ، در: فهرست چند نسخه خطی از کتاب خانه های شهر یزد و اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 464 - 463.
نسخه های آقای محمود ایزدی، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شهر همدان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران: 1346 ش.، ص 369.
نسخه های آقای محمود علومی یزدی، در: نسخه هایی در یزد / احمد حسینی، نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 711-713.
نسخه های آقای مسعود محتشمی / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 672-673.
نسخه های آقای واجد، در: فهرست کتاب خانه های عمومی و خصوصی شیراز / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 285.
نسخه های آقای واعظ چرندابی، در: فهرست کتاب خانه های شهرستان ها: تبریز، کاشان، یزد، اصفهان / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 4، تهران: دانشگاه تهران، 1344 ش.، ص 337.
نسخه های ابراهیم دهگان (اراک)، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 623 - 622.
نسخه های احمد خان ملک ساسانی/ ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 5، 1346 ش.، ص 131 - 114.
نسخه های احمد شاهد، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 613 - 612.
نسخه های امیر توکل کامبوزیان کرد زعفران لو، در: سی و چهار نسخه از چند مجموعه خصوصی / ایرج افشار، نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 113 - 112.
نسخه های باقر رقت (ترقی)، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 625 - 623.
نسخه های ترکه محمود فرهاد معتمد، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 587-576.
نسخه های حسن عاطفی، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 618 - 613.
نسخه های خاندان مرحوم اسد اللّه خاکپور / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 566-568.
نسخه های خطی آقای يحيى ذكاء / يحيى ذكاء؛ نسخه های خطی، دفتر 3، تهران: دانشگاه تهران، 1342 ش.، ص 140 - 135.
نسخه های خطی آیة اللّه سیّد علی رضا جدلی (اردستانی)، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 618.
نسخه های خطی ابراهیم دهگان / ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 5 و 6، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، و 1348 ش.، ص 112 (دفتر 5) 589 - 592 (دفتر 6).
نسخه های خطی اصفهان / ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 6، تهران: دانشگاه تهران، 1348 ش.، ص 599 - 593.
نسخه های خطی بهروز شمس، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 626.
نسخه های خطی حاج سیّد علی اصغر اصغر زاده / علی اصغر اصغر زاده؛
نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 613 - 617.
نسخه های خطی حسن غفاری (معاون الدوله)، در: سی و چهار نسخه خطی از چند مجموعه خصوصی / ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 5، تهران: دانشگاه تهران، 1346 ش.، ص 112.
نسخه های خطی خانم لشکری (بدر)، در فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 639 - 563.
نسخه های خطی خریداری دانشگاه اهواز، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 594 - 588.
نسخه های خطی خریداری شده و اهدایی؛ شهاب، س 5، 1378 ش.، ش 1 (پیاپی 15)، ص 201- 4.
نسخه های خطی دکتر علی اکبر فیاض / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 701 - 695.
نسخه های خطی رجائی زفره ای / محمد حسن رجائی زفره ای؛ میراث اسلامی ایران، ش 10، 1378 ش.، ص 754 - 745.
نسخه های خطی سازمان لغت نامه دهخدا / محمد تقی دانش پژوه؛ نسخه های خطی، دفتر 3، تهران: دانشگاه تهران، 1342 ش.، بخش اول ص 59 - 1، بخش دوم ص 426 - 387.
نسخه های خطی سعید اعتماد مقدم، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 620-621.
نسخه های خطی سعید نفیسی / ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 689 - 685.
نسخه های خطی سید محمد شوشتری، اهواز / علی نقی منزوی؛ نسخه های خطی، دفتر 7، 1353 ش.، ص 795.
نسخه های خطی عباس بهنیا (کاشان)، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 613.
نسخه های خطی عربی موجود در کتاب خانه دانشگاه بو علی سینای همدان/ محمد رضا انصاری؛ تحقیقات اسلامی، س 9، 1373 ش. 1 و 2، ص 137-161.
نسخه های خطی علی اصغر معززی، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 626.
نسخه های خطی علی وثوق، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 621.
نسخه های خطی کتاب خانه انجمن آثار ملی / ایرج افشار؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 6 - 1.
نسخه های خطی کتاب خانه جمعیت نشر فرهنگ رشت، در: فهرست نسخه های خطی کتاب خانه های رشت و همدان / محمد روشن، جواد مقصود و پرویز اذکائی؛ تهران: فرهنگ ایران زمین، 1353 ش.، ص 1083-1238.
نسخه های خطی کتاب خانه عمومی تنکابن، در: نگاهی به نسخه های خطی کتاب خانه عمومی ساری / محمود یزدی مطلق (فاضل)؛ وقف میراث جاویدان، ص 2، 1373 ش.، ش 3 (پیاپی 7)، ص 123-122.
نسخه های خطی کتاب خانه عمومی ساری، در: نگاهی به نسخه های خطی کتاب خانه عمومی ساری / محمود یزدی مطلق (فاضل)؛ وقف میراث جاویدان، س 2، 1373 ش.، ش 3 (پیاپی 7)، ص 123 - 122.
