بحر الفضائل

مشخصات کتاب

سرشناسه:بهادری، مهدی، ‫۱۳۵۳ -‬

عنوان و نام پديدآور:بحر الفضایل/ مهدی بهادری.

مشخصات نشر:قم: ذکری ‫، ۱۴۰۲.‬

مشخصات ظاهری: ‫۹۶۰ص.‬

شابک: ‫‬‮‭978-622-6319-98-0‬‬

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:علی بن ابی طالب ‫(ع)‬، امام اول، ‫ ‫۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.‬

موضوع:'Ali ibn abi-Talib‪, Imam I, 600-661

موضوع:علی بن ابی طالب ‫ ‫(ع)‬‬‬‮، امام اول ‫، ‫۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. ‬‬ -- در قرآن

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- In the Qur'an

موضوع:علی بن ابی طالب ‫ ‫(ع)‬‬‬، امام اول، ‫۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- احادیث

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Hadiths

موضوع:علی بن ابی طالب ‫ ‫(ع)‬‬‬، امام اول، ‫۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. ‬ -- فضایل

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Virtues

موضوع:علی بن ابی طالب ‫ ‫(ع)‬‬‬، امام اول ، ‫۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. ‬ -- شعر-- مجموعه ها

موضوع: Ali ibn Abi-talib , Imam I , 600-661 -- Poetry-- Collections

رده بندی کنگره: ‫‬‮‭BP۳۷/۳۵‬‬

رده بندی دیویی: ‫‬‮‭۲۹۷/۹۵۱‬‬

شماره کتابشناسی ملی:۹۵۴۳۴۶۰

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

بحر الفضائل

مهدی بهادری

بحر الفضائل

مؤلف: ............................................................. مهدی بهادری

ناشر: .......................................................................... ذکری / قم

نوبت چاپ: .............................................................. اول / ۱۴۰۳

شمارگان: ............................................................... ۵۰۰ نسخه

قیمت: ............................................................. ۰۰۰/۰۰۰/۴ ریال

شابک: ............................................ ۰-۹۸-۶۳۱۹-۶۲۲-۹۷۸

تقدیم به:

روح ملکوتی و عرشیِ اوّل مظلوم عالم و نسخه ی کامل انسانیّت، مولا امیرالمؤمنین علی علیه السلام و همچنین روح استاد عظیم الشأنم، عارف بالله حضرت آیة الله ایازی که در محضرش مطالب بسیاری اندوختم.

امیدوارم این نوشتار، موجب تقرّب این کمترین به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام شود و توشه و ذخیره ی آخرت حقیر قرار گیرد.

مقدمه

سخن گفتن درباره ی امیرالمؤمنین علی علیه السلام بسیار سخت است؛ زیرا آن مرد بزرگ، دُردانه ی عالم خلقت و انسان کامل است؛ چه بسا توصیف ما، نقصان فضایل بی شمار حضرتش را به همراه داشته باشد. مقام دانی نمی تواند آن طور که شایسته ی مقام عالی است، او را بشناسد و بستاید؛ چون بر شخصیت وی احاطه ندارد؛ از این رو نبی اکرم صلی الله علیه واله درباره ی حضرت امیر علیه السلام می فرماید: «يا علي لايعرف اللّه تعالی إلّا أنا و أنت و لايعرفني إلّا اللّه و أنت و لا يعرفك ألّا اللّه و أنا؛⁽¹⁾ای علی! خدا را نشناخت، جز من و تو و مرا نشناخت، جز خدا و تو و تو را نشناخت، مگر خدا و من.»

آن بزرگوار در جای دیگر فرمود: «يا علي ما عرف اللّه حقّ معرفته غيري و غيرك و ما عرفك حق معرفتك غير اللّه و غيري؛⁽²⁾ای علی! خداوند متعال را نشناخت به حقیقت شناختش جز من و تو و تو را نشناخت، آن گونه که حقّ شناخت توست، جز خدا و من.»

آری به درستی که حضرت را جز خالقش و نبی اکرم صلی الله علیه واله -که مولا، نفس اوست- نمی تواند بشناسد؛ زیرا «بل الإنسان علی نفسه بصیرة؛ انسان به نفس خود، بینایی و آشنایی دارد.» رسول اکرم صلی الله علیه واله انسان کاملی است که بر نفسش احاطه ی کامل دارد و آن را می شناسد.

در عالم وجود، علی شناس تر از پیامبر اسلام صلی الله علیه واله وجود ندارد. آنچه افراد مادون معصومین علیهم السلام درباره ی مولا می گویند، رشحاتی است که از وجود حضرت بر اثر جوشش فضایلش بیرون می ریزد و هر کسی به اندازه ی فهمش امام را می ستاید و از وجودش بهره می برد؛ وگرنه «دست ما کوتاه و خرما بر نخیل».

امام صادق علیه السلام می فرماید: «لقد تجلّی الله لخلقه فی كلامه و لكنّهم لایبصرون؛⁽¹⁾خداوند بر خلق خویش در کلام خودش تجلّی کرده است؛ ولی آنان خدا را نمی بینند.»

وجود مقدّس حضرت امیر علیه السلام قرآن ناطق است و تمام صفات الهی در وی متجلّی است؛ ولی چشمان بی بصیرت، ولایت و عظمت حضرت را نمی بینند و یا از روی عناد، انکار می کنند؛ چنان که درباره ی ذات باری تعالی هم، چنین است. وقتی خداوند از کفّار می پرسد: خدای شما کیست؟ به خدا اعتراف می کنند؛ ولی همیشه در صدد انکار بر می آیند.

خداوند در قرآن کریم به طُرُق مختلف، ولایت حضرت را به مردم گوشزد و اطاعتش را فرض می شمارد و حضرت را به صفات و فضایل توصیف می کند؛ امّا می فرماید: «و لقد صرفنا فی هذا القرآن لیذكروا و ما یزیدهم

إلّا نفورا»؛⁽¹⁾یعنی فرجام کار جز کج فهمی و فرار از حقیقت، چیز دیگری نیست.برای نمونه، ابن ابی الحدید معتزلی در مقدّمه ی شرح نهج البلاغه، خلفا را به طور اجمالی معرّفی می کند. وقتی به عمر می رسد، او را این گونه توصیف می کند: عمر، فردی سخت و خشن و دارای هیبت بزرگ بود، از هیچ کس پروا نداشت و هیچ شریف و غیر شریفی را رعایت نمی کرد.... در اخلاق و گفتار عُمر، نوعی بدزبانی و خشونت آشکار بوده است؛ از جمله، آن مطلبی که در بیماری رسول خدا صلی الله علیه واله از دهانش بیرون آمد. وقتی حضرت فرمود: کاغذ و قلم بیاورید تا چیزی بنویسم که بعد از من، جلوی اختلاف در امّتم گرفته شود، عُمر گفت: «ان هذا الرجل لیهجر.» پناه بر خدا که اگر او اراده ی معنی ظاهری آن کلمه را کرده باشد؛ بلکه آن را به عادت خشونت و بدزبانی گفته است.

آیا خلیفه و امامی که مأمومش این گونه به حالش بترسد و دست به دعا شود که خدا کند او چنین اشتباهی را مرتکب نشده باشد، برای زعامت جامعه مناسب است؟

همین ابن ابی الحدید وقتی به امیرالمؤمنین علیه السلام می رسد، حضرت را این گونه توصیف می کند: آن زمان که نهایت هنر صحابه، این بود که درباره ی ترغیب به جهاد و شهادت و فضیلت آن حرف می زدند، علی علیه السلام از خلقت آسمان ها و ملائکة الله حرف می زد. کلام خَلق در مقابل کلام علی علیه السلام مانند یک مشت خاک در مقابل زر ناب است.

وی در ادامه می گوید: خلافت ابوبکر منصوص نبوده و درباره ی آن نصّی

وجود نداشته است؛ ولی این بیعت شرعی به وسیله ی اجماع ثابت شده است؛ البتّه معلوم نیست ایشان از چه اجماعی دم می زند؟ اجماعی که مورد مخالفت خود حضرت، ابن عباس، سلمان، ابوذر و دیگران بود، اجماع و مورد استناد است؟! خود ایشان به فقدان نصّ تصریح می کند؛ درحالی که ما درباره ی ولایت حضرت امیر علیه السلام نص های فراوانی داریم که بر امامت حضرت تصریح می کنند.

بعد از این توصیفات کذایی، آیا عقلانی است که بگوید: «الحمدلله الذی قدم المفضول علی الفاضل؛⁽¹⁾حمد خدایی را که ابوبکر، مفضول بی فضایل را بر علی عالی اعلا با آن همه فضایل مقدّم کرد.» آیا این نهایت کج فهمی نیست؟ از این نمونه کج فهمی ها در تاریخ، فراوان است.

در این کتاب سعی بر این است که گوشه ای از عظمت مولا را در بیان قرآن، اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام ، اولیا، اندیشمندان غیر مسلمان و حتّی دشمنان حضرت بیان کنیم.

حضرت امیر علیه السلام در خانه ی خدا بکة مبارکة (کعبه) به دنیا آمد و «بکة» به ابجد ۲۷ و جمع این دو عدد هم ۹ می شود و جایگاه عددی ۹ هم ۱۹ و این عدد هم عدد کلمه ی واحد است و اینکه حضرت امیر علیه السلام در سجده ی عبادت به شهادت رسید که سجده هم عدد ابجد آن ۷۲ است و جمع این دو عدد ۹ می شود و ۹ هم جایگاه عددی آن ۱۹ است و ۱۹ هم عدد کلمه ی واحد است؛ ازاین رو هر فصل را با عدد ۷۲ تمام کردیم که به وحدانیت خداوند اشاره دارد؛ یعنی حضرت امیر علیه السلام مظهر توحید خداوند است.

آن بزرگوار، هم در ولادت و هم در طول حیات طیّبه و هم در شهادت، مظهر توحید محسوب می شود. امید است این نوشتار، توشه ی قبر و قیامت ما قرار بگیرد و مورد رضایت حضرتش واقع شود.

مهدی بهادری

زمستان ۱۴۰۲ / قم

فصل اول: سیمای حضرت امیر علیه السلام در قرآن

اشاره

لزوم دانستن معنای جَری و تطبیق

پیش از ورود به بحث، توضیح یک نکته ضروری است و آن اینکه شاید برای خواننده ی محترم، این شبهه پیش آید، آیاتی که ما درباره ی فضایل حضرت امیر علیه السلام مطرح می کنیم یا داستان هایی که از قرآن نقل می کنیم، مربوط به پیامبران و امّت های گذشته است و ربطی به فضیلت حضرت علی علیه السلام ندارد.

برای پاسخ به این شبهه باید بگوییم در علوم قرآنی و تفسیر، یک اصطلاح به نام «جَری و تطبیق» وجود دارد که جواب این شبهه را می دهد؛ امّا جَری و تطبیق چیست؟

معنای جَرى و تطبیق

منظور از «جرَى و تطبیق» در اصطلاح علوم قرآنى، عبارت است از: تطبیق مفاهیم به دست آمده از آیات قرآن بر موارد دیگرى که مشابه مورد شأن نزول است.⁽¹⁾

علّامه طباطبایی در این باره میگوید: قرآن از نظر انطباق مفاهیمش با مصادیق و نمونه هاى خارجى و تبیین وضعیّت (هدایت یا گمراهى) آنان، گستره ی ویژهاى دارد؛ زیرا آیاتش منحصر به مورد نزولش نیست؛ بلکه در تمام مواردی جارى میشود که ملاک و ویژگى مورد نزول را داشته باشد. آیات قرآن مانند ضرب المثل است که نخستین بار در مورد خاصّى گفته شده است؛ ولى در هر موردِ مشابه دیگرى نیز به کار میرود. این معنا همان چیزى است که در روایات به جَرى قرآن، نامگذارى شده است.⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام میفرماید: آیهای از قرآن که درباره ی گروه خاصّى نازل شده است، اگر با مردن و از بین رفتن آن گروه، عمر آیه نیز به پایان رسد [و به گذشتگان محدود شود]، دیگر اثرى از قرآن به جاى نمیماند، حال آنکه قرآن، از آغاز تا پایانش، به درازاى عمر آسمانها و زمین، جارى خواهد شد و براى هر قوم و گروهى، [در آینده ] آیهاى در قرآن وجود دارد که آن را تلاوت می کنند و مییابند که وضعیّتشان مشابه وضعیّت کسانى است که آیه درباره ی ایشان نازل شده و آنان در قلمرو یکى از دو دسته آیات خیر یا شرّ قرار خواهند گرفت.⁽²⁾

فُضَیل بن یسار می گوید که در روایتی آمده است: آیهای در قرآن نیست، مگر آنکه ظاهر و باطنی دارد. تفسیر این روایت را از امام باقر علیه السلام جویا شدم. ایشان در پاسخ فرمودند: ظاهر قرآن، همان تنزیل آن و باطنش، تأویل آن است و بعضى از آن تأویلها گذشت؛ ولى بعضى دیگر هنوز نیامدهاند؛ [زیرا قرآن]

همانند آفتاب و ماه در حال حرکت بوده و به زمان خاصى مقیّد نیست و هر تأویلى که براى مردگان میآید، براى زنده ها نیز میباشد و خداوند فرمود: تأویل قرآن را جز خداوند و راسخان در علم نمیدانند و ما [چون از راسخان در علم هستیم] آن را میدانیم.⁽¹⁾

انسان کامل

محور بحث عرفان، انسان کامل است. عارفانی چون ابن عربی، قونوی و دیگران از واژه ی انسان کامل استفاده کرده اند. قرآن به صراحت، انسان کامل را نام نبرده است؛ ولی بعضی از واژه ها، چون خلیفه در «إنّی جاعل فی الارض خلیفة» بر آن دلالت می کند؛ چون لازمه ی خلیفه ی خدا بودن، آن است که انسان از هر حیثی کامل و تمام عیار باشد. چه در شریعت، طریقت و حقیقت، سرآمد همگان باشد؛ ازاین رو انسان کامل به کسی می گویند که تمام صفات و اسمای الهی در او تجلّی و ظهور داشته باشد و عبدالله باشد؛ یعنی همان گونه که «الله» مستجمع جمیع صفات و کمالات است، انسان کامل هم مرآت الحق(آینه ی حق) است و همان گونه که خداوند «لیس کمثله شیء» است، خلیفه ی او نیز باید بی مثال باشد. حدیث «كُنتُ كَنزَاً مخفیاَ فَأَحببتُ أَن أُعرَف فَخَلقتُ الخَلقَ لُكی أَن أُعرف» که معروف به حدیث کنز است، مبیّن آینه بودن انسان کامل است. البتّه برخی سند این حدیث را به چالش کشیده اند؛ ولی عارفان، عموماً به این حدیث تمسّک جسته اند.

کنت کنزاً مخفیاً احببت أن اعرف را تویی *** اکمل مصداق این اظهر من الاضحاستی

آیینه ای که نه تنها نشانگر صفات و جمال خداست و جمال جمیل را نشان می دهد؛ بلکه خود نیز از تبلور این صفات در خویش لذّت می برد و به بَهجت و سرور می رسد و فانی در خدا می شود؛ به جایی می رسد که نه‎تنها کلامش کلام خدا، نگاهش نگاه خدا و... بلکه نگاه خدا نگاهش و کلام خدا کلامش می شود.

جامی در هفت اورنگ تمثیلی زیبا از هویدا شدن جمال حق در آیینه بیان می کند که بیانش خالی از لطف نیست.

یوسف کنعان چو به مصر آرمید *** صیت وی از مصر به کنعان رسید

بود در آن غمکده یک دوستش *** پر شده ی مغز وفا پوستش

ره به سوی مصر جمالش سپرد *** آینه ای بهر رهاورد برد

یوسف ازو کرد نهانی سؤال*** کای شده محرم به حریم وصال

در طلبم رنج سفر برده ای*** زین سفرم تحفه چه آورده ای

گفت: به هر سو نظر انداختم*** هیچ متاعی چو تو نشناختم

آینه ای بهر تو کردم به دست*** پاک ز هرگونه غباری که هست

تا چو به آن دیده ی خود وا کنی *** طلعت زیبات تماشا کنی

تحفه ای افزون ز لقای تو چیست*** گر روی از جای به جای تو کیست

نیست جهان را به صفای تو کس*** غافل ازین تیره‎دلانند و بس

جامی ازین تیره‎دلان پیش باش*** صیقلیِ آینه ی خویش باش

تا چو بتابی رخ ازین تیره جای*** یوسف غیب تو شود رو نمای

آری اگر انسان، آیینه ی جان خود را صیقل دهد و از هر نوع آلودگی، آن را پاک نگه بدارد، جمال زیبای یار در آیینه ی وجودش رخ نشان می دهد. انسان کامل با توجّه به مقام عصمتی که خداوند به او عنایت کرد، وجودش بری از هرگونه آلودگی است؛ بنابراین تمام‎قد صفات الهی را در خود متجلّی می کند.

همان گونه که بیان شد، کامل بودن انسان برای غرضی است و آن هم عبارت است از: مقام خلافت الهی. خلافت به شخص نیست؛ بلکه به صفات است. حضرت رسول صلی الله علیه واله معرِّف بودند، نه جاعل. بعد از خاتم انبیا علیهم السلام خلافت به علم مستأثره ی الهی به حضرت امیر علیه السلام منتقل شد. (علم مستأثره، علمی است که مخصوص ذات احدیّت است و هیچ کس جز خود خداوند از آن خبر ندارد؛ حتّی رسول اکرم صلی الله علیه واله و اهل بیت علیهم السلام هم از آن خبر ندارند). خلافت حضرت امیر علیه السلام به وسیله ی حضرت رسول صلی الله علیه واله از طرف خداوند معرّفی شد، نه اینکه خود بخواهد انتصاب کند.

در هِرَم وجود، فقط یک خلیفه می تواند باشد. تا زمانی که حضرت رسول صلی الله علیه واله خلیفه ی خداست، دیگر کسی نمی تواند در عرض حضرت به منزلهی خلیفه باشد؛ چون رأس هِرَم، یکی است و دو تا نمی شود. قلّه را به این لحاظ، قلّه می گویند که رأس کوه و فقط یکی است، اگر بخواهد کنارش یکی دیگر باشد، به آن قلّه نمی گویند. حکایت خلافت انسان کامل، این گونه است. اکنون بعد از وجود مقدّس پیامبر صلی الله علیه واله - که در رأس هرم وجود است - چه کسی باید جای این انسان کامل را پر کند؟

یکی از صفات خداوند متعال - که باید در آیینه ی وجودی انسان کامل، متجلّی شود - یکی بودن است؛ ازآنجاکه خداوند، احد و واحد است،

خلیفه ی او هم باید چنین صفتی داشته باشد. به قول معروف «دو پادشاه در یک اقلیم نگنجد.» اهل بیت علیهم السلام در زیارات و لسان روایات، مظهر توحید معرفی می شوند که به همین معنا اشاره می کند.

امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می فرماید: «مَن أَراد اللهَ بَدَأ بكم و مَن وَحَّده قَبِل عنَكُم؛ آنکه به دنبال خدا باشد از شما آغاز می کند و آنکه خدا را یگانه می داند، سخن شما را مورد پذیرش قرار می دهد».

وجود امام، اکسیری است که وجود ما را به طلای ناب توحید تبدیل می کند. به راستی آیا جامعه ی بشری، قادر است جایگزینی برای پیامبر برگزیند؟ چه کسی می تواند «طابق النعل بالنعل» پا جا پای خاتم انبیا صلی الله علیه واله بگذارد و خلیفه ی خدا بعد از ایشان باشد؟ خلافت و جانشینی رسول خدا صلی الله علیه واله لوازمی دارد که بشر را یارای رسیدن به آن نیست؛ مثل عصمت؛ چون امری است که هر بشری نمی تواند به آن برسد و برای مصون ماندن از هرگونه اشتباه هم به ناچار، علمی نیاز است که احاطه ی کامل بر هستی داشته باشد.

پس بر خداست که از باب امتنان برای جانشینیِ خلیفه ی خود اقدام کند. چه احمقانه است که عدّه ای در سقیفه جمع شوند و برای رأس هِرَم وجود، جانشین و خلیفه برگزینند. این اوج کج فهمی است که انتصاب خلیفه را با انتخاب خلیفه عوض کنند و چه بد مردمانی بودند و هستند که دنبال این جماعت بی خرد راه افتادند و با آنان همراه شدند.

طبق نقل بعضی از روایات، حدود سیصد آیه در شأن و منزلت مولا امیرالمؤمنین علیه السلام در قرآن نازل شده است⁽¹⁾. ابن عباس به این مطلب معتقد

اشاره می کند.⁽¹⁾همچنین شبلنجی می گوید: ابن عباس معتقد بود آن مقدار از قرآن که درباره ی علی علیه السلام نازل شده، درباره ی هیچ کسی نازل نشده است. بر این اساس، ابن عباس در این دو روایت به یک کمیت حداقلی قائل بوده که همان سیصد آیه است.⁽²⁾در این کتاب به برخی از آیات اشاره می شود:

آیه ی اوّل: مولا علی علیه السلام در سوره ی حمد

سوره ی حمد، فاتحة الکتاب و دایرة المعارف اصول اعتقادی است. عصاره ی همه ی کتب آسمانی در سوره ی حمد است. آغاز این سوره با بسم الله الرحمن الرحیم و بسم الله کلید و مفتاح هر خیری است. در روایات داریم که هر کار خیری را با نام خدا آغاز کنید که فرجام نیک برایش رقم بخورد.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: «اسرار كلام الله فی القرآن و اسرار القرآن فی الفاتحة و اسرار الفاتحة فی بسم الله الرحمن الرحیم و اسرار بسم الله الرحمن الرحیم فی باء بسم الله الرحمن الرحیم و اسرار الباء فی النقطة التی تحت الباء و انا النقطة التی تحت الباء.»⁽³⁾

در اینکه منظور ایشان از «نقطه ی تحت الباء بودن» چیست، حرف های زیادی زده شده است. عصاره ی این تأویلات را می توان چنین بیان کرد که مراد حضرت علیه السلام این است: من آغاز و انجام خلقت هستم. اگر نقطه ی باء نباشد، باء قابل خواندن نیست. این نقطه است که باعث خوانده شدن این

حرف می شود. شروع خلقت عالم امکان، از یک نقطه آغاز می شود؛ بنابراین به منزله ی نقطه بودن حضرت، کنایه از آغاز و انجام جهان به برکت ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است.

سوره ی حمد، تابلوی معرِّف خداوند است. خداوند خودش را به بندگان معرّفی می کند. پس از «الله» که مستجمع جمیع کمالات است، به دو صفت رحمان و رحیم اشاره میکند که یکی برای اهل افتقار و دیگری برای اهل افتخار است. همه ی موجودات، اهل افتقارند. چه موجودی را می توان یافت که به خداوند نیازمند نباشد؟ امّا همه، از رحمت خاصّ خداوند بهره مند نخواهند شد. اهل افتخار کسانی هستند که خود را در مسیر رحمت خاص قرار دهند؛ یکی فیض عام و دیگری فیض خاص. منظور شیخ محمود شبستری هم در گلشن راز همین است:

ز فضلش هر دو عالم گشت روشن *** ز فیضش خاک آدم گشت گلشن

حضرت امیر و اولاد معصومش علیهم السلام مظهر رحمت خداوند و معدن الرّحمة هستند. برّرسی صدر و ذیل سوره ی حمد، عظمت مقام حضرت علیه السلام و ولایت را بیشتر روشن می کند. اوّل اینکه خداوند، رحمان و رحیم است و بعد اشاره می کند به اینکه ربّ العالمین است. (ربّ یعنی «تربیة الشیء آناً فآناً» یعنی مربّی، لحظه ای از متربّی خودش غافل نیست، آن هم ربّ همه ی عالمین. عالم مادّه به جمیع اجناس و انواعش، عالم ملکوت، عالم عقل و....)

خدا دوباره با دو صفت رحمان و رحیم، خودش را معرّفی و در ادامه، خویش را دیّان و مالک روز قیامت معرفی می کند؛ مالکی که به احدی ظلم نمی کند، با ترازوی حق و عدل به حساب بندگانش می رسد و بعد

به دو صفت دیگر یعنی مستعان و هادی اشاره می کند؛ امّا به آخر سوره که می رسد، لحن آیات عوض می شود. چرا خدای رحمان و رحیم و ربّ العالمین، دوباره بر رحمان و رحیم تأکید می کند؟ زیرا سراسر رحمت و «سبقت رحمته غضبه» است، می فرماید: «غیر المغضوب علیهم و لا الضالین.»

این چه عملی است که خدای با این رحمت بی انتها را غضبناک می کند؟ جواب را «راسخ فی العلم» امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می فرماید: «و علی من جحد ولایتكم غضب الرحمن؛ بر کسی که ولایت شما را انکار کند، غضب خدای رحمان است.» نکته ی ظریفی که در فرمایش حضرت است، این است که فرمود: «غضب الرحمن» نفرمود: «غضب الله.»

در واقع حضرت به صورت رمزی اشاره می کند، آنچه خداوند رحمان و رحیم را در سوره ی حمد، غضبناک می کند، نپذیرفتنِ ولایت امیرالمؤمنین و اولاد معصومش علیهم السلام است که موجب سقوط آدمی می شود؛ زیرا انکار ولایت، سر از شرک و کفر در می آورد: «و من جحدكم كافر و من حاربكم مشرك.»

خداوند در همین سوره به نعمت ولایت اشاره می کند: «صراط الذین انعمت علیهم.» مراد از این نعمت، همان نعمت ولایت است.

آیه ی دوم: <أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ>

آیه ی دوم: <أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ>⁽¹⁾

به پیمانی که با من بسته اید وفادار باشید تا من هم به پیمان با شما وفادار باشد و تنها از من بترسید .

«العيّاشي رحمة الله عن سماعة بن مهران، قال: «سألت أباعبداللّه علیه السلام عن قول

اللّه عزّ و جلّ: <أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ>؟ قال: أوفوا بولاية عليّ فرضا من اللّه أوف لكم الجنّة؛⁽¹⁾راوی از امام صادق علیه السلام درباره ی این آیه ی شریفه پرسید. حضرت فرمود: به عهد با ولایت علی علیه السلام که از طرف خداوند فرض شده است، وفا کنید تا من برای شما به بهشت وفا کنم.»

روى الصدوق رحمة الله بإسناده عن ابن عباس قال: «قال رسول اللّه - في حديث طويل- لمّا أنزل اللّه تبارك و تعالى: <أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ>، إلى أن قال: أيّها الناس إنّ عليّا إمامكم من بعدي و خليفتي عليكم و هو وصيّي و وزيري و أخي و ناصري و زوج ابنتي و أبو ولدي و صاحب شفاعتي... انّ عليا سيّد الوصيّين و قائد الغرّ المحجّلين يا أيّها الناس أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ في عليّ علیه السلام يوف لكم في الجنّة يوم القيامة؛⁽²⁾در حدیثی طولانی از حضرت رسول صلی الله علیه واله ذیل این آیه ی شریفه نقل شده است که حضرت فرمود: ای مردم، همانا علی علیه السلام امام شما بعد از من و خلیفه ی من بر شما و وصی، وزیر، برادر، یاریگر من، همسر دخترم، پدر فرزندانم و صاحب شفاعت من است. همانا علی علیه السلام سرور اوصیا و رهبر دست و پا سفیدان است (کنایه از کسانی است که دائم الوضو هستند). ای مردم به عهد خدا درباره ی علی وفا کنید تا خداوند برای شما به بهشت در روز قیامت وفا کند.»

این آیه ی شریفه، تذکّر خداوند به بنی اسرائیل را مطرح می کند و به آنان متذکّر می شود که به یاد نعمت خداوند باشند و حقّ این نعمت را ادا کنند؛

ولی خداوند با ذکر این مسئله، در صدد بیان غرضی است و آن غرض هم طبق روایات بیان شده، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است. جَری و تطبیق این آیه، این گونه است که خداوند به بنی اسرائیل درباره ی نعمت ولایت تذکّر داده است. با توجّه به استمرار ولایت الهی، این تذکّر در هر عصری برای پیروان دین ثابت است.

چطور می توان اثبات کرد که مراد از نعمت در این آیه ی شریفه، ولایت است؟ مرحوم علّامه طباطبایی می فرماید: هرکجا در قرآن «نعمت» بدون قید بیاید، به نعمت ولایت اشاره دارد.⁽¹⁾از طرفی، مطابق آیه ی اکمال، نعمت ولایت سبب اکمال و اتمام دین، بلکه تمام نعمت هاست؛⁽²⁾زیرا دین برای انسان «من المهد الی اللحد» برنامه دارد؛ پس تمام نعمت هایی که خداوند به انسان ارزانی می دارد، زیرمجموعه ی نعمت بزرگ ولایت است؛ بنابراین می توان گفت: ولایت، جامع خیرات و نعمت های الهی است.

معنای عهد

راغب در مفردات، «عهد» را اینگونه معنا می کند: «حفظ الشي ء و مراعاته حالاً بعد حال ؛ ⁽³⁾حفظ و نگه داشتن چیزى و مراعات نمودن آن، که مراعاتش لازم است.» آن هم حالاً بعد حالٍ، یعنی عَلَی الدَّوام تا زمانی که آن شیء باقی است، مراعات و حفظش لازم است. البتّه عهد به معنای قسم،

وصیت، امان، ذمّه نیز آمده است؛⁽¹⁾ولی همه ی این معانی در عهد، قابل جمع است و منافاتی با هم ندارند.

طبق این تعریف برای عهد، معنای ولایت یعنی همان عهد خداوند، روشن می شود؛ یعنی ولایت چیزی است که اوّلاً: دوام دارد؛ ثانیاً: مراعات و حفظش هم باید علی الدّوام باشد؛ ثالثاً: از باب اینکه عهد، دو طرف دارد، یکی عاهد و دیگری معهود الیه؛ پس قسم دادن یک طرف، طرف دیگر را یا توصیه و در ذمّه گذاشتن و امان دادن عاهد، معهود الیه را در ولایت صدق می کند. با توجّه به تعریف عهد، وفای به عهد تضمّناً در آن نهفته است و اینکه خداوند فرمود: به عهد خود وفا کنید، از باب تأکید است.ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام عهدالله است. خداوند به وفای به عهد امر می کند؛ یعنی ای کسانی که در روز غدیر به پیامبر صلی الله علیه واله و خداوند، بر ولایت حضرت امیر علیه السلام عهد بستید و «بَخٍّ بَخٍّ یا علی و انت ولیُّ كلِّ مؤمنٍ و مؤمنةٍ» گفتید، چرا از این عهد الهی سرباز زدید؟ در حقیقت این آیه ی شریفه به صراحت در صدد توبیخ بنی اسرائیل است؛ ولی تضمّناً مسلمانان را هم در بر می گیرد. آخر آیه هم تهدید می کند: «فای فارهبون.»

آیه ی سوم: <وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ >

آیه ی سوم: <وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ >⁽²⁾

عن ابن عباس و الباقر علیه السلام «في قوله: <وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ> الخاشع الذليل في صلاته المقبل إليها يعني رسول اللّه صلی الله علیه واله و

أميرالمؤمنين علیه السلام ؛⁽¹⁾امام باقر علیه السلام می فرماید: قول خداوند که فرمود: از صبر و نماز یاری بطلبید و این کار بر همه گران است، مگر خاشعین. خاشع ذلیل در نماز، مقابل خداوند، رسول خدا علیه السلام و امیرالمؤمنین علیه السلام هستند.» آنها یک روح در دو بدن هستند. حضرت رسول علیه السلام در روایتی می فرماید: «انا و علی من شجرة واحده و الناس من شجرة شتی؛⁽²⁾من و علی از یک درختیم، درحالی که بقیه ی مردم از درختان مختلف.» ایشان مصداق حقیقی شجره ی طیّبه ای هستند که در قرآن به آن اشاره شده است.

معنای خشوع

ابن فارِس در معنای خشوع چنین می گوید: «الخاء و الشين و العين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على التَّطامُن؛⁽³⁾اصل واحدی است که بر تطامن، یعنی آرام گرفتن، فروکش کردن و سر به زیر بودن می آید.» خشوع، نهایت تذلّل در مقابل خداوند و مقامی برازنده ی بنده ی محض در مقابل خداوند است. به راستی چه مصداقی بهتر از حضرت رسول صلی الله علیه واله و امیرالمؤمنین علیه السلام برای خاشعین می تواند باشد؟

در روایتی چنین میخوانیم: هرگاه مولای متّقیان علیه السلام به نماز میایستاد، چهرهاش متغیّر میشد و بدن مبارکش به لرزه میافتاد. به حضرت علیه السلام عرض کردند: ای امیرالمؤمنین علیه السلام این چه حالتی است؟ ایشان فرمودند: «جاء وقت امانة الله التی عرضها علی السّموات و الارض فایین ان یحملنها و

اشفقن منها و حملها الانسان فلا ادری احسن اداء ما حملت ام لا؛ یعنی هنگام امانت خداوند است، امانتی که به آسمانها و زمین عرضه شد و آنان نپذیرفتند و در وحشت فرو رفتند؛ ولی انسان آن را پذیرفت و معلوم نیست که نیکو ادا خواهد کرد یا خیر؟»

به قول حافظ:

آسمان، بار امانت نتوانست کشید *** قرعه ی فال به نام من دیوانه زدند

امام سجّاد علیه السلام در صحیفه در باب خضوع می فرماید: «... وَ اَنْزِلْنا فیها مَنْزِلَه الْمُصیبینَ لِمَنازِلِها، الْحافِظینَ لِاَرْكانِها، الْمُؤَدّینَ - لَها فى اَوْقاتِها عَلى ما سَنَّهُ عَبْدُكَ وَ رَسُولُكَ - صَلَواتُكَ عَلَیْهِ وَ الِهِ - فى رُكُوعِها وَ سُجُودِها وَ جَمیعِ فَواضِلِها عَلى اَتَمِّ الطَّهُورِ وَ اَسْبَغِهِ وَ اَبْیَنِ الْخُشُوعِ وَ اَبْلَغِهِ؛⁽¹⁾و ما را در نماز در جایگاه بهره وران منازل نماز قرار ده که ارکان آن را حفظ کرده اند و حقّ نماز را در وقت خودش بر آیین بنده و فرستاده ات - درود و سلام تو بر او و خاندانش باد-، در رکوع و سجده ی آن و همه ی برتری های آن با کامل ترین طهارت و آشکارترین و رساترین خشوع به جا آورده اند.»

امام در این فراز از خداوند مسئلت می کند، نمازش را نماز کسانی قرار دهد که آشکارترین و رساترین خشوع را به جا آوردند. قطعاً مصداق اتمّ و أَکمل این نوع خشوع، حضرت رسول صلی الله علیه واله و حضرت امیر علیه السلام هستند؛ چون امام سجاد علیه السلام ، مقام و منزلت دانی را از خداوند طلب نمی کند؛ بلکه کسی که مقامش عالی است، مقام عالی را از خداوند مسئلت می کند و

بالاتر از امام سجاد علیه السلام جز امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت رسول صلی الله علیه واله چه کسی می تواند باشد؟

آیه ی چهارم: <بَلى مَنْ کَسَبَ سَيِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ >

آیه ی چهارم: <بَلى مَنْ کَسَبَ سَيِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ >⁽¹⁾

الامام الصادق علیه السلام في قول اللّه جلّ و عزّ: «<بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ> قال: إذا جحد امامة أميرالمؤمنين علیه السلام فاولئك أصحاب النار هم فيما خالدون؛⁽²⁾زمانی که امامت امیرالمؤمنین علیه السلام انکار شود؛ پس آنان اصحاب آتش و اهل خلود در آن هستند.»

و فی تفسیر الإمام علیه السلام : «السيّئة المحيطة به هي التي أن تخرجه عن جملة دين اللّه و تنزعه عن ولاية اللّه و لا تؤمنه من سخط اللّه و هي الشرك باللّه و الكفر به و بنبوّة محمد صلی الله علیه واله و ولاية عليّ علیه السلام و خلفائه علیهم السلام كلّ واحدة من هذه سيّئة تحيط به أي تحيط بأعماله فتبطلها و تمحقهما؛⁽³⁾در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام که فرمود: گناهی که محیط بر بنده است، به طوری که او را از دین خدا و از ولایت خدا خارج می سازد. همانا این گناه شرک و کفر به خداوند و نبوت پیامبر صلی الله علیه واله و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و خلفای برحقّشان

که بعد از آنان هستند، انکار ولایت است و انکار ولایت هر یک از این خلفا، همان سیئه ی محیطه ای است که اعمال را حبط، باطل و محو می کند.»

ولایت مولا و اولاد معصومش علیهم السلام امر جامعی است که سر باز زدن از آن سبب حبط عمل انسان می شود؛ زیرا سر از شرک و کفر در می آورد و جایگاه کافر و مشرک هم جز خلود در آتش چیزی نیست. شرک و کفر مانع رسیدن رحمت خداوند به بندهمی شود. فیّاض، فیض خود را از مشرک و کافر قطع می کند و جایی که فیض الهی نبارد، جز عذاب چیزی نخواهد بود: <إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا>؛⁽¹⁾محققاً خدا گناه شرک را نخواهد بخشید و سوای شرک را برای هر که خواهد میبخشد و هر کس که شرک به خدا آورد، به دروغی که بافته، گناهی بزرگ مرتکب شده است. چون انکار ولایت سر از شرک در می آورد «و من حاربکم مشرک؛ و کسی که سر جنگ با شما داشته باشد، مشرک است.»

بی تردید عدم پذیرش ولایت، حِنث عظیمی است که منکران بر آن اصرار دارند: «و كانوا یصرّون علی الحنت العظیم.»⁽²⁾مفسّران، حنث عظیم را به استکبار، کفر و شرک و از همه مهم تر عهد و پیمان شکنی تفسیر کردند.⁽³⁾با این وصف، انکار و پیمان شکنی در امر ولایت هم، یکی از مصادیق شرک و کفر است که بیانش گذشت.

«و من یكفر بالایمان فقد حبط عمله و هو فی الآخرة من الخاسرین؛⁽⁴⁾و

کسی که انکار کند، آنچه را باید به آن ایمان بیاورد، اعمالش تباه می گردد و در سرای دیگر از زیانکاران خواهد بود.»

«ولو اشركوا لحبط عنهم ما كانوا یعملون؛⁽¹⁾و اگر آنها مشرک شوند، اعمال (نیکی) که انجام دادهاند، نابود می گردد (و نتیجهای از آن نمیگیرند).»

«والذین كذبوا بآیاتنا ولقاء الآخرة حبطت اعمالهم هل یجزون إلّا ما كانوا یعملون؛⁽²⁾و کسانی که آیات، و دیدار رستاخیز را تکذیب (و انکار) کنند، اعمالشان نابود می گردد؛ آیا جز آنچه را عمل میکردند پاداش داده میشوند؟»

در آیات فوق؛ کفر، شرک و تکذیب آیات خداوند (اهل بیت) که سر از کفر در می آورد، باعث حبط عمل و زیان اخروی می شود.

آیه ی پنجم: <وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِينَ>

آیه ی پنجم: <وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِينَ>⁽³⁾

نماز را اقامه کنید و زکات بدهید و همراه با رکوع کنندگان رکوع کنید .

ابن شهرآشوب... عن ابن عباس و روى أصحابنا عن الباقر علیه السلام في قوله تعالى: «<وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ> نزلت في رسول اللّه و عليّ بن أبي طالب و هما أوّل من صلّى و ركع؛⁽⁴⁾از امام باقر علیه السلام نقل شده است که حضرت فرمود: این

آیه ی شریفه در شأن پیامبر صلی الله علیه واله و علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شده است؛ زیرا این دو اوّلین کسانی بودند که نماز گزاردند و رکوع کردند.»

روى الموفّق بن أحمد بن محمد المكّي الخوارزمي بإسناده عن ابن عباس في قوله تعالى: «<وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ> إنّها نزلت في رسول اللّه صلی الله علیه واله و عليّ خاصّة و هما أوّل من صلّى و ركع.»⁽¹⁾

از این آیه ی شریفه، اوّل اهمّیت نماز فهمیده می شود؛ چون خداوند میزان سنجش ارزش عبودیّت را بندگی پیامبر صلی الله علیه واله و مولا علی علیه السلام قرار داده است. نماز مصداق اتمّ و أَکمل عبودیت و بندگی است. اوج هنر یک بنده در نماز، خلاصه می شود. نماز ستون دین است. کسی که نماز نخواند در حقیقت بنای دینش قوام ندارد. اقامه ی نماز در ظاهر از فروع دین است؛ ولی کسی که اقامه ی نماز می کند، در حقیقت اقامه ی اصول دین کرده است که توحید باشد.

نماز امر جامعی است که همه چیز را در خود دارد: تاریخ، جغرافیا، آب، خاک، لباس، خورشید، ستاره، ماه و.... تاریخ، از این نظر که برای هر نمازی، وقت معیّنی تعیین شده است. جغرافیا به این معنا که در هر زمین و هر جا نمی شود نماز خواند. آب به این معنا که باید با طهارت وارد نماز شد. خاک یعنی در صورت نبودن آب باید تیمّم کرد. خورشید که با آن زمان و جهت قبله را مشخص می کنیم؛ همچنین به وسیله ی ستارگان و ماه. در بحث لباس هم باید حلیّت و حرمت و غصبی نبودن آن را لحاظ کنیم. همچنین باید به یک زبان بین المللی صحبت کنیم؛ چون نماز، معراج مؤمن است و در

حال عروج و صعود الی الله باید زبان، بین المللی و واحد باشد؛ مثل خلبانی که در حین پرواز مکلّف است با زبان بین المللی انگلیسی صحبت کند.

