غالی همتای ناصبی و بدتر از کفار و مشرکین

مشخصات کتاب

سرشناسه : صدری، مهدی، 1347 -

عنوان و نام پدیدآور : غالی همتای ناصبی و بدتر از کفار و مشرکین: مفهوم غلو، افکار، عقائد و روش های غالیان و بیزاری معصومین علیهم السلام از آنان / مهدی صدری

مشخصات نشر : تهران، دلیل ما، 1403

مشخصات ظاهری : 256 ص.

شابک : 978 - 600 - 442 - 366 - 3

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه: ص 195 - 249 همچنین به صورت زیرنویس

عنوان دیگر : مفهوم غلو، افکار عقائد و روش های غالیان و بیزاری های معصومین علیهم السلام از آنان.

موضوع : غلاة شيعه

Shilte extremists*

غلاة شيعه - - عقايد

Shiite extremists - - Doctrines*

غلاة شيعه - - دفاعیه ها و ردیه ها

Shiite extremists - - Controversial literature *

غلو

(Hyperbole (Theology*

فرقه های اسلامی

Islamic sects

شیعه - - عقاید

Shi'ah- - Doctrines

شیعه - - دفاعیه ها

Shi'ah - - Apologetic works

رده بندی کنگره : BP 241

رده بندی دیویی : 297/538

شماره کتابشناسی ملی : 9589644

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

غالی همتای ناصبی و بدتر از کفار و مشرکین

مفهوم غلو، افکار، عقاید و روش های غالیان و بیزاری معصومین علیهم السلام از آنان

انتشارات دلیل ما

مهدی صدری

چاپ اول : بهار 1403

تیراژ : 1000 نسخه

چاپ : نگین

شابک : 3 - 366 – 442 - 600 - 978

تلفن و نمابر : 37744988 - (+9825) 37733413

دفتر مرکزی : قم، خیابان معلم، مجتمع ناشران، طبقه ششم، واحد 612 و 613

ارتباط با ما: www.dalilema.ir | Info@dalilema.ir (خرید آنلاین)

مراکز پخش

قم، خيابان معلم . مجتمع ناشران . طبقه B. واحد 44 | تلفن: 37733413 و 37744988

قم. خیابان صفائیه. مجتمع تجاری زمرد. طبقه سوم. انتشارات راسخون | تلفن: 37749422

سرشناسه : صدری، مهدی، 1347 -

عنوان و نام پدیدآور : غالی همتای ناصبی و بدتر از کفار و مشرکین: مفهوم غلو، افکار، عقائد و روش های غالیان و بیزاری معصومین علیهم السلام از آنان / مهدی صدری

مشخصات نشر : تهران، دلیل ما، 1403

مشخصات ظاهری : 256 ص.

شابک : 978 - 600 - 442 - 366 - 3

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه: ص 195 - 249 همچنین به صورت زیرنویس

عنوان دیگر : مفهوم غلو، افکار عقائد و روش های غالیان و بیزاری های معصومین علیهم السلام از آنان.

موضوع : غلاة شيعه

Shilte extremists*

غلاة شيعه - - عقايد

Shiite extremists - - Doctrines*

غلاة شيعه - - دفاعیه ها و ردیه ها

Shiite extremists - - Controversial literature *

غلو

(Hyperbole (Theology*

فرقه های اسلامی

Islamic sects

شیعه - - عقاید

Shi'ah- - Doctrines

شیعه - - دفاعیه ها

Shi'ah - - Apologetic works

رده بندی کنگره : BP 241

رده بندی دیویی : 297/538

شماره کتابشناسی ملی : 9589644

انتشارات دلیل ما

www.dalilema.ir

مرکز نشر و پخش کتب معارف اهل بیت علیهم السلام

9 سال ناشر نمونه و برگزیده کشوری

با تولید بیش از 1000 عنوان کتاب

تقدیم به پیروان راستین اهل بیت علیهم السلام

که صادقانه به آن بزرگواران عرض کردند :

ما از صمیم قلب تسلیم شکا هستیم،

رای و نظر ما تابع فرمایش شماست

و فقط از شما فرمان می بریم.

«وقلبي لكم سلم [ مسلّم ] ورأيي لكم تبع».

(زیارت جامعه كبيره : من لا يحضره الفقیه 614/2

تهذيب الاحكام 99/6 ، بحارالانوار 99 / 131)

«وقلبي لقلبكم سلم، وأمري لأمركم متبع».

(زیارت امام حسین به نقل از امام صادق علیهما السلام : تهذیب الاحکام 6 / 114، مصباح المتهجد 721 789 ، بحار الانوار 98 / 200، 260، 332)

«وقلبي مسلّم لكم [ وتابع ] وأنا لكم تابع».

(زیارت حضرت عباس به نقل از امام صادق علیهما السلام : کامل الزیارات 441، تهذیب الاحکام 6 / 66 مصباح المتهجد ،725، بحارالانوار 98 / 277)

در نیایش روز عید غدیر آمده است:

بارالها گواه باش که دین ما دین محمد صلی الله علیه وآله و آل محمد علیهم السلام است.

نظریه و اعتقاد ما همان چیزی است که آنان می گویند و بدان معتقدند.

آنچه بگویند می گویم و به هرچه اعتقاد داشه باشند متقدیم.

آنچه را انکار نمایند ما نیز انتخار می کنیم.

با هر کسی دوستی داشته باشند دوستیم و با هرکسی دشمنی کنند دشمن هستم.

بر هرکسی لعنت فرستند لعنت می فرستیم و از هرکسی اعلام بیزاری کنند بیزاریم

و بر هرکسی طلب رحمت نماید ما نیز رحمت می فرستیم .

ایمان آوردیم، تسلیم شدیم ، راضی و خوشنود گشتیم و از موالیان خویش - که درود خدا برآنان باد - پیروی نمودیم

خدایا، آن را برای ما کامل گردان و از ما نگیر، آن را نزد ما ثابت و مستقر قرار بده نه عاریه .

ما را بر آن زنده بدار و بر آن بمیران. ⁽¹⁾

راهنمای کتاب

پیشگفتار 7

كليات بحث غلو 15

افکار غالیان و واکنش معصومین علیهم السلام در برابر آن ها 27

اموری که غلو نیست ولی غلو دانسته شده 97

روش های غالیان 105

اذیت و آزار غالیان به اهل بیت علیهم السلام 121

بیزاری معصومین علیهم السلام از غالیان 125

نهی معصومین علیهم السلام از معاشرت و دوستی با غالیان 141

تذکر چند نکته مهم 149

پیشگفتار

اشاره

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ربّ العالمين، وصلى الله على سيدنا محمد وآله الطاهرين، لا سيّما بقيّة الله فى الأرضين، واللعن على أعدائهم إلى يوم الدين .

خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام را نزد خدای تعالی جایگاهی است که هیچ یک از مقربان درگاه الهی - اعم از پیامبران و فرشتگان علیهم السلام - را بهره ای از آن نیست ⁽¹⁾و نمی توان کسی را با آنان سنجید. ⁽²⁾

شناخت جایگاه واقعی آنان برای دیگران ممکن نیست ⁽³⁾پس هر کسی نمی تواند از پیش خود درباره مقام رفیع آنان اظهار نظر کند و چیزی بگوید. ⁽⁴⁾

تسلیم در برابر مکتب وحی

اعتقاد مؤمن برگرفته از قرآن و روایات معتبر است. ⁽⁵⁾در روایات از پذیرفتن

و قائل شدن به چیزی که در مکتب وحی نیامده به شدت نهی شده است. ⁽¹⁾

از مهم ترین فضیلت های امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان معصوم علیهم السلام آن است که هر چه بفرمایند باید بی چون و چرا پذیرفته شود و از هر چه منع کنند باید بی چون و چرا اجتناب شود ⁽²⁾و رستگاری و سعادت انسان بستگی به تسلیم بودن در برابر آن بزرگواران دارد. ⁽³⁾

در زیارت آل یس، در بیان اعتقاد خویش به محضر مبارک امام زمان علیه السلام عرضه می داریم: «حق آن است که شما بپسندید و باطل چیزی است که (شما از آن تنفر داشته باشید و) شما را به خشم آورد». ⁽⁴⁾

دوری از افراط و تفریط

لزوم رعایت اعتدال و دوری از افراط و تفریط، امری روشن است و اهل بیت علیهم السلام نیز بر آن تأکید فرموده ⁽⁵⁾و شیعیان میانه رو را از همه بهتر دانسته اند که باید غالیان و افراطی ها به آن ها برگردند و واماندگان خود را به آن ها برسانند . ⁽⁶⁾

از امام عسکری علیه السلام روایت شده که فرمود: مراد از صراط مستقیم در آیه شریفه: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ [الحمد (1): 6] دو صراط است یکی در دنیا و دیگری در آخرت. صراط مستقیم در دنیا روشی است که به غلو نمی رسد و از تقصیر بالاتر

است. روشی میانه و معتدل که به هیچ باطلی گرایش نداشته باشد و صراط مستقیم در آخرت مسیری است که مؤمنان را مستقیم به بهشت برساند. ⁽¹⁾

مذمت شدید غالیان

روایات فراوان در مذمّت غالیان وارد شده است.

اهل بیت علیهم السلام آنان را لعن و نفرین کرده، از آنان بیزاری جسته، و تنفرشان را از کسی اهل بیت که در بیزاری از آنان توقف و تردید یا از آن امتناع نماید اعلام و او را نیز لعن کرده اند، چه رسد به کسی که آن ها را تأیید و تصدیق نماید که از دایره ایمان خارج شده است. و نیز کسی را که دلسوزی و ترحم نسبت به غالیان داشته باشد نفرین کرده اند.

غالی به اندازه بال پشه دین ندارد، نادان، احمق، فاسق، گمراه ، کافر، مشرک، رجس ، نجس و از یهود، نصاری، مجوس، مشرکین و خوارج بدتر و شرورترین خلایق است .

ابلیس بر او متمثل شده، او را بازی داده، مطالب غلو آمیز را به او القا کرده و افکارش شیطانی است و برخی از غالیان در دروغگویی گوی سبقت را از شیطان نیز ربوده اند.

غالی به ترک تکالیف، عبادات و رعایت نکردن حقوق دیگران عادت کرده و نمی تواند توبه واقعی داشته باشد لذا اهل بیت علیهم السلام فرموده اند: اگر برگردد باز او را نمی پذیریم!! ⁽²⁾او به مراتب از مقصر و حتی از کسی که نسبت گناه به معصومین علیهم السلام می دهد، بدتر و در ردیف ناصبیان است.

غالی از ورود به بهشت و از دیدار و شفاعت اهل بیت علیهم السلام محروم است و همراه با فرعون و خاندانش سختترین عذاب را خواهد داشت.

امامان معصوم علیهم السلام از شنیدن سخن و نظریه غالیان بر خود لرزیده، با آنان به شدت برخورد کرده و آنان را از خود رانده اند.

غالیان باعث اذیت و آزار پیامبر صلی الله علیه وآله ، امیرالمؤمنین، حضرت فاطمه و فرزندان معصومشان تا امام زمان علیهم السلام بوده و هستند.

امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران حکومت ظاهری پس از اتمام حجت، آنان را با دودِ آتش نابود و دیگر معصومین علیهم السلام - که دستشان باز نبوده - با لعن و نفرین بر آنان و در گفتار و رفتار، تنفر شدید و انزجار خود را از غالیان اعلام و دوستان و پیروانشان را از احسان ، نیکی، دوستی و معاشرت با آنان به شدت نهی فرموده اند. ⁽¹⁾

اجتناب از مماشات با غالیان

برخی از افراد و فرقه های منحرف به گونه های مختلف - بویژه با گنجاندن مطالب باطل در ضمن اشعار - به ترویج عقائد غالیان پرداخته اند.

عده ای از اهل ایمان - به جهت شدت علاقه به خاندان عصمت و طهارت و اهتمام به تعظیم شعائر و ترویج محافل مذهبی - از ترس آنکه مبادا صفای اهل ولا تبدیل به کدورت شود، مجالس از رونق بیفتد و یا به دوستان اهل بیت علیهم السلام بی ادبی شود، با نگاه خوش بینانه، تلاش در حمل به صحت کلام غالیان نموده و از برخورد جدی با آن ها و کسانی که مطالب و اشعار آن ها را نقل می کنند، امتناع می ورزند.

گاهی گفته می شود: آن ها ظاهر آن الفاظ را قصد نکرده اند.

و گاهی می گویند تشخیص مطلب مشکل است، آنچه را که شما غلو می دانید آن ها غلو نمی دانند. اصلاً معارف دینی لایه های مختلف دارد.

معصومین علیهم السلام در تقیه بوده اند و همهٔ مطالب هم به ما نرسیده است و ... بویژه که امر لعن و تکفیر بسیار مشکل است.

و گاهی عذر می آورند که آن ها دوست اهل بیت علیهم السلام عزادار امام حسین علیه السلام ، باعث ترویج شعائر و ... هستند و باید از خرده گرفتن و عیب جویی نسبت به آنان خودداری نمود.

در حالی که روشن است برای ما رضایت و خوشنودی اهل بیت علیهم السلام اهمیت دارد.

همان گونه که در مطالبی که حتی احتمال دهیم توهین و جسارت به اهل بیت علیهم السلام است اهمال روا نداشته و مماشات نمی کنیم، جایی که احتمال اذیت و آزار اهل بیت علیهم السلام باشد، بی خیال نمی شویم چه رسد به آن که بطلان مطلبی روشن باشد و ترویج و نشر عقائد انحرافی غالیان بشمار آید.

اگر هر سخنی، شعری، شعاری و ... توجیه و برخلاف ظاهر حمل شود و از گوینده آن دفاع شود که به آنچه می گوید اعتقاد ندارد، این باعث ترویج کفر و ضلالت و بهانه ای برای میدان دادن به منحرفان و غالیان خواهد شد.

نسبت الوهيت و خدایی به معصومین علیهم السلام کفر است حتی اگر کسی که آن را بر زبان می آورد نماز بخواند و به آنچه می گوید اعتقاد نداشته باشد. قطعاً این کار باعث آزار اهل بیت و مشتبه شدن امر بر دیگران است و وظیفه همه برخورد قاطعانه با آن افراد است.

امکان ندارد که از لایه های مختلف داشتن دین، به نتیجه ای رسید در نقطه مقابل توحید و یکتاپرستی، که همه پیامبران و امامان علیهم السلام مردم را به آن دعوت نموده و از مخالفت با آن به شدّت تحذیر فرموده اند.

نوشتار حاضر

از آن روی که مهم ترین عامل رشد افکار غلو آمیز و همچنین عدم برخورد جدی اهل ایمان با غالیان، غفلت یا عدم آگاهی از دیدگاه معصومین علیهم السلام نسبت به غلو و غالیان است؛ و با توجه به دستور اکید آن بزرگواران بر اطلاع رسانی و ابلاغ نظرشان در این زمینه، این ناچیز بر آن شد که نکاتی را از احادیث تنظیم و تحت عنوان «غالی

همتای ناصبی و بدتر از کفار و مشرکین » تقدیم برادران ایمانی نماید.

هدف از این نوشتار، تبیین دیدگاه اهل بیت علیهم السلام در این زمینه است و در صدد شناخت و معرفی غالیان یا فرقه های آنان و بررسی تفصیلی تاریخ و عقائدشان نبوده ایم. و البته با روشن شدن موضع صریح خاندان رسالت علیهم السلام در برابر غالیان، پاسخ معاندان و دشمنان شیعه نیز داده می شود که غالیان - برخلاف ادعاهای دروغین و ظاهر سازی فراوان - ربطی به دوستان و پیروان اهل بیت علیهم السلام ندارند بلکه از بدترین

دشمنان آنان بوده و هستند.

ترتیب مطالب

بخش اول : مباحث کلی غلو : لزوم میانه روی و اعتدال، تعریف و پیشینه غلو و بیان انگیزه های غالیان

بخش دوم : تبیین افکار و نظریات غالیان و واکنش معصومین علیهم السلام در برابر آن ها

بخش سوم : ذکر برخی از مواردی که غلو نیست ولی از روی ناآگاهی یا تعمد و دشمنی از غلو شیعه شمرده شده است.

بخش چهارم : بیان روش های غالیان

بخش پنجم : تبیین اذیت و آزار غالیان به اهل بیت علیهم السلام

بخش ششم : تنفر و بیزاری معصومین علیهم السلام از غالیان

بخش هفتم : نهی شدید امامان علیهم السلام از معاشرت و دوستی با غالیان

عمده روایات گرفته شده از کتاب اختیار معرفة الرجال تألیف شیخ طوسی قدس سره - که گزیده ای از رجال شیخ کشی رحمه الله است - بحار الانوار مجلد 25، «باب نفى الغلو » و آخرین باب کتاب شريف اثبات الهداة، «باب إبطال الغلو والرد على الغلاة » است.

به امید روزی که با فرج و ظهور حضرت ولی عصر علیه السلام حق و حقیقت آشکار ، وكفر ، عناد، جهل ، نادانی و افکار باطل و انحرافی یک سر معدوم و نابود گردد.

اللهم وأحي بوليك القرآن، وأرنا نورد سرمداً لا ظلمة فيه، وأحي به القلوب الميتة، واشف به الصدور الوغرة، واجمع به الأهواء المختلفة على الحق، وأقم به الحدود المعطلة والأحكام المهملة حتى لا يبقى حق إلّا ظهر ولا عدل إلّا زهر .

خدایاعلیهم السلام با (ظهور) ولی خویش قرآن را احیا نما، و ما را از پرتو نور او برای همیشه بهره مند گردان بدون آنکه هیچ تاریکی احساس نماییم ، و به واسطه او دل های مرده را زنده کن، و سینه های پرکینه را شفا بده و (خواسته ها و نظرات و) هواهای مختلف و گوناگون را بر حق جمع نما ، و احکام و حدود فراموش شده را برپادار تا هیچ حقی نباشد مگر آنکه ظاهر شود ، و هیچ عدل و دادی نماند مگر آنکه بدرخشد .

اللهم اسلك بنا على يديه منهاج الهدى، والمحجة العظمى ، والطريقة الوسطى التي يرجع إليها الغالي ، ويلحق بها التالي ، وقوّنا على طاعته ، وثبتنا على مشايعته ، وامنن علينا بمتابعته .

خدایا ، به دست مبارک حضرت صاحب الامر علیه السلام ما را سالک طریق هدایت ، شاهراه ( سعادت ) و روش میانه و معتدل که تندرو بدان باز می گردد و وامانده خود را بدان می رساند - قرار ده و ما را در فرمانبرداری از او نیرومند فرما ، در پیروی از او ما را استوار بدار و نعمت دنباله روی و تبعیت از او را به ما عنایت فرما . ⁽¹⁾

فراز دوم، بخشی از دعایی که امام رضا علیه السلام فرمود برای حضرت صاحب الامر عجل الله فرجه الشريف خوانده شود . ( مصباح المتهجد 410 - 411 جمال الأسبوع ،309 ، 312، بحارالانوار 334/92 – 335 و 114/99)

قم ، مهدی صدری

13 رجب 1445 ق

5 بهمن 1402 ش

1 : كليات بحث غلو

اشاره

پیش از ورود در مباحث مختلف مربوط به غلو مناسب است اشاره ای داشته باشیم به لزوم میانه روی و اعتدال و دوری از افراط و تفریط، آشنایی اجمالی با معنای لغوی و اصطلاحی غلو و غالی، ذکر پیشینه غلو و انگیزه های غالیان .

لزوم تعظیم خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله و میانه روی در محبت اهل بيت علیهم السلام

و اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله را دوست بدارید و در این محبت اعتدال داشته باشید. مبادا غلو و زیاده روی کنید و پراکنده شوید (و فرقه های مختلف با عقائد گوناگون به وجود آورید). آنچه را که ما نمی گوییم شما (نیز) نگویید ..... ⁽¹⁾

جانم، فرزندانم، خاندانم، پدرم، مادرم و تمام اهل زمین فدای پیامبر صلی الله علیه وآله باد! ⁽¹⁾

نگارنده گوید: برتری پیامبر صلی الله علیه وآله از روایات فراوان استفاده می شود و همه بر آن اتفاق نظر دارند بلکه از ضروریات شمرده شده ؛ لذا علامه مجلسى رحمه الله فرموده: آنچه بعضی از غالیان می گویند که امیرالمؤمنین علیه السلام افضل از آن جناب بود کفر است. ⁽²⁾

و ملا احمد نراقی نوشته: اعتقاد ما این است که در مخلوقات خدا . . . اشرف و اکمل و افضل و اقرب به خدا و اعلی درجةً وارفع منزله از محمد صلی الله علیه وآله نیست و خلق نشده و نخواهد شد . . . ظاهر از اخبار و کلمات علمای اخیار آن است که این مطلب ضروری مذهب باشد . ⁽³⁾

غلو چیست و غالی کیست؟

غالی گرفته شده از غلو و به معنای گذشتن از حد و زیاده روی است. و در اصطلاح کاربردهای متعددی دارد که شایعترین آن بدان معناست که کسی را از رتبه بندگی، عبودیت، مخلوقیت و فقر ذاتی (نیاز به پروردگار ) به رتبه خدایی، معبودیت ، خالقیت و غنای ذاتی (بی نیازی از پروردگار ) برساند.

علامه مجلسی قدس سره - در شرح غلو در مورد معصومین علیهم السلام - می فرماید : غلو آن است که کسی قائل به خدا بودن پیامبر صلی الله علیه وآله یا امامان علیهم السلام شود، یا آن ها را شریک خدا در پرستش یا آفرینش و رزق و روزی بداند، یا قائل شود که خدا در آن ها حلول نموده و یا

با ایشان متحد شده است و یا آنکه بگوید آن ها - بدون وحی و الهام از جانب خداوند - علم غیب دارند یا امامان علیهم السلام را پیامبر بداند، و یا بگوید ارواح بعضی از آن ها در بدن بعضی دیگر حلول کرده - که آن را تناسخ گویند - و یا اعتقاد داشته باشد که معرفت امامان علیهم السلام انسان را از انجام عبادات و تکالیف بی نیاز میکند و با وجود معرفت (و ولايت) آن ها انجام هر معصیتی جایز است. اعتقاد به این مطالب کفر است و دلائل عقلی و آیات و روایات بر آن دلالت دارد. امامان علیهم السلام از کسانی که چنین اعتقاداتی را داشته اند بیزاری جسته و حکم به کفر آن ها کرده و دستور قتل آن ها را صادر نموده اند.

و نیز فرموده: تفویض آفرینش ، رزق ، پرورش ، میراندن و زنده کردن به امامان علیهم السلام به گونه ای که آن ها این کارها را به قدرت و اراده خودشان انجام می دهند و فاعل حقیقی آن خودشان هستند. این عقیده کفر صریح است و دلائل عقلی و نقلی بر آن دلالت دارد و هیچ عاقلی شک در کفر معتقد به آن ندارد. ⁽¹⁾

نگارنده گوید: مناسب است به کلام ایشان افزوده شود که اعتقاد به امامت هر کسی غیر امامان معصوم علیهم السلام و ادعای بابیت اشخاصی که از ناحیه آنان تعیین نشده اند، ⁽²⁾نیز غلو در مورد آن افراد و سبب خروج از ایمان است گرچه معتقدان به آن به ظاهر مسلمان شمرده شوند.

پیشینه غلو

در امت های گذشته - پیروان ادیان الهى و غير الهى - غلو وجود داشته، نمرود به حضرت ابراهیم علیه السلام می گوید: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ [البقرة (2): 258 ] و فرعون به حضرت موسی علیه السلام می گوید: لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [الشعراء (26): 29] و خطاب به قومش می گوید : يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُم مِنْ إِلَهِ غَيْرِي [القصص (28) :38].

اهل کتاب چنان دچار خودبینی شده بودند که خود را فرزند خداوند می نامیدند، وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ [المائدة (5): 18].

آن ها - بر خلاف تعالیم کتب آسمانی - قائل به الوهیت حضرات عیسی، مریم وعُزير علیهم السلام شدند. خداوند خطاب به آنان می فرماید: ⁽¹⁾

در دین خود غلوّ مکنید. حضرت عیسی علیه السلام فقط پیامبر خدا و کلمه اوست که آن را به سوی مریم علیها السلام افکنده و روحی از جانب اوست. پس به خدای یکتا و پیامبرانش علیهم السلام ایمان بیاورید و نگویید خدا سه گانه است. از این اعتقاد باطل دست بردارید که برای شما بهتر است .

تنها معبود یگانه خداست. حضرت مسیح علیه السلام و فرشتگان مقرب علیهم السلام هرگز از بندگی خدا امتناع نمی ورزند و ابایی ندارند. ⁽²⁾

کسانی که گفتند: خدا همان حضرت مسیح پسر مریم علیها السلام است، قطعاً کافر شده اند. حضرت مسیح علیه السلام می گفت: ای بنی اسرائیل، پروردگار من و پروردگارتان را بپرستید که هر کس به خدا شرک آورد، قطعاً خدا بهشت را بر او حرام نموده و جایگاهش آتش است.

کسانی که قائل به تثلیث شدند، قطعاً کافر شده اند. هیچ معبودی جز خدای یکتا نیست. اگر از آنچه می گویند دست برندارند، به آنان عذابی دردناک خواهد رسید.

مسیح پسر مریم علیها السلام جز پیامبری نبود که پیش از او نیز پیامبرانی آمده بودند و مادرش زنی صدیقه بود. هر دو غذا می خوردند.

ای اهل کتاب، در دین خود به ناحق گزافه گویی نکنید، و از پی هوس های گروهی نروید که پیش از این گمراه گشتند و بسیاری را گمراه کردند. ⁽³⁾

نمی شود بشری که خدا به او کتاب و حکم و پیامبری داده به مردم بگوید به جای خدا، بنده من باشید. خدا به شما فرمان نمی دهد که فرشتگان و پیامبران علیهم السلام را به خدایی بگیرید. آیا پس از آنکه سر به فرمان او نهاده و تسلیم او شده اید شما را فرمان به کفر می دهد ؟ ⁽¹⁾

خدا فرمود: ای عیسی بن مریم، آیا تو به مردم گفته ای : من و مادرم را به جاي خداوند بپرستید؟ حضرت عیسی پاسخ داد: منزّهی تو، من حق ندارم چیزی را که حق من نیست بگویم. اگر آن را گفته بودم قطعاً آن را می دانستی. من چیزی جز آنچه مرا بدان فرمان داده ای به آنان نگفته ام. به آنان گفته ام که: خدا، پروردگار من و پروردگارتان را عبادت کنید. ⁽²⁾

و در مذمّتشان می فرماید: دانشمندان و راهبان خود را و (نیز) حضرت مسیح علیه السلام را به جای خدا پروردگار خودشان قرار دادند. با آنکه فرمان نداشتند جز آنکه خدای یگانه را بپرستند که هیچ معبودی جز او نیست. ⁽³⁾

روایات شیعه و سنی دلالت دارد که هر چه در امتهای گذشته روی داده است، در این امت نیز واقع می شود، ⁽⁴⁾

روایاتی که بر مطلب فوق دلالت دارد در بسیاری از کتب شیعه نیز آمده، و در مصادر ذیل حکم به صحت آن شده است: إعلام الوری ،476 کشف الغمه 545/2 مختصر بصائر الدرجات 205 تأويل الآيات ،402، الصوارم المهرقة 195.

امیرمؤمنان علیه السلام معصومین علیهم السلام ، عده ای در مورد خلفا ⁽¹⁾

علامه امینی به مناسبت های مختلف به این موضوع پرداخته است ، مراجعه شود به الغدیر 5 / 42 - 46، 297 - 332 و 82/6، 331 و 7 / 109، 181 ، 237، 239، 241، 244 ، 247، 249، 251، 253، 287، 289 ، 293، 305 و 49/8، 61 - 62 ، 64، 82، 234 و 9 / 249، 378 و 79/10، 117 ، 335 و 11 / 76 - 101.

33.

البته غلو آن ها یکسان نبوده و گونه های متفاوت داشته است. مثل آنکه معصومین علیهم السلام را خدا دانسته اند، یا امامان علیهم السلام را پیامبر، یا شأن پیامبر و امام و حتی بالاتر از آن را برای خلفا قائل بوده اند ⁽³⁾و یا آنکه سخن عالمان را - هرچند با حکم خداوند مطابقت نداشته - پذیرفته اند و گزافه گویی های دیگر.

انگیزه های غالیان

اشاره

اسباب و انگیزه های گوناگون در رویکرد افراد مختلف به جریان غلو تأثیرگذار بوده است.

الف) جاه طلبی

برخی به هوای جاه طلبی و ریاست طلبی ؛ معصومین علیهم السلام را خدا دانسته اند تا خودشان را پیامبر و فرستاده از جانب آنان معرفی کنند و یا به دروغ ادعای بابیت و واسطه گری بین امام و مردم نمایند.

ب) ثروت اندوزی

برخی دیگر به هوای ثروت اندوزی از نام اهل بیت علیهم السلام سوء استفاده کرده و توجه مردم را به خود جلب کرده اند.

مال مردم را می خورند و مردم را به عقیده (فاسد) ابو الخطاب دعوت می کنند. لعنت خدا بر ابوالخطاب و بر این ها و بر هر کسی که دعوتشان را بپذیرد. ⁽¹⁾

ج) اباحی گری

اباحی گری از عوامل مهمی است که باعث شده عده ای بگویند : معرفت و ولایت

اهل بیت علیهم السلام ما را از انجام تکالیف بی نیاز می کند؛ زیرا می خواستند از قید و بند تکالیف شرعی آزاد باشند.

تحت عنوان «اعتقاد به کفایت معرفت امامان علیهم السلام از انجام تکالیف» و عنوان «اباحی گری» به تفصیل در این باره صحبت خواهیم کرد.

د) پشت پرده جریان غلو : دشمنی با اهل بیت علیهم السلام و شیعیان

بعضی برای مخدوش کردن چهره اهل بیت علیهم السلام و پیروانشان دست به جعل روایاتی از جمله روایات حاکی از گزافه گویی درباره معصومین علیهم السلام - زده و آن را منتشر نموده اند تا مردم نسبت به آنان بدبین شده و آن ها را تکفیر کنند.

این روایت حاکی از آن است که یکی از مهم ترین عوامل غلو ، دشمنی مخالفان اهل بیت علیهم السلام است که یا خود را به عنوان شیعه و محبّ معرفی کرده و سپس

مطالب غلو آمیز را اظهار نموده اند یا آن که با نفوذ بین شیعیان توجه افراد ساده لوح را به خود جلب نموده و مطالب فاسدشان را بر دست آن ها منتشر نموده اند .

ه- ) جهل و نادانی

برخی از روی جهل و نادانی به جهت محبت افراطی تمایل به غلو یا گرایش به غالیان داشته اند؛ یا هنگام غلبه احساسات و گُل کردن حس اسطوره سازی و... مطالبی را در قالب نظم و نثر بیان کرده اند.

و) بینش سطحی و انحطاط فکری

بینش سطحی، انحطاط فکری، برداشت های غلط و تأویل نادرست از آیات و روایات، نیز از عوامل مهم انحراف برخی از غالیان بشمار می رود.

ناگفته پیدا است که محبت به اهل بیت علیهم السلام هر قدر هم زیاد باشد انسان را بی نیاز از تعلّم و یادگیری معارف از مکتب وحی نمی کند. چه بسا افرادی که به جهت علاقه به شناخت اسرار معارف دینی، و اطلاع ناقص در مورد بطون و تأویلات آیات و روایات - به جهت کوتاهی در تعلّم و یادگیری مطالب از مسیر صحیحی که اهل بیت علیهم السلام فرموده اند - یا اعتماد بر رؤیاهای غیر صادقه و مکاشفات یا ابتلا به مصاحبت نا اهلان مدعی اطلاع از اسرار و یا به جهت وساوس شیطانی ⁽¹⁾گرفتار پدیده شوم غلو گردیده و ایمان خویش را بر باد فنا داده اند.

حضرت فرمود: إِنَّا للهِ وإِنَّا إِلَيهِ رَاجِعُونَ [البقرة (2): 156] این کافران از روی نادانی دست به چنین تأویلی زده اند .

حدیثی که گفته شده آن است که: «هنگامی که معرفت به امام داشتی هرچه خواستی از اطاعت خدا انجام بده (کم یا زیاد) که از تو پذیرفته است؛ زیرا خدای عزّ وجلّ هیچ عملی را بدون معرفت نمی پذیرد» (پس سخن در مشروط بودن عمل و عبادت به معرفت است نه اسقاط تکالیف پس از معرفت ). ⁽²⁾

تعیین کردند که آن معنا مطابق فرمان الهی نیست بلکه دروغ و افترا بر خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله و جرأت بر گناه است .

علامه مجلسی قدس سره در شرح روایت مذکور فرموده : «عاجز الرأي » أي ضعيف العقل ، يعتقد فيهم ما يكذبه العقل المستقيم ؛ يعنی : مراد از «عاجز الرأي» افراد سست اندیش هستند که به چیزی اعتقاد دارند که عقل مستقیم آن را نمی پذیرد و تکذیب می کند.

2: افکار غالیان و واکنش معصومین علیهم السلام در برابر آن ها

ادعای خدایی برای معصومین علیهم السلام

اشاره

از مهم ترین شاخصه های غلو ادعای مقام خدایی برای دیگران است به :

نظریات و افکار شیطانی

بنابر روایات خدا اهل ایمان را توسط فرشتگان و... به کارهای نیک ملهم و تشویق نموده و در مقابل، شیطان با وسوسه هایش بندگان را به گمراهی می کشاند. ⁽¹⁾

در گزارش هایی آمده که اهل بیت علیهم السلام از شک و تردید افراد در ربوبیت و یا نبوت آن بزرگواران خبر داده و آن را غلو و زیاده روی شمرده و از اعتقاد به آن برحذر داشته اند و آنان نیز به اشتباه خویش پی برده و در برابر حقیقت سر تسلیم فرود آورده اند.

12 . مفضّل می گوید: با جماعتی از اصحاب بیرون خانه امام صادق علیه السلام ایستاده بودیم، ربوبیت معصومین علیهم السلام به ذهن ما رسیده بود و به تردید افتاده بودیم - و بنابر نقلی : سخن اهل غلو را بر زبان آوردیم، ناگهان دیدیم حضرت با پای برهنه، بدون عبا از خانه بیرون آمد و - در حالی که لرزه بر اندامش افتاده بود - فرمود: نه ای مفضّل، نه ای خالد، نه ای سلیمان، نه ای نجم، بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ * لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِدِ يَعْمَلُونَ [الأنبياء (21) : 27 - 26 ] [ اشاره به آنکه : ] معصومین بندگانی هستند که خدا آن ها را گرامی داشته بر خدا پیشی نمی گیرند و تابع فرمان او هستند.

مفضّل می گوید: من سوگند یاد کردم که از این پس جز آنچه خودتان بفرمایید درباره شما چیزی نمی گویم. ⁽¹⁾همین روایت از راوی دیگری نیز نقل شده است . ⁽²⁾

بدانید که ما را پروردگاری است که شب و روز از ما محافظت می نماید (و ما نیازمند به او هستیم و) ما او را می پرستیم. هرچه می خواهید درباره ما بگویید ولی ما را مخلوق بدانید.

حضرت همانگونه که سوار بر مرکب بود چند بار این سخن را تکرار فرمود. ⁽³⁾

گفتگو می کنند! - و بنابر نقلی : نزد پروردگار عالمیان! - در این فکر بودم که حضرت مرا صدا زد و فرمود: به خدا سوگند من بنده ای مخلوق هستم، من پروردگاری دارم که اگر از بندگی او سرپیچی نمایم مرا عذاب خواهد کرد. عرض کردم: من جز آنچه شما درباره خویش بفرمایید نمی گویم. ⁽¹⁾

مطلب را به او القا می نمود.

در مواردی دیگر نیز معصومین علیهم السلام تصریح فرموده اند که ابلیس - در خواب یا بیداری - بر غالیان ظاهر گشته و افکار باطلش را به آن ها القا نموده و آن ها را به گمراهی کشانده است. ⁽³⁾

برخورد پیامبر صلی الله علیه وآله با غلات محمدیه

نگارنده گوید: در تشهد می گوییم: «وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآله عَبْدُهُ وَرَسُولُه»

و ابتدا شهادت بر بندگی پیامبر صلی الله علیه وآله داده سپس پیامبری آن حضرت را ذکر می کنیم و این حاکی از اهمیت مطلب است .