نسخه های خطی کتاب خانه مجتبی مینوی، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 594 - 596 و ش 6، ص 649-652.
نسخه های خطی کریم اشراق، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 611 - 609.
نسخه های خطی مجموعه اصغر اصغر زاده / علی اصغر اصغر زاده؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 771 - 769.
نسخه های خطی محمود فاضل / محمود فاضل؛ نسخه های خطی، دفتر 7،
تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 762 - 759.
نسخه های خطی مدرسه حاج حسن مشهد / محمود فاضل: نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 765 - 763.
نسخه های خطی مدرسه صاحب الامر و سيد الشهدا عليهما السلام (آشتیان) / صادق حضرتی؛ میراث اسلامی ایران، ش 10، 1378 ش.، ص 695 - 744.
نسخه های خطی مدرسه صدر بابل / ابو الفضل حافظیان؛ آینه پژوهش، س 5، 1373 ش.، ش 5 و 6، ص 161 - 159.
نسخه های خطی مدرسه عباس قلی خان، مشهد / محمود فاضل؛ نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 768 - 766.
نسخه های خطی مهندس سر تیپ عبد الرزاق بغایری، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 566-576.
نسخه های خطی همایون صنعتی زاده / ایرج افشار، نسخه های خطی، دفتر 7، تهران: دانشگاه تهران، 1353 ش.، ص 799.
نسخه های دکتر تقی رضوی (همدانی)، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 622.
نسخه های علی عبدلی، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 626.
نسخه های کهن که به تازگی خریداری یا اهدا شده اند؛ شهاب، س 4، 1377 ش.، ش 1 (پیاپی 11) ص 201-200.
نسخه های مهندس محمد حسین اسلام پناه، در: فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 622.
نسخه های نوش آفرین انصاری (محقق)، در فهرست اجمالی چهل مجموعه / ایرج افشار؛ میراث اسلامی ایران، ش 5، 1376 ش.، ص 627.
نفائس المخطوطات في ایران / حسین علی محفوظ؛ مجلة معهد المخطوطات العربيه، ش 3، ص 3-78 .
نمایشگاه نسخه ها و اسناد خطی کتاب خانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، تهران: 1350 ش.، 145 ص.
نوادر المخطوطات فى مكتبة ملك بطهران/ صلاح الدّين المنجّد؛ مجلة معهد المخطوطات العربية، ش 6، [1339 ش.] = 1960 م.، ص 67-76.
وصف نسخی چند از کتاب خانه گلستان / عباس اقبال؛ نسخه های خطی، دفتر 1، تهران: دانشگاه تهران، 1340 ش.، ص 204 - 156.
ویژه نامه بزرگ داشت شیخ صدوق (رحمة اللّه) / دبیر خانه بزرگ داشت شیخ صدوق (رحمة اللّه)، تهران: روزگار؛ 1380 ش، 127 ص.
الهداية [في الاصول و الفروع]، تحقيق مؤسسه امام هادی علیه السلام؛ قم: مؤسسه امام هادی علیه السلام، 1418 ق = 1376 ش.
هفتاد و سه نسخه با ارزش در کتاب خانه وزیری یزد / حسین مسرت؛ میراث اسلامی ایران، ش 7، 1377 ش.، ص 750 - 731.
یاد بود فهرست کتب خطی کتاب خانه مدرسه سلطانی کاشان، کاشان: اداره فرهنگ و هنر کاشان، انجمن کتاب خانه عمومی، 1350 ش.، 47 ص.
یکصد و پنجاه نسخه خطی کتاب خانه مرحوم حجة الاسلام شيخ على خوانساری / رضا استادی؛ نور علم، س 2، 1365 ش.، ش 4 (پیاپی 16)، ص 122- 101.
یکصد و سه نسخه خطی نفیس از قرن هفتم هجری / سیّد محمود مرعشی، میراث اسلامی ایران، ش 2، 1374 ش.، ص 527-581.
بی تا: بدون تاریخ.
بی جا: بدون نام محل چاپ.
بی نا: بدون نام ناشر.
پ: پشت برگ.
ج: جلد.
ج 1: جمادى الاول.
ج 2: جمادى الثانيه.
ذح: ذى الحجة.
ذق: ذي القعده.
ر: روی برگ.
ش: شماره.
ش.: هجری شمسی.
ص: صفحه.
ع 1: ربيع الاول.
ع 2: ربيع الثاني.
ف: فهرست نسخه های خطی.
ق.: هجری قمری.
گ: برگ.
م: میلادی.
مج: مجموعه رسائل.
مادر بزرگ آهی کشید و گفت:
ترسیدم آن ها را بشمارم ... بخواب ! علی به چشم های مادر بزرگ خیره شد و گفت:
درخت بادام هم شکوفه کرد، داستان آن مرد خوب و مهربان را برایم بگو، قول داده بودی!
مادر بزرگ دستی به سر نوه اش کشید و گفت:
باشد. باز هم برایت می گویم. این بار بخاطر درخت بادام که شکوفه داده است.