نماز به ظاهر ساده است؛ ولی متعلّقات بسیاری دارد. بنابراین نمازگزار، پاک، اهل حرام و حلال، منظّم و وقت شناس، مسلّط به زبان قرآن و آشنای به مسائل شرعی و دینی است. وقتی چنین شد، اقامه ی نمازی این چنین که حقّ الله و حق النّاس در آن لحاظ شد، موجب اقامه ی دین می شود.

در ادامه، آیه ی شریفه به بحث زکات اشاره و مولا امیرالمؤمنین علیه السلام را از مصادیق زکات دهندگان معرفی می کند.

زکات در لغت به دو معنا می آید: «الزاء والكاف و الحرف المعتل اصل یدل علی نماء و زیادةٍ و یقال الطهارة رشد و نموّ و طهارت و پاکیزگی.»⁽¹⁾در شرع مقدّس هر دو معنا اخذ شده است؛ یعنی دادن زکات هم موجب رشد و نمو مال مؤمن و هم موجب طهارت و پاکی مال می شود: «خذ من اموالهم صدقه تطهرهم؛⁽²⁾از مسلمین صدقه (زکات) بگیر و با این عمل، آنان را تطهیر کن.»

زکات به اقتصاد جامعه می پردازد. پرداخت زکات موجب از بین رفتن فقر در جامعه می شود. زکات دهنده در حقیقت، واسطه ی فیض و روزی خداوند است. با توجّه به تعلّق زکات به فقیر و مسکین، اوّلاً: از فحوای آیه فهمیده می شود که همه ی ما انسان ها فقیریم و غنی مطلق، خداوند متعال است: «یا ایها الناس انتم الفقراء إلی الله و الله هو الغنی الحمید؛ ای مردم، همانا شما محتاج و فقیر به سوی خداوند هستید؛ درحالی‎که خداوند بی نیاز

است.»⁽¹⁾فقر در لغت به معنای باز شدن، شکافتن، شکستن و فاصله گرفتن می آید.⁽²⁾

فقیر را از این جهت فقیر می گویند که ستون فقرات اقتصادش شکسته و شکاف برداشته و قدرت بلند شدن و راه رفتن ندارد؛ مثل کسی که ستون فقراتش و مهره اش بشکند و قدرت حرکت کردن نداشته باشد. حالِ فقیر، چنین است که به مسکین شدن منجرمی شود که همان سکونت و حرکت نکردن است؛ یعنی فقیر و تهیدست از مال، نای حرکت کردن و بیرون رفتن از منزل و مسکن خود را ندارد.

خداوند می فرماید: شما فقیرید چیزی ندارید و ستون فقرات مال شما شکسته است. اگر من از باب امتنان به شما روزی نرسانم، قطعاً هلاک خواهید شد. همچنین خداوند رزّاق با واسطه، رزق بندگان خود را می دهد و انسان کامل هم مصداق این واسطه است. به عبارتی صفت رزاقیّت خداوند در وجود انسان کامل و امام هر عصر تجلّی می کند. مؤیّد این حرف، فرمایش امام هادی علیه السلام است که در زیارت جامعه می فرماید: «بكم یُنزّلُ الغیث؛ به واسطه ی شما، خداوند باران رحمتش را نازل می کند.» اگر این رحمت الهی نبود، زمین، سخاوت خود را از دست داد و چیزی برای روییدن و ارزانی داشتن به انسان و موجودات روی زمین نداشت.

خلاصه اینکه مولا امیرالمؤمنین علیه السلام و فرزندان معصومش علیهم السلام رهبرانی هستند که زعامت اقتصادی جامعه را هم بر عهده دارند. اگر زکات مال

به درستی ادا شود و در اختیار فقرا و مساکین قرار بگیرد، دیگر فقیری گرسنه و برهنه نخواهد ماند. آیه ی شریفه، برکت وجودی امیرالمؤمنین علیه السلام را می رساند که «باب المبتلا به الناس» است؛ یعنی همه به وجود شریفش نیازمندیم. امام، نماز و زکات در قرآن دوشادوش یکدیگر قرار دارند. امام، زکات را به طور مساوی و به فراخور نیاز هر کس در بین افراد جامعه تقسیم می کند و این امر باعث می شود که جامعه یک دست رشد کند، نه شبیه کاریکاتوری که بعضی شکمشان بزرگ شود و بعضی دست و پاهایشان آن قدر لاغر که قدرت حرکت نداشته باشند.

پایان کلام در این مقام اینکه، خداوند به ما دستور می دهد که پا جای پای امام و مرادمان بگذاریم و اهل نماز و زکات باشیم.

آیه ی ششم: <... يُرِيدُ اللَّهُ بِکُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِکُمُ الْعُسْرَ>

آیه ی ششم: <... يُرِيدُ اللَّهُ بِکُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِکُمُ الْعُسْرَ>⁽¹⁾

خداوند برای شما همیشه اراده ی راحتی کرده و اراده ی سختی نکرده است.

ابن شهرآشوب عن الباقر علیه السلام في قوله تعالى: «<يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ>، قال: اليسر أميرالمؤمنين علیه السلام و العسر فلان و فلان، هو المقدم في الحسب و النسب و العلم و الأدب و الايمان و الحرب و الأمّ و الأب؛⁽²⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: راحتی و آسایش (یسر) امیرالمؤمنین علیه السلام است و سختی و مشقّت (عسر) فلان و فلان. او مقدّم است از حیث حَسَب، نَسَب، علم، ادب، ایمان، جنگ و پدر و مادر.»

العيّاشي رحمة الله عن الثماليّ عن أبي جعفر علیه السلام في قول اللّه: «<يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ>، قال: اليسر عليّ علیه السلام و فلان و فلان العسر، فمن كان من ولد آدم لم يدخل في ولاية فلان و فلان؛⁽¹⁾عیّاشی به نقل از امام باقر علیه السلام : مراد از یسر، علی علیه السلام و مراد از عسر فلان و فلان هستند. پس کسی که فرزند آدم است، داخل در ولایت فلان و فلان نمی شود.»

خداوند در متن دین چیزی قرار نداده است که باعث زحمت برای مؤمن باشد: «لا یكلف الله نفسا إلّا وسعها.» اوّلاً: خداوند تکلیف به مالایُطاق نمی کند؛ ثانیاً: «لا اكراه فی الدین»؛ یعنی در متن دین، چیزی وجود ندارد که باعث اکراه شما باشد،. آنچه در متن دین است، مقتضای فطرت شماست و هرچه را فطرت بپذیرد، ملایم با طبع انسان و گوارا خواهد بود؛ پس یکی از حربه های دشمن، ناکارآمد جلوه دادن دین است. همچنین دین گریزی مردم، یکی ریشه در جهل مردم به دین و دیگر گویندگان و مُعرِّفان دین و عوامل دیگر است؛ گرچه انجام تکلیف به سهم خود تکلّف های خاصی را به همراه دارد؛ به هر حال «بهشت را به بها می دهند».

حضرت امیر علیه السلام در روایتی می فرماید: «كل نعیم دون الجنة فهو حقیر و كل عذاب دون النار فهی عافیة؛⁽²⁾هر نعمتی پایین تر از بهشت ابدی حقیر و ناچیز است و هر عذابی پایین تر از آتش جهنّم عافیت است.»

یسر در ذیل این آیه ی شریفه به امیرالمؤمنین علیه السلام تفسیر شده است. اینکه خداوند اراده ی «یُسر» کرد، یعنی حضرت علیه السلام را اراده کرده است.

راه ولایت، راه سهل و بی مشقّت است که انسان را به سلامت به مقصد می رساند. اگر به شخصی دو راه نشان داده شود که یکی صعب العبور و دیگری سهل العبور باشد، طبعاً عقل حکم می کند که راه سهل را در پیش گیرد. در حقیقت امیرالمؤمنین و اولاد معصومش علیه السلام راه سهل خدا و سُبُل السلام، «یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام و یخرجهم من الظلمات إلی النور باذنه...» محسوب می شوند؛⁽¹⁾یعنی راه سالم رسیدن به خداوند هستند.

اگر کاری یا راهی سخت و صعب به نظر آید، به برکت «یسر» -که به معنای گشایش و توسعه و سبکی است- قابل هضم خواهد بود.

آیه ی هفتم: <وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها>

آیه ی هفتم: <وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها>⁽²⁾

في الإحتجاج عن أميرالمؤمنين علیه السلام «قد جعل اللّه للعلم أهلا و فرض على العباد طاعتهم بقوله: <وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها> و البيوت هي بيوت العلم الذي استودعته الأنبياء و أبوابها أوصياؤهم؛ حضرت امیر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: به تحقیق خداوند برای علم، اهلی قرار داد و بر بندگان واجب کرد که از این اهل اطاعت کنند و از در خانه وارد شوند و این بیت، بیت علم است که خداوند در انبیا به ودیعه گذاشت و اوصیای الهی هم درهای این علم شمرده می شوند.»

و عنه علیه السلام : «نحن البيوت التي أمر اللّه تعالى أن يؤتى من أبوابها و نحن باب

اللّه و بيوته التي تؤتى منه فمن تابعنا و أقرّ بولايتنا فقد أتى البيوت من أبوابها و من خالفنا و فضّل علينا غيرنا فقد أتى البيوت من ظهورها و إنّهم عن الصراط لناكبون؛⁽¹⁾حضرت می فرماید: ما آن بیتی هستیم که خداوند امر کرد از درهایشان وارد شوید و ما درهای خداوندیم. پس هر کسی از ما تبعیّت کند و بهولایت ما اقرار داشته باشد، همانا از در وارد بیوت شده است و هر کسی با ما مخالفت کند و غیر از ما را بر ما برتری دهد، همانا از پشت بام خانه وارد شده است.»

برّ در لغت

نیکی، باز بودن دست و پای آدمی در کار خیر است. کلمه ی برّ به معنای باز بودن دست و پای آدمی در کار خیر و در اصل با کلمه ی «بَرّ» به معنای خشکی، یکی است و چون اوّلین تصوّری که از خشکی ها و بیابان ها به ذهن می رسد، وسعت و فراخنای آن است، ازاین رو کلمه ی «بِرّ» را از آن گرفتند تا در مورد توسّع در فعل خیر استعمال کنند و منظور از فعل خیر، اعمّ از فعل قلب (از قبیل اعتقاد حق و نیت طاهره) و فعل بدن (از قبیل انفاق در راه خدا و سایر اعمال صالح است). زیبنده نیست انسان از راه غیر معمول، وارد چیزی شود. هر چیزی راه صحیح خودش را دارد. اخذ علم باید از بیت علم صورت بگیرد، نه جای دیگر. شخصی کلید خانه اش را در منزلش گم کرده بود؛ ولی بیرون خانه، زیر چراغ برقی دنبالش می گشت. از

او پرسیدند: دنبال چه می گردی؟ گفت: دنبال کلید خانه ام. گفتند: کجا گم کردی؟ پاسخ داد: داخل خانه؛ ولی چون اینجا روشن است، دارم اینجا دنبالش می گردم. اکنون بعضی از انسان ها این گونه هستند. آنچه را گم کرده اند، درون وجود خودشان است؛ ولی بیرون، دنبال آن می گردند. ایمان به ولایت اهل بیت و محبّت و محبّشان و حکمت و معرفت الهی، گمشده ی مؤمن است که باید در درون خودش بیابد و بیرون از آن نمی تواند به آن برسد؛ پس از راه دل باید وارد شد.

در این آیه ی شریفه، نکته ی ظریفی است که بیانش خالی از لطف نیست و آن اینکه وقتی کسی درب خانه را می زند، صاحب خانه اگر طرف را بشناسد، درب را به روی او باز می کند یا اهلش باشد و یا آشنایی باشد که ترسی از او نداشته باشد و احساس امنیّت نسبت به آن شخص داشته باشد. اگر صاحب خانه پس از دقّ الباب، در را نگشود، یعنی احساس امنیّت ندارد و یا طرف را نمی شناسد. به عبارتی قرار نیست درب به روی هر کسی باز شود. اصل و اساس درب داشتن خانه برای همین است که هر کسی وارد حریم شخصی انسان نشود. پس اگر کسی دقّ الباب کرد و در به روی او گشوده نشد، باید برود و اگر اصرار کند و بخواهد به زور وارد شود و یا از پشت بام وارد شود، بر این شخص سارق صدق می کند و کسی هم که سارق باشد، به نصّ قرآن کریم «فاقطعوا ایدیهما» دو دستش باید قطع گردد.

هرکسی نمی تواند محرم اسرار اهل بیت علیهم السلام شود؛ ازاین رو وقتی جناب سلمان دقّ الباب می کند، چون منّا اهل البیت است، درب به رویش گشود می شود؛ ولی فلان و فلان درب به رویشان گشوده نشد؛ یعنی شما

اهل بیت علیهم السلام نیستید، وقتی اذنی داده نشد، باید بروید. اینکه بمانید و درب را به آتش بکشید و به زور وارد خانه شوید، به طمع دزدی آمدید که همان غصب خلافت باشد و خداوند، دستان شما را قطع خواهد کرد.

خلاصه ی کلام اینکه بیت، بیت علم است؛ چون نبی إنباء از غیب می کند؛ یعنی از غیب خبر می دهد. برای دسترسی به علم و اخبار غیب باید از در آن وارد شد که امیرالمؤمنین علیه السلام باشد. حدیث شریف نبوی «انا مدینة العلم و علی بابها» مشهورترین حدیث بر صدق ادّعای ماست. نظام مهندسی عالم چنین اقتضا می کند.

اصل واژه ی مهندس از هَندَسه و هندسه در اصل اَندَزه و اَندَزه هم از اندازه گرفته شده است، بعداً تعریب شد و به وضع کنونی در آمد؛ پس نظام مهندسی عالم، همان است که خداوند فرمود: «قد جعل الله لکل شی ء قدراً؛ خداوند برای هر چیزی در این عالم قدر و اندازه ای قرار داده است.» مثل: عمر، روزی، صحت، سلامت و.... خداوند، مهندس نظام هستی است. او برای بیت علم، دری قرار داد که اندازه و وضع خاصّی دارد. باب علم پیامبر صلی الله علیه واله ، امیرالمؤمنین علیه السلام آن قدر گشاده و فراخ است که همه ی افراد بشر بتوانند از این درب و راه ارتزاق کنند. بنابراین بر ماست برای هر کاری از درش وارد شویم؛ چون اقتضای نظام مهندسیِ عالم، چنین است.

آیه ی هشتم: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ>

آیه ی هشتم: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ>⁽¹⁾

بعضى از مردم (با ایمان و فداکار، همچون على علیه السلام در لیلة المبیت به

هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر صلی الله علیه واله ، جان خود را به خاطر خشنودى خدا مى فروشند و خداوند با بندگان، مهربان است .

الحافظ الحاكم الحسكاني بإسناده عن أبي سعيد الخدري، قال: «لمّا اسرى بالنبيّ صلی الله علیه واله يريد الغار بات عليّ بن أبي طالب علیه السلام على فراش رسول اللّه صلی الله علیه واله إلى أن قال: كان جبرئيل عند رأسه و ميكائيل عند رجليه ينادي بخ بخ من مثلك يا ابن أبي طالب. اللّه يباهى بك فأنزل اللّه تعالى: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي> الآية يباهى اللّه بك الملائكة؛ ابی سعید خدری می گوید: وقتی پیامبر صلی الله علیه واله شب به طرف غار حرکت کرد. علی بن ابی طالب علیه السلام به جای ایشان در بستر خوابید تا به اینجا می رسد که می گوید: جبرئیل علیه السلام بالای سر و میکائیل پایین پای حضرت ایستاد و ندا داد: مبارک باد، مبارک باد، بر مثل تو ای فرزند ابی طالب. همانا خداوند به تو مباهات می کند.» پس این آیه نازل شد.⁽¹⁾

العيّاشي عن جابر عن أبي جعفر علیه السلام قال: «و أمّا قوله: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ> الآية، فانّها نزلت في عليّ بن أبي طالب علیه السلام حين بذل نفسه للّه و لرسوله ليلة اضطجع على فراش رسول اللّه صلی الله علیه واله لما طلبه كفّار قريش؛⁽²⁾

عیاشی به نقل از امام باقر علیه السلام که حضرت فرمود: همانا این آیه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شد، وقتی جانش را در راه خدا و رسول اکرم صلی الله علیه واله به خطر انداخت و شب در فراش پیامبر صلی الله علیه واله خوابید و کفّار قریش خواستند حضرت را به شهادت برسانند.»مرحوم علّامه امینی رحمة الله در الغدیر درباره ی این آیه ی شریفه -که در فضیلت و شأن حضرت امیر علیه السلام نازل شد- می فرماید: «حديث الفراش قد ثبت بالتواتر؛ فلا يجحده إلّا مجنون أو غير مخالط لأهل الملّة و قد روى المفسِّرون كلّهم أنَّ قول اللَّه تعالى: <وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي > الآية: نزلت في عليّ ليلة المبيت على الفراش؛⁽¹⁾حدیث فراش به حدّ تواتر ثابت شده است. پس کسی آن را انکار نمی کند، مگر اینکه دیوانه باشد و یا اهل این ملّت نباشد. به تحقیق، تمام مفسّران روایت کردند که این آیه ی شریفه در شأن علی علیه السلام در شب لیلة المبیت نازل شد.»

در ادامه، سند حدیث را از منابع اهل سنت در این زمینه بیان می کند: «و یوجد حدیث لیلة المبیت فی مسند أحمد (1/ 348)، تاریخ الطبری (2/ 99- 101)، الطبقات لابن سعد (1/ 212)، تاریخ الیعقوبی (2/ 29)، سیرة ابن هشام (2/ 291)، العقد الفرید (3/ 290)، تاریخ الخطیب البغدادی (13/ 191)، تاریخ ابن الأثیر (2/ 42)، تاریخ أبی الفدا (1/ 126)، مناقب الخوارزمی (ص 75)، الإمتاع للمقریزی (ص 39)، تاریخ ابن کثیر (7/ 338)، السیرة الحلبیّة (2/ 29).»

ثعلبى، یکى از مفسّران معروف اهل سنّت، هنگامى که به تفسیر آیه ی

مورد بحث مى رسد، روایت بسیار زیبایى درباره ی حادثه ی لیلة المبیت نقل مى کند. به این روایت توجّه کنید:

خداوند در شبى که على علیه السلام در بستر پیامبر صلی الله علیه واله خوابید، خطاب به جبرئیل و میکائیل فرمود: شما دو نفر برادرید. اگر خداوند بخواهد، عمر یکى از شما را بگیرد، آیا دیگرى حاضر است فداکارى کند و از عمر خودش به او بدهد؟ هیچ کدام سخنى نگفتند و آمادگى خویش را براى این امر ابراز نکردند! خداوند به آنها فرمود: به خانه ی پیامبر صلی الله علیه واله ما در روى زمین نگاه کنید، ببینید چگونه على علیه السلام براى حفظ جان پیامبر صلی الله علیه واله ، زندگى خویش را به خطر انداخته است! بروید و مواظب على علیه السلام باشید. جبرئیل و میکائیل به زمین آمدند و در خانه ی پیامبر اسلام صلی الله علیه واله حاضر شدند. جبرئیل، بالاى سر على علیه السلام و میکائیل، پایین پاى آن حضرت ایستاد تا از جان على محافظت کنند.

سپس آن دو خطاب به على علیه السلام گفتند: «بَخّ بَخّ لَكَ یَابْنَ اَبى طالِب، مَنْ مِثلُكَ؟ وَ قَدْ باهَى اللهُ بِكَ مَلائِكَةَ السَّماواتِ و فاخَرَ بِكَ؛⁽¹⁾على جان، به تو تبریک مى گوییم. چه کسى مثل توست؟ درحالى که خداوند متعال به خاطر تو بر ملائکه ی آسمان مباهات و افتخار کرد.»

علّامه امینی در این باره می فرماید: در حدیث لیلة المبیت گذشت که خداوند به جبرئیل و میکائیل وحى فرستاد: چرا شما مثل علی بن ابى طالب علیه السلام نشدید که میان او و محمّد برادرى افکندم؟ آیا کسى وجود دارد غیر از او که به نصّ قرآن کریم، نفس رسول اللّه باشد؟ چه کسى جز

او خود را در لیلة المبیت به رضاى خدا فروخته است؟ آیا کسى از مؤمنان وجود دارد که مانند رسول خدا صلی الله علیه واله به نفس آنان از خودشان اولى باشد، غیر از او؟ نه واللّه.

علامه امینی در ادامه می فرماید: من نمى دانم به کدامین خرافه بخندم. آیا به افتخار پیغمبر صلی الله علیه واله بر کسى بخندم که دو بار از کفر توبه کرده است و حال آنکه مى دانیم پیغمبر صلی الله علیه واله فخر همه ی عالمیان است و در میان امّت او، کسى همچون على علیه السلام وجود ندارد که در لیلة المبیت در بستر پیغمبر صلی الله علیه واله آرمیده و خدا به او افتخار کرده باشد. على علیه السلام کسى است که هیچ کس به پایگاه و مقامش دسترسى ندارد. اوست که در لیلة المبیت در رختخواب پیغمبر خوابید و پیغمبر به سوی غار رهسپار شد.⁽¹⁾قاطبه ی مفسّران، این اتّفاق مبارک را در شب اول ربیع الاول سال سیزدهم یا چهاردهم ذکر کردند.

آیه ی نهم: <يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ کَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ>

آیه ی نهم: <يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ کَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ>⁽²⁾

اى کسانى که ایمان آورده اید، همگى در صلح و آشتى درآیید! و از گام هاى شیطان، پیروى نکنید که او دشمن آشکار شماست ....

العيّاشي رحمة الله عن أبي بصير، قال: «سمعت أباعبداللّه علیه السلام يقول: <يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ> قال: أ تدري ما السلم؟ قال: قلت أنت أعلم، قال: ولاية عليّ و الأئمّة الأوصياء علیهم السلام من بعده، قال: و خطوات

الشيطان و اللّه ولاية فلان و فلان؛⁽¹⁾ابوبصیر می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: آیا می دانی معنای سلم در این آیه ی شریفه چیست؟ عرضه داشتم: شما داناترید. فرمود: ولایت علی و ائمه بعد ایشان است. این فراز از آیه که خداوند فرمود: خطوات الشیطان، به خدا سوگند، مراد ولایت فلان و فلان است.»

قال محمد بن العبّاس رحمة الله عن الحسن بن أبي الحسن الديلي بإسناده عن أبي جعفر علیه السلام : «<يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً> قال: السلم ولاية أميرالمؤمنين علیه السلام و ولاية أولاده صلوات اللّه عليهم أجمعين؛⁽²⁾محمد بن عباس به همین مضمون از امام باقر علیه السلام نقل می کند که مراد از سلم، ولایت امیرالمؤمنین و اولاد معصومش علیهم السلام هستند.»

مرحوم علّامه طباطبایی ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: این آیه ی شریفه از عموم مؤمنان می خواهد که تسلیم شوند و «سلم» را هم معنای اسلام و تسلیم می داند و کلمه ی «کافّه= همگی» را برای تأکید مسئله تفسیر می کند؛ چون خطاب «یا ایها الذین امنوا» خود خطاب به عموم مؤمنان است؛ پس این کافّه برای اهمّیت و تأکید موضوع است. در ادامه می فرماید: بعد از ایمان آوردن باید همگی تسلیم امر خداوند باشید.⁽³⁾طبق دو روایتی

که بیان شد، مراد از «سلم» یا همان تسلیم، تسلیم شدن مؤمنان در پذیرش ولایت امیرالمؤمنین و امامان بعد از حضرت است.

مرحوم طبرسی ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: در معناى «ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ» دو قول وجود دارد:1. داخل در اسلام شوید و با توجّه به اینکه خطاب به عنوان مردم مؤمن است، پس باید آن را به معناى «به اسلام خود ادامه دهید» گرفت؛ مانند آیه ی: «<يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ> ؛ (اى کسانى که ایمان آورده اید ایمان بیاورید).» ابن عباس، سدى، ضحاک، مجاهد، این وجه را گفته اند.

تسلیم امر خداوند شدن، موجب سلامتی دین، دنیا و آخرت می شود. فرجام کار مؤمن این است که به دار السّلام - که همان بهشت باشد - برسد و «عند ملیک مقتدر» جاودانه و در نهایت صحّت و سلامت به سر ببرد؛ بهشتی که هیچ ملالتی در آن راه ندارد؛ چون این دار السّلام از آن خداوند سلام است. لازمه ی به سلامت رسیدن، این است که از راه سالم طی مسیر کنیم، نه از هر بیراهه ای که پر از خطر و گرفتاری است. طبق این آیه ی شریفه و تفسیری که در روایت از آن شده ولایت حضرت امیر علیه السلام و امامان بعد از

ایشان سالم و بی نقص ترین راهی است که سلامت ما را تضمین می کند.

آیه ی دهم: <فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ >

آیه ی دهم: <فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ >⁽¹⁾

سپس آدم از پروردگارش کلماتى دریافت داشت (و با آنها توبه کرد) و خداوند توبه اش را پذیرفت؛ زیرا خداوند، توبه پذیر و مهربان است .

فرات بن إبراهيم الكوفي رحمة الله بإسناده عن ابن عباس رضی الله عنه قال: «قال رسول اللّه صلی الله علیه واله : لما نزلت الخطيئة بآدم و اخرج من الجنّة أتاه جبرئيل علیه السلام فقال: يا آدم! ادع ربّك، قال: حبيبي جبرئيل ما أدعو؟ قال: قل ربّ أسألك بحقّ الخمسة الذين تخرجهم من صلبي آخر الزمان إلّا تبت عليّ و رحمتنى فقال له آدم علیه السلام يا جبرئيل! سمّهم لي، قال: قل: ربّ أسألك بحقّ محمد نبيّك و بحقّ عليّ وصيّ نبيّك و بحقّ فاطمة بنت نبيّك و بحقّ الحسن و الحسين سبطي نبيّك إلّا تبت عليّ و رحمتني فدعا بهنّ آدم فتاب اللّه عليه و ذلك قول اللّه تعالى: <فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ> و ما من عبد مكروب يخلص النيّة و يدعو بهنّ إلّا استجاب اللّه له؛⁽²⁾ابن عباس به نقل از رسول اکرم صلی الله علیه واله می گوید: وقتی آدم علیه السلام دچار ترک اولی شد و خداوند او را از بهشت راند، جبرئیل علیه السلام نزد حضرت آدم علیه السلام آمد و فرمود: ای آدم، خداوند را بخوان. عرضه داشت: حبیب من چگونه بخوانم؟ فرمود: بگو: خداوندا از تو مسئلت می کنم، به حق پنج نفری که از صلب من در آخر الزمان خارج می کنی، مرا ببخش و مورد رحمتت قرار بده. پس آدم علیه السلام از جبرئیل علیه السلام پرسید: ای جبرئیل، اسم های این پنج نفر را به

من بگو. جبرئیل فرمود: بگو: خداوندا از تو مسئلت می کنم، به حقّ محمّد، نبیّ تو و به حقّ علیّ، وصیّ نبیّ تو و به حقّ فاطمه علیها السلام دختر نبیّ تو و به حقّ حسن و حسین علیه السلام دو سبط نبیّ تو، مرا ببخش و مرا مورد رحمتت قرار بده. پس خداوند آدم را بخشید، این است قول خداوند که فرمود: فتلقّی آدم من ربّه کلمات فتاب علیه.» در ادامه حضرت رسول صلی الله علیه واله فرمود: «نیست عبد گرفتاری، مگر اینکه با نیّت خالص، خداوند را به این اسماء بخواند و دعایش مستجاب می شود.»

در ذیل آیه ی شریفه ی <وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً>؛ «(به خاطر آورید) هنگامى که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونى آزمود و او به خوبى از عهده ی این آزمایش ها برآمد و فرمود: همانا من تو را امام برای مردم قرار دادم.» مُفضَّل از امام صادق علیه السلام نقل می کند کلماتی که ابراهیم با آنها آزمایش شد، همان کلماتی است که خداوند به حضرت آدم علیه السلام آموخت و سبب شد خداوند او را ببخشاید.⁽¹⁾

قال أبوجعفر محمد بن بابويه رحمة الله حدّثنا عليّ بن أحمد بن موسى (رضى اللّه عنه) قال: «حدّثنا حمزة بن القاسم العلويّ العبّاسيّ، قال: حدّثنا جعفر بن محمد بن مالك الكوفي الفزاري، قال: حدّثنا محمد بن الحسين بن زيد الزيّات، قال: حدّثنا محمد بن زياد الأزدي، عن المفضّل بن عمر، عن الصادق جعفر بن محمد علیه السلام ، قال: سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ: <وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ> ما هذه الكلمات؟ قال: هي الكلمات التي تلقّاها آدم من ربّه فتاب عليه و هو أنّه قال: يا ربّ! أسألك بحقّ محمد و عليّ و فاطمة و الحسن و الحسين علیه السلام إلّا تبت

عليّ، فتاب عليه <إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ>. فقلت له: يا ابن رسول اللّه! فما يعني عزّ و جلّ بقوله: <فَأَتَمَّهُنَّ>؟ قال: يعني فأتمّهنّ إلى القائم علیه السلام ، اثنى عشر إماما: [عليّ و الحسن و الحسين ] و تسعة من ولد الحسين علیه السلام الخبر.»⁽¹⁾

اهل بیت علیهم السلام کلمة الله

چرا خداوند اهل بیت علیهم السلام ، به‎ ویژه خمسه ی طیّبه را به کلمه تشبیه کرده است. برای دستیابی به جواب، لازم است ابتدا معنای «کلمه» دانسته شود. ابن فارِس در بیان معنای کلمه چنین می گوید: «كَلِمَ؛ الكاف و اللام و الميم أصلانِ: أحدهما يدلُّ على نطقٍ مُفهِم، و الآخَر على جراح؛ کلمه از ریشه کَلِمَ، از کاف و لام و میم بر دو معنا دلالت می کند: اوّل بر نطقی که فهمانده می شود و دیگر به معنای جراح یا همان جراحت که به معنای شقّه شدن پوست می آید.» با این معنا به علّت این تشبیه هم پی می بریم؛ یعنی اهل بیت علیهم السلام کلمه نامیده شدند؛ زیرا اوّلین کسانی بودند که با وجودشان، عدم را شکافتند و به عرصه ی وجود پا گذاشتند. هم وجود ممکنات را رقم زدند و هم به عالم وجود معنا بخشیدند؛ ازاین رو حضرت رسول صلی الله علیه واله می فرماید: «اوّلُ ما خَلَقَ اللهُ نوری؛ اوّلین چیزی که خداوند خلق کرد، نور وجودی من بود» یا «اوّلُ ما خَلَقَ اللُه العقلَ» و همچنین «اوّلُ ما خَلَقَ اللهُ القلمَ.» همه ی اینها معنا داشتن کلمه ی وجود را می رساند؛ یعنی اولاً: با وجود من

عدم شکافته شد و ثانیاً: به وسیله ی ما خاندان، عالم معنا گرفت؛ پس نقطه یآغازین خلقت، پیامبر صلی الله علیه واله و بعد اهل بیت علیهم السلام هستند؛ چنان که امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می فرماید: «بكم فتح الله و بكم یختم.»

و سرّ اینکه خداوند، این کلمات طیّبه را به شجره ی طیّبه تشبیه کرده است، شاید همین باشد که به درخت علم در بهشت اشاره دارد که از آنِ پیامبر صلی الله علیه واله و خاندانش بود. امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه از رسول خدا صلی الله علیه واله نقل می فرماید که فرمود: من ریشه ی این درخت هستم و امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز تنه ی آن است و امامان از ذرّیه ی آن حضرت، شاخه های آن درخت به حساب می آیند. علم ائمه علیه السلام میو ه ی این درخت است و پیروان با ایمان آنها برگ های این درخت شمرده می شوند.

سپس امام صادق علیه السلام فرمودند: آیا چیز دیگری باقی می ماند؟ راوی گفت: نه، به خدا سوگند که همه را کمال و تمام فرمودید. امام فرمود: به خدا قسم! هنگامی که فرد مؤمن متولّد می شود، برگی در آن درخت ظاهر می گردد و هنگامی که مؤمن راستین می میرد، برگی از آن درخت می افتد. آن حضرت در جای دیگر درباره ی «تأتی اُكلها كلّ حینٍ بإذن ربّها» می فرماید: منظور از این آیه، علم و دانش امامان معصوم علیهم السلام است که در هر سال از هر منطقه به شما می رسد. ابن عباس می گوید: وقتی این آیه نازل شد: «و كُلّ شیءٍ أحصیناه فی إمامٍ مبینٍ؛⁽¹⁾و در لوح محفوظ خدا (یا قلب امام خلیفة الله) آشکارا، همه را به شمار آورده ایم»، ابوبکر و عمر بلند شده، گفتند: یا رسول الله صلی الله علیه واله ! منظور از این آیه چیست؟ آیا تورات است؟ پیامبر اسلام صلی الله علیه واله

فرمود: نه. پس پرسیدند: آیا منظور، انجیل است؟ پیامبر صلی الله علیه واله فرمودند: نه. دوباره سؤال کردند: آیا منظور، قرآن است؟ پیامبر صلی الله علیه واله ، علی علیه السلام را نزد خود خواند و فرمود: این امیرالمؤمنین، علی علیه السلام است که خداوند علم تمام موجودات و اشیا را در وجودش نهاده است. پس فرمود: سعادتمند، کسی است که علی علیه السلام را دوست بدارد، چه در حیات او و چه در وفاتش. به درستی که شقی ترین فرد، کسی است که با این علی علیه السلام بغض و کینه داشته باشد، چه در حیات او و چه در وفاتش.

جُرج جُرداق عالم مسیحی در کتابش درباره ی علی علیه السلام می گوید: ای کاش علی بن ابی طالب علیه السلام در زمان ما زندگی می کرد تا ما آنچه را که در آسمان ها و زمین می گذرد، از او سؤال می کردیم و ایشان ما را از عالم بالا و پرده های نور و حجاب، غیب، شگفتی های عالم ملکوت و دنیای بی نظیر جبروت مطلع می ساخت.

امّا در اینکه چرا خداوند به حضرت آدم علیه السلام این کلمات را تلقین کرد، علّامه طباطبایی درباره ی معنای تلقّی می فرماید: «کلمه ی (تلقّى) به معناى تلقّن است و تلقّن به معناى گرفتن کلام است؛ امّا با فهم و علم و این تلقّى درباره ی آدم علیه السلام ، طریقه اى بوده که توبه را براى آدم علیه السلام آسان مى کرده است.»⁽¹⁾

امّا در این که آن درخت ممنوعه چه درختی بود، به طور کلّی دو برداشت در این زمینه، بین مفسّران وجود دارد:

برداشت اوّل، برداشت ظاهری است. برخی مفسّران با توجّه به برخی روایات، معنای ظاهری درخت را در نظر گرفتهاند. درباره ی نوع درخت

ممنوعه، نظریات متعدّدی وجود دارد که عبارتند از: خوشه ی گندم، درخت انگور، انجیر، نخل، ترنج (از مرکبات)، کافور و عناب..

برداشت دوم، تأویلی است.

در این باره هم دو قول وجود دارد:

جمع بین این دو نظر

از مرحوم شیخ صدوق رحمة الله در عیون اخبار الرضا علیه السلام و معانی الاخبار نقل شده است که معنای این روایت چنین است. از عبدالسلام بن صالح هروى (ابا الصلت) روایت شده است: به حضرت امام رضا علیه السلام گفتم: یا ابن رسول اللَّه! خبر بده مرا از حقیقت شجره (میوهای) که آدم و حوا از آن خوردند؟ زیرا مردم در آن اختلاف کردهاند. طبق برخی از روایات، گندم و طبق برخى دیگر، انگور بود. گروه دیگری روایت کرده اند که درخت حسد بود.

آن حضرت علیه السلام فرمود: تمام این تعابیر صحیح است. پرسیدم: پس این چه معنا دارد و این اختلاف برای چیست؟ فرمود: اى اباصلت! درختان بهشت، میوه های گوناگونی میدهند و مانند درختان دنیا نیستند [که هر درختی تنها یک میوه از آن برداشت شود] و آن میوه که آدم علیه السلام و حوّا علیها السلام از آن خوردند، گندم بود که انگور هم میداد و وقتی حق تعالی آدم را گرامی داشت و به ملائکه امر کرد، تا به او سجده کنند و او را داخل بهشت جای داد، با خود خیال کرد که آیا حق تعالى، جنس بشر را افضل از من آفریدهاست؟ و خداوند چون خیال قبلى او را میدانست، ندا آمد که اى آدم! سر خود را بلند کن و به عرش نظر کن! آدم علیه السلام چون سر خود را بلند کرد و به عرش نظر کرد، بر عرش نوشته شده بود: «لا اله إلّا الله؛ محمد رسول الله؛ على بن ابى طالب امیرالمؤمنین و زوجته فاطمة سیده نساء العالمین و الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنة.» پس آدم پرسید: پروردگارا! اینان چه کسانیاند؟ خداى عزّوجلّ فرمود: اینان ذریّه و نسل تو و فرزندان تو هستند و از تو بهترند و از جمیع آفریدگان من برترند و اگر آنان نبودند، نه تو را میآفریدیم و نه بهشت

و نه جهنّم و نه آسمان و نه زمین را؛ پس مبادا به ایشان به چشم حسد نگاه کنى که تو را از جوار خود که بهشت است بیرون می کنم! پس آدم علیه السلام به چشم حسد به ایشان نگاه کرد و منزلت ایشان را براى خود آرزو کرد. سپس خداوند، شیطان را بر او مسلّط گردانید تا میوه ی درختى را خورد که از آن نهى شده بود. او شیطان را بر حوّا علیها السلام مسلّط کرد. وی به چشم حسد بر حضرت فاطمه علیها السلام نظر کرد تا اینکه از آن درخت خورد؛ چنان که آدم علیه السلام خورد. پس از آن خداوند هر دو را از بهشت بیرون کرد و از جوار خویش به این عالم خاکی فرو فرستاد.

اهمّیت حقّ النّاس

همچنین از این آیه، اهمیّت حقّ النّاس فهمیده می شود؛ به این معنا که درخت ممنوعه، متعلّق به اهل بیت علیهم السلام بوده است؛ چون صاحبان این درخت علم، ذاوت مقدّسه بودند؛ پس خداوند به نوعی از حضرت آدم علیه السلام خواست که از صاحبان آن کسب رضایت کند؛ همان گونه که در روایات هم وارد شده است: نور پیامبر صلی الله علیه واله و اهل بیت علیهم السلام را پیش از خلقت عالم و آدم خلق کرده بود و این اوج احترام خداوند به بنده است؛ چنانچه در باب غیبت، یکی از حکمت های حرمت آن همین است؛ یعنی علّت اینکه غیبت، حقّ الناس، تلقّی می شود، این است که در حقیقت خداوند، مدافع بنده ی خود است و از او دفاع می کند و نمی گذارد کسی در غیابش که نمی تواند از خود دفاع کند، درباره ی او صحبتی کند. این اوج احترام خداوند به بنده است: «و لقد کَرَّمنا بنی آدم.»

خداوند به این شکل، بنده اش را تکریم می کند؛ امّا چه کنیم که ما بنده ها، از لطف خدا هیچ نمی فهیم. با این بیان اهمّیت حق اهل بیت علیهم السلام -که مهم ترین آن پذیرش ولایت است- روشن می شود. پرچمدار و طلایه دار ولایت وصی پیامبر صلی الله علیه واله حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام است. اهل خسرانند، کسانی که حق مسلم حضرت را نادیده گرفتند و مسیر بشر را عوض کردند.

آیه ی یازدهم: <حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطى وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ>⁽¹⁾

بر همه ی نمازها و (به ویژه) نماز میانه (نماز ظهر) محافظت کنید و (در نماز و در هر امری) برای خدا خاضعانه به پا خیزید.

العيّاشي رحمة الله عن زرارة، عن عبدالرحمن بن كثير، عن أبي عبد اللّه علیه السلام في قوله: «<حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطى وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ>، قال: الصلاة رسول اللّه صلی الله علیه واله و أميرالمؤمنين و فاطمة و الحسن و الحسين سلام اللّه عليهم، و الوسطى أميرالمؤمنين علیه السلام ، <وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ> طائعين للأئمّة.⁽²⁾<صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً> الآية.⁽³⁾العيّاشي رحمة الله بإسناده عن أبي عبد اللّه علیه السلام في قول اللّه: <صِبْغَةَ اللَّهِ> الآية قال: الصبغة معرفة أميرالمؤمنين علیه السلام بالولاية في الميثاق؛⁽⁴⁾امام صادق علیه السلام می فرماید: در این آیه ی شریفه، نماز، خمسه ی طیبّه هستند و مراد از نماز وسطی امیرالمؤمنین علیه السلام است و اینکه خداوند فرمود: خاضعانه

برای خدا به پا خیزید؛ یعنی از ائمه علیه السلام اطاعت کنید که در حقیقت اطاعت خداوند است.»

وسطی: از وسط گرفته شده و وسط آن است که دو طرفش مساوی باشند. ابن فارِس در معنای وسط چنین می گوید: «الواو و السین و الطاء بناء صحیح یدل علی العدل و النصف؛⁽¹⁾وسط بر عدالت و نصف دلالت می کند، یعنی هر چیزی که متساوی الطّرفین باشد.»