19 . و در شأن نزول آن روایتی دیگر نیز نقل شده که کسی به پیامبر صلی الله علیه وآله گفت : سلام شما مانند سلام ما بر یکدیگر باشد؟ آیا برای شما سجده نکنیم؟ حضرت فرمود: سجده برای هیچ کس جز خدا سزاوار نیست ولی احترام پیامبرتان را داشته باشید و حق را برای اهلش قائل باشید ( بپذیرید و انکار مکنید ) . ⁽⁴⁾

شایان ذکر است که نجاشی در ترجمه فضل بن شاذان (متوفی 260 ) از جمله آثار او از کتابی یاد نموده با عنوان: «الردّ على الغالية المحمدية » . ⁽⁵⁾

بیزاری خدا و معصومین علیهم السلام

حضرت در هر دو مورد فرمود: گوش، چشم، موی، پوست، گوشت و خون من از آن ها بیزار است. خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله از آن ها بیزار باشند. آن ها بر دین من و دین پدران من علیهم السلام نیستند. به خدا سوگند من و آن ها در روز قیامت در کنار یکدیگر جمع نخواهیم شد مگر آنکه خداوند بر آن ها خشمگین است.

راوی گفت: فدایت شوم پس شما چه هستید؟

حضرت در پاسخ فرمود: ما گنجینه دانش خدا و مترجم وحی خدا

هستیم. ما معصومانی هستیم که خدا دستور فرمانبرداری از ما را داده و از مخالفت با ما نهی نموده . ما حجت بالغه خدا هستیم بر هر کسی که زیر آسمان و روی زمین است. ⁽¹⁾

مردم بنده و مملوک ما نیستند !

21 . ابو الصلت هروی به امام رضا علیه السلام گفت: ای پسر پیامبر این چه مطلبی است از شما نقل شده که فرموده ای: مردم بنده ( و مملوک ) شما هستند ؟!

حضرت ( به درگاه خداوند ) عرضه داشت :

خدایا، ای آفریننده آسمان ها و زمین - که از پنهان و آشکار اطلاع داری - تو می دانی که من هرگز چنین چیزی نگفته ام، و از هیچ یک از پدرانم هرگز چنین چیزی نشنیده ام. خدایا تو می دانی که این امت چه ستم ها به ما روا می دارند. این (نسبت بیجا) نیز یکی از آن هاست.

سپس فرمود اگر مردم همه بنده ما باشند آن ها را به چه کسی بفروشیم؟ ⁽¹⁾

مردم بنده ما در اطاعت و فرمانبرداری، و موالی (و دوست و پیرو) ما در دین هستند. این مطلب را حاضرین به غایبین برسانند. ⁽²⁾

نابود کردن غالیان با دود و آتش

گفته : «به آتش عذاب نمیکند مگر خدای آتش». ⁽¹⁾

25 . البته بنابر روایات معتبر حضرت دستور داد دو یا چند چاه حفر نمایند و چاه ها را به هم متصل نمود و آن ها را در میان آن ها انداخت، سپس سر آن ها را بست و در یکی از آن چاه ها که کسی در آن نبود آتش افروخت دود آن چاه ها را فرا گرفت و همه آن ها (خفه شده و ) مردند. ⁽²⁾

اهل تسنن ، حضرت ابتدا آن ها را گردن زد و سپس سوزانید. ⁽⁵⁾

علامه شیخ محمدتقی مجلسی قدس سره فرموده: اگر حضرت آن ها را (زنده) با آتش هم سوزانده باشد چون حدی بوده که خدا برای آن ها تعیین نموده پس در حقیقت خدا آن ها را سوزانده است. ⁽⁶⁾

شیخ صدوق قدس سره می نویسد: غالیان که لعنت خدا بر آن ها باد - می گویند : اگر على پروردگار نبود آن ها را با آتش عذاب نمی کرد.

پاسخ آن است که اگر امیرالمؤمنین علیه السلام پروردگار آن ها بود چه نیازی داشت به حفر چاه و ...؟ بلکه آتشی در پیکر آن ها افروخته و همه را می سوزاند ... اینکه امیرالمؤمنین علیه السلام آن ها را با آتش نابود کرد حکمتی رسا داشت و آن ممنوع بودن آتش بر موحدین است.

( در حقیقت ) حضرت (با این کار به آن ها) می فرماید : اگر من پروردگارتان بودم و شما از ربوبیت من دم می زدید نباید شما را می سوزاندم ولی شما با رفتار ( و گفتار ) ظالمانه ، مستوجب عذابی گشتید که بر موحدان روا نیست و من به اذن خدا تقسیم کننده آتش هستم. ⁽¹⁾

حضرت فرمود وای بر شما، از این گفتار دست بردارید من هم مخلوقی هستم مانند شما . آن ها امتناع ورزیدند و دست از سخنشان برنداشتند. حضرت فرمود: وای شما، پروردگار من و پروردگار شما خداست توبه کنید و از این اعتقاد برگردید.

گفتند: ما برنمی گردیم: تو پروردگار ما هستی، به ما روزی می دهی و تو ما را آفریده ای. حضرت فرمود: ای قنبر، برو چند نفر کارگر بیاور، قنبر رفت و ده نفر کارگر آورد. حضرت دستور داد زمین را کندند و هیزم و آتش در آن گودال ریختند همین که آتش افروخته شد به آن ها فرمود: توبه کنید. گفتند: ما از اعتقاد خویش بر نمی گردیم. ابتدا چند نفر و سپس بقیه را در آتش انداخت. ⁽¹⁾

با شنیدن این سخن، رنگ از چهره مبارک حضرت پرید و شروع به عرق ریختن کرد و - از خوف خداوند و به جهت تعظیم در برابر جلال و عظمت او - به خود می لرزید و خشمناک از جا برجست ..... ⁽³⁾

نمود و گفت : به دلم چنین افتاده که تو خدایی و من پیامبر حضرت فرمود: وای بر تو! شیطان تو را به استهزا گرفته، مادرت به عزایت بنشیند، از این عقیده برگرد و توبه کن . او امتناع ورزید، حضرت دستور داد وی را حبس کنند. سه روز پشت سرهم از او خواست که توبه کند ولی نمی پذیرفت، پس از آن او را با آتش سوزاند. و فرمود:

شیطان وی را سرگردان کرد و به هوس انداخت. شیطان این مطلب را به او القا نمود. ⁽¹⁾

تذکر دو نکته درباره عبدالله بن سبا

نکته اول

بنابر روایات متعدد و معتبر فریقین، امیر مؤمنان علیه السلام عده ای از غالیان را با دود و آتش نابود کرد به شرحی که گذشت.

در خصوص عبدالله بن سبا نیز برخی از روایات مانند روایت گذشته و صحیحه هشام بن سالم حاکی از آن است که او را نیز با (دود و) آتش نابود کرد ⁽²⁾ولی برخی از عامه روایت کرده اند که او توبه کرد و حضرت او را تبعید نمود. ⁽³⁾

نکته دوم

روایات متعدد و معتبر دلالت بر وجود عبدالله بن سبا و انحراف او دارد . ⁽⁴⁾

گرچه روایاتی ساختگی نیز از سیف بن عمر درباره او نقل شده ولی این خدشه ای در اصل وجودش نمی کند. از عبدالله بن سبا نظرات گوناگون نقل شده که ممکن است مربوط به دوره های مختلف حیاتش بوده یا آن که عقائد متناقضی داشته است. او در زمانی که یهودی بود نسبت به حضرت یوشع علیه السلام غلو داشته و پس از اظهار اسلام، تقیه را کنار گذاشته و امامت امیرالمؤمنين علیه السلام و تنفر و بیزاری از دشمنان آن حضرت را آشکارا بیان کرده و دشمنانش را کافر خوانده است. رفتار نادرست او بهانه ای به دست مخالفان شیعه داده تا بگویند تشیع گرفته شده از یهودیت است . ⁽¹⁾

بدترین و مهمترین اشکال او قول به ربوبیت امیرالمؤمنین علیه السلام و پیامبری خودش می باشد؛ زیرا مشکل عقیدتی او به مراتب از فسق عملیاش بدتر است.

تنفر پیامبر صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین علیه السلام از غالیان

امت من در مورد تو نیز به سه گروه تقسیم می شوند: شیعه که اهل ایمان هستند، دشمنان که اهل شک و تردید هستند و گروهی که درباره تو غلو نمایند و آن ها جاحدان (و منکران حقیقت) هستند. یا علی، تو و شیعیان تو و دوستان شیعیانت بهشتی هستید و دشمنان تو و غالیان جهنمی اند. ⁽²⁾

تشبیه امیرمؤمنان به حضرت عیسی علیهم السلام در افراط دوستی و دشمنی با آن حضرت ، در منابع شیعه و سنی فراوان نقل شده است . ⁽¹⁾

این روایات نیز در منابع شیعه و سنی - با تعابیر مختلف - فراوان نقل شده است.

مخالفت امام مجتبی علیه السلام با افکار غالیان

خشم خدا بر غالیان گمراه

تمام موهای بدنم راست شد!

چیزی می گویند که ما نمی گوییم!

نادانی غالیان در انکار بندگی امیرالمؤمنین علیه السلام

فدایت، ای پسر پیامبر، بعضی که ادعای محبت شما را دارند می گویند: علی علیه السلام پروردگار جهانیان است و تمام صفاتی را که شما برای خدا می فرمایید برای علی علیه السلام می دانند. امام رضا علیه السلام از شنیدن این سخن به لرزه افتاد و عرق از جبین مبارکش جاری گردید و فرمود:

سبحان الله، خدا منزّه و بسیار بالاتر است از آنچه ستمگران و کافران می گویند. مگر علی علیه السلام مانند دیگران غذا نمی خورد، آب نمی آشامید، ازدواج نمی کرد و ... و با تمام این اوصاف با خضوع و خشوع در برابر خدا نماز می گزارد و بسیار تضرع (و سوز و گداز ) داشت. چگونه ممکن است چنین کسی خدا باشد؟! [کسی که خودش خدا و معبود باشد چه کسی را می پرستد و عبادت می کند ؟!] ...

آن مرد گفت: آن ها می گویند: او معجزاتی داشته که از غیر خدا صادر نمی شود، پس او خداست. و صفات مخلوقین را از خود آشکار نموده تا امر بر مردم مشتبه شود و آن ها را آزمایش نماید که او را بشناسند و با اختیار و اراده خویش به او ایمان آورند.

امام رضا علیه السلام فرمود: اولین مطلبی که اینجا هست آن که آن ها نمی توانند پاسخ کسی را که همین استدلال را برای آن ها بر عکس کند بدهند؛ زیرا به آن ها گفته می شود: وقتی از علی علیه السلام فقر و تنگدستی مشاهده شد معلوم می شود معجزاتی که از او سر زده کار او نیست - که (مخلوق) حادث و نیازمند است - و کار خدای توانایی است که شباهتی به مخلوقین ندارد. این گمراهان کافر از روی جهل و نادانی گرفتار این عقائد شده اند. خودبینی ، عجب، استبداد به رأی و اکتفا (و اعتماد ) بر عقل (ناقص) کار آن ها را بدانجا کشانید که قدر خدا را (نشناخته و) کوچک، امر او را حقیر و مقام عظیم و بزرگ او را سبک و بی مقدار شمردند؛ زیرا نمی دانند که خدا قادر و غنى بالذات است که قدرت و غنای او از دیگری نیست. او هر کسی را که بخواهد فقیر می نماید و هر کسی را که بخواهد ثروتمند می گرداند و هر کسی را که بخواهد ناتوان می نماید ...

خدا بنده ای را اختصاص داده به قدرت (فوق العاده و ) الهی تا مقام و منزلت او نزد خدا روشن شود و او را به کرامت و لطف خویش مخصوص گردانیده تا حجت بر مردم تمام شود و این الطاف پاداش اطاعت او باشد و موجب پیروی دستورش گردد و بندگان در تشخیص حجت و مقتدا ایمن از اشتباه باشند (یعنی صدور معجزات و کارهای خارق العاده برای تشخیص حجّت واقعی از مدعیان دروغگو است).

سپس حضرت برای تبیین مطلب به ذکر مثالی پرداختند که: مانند کسانی که در جستجوی پادشاهی باشند تا از بذل و بخشش او بهره مند شوند و از سختی و دشواری زندگی رهایی یابند. بر سر راه آن پادشاه انتظار ملاقات او را دارند که به آن ها گفته شود: به زودی پادشاه با لشکریانش از راه می رسند، هنگامی که او را دیدید کمال احترام و تعظیم را نسبت به او بجا آورید. مبادا دیگری را به نام او بخوانید و احترامی را که مخصوص اوست برای دیگری داشته باشید که با این کار به پادشاه بی احترامی و توهین کرده اید و مستوجب کیفر و عقوبت عظیم او خواهید شد. آن ها قول می دهند که با تمام نیرو از عهده این کار برآیند. آن گاه یکی از غلامان پادشاه با سپاهی با جلال و شکوه تمام از راه می رسد این ها که بر سر راه پادشاه نشسته اند هنگامی که او را ببینند در نظرشان بزرگ و با شخصیت جلوه کند و او را بالاتر از آن دانند که غلام پادشاه باشد ( و این همه نعمت و موقعیت از خودش نباشد) لذا او را با عنوان پادشاه تهنیت گویند و نام پادشاهی بر او گذارند و منکر آن شوند که پادشاهی برتر از او وجود داشته باشد یا او غلام دیگری باشد . آن غلام و سپاهیانش شروع به سرزنش آن ها نمایند و آن ها را از این کار باز دارند و گویند این همه نعمت را پادشاه به این غلام داده و او را امتیاز بخشیده است. این کار شما موجب خشم پادشاه بر شما و کیفر شما خواهد شد و از آنچه امیدوارید محروم خواهید شد. ولی آن ها این هشدارها را نپذیرند و سخن آن ها را تکذیب کنند و پیوسته به این کار ادامه دهند تا پادشاه بر آن ها

غضبناک گردد؛ زیرا میبیند که بر غلامش نام شاهی گذاشته (و او را با پادشاه برابر دانسته)، پادشاه را در مملکتش خوار و سبک شمرده و به او توهین نموده و احترام و تعظیم لازم را نسبت به او بجا نمی آورند؛ لذا همۀ آن ها را روانه زندان کند و فرمان دهد که آن ها را به بدترین شکنجه ها عذاب نمایند.

همچنین این غالیان هنگامی که دیدند امیرالمؤمنین علیه السلام بنده ای است که خدا - برای آشکار نمودن مقام و فضیلتش و اقامه حجت خویش - او را گرامی داشته و اکرام نموده (به قدرت فوق العاده و توان اظهار معجزات ) پس این که خدای خالق ، علی علیه السلام را بنده خود قرار داده باشد نزد آنان کم شمرده شد، و علی علیه السلام را بزرگ تر از آن دانستند که پروردگاری داشته باشد لذا او را به نامی که مربوط به او نیست نامیدند.

امیرالمؤمنین علیه السلام و پیروانش آن ها را از این عقیده باز داشته و گفتند:

علی و فرزندانش علیهم السلام بندگانی مقرّب و عزیز در درگاه خداوند و مخلوق و تحت تدبیر او هستند مالک مسلط بر چیزی بیش از آنچه خدا تحت قدرتشان قرار داده نیستند. اختیار مرگ و زندگی و (حشر و) نشر و قبض و بسط و حرکت و سکونی جز به مقداری که خداوند به آن ها داده ندارند. پروردگار و آفریننده آن ها منزه است از صفات مخلوقات و برتر است از داشتن صفات آفریده های محدود. کسی که آن ها یا یکی از آن ها را پروردگار بداند کافر گشته و از راه راست گمراه شده است .

ولی غالیان نپذیرفتند و در طغیان و گمراهی خویش غوطه ور گشتند لذا به آرزویشان نرسیده و ناامید شوند و عذابی دردناک خواهند داشت. ⁽¹⁾

سکوت در برابر غالیان، هرگز !

تذكر

كلمه : «لبيك» برای اجابت و پاسخ مثبت دادن بکار می رود ⁽³⁾ولی غالیان که می گفتند: لبيك يا جعفر بن محمّد آن حضرت را خدا می دانستند و مقصودشان تشبیه به : لبيك اللهم لبيك ... بود که حاجیان به خدا می گویند . (رجوع شود به روایت شماره 47) پس استعمال لفظ «لبيك» فى نفسه محذوری ندارد و اگر به عنوان پاسخ مثبت به حجّت خدا استعمال شود - بدون اعتقاد به ربوبیت او - اشکالی ندارد مانند «لبيك داعي الله» در زیارت امام حسین علیه السلام و غیر آن. ⁽⁴⁾

خضوع معصومین علیهم السلام در برابر خدا پاسخی کوبنده برای غالیان

فتح بن يزید (از حضرت تشکر کرد و) گفت : آری، او به ذهن من انداخته بود که شما پروردگار هستید.

امام هادی علیه السلام از شنیدن این سخن به سجده افتاد و در طول شب در سجده خویش تکرار می کرد که: «ای خالق من، در برابر تو خوار و ذلیل و فروتنم ». سپس فرمود: ای فتح ، نزدیک بود که هلاک گردی و دیگران را نیز به هلاکت افکنی .

در ادامه روایت آمده است که: او پیش خود فکر می کرد که خوردن و آشامیدن نوعی آفت است که نباید در امام معصوم باشد، حضرت پاسخ این مطلب را نیز ( به اعجاز ) بیان فرمود که: رسولان پروردگار اسوه و الگوی ما هستند، آن ها می خوردند و می آشامیدند و در بازارها راه می رفتند ⁽¹⁾(و این امور منافاتی با مقام شامخ رسالت آن ها نداشت) و هر جسمی نیازمند به خوردنی و آشامیدنی است . ⁽²⁾

نگارنده گوید: نیازی به توضیح نیست که پیامبران و امامان علیهم السلام اعتراف به بندگی خدا نموده و نهایت خضوع و خشوع را در برابر خدای تعالی داشته اند.

خوف از خدا، گریه و زاری ، راز و نیاز و عبادت طاقت فرسای آن بزرگواران حجتی است قاطع علیه غالیان . ⁽¹⁾

عبادت امیر المؤمنين علیه السلام به الأمالي للشيخ الصدوق قدس سره 138، بحارالانوار 41 / 11 و 84/ 194 - 196.

عبادت حضرت فاطمه علیها السلام به الأمالي للشيخ الصدوق قدس سره 176 ، بشارة المصطفى صلی الله علیه وآله 307، بحارالانوار 28 / 38 و 172/43.

و نیز رجوع شود به بخش های مربوط به عبادت و خوف معصومین علیهم السلام در کتاب حلية الأبرار للسيد هاشم البحراني رحمه الله 243/1 ، 251 ، 253 ، 257 و 2 / 171 ، 181 ، 187 و 3/ 53، 177 ، 235 ، 247، 245، 401 ، 407 و 4 / 83 ، 243 ، 361 و 5 / 35 ، 89 .

پیامبر صلی الله علیه وآله - به جهت تواضع در برابر خدای تعالی - مانند بردگان ( مثلاً دو زانو ) می نشست و مانند آنان غذا می خورد . ⁽²⁾

توجه شود که در روایت شماره 44 امام علیه السلام فرمانبرداری و خضوع و فروتنی معصومین علیهم السلام در برابر خدای تعالی را پاسخی کوبنده در برابر القائات شیطانی دانسته و فرمود: فَإِذَا جَاءَكَ الشَّيْطَانُ مِنْ قِبَلِ مَا جَاءَكَ فَاقْمَعْهُ بِمَا أَنْبَأْتُكَ بِهِ هرگاه شیطان چنین شبهه ای در ذهن تو القا کرد با پاسخی که دادم بر سرش بکوب و او را خوار و مقهور نما.

و این نظیر پاسخ امام رضا علیه السلام - در روایت شماره 42 در رد بر غالیان - است که فرمود: علی علیه السلام با خضوع و خشوع در برابر خدا نماز می گزارد و بسیار تضرع (و سوز و گداز) داشت ... چگونه ممکن است چنین کسی خدا باشد؟! [ و کسی که خودش معبود باشد چه کسی را عبادت می کند ؟! ]

و نیز نظیر پاسخی است که امام رضا علیه السلام به دانشمندان نصاری فرمود : [ شما که می گویید : حضرت عیسی علیه السلام خدا و معبود است بگویید ] آن حضرت برای که روزه میگرفت و نماز می خواند ؟! ⁽³⁾

مخالفت امام حسن عسکری علیه السلام با غالیان

عرض کردم: همین برای من کافی است، من می خواستم برای همین مطلب خدمت شما برسم. ⁽¹⁾

برخورد شدید امام صادق علیه السلام

خشم امام صادق علیه السلام

اگر عیسی بن مریم علیها السلام از آنچه خداوند دربارۀ او فرموده تجاوز می نمود چنان کر می شد که هرگز چیزی نمی شنید، و کور می شد که هرگز چیزی نمی دید، و لال می گشت که هرگز سخن نمی گفت. لعنت خدا بر ابوالخطاب. خدا او را بکشد ... ⁽¹⁾

فرمان به قتل غالیان

او می گوید: نماز، زکات، حج و روزه همۀ این اعمال عبارت است از معرفت شما و شناخت کسانی که مثل علی بن حَسَكَه ادعای بابیت و نبوّت (از طرف شما) را دارند. کسی که دارای چنین معرفتی باشد مؤمن کامل است و نماز، روزه و حج از او ساقط است و تمام شرایع دین را به کیفیتی که گفته شد تأویل می نماید.

بسیاری به او گرایش پیدا کرده اند. اگر صلاح بدانید بر دوستانتان منت گذارید و پاسخ دهید که موجب نجات آنان از هلاکت است.

حضرت در پاسخ مرقوم فرمود: علی بن حَسَكَه دروغ می گوید. لعنت خدا بر او باد. کافی است بدانی که من او را از موالیان خود نمی دانم. او را چه می شود؟!

خدایش لعنت کند. به خدا سوگند که خداوند پیامبر صلی الله علیه وآله و دیگر پیامبران علیهم السلام را مبعوث نفرموده مگر به دین حنیف و انجام نماز، زکات، حج، روزه و ولایت . هرگز پیامبر صلی الله علیه وآله مردم را دعوت نکرده مگر به خدای یکتای بی شریک .

همچنین ما اوصیا از فرزندان او همه بنده خدا هستیم، شریکی برای خدا قائل نمی شویم. اگر ما از خدا اطاعت کنیم مورد رحمت او قرار می گیریم و اگر (بر فرض محال) معصیت او کنیم ما را عذاب می کند.

ما را حجتی بر خدا نیست بلکه حجت از خداست بر ما و تمام خلائق.

من بیزارم نزد خدا از کسی که چنین عقیده ای داشته باشد و این مطالب را انکار

میکنم

از این افراد فاصله بگیرید و دوری کنید - خدا لعنتشان کند - و آن ها را در تنگناترین مسیر قرار دهید .

اگر در خلوت بر هر یک از آن ها دست یافتی با سنگ بر سرش بزن (و او را نابود کن ) . ⁽¹⁾

علامه مجلسی می فرماید: « قرار دادن در تنگناترین مسیر» کنایه است از اتمام حجت بر آن ها ؛ یا رسواکردن و تکذیب آن ها ؛ یا انتظار فرصت برای کشتن آن ها .

تذکر چند نکته دربارهٔ مفاد روایات گذشته

اشاره

از روایات گذشته چند نکته مهم استفاده می شود :

نکته اول : ادعای خدایی برای معصومین علیهم السلام

این مطلب از مسلّمات دانش تاریخ و حدیث است، در روایات دیگر نیز آمده .

نکته دوم : خضوع معصومین علیهم السلام

خضوع معصومین علیهم السلام در برابر خداوند هنگام شنیدن کلام غالیان مطلب مهمی است که باید مورد توجه واقع شود.

نکته سوم : واكنش معصومين علیهم السلام در برابر غالیان

در غالب آثار گذشته - و هم چنین روایات بخش های 5، 6 و 7 - برخورد شدید معصومین علیهم السلام با غالیان، توجه انسان را جلب می نماید.

نکته چهارم : لزوم واکنش در برابر غالیان

لزوم برخورد عملی با غالیان نیز از نکات مهمی است که از روایات گذشته و آینده استفاده می شود و در بخش پایانی کتاب صفحه 155 - 156 ، تحت عنوان: «فرمان به مبارزه و ایستادگی در برابر غالیان» و «اهمیت و لزوم اطلاع رسانی درباره غلو و غالیان» در این باره صحبت خواهیم نمود .

اعتقاد به حلول و اتحاد

اشاره

«حلوليه»، قائلین به «حلول» هستند و می گویند: خدا در قالب جسم و جسد امامان علیهم السلام یا ... در آمده است.

و «اتحادیه»، قائلین به «اتحاد» هستند که می گویند : خدا با جسم و جسد امامان علیهم السلام یا ... متحد و در قالب آن ها ظاهر شده است.

گویند: برخی نصاری قائل به حلول هستند و برخی قائل به اتحاد. ⁽¹⁾

روشن است که «حال» نیاز به «محل» دارد و به حکم ضرورت ، هر نیازمند به غیر «ممکن» است، و اگر خدا حال در چیزی باشد، لازم می آید که ممکن باشد نه واجب و این خلاف فرض است.

و به حکم ضرورت، اتحاد خدا با غیر خود محال است؛ زیرا معقول نیست که دو چیز، یک چیز شود. ⁽²⁾

بسیاری به کفر کشیده شدند و برای او ادعای نبوت نموده و او را شریک پیامبر صلی الله علیه وآله در رسالت دانستند و ( یا ) گفتند: اصلاً او پیامبر بوده و فرشته وحی به اشتباه بر پیامبر صلی الله علیه وآله نازل شده و (برخی) گفتند: اصلاً خودش پیامبر صلی الله علیه وآله را به پیامبری مبعوث کرده و خدا در او حلول نموده و یا با او متحد شده است ... ⁽¹⁾

معروف بن خرّبود می گوید: این روایت تفسیر دیگری دارد غیر از آنچه غالیان می گویند. ⁽¹⁾

از کلام او معلوم می شود که آن ها مطلبی را که در سوره مبارکه حدید درباره خداوند تعالی آمده هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ [ الحديد (57) : 3] بر امیرالمؤمنین علیه السلام تطبیق نموده اند. معنای صحیح آن دربارۀ آن حضرت در روایات متعدد بیان شده است . ⁽²⁾

تذکر دو نکته

نکته اول : ادعاهای بیجا

غرض قائلین به حلول و تناسخ آن است که روح خدا یا جزئی از خدا در معصومین علیهم السلام بوده و سپس به رهبران غالیان منتقل شده است چنان که در روایت شماره 54 در مورد بنان گذشت.

ابوالخطاب اول ادعا داشت که او قیم و وصی امام صادق علیه السلام است ، حضرت به او اسم اعظم را تعلیم فرموده است.

سپس ادعای نبوت ورسالت نمود.

پس از آن گفت من از فرشتگانم و فرستاده خدا به سوی مردم زمین هستم .

و نیز مدعی شد که من جعفر بن محمد [علیهم السلام] هستم و می توانم به هر صورتی که بخواهم ظاهر شوم.

یکی از پیروانش می گوید: کسی در مدینه از امام صادق علیه السلام مطلبی پرسید و حضرت پاسخش را بیان فرمود، هنگامی که به کوفه آمد همان پرسش را از ابوالخطاب پرسید، ابوالخطاب به او گفت : مگر این مطلب را در مدینه از من نپرسیدی، من پاسخ تو را دادم. ⁽¹⁾

نکته دوم : سوء استفاده بیجا

اشاره

در مصادر اهل تسنن - و منابع شیعه به نقل از آن ها - روایتی نقل شده که : «عليٌّ ممسوس في ذات الله» و مورد سوء استفاده بعضی واقع شده است.

عده ای از غالیان و منحرفان به خیال آنکه این کلام حاکی از آمیخته بودن امیرمؤمنان علیه السلام با ذات پروردگار است، در اشعار، پوسترها و تابلوها به بزرگ نمایی و انتشار آن اصرار دارند و برخی دیگر آن را بر مبنای فاسد و معنای غلط فنای در ذات حمل کرده اند . ولی استناد به این روایت وجهی ندارد؛ زیرا

اولاً: روایات عامه نزد ما اعتبار ندارد، شیخ حر عاملی رحمه الله فرموده : امامان معصوم علیهم السلام در روایات متواتر ما را از نقل احادیث عامه نهی کرده اند حتی اگر در مدح اهل بیت علیهم السلام باشد! و عمل به آن روایات را تحریم کرده بلکه فرموده اند : اگر آن ها روایتی را نقل کردند که مطابق روایات شیعه نبود شما بر خلاف آن روایت رفتار نمایید. ⁽²⁾

وثانياً : با توجه به فضای صدور روایت بلکه با دقت در الفاظ آن نیز به خوبی روشن می شود که این حدیث - بر فرض صدورش - تعبیر دیگری از «لا تأخذه في الله

لومة لائم» و مانند آن است؛ زیرا بعضی، از سختگیری امیر مؤمنان (ع) در راه خدا به ستوه آمده و - العياذ بالله - زبان به ناسزا گفتن به آن حضرت گشوده و نفاق خویش را آشکار نموده بودند، لذا پیامبر صلی الله علیه وآله آن ها را از این کار منع نموده، و استقامت امیر مؤمنان علیه السلام را در راه خدا این چنین اظهار فرموده است که: «لا تَسُبُّوا عَليّاً؛ فإنه ممسوس في ذات الله» ⁽¹⁾یعنی : به علی دشنام ندهید؛ زیرا او در راه خدا شیفته و بیقرار است، (و سر از پا نمی شناسد). ⁽²⁾پس «ذات الله» در اینجا به معنای «سبیل الله» و «دين الله» است . ⁽³⁾

در زیارات و روایات بارها میخوانیم : «صبرتم في ذات الله»،

«صبرت في ذات الله» ،

«صبر فى ذات الله» ،

«ما ابتلي المؤمن بشيء أشدّ من المواساة في ذات الله عزّ و جلّ»،

«الكثير في ذات الله عزّ و جلّ قليل» ،

«الشدة في ذات الله» و ... .

که با یک جستجوی ساده «ذات الله» در منابع حديثي ، ان شاء الله مطلب واضح و روشن می گردد.

قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : أيها الناس لا تشكوا علياً ، فوالله لهو أُخيشن [ إنه لأخشن / مخشوشن] في ذات الله و [أو] في سبيل الله [ دين الله ] . ⁽⁴⁾

ورجل أَخشن : خَشِن ... والخُشونة : ضد اللين . (لسان العرب 13 / 140)

وأما المخشوشن ؛ قال الجوهري : واخشوشن ... : اشتدت خشونته . وهو للمبالغة. (الصحاح 2108/5)

أو : فوالله إنه لأخشى في ذات الله من أن يشتكى به [ يشكى]. ⁽¹⁾

و بنابر روایات شیعه پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: ارفعوا ألسنتكم عن [شكاية ] على ابن أبي طالب ؛ فإنه خشن في ذات الله عزّ و جلّ غير مداهن في دينه. ⁽²⁾

هر دو روایت آن است که: ای مردم، از سخن بیجا گفتن درباره علی

خودداری نمایید و از او گله و شکایت نداشته باشید، که او در راه خدا شدت عمل به خرج می دهد و اهل مداهنه (و سهل انگاری) نیست (و با کسی تعارف ندارد).

و البته گفته شده که اصلاً «ممسوس» تصحیف «مخشوشن» است! ⁽³⁾

دفع توهم خشونت امیرالمؤمنین علیه السلام

گرچه امیرالمؤمنین علیه السلام از همه مهربان تر و در نهایت حلم و بردباری است ولی این دلیل نمی شود که از رفتار ناپسند صحابه در تضییع حقوق دیگران چشم پوشی نماید، پس این در حقیقت تحقق «وأرأفهم بالرعية» است - که در منابع فریقین آمده است - و این مهربانی باید نسبت به همه باشد نه فقط برای عده ای مخصوص ! ⁽⁴⁾

اعتقاد به تفويض خلق و رزق به اهل بیت علیهم السلام

خالق و رازقی جز خدا نیست

قال الله تعالى : يَا أَيُّهَا النَّاسُ اَذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُم مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ [فاطر (35) :3]. ⁽¹⁾

وقال عز من قائل : قُلْ مَن يَرْزُقُكُم مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَىٰ هُدى أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ (34) :24] . ⁽²⁾

(و مردن ما دلیل است که ما خالق نیستیم). ⁽¹⁾

خدايا من بیزارم از اینکه نیرو و قدرتی ( مستقل و از پیش خود ) داشته باشم ، نیرو و قدرتی نیست مگر از جانب تو.

خدایا من به تو پناه می برم و بیزارم از کسانی که درباره ما ادعایی ناحق داشته باشند .

خدایا من بیزارم از کسانی که درباره ما چیزی بگویند که خودمان نمی گوییم.

خدایا آفرینش مخصوص تو و رزق و روزی از جانب تو است. فقط تو را می پرستیم و فقط از تو یاری می جوییم .

خدایا تو آفریننده ما و آفریننده پدران ما هستی. ربوبیت و خدایی فقط شایسته تو است.

خدايا لعنت كن نصاری را که عظمت تو را کوچک انگاشتند و لعنت کن کسانی که اعتقادی شبیه اعتقاد آن ها را داشته باشند .

خدایا ما بندگان تو و فرزند بندگان تو هستیم. از پیش خود قدرت سود و زیان، مرگ و زندگی ، و حشر و نشر نداریم.

خدایا هر کس ما را پروردگار بداند از او بیزاریم، و هر کس مدعی شود که آفرینش و روزی به دست ماست از او نیز بیزاریم مانند بیزاری عیسی بن مریم علیها السلام از نصاری .

خدایا ما آن ها را به چنین پنداری دعوت نکرده ایم، پس ما را به گفتار آن ها مؤاخذه نفرما ما را ببخش از ادعای بیجای آن ها، و بر روی زمین احدی از ایشان را باقی مگذار که اگر آن ها را آزاد بگذاری بندگانت را گمراه می کنند و جز فاجر و کافر از آن ها متولد نخواهد شد. ⁽¹⁾

درخواست خلق و رزق معصومین علیهم السلام

خداوند تعالی اجسام را خلق می کند و ارزاق را تقسیم می نماید؛ زیرا او جسم نیست و حلول در جسم نمی کند، او همتایی ندارد و شنوا و بیناست. اما امامان معصوم علیهم السلام آن ها از خدا تقاضا می کنند (هر چه بخواهند) خدا می آفریند و تقاضای رزق و روزی می کنند خداوند می پذیرد و رزق و روزی می دهد و دعای آن ها را مستجاب می کند به جهت حق عظیمی که برای آن ها قائل است . ⁽¹⁾

توضیحی کوتاه دربارهٔ قدرت معصومین علیهم السلام

در توقیع شریف - روایت شماره 70 - آمده است که: «هرگز ما شریک خدا در قدرتش نیستیم». در روایات به این مطلب نیز تصریح شده است که کارهای خارق العاده که از معصومین علیهم السلام صادر می شود اجابت دعای آن هاست ⁽²⁾و با قرائت آیاتی از

قرآن ⁽¹⁾و یا خواندن اسم اعظم الهی و ... آن امور شگفت به قدرت الهی از آن ها صادر شده پس در حقیقت کار خداست، چنانکه در روایت شماره 42 از امام رضا علیه السلام گذشت که: معجزاتی که از امیرالمؤمنین علیه السلام - سر زده کار او نیست که ( مخلوق ) حادث و نیازمند است و کار خدای توانایی است که شباهتی به مخلوقین ندارد.

پس گرچه به حسب ظاهر فعل به آن ها اسناد داده می شود، مانند اسناد در آیه : أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا بِعَرْشِهَا ... * قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ [النمل (27): 38 - 40] که آوردن تخت بلقیس به جناب آصف علیه السلام نسبت داده شده است، ولی در واقع آن ها با خواندن اسم اعظم و درخواست از خدا یا قرائت آیاتی از قرآن به انجام آن موفق شده اند. و این مطلب در روایات به صراحت بیان شده است. ⁽²⁾

و اسناد مستقیم فعل به آن ها منافاتی با انجام آن با بکار بردن اسم اعظم ندارد؛ زیرا خدا می خواهد معلوم شود فقط آن ها خلیفه و حجّت خدا هستند نه دیگران . ⁽³⁾

و در روایت 42 از امام رضا علیه السلام گذشت که: خدا بنده ای را اختصاص داده به قدرت الهی تا مقام و منزلت او روشن شود و او را به کرامت و لطف خویش مخصوص گردانیده تا حجت بر مردم تمام شود و این الطاف، پاداش اطاعت او باشد و موجب پیروی دستورش گردد و بندگان در تشخیص حجت ایمن از اشتباه باشند و او مقتدای آنان باشد.