در روایتی که ذیل این آیه ی شریفه آمده است، حضرت امیر علیه السلام صلوۀ وسطی معرّفی شده (نماز وسط) و به آن سفارش شده است. دو طرف صلوة وسطی هر کدام دو نماز قرار دارد؛ پس وسط به درستی صدق می کند. یک طرف پیامبر اکرم صلی الله علیه واله و حضرت فاطمه زهرا علیها السلام و طرف دیگر امام حسن و امام حسین علیه السلام و حضرت امیر علیه السلام هم در وسط قرار گرفته است. خود حضرت هم در روایتی، خویش را صلاة معرفی می کند: «... أَنَا الَّذِی قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله فِیَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ أَنَا صَلَاةُ الْمُؤْمِنِ أَنَا حَیَّ عَلَى الصَّلَاةِ أَنَا حَیَّ عَلَى الْفَلَاحِ أَنَا حَیَّ عَلَى خَیْرِ الْعَمَلِ...؛⁽²⁾منم آن کسی که رسول الله صلی الله علیه واله در موردم گفته است: هر که من مولای اویم، پس علی مولای اوست. منم نماز مؤمن. منم حَیَّ عَلَى الصَّلَاة. منم حَیَّ عَلَى الْفَلَاح. منم حَیَّ عَلَى خَیْرِ الْعَمَل....»

و یا اینکه امام صادق علیه السلام فرمودند: «یَا دَاوُدَ نَحْنُ الصَّلَاةُ فِی كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَحْنُ الزَّكَاةُ وَ نَحْنُ الصِّیَامُ وَ نَحْنُ الْحَجُّ وَ نَحْنُ الشَّهْرُ الْحَرَامُ وَ نَحْنُ الْبَلَدُ الْحَرَامُ وَ نَحْنُ كَعْبَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ قِبْلَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ وَجْهُ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فَأَیْنَما تُوَلُّوا

فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ وَ نَحْنُ الْآیَاتُ وَ نَحْنُ الْبَیِّنَات...؛ ای داود! ماییم نماز در کتاب خدای عزّوجلّ و ماییم زکات و ماییم روزه و ماییم حجّ و ماییم ماه حرام و ماییم سرزمین حرام (مسجد الحرام) و ماییم کعبه و ماییم وجه الله که الله تعالی فرمود: هر جا رو کنید، وجه الله آنجاست و ماییم آیات و ماییم بیّنات.»

یکی از اسرارش این است که نماز ستون دین است و دین اقامه نمی شود، مگر به واسطه ی اقامه ی نماز و نماز هم حقیقتش اقامه نمی شود، مگر به واسطه ی ولایت و معرفت به امام زمان هر عصر. چون عبادت خصوصاً نماز ، باید به معرفت خداوند ختم شود، چنان که در تفسیر آیه ی «ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون»⁽¹⁾می گویند: «أي ليعرفون.»⁽²⁾پس سالار شهیدان در باب معرفت امام می فرمایند: «أَيُّهَا الناسُ! ان الله جَلَّ ذِكرُهُ، ما خَلقَ العِبادَ إِلّا لِيَعرِفوهُ فإِذا عَرَفوهُ عَبَدوهُ فَإِذا عَبَدوهُ استَغنَوا بِعِبادَتِهِ عَنعِبادَةِ ماسَواهُ. فَقالَ لَهُ رَجُلٌ: يابنَ رسول الله بِأَبي وَ أَنتَ وَ أُمّي فَما معرفة الله قالَ: مَعرِفَةُ أَهلِ كُلِّ زَمانٍ إِمامَهُمُ الَّذي يَجِبُ عَلَيهِم طاعَتُهُ؛⁽³⁾هان ای مردم! همانا خداوند - بزرگ باد یاد او - بندگان را نیافرید، مگر برای اینکه او را بشناسند، پس هرگاه او را بشناسند، او را بپرستند و هرگاه او را بپرستند، با پرستش او از بندگی هرچه جز خداست بی نیاز گردند. مردی پرسید: ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه واله پدر و مادرم به فدایت، معرفت خدا چیست؟ حضرت فرمود: این است که اهل هر زمانی، امامی را که باید از او فرمان برند، بشناسند.»

آری، فلسفه ی آفرینش انسان، رسیدن به مقام معرفت خداست؛ امّا این معرفت، حاصل نمی شود؛ مگر به معرفت امام و حجّت عصر علیه السلام ؛ زیرا امام، آیینه ی تمام نمای حق و واسطه ی شناخت خداست؛ چنان که امام صادق علیه السلام فرمود: «نَحنُ العالِمونَ (القائِمونَ) بِأَمرِهِ وَالدّاعونَ إِلي سَبيلِهِ، بِنا عُرِف الله و بنا عُبِدالله نَحنُ الأَدِلاّءُ علی الله وَلولانا ما عُبِدالله؛⁽¹⁾ما دانایان (برپا دارندگان) به امر خدا و دعوت کنندگان به راه او هستیم. به واسطه ی ما خدا شناخته و پرستیده می شود. ما راهنمایان به سوی خداییم و اگر ما نبودیم خدا پرستیده نمی شد.»

توجّه به مفاد دعاهایی که خواندنشان در عصر غیبت تأکید شده است، نیز ما را به اهمیّت موضوع شناخت حجّت خدا رهنمون می سازد؛ چنان که در یکی از دعاهای معروف و معتبری که شیخ صدوق آن را در کتاب کمال الدین نقل کرده، می خوانیم: «أَللّهُمَّ عَرِّفْني نَفْسَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْني نَفْسَكَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِيَّكَ، أَللّهُمَّ عَرِّفْني نَبِيَّكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْني نَبِيَّكَ لَمْ أَعْرِفْ حُجَّتَكَ، أَللّهُمَّ عَرِّفْني حُجَّتَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْني حُجَّتَكَ، ضَلَلْتُ عَنْ ديني. أَللّهُمَّ لا تُمِتْني ميتَةً جاهِلِيَّةً وَ لا تُزِعْ قَلْبي بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَني؛⁽²⁾بار الها! خودت را به من بشناسان که اگر خودت را به من نشناسانی، پیغمبرت را نخواهم شناخت. بار الها! پیغمبرت را به من بشناسان که اگر پیغمبرت را به من نشناسانی، حجت تو را نخواهم شناخت. بارالها! حجّت خود را به من بشناسان که اگر حجّتت را به من نشناسانی، از دینم گمراه می گردم.

خداوندا! مرا به مرگ جاهلیت نمیران و دلم را [از حق] پس از آنکه هدایتم فرمودی منحرف مگردان....»

امام صادق علیه السلام در مورد کمترین حدّ معرفت امام علیه السلام می فرماید: «أَدْني مَعْرِفَةِ الإِمامِ أَنَّهُ عِدْلُ النَّبِيِّ إلاّ دَرَجَةُ النُّبُوَّةِ وَ وَارِثُهُ وَ أَنَّ طاعَتَهُ طاعة الله و طاعَةُ رسول الله وَ التَّسْليمُ لَهُ في كُلِّ أَمْرٍ وَالرَّدُّ إِلَيْهِ وَالأَخْذُ بِقَوْلِهِ؛⁽¹⁾کمترین حدّ معرفت به امام، آن است که بدانی امام مساوی با پیامبر است، مگر در درجه ی نبوّت. امام، وارث پیامبر است و همانا اطاعت از او، اطاعت از خدا و رسول خداست و باید در هر امری تسلیمش بود و به سخن و فرمانش عمل کرد....»

از طرفی طهارت به منزله ی مقدمه ی واجب، یکی از مسلّمات اجماع مسلمین است؛ یعنی شرط صحّت نماز، یکی طهارت است و حقیقت طهارت که طهارت نفس باشد، محقّق نمی شود؛ مگر به واسطه ی ولایت «و ما خصّنا به من ولایتكم طیبا لخلقنا و طهارة لانفسنا؛ خداوند درودهای فرستاده شده بر شما و ولایت شما را موجب پاکی و طهارت خَلق و خُلق و نفس ما قرار داده است.» بنابراین ولایت حضرت امیر علیه السلام شرط قبول نماز است و اینکه در ادامه ی آیه فرمود: «قوموا لله قانتین؛ خاضعانه برای خداوند قیام کنید»؛ یعنی قیام به نماز در حقیقت قیام به پذیرش ولایت است؛ به لحاظ اینکه امر خداوند است: «قل انی اعظكم بواحدة ان تقوموا لله؛⁽²⁾خداوند به پیامبر صلی الله علیه واله می فرماید: به مردم بگو من شما را فقط به یک چیز سفارش می کنم و آن اینکه برای خداوند قیام کنید.» این قیام صورت نمی گیرد، مگر به واسطه ی ولایت.

خلاصه ی کلام در این مقام اینکه اقامه ی دین به اقامه ی نماز و اقامه ی نماز به اقامه ی ولایت بستگی دارد و حضرت امیر علیه السلام هم ظرف و وعای ولایت به شمار می رود.

آیه ی دوازدهم: <اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا...>

آیه ی دوازدهم: <اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا...>⁽¹⁾

خداوند دوست و سرپرست کسانی است که ایمان آورده اند. آنها را از تاریکی های (جهل و کفر و فسق) به سوی نور (علم و ایمان و تقوا) بیرون می برد و کسانی که کفر ورزیدند، سرپرستان آنها طغیانگرانند که آنها را از نور (هدایت) به سوی تاریکی ها (ی گمراهی) بیرون می برند. آنها اهل آتشند که در آنجا جاودانند.

العيّاشي رحمة الله بإسناده عن أبي عبد اللّه علیه السلام «فالنور هم آل محمد صلی الله علیه واله و الظلمات عدوّهم؛⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمودند: پس نور همانا آل محمّد هستند و مراد از ظلمات هم دشمنان آل محمّد.»

قال عليّ بن إبراهيم رحمة الله : حدّثني أبي عن الحسين بن خالد، «إنّه قرأ أبو الحسن الرضا علیه السلام في ذيل هذه الآية <يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ>، قال: هم الظالمون آل محمد و الذين اتّبعوا من غصبهم؛⁽³⁾امام رضا علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمود: اولیای طاغوت ظالمان در حقّ آل محمّد هستند و همچنین کسانی که در غصب ولایت از آنان تبعیت کردند و به آن راضی بودند.»

ابن شهرآشوب عن الباقر علیه السلام في قوله تعالى: «<وَ الَّذِينَ كَفَرُوا> قال: بولاية عليّ بن أبي طالب علیه السلام ، <أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ> نزلت في أعدائه و من تبعهم أخرجوا الناس من النور، و النور ولاية عليّ، فصاروا إلى ظلمة ولاية أعدائه؛⁽¹⁾امام باقر علیه السلام درباره ی این قول خداوند که فرمود: (والذین کفروا) یعنی کسانی که ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام را انکار کردند و کافر شدند و (اولیاؤهم الطاغوت) هم در شأن دشمنان و کسانی که از آنان تبعیت می کنند نازل شده است و خروج مردم از نور هم مراد، خروج از نور ولایت علی علیه السلام و رفتن به سوی ظلمت و پذیرفتن ولایت دشمنان علی علیه السلام است.»

نورِ واحد و ظلمات مشتّت

یکی از نکات ظریف در این آیه ی شریفه، مفرد آوردن نور و جمع آوردن ظلمت است؛ چون اخراج مؤمنان از ظلمات به سوی نور یعنی به سوی سرپرستی خداوند انجام می شود و تمام افعال خداوند هم سر از توحید در می آورد؛ پس به اقتضای توحید، راه و نور یکی است؛ در نتیجه، نور را به مقتضای توحید، مفرد آورده است.

ولایت اهل بیت علیهم السلام که ولایت خداوند است، به توحید ختم می شود که در زیارت جامعه هم به این مهّم اشاره شده است: «ان ارواحكم و نوركم و طینتكم واحدة؛ همانا روح ها، نور و طینت شما یکی است»؛ اما ظلمت به صورت جمع آمده است؛ چون راه آن متعدّد است؛ یعنی راه های گمراهی، مشتّت است.

آیه ی سیزدهم: <يُؤْتِي الْحِکْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً کَثِيراً وَ ما يَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ>

آیه ی سیزدهم: <يُؤْتِي الْحِکْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً کَثِيراً وَ ما يَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ>⁽¹⁾

خدا فیض حکمت را به هر که خواهد عطا کند و هر که را به حکمت و دانش رسانند، درباره ی او مرحمت و عنایت بسیار کردهاند و این حقیقت را جز خردمندان متذّکر نشوند.

محمد بن يعقوب رحمة الله عن عليّ بن إبراهيم، عن محمد بن عيسى، عن يونس، عن أيّوب بن الحرّ، عن أبي بصير، عن أبي عبد اللّه علیه السلام في قول اللّه عزّ و جلّ: «<وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً> فقال: طاعة اللّه و معرفة الامام؛⁽²⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمودند: مراد از حکمت، اطاعت خداوند و معرفت امام است.»

الحافظ الحاكم الحسكاني بإسناده عن سفيان، قال: «قال الربيع بن خثيم: ما رأيت رجلا من يحبّه أشدّ حبّا من عليّ بن أبي طالب علیه السلام و لا من يبغضه أشدّ بغضا من عليّ، ثمّ التفت فقال هذه الآية: <وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ...> يعني عليّا علیه السلام .»⁽³⁾

عليّ بن إبراهيم رحمة الله في ذيل هذه الآية قال: «الخير الكثير معرفة أميرالمؤمنين و الأئمّة علیهم السلام .»⁽⁴⁾

معنای حکمت

ابن فارس درباره ی معنای حکمت چنین می گوید: «حَکَمَ، الحاء و الکاف و المیم اصل صحیح یدل علی المنع؛ حکمت از ریشه ی حکم مشتق شده و بر منع دلالت می کند و حکمت را از این بابت حکمت گفتند که از جهل منع می کند. راغب هم در مفردات همین معنا را از حکمت ارائه داده و در ادامه می گوید: حکمت از طرف خداوند، یعنی شناخت و ایجاد اشیا و از طرف انسان، یعنی شناخت موجودات و خیرات.⁽¹⁾

حکمت به بینش و آگاهی به حقیقت اشیا آن گونه که هست، گفته می شود. حکیم به کسی گویند که این حقیقت برایش آشکار شود. در روایت ذیل این آیه ی شریفه، حضرت امیر علیه السلام به منزله حکمت معرفی شده است. وقتی فعل در استعمال به کثرت برسد، به صفت تبدیل و صفت هم ملکه ی نفس می شود؛ مثل عبد بودن حضرت رسول صلی الله علیه واله بر اثر کثرت عبادت که از حالت عابد بودن به عبد بودن می رسد. مقام عابد مقام فعل است؛ ولی مقام عبد، مقام صفت است.

«اذكروا الله ذكرا كثیرا، یعنی خداوند را زیاد یاد کنید.» مراد از آن ذکر عملی است. این ذکر کثیر به ملکه شدن و تبدیل شدن به صفت می انجامد؛ چون حضرت امیر علیه السلام و اولاد معصومش علیه السلام آیینه ی صفت حکمت خداوندند و این صفت در وجود شریفشان ملکه و نهادینه شده است؛ پس تعبیر به حکمت شده، نه حکیم. حکمت یعنی حقیقتی که هیچ باطلی به ساحتش

راه ندارد، نوری است که پرده ی جهل را کنار زده است و حقایق عالم مادّی و معنوی را آن گونه که هست، نشان می دهد.

خداوند، حکیم است و عالم وجود را با حکمت و علمش اراده می کند. هیچ خبط و خطایی در ساحت مقدّس علم و حکمت خداوند راه ندارد. همه ی اشیاء همان گونه که هستند، در جای خود قرار دارند. حکیم حاکم با حکمت خویش، عالم را تدبیر می کند. مجرای این تدبیر و تجلّی در قالب ولایت اهل بیت علیهم السلام به منصّه ی ظهور می رسد؛ چون انسان کامل، خلیفه ی خداوند و خداوند، حکیم است، خلیفه اش نیز باید حکیم باشد. کسی که ولایت علی علیه السلام و اولادش علیهم السلام را بپذیرید.

در حقیقت جاهل به حقایق عالم نخواهد بود، همیشه با تعقّل و تفکّر پیش می رود. بر این اساس در آخر آیه می فرماید: «و ما یتذّكر إلّا اولوا الباب؛ فقط صاحبان خرد هستند که به این مسئله واقف هستند.» کسی را هم که خداوند هدایت کرده باشد و او پذیرای ولایت باشد، خیر زیادی نصیبش خواهد شد؛ چون ولایت جامع جمیع خیرات است. مدینه ی فاضله به برکت ولیّ حکیم است که شکل می گیرد؛ زیرا یا حاکم باید حکیم باشد یا حکیم حاکم. در غیر این صورت، جامعه به قهقرا خواهد رفت؛ چنان که خداوند در این باره می فرماید: «أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ؛⁽¹⁾آیا آنها حکم جاهلیّت را (از تو) می خواهند؟! و چه کسی بهتر از خدا، برای قومی که اهل یقین هستند، حکم می کند؟»

کسی که جاهل است یا خود را به تجاهل می زند، به تعبیر خداوند متعال «شرّ الدوّاب، یعنی بدترین جنبندگان روی زمین» است: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ؛ قطعاً بدترین جنبندگان نزد خدا کران و لالانى اند که نمى اندیشند....» نکته ی قابل تأمّل اینکه در این آیه، بدترین جنبدگان از طرف خداوند معّرفی می شود، نه از طرف بشر؛ اگر از طرف بشر بود، امکان بروز اشتباه بود که یک موجودی شاید بدترین نبوده؛ ولی انسان او را بدترین معرّفی کرده یا به لحاظ محدودیت علمی نتوانسته است، بدترین موجودات را معرّفی کند؛ امّا در خداوند، محدودیّت علمی وجود ندارد و در ساحت مقدّسش، اشتباهی رخ نخواهد داد.حال این بدترین موجودی را که خداوند با علم خود احصا کرد، انسانی معرفی می کند که نسبت به حقایق کر و کور هستند و تعقّل نمی کنند و کسی هم که این چنین باشد، قطعاً از حریم حکمت دور است؛ بنابراین کسانی که از ولایت حضرت امیر علیه السلام سر باز می زنند، شّرالدوّاب هستند یا کر و کورند و یا اینکه خود را به کری و کوری می زنند؛ چون فرجام پذیرش ولایت، سلامتی و فلاحت ابدی است؛ پس کسی هم که پذیرای آن باشد، قطعاً خیر کثیر نصیبش خواهد شد.

آیه ی چهاردهم: <الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ>

آیه ی چهاردهم: <الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ>⁽¹⁾

کسانی که اموال خودشان را شبانگاه و در روز به صورت پنهانی و

آشکارا انفاق می کنند برایشان نزد خداوند، اجری است؛ درحالی‎که نه ترسی به دل دارند و نه محزون می شوند .

محمد بن عبّاس رحمة الله في قوله: «<الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً>، قال: نزلت في عليّ بن أبي طالب كانت له أربعة دراهم، فأنفق بالليل درهما و بالنهار درهما و سرّا درهما و علانية درهما.»⁽¹⁾

قال الزمخشري في تفسيره عند ذكر هذه الآية: و قيل: «إنّها نزلت في عليّ علیه السلام لم يملك إلّا أربعة دراهم فتصدّق بدرهم ليلا و درهم نهارا و درهم سرا و درهم علانية؛⁽²⁾زمخشری از مفسّران اهل سنّت، ذیل این آیه ی شریفه نقل می کند: این آیه در شأن علی علیه السلام نازل شد، درحالی که تنها چهار درهم داشت. درهمی را شبانگاه و درهمی را در روز و درهمی را آشکارا و درهمی را به صورت پنهانی انفاق کرد.»

ابن فارس درباره ی معنای «انفاق» چنین می گوید: انفاق از ریشه ی نفق می آید: «النون و الفاء و القاف اصلان صحیحان یدل احدهما علی انقطاع شیء و ذهابه و الآخر علی اخفاء شیء و اغماضه؛ نفق بر دو معنا دلالت می کند: اوّل بر قطع شدن و رفتن شیء؛ دوم به معنای مخفی شدن و نادیده گرفتن

آن.» انفاق در اصطلاح شرع به آن مقدار از مالی گفته می شود که مسلمان از دارایی خود جدا می کند و به فقیر و نیازمند می بخشد.

انفاق به یک اعتبار به دو قسم مادّی و معنوی و به اعتبار شرع به سه قسم واجب، مستحب و حرام تقسیم می شود. قسم واجب آن، عبارت است از: زکات، خمس، مالی که بابت نذر باید پرداخت کند و.... انفاق مستحب عبارت است از: مالی که کسی به فقرا و نیازمندان بدهد، مثل صدقه و قرض الحسنه.

انفاق حرام هم مانند انفاق مشرکان در راه معصیت خداوند است: «اِنَّ الَّذینَ كَفَروا یُنفِقونَ اَمولَهُم لِیَصُدّوا عَن سَبِیلِ اللّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَ الَّذينَ كَفَرُوا إِلي جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ؛⁽¹⁾بی تردید کسانی که کفر ورزیدند، اموال خود را هزینه می کنند تا (مردم را) از راه خدا بازدارند (مانند هزینه کردن در جنگ بدر و احد و غیره)، به زودی همه را هزینه می کنند. آن گاه برای آنها مایه ی حسرت می گردد؛ سپس مغلوب می شوند و کسانی که کفر ورزیدند (در روز قیامت از قبورشان) به سوی جهنّم گردآوری می شوند.»

قسم سوم قطعاً از بحث ما خارج است؛ امّا دو قسم اوّل که انفاق واجب و مستحب باشد، در شأن حضرت امیر علیه السلام صادق است و علّت اینکه انفاق را در این آیه به چهار صورت به تصویر کشیده است، آن است که حضرت در همه حال و اوقات غالب در حال بخشش به دیگران است.

حضرت برای امّت، حکم پدر را دارد. حضرت رسول صلی الله علیه واله فرمود: «یا علی انا و انت ابوا هذه الامة؛ ای علی همانا من و تو پدران امّت هستیم.» از

سوی دیگر، یکی از موارد وجوب انفاق، نفقه است؛ یعنی خداوند به وسیله ی حضرت، نفقه ی بندگان خود را از طریق پدر امّت می دهد؛ چون بندگان خدا واجب النّفقه اند: «ما من دابة فی الارض إلّا علی الله رزقها.» با توجّه به روایتی که از خود حضرت نقل شده است، مبنی بر اینکه «انا یدالله انا عین الله...» وقتی حضرت دست خداوند شد، عموماً انفاق هم به وسیله ی دست صورت می گیرد و از طرفی هم بیدک الخیر، بیدک الفضل و بیده الملک خیر و فضل و روزی در دست خداوند است که حضرت امیر علیه السلام باشد؛ ازاین رو مجرای فیض و رسیدن روزی به بندگان از طریق حضرت و اولاد معصومش علیه السلام انجام می شود و چون خداوند روزی بندگان را در هر زمان و مکان که بخواهد می دهد، چه روز باشد، چه شب، یا پنهان باشد یا آشکار، تجلّی رزّاقیّت خداوند به دست حضرت هم بدین شکل خواهد بود.

خداوند خیرُ الرّازقین است؛ پس به بهترین نحو رزق بندگان را می رساند. خداوند در قرآن با صفت «خَيْرُ الرّازِقين» ذکر شده است. روزى هایی که دیگران به یکدیگر مى دهند، آمیخته با نقایص فراوان و محدود و زودگذر است و امیدى به آینده ی آن نیست که گاه توأم با منّت و گاه همراه با تحقیر یا انتظار مقابله به مثل است؛ درحالى که روزی خداوند، نه حدّ و مرزى دارد و نه بیمى از آینده ی آن مى رود و نه منّت و انتظارى در آن است؛ بلکه از لحظه ی قرار گرفتن در رحم مادر تا آخرین لحظه ی حیات، روزی اش داده می شود و حتّى در قیامت نیز براى افراد لایق در سطحى بالاتر و والاتر وجود دارد.⁽¹⁾

بعضى از مفسّران، داستانى از یکى از خلفاى بغداد با بهلول نقل کرده اند که مباحث فوق در آن به صورت جالبى منعکس است. مى گوید: خلیفه ی بغداد به بهلول گفت: بیا تا روزى هر روز تو را معیّن کنم تا در فکر روزى خود نباشى! بهلول در پاسخ گفت: اگر چند عیب در کار تو نبود، مى پذیرفتم! نخست اینکه تو نمى دانى چه چیز مورد نیاز من است؟ دوم وقت نیازم را نمى شناسى، سوم از مقدار آن بى خبرى، چهارم ممکن است یک روز بر من غضب کنى و آن را بازگیرى؛ ولى خدایى که روزى دهنده ی من است، هیچ یک از این نقایص را ندارد و حتّى آن روز که گناه مى کنم، باز روزى مرا قطع نمى کند.⁽¹⁾با توجّه به اینکه از ویژگی های انفاق، تطهیر است: «خُذ مِن اَمولِهِم صَدَقَةً تُطَهِّرُهُم و تُزَكّیهِم بِها؛ از اموال مؤمنان، صدقه (زکات) بگیر و آنان را به این سبب پاکیزه گردان.» از سوی دیگر اهل بیت علیهم السلام هم اهل طهارت هستند؛ پس مصداق أکمل و اتمّ این آیه ی شریفه، حضرت امیر علیه السلام و ائمه هدی علیهم السلام هستند.

امّا خداوند در باب اهمیّت انفاق می فرماید: <تَتَجافي جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ؛ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ>؛⁽²⁾«پهلوهایشان (در دل شب) از بسترهای خواب تهی می شود، پروردگارشان را در حال بیم و طمع می خوانند و از آنچه روزی آنها کرده ایم (از علم و جاه و مال) انفاق می کنند. پس هیچ کس نمی داند

چه چیزهایی از مایه های روشنی بخش دیدگان به پاداش کارهایی که می کرد ه اند، برای آنها پنهان داشته شده است.»

به راستی چه کسی جز خداوند می تواند اجر علی و اولاد علی علیه السلام را بدهد؟ بنابراین به تعیبر این آیه ی شریفه، فوق اجرشان اجری است که از تصوّر و علم ما خارج است.

آیه ی پانزدهم: <وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ>

آیه ی پانزدهم: <وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ>⁽¹⁾

درحالی‎که تأویل آن را(آیات متشابه) نمی دانند؛ مگر خدا و راسخان در علم.

محمد بن يعقوب رحمة الله بإسناده عن أبي بصير، عن أبي عبد اللّه علیه السلام قال: «نحن الراسخون في العلم و نحن نعلم تأويله.⁽²⁾قال أيضا بإسناده عن عبداللّه بن كثير، عن أبي عبداللّه علیه السلام قال: الراسخون في العلم أميرالمؤمنين علیه السلام و الأئمّة علیهم السلام من بعده؛⁽³⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرمایند: راسخان در علم، امیرالمؤمنین و ائمه علیه السلام بعد ایشان هستند.» العيّاشي رحمة الله عن أبي بصير، عن أبي عبداللّه علیه السلام قال: «و الراسخون في العلم هم آل محمد علیهم السلام .»⁽⁴⁾

ابن فارس در معنای راسخ چنین می گوید: «رسخ: الراء و السین و الخاء، اصل صحیح واحد یدل علی الثبات و یقال رسخ: ای ثبت و كل راسخ ثابت؛⁽¹⁾رسخ اصل واحد صحیحی است که بر ثبات شیء دلالت می کند. بنابراین رسخ یعنی ثبت هر راسخی ثابت است.»

معنای آیات محکم و متشابه

در قرآن کریم آیات قرآن یکدست و از یک سنخ نیستند. یکی از تقسیمات آیات، تقسیم به دو قسم محکم و متشابه است. آیات محکم با توجّه به تعاریفی که مفسّران برای آن به عمل آوردند، به آیاتی گویند که دلالتش بسیار واضح است و به توضیح و تأویل نیازی ندارد. خواننده ی این آیات، می تواند معنا و مفهوم آن را درک کند؛ امّا آیات متشابه، بر خلاف محکمات، پیچیدگی معنایی دارد؛ یعنی چند احتمال در معنایش وجود دارد و این باعث پیچیدگی معنا می شود و کار را بر خواننده مشکل می کند که کدام احتمال و معنا صحیح و مراد آیه است؟

حکمت وجود متشابهات در قرآن

در این باره نظریات متفاوتی بیان شده است که به سه مورد آن اشاره می شود:

کسی که در علم و معرفت ثبات دارد، اشتباهی در کارش نیست و تمام علومش مطابق با واقع و خدشه ناپذیر است. خداوند در آیه ی شریفه می فرماید: فقط خدا و راسخان در علم می توانند به معانی واقعی آیات متشابه دست یابند؛ امّا خداوند معنای متشابهات را می داند؛ چون کلام خودش است. بعد از خداوند، تنها یک گروه استثناء شده است و آنان نیز آیات متشابه را می دانند. این حصر، نشانگر اهمیّت موضوع است و کار هر کسی نیست که آیات متشابه را به تأویل ببرد؛ ازاین رو اهمّیت این مسئله موجب می شود، انسان دنبال مصداقی برود که از لحاظ علمی احاطه ی بیشتری داشته باشد و مصداق اتمّ و اکمل باشد.

به گواه همه ی بزرگان فریقین، حضرت امیر علیه السلام قطعاً مصداق بارز و

کامل آن است و بعد از ایشان هم ائمه ی هدی علیهم السلام کامل ترین مصداق این آیه ی شریفه خواهند بود.آیه ی شانزدهم: <قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِکُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها>⁽¹⁾

بگو: آیا شما را بهتر از اینها خبر بدهم؟ برای پرواپیشگان، نزد پروردگارشان بهشت هایی است که از زیر (ساختمان و درختان) آنها نهرها جاری است، درحالی‎که در آنجا جاودانه اند.

فرات بن إبراهيم الكوفي رحمة الله قال: حدّثنا الحسين بن الحكم الحبري، قال: حدّثنا حسن بن حسين، قال:حدّثنا حبّان، عن الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس (رضى اللّه عنه): «<قُلْ أَ أُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ> إلى آخر الآيتين قال: نزلت في عليّ بن أبي طالب علیه السلام و حمزة بن عبد المطلب (رضى اللّه عنه) و عبيدة بن الحارث رحمة الله .⁽²⁾

الحافظ الحاكم الحسكاني بإسناده عن ابن عباس في قوله تعالى: «<قُلْ أَ أُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ> الآية كلّها نزلت في علىّ علیه السلام و حمزة و عبيدة بن الحارث؛⁽³⁾ابن عباس نقل می کند: این آیه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام ، حمزه سید الشهدا علیه السلام و عبیدة بن حارث نازل شده است.»

آیه ی هفدهم: <قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ>

آیه ی هفدهم: <قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ>⁽¹⁾

بگو: اگر خدا را دوست دارید، از من پیروى کنید تا خدا (نیز) شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشاید و خدا آمرزنده ی مهربان است .

العيّاشي رحمة الله عن ربعي بن عبداللّه، قال: قيل لأبي عبداللّه علیه السلام : «جعلت فداك أنا نسمّي بأسمائكم و أسماء آبائكم فينفعنا ذلك؟ فقال: أي و اللّه. و هل الدين إلّا الحبّ؟ قال اللّه: <إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ>؛ ⁽²⁾به امام صادق علیه السلام عرضه داشتند فدایت شوم ما اسم های شما را و پدران شما را بر فرزندانمان می گذاریم. آیا این کار برای ما منفعت دارد؟ حضرت فرمود: بله به خدا قسم. آیا غیر از این است که دین همان محبت است؟ بعد این آیه ی شریفه را تلاوت فرمود.»

العيّاشي رحمة الله عن بريد بن معاوية العجلي، قال: «كنت عند أبي جعفر علیه السلام إذ دخل عليه قادم من خراسان ماشيا فأخرج رجليه و قد تغلّفتا و قال: أما و اللّه ما جاءني من حيث جئت إلّا حبّكم أهل البيت، فقال أبوجعفر علیه السلام و اللّه لو أحبّنا حجر حشره اللّه معنا و هل الدين إلّا الحبّ؟ إنّ اللّه يقول: <قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي>.»⁽³⁾

اساس خلقت عالم بر محبّت و عشق بنا نهاده شده است. ابن عربی بنیان گذار حرکت حبّی در عرفان نظری در فتوحات مکّیه چنین می گوید:

ایجاد عالم، معلول حبّ است و حرکت حبّی، امّ الحرکات است و همه چیزها، مستقیم یا غیرمستقیم به حرکت حبّی بازگشت دارند.

در فصّ موسوی در تفسیر آیه ی <فخرج منها خائفاً یترقّب>؛⁽¹⁾«موسی علیه السلام از شهر مصر با حال ترس و نگرانی بیرون رفت» مینویسد: سپس زمانی که از موسی علیه السلام خواستند شهر را ترک کند، با حال فرار بیرون رفت که به ظاهر از روی ترس بود؛ ولی در حقیقت برای دوست داشتن نجات بود؛ چون همه ی حرکتها همیشه حبّی است؛ امّا بیننده به سبب حجاب، اسباب و علل ظاهری از دیدن حقیقت باز میماند و حرکت حبّی را که حقیقت حرکات است نمیبیند و حرکت را به عوامل ظاهری نسبت میدهد. حرکت حبّی موجب تجلّی حقّ به دو صورت علمی (همان فیض اقدس) و شهودی (همان فیض مقدّس) می شود.⁽²⁾

خداوند در آیه ی فوق به پیامبر صلی الله علیه واله می فرماید: به مردم بگو اگر خدا را دوست دارید از من تبعیت کنید تا خداوند هم شما را دوست داشته باشد. پیامبر صلی الله علیه واله حبیب خداوند است. هر کس خدا را دوست داشته باشد، قطعاً پیامبر صلی الله علیه واله را هم دوست دارد و راضی است به آنچه محبوبش به آن راضی است. از مهم ترین چیز هایی که خداوند و پیامبر صلی الله علیه واله آن را دوست دارند، ولایت حضرت امیر علیه السلام و خود حضرتش است. پس کسی که واقعاً خدا و پیامبر را دوست داشته باشد، علی علیه السلام را دوست خواهد داشت و ولایتش را خواهد پذیرفت.

امام صادق علیه السلام می فرماید: «هل الدّین الّا الحبّ؟؛ آیا دین غیر از محبّت است؟» اگر بنده در محبّت نقص داشته باشد، دینش کامل نخواهد شد. اگر بنده ای به خاطر محبوبش بخواهد نقص و ضعفش را ترمیم کند، تنها راهش محبّت و ارادت به محبوب است. آری دوست داشتن علی علیه السلام و پذیرفتن ولایت وی و اولادش، نقص و کاستی بنده را در ایمان به خدا برطرف می کند و بنده را به کمال می رساند.

مرحوم علّامه طباطبایی رحمة الله ذیل این آیه ی شریفه در باب محبّت چنین می فرماید: حبّ در حقیقت تنها وسیله اى است براى اینکه میان هر طالبى با مطلوبش رابطه برقرار کند و هر مریدى را به مرادش برساند و حبّ اگر مرید را به مراد و طالب را به مطلوب و محب را به محبوب مى رساند، براى این است که نقص محبّ را به وسیله ی محبوب برطرف سازد تا آنچه را ندارد دارا شود و کمبودش تمام و کامل گردد.

پس براى محبّ هیچ بشارتى بزرگ تر از این نیست که به او بفهمانند محبوبش دوستش دارد. اینجاست که دو حبّ با هم تلاقى مى کنند و از دو سو غنج و دلال (ناز و غمزه) رد و بدل مى شود.

پس اگر انسان، غذا را دوست دارد و به سویش کشیده مى شود و در صدد تهیه کردنش بر مى آید، براى این است که به وسیله ی آن نقصى را که همان گرسنگى باشد، در خود احساس مى کند و می خواهد آن را برطرف نماید. همچنین اگر عمل زناشویى را دوست مى دارد و در صدد رسیدن به آن بر مى آید، براى این است که نقصى را در خود سراغ دارد که همان شهوت است و می خواهد آن را برطرف کند.

نمونه ی دیگر این است که دلش براى دیدن دوستش پر مى زند. این علاقه باعث مى شود که به پا خیزد و در صدد دیدار با وی برآید و به وسیله ی انس با او، تنگى حوصله اش را جبران کند و به همین منوال اگر عبد، مولاى خود را دوست مى دارد و یا خادم به مخدوم خود، علاقه مى ورزد، براى آن است که خود را اسیر و گرفتار حق او مى داند، عبد، خود را اسیر حقوق مولا و خادم، خود را رهین احسان مخدوم مى داند و مى خواهد سنگینى این حق را از دوش خویش بیفکند.⁽¹⁾

آیه ی هجدهم: <وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ >

آیه ی هجدهم: <وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ >⁽²⁾

و (به خاطر بیاورید) هنگامى را که خداوند، از پیامبران (و پیروان آنها)، پیمان مؤکّد گرفت که هرگاه کتاب و دانش به شما دادم؛ سپس پیامبرى به سوى شما آمد که آنچه را با شماست تصدیق مى کند، به او ایمان بیاورید و او را یارى کنید! سپس (خداوند) به آنها گفت: آیا به این موضوع، اقرار دارید و بر آن، پیمان مؤکّد بستید؟ گفتند: (آرى) اقرار داریم! (خداوند به آنها) گفت: پس گواه باشید! و من نیز با شما از گواهانم.

سعد بن عبداللّه، عن أحمد بن محمد بن عيسى، عن محمد بن سنان، عن عبداللّه بن مسكان، عن فيض بن أبي شيبة، قال: «سمعت أباعبداللّه علیه السلام يقول و تلا هذه الآية: <وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ> الآية، لتومننّ برسول اللّه صلی الله علیه واله

و لتنصرنّ عليّا أميرالمؤمنين علیه السلام . قال: نعم و اللّه من لدن آدم و هلمّ جرّا فلم يبعث اللّه نبيّا و لا رسولا إلّا رد جميعهم إلى الدنيا حتّى يقاتلوا بين يدي عليّ بن أبي طالب علیه السلام ؛⁽¹⁾از امام صادق علیه السلام شنیدم که این آیه را تلاوت فرمود. بعد فرمود: میثاق النّبیین این بود که ایمان به رسول خدا صلی الله علیه واله داشته باشند و علی امیرالمؤمنین علیه السلام را یاری کنند. بله قسم به خدا از زمان آدم علیه السلام هیچ پیامبری مبعوث نشد، مگر اینکه خداوند او را به دنیا برگرداند تا در جنگ در رکاب علی علیه السلام باشند و او را یاری کنند.»

عليّ بن إبراهيم رحمة الله حدّثني أبي، عن ابن أبي عمير، عن ابن مسكان، عن أبي عبداللّه علیه السلام قال: «ما بعث اللّه نبيّا من لدن آدم فهلمّ جرّا إلّا و يرجع إلى الدنيا و ينصر أميرالمؤمنين علیه السلام و هو قوله: <لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ> يعني رسول اللّه <وَ لَتَنْصُرُنَّهُ> يعني أميرالمؤمنين علیه السلام .»⁽²⁾

بی شک میثاق گرفتن از تمام انبیا بر رسالت حضرت رسول صلی الله علیه واله یکی از فضیلت های بی شمار حضرت است. «میثاق» در اصل از مادّه ی «وثوق» به معنای اطمینان و اعتماد گرفته شده، به همین دلیل به پیمان هاى مؤکّد که مایه ی اطمینان است، میثاق گفته مى شود. البتّه گرفتن پیمان از پیامبران همراه با گرفتن پیمان از پیروان آنهاست. موضوع پیمان این بود که اگر پیامبرى بیاید که دعوتش هماهنگ با دعوت آنان باشد و نشانه هایش با آنچه در کتب آسمانى آنها آمده موافق باشد (و به این ترتیب حقانیت

او ثابت گردد) باید نه‎تنها به او ایمان بیاورند، بلکه لازم است به یارى اش برخیزند. سپس براى تأکید مى افزاید: خداوند به آنها فرمود: آیا به این موضوع اقرار دارید و پیمان مؤکّد مرا بر آن گرفتید؟ گفتند: آرى، اقرار داریم. فرمود: بر این پیمان گواه باشید و من هم با شما گواهم. ⁽¹⁾

سنّت پیمان و میثاق گرفتن از پیامبران پیشین برای پبامبران سلف، سنّتی است که خداوند بر آن تأکید دارد. وقتی خداوند برای رسالت پیامبر صلی الله علیه واله میثاق و پیمان گرفت، قطعاً برای آنچه مربوط به دین اسلام و لوازم آن است، هم از آنان میثاق گرفت و پیمان بست. پذیرش ولایت حضرت امیر علیه السلام و ائمه ی هدی علیهم السلام جزء ضروریات دین اسلام و پذیرش آن فرض و واجب است. قطعاً انبیا علیهم السلام از این مهم سر باز نزدند و به میثاق با خداوند در این زمینه پایبند بودند. در ادامه ی آیه، خداوند می فرماید: شما بر رسالت پیامبر شاهد باشید و من هم همراه شما جزء شاهدان هستم. انبیا به منزله ی انسان کامل در مقام شهود قرار دارند و به نور معرفت الهی که در قلبشان است، حقایق را طبق واقعشان می بینند.

نکته ی مهمّ در این آیه ی شریفه، تعهّد گرفتن خداوند بر یاری کردن پیامبر اکرم صلی الله علیه واله است. بی شک یکی از مواردی که حضرت به یاری انبیا نیاز داشت، بحث ولایت حضرت امیر علیه السلام بود. در آیه ی تبلیغ، به این امر مهّم اشاره خواهیم کرد که پیامبر به خاطر شرایط حاکم بر فضای آن روز تردید داشت که ولایت حضرت را اعلام کند؛ امّا خداوند تأکید کرد، ترس به

خود راه نده و ولایت علی علیه السلام را اعلام کن: «والله یعصمکم من الناس؛ خدا تو را از شرّ مردم حفظ خواهد کرد.»

آیه ی نوزدهم: <وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ>

آیه ی نوزدهم: <وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ>⁽¹⁾

و هر کس جز اسلام (و تسلیم در برابر فرمان حق،) آیینى براى خود انتخاب کند، از او پذیرفته نخواهد شد و در آخرت از زیانکاران است .

الطبرسی رحمة الله بإسناده عن أبی جعفر محمد بن علی علیه السلام أنّه قال: «حجّ رسول للّه صلی الله علیه واله من المدينة و قد بلّغ جميع الشرائع قومه غير الحجّ و الولاية، فأتاه جبرئيل علیه السلام فقال له: يا محمد! إنّ اللّه جلّ اسمه يقرؤك السلام و يقول لك: إنّي لم أقبض نبيّا من أنبيائي و لا رسولا من رسلي إلّا بعد إكمال ديني و تأكيد حجّتي و قد بقي عليك من ذاك فريضتان ممّا تحتاج أن تبلّغهما قومك: فريضة الحجّ و فريضة الولاية و الخلافة من بعدك. إلى أن قال: معاشر الناس! هذا عليّ أخي و وصيّي و واعي علمي و خليفتي على أمّتي و على تفسير كتاب اللّه عزّ و جلّ و الداعي إليه و العامل بما يرضاه و المحارب لأعدائه و الوالي على طاعته و الناهي عن معصيته خليفة رسول اللّه و أميرالمؤمنين و الإمام الهادي و قاتل الناكثين و القاسطين و المارقين بأمر اللّه؛ أقول: ما يبدّل القول لديّ بأمر ربّي، أقول: اللهمّ! و ال من والاه و عاد من عاداه و العن من أنكره و اغضب على من جحد حقّه، اللهمّ! إنّك أنزلت عليّ إنّ الإمامة بعدي لعليّ وليّك عند تبياني ذلك و نصبي إيّاه بما أكملت لعبادك من دينهم و أتممت عليهم بنعمتك و رضيت لهم الإسلام

دينا، فقلت: <وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ> اللّهم! إنّي أشهدك و كفى شهيدا، إنّي قد بلغت الخبر؛⁽¹⁾مرحوم طبرسی از امام باقر علیه السلام نقل می کند که حضرت فرمود: پیامبر، حجّش را انجام داد و تمام احکام دین را بیان کرد، غیر از بحث ولایت تا اینکه جبرئیل علیه السلام به پیامبر نازل شد و عرضه داشت: ای محمد صلی الله علیه واله همانا خداوند جلّ اسمه بر تو سلام فرستاد و فرمود: من هیچ پیامبری از پیامبرانم را قبض روح نکردم؛ مگر بعد از تکمیل کردن دینم و تأکید بر حجّم و به تحقیق بر تو این دو فریضه باقی ماند که باید آن را به امّت خود برسانی؛ فریضه ی حج و فریضه ی ولایت و خلافت بعد از خود تا اینجا که حضرت فرمود: ای مردم این علی برادر و وصی و میراث دار علم من و خلیفه و جانشین بر امّت من مفسّر کتاب خدا و دعوت کننده ی به سوی خدا و عامل به آنچه خداوند به آن راضی است، محارب با دشمنان خدا و خلیفه ی رسول خدا صلی الله علیه واله و امیر مؤمنان علیه السلام و امام هدایتگر و قاتل ناکثین، قاسطین و مارقین است. هیچ حرفی جز به امر خدا تبدیل نشده است. می گویم: خدایا دوست بدار هر که علی علیه السلام را دوست دارد و دشمن بدار هر که علی علیه السلام را دشمن بدارد؛ لعنت کن هر کسی که او را انکار کند و غضب کن بر کسی که حق او را انکار کند. خداوندا همانا تو بر من نازل کردی که علی علیه السلام بعد از من خلیفه و ولیّ تو باشد که با ولایت او دین بندگانت را کامل و نعمت را بر ایشان تمام کردی و راضی شدی که اسلام دینشان باشد.»

ابتغاء، طلب کردن همراه با تلاش و اجتهاد است؛ یعنی اگر کسی

دنبال دینی غیر از دین اسلام باشد و زحماتش را به آن معطوف کند، نه‎تنها از او قبول نمی شود؛ بلکه تمام اعمالش را نابود می شود و چنین کسی قطعاً اهل خسران است: «فالخسران ذهاب رأس المال و يقال: خسر نفسه أي أهلك نفسه. و قيل خسر عمله أي أبطل عمله بأن أوقعه على وجه يقبح لا يستحق عليه الثواب و كل واحد منهما خسر لذهاب رأس المال؛ خسران یعنی اینکه اصل مال را از دست بدهد. وقتی گفته می شود: خسر نفسه، یعنی نفسش او را هلاک کرد و همچنین گفته شده: خسر عمله، یعنی عملش را باطل کرد. کسی که اسلام را قبول کرد، باید تمام اسلام را قبول کند. نمی شود نؤمن ببعض و نکفر ببعض باشد. چنین کسی انگار اصلاً اسلام و ایمان نیاورده است. با توجّه به نصوص وارده در باب ولایت حضرت امیر علیه السلام و تأکید خداوند و پیامبر صلی الله علیه واله اگر کسی به این صورت ایمان نیاورده باشد، اسلامش کامل نیست. وقتی هم اسلامش به کمال نرسد، از او چیزی پذیرفته نخواهد شد. در نتیجه اهل خسران خواهد بود.»

منظور از اسلام در آیه ی شریفه، تسلیم بودن محض در برابر اوامر الهی است و این شامل تمام ادیان الهی می شود؛ ازاین رو خداوند می فرماید: «ان الدّین عند الله الاسلام؛ دین پذیرفته شده فقط تسلیم شدن محض در مقابل خداوند است.» اسلام که دین خداست، دین به معنای انقیاد محض در مقابل خدا و همچنین جزا و پاداش و به معنای عود، اعاده و برگشت است. هر سه این معنا که برای دین گفته شده است در پذیرش ولایت حضرت امیر علیه السلام لحاظ می شود. کسی که ولایت را بپذیرد، در حقیقت در مقابل

خداوند منقاد است و خداوند جزای این پذیرش را خواهد داد و روزی این پذیرش ولایت به او بر می گردد.

آیه ی بیستم: <وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَميعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آياتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُون>

آیه ی بیستم: <وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَميعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آياتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُون>⁽¹⁾

و همگى به ریسمان خدا [قرآن و اسلام، و هرگونه وسیله ی وحدت ]، چنگ زنید و پراکنده نشوید! و نعمت (بزرگِ) خدا را بر خود، به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دل هاى شما الفت ایجاد کرد و به برکتِ نعمتِ او، برادر شدید! و شما بر لبِ حفره اى از آتش بودید، خدا شما را از آن نجات داد. این چنین، خداوند آیات خود را براى شما آشکار مى سازد، شاید پذیراى هدایت شوید.

العيّاشي رحمة الله عن ابن يزيد قال: «سألت أبا الحسن علیه السلام عن قوله: «<وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا> قال: عليّ بن أبي طالب علیه السلام حبل اللّه المتين؛⁽²⁾عیاشی به نقل از امام رضا علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمود: حبل الله المتین علی بن ابی طالب علیه السلام است.»

ابن شهرآشوب رحمة الله بإسناده عن النبی صلی الله علیه واله «أنّه سأل أعرابيّ عن هذه الآية؟ فأخذ رسول اللّه صلی الله علیه واله يده فوضعها على كتف عليّ علیه السلام فقال: يا أعرابيّ هذ حبل اللّه فاعتصم به، فدار الأعرابي من خلف عليّ و التزمه، ثمّ قال: اللهمّ!

إنّي أشهدك انّي اعتصمت بحبلك فقال رسول اللّه صلی الله علیه واله : من سرّه أن ينظر إلى رجل من أهل الجنّة فلينظر إلى هذا [يعنى عليّ بن أبي طالب علیه السلام ].⁽¹⁾الحافظ الحاكم الحسكاني بإسناده عن جعفر بن محمد علیه السلام ، قال: نحن حبل اللّه الذي قال: <وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا> الآية فالمستمسك بولاية عليّ بن أبي طالب علیه السلام المستمسك بالبرّ، فمن تمسّك به كان مؤمنا و من تركه كان خارجا عن الايمان؛⁽²⁾ابن شهرآشوب با سندی از حضرت رسول صلی الله علیه واله نقل می کند یک مرد اعرابی درباره ی این آیه پرسید که مراد از حبل الله چیست؟ حضرت دست این مرد اعرابی را گرفت و بر شانه ی حضرت امیر علیه السلام گذاشت و فرمود: ای مرد اعرابی، این ریسمان خداست. پس دست به دامن او باش. مرد اعرابی، دور حضرت، دوری زد و گفت: خداوندا تو شاهد باش که من به ریسمانت چنگ زدم. حضرت رسول صلی الله علیه واله در ادامه فرمود: هر کسی دوست دارد به صورت مردی از بهشت نظر کند پس به علی بنگرد.»

معنای اعتصام

«و الاعتصام هو طلب العصمة و هي درجات ثلاث، عصمة بشرية دون حبل اللّه، و عصمة غير المعصومين بحبل اللّه، و عصمة المعصومين بحبل اللّه. فلان العصمة البشرية بالفطرة و العقلية و الفكرة لا تكفي لها هديا الى صراط مستقيم،

ثم العصمة المطلقة خاصة بالمعصومين، لذلك يؤمر المؤمنون ان يعتصموا بحبل اللّه جميعا حتى يحصلوا على عصمة دون الطليقة، فكماالمعصومون يعصمون علميا بحبل اللّه، كذلك من دونهم، كل على قدره. الاعتصام بحبل اللّه جميعا يعصم المعتصمين فطريا و عقليا و فكريا، علميا و عقيديا و خلقيا، سياسيا و حربيا و اقتصاديا و سلطويا، فهذه العشرة الكاملة من العصمة فردية و جماعية مضمونة للمعتصمين بحبل اللّه على أقدارهم «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى »؛ اعتصام یعنی طلب عصمت و امنیت کردن (حفظ همراه با دفاع) و برای آن سه درجه است: اول عصمت بشری بدون حبل الله؛ دوم: عصمت غیر معصوم با حبل الله؛ سوم: عصمت معصوم همراه با حبل الله، امّا عصمت فطری، عقلی و فکری است؛ ولی به تنهایی برای هدایت به صراط مستقیم کافی نیست. قسم سوم که عبارت باشد از عصمت مطلقه که خاصه ی معصومین است؛ ازاین رو به قسم دوم که مؤمنون باشد، امر شده است که اعتصام به حبل الله که معصوم باشد، داشته باشد. مراد از اعتصام جمیعاً، اعتصام دهگانه است که عبارت است از: عصمت فطری، عقلی، فکری، علمی، عقیدتی، خلقی، سیاسی، نظامی، اقتصادی و حکومتی. بر مسلمین است که به قدر سعی و تلاش خود در این اعتصامات تلاش کند.»

«و ذلك الاعتصام يعتمد على أركان: المعتصم- المعتصم به- المعتصم عنه- المعتصم لأجله. فالمعتصم هم المؤمنون على درجاتهم من أعلى الايمان كما المحمديون علیهم السلام و إلى أدناه و بينهما متوسطون في الإيمان، حيث الكل مأمورون بتقوى اللّه حق تقاته و من حقها التقوى الجماعية بعد الفردية و المعتصم به هو حبل اللّه و هو وحي اللّه الأصيل غير الدخيل و المعتصم عنه هو كافة المزالق

في الحياة الفردية و الجماعية و المعتصم لأجله الحصول على كامل مرضات اللّه في معرفته و طاعته و عبادته و على هذه الأركان الأربع يتبنى عرش الايمان الصالح الصامد و للاعتصام بحبل اللّه شروط ثلاثة هي الاعتصام جميعا- للمعتصمين ؛⁽¹⁾برای اعتصام چهار رکن است که عبارت است از: معتصِمون: و آنان عبارتند از: مؤمنون از اعلی درجه ایمان گرفته تا مراتب پایین ایمان. رکن دوم عبارت است از: معتصَم که همان حبل الله است؛ رکن سوم: معتصم عنه: که عبارت از هر چیزی از صفات رذیله چه فردی و چه اجتماعی؛ رکن چهارم: معتصم لاجله: (علت اعتصام) که برای حصول کامل رضایت خداوند در معرفت، اطاعت و عبادت است.»

مراتب اعتصام در قرآن

اوّل: اعتصام من الله که فرمود: «قل من ذا الذی یعصمكم من الله ان اراد بكم سواءاً؛ بگو چه کسی شما را هنگام سختی و ناروایی ها در مقابل خداوند حمایت می کند؟» اگر اعتصام از خدا نباشد، چه کسی دیگر چنین خواهد کرد؟ و هم فرمود: «والله یعصمك من الناس؛ و خداوند تو را از مردم در پناه خود خواهد آورد.»

این اعتصام به معنای حمایت و اعانت است که خود در خور بحث مفصل است. شامل شدن حمایت و اعانت خداوند برای هر انسان مقدمات و لیاقت هایی می خواهد که از همه مهم تر، اخلاص و ذکر است.

دوم: اعتصام به حبل الله که فرمود: «واعتصموا بحبل الله جیمعاً و لا تفرقوا.» از جمله شرایط این مرحله، پرهیز از حرام، شبهه و دروغ است تا اعتصام

بر ریسمان الهی حاصل گردد؛ یعنی همگی به رشته و ریسمان الهی چنگ بزنید و متفرّق نشوید که بعضی گفته اند: ریسمان الهی عبارتند از: قرآن یا اهل بیت اطهار علیه السلام و یا رسول خدا صلی الله علیه واله یا اسمای الهی و عبادت و نماز را هم بیان داشته اند.

سوم: اعتصام بالله تعالی که فرمود: «و اعتصموا بالله؛ اعتصام به خدا کنید» که در اینجا به انقطاع از ماسوای خدا اشاره می کند و به معنای این است که اعتصام های دیگر، اعتباری است؛ بلکه باید از همه ی ماسوا قطع امید کرد و به یک باره به او و برای او از همه چیز منقطع شد.

چهارم: مقام در نماز، مقام اعتصام است. قرآن می فرماید: «فاقیموا الصلوة و آتوا الزكاة و اعتصموا بالله هو مولاكم.»

یکی دیگر از مقامات و منازل سیر و سلوک، مقام اعتصام است که پس از نماز ذکر شده است. محی الدین بن عربی می گوید: «الاعتصمام هو الانقطاع عما سواه تعالی و التمسك و به واعتصموا بحبل الله ای بعهد فی قوله الست بربكم اعتصام: عبارت از جدا شدن و انقطاع از هر چه غیر اوست و تمسّک و توّسل و توکّل به او و منظور از اینکه فرموده به رشته ی الهی اعتصام کنید، یعنی به پیمانی که در عالم ذر و روز الست بسته اید پایدار باشید.»

در هر صورت، اعتصام بالله، یعنی به حمایت خدا در آمدن. از آیات کریمه ی قرآن چنین استفاده می شود که بندگی و نیایش بر درگاه حضرت ربوبی، انسان را از هرچه غیر اوست بی نیاز می سازد. از این جهت در آیه ی مورد بحث بیان می فرماید: در راه خدا از هیچ کوششی فروگذار نکید؛ زیرا او شما را برگزیده و هیچ رنج و سختی در دین شما قرار نداده است. این از قبل

در ملّت ابراهیمی آمده که شما را مسلمان نامیده تا پیغمبر بر دیگران گواه باشد. پس اقامه ی نماز و ایتای زکات کنید و به خدا اعتصام ورزید که او سرپرستی خوب و نیکویاوری است.

اعتصام بالله کمال الانقطاع است و در مناجات شعبانیه خوانده می شود. با استفاده از این آیات کریمه و ادعیه ی مأثوره، عارفان مسلمان گفته اند که اعتصام من الله کشش و توفیقات الهی و اعتصام به حبل الله محافظت بر طاعت و مراقبت از اوامر حق و اعتصام بالله، رها شدن از تمایل قیود و اوهامات و تریدهاست.

عارفان مسلمان، مراتب اعتصام را چگونه بیان کرده اند؟از ابویزید بسطامی پرسیده شد: چه می خواهی؟ او گفت: «فقال ارید ان لا ارید؛ می خواهم که چیزی نخواهم.» از این موقعیت به مقام رضا هم تعبیر شده و مرتبه ای از اعتصام خاصان است. یکی از بزرگان گفته است که در سخن بایزید دوبار از خودیت سخن به میان آمده - با کلمه متکلم وحده - که با اعتصام خواص خاصان ناسازگار است. آری آنجا دیگر میدان اراده ی عبد نیست.

سوم: اعتصام خاصان خاص، این است که آن چنان از همه چیز دور می شوند که به یک باره به مقام اتّصال می رسند و عبارت از شهود و دیدار حقّانیت حق است که در آن صورت به نهایت استکانت و خضوع و خشوع نایل می شوند.

نمازگزار از همه چیز بریده می شود و به درجات قرب می رسد؛ بدان گونه که چیزی جز خدا نمی بیند و به تعبیر عارفان، «للاتّصال ثلاث درجات

الدرجة الاولی اتّصال الاعصتال ثم اتّصال الوجود؛ یعنی اتّصال به مقام قاب قوسین که در معراج حضرت رسول صلی الله علیه واله به آن اشاره شده است.» اتصال سه درجه دارد:

درجه ی اول، اتّصال اعتصامی (دل بریدن از ماسوا و پیوستن به او) که او همه و همه اوست.

درجه ی دوم، اتّصال شهودی (ندیدن ماسوا و دیدن او) که او عین ظهور و شهود است: «بك عرفتك.»

درجه ی سوم، اتّصال وجودی (نبودن ماسوا و بودن مطلق) که او وجود صرف و صرف الوجود است.

اتّصال اعتصامی، عبارت است از: «تصحیح القصد ثم تصفیة الارادة ثم تحقیق الحال»، یعنی قصد و نیّت به آن گونه اصلاح و تصحیح شود که جز ذات حق را نخواهد؛ سپس اراده ی خود را زلال و بی غش کند و بعد از آن موقعیّتی را که دارد به سمت حقیقت یابی سوق دهد که در این موقع به مقام اتّصال اعتصامی رسیده و به ولایت حضرت حق در آمده است که فرمود: «هو مولاكم.»

یکی از آثار اعتصام، هدایت الهی به صراط مستقیم و منظور، ایصال الی المطلوب است که فرمود: «و من یعتصم بالله فقد هدی إلی صراط مستقیم.» همچنین از آثار دیگرش، ورود به بهشت برین و رحمت همه‎جانبه ی الهی است که فرمود: «فاما الذین آمنوا بالله و اعتصموا به فسیدخلهم فی رحمة منه.»

امام علی علیه السلام در مناجات می گوید: «الهی في هذه الدنیا هموم و احزان و غموم و بلاء و فی الاخرة حساب و كتاب و عقاب فاین الراحة و الفرج الهي خلقتني بغیر امري و تمیتني بغیر اذني و قلت لي استمسك فكیف استمسك ان

لم تمسكنی؛ یعنی خدایا دنیا پر از اندوه و غم و غصّه و گرفتاری و در آخرت هم حساب، کتاب و عقاب است. پس چه زمانی، راحتی است و کجا فرجی حاصل می شود؟ خدایا بدون نظر من، مرا آفریدی، بدون خواسته من هم می میرانی، پس همه ی کارها به دست توست. مرا تکلیف کردی که گرد گناه نگردم، حالا که همه چیز به دست توست، این را هم تو خود مواظب باش و مرا از نگاه باز دار و به مرحله ی عصمت برسان: «الهی لا سبیل إلی الاحتراس من الذنب إلّا بعصمتك؛ یعنی خدایا برای خویشتنداری از گناه راهی ندارم، جز اینکه تو به من کمک کنی.»

معنای حبل: «و التحقیق: أنّ الحَبْلَ عبارة عن شی ء ممتدّ طویل یتوسّل إلیه للوصول الى غرض أو شدّ شی ء و تحکیمه و ذلک المعنى إمّا فی المادیّات أو فی المعنویّات؛⁽¹⁾حبل عبارت است از: چیزی که ممتد و ادامه دار و طولانی است که به وسیله ی آن برای رسیدن به غرضی استفاده می شود و این حبل یا مادّی است و یا معنوی.»

با توجّه به معنایی که برای اعتصام و حبل بیان شده است، ولایت حضرت امیر علیه السلام یکی از مصادیق بارز حبل و اعتصام به آن است؛ چنان که قرآن هم معتصَم است و هیچ منافاتی نیز با هم ندارند؛ زیرا به فرموده ی پیامبر اکرم صلی الله علیه واله این دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا اینکه کنار حوض کوثر به هم برسند. قرآن حبل است؛ چون ممتدّ است و تا قیامت بدون تحریف خواهد بود: «انا نزلنا الذكر و انا له لحافظون.»

ولایت هم این چنین است؛ حبلی ممتدّ است که امامی بعد از امام دیگر

ادامه می دهد تا قیامت. این دو دوش به دوشِ هم تا منزل آخر با هم خواهند بود. آن هم حبلی که بسیار محکم و مطمئن است؛ زیرا اعتصام به معنای چنگ زدن است؛ البته چنگ زدنی که قصد رها کردنش را ندارد و نجاتش را فقط در همین چنگ زدن می بیند و می داند اگر رها کند قطعاّ سقوط خواهد کرد. بنابراین نباید به هر ریسمان پوسیده ای اعتماد کرد و تمسک جست.

خداوند در ادامه ی آیه می فرماید: <وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً>؛ «به یاد آورید نعمت خدا را که خداوند به واسطه ی این نعمت تألیف قلوب کرد و بینتان برادری برقرار کرد.»

قبلاً بیان شد که مرحوم علّامه طباطبایی فرمود: در قرآن هرجا واژه ی «نعمت» به تنهایی آمد، بر نعمت ولایت دلالت می کند. با توجّه به معنایی که برای نعمت شده است، این فراز از آیه را می توان مبیِّن اعتصام به حبل الله دانست.

آیه ی بیست و یکم: <ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا يَکْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا يَعْتَدُون>

آیه ی بیست و یکم: <ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا يَکْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا يَعْتَدُون>⁽¹⁾

هر زمان و هر کجا یافت شوند، [داغِ ] خوارى و ذلت بر آنان زده شده، مگر [آنکه ] به ریسمانى از جانب خدا [که ایمان به قرآن و نبوّت پیامبر است ] و یا ریسمانى از سوى مردم، [مؤمن که پذیرش ذمّه و شرایط آن است، چنگ زنند] و به خشمى از سوى خدا سزاوار شده اند و [داغِ ] بینوایى و بدبختى بر آنان زده شد. این بدان سبب است که آنان همواره به آیات خدا کفر مى ورزیدند و پیامبران را به ناحق مى کشتند

و این [کفرورزى و کشتن پیامبران ] به سبب این است که [خدا را] نافرمانى نمودند و همواره [از حدود الهى ] تجاوز مى کردند.إلى أبي عبداللّه علیه السلام في قوله: «<إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ> الآية قال: الحبل من اللّه كتاب اللّه و الحبل من الناس هو عليّ بن أبي طالب علیه السلام ؛⁽¹⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمودند: حبل من الله کتاب خداوند است و حبل من الناس، علی بن ابی طالب علیه السلام است.»

ابن شهرآشوب رحمة الله عن الباقر علیه السلام في قوله تعالى: «<ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ> قال: عليّ بن أبي طالب علیه السلام ؛⁽²⁾فرات بن إبراهيم الكوفي رحمة الله قال: حدّثني الحسين بن سعيد قال: محمد بن مروان قال: حدّثنا إسماعيل بن أبان، عن سلام بن أبي عمرة، عن أبان بن تغلب، قال: سألت أباجعفر محمد بن عليّ علیه السلام عن قول اللّه تعالى: <ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ> قال: ما يقول الناس فيها؟ قلت: يقولون حبل من اللّه كتابه و حبل من الناس عهده الذي عهد إليهم. قال: كذبوا. قلت: ما تقول فيها؟ قال: فقال لي: حبل من اللّه كتابه، و حبل من الناس عليّ بن أبي طالب علیه السلام ؛⁽³⁾راوی می گوید: امام باقر علیه السلام از من پرسید: مردم درباره ی این آیه چه می گویند که خداوند فرمود: حبل من الله و حبل من الناس؟ گفتم: حبل الله را، کتاب خدا و حبل من النّاس را عهد مردم با آن می دانند. حضرت فرمود: دروغ

می گویند. عرض کردم: شما چه می فرمایید؟ فرمود: حبل من الله کتاب خدا و حبل من النّاس علی بن ابی طالب علیه السلام است.

شأن نزولِ این آیه ی شریفه، اهل کتاب است که اگر دین اسلام و رسالت پیامبر را نپذیرند، خداوند مهر ذلّت و خواری بر پیشانی شان می زند؛ ولی قابل جری و تطبیق بر ولایت نیز است. چنانچه روایت ذیل این آیه ی شریفه، گواه آن است. مرحوم علّامه طباطبایی ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: «ضربت علیهم؛ بر آنان زده»، یعنی برایشان مقدّر شده است.⁽¹⁾«أینَ ما ثقفوا»، در هر زمان و مکانی که می خواهند باشند، اصل اوّلیه، ذلّت، خواری و انکسار است؛ مگر آنکه تمسّک به حبل الله که قرآن باشد و حبل من الناس که رسالت یا ولایت باشد بجویند. وقتی امری مقدّر محتوم شود، وقوعش قطعی خواهد بود. «این ما ثقفوا» استمرار این تقدیر را می رساند؛ یعنی سایه به سایه ذلّت آنان را تعقیب می کند و با ایشان همراه است؛ مگر اینکه با تمسّک به حبل الله و حبل الناس بخواهند خودشان را نجات بدهند. از آنجایی که ولایت اهل بیت علیهم السلام «مستمرّ إلی یوم القیامة» است، پذیرشش سبب عزّت و عدم پذیرشش سبب ذّلت خواهد بود.

آیه ی بیست و دوم: <وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُون>

آیه ی بیست و دوم: <وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُون>⁽²⁾

و اگر در راه خدا شهید شوید یا بمیرید، به یقین آمرزش و رحمت از سوى خدا، بهتر است از آنچه [آنان از مال و منال دنیا] جمع مى کنند.

العيّاشي رحمة الله عن جابر، عن أبي جعفر علیه السلام قال: «سألته عن قول اللّه: <وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ> قال لي: يا جابر! أ تدري ما سبيل اللّه؟ قال: لا أعلم إلّا أن أسمعه منك، فقال علیه السلام : سبيل اللّه عليّ و ذريّته علیه السلام و من قتل في ولايتهم قتل في سبيل اللّه و من مات في ولايتهم مات في سبيل اللّه؛⁽¹⁾جابر از امام باقر علیه السلام نقل می کند از حضرت درباره ی این آیه ی شریفه پرسیدم، فرمود: ای جابر، آیا می دانی سبیل الله چیست؟ عرض کردم: نه مگر اینکه از شما بشنوم و بفهمم؛ پس فرمود: سبیل الله علی و فرزندان علیه السلام او هستند و کسی که در راه ولایت آنان کشته شود، در راه خدا کشته شده است و هر کسی در راه ولایت بمیرد در راه خدا مرده است.»

سعد بن عبد اللّه القمّي رحمة الله عن محمد بن الحسين بن أبي الخطّاب، عن عبداللّه بن المغيرة، عمّن حدّثه، عن جابر بن يزيد، عن أبي جعفر علیه السلام قال: «سئل عن قول اللّه عزّ و جلّ: <وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَحْمَةٌ> قال: يا جابر! أ تدري ما سبيل اللّه؟ قلت: لا و اللّه إلّا ذا سمعت منك. فقال: القتل في سبيل اللّه في ولاية عليّ و ذريّته علیه السلام ، فمن قتل في ولايته قبل في سبيل اللّه و ليس من أحد يؤمن بهذه الآية إلّا و له قتلة و ميتة انّه من قتل ينشر حتّى يموت و من يموت ينشر حتّى يقتل.»⁽²⁾

حضرت از جابر سؤال کرد آیا معنای سبیل الله را می دانی: گفتم نه به خدا قسم مگر این که از شما بشنوم. پس فرمود: کشته شدن در راه خدا یعنی

در راه ولایت علی و فرزندانش علیهم السلام است. پس کسی که در ولایت او کشته شود در راه خدا کشته شده است و هیچ کس نیست که به این آیه ایمان بورزد، مگر آن که کشته شدنی و مردنی داشته باشد. به راستی هر کس کشته شده، زنده می شود تا این که بمیرد و هر کس می میرد زنده می شود تا کشته شود.

آیه ی بیست و سوم: <رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادي لِلْإيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرار>

آیه ی بیست و سوم: <رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادي لِلْإيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرار>⁽¹⁾

پروردگارا! بى تردید ما [صداى ] ندا دهنده اى را شنیدیم [که مردم را] به ایمان فرا مى خواند که به پروردگارتان ایمان آورید. پس [ما] ایمان آوردیم. پروردگارا! گناهان ما را بیامرز و بدى هایمان را از ما محو کن و ما را در زمره ی نیکوکاران بمیران .

«رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا.»⁽²⁾العيّاشي رحمة الله عن عمر بن عبدالرحمن بن كثير، عن أبي عبداللّه علیه السلام في قوله: «<رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا> قال: هذا أميرالمؤمنين علیه السلام نودي من السماء أن آمن بالرسول فآمن به؛⁽³⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمودند: مقصود، امیرالمؤمنین علیه السلام است که از آسمان ندا داده شد که به رسول خدا صلی الله علیه واله ایمان بیاورید و حضرت هم ایمان آورد.»

در اینجا دو قول وجود دارد: یک قول همین روایت فوق است که منادی

از آسمان ندا می دهد. بنابراین ممکن است منادی غیر از انسان باشد؛ یعنی یکی از ملائک مقرب باشد. قول دیگر که اکثر مفسّران به آن معتقدند، منادی را حضرت رسول صلی الله علیه واله می دانند.همچنین بعضی هم قرآن را منادی می دانند که در حقیقت، به مؤمنان خطاب می کند. مرحوم طبرسی در مجمع چنین می گوید: منادى محمد صلی الله علیه واله است- (ابن عباس، ابن مسعود و جبایى) و گویند قرآن است- (از محمد بن کعب، قتاده و طبرى)- زیرا همگى صداى پیغمبر را نشنوند؛ ولى قرآن را مى شنوند.⁽¹⁾

فخر رازی ذیل این آیه ی شریفه می گوید: «المسئلة الأولى: في المنادي قولان: أحدهما: أنه محمد (عليه الصلاة و السلام) و هو قول الأكثرين، و الدليل عليه قوله تعالى: <ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ >⁽²⁾<وَ داعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ >⁽³⁾<أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ >⁽⁴⁾و الثاني: أنه هو القرآن، قالوا إنه تعالى حكى عن مؤمني الانس ذلك كما حكى عن مؤمني الجن قوله: <إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً* يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ >⁽⁵⁾قالوا: و الدليل على أن تفسير الآية بهذا الوجه أولى لأنه ليس كل أحد لقي النبي صلی الله علیه واله ، أما القرآن فكل أحد سمعه و فهمه ؛⁽⁶⁾مسئله ی اوّل در اینکه منادی چه کسی است، دو قول وجود دارد: قول اوّل اینکه منادی حضرت نبی اکرم صلی الله علیه واله است. این قول اکثر مفسّران است و دلیل اقامه می کند به اینکه خداوند

به پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: مردم را به سوی راه پروردگارت بخوان. وجه دوم اینکه مراد از منادی، قرآن است؛ چنانچه خداوند از جنیان مؤمنان چنین نقل می فرماید: ما قرآن را شنیدیم و آن را عجیب یافتیم، قرآنی که موجب رشد و هدایت می شود. پس ما به آن ایمان آوردیم. در ادامه فخر رازی می گوید: اگر این قول را بپذیریم، دلیلش این است که همه ی مؤمنان نمی توانند ندای پیامبر را بشنوند؛ ولی همگان می توانند قرآن را بشنوند و بفهمند.»

در هر حال، این آیه ی شریفه به یکی دیگر از فضایل حضرت امیر علیه السلام اشاره دارد: چه بگوییم منادی، آسمانی بود که گوش حضرت صدای ملکوتی را می شنود و پرچمدار و طلایه دار مؤمنان است و چه بگوییم پیامبر و یا قرآن است، هر دو بر ولایت، محبّت و مودّت حضرت و اولادش تأکید دارند.

در ادامه ی آیه، مؤمنان از خداوند مسئلت می کنند، به سبب ایمانی که آورده اند، گناهانشان را ببخشاید و بدی هایشان را بپوشاند و با اَبرار بمیراند. این فقره از آیه، بیانگر این است که ایمان آوردن به چیزی است که در آن پر از معارف، علم و آگاهی است و موجب هدایت و نجات خواهد شد؛ به عبارتی نسبت به گذشته طلب بخشش کردند و نسبت به آینده با ایمانی که به خداوند آوردند که مصداقش ایمان به ولایت است، راه هدایت را می پیمایند.

مطلب دیگر که دانستنش ضروری است، این است که در واقع بین اسلام واقعی و ایمان فرقی نیست؛ ولی با توجّه به درجات ایمان و تقسیماتش، بین این دو مقوله تفاوت احساس می شود. در حقیقت اسلام، مقدّمه و دروازه ی ایمان است. تا کسی اسلام نیاورد، طعم ایمان را نچشیده است و این گونه هم نیست که اگر کسی اسلام آورد، قطعاً طعم ایمان را چشیده

باشد؛ بلکه به اعتقاد شیعه، کسی طعم ایمان را چشیده است که اعتقاد قلبی و راسخ به ولایت اهل بیت علیهم السلام داشته باشد؛ ازاین رو ایمان را به دو قسم عام و خاص تقسیم کرده اند. ایمان عام، اعتقاد به تمامی آموزه های پیامبر و ایمان خاص، یعنی اعتقاد به ولایت حضرت امیر و ائمه ی هدی علیهم السلام ؛ به عبارتی اسلام، اعم از ایمان و اخصّ از اسلام است.⁽¹⁾

آیه ی بیست و چهارم: <يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون >

آیه ی بیست و چهارم: <يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون >⁽²⁾

اى کسانى که ایمان آورده اید، از خدا آن گونه که شایسته ی پرواى اوست پروا کنید و هرگز نمیرید؛ مگر درحالى که مسلمان باشید.

ابن شهرآشوب عن تفسیر وکیع، حدّثنا سفیان بن مرّة الهمدانی، عن عبد خیر، قال: «سألت عليّ بن أبي طالب علیه السلام عن قوله تعالى: <يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ>، قال: و اللّه ما عمل بهذا غير أهل بيت رسول اللّه، فنحن ذكرنا اللّه فلا ننساه، و نحن شكرناه فلا نكفره، و نحن أطعناه فلا نعصيه؛ فلمّا أنزلت هذه الآية قالت الصحابة: لا نطيق ذلك؛⁽³⁾ابن شهر آشوب از حضرت امیر علیه السلام نقل می کند که در جواب سؤال از این آیه فرمود: به خدا قسم عمل نکرد به این آیه، غیر از ما اهل بیت رسول خدا، پس ما خدا را یاد کردیم و فراموشش نکردیم و ما شکرگزارش بودیم و به او کفر نورزیدیم و اطاعتش کردیم و معصیتش نکردیم. وقتی این آیه نازل شد، اصحاب گفتند: ما طاقت نداریم که حق تقاته را رعایت کنیم.»

آری، این انسان کامل است که نهایت بندگی را به جا می آورد. فخر رازی در ذیل این آیه، تفسیری دارد که جالب است.

«أما قوله تعالى: «اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ ففيه مسائل:

المسألة الأولى: قال بعضهم هذه الآية منسوخة و ذلك لما يروى عن ابن عباس؟رضهما؟ أنه قال: لما نزلت هذه الآية شق ذلك على المسلمين لأن حق تقاته: أن يطاع فلا يعصى طرفة عين، و أن يشكر فلا يكفر، و أن يذكر فلا ينسى، و العباد لا طاقة لهم بذلك، فأنزل اللّه تعالى بعد هذه <فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ> و نسخت هذه الآية أولها و لم ينسخ آخرها و هو قوله <وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ> و زعم جمهور المحققين أن القول بهذا النسخ باطل و احتجوا عليه من وجوه الأول: ما روي عن معاذ أنه علیه السلام قال له: هل تدري ما حق اللّه على العباد؟ قال اللّه و رسوله أعلم، قال: هو أن يعبدوه و لا يشركوا به شيئاً.

و هذا لا يجوز أن ينسخ الثاني: أن معنى قوله <اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ> أي كما يحق أن يتقى و ذلك بأن يجتنب جميع معاصيه، و مثل هذا لا يجوز أن ينسخ لأنه إباحة لبعض المعاصي، و إذا كان كذلك صار معنى هذا و معنى قوله تعالى: <فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ > [التغابن، 16] واحداً لأن من اتقى اللّه ما استطاع فقد اتقاه حق تقاته و لايجوز أن يكون المراد بقوله حَقَّ تُقاتِهِ ما لا يستطاع من التقوى، لأن اللّه سبحانه أخبر أنه <لا يكلف نفساً إلا وسعها> و الوسع دون الطاقة و نظير هذه الآية قوله <وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ> ⁽¹⁾⁽²⁾

امّا درباره ی قول خداوند که فرمود: اتقوا لله حق تقاته در این فقره مسائلی

است. مسئله ی اول: بعضی قائل شدند که این آیه از آیات منسوخه است؛ چون به نقل از ابن عباس گفته شده است: وقتی این آیه نازل شد بر مسلمانان گران آمد؛ زیرا رعایت نهایت تقوااین است که همیشه از خداوند اطاعت کنند و حتی یک چشم به هم زدن معصیت نکنند و همواره شاکر خدا باشند و او را فراموش نکنند و حال آنکه بندگان، طاقت این مهم را ندارند؛ پس این فراز از آیه نسخ شده درحالی‎که ادامه ی آن <لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ>⁽¹⁾به جای خود باقی است. بعد ایشان این استدلال را رد می کند و نسخ را نمی پذیرد و می گوید: نسخ این فراز از آیه موجب اباحه گری و ارتکاب به معصیت می شود. خداوند در جای دیگر قبلاً بیان کرد که <لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفسًا إِلّا وُسعَها>⁽²⁾. مراد این است: تا آنجایی که وسع و توان دارید، حق تقوا را رعایت کنید.»

مرحوم علّامه ذیل آیه ی شریفه می فرماید: حقّ التّقوى عبارت است از: عبودیّت خالص، عبودیتى که با انانیت و غفلت مخلوط نباشد. ساده تر بگویم: عبارت خواهد شد از پرستش خداى تعالى فقط بدون اینکه مخلوط باشد، با پرستش هواى خویش و یا غفلت از مقام ربوبى و چنین پرستشى عبارت است از: اطاعت بدون معصیت و شکر بدون کفران و یا دائمى بدون فراموشى و این حالت، همان اسلام حقیقى است؛ البته درجه ی عالى از اسلام؛ بنابراین، برگشت معناى جمله: <وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ> همانند این است که فرموده باشد: این حالت را یعنى حقّ التقوى را همچنان حفظ کنید تا مرگتان فرا رسد.

در روایت ذیل این آیه دیدیم که حضرت امیر علیه السلام چه فرمود؛ به عبارتی کلام حضرت، تفسیر فخر رازی را تصدیق می کند، مبنی بر اینکه کسی قادر نیست، حق تقوا را رعایت کند؛ ولی حضرت و اولاد معصومش علیهم السلام به منزله ی مصداق اتمّ و اکمل، رعایت این مهم را کردند.

آیه ی بیست و پنجم: <وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحيماً>

آیه ی بیست و پنجم: <وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحيماً>⁽¹⁾

خودتان را نکشید که خداوند با شما مهربان است....

الحافظ الحاكم الحسكاني: أخبرونا عن القاضي أبي الحسين محمد بن عثمان النصيبي، قال: «أخبرنا ابوبكر محمد بن الحسين بن صالح السبيعي، قال: حدّثنا عليّ بن جعفر بن موسى، قال: حدّثني جندل بن والق، قال: حدّثنا محمد بن عمر، عن عباد، عن كامل، عن أبي صالح، عن ابن عباس (رضى اللّه عنه) في قوله تعالى: «<وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ>، قال: لا تقتلوا أهل بيت نبيّكم إنّ اللّه يقول: <تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ> و كان أبناؤنا الحسن و الحسين و كان نساؤنا فاطمة و أنفسنا النبي و عليّ علیه السلام ؛⁽²⁾از ابن عباس ذیل این آیه ی شریفه نقل شد که مراد از لاتقتلوا انفسکم، یعنی لا تقتلوا اهل بیت نبیکم؛ زیرا خداوند در شأن اهل بیت، آیه ی مباهله را نازل فرمود که به اعتراف مفسّران خمسه ی طیبّه، مصداق آن هستند.»

آیه ی بیست و ششم: <إِنَ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظيما>

آیه ی بیست و ششم: <إِنَ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظيما>⁽¹⁾

بى تردید خداوند این (گناه) را نمى آمرزد که براى او شریک قرار داده شود و غیر آن (یا گناهان فروتر از آن) را براى هر کس که بخواهد (بدون توبه) مى آمرزد و هر که به خدا شرک ورزد، حقّا که گناهى بزرگ را افترا بسته است.

العیّاشی رحمة الله عن جابر، عن أبی عبداللّه علیه السلام قال: «أمّا قوله: <إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ> يعني أنّه لا يغفر لمن يكفر بولاية عليّ علیه السلام و أمّا قوله: <وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ> يعني لمن والى عليّا علیه السلام ؛⁽²⁾از امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه نقل شده است که حضرت فرمود: خداوند گناه شرک را نمی آمرزد؛ یعنی کسی که به ولایت علی علیه السلام کافر شود، او را نخواهد بخشید و اینکه فرمود مادون شرک را می بخشد؛ یعنی کسی را می بخشد که علی را دوست بدارد و ولایتش را بپذیرد.»