برای اطلاع بیشتر رجوع شود به بحارالانوار و شرح رساله اعتقادات علامه مجلسی قدس سره. ⁽⁴⁾

ادعای پیامبری برای امامان علیهم السلام

اشاره

امیرالمؤمنین علیه السلام کمال تواضع را نسبت به پیامبر صلی الله علیه وآله داشته و می فرمود: من یکی از غلامان آن حضرت هستم. ⁽¹⁾

نگارنده گوید: امامان علیهم السلام از جهت عصمت، علم و دانش، لزوم تسلیم در برابر آن بزرگواران و اطاعت از ایشان و ... در جایگاه رسول خدا صلی الله علیه وآله قرار دارند ⁽²⁾ولی خود تصریح به ختم نبوت به پیامبر نموده و پیامبری هر کس دیگری را به شدت انکار نموده اند. ⁽³⁾

بیزاریم از کسی که ما را پیامبر بداند

لعنت بر اهل شک و تردید

فرمان به بیزاری !

پروردگار بداند. عرض کردم: خدا از او بیزار باشد. سپس فرمود: بیزارم - یا بیزار باش - از کسی که ما را پیامبر بداند عرض کردم: خدا از او بیزار باشد. ⁽¹⁾

در روایت در هر دو مورد لفظ : «ابرأ » آمده که ممکن است صیغه امر حاضر باشد یا صیغهٔ متکلم وحده و البته در نتیجه هیچ تفاوتی ندارد .

و بنابر روایت شیخ راوندی قدس سره حضرت فرمود: ابوالخطاب هذیان می گوید. ⁽³⁾

نگارنده گوید: روایات فراوان دلالت بر سخن گفتن فرشتگان با معصومین علیهم السلام دارد لذا آنان را «محدث » - به تشدید و فتح دال - می گوییم ، ⁽⁴⁾و از القاب حضرت زهرا علیها السلام نیز «محدثه» است. ولی این مطلب به معنای وحی و این که آنان آیین و شریعتی مستقل داشته باشند نیست . ⁽⁵⁾بنابر نقلی ، ابوالخطاب این مطلب را درست دریافت نکرده و به گونهٔ پیامبری نقل نموده است . ⁽⁶⁾

ادعای علم غیب ذاتی برای معصومین علیهم السلام

اشاره

از مهم ترین معجزات پیامبران و اوصیا علیهم السلام اطلاع و اخبار از مسائل غیبی است ولی در روایات تصریح شده که این دانش از جانب خداوند است (و ذاتی آن ها نیست).

موضع گیری صریح اهل بیت علیهم السلام

دستور امام زمان علیه السلام به ابلاغ پیام بیزاری از غالیان

داشته باشد از آنان برتر است - ما را آزار می دهند. خدای یکتا را گواه می گیرم - که او خود در گواهی کافی است - و پیامبر صلی الله علیه وآله ، ملائکه ، تمام انبیا و اولیای خدا و تو را و هر کسی که از مفاد این نامه مطلع شود که من بیزارم از کسی که بگوید ما علم غیب داریم یا شریک خدا در ملک او هستیم یا برای ما مقامی غیر از آن مقامی که خدا برای ما معین کرده و ما را برای آن آفریده قائل شود یا درباره ما از آنچه در ابتدای نامه برایت توضیح دادم تجاوز کند .

من شما را گواه می گیرم که هر کس که ما از او بیزار باشیم، خدا و ملائکه و پیامبران اولیای خدا از او بیزارند .

این نامه امانت است بر گردن تو و هر کسی که از آن اطلاع یابد که همه دوستان و شیعیان ما را از آن مطلع گرداند تا همه از آن باخبر شوند، شاید خداوند غالیان راهدایت نماید که به دین خدا و دین حق برگردند. پس هر کس مفاد این نامه را شنید و فرمان مرا امتثال نکرد، مشمول لعنت خدا و بندگان صالح او خواهد شد. ⁽¹⁾

توضیحی کوتاه دربارهٔ دانش معصومین علیهم السلام

در آیات متعدد «علم غیب» مختص به ذات مقدس ربوبی دانسته شده است. قال الله عزّوجل : قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ [النمل (27): 65 ] وقال تعالى : قُل لا أَقُولُ لَكُمْ عِندِي خَزَائِنُ اللهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ [الأنعام (6): 50] وقال سبحانه: وَلَا أَقُولُ لَكُمْ عِندِي خَزَائِنُ اللهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ [ هود (11): 31]. و حضرت در توقیع شریف - روایت شماره 70 فرمود: «هرگز ما شریک خدا در علم و قدرتش نیستیم، بلکه جز او کسی غیب را نمی داند» ، چنانکه در کتاب محکمش فرموده: قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ [النمل (27): 65 ] .

علامه مجلسی رحمه الله می فرماید : مراد از انکار علم غیب آن است که علم غیب (ذاتی معصومین علیهم السلام نیست که نیازی به وحی و الهام نداشته باشند بلکه آن) را از طریق وحی و الهام می دانند؛ زیرا عمده معجزات پیامبران و اوصیا علیهم السلام اطلاع و اخبار از مسائل غیبی است. خداوند فرموده: عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَداً * إِلَّا مَنِ أَرْتَضَى مِن رَسُولٍ ... [الجن (72) 27] . ⁽¹⁾

نگارنده گوید: امامان علیهم السلام تأکید بر آن دارند که دانش آن ها به تعلیم الهی است، از طریق قرآن - که بیانگر هر چیزی است ⁽²⁾- یا از دانشی که از پیامبر صلی الله علیه وآله به ارث برده اند یا از جفر و یا جامعه که - کتاب امیرالمؤمنین علیه السلام است - یا از مصحف فاطمه علیها السلام یا از راه الهام و یا آنکه مطالب را از فرشتگان یا روح القدس دریافت می نمایند. ⁽³⁾

و از مجموع روایات چند مطلب استفاده می شود :

نخست ، دانش آنان ذاتی آن ها نیست و این که گفته شد: «به تعلیم ...» یعنی مسبوق به عدم بوده و گرنه تحصیل حاصل است و لذا همیشه رو به افزونی و ازدیاد است .

و دیگر آن که این علم از جانب خداست. ⁽⁴⁾

و علاوه بر آن، معلوم گردد که آن ها از پیش خود چیزی نمی گویند. لذا گاهی تعمد دارند که در پاسخ تأخیر نموده و بفرمایند: هرگاه به ما الهام شد یا مطلب را (از فرشتگان) شنیدیم پاسخ می دهیم. ⁽⁵⁾

ادعای پیامبری غالیان

اشاره

72 - 73. و نیز غالیان به مُفَضَّل نسبت داده اند که او گفته: همراه با ابوالخطاب 70 پیامبر به قتل رسیده اند. و او گفته: با 12 نفر دیگر خدمت امام صادق علیه السلام رسیدیم، حضرت هر یک از ما را به نام یکی از پیامبران خوانده و فرمود: السلام عليك يا نوح، السلام عليك يا إبراهيم، السلام عليك يا يونس و ... ⁽²⁾

ممکن است این مطلب اشاره به تناسخ باشد و مرادشان آن است که روح پیامبران گذشته به بدن آن ها منتقل شده است .

ادعای دیدار جبرئیل

امام رضا علیه السلام از شنیدن این سخن خشمگین شده و به او فرمود: برو بیرون، خدا تو را و کسی که این مطلب را برایت نقل کرده و یونس بن ظبیان را هزار بار و هزار بار دیگر لعنت کند که هر لعنتی تو را به قعر جهنم واصل نماید. من گواهی می دهم که جز شيطان او را ندا نکرده است. از پدرم شنیدم که یونس بن ظبیان و ابوالخطاب و یارانشان و آن شیطان با فرعون و آل فرعون در شدیدترین عذاب ها گرفتارند.

راوی می گوید: آن مرد بلند شد که بیرون رود بر زمین افتاد و هلاک گردید، امام رضا علیه السلام فرمود: فرشته ای با عمود بر سر او زد. خداوند روح او را در هاویه به دوستش يونس بن ظبیان ملحق کرد و همان شیطانی را که مشاهده کرده بود نیز آنجا دید. ⁽¹⁾

نگارنده گوید: محمدبن فرات، ⁽⁵⁾قاسم يقطيني، ⁽⁶⁾و علی بن حَسَكَه ⁽⁷⁾گذشته از ادعای بابیت ادعای پیامبری نیز داشته اند. ⁽⁸⁾

و البته از کریم خان کرمانی نقل شده که در ضمن نامه ای به قطب و مرادش - مشهور به سید کاظم رشتی - نوشته است: اگر بعد از پیغمبر ، پیغمبری جایز بود و تو ادعا می نمودی از تو طلب معجزه نمی کردیم، بلکه با این حال هم اگر ادعای نبوت بلکه اعظم و اعظم نمایی، قبول و بدون معجزه تصدیق می کنم [!!!] ⁽¹⁾

ادعای امامت برای غالیان

در روایت شماره 129 خواهد آمد هر کس... برای کسی غیر از امامان علیهم السلام ادعای امامت کند ما در دنیا و آخرت از او بیزاریم .

نگارنده گوید: مطالبی که فرقه های انحرافی - مانند شیخیه درباره رکن رابع و صوفیه درباره قطب، مرشد و ... - گفته اند، در واقع ادعای جایگاه امامت برای آن ها است ؛ زیرا اطاعت بی چون و چرا از آن ها را لازم دانسته اند در حالی که از روایات فراوان اختصاص «وجوب اطاعت بی چون چرا» به معصومین علیهم السلام استفاده می شود، بلکه شناخت و معرفت مؤمن به امامان علیهم السلام به آن شمرده شده که آنان را «مفترض الطاعة» بداند و انشاء الله صفحه 75 خواهد آمد که اهل بیت علیهم السلام فرموده اند : مبادا کسی غیر از حجت خدا را بر خود قرار دهی و هرچه می گوید تصدیق نموده و از او بپذیری.

از کلام شیخ طوسی، شیخ طبرسی، ابن شهر آشوب مازندرانی قدس سره ذیل آیه شریفه: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ [النساء (4) : 59] معلوم می شود که عقیده شیعه آن است که «وجوب اطاعت بی چون چرا» اختصاص به امامان

معصوم علیهم السلام دارد . ⁽¹⁾

از مصادیق بارز و روشن بدعت گذشته در زمان ما احمد بن اسماعيل بصرى معروف به احمد الحسن يا احمد اسماعیل گاطع است که به صراحت ادعای امامت نمود و پیروانش او را امام سیزدهم می دانند !

خلاصه مطلب آنکه - چنانکه پیش از این اشاره شد - اعتقاد به امامت غیر امامان معصوم علیهم السلام و هم چنین ادعای بابیت اشخاصی که از ناحیه آنان تعیین نشده اند که در عنوان آینده خواهد آمد، غلو در مورد آن افراد و سبب خروج از ایمان است گرچه معتقدان به آن به ظاهر مسلمان شمرده شوند.

ادعای بابیت!

اشاره

در طول تاریخ افراد فراوانی بوده اند که یا خود ادعای بابیت امامان معصوم علیهم السلام را داشته اند یا دیگران برای آنان چنین مقامی را قائل بوده اند. به عنوان نمونه شیخ طوسی قدس سره (متوفی 460) بخشی از کتاب الغیبه را اختصاص داده به ذکر افراد مذمومی که ادعای بابیت و سفارت داشته اند. ⁽¹⁾

حسین بن حمدان خصیبی ( متوفی 358) - که به ضعف و عدم اعتبار مشهور است و متفردات او قابل اعتماد نیست ⁽²⁾- بخش آخر کتابش را اختصاص داده به کسانی که آن ها را باب های امامان معصوم علیهم السلام معرفی نموده است. ⁽³⁾

او در ضمن روایتی نقل می کند که: خدا برای امامان دوازده گانه علیهم السلام دوازده باب (و دروازه) قرار داده و هر امامی بابی دارد که مؤمنان از راه او بر علم و دانش امام دست می یابند ، پس هر کس یکی از آن باب ها را انکار کند در حقیقت امام را انکار نموده و (روشن است که) خدا هیچ عملی را از منکر امام نمی پذیرد... و باب امام دوازدهم علیه السلام

با غیبت او غایب می شود. ⁽⁴⁾

او مطالب عجیبی نقل کرده و به معصومین علیهم السلام نسبت داده که فرموده اند: «قد اختار الله أبوابنا منذ اختارنا وفضلهم بما فضلنا» از همان زمانی که خدا ما را برگزید باب های ما را نیز انتخاب نمود و آن ها را بر دیگران برتری داد به آنچه ما را برتری داد. ⁽⁵⁾

درباره يحيى بن أم طويل و عمر بن فرات گفته اند که آن دو دارای تمام دانش یعنی

«علم ماكان وما يكون إلى يوم القيامة» هستند. ⁽¹⁾

محمد بن مفضّل «ديان المؤمنين» ⁽²⁾است که امام کاظم علیه السلام درباره اش فرموده: «له ما لي و عليه ما عليّ» یعنی: هرچه برای او (و به سود) باشد برای من (و به سود من) و هر چه علیه او و (به زیان) باشد علیه من ( و به زیان من ) است . ⁽³⁾

ابوالخطاب ملعون را باب امام صادق علیه السلام دانسته که در فضیلت با جناب سلمان برابر است [!] اطاعت از او اطاعت از امام و نافرمانیاش نافرمانی امام می باشد و گفته : حضرت درباره او فرموده: او گنجینه دانش ما و محرم اسرار ماست ... من از خدا درخواست کردم که رزق و روزی او در اختیار من و رزق و روزی من در اختیار او باشد و خداوند پذیرفت [!!] ⁽⁴⁾

و برای محمد بن نصیر نمیری ملعون فضائلی ساختگی نقل و او را باب امام هادی علیه السلام معرفی کرده که تردید در مقام او گناه نابخشودنی است. ⁽⁵⁾با آنکه او نزد شیعیان مطرود بوده؛ زیرا قائل به تناسخ، جواز لواط و ... بوده است! ⁽⁶⁾

شیخیه و رکن رابع

*شیخیه و رکن رابع ⁽⁷⁾

به عنوان مثال، شیخیه تأکید بر اطاعت، تسلیم و سرسپردگی در برابر کسانی دارند که آن ها را كُمّلین معرفی نموده اند.

آن ها می گویند: کاملان در هر عصری موجودند... اگر ایشان نبودند دنیا و ما فیها بر پای نمی ایستاد. پس با خلوص نیت و پاکی فطرت خودت تسلیم ایشان بشو تا رستگار شوی. ایشانند علت غایی خلق عالم. هیچ فیضی به خلق نمی رسد مگر به واسطهٔ سابقين. معرفت ایشان واجب و تولای ایشان لازم و برائت از دشمنان ایشان متحتم . هر کس اعراض کند از ایشان... به خدا پشت کرده ... و مخلد در آتش (است). ایشان جميعاً نور واحد و روح واحد و طینت واحد هستند، حدود و ممیزات ایشان در جنب وحدتشان مستهلک ، مخالفتی با هم ندارند، تفاوت ایشان در کاملیت و اکملیت است. هر چه بر هر یک نازل شود بر دیگری هم نازل شود. ⁽¹⁾

آن ها می گویند: عالم کامل و نقیب و ناطق واحد و شخص اول كه من كلّ حيث جانشین و خلیفه و باب و واسطه میان رعیت و امام است. آیینه سر تا پا نما و مظهر قدرت و علم و جميع صفات امام است. ⁽²⁾

او بلاواسطه از امام علیه السلام می گیرد و به دیگران می رساند. ⁽³⁾

تالی تلو امام علیه السلام است ... حاکم و رئیس و فرمانفرمای بر جمیع آن هاست و اول کسی است در میانه رعیت که فرمان امام علیه السلام به او می رسد و از اراده امام علیه السلام اول او مطلع می شود. ⁽⁴⁾نیابت مطلقه دارد از امام علیه السلام. ⁽⁵⁾

بلکه می گویند: بسا خرده خرده فهم خلق از این بالاتر رود و مطلب از این هم باریک تر شود و لکن حال بیش از این متحمل نمی شوند الا قلیلی ... صلاح نديده ايم بگوییم مقام او چیست [!!] ⁽⁶⁾

نگارنده گوید : امامان معصوم علیهم السلام ما را از تسلیم محض بودن در برابر غیر معصوم تھی کرده و فرموده اند: «إِيَّاكَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلاً دُونَ الْحُجَّةِ فَتُصَدِّقَهُ فِي كُلِّ مَا قَالَ» ⁽¹⁾. یعنی : مبادا کسی غیر از حجت خدا را بر خود قرار دهی و هرچه می گوید تصدیق نموده و از او بپذیری .

در روایات دیگر نیز ما را از لغزش علما بر حذر داشته اند. ⁽²⁾

و این از مهم ترین اشکالات بسیاری از فرقه های انحرافی است.

ادعای عدم خطا

از بزرگ ترین غلوها مطلبی است که شیخ احمد احسائی ادعا کرده و می گوید: تحقیقات علمی من گرفته شده از امامان هدایت علیهم السلام است [ مستقیم و بدون واسطه در عالم رؤیا ] و از این رو خطا در آن راه ندارد. آن ها معصوم از خطا، غفلت و لغزش هستند و کسی که مطالبش را از آن ها بگیرد نیز خطا نمی کند چون تابع آن هاست. و این تأويل [قریه های ظاهره در] کلام خدای تعالی است که فرموده: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرِئَ ظَاهِرَةً سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّاماً آمِنِينَ [سبأ (34): 18] . ⁽³⁾

نگارنده گوید: آیا ممکن است بشر از خطا در امان باشد و سهو و نسیان و غفلت نداشته باشد ؟ چنین ادعایی جز از معصومین علیهم السلام پذیرفته نیست. یعنی هر کسی - حتی کسانی که مستقیم از خود معصومین علیهم السلام مطالب را دریافت می کنند - ممکن است در 1 . دریافت و گرفتن ؛ 2 . تطبیق بر مصادیق و تشخیص آن ؛ 3 . تبلیغ و فهماندن آن به دیگران ، دچار اشتباه شوند.

اما آیه شریفه ای که شیخ احمد احسائی بدان استناد نموده ؛ در روایت آمده است که قریه های مبارکه اهل بیت علیهم السلام ، و قریه های ظاهره کسانی هستند که علومشان را از اهل بیت علیهم السلام می گیرند. ⁽¹⁾

این روایت در حقیقت مانند حدیث ثقلین است و هدایت متمسک به عترت علیهم السلام را تضمین می کند نه هدایت یا عصمت کسی که مدعی است در عالم رؤیا از آنان اخذ کرده، ولی احسائی می خواهد با صرف ادعا، تأویل آیه شریفه را بر خودش منطبق نماید در حالی که در همین مورد بر خلاف روايات عمل کرده و رؤیا را - که اهل بیت علیهم السلام حجّت نمی دانند - حجت شرعی دانسته است !

ادعای ارتباط با امام زمان علیه السلام در زمان غیبت

عده ای به داعی جاه طلبی، رسیدن به اهداف مادی و ... ادعای تشرف و ارتباط با امام زمان علیه السلام نموده و از این طریق دیگران را به دام انداخته و به گمراهی کشانده اند.

بنابر نقل شیخ صدوق، شیخ طوسی، شیخ طبرسی قدس سره و ... در ضمن توقیعی که آن حضرت برای آخرین سفیر خویش - علی بن محمد سمری قدس سره - فرستاده اند آمده است: شما تا شش روز دیگر از دنیا می روی.... به کسی وصیت نکن که جانشین تو شود؛ زیرا زمان غیبت کبری رسیده و ظهوری نخواهد بود مگر به اذن خداوند، پس از مدتی طولانی که قلب ها را قساوت بگیرد و زمین از ستم پر گردد. کسانی از [نزد] شیعیان می آیند که ادعای مشاهده و ارتباط [ و دیدار با من ] دارند، بدانید که هرکس پیش از خروج سفیانی و صیحه آسمانی ادعای مشاهده کند، دروغگو و افترا زننده است. ⁽²⁾

گفته شده: مراد از مشاهده آن است که کسی ادعا کند مانند سفرای چهارگانه با حضرت ارتباط دارد و برخی صدر روایت یا تعبیر افترا در آخر آن را قرینه بر این

مدعا گرفته اند. ⁽¹⁾علامه مجلسی قدس سره این وجه را به عنوان احتمال ذکر کرده ⁽²⁾و چنان که گفته شد، عده ای آن را پذیرفته و متعین دانسته اند.

به نظر می رسد ظاهرترین مصداق توقیع گذشته همان کسانی باشند که شیخیه دربارهٔ آنان ادعا کرده اند: او بلاواسطه از امام علیه السلام می گیرد و به دیگران می رساند و ... به شرحی که اخیرا گذشت .

و مکرر شنیده شده که مدعیان ارتباط با امام زمان علیه السلام، مطالبی را به آن حضرت نسبت داده و مردم را موظف به انجام آن میدانند در حالی که شرعاً هیچ حجیتی ندارد و از ناحیه آن، تکلیفی متوجه کسی نمی شود.

تذکر : تأثیر شیخیه در علی محمد باب و ادعاهای بیجای او

گویند: علی محمد شیرازی، معروف به سید علی محمد باب، ابتدا در مجالس شیخیه که علمای آنان جسته و گریخته ادعای ارتباط با حضرت مهدی عجل الله فرجه را داشتند، حاضر گردید....

او در آغاز خود را باب امام غائب می دانست... پس از چندی خود را حجّت و مهدی موعود خواند، و آن گاه شریعتی نو نهاد و سخنانی گفت که بی شباهت به الوهیت نیست.

گرچه شیخیه از عقائد بابیه بیزاری می جویند ولی عقائد ایشان راه علی محمد را در طرح چنان ادعاهایی هموار ساخت. ⁽³⁾

اعتقاد به تناسخ

قائل به تناسخ کافر است

یعنی ای کاش این عقائد فاسد را داشتند ولی غالی نشده بودند ؛ زیرا غالیان - به لحاظ اعتقاد به تناسخ ، تکذیب معاد مباح دانستن تمام محرّمات و ... - از همه فرقه های انحرافی گمراه تر هستند .

سپس فرمود: با آن ها ننشینید و رفاقت نکنید و از آن ها بیزاری بجویید. خدا از آن ها بیزار باشد. ⁽¹⁾

تناسخ چیست ؟

مأمون از امام رضا علیه السلام درباره تناسخ پرسید، حضرت فرمود: هر کس قائل به تناسخ باشد به خدا کفر ورزیده و بهشت و جهنّم را تکذیب کرده است. پرسید: نظر شما درباره مسخ شدگان چیست؟ حضرت فرمود: آنان قومی بودند که خداوند بر آن ها غضب کرد، مسخ شدند، سه روز زنده بودند و سپس هلاک شدند و تولید نسل ننمودند. آنچه در دنیا از میمون و خوک و غیر آنان دیده می شود حیواناتی هستند که نام مسخ شدگان بر آن ها نهاده شده است . ⁽²⁾

نگارنده گوید : قائلین به تناسخ می گویند : روح هر انسانی در دنیا از جسدی به جسد دیگر - انسان ، حیوان و ... - منتقل میشود و سزای کارهای نیک و بدش را می بیند. و روشن است که این مطلب ربطی به «مسخ» ندارد ؛ زیرا

الف ) کسانی را که خدا مسخ کرده خودشان تبدیل به حیوان شده اند ، نه آن که روحشان به بدن حیوانی منتقل شده باشد .

ب ) آن ها بیش از سه روز باقی نمانده اند .

ج ) مسخ فقط در مورد عذاب بدکاران است نه پاداش نیکوکاران .

قائلین به تناسخ فرقه های مختلفی هستند. برخی از عقائدشان به این شرح است : مدبّر جهان به صورت مخلوقات است . خدا آدم را به صورت خودش آفریده خدا از قالبی به قالب دیگر انتقال می یابد. ارواح ازلی بوده و از (زمان) حضرت آدم علیه السلام به دیگران منتقل شده. بهشت و جهنم و بعث و نشوری در کار نیست . قیامت، خروج روح از قالبی و ورود به قالب دیگر است ، اگر نیکوکار بوده به قالبی بهتر در می آید و اگر بدکار یا بی معرفت بوده به قالب حيوانات بارکش و جانوران بدشکل در می آید. هر کس به بالاترین درجه برسد از جایگاه امتحان خارج و تبدیل به فرشته می شود. قائل به وجوب چیزی از واجبات نیستند جز معرفت کسی که شناخت او لازم است . تمام شهوات - حتی ازدواج با زنان شوهردار ، دختران ، خواهران و ...

و خوردن مردار، شراب، خون و ... را مباح می دانند. ⁽¹⁾

مطالبش را انکار کرد و دستور داد او را لعنت کنند و از او دوری جویند ولی بنی بسطام نپذیرفتند. شلمغانی به آن ها گفته بود: آنچه من گفته ام سری بود که آن را فاش ساختم لذا ایشان مرا از خود دور می کند. آن سرّ امری عظیم بود که جز فرشته مقرّب و پیامبر مرسل یا مؤمنی آزموده آن را تحمل نمی کند. حسین بن روح نامه ای

در لعن و دوری از او و کسانی که از او پیروی نمایند فرستاد. آن ها نامه را به شلمغانی نشان دادند منقلب شد و گفت: لعنت به معنای دور گردانیدن است. یعنی خدا مرا از عذاب و آتش دوزخ دور نموده است. من اکنون مقام خود را شناختم و صورت بر خاک نهاد. سپس به آن ها گفت: این مطلب را کتمان نمایید و به کسی نگویید.

ام كلثوم - دختر محمد بن عثمان، سفیر دوم امام زمان علیه السلام، که زنی بزرگوار بود - می گوید: روزی به خانه مادر ابو جعفر فرزند بسطام رفتم، او از من استقبال نمود و مرا بسیار تعظیم نمود و خم شد که پای مرا ببوسد من نگذاشتم، او گریست و گفت : چرا تو را احترام ننمایم؟ تو حضرت زهرا علیها السلام هستی، گفتم: چگونه؟! گفت: شلمغانی سرّی با ما در میان نهاده و از ما پیمان گرفته که برای هیچ کس نقل نکنیم. پرسیدم: چه سرّی ؟ گفت .... روح پیامبر صلی الله علیه وآله به پدر شما محمد بن عثمان؛ روح امیرالمؤمنین علیه السلام به بدن جناب حسین بن روح و روح حضرت فاطمه علیها السلام به تو منتقل شده است! من گفتم: این چه حرفی است؟ مبادا آن را باور کنی که دروغ است.

ام کلثوم می گوید: من قضیه را به جناب حسین بن روح اطلاع دادم، فرمود : دیگر به خانه این زن مرو و اگر نامه یا قاصدی فرستاد قبول نکن. این مطالب کفر و الحادى است که شلمغانی ملعون در دل مردم انداخته و محکم ساخته تا بگوید : خدا با خودش متحد شده و در او حلول کرده است، چنان که نصاری دربارۀ حضرت عیسی علیه السلام عقیده دارند و نظیر قول حلاج ملعون. پس از این قضیه توقیعی از سوی امام زمان علیه السلام در لعن و بیزاری از شلمغانی و دوستان و پیروانش صادر گردید. ⁽¹⁾

اعتقاد به کفایت معرفت امامان علیهم السلام از انجام تکالیف

اشاره

80 امام صادق فرمود: گروهی به ظاهر ( نماز و روزه و سایر عبادات ) ایمان آوردند و باطن آن را ( که معرفت حجج معصومین علیهم السلام بود ) انکار نمودند پس ایمان به ظاهر برای آنان سودی نداشت. گروهی دیگر پس از آنان به باطن ( که معرفت معصومین علیهم السلام باشد) ایمان آوردند و ظاهر آن را انکار کردند، ایمان به باطن برای آنان نیز سودی نداشت ( پس باید ظاهر و باطن، هر دو را پذیرفت و باور داشت ) . ⁽¹⁾

انجام بده که از تو پذیرفته است» ؛ زیرا خدای عزّ وجل فرموده: [وَ] مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ [غافر (40): 40] و فرموده: مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً [النحل (16): 97] (پس مقصود آن است که خدا ایمان و معرفت را شرط پذیرش عمل قرار داده است ) . ⁽³⁾

و مراد از فواحش و محرّمات - از قبیل شراب، قمار، زنا، ربا، مردار، خون، گوشت خوک - نیز افراد (خاص یعنی دشمنان) است و بنابر این] غیر از همسران پیامبر صلی الله علیه وآله ، ازدواج با همه زنان حتی مادر، دختر، خواهر ، عمه و خاله نیز مباح است.

آن ها بر این عقیده اند که این (تکالیف) ظاهر و باطنی دارد و آنچه خدا از بندگان خواسته و بدان فرمان داده همان باطن است.

حضرت در پاسخ مرقوم فرمود: کسی که چنین اعتقادی دارد مشرک است و شرک او واضح و روشن است و تردیدی در آن نیست. [مگر نشنیده اند که خداوند فرموده: قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ [الأعراف (7) : 33] و فرموده: وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ [الأنعام (6) : 120] و فرمان داده است که ظاهر و باطن گناه را رها کنید. پس ظاهر وباطن حرام همه اش حرام؛ و ظاهر و باطن حلال همه اش حلال است. خداوند

ظاهر را دلیل بر باطن و باطن را دلیل بر ظاهر قرار داده است که هر یک دیگری را تقویت ، تأیید و تأکید می کند. پس هر چه ظاهرش مذموم باشد در باطن نیز مذموم است و هرچه در ظاهر ممدوح (ستوده و پسندیده) باشد باطنش نیز ممدوح است.

آن ها مطلبی را شنیدند ولی آن را نفهمیدند و ندانستند و از اهلش یاد نگرفتند - اشاره به روايت : «إذا عَرَفْتَ فاعمل ما شِئْتَ» - و از پیش خود و به عقل ناقصشان برای آن حدودی تعیین (و در حقیقت آن را تفسیر به رأی و تحریف ) کردند که آن معنا مطابق فرمان الهی نیست بلکه دروغ و افترا بر خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله و جرأت بر گناه است.

[( البته ) خدا اعمال بندگان را در صورتی می پذیرد که اول معرفت به معبود یکتا داشته و به ربوبیت او اقرار نمایند و پیامبری را که از جانب او تبلیغ نموده بشناسند و آنچه را او از جانب خدا آورده بپذیرند، سپس معرفت به وصی او و امامان که خدا اطاعتشان را لازم کرده داشته و به همۀ پیامبران و امامان ایمان و اعتقاد داشته باشند، و پس از آن ظاهر وباطن عبادت هایی را که خدا بر بندگان واجب نموده (بپذیرند و ) انجام دهند و از ظاهر و باطن آنچه حرام نموده اجتناب نمایند. نمی شود به ظاهر یا باطن اکتفا نمود. این مطلب در همۀ تکالیف جاری است].

پس اصل دین شناخت رسولان الهی و ولایت آن هاست. معرفت، ولایت و اطاعت از آن ها حلال الهی است. هر چه بفرمایند حلال است و هرچه بفرمایند حرام است . آن ها اصل حلال هستند و فروع حلال از آن هاست، مانند نماز، زکات، روزه، حج و ... و مکارم و محاسن اخلاق و همه کارهای نیک ....

دشمنان آنان حرامی هستند که خدا حرام کرده... آن ها اصل و ریشه تمامی شرور هستند و تمام فروع (وشاخ و برگ های) شر از آن هاست، مانند تکذیب پیامبران ، انکار اوصیا، زنا، سرقت، شرب خمر و مسكرات، خوردن مال یتیم، رباخواری، خدعه، خیانت و ارتکاب همه محرمات و گناهان .

پس این که گفته شود: مراد از هر یک از این معاصی شخصی است و خدا اصل و فرعش را حرام و از آن نهی نموده و پذیرفتن ولایت (و سرپرستی) آن شخص مانند شرک و بت پرستی است، این راست و درست است.

و نیز اصل دین مردی است که او یقین و ایمان است. او امام امت و امام اهل زمان خویش است هرکس او را شناخت خدا و دین خدا را شناخته و هرکس او را انکار نمود خدا و دین خدا را انکار نموده و هرکس او را نشناخت خدا و دین خدا را نشناخته است. خدا، دین، حدود و شرائع الهی بدون آن امام شناخته نمی شود. [و این معنای (صحیح) این جمله است که: «معرفة الرجال دين الله» ]. پس این که گفته شود: نماز، زکات و ... همه، پیامبری است که آن را از جانب خدا آورده، سخن درستی است؛ زیرا همۀ آن فرائض به پیامبر شناخته می شود و او اصل آن هاست. خدا دوست داشته که به افراد (یعنی پیامبران و امامان علیهم السلام) شناخته شود و به پیروی از آنان پیروی شود؛ لذا آنان را راه رسیدن و جهت روی آوردن به خویش قرار داده و جز این را نمی پذیرد.

اما این که گفته شود: تکالیف و فرائض، افراد (یعنی شناخت معصومین علیهم السلام) هستند بدون نیاز به انجام (ظاهر) آن ها، این سخنی نادرست است. خدا هیچ پیامبری را نفرستاده مگر آن که دعوت کرده به نیکی، رعایت عدالت، مکارم و محاسن اخلاق، رفتارهای نیکو و نهی از ظاهر و باطن فواحش و کارهای زشت که باطنش پذیرفتن ولایت اهل باطل (و خلفای جور) است و ظاهرش فروع آن ها (به شرحی که گذشت).

و خدا هیچ پیامبری را نفرستاده که دعوت کرده باشد به معرفت بدون اطاعت و امتثال اوامر و نواهی پروردگار .

اعمال بندگان در صورتی نزد خدا پذیرفته است که اول به خدا معرفت داشته باشند سپس از او پیروی نمایند. کسی که معرفت داشته باشد اطاعت می کند و کسی که اطاعت می کند، ظاهر و باطن آنچه را حرام شده حرام می داند. نمی شود باطن را

حرام بداند و ظاهر را حلال بشمارد. حرمت ظاهر و باطن با یکدیگر همراه است. و هم چنین نمی شود به باطن نماز معرفت داشته باشد و نماز ظاهری را نشناسد (ورها کند). این مطلب در همۀ تکالیف جاری است. هر کس گمان کند که به معرفت بدون اطاعت اکتفا می شود دروغ گفته و مشرک شده است. چنین کسی نه معرفت دارد نه اطاعت . مطلبی که از اهل بیت علیهم السلام رسیده آن است که معرفت داشته باش و پس از آن هر چه خواهی از کار نیک و طاعات - کم یا زیاد - بجای آور تا از تو پذیرفته شود که عمل بدون معرفت پذیرفته نیست. ⁽¹⁾

نگارنده گوید: مطلب گذشته، ترجمه دو نامه است که با مضمونی نزدیک به یکدیگر به امام عسکری علیه السلام نوشته شده و حضرت در پاسخ هر دو به جمله ای کوتاه : «ليس هذا ديننا فاعتزله» اکتفا فرموده اند.

در یکی از نامه ها آمده است: عده ای ادعای معرفت به فضائل شما را دارند و مطالب مختلفی را به عنوان روایت از شما نقل می کنند که باعث تنفر دل ها و تنگی

سینه ها شده است. آن ها ادعا می کنند که از اولیای شما هستند و مردم را به عقیده خودشان دعوت می کنند.

از این بیان استفاده می شود که :

1 . غالیان ادعای شناخت فضائل ( ویژه ) داشته اند.

تذکر چند نکته

نکته اول : تنافی عقیدهٔ غالیان با هدف از آفرینش

مقصود خدا از آفرینش آزمایش خلق به بندگی و عبادت است که : وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات (51) 56] ⁽¹⁾و خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً [الملك (67): 2] . ⁽²⁾

و مقصود از بعثت انبیا علیهم السلام و تعیین جانشین برای آن ها نیز آن است که مردم در عبادت و بندگی خدا از آن ها پیروی نمایند. خدای تعالی می فرماید: وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللهِ [ النساء (4): 64 ] . ⁽³⁾

پس این طرز فکر غالیان با هدف آفرینش و مقصود از بعثت انبیا علیهم السلام تنافی روشن دارد.

نکته دوم : اهل بیت علیهم السلام نیاز به بندگی دارند چه رسد به دیگران!

قال الله تبارك وتعالى لأشرف الأنبياء والمرسلين - صلوات الله عليه وآله وعليهم أجمعين - : قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [الأنعام (6): 15]. ⁽¹⁾

خلاصه مطلب آنکه اهل بیت علیهم السلام فرموده اند که هر چه آن بزرگواران دارند از اطاعت و فرمانبرداری خداست و با وجود جایگاهی که نزد حق تعالی دارند اگر بر فرض محال - مانند : وَلَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتَا [الأنبياء (21): 22] ⁽¹⁾و وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ [الزمر (39): 65] ⁽²⁾وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ * لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ [الحاقة (69): 46 - 44] ⁽³⁾و ... - آن ها هم نافرمانی کنند عذاب میشوند، چه رسد به دیگران!

نکته سوم : اباحی گری از مهم ترین تاکتیک های غالیان

آنچه گذشت مربوط به جنبه عقیدتی مطلب بود. از جهت عملی نیز غالیان طرح اباحی گری را بهترین شگرد برای پیشبرد اهداف خویش تشخیص داده اند که در بخش چهارم: «روش های غالیان تحت عنوان اباحی گری» خواهد آمد.

نکته چهارم : تفاوت میان کوتاهی در عمل با عقیده غالیان

نکته دیگری که تذکر آن مناسب است آن که بعضی قائل به کفایت معرفت از اطاعت نیستند ولی به امید شفاعت پیامبر صلی الله علیه وآله و اهل بیت علیهم السلام در انجام واجبات و اجتناب از معاصی کوتاهی دارند.

گرچه این طرز فکر صحیح نیست ولی با عقیده غالیان تفاوت آشکار دارد. این افراد مانند کسانی هستند که در عین التزام به انجام واجبات و ترک محرمات - به جهت تکیه بر رحمت واسعه الهی و ذکر آیات رحمت، مغفرت و ... - گاهی غفلت بر آن ها غالب شده و کوتاهی در عمل گریبانگیر آن ها می شود.

اعتقاد به اینکه امام حسین علیه السلام کشته نشده!

اشاره

سپس فرمود: ضرر این ها بر اسلام و مسلمین به مراتب کمتر است از روایاتی که گروهی دیگر جعل کردند. کسانی که ادعای محبت و موالات ما را دارند و خیال می کنند قائل به امامت ما هستند و گفتند که امام حسین علیه السلام کشته نشده و امر آن حضرت - مانند حضرت عیسی علیه السلام - بر مردم مشتبه گردیده است.

بنابر این ادعا دیگر ملامتی بر بنی امیه نیست ! کسی که گمان کند امام حسین علیه السلام کشته نشده قطعا پیامبر صلی الله علیه وآله ، امیرالمؤمنین و امامان علیهم السلام را تکذیب کرده که خبر از شهادت آن بزرگوار داده اند و کسی که آنان را تکذیب کند به خدای عظیم کفر ورزیده و خونش مباح است .

راوی می گوید: عرض کردم: چه می فرمایید درباره گروهی از شیعیان که به این مطلب قائل هستند؟ حضرت فرمود: این ها شیعه من نیستند. من از آن ها بیزارم.

سپس فرمود: خدا لعنت کند غالیان و مفوّضه را که نافرمانی خدا را کوچک شمردند و به او کفر ورزیدند و مشرک و گمراه شده و دیگران را نیز به گمراهی کشیدند. هدف آن ها فرار از انجام فرائض و پرداخت حقوق است . ⁽¹⁾

می کنند که حسین بن علی علیهما السلام کشته نشده بلکه [حنظلة بن اسعد شامی ظ] شبيه او شد و او را کشتند و حضرت به آسمان برده شد مانند حضرت عیسی علیه السلام.

امام رضا علیه السلام فرمود: دروغ می گویند، غضب و لعنت خدا بر آنان باد. آن ها کافر شدند زیرا پیامبر صلی الله علیه وآله را تکذیب می کنند که فرمود: حسین علیه السلام در آینده کشته می شود. به خدا سوگند که حسین علیه السلام کشته شد و کسانی که بهتر از او بودند مانند امیرالمؤمنین و حسن بن علی علیهما السلام (نیز) کشته شدند و همه ما کشته می شویم. ⁽¹⁾

نگارنده گوید: در ابتدای روایت گذشته آمده: کسی از جناب حسین بن روح قدس سره پرسید: «آیا امکان دارد خدا اجازه دهد دشمن بر دوستش مسلط شود»؟ به نظر می رسد که طرح این سؤال نیز ناشی از مطلبی بود که غالیان شایع کرده بودند که امام حسین علیه السلام کشته نشده و امر بر مردم مشتبه گردیده است.

به برخی از غالیان نیز نسبت داده شده که کشته شدن امیرالمؤمنین علیه السلام را انکار نموده اند. ⁽¹⁾

نگارنده گوید: برخی در این زمینه کلام عمر در انکار وفات پیامبر (ص) را نیز ذکر کرده اند ولی به نظر می رسد با توجه به عدم اعتقاد او به آنچه گفته و سیاسی بودن قضیه ، ذکر آن وجهی نداشته باشد.

علامه مامقانی رحمه الله به نقل از تاریخ ابوزید بلخی می نویسد: بزیعیه پیروان بزیع حائک هستند که او را پیامبر می دانند و بر این عقیده اند که امامان علیهم السلام همه پیامبر هستند و نمی میرند بلکه به عالم بالا می روند. ⁽²⁾

بلکه نوبختی می نویسد: برخی از اصحاب ابوالخطاب معتقدند که ابوالخطاب و یارانش نیز کشته نشدهاند و امر بر مردم مشتبه شد! ⁽³⁾

شیخ صدوق قدس سره می نویسد: اعتقاد ما آن است که پیامبر (ص) و امامان علیهم السلام - از امیرمؤمنان تا امام حسن عسکری علیهم السلام - همه کشته یا مسموم شده و واقعاً از دنیا رفته اند و در وفات آنان هیچ تردیدی نیست بر خلاف عقیدهٔ غالیان . کسی که بگوید امر بر مردم مشتبه شده و آن ها از دنیا نرفته اند اهل دین ما نیست و ما از او بیزاریم؛ زیرا آن بزرگواران از شهادت و رحلت خویش خبر داده اند و روشن است که اساس این اعتقاد، تکذیب آن ها و تکذیب خدا و خروج از اسلام است. ⁽⁴⁾

نگارنده گوید: و نیز روشن است که این عقیده غالیان بر خلاف آیات قرآن است، مانند آیه شریفه: كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ [الأنبياء (21): 34 - 35] و آيه شريفه : إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُم مَيِّتُونَ [ الزمر (39) :30] .

تذکر چند نکته

نکته اول : خاموش نشدن نور اهل بیت علیهم السلام

در زیارت امام حسین علیه السلام - به روایت امام صادق علیه السلام - می گوییم: «وَأَشْهَدُ أَنَّكَ نُورُ اللَّهِ الَّذِي لَمْ يُطْفَأُ وَ لا يُطفَأُ أَبَداً ، وَ أَنَّكَ وَجْهُ اللَّهِ الَّذِي لَمْ يَهْلِكُ وَ لا يَهْلِكُ أَبَداً». ⁽¹⁾

قال مولانا الرضا علیه السلام في ضمن حديث : وجه الله أنبياؤه ورسله و حججه صلوات الله عليهم، هم الذين بهم يُتَوَجَّهُ إلى الله وإلى دينه و معرفته (التوحيد 117 - 118، بحار الأنوار 4/4)

نکته دوم : تصغير عظمت خدا

به خدا سوگند اگر حضرت عیسی علیه السلام کلامی را که مسیحیان درباره اش گفتند بپذیرد خدا او را (عذاب و ) کر خواهد نمود. به خدا سوگند اگر من مطلبی را که (غالیان از) اهل کوفه درباره ام می گویند بپذیرم زمین مرا در خود فرو می برد. من بنده ای مملوک هستم که (بدون لطف خدا) توانایی هیچ سود و زیانی ندارم. ⁽³⁾

نگارنده گوید: از روایات متعدد معلوم میشود که تصغیر عظمت خدا و پایین آوردن و کوچک شمردن آن - از نصاری و غالیان - به جهت ادعای ربوبیت و خدایی برای بندگان است. و ساختن روایات تشبیه نیز در همین راستا و به همین مقصود بوده است.

و در روایت شماره 61 : خدایا لعنت کن نصاری را که عظمت تو را کوچک انگاشتند و لعنت کن کسانی که اعتقادی شبیه اعتقاد آن ها را داشته باشند.

نکته سوم : توهین غالیان به پیامبر صلی الله علیه وآله

از او نقل کرده که [ العیاذ بالله ] ابو الخطاب ملعون از پیامبر صلی الله علیه وآله افضل است؛ زیرا خدا پیامبر صلی الله علیه وآله را بارها در قرآن مورد عتاب قرار داده است - مانند آیه های: وَلَوْلاً أَن تَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً [الإسراء (17): 74] و لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر

(39) : 65] و ... - ولی ابوالخطاب را عتاب نکرده است! ⁽¹⁾

92 . و نیز شیخ کشی گفته : فرقه مذکور می گویند : [العیاذ بالله] پیامبر صلی الله علیه وآله بنده علی علیه السلام است و علی علیه السلام پروردگار است و [ در عین حال از آن ها نقل شده که ] می گویند : علی علیه السلام پروردگار است که گاهی به صورت علی علیه السلام و گاهی به صورت پیامبر صلی الله علیه وآله ظاهر شده است . آن ها قائل به تناسخ و مباح بودن محرّمات نیز هستند. ⁽²⁾

نگارنده گوید : تذکر این نکته خالی از لطف نیست که در کلمات غالیان و کسانی که گرایش به آنان دارند تصریحاً و تلویحاً اعتراض ، بی ادبی و بی احترامی نسبت به خدای تبارک و تعالی و پیامبر صلی الله علیه وآله کاملا مشهود است.

3 : اموری که غلو نیست ولی غلو دانسته شده

اشاره

برخی - مانند اهل تسنن و ... - به اشتباه یا از روی عمد اعتقاد به برتری معصومین علیهم السلام بر دیگران، صدور امور شگفت و خارق العاده از آنان، اطلاع از امور غیبی و امثال آن را غلو دانسته و انکار کرده اند، در حالی که چنین نیست، این امور به دلایل قطعی ثابت است و برخی شاهد قرآنی نیز دارد.

برتری معصومین علیهم السلام بر دیگران

بنابر دلایل قطعی امیرمؤمنان علیه السلام همتای پیامبر صلی الله علیه وآله است جز در نبوت و هیچ کس به رتبه آن حضرت نمی رسد و با ایشان قابل قیاس نیست . ⁽¹⁾

قال جابر: «وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ» رسول الله صلی الله علیه وآله وعلى بن أبى طالب (ع) (دلائل النبوة لأبي نعيم الأصبهاني 147 (چاپ دیگر 1 / 353)، تفسیر ابن أبي حاتم الرازي ،668/2، تفسیر ابن کثیر 379/1، الدرّ المنثور 39/2، فتح القدير للشوكاني ،374/1 ، فرائد السمطين 2 / 24)

وقال ابن عباس : نزلت على رسول الله صلی الله علیه وآله ، وعليَّ [علیه السلام] نفسه، وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ في فاطمة [علیها السلام] «أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ» فى حسن وحسين [علیهما السلام] (معرفة علوم الحديث للحاكم النيسابوري 50)

حاکم نیشابوری (متوفی 405) در منبع پیشین گفته : روایات متواتر بر این مطلب دلالت دارد.

اهل تسنن به سند معتبر روایت کرده اند که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «لينتهين بنو وليعة أو لأبعثن إليهم رجلاً كنفسي، ينفذ فيهم أمري ، فيقتل المقاتلة ويسبي الذرية» .

یعنی : بنو ولیعه دست از مخالفت بردارند وگرنه کسی را به مبارزه با آنان می فرستم که مانند خودم باشد.

قال الطبري : وهذا خبر - عندنا - صحيح سنده . (تهذيب الآثار 1 / 160)، وقال الحاكم النيسابوري : هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه. (المستدرك 2/ 120 - 121 )

بسیاری از اهل تسنن این روایت را با تعابیر نزدیک به یکدیگر - نقل کرده اند مانند: المصنف لعبد الرزاق 226/11 ، المصنف لابن أبي شيبة 498/7 و 543/8 ، فضائل امیرالمؤمنين علیه السلام لأحمد بن حنبل 163، 192 شماره های 90 ، 130، (تحقیق محقق طباطبائي ) ، فضائل الصحابة لأحمد بن حنبل 706/2، 733 شماره های 966 ، 1008 (الطبعة الثالثة، دار ابن الجوزى الرياض ) ، أنساب الأشراف 123/2 - 124 (تحقيق محمودى)، البحر الزخار 258/3 ، كشف الأستار 3 / 224 ، السنن الكبرى للنسائي 5/ 127 - 128، خصائص أمير المؤمنين علیه السلام للنسائي 89 - 90 ، مسند أبي يعلى 166/2، المعجم الأوسط 4 / 133، الاستيعاب 1109/3 - 1110 ، تاريخ مدينة دمشق 42 / 342 - 343 ، ذخائر العقبی 64، الرياض النضرة 119/3 - 120 ، المناقب للخوارزمي ،136، شرح ابن أبي الحديد 1 / 294 و 167/9 ، مجمع الزوائد 134/9 ، 163 ، المطالب العالية لابن حجر ،71/16، جواهر المطالب 1 / 60 - 61 ، جواهر العقدين 2 / 85، الدر المنثور ،213/3 ، كنز العمال 163/13 - 164، الصواعق المحرقة ،126، السيرة الحلبية 734/2.

اما برتری امامان معصوم علیهم السلام بر پیامبران علیهم السلام، آن نیز از روایات فراوان استفاده می شود. از باب الزام خصم گوییم در صحیحین آمده است :

93 . هنگامی که حضرت عیسی علیه السلام از آسمان فرود آید امام شما از خود شماست (نه حضرت عیسی علیه السلام) . ⁽¹⁾

94 . و نیز عامه روایت کردهاند که حضرت عیسی علیه السلام در نماز به حضرت مهدی علیه السلام اقتدا خواهد نمود. ابوالحسن آبری (متوفی 363) می گوید:

راویان فراوان، روایات متواتر از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل کرده اند که دلالت دارد حضرت مهدی علیه السلام از خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله است و زمین را از عدل و داد پر می نماید. حضرت عیسی علیه السلام در کشتن دجال او را یاری می فرماید. حضرت مهدی علیه السلام بر این امت امامت کرده و حضرت عیسی علیه السلام در نماز به او اقتدا می کند.

این مطلب مورد تأیید بزرگان اهل تسنن واقع شده ⁽²⁾و از آن معلوم می شود که

حضرت مهدی علیه السلام از حضرت عیسی علیه السلام برتر است و بر ایشان امامت می کند.

صدور کارهای خارق العاده از معصومین علیهم السلام

صدور کارهای شگفت و خارق العاده؛ شاهد قرآنیاش احضار تخت بلقیس بر دست آصف، وصی حضرت سلیمان علیهما السلام است، قال الله تبارك وتعالى : قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ [النمل (27): 40].

سخن گفتن معصومین علیهم السلام در گهواره؛ شاهدش سخن گفتن حضرت عیسی علیه السلام پس از ولادت است، قال الله عزّ وجل: وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ ... [آل عمران (3):46]، وقال تبارك وتعالى : تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ... [المائدة (5): 110]، وقال عز من قائل : قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيّاً * قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيَّاً [مريم (19) : 29 - 30] .

اطلاع داشتن و خبر دادن از امور غیبی؛ میراثی است از پیامبر صلی الله علیه وآله به تعلیم خدای علّام الغيوب. ⁽¹⁾

و الهام از جانب خدای تعالی و سخن گفتن فرشتگان با آن بزرگواران شاهدش الهام به حواریین و الهام یا سخن فرشتگان با مادر حضرت موسی علیهما السلام ⁽²⁾و سخن گفتن آنان با حضرت مریم علیها السلام است.

قال الله عزّ وجلَ : وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَأَشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ [المائدة (5): 111] .

وقال سبحانه وتعالى : وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ [القصص (28): 7].

وقال تبارك وتعالى: وَإِذْ قَالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَأَصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ * يَا مَرْيَمُ أَقْتُتِي لِرَبِّكِ وَأَسْجُدِي وَأَرْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ [آل عمران (3): 42 - 43] .

آگاهی از آینده و زمان شهادت

بعضی اعتقاد به آگاهی امام حسین علیه السلام از شهادت خویش را غلو دانسته اند ولی چنین نیست، بلکه - گذشته از اقتضای شرایط به گونه ای که برای دیگران نیز معلوم بوده است - روایات فراوان عموماً و خصوصاً بر آن دلالت دارد . ⁽¹⁾به عنوان مثال در صحیحه ضریس گناسی آمده است:

راوی پرسید: پس برنامه های امیرمؤمنان، امام حسن و امام حسین علیهم السلام و مشکلاتی که برای آن ها پیش آمد، و مغلوب گردیدن و شهید شدن آن ها چگونه قابل توجیه است ؟

امام علیه السلام در پاسخ فرمود: قضا و قدر الهی بود که امضا و حتمی شده بود، گرچه آن ها در پذیرفتن آن مختار بوده اند. امامان علیهم السلام اگر قیام کرده اند یا سکوت، قبلاً از طریق پیامبر صلی الله علیه وآله از وظیفۀ خویش و آنچه برای آنان رخ می دهد، آگاه شده بودند. البته اگر هنگام غلبه دشمن، از خدا درخواست می کردند، بلا به سرعت از آن ها دفع شده و دشمن نابود می گشت. ⁽²⁾

شگفتا از کسانی که خود بارها به روایات نادرست و غیر معتبر استناد نموده اند؛ چگونه با چشم پوشی از روایات متواتر و دلائل معتبر در این زمینه، به مناقشه سندی

برخی از احادیث پرداخته و بزرگ نمایی بیجا کرده اند.

در مورد آگاهی از آینده، برخی از عامه آگاهی از زمان شهادت را دربارهٔ امیر مؤمنان علیه السلام پذیرفته اند.

96 . ابن اثیر جزری (متوفی 630) روایت کرده: حضرت علی علیه السلام برای نماز صبح از خانه بیرون می رفت که مرغابی ها به استقبال ایشان شتافته و شروع به سر و صدا نمودند، هنگامی که دیگران خواستند آن ها را از سر راه حضرت دور کنند حضرت فرمود: آن ها را رها کنید، آن ها نوحه گران [من] هستند [که از مصیبت من خبر می دهند] حضرت این را فرمود و از خانه خارج شد و پس از آن ضربت خورد!

ابن اثیر می گوید: این مطلب دلالت دارد که آن حضرت از سال و ماه و شبی که در آن کشته شد با اطلاع بوده است . ⁽¹⁾

ابن حجر عسقلانی پس از نقل گزارش های متعدد درباره «ذوالثدیه» می نویسد:

در این حدیث - غیر از فواید گذشته - منقبت عظیمی برای علی علیه السلام وجود دارد... طرق متعدد این حدیث مشتمل بر مطالب فراوانی است که علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه وآله فراگرفته چه درباره خوارج و چه غیر آنان. این مطلب از علی علیه السلام ثابت است که خبر داد: در آینده شقی ترین افراد او را به قتل می رساند. و همان گونه که فرموده بود اتفاق افتاد و مطالب فراوان دیگر. ⁽²⁾

97 . بنابر روایات صحیح اهل تسنن از راویان متعدد، امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: تا فرصت دارید و من در بین شما هستم هر چه می خواهید از من بپرسید، پس از من کسی مانند مرا نخواهید یافت که پرسش هایتان را پاسخ دهد. ⁽³⁾

انکار سهو از معصومین علیهم السلام

اجماع و اتفاق علما بر آن است که سهو و نسیان از پیامبر صلی الله علیه وآله و معصومین علیهم السلام در تبلیغ دین سر نمیزند که باعث سلب اعتماد از آن بزرگواران است .

شیخ صدوق قدس سره و استادش ابن الولید رحمه الله سهو و نسیانی را که در غیر تبلیغ دین - مانند سهو در نماز - و از جانب خداوند باشد نه از شیطان ممکن و انکار آن را غلو دانسته اند.

این دو بزرگوار به روایاتی استناد کرده اند که دیگران آن را حمل بر تقیه نموده بلکه ادعای اجماع بر عدم سهو از معصومین علیهم السلام نیز نموده اند. ⁽²⁾

تذکر چند نکته

نکته اول : مذمّت انکار روایات

شاید بعضی از احادیث و روایات فضائل با معلومات فعلی ما قابل پذیرفتن نباشد ولی ما حق انکار آن را نداریم که در روایت صحیح از آن نهی شده است. ⁽³⁾

علامه مجلسی قدس سره فرموده: بعضی در تفسیر غلو افراط کرده و بعضی از معجزات شگفت انگیز و یا نفی سهو از امامان علیهم السلام و یا اعتقاد به این که آنان عالم به گذشته و آینده و چیزهای دیگرند را از غلو شمرده اند... مؤمن متدین نباید روایات فضائل، مناقب ، معجزات و معارف عالی را رد کند مگر روایتی که خلاف آن به ضرورت دین و دلیل قاطع و آیات محکم یا روایات متواتر اثبات شود. ⁽¹⁾

نکته دوم : تفاوت غلو نزد شیعه و سنی

شایان ذکر است که غلو نزد اهل تسنن با غلو نزد شیعه تفاوت روشن دارد.

علمای رجال اهل تسنن گفته اند:

«شیعه غالی» کسی است که امیرالمؤمنین علیه السلام را بر شیخین مقدم بدارد.

«رافضی غالی» کسی است که نسبت به شیخین کینه داشته یا به آن دو ناسزا گوید.

و شدیدترین درجه غلو و رفض آن است که به رجعت نیز اعتقاد داشته باشد. ⁽²⁾

نگارنده گوید : در ابتدای همین بخش تحت عنوان «برتری معصومین علیهم السلام بر دیگران» گذشت که بنابر دلایل قطعی امیر مؤمنان علیه السلام همتای پیامبر علیهم السلام است ، پس هیچ کس با ایشان قابل قیاس نیست .

اظهار تنفر و تبری یا ذکر مطاعن نزد ،دیگران افراط عملی بشمار می رود که معصومین علیهم السلام به شدت از آن نهی فرموده اند.

اما رجعت ؛ امری است مستفاد از آیات و روایات مسلّم .

به عنوان نمونه در قرآن می خوانیم: وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِن كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِّمَّن يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا [النمل (27) 83] ⁽¹⁾که مراد از آن رجعت است نه قیامت؛ زیرا در رجعت بعضی محشور می شوند نه همه و خداوند درباره قیامت کبری تصریح به محشور شدن همه فرموده است که: وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرُ مِنْهُمْ أَحَداً [الكهف (18): 47 ] . ⁽²⁾

نکته سوم : ترک تقیه غالیان

یکی از اشکالات مهم بر غالیان کنار گذاشتن تقیه و اظهار تبری و ذکر مطاعن است که پیامدها منفی داشته و مشکلاتی ایجاد کرده و باعث بدنامی شیعه شده است. ⁽³⁾

ابوحنیفه به امام صادق علیه السلام گفت: عده ای از اهل کوفه مدعی هستند که شما آن ها را فرمان داده ای که از فلانی و فلانی [ و فلانی ] بیزار و متنفر باشند. حضرت فرمود: وای بر تو چنین چیزی نبوده است. پناه بر خدا! (علل الشرائع 1 / 91، بحارالانوار 2 / 294)

و صفحه 37 گذشت که : عبدالله بن سبا تنفر و بیزاری از دشمنان امیرالمؤمنین علیه السلام را آشکارا بیان کرده و دشمنانش را کافر خوانده است.

البته تصور این که مشکل غالیان فقط از این ناحیه است و نادیده گرفتن افکار و عقائد الحادى آن ها نیازی به نقد ندارد و روایات فراوان از جمله آنچه در این نوشتار جمع آوری شده به روشنی دلالت بر بطلان آن دارد .

4 : روش های غالیان

اشاره

غالیان برای پیشبرد اهداف خویش از شگردهای گوناگون بهره برده اند که به برخی از آن ها اشاره می شود.

افترا، دروغ، تحریف، تأویل و توجیه

اشاره

از جمله روش های آنان استفاده فراوان از دروغ است. گاهی به صراحت مطالبی را بر خلاف واقع بیان کرده اند و گاهی کلام اهل بیت علیهم السلام را به رأی خویش تفسیر نموده اند. البته نقل به معنا اشکالی ندارد ولی هرگونه دخل و تصرفی در روایات ممنوع است بلکه دروغ بستن بر اهل بیت علیهم السلام باعث سلب ایمان می شود. ⁽¹⁾

99 . امام کاظم علیه السلام فرمود: فلانی ایمانش عاریه ای بود؛ از آن روی که بر ما دروغ بست ایمانش گرفته شد. ⁽²⁾

100 . کسی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: ابوالخطاب می گوید: شما دست بر سینه او گذاشته و فرموده ای: «عه ولاتنس» یعنی: آن را - اشاره به علوم الهی - نگهدار و فراموش مکن. و فرموده ای که علم غیب داری. و فرموده ای که ابوالخطاب گنجینه دانش ما و محرم اسرار ما و امین نزد زنده و مرده ماست.

حضرت او را تکذیب نموده و فرمود: نه، به خدا سوگند من اصلاً با او تماسی نداشته ام به جز دستش ( برای مصافحه ) ، به خدای یکتا سوگند من علم غیب ندارم ...

سپس نفرین فرمود بر خویش که: خدا مرا بر امواتم اجر و پاداشی ندهد و در بستگان زنده ام به من برکت ندهد اگر چنین سخنانی را بر زبان آورده باشم. ⁽¹⁾

239.

101 . معاوية بن عمار می گوید: در محضر امام صادق علیه السلام مطالبی را از ابوالخطاب نقل کردم که به ایشان نسبت می داد و برای ما قابل قبول نبود و حضرت همۀ آن مطالب را تکذیب فرمود. ابوالخطاب که در مجلس حاضر بود مکرّر از من خواست که همراه با او بلند شده و مجلس را ترک کنم. امام صادق علیه السلام به من فرمود: او با تو کار دارد. هنگامی که ابوالخطاب مجلس را ترک نمود امام صادق علیه السلام فرمود: او می خواست (دور از چشم من به تو) بگوید : امام صادق علیه السلام به من این مطالب را (که از اسرار است ) خبر داده ولی از تو (که اهلیت آن را نداری) کتمان می کند.

در آخر حضرت از من خواست که آنچه را فرمود به شیعیان خبر دهم.

⁽²⁾ 102. امام صادق علیه السلام فرمود: بعضی از غالیان دروغ می گویند به گونه ای که شیطان به دروغ آن ها نیازمند است . ⁽³⁾

نگارنده گوید: به عنوان نمونه، ابوالخطاب گاهی در فهم مطالب دچار اشتباه شده، ⁽¹⁾گاهی نتوانسته مطالب را درست حفظ کند و از پیش خود بر آن چیزی افزوده ⁽²⁾و گاهی از روی عمد بر اهل بیت دروغ بسته است. ⁽³⁾او سابقه خوبی داشته، از موقعیت مناسب و حسن ظاهر برخوردار بوده، ⁽⁴⁾از کارگزاران امام صادق علیه السلام ، ⁽⁵⁾بلکه پناه شیعه در پاسخ سؤالات بشمار می رفته، ⁽⁶⁾و حضرت فرمان به موالات او داده بود، ولی ایمانش عاریه ای بوده و با دروغ بستن بر اهل بیت علیهم السلام - به جهت ریاست طلبی چنانکه در روایت شماره 115 خواهد آمد - ایمانش را از دست داده است. ⁽⁷⁾

در روایات متعدد آمده است که امامان علیهم السلام ، تحریف غالیان و انتحال و نسبت های بیجای مبطلان و تأویل جاهلان را از دین برطرف می کنند. ⁽⁸⁾

این روایات حاکی از آن است که آن بزرگواران با روشنگری و افشاگری، بطلان مطالبی را که غالیان، بیهوده گرایان و نادانان در دین وارد کرده اند، بیان می فرمایند که به نمونه هایی از این روشنگری پیش از این اشاره شد، مانند فرق «محدث» با «نبی و پیامبر»، و بیان مقصود از روايت : «إذا عَرَفْتَ فاعمل ما شِئتَ» . ⁽⁹⁾

نیرنگ غالیان برای ترویج اخبار ساختگی

103 - 104. از امام صادق و امام رضا علیهما السلام روایت شده است که عده ای از غالیان ، مانند مغيرة بن سعيد، ابوالخطاب و یارانشان کتاب های حدیثی اصحاب را از آنان به امانت گرفته و روایاتی را (ساخته و پرداخته) به آن افزوده سپس آن کتاب ها را به صاحبانش بر می گرداندند.

امام صادق علیه السلام تأکید فرمود که احادیثی را که به ما نسبت داده می شود نپذیرید مگر آنکه مطابق قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه وآله باشد یا شاهدی بر آن از احادیث گذشته ما (که اطمینان به صدور آن دارید) داشته باشد... ما فقط کلام خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله را نقل می کنیم.

و امام رضا علیه السلام فرمود: آنچه ما می گوییم مطابق قرآن و سنّت و سخن خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله است. در کلمات ما تناقضی وجود ندارد کلام همه ما - از امام اول تا آخرین امام - همانند یکدیگر و تصدیق ( و تأیید ) یکدیگر است . ⁽¹⁾

تذکر چند نکته

نکته اول : توجه به محدوده تحریفات غالیان

با توجه به عبارت: فلا تقبلوا علينا خلاف القرآن فإنّا إن تحدثنا حدثنا بموافقة القرآن وموافقة السنّة» و عبارت های مشابه آن و جمله : « يدسّ فيها الكفر والزندقة» و تعبير : «فكل ما كان في كتب أصحاب أبي علیه السلام من الغلو ...» روشن است که آنچه غالیان افزوده اند مربوط به جریان غلو بوده که با سنجش آن مطالب با کتاب و سنت بطلانش روشن می گردد، مانند نسبت خدایی به غیر خدا، نسبت پیامبری به غیر پیامبر صلی الله علیه وآله ، تفویض آفرینش به غیر خدا و ... که با رجوع به آیات توحيدى، وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ ... [الأحزاب (33): 40] و هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللهِ [ فاطر (35): 3] و ... مطلب روشن می گردد. بنابراین تردید در ساختگی بودن روایاتی که ربطی به عقائد و افکار غالیان ندارد بی وجه است .

نکته دوم : تأثیر اباحیگری غالیان در دروغ پردازی

اباحی گری غالیان - به شرحی که صفحه 118 خواهد آمد - تأثیر مهمی در تجویز دروغ و ساختن روایات بر طبق امیال و خواسته های نفسانی آنان داشته است و این یکی از انگیزه های تأکید معصومین علیهم السلام بر تحذیر از غالیان و روایاتشان بوده است .

نکته سوم : تأثیر پذیری ساده لوحان از کتب غالیان و دروغ پردازی آنان

برخی با مطالعه کتب غالیان تحت تأثیر دروغ پردازی آنان قرار گرفته و محکمات روایات و امور مسلم را نادیده گرفته اند. غافل از آن که غالیان در برابر تمام مطالبی که معصومین علیهم السلام در رد و انکار آن ها فرموده اند روایاتی ساخته اند و خود را تبرئه کرده و اصحاب جلیل القدر امامان علیهم السلام را متهم به دروغ ، حسادت و ... نموده اند .

آن ها به شدت تلاش بر کتمان افکار و عقائدشان حتی از هم فکرانش دارند. البته در کتبی که برای خواص نوشته اند تصریح به انحرافات عقیدتی و عملی خویش نموده اند برخلاف تألیفاتی که برای عموم نگاشته شده است مثل الهداية الكبرى . ⁽¹⁾

بلند پروازی غالیان

105 . مغيرة بن سعيد، بيان بن سمعان، بزیع و صائد خود را پیامبر و اهل بیت علیهم السلام را پروردگار می دانستند. می گفتند: ما ملکوت و عظمت امام صادق علیه السلام را درک می کنیم که او پروردگار و خالق است و دیگر شیعیان که برگزیده نیستند مُقَصِّره - یعنی اهل تقصیر و کوتاهی - هستند که حضرت را انسانی گوشتی و خونی ( یعنی عادی ) می دانند. ⁽¹⁾

و از روایات شماره 54 و 56 معلوم می شود که غرض قائلین به حلول و ... آن است که روح خدا یا جزئی از خدا در معصومین علیهم السلام بوده و سپس به رهبران غالیان منتقل شده است.

سوء استفاده از رؤیاها و مکاشفات شیطانی

اشاره

شیطان به کیفیت های مختلف انسان ها را به گمراهی می کشاند. گاهی با ایجاد شک و تردید، گاهی با القاء مطالب باطل و افکار شیطانی به ذهن آن ها - چنانکه صفحه 27 گذشت - و گاهی با متمثل شدن به صورت های گوناگون در عالم رؤیا یا بیداری که از آن به «مکاشفات شیطانی» یاد می شود.

تمثل شیطان در عالم رؤیا یا بیداری

بدون شک رؤیا، کشف، شهود و ... هیچ حجیت شرعی ندارد. ⁽¹⁾

بسیاری از فرقه های باطل برای اثبات مدعای خویش به رؤیا تمسک می کنند و البته رؤیا بر اقسامی است، و فقط یک قسم آن رؤیای صادقه است. و اثبات اینکه رؤیای آن ها از رؤیاهای صادقه است به هیچ طریقی ممکن نیست .

گر چه در روایتی آمده: «من رآنی فقد رآنی» هرکس مرا در خواب ببیند خودم را دیده است، ولی باید در کنار این روایت؛ نکته دقیق دیگری را نیز ملاحظه کرد که :

نتیجه آنکه حمزه بربری اصلاً امام باقر علیه السلام را در خواب ندیده گرچه خیال کرده باشد کسی را که دیده آن حضرت هستند؛ زیرا شیطان می تواند به ذهن کسی القا کند که او امام را دیده است .

111 . امام صادق علیه السلام دربارۀ آيه شريفه : هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَن تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ * تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَنَّاكٍ أَثِيمِ [الشعراء (26): 221 - 222] ⁽⁴⁾فرمود: آن ها هفت نفرند : مغيرة بن سعيد، بنان [ بیان ] صائد نهدی، حمزة بن عماره بربری ، حارث شامی، عبدالله بن حارث [عبدالله بن عمرو بن الحارث ] ⁽⁵⁾و ابوالخطاب [که از مشاهیر غالیان می باشند ] ⁽⁶⁾

فرستاده ابلیس!

112 . کسی به امام صادق علیه السلام گفت : فدایت شوم ، ابو منصور می گوید که او را نزد خدا برده اند و خدا دست بر سرش کشیده و به زبان فارسی به او گفته است: ای پسر !

حضرت فرمود: پدرم از جدّم علیهما السلام نقل کرد که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: ابلیس را تختی است میان آسمان و زمین و به تعداد ملائکه مأمور دارد. هرگاه شخصی را بخواند و او بپذیرد، ابلیس برای او مجسّم می شود و او را نزد خویش بالا می برد. ابو منصور فرستاده (و سفیر) ابلیس است. سپس سه مرتبه فرمود: لعنت خدا بر ابو منصور. ⁽¹⁾

نگارنده گوید : ابو منصور عجلی ادعای پیامبری نیز داشته است. ⁽²⁾

113 . امام صادق علیه السلام دربارۀ برخی از غالیان فرمود: لعنت خدا بر آن ها، شیطان در بهترین صورت مانند انسانی بر آنان مجسّم گردید (و آن ها را به گمراهی کشاند). ⁽³⁾

بخش پایانی حدیث اشاره است به آیه شریفه: ... شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضِ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً... [الأنعام (6) : 112] .

شما نگویم فضائل مسلمان چیست؟ همه گفتند: چرا فدایت شویم. گفتم : از فضائل مسلمان آن است که بگویند: فلانی اهل قرائت قرآن اهل ورع و پرهیزگاری و در عبادت پروردگار کوشاست. این امور فضیلت و امتیاز برای یک مسلمان است. شما را چه به ریاست طلبی؟! مسلمانان همه در یک ردیف هستند، بپرهیزید از گرد آمدن اطراف افراد و پیروی از آنان که موجب هلاکت است.

من از پدرم علیه السلام شنیدم که فرمود: شیطانی وجود دارد بنام المذهب می تواند به هر شکلی درآید جز به صورت پیامبران و اوصیا علیهم السلام. تصور من آن است که آن شیطان برای رهبر شما مجسم شده از او بر حذر باشید. ⁽¹⁾

فریب شیطان

علامه مجلسی رحمه الله می فرماید: ظاهرا شیطان این حرف را موقعی به او گفته که سپاهی برای کشتن او آمده بود. او ابوالخطاب را با این حرف تشویق به جنگ کرد تا او را به کشتن دهد. یعنی ساکت باش ، مبادا نظرت تغییر کند ، تو پیروز خواهی شد.

نگارنده گوید: در برخی نسخه ها به جای : «تظفر » لفظ : «تطفر » آمده ، بنابر این نسخه، مطلب چنین معنا می شود که: شیطان به او گفت : تو همین الان با پرش و جستن خود را نجات می دهی .