فرات بن إبراهيم رحمة الله بإسناده معنعناً عن جابر، قال أبوجعفر علیه السلام عن قول اللّه تعالى: «<إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ>، قال: يا جابر! إنّ اللّه لا يغفر عن يشرك بولاية عليّ بن أبي طالب و طاعته و أمّا قوله: <وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ> فإنّه ولاية عليّ بن أبي طالب علیه السلام .»⁽³⁾

معنای شرک

راغب در مفردات «شرک» را چنین معنا می کند: «خلط الملكین و قیل: هو ان یوجد شیء لاثنین فصاعدا عینا كان ذلك الشی او معنی.»⁽¹⁾شرک یعنی اختلاط دو مالک. ازاین رو گفته شده است: چیزی که برای دو نفر یا چند نفر باشد، عینی باشد یا معنوی، به آن شرکت و یا مشارکت گفته می شود. ابن فارس ذیل این کلمه، آن را «مقارنه» معنا می کند؛ یعنی دو چیز در عرض هم قرار بگیرد.

در اصطلاح شرع، «شرک» یعنی در تمامی امور و مراحل ذات، صفات و افعال برای خداوند، هم عرض و مقارنی قرار دهیم و او را شریک خداوند بدانیم. شرک، نقطه ی مقابل توحید، یعنی ضدّ توحید است؛ به عبارتی موحّد، حقیقت پرست و مشرک، موهوم پرست است؛ چون خداوند، شریکی ندارد، در عرض و طول خداوند، کسی نیست و آنچه را به منزله ی معبود می پرستد، وهمی بیش نیست. عموماً مشرکان، شرکایی که برای خداوند قائل می شوند یا اجسام بی جان هستند؛ مثل بت سنگی و چوبی یا جاندارند؛ مثل طواغیت که زیر سلطه و ولایتشان قرار می گیرند: «مَنْ أطاعَ جَبّارا فَقَد عَبَدَهُ؛⁽²⁾هر که از گردن کشى اطاعت کند، او را بندگى کرده است» و یا نفس امّاره ی خود انسان است که خداوند درباره ی این دسته می فرماید: «أَرَءَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَـهَهُ هَوَاهُ؛⁽³⁾آیا کسى را دیدی که خداى خویش را هوای نفسانی خود برگُزیده است؟»

در زیارت جامعه می خوانیم: «و من جحدكم كافر و من حاربكم مشرك.» انکار و جنگ با اهل بیت علیهم السلام چگونه به کفر و شرک می رسد؟

در روایت داریم: انکار آیات حق، انکار خداوند است و اهل بیت علیهم السلام هم آیات بر حقّ خداوندند. جنگ آیات الهی که اهل بیت علیهم السلام باشند هم سر از شرک در می آورد: «حَرْبُ عَليٍّ حَربُ اللّهِ وَ سِلْمُ عليٍّ سِلْمُ اللّهِ؛⁽¹⁾نبرد [با] على، نبرد [با] خداست و آشتى [با] على علیه السلام ، آشتى [با] خداست.»

با توضیحاتی که ارائه شد، کسی به جنگ با خداوند می رود که احساس می کند قدرت رویارویی با خداوند را دارد؛ یعنی طبق وهم خویش، در عرض خداوند، کسی را قدرتمند و شریک می داند؛ پس درصدد نبرد با خداوند بر می آید. نتیجه ی این جنگ، مشخّص است و موهومات، تاب مقاومت در مقابل حقیقت را ندارند؛ ولی برای بانیان آن که مشرکان باشند، گران تمام می شود.

آیه ی بیست و هفتم: <إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَمْ يَکُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً>

آیه ی بیست و هفتم: <إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَمْ يَکُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً>⁽²⁾

همانا کسانی که ایمان آوردند، سپس کفر ورزیدند، باز ایمان آوردند، دوباره کافر شدند؛ سپس بر کفرشان افزودند. خداوند هرگز بر آن نیست که آنها را بیامرزد و به راهی هدایت نماید. (آنهایی که ایمان و کفر در آنها تکرّر یافته و بر کفر مستقر شده اند، توفیق ایمان نمی یابند).

محمد بن يعقوب رحمة الله عن الحسين بن محمد، عن معلّى بن محمد، عن محمد بن أورمة و عليّ بن عبد اللّه، عن عليّ بن حسان، عن عبدالرحمن بن كثير، عن أبي عبداللّه علیه السلام في قول اللّه عزّ و جلّ: «<إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً>، <لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ>،⁽¹⁾قال: نزلت في فلان و فلان و فلان آمنوا بالنبيّ صلی الله علیه واله في أوّل الأمر و كفروا حيث عرضت عليهم الولاية حين قال النبيّ صلی الله علیه واله : من كنت مولاه فهذا عليّ مولاه، ثمّ آمنوا بالبيعة لأميرالمؤمنين علیه السلام ثمّ كفروا حين مضى رسول اللّه صلی الله علیه واله فلم يقرّوا بالبيعة، ثمّ ازدادوا كفرا بأخذهم من بايعه بالبيعة لهم، فهؤلاء لم يبق فيهم من الايمان شي ء؛⁽²⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: این آیه درباره ی آن سه نفر نازل شده است که در اوّل امر به پیامبر، ایمان آوردند. سپس وقتی ولایت علی علیه السلام بر آنان عرضه شد و حضرت نبی صلی الله علیه واله فرمودند: هر کس من مولای او هستم، پس این علی هم مولای اوست، کافر شدند. سپس با مولا بیعت کردند و ایمان آوردند؛ ولی دوباره بعد از رسول اکرم صلی الله علیه واله کافر شدند و به بیعت اقرار نکردند. در آخر بر کفر خود افزودند و اصرار ورزیدند و برای خود بیعت و پیمان گرفتند. پس برای اینان در قلبشان ایمانی نمانده است.»

کسی که ولایت و آیات خداوند را انکار کند، سر از کفر در می آورد: «و من جحدكم كافر؛ کسی که شما را انکار کند، کافر است.» نداشتن ثبات در ایمان و متزلزل بودنشان و بازیچه قرار دادن امر خداوند، پایان خوبی برایشان رقم

نخواهد زد. فرجام کافر عدم مغفرت و هدایت و «الی جهنمّ و بئس المصیر»، «خالدین فیها» است.

در حقیقت این خودشان هستند که با فراز و فرود، زمینه ی بخشش و هدایت را از بین می برند و خود را از این دو نعمت بزرگ محروم می کنند: «ما اصابك من حسنة فمن الله و ما اصابك سیئة فمن نفسك؛⁽¹⁾هیچ خیری نیست، مگر از طرف خداوند است و هیچ بدی نیست، مگر اینکه از خود انسان است.»

آیه ی بیست و هشتم: <يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْکافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُريدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْکُمْ سُلْطاناً مُبيناً>

آیه ی بیست و هشتم: <يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْکافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُريدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْکُمْ سُلْطاناً مُبيناً>⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید! غیر از مؤمنان، کافران را ولیّ و تکیه گاه خود قرار ندهید! آیا می خواهید (با این عمل،) دلیل آشکاری بر ضدّ خود در پیشگاه خدا قرار دهید؟

قال ابن شهرآشوب رحمة الله عن الباقر علیه السلام في قوله: «<يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ> أعدائه، <أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ> عليّ بن أبي طالب علیه السلام .⁽³⁾إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرا؛⁽⁴⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرمایند: ای کسانی که ایمان آوردید، کافران را تکیه گاه خود قرار ندهید، منظور دشمنان خدا هستند. کسانی که ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام را نپذیرفتند و مراد از مؤمنین، علی علیه السلام است.»

أخرج الحافظ ابن عساكر - في تاريخ مدينة دمشق- بإسناده عن أحمد بن حنبل - في حديث- أنّه قال: «و لكن الحديث الذي ليس عليه لبس قول النبي صلی الله علیه واله : يا عليّ! لا يحبّك إلّا مؤمن و لا يبغضك إلّا منافق و قال اللّه عزّ و جلّ: <إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ>. قال: فمن أبغض عليا علیه السلام فهو في الدرك الأسفل من النار.»⁽¹⁾

با توجّه با آیات قبلی، کسانی که آیات الهی (اهل بیت) را انکار کنند، کافر می شوند. فراز «من جحدکم کافر» در زیارت جامعه نیز به آن تصریح می کند. خداوند در این آیه به مؤمنان امر می کند که هرگز ولایت و سلطنت کافران (فلان، فلان و فلان) را قبول نکنند؛ چون خلافت از آن ایشان نیست و قابلیت این را ندارند؛ بلکه باید ولایت مؤمنان - که مصداق اکمل و اتمّ آن مولی و اولاد معصومش علیه السلام هستند - را بپذیرند. خداوند در آیه ی بعد، از روی نفاق عدّه ای پرده بر می دارد، کسانی که ولایت کفّار را پذیرا هستند. در حقیقت، آنان کسانی هستند که محبّتی به حضرت امیر علیه السلام ندارند و با ذکر روایتی از حضرت رسول صلی الله علیه واله از این واقعیت پرده بر می دارد که یا علی تو را دوست ندارد، مگر مؤمن و تو را دشمن ندارد، مگر منافق. در ادامه هم به فرجام منافق اشاره می کند که درک اسفل از آتش جهنّم است.

در چند آیه ی قبل از آیه ی فوق فرمود: <وَلَن یَجْعَلَ اللّهُ لِلْكَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً>؛⁽²⁾«خداوند هرگز راهی برای برتری و تسلّط کافران بر اهل ایمان قرار نداده است.» سبیل را نکره ذکر کرده و نکره هم افاده ی عموم می کند؛ یعنی

کافر در هیچ زمینه ایو راهی نباید سبیل (راه) برای مؤمن باشد. خداوند به هیچ وجه ولایت کافر را بر مؤمن نمی پذیرد؛ بلکه بر عکس این مؤمنان هستند که سبیل هستند: «و جعل لكم سبلاً؛ برای شما راه هایی قرار داد» و این راه ها اهل بیت عصمت و طهارت هستند.

آیه ی بیست و نهم: <يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْکُمْ نُوراً مُبِيناً>

آیه ی بیست و نهم: <يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْکُمْ نُوراً مُبِيناً>⁽¹⁾

ای مردم، در حقیقت برای شما برهان و حجّتی از پروردگارتان آمده (پیامبر و دین و معجزات او) و برای شما نوری آشکار و روشنگر را فرو فرستادیم.

فرات بن إبراهيم الكوفي، قال: حدّثني أحمد بن محمد بن طلحة الخراساني معنعناً عن أبي جعفر علیه السلام قال: «نزل جبرئيل علیه السلام على محمد صلی الله علیه واله بهذه الآية: <يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً> في عليّ بن أبي طالب علیه السلام و البرهان رسول اللّه صلی الله علیه واله . قوله: <فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ> قال: بولاية عليّ بن أبي طالب علیه السلام ؛⁽²⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمود: حضرت جبرئیل علیه السلام این آیه را در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام بر پیامبر صلی الله علیه واله نازل کرد. مراد از برهان، حضرت رسول صلی الله علیه واله و مراد از نور، علی بن ابی طالب علیه السلام است. در اینکه در ادامه فرمود کسانی که ایمان

آوردند اعتصام به آن دارند؛ یعنی اعتصام به ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام دارند.»

عليّ بن إبراهيم رحمة الله : و قوله: «<يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً>، قال: فالنور إمامة أميرالمؤمنين علیه السلام ثمّ قال: <فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ> الآية هم الذين تمسّكوا بولاية أميرالمؤمنين و الأئمّة علیهم السلام .»⁽¹⁾

العيّاشي رحمة الله عن عبداللّه بن سليمان، قال: «قلت لأبي عبداللّه علیه السلام قوله: <قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً> قال: البرهان محمد (عليه و آله السلام) و النور عليّ علیه السلام . قال: قلت له: <صِراطاً مُسْتَقِيماً> قال: الصراط المستقيم علي علیه السلام ؛⁽²⁾از حضرت درباره ی برهان و نور پرسیدم، فرمود: برهان محمد صلی الله علیه واله و نور علی علیه السلام است، از حضرت درباره ی صراط مستقیم پرسیدم، فرمود: صراط مستقیم علی علیه السلام است.»

اکثر مفسّران مراد از نور را قرآن دانسته اند؛ برای نمونه، منظور از «برهان» شخص پیامبر اسلام صلی الله علیه واله و منظور از «نور» قرآن مجید است؛⁽³⁾ولی این با روایات ذیل این آیه ی شریفه منافات ندارد؛ زیرا حضرت امیر علیه السلام حقیقت قرآن یا همان قرآن ناطق است.

برهان در لغت به حجّت، بیان واضح و دلیل قاطع اطلاق می شود. یکی از دلایل و حجّت بر رسالت پیامبر، امّی بودن حضرت است. کسی که

درس نخوانده، زانوی تلمّذ مقابل کسی نزده است، کتابی را بیاورد که مُهیمِن بر همه ی کتاب های آسمانی و بشری باشد؛ طوری که به فرموده ی خداوند در قرآن «لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین؛ این کتاب، هیچ تر و خشکی را فروگذار نکرده»، آن هم برای همه ی زمان ها. در ادامه می فرماید: نور مبین را نازل کردیم. پس در این آیه، بحث از برهان و دلیل قاطع، نقطه ی مقابل حجّت و علم، جهل و تاریکی است.

قرآن و ولایت نور هستند، (چون طینت اهل بیت نور است و واحد) و خود نور هم واحد است؛ در نتیجه، خداوند با انزال نور که رو حشان واحد است، تاریکی جهل را از بین برده و دل های مشتاقان هدایت را با آن روشن ساخته است. در ادامه در آیه ی بعدی از مؤمنان می خواهد که به این نور تمسّک داشته باشند. درباره ی تمسّک به ولایت هم قبلاً به طور مفصّل سخن گفتیم.

آیه ی سی ام: <وَ مَنْ يَکْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ>

آیه ی سی ام: <وَ مَنْ يَکْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ>⁽¹⁾

و کسی که انکار کند آنچه را باید به آن ایمان بیاورد، اعمالش تباه می گردد و در سرای دیگر از زیانکاران خواهد بود.

حدّثنا عبداللّه بن عامر، عن أبي عبداللّه البرقي، عن الحسين بن عثمان، عن محمد بن الفضيل، عن أبي حمزة، قال: «سألت أباجعفر علیه السلام عن قول اللّه تبارك و تعالى: <وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ>؟ قال: تفسيرها في بطن القرآن يعني من يكفر بالولاية عليّ و عليّ هو الايمان.»⁽²⁾

العيّاشي رحمة الله عن جابر، عن أبي جعفر علیه السلام قال: «سألته عن تفسير هذه الآية: <وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ> الآية؟ قال: يعني بولاية عليّ علیه السلام و هو في الآخرة من الخاسرين؛⁽¹⁾امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: مراد از کفر به ایمان، کفر به ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام و منظور از ایمان، علی علیه السلام است. فرجام چنین کسی هم جز خسران چیز دیگری نخواهد بود.»

نکته ی قابل توجّه در این آیه ی شریفه، آن است که خداوند می فرماید: هر کسی که به ایمان کفر بورزد، نفرمود به خدا کفر بورزد؛ زیرا ایمان حقیقی، پذیرش ولایت است. از ابن عباس نیز نقل شده است: براى على بن ابى طالب علیه السلام در کتاب خدا نام هایى است که مردم، آنها را نمى دانند، از جمله به آیه ی مزبور اشاره مى کند و مى گوید: یکى از اسم هاى او «ایمان» است. پس معنای آیه چنین می شود: هر کسی که به ولایت کفر بورزد، عملش حبط می شود.

حبط در لغت

ابن فارس در معنای حبط چنین می گوید: «الحاء و الباء و الطاء اصل واحد یدل علی بطلان او الم یقال احبط الله عمل الكافر.» حبط بر بطلان و درد دلالت می کند.⁽²⁾از چیزهایی که اعمال را نابود می کند و انجام دهنده ی آن بهره ای از

عمل خود نمی برد، عدم پذیرش ولایت است. در اهمیّت این مسئله به چند نمونه اشاره می کنیم:

وجود مقدّس پیامبر اکرم صلی الله علیه واله خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «لو لم أبلغ ما أمرت به من ولايتك لحبط عملي؛ اگر من آنچه درباره ی ولایت تو به آن مأمور بودم، ابلاغ نمیکردم، هر آینه عملم حبط و باطل می شد.»

وقتی عدم اعلام ولایت از طرف پیامبر صلی الله علیه واله موجب حبط عملش شود، پس کسی که از اساس، ولایت را قبول نداشته باشد، به طریق اولی، اعمالش حبط و باطل می شود. امام باقر علیه السلام در حدیث دیگری می فرماید: «لَوْ انَّ رَجُلًا قامَ لَیْلُهُ وَ صامَ نَهارُهُ وَ تَصَدَّقَ بِجَمیعِ مالِهِ وَ حَجَّ جَمیعَ دَهْرِهِ وَ لَمْ یَعْرِفْ وِلایَةَ وَلِىِّ اللَّهِ فَیُوالیهِ وَ یَكُونَ جَمیعُ اعْمالِهِ بِدِلالَتِهِ الَیْهِ ما كانَ لَهُ عَلَى اللَّهِ حَقٌّ فى ثَوابِهِ ابَداً؛⁽¹⁾اگر مسلمانى تمام شبها شب زنده دارى کند و تمام روزها روزهدارى نماید و تنها به پرداخت وجوه شرعیّه واجب اکتفا نکند؛ بلکه تمام اموال و سرمایهاش را در راه خدا صدقه بدهد و در تمام طول عمرش هر ساله به حجّ برود، ولى اهل ولایت نباشد و ولى خدا را نشناسد تا ولایتش را به گردن نهد و اعمالش را طبق دستور او انجام دهد، چنین مسلمانى هرگز انتظار ثواب و پاداش الهى را نداشته باشد.»

در معنای حبط گفته شد که به معنای درد و الم هم می آید، وقتی کسی ولایت مولا را نپذیرد و عملش حبط شود و دستش تهی از عمل خیر باشد و چیزی نداشته باشد که در کفه ی ترازو بگذرد، قطعاً دچار عذاب الهی خواهد شد و عذاب الهی هم بسیار دردآور است. بر این اساس خداوند در

ادامه ی آیه می فرماید: چنین کسی اهل خسران است؛ یعنی فردای قیامت، دست مایه ای ندارد.

آیه ی سی و یکم: <إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَيِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِيماً>

آیه ی سی و یکم: <إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَيِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِيماً>⁽¹⁾

اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می شوید پرهیز کنید، گناهان کوچک شما را می پوشانیم و شما را در جایگاه خوبی وارد می سازیم.

<إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ نُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً.> قال فرات بن إبراهيم: حدّثني الحسين بن سعيد معنعناً عن معلّى بن خنيس، قال: سمعت أباعبداللّه جعفر الصادق علیه السلام يقول: الكبائر سبع فينا نزلت و منّا استحلت فأكبر الكبائر الشرك باللّه و قتل النفس الّتي حرّم اللّه و قذف المحصنة و عقوق الوالدين و أكل مال اليتيم و الفرار من الزحف و إنكار حقّنا. فأمّا الشرك باللّه فقد أنزل اللّه فينا ما أنزل و قال النبيّ فينا ما قال فكذبوا اللّه و كذبوا برسوله و أمّا قتل النفس الّتي حرّم اللّه، فقد قتلوا الحسين و أهل بيته و أمّا قذف المحصنة فقد قذفوا فاطمة بنت رسول اللّه علیها السلام على منابرهم و أمّا عقوق الوالدين فقد عقّوا رسول اللّه صلی الله علیه واله في ذرّيته و أمّا أكل مال اليتيم فقد منعوا حقّنا من كتاب اللّه و أمّا الفرار من الزحف فقد [أعطوا أميرالمؤمنين بيعته طائعين غير كارهين ثمّ ] فروا عنه و خذلوه و أمّا إنكار حقّنا فو اللّه ما يتعاجم في هذا أحد؛⁽²⁾امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: هفت

گناه کبیره، درباره ی ما نازل شده است. پس بزرگ ترین آن شرک به خداوند است. سپس قتل عمد نفس محترمه ای که خداوند، قتلش را حرام کرد، بعد قذف محصنه و بعد از آن عاق والدین و سپس خوردن مال یتیم و بعد از آن فرار از جنگ و آخر انکار ولایت؛ امّا شرک به خداوند؛ پس خداوند آنچه درباره ی ما نازل کرد و آنچه پبامبر فرمود امّا قتل نفسی که خداوند حرام کرد، مراد قتل امام حسین علیه السلام و اهل بیتش است؛ امّا قذف محصنه، هر آینه بالای منبرهایشان فاطمه علیها السلام دختر رسول خدا صلی الله علیه واله را قذف کردند؛ امّا عاقّ والدین پس هر آینه نسبت به اهل بیت پیامبر عاق پیامبر شدند؛ امّا خوردن مال یتیم، هر آینه حقّ ما را از کتاب خدا گرفتند و امّا فرار از زحف هر آینه بیعت امیرالمؤمنین علیه السلام را رها کردند و گریختند و حضرتش را خار کردند؛ امّا درباره ی انکار حقّ ما پس به خدا قسم در مورد تضییع حق ما، خداوند در این مورد با کسی معامله نمی کند.»

آیه ی سی و دوم: <الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ>

آیه ی سی و دوم: <الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ>⁽¹⁾

آنها که ایمان آوردند و ایمان خود را با شرک و ستم نیالودند، ایمنی تنها از آن آنهاست و آنها هدایت یافتگانند» .

الحافظ الحاكم الحسكاني أخبرنا عقيل بن الحسين، قال: أخبرنا عليّ بن الحسين، قال: حدّثنا محمد بن عبيد اللّه، قال: حدّثنا محمد بن أبي الطيّب السامري، قال: حدّثنا بشر بن موسى، قال: حدّثنا الفضل بن دكين، قال: حدّثنا

سفيان الثوري، عن منصور، عن مجاهد، عن ابن عبّاس رضي اللّه عنه في قول اللّه تعالى: <الَّذِينَ آمَنُوا> يعني صدّقوا بالتوحيد هو عليّ بن أبي طالب علیه السلام ، <وَ لَمْ يَلْبِسُوا> يعني لم يخلطوا نظيرها، <لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ> يعني لم يخلّطون و لم يخلّطوا ايمانهم، <بِظُلْمٍ> يعني الشرك. قال ابن عبّاس: و اللّه ما آمن أحد إلّا بعد شرك ما خلا عليّا فإنّه آمن باللّه من غير أن يشرك به طرفة عين، <أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ> من النار و العذاب <وَ هُمْ مُهْتَدُونَ> يعني مرشدون إلى الجنّة يوم القيامة بغير حساب، فكان عليّ علیه السلام أوّل من آمن به و هو من أبناء سبع سنين.⁽¹⁾

آیه ی سی و سوم: <قالَ فَبِما أَغْوَيْتَني لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقيم>

آیه ی سی و سوم: <قالَ فَبِما أَغْوَيْتَني لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقيم>⁽²⁾

گفت: «اکنون که مرا گمراه ساختى، من بر سر راه مستقیم تو، در برابر آنها کمین مى کنم!

الحافظ الحاكم الحسكاني: حدّثنا إبراهيم بن محمّد بن فارس، عن محمّد بن عبد اللّه، عن محمّد بن بكير بن عبد اللّه الواسطي، عن أبيه، قال: حدّثني أبو بصير، عن أبي عبد اللّه، قال: الصراط الّذي قال: إبليس: <لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ>، فهو عليّ علیه السلام ؛ امام صادق علیه السلام می فرمایند: صراطی را که ابلیس در این آیه به آن اشاره دارد علی علیه السلام است.⁽³⁾و روى أيضا حدّثنا الحسين قال:أخبرنا محمّد بن عليّ الصيرفي، عن أبي جميلة قال: حدّثنا عبد اللّه بن أبي جعفر قال: حدّثني أخي عن قوله: <هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ>⁽⁴⁾، قال: هو أمير

المؤمنين علیه السلام .⁽¹⁾العيّاشي: عن أبي بصير، عن أبي عبد اللّه علیه السلام قال: الصراط الذي قال إبليس: <لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ>، الآية، و هو عليّ علیه السلام .⁽²⁾

معنای صراط

طریحی در «مجمع» صراط را این گونه معنا می کند؛ الصراط المستقيم هو الدين الحق الذي لا يقبل الله من العباد غيره، و إنما سمي الدين صراطا لأنه يؤدي من يسلكه إلى الجنة كما أن الصراط يؤدي من يسلكه إلى مقصده؛ صراط همان طریق است آن هم طریقی که سهل و وسیع است عموماً در قرآن به همراه مستقیم آمده و به آن اضافه شده است. طریحی صفت مستقیم را به دین تعبیر کرده است؛ چرا که عمل به دین و رفتن راه دین انسان را به جای گاه رفیع می رساند.⁽³⁾

واژه ی مستقیم در حقیقت تأکید معنای صراط را می رساند. علّت متّصف شدن صراط به مستقیم این است که این راه نزدیک ترین، کوتاه ترین و سالم ترین راه برای رسیدن به مقصد است؛ علاوه بر این، صراط مستقیم یک راه بیشتر نیست که همان راه خدا است.سالک و رونده، در این راه باید استقامت به خرج دهد؛ چرا که مستقیم از ماده «قَوَمَ»گرفته شده است که معنای قوام و ایستادگی را می رساند. هم راه و هم سالک هر دو به این صفت متّصف می شوند ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا کسانی که گفتند پروردگار

ما خداوند است؛ سپس استقامت ورزیدند... در این آیه ی شریفه، استقامت صفت برای سالکان راه خداوند است. در آیه ی مذکور هم، صفت برای صراط قرار گرفته است. واژه ی صراط 45 بار در قرآن تکرار شده است که طبق علم ابجد جمع چهار و پنج در این عدد می شود 9 که جایگاه عددی آن نوزده است که عددِ واحد است یعنی یک راه، انسان را به خداوند واحد می رساند؛ لذا صراط در این چهل و پنج باری که تکرار شده است همه جا به صورت مفرد آمده است.

مصادیق صراط در قرآن

خداوند در قرآن مصادیقی برای صراط معرفی کرده است که همه ی آن به خود خداوند متعال بر می گردد

مصداق اوّل: خداوند است: إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَي اللَّهِ رَبِّي وَ رَبِّكُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلي صِراطٍ مُسْتَقيمٍ؛ همانا من بر خداوند، پروردگار خود و پروردگار شما توکل کردم هیچ جنبنده ای نیست؛ مگر این که او ناصیه اش را در قبضه دارد (وجودش در اختیار اوست) حقّاً که پروردگارم بر راهی راست است (در تدبیر امور جهان خلقت طبق عدالت و حکمت عمل می کند).⁽¹⁾یعنی فعل خداوند خارج از چارچوب عدل و حکمت و علم خداوند نیست که در آن اعوجاج باشد.

«صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ؛ راه آن خدایی که هر چه در آسمان ها و هر چه در زمین است (علاوه بر خود

آنها) ملک حقیقی اوست (زیرا ایجاد و حفظ و تدبیر و فانی کردن آنها در وقت موعود تحت اراده ی اوست). به هوش باش که همه ی کارها(ی جهان و کارهای مکلّفان در روز محشر) به سوی او باز می گردد.»⁽¹⁾

«وَ أَنَّ هذا صِراطي مُسْتَقيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ این راه مستقیم من است، از آن پیروی کنید! و از راه های پراکنده (و انحرافی) پیروی نکنید، که شما را از طریق حق، دور می سازد! این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند، شاید پرهیزگاری پیشه کنید.»⁽²⁾

در این آیه ی شریفه، صراط به «یا» نسبت اضافه شده است؛ گرچه این نسبت یک نسبت تشریفی است مثل بیتی و جنّتی که خداوند به آن اشاره دارد. صراط الله یا صراطی یعنی صراط و راهی که برای من و متعلق به خدا است. در مصادیق بعدی به صراحت این صراطی که متلعق به خداوند است را معرفی می کند.

مصداق دوّم: وجود مقدّس نبیّ مکرّم صلی الله علیه واله است. انک لمن المرسلین علی صراط مستقیم؛ همانا تو از فرستادگانی و بر صراط مستقیم هستی.⁽³⁾یعنی راه تو ای رسول من راه من است که در آن هیچ گونه بی عدالتی و خارج از امر و حکمت من نیست. بر راه راست توحید و اهل استقامت هستی چون خداوند به حضرتش امر به استقامت در این مسیر کرد فاستقم کما امرت.

مصداق سوّم: قرآن. فاستمسك بالعروة الذی اوحی الیك انك علی صراط مستقیم؛ به عروة الوثقی که قرآن باشد و بر تو وحی شده است تمسّک بجوی در این صورت بر صراط مستقیم هستی.

مصداق چهارم: راه موسی و هارون علیه السلام : وهدیناهما إلی صراط المستقیم؛ موسی و هارون علیه السلام را به صراط مستقیم هدایت کردیم. ⁽¹⁾با توجّه به حدیث منزلت که حضرت رسول علیه السلام فرمود: انت منی بمنزلة هارون من موسی إلا انه لا نبی بعدی؛ تو نسبت به من به منزله ی هارون نسبت به موسی هستی جز این که بعد از من پیامبری نخواهد بود؛⁽²⁾و جری و تطبیق آن بر وجود مقدس حضرت رسول صلی الله علیه واله و حضرت امیر علیه السلام مصداق دیگری از صراط برای ما روشن می شود که مولی امیرالمؤمنین علیه السلام است. چنان چه در سوره ی حمد که خداوند فرمود «صراط الذین انعمت علیهم» مصداق نعمت داده شدگان بنابر تفسیر و رویات مولی امیر المؤمنین علیه السلام است که نعمت ولایت به حضرتش عطا شده و ولایت هم صراط مستقیم است.

برای قرار گرفتن در صراط مستقیم نیازمند هدایت هستیم اگر هدایت الهی نباشد قطعاً از صراط خارج خواهیم شد و به مقصد که لقای پروردگار باشد نخواهیم رسید؛ لذا برای دست یابی به هدایت، باید زمینه ی آن را فراهم کنیم. یکی از زمینه های هدایت، ایمان به خداوند است ان الله لهاد الذین امنوا إلی صراط المستقیم؛ همانا خداوند کسانی را که ایمان آوردند را به صراط مستقیم هدایت می کند.⁽³⁾دیگر از زمینه های هدایت به صراط

مستقیم اطاعت از نبی مکرم اسلام صلی الله علیه واله است: و ما ارسلنا من رسول إلّا لیطاعبإذن الله...لو انهم فعلوا ما یوعظون به لكان خیرا لهم و اشد تثبیتا و لهدیناهم صراطا مستقیما؛ و ما هیچ رسولی را نفرستادیم؛ مگر آن که به یاری و توفیق خدا از وی اطاعت شود. اگر آن چه را که بدان ها پند داده می شود به جا می آوردند حتماً برای شان بهتر و از حیث تثبیت ایمان و تقویت روح استوارتر بود و مسلّماً آنها را به راهی راست (در اعتقاد و اخلاق و کردار) هدایت می نمودیم.⁽¹⁾اگر کسی از رسول خدا صلی الله علیه واله من جمیع الجهات اطاعت کند و یؤمن ببعض و یکفر ببعض نباشد، از جمله ولایت حضرت امیر علیه السلام را که در غدیر اعلام کرد و خداوند هم فرمود: بلغ ما انزل الیك فان لم تفعل فمابلغت رسالته، چنین کسی قطعاً به صراط مستقیم که یکی از مصادیق آن حضرت امیر علیه السلام است، هدایت خواهد شد.با توجّه به اهمیّت قضیه، تنها قرار گرفتن در صراط مستقیم کفایت نمی کند استقامت آن و مدامت این هدایت هم بسیار مهمّ است وگرنه امکان این که به لقای خداوند نرسد وجود دارد. دلیل آن هم همین آیه ی شریفه است که خداوند از قول شیطان بیان می کند بر سر راه مستقیم خواهم نشست و همه ی بندگان تو را گمراه خواهم کرد.گمراهی از راه امیرالمؤمنین علیه السلام که ولایت باشد؛ لذا سرّ این که هر روز در نماز هدایت بر صراط مستقیم را از خداوند مسئلت می کنیم همین است.

مصداق پنجم: کسانی که به آنان نعمت داده شده است. چنان چه گذشت منظور از نعمت داده شدگان اهل بیت علیهم السلام هستند که توضیح مفصّل آن در سوره ی حمد گذشت.

آیه ی سی و چهارم: <ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا يَکْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا يَعْتَدُونَ>

آیه ی سی و چهارم: <ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا يَکْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا يَعْتَدُونَ> ⁽¹⁾

هر جا یافت شوند، مهر ذلّت بر آنان خورده است؛ مگر با ارتباط به خدا، (و تجدید نظر در روش ناپسند خود،) و (یا) با ارتباط به مردم (و وابستگی به این و آن) و به خشم خدا، گرفتار شده اند و مهر بیچارگی بر آنها زده شده؛ چرا که آنها به آیات خدا، کفر می ورزیدند و پیامبران را به ناحق می کشتند. این ها به خاطر آن است که گناه کردند و (به حقوق دیگران،) تجاوز می نمودند.

<ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ> ، الآیة.⁽²⁾روى الشيخ الجليل النعماني بإسناده عن جابر بن عبد اللّه الأنصاري (في رواية طويلة و لكن أوردنا منها القطعة المتضمّنة للآية الكريمة). (فقالوا: يا رسول اللّه بيّن لنا ما هذا الحبل؟ فقال صلّى اللّه عليه و اله: هو قول اللّه: <إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ>. فالحبل من اللّه كتابه، و الحبل من الناس وصيّى. فقالوا: يا رسول اللّه و من وصيّك؟ فقال صلّى اللّه عليه و اله: هو الذي أنزل اللّه فيه: أن تقول نفس يا حسرتى على ما فرطّت في جنب اللّه. فقالوا: يا رسول اللّه و ما جنب اللّه هذا، إلى آخر رواية؛ در یک روایت طولانی جابربن عبدالله انصاری ذیل این آیه ی شریفه نقل می کند از حضرت رسول صلی الله علیه واله پرسیدند برای ما بیان کن که مراد از حبل چیست؟ حضرت فرمود این قول خداوند است که فرمود الا بحبل

من الله و حبل من الناس؛ امّا حبل خداوند کتاب اوست و حبل از ناس مراد وصیّ من است. پرسیدند ای رسول خدا صلی الله علیه واله وصیّ شما کیست؟ حضرت فرمود همان کسی که خداوند در شأنش فرمود واحسرتا که در حق جنب الله کوتاهی کردیم دوباره پرسیدند جنب الله چه چیز و یا چه کسی است؟ الی آخر روایت که مراد حضرت امیر علیه السلام است.⁽¹⁾درباره ی حبل، سابق توضیح داده شده است؛

امّا توضیح این مطلب لازم است که عدم پذیرش ولایت فرجام خوبی برای انکار کننده ی آن ندارد. وقتی کاری سر از کفر و شرک درآورد قطعاً موجبات ذلّت را به همراه خواهد داشت. ذلّت یعنی قبول شکست و ذلّت در مقابل شیطان که نقطه مقابل عزّت است کسی که خود را در معرض خطر شیطان قرار دهد با توجه قَسَمی که شیطان برای گمراهی فرزندان آدم یاد کرد قطعاً در دام او خواهد افتاد. نکته ی جالب این که فرمود ضُرِبَت: یعنی زده شده این جمله بیان کننده ی این است که هر کجا باشند مهر ذلّت آنان پیدا و آشکار است به عبارتی گاو پیشانی سفید هستند؛ مگر این که بخواهند توبه کنند و تدارک ببیند و جبران مافات کنند. در ادامه خداوند می فرماید: این ها خود مسبّب این ذلّت هستند؛ لذا فرمود: باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ؛ مرحوم علّامه طباطبایی ذیل این فراز از آیه ی شریفه می فرماید «باؤا» ای «اتخدوا» یعنی خودشان غضب خداوند را تحصیل کردند.⁽²⁾با توجّه به توضیحاتی که درباره ی علّت غضب خداوند در سوره ی حمد بیان کردیم،

علّت غضب، انکار ولایت حضرت امیر و فرزندان معصومش علیهم السلام است دلیل آن را هم از زیارت جامعه بیان کردیم «و من جحد ولایتكم غضب الرحمن» از طرفی هم کسی که مورد غضب خداوند واقع شود سقوط خواهد کرد «و من یحلل علیه غضبی فقد هوی⁽¹⁾هر کسی که زمینه ی غضب مرا فراهم کند و مرا غضب ناک کند غضبم بر او خواهد بود و موجب سقوط او خواهد شد. آری به خاطر این سقوط است که در ادامه خداوند می فرماید: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ؛ یعنی مهر بیچارگی بر آنها زده شده است. ذلّت عدم پذیرش با آنان کاری کرده که آنان را بیچاره کرده است. در معنای مسکین گفته شده است: مسکین کسی است که حتّی اگر نیازش را بر طرف کنند باز هم طولی نمی کشد که محتاج می شود یا در همان دم از جهت دیگر محتاج است) به عبارتی از شدّت فقر و نیازمندی نای بلند شدن از خانه را ندارد و نمی تواند رفع نیاز کند. آری کسی که ولایت اهل بیت را قبول نداشته باشد فقیر محض است چه سرمایه ای بالاتر از ولایت که تمام شئون زندگی انسان را در بر دارد و اداره می کند. مردی از شیعیان خدمت حضرت صادق علیه السلام آمد و شکایت از فقر و تنگدستی نمود حضرت فرمود (انت من شیعتنا و تدعی الفقر و شیعتنا كلهم اغنیاء) تو از دوستان مایی و اظهار فقر و تنگ دستی می کنی با این که تمام شیعیان ما بی نیاز و غنی هستند. آن گاه فرمود تو را تجارت پرفایده ای است که بی نیازت کرده. عرض کرد آن تجارت چیست؟فرمود اگر کسی از ثروت مندان بگوید روی زمین را برای تو پر از نقره می کنم و از تو می خواهم دوستی و ولایت اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه واله را از قلب خود خارج کنی و نسبت

به دشمنان آنها دوستی و محبّت پیدا نمایی آیا حاضر می شوی این کار را بکنی؟ عرض کرد نه یابن رسول الله صلی الله علیه واله اگر چهدنیا را پر از طلا بنماید! فرمود پس تو فقیر نیستی: بینوا کسی است که آن چه تو داری نداشته باشد، حضرت مقداری مال به او بخشیدند و مرخّص شد. ⁽¹⁾در ادامه خداوند دلیل آن را بیان می کند به این که <بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ>؛ دلیل آن این است که آنان آیات ما را انکار کرده و به آن کفر ورزیدند. بله انکار ولایت اهل بیت سر از انکار خداوند و کفر در می آورد.

آیه سی و پنجم: <وَ نادي أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَي الظَّالِمينَ>

آیه سی و پنجم: <وَ نادي أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَي الظَّالِمينَ>⁽²⁾

و بهشت یان دوزخیان را ندا می دهند که ما آن چه را پروردگارمان به ما وعده داده بود درست و ثابت یافتیم، آیا شما نیز آن چه را پروردگارتان وعده داده بود حق و ثابت یافتید؟ گویند: آری! پس ندا دهنده ای در میان آنان ندا می دهد که لعنت خداوند بر ستم کاران باد.

<فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ>...، الآية. عليّ بن إبراهيم: و أمّا قوله أو نادى أصحاب الجنّة أصحاب النار أن قد وجدنا- إلى قوله- فأذّن مؤذّن بينهم، الآية. فإنّه حدّثني أبي، عن محمّد بن الفضيل، عن أبي الحسن علیه السلام قال: المؤذّن أمير المؤمنين صلوات اللّه عليه، يؤذّن أذانا يسمع الخلائق كلّها، و الدليل على ذلك قول اللّه عزّ و جلّ في سورة البراءة <وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ>⁽³⁾، فقال أمير المؤمنين علیه السلام كنت

أنا الأذان في الناس؛ امام رضا علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: مؤذّن در این آیه ی شریفه امیرالمؤمنین علیه السلام است وقتی اذان می گوید تمام خلایق آن را می شنوند و دلیل بر این که مؤذّن حضرت امیر علیه السلام است را آیه ی شریفه و آذان من الله رسوله بیان می کند که حضرت امیر علیه السلام فرمود: من اعلام کننده ی در بین مردم هستم.⁽¹⁾

الحافظ الحاكم الحسكاني: أخبرنا عبد اللّه الشيرازي قال: أخبرنا أبو بكر الجرجرائي قال: حدّثنا أبو أحمد البصري، قال: حدّثنا المغيرة بن محمّد، قال: حدّثنا عبد الغفار بن محمّد، قال حدّثنا مصعب بن سلام عن عبد الأعلى التغلبي، عن محمّد بن الحنفيّة، عن عليّ علیه السلام قال: <فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ>، فأنا ذلك المؤذّن؛ هم چنین به نقل از خود حضرت ذیل این آیه ی شریفه فرمود من آن مؤذّن هستم.⁽²⁾

آیه ی سی و ششم: <وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَري ءٌ مِنَ الْمُشْرِکينَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَ بَشِّرِ الَّذينَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَليمٍ>

آیه ی سی و ششم: <وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَي النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَري ءٌ مِنَ الْمُشْرِکينَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَ بَشِّرِ الَّذينَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَليمٍ>⁽³⁾

و این، اعلامی است از ناحیه ی خدا و پیامبرش به (عموم) مردم در روز حجّ اکبر [ روز عید قربان ] که: خداوند و پیامبرش از مشرکان بیزارند! با

این حال، اگر توبه کنید، برای شما بهتر است و اگر سرپیچی نمایید، بدانید شما نمی توانید خدا را ناتوان سازید (و از قلمرو قدرتش خارج شوید) ! و کافران را به مجازات دردناک بشارت ده.

<وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ>، الحافظ الحاكم الحسكاني بإسناده عن حكيم بن جبير، عن عليّ بن الحسين عليهما السّلام قال: انّ لعليّ اسماء في كتاب اللّه لا يعلمه الناس. قلت: و ما هو؟ قال: (وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ) عليّ و اللّه هو الأذان يوم الحجّ الأكبر.⁽¹⁾

العيّاشي: عن حكيم بن جبير، عن عليّ بن الحسين عليهما السّلام في قول اللّه: <وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ>، قال: الأذان أمير المؤمنين عليّ علیه السلام ؛ از امام زین العبادین علیه السلام که فرمودند: همانا برای علی علیه السلام اسم هایی در کتاب خداوند است که هیچ یک از مردم آن را نمی دانند راوی پرسید این اسم های کدام است؟ حضرت فرمودند: أذان من الله و رسوله به خداوند سوگند که علی علیه السلام اعلام کننده ی در روز حجّ اکبر است.⁽²⁾

مصداق آذان: تنها مصداق بارز « اذان» در آیه ی شریفه حضرت امیر علیه السلام

است که روایت آن را از قول امام سجاد علیه السلام بیان کردیم. به دو نمونه ی دیگر از این روایات در این زمینه اشاره می کنیم:

أمیرالمؤمنین علیه السلام رَوَی الْبُخَارِیِّ فِی صحیحه فِی نِصْفِ الْجُزْءُ الْخَامِسِ فِی بَابُ وَ أَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِكِینَ وَ رَسُولُهُ حَدِیثُ سورة براءة وَ زَادَ فِیهِ قَالَ فَأَذِنَ عَلَیَّ فِی أَهْلُ مِنًی یَوْمَ النَّحْرِ أَلَا یَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكُ وَ لَا یَطُوفُ بِالْبَیْتِ عُرْیَانُ؛ امام علی علیه السلام بخاری در صحیح خود در وسط جزء پنجم در بخش: <وَ أَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمشْرِكِینَ وَ رَسُولُهُ>، حدیث سورهی برائت را روایت کرده و در آن افزوده است که گفت: «پس علی علیه السلام روز قربان در میان مردم منی اعلام کرد که از امسال به بعد هیچ بتپرستی حقّ شرکت در مراسم حج را و هیچ برهنهای نباید خانهی خدا را طواف کند».⁽¹⁾

قَالَ الصّادق علیه السلام : «الْأَذَانُ اسْمٌ نَحَلَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلِیّاً (علیه السلام) مِنَ السَّمَاءِ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِی أَدَّی عَنِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) سورة براءة وَ قَدْ كَانَ بَعَثَ بِهَا أَبَا بَكْرٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَبْرَئِیلَ (علیه السلام) عَلَی النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ (صلی الله علیه و آله) إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ لَكَ لَا یَبْلُغُ عَنْكَ إِلَّا أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ مِنْكَ فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) عَلِیّاً (علیه السلام) فَأَخَذَ الصَّحِیفَهْ مِنْ أَبِیبَكْرٍ وَ مَضَی بِهَا إِلَی أَهْلِ مكة فَسَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَی أَذَاناً مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) إِنَّهُ اسْمٌ نَحَلَهُ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ لِعَلِیٍّ (علیه السلام)؛ امام صادق علیه السلام : این نامی است که خداوند عزّوجلّ به علی علیه السلام در آسمان داده است؛ زیرا او از جانب خداوند آیات برائت را بر

مشرکان خواند و این درحالی بود که رسول خدا صلی الله علیه واله آن را با ابوبکر فرستاده بود، پس جبرییل علیه السلام نازل گشت و گفت: «ای محمّد صلی الله علیه واله ! خداوند به تو می گوید کسی نباید این آیات را از جانب تو ابلاغ کند؛ مگر خودت یا مردی ازاهل بیت خودت». پس رسول خدا صلی الله علیه واله علی علیه السلام را در پی ابوبکر فرستاد و او نیز صحیفه را از ابوبکر گرفته و با خود به مکّه برد. پس خداوند او را أَذَان مِّنَ اللهِ نامید. این نام را خدا از آسمان برای علی علیه السلام هدیه کرده است.⁽¹⁾

این آیه ی شریفه دو چندان بر فضیلت حضرت امیر علیه السلام دلالت دارد اوّل این که حضرت اعلام کننده و فریادگر توحید است دوّم این که هر کسی ولایت حضرت را نپذیرد سر از شرک و کفر در می آورد که توضیح آن در آیات سابقه گذشت.

حضرت علیه السلام به دستور پیامبر رحمت صلی الله علیه واله مطالبی را برای عموم مردم بیان کردند خطاب به عموم مردم نشان دهنده ی اهمّیت موضوع است که همگی باید گوش فرا دهند و حق را بپذیرند.

مواد و محتوایی که حضرت امیر علیه السلام اعلام کردند: ابنعبّاس (رحمة الله علیه)وَ الْمُؤَذِّنُ یَوْمَئِذٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّبْنُأَبِیطَالِبٍ (علیه السلام) أَذَّنَ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ بِأَنْ لَا یَدْخُلُ الْجَنَّهْ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَ لَا یَطُوفَ بِالْبَیْتِ عُرْیَانٌ وَ مَنْ كَانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) أَجَلٌ فَأَجَلُهُ إِلَی مُدَّتِهِ وَ لَكُمْ أَنْ تَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَهْ أَشْهُر.

ابنعبّاس (رحمة الله علیه)- مؤذّن در آن روز از جانب خدا و رسول صلی الله علیه واله علیّ بن ابیطالب علیه السلام بود که چهار مطلب را اعلام نمود: جز مؤمن کسی وارد

بهشت نمی شود، هیچ کس حق ندارد برهنه، کعبه را طواف کند، هرکس پیمانی با پیامبر دارد، پیمان او تا پایان موعد آن معتبر است و حاضران در حجّ آن سال چهار ماه وقت دارند خود را به ایل و تبار خود برسانند. مهم تر از همه این که، شرک نورزند و مشرکین از سال آینده حق شرکت در مراسم حجّ را ندارند. وجه حج اکبر خواندن این حج این بود که مشرکین به همراه مسلمین در حج شرکت کرده و طبق آداب و رسوم خود حج به جا آورده بودند که از این عمل نهی شدند.⁽¹⁾

آیه ی سی و هفتم: <يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَي الْإيمانِ وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ>

آیه ی سی و هفتم: <يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَي الْإيمانِ وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ>⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید! هرگاه پدران و برادران شما، کفر را بر ایمان ترجیح دهند، آنها را ولیّ (و یار و یاور و تکیه گاه) خود قرار ندهید و کسانی از شما که آنان را ولیّ خود قرار دهند، ستم گرند.

ابن شهرآشوب رحمة الله ، عن أبي حمزة، عن أبي جعفر علیه السلام في قوله تعالى: <يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَ إِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ>، قال: فإنّ الايمان ولاية عليّ بن أبي طالب علیه السلام .⁽³⁾

العيّاشي رحمة الله ، عن جابر، عن أبي جعفر علیه السلام ، قال: سألته عن هذه الآية في قول اللّه: <لا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَ إِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ> قال: فإنّ الكفر في الباطن في هذه الآية ولاية الأوّل و الثاني و هو كفر. و قوله: <الْإِيمانِ> فالايمان

ولاية عليّ بن أبي طالب علیه السلام . قال: <وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ>؛ ابن شهر آشوب به نقل از امام باقر علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمود: ایمان در این آیه همانا ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام است.⁽¹⁾هم چنین عیاشی از امام باقر علیه السلام همین معنا را نقل کرده است.

نکته ی قابل تأمّل در این آیه ی شریفه این است که، در پذیرش حق انسان باید مناسبت ها (نسب و حسب) را کنار بگذارد؛ البتّه منوط بر این که عقیده باطل باشد وگرنه اگر عقیده حق باشد و کسی بخواهد از آبای خود پیروی کند اشکالی ندارد که هیچ توصیه هم شده است مثلاً درباره ی داستان حضرت یعقوب علیه السلام لحظات آخر عمر شریفش وقتی از فرزندان خود پرسید که چه کسی را می پرستید؟ گفتند خدا را که خداوند پدران ماست یعنی بر سنت پدران خود هستیم و خدای یگانه را می پرستیم. <أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنيهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَ إِلهَ آبائِكَ إِبْراهيمَ وَ إِسْماعيلَ وَ إِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُون> ؛ آیا هنگامى که مرگ یعقوب فرا رسید، شما حاضر بودید؟! در آن هنگام که به فرزندان خود گفت: «پس از من، چه چیز را مى پرستید؟» گفتند: «خداى تو، و خداى پدرانت، ابراهیم و اسماعیل و اسحاق، خداوند یکتا را، و ما در برابر او تسلیم هستیم .⁽²⁾

در طول تاریخ زیاد دیده شده است که بودند پدر و فرزند یا دو برادر در غزوات و جنگ های صدر اسلام که مقابل هم ایستادند و با هم مبارزه

کردند و کشته شدند؛ لذا در پذیرش حق، انسان نباید درگیر احساس حسب و نسب گردد و از حق روی برگرداند. به عنوان مثال در واقعه ی کربلا یکی از شهدای کربلا، عمرو بن قرظه بود در رکاب حضرت به شهادت رسید برادری داشت در لشکر عمر سعد بود احساسی شد و به حضرت جسارت کرد با صدای بلند گفت یا حسین... ضللت اخی؛ تو برادرم را گمراه کردی. حضرت فرمود: إنَّ الله لَم یَضِّلُ اَخاكَ ولكنه هُدي أَخاكَ وَ اضلَك» تو گمراه شدی، خدا برادرت را هدایت کرد.⁽¹⁾

حضرت امیر علیه السلام ایمان مجسّم است کسی که به خاطر دنیا و مطامع آن، از حضرت رو برگرداند و ولایت حضرت را نپذیرد ظالم است و خداوند به ظالم وعده عذاب داده است.

آیه ی سی و هشتم: <يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُکَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ>

آیه ی سی و هشتم: <يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُکَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ>⁽²⁾

اى پیامبر! خداوند و مؤمنانى که از تو پیروى مى کنند، براى حمایت تو کافى است (؛ فقط بر آنها تکیه کن).

الحاكم الحسكاني: أخبرنا أبو الحسن الأهوازي قال: أخبرنا أبو بكر محمّد بن عمر القاضي قال: حدّثنا عليّ بن عبّاس، قال: حدّثنا عليّ بن حفص بن عمر القيسي، قال: حدّثنا محمّد بن الحسين بن زيد عن أبيه، عن جعفر بن محمّد، عن أبيه في قوله تعالى: <يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ>، قال:نزلت في عليّ بن أبي طالب علیه السلام ؛ امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرمایند:

این آیه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شده است.⁽¹⁾محمّد بن العبّاس: روى ابو نعيم في كتابه حلية الأولياء بإسناده إلى محمّد بن السائب الكلبي، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: نزلت هذه الآية في عليّ بن أبي طالب علیه السلام و هو المعني بقوله المؤمنين؛ ابنعباس هم ذیل این آیه ی شریفه می گوید این آیه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شده است و او معنای خداوند است که فرمود من المؤمنین.⁽²⁾

معنای حسب: و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في هذه المادّة: هو الإشراف و الاطّلاع بقصد الاختبار، و النظر و الدقّة بقصد السبر و الطلب، و يعبّر عنه بالفارسيّة بكلمة (رسيدگى)... فَإِنَ حَسْبَكَ اللَّهُ ...،. حَسْبُنَا اللَّهُ؛ أي هو المشرف المتوجّه إلينا و يتعرّف من أحوالنا و جريان أمورنا، فهو يكفينا؛ اصل واحد در این ماده اشراف و اطلاع به قصد اختبار و آزمودن و نظر و دقت به قصد به دست آوردن و طلب کردن چیزی که در فارسی از آن به کلمه رسیدگی تعبیر می شود. پس معنای این آیه ی شریفه که می فرماید حسبک الله یعنی خداوند مشرف و متوجّه ما است و احوال و جریان امور ما را می داند و او ما را کفایت می کند.⁽³⁾

حضرت رسول صلی الله علیه واله برای پیشبرد اهداف خود در امر رسالت نیاز به یک پشتوانه قوی دارد تا بتواند با امور پیش و رو مقابله کند و مشکلات را یکی پس از دیگری از سر راه بردارد. قطعاً هر چه پشتوانه قوی تر باشد موفقیّت نیز بیشتر به دست می آید در این آیه ی شریفه خداوند می فرماید من به امر

رسالت تو اشراف دارم و در جریان تمام امور تو در امر رسالت هستم. در ادامه خداوند در کنار اشراف خود پشتوانه ی دیگری را معرفی می کند که عبارت است از « من المؤمنین» گرچه همه ی مؤمنین می توانند پشتوانه و کمک در امر رسالت حضرت رسول صلی الله علیه واله باشند؛ ولی هر چه سطح ایمان بالاتر و قوی تر باشد و مصداق آن کامل تر باشد قطعاً سزاوارتر و پشتوانه محکم تری به حساب می آید. طبق تفسیری که ذیل این آیه ی شریفه شده است حضرت امیر علیه السلام مصداق این پشتوانه معرفی شده است. آری چه کسی جز خداوند و حضرت امیر علیه السلام می تواند در امر رسالت پیامبر او را کفایت کند؟ «من المؤمنین» من تبعیضّیه است؛ یعنی مراد همه ی مؤمنان نیستند؛ چرا که همه ی مؤمنین از استعداد یکسان برخوردار نیستند آن مؤمنی می تواند در امر رسالت پیامبر را کفایت کند که در تراز بالایی از استعداد در تمام زمینه ها برخوردار باشد. چه کسی جز حضرت امیر علیه السلام می تواند کامل ترین مصداق « من المؤمنین» باشد.

آیه ی سی و نهم: <إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّکاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِکَ أَنْ يَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدين>

آیه ی سی و نهم: <إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّکاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِکَ أَنْ يَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدين>⁽¹⁾

مساجد خدا را تنها کسى آباد مى کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده، و نماز را برپا دارد، و زکات را بپردازد، و جز از خدا نترسد؛ امید است چنین گروهى از هدایت یافتگان باشند.

<إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ...>، في كتاب ما نزل من القرآن في أهل

البيت بإسناده قال: نزلت في عليّ بن أبي طالب علیه السلام خاصّة؛ در کتاب آنچه از قرآن در شأن اهل بیت نازل شده است، آمده است که این آیه شریفه در شأن علی بن ابی طالب علیه السلام خاصه نازل شده است.⁽¹⁾ابن شهرآشوب: قال المفسرون: لمّا أسر العبّاس يوم بدر أقبل المسلمون فعيروه بكفره باللّه، و قطعية رحم، و أغلظ عليّ علیه السلام له القول فقال العبّاس: ما لكم تذكرون مساوينا و لا تذكرون محاسننا؟ فقال عليّ علیه السلام : (أ لكم محاسن؟) قال: نعم، إنّا لنعمر المسجد الحرام، و نحجب الكعبة، و سقي الحاج، و نفد العاني، فأنزل اللّه تعالى ردا على العبّاس، و وفاقا لعليّ بن أبي طالب علیه السلام : <ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ> (الآية)، ثمّ قال: <إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ> الآية؛ هنگامی که عباس در روز بدر اسیر شد، مسلمانان آمدند و او را به خاطر کفر به خدا و قطع رابطه خویشاوندی سرزنش کردند و علی علیه السلام بر او سخت گیری کرد، عباس گفت: چرا چنین می کنی؟ همتایان خود را به یاد آورید و فضایل ما را ذکر نکنید؟ پس علی علیه السلام فرمود: (آیا فضایل دارید؟) فرمود: آری، مسجد الحرام را می سازیم و کعبه را می پوشانیم و حجاج را سیراب می کنیم، ساختن مساجد خدا بر عهده مشرکان بود. سپس فرمود: (مساجد اللّه إنّا اعظم).⁽²⁾أقول: المراد بمن آمن باللّه عليّ بن أبي طالب علیه السلام .

صاحب مجمع البیان در ذیل این آیه ی شریفه چنین می فرماید: لفظ «انما» براى اثبات مطلبى و نفى مطالب دیگر جز آن به کار رود و حصر را

می رساند.⁽¹⁾یعنی عمارت مسجد را با شاخصه هایی که بیان می کند را ثابت و غیر آن را نفی می کند یعنی اگر این شاخصه ها وجود نداشته باشد عمارت مسجد از او قابل قبول نیست.

معنای یعمر: یعمر از ریشه « عَمَرَ» است. ابن فارِس آن را چنین معنا می کند: العین و المیم و الراء یدل علی اصلان صحیحان احدهما یدل علی بقاء و الامتداد الزمان....؛ عمر بر بقا و امتداد زمان دلالت می کند.عُمر را از این بابت عُمر می گویند که حیات بقا و تا زمان مشخّصی امتداد دارد.

علّامه مصطفوی در جمع بندی درباره ی معنای یعمر چنین می گوید: والتحقیق: أنّ الأصل الواحد في المادّة: هو تداوم الحياة، و هو في قبال الخراب، كما أنّ الحياة ضدّ الممات.فالحياة في المرتبة الاولى (و هي بعد مرتبة التكوين و الإيجاد) و بعدها العمر و إدامة الحياة و استمرارها. ثمّ بعده يتحقّق العيش.و العمْرُ في كلّ شي ء بحسبه، و ذلك فانّ الحياة في الموجودات من الأرض و البناء و الحيوان و الإنسان تختلف باختلافها. و العُمْرَةُ: كاللقمة، بمعنى ما يعمر به، أى برنامج عمل يعمر به المسجد الحرام، و قلنا إنّ المسجد من حيث انّه مسجد يعمر بالعبادة و الطاعة، و برنامج العمرة المستحبّة في غير الموسم: من أحسن ما يعمر به المسجد الحرام؛ اصل در این مادّه، تداوم حیات است که در مقابل خراب است کما این که حیات ضدّ ممات است. پس حیات در مرتبه ی اوّل عبارت است از تکوین و ایجاد بعد از آن عمر و ادامه ی حیات و استمرار داشتن آن است و بعد از آن زندگی تحقّق پیدا می کند و عمر هر شی به حسب خودش مختلف است و فرق می کند. حیات در موجودات از زمین

که عبارت است از بنا، حیوانات و انسان. عمره که بر وزن لقمه است به معنای ما یعمر به است که عبارت است از برنامه عملی که با آن مسجد الحرام آباد می شود...⁽¹⁾.

شاخصه های تعمیر مسجد

در این آیه ی شریفه، برای کسی که می خواهد مسجد را آباد کند پنج شاخصه بیان شده است. شاخصه ی اوّل: ایمان به خداوند است. کسی باید خانه خدا را آباد کند که ایمان به خداوند داشته باشد. شاخصه ی دوّم: ایمان به معاد و روز جزا، شاخصه ی سوّم، اقامه کردن نماز است که ستون دین است یعنی کسی که نماز را اقامه می کند که از فروعات دین به حساب می آید، انگار اصل دین را اقامه می کند. شاخصه ی چهارم، ایتاء الزکاة که همیشه و همه جا دوش به دوش نماز است و نماز را همراهی می کند. شاخصه ی پنجم این که عامر مسجد، فقط باید از خداوند بترسد از کسی جز خداوند پروا نداشته باشد. طبیعی است اگر برای ساخت یک بنایی نیاز به معمار باشد، سعی می شود بهترین وکار بلدترین معمار را برای این امر دعوت کنیم ممکن است مؤمنانی باشند که در بعضی از این شاخصه ها قوی باشند ولی جامع نیستند؛ لذا باید دنبال معماری باشیم که همه ی این شاخصه ها را در مرتبه اکمل دارا باشد طوری که معماری او جواب گوی همه ی زمان ها باشد. یعنی در هر زمان و مکانی مسجدی بنا و تعمیر می شود از الگوی او استفاده کنند. دلیل اوّل این که گفتیم در هر زمان و

مکان این است که خداوند فرمود: یعمر مساجد الله کسی که مساجد را تعمیر می کند مساجد جمع مسجد است این طور نیست که فقط در یک زمان و مکان خاص تعمیر شده باشد؛ بلکه تا زمانی که شرع محمد صلی الله علیه واله استمرار دارد این پایگاه نیز وجود دارد و خواهد داشت. زیر بنای این عمارت باید با این پنج شاخصه ی بیان شده همراه باشد. به عبارتی یعمر فعل مضارع و دلالت بر استمرار فعل دارد علاوه بر این، شاخصه هایی هم که بیان شد همه استمرار را می رساند یعنی در هر زمان و مکانی که مسجدی ساخته و آباد می شود باید این شاخصه ها در عامر مسجد باشد. دلیل دیگرش این است که عمارت فقط به ظاهر مسجد محدود نمی شود؛ بلکه تعمیر اعم از تعمیر ظاهری ساختمان مسجد و تعمیری معنوی آن است. ای بسا که تعمیر معنوی آن مهم تر است چون عبادت و بندگی در آن صورت می گیرد این بُعد معنوی منحصر در یک زمان و مکان خاصی نمی شود مسجد باید در تمام زمان ها ومکان ها از حیث معنوی آباد باشد. حال که چنین است معمار آن باید یک معمار چیره دست باشد شاخصه های مذکور را در اعلی مرتبه دارا باشد خصوصاً شاخصه ی پنجم که لم یخش الا الله یعنی جز از خداوند از کسی نترسد و این جمله مربوط است به گفتار خداى تعالى (که پیش از این فرماید): <أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ>؛ آیا از آنان می ترسید در حالی که خداوند سزاوارتر از آن است که از او بترسید»⁽¹⁾و منظور این است که اگر شما از آنها بترسید در شرک ورزى با آنها یکسانید. کسی که در کنار خداوند از کسی دیگر بترسد در حقیقت در ترسیدن از خداوند شریک قایل شده است

وقتی که چنین شد سر از شرک در می آورد و به گفته ی خداوند شرک ظلم عظیمی است که خداوند مشرک را نمی بخشد. حال اگر کسی مشرک بود و بعد توبه کرد، این احق و سزاوار است که عماره مسجد را انجام دهد یا کسی که ذرّه ای از شرک بر دامن ولایی او ننشسته و در طول حیات خود به خداوند شرک نورزیده است؟ شرکی که مانع دست یابی به مقام ولایت می شود <لا ینال عهدی الظالمین> که ظالمین در این آیه ی شریفه همان کسانی هستند که، مشرک بودند؛ بنابراین حضرت امیر علیه السلام جامع این شاخصه هایی است که خداوند بیان فرمود؛ لذا تعمیر مسجد و آبادانی آن باید به دست یدالله انجام پذیرد خصوصاً تعمیر معنوی آن.

آیه ی چهلم: <قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ>

آیه ی چهلم: <قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ>⁽¹⁾

بگو: به فضل و رحمت خدا باید خوشحال شوند؛ که این، از تمام آن چه گردآورى کرده اند، بهتر است .

الطبرسي رحمة الله ، عن أبي جعفر الباقر علیه السلام : فضل اللّه رسول اللّه صلی الله علیه واله ، و رحمته عليّ بن أبي طالب علیه السلام ؛ امام باقر علیه السلام می فرمایند: فضل خداوند رسول الله صلی الله علیه واله و رحمت او علی بن ابی طالب علیه السلام است.⁽²⁾

الخطيب البغداديّ بإسناده عن ابن عبّاس رحمة الله في قوله تعالى: <قُلْ بِفَضْلِ

اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ> الآية، قال (يعني ابن عباس): بفضل اللّه النبي صلّى اللّه عليه و اله، و برحمته عليّ (كرّم اللّه وجهه).⁽¹⁾

محمد بن يعقوب رحمة الله بإسناده عن الرضا علیه السلام ، قال: قلت <قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ>: قال: بولاية محمد و آل محمد عليهم السّلام هو خير ممّا يجمع هؤلاء من دنياهم؛ امام رضا علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرمایند: ولایت پیامبر صلی الله علیه واله و آل او آن خیری است که بندگان خدا می توانند از دنیای خود جمع کنند.⁽²⁾

معنای فضل: الفَضْلُ و الفَضِيلَةُ: خلاف النَقْص و النقيصة؛ فضل و فضیلت خلاف نقص و نقیصه است. یعنی چیزی که حدّ اعتدال دارد، بالاتر از حدّ اعتدال فضیلت است و پایین تر از این حدّ نقیصه به شماره می رود.⁽³⁾

ابن فارِس درباره ی معنای فضل چنین می گوید: الفاء و الضاد و اللام أصلٌ صحيح يدلُّ على زيادةٍ فى شى ء.من ذلك الفَضْل : الزِّيادة، و الخير. و الإفضال الإحسان؛ فضل دلالت بر زیادی در یک چیزی می کند.⁽⁴⁾

و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في المادّة: هو الزيادة على ما هو اللازم المقرّر، لا مطلقا. و بهذا اللحاظ يطلق على الخير و الباقي و الإحسان و الشرف و ترك شي ء

بعد الطعام و فواضل المال.فَالْفَضِيلَةُ: ما يزيد على ما هو اللازم الجاري. و الإِفْضَالُ : هو الإعطاء زائدا على ما هو المعمول المقرّر. و المُتَفَضِّلُ : من يدّعى زيادة على ما هو المتعارف المتوقّع. و الفَضْلُ من اللَّه تعالى: عبارة عن عطائه زائدا على ما هو اللازم المقرّر في مقام تأمين المعاش المادّى و الروحانىّ؛ علامه مصطفوی: اصل در این مادّه، زیادت از چیزی که آن چیز لازم و مقرر است نه زیادی مطلق...

معنای رحمت: راغب در «مفردات» رحمت را چنین معنا می کند: رَحْمَة: نرمى و نرم خویى است که نیکى کردن به طرف مقابل را اقتضا مى کند که گاهى درباره ی مهربانى و نرم دلى به طور مجرّد و گاهى در معنى احسان و نیکى کردن که مجرّد از رقّت است به کار مى رود مثل- رَحِمَ اللّهُ فلاناً- خدا او را مورد احسان و رحمت قرار دهد (که غالباً به صورت دعاست) و هرگاه خداى بارىتعالی با این واژه توصیف شود چیزى جز احسان مجرّد و بدون رقّت و رحم دلى نیست و از این معنى روایت شده است که:«انّ الرَّحْمةَ من اللّه إنعام و إفضال و من الآدميّين رقّةٌ و تعطُّفٌ؛ (رحمت از سوى خداوند نعمت دادن و بخشایش دادن است و از آدمیان شفقت و مهربانی است)⁽¹⁾.

ابن فارِس در مقاییس چنین می گوید: رحم : الراء و الحاء و الميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الرقّة و العطف و الرأفة. يقال من ذلك رَحِمَه يَرْحَمُه ، إذا رَقَّ له و تعطَّفَ عليه. و الرُّحْمُ و المَرْحَمَة و الرَّحْمَة بمعنًى. و الرَّحِم : عَلاقة القرابة، ثم سمِّيت رَحِمُ الأنثى رَحِماً من هذا، لأنّ منها ما يكون ما يُرْحَمُ وَ يُرَقّ له مِن ولد؛ رحم اصل واحدی است که بر رقّت وعطوفت و رأفت دلالت می کند... رحم

علاقه و قرابت را گویند. رحم زن را از این بابت رحم گویند که نسبت به فرزند خود رقّت و عطوفت دارد.⁽¹⁾

مرحوم علّامه ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: کلمه ی« فضل» به معناى زیادت است و اگر «عطیّه» را فضل مى نامند بدین جهت است که عطا کننده، غالباً چیزى را عطا مى کند که مورد احتیاج خودش نیست؛ بنا براین، اگر در آیه ی مورد بحث، فیض هایى را که خداى تعالى بر بندگانش افاضه فرموده، فضل خوانده، براى این است که اشاره کند به این که خداى تعالى بى نیاز است، نه احتیاج دارد به این که چیزى را به خلق افاضه کند و نه به آن خلقى که مورد افاضه اوست نیازمند است (پس هم ایجاد خلق مورد افاضه اش فضل است و هم افاضه به آنان).

و این نیز بعید نیست که منظور از «فضل خدا»، رحمت رحمانیّه او و عطائیه باشد که بر عامّه ی خلق خود دارد، و منظور از کلمه ی «رحمت» خصوص افاضه اى باشد که بر مؤمنین از خلقش دارد، چون رحمت سعادت دینى وقتى منضم شود به نعمت عمومى در زندگى مادّى- اعم از ارزاق و سایر برکات عامه- مجموع آن رحمت و این نعمت سزاوارتر به فرح و خوشحالى و به جاتر است.⁽²⁾

خداوند در حالی عالم را خلق کرد که نیازی به آن نداشت هم چنین به انسان و بندگی او نیز هیچ نیازی نداشت این که او را خلق کرد و بهره ای از وجود داد این عمل، خدا فضل است. وجود حضرت رسول صلی الله علیه واله را طبق

تفسیری که بیان شده است، فضل قرار داد آن هم فضل برای همه ی عالمیان که همان رحمت عام خداوند است و رحمت خویش را حضرت امیر علیه السلام معرّفی می کند که اشاره به رحمت خاصه ای که فقط مؤمنین از آن بهره می برند.

نکته ی در خور توجّه این که در روایات از حضرت امیر علیه السلام وارد است که حضرت علیه السلام خود را عین الله ید الله و... معرّفی می کند. از طرفی خداوند در قرآن می فرماید: الفضل بیدالله⁽¹⁾وقتی حضرت امیر علیه السلام ید الله شد و فضل در دست مولی قرار گرفت، یعنی دست رسول الله صلی الله علیه واله که فضل است در دست امیرالمؤمنین علیه السلام است. در ادامه ی آیه ی شریفه مورد بحث می فرماید: فبذلك فلیفرحوا؛ مؤمنان باید به خاطر این فضل و رحمت خوشحال باشند؛ چرا که بیش از استحقاق آنان از فضل و رحمتش به ایشان نعمت نعمت بخشیده است. طبیعی است اگر انسانی از طرف بزرگی نعمتی بیشتر از حد و انتظار خود دریافت کند موجب خوشحالی او خواهد شد. خداوند به این امّت پیامبری عطا کرد که سرآمده همه ی پیامبران الهی است؛چون وجود اقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه واله عین فضل است فضیلت حضرت رسول صلی الله علیه واله فضیلت یک طرفه است یعنی همه ی آن چه پیامبران سابق داشتند حضرت دارد؛ ولی هر آن چه حضرت دارد دیگر پیامبران از آن برخوردار نیستند بر همین اساس امتّش نیز بر سایر امّت ها فضیلت و برتری دارد. در پایان آیه هم می فرماید: هو خیر مما یجمعون، یعنی این برخوداری از فضل و رحمت و خوشحالی شما بابت این دو بهتر از هر چیزی است که جمع آوری می کنید.

آیه ی چهل و یکم: <أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ>

آیه ی چهل و یکم: <أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ>⁽¹⁾

آگاه باشید همانا دوستان خداوند نه می ترسند و نه محزون می شوند .

العيّاشي رحمة الله ، عن عبد الرحمان بن سالم الأشلّ، عن بعض الفقهاء، قال: قال أمير المؤمنين علیه السلام : <أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ> ثمّ قال: تدرون من أولياء اللّه؟ قالوا: من هم يا أمير المؤمنين؟! فقال: هم نحن و أتباعنا، فمن تبعنا من بعدنا طوبى لنا و طوبى لهم الخبر؛ از حضرت امیر علیه السلام نقل شده است که فرمود: آیا می دانید اولیاء الله چه کسانی هستند؟ عرضه داشتند یا امیرالمؤمنین علیه السلام چه کسانی هستند؟ حضرت علیه السلام فرمود: ما و کسانی که از ما تبعیت می کنند پس کسی که از ما تبعیت کند بعد از ما، خوشا به حال ما و خوشا به حال آنان.⁽²⁾

الحافظ الحاكم الحسكاني بإسناده عن أبي هريرة، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله: إنّ من العباد عبادا يغبطهم الأنبياء تحابوا بروح اللّه على غير مال و لا عرض من الدنيا، وجوههم نور، لا يخافون إذا خاف الناس، و لا يحزنون إذا حزنوا، أ تدرون من هم؟ قلنا: لا يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله! قال: هم عليّ بن أبي طالب، و حمزة بن عبد المطلب، و جعفر و عقيل، ثمّ قرأ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله: <أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ>، الآية؛ وجود مقدّس حضرت رسول صلی الله علیه واله می فرماید: همانا از بندگان خداوند کسانی هستند که انبیای الهی به حال شان غبطه می خورند همدیگر را نه به خاطر مال و

عِرض دنیا دوست دارند صورت شان نورانی هیچ ترسی از چیزی ندارند در حالی که مردم همه ترسان هستند و محزون نمی شوند زمانی که مردم محزون و ناراحت هستند آیا می دانید آنان چه کسانی هستند؟ عرضه داشتند نه یا رسول الله صلی الله علیه واله حضرت فرمود: آنان علی بن ابی طالب علیه السلام ، حمزه، جعفر و عقیل هستند؛ سپس حضرت رسول صلی الله علیه واله این آیه ی شریفه را تلاوت فرمود.⁽¹⁾

اسماعیل حقی بروسوی مفسّر سنّی ذیل این آیه ی شریفه چنین می گوید: اولیای خدا کسانی هستند که محبّ خداوند و دشمن نفس خویش هستند. آنان به خاطر تقرّب روحانی خالصان از مؤمنان هستند. با تقرّب به وسیله ی اطاعت از خدا و غرق شدن در معرفتش،زمانی که می بینند نگاه شان به قدرت خداوند است و اگر چیزی بشنوند جز آیات خداوند نمی شنوند و اگر زبان بگشایند جز حمد و ثنای خداوند چیزی نمی گویند و اگر حرکتی از آنان سر زند فقط در راه خدمت به خداوند است تلاش آنان در راه اطاعت از خداوند است. چون در همه حال تکیه بر خداوند دارند بر این اساس هیچ باکی از کسی ندارند و فقدان چیزی هم آنان را اندوهگین نمی کند چه در دنیا و چه در آخرت. ⁽²⁾

عوامل ترس و حزن

الف. گناه و معصیت: یکی از اصلی ترین عوامل بروز مشکلات، گرفتاری ها و ناراحتی های روحی و معنوی انسان، گناه و خروج از دایره ی عبودیت و

بندگی حق تعالی است که انسان را به انواع مصایب دچار می سازد.رسول خدا صلی الله علیه واله نیز چنین فرمود: «ساعاتُ الهُمُومِ ساعاتُ الكَفّاراتِ وَ لا یزالُ الهَمُّ بِالمؤمنِ حتّی یَدَعَهُ و ما لَهُ مِنْ ذَنْبٍ؛ لحظه های غم و اندوه، لحظه های پوشاندن گناهان است و فرد مؤمن پیوسته گرفتار غم و اندوه می شود تا آن که از همه ی گناهانش پاک گردد.»⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام نیز فرمود: «هیچ یک از شیعیان علی علیه السلام نیست که در روز، بدی یا گناهی مرتکب شود؛ مگر این که در شب اندوهی به او می رسد که آن بدی و گناه را فرو می ریزد.

ب. دل بستگی به دنیا: امام صادق علیه السلام می فرماید: «الرَّغْبَةُ فی الدُّنیا تُورِثُ الْغَمَّ وَالحُزْنَ؛ دنیا خواهی غم و اندوه می آورد».⁽²⁾

ج. کوتاهی در عمل: علی علیه السلام می فرماید: «مَنْ قَصَّرَ فی العَمَلِ اُبْتُلِیَ بِالْهَمِّ؛ هر که در عمل کوتاهی کند به اندوه گرفتار آید».⁽³⁾

برخی گمان می کنند با اظهار فقر و نداری و عجز و لابه نزد دیگران، می توانند مشکل خود را برطرف نمایند؛ در حالی که در این گونه موارد نه تنها گِرِهی از کارشان گشوده نمی شود؛ بلکه از قدر و منزلت شان کاسته شده و به فقر و فلاکت بیش تری برای آن دچار می گردند.

د. جزع و فزع: بی تابی کردن و صبر و قرار از کف دادن در هجوم مشکلات زندگی نیز یکی دیگر از عواملی است که باعث ایجاد حزن و اندوه در افراد

می شود. امیر مومنان علیه السلام می فرماید: «ایَّاكَ والْجَزَعَ فَإنَّهُ یَقْطَعُ الامَلَ وَ یُضْعِفُ العَمَلَ وَ یُوِرثُ الْهَمَّ؛ از بی تابی کردن بپرهیزکه آن امید را قطع می کند و عمل را ضعیف می گرداند و اندوه به همراه می آورد».⁽¹⁾

هـ. توجه به امکانات دیگران: رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: «مَنْ نَظَرَ اِلَی ما فی أیْدِی النَّاسِ طالَ حُزْنُهُ وَ دامَ أسَفُهُ؛ کسی که چشمش به آن چه در دست مردم است (امکانات و دارایی ها) باشد، اندوهش طولانی و افسوسش پایدار خواهد شد».⁽²⁾

این واقعیتی است که به روشنی در میان برخی مردم مشاهده می کنیم؛ افرادی که به دنبال چشم و هم چشمی و کم نیاوردن در مقابل فامیل، همسایه یا دوستان خود هستند، با این که نهایت سعی و تلاش خود را به کار می گیرند تا نسبت به دارایی و امکانات دیگران کمبودی احساس نکنند و حتّی رتبه ی نخست را در مسابقه پول جمع کردن بدست بیاورند؛ ولی با این همه، باز هم احساس می کنند که از برخی دیگر عقب افتاده و کمبود دارند؛ از این رو، غم و اندوه آنان ادامه داشته و رهای شان نمی سازد.

و. شهوت رانی: رسول گرامی اسلام صلی الله علیه واله فرمود: «رُبَّ شَهْوَة ِساعَةٍ تُورِثُ حُزْنَاً طَوِیلَاً؛ چه بسا خواهش و لذّتی زودگذر که اندوهی دراز بر جای گذارد» حضرت علی علیه السلام نیز فرمود: «رُبَّ لَذَّةٍ فِیهَا الْحِمَام؛ چه بسا لذّتی که پیامدش مرگ است».⁽³⁾

ز. منفی نگری: امام کاظم علیه السلام می فرماید: «مَنِ اغْتَمَّ كانَ لِلْغَمِّ اَهْلَاً؛ آن که غم خورد، شایسته غم و اندوه است».⁽¹⁾

رسول اعظم صلی الله علیه واله نیز فرمود: «إِنَّ اللهَ بِحُكْمِهِ وَ فَضْلِهِ جَعَلَ الرُّوحَ وَ الْفَرَجَ فِی الْیَقین وَ الرِّضَا وَ جَعَلَ الهَمَّ وَ الْحُزْنَ فِی الشَّكِّ وَ السَّخَطِ؛ خداوند از روی حکمت و فضل خویش، آسایش و شادمانی را در یقین و راضی بودن به قضای الهی قرار داد و غم و اندوه را در شک و ناخشنودی».⁽²⁾

با توجّه به عواملی که باعث می شود انسان هراس داشته باشد و دچار غم و اندوه شود، کدام یک از این عوامل در وجود حضرت امیر علیه السلام است که بخواهد به خاطر یکی از این عوامل دچار غم و اندوه شود؟ شأن حضرت علیه السلام اجلّ از این مسایل است دوست و دشمن به کمال حضرت علیه السلام اعتراف دارند ساحت قدسی حضرت علیه السلام فراتر از این است که انسان بخواهد فکر نقصی در وجود نورانی او کند. به هر یک از عوامل یاد شده نگاه کنیم حضرت عکس آن در مرتبه بالای صفات اخلاقی و انسانی است. عامل اوّل که گناه و معصیت باشد حضرت دارای مقام عصمت است <انّما یرید الله لیذهب عنكم الرجس اهل البیت و یطهركم تطهیراً>. اگر به عامل دوّم نگاه کنیم که دل بستگی به دنیا باشد حضرت هیچ علاقه ای به دنیا ندارد و ارزشی برای آن قایل نیست چنان چه در روایت داریم دنیا در قالب زنی خود را بر حضرت علیه السلام عرضه کرد و حضرت علیه السلام فرمود من تو را سه طلاقه کردم برو و از من دور شو. یا در نهج البلاغه اواخر خطبه ی شقشقیه فرمود: لَأَلْفَيْتُمْ دُنْيَاكُمْ

هَذِهِ أَزْهَدَ عِنْدِي مِنْ عَفْطَةِ عَنْز؛ آن گاه می دیدید دنیای شما نزد من، از آب بینی بزغاله ای بی ارزش تر است.

اگر به عامل سوّم که کوتاهی در عمل باشد نگاه کنیم باید گفت چه کسی پرکارتر از وجود مقدّس حضرت امیر علیه السلام در همه ی عرصه ها بود. درباره ی عامل چهارم هم باید گفت حضرت شأن شان اجلّ از این است که اهل جزع و فزع باشد در کجای تاریخ می توان حتّی یک مورد کوچکی یافت که حضرت بخواهد نسبت به دنیا و مطامع آن بی تابی از خود نشان دهد؟ کسی که دنیا برایش اندازه آب بینی بزغاله ارزش ندارد برای این چنین دنیایی بی تاب می شود؟ درباره ی نگاه به دارایی و امکانات دیگران هم همین مطلب صادق است. در باب شهوت چه به معنای عام آن و چه به معنای خاص آن، باید گفت که خداوند در شأن حضرت فرمود: الذین لفروجهم حافظون و کلام آخر این که حضرت خود توحید مجسّم است. هر فعلی که در دنیا سر می زند را از خداوند می داندغرق در توحید افعالی و صفاتی خداوند است خداوند هم هر چه از او صادر شود خیر محض است؛ لذا زمینه ای برای منفی گرایی وجود ندارد. به قول منطقی ها سالبه به انتقاع موضوع است.