تذکر دو نکته

نکته اول : ادعای ربوبیت و پیامبری معصومین علیهم السلام به هوای جاه طلبی

شایان ذکر است که ادعای ربوبیت معصومین علیهم السلام از ناحیه غالیان به داعی ادعای پیامبری برای خویش بوده، چنان که ادعای پیامبری برای آن بزرگواران نیز برای جا انداختن بابیت و واسطه بودن خودشان بوده است.

و امین نزد زنده و مرده ماست .

نکته دوم : اشاره به القائات شیطانی در روایات گذشته

برخی از موارد القائات شیطانی پیش از این گذشت.

سوء استفاده از سحر، شعبده و امور خارق العاده

برخی از غالیان برای آن که بتوانند ساده لوحان و کوتاه فکران را به دام انداخته و آن ها را رام و مطیع خویش نمایند از امور خارق العاده بهره گرفته اند.

اگر گفته شود: چرا چنین اشخاص ملعون و مطرودی می توانند دست به کارهای شگفت انگیز بزنند ؟!

آیا این موجب تشویق مردم به گمراهی و اغرای به جهل نیست ؟ !

آیا بر خدا لازم نیست از تحقق آن جلوگیری نماید؟

در پاسخ می گوییم :

1 . از جهت آن که این کارها شعبده است نه معجزه ، صدور آن از دیگران هم ممکن است - مانند سحر و جادو و ... پس بر خدا لازم نیست از تحقق آن جلوگیری نماید .

2 . روشن است که مخلوقِ محتاج نمی شود خدا باشد و عقل آن را محال می داند و نیز ادله قطعی دلالت بر ختم نبوت به پیامبر صلی الله علیه وآله دارد ، پس اگر کسی ادعای خدایی یا نبوت کند و برای اثبات آن، کاری خارق العاده انجام دهد، بر خدا لازم نیست که از آن جلوگیری کند ؛ زیرا - با توجه به دلائل قطعی - تجویز این امور، اغرای به جهل شمرده نمی شود. ⁽²⁾

اباحی گری

اشاره

اشاره شد که اباحیگری از مهم ترین انگیزه های غالیان و نیز از افکار آنان شمرده شده و علاوه بر آن، آن را بهترین شگرد برای پیشبرد اهدافشان تشخیص داده اند.

119 . شیخ کشی رحمه الله از استادش شیخ عیاشی رحمه الله درباره بعضی از راویان حدیث و میزان اعتبار آن ها می پرسد، او در ضمن پاسخ می گوید: الغلاة يمتحن في أوقات الصلوات . ⁽²⁾یعنی غالیان را هنگام نماز می شود آزمایش کرد و شناخت .

سخن نگارنده در انکار غلو از راویان یاد شده نیست، بلکه مقصود آن است که آثار گذشته حاکی از آن است که اباحی گری و بی نمازی از مهم ترین شاخصه های غالیان بوده است که بدان شناخته می شدند .

121 . امام باقر علیه السلام فرمود: ای شیعیان آل محمد شما میانه رو باشید که غالی (و تندرو دست از تندروی برداشته و) به شما برگردد و تالی ( و وامانده ) خودش را به شما برساند.

کسی پرسید: غالی یعنی چه؟ حضرت فرمود: کسی که درباره ما چیزی بگوید که خودمان نمی گوییم، نه آن ها از ما هستند نه ما از آن ها.

باز پرسید : تالی یعنی چه؟ حضرت فرمود: کسی که دنبال نیکی است [ می خواهد دین حق و مقامات اهل بیت علیهم السلام را بداند ولی از آن بی اطلاع است ]....

سپس فرمود: به خدا سوگند بین ما و خدا خویشاوندی نیست. ما حجتی بر پروردگار نداریم. تنها راه تقرب ما به خدا اطاعت از اوست. هر کسی از شما مطيع خدا باشد ولایت ما برای او سودمند است و اگر نافرمانی نماید ولایت ما برای او سودی ندارد. وای بر شما مبادا فریب بخورید! وای بر شما مبادا فریب بخورید ! ⁽¹⁾

تذکر دو نکته

نکته اول : اشتراک غالیان در اباحی گری

با مراجعه به مصادر اولیه - مانند فرق الشيعه نوبختى والمقالات والفرق سعد بن عبدالله اشعری قمی - معلوم می شود که غالیان با وجود اختلافات اساسی - حتى امثال راوندیه که قائل به الوهیت منصور عباسی بوده اند! - در اعتقاد به اباحی گری، تناسخ، و ... مشترک بوده اند. ممکن است این امر ناشی از منشأ مشترکی باشد که موجب گمراهی آن ها شده مانند القائات شیطانی، یا دسیسه کسانی که مستقیم و یا غیر مستقیم آن ها را به انحراف غلو کشانده اند و البته این احتمال نیز هست که آن ها طرح این امور را بهترین شگرد برای پیشبرد اهداف خویش تشخیص داده باشند.

نکته دوم : برخی از بدعت های غالیان

برخی از بدعت ها از غالیان نقل شده که ممکن است قبل از گرایش به اباحی گری محض ، از آن ها صادر شده باشد، مانند:

حکم به تأخیر نماز مغرب از ابوالخطاب.

حرمت خوردن گوشت شتر بخاتی (خراسانی ) و گوشت کبوتر پاپر از پیروان ابوالخطاب. ⁽¹⁾

و درباره دو مورد اخیر رجوع شود به من لا يحضره الفقيه 3 / 338، وسائل 24 / 189 .

بطلان وضو به خون بینی، استفراغ و کندن موی زیر بغل از مغيرة بن سعيد. ⁽²⁾

تحریم استفاده از آب فرات و هر نهر ، چشمه یا چاهی که چیز نجسی در آن افتاده باشد از مغيرة بن سعید. ⁽³⁾

قول به کامل بودن ماه مبارک (30 روز) برای همیشه. ⁽⁴⁾

و البته غالیان در اباحی گری یکسان نبوده و بعضی - برای حفظ ظاهر هم که شده - ملتزم به مراعات برخی از احکام شریعت بوده اند، چنانکه از روایت شماره 148 و برخی روایات دیگر التزام بعضی از آن ها به نماز و ... استفاده می شود. ⁽⁵⁾

5 : اذیت و آزار غالیان به اهل بیت علیهم السلام

سلب آسایش از اهل بیت علیهم السلام

122 . امام صادق علیه السلام فرمود : لعنت خدا بر مغيرة بن سعيد ⁽¹⁾و آن زن یهودی که با او رفت و آمد داشت و از او سحر و شعبده و کارهای خارق العاده می آموخت.

مغیره بر پدرم دروغ بست خداوند ایمانش را گرفت. گروهی نیز بر من دروغ بسته اند خداوند سوزش آهن (یعنی برندگی و تیزی شمشیر ) را به آن ها بچشاند.

به خدا سوگند ما نیستیم مگر بنده ای که خدا ما را آفریده و برگزیده است. ما (از پیش خود) قدرت سود و زیانی نداریم ...

وای بر آن ها چرا چنین می کنند ؟ ! خدا لعنتشان کند.

به خدا سوگند قطعاً آن ها خدا، پیامبر، امیرالمؤمنین، حضرت فاطمه، امام حسن، امام حسین ، امام سجاد و امام باقر صلوات الله علیهم را آزردند.

اینک من در میان شما گوشت و پوست پیامبرم، در بستر خود (به جهت رفتاری که آن ها دارند ) آسایش ندارم. ترس و وحشت سرتاپایم را گرفته است. آن ها آسوده هستند و من در ترس و وحشت .

آن ها در بستر خود آرمیده اند ولی من از خوف بیدار، بیمناک ، نگران و آواره کوه و بیابان .

من بیزارم از آنچه ابوالخطاب - خدا لعنتش کند - درباره من گفته است.

به خدا سوگند اگر آن ها مبتلا می شدند که ما به آن ها چنین دستوری می دادیم [ و برای آزمایش از آنان می خواستیم که ما را خدا بدانند ] بر آن ها واجب بود که از ما نپذیرند، چه رسد که می بینند من از این مطلب بیمناک و ترسانم و از خدا علیه آنان یاری می طلبم (که انتقام مرا از آن ها بگیرد) و در پیشگاه خداوند از آن ها اعلام بیزاری می نمایم... اگر من اطاعت خدا نمایم مورد رحمت او قرار می گیرم و اگر (بر فرض محال) نافرمانی او کنم مرا به شدّت عذاب خواهد کرد. ⁽¹⁾

خدایش بیازارد که مرا آزرده

123 . امام رضا علیه السلام فرمود : محمد بن فرات مرا اذیت نموده و آزار داده است. خدایش بیازارد و سوزش آهن را به او بچشاند! آزاری که او خدایش- لعنت کند - به من رساند ابوالخطاب به امام صادق علیه السلام نرساند، و دروغی که محمد بن فرات بر ما بست هیچ یک از پیروان ابوالخطاب بر ما نبست. به خدا سوگند هیچ کس نیست که بر ما دروغ ببندد، مگر آن که خداوند سوزش آهن را به او بچشاند. ⁽²⁾

نگارنده گوید: بعد از روایت شماره 77 گذشت که محمد بن فرات خود را پیامبر و فرستاده از جانب امام رضا علیه السلام می دانست و نیز رجوع شود به روایت شماره 149 .

ترجیح کلام ابوالخطاب بر سخن امام صادق علیه السلام !

124 . امام صادق علیه السلام فرمود: حیف از کسانی که با ابوالخطاب کشته شدند! حضرت بعضی از یارانش را نام برده و فرمود: آن ها نزد من آمده و از من سؤال می کردند، من نیز حقیقت امر را برای آن ها بازگو می کردم ولی هنگامی که نزد ابو الخطاب می رفتند (و او مطالب را به گونه ای دیگر بیان می کرد) کلام او را

می پذیرفتند و سخن مرا رها می کردند ! ⁽¹⁾

آزار غالیان به اهل بیت علیهم السلام از روایات گذشته و آینده نیز معلوم می گردد.

6 : بیزاری معصومین علیهم السلام از غالیان

اشاره

امامان معصوم علیهم السلام با برائت و بیزاری از غالیان و تأکید و تکرار آن، خروج آن ها را از دین اعلام نموده اند. و با برخورد عملی شدید و لعن و نفرین بر تک تک آن ها، رسوایشان نموده و شدّت تنفرشان را از آنان نشان داده اند به گونه ای که دوست و دشمن از موضع صریح و روشن معصومین علیهم السلام در برابر آن ها اطلاع یافته اند و جای شک و تردید برای کسی باقی نمانده که غالیان از مکتب تشیع بیگانه اند و به آن ربطی ندارند. نویسنده شهیر اهل تسنن، شهرستانی شافعی (متوفی 548) می نویسد: جعفر بن محمد صادق [علیه السلام] بیزاری خویش را از غالیان اعلام نمود آن ها را از خود طرد نموده و لعن و نفرینشان کرد. ⁽¹⁾

خارج از دین مانند ناصبی

شیخ طبرسی قدس سره می نویسد: از امام رضا علیه السلام و دیگر معصومین علیهم السلام مطالبی در مذمت غالیان و مفوّضه، حکم به کفر و گمراهی آنان، تنفر از آنان و پیروانشان، ریشه یابی افکار فاسد و باطلشان، فرمان به لعنت فرستادن و بیزاری از آن ها، افشاگری و پرده

برداشتن از عقائد فاسدشان نقل شده است تا شیعیانی که عقیده استواری ندارند فریب آنان را نخورند و مخالفان نیز خیال نکنند شیعیان عقائد باطل غالیان را قبول دارند . ⁽²⁾

سید مرتضی رحمه الله می نویسد : ناصبی در کفر و خروج از ایمان مانند غالی است. ازدواج با هیچ کدام در حال اختیار جایز نیست و تفاوتی در این جهت ندارند که هر دو کافر هستند و احکام مسلمانان بر آنان جاری نمی شود . ⁽²⁾

بدترین دشمن در لباس دوست

در شرح حال احمد بن هلال عبرتائی (متوفی 267) - که 54 مرتبه حج بجا آورده بود، 20 مرتبه آن با پای پیاده و ابتدا شیعه بوده سپس منحرف شده - آمده است :

سعد بن عبدالله اشعری می گفت : ما نشنیده و ندیده ایم که شیعه ای ناصبی شود غیر از احمد بن هلال .

علامه مامقانی قدس سره نقل کرده که گفته شده: شاید مراد از «نصب» در اینجا غلو باشد زیرا این واژه در معانی مختلف استعمال شده است. ⁽⁵⁾

نگارنده گوید : سخن در تأیید این احتمال نیست ، بلکه مهم آن است که آن قدر غالیان نزد شیعه منفور و مطرود بوده اند که دانشمندی احتمال دهد مراد از واژه «ناصبی» در عبارت گذشته «غالی» است !

شیخ صدوق قدس سره می فرماید : اعتقاد ما آن است که غالیان از یهود، نصاری، مجوس و همه فرقه های انحرافی و بدعت گذار بدتر هستند و کسی مانند آن ها عظمت خدا را کوچک نشمرده است. ⁽¹⁾

محروميت غالی از شفاعت

128 . امام صادق از پدر بزرگوارش علیهما السلام نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: شفاعت من شامل دو گروه نمی شود: سلطان ستمگر - و بنابر روایتی رفیق و همراه سلطان ستمگر - و غالی در دین که از دین خارج شده و توبه نکرده و از غلو دست برندارد. ⁽²⁾

ما از غالیان بیزاریم

و حضرت علی علیه السلام فرمود: دو دسته در مورد من هلاک می شوند و مرا گناهی نیست: دوستی که زیاده روی کند و دشمنی که کوتاهی نماید.

(سپس امام رضا علیه السلام فرمود:) ما بیزاریم از کسی که دربارهٔ ما غلو کند و ما را از مقامی که داریم بالاتر برد، همانگونه که حضرت عیسی علیه السلام از نصاری بیزار است .

خداوند می فرماید: وَإِذْ قالَ اللهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقِّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَ لا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ * ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَ أَنْتَ عَلَى كُل شَيْءٍ شَهِيدٌ [المائدة (5): 116 - 117] . و می فرماید: لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ [ النساء (4): 172] . و می فرماید: مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ [المائدة (5): 75] ⁽¹⁾مراد از این که غذا می خورند آن است که آن ها مدفوع دارند (پس چگونه می شود خدا باشند ) !

امام رضا علیه السلام در پایان فرمود: هر کس برای پیامبران ربوبیت (و خدایی) و یا برای امامان مقام ربوبیت یا نبوّت ادعا کند و یا برای کسی غیر از امامان (معصوم علیهم السلام) ادعای امامت کند ما در دنیا و آخرت از او بیزاریم. ⁽²⁾

نه غالیان از ما هستند نه ما از آن ها

130 . حضرت علی بن الحسین علیهما السلام فرمود: یهودیان عُزیر را دوست داشتند تا جایی که درباره او گفتند آنچه گفتند (و او را خدا دانستند) ، عُزیر از آن ها بیزار است و آن ها نیز با عُزیر نسبتی ندارند. نصاری نیز به جهت شدت علاقه به حضرت عیسی علیه السلام دربارهٔ او گفتند آنچه گفتند (و او را خدا دانستند) عیسی علیه السلام از آن ها بیزار است و آن ها نیز ربطی

به او ندارند. ما نیز بر همان روش و سنت هستیم گروهی از شیعیان ما آنقدر در دوستی ما زیاده روی می نمایند که درباره ما چیزی را که یهودیان درباره عُزیر علیه السلام و نصاری درباره عیسی بن مریم علیهما السلام گفتند می گویند. نه آن ها از ما هستند و نه ما از آن ها هستیم . ⁽¹⁾

فرمان به بیزاری از غالیان

131 . قاضی نعمان مغربی می نویسد: مغيرة بن سعید از اصحاب امام باقر علیه السلام بود که مردم را به مذهب اهل بیت علیهم السلام دعوت می کرد ولی شیطان باعث لغزش ( و گمراهی ) او گردید و کافر شد. او ادعای پیامبری نموده و ادعا میکرد که مردگان را زنده می کند. وی امام باقر علیه السلام را خدا می دانست و می گفت : او مرا به پیامبری فرستاده است. جمع فراوانی از او پیروی نمودند که به «مغیریه» معروف شدند.

امام باقر علیه السلام در آن زمان مانند امیرالمؤمنین علیه السلام حاکم نبود تا آن ها را به قتل برساند (لذا آنچه در توان داشت در مخالفت با آنان بکار گرفت و) مغیره و یارانش را لعن و نفرین نمود و از عقیدهٔ آنان اعلام برائت و بیزاری فرمود و به دوستان و شیعیانش نامه نوشت و از آنان خواست که این گروه را از خود برانند و آن ها را لعن و نفرین نموده و از آنان اعلام بیزاری نمایند... مغیره و یارانش گناهان را مباح شمردند و تمام احکام شریعت را کنار گذاشتند . ⁽²⁾

در روایت های شماره 103 - 104 افزودن روایات ساختگی او و یارانش در کتاب های حدیثی گذشت . در روایت شماره 105 گذشت که آن ها می گفتند: ما ملکوت و عظمت امام صادق علیه السلام را درک می کنیم که او پروردگار و خالق است .

در روایت شماره 111 نزول شیاطین بر او و ... گذشت .

نوبختی می نویسد : مغیره (در نهایت پا را از آنچه گذشت فراتر نهاده و) ادعای پیامبری کرد و گفت که جبرئیل بر او نازل می شود، حاکم وقت خالد بن عبدالله قسری او را به دار آویخت. (فرق الشيعة للنوبختی 63)

چیزی می گوید که ما نمی گوییم

لعنت خدا بر کسی که چیزی بگوید که ما درباره خودمان نمی گوییم . لعنت خدا بر کسی که از ما سلب کند بندگی خدایی را که ما را آفریده و بازگشت ما به سوی اوست و مقهور و مملوک او هستیم ( و اختیار ما به دست اوست ) . ⁽¹⁾

تنفر امام صادق علیه السلام و گریه آن حضرت

133 . قاضی نعمان مغربی می نویسد: ابو الخطاب از مهم ترین کسانی بود که مردم را به مذهب اهل بیت علیهم السلام دعوت می کرد ولی کافر شد و ادعای پیامبری نمود و گفت : امام صادق علیه السلام خداست. او تمامی گناهان را حلال شمرد. هرگاه فریضه ای برای یارانش ثقیل می آمد، از او درخواست تخفیف می کردند و او فرمان به ترک آن می داد تا آنکه تمامی واجبات را کنار گذاشتند و همۀ معاصی را حلال شمردند و مرتکب کارهای خلاف گردیدند. او می گفت : هر کس امامش را بشناسد همۀ محرّمات برای او حلال است. امام صادق علیه السلام [ که بر حسب ظاهر دستش باز نبود تا با او رفتاری مانند رفتار امیرالمؤمنین علیه السلام با غالیان داشته باشد تنها ] برخوردی که میشد با او داشته باشد آن بود که او را لعن و نفرین فرمود، از او بیزاری جست و مطلب را با اصحاب در میان گذاشت و با نامه نگاری به بلاد مختلف ابلاغ فرمود.

رفتار ابوالخطاب نزد آن حضرت بسیار عظیم زشت، شنیع و وحشتناک بود. مفضّل می گوید:

نزد امام صادق علیه السلام رفتم دیدم حضرت گریان است، پرسیدم: چه پیش آمده؟ فرمود: سبحان الله! منزّه و برتر است خدا از آنچه ظالمین می گویند. ای مفضّل، این کذاب کافر مرا خدا دانسته. سبحان الله ! منزه است خدا. معبودی جز خدای یکتا نیست. پروردگار من و پروردگار پدرانم. او ما را آفرید و ما را از عطای خویش بهره مند ساخت (پس ما هر چه داریم از او داریم) ما پرچم های هدایت و حجّت بزرگ خدا هستیم. به اصحاب ابوالخطاب بگو: ما مخلوق هستیم، ما بنده و مربوب (و دست پرورده و مملوک ) خدا هستیم.

سپس حضرت ادامه داد: البته خدا ما را در جایگاهی قرار داده که به ما اختصاص دارد و بس. ما نوری از نور خدا هستیم و شیعیان ما از ما هستند. هر کس با ما مخالفت نماید اهل آتش است. هر کس از ما پذیرفت و ما را اطاعت نمود اهل بهشت و هر کس از این کذاب کافر (ابوالخطاب) پیروی کرد اهل آتش است . ⁽¹⁾

همراه با فرعون در سخت ترین عذاب!

135 . امام صادق علیه السلام فرمود : لعنت خدا و ملائکه و همۀ مردم بر ابوالخطاب. من گواهی می دهم که او فاسق کافر و مشرک بود و با فرعون محشور می شود و صبح و شام دچار سخت ترین عذاب است. ⁽³⁾

ای کافر ، ای فاسق، ای مشرک من از تو بیزارم

136 . راوی می گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود : بشار ⁽¹⁾حرف بزرگی زده (و عقیده ای بسیار ناجور دارد) هنگامی که به کوفه رفتی به او بگو: «جعفر - یعنی امام صادق علیه السلام - می گوید : ای کافر ، ای فاسق، ای مشرک من از تو بیزارم». هنگامی که پیغام حضرت را به او رساندم گفت: سرورم از من یاد فرمود؟! گفتم آری (ولی نه به نیکی بلکه) به همان کلامی که گفتم. او شروع کرد به دعای خیر برای من و گفت : خدا به تو پاداش نیکو عنایت فرماید. ⁽²⁾

نگارنده گوید : مقصود بشار از کلام اخیر ، توجیه کلام امام صادق (ع) بوده به نحوی که در روایت شماره 79 از شلمغانی گذشت .

لعنت بر کسی که در لعن غالی توقف یا تردید نماید!

138 . امام جواد علیه السلام فرمود : لعنت خدا بر ابوالخطاب و لعنت بر یارانش و لعنت بر کسانی که شک و تردیدی در لعن او داشته باشند و در این مطلب توقف نمایند... هرگز برایت دشوار نباشد لعن کردن آنان؛ زیرا که خدا آن ها را لعنت نموده است. سپس فرمود: پیامبر صلی الله علیه وآله فرموده است: هر کس از لعنت کردن بر کسی که مورد لعن و نفرین خداست خوشش نیاید - یا از آن خودداری نماید - خدا او را لعنت کند. ⁽¹⁾

شایان ذکر است که: بخش اخیر روایت به چند کیفیت نقل شده است: «من يَأْجِمْ [ تَأخَّمَ / تَأَلَّمَ ] أن يلعن من لعنه الله فعليه لعنة الله »

نسخه ای که علامه مجلسی از آن نقل کرده «یأجم» به معنای «یکره» است . (لسان العرب 7/12)

علامه مامقانی در ترجمه جعفر بن واقد آن را به لفظ : «تَأخَّمَ» نقل نموده و در حاشیه فرموده: في القاموس : وخمه واستوخمه : لم يسره [ و توخمه واستوخمه : لم يستمرئه. (القاموس المحيط 185/4) ] و نتیجه گرفته که مراد از روایت آن است که هر کس لعن و نفرین بر کسی را که مورد نفرین خدا باشد انکار نماید، ملعون است. (تنقیح المقال 1 / 228 طبع حجرى ) .

ولی در نسخه مطبوع رجال کشی : لفظ «تَأَثَّمَ» است . ابن منظور در شرح «تأثم» گفته: تجنّباً للإثم. (لسان العرب 5/12) از این بیان استفاده می شود که مراد از «تَأثَّمَ» آن است که کسی به جهت دوری از گناه از کاری خودداری نماید . بنابر این معنای حدیث فوق آن می شود که هر کس لعنت کردن کسی را که مورد لعن و نفرین خداسترجال الكشي 2/ 810 - 811 ، بحار الانوار 25 / 318 - 319. گناه بداند و از آن خودداری نماید ، ملعون است .

نگارنده گوید: بدون شک لعن و نفرین معصومین علیهم السلام شامل همه کسانی می شود که با تمسک به شبهات واهی یا روایات ساختگی به دفاع از ابوالخطاب و امثال او برخاسته اند و نیز ساده لوحانی که از کلام آن ها به شک و تردید افتاده و روایات مسلّم و متواتر را نادیده انگاشته اند .

غالی از کسی که نسبت گناه به امام میدهد بدتر است!

139 . امام صادق علیه السلام فرمود: چقدر حرف های مردم دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام شگفت و عجیب ( و متناقض ) است ! چقدر فاصله است بین کلام کسی که می گوید: او پروردگار و معبود است و کلام کسی که می گوید: او بنده گنهکار خداست! و قطعاً

سخن کسی که نسبت گناه به امیرالمؤمنین علیه السلام می داد برای آن حضرت آسان تر بود از کسی که به آن حضرت نسبت ربوبیت و خدایی می داد. ⁽¹⁾

غاليان بدترین خلايق / توبه نمی کنند

اشاره

تذكر : وجوب عقلی و نقلی توبه برای همه حتی غالیان

این که حضرت در روایت 140 فرمود: «غالی توبه می کند و به سوی ما بر می گردد ما او را نمی پذیریم» و در روایت 141 فرمود: «آن ها هیچ گاه

توبه نمی کنند» بدان معنا نیست که غالی تکلیف به توبه ندارد بلکه خبر از وخامت حال آنان است ؛ ⁽¹⁾زیرا گذشته از حکم عقل و عمومات امر به توبه ، خداوند تبارك و تعالی درباره نصاری فرموده : لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهِ إِلَّا إِلَهُ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * أَفَلاَ يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ [المائدة (5) : 73 - 74] . ⁽²⁾

در روایات متعدد تصریح به لزوم توبه برای غالی شده است.

برخی با شنیدن سخنان آن حضرت از کفر برگشتند ولی بعضی دیگر لجاجت ورزیدند ، امیرالمؤمنین علیه السلام اصرار داشت که آن ها نیز برگردند و توبه کنند ولی نپذیرفتند لذا آن ها را با آتش نابود نمود . ⁽³⁾

آن حضرت بود - برای او و دوستانش پیغام فرستاد که: وای بر شما (از این عقیدهٔ فاسد دست بردارید و ) توبه کنید که شما کافر و مشرک هستید. ⁽¹⁾

در روایت شماره 128 پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: شفاعت من شامل دو گروه نمی شود: ... و غالی در دین که ... توبه نکرده و از غلو دست برندارد.

پی نوشت شماره 62 : فاستتابهم فلم يتوبوا .

پی نوشت شماره 67 : وجعل يهتف بهم ويناشدهم ارجعوا إلى الإسلام، فأبوا...

پی نوشت شماره 69 : [فقال لهم :] فاتقوا الله وارجعوا .

پی نوشت شماره 73 : استتابه أمير المؤمنين علیه السلام فأبي أن يتوب .

آزار محمد بن بشير

راوی می گوید: پرسیدم: فدایت گردم، اگر من این سخن را از او بشنوم آیا خونش بر من مباح نیست مانند کسی که به پیامبر صلی الله علیه وآله ناسزا گوید؟ حضرت فرمود: آری به خدا، به خدا سوگند خونش مباح است برای تو و هر کسی که این سخن را از او بشنود.

راوی پرسید: آیا این ناسزاگویی به شما نیست؟ حضرت فرمود: آری ناسزا به خدا و به پیامبر صلی الله علیه وآله و به پدرانم و به من است. کدامین سبّ و ناسزاگویی از این قبیح تر ؟! بالاتر از این سخنی نیست !

راوی پرسید: اگر من بی جهت در انجام وظیفه کوتاهی کنم و او را به قتل نرسانم گناهی مرتکب شده ام؟ حضرت فرمود: مضاعف گناه او بر گردن تو خواهد بود بدون آن که از گناه او کاسته شود. ⁽²⁾

نگارنده گوید : محمد بن بشیر در کلام گذشته اشاره به ربوبیت امام کاظم علیه السلام دارد نه اظهار مخالفت و انکار فضیلت آن حضرت ؛ زیرا او می خواست از اعتقاد مردم به حضرت سوء استفاده و خودش را جانشین ایشان معرفی کند. (رجوع شود به روایات شماره 117 ، 148) لذا امام کاظم علیه السلام فرمود : خدایا من از آنچه او دربارۀ من ادعا میکند بیزارم (روایت شماره 146).

از پیروانش مطالب گوناگونی نقل شده است. آن ها می گفتند: پیامبر صلی الله علیه وآله - و بنابر نقلی علی علیه السلام - پروردگار است که لم یلد و لم یولد و در این حجاب ها (بدن ها) پنهان شده است . و این بدن ها بیوت و ظروفی هستند ( که خدا در آن حلول کرده است ) و (لذا) امام کاظم علیه السلام را نیز پروردگار می دانستند.

آن ها قائل به تناسخ بوده و می گفتند: امام در حقیقت یکی است و روح او از بدن هر یک از امامان علیهم السلام به بدن دیگری منتقل شده است. ⁽¹⁾

دوستان را با خبر کن تا از او بیزار باشند!

ای یونس من این مطلب را به تو گفتم تا دوستانم را با خبر کنی که از او بر حذر باشند. بگو او را لعن و نفرین نموده و از او بیزار باشند که خدا از او بیزار است . ⁽¹⁾

مرا از شر آن ها خلاص کن!

150 . امام جواد علیه السلام ابوالسمهری را لعن و نفرین نموده و فرمود: او بر ما دروغ می بندد و خودش و ابن ابی الزرقاء را از (نمایندگان و) دعوت کنندگان به سوی ما می داند. شاهد باشید که من از هر دو بیزارم. این دو نفر گمراه ، حیله باز و ملعون هستند. سپس حضرت به راوی فرمود :

مرا از شرشان خلاص (و نابودشان) کن تا پاداشت بهشت باشد .

راوی پرسید: آیا کشتنشان جایز است؟!

حضرت فرمود: این دو نفر گمراه و حیله باز هستند که مردم را به گمراهی می کشانند و می خواهند سر من و سر دوستان و موالیان مرا بر باد دهند؛ لذا خونشان مباح است. ⁽²⁾

بیزاری عملی و اجازه ورود ندادن به غالی

اشاره

نگارنده گوید: نمیری از سران غالیان، قائل به تناسخ و مباح بودن محرّمات بود که ادعاهای مختلف داشت . او امام هادی علیه السلام را خدا می دانست که او را به پیامبری فرستاده اند و ادعای نیابت از جانب امام زمان علیه السلام را نیز داشت! ⁽¹⁾

تذکر : نفرین شدید دنیوی و اخروی اهل بیت علیهم السلام بر غالیان

لعن به معنای دوری از رحمت خدا است و ممکن است نفرین بر کسی برای آن باشد که او در دنیا یا آخرت از رحمت الهی محروم گردد.

اهل بیت علیهم السلام - در روایات متعدد ، گذشته از درخواست عذاب اخروی - نفرین شدید دنیوی و درخواست خواری و عذاب دنیا را برای غالیان داشته اند مانند :

بیزاری اهل بیت علیهم السلام از غالیان از روایات بخش های گذشته و آینده به خوبی روشن است و ملاحظه فرمودید که در روایات فراوان، تصریح به لعن ، نفرین و اظهار برائت از آنان فرموده اند.

7 : نهی معصومین علیهم السلام از معاشرت و دوستی با غالیان

با غالی مصافحه نکنید

152 . امام صادق علیه السلام دربارۀ ابوالخطاب و غالیان فرمود: با آن ها هم نشین و هم غذا نشوید و (حتی) با آن ها آب نیاشامید، با آن ها مصافحه نکنید... ⁽¹⁾

دنباله روایت آمده است: «ولا توارثوهم» با توجه به آن که کافر از مسلمان ارث نمی برد، شاید مراد از این عبارت آن باشد که: «به آن ها ارث ندهید» (زیرا آن ها مسلمان نیستند که از شما ارث ببرند، چنانکه علامه مجلسی رحمه الله احتمال داده است.

خروج از ولایت با خوشرفتاری با غالی

رابطه و پیوندی برقرار کند، به آن ها دختر دهد و یا از آنان زن بگیرد، آن ها را امان دهد یا به آن ها اعتماد کند و امانتی نزدشان بگذارد، سخن آن ها را تصدیق کند یا با کلمه ای - هر چند ناقص - آن ها را کمک و تأیید نماید از ولایت خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله و ولایت ما اهل بيت خارج شده است . ⁽¹⁾

دوستی با غالیان، دشمنی با اهل بیت علیهم السلام است

روایات تشبیه - که ذات خدا را شبیه مخلوق معرفی کرده ⁽²⁾- و اخبار جبر ⁽³⁾را غالیان ساخته و به ما نسبت داده اند که عظمت خدای تعالی را ( نزد دیگران ) پایین آورند.

هر کس غالیان را دوست بدارد به ما کینه ورزیده و کسی که به آن ها کینه ورزد ما را دوست داشته است.

هر کس با آن ها دوستی کند با ما دشمنی نموده و کسی که با آن ها دشمنی نماید با ما دوستی نموده است.

هرکس به آن ها بپیوندد از ما بریده و کسی که با آن ها قطع رابطه نماید به ما پیوسته است.

هر کس به آن ها جفا نماید (و با آن ها بدرفتار باشد) به ما نیکی (و با ما خوشرفتاری) کرده است و کسی که به آن ها نیکی کند (و با آن ها خوشرفتار باشد) به ما جفا (و با ما بدرفتاری) نموده است.

هر کس آن ها را گرامی بدارد ( و احترام و اکرام کند ) به ما توهین کرده و کسی که به آن ها اهانت کند ما را گرامی داشته است .

هر کس آن ها را بپذیرد ما را رد کرده و کسی که آن ها را رد کند ما را پذیرفته است.

هر کس به آن ها احسان و نیکی نماید به ما بدی کرده و کسی که به آن ها بدی کند به ما احسان و نیکی نموده است.

هر کس آن ها را تصدیق کند ما را تکذیب نموده و کسی که آن ها را تکذیب نماید ما را تصدیق کرده است.

هر کس به آنان بخشش نماید ما را محروم ( و به ما بی مهری ) کرده و کسی که آن ها را محروم نماید به ما بخشش کرده است .

شیعه ما هرگز نباید از آن ها دوست و یاور بگیرد. ⁽¹⁾

نگارنده گوید: مناسب است اشاره شود که بنابر روایات فراوان که شیعه و سنی نقل کرده اند بلکه بعضی آن را متواتر دانسته اند : انسان هر کسی را دوست بدارد با او محشور می شود که: «المرء مع من أحبّ» و «من أحبّ قوماً حشر معهم». ⁽²⁾

پس پناه بر خدا که پس از عمری ادعای : «ولي لمن والاكم وعدو لمن

عاداکم» ، ذره ای از محبت غالیان در دل یا نسبت به آنان ترحم و دلسوزی داشته باشيم ، أعاذنا الله وجميع المؤمنين من سوء العاقبة.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: برحذر باش از دوستی با دشمنان خدا و یا آن که دوست صمیمی از غیر دوستان خدا داشته باشی؛ هر کسی که علاقه مند به گروهی باشد با آنان محشور خواهد شد. ⁽¹⁾

خروج از ایمان با تصدیق غالی

156 . امام صادق علیه السلام فرمود: کم ترین چیزی که انسان را از ایمان خارج می کند آن است که نزد غالی بنشیند و سخن او را گوش دهد و تصدیق نماید. پدرم از پدرش از جدش علیهم السلام نقل نمود که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: دو گروه از امت مرا بهره و نصیبی از اسلام نیست: غالیان و قدریه. ⁽²⁾

علامه مجلسی قدس سره فرموده است: «قدری» در روایات هم بر قائلین به «جبر» اطلاق می شود هم بر قائلین به «تفویض» و هر یک از این دو فرقه، روایات مذمت «قدریه» را مربوط به دیگری می داند... و حق بر خلاف هر دو گروه است که «أمر بین الامرین» باشد. (بحارالانوار 5 / 5 - 7)

«جبر» : یعنی بنده در انجام و ترک کارها هیچ اختیاری از خود ندارد و مجبور است و در حقیقت کارها را خدا انجام می دهد. این عقیده مستلزم اسناد ظلم به خدا و کفر است.

«تفویض» : یعنی خدا امور را به بندگان واگذار کرده و دخالتی در افعال آن ها ندارد. این نیز کفر است.

«أمر بين الأمرين» : يعنی بنده در کارهای خود مجبور نیست و به اختیار خود آن را انجام می دهد ولی چنین نیست که امور به خودش واگذار شده باشد و خداوند نتواند دخالتی در آن داشته باشد؛ زیرا - گذشته از آن که اعضا، جوارح قوا، آلات و ادوات انجام هر کاری از خداوند است - اهل طاعت و بندگی با انجام کارهای نیک، «توفیق» خداوند را به سوی خود جلب می کنند و اهل معصیت با نافرمانی، خود را از توفیقات او محروم می کنند، و خداوند با «توفیق» و «خذلان» نیز در کار بندگان دخیل است.

برای اطلاع بیشتر رجوع شود به بحارالانوار 2/5 - 84 باب نفى الظلم والجور عنه تعالى وإبطال الجبر والتفويض وإثبات الأمر بين الأمرين، مرآة العقول 2 / 173 - 212، حق اليقين 32 - 34، شرح رساله اعتقادات علامه مجلسی رحمه الله 193 - 196.

لعنت بر کسی که بر غالیان ترحم نماید.

157 . امام صادق علیه السلام فرمود: لعنت خدا بر ابوالخطاب لعنت خدا بر کسانی که با او (و در راه یاری او) کشته شدند. لعنت خدا بر بازماندگان از یارانش و لعنت خدا بر کسی که در دلش ترحمی نسبت به آنان داشته باشد. ⁽¹⁾

آن ها افتادیم، برای ما رقت قلبی حاصل شد. حضرت فرمود: این اشکالی ندارد. ⁽²⁾

از این روایت استفاده می شود که نباید مؤمن نسبت به غالیان و خوارج ترحم و دلسوزی داشته باشد و از سر محبت برای آنان گریه کند .

قال الله تعالى: فَلاَ تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ [المائدة (5) :26]⁽³⁾

وقال عزوجل: فَلاَ تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ [المائدة (5): 68]. ⁽⁴⁾

برخورد شدید امام هادی علیه السلام

فارس بن حاتم قزوینی از غالیانی است که به شدّت تضعیف، تكفير ومذمّت شده ⁽⁵⁾و باعث آشوب و اختلاف شدید بوده است . ⁽⁶⁾

از افکار و عقائد او چیزی به دست ما نرسیده، جز فرمایش امام هادی علیه السلام که: «او مردم را از جانب من به بدعت دعوت می کند»، شاید سبب آن، امتثال فرمان آن حضرت باشد که فرمود «از گفتگو دربارۀ او خودداری نمایید» و فرمود: «نگذارید مخالفین مطلع شوند»؛ زیرا مخالفین می توانستند عقائد و رفتارش را - با توجه به ادعای انتسابش به امام - دستاویزی برای تبلیغ علیه شیعه قرار دهند.

159 . امام هادی علیه السلام در نامه هایی به شیعیان خویش درباره او می فرماید : فارس فاسق و منحرف است و سخن پست و ناپسندی گفته است. خدایش لعنت کند. ⁽¹⁾

163 . خدا او را لعنت و عذابش را مضاعف کند. چه جرأت عظیمی بر خدا، بر ما ، بر دروغ بستن بر ما و خیانت در اموال دوستان ما دارد! خدا برای عقاب او و گرفتن انتقام ما از او کافی است. او را رسوا و خرابکاریش را برای همه دوستان ما بیان کنید تا از او برحذر باشند و اجتناب نمایند ولی نگذارید مخالفین از آن مطلع شوند. ⁽¹⁾

ممکن است عبارت: «اعتقد فيما تدين الله تعالى به أن الباطن عندي حسب ما أظهرت لك يعنى : اعتقاد تو آن باشد که آنچه برایت می گویم عین واقع است »

و عبارت: «ماكنت آمر أن يدان الله بأمر غير صحيح یعنی : من در دین خدا به امر نادرست فرمان نمی دهم» به جهت آن صادر شده که غاليان کلمات معصومین علیهم السلام را توجیه کرده و می گفتند: ظاهر آن الفاظ مراد نیست و معنای دیگری را قصد نموده و با تقیه کردهاند چنانکه در روایات شماره 79، 136 - 137 گذشت .

حسين بن حمدان خصیبی - که از مشاهیر غالیان است - نیز روایاتی ساختگی به نقل از غالیان ذکر کرده مشتمل بر آنکه لعن بر ابوالخطاب و برائت از او از باب تقیه بوده است. ⁽¹⁾

8 :تذکر چند نکته مهم

نکته اول: توضیحی درباره نام کتاب

در زیارت امام زمان علیه السلام می گوییم: ستایش خدا را که ما را از ناصبیان معاند، غالیان اهل تفويض و مقصرین اهل شک و تردید قرار نداد. ⁽¹⁾

نام کتاب برگرفته از روایاتی است که حکایت از آزار شدید غالیان به معصومین علیهم السلام دارد که در بخش پنجم گذشت و یا آنان را در ردیف دشمنان و ناصبیان ذکر کرده، مانند روایات شماره 34، 35، 36، 125.

در کتب فقه، بحث نجاسات نیز غالی مانند ناصبی از کفار بشمار آمده است .

نکته دوم : موضع صریح اهل بیت علیهم السلام در برابر غالیان

اهل بیت علیهم السلام در برابر غالیان موضعی صریح و روشن داشته اند.

به عنوان نمونه رجوع شود به روایت شماره 61 : نیایش حضرت ثامن الائمه علیهم السلام به درگاه الهی.

و نیز به صراحت فرموده اند که: «امام، زاده می شود و فرزنددار می شود، سلامتی و بیماری دارد، می خورد و می آشامد، بول و غائط دارد، شادمان یا غمناک می گردد، می خندد و گریه می کند می میرد و به خاک سپرده می شود» ⁽²⁾و روشن است که خدا منزه از این صفات است.

می گوییم همه از جانب خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله است و از پیش خود چیزی نمی گوییم. ⁽¹⁾

به عنوان مثال در دعای بعد از زیارت امام حسین علیه السلام تصریح فرمودند که سجده برای غیر خدا جایز نیست. ⁽²⁾

در پاسخ می گوییم: سجده آنان به فرمان خدا بوده فعن مولانا الصادق علیه السلام : «إن من سجد بأمر الله فقد سجد لله ... إذ كان عن أمر الله ولی حضرت آدم علیه السلام قبله بوده نه معبود، چنانکه کعبه قبله ماست نه معبود ما. در روایات می خوانیم ولم يكن سجودهم لآدم علیه السلام ، إنما كان آدم علیه السلام قبلة لهم يسجدون نحوه لله عزّوجلّ، وكان بذلك معظماً مبجّلاً له، ولا ينبغي لأحد أن يسجد لأحد من دون الله، ويخضع له كخضوعه لله، ويعظمه بالسجود له كتعظيمه لله ... .

ان السجود من الملائكة لآدم علیه السلام لم يكن لآدم علیه السلام وإنما كان ذلك طاعة لله ومحبة منهم لآدم علیه السلام ...

فإن سجودهم له لم يكن سجود طاعة وأنهم عبدوا آدم علیه السلام من دون الله عزّوجلّ، ولكن اعترافاً بالفضيلة ورحمة من الله له ... وكان سجودهم لله عزوجل عبودية ولأدم إكراماً وطاعة لكوننا في صلبه ...

قال العلامة المجلسي قدس سره : ان المسلمين قد أجمعوا على أن ذلك السجود لم يكن سجود عبادة؛ لأنها لغير الله تعالى توجب الشرك . (رجوع شود به بحار الانوار 138/11 - 140)

الف ) آراء و افکار آنان را ذکر نموده و بطلان آن را بیان فرموده اند.

ب ) به شبهات آنان پاسخ روشن و کافی داده اند.

ج ) انگیزه و منشأ انحراف آنان را بیان کرده اند.

د ) دوستانشان را از توطئه های آنان با خبر ساخته اند.

الف ) لعن و نفرین نمودن و اعلام انزجار ، تنفر و بیزاری از آنان

ب ) یاد کردن از آنان با القاب، اوصاف و الفاظ مذموم و قبیح ، مانند : سفله (پست)، فاسق ، کافر، مشرک و ...

ج ) نهی از هر گونه ارتباط و معاشرت با آنان

د ) حکم به کفر و مهدور الدم بودن آن ها و اجتناب از کم ترین دلسوزی و ترحم نسبت به آنان

ه- ) بکار گرفتن اقسام نهی از منکر درباره آن ها، مانند:

نهی از اعتقاد به عقائد باطل و امر به توبه

اجازه ورود ندادن به آن ها

بیرون کردن و از خود راندن

لعن و نفرین کردن به مخاطب غالی

تهدید به قتل نمودن آنان

اجرای حکم الهی به خفه کردن آنان با دود آتش

فرمان به محاصره همه جانبه آن ها

فرمان به قتل آن ها

فرمان به مبارزه و ایستادگی در برابر غالیان چنان که در نکته سوم خواهد آمد.

نکته سوم : فرمان به مبارزه و ایستادگی در برابر غالیان

معصومین علیهم السلام تأکید بر لزوم اعلام بیزاری از بدعتگزاران و برحذر داشتن دیگران از افتادن در دام آنان داشته اند. بیان حقیقت و اظهار آن را لازم دانسته و سکوت در برابر آنان را ناروا شمرده و مداهنه کنندگان و ساکتان را به شدت مذمت کرده اند. ⁽¹⁾

از بارزترین مصادیق بدعت، غلو است که در روایات گذشته واکنش شدید معصومین علیهم السلام را در برابر غالیان ملاحظه فرمودید.

علاوه بر آن از اصحابشان خواسته اند که با آنان برخورد عملی داشته باشند، چنان که در روایات شماره 6، 86، 147 ، 150 ، 164 خونشان مباح شمرده شده و فرمان به قتل آن ها داده اند.

و نیز اهل بیت علیهم السلام از یارانشان خواسته اند که اطلاع رسانی به عموم شیعیان داشته باشند چنانکه در نکته چهارم خواهد آمد.

نکته چهارم : اهمیت و لزوم اطلاع رسانی درباره غلو و غالیان

گذشته از آن که خدا از اهل دانش پیمان گرفته که دانش خویش را برای دیگران بیان نمایند، ⁽¹⁾هنگامی که در جامعه افکار و عقائد باطل ظاهر و آشکار گردد وظیفه سنگین تر می شود. ⁽²⁾

اهل بیت علیهم السلام تأکید ویژه داشته اند که مخالفتشان با غالیان در سطح جامعه شیعه منتشر و به روشنی بیان شود تا همه از آن مطلع گردند.

ای مفضّل ... به اصحاب ابو الخطاب بگو: ما مخلوق هستیم، ما بنده و مربوب ( دست پرورده و مملوک ) خدا هستیم.

دانشمندان شیعه بویژه اصحاب اهل بیت علیهم السلام نیز - گذشته از برخورد عملی با غالیان - آثار علمی متعدد در ردّ آن ها و فرقه های منشعب از آنان داشته اند که شيخ آقا بزرگ طهرانی قدس سره از 20 اثر در این زمینه یاد کرده است. ⁽¹⁾

برای اطلاع از آثار متأخرین در زمینه غلو رجوع شود به مجله حدیث و اندیشه، شماره 34، سال 1401، مقاله: غلوپژوهی در حوزه معاصر شیعی و جایگاه آن در مطالعات روایی از عمیدرضا اکبری.

و البته برخی از مدعیان تحقیق نیز با شعار مبارزه با غلو ، عقائد شیعه و امور مسلّم و یقینی را هدف گرفته و بر آن تاخته اند ! !

نکته پنجم : دعوت پیامبران و امامان علیهم السلام به دین واحد

همه پیامبران علیهم السلام مردم را دعوت به توحید و خدا پرستی نموده اند. در قرآن می خوانیم: وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ [الأنبياء (21) 25] ، ⁽¹⁾وَأَسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِن دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ [الزخرف (43): 45] ⁽²⁾

سرتاسر قرآن دعوت به یکتاپرستی و نهی از پرستش غیر خداست. ⁽³⁾

وقال: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهَا وَاحِداً لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ [التوبة (9) : 31].

وقال: قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ [الرعد (13):36].

وقال: قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهَ تَأْمُرُونى أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ [الزمر (39):64].

وقال : أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) [یوسف (12): 40] و آیات فراوان دیگر .

لزوم و اهمیت تکرار سوره مباركه : قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ [الإخلاص (112) :1] هر روز و در هر نماز و اهمیت و پاداش عظیم تكرار فراوان كلمه طيبه : « لَا إِلَهَ إِلا الله» نیز در راستای یادآوری ایمان به معبود و صانع یکتاست .

امامان معصوم علیهم السلام نیز همه دعوت به یکتاپرستی داشته اند. چنانکه از مراجعه به نهج البلاغه، اصول کافی، کتاب التوحید شیخ صدوق قدس سره و ... روشن است. و با توجه به این که :

آن ها به منزله متکلم واحد هستند. کلام هر کدام کلام دیگری است و همه کلام جدشان پیامبر صلی الله علیه وآله را که سخن خداست بیان می کنند. ⁽¹⁾

و فرموده اند: ما آنچه را که خدا برای پیامبر صلی الله علیه وآله به روشنی بیان کرده است می گوییم. ⁽²⁾و جز آنچه خدا فرموده چیزی نمی گوییم. ⁽³⁾

از آن روی که ما فقط آنچه خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله فرموده اند می گوییم، تناقضی در کلمات ما نیست، ⁽⁴⁾و اهل بیت علیهم السلام در دین اختلاف ندارند. ⁽⁵⁾

در دین هیچ اختلافی نیست، دین، دین واحد است. ⁽⁶⁾

خدا خواسته - یعنی به اراده تشریعی - بین اهل ایمان اختلاف نباشد. ⁽⁷⁾

پس محال است که از امامان معصوم علیهم السلام کلامی بر خلاف قرآن، کلام پیامبر صلی الله علیه وآله و پیامبران علیهم السلام ، یا کلام دیگر معصومین علیهم السلام صادر شود.

امام رضا علیه السلام در ردّ بر ابوالخطاب فرمود: آنچه بر خلاف قرآن باشد و به ما نسبت داده شود نپذیرید؛ زیرا ما اگر حدیثی بگوییم، با قرآن و سنت سازگار و موافق است. ما از خدا و پیامبر نقل می کنیم ... سخن آخرین فرد ما، مانند سخن نخستین فرد ماست و سخن نخستین فرد ما، مؤید سخن آخرین ماست. پس اگر کسی برای شما حدیثی گفت که بر خلاف این بود آن را به خودش برگردانید. ⁽¹⁾

لذا - در روایت شماره 122 گذشت که - امام صادق علیه السلام با رساترین بیان در ردّ غالیان فرمود: به خدا سوگند اگر آن ها مبتلا می شدند که ما به آن ها چنین دستوری می دادیم [و برای آزمایش از آنان می خواستیم که ما را خدا بدانند ] بر آن ها واجب بود که از ما نپذیرند .

یعنی پس از آن که معلوم شد همه پیامبران و امامان علیهم السلام مردم را به توحید دعوت نموده اند، اگر - بر فرض محال - امام برای آزمایش، کسی را به غیر توحید دعوت نماید او نباید بپذیرد.

قال الله تعالى: وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللهِ قالَ سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقِّ ... [المائدة (5): 116] . ⁽²⁾

پس نمی شود از لایه های مختلف داشتن دین، بطون آیات و تأویل آن ، نتیجه ای گرفت که با یکتاپرستی تنافی داشته باشد.

نکته ششم : عدم استغنای اهل بیت علیهم السلام از خداوند

مکرر دیده شده مطالبی - در اشعار یا به نثر و گاهی در قالب احادیث ساختگی که در هیچ مصدر معتبری یافت نمی شود - بیان شده که حاکی از استغنا و بی نیازی اهل بیت علیهم السلام از خداوند حتی در آفرینش است و روشن است که این مطلب دقیقاً نقطه مقابل کلمات نورانی اهل بیت علیهم السلام قرار دارد.

حضرت فرمود: آمده ای نزد ولی خدا، حجت خدا و باب الله تا سؤال کنی ... و از اعتقاد مُفَوِّضه (یعنی کسانی که می گویند خدا خلق و رزق را به ائمه واگذار کرده است ) بپرسی؟ آن ها دروغ می گویند، بلکه دل های ما ظرف مشیت خداست وقتی او بخواهد ما می خواهیم (و مشیت ما بستگی به مشیت او دارد) خداوند در قرآن فرموده: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشَاء الله [الإنسان (76): 30]

امام حسن عسکری علیه السلام نگاهی به من انداخت و با تبسم فرمود: برای چه نشسته ای؟ امام و حجت پس از من، از حاجت و تقاضای تو خبر داد ( و مشکل تو برطرف شد ) ⁽¹⁾.

نگارنده گوید: بر خلاف تصور غلط غالیان، اهل بیت علیهم السلام تأکید بر آن دارند که :

خدا ما را آفریده و ما را از عطای خویش بهره مند ساخته است (پس ما هر چه داریم از او داریم) [روایت شماره 133].

بدانید که ما را پروردگاری است که شب و روز از ما محافظت می نماید و ما (نیازمند به او هستیم و) او را می پرستیم [روایت 13] .

آن بزرگواران به کرامت الهی نائل نگردیدند مگر به اطاعت از خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله [روایت شماره 40]

آن ها مقهور و مملوک خدا هستند ( و اختیارشان به دست اوست ) [ روایت 132].

آنان بندگانی مقرّب و عزیز در درگاه خداوند و مخلوق و تحت تدبیر خدا هستند و مالک و مسلط بر چیزی بیش از آنچه خدا تحت قدرتشان قرار داده نیستند. اختیار مرگ و زندگی و (حشر و) نشر و قبض و بسط و حرکت و سکونی جز به مقداری که خداوند به آن ها داده ندارند [ روایت شماره 42].

آن ها مخلوق ، مربوب (دست پرورده، مملوک) و فرمانبردار خداوند و در برابر او خوار و ذلیل و متضرع هستند [روایت شماره 44].

آن ها بندگانی هستند که خدا آن ها را گرامی داشته، بر خدا پیشی نمی گیرند و تابع فرمان او هستند [ روایات شماره 12 و 45] و با این بیان - که مضمون آیه شریفه : بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ * لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [الأنبياء (21): 27 - 26 ] و استشهاد به آن است - پس از اثبات بندگی خودشان و این که کرامت آن ها از جانب خداست اعلام فرموده اند که آن ها تابع فرمان پروردگار هستند و هیچ استقلالی ندارند.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: من فقط بنده ای مخلوق هستم. من از پیش خود مالک سود و زیانی نیستم مگر آنچه خدا بخواهد و من چیزی نمی خواهم مگر آن که خدا بخواهد [روایت شماره 167]

نظیر عبارت فوق: «من از پیش خود مالک سود و زیانی نیستم» در روایات متعدد آمده است [مانند روایات شماره 61، 90، 122].

و جمله: «چیزی نمی خواهم مگر آن که خدا بخواهد» اشاره ای است به آیه شریفه: وَمَا تَشَاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللهُ [الإنسان (76): 30] که در روایت شماره 168 گذشت و در روایات دیگر نیز بدان استشهاد شده است.

امام باقر علیه السلام فرمود: ما ترس آن داریم که مردم در مورد ما دچار فتنه شوند، فضل الهی را نسبت به ما نادیده گرفته و ما را - در برابر خدا - پروردگار خویش قرار دهند (و بپرستند). ما بنده خدا هستیم. از بندگی او ابا نداشته و تکبر نمی ورزیم و از اطاعت او خسته و ملول نشده و تسلیم او هستیم [ روایت شماره 191]

در قرآن مجید عدم استقلال پیامبر صلی الله علیه وآله مکرر آمده است که: إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ [الأعراف (7) : 203] و إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ [الأنعام (6): 50 ویونس (10): 15 و الأحقاف (46) :9 و ... ] .

روایات و زیارات اهل بیت علیهم السلام نیز سرتاسر حکایت از اطاعت، فرمانبرداری، تبعیت، تعظیم، تکریم، تمجید، جانفشانی و تسلیم بودن آن بزرگواران در برابر خدای تبارک و تعالی و تلاش همه جانبه در جلب رضایت او دارد و بارها در آن تصریح و تأکید بر نیازشان به خداوند، وابسته بودن آن بزرگواران در همه امور به پروردگار و عدم استقلالشان شده است. به عنوان مثال در زیارت جامعه کبیره می گوییم :

السَّلامُ عَلَيْكُمْ... أُمَنَاءَ الرَّحْمَنِ ...

السَّلامُ عَلَى ... حُجَجِ اللَّهِ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَالأُولَى....

السَّلامُ عَلَى مَحَالٌ مَعْرِفَةِ اللَّهِ ، وَمَسَاكِنِ بَرَكَةِ اللَّهِ ، وَمَعَادِنِ حِكْمَةِ اللَّهِ ، وَحَفَظَةِ سِرِّ اللَّهِ ، وَحَمَلَةِ كِتَابِ الله ...

السَّلامُ عَلَى الدُّعَاةِ إِلَى اللَّهِ ، وَالأَدِلَّاءِ عَلَى مَرْضَاةِ اللَّهِ، وَالْمُسْتَقِرِّينَ فِي أَمْرِ اللَّهِ، وَالتَّامِّينَ فِي

مَحَبَّةِ اللَّهِ، وَالْمُخْلِصِينَ فِي تَوْحِيدِ اللَّهِ ، وَالْمُظْهِرِينَ لأَمْرِ اللَّهِ وَنَهْيِهِ، وَعِبَادِهِ الْمُكْرَمِينَ الَّذِينَ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُون ....

أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ، كَمَا شَهِدَ اللَّهُ لِنَفْسِهِ وَشَهِدَتْ لَهُ مَلائِكَتُهُ وَأُولُو الْعِلْمِ مِنْ خَلْقِهِ، لا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ الْمُنْتَجَبُ ، وَرَسُولُهُ الْمُرْتَضَى، أَرْسَلَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون ...

أَشْهَدُ أَنَّكُمُ... الْمُطِيعُونَ لِلَّهِ، الْقَوَّامُونَ بِأَمْرِدِ الْعَامِلُونَ بِإِرَادَتِهِ، الْفَائِزُونَ بِكَرَامَتِهِ، اصْطَفَاكُمْ بِعِلْمِهِ، وَارْ تَضَاكُمْ لِغَيْبِهِ، وَاخْتَارَكُمْ لِسِرِّهِ ، وَاجْتَبَاكُمْ بِقُدْرَتِهِ ، وَأَعَزَّكُمْ بِهُدَاهُ، وَخَصَّكُمْ بِبُرْهَانِهِ، وَانْتَجَبَكُمْ بِنُورِهِ، وَأَيَّدَكُمْ بِرُوحِهِ، وَرَضِيَكُمْ خُلَفَاءَ فِي أَرْضِهِ، وَحُجَجاً عَلَى بَرِيَّتِهِ، وَأَنْصَاراً لِدِينِهِ، وَحَفَظَةً لِسِرِّهِ، وَخَزَنَةٌ لِعِلْمِهِ، وَمُسْتَوْدَعاً لِحِكْمَتِهِ، وَتَرَاحِمَةً لِوَحْيِهِ، وَأَرْكَاناً لِتَوْحِيدِهِ، وَشُهَدَاءَ عَلَى خَلْقِهِ، وَأَعْلاماً لِعِبَادِهِ، وَمَنَاراً فِي بِلادِهِ، وَأَدِلَّاءَ عَلَى صِرَاطِهِ . عَصَمَكُمُ اللَّهُ مِنَ الزَّلَلِ ، وَآمَنَكُمْ مِنَ الْفِتَنِ ، وَطَهَّرَكُمْ مِنَ الدَّنَسِ، وَأَذْهَبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَطَهَّرَكُمْ تَطْهِيراً ....

فَعَظَّمْتُمْ جَلالَهُ، وَأَكْبَرْتُمْ شَأْنُهُ، وَمَجَّدْتُمْ كَرَمَهُ، وَأَدْمَنْتُمْ ذِكْرَهُ، وَكَدْتُمْ مِيثَاقَهُ، وَأَحْكَمْتُمْ عَقْدَ طَاعَتِهِ، وَنَصَحْتُمْ لَهُ فِي السِّرِّ وَالْعَلانِيَةِ، وَدَعَوْتُمْ إِلَى سَبِيلِهِ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، وَبَذَلْتُمْ أَنْفُسَكُمْ فِي مَرْضَاتِهِ، وَصَبَرْتُمْ عَلَى مَا أَصَابَكُمْ فِي جَنْبِهِ، وَأَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ، وَأَمَرْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ، وَنَهَيْتُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَجَاهَدْتُمْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ حَتَّى أَعْلَنْتُمْ دَعْوَتَهُ، وَبَيَّنْتُمْ فَرَائِضَهُ، وَأَقَمْتُمْ حُدُودَهُ، وَنَشَرْتُمْ شَرَائِعَ أَحْكَامِهِ، وَسَنَنْتُمْ سُنَّتَهُ، وَصِرْتُمْ فِي ذَلِكَ مِنْهُ إِلَى الرّضا، وَسَلَّمْتُمْ لَهُ الْقَضَاءَ ....

مَنْ وَالاكُمْ فَقَدْ وَإِلَى اللَّهَ، وَمَنْ عَادَاكُمْ فَقَدْ عَادَى اللَّهَ ، وَمَنْ أَحَبَّكُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ، وَمَنْ أَبْغَضَكُمْ فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ، وَمَنِ اعْتَصَمَ بِكُمْ فَقَدِ اعْتَصَمَ بِاللَّه....

إِلَى اللَّهِ تَدْعُونَ، وَعَلَيْهِ تَدلُّونَ ، وَبِهِ تُؤْمِنُونَ، وَلَهُ تُسَلِّمُونَ ، وَبِأَمْرِهِ تَعْمَلُونَ، وَإِلَى سَبِيلِهِ تُرْشِدُونَ، وَبِقَوْلِهِ تَحْكُمُون ....

فَبَلَغَ اللَّهُ بِكُمْ أَشْرَفَ مَحَلِّ الْمُكْرَمِينَ، وَأَعْلَى مَنَازِلِ الْمُقَرَّبِينَ، وَأَرْفَعَ دَرَجَاتِ الْمُرْسَلِينَ حَيْثُ لا يَلْحَقُهُ لاحِقٌ ، وَلا يَفُوقُهُ ،فَائِقٌ، وَلا يَسْبِقُهُ سَابِقٌ ، وَلَا يَطْمَعُ فِي إِدْرَاكِهِ طَامِع ....

أُشْهِدُ اللَّهَ وَأُشْهِدُكُمْ أَنِّي ... مُسْتَشْفَعْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِكُمْ وَمُتَقَرِّبُ بِكُمْ إِلَيْهِ .

سلام بر شما ای ... امین های خدای رحمان... و حجتهای خدا بر مردم در دنیا و آخرت ....

سلام بر جایگاه معرفت و برکت خدا، معدن حکمت خدا نگهبانان اسرار خداوند، حافظان کتاب الهی و جانشینان پیامبر خدا صلی الله علیه وآله ....

سلام بر دعوت کنندگان (خلق) به سوی خدا، راهنمایان به خوشنودی خدا، ثابت قدمان در امر خدا، کاملان در محبت خدا، مخلصان در توحید خدا، ارائه دهندگان امر و نهی خدا، و بندگان گرامی نزد او که هرگز در سخن بر او پیشی نگرفته و فرمان او را انجام می دهند.

و پس از گواهی به یگانگی خداوند ، و بندگی و رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله می گوییم :

گواهی می دهم که شما ... مطیع خدا، برپادارنده امر او ، عمل کننده به اراده او، و دست یافته به کرامت او هستید.

او شما را به دانش خویش انتخاب نمود، برای غیب خود پسندید، برای اطلاع از اسرارش برگزید، به قدرت خود اختیار فرمود، به هدایتش عزّت و به برهانش اختصاص داد، برای نورش برگزید و به روحش تأیید نمود.

خدا شما را به عنوان خلیفه زمین، حجت بر مردمان، یاور دین ، حافظ سرّ و خزینه دار دانش، امانتدار حکمت، مترجم وحی، ارکان توحید، شاهد بر خلق، پرچم (و راهنما) برای بندگان، و روشنگر در بلاد و راهنمای بر صراط خود پسندید. خدا شما را از لغزش ها محافظت، از فتنه ها ایمن و از پلیدی پاک نمود و ناپاکی را از شما خاندان زدود، و شما را بی نهایت پاکیزه قرار داد....

پس شما در برابر جلال او سر تعظیم فرود آوردید، شأنش را بزرگ شمردید، کرمش را تمجید کردید، مدام به یادش بودید، پیمانش را ثابت و پابرجا ساختید،

قرارداد طاعت و بندگیاش را محکم گرداندید، در نهان و آشکار برای او صمیمانه و خالصانه کار کردید، مردم را با حکمت و موعظه حسنه به راه او دعوت نمودید، در راه رضای او جانفشانی کردید، بر مصائبی که در راه او برایتان پیش آمد شکیبا بودید، نماز را بر پا داشتید، زکات را پرداخت نمودید، و دیگران را امر به معروف و نهی از منکر کردید، و در راه خدا آنگونه که سزاوار است جهاد و کوشش کردید، تا آن که دعوتش را آشکار ، فرائضش را به روشنی بیان، حدودش را برپا، شرایع احکامش را منتشر و سنتش را جاری کردید، و در این مسیر به دنبال رضای خدا بودید و تسلیم قضای او ....

هر کس شما را دوست داشته باشد (و یاری نماید) خدا را دوست داشته (و یاری نموده)، هر کس شما را دشمن بدارد خدا را دشمن داشته، هر کس به شما محبت نماید به خدا محبت نموده، هر کس با شما کینه توزی نماید به خدا کینه ورزیده، و هر کس به دامن شما چنگ زند ( در حقیقت ) به اعتصام الهی دست یافته است ... .

شما (مردم را) به سوی خدا دعوت و به راه او راهنمایی می کنید. به او ایمان دارید و در برابر او تسلیم هستید. فرمان او را انجام می دهید، (مردم را) به راه او ارشاد می کنید، و مطابق قول او حکم می نمایید....

خداوند شما را به بلندترین جایگاه محترمان، بالاترین منزل مقربان و والاترین درجات رسولان رساند! جایگاهی که هیچ کسی به آن نرسد... و طمع در دست یافتن به آن ننماید....

خدا را و شما را گواه می گیرم... من از خدای عز و جل درخواست شفاعت شما را دارم و به وسیله شما به او تقرب می جویم.

نکته هفتم : نظریه علماء ابرار یا نادیده گرفتن فضائل بیشمار اهل بیت علیهم السلام

فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام و فضائل اهل بیت علیهم السلام بی شمار است.

171 . امام مجتبی علیه السلام فرمود: ای مردم، اگر من یک سال تمام سخنرانی کنم و فضائلی را که خدا به ( خاندان ) ما اختصاص داده - آنچه در قرآن آمده و یا بر زبان پیامبر صلی الله علیه وآله جاری شده - بیان نمایم، نمی توانم همۀ آن مطالب را نقل کنم! ⁽³⁾

و بسیاری از فضائل به جهات مختلف - مانند عدم تحمل مردم - بیان نشده است.

173 . بی ظرفیتی مردم به گونه ای بوده است که معصومین علیهم السلام احساس می کردند اگر فضائل زیارت کربلا - که در حقیقت فضیلت سیّدالشهدا علیه السلام است - بازگو شود، آن ها حج را کنار گذاشته و به زیارت سیدالشهدا علیه السلام اکتفا کنند. ⁽¹⁾

174 . امام صادق علیه السلام فرمود: چند نفر از امام حسین علیه السلام درخواست کردند که : فضائلی را که خدا به شما اختصاص داده برای ما بیان فرمایید. حضرت فرمود: شما تحمل شنیدن آن را ندارید. گفتند: چرا تحمل آن را داریم. حضرت فرمود: دو نفرتان به کناری روند تا با یکی از شما صحبت کنم، اگر تحمل آن را داشت با دو نفر دیگر نیز صحبت خواهم کرد. آن ها پذیرفتند. هنگامی که حضرت با یکی از آنان صحبت فرمود عقل از سرش پرید و راهش را گرفت و رفت، هر چه آن دو نفر دیگر با او صحبت می کردند پاسخی نمی داد.

گذشته از آنکه بسیاری از روایات فضائل به دست ما نرسیده و مفقود شده است. بنابر نقل اهل تسنن، عبدالله بن شداد لیثی (متوفی 82) - در زمان بنی امیه که تقیه شدید بوده - آن قدر از فضائل امیرمؤمنان علیه السلام می دانسته که می توانسته یک روز از صبح تا ظهر - و بنابر نقلی از صبح تا شب - به ذکر آن روایات بپردازد. ⁽³⁾

شیخ محمد تقی مجلسی رحمه الله (متوفی 1070) می نویسد: من در فضائل اهل بیت بیش از صد هزار روایت دیده ام . ⁽¹⁾

بسیاری از این آثار مفقود شده و اثری از آن باقی نیست، برای اطلاع بیشتر رجوع شود به بررسی فضائل اميرالمؤمنین علیه السلام در منابع معتبر اهل تسنن 6 / 1620 .

پس کثرت فضائل اهل بیت علیهم السلام و نیز کثرت روایات فضائل قابل انکار نیست ولی متأسفانه برخی ، معصومین علیهم السلام را دانشمندانی نیکوکار ولی عادی می دانند ⁽²⁾

نگارنده گوید: برخی از متأخرین و معاصرین که چنین نظریه ای را پذیرفته اند برای احادیث جایگاه واقعی آن را قائل نیستند و سعی در اسقاط روایات از حجیت و عدم اعتنا به آن از طریق بزرگ نمایی احادیث ضعیف و ساختگی دارند و به بهانه های مختلف مانند احتمال جعل سند در احادیث و ... گاهی در روایات صحیح و معتبر هم تردید نموده و یا آن را از ارزش و اعتبار ساقط می کنند.

زیارات بویژه زیارت جامعه کبیره از بهترین دلائل بر این مدعاست. گرچه این مطلب بدان معنا نیست که آنان دارای منصب نبوت هستند و آیین و شریعت جداگانه ای دارند، ⁽⁴⁾

عن أبي عبد الله وأبي الحسن الكاظم علیهما السلام : مبلغ علمنا [على] ثلاثة [ ثلاث ] وجوه : ماضِ وغابر وحادث؛ فأما الماضى فمفسّر، وأما الغابر فمزبور، وأما الحادث فقذف فى القلوب ونقر في الأسماع، وهو أفضل علمنا، ولا نبي بعد نبينا صلی الله علیه وآله . (بصائر الدرجات 338 - 339 الکافی 1 / 264 و 125/8، ينابيع المعاجز 63، 66 ، بحار الانوار 26 / 59 و 75 / 331)

و یا آن را تشبیه به وحی به مادر حضرت موسی علیهما السلام فرموده اند. و این امری روشن با شواهد قرآنی است که الهام به حواریین و الهام یا سخن فرشتگان با مادر حضرت موسی علیهما السلام و سخن گفتن آنان با حضرت مریم علیها السلام به معنای پیامبری آنان نیست . ( رجوع شود به صفحه 99 - 100 )

قال الشيخ المفيد رحمه الله : وعندنا أن الله تعالى يُسمع الحجج علیهم السلام بعد نبيه صلی الله علیه وآله كلاماً يلقيه إليهم في علم ما يكون ، لكنّه لا يطلق عليه اسم الوحي . (تصحيح الاعتقاد 121 ، بحارالانوار 26 / 83 و نیز رجوع شود به أوائل المقالات 69، بحارالانوار 26 / 84)

قال العلامة المجلسي قدس سره : وبالجملة لابد لنا من الإذعان بعدم كونهم علیهم السلام أنبياء وبأنهم أشرف وأفضل من غير نبينا صلی الله علیه وآله من الأنبياء و الأوصياء علیهم السلام . (بحار الانوار 82/26)

اشاره شده و مقامی است که خدا برای آنان معین کرده و آنان را برای آن آفریده است.

مناسب است در اینجا روایتی از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شود که حضرت در کنار نهی از غلو و امر به میانه روی، اشاره ای به برخی از فضائل ویژه فرموده است.

حضرت فرمود: آنچه من برایت می گویم کافی است .

بهترین شیعیان ما همان گروه میانه رو هستند که غالی افراطی باید به سوی آن ها برگردد و کسی که عقب مانده باید خود را به آن ها برساند.

حارث از حضرت توضیح بیشتر خواست. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: امر بر تو مشتبه شده است. دین خدا به افراد شناخته نمی شود، بلکه باید آن را به نشانه حق شناخت. حق را بشناس تا اهل آن را بشناسی .

ای حارث، حق و راستی بهترین گفتار است، و هر کس آن را بی پرده بگوید مجاهد است. گوش خود را به من بسپار و یاران خردمند خویش را از آنچه برایت می گویم با خبر ساز .

بدان که من بنده خدا، برادر پیامبر صلی الله علیه وآله و صدیق اکبر هستم. او را تصدیق کردم هنگامی که آدم بین روح و جسد بود (و هنوز روح به صورت کامل در بدن او دمیده نشده بود). در این امت نیز اولین کسی که او را به حق تصدیق کرد من بودم، پس اولین و آخرین ما هستیم. ما از نزدیکان مخصوص و زبده و ناب آن حضرت هستیم.

من همتا، وصی ، ولی ( و عهده دار امور ) ، صاحب سرّ و رازدار پیامبر صلی الله علیه وآله هستم.