آیه ی چهل و دوم: <وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَ أَخيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنين>

آیه ی چهل و دوم: <وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَ أَخيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنين>⁽¹⁾

و به موسى و برادرش وحى کردیم که: «براى قوم خود، خانه هایى در

سرزمین مصر انتخاب کنید؛ و خانه هایتان را مقابل یکدیگر (و متمرکز) قرار دهید! و نماز را برپا دارید! و به مؤمنان بشارت ده (که سرانجام پیروز مى شوند!)

وقتی اصحاب نبی مکرم اسلام صلی الله علیه واله وارد مدینه شد، خانه ای که درآن بیتوته کند نداشت حضرت صلی الله علیه واله به آنان فرمود در مسجد بیتوته نکنید شاید که محتلم شوید؛ سپس اهل مدینه، خانه هایی دور مسجد بنا کردند و درهای این خانه ها را به طرف مسجد قرار دادند حضرت صلی الله علیه واله ، معاذبن جبل را به سوی آنان فرستاد و امر کرد اوّل ابوبکر را صدا زد و گفت رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود درب خود را که به طرف مسجد است را ببند و از مسجد خارج شو ابوبکر گفت اطاعت می کنم؛ سپس معاذ را به سوی عمر فرستاد و از او مثل ابوبکر خواست که به امر حضرت رسول صلی الله علیه واله عمل کند او هم چنین کرد بعد به سراغ حمزه رفت تا این جا که حضرت فرمود شما پیش خودتان خیال نکنید من علی را در مسجد سکونت دادم به خدا سوگند من آنان(ابوبکر و عمر) را خارج نکردم و علی را سکونت ندادم همانا خداوند عزّوجلّ به موسی و برادرش هارون علیه السلام وحی کرد و امر کرد به موسی که در مسجد کسی ساکن نشود و کسی در مسجد ازدواج نکند و داخل نشود مگر هارون و ذرّیه ی او. بدانید همانا علی برای من به منزله ی هارون است برای موسی او برادر من است حلال نیست کسی در مسجد نکاح کند؛ مگر علی و فرزندانش.⁽¹⁾این آیه ی شریفه نیازی به توضیح ندارد. تو خود بخوان حدیث مفصّل از این مجمل.

آیه ی چهل و سوم: <وَ يُؤْتِ کُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْکُمْ عَذابَ يَوْمٍ کَبِير>

آیه ی چهل و سوم: <وَ يُؤْتِ کُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْکُمْ عَذابَ يَوْمٍ کَبِير>⁽¹⁾

به هر صاحب فضیلتی، به مقدار فضیلتش ببخشد! و اگر (از این فرمان) روی گردان شوید، من بر شما از عذاب روز بزرگی بیمناکم!.

عليّ بن إبراهيم رحمة الله ، عن أبي الجارود، عن أبي جعفر علیه السلام ، قال: <وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ> هو عليّ بن أبي طالب علیه السلام ؛ امام باقر علیه السلام می فرماید: مراد از یؤت کل ذی فضل علی بن ابی طالب علیه السلام است.⁽²⁾

الحافظ الحاكم الحسكاني، عن كتاب فهم القرآن، عن جعفر بن محمد عليهما السّلام في قوله تعالى: <وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ> قال: قال الباقر علیه السلام : هو عليّ بن أبي طالب علیه السلام .⁽³⁾

ابن مردویه، عن ابن عبّاس رحمة الله قال: إنّ المعنى به عليّ بن أبي طالب علیه السلام .⁽⁴⁾

ابن شهرآشوب رحمة الله ، عن أبي الجارود، عن أبي جعفر علیه السلام في قوله: <وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ>، قال: عليّ بن أبي طالب علیه السلام .⁽¹⁾

مرحوم علّامه ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: معناى این که «خداوند به هر داراى فضلى فضلش را مى دهد» و اشاره به این که فقط دین توحید است که افراط و تفریط در روابط اجتماعى راتعدیل مى کند.

«و یؤت كل ذى فضل فضله» -«فضل» به معناى زیادت است و این که در جمله ی «کلّ ذى فضلٍ - هر کس که داراى فضل است» فضل به کسى و افرادى نسبت داده شده که داراى فضل هستند خود قرینه اى است بر این که ضمیر، در کلمه ی «فضله» به همان فرد داراى فضل بر مى گردد نه به اسم جلاله (اللّه) که بعضى از مفسّران احتمالش را داده اند و فضل و زیادى از امور نسبى است، یعنى وقتى در چیزى تحقّق مى یابد که آن چیز با چیز دیگرى مقایسه شود و در مقایسه با آن در نظر گرفته شود.

بنابراین، معناى جمله این طور مى شود: «و یعطى كل من زاد على غیره بشى ء من صفاته و اعماله...»، یعنى خداى تعالى به هر کس که صفات و اعمالى بهتر و بیشتر از دیگران دارد، آن سعادت و اجرى را که مختصّ به آن زیادت است مى دهد، بدون این که حق او را باطل و یا برترى و زیادتش را غصب کند و یا آن را به دیگرى که این برترى را ندارد بدهد آن طور که در مجتمعات غیر دینى بشرى رفتار مى شود. در جوامع بشرى هر قدر یک جامعه متمدّن و مترقّى باشد، ممکن نیست به دو طایفه ی مستکبر و مستضعف تقسیم نشود، بشریت از آن روز که در کره ی زمین منزل گزید و از همان اوّلین

روزى که تشکیل اجتماع داد، اجتماعش از دو طایفه ی مستعلاى مستکبر قاهر و مستعبد ذلیل مقهور تشکیل شد و هیچ چیز این افراط و تفریط را تعدیل نکرده و نمى کند؛ مگر دین توحید.پس، دین توحید عبارت است از یگانه سنّتى که مولویّت و سیادت را منحصر در خداى سبحان مى داند و بین قوى و ضعیف و متقدّم و متأخّر و کبیر و صغیر و سفید و سیاه و مرد و زن مساوات برقرار نموده، مثلاً به بانگ بلند ندا در مى دهد: «یا ایها الناس انا خلقناكم من ذكر و انثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اكرمكم عند اللّه اتقیكم» و یا مى فرماید: «انى لا اضیع عمل عامل منكم من ذكر و انثى بعضكم من بعض».⁽¹⁾

با توجه به تفسیری که علّامه از آیه به عمل آورد، کامل ترین مصداق این آیه ی شریفه،حضرت امیر علیه السلام است که مجرای عدالت خداوند در بین بندگان خدا است. حضرت هم صاحب فضل است و هم اشاعه دهنده ی آن.

آیه ی چهل و چهارم: <فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما يُوحي إِلَيْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ کَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّما أَنْتَ نَذيرٌ وَ اللَّهُ عَلي کُلِّ شَيْ ءٍ وَکيلٌ>

آیه ی چهل و چهارم: <فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما يُوحي إِلَيْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ کَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّما أَنْتَ نَذيرٌ وَ اللَّهُ عَلي کُلِّ شَيْ ءٍ وَکيلٌ>⁽²⁾

آیا برخى از آن چه را به تو وحى مى شود وا مى نهى و به مردم نمى رسانى و سینه ات از آن به تنگ مى آید که مبادا بگویند: چرا گنجى بر او فرو فرستاده نشده یا فرشته اى با او نیامده است؟ این چه انتظار بى جایى است که از تو دارند، تو فقط هشداردهنده اى و خدا کارساز و تدبیرکننده ی امور است.

الحافظ الحاكم الحسكاني بإسناده عن زيد بن أرقم، قال: إنّ جبرئيل الروح الأمين نزل على رسول اللّه بولاية عليّ بن أبي طالب عشيّة عرفة فضاق بذلك رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله مخافة تكذيب أهل الإفك و النفاق. فدعا قوما أنا فيهم، فاستشارهم في ذلك ليقوم به في الموسم فلم ندر ما نقول له، فبكى النبي صلّى اللّه عليه و اله، فقال له جبرئيل: يا محمد! أ جزعت من أمر اللّه؟ فقال: كلّا يا جبرئيل! و لكن قد علم ربّي ما لقيت من قريش إذ لم يقرّوا لي بالرسالة حتّى أمرني بجهادهم و أهبط إليّ جنودا من السماء فنصروني فكيف يقرّون لعليّ من بعدي فانصرف عنه جبرئيل فنزل عليه: <فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ>؛ جبرییل امین علیه السلام بر رسول خدا صلی الله علیه واله نازل شد تا ولایت حضرت امیر علیه السلام را در شب عرفه به حضرت ابلاغ کند؛ ولی حضرت رسول صلی الله علیه واله از این که این امر توسط منافقین و قریش تکذیب شود سینه اش سنگین شد. پس قومی را که من در میان آنها هستم فراخواند و در این باره با آنان مشورت کرد تا در فصل انجام دهد، پس نمی دانستیم به او چه بگوییم.پس رسول خدا گریست جبرییل علیه السلام به حضرت عرضه داشت ای محمد صلی الله علیه واله آیا از امر خدا جزع می کنی؟ حضرت فرمود نه ای جبرییل ولیکن خداوند می داند وقتی قریش به رسالت من اقرار نکردند تا جایی که خداوند مرا امر به جهاد با آنان کرد و از آسمان لشکریانی ازملائکه فرستاد تا مرا یاری کند، این ها چطور بعد از من می خواهند به ولایت علی اقرار کنند؟ جبرییل علیه السلام برگشت بعد این آیه نازل شد.⁽¹⁾چنان چه خود حضرت در خطبه ی دویست و هفده

نهج البلاغه گلایه ی دردناکی می کند و می فرمایند: اَللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَعْدِيكَ عَلَى قُرَيْشٍ وَ مَنْ أَعَانَهُمْ فَإِنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوا رَحِمِي وَ أَكْفَئُوا إِنَائِي وَ أَجْمَعُوا عَلَى مُنَازَعَتِي حَقّاً كُنْتُ أَوْلَى بِهِ مِنْ غَيْرِي؛ بار خدایا از تو بر قریش یارى مىخواهم که پیوند خویشاوندیم را بریدند، و کار را بر من واژگون گردانیدند و براى ستیز با من فراهم گردیدند در حقّى که از آن من بود نه آنان و بدان سزاوارتر بودم از دیگران.

شأن نزول آیه: از امام صادق علیه السلام نقل شده که پیامبر صلی الله علیه واله به على علیه السلام فرمود: من از خدا خواسته ام که میان من و تو برادرى برقرار سازد و این درخواست قبول شد و نیز خواسته ام که تو را وصىّ من قرار دهد این درخواست نیز اجابت گردید، هنگامى که این سخن به گوش بعضى از مخالفان رسید (از روى عداوت و دشمنى) گفتند به خدا سوگند یک من خرما در یک مشک خشکیده از آن چه محمّد صلی الله علیه واله از خداى خود خواسته بهتر است (اگر راست مى گوید) چرا از خدا نخواست فرشته اى براى یارى او بر دشمنان بفرستد و یا گنجى که او را از فقر نجات دهد.⁽¹⁾

آیه ی چهل و پنجم: <وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلا قُلْ کَفَى بِاللَّهِ شَهِیدًا بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ>

آیه ی چهل و پنجم: <وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلا قُلْ کَفَى بِاللَّهِ شَهِیدًا بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ>⁽²⁾

آنها که کافر شدند مى گویند: «تو پیامبر نیستى!» بگو: «کافى است که

خداوند، و کسى که علم کتاب (و آگاهى بر قرآن) نزد اوست، میان من و شما گواه باشند!»

آیه ی چهل و ششم: <أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوار>

آیه ی چهل و ششم: <أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوار>⁽¹⁾

آیا ندیدى کسانى را که نعمت خدا را به کفران تبدیل کردند و قوم خود را به سراى نیستى و نابودى کشاندند؟

عليّ بن إبراهيم رحمة الله بإسناده عن أبي عبد اللّه علیه السلام أنّه قال: نحن و اللّه نعمة اللّه التي أنعمها على عباده و بنا يفوز من فاز؛ امام صادق علیه السلام می فرماید: به خدا سوگند ما آن نعمتی هستیم که خداوند بر بندگان خود بخشیده و به واسطه ی ما به رستگاری می رسند کسانی که به دنبال رستگاری هستند.⁽²⁾

محمّد بن يعقوب رحمة الله بإسناده عن عبد الرحمان بن كثير قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السلام عن قول اللّه: <أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ> و إلى آخر الآية؟ قال: عنّي بها قريشا قاطبة الذين عادوا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله و سلم و نصبوا له الحرب، جحدوا وصيّه علي علیه السلام ؛ از امام صادق علیه السلام از این آیه ی شریفه پرسیدم حضرت علیه السلام فرمود مراد قریش هستند که به جنگ با رسول خدا صلی الله علیه واله برخواسته و وصیّ او علی علیه السلام را انکار کردند.⁽³⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: «طُوبى لِمَن لَم یُبَدِّل نِعمَةَ اللهِ كُفراً طُوبى لِلمُتَحابّین فِی الله؛ خوشا به حال کسانی که فضل خدا را با کفر عوض نمی کنند، خوشا به حال کسانی که برای رضای خدا یک دیگر را دوست دارند.»⁽¹⁾

تبدیل نعمت یکی از کارهای ناپسند و رایج در بین افراد بشر، خصوصاً منافقان است. آن هم نعمتی که تمام شئونات زندگی انسان را در بر دارد نعمت ولایت که خداوند دین خود را با آن کامل کرده و نعمت را به وسیله ی آن تمام کرده است.

عوامل تبدیل نعمت ولایت

عوامل متعدّدی باعث تبدیل و تغییر نعمت ولایت می شود که به بعضی از آن اشاره می شود:امام صادق علیه السلام در روایتی می فرماید: اصول الكفر ثلاثة: الحرص، والاستكبار، والحسد، فأما الحرص فان آدم علیه السلام حین نهی عن الشجرة، حمله الحرص على أن أكل منها وأما الاستكبار فإبلیس حیث امر بالسجود لآدم فابی، وأما الحسد فابنا آدم حیث قتل أحدهما صاحبه؛ ریشه و اساس کفر سه چیز است اوّل حرص، دوّم استکبار و سوّم حسد؛ امّا حرص، همان رفتن آدم به طرف شجره ی ممنوعه و خوردن از میوه ی آن است؛ اما استکبار این گناه اختصاصی شیطان است وقتی به او امر شد به آدم سجده کند؛ ولی سر باز زد؛ اما حسد گناه اختصاصی فرزندان آدم است که منشأ قتل شد.⁽²⁾

الف: یکی از این عوامل، عامل حرص است. حرص و آز، انسان را وادار به گناه و معصیت می کند انسان را به ورطه نیستی می برد نهایت آن خسران محض است که دچار آن خواهد شد.

ب: عامل دوّم عامل کبر است. استکبار یعنی طلب کفر کردن است. انسان گاهی اوقات متوجّه رفتار و اقوال خود نیست در راه رفتن و حرف زدن با یک حالت تبختر عمل می کند دیگران او را متکبّر می بینند؛ ولی استکبار آن است که شخص می داند متکبّر است و این تکبّر را طلب می کند. همان کاری که شیطان انجام داد. این کار سر از فساد در خواهد آورد. خداوند در قرآن آخرت را از آن کسانی می داند که اهل برتری طلبی و بزرگ بینی نیستند <تلك الدار الآخرة للذین لا یریدون فی الارض علوا و لا فسادا>.⁽¹⁾

ج: عامل بعدی عامل حسد است. انسان وقتی دستش از بعضی نعمت ها کوتاه است از طرفی این نعمت در دست دیگران می بیند، چون خود فاقد آن نعمت است آرزوی زوال آن نعمت را برای دیگری می کند تا جایی که حاضر می شود به طرف صدمه ی مالی و جانی بزند و او را به مخاطره بیندازد کاری که قریش با خاندان پیامبر صلی الله علیه واله کردند <أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا>؛ «بلکه به مردم براى آن چه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک مى ورزند در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکى بزرگ بخشیدیم».⁽²⁾حسد گناه اختصاصی ابنای آدم در زمین

است آتش تمام فتنه ها حسادت است. این حسادت است که راه ولایت را تغییر داد و مسیر بشریّت را دست خوش تحریف کرد این حسادت است که در کربلا آتش به پا کرد.

شیطان با سه حربه ی خیلی سنگین به جنگ با انسان آمد تمام قدرت خود را معطوف کرده تا با این سه حربه، انسان را از رسیدن به کمال محروم کند. با سه گناه اختصاصی خود، آدم علیه السلام و ابنای آدم، بر سر صراط مستقیم که صراط ولایت است کمین کرده، مسیرشان را تغییر داده و باعث تغییر نعمت به نقمت می شود. خداوند علّت تبدیل نعمت ولایت را کفر بیان می کند. کفری که شالوده ی آن این سه چیز است که بیان کردیم. فرجام چنین کسانی که عامداً نعمت را به نقمت تبدیل کردند جز سرای نیستی و بیچارگی و عذاب الهی چیزی نخواهد بود.

آیه ی چهل و هفتم: <فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ>

آیه ی چهل و هفتم: <فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ>⁽¹⁾

پس آن چرا نمی دانید از اهل ذکر بپرسید.

عن علي بن حسان، عن عبد الرحمان بن كثير، قال: قلت لأبي عبد اللّه علیه السلام <فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ> الآية قال: الذكر محمّد صلّى اللّه عليه و اله و نحن أهله المسئولون؛ امام صادق علیه السلام می فرمایند: ذکر رسول خداست و ما اهل او هستیم.⁽²⁾

الحافظ الحاكم الحسكاني بإسناده عن الحارث قال: سألت عليّا عن هذه

الآية <فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ>؟ فقال:و اللّه إنّا لنحن أهل الذكر، نحن أهل العلم، و نحن معدن التأويل و التنزيل و لقد سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله يقول أنا مدينة العلم و عليّ بابها فمن أراد العلم فليأته من بابه؛ از حضرت امیر علیه السلام نقل شده است که درباره ی سؤال از این آیه، حضرت فرمود به خدا سوگند همانا ما اهل ذکر هستیم ما اهل علم هستیم ما معدن تأویل و تنزیل هستیم هر آینه، از رسول خدا صلی الله علیه واله شنیدم که فرمود من شهر علم هستم و علی علیه السلام در آن. پس هرکس اراده ی علم دارد باید از در آن وارد شود.⁽¹⁾

تعریف ذکر

راغب در« مفردات» مى گوید: ذکر، دو معنى دارد گاهى به معنى حفظ و گاهى به معنى یادآورى است؛البتّه این یادآورى ممکن است به وسیله ی دل بوده باشد (که ذکر درونى و باطنى محسوب مى شود) و ممکن است به وسیله ی زبان باشد (که ذکر لفظى محسوب مى گردد) و اگر مى بینیم به قرآن، ذکر گفته شده است به خاطر همان است که حقایقى را بازگو مى کند⁽²⁾.

مصداق ذکر

خداوند متعال هم قرآن را ذکر معرفی می کند <ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَ الذِّكْرِ الْحَكيمِ>⁽³⁾و هم وجود مقدّس رسول خدا صلی الله علیه واله را « فذکر انما انت

مذکِّر»⁽¹⁾لذا اهل بیت علیهم السلام ، اهل ذکر هستند یعنی اهل قرآن و حاملان قرآن و اهل رسول خدا صلی الله علیه واله هستند. اهل بیت علیهم السلام مرجع تمام عرصه ها برای مسلمین هستند. هر جا که به بن بست برخورد کردند باید به اهلش که اهل بیت علیهم السلام باشند رجوع شود.این که اهل بیت علیهم السلام معدن اسرار و علوم الهی هستند بر کسی پوشیده نیست؛حتّی دشمنان اهل بیت علیهم السلام هم به این موضوع اقرار دارند سرّ این که خداوند فرمود اهل ذکر نه اهل علم، این است که می خواهد بفرماید متذکّر اهل علم باشید در حقیقت تذکّری است برای امّت رسول خدا صلی الله علیه واله و یادآوری می کند اهل ذکّر یعنی اهل علمی که شما باید متوجّه آنان باشید شاهد بر این مطلب فذکّر انما انت مذکِّر است.آیه ی چهل و هشتم: <وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْکَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ ءٍ وَ هُوَ کَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوي هُوَ وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقيم>⁽²⁾

خداوند مثالى (دیگر) زده است: دو نفر را، که یکى از آن دو، گنگ مادرزاد است و قادر بر هیچ کارى نیست و سربار صاحبش است او را در پى هر کارى بفرستد، خوب انجام نمى دهد؛ آیا چنین انسانى، با کسى که امر به عدل و داد مى کند و بر راهى راست قرار دارد، برابر است؟

عن ابن شهرآشوب، عن حمزه بن عطاء، عن أبي جعفر علیه السلام في قوله تعالى: <هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ> الآية. قال: هو عليّ بن أبي طالب علیه السلام و هو على صراط مستقيم؛ امام باقر علیه السلام می فرماید مراد از من یامر بالعدل علی بن

ابی طالب علیه السلام است و اوست که صراط مستقیم است.⁽¹⁾و أيضا أخرج المير محمّد صالح الترمذي (الحنفي) عن الحافظ ابن مردويه في هذه الآية الكريمة قال: نزل في أمير المؤمنين عليّ (كرّم اللّه وجهه).⁽²⁾و أيضا لما روى أبو عبد اللّه الحسين بن جبير في كتاب (نخب المناقب) حديثا مسندا عن حمزة بن عطاء، عن أبي جعفر علیه السلام في قوله تعالى: <هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ> الآية. قال: هو عليّ بن أبي طالب علیه السلام «يأمر بالعدل و هو على صراط المستقيم».⁽³⁾

خداوند در این آیه ی شریفه، انسان کافر و مؤمن را به دو مردی تشبیه کرده است و آن این که دو مرد یکی ابکم، (یعنی گنگ و لال از شکم مادر بیرون آمده است و طبیعی است وقتی انسانی پا به عرصه ی وجود می گذارد لا تعلمون شیئا؛ هیچ چیزی نمی داند به برکت حواس پنج گانه علم اکتسابی به دست می آورد و با تجربه، با امور زندگی خود آشنا می شود؛ پس اگر هر یک از این حواس ما کارایی نداشته باشد و عمل نکند در آن بخش با مشکل اساسی مواجه خواهد شد چنین شخصی قادر نیست که کارش را درست پیش ببرد علاوه بر این کَلّ بر پدر و مادر و یا مولای خود و وبال گردن آنان خواهد بود هم کار را به درستی انجام نمی دهد هم زحمت برای دیگران است.) و دیگری، مردی است طرف مقابل او ولی اوصاف او را بیان نمی کند؛ بلکه او را مفروض می گیرد یعنی در ذهن خود می گوییم پس نقطه ی مقابل این شخص، کسی است که از همه ی نعمت های کسب علم برخوردار است

بعد در ادامه می فرماید آیا این دو شخص یعنی شخص ابکم و شخص مفروضی که سالم است برابر هستند؟ استفهام، استفهام انکاری است یعنی قطعاً چنین نیست در ادامه به ثمره ی مثال می پردازد و می فرماید آن شخص مفروض ما، یامر بالعدل است یعنی همه ی کارها را به درستی انجام می دهد هم خود بر صراط مستقیم است یعنی به خاطر سلامتش درست عمل می کند و هم دیگران را امر و توصیه به عدل می کند. آری حال انسان کافر و مؤمن چنین است. یکی جاهل و پر از اشتباه و راه های غلط رفته و دیگری مصون از هرگونه خطا و اشتباهی. همیشه باید در هر موضوعی کامل ترین مصداق آن را مد نظر داشته باشیم و به راستی چه کسی جز حضرت امیر علیه السلام است که هم صراط باشد و هم عادل باشد؟؛ بلکه به خاطر شدّت عدل، صفت عدالت به خود گرفته و عین عدل باشد؛ امّا آن کافرانی که چشم روی حقیقت بسته و حقیقت را انکار کردند نه صراطی می شناسند و نه عدالتی. اگر عدالت داشتند ولایت را در موضع خود قرار می دادند و دیگران را هم توصیه به رعایت عدالت می کردند و این طور مسیر بشریت را عوض نمی کردند.

آیه ی چهل و نهم: <إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ الآية>

آیه ی چهل و نهم: <إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ الآية>⁽¹⁾

خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان مى دهد و از فحشا و منکر و ستم، نهى مى کند.خداوند به شما اندرز مى دهد، شاید متذکّر شوید.

العيّاشي رحمة الله ، عن سعد، عن أبي جعفر علیه السلام <إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ> قال: يا سعد إنّ اللّه يأمر بالعدل و هو محمّد و الإحسان و هو عليّ و إيتاء ذي القربى و هو قرابتنا، أمر العباد بمودّتنا و ايتائنا و نهاهم عن الفحشاء و المنكر من بغي على أهل البيت و دعا إلى غيرنا؛ عیّاشی به نقل از امام باقر علیه السلام حضرت فرمود ای سعد همانا خداوند امر به عدالت کرد مراد از عدالت محمد صلی الله علیه واله و مراد از احسان، علی علیه السلام و ایتاء ذی القربی ما هستیم خداوند بندگان خویش را امر به دوستی ما کرد و آنان را نهی کرد از فحشا و منکر که همان ظلم به ما اهل بیت است.⁽¹⁾

علي بن إبراهيم، قال: و قوله <إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ> الآية العدل شهادة أن لا إله إلّا اللّه و أنّ محمّدا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله و الإحسان أمير المؤمنين و الفحشاء و المنكر و البغي، فلان و فلان و فلان؛ مراد از عدل شهادتین و منظور از احسان، امیرالمؤمنین و منظور از فحشا، منکر و بغی.... است.⁽²⁾

عدل: یعنی قرار دادن هر چیزی در جایی که باید قرار بگیرد.با این تعریف باید گفت عدالت و عدالت ورزی یک تکلیف است که همه باید آن را انجام دهند؛ امّا احسان یعنی عطا و خوبی بیش از حدّ انتظار؛ لذا حضرت امیر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: العدل الانصاف و الاحسان التفضل؛ عدل انصاف است و احسان تفضل.

در حقیقت این آیه ی شریفه، به عدالت که جامع همه ی خیرات است

در باب نظام اجتماعی اشاره می کند. عدالت، جامعه را از انحطاط و هرج و مرج حفظ می کند. قوام جامعه به عدالت است آن هم در تمام عرصه ها. تقسیم عادلانه ثروت، مقتصد بودن جامعه اسلامی و هم چنین در عرصه های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی. وقتی جامعه روی عدالت را به خود ببیند زمینه ای می شود که احسان که مرتبه ی بالاتری از عدالت است شکوفا شود و افراد جامعه رغبت بیشتری به احسان که همان تفضّل بیش از انتظار است از خود نشان دهند. در این آیه ی شریفه، طبق حدیث شریفی که ذیل آن آمده حضرت رسول صلی الله علیه واله عدالت است که خداوند امر می کند به پیروی از آن. آن هم در همه ی عرصه ها. وقتی این کار به درستی انجام پذیرد، خداوند از باب تفضّل و احسان حضرت امیر علیه السلام را به جامعه ی بشریت هدیه می دهد؛ امّا هزاران افسوس که جامعه ی بشری کفران نعمت کرده و قدر این احسان بی بدیل خداوند را ندانست.

آیه ی پنجاهم: <إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ>

آیه ی پنجاهم: <إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ> ⁽¹⁾

العيّاشي رحمة الله ، عن الفضيل بن يسار، عن أبي جعفر علیه السلام <إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ> قال: يهدى إلى الولاية.⁽²⁾

محمّد بن يعقوب رحمة الله ، عن عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن ابن أبي عمير، عن إبراهيم بن عبد الحميد، عن موسى بن الليل النميريّ، عن العلاء بن سيابة، عن

أبي عبد اللّه علیه السلام في قوله تعالى: <إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ>، قال علیه السلام : يهدى إلى الإمام.⁽¹⁾

آیه ی پنجاه و یکم: <إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا>

آیه ی پنجاه و یکم: <إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا>⁽²⁾

الحافظ الحاكم الحسكاني حدّثنا أبو محمّد الاصبهاني، قال: أخبرا أبوعبداللّه جعفر بن محمّد بن الحسين الخزّاز، حدّثنا الحسين بن إبراهيم الحميري، حدّثنا القاسم بن خليفة، حدّثنا حمّاد بن سوار، عن عيسى بن عبد الرحمان، عن عليّ بن الحزور، عن أبي مريم، عن عمّار بن ياسر، قال سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله و سلم: يقول لعليّ يا عليّ! إنّ اللّه زيّنك بزينة لم يزيّن العباد بأحسن منها بغضّ إليك الدنيا و زهدك فيها و حبّب إليك الفقراء فرضيت بهم أتباعا و رضوا بك إماما الحديث.⁽³⁾

عن عبد اللّه بن مسعود في قوله تعالى: <إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها>، قال:زينة الأرض الرجال و زينة الرجال عليّ بن أبي طالب.⁽⁴⁾

آیه ی پنجاه و دوم: <هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِيَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ>

آیه ی پنجاه و دوم: <هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِيَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ>⁽¹⁾

محمّد بن يعقوب رحمة الله بإسناده عن مولأنّا أبي الحسن موسى بن جعفر عليهما السّلام في قول اللّه عزّ و جلّ: <هذا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ> الآية، قال: <ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ> عليّ علیه السلام ، <وَ ذِكْرُ مَنْ قَبْلِي> الأنبياء و الأوصياء عليهم السّلام.⁽²⁾

عن ابن شاذان بإسناده عن أبي هريرة، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله: إنّ اللّه خلق في السماء الرابعة مائة ألف ملك، و في السماء الخامسة ثلاثمائة ألف ملك، و خلق في السماء السابعة ملكا رأسه تحت العرش و رجلاه تحت الثرى، و ملائكة أكثر من ربيعة و مضر، و ليس لهم طعام و لا شراب إلّا الصلاة على أمير المؤمنين عليّ بن أبي طالب و محبّيه، و الاستغفار لشيعته المذنبين و مواليه.⁽³⁾

آیه ی پنجاه و سوم: <وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ>

آیه ی پنجاه و سوم: <وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ>⁽⁴⁾

محمّد بن يعقوب رحمة الله بإسناده عن أبي عبد اللّه علیه السلام في قوله تعالى: <وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ> الآية، قال:ذلك جعفر و حمزة و سلمان و أبوذر و المقداد بن الأسود و عمّار، هدوا إلى أمير المؤمنين علیه السلام .⁽⁵⁾

قال علي بن إبراهيم: قوله: <وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ> قال: التوحيد و الإخلاص <وَ هُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ> قال:إلى الولاية علیه السلام .⁽⁶⁾

آیه ی پنجاه و چهارم: <وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ>

آیه ی پنجاه و چهارم: <وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ>⁽¹⁾

و به سوی سخنان پاکیزه هدایت می شوند و به راه خداوند شایسته ستایش، راهنمایی می گردند.

محمّد بن يعقوب رحمة الله بإسناده عن أبي عبد اللّه علیه السلام في قوله تعالى: <وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ> الآية، قال:ذلك جعفر و حمزة و سلمان و أبوذر و المقداد بن الأسود و عمّار، هدوا إلى أمير المؤمنين علیه السلام ؛ امام صادق علیه السلام می فرماید: کسانی که هدایت شدند جعفر، حمزه، سلمان، ابوذر و عمّار بودند که به سوی امیرالمؤمنین علیه السلام و ولایتش هدایت شدند.⁽²⁾

قال علي بن إبراهيم: قوله: <وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ> قال: التوحيد و الإخلاص (وَ هُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ) قال:إلى الولاية علیه السلام ؛ در تفسیر قمّی هدایت به قول طیّب را توحید و هدایت به سوی صراط حمید ولایت حضرت امیر علیه السلام است.⁽³⁾

با توجّه به آیات قبل از این آیه،که درباره ی احوال بهشتیان است، در این آیه هم به یکی دیگر از احوالات شان که نوع گفتارشان است اشاره می کند و می فرماید کلام شان طیّب و پاک است چیزی از دهان شان که باعث ایجاد نفرت، ناراحتی، غم و اندوه و امثال آن باشد، خارج نمی شود. خداوند این گونه سخن گفتن مؤمنان در بهشت را هدایت آنان می داند. به عبارتی زمینه ی رسیدن به این مقام که قولی از آنان خارج نشود مگر قول طیّب در

این دنیا برای شان فراهم شد. چون بهشت مقصد نهایی مؤمن است. دیگر معنا ندارد بگوییم در بهشت هدایت شدند؛ بلکه این هدایت قبلا صورت گرفته است. مراد از قول طیّب؛ بنابر روایات و نظر مفسّران، قول توحید است یعنی جز برای خدا و گفتار خدا چیزی بر زبان شان جاری نمی شود. مؤمنانی که جایگاه ابدی شان بهشت است در دنیا احوال شان چنین است. به عبارتی اهل بهشت در این دنیا بهشتی شده؛ سپس وارد آن می شوند جای بهشتی شدن این دنیا است. صراط حمید، یعنی راه خداوند ستوده شده، یا صفت برای خود صراط باشد یعنی نفس راه ستودنی است در هر حال با توجّه به بیاناتی که در آیات سابق ارائه شد یکی از مصادیق صراط، حضرت امیر علیه السلام است.؛ لذا هر کس دارای این خصوصیّت باشد، یعنی هدایت به قول طیّب و صراط حمید شود رستگار خواهد شد هم چنین بیان شد وقتی فضیلتی به صورت مطلق بیان می شود به مصداق کاملخود انصراف دارد. حضرت علیه السلام مصداق برتر و کامل این آیه ی شریفه است که دیگران با تأسّی به حضرتش در جایگاه ابدی منزل می کنند.

آیه ی پنجاه و پنج: <وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيرا>

آیه ی پنجاه و پنج: <وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيرا>⁽¹⁾

و ما به موسی کتاب (آسمانی) دادیم و برادرش هارون را یاور او قرار دادیم.

قال أبو بكر الشيرازي فيما نزل من القرآن في أمير المؤمنين علیه السلام عن مقاتل، عن عطاء في قوله تعالى:<وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً>

كان في التوراة: يا موسى! إنّي اخترت لك وزيرا هو أخوك يعني هارون، لأبيك و أمّك كما اخترت لمحمد صلّى اللّه عليه و اله و سلم عليّا هو أخوه و وزيره و وصيّه و الخليفة من بعده، طوبى لكما من أخوين، و طوبى لهما من أخوين، عليّا أبو السبطين الحسن و الحسين و محسن الثالث من ولده عليهم السّلام، كما جعلت لأخيك هارون شبّرا و شبيرا و مبشّرا؛ خداوند در تورات خطاب به حضرت موسی علیه السلام فرمود: ای موسی همانا من برای تو وزیری اختیار کردم و او برادر تو یعنی هارون است همان طور که برای محمد صلی الله علیه واله اختیار کردم علی را تا برادر، وزیر، وصی و خلیفه ی بعد او باشد.خوشا به حال شما دو برادر و خوشا به حال آن دو برادر فرزندان علی علیه السلام ، حسن، حسین و محسن علیه السلام سوّمی از آنان است چنان چه برای برادر تو هارون شبّر و شبیر و مبشّر را قرار دادم.⁽¹⁾

سابقاً بیان شد که آیات قرآن کریم قابلیّت جَری و تطبیق دارند یکی از آیات، همین آیه ی شریفه است که جرَی و تطبیق بر حضرت رسول صلی الله علیه واله و حضرت امیر علیه السلام می شود. حضرت موسی علیه السلام یک معجزه نداشت این که خصوص کتاب را بیان می کند هدفی را دنبال می کند و آن این که همان طور ما به موسی علیه السلام کتاب دادیم به رسول خود ختمی مرتبت هم کتاب دادیم. همان طور که برادرش را وزیر او قرار دادیم، برادر او، علی علیه السلام را هم ما وزیر قرار دادیم. حدیث منزلت که مورد اتفاق فریقین است، گواه همین است. با این تفاوت که حضرت موسی علیه السلام وزارت برادرش هارون را از خداوند مسئلت کرد: <وَ اجعَل لِی وَزِیراً مِن أَهلِی هارُونَ أَخِی اشدُد بِهِ أَزرِی وَ أَشرِكهُ فِی أَمرِی>؛ «برادرم هارون را

وزیر من قرار ده و او را در امر رسالتم مشارکت ده».⁽¹⁾؛ اما درباره وزارت حضرت امیر علیه السلام نه تنها خود حضرت رسول مسئلت نکرد و خداوند امر به این مسئله کرد؛ بلکه حضرت رسول صلی الله علیه واله از ترس این که مردم وصایت حضرت امیر علیه السلام را نپذیرند، در ابلاغ آن تردید داشت؛ لذا خداوند امر فرمود: بلّغ ما انزل الیک. دلیل ترس حضرت هم این است که در ادامه خداوند می فرماید: والله یعصمک من الناس، نترس خداوند تو را از شرّ مردم حفظ می کند.

در مورد وزیر هم بگوییم که وزیر: از مادّه ی وزر به معنای حمل اثقال است. وزیر سلطان کسی که بار سنگین مملکت که در عهده مالک است بر خود بار میکند.

آیه ی پنجاه و ششم: < وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ>

آیه ی پنجاه و ششم: < وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ>⁽²⁾

و برای من در میان امّت های آینده، زبان صدق (و ذکر خیری) قرار ده.

علي بن إبراهيم في قوله: <وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ> قال: هو أمير المؤمنين علیه السلام .⁽³⁾

روى علّامة الهند عبيد اللّه بسمل بإسناده عن أبي عبد اللّه جعفر الصادق بن محمّد الباقر عليهما السّلام في قوله تعالى: <وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ>، قال: هو عليّ بن أبي طالب، عرضت ولايته على إبراهيم علیه السلام . فقال: اللهمّ اجعله من ذرّيّتي، ففعل اللّه ذلك؛ امام باقر علیه السلام می فرماید مصداق لسان صدق علی

بن ابی طالب علیه السلام است که ولایتش بر حضرت ابراهیم علیه السلام عرضه شد و او هم از خداوند مسئلت کرد که خداوندا او را از ذرّیه ی من قرار دهد و خداوند هم دعای او را مستجاب کرد و حضرت را از ذرّیه ی او قرار داد.⁽¹⁾

لسان صدق، یعنی زبانی که گویای حقایق باشد همان طور که حضرت ابراهیم علیه السلام مردم را به توحید و یگانگی فرا می خواند دوست داشت در ذرّیه ی او هم کسی باشد که این خصوصیت را داشته باشد. نام حضرت ابراهیم علیه السلام 69 مرتبه در 25 سوره وارد شده است و این نشان دهنده ی جایگاه عظیم و رفیع این پیامبر الهی است یکی از صفاتی که ایشان داشت صفت صداقت است تا جایی که خداوند به پیامبر صلی الله علیه واله دستور می دهد که از ابراهیم که صدیق است یاد کن <وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا>؛ «و یاد کن ابراهیم را در کتاب خود که همانا او پیامبری بسیار راست گو و صادق بود»⁽²⁾چون ایشان خود آراسته به صداقت بود تا جایی که این عملش مورد رضای خداوند بود؛ لذا از خداوند همین نعمت را برای ذرّیهی خود مسئلت می کند و خداوند هم دعوت او را اجابت می کند.

آیه ی پنجاه و هفتم: <فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ>

آیه ی پنجاه و هفتم: <فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ>⁽³⁾

هنگامی که به سراغ آتش آمد، از کرانه ی راست درّه، در آن سرزمین پر

برکت، از میان یک درخت ندا داده شد که: «ای موسی! منم خداوند، پروردگار جهانیان .

أبو القاسم جعفر بن محمّد بن قولويه في كامل الزيارات، قال: حدّثني محمّد بن الحسن بن عليّ بن مهزيار، عن أبيه، عن جدّه علي بن مهزيار، عن حسين بن ربعي، قال: قال أبو عبد اللّه علیه السلام : (شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ) الذي ذكر اللّه تعالى في كتابه هو الفرات، والبقعة المباركة هي كربلاء و الشجرة هي محمّد صلّى اللّه عليه و اله و سلم؛ امام باقر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: منظور از شاطی وادی ایمن که در کتاب خداوند ذکر شده است، فرات است و مراد از بقعه ی مبارکه، کربلا و شجره حضرت محمد صلی الله علیه واله است.⁽¹⁾

موسی کلیم الله علیه السلام برای یافتن آتش حرکت کرد در این اثنا ندایی شنید به طرف صدا رفت این اتّفاق در وادی مقدّسی اتفاق افتاده است که در آن بقعه ی مبارکی بوده است به درختی رسید که صدا از آن درخت صادر شده بود؛ امّا این که چرا این ندا از درخت صادر شد، با توجّه به این که آغاز نبوت موسی کلیم علیه السلام از این زمان و بعد شنیدن این ندای ملکوتی بوده است می توان چنین گفت که آن درخت، مظهر نبوت است که درتفسیر به پیامبر اکرم صلی الله علیه واله تعبیر شده است کما این که در صلوات خاصّه ی ماه شعبان المعظم وارد است: اللهم صل علی محمد و آل محمّد شجرة النبوة، وجود مقدّس حضرت رسول صلی الله علیه واله را درخت نبوّت معرفی می کند نبیّ کارش إنبای از غیب است و از طرفی ندا و صدا باید دارای مخرجی باشد و از جایی

صادر شود ظهورش به این شکل بوده است که از شجره ی نبوّت این صدا ظهور و بروز پیدا کرده است. مرحوم علّامه ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: این سخن و ندا قایم به خداوند بوده نه درخت، کما این که کلام ما قایم به متکلّم است و این درخت حجابی بوده است که خداوند از ورای حجاب با موسای کلیم صحبت کرد⁽¹⁾. با این بیان علّامه، درخت نبوّت حجابی بوده است که خداوند از ورای آن سخن گفت: وما كان لبشر أن يكلمه الله إلا وحيا أو من وراي حجاب أو يرسل رسولا فيوحي بإذنه ما يشاء إنه علي حكيم وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْياً؛ و هرگاه به انسان (غافل و بی خبر) نعمت دهیم، روی می گرداند و به حال تکبّر از حق دور می شود؛ ولی هرگاه مختصر ناراحتی به او رسد، تقاضای فراوان و مستمرّ (برای بر طرف شدن آن) دارد⁽²⁾محتوای این ندا هم چیزی جز توحید نیست. در سوره ی ابراهیم هم خداوند وجود مقدّس پیامبر صلی الله علیه واله را تشبیه به شجره ی طبیّه کرده است هر درختی متشکل از ریشه، تنه، شاخه، برگ و ثمره است.

عَنْ ابی حمزة الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِیجَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَنَا أَصْلُهَا وَ عَلِیٌّ فَرْعُهَا وَ الْأَئِمَّةْ (أَغْصَانُهَا وَ عِلْمُنَا ثَمَرُهَا وَ شِیعَتُنَا وَرَقُهَا یَا أَبَا حَمْزَهَ هَلْ تَرَی فِیهَا فَضْلًا قَالَ قُلْتُ لَا وَ اللَّهِ مَا أَرَی فِیهَا فَضْلًا قَالَ فَقَالَ یَا أَبَاحَمْزَه وَ اللَّهِ إِنَّ الْمَوْلُودَ یُولَدُ مِنْ شِیعَتِنَا فَتُورِقُ وَرَقَهْ مِنْهَا وَ یَمُوتُ فَتَسْقُطُ وَرَقَهْا.

پیامبر صلی الله علیه واله ابوحمزهثمالی از امام باقر علیه السلام روایت میکند که فرمود:

رسول‎ خدا صلی الله علیه واله فرمود: «من اصل و ریشهی آن درخت هستم و علی علیه السلام تنهی آن و امامان (شاخه های آن و دانش ما، میوهی آن و شیعیان ما برگهای آن هستند. ای ابوحمزه! آیا در این درخت زیادتی میبینی»؟ گفتم: «خیر، به خدا سوگند که زیادتی در آن نمیبینم»! امام علیه السلام فرمود: «ای ابوحمزه! به خدا قسم! هر نوزاد مؤمنی که به دنیا میآید، برگی به آن درخت افزوده میشود و چون بمیرد، برگی از آن میافتد».⁽¹⁾

پیام این آیه ی شریفه توحید، نبوت و ولایتی است که در نبوّت حضرت وجود دارد و جریان و سریان آن هم در وجود مقدس حضرت امیر علیه السلام و ائمه هدی علیهم السلام است.

آیه ی پنجاه و هشتم: <قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخيکَ وَ نَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْکُما بِآياتِنا أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغالِبُونَ>

آیه ی پنجاه و هشتم: <قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخيکَ وَ نَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْکُما بِآياتِنا أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغالِبُونَ>⁽²⁾

فرمود: «به زودی بازوان تو را به وسیله ی برادرت محکم (و نیرومند) می کنیم و برای شما سلطه و برتری قرار می دهیم و به برکت آیات ما، بر شما دست نمی یابند شما و پیروان تان پیروزید» .

الحافظ الحاكم الحسكاني بإسناده عن أنس: عن النبي صلّى اللّه عليه و آله و سلم: قال: بعث النبي مصدّقا إلى قوم، فعدوا على المصدّق فقتلوه فبلغ ذلك النبي صلّى اللّه عليه و اله و سلم فبعث عليّا، فقتل المقاتلة و سبي الذرية، فبلغ ذلك النبي صلّى اللّه عليه و اله و سلم فسره، فلمّا بلغ عليّا أدنى المدينة تلقّاه

رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله و سلم فاعتنقه و قبّل بين عينيه و قال: بأبي أنت و أمّي من شدّ اللّه عضدي به كما شدّ عضد موسى بهارون؛ حکیم الحسکانی با سلسله خود عن انس: عن رسول الله صلی الله علیه واله : فرمود: پیامبر صلی الله علیه واله برای قومی مؤمنی فرستاد و آنها با او دشمنی کردند و او را کشتند، پس پیامبر صلی الله علیه واله ، علی علیه السلام را فرستاد با آنان مقاتله کرد و آنان را کشت وقتی حضرت برگشت و به نزدیک ترین شهر رسید. رسول خدا صلی الله علیه واله او را ملاقات کرد و او را در آغوش گرفت و بین چشمانش را بوسید و فرمود: پدر و مادرم فدای تو باد که خداوند بازوی مرا با تو تقویت کرد هم چنان که موسی علیه السلام را با بازوی هارون تقویت کرد.⁽¹⁾

یکی از نعمت های خداوند، دست است که به وسیله ی آن انسان کارها و امور خود را انجام می دهد نداشتن دست، زندگی را بر انسان دشوار می کند و انسان را کَلّ و موجب وبال بر دیگران می شود. قدرت دست انسان در بازوان اوست به وسیله ی قدرتی که در بازوی انسان است انسان قادر بر انجام کاری می شود.در این آیه ی شریفه خداوند هارون را به بازوی پرتوان و قدرتمند موسی علیه السلام تشبیه می کند که قدرت و قوت موسی علیه السلام را دو چندان کرده و موجب سهولت کار موسی علیه السلام در امر رسالت می شود.

قوام سلطنت به قدرت است. تقویت موسی به وسیله ی هارون و تشبیه به بازو، کنایه از قدرت است که زمینه را برای سطلنت موسی فراهم می کند سلطنتی که فرعون را یارای رسیدن به آن و در عرض موسی قرار گرفتن را ندارد و فرجام آن را هم خداوند پیروزی موسی علیه السلام می داند.

همان طور که در حدیث منزلت بیان شد، حضرت امیر علیه السلام برای پیامبر صلی الله علیه واله به منزله هارون است برای موسی. در قرآن هر کجا که خداوند به داستان حضرت موسی علیه السلام اشاره می کند، هارون را هم کنار ایشان ذکر می کند. با توجّه به حدیث شریف منزلت و جّری و تطبیق این آیه ی شریفه بر حضرت رسول صلی الله علیه واله و امیر المؤمنین علیه السلام ، خداوند حضرت امیر علیه السلام را بازوی پیامبر قرارداده و ایشان را در امر رسالت به وسیله ی برادرش علی علیه السلام تقویت کرده و سلنطت ماندگار به حضرت شان بخشیده است. فرجام این قدرت سلطنتی است که یرثها عبادی الصالحون. میراث دار ولایت و قدرت الهی هم کسی نیست جز وجود مقدس امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف.

آیه ی پنجاه ونهم: <وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ>

آیه ی پنجاه ونهم: <وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ>⁽¹⁾

همانا ما گفتار خود (قرآن) را پیاپی به آنان (مشرکان) رساندیم، باشد کـه آنـان پند پذیر شوند. .

محمّد بن العبّاس رحمة الله بإسناده عن حمران، عن أبي عبد اللّه علیه السلام في قوله عزّ و جلّ: <وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ>، قال: امام بعد امام.⁽²⁾

و یؤیّده ما رواه الشیخ محمّد بن یعقوب رحمة الله بإسناده عن عبد اللّه بن جندب، قال: سألت أبا الحسن علیه السلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: <وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ>، قال: إمام إلى امام.⁽³⁾

و روى أيضا محمّد بن العبّاس رحمة الله و معنى قوله: <وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ> و هو القول في الإمامة أي جعله متّصلا من إمام إلى امام من لدن آدم إلى قائم صلوات اللّه عليهم؛... مراد از قول خداوند که فرمود قول خود را پیاپی فرستادیم، قول در امامت است که متّصلاً امام بعد امام از حضرت آدم علیه السلام تا حضرت فرستادیم.⁽¹⁾

آیه ی شصتم: <أنا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون>

آیه ی شصتم: <أنا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون>⁽²⁾

همانا ما خود قرآن را نازل کردیم و خود از آن محافظت می کنیم.

<إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّكْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ>؛ في كتاب المناقب لابن شهر آشوب بعد أن ذكر قوله تعالى: <فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ> ثم قوله تعالى: <إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّكْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ>: تفسير يوسف القطان و وكيع بن الجراح و إسماعيل السريّ و سفيان الثوري أنه قال الحارث: سألت أمير المؤمنين علیه السلام عن هذه، قال: و اللّه إنا لنحن أهل الذكر، نحن أهل العلم، نحن معدن التأويل و التنزيل؛ حضرت امیر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه فرمود: به خداوند سوگند همانا ما اهل ذکر و اهل علم و ما معدن تأویل و تنزیل هستیم.⁽³⁾

خداوند در این آیه ی شریفه با تأکیداتی بیان می فرماید که ما ذکر (قرآن) را نازل کردیم و خود از آن محافظت می کنیم.

امّا چگونگی محافظت آن نیاز به توضیح دارد که بیان می کنیم. اوّل

این که قرآن معجزه ی پیامبر صلی الله علیه واله است و معجزه را از این بابت معجزه می گویند که مردم عاجز در تصرّف آن هستند و هیچ تغییری را نمی توانند در آن ایجاد کنند. معجزه، از مصدر «اعجاز»، مشتق از ریشه ی ثلاثى مجرّد «عجز»، به معناى: درماندگى، ناتوانى و نیز پایان هر چیز است.⁽¹⁾اعجاز، به معناى: ناتوان ساختن یا ناتوان یافتن دیگرى است⁽²⁾و دلیل عجز هم این است که «علّت» شی، ورای طبیعت است به خاطر عدم دست رسی بشر به «علّت» آن شی، معجزه شکل می گیرد؛ بنابراین یکی از وجوه حفظ قرآن، معجزه بودن آن است. دلیل دوّم محفوظ بودن قرآن، داشتن روح است قرآن سوای ظاهر که کتاب است دارای ملکوتی است که روح و ملکوت آن از آن محافظت می کند که آن چیزی نیست جز امام معصوم علیه السلام که حافظ قرآن است. مولوی در مثنوی داستانی را نقل می کند که چگونگی حفظ قرآن را به زیبایی به تصویر می کشد. نقل می کند در عصر حضرت موسی علیه السلام وقتی قرار شد ساحران با ایشان مبارزه کنند، فرعون کسانی را به اقصی نقاط سرزمین مصر فرستاد تا ساحران را برای این مبارزه دعوت کنند. به دیاری رسیدند دو برادر بودند که پدرشان بهره از سحر و جادو داشت و این دو هم بی بهره از آن نبودند پیام فرعون به این دو ابلاغ شد دو برادر به خاطر اهمیّت موضوع، سر قبر پدر رفتند و از او درخواست کمک کردند. پدر در عالم رویا به آن دو برادر گفت وقتی به موسی علیه السلام رسیدید زمانی که او به خواب رفته و عصای او کنارش است، به او نزدیک شوید و عصا را بردارید اگر قدرت بر

این کار داشتید و توانستید عصا را از او دور کنید، بدانید او ساحر است و کار شما آسان است و می توانید او را شکست دهید؛ امّا اگر به او نزدیک شدید و نتوانستید عصا را بردارید بدانید او پیامبر خدا است بر حذر باشید که هرگز بر او پیروز نخواهید شد. دو برادر به سراغ موسی علیه السلام رفتند و او را در زمانی یافتند که به خواب بود نزدیک شدند تا عصا را از موسی علیه السلام جدا کنند؛ ولی ناگهان عصا تکانی خورد و در دل شان وحشتی افتاد با توجّه به سفارش پدر به این نتیجه رسیدند که او پیامبر خدا است و مبارزه با او جز شکست چیزی در پی ندارد.

چون بدیدندش که خفتست او دراز*** بهر دزدی عصا کردند ساز

ساحران قصد عصا کردند زود*** کز پسش باید شدن وانگه ربود

اندکی چون پیشتر کردند ساز*** اندر آمد آن عصا در اهتزاز

آنچنان بر خود بلرزید آن عصا*** کان دو بر جا خشک گشتند از وجا

بعد از آن شد اژدها و حمله کرد*** هر دوان بگریختند و رویزرد

رو در افتادن گرفتند از نهیب*** غلط غلطان منهزم در هر نشیب

پس یقینشان شد که هست از آسمان*** زانک میدیدند حد ساحران

مولوی با بیان این داستان، قرآن را تشبیه به عصای موسی علیه السلام می کند همان طور که عصای موسی علیه السلام روح داشت و از خود و موسی محافظت می کرد قرآن هم چنین است یعنی قرآن دارای روح است که از آن محافظت می کند؛ لذا چنین می گوید:

ای رسول ما تو جادو نیستی*** صادقی همخرقهی موسیستی

هست قرآن مر تو را همچون عصا کفرها را در کشد چون اژدها

تو اگر در زیر خاکی خفتهای*** چون عصایش دان تو آنچ گفتهای

قاصدان را بر عصایش دست نی*** تو بخسپ ای شه مبارک خفتنی

تن بخفته نور تو بر آسمان*** بهر پیکار تو زه کرده کمان⁽¹⁾

امّا مولوی بی انصافی به خرج داده به روح قرآن اشاره نکرد چه طور برای عصای موسی که معجزه او بود روح قایل شد؛ امّا برای قرآن که معجزه ی خالده ی پیامبر صلی الله علیه واله است جان و روحی که حافظ آن باشد قایل نشد.ما درباره ی ناگفته مولوی می گوییم که ولایت، روح قرآن است خداوند با روح ولایت قرآن را حفظ کرده است. بی شک یکی از دلایل اثبات امامت و ولایت، و سریان و جریان داشتن آن، همین قرآن است که بدون تحریف تا دامنه ی قیامت باقی است؛ چرا که روح آن اماماً بعد امامٍ در هر عصری آن را حمل می کند به فرموده ی امام هادی علیه السلام اهل بیت علیهم السلام حملة القرآن هستند حاملانی که دست هر سارقی را قطع می کنند و اجازه ی هرگونه دست برد به قرآن را به احدی نمی دهند. ولایتی که رحمت است آن هم رحمت موصوله یعنی پی در پی ولایت در هر عصری جریان دارد؛ لذا در همین آیه ی شریفه می فرماید: انا نحن نزّلنا الذكر؛ یعنی ما نازل کردیم فرق است بین انزال و تنزیل. انزال نزول دفعی را می گویند در حالی که تنزیل به نزول تدریجی گفته می شود همان طور که قرآن در طول بیست و سه سال تدریجی بر پیامبر صلی الله علیه واله نازل شد حفاظت از آن هم بدین شکل است یعنی امامت ولایت را تدریجی و برای هر عصری نازل کرده و والیان دین به صورت نتزیلی حافظ آن هستند. در ادامه می فرماید و انا له لحافظون؛ قاطبه ی مفسّران ضمیر در «له» را به

حضرت رسول صلی الله علیه واله بر گرداندند یعنی قرآن را برای پیامبر حفظ می کنیم که کیفیّت حفظ آن را بیان کردیم.

مطلب بعدی بحث حفاظت است که از چه چیز قرآن محافظت می کند؟ در این باره سه نظریه وجود دارد:

وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ فيه قولان: أحدهما: و إنا لمحمد حافظون ممن أراده بسوء من أعدائه، حكاه ابن جرير.

الثاني: و إنا للقرآن لحافظون و في هذا الحفظ‍ ثلاثة أوجه:أحدها: حفظه حتى يجزى به يوم القيامة، قاله الحسن.

الثاني: حفظه من أن يزيد فيه الشيطان باطلا، أو يزيل منه حقا، قاله قتادة.الثالث: إنا له لحافظون في قلوب من أردنا به خيرا، و ذاهبون به من قلوب من أردنا به شرا.⁽¹⁾

قوله: <إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّكْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ>؛ قال في آية أخرى: لا يَأْتِيهِ اَلْباطِلُ و الباطل: إبليس، مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ فأنزله الله ثم حفظه، فلا يستطيع إبليس أن يزيد فيه باطلا و لا ينتقص منه حقا، حفظه الله من ذلك. حدثني محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثور، عن معمر، عن قتادة: وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ قال: حفظه الله من أن يزيد فيه الشيطان باطلا أو ينقص منه حقا. و قيل: الهاء في قوله: وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ من ذكر محمد صلى الله عليه و سلم بمعنى: و إنا لمحمد حافظون ممن أراده بسوء من أعدائه. القول في تأويل قوله تعالى:⁽²⁾

وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ من الباطل و من الشياطين و غيرهم أن يزيدوا فيه و ينقصوا

منه و يبدلوا حرفا، نظيره قوله: لا يَأْتِيهِ اَلْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لامِنْ خَلْفِهِ الآية. و قيل بأن الهاء في قوله لَهُ راجعة إلى محمد صلّى اللّه عليه و سلّم يعني و إنا لمحمد لحافظون ممن أراده بسوء نظيره وَ اَللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ... ⁽¹⁾

آیه ی شصت و یکم: <أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ کَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثم هو یوم القیامة من المحضرین>

آیه ی شصت و یکم: <أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ کَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثم هو یوم القیامة من المحضرین>⁽²⁾

آیا آن کس که ما به او وعد ه ی نیکوى بهشت ابدى داده ایم مانند کسى است که او را از متاع دنیاى فانى بهره مند ساختیم ؛سپس در قیامت او را براى حساب و مجازات حاضر آرند.

أخرج محمّد بن جرير الطبري في تفسيره الكبير عن مجاهد في هذه الآية- الكريمة- قال: نزلت في حمزة و عليّ بن أبي طالب و أبي جهل.⁽³⁾

و روى أيضا الحاكم الحسكاني بإسناده عن مجاهد في قوله تعالى: <أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ> الآية، قال: نزلت في عليّ و حمزة و أبي جهل.⁽⁴⁾و يؤيّده ما رواه الحسن بن أبي الحسن الديلمي رحمة الله بإسناده عن رجاله إلى محمّد بن عليّ، عن أبي عبد اللّه علیه السلام في قوله عزّ و جلّ: <أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ>، قال: الموعود عليّ بن أبي طالب علیه السلام وعده اللّه تعالى أن ينتقم له من أعدائه في الدنيا و وعده الجنّة له و لأوليائه في الآخرة؛ مراد از وعدناه علی بن ابی طالب علیه السلام است که

خداوند به او وعده داد از دشمنانش در دنیا انتقام بگیرد و به او و دوستانش در آخرت وعده ی بهشت داده است.⁽¹⁾آیه ی شصت و دوم: <وَ رَبُّکَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِکُونَ>⁽²⁾

روى العلّامة البحراني قدّس سرّه، عن الحافظ محمّد بن مؤمن الشيرازي في تفسيره المستخرج من التفاسير الاثني عشر، في تفسير قوله تعالى: <وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ> الآية، يرفعه إلى أنس بن مالك، قال: سألت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله و سلم عن هذه الآية؟ فقال: إنّ اللّه خلق (آدم) من الطين كيف يشاء و يختار، و أنّ اللّه تعالى اختارني و أهل بيتي على جميع الخلق، فانتجبنا، فجعلني الرسول، و جعل عليّ بن أبي طالب الوصيّ. ثمّ قال (تعالى): <ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ> يعني ما جعلت للعباد أن يختاروا، و لكن اختار من شاء، فأنا و أهل بيتي صفوته و خيرته من خلقه؛ رسول اکرم صلی الله علیه واله می فرماید: همانا خداوند آدم را از گِل خلق کرد آن طور که خواست و اختیار کرد و همانا خداوند مرا و اهل بیت علیهم السلام مرا بر تمام خلایقش اختیار کرد و برتری دارد و ما را برگزید پس مرا رسول خود قرار داد و علی بن ابی طالب علیه السلام را وصی من قرار داد...⁽³⁾

آیه ی شصت و سوم: <وَ أَسْبَغَ عَلَيْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ >

آیه ی شصت و سوم: <وَ أَسْبَغَ عَلَيْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ >⁽¹⁾

نعمت هاى آشکار و پنهان خود را به طور فراوان بر شما ارزانى داشته است؟! ولى بعضى از مردم بدون هیچ دانش و هدایت و کتاب روشن گرى درباره ی خدا مجادله مى کنند.

علي بن إبراهيم رحمة الله ، قال الباقر علیه السلام : فأمّا النعمة ظاهرة فهو النبي صلّى اللّه عليه و آله و سلم و ما جاء به النبيّ من معرفة اللّه عزّ و جلّ و توحيده و أمّا النعمة الباطنة ولايتنا أهل البيت و عقد مودّتنا؛ امام باقر علیه السلام می فرماید: اما نعمت ظاهر پس او پیامبر صلی الله علیه واله است و آنچه ایشان از معرفت و توحید خداوند آروده است و اما نعمت باطنی همانا ولایت ما اهل بیت و عقد دوستی ما است.⁽²⁾

و في إكمال الدين عن موسى بن جعفر علیه السلام ، عن قول اللّه عزّ و جلّ: <وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً>، فقال علیه السلام : النعمة الظاهرة الإمام الظاهر، و الباطنة الإمام الغائب فقلت له: و يكون في الأئمّة من يغيب؟ فقال: نعم يغيب عن أبصار الناس شخصه و لا يغيب عن قلوب المؤمنين ذكره، و هو الثاني عشر منّا إلى آخر الحديث؛ حضرت موسی بن جعفر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید:مراد از نعمت ظاهر؛ همانا امام ظاهر است نعمت باطن امام غایب. از حضرت سوال شد آیا در میان اهل بیت علیهم السلام کسی هست که غایب باشد؟ فرمود بله

کسی که از دیدگان مردم غایب است در حالی که در قلوب مؤمنین حاضر است و او دوازدهمین از ماست....⁽¹⁾بیان شد که نعمت ولایت جامع همه ی نعمت هاست چه نعمت های ظاهری و چه باطنی.

آیه ی شصت و چهارم: <قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذيرٌ لَکُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَديدٍ>

آیه ی شصت و چهارم: <قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذيرٌ لَکُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَديدٍ>⁽²⁾

بگو: «شما را تنها به یک چیز اندرز مى دهم، و آن این که: دو نفر دو نفر یا یک نفر یک نفر براى خدا قیام کنید، سپس بیندیشید این دوست و هم نشین شما [محمّد] هیچ گونه جنونى ندارد؛ او فقط بیم دهنده ی شما در برابر عذاب شدید (الهى) است .

<قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ>؟ قال: إنّما أعظكم بولاية عليّ علیه السلام و هي الواحدة التي قال اللّه؛ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ، مراد ولایت علی علیه السلام است که خداوند فرمود.⁽³⁾

قال محمد بن العبّاس رحمة الله بإسناده عن يعقوب بن يزيد، عن أبي عبد اللّه علیه السلام ، قال: سألته عن قول اللّه عزّ و جلّ: <قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَ فُرادى > قال: بالولاية. قلت: و كيف ذلك؟ قال: إنّه لمّا نصب النبيّ صلّى اللّه عليه و اله و سلم أمير المؤمنين علیه السلام للناس فقال: من كنت مولاه فعليّ مولاه، اغتابه رجل و قال: إنّ محمدا ليدعو كلّ يوم إلى أمر جديد و قد بدأ بأهل بيته

يملّكهم رقابنا. فأنزل اللّه عزّ و جلّ على نبيّه صلّى اللّه عليه و اله و سلم بذلك قرآنا، فقال له: <قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ>. فقد أدّيت إليكم ما افترض ربّكم عليكم. قلت: فما معنى قوله عزّ و جلّ: <أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَ فُرادى >؟ فقال: أمّا مثنى، يعنى طاعة رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله و سلم و طاعة أمير المؤمنين علیه السلام و أمّا فرادى، فيعني طاعة الإمام من ذرّيّتها من بعدهما، و لا و اللّه يا يعقوب ما عنّي غير ذلك؛ امام صادق علیه السلام می فرماید: مراد از واحده، ولایت است. سؤال شد چگونه؟ حضرت فرمود وقتی پیامبر صلی الله علیه واله حضرت امیر علیه السلام را منصوب کرد و فرمود هر که من مولای او هستم پس علی هم مولای اوست شخصی غیبت حضرت رسول صلی الله علیه واله را کرده و گفته است که محمّد هر روز چیز جدیدی را عرضه می کند و بر گردن ما می نهد که خداوند این آیه را نازل فرمود. در ادامه حضرت علیه السلام فرمود:امّا مراد از مثنی یعنی اطاعت از پیامبر صلی الله علیه واله و امیرالمؤمنین علیه السلام است و مراد از فرادا یعنی اطاعت از امام از ذرّیه ی ایشان اماماً بعد امامٍ...⁽¹⁾

آیه ی شصت و پنجم: <وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جي ءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُون >

آیه ی شصت و پنجم: <وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جي ءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُون >⁽²⁾

و زمین (در آن روز) به نور پروردگارش روشن مى شود، و نامه هاى اعمال را پیش مى نهند و پیامبران و گواهان را حاضر مى سازند، و میان آنها به حق داورى مى شود و به آنان ستم نخواهد شد.

قال: حدّثنا محمد بن أبي عبد اللّه علیه السلام ، قال: حدّثنا جعفر بن محمد، قال: حدّثنا القاسم بن الربيع، قال:حدّثني صياح المدائنيّ، قال: حدّثنا المفضّل بن عمر أنّه سمع أبا عبد اللّه علیه السلام يقول في قوله: <وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها> قال: ربّ الأرض يعني إمام الأرض، قلت: فإذا خرج يكون ماذا؟ قال: يستغني الناس عن ضوء الشمس و نور القمر و يجتزون بنور الإمام، <وَ وُضِعَ الْكِتابُ وَ جِي ءَ بِالنَّبِيِّينَوَ الشُّهَداءِ> قال: الشهداء الأئمّة عليهم السّلام و الدليل على أنّهم الأئمّة قوله تعالى في سورة الحج: <لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ>⁽¹⁾.⁽²⁾

آیه ی شصت و ششم: <لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْکُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَيْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ>

آیه ی شصت و ششم: <لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْکُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَيْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ> ⁽³⁾

ولى خداوند ایمان را محبوب شما قرار داده و آن را در دل های تان زینت بخشیده، (به عکس) کفر و فسق و گناه را منفورتان قرار داده است؛ کسانى که داراى این صفاتند هدایت یافته گانند.

روى محمد بن يعقوب رحمة الله بإسناده عن أبي عبد اللّه علیه السلام في قوله عزّ و جلّ: <وَ لكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ>، قال: يعني أمير المؤمنين علیه السلام ، <وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ>، قال: الأوّل و الثاني و الثالث.⁽⁴⁾و روى فرات

بن إبراهيم، عن أبي جعفر علیه السلام ، قال: حبّ أمير المؤمنين علي بن أبي طالب علیه السلام ايمان و بغضه نفاق ثمّ قرأ <وَ لكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ> الآية.⁽¹⁾قال علي بن إبراهيم رحمة الله بإسناده، عن عبد الرحمان بن كثير، عن أبي عبد اللّه علیه السلام في قوله: <حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ> يعني أمير المؤمنين علیه السلام ، (وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ) يعني فلان و فلان و فلان.⁽²⁾

آیه ی شصت و هفتم: <وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ >

آیه ی شصت و هفتم: <وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ >⁽³⁾

و آن مسلّماً تذکرى براى پرهیزگاران است.

قال: إنّ ولاية عليّ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ للعالمين.⁽⁴⁾تذکرة در لغت به معنای یادآوری است راغب در «مفردات» ذیل مادّه ی ذکر، دربارهی تذکره، چنین می گوید: التذکرة: یعنى آن چه را که به وسیله ی آن، چیزى به یاد مى آید. عرب به برگه ی عبور و جواز برای سوار شدن وسیله ای هم چون قطار، هواپیما و امثال ذلک تذکره می گوید. با توجّه به معنای مذکور، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام جواز عبور متّقین برای رسیدن به جای گاه ابدی است.

آیه ی شصت و هشتم: <يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخافُونَ يَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطيرا وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْکيناً وَ يَتيماً وَ أَسيراً>

آیه ی شصت و هشتم: <يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخافُونَ يَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطيرا وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْکيناً وَ يَتيماً وَ أَسيراً>⁽¹⁾

آنها به نذر خود وفا مى کنند، و از روزى که شرّ و عذابش گسترده است مى ترسند و غذاى (خود) را با این که به آن علاقه (و نیاز) دارند، به «مسکین» و «یتیم» و «اسیر» مى دهند.

مرحوم علّامه طباطبایی به نقل از کشّاف: و في الكشاف: و عن ابن عباس: أن الحسن و الحسين مرضا فعادهما رسول الله ص في ناس معه فقالوا: يا أبا الحسن لو نذرت على ولدك (ولديك ظ) فنذر علي و فاطمة و فضة جارية لهما إن برءا مما بهما أن يصوموا ثلاثة أيام فشفيا و ما معهم شيء. فاستقرض علي من شمعون الخيبري اليهودي ثلاث أصوع من شعير فطحنت فاطمة صاعا و اختبزت خمسة أقراص على عددهم فوضعوها بين أيديهم ليفطروا فوقف عليهم سائل و قال: السلام عليكم أهل بيت محمد مسكين من مساكين المسلمين أطعموني أطعمكم الله من موائد الجنة فآثروه و باتوا لم يذوقوا إلا الماء و أصبحوا صياما. فلما أمسوا و وضعوا الطعام بين أيديهم وقف عليهم يتيم فآثروه، و وقف عليهم أسير في الثالثة ففعلوا مثل ذلك. فلما أصبحوا أخذ علي بيد الحسن و الحسين و أقبلوا إلى رسول الله ص فلما أبصرهم و هم يرتعشون كالفراخ من شدة الجوع قال: ما أشد ما يسوءني ما أرى بكم فانطلق معهم فرأى فاطمة في محرابها قد التصق ظهرها ببطنها و غارت عيناها فساءه ذلك فنزل جبريل و قال: خذها يا محمد هنأك الله في أهل بيتك فأقرأه السورة؛ و در تفسیر کشّاف است از ابن عباس روایت آمده که حسن و حسین علیه السلام بیمار شدند، و رسول خدا صلی الله علیه واله با جمعى از صحابه از ایشان عیادت کرد، مردم

به على علیه السلام گفتند چه خوب است براى بهبودى فرزندت- فرزندانت- نذرى کنى، على و فاطمه، و فضّه کنیز آن دو نذر کردند که اگر کودکان بهبودى یافتند سه روز روزه بدارند، بچه ها بهبودى یافتند، و اثرى از آن کسالت باقى نماند.

بعد از بهبودى کودکان، على علیه السلام از شمعون خیبرى یهودى سه من قرص جو قرض کرد و فاطمه یک من آن را دستاس؛ سپس خمیر کرد و پنج قرص نان به عدد افراد خانواده پخت و سهم هر کسى را جلویش گذاشت تا افطار کنند، در همین بین سائلى (به در خانه آمده) گفت: سلام بر شما اهل بیت محمد صلی الله علیه واله ، من مسکینى از مساکین مسلمینم، مرا طعام دهید که خدا شما را از مائده هاى بهشتى طعام دهد، خاندان پیامبر صلی الله علیه واله آن سایل را بر خود مقدم شمرده، افطار خود را به او دادند و آن شب را جز آب چیزى نخوردند و شکم گرسنه دوباره نیّت روزه کردند، هنگام افطار روز دوم طعام را پیش روى خود نهادند تا افطار کنند، یتیمى بر در سراى ایستاد، آن شب هم یتیم را بر خود مقدّم و در شب سوّم اسیرى آمد، و همان عمل را با او کردند.

صبح روز چهارم که شد على علیه السلام ، دست حسن و حسین علیه السلام را گرفت، و نزد رسول خدا صلی الله علیه واله آمد، پیامبر اکرم صلی الله علیه واله وقتى بچّه ها را دید که چون جوجه ضعیف از شدّت گرسنگى مى لرزند، فرمود: چقدر بر من دشوار مى آید که من شما را به چنین حالى ببینم، آن گاه با على علیه السلام و کودکان به طرف فاطمه رفت، و او را در محراب خود یافت و دید که شکمش از گرسنگى به دنده هاى پشت چسبیده (در نسخه اى دیگر آمده که شکمش به پشتش چسبیده)، و چشم هایش گود افتاده از مشاهده این حال ناراحت شد، در همین بین جبرییل نازل شد و عرضه داشت: این سوره را بگیر، خدا تو را در

داشتن چنین اهل بیتى تهنیت مى گوید، آن گاه سوره را قرائت کرد هم چنین اضافه می کند: و عن الخطيب الخوارزمي في جواب مكاتبة معاوية إلى عمرو بن العاص قال عمرو بن العاص”:لقد علمت يا معاوية ما أنزل في كتابه من الآيات المتلوات في فضائله التي لا يشركه فيها أحد كقوله تعالى: <يُوفُونَ بِالنَّذْرِ،إِنَّما وَلِيُّكُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ اَلصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ اَلزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ، أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ>، و قد قال الله تعالى: <رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اَللّهَ>، و قد قال الله تعالى لرسوله: <قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبى>؛خطیب خوارزمی نقل می کند عمرو عاص در جواب نامه ی معاویه چنین نوشت: ای معاویه، تو خود خوب می دانی آیاتی از قرآن را که می خوانی در فضایل علی علیه السلام نازل شده است آیاتی که هیچ کس در فضایل آن با علی علیه السلام شریک نیست بعد به همین آیه ی مورد نظر که یوفون بالنّذر باشد اشاره می کند و آیاتی دیگر. ⁽¹⁾

برداشت دیگری که از این آیات شریفه می توان کرد، بُعد معنوی آن است در حقیقت این آیات حال درونی و معنوی انسان را هم بیان می کند. به عبارتی همان طور که انسان به لحاظ ظاهری اسیر، یتیم و گرسنه می شود به لحاظ معنوی هم این موارد سه گانه صادق است به این ترتیب که همان طور در ظاهر انسان اسیر می شود، در حقیقت هم چنین است، اسیر شیطان و نفس خویش می شود. و هم چنین همان طور که در ظاهر ممکن است انسان یتیم شود در معنا هم این اتفاق می افتد به این صورت که پیامبر صلی الله علیه واله و علی علیه السلام پدران امّت هستنند وقتی کسی مولی و ولایتش را قبول نداشته باشد

در حقیقت از پدر معنوی و حقیقی خود روی گردان می شود و در معنا پدر خود را از دست می هد و عنوان یتیم بر او صدق می کند. هم چنین مسکین نیز این چنین است مسکین به کسی گفته می شود آن قدر فقیر است که قدرت خارج شدن از خانه خود را ندارد و از شدّت فقر خانه نیشین است آری کسی که خود را از نعمت ولایت محروم می کند در حقیقت سرمایه ای ندارد و فقیر محض است به چنین انسانی مسکین معنوی اطلاق می شود یعنی قدرت خروج از تن دنیا را ندارد و گرفتار آن است.

آیه ی شصت و نهم: <السابقون السابقون اولئک المقربون فی جنات النعیم>

آیه ی شصت و نهم: <السابقون السابقون اولئک المقربون فی جنات النعیم>⁽¹⁾

سُلَيْمُ بْنُ قَيْسٍ اَلْهِلاَلِيُّ وَ مِنْ كِتَابِهِ نُسِخَتْ قَالَ: صَعِدَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ) اَلْمِنْبَرَ فِي عَسْكَرِهِ، وَ جَمَعَ اَلنَّاسَ، وَ بِحَضْرَتِهِ اَلْمُهَاجِرُونَ وَ اَلْأَنْصَارُ، فَحَمِدَ اَللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: «أَيُّهَا اَلنَّاسُ، إِنَّ مَنَاقِبِي أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَى وَ تُعَدَّ، مِنْهَا مَا أَنْزَلَ اَللَّهُ فِي كِتَابِهِ، وَ مَا قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) [أَكْتَفِي بِهَا عَنْ جَمِيعِ مَنَاقِبِي وَ فَضْلِي: أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ اَللَّهَ فَضَّلَ فِي كِتَابِهِ اَلنَّاطِقَ اَلسَّابِقَ إِلَى اَلْإِسْلاَمِ فِي غَيْرِ آيَةٍ مِنْ كِتَابِهِ عَلَى اَلْمَسْبُوقِ، وَ إِنَّهُ لَمْ يَسْبِقْنِي إِلَى اَللَّهِ وَ رَسُولِهِ أَحَدٌ مِنَ اَلْأُمَّةِ؟» قَالُوا: اَللَّهُمَّ نَعَمْ. قَالَ: «أَنْشُدُكُمُ اَللَّهَ سُئِلَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)] عَنْ قَوْلِهِ: <اَلسّابِقُونَ اَلسّابِقُونَ أُولئِكَ اَلْمُقَرَّبُونَ> فَقَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): أَنْزَلَهَا اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي اَلْأَنْبِيَاءِ وَ أَوْصِيَائِهِمْ، وَ أَنَا أَفْضَلُ أَنْبِيَاءِ اَللَّهِ وَ رُسُلِهِ، وَ عَلِيٌّ أَخِي وَ وَصِيِّي أَفْضَلُ اَلْأَوْصِيَاءِ؟» فَقَامَ نَحْوُ سَبْعِينَ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ جُلُّهُمْ مِنَ اَلْأَنْصَارِ، وَ بَقِيَّةٌ مِنَ اَلْمُهَاجِرِينَ، مِنْهُمْ مِنَ اَلْأَنْصَارِ: أَبُو اَلْهَيْثَمِ بْنُ

اَلتَّيِّهَانِ، وَ خَالِدُ بْنُ زَيْدٍ، وَ أَبُو أَيُّوبَ اَلْأَنْصَارِيُّ، وَ مِنَ اَلْمُهَاجِرِينَ: عَمَّارُ؛ سلیم بن قیس در کتابش نقل می کند: امیرالمؤمنین علیه السلام در میان لشکرش در حالی که مردم از مهاجرین و انصار جمع بودند بالای منبر رفت پس از حمد خداوند فرمود: ای مردم همانا مناقب و فضایل من بیشتر از آن چیزی است که به حساب و شماره در آید و از این فضایل آن چیزی است که خداوند در قرآن نازل و رسول خدا صلی الله علیه واله فرمودند که به همین اکتفا می کنم آیا می دانید همانا خداوند در کتابش، ناطقی که سبقت در اسلام گرفت را بر غیر آن فضیلت و برتری داد؟ در حالی که کسی از من به سوی خداوند و رسولش سبقت نگرفت؟ عرضه داشتند بله حضرت فرمود خداوند شما را حفظ کند. از رسول خدا صلی الله علیه واله درباره ی السابقون السابقون سوال شد فرمودند خداوند این آیه را درباره ی انبیا و اوصیای شان نازل کرد و من افضل انبیا و رسل و علی علیه السلام برادر و وصی من افضل اوصیای الهی است...⁽¹⁾

وَ عَنْهُ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ): فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ: <وَ اَلسّابِقُونَ اَلسّابِقُونَ أُولئِكَ اَلْمُقَرَّبُونَ>، قَالَ: «أَبِي أَسْبَقُ اَلسَّابِقِينَ إِلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَى رَسُولِهِ، وَ أَقْرَبُ اَلْأَقْرَبِينَ إِلَى اَللَّهِ وَ إِلَى رَسُولِهِ؛ امام حسن مجتبی علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: پدرم باسابقه ترین با سابقه ها به سوی خداوند و رسولش و هم چنین مقرّب ترین انسان ها به خداوند و رسول خدا صلی الله علیه واله است.

آیه هفتادم: <خَلَقَ الْإِنْسانَ* عَلَّمَهُ الْبَيانَ>

خداوند انسان را خلق کرد و به او بیان را آموخت.

امام صادق علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: ذاك أمير المؤمنين علیه السلام علّمه اللّه سبحانه بيان كلّ شي ء يحتاج إليه النّاس؛ مراد از این انسان امیرالمؤمنین علیه السلام که خداوند سبحان بیان هر چیزی راکه مردم به آن نیازمند هستند، آموخت.

با توجّه به روایت ذیل این آیه ی شریفه، منظور از انسان، انسان کامل است که مصداقش حضرت امیر علیه السلام است و مراد از بیان نه کلام صِرف؛ بلکه منظور پرده برداشتن از متن و واقع عالم و بیان حقایق آن، آن طور که هست است. مرحوم علّامه ذیل این آیه می فرماید: کلمه ی (بیان) در جمله ی مورد بحث، به معناى پرده بردارى از هر چیز است و مراد از آن، در این جا کلامى است که از آن چه در ضمیر هست پرده بر مى دارد و خود این از عظیم ترین نـعـمـت ها است و تعلیم این بیان از بزرگ ترین عنایات خدایى به انسان ها است، (آرى این که خداى سبحان ابزار سخن گفتن را به ما داده و طرز استفاده ی آن را به ما آموخته، تا آن چه در دل خـود داریم بـه دیگـران منتقل کنیم و به آنها بفهمانیم که چه مى خواهیم و چه مى فهمیم، به راستى از عظیم ترین نعمت ها است) پس کلام، صرف آواز نیست، که ما آن را بـا بـه کار بردن ریه و قصبه ی آن و حلقوم از خود سر دهیم، همان طور که حیوانات از خود سر مى دهند