به من فهم كتاب، فصل الخطاب (و توان و نیروی شناخت حق از باطل) ، دانش قرآن، آگاهی و اطلاع از قرون گذشته و اسباب داده شده است.

هزار کلید دانش نزد من به ودیعت نهاده شده که هر یک هزار در را باز می کند و هر دری به هزار هزار عهد منتهی می گردد. و علاوه بر آنچه گذشت، من به شب قدر نیز امداد و تأیید می شوم. این برنامه برای من و مستحفظان از ذریه من (که نگهبانان علم و دین هستند یعنی معصومین علیهم السلام) برای همیشه ادامه دارد.

ای حارث، تو را مژده باد. به خدایی که دانه را شکافت و انسانها را آفرید سوگند یاد می کنم که دوست و دشمن من، مرا در جایگاه های مختلف می بینند و می شناسند: هنگام جان دادن، کنار پل صراط ، کنار حوض کوثر و هنگام تقسیم .

حارث پرسید: مولای من، تقسیم چیست؟ حضرت فرمود: تعیین سهم دوزخ به صورت صحیح. سهم او را (کامل) بدون کم و زیاد می دهم، می گویم : این دوست من است (او را رها کن) و این دشمن من است (او را بگیر).

سپس امیرالمؤمنین علیه السلام دست حارث را گرفت و فرمود: ای حارث، من از حسد قریش و منافقین نزد پیامبر صلی الله علیه وآله شکایت کردم، حضرت دست مرا گرفت همان گونه که من دست تو را گرفته ام و فرمود: روز قیامت من به ریسمان الهی چنگ می زنم و تو دست به دامان من و ذریه تو دست به دامان تو و شیعیان شما دست به دامان شما می شوند. پس خدا با پیامبرش، پیامبر با وصی و جانشینش و او و اهل بیتش با شیعیان خود چه می کنند؟ ای حارث این مطلب گزیده ای است از مطالب فراوان .

و در پایان سه مرتبه فرمود: تو با کسی که دوستش داری خواهی بود (و با او محشور می شوی) و آنچه (از کارهی نیک) انجام دهی برایت (به همان اندازه سودمند ) خواهد بود (و نتیجه اش را خواهی دید).

حارث شاد و مسرور گردید و گفت : به خدا سوگند، دیگر باکی از مرگ ندارم. ⁽¹⁾.

نکته هشتم : مراد از «قولوا في فضلنا ما شئتم»

در روایات متعدد آمده است که: «هر چه می خواهید در فضیلت ما بگویید».

ولی باید توجه داشت، چنان که در روایات گذشت: «إذا عَرَفْتَ فاعملْ ما شِئْتَ ) یعنی: هنگامی که معرفت (به امامان علیهم السلام) داشتی هرچه خواستی - از کار نیک و طاعات -

بجای آور ( که از تو پذیرفته است ) ؛ ولی این مطلب به این معنا نیست که ما بتوانیم از پیش خود عبادتی اختراع نماییم: نمازی به کیفیت خاص، روزه ای مخصوص و جدید، ذکری با عدد و یا در زمان و مکان ویژه و ... بلکه مراد انجام عبادات مشروع است، همچنین مراد از روایاتی که می فرماید: «قولوا في فضلنا ما شئتم: هر چه می خواهید در فضل ما بگویید؛ آن نیست که هر کسی بتواند از پیش خود هر مطلبی را بگوید؛ بلکه مراد آن است که آنچه از فضائل روایت شده و منافاتی با بندگی آن بزرگواران و الوهیت و ربوبیت خدای تعالی - و نیز ختم نبوت به پیامبر صلی الله علیه وآله - ندارد قابل پذیرفتن است و نباید انکار شود.

علاوه بر آن، باید چند مطلب را در نظر داشت :

الف ) به ظاهر روايت : «قولوا : إنا عبيد مربوبون، وقولوا في فضلنا ما شئتم» نمی شود اخذ کرد؛ زیرا روشن است که ادعای پیامبری برای اهل بیت علیهم السلام قطعاً باطل است، با آن که پیامبری غیر از ربوبیت است.

ب) نقل این عبارت از پیامبران گذشته علیهم السلام قرینه ای دیگر بر تعیین مراد از آن است؛ زیرا قطعاً آنان ادعای جایگاه و مقام پیامبر صلی الله علیه وآله و اهل بیت علیهم السلام را ندارند با آنکه جمود بر ظاهر آن اقتضای چنین برداشتی را دارد .

ج ) شناخت جایگاه واقعی اهل بیت علیهم السلام برای دیگران ممکن نیست و چنین نیست که هر کسی بتواند از پیش خود دربارۀ آنان اظهار نظر کند و چیزی بگوید. ⁽²⁾

د ) اعتقادات ما گرفته شده از قرآن و روایات معتبر است و نمی توانیم از پیش خود به چیزی اعتقاد داشته باشیم مگر آنکه در مکتب وحی آمده باشد. ⁽¹⁾

ه-) قطعاً آيات و روایاتی که از قول بغیر علم نهی کرده ⁽²⁾شامل هر مطلبی می شود که در آیات و روایات اثری از آن نباشد.

و ) در روایات متعدد مذمت و نهی شده که درباره اهل بیت علیهم السلام چیزی گفته شود که خودشان نگفته اند.

183 . امام باقر علیه السلام فرمود: چیزی که ما دربارۀ خودمان نمی گوییم نگو که تو قطعاً ( در قیامت ) بازداشت می شوی و باید پاسخگو باشی. ⁽³⁾

مراد از: «چیزی بگوید که ما نمی گوییم» چیست؟

در روایات گذشته نهی، مذمت، لعنت، بیزاری و ... تعلق گرفته به آن که دربارهٔ اهل بیت علیهم السلام چیزی گفته شود که خودشان نگفته اند و بدان اعتقاد ندارند.

علامه مجلسی قدس سره در شرح روایت شماره 183 فرموده: «چیزی که ما دربارهٔ خودمان نمی گوییم » مانند (مطالب غلو آمیز : ) ربوبیت ، حلول و اتحاد (خداوند با معصومین علیهم السلام) ، نسبت دادن آفرینش عالم به آنان و یا برتر دانستن آنان از پیامبر صلی الله علیه وآله ، و ممکن است که مراد اعم باشد از مطالب غلو آمیز و آنچه کوتاهی در حق آن بزرگواران بشمار می آید . ⁽¹⁾

نکته نهم : تنقیص یا تفضیل!

گاهی ما با عقل ناقص خودمان چیزی را فضیلت برای معصومین علیهم السلام می دانیم در حالی که آن مطلب عیب برای آنان بشمار می رود. و چنین نیست که هر چه برای ما کمال شمرده شود، برای حجج معصومین علیهم السلام هم کمال باشد.

به عنوان مثال دو مورد بیان می شود:

الف ) اجتهاد اهل بیت علیهم السلام !

گفته شده: حرکت امام حسین [علیه السلام] از دستورهای کلی اسلام استنباط و استنتاج شد و امام حسین [علیه السلام] تطبیق کرد با رأی روشن و صائب خودش، که هم حکم و دستور اسلام را خوب می دانست و هم به وضع زمان و طبقۀ حاکمۀ زمان خود آگاهی کامل داشت ؛ تطبیق کرد آن احکام را بر زمان خودش و وظیفه خودش را قیام و حرکت دانست...

اگر امام حسین [علیه السلام] با راهنمایی مستقیم فرشته حرکت کرده باشد، معنایش این است که با عقل و تشخیص شخصی خودش قادر نبود که وظیفه خود را تشخیص دهد. اما اگر با عقل خود تشخیص داده باشد، معنی اش این است که عقل و ادراک شخص خودش از همه بالاتر بود و کار الهام را کرد. الهام در جایی است که هدایت عقل و شرع وافی نباشد. ⁽²⁾

نگارنده گوید: اگر اجتهاد و کوشش برای به دست آوردن دلیل و تأمل در آن و تطبیق آن بر مصادیق (چینش صغری و کبری در رسیدن به واقع برای دیگران کمال شمرده شود، دلیل نمی شود که برای معصومین علیهم السلام هم کمال باشد؛ زیرا واقع نزد

آن ها منکشف است و نیازی به اجتهاد - چه در به دست آوردن احکام و چه در تشخيص و تطبیق آن ⁽¹⁾- ندارند و در هر واقعه ای به دانش الهی وظیفه را می دانند.

علامه حلی رحمه الله می نویسد: امام ویژگی هایی دارد، یکی آن که احکام را ( به علم الهی ) می داند، و در این زمینه نیازی به ظنّ و اجتهاد ندارد، به دلیل آيه شريفه : (وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وإِلى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ) [ النساء (4): 83] . ⁽²⁾

ترجمه آیه شریفه: اگر آن را به پیامبر و به اولوا الامرشان باز می گردانیدند، آنان که استخراجش می کردند از ایشان، آن را می دانستند.

پس استنباط به معنای استخراج از دلائلی است که دلالت بر مقصود دارد، نه اینکه امام نیاز به تفکر و اجتهاد داشته باشد.

شیخ آقا بزرگ طهرانی قدس سره می گوید: مقصود ما از اجتهاد و مراحل آن، اجتهاد نزد شیعه است نه اجتهاد امامان معصوم علیهم السلام؛ زیرا آن بزرگواران در امتداد خط نبوت قرار دارند و همۀ احکام نزد آن ها روشن است و بدون هیچ اجتهادی آن را می دانند، این اقتضای منصب امامت است. ⁽³⁾

ب) فضائل موجود مربوط به یاران امیرالمؤمنین علیه السلام است !

گفته شده: تمام آنچه از فضائل به ما رسیده مربوط به برخی از یاران امیرالمؤمنین علیه السلام می باشد و مقام آن حضرت بالاتر از آن است که برای ما قابل تصور باشد.

نگارنده گوید: گرچه سستی این سخن به گونه ای است که ارزش مطرح کردن را نداشت ولی از آن روی که برای بعضی سؤال برانگیز شده بود، به پاسخ آن می پردازیم.

اشکال این سخن آن است که برخی از فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام به گونه ای است که انبیا علیهم السلام را هم از آن بهره ای نیست. برخی از ویژگی های مخصوص آن حضرت است، و برخی مشترک بین آن حضرت و اصحاب کسا یا دیگر معصومین علیهم السلام . پس ادعای آن فضائل برای هر کس دیگری قطعاً باطل است حتی اگر آن شخص ، بزرگواری مانند جناب سلمان و ... باشد.

به عنوان مثال برادری با پیامبر صلی الله علیه وآله ، به منزله خود پیامبر صلی الله علیه وآله بودن - در آیه شریفه مباهله -، لیاقت همسری با حضرت فاطمه علیها السلام ، لقب امیرالمؤمنین علیه السلام فقط به آن حضرت اختصاص دارد.

مقام ولايت و «أولى بالمؤمنين من أنفسهم»، قرآن ناطق، دروازه دانش پیامبر صلی الله علیه وآله بودن و ... از فضائل مشترک ایشان با دیگر معصومین علیهم السلام است.

در هیچ یک از این فضائل ما حق نداریم آن را به یاران آن حضرت نسبت دهیم و ادعای آن برای هر کس دیگری پایین آوردن شأن امیرالمؤمنین علیه السلام است که دیگران با آن حضرت همسان شمرده شده و برتری حضرت بر آنان نادیده گرفته شده است.

نکته دهم : قدیمی جز خدا نیست

بسیاری از اهل تسنن به شدت با حادث و مخلوق بودن قرآن مخالفت کرده و آن را انکار می نمایند. ⁽¹⁾

قيل لفيئون [ النصراني ] : ما تقول في المسيح [علیه السلام] ؟ قال : ما يقوله أهل سنتكم في القرآن ! (سير أعلام النبلاء 11 / 175)

نظیر آن، مطلبی است که بعضی درباره اهل بیت علیهم السلام یا نور آن بزرگواران گفته اند که آن ها را مسبوق به عدم نمی دانند. ⁽²⁾

وقال الرازي : الرابعة عشرة : الأزلية وهم يزعمون أن علياً [علیه السلام] قديم أزلي . (اعتقادات فرق المسلمين والمشركين 52)

بدون شک هر دو نظریه بر خلاف قرآن، روایات مسلّم و نظریه علمای شیعه است.

و فرموده اند: چگونه ممکن است چیزی که همیشه وجود داشته، مخلوق و آفریده خدا باشد ؟! ⁽³⁾

در کلام شیخ مفید قدس سره نیز به تلازم قدم و الوهیت اشاره شده که ويكفي في علامة الغلو نفي القائل به عن الأئمة [علیهم السلام] سمات الحدوث وحكمه لهم بالإلهية والقدم إذ قالوا بما يقتضى ذلك من خلق أعيان الأجسام واختراع الجواهر وما ليس بمقدور العباد من الأعراض . (تصحيح الاعتقاد 136 ، بحارالانوار 25 / 346 )

نکته یازدهم : لزوم تكريم عبادات و احترام انبیای عظام علیهم السلام

برای تعظیم شعائر - مانند زیارت و عزاداری - نباید به گونه ای سخن گفت که از عظمت نماز یا قرائت قرآن و ... کاسته شود.

هنگام مدح و ستایش امامزادگان لازم التعظیم علیهم السلام و ... نباید از شأن و احترام انبیای عظام علیهم السلام کاسته شود یا از پیش خودمان آن ها را با پیامبران علیهم السلام سنجیده و یا بر آن ها ترجیح دهیم.

و نیز ما مجاز نیستیم که در فضیلت و برتری امامزادگان علیهم السلام و ... بر یکدیگر از پیش خود چیزی بگوییم .

نکته دوازدهم : ایمان کامل یعنی تسلیم بودن در برابر معصومين علیهم السلام

187 . امام صادق (,) فرمود: هر کس دوست دارد تمام مراتب ایمان را دارا باشد، باید بگوید: « سخن و عقیده من در همه مطالب ، سخن آل محمد علیهم السلام است . در مطالبی که پنهان کرده یا آشکار نموده اند و در آنچه به من رسیده یا نرسیده است». ⁽¹⁾

در همین زمینه رجوع شود به صفحه های آغازین کتاب و مقدمه . ⁽²⁾

نکته سیزدهم : محرومیت غالی از بهشت، شفاعت و ...

در روایات شماره 59، 84، 86، 90 ، 135 ، 136 ، 140، 144 ، 145، 154، 155 گذشت که اهل بیت علیهم السلام غالیان را به جهت فساد عقیده شان مشرک یا از مشرک بدتر دانسته اند؛ و بنابر این آن ها اهل بهشت نخواهند بود که : إِنَّهُ مَن يُشْرِكْ بِاللهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ [المائدة (5): 72] ⁽¹⁾و إِنَّ اللهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاءُ وَمَن يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْماً عَظِيما [النساء :(4) : 48] . ⁽²⁾

در بخش ششم تنفر و بیزاری معصومین علیهم السلام از غالیان گذشت.

و در روایت شماره 130 امام سجاد علیه السلام فرمود: نه آن ها از ما هستند و نه ما از آن ها.

غالی از دیدار و مصاحبت و شفاعت اهل بیت علیهم السلام محروم است که در روایت شماره 128 پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: شفاعت من شامل دو گروه نمی شود: ... غالی در دین که از دین خارج شده و توبه نکرده و از آن دست برندارد .

و البته این قانون کلی است که هر کسی که دین و عقیده اش مورد رضایت خدا نباشد از شفاعت محروم است که: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى [الأنبياء (21) 28] ⁽³⁾

ترجمه آیه: و آن ها جز برای کسی که خدا رضایت دهد شفاعت نمی کنند .

نکته چهاردهم : تناقضات غاليان

تناقضات غالیان در گفتار و رفتار بر اهل علم و دانش پوشیده نیست.

اولین سخن حضرت عیسی علیه السلام در این عالم اعلام بندگی خدا بوده که : قَالَ إِنِّي عَبْدُ الله [مريم (19) 30] ، ولی نصاری دربارۀ آن حضرت غلو کرده و هم او را خدا دانسته و هم گفتند: او پسر خدا است !

غالیان با وجود ادعای محبت شدید و افراطی نسبت به امیر مؤمنان علیه السلام گوش به حرف آن حضرت نداده و حاضر به توبه نشدند تا آنکه حضرت آن ها را سوزاند!

آیا ممکن است امیر مؤمنان علیه السلام خدا باشد و بندگانش را که معتقد به خدایی او هستند عذاب نماید؟!

تناقض گویی در روایات جعلی، اقوال و ادعاهای دیگر آنان، فراوان دیده می شود گرچه برخی به توجیه آن پرداخته اند. ⁽¹⁾

و نظیر قول به قدیم بودن معصومین علیهم السلام که با مخلوق بودنشان تنافی دارد؛ زیرا روشن است نمی شود چیزی که همیشه وجود داشته و سابقۀ عدمی نداشته آفریده شود (رجوع شود به صفحه 178 ، نکته دهم: قدیمی جز خدا نیست).

نگارنده گوید : سیاق حدیث ساختگی اول تناسب با کلام صوفیان و اصطلاحات عرفا دارد که برخی از آن به «مقام جمع و فرق» یا «وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت» یاد می کنند و با تعابیر و الفاظ احادیث اهل بیت علیهم السلام سازگار نیست ، ففي الفتوحات المكية 4 / 279 280 : والخواص ... تارة يقولون : نحن نحن وهو هو ، وتارة يقولون : هو نحن ونحن هو ...

قال السيد المرعشي قدس سره : «لنا مع الله حالات فيها هو نحن ونحن هو » ... الكتب المودعة فيها أمثال هذه المناكير مما لفقتها أيادي المتصوفة فى الأعصار السالفة وأبقتها لنا تراثاً . (شرح إحقاق الحق 1 / 184)

چگونه ممکن است کسی که به نبوت پیامبر صلی الله علیه وآله و امامت امیرمؤمنان علیه السلام ایمان دارد و در نماز سوره مبارکه : قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ را می خواند و كلمه طيبه : «لاَ إِلَهَ إِلا الله) را

بر زبان جاری و اقرار به معبود و صانع یکتا می نماید، برای کس دیگری - پیامبر صلی الله علیه وآله ، امیرمؤمنان علیه السلام یا هر کس دیگری - ادعای خدایی داشته باشد ؟!

محمد بن نصیر عقیده علی اللهی داشت و خود را علی میدانست که فقط در آن زمان ظاهر گردیده است .

نگارنده گوید: آنچه صفحه 90 گذشت از «اعتقاد غالیان به این که امام حسین علیه السلام کشته نشده» از مصادیق انکار محسوسات و متواترات بلکه انکار مسلّمات است .

نکته پانزدهم : برخی از پیامدهای شوم غلو

اشاره

پدیده غلو مفاسد فراوان داشته تا جایی که در روایت شماره 86 ضرر برخی از غالیان از هواداران بنی امیه بیشتر شمرده شده است!

در این قسمت به برخی از پیامدهای غلو اشاره می شود:

تخریب چهره نورانی اهل بیت علیهم السلام

188 . امام صادق علیه السلام فرمود: همیشه کذابی هست که بر ما خاندان - که راستگو هستیم دروغ بندد و با دروغش صدق ما ( و جایگاه راستین و واقعی ما ) را نزد مردم خراب و از اعتبار ساقط نماید .... سپس حضرت عده ای از غالیان را که بر معصومین علیهم السلام دروغ می بستند از جمله: عبدالله بن سبا ، حارث شامی، بنان [ بیان ] مغيرة بن سعيد، بزيع، سری، ابوالخطاب، معمر، بشار اشعری [ شعیری ] ، حمزه زبیدی [بربری ] و صائد نهدی را نام برده و فرمود:

خدا لعنتشان کند! ما همیشه مبتلا هستیم به دروغگویی که بر ما دروغ بندد یا به افراد سست اندیش. ⁽²⁾خدا ما را از شر دروغگویان حفظ نماید و سوزش آهن ( یعنی برندگی و تیزی شمشیر ) را به آنان بچشاند. ⁽³⁾

علامه مجلسی قدس سره در شرح حدیث گذشته می گوید: شاید مراد حضرت نهی از غلو باشد . یعنی در دوستی ما پا را از قانون شریعت فراتر ننهید. شما در دوستی ما افراط و زیاده روی نموده و چیزی دربارهٔ ما می گویید که ما بدان راضی نیستیم و نمی پسندیم. این کار شما باعث ننگ و عار ما گردیده؛ زیرا آنچه شما می گویید عیب ما شمرده می شود.

تخریب چهره اصحاب معصومین علیهم السلام

غالیان با نسبت های بیجایی که به برخی از اصحاب اهل بیت علیهم السلام داده اند آن ها را از خودشان معرفی نموده و گاهی روایاتی را نیز جعل کرده و به آنان نسبت داده اند و بدین وسیله باعث مخدوش شدن و جهه آنان گردیده اند. شخصیت هایی مانند جابر بن یزید، مُفَضَّل ، داود رقی و ... ⁽¹⁾

با توجه به فرمان اهل بیت علیهم السلام به لزوم اطلاع رسانی درباره غلو و غالیان و مبارزه و ایستادگی در برابر آنان، یاران مخلص و با وفای معصومین علیهم السلام در برابر غالیان به شدت جبهه گیری کرده و به مبارزه با آنان پرداخته اند و غالیان نیز متقابلاً عليه آنان شایعه پراکنی نموده و از آنان بدگویی می کردند تا جایی که از شاخصه های مهم غالیان

که به آن شناخته می شدند دشمنی با یاران مخلص معصومین علیهم السلام بوده است. ⁽²⁾

جميل بن درّاج - که بالاتفاق از فقهای بزرگوار و راویان مورد اطمینان است - می گوید: محضر مبارک امام صادق علیه السلام شرفیاب شدم، هم زمان با ورود من یکی از کوفیان از آنجا بیرون رفت. حضرت فرمود: آیا کسی که الان بیرون رفت دیدی؟ گفتم: او از شیعیان کوفه است، حضرت او را نفرین کرد و فرمود:

«لا قدس الله روحه ولا قدّس مثله» خدا او را (از بدی ها و گناهان ) پاک نکند

( و نیامرزد ) ، خدا امثال او را پاک نکند.

او از کسانی بدگویی می کرد که امین پدرم در حلال و حرام خداوند و گنجینه دانش او بودند و نزد من نیز همین جایگاه را دارند. آن ها محرم اسرار من واصحاب ( و یاران ) واقعی پدرم هستند. که خدا به برکت آن ها بلا را از مردم بر طرف می نماید. آن ها در حیات و ممات ستارگان آسمان تشیع هستند که یاد پدرم را زنده نگه داشته اند . خدا به سبب آن ها از بدعت ها پرده بر می دارد [ و آن ها با موضع گیری صریح و شفاف ، بدعت گزاران را رسوا می نمایند ]. آن ها ادعا و نسبت های بیجای باطل گرایان و تأویل ( و تحریف معنوی ) غالیان را از دین دور می کنند.

حضرت پس از کلام گذشته [ از روی دلسوزی نسبت به آن بزرگواران به گریه افتاد ]، جمیل از حضرت خواست که آن ها را معرفی فرماید . حضرت فرمود: کسانی که صلوات و رحمت خدا بر زنده و مردۀ آنان باد: برید عجلی، زراره، ابوبصیر، و محمد بن مسلم . سپس فرمود: آگاه باش ای جمیل که به زودی حال این شخص برای تو روشن می گردد.

جمیل می گوید: پس از مدت کوتاهی دیدم او از هواداران ابوالخطاب (غالی ملعون و مشهور ) بشمار می رود، گفتم : خدا (خوب) می داند رسالت های خویش را کجا قرار دهد.

جمیل در پایان می گوید: «وکنا نعرف أصحاب أبى الخطاب ببغض هؤلاء رحمة الله عليهم» يعنى ما اصحاب ابو الخطاب (و غالیان) را به دشمنی با این اصحاب (بزرگوار که نامشان برده شد) می شناختیم. ⁽¹⁾

نگارنده گوید : خصیبی غالی، روایتی ساختگی نقل کرده که امام صادق علیه السلام پس از کشته شدن ابوالخطاب و یارانش، به عنوان اعتراض و گلایه برای زراره و برید عجلی پیغامی فرستاد به این مضمون که : آیا الان که ابوالخطاب و یارانش کشته شدند شفا یافتید (و خشمتان فرو نشست) ؟ (الهداية الكبرى 572)

تخریب چهره مکتب تشیع

غالیان به جهت انتساب بیجا به تشیع ، با ترویج عقائد باطل ، مانند قول به ربوبیت یا پیامبری اهل بیت علیهم السلام؛ و رفتارهای ناپسند، مانند ترک تقیه، چنانکه صفحه 104 گذشت؛ و ترک واجبات و انجام محرمات - به شرحی که صفحه 118 تحت عنوان اباحی گری گذشت - لطمه ای جبران ناپذیر بر مکتب تشیع وارد کرده اند.

معصومین علیهم السلام به شدت با این طرز تفکر مقابله کرده و فرموده اند : مبغوض ترین مردم نزد خدای عز و جل کسی است که امامت امامی را بپذیرد ولی در کارهایش از او تبعیت نکند. ⁽¹⁾

کسی که ما را دوست دارد باید در رفتارش تابع عمل ما باشد. ⁽²⁾

کسی که از خدا اطاعت نماید و ما را دوست بدارد از اولیای ما خواهد بود و کسی که نافرمانی خدا نماید دوستی ما برای او سودی ندارد. ⁽³⁾

به شیعیان ما ابلاغ کن که اگر به فرمانی که به آن ها داده شده پایبند باشند آن ها در قیامت رستگارانند . ⁽⁴⁾

شیعیان ما را اوقات نماز آزمایش کنید. ⁽⁵⁾

شیعیان ما کسانی هستند که از خدا اطاعت نمایند. ⁽⁶⁾

اگر دستورات ما را اطاعت نموده و از آنچه نهی کرده ایم پرهیز می کنی شیعه هستی و گرنه شیعه نیستی. ⁽⁷⁾

به خدا سوگند شیعه ما نیست مگر کسی که از خدا اطاعت نماید. ⁽¹⁾این مطلب را به شیعیان ما ابلاغ نما و به آنان بگو که هر مذهبی شما را به سویی نکشاند، به خدا سوگند به ولایت ما نمی رسند مگر با دوری از گناه و کوشش در عبادت در دار دنیا و مواسات با برادران دینی. ⁽²⁾

توهین به خدای تعالی و پیامبر صلی الله علیه وآله

رجوع شود به صفحه 93 - 94 عنوان های: «تصغیر عظمت خدا» و «توهین به پیامبر صلی الله علیه وآله » .

در معرض خطر قرار دادن امامان علیهم السلام و شیعه

و رجوع کنید به روایت شماره 9 که اخیراً به آن اشاره شد .

جلوگیری از بیان فضائل و اظهار معجزات

190 . امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: به خدا سوگند اگر بخواهم می توانم از تمام حالات و شئون هر یک از شما ( از آغاز تا انجام ) خبر دهم ولی خوف آن دارم که درباره من زیاده روی کنید و به پیامبر صلی الله علیه وآله کفر بورزید (و مرا بر آن حضرت ترجیح دهید) . ولی به آن

عده از خواص که ایمن از انحرافشان هستم خواهم گفت .

سوگند به خدایی که پیامبر صلی الله علیه وآله را به حق به پیامبری مبعوث نموده و بر مردم برگزید، من جز سخن راست نمی گویم. آن حضرت همۀ اینها را با من در میان نهاد و فرمود چه کسی هلاک می گردد و چه کسی نجات می یابد و بیان فرمود که سرانجام خلافت به کجا خواهد کشید. ⁽¹⁾

روایات گذشته و امثال آن - مانند روایت های شماره 173 - 172 - حکایت از آن دارد که معصومین علیهم السلام به شدت نگران انحراف جامعه اسلامی بوده اند و عدم تحمل

مردم و سوء استفاده غالیان برای آنان محدودیت ایجاد کرده بود لذا در بیان فضائل و یا اظهار معجزات سختگیری می کرده اند.

بهانه دادن به دست معاندان و کوته فکران

یکی از مهم ترین مفاسد زیاده روی غالیان، رویکرد منفی نسبت به فضائل و معجزات از ناحیه معاندان است که به بهانۀ غلو غالیان و بزرگ نمایی مطالب آنان، مسلمات و مطالب یقینی را هم زیر سؤال برده و یا انکار نمایند، بلکه فراوان دیده یا شنیده می شود که مدعیان تحقیق و دانش نیز به فضائل و معجزات - حتی اگر در منابع معتبر نقل شده باشد - به دیده تردید نگریسته و آن را قابل قبول نمی دانند .

آشوب، اختلاف و تفرقه انگیزی

در روایت شماره 1 گذشت که: اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله را دوست بدارید و در این محبت اعتدال داشته باشید. مبادا غلو و زیاده روی کنید و پراکنده شوید (و فرقه های مختلف با عقائد گوناگون به وجود آورید). آنچه را که ما نمی گوییم شما (نیز) نگویید.

توجه شود که حضرت «پراکنده شدن» را از آثار غلو و زیاده روی شمرده اند و نیز روشن است که نهی : «آنچه را که ما نمی گوییم شما نگویید» نیز برای جلوگیری از ایجاد فرقه های مختلف با عقائد گوناگون است.

پس از ابوالخطاب پیروانش به فرقه های فراوان منشعب شدند که ناشی از اختلاف اقوال آن ها و اختلاف در انتخاب رهبرشان بود، مقریزی آن ها را 50 فرقه گفته است ! ⁽¹⁾

صفحه 145 ، تحت عنوان: «برخورد شدید امام هادی علیه السلام» گذشت که فارس قزوینی باعث آشوب و اختلاف شدید شده بود.

تحریف حقائق و تشویش افکار

غالیان با سوء استفاده از مطالب صحیح و تحریف و ارائه آن به کیفیت دلخواه خودشان، باعث تشویش افکار نسبت به معارف گردیده اند. بدون شک رجعت بداء ، اشتراط اعمال به ولایت، تأویل و بطن داشتن آیات قرآن و... مطالب صحیحی است و دلائل قطعی بر آن دلالت دارد ولی فتنهٔ غالیان در مورد این مطالب، باعث خلط مباحث و مشتبه شدن حق و باطل برای کسانی شد که قدرت تشخیص ندارند و نیز دستاویزی گردید برای معاندان و دشمنان تشیع .

مثلاً برخی از غالیان «رجعت» را - مانند قیامت - به تناسخ معنا کرده و گفته اند: کسی که مرده بر نمی گردد، بلکه ارواح به قالب های مختلف - به نحوی که در بیان تناسخ گذشت - منتقل می شوند ، مانند انتقال به خانه ها و مساکن گوناگون که در آن شاد و مسرور و یا شکنجه و عذاب می شوند. ⁽¹⁾

گفته اند: ابوالخطاب به یارانش وعده فتح و ظفر داده بود، هنگامی که با شکست مواجه شد و عده ای از آنان کشته شدند به آن ها گفت : گناه من چیست ، بدا واقع شد . ⁽²⁾

و در مورد توجیه ناروا و تحریف غاليان روايت : «إذا عَرَفْتَ فاعمل ما شِئْتَ» را - که مربوط به اشتراط اعمال به ولایت است - رجوع شود به صفحه های 25 ، 83-81 .

و در مورد کلمات آنان در تأويل وبطون آيات قرآن؛ رجوع شود به صفحه های 75، 85 - 82 .

تهیه خوراک تبلیغاتی دشمن

نگارنده گوید: در روایت شماره 155 گذشت که روایات تشبیه و جبر را غالیان ساخته اند و توضیح تشبیه و جبر نیز صفحه 142 ، 144 گذشت . از مهم ترین پیامدهای غلو ایجاد فرقه های فراوان است که دشمنان آنان را عه شیعه معرفی کرده و آن را بهانه ای برای کوبیدن مذهب حق قرار داده اند، بویژه که عده ای از آن ها بلکه سرانشان پیش از انحراف از یاران اهل بیت علیهم السلام بشمار می رفته اند. این مطلب در کتب کلامی مخالفان و ردیه هایی که علیه شیعه نوشته اند و یا مستشرقانی که از آنان گرفته اند فراوان دیده می شود . ⁽²⁾

در کتب ملل و نحل از فرقه هایی نام برده می شود که هیچ مستند صحیحی ندارد، مانند فرقه های جوالیقیه، زراریه، نعمانیه یا شیطانیه ، مفضّليه، هشامیه و یونسیه منسوب به هشام بن سالم، زراره ، مؤمن طاق ، مفضّل ، هشام بن حکم و یونس بن عبدالرحمن . ⁽³⁾

در یک مناظره تلویزیونی بین شیعه و سنی مشاهده شد که سنی به شیعه گفت: شما خداپرست نیستید بلکه اهل بیت علیهم السلام را می پرستید شیعه آن را انکار کرد. سنی برای اثبات مدعایش فایل صوتی اشعار غلو آمیز مداحی را که در آن پرستش اهل بیت علیهم السلام به صراحت آمده بود پخش کرد.

محروم کردن جامعه از فعالیت های فرهنگی

در ایام خلافت ظاهری امیرالمؤمنین علیه السلام، دشمنان با براه انداختن جنگ های جمل، صفین و نهروان مانع از پرداختن آن حضرت به تبیین معارف دین ، تثبيت دعائم اسلام و ... شدند. غالیان نیز با مشکلاتی که در جامعه اسلامی ایجاد کردند موجب توجه معصومین علیهم السلام و اصحاب به مبارزات علمی و عملی علیه آنان شده و جامعه را از فعالیت های فرهنگی آن بزرگواران محروم نمودند.

ترویج و نشر احادیث جعلی

پیش از این در مورد دروغگویی و روایت سازی غالیان به تفصیل سخن گفتیم، رجوع شود به روایات شماره 21 ، 99 تا 104، 155، 192.

منحرف کردن ناآگاهان

تأثیر تبلیغات و فعالیت های گسترده غالیان بر کسی مخفی نیست و آثار فراوان بر آن دلالت دارد .

پی نوشت ها

قال العلامة المامقاني قدس سره : ومن ضروريات مذهبنا أن الأئمة علیهم السلام أفضل من أنبياء بني إسرائيل ، كما نطقت بذلك النصوص المتواترة معنى عن النبي صلى الله عليه وسلم والأئمة علیهم السلام ، وقامت به ضرورة المذهب. (تنقيح المقال 2 / 379)

وعن علي علیه السلام ، قال : نحن أهل البيت لا يقاس بنا أحد . وقال علیه السلام : لا يقاس بآل محمد صلی الله علیه وآله هذه الأمة أحد.

وقال صلی الله علیه وآله : يا على ، ما عرف الله إلا أنا وأنت ، ولا عرفنى إلا الله وأنت ، ولا عرفك إلا الله وأنا . (مختصر بصائر الدرجات 125، المحتضر 78، تأويل الآيات 1 / 139)

وفي زيارة الجامعة : ... مَوَالِيَّ لَا أُحْصِي ثَنَاءَكُمْ وَ لَا أَبْلُغُ مِنَ الْمَدْح كُنْهَكُمْ وَ مِنَ الْوَصْفِ قَدْرَكُمْ .... (عيون أخبار الرضا علیه السلام 2 / 308، تهذيب الأحكام 99/6 ، من لا یحضره الفقيه 2/ 615، بحارالانوار 99 / 131)

وعن أبي جعفر علیه السلام قال : إن الله عزّ وجل لا يوصف، وكيف يوصف وقال في كتابه: وَمَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ [الأنعام (6) : 91] ، فلا يوصف بقدر إلا كان أعظم من ذلك، وإن النبي صلى الله عليه وسلم لا يوصف؛ وكيف يوصف عبد احتجب الله عزّ وجلّ بسبع، وجعل طاعته في الأرض كطاعته [ في السماء ] فقال : وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا [الحشر (59): 7] ، ومن أطاع هذا فقد أطاعني ومن عصاه فقد عصاني ، وفوض إليه ، وإنا لا نوصف ؛ وكيف يوصف قوم رفع الله عنهم الرجس .... (الكافي 2/ 182 ، بحارالانوار 73 / 30)

و تقاصرت الحلماء، وحصرت الخطباء ، وجهلت الألباء ، وكلّت الشعراء ، وعجزت الأدباء ، وعييت البلغاء عن وصف شأن من شأنه، أو فضيلة من فضائله وأقرّت بالعجز والتقصير. وكيف يوصف بكله ، أو ينعت بكنهه، أو يفهم شيء من أمره ، أو يوجد من يقوم مقامه ويغني غناه ؟! لا ، كيف ؟ وأنّى ؟ وهو بحيث النجم من يد المتناولين ، ووصف الواصفين ، فأين الاختيار من هذا؟ وأين العقول عن هذا؟

وقال علیه السلام : إن المؤمن أخذ دينه من [ عن ] ربه ولم يأخذه عن رأيه ، أيها الناس ، دينكم ، دينكم .... (الأمالي للشيخ الصدوق قدس سره 432، معانى الأخبار 185، بحار الانوار 309/65، 311، 312)

وعن أبي عبد الله علیه السلام قال : أما إنه شرّ عليكم أن تقولوا بشيء ما لم تسمعوه منا. (الكافي 2 / 401 - 402 ، وسائل الشيعة 27 / 70)

وقال رسول الله صلی الله علیه وآله : لا قول إلا بعمل ، ولا قول ولا عمل إلا بنية ، ولا قول ولا عمل ولا نية إلا بإصابة السنة . (المحاسن 1 / 222 ، الكافى 1 / 70 ، وسائل الشيعة 1 / 47)

عن أبي جعفر علیه السلام قال: فضل أمير المؤمنين (,) ما جاء به آخذ به وما نهى عنه أنتهي عنه، جرى له من الطاعة بعد رسول الله صلی الله علیه وآله ما لرسول الله صلى الله عليه وسلم والفضل لمحمد صلی الله علیه وآله ، المتقدم بين يديه كالمتقدم بين يدي الله ورسوله ، والمتفضّل عليه كالمتفضّل على رسول الله صلی الله علیه وآله ، والراد عليه في صغيرة أو كبيرة على حد الشرك بالله، فإن رسول الله صلى الله عليه وسلم باب الله الذي لا يؤتى إلا منه ، وسبيله الذي من سلكه وصل إلى الله عزّوجلّ وكذلك كان أمير المؤمنين علیه السلام من بعده ، وجرى للأئمة علیهم السلام واحداً بعد واحد .

وقريب منه عن أبي عبد الله علیه السلام حيث يقول : فضل أمير المؤمنين (ع) ... جرى له من الفضل ما جرى لمحمد صلی الله علیه وآله ولمحمد الفضل على جميع من خلق الله ، المتعقب عليه في شيء من أحكامه كالمتعقب على الله وعلى رسوله ، الراد عليه في صغيرة أو كبيرة على حد الشرك بالله . كان أمير المؤمنين باب الله الذي لا يؤتى الا منه وسبيله الذي من سلك بغيره هلك ، وكذلك جرى على الأئمة الهدى واحداً بعد واحد .

وعن كامل التمار، قال : قال أبو جعفر علیه السلام : قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ [المؤمنون (23) :1] أتدري من هم؟ قلت: أنت أعلم ، قال : قد أفلح المؤمنون المسلمون . (الكافي /391/1، بحارالانوار 2 / 204)

10.... فَالْحَقُّ مَا رَضِيتُمُوهُ وَالْبَاطِلُ مَا سَخِطْتُمُوهُ ...

11 . رجوع شود به پی نوشت 17 .

وقال علیه السلام : خير الناس هذا [ خير هذه الأمة ] النمط الأوسط ، يلحق بهم التالي ، ويرجع إليهم الغالي. (رجوع شود به المصنف لابن أبي شيبة 155/8، الفائق للزمخشري ،332/3 ، عمدة القاري 20 / 148)

14 - 15. مطابق پاورقی

17 . عن الفضيل بن عثمان ، قال : سمعت أبا عبد الله علیه السلام يقول : اتقوا الله وعظموا الله ، وعظموا رسول الله صلی الله علیه وآله، ولا تفضّلوا على رسول الله صلی الله علیه وآله أحداً؛ فإن الله تبارك وتعالى قد فضله ، وأحبوا أهل بيت نبيكم حباً مقتصداً، [ ولا تفرطوا ] ولا تغلوا ، ولا تفرّقوا ، ولا تقولوا ما لا نقول ...

18 . قال أبو هارون مولى آل جعدة : كنت جليساً لأبي عبد الله علیه السلام بالمدينة ففقدنى أياماً ثم إني جئت إليه فقال لى : لم أرك منذ أيام يا أبا هارون ، فقلت : ولد لي غلام ، فقال : بارك الله فيه ، فما سمّيته؟ قلت : سميته : محمداً ، فأقبل بخده نحو الأرض وهو يقول : محمد ، محمد ، محمد، حتى كاد يلصق خدّه بالأرض ثم قال : بنفسي وبولدي وبأهلي وبأبوي وبأهل الأرض كلهم جميعاً الفداء لرسول الله صلی الله علیه وآله.

19 - 20 . مطابق پاورقی .

21 . أبو حمزة الثمالي ، عن أبي جعفر علیه السلام ، قال : يا أبا حمزة ، لا تضعوا عليا علیه السلام دون ما وضعه الله ، ولا ترفعوه فوق ما رفعه الله ، كفى لعلي علیه السلام أن يقاتل أهل الكرة وأن يزوّج أهل الجنة .

23 - 30. مطابق پاورقی .

خطب الحجّاج بالكوفة ، فذكر الذين يزورون قبر رسول الله صلی الله علیه وآله بالمدينة ، فقال : تباً لهم ، إنما يطوفون بأعواد ورمة بالية ، هلا طافوا بقصر أمير المؤمنين عبد الملك ؟ ألا يعلمون : ان خليفة المرء خير من رسوله؟ وفي أخبار الطوال : إن عبد الله بن صيفى سأل هشاماً، فقال: يا أمير المؤمنين أخليفتك في أهلك أحب إليك وآثر عندك أم رسولك ؟ قال هشام بل خليفتي في أهلي . قال : فأنت خليفة الله في أرضه وخلقه ومحمد رسول الله إليهم فأنت أكرم على الله منه. 34. العيص بن المختار دخل عليه ، فقال : جعلت فداك ، ما هذا الاختلاف الذي بين شيعتك ؟ ... فقال أبو عبد الله صلوات الله عليه : أجل ، هو كما ذكرت ، يا عيص، إن الناس أغروا بالكذب علينا حتى كأن الله عزّ وجلّ افترضه عليهم ، لا يريد منهم غيره ، وإني لأحدث أحدهم الحديث فلا يخرج من عندي حتى يتأوله على غير تأويله ، وذلك أنهم لا يطلبون ديناً وأنتم تطلبون الدين ، وإنما يحبّ كل واحد منهم أن يكون رأساً . أي عيص، ليس من عبد رفع رأسه إلا وضعه الله ، وما من عبد وضع نفسه إلا رفعه الله وشرفه.

35 مطابق پاورقی .

معرفة الإمام تكفى من الصوم والصلاة ... وأن إله السماء وإله الأرض الإمام، فجعلوا لله شريكاً ...

41 . عن علي علیه السلام ، قال : قال لي النبي صلی الله علیه وآله : فيك مثل من عيسى : أحبّه النصارى حتى كفروا [ في حبّه ] وأبغضه صلى الله عليه اليهود حتى كفروا في بغضه . (عيون أخبار الرضا علیه السلام 2 / 68 ، بحار الأنوار 35 / 319 و 302/39) وفي رواية : وأحبّه النصارى حتى أنزله المنزل الذي ليس له بأهل . (بحار الانوار 35/ 316) وقال صلی الله علیه وآله : يا على يدخل النار فيك رجلان : محب مفرط ومبغض مفرط كلاهما في النار. (بحارالانوار 40 /) 79.

43... إنهم يقولون : إنما الدين المعرفة فإذا عرفت الإمام فاعمل ما شئت ، فقال أبو عبد الله جعفر بن محمد : إِنَّا للهِ وإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ [البقرة (2): 156 ] تأوّل الكفرة ما لا يعلمون ، وإنما قيل : اعرف الإمام واعمل ما شئت من الطاعة فإنها مقبولة منك ؛ لأنه لا يقبل الله عز و جل عملاً بغير معرفة .

وقال علیه السلام : إن للقلب أذنين [أذنان] فإذا هم العبد بذنب قال له روح الايمان : لا تفعل، وقال له الشيطان: افعل .

وقال علیه السلام : ما من مؤمن إلا ولقلبه أذنان في جوفه : أذن ينفث فيها الوسواس الخناس، وأُذن ينفث فيها الملك، فيؤيد الله المؤمن بالملك ، فذلك قوله : وَأَيَّدَهُم بروح مِنْهُ [ المجادلة (58) :22] .

عن أبي الحسن علیه السلام : إن الله تبارك وتعالى أيد المؤمن بروح منه تحضره في كل وقت يحسن فيه ويتقي، وتغيب عنه في كل وقت يذنب فيه ويعتدي ، فهي معه تهتز سروراً عند إحسانه وتسيخ في الثرى عند إساءته، فتعاهدوا - عباد الله - نعمه بإصلاحكم أنفسكم تزدادوا يقيناً وتربحوا نفيساً ثميناً . رحم الله امرءاً هم بخير فعمله أو هم بشر فارتدع عنه ، ثم قال : نحن نؤيد الروح بالطاعة لله والعمل له .

يا سدير، سمعي وبصري وشعري وبَشَري ولحمي ودمي من هؤلاء براء وبرئ الله منهم ورسوله ، ما هؤلاء على ديني ولا على دين آبائي، والله لا يجمعني الله وإياهم يوم القيامة إلا وهو ساخط عليهم.

قال: قلت: فما أنتم؟ قال : نحن خزان علم الله ، نحن تراجمة أمر [وحى ] الله ، نحن قوم معصومون، أمر الله تبارك وتعالى بطاعتنا ونهى عن معصيتنا ، نحن الحجّة البالغة على من دون السماء و فوق الأرض.

58 . قال علیه السلام : يا إسحاق بلغني أن الناس يقولون : إنا نزعم أن الناس عبيد لنا ، لا وقرابتي من رسول الله صلی الله علیه وآله ما قلته قط، ولا سمعته من أحد من آبائي قاله ولا بلغني عن أحد من آبائي قاله ، ولكني أقول : الناس عبيد لنا في الطاعة ، موالِ لنا في الدين ، فليبلغ الشاهد الغائب.

59 . وروي أن سبعين رجلا من الزط أتوه علیه السلام بعد قتال أهل البصرة يدعونه إلها بلسانهم وسجدوا له . قال لهم : ويلكم لا تفعلوا؛ إنما أنا مخلوق مثلكم ، فأبوا عليه فقال: فإن لم ترجعوا عما قلتم ف-ي وتتوبوا إلى الله لأقتلنّكم ، قال : فأبوا ، فخد لهم أخاديد وأوقد ناراً ، فكان قنبر يحمل الرجل بعد الرجل على منكبه فيقذفه في النار . ثم قال :

انی إذا أبصرت أمراً منكرا *** أوقدت ناراً ودعوت قنبرا

ثم احتفرت حفراً فحفرا *** وقنبر يخطم خطماً منكرا

وفي رواية : قالوا لعلى علیه السلام : أنت إله العالمين ، أنت خالقنا ورازقنا ، وأنت محيينا ومميتنا ، فاستعظم علی علیه السلام ذلك من قولهم وأمر بهم ، فأحرقوا بالنار ، فدخلوا النار وهم يضحكون ، ويقولون : الآن صح لنا أنك إله ، إذ لا يعذب بالنار إلا ربّ النار . وزعم إخوانهم بعد ذلك أنهم لم تمسهم النار ، وأنما صارت عليهم برداً وسلاماً كما صارت على إبراهيم علیه السلام.

63 - 65 مطابق پاورقی .

66 . إن الغلاة لعنهم الله يقولون : لو لم يكن على علیه السلام رباً لما عذبهم بالنار ، فيقال لهم : لو كان ربّاً لما احتاج إلى حفر الآبار وخرق بعضها إلى بعض وتغطية رؤوسها ولكان يحدث ناراً في أجسادهم فتلهب بهم فتحرقهم ، ولكنه لما كان عبداً مخلوقاً حفر الآبار وفعل ما فعل حتى أقام حكم الله فيهم وقتلهم ... وإنما عذبهم أمير المؤمنين عليه الصلاة والسلام على قولهم بربوبيته بالنار دون غيرها لعلة فيها حكمة بالغة ، وهي أن الله تعالى ذكره حرم النار على أهل توحيده ، فقال علي علیه السلام : لو كنت ربكم ما أحرقتكم وقد قلتم بربوبيتي ، ولكنكم استوجبتم مني بظلمكم ضد ما استوجبه الموحدون من ربهم عزّ وجلّ ، وأنا قسيم ناره بإذنه.

67 . إن عليّاً [علیه السلام] مرّ بهم وهم يأكلون في شهر رمضان نهاراً ، فقال : أسفر أم مرضى ؟ قالوا: ولا واحدة منهما ، قال : أفمن أهل الكتاب أنتم ؟ قالوا : لا ، قال : فما بال الأكل في شهر رمضان نهاراً قالوا : أنت أنت ! [ يؤمون إلى ربوبيته ] لم يزيدوه على ذلك ، ففهم مرادهم ، فنزل عن فرسه، فألصق خدّه بالتراب ... وجعل يهتف بهم وینا شدهم : ارجعوا [ ليرجعوا ] إلى الإسلام فأبوا ... أمر بالحطب والنار فألقى عليهم فأحرقوا فاحترقوا.

إني إذا أبصرت شيئاً منكرا *** أوقدت ناري ودعوت قنبرا

فيها حتى إذا احترقوا قال :

إني إذا رأيت أمراً منكرا *** أوقدت ناري ودعوت قنبرا

70 . أتاه قوم فقالوا : أنت إلهنا وخالقنا ورازقنا ومنك مبدؤنا وإليك معادنا، فتغير وجهه صلوات الله عليه وارفض عرقاً وارتعد كالسعفة تعظيماً لجلال الله عز جلاله وخوفاً منه ، وثار مغضباً ....

75 - 76. مطابق پاورقی .

وعنه علیه السلام : يهلك في رجلان : محبُّ مفرط يقرظني بما ليس لي ، ومبغضّ يحمله شنآني على أن يبهتني.

81 . ... عمرو بن الأصم ، وكان أتى الحسن علیه السلام بالمدينة فذكر له ما قال أهل الغلو ، فأنكر علیه السلام عليهم .

فقال الرجل : يا ابن رسول الله ، إنهم يزعمون أن عليّاً [علیه السلام] لما أظهر من نفسه المعجزات التي لا يقدر عليها غير الله دلّ على أنه إله ، ولما ظهر لهم بصفات المحدثين العاجزين لبس ذلك عليهم وامتحنهم ليعرفوه وليكون إيمانهم به اختياراً من أنفسهم .

فقال الرضا علیه السلام : أول ما هاهنا أنهم لا ينفصلون ممن قلب هذا عليهم فقال : لما ظهر منه الفقر والفاقة دلّ على أن هذه صفاته وشاركه فيها الضعفاء المحتاجون لا تكون المعجزات فعله ، فعلم بهذا أن الذي ظهر منه من المعجزات إنما كانت فعل القادر الذي لا يشبه المخلوقين ، لا فعل المحدث المحتاج المشارك للضعفاء في صفات الضعف.

إن هؤلاء الضلال الكفرة ما أتوا إلا من جهلهم بمقادير أنفسهم ، حتى اشتدّ إعجابهم بها ، وكثر تعظيمهم لما يكون منها ، فاستبدوا بآرائهم الفاسدة، واقتصروا على عقولهم المسلوك بها غير السبيل الواجب ، حتى استصغروا قدر الله ، واحتقروا أمره ، وتهاونوا بعظيم شأنه . إذ لم يعلموا أنه القادر بنفسه ، الغني بذاته الذي ليست قدرته مستعارة ، ولا غناه مستفاداً ، والذي من شاء أفقره ، ومن شاء أغناه شاء أغناه ، ومن شاء أعجزه بعد القدرة وأفقره بعد الغنى . فنظروا إلى عبد قد اختصه [ الله ] بقدرته ليبيّن بها فضله عنده ، وآثره بكرامته ليوجب بها حجته على خلقه، وليجعل ما آتاه من ذلك ثواباً على طاعته ، وباعثاً على اتباع أمره ، ومؤمناً عباده المكلفين من غلط من نصبه عليهم حجة ولهم قدوة فكانوا كطلاب ملك من ملوك الدنيا ، ينتجعون فضله ، ويؤملون نائله ، ويرجون التفيو بظله ، والانتعاش بمعروفه ، والانقلاب إلى أهليهم بجزيل عطائه الذي يغنيهم عن كلب الدنيا ، وينقذهم من التعرّض لدني المكاسب ، وخسيس المطالب فبينا هم يسألون عن طريق الملك ليترصدوه ، وقد وجّهوا الرغبة نحوه ، وتعلقت قلوبهم برؤيته إذ قيل : أنه سيطلع عليكم فى جيوشه ومواكبه وخيله ورجله .

فإذا رأيتموه فأعطوه من التعظيم حقه ، ومن الاقرار بالمملكة واجبه ، وإياكم أن تسموا باسمه غيره ، أو تعظموا سواه كتعظيمه ، فتكونوا قد بخستم الملك حقه وأزريتم عليه ، واستحققتم بذلك منه عظيم عقوبته . فقالوا : نحن كذلك فاعلون جهدنا وطاقتنا . فما لبثوا أن طلع عليهم بعض عبيد الملك في خيل قد ضمها إليه سيّده ، ورجل قد جعلهم في جملته ، وأموال قد حباه بها ، فنظر هؤلاء وهم للملك طالبون ، فاستكثروا ما رأوا بهذا العبد من نعم سيده ، ورفعوه عن أن يكون هو المنعم عليه بما وجدوا معه ، فأقبلوا إليه يحيونه تحيّة الملك ويسمونه باسمه ، ويجحدون أن يكون فوقه ملك أو له مالك . فأقبل عليهم العبد المنعم عليه ، وسائر جنوده بالزجر والنهي عن ذلك ، والبراءة مما يسمونه ،به ويخبرونهم بأن الملك هو الذي أنعم بهذا عليه ، واختصه به، وأن قولكم [ ب- ] ما تقولون يوجب عليكم سخط الملك وعذابه، ويفيتكم كلّما أملتموه من جهته، وأقبل هؤلاء القوم يكذبونهم ويردّون عليهم قولهم. فما زال كذلك حتى غضب [ عليهم ] الملك لما وجد هؤلاء قد سموا به عبده وأزروا عليه في مملكته ، وبخسوه حق تعظيمه ، فحشرهم أجمعين إلى حبسه ، ووكل بهم من يسومهم سوء العذاب . فكذلك هؤلاء وجدوا أمير المؤمنين علیه السلام عبداً أكرمه الله ليبين فضله ، ويقيم حجته فصغر عندهم خالقهم أن يكون جعل عليّاً [ له ] عبداً ، وأكبروا علياً أن يكون الله عزوجل له ربا ، فسموه بغير اسمه ، فنهاهم هو وأتباعه من أهل ملته وشيعته وقالوا لهم : يا هؤلاء إن عليّاً وولده عباد مكرمون، مخلوقون، مدَبَّرون، لا يقدرون إلا على ما أقدرهم الله عليه ربّ العالمين ، ولا يملكون إلا ما ملكهم [ الله ] ، لا يملكون موتاً ولا حياة ولا نشوراً ولا قبضاً ولا بسطاً ولا حركة ولا سكوناً إلا ما أقدرهم الله عليه وطوقهم ، وإن ربهم وخالقهم يجل عن صفات المحدثين ، ويتعالى عن نعوت المحدودين . وإن من اتخذهم - أو واحداً منهم - أرباباً من دون الله فهو من الكافرين ، وقد ضل سواء السبيل . فأبى القوم إلا جماحاً وامتدوا في طغيانهم يعمهون ، فبطلت أمانيهم ، وخابت مطالبهم وبقوا في العذاب الأليم .

87 . عن مصادف ، قال : لما لبى [ أتى ] القوم الذين لبوا [ أتوا ] بالكوفة دخلت على أبي عبد الله علیه السلام فأخبرته بذلك فخر ساجداً وألزق جؤجؤه بالأرض وبكى ، وأقبل يلوذ بإصبعه ويقول : بل عبد لله من داخر ، مراراً كثيرة ، ثم رفع رأسه ودموعه تسيل على لحيته . فندمت على إخباري إياه فقلت : جعلت فداك : وما عليك أنت من ذا؟ فقال : يا مصادف ، إن عيسى لو سكت عما قالت النصارى فيه لكان حقاً على الله أن يصمّ سمعه ويعمي بصر ولو سكتُ عمّا قال [ فى ] أبو الخطاب لكان حقاً على الله أن يصم سمعي ويعمي بصري .

90 - 88 . مطابق پاورقی.

[ قال فتح بن يزيد ] فقلتُ له : جعلت فداك ، فرّجت عني وكشفت ما لبس الملعون علي بشرحك ، فقد كان أوقع في خلدي أنكم أرباب.

قال : فسجد أبو الحسن علیه السلام ، وهو يقول في سجوده : « راغماً لك يا خالقي ، داخراً خاضعاً » ، قال : فلم يزل كذلك حتى ذهب ليلي .

ثم قال : يا فتح كدت أن تهلك وتُهلك ، وما ضرّ عيسى إذا هلك من هلك ... إلى أن قال : وكان الشيطان أوقع في خلدي أنه لا ينبغي أن يأكلوا ويشربوا إذا كان ذلك آفة والإمام غير مئوف ، قال : اجلس يا فتح، فإن لنا بالرسل أسوة ، كانوا يأكلون ويشربون ويمشون في الأسواق ، وكل جسم مغذو بهذا .

92 . قال علي علیه السلام - في وصف عبادة النبي صلی الله علیه وآله - : ... إنه كان إذا قام إلى الصلاة سمع لصدره وجوفه أزيز كأزيز [ أريز كأريز ] المرجل على الأثافي من شدّة البكاء ، وقد أمنه الله عزّ وجلّ من عقابه ، فأراد أن يتخشع لربه ببكائه ، ويكون إماماً لمن اقتدى به ، ولقد قام عليه وآله السلام عشر سنين على أطراف أصابعه حتى تورمت قدماه واصفر وجهه ، يقوم الليل أجمع حتى عوتب في ذلك فقال الله عزّ وجلّ : طه * مَا أَنزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى [ طه :(20) 2 - 1] ، بل لتسعد به ، ولقد كان يبكى حتى يغشى عليه ، فقيل له : يا رسول الله أليس الله عزّ وجلّ قد غفر لك ما تقدم من ذنبك وما تأخر ؟ قال : بلى ، أفلا أكون عبداً شكوراً؟ (الاحتجاج 1 / 326، بحار الانوار 10 / 40)

وقال أبو الدرداء في ضمن كلام له : شهدت علي بن أبي طالب [علیه السلام] ... وقد اعتزل عن مواليه واختفى ممن يليه واستتر بمغيلات النخل ، فافتقدته وبعد على مكانه ، فقلت : لحق بمنزله ، فإذا أنا بصوت حزين ونغمة شجي وهو يقول : «إلهي كم من موقبة حلمتَ عن مقابلتها بنقمتك ، وكم من جريرة تكرّمتَ عن كشفها بكرمك ، إلهي إن طال في عصيانك عمري وعظم في الصحف ذنبي فما أنا مؤمل غير غفرانك ، ولا أنا براج غير رضوانك ، فشغلني الصوت واقتفيت الأثر ، فإذا هو علي بن أبي طالب علیه السلام بعينه ، فاستترت له وأخملت الحركة ، فركع ركعات في جوف الليل الغابر ، ثم فرغ إلى الدعاء والبكاء والبثّ والشكوى ، فكان مما به الله ناجاه أن قال : «إلهى أفكر في عفوك فتهون علي خطيئتي ، ثم أذكر العظيم من أخذك فتعظم علي بليتي» ، ثم قال : «آه إن أنا قرأتُ في الصحف سيئة أنا ناسيها وأنت محصيها ، فتقول : خذوه ، فيا له من مأخوذ لا تنجيه عشيرته ، ولا تنفعه قبيلته ، يرحمه الملأ إذا أذن فيه بالنداء» ثم قال : «آه من نار تنضج الأكباد والكلى ، آه من نار نزاعة للشوى ، آه من غمرة من ملهبات لظى»، ثم أنعم في البكاء فلم أسمع له حسّاً ولا حركة ، فقلت : غلب عليه النوم لطول السهر ، أوقظه لصلاة الفجر ، قال أبو الدرداء : فأتيته فإذا هو كالخشبة الملقاة ، فحركته فلم يتحرك ، وزويته فلم ينزو ، فقلت : إِنَّا لِلَّهِ َوإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ [البقرة (2): 156] مات والله علي بن أبي طالب [علیه السلام] قال : فأتيت منزله مبادراً ، أنعاه إليهم ، فقالت فاطمة علیها السلام : يا أبا الدرداء ما كان من شأنه ومن قصته؟ فأخبرتها الخبر ، فقالت : «هي - والله ، يا أبا الدرداء - الغشية التى تأخذه من خشية الله » ، ثم أتوه بماء فنضحوه على وجهه فأفاق ، ونظر إلي وأنا أبكي ، فقال : مما بكاؤك يا أبا الدرداء ؟ فقلت : مما أراه تنزله بنفسك ، فقال :

«يا أبا الدرداء فكيف ولو رأيتني ودعى بى إلى الحساب وأيقن أهل الجرائم بالعذاب ، واحتوشتنى ملائكة غلاظ وزبانية فظاظ ، فوقفتُ بين يدي الملك الجبار، قد أسلمني الأحباء ورحمني أهل الدنيا ، لكنتَ أشدّ رحمة لي بين يدي من لا تخفى عليه خافية» ، فقال أبو الدرداء: فوالله ما رأيت ذلك لأحد من أصحاب رسول الله صلی الله علیه وآله . (الأمالي للشيخ الصدوق 138، بحارالانوار 41 / 11 و 84 / 194 - 196)

قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : وأما ابنتي فاطمة ... متى قامت في محرابها بين يدي ربها جل جلاله زهر نورها لملائكة السماء كما يزهر نور الكواكب لأهل الأرض ، ويقول الله عزّ وجلّ لملائكته : يا ملائكتي ، انظروا إلى أمتى فاطمة سیدة امانی قائمة بين يدي ترتعد فرائصها من خيفتي ، وقد أقبلت بقلبها على عبادتي .... (الأمالي للشيخ الصدوق 176 ، بشارة المصطفى صلی الله علیه وآله 307، بحارالانوار 38/28 و 172/43)

95 . قال إدريس بن زياد : كنت أقول فيهم قولاً عظيماً فخرجت إلى العسكر للقاء أبي محمد علیه السلام ، فقدمت وعلى أثر السفر وعناؤه [ ووَعْتاؤُه ] ، فألقيت نفسى على دكان حمام فذهب بي النوم فما انتبهتُ إلا بمقرعة أبي محمد علیه السلام قد قرعنى بها حتى استيقظتُ فعرفته فقمتُ قائماً أقبل قدميه وفخذه ، وهو راكب والغلمان من حوله، فكان أول ما تلقاني به أن قال : يا إدريس بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ * لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [الأنبياء (21): 27 - 26 ] . فقلت : حسبي يا مولاي، وإنما جئت أسألك عن هذا . قال : فتركني ومضى.

نگارنده گوید : تعبیر «خرج من البحر» ممکن است اشاره به آن باشد که او از سرزمینی ماورای دریا آمده.

سجدتُ في مسجدي لربّى، وعفَرتُ له وجهى ، وذللت نفسى، وبرئتُ إليه مما هتف بي ، ولو أن عيسى بن مریم عدا ما قال الله فيه إذا لصمّ صمّاً لا يسمع بعده أبداً، وعمي لا يبصر بعده أبداً، وخرس خرساً لا يتكلم بعد أبداً . ثم قال : لعن الله أبا الخطاب و قتله بالحديد.

قال العلامة المجلسي قدس سره : لعله كان من أصحاب أبي الخطاب ويعتقد الربوبية فيه علیه السلام فناداه بما ينادي الله تعالى به في الحج فاضطرب علیه السلام لعظيم ما نسب إليه وسجد مبرئاً نفسه عند الله من ذلك و لعن أبا الخطاب؛ لأنه كان مخترع هذا المذهب الفاسد . (بحار الانوار 44/47)

قال : فكتب علیه السلام : كذب ابن حَسَكَة عليه لعنة الله ، وبحسبك أني لا أعرفه في موالي ، ماله لعنه الله؟! فوالله ما بعث الله محمد الله صلی الله علیه وآله والأنبياء من قبله إلا بالحنيفية والصلاة والزكاة والحج والصيام والولاية ، وما دعا محمد صلی الله علیه وآله إلا إلى الله وحده لا شريك له . وكذلك نحن الأوصياء من ولده عبيد الله لا نشرك به شيئاً ، إن أطعناه رحمنا ، وإن عصيناه عذبنا . ما لنا على الله من حجّة بل الحجّة لله علينا وعلى جميع خلقه . أبرأ إلى الله ممن يقول ذلك وأنتفى إلى الله من هذا القول ، فاهجروهم ، لعنهم الله وألجأوهم إلى أضيق الطريق ، وإن وجدت من أحد منهم خلوة فاشدخ رأسه بالصخرة .

فأما اليعقوبية من النصارى فلا تثبت الحلول وإنما تثبت الاتحاد بين الجوهر الإلهي و الجوهر الجسماني.

100 . قال السيد شبر رحمه الله : الخامس : إنه تعالى لا يحلّ ولا يتحد بغيره ، كما زعمته بعض الفرق المبتدعة المضلة؛ لأن الحال يفتقر إلى المحل الذي يحلّ فيه، والفقر والاحتياج من خواص الممكن ، ولأن الحلول في مكان يستلزم الخلو من مكان آخر، وهو سبحانه موجود في كل مكان لا بمداخلة ، خارج عنه لا بمزايلة، ولأن الانتقال من حال إلى حال علامة الزوال ، والله لم يزل ولن يزال، ولاستلزامه الجسمية والعرضية والمكانية، وهو سبحانه منزه عن الجميع .

وأما الاتحاد ، وهو صيرورة الشيئين شيئاً واحداً بلا زيادة ولا نقصان، فهو محال في نفسه، غير معقول،

والواجب تعالى لو اتحد بغيره لكان ذاك الغير إما واجباً أو ممكناً ، فإن كان واجباً لزم تعدد الواجب ، وإن كان ممكناً فالحاصل بعد الاتحاد إما أن يكون واجباً أو ممكناً وانقلاب كل من الممكن والواجب إلى الآخر محال.

101 . عن أبي عبدالله علیه السلام ... فمن زعم أن الله في شيء ، أو على شيء ، أو يحول من شيء إلى شيء ، أو يخلو منه شيء ، أو يشتغل به شيء فقد وصفه بصفة المخلوقين ، والله خالق كل شيء ، لا يقاس بالقياس ، ولا يشبه بالناس ، لا يخلو منه مكان ، ولا يشتغل به مكان قريب في بعده ، بعيد في قربه ، ذلك الله ربنا لا إله غيره ، فمن أراد الله وأحبّه بهذه الصفة فهو من الموحدين ، ومن أحبّه بغير هذه الصفة فالله منه بريء، ونحن منه براء.

102.... جمعاً من قدماء الروافض لما رأوا ان عليا علیه السلام قلع باب خيبر وكان ذلك على خلاف المعتاد قالوا : إن الإله حلّ في بدنه ، وأنه هو الإله .

104 - 105. مطابق پاورقی.

قال : حلّ في علي [علیه السلام] جزء الهي واتحد بجسده ، فبه كان يعلم الغيب إذ أخبر عن الملاحم وصح الخبر ، وبه كان يحارب الكفار وله النصرة والظفر، وبه قلع باب خيبر، وعن هذا قال : والله ما قلعت باب خيبر بقوة جسدانية ولا بحركة غذائية ولكن قلعته بقوة رحمانية ملكوتية بنور ربِّها مضيئة فالقوة الملكوتية في نفسه كالمصباح في المشكاة ، والنور الإلهي كالنور في المصباح .

قال وربما يظهر على [علیه السلام] في بعض الأزمان. (الملل والنحل 1 / 152) وعن أبي جعفر علیه السلام قال : لعن الله بنان البيان ، وإن بناناً لعنه الله كان يكذب على أبي، أشهد كان أبي علي بن الحسين علیهما السلام عبداً صالحاً. بحار الانوار 25 / 270 - 271)

109 - 110 . مطابق پاورقی .

111 . وكان أبو الخطاب يدعى أن جعفر بن محمد [علیهما السلام] قد جعله قيمه ووصيه من بعده، وأنه علمه اسم الله الأعظم، ثم تراقى إلى أن ادعى النبوة ، ثم ادعى الرسالة ، ثم ادعى أنه من الملائكة وانه رسول الله إلى أهل الأرض والحجة عليهم ، وذلك بعد دعواه أنه جعفر بن محمد [علیهما السلام] وأنه يتصور في أي صورة شاء . وذكر بعض لخطابية أن رجلاً سأل جعفر بن محمد [علیهما السلام] عن مسألة - وهو بالمدينة - فأجابه فيها ، ثم انصرف إلى الكوفة فسأل أبا الخطاب عنها فقال له: أو لم تسألني عن هذه المسألة بالمدينة فأجبتك فيها ؟!

112 - 113. مطابق پاورقی.

115 - 121. مطابق پاورقی .

122 . قال زرارة : قلت للصادق علیه السلام : إن رجلاً من ولد عبد الله بن سبا يقول بالتفويض ، قال علیه السلام : وما التفويض ؟ قلت : يقول : إن الله تبارك وتعالى خلق محمداً وعلياً صلوات الله عليهما ثم فوّض الأمر إليهما فخلقا ورزقا وأحيبا وأماتا ، فقال علیه السلام : كذب عدو الله ، إذا انصرفت إليه فاقرأ عليه هذه الآية التى فى سورة الرعد : أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِم قُلِ اللهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ [الرعد (13): 16] . فانصرفتُ إلى الرجل فأخبرته فكأنما ألقمتُه حجراً . أو قال : فكأنما خرس .

الله خالق [الخلق] بارئ البرية .

وخالق آبائنا الأولين وآبائنا الآخرين . اللهم لا تليق الربوبية إلا بك ، ولا تصلح الإلهية إلا لك، فالعن النصارى الذين صغر وا عظمتك ، والعن المضاهئين لقولهم من بريتك . اللهم إنا عبيدك وأبناء عبيدك ، لا نملك لأنفسنا نفعاً ولا ضراً ولا موتاً ولا حياة ولا نشوراً. اللهم من زعم أنا أرباب فنحن إليك منه براء ، ومن زعم أن إلينا الخلق وعلينا الرزق فنحن [إليك] منه براء كبراءة عيسى علیه السلام من النصارى . اللهم إنا لم ندعهم إلى ما يزعمون ، فلا تؤاخذنا بما يقولون ، واغفر لنا ما يدعون [ يزعمون ]، ولا تذر على الأرض منهم دياراً إِنَّكَ إِن تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِراً كَفَّاراً [ نوح (71) : 26].

وقيل له : يا ابن رسول الله بأي شيء تصح الإمامة لمدعيها ؟ قال : بالنص والدليل ، قال له : فدلالة الإمام فيما هي ؟ قال في العلم واستجابة الدعوة (عيون أخبار الرضا علیه السلام 2/ 216 ، بحارالانوار 25 / 134)

وقال علیه السلام : للامام علامات ... ويكون دعاؤه مستجابا حتى لو أنه دعا على صخرة لانشقت نصفين [بنصفين]. (الخصال 527 - 528 ، عيون أخبار الرضا علیه السلام 1 / 192 ، معاني الأخبار 102 ، من لا يحضره الفقيه 4 / 419، الاحتجاج 2 / 231 ، المناقب 1 / 218 ، كشف الغمة 3 / 82 ، نهج الإيمان لابن جبر ،51، بحارالانوار 25 / 117)

129 . عن أبى الحسن الأول علیه السلام - في ضمن حديث - : ... وإن الله يقول في كتابه : وَلَوْ أَنَّ قُرآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ قُطَّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْكُلَّمَ بِهِ الْمَوْتَى بِل لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً .... [الرعد (13): 31] وقد ورثنا نحن هذا القرآن الذي فيه ما تسير به الجبال، وتقطع به البلدان ، وتحيى به الموتى ، ونحن نعرف الماء تحت الهواء ، وإن في كتاب الله لآيات ما يراد بها أمر إلا أن يأذن الله به.

یا سدير، ما أكثر هذا ، أن ينسبه الله عزّ وجلّ إلى العلم الذي أخبرك به يا سدير ، فهل وجدت فيما قرأت من كتاب الله عز وجل أيضاً : قُلْ كَفَى بِالله شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ [الرعد (13) :43] قلت : قد قرأته جعلت فداك، قال: أفمن عنده علم الكتاب كله أفهم أم من عنده علم الكتاب بعضه؟ قلت: لا، بل من عنده علم الكتاب كله، قال : فأومأ بيده إلى صدره وقال : علم الكتاب - والله - كله عندنا ، علم الكتاب - والله - كله عندنا. (الكافي 257/1 ، ينابيع المعاجز 55 - 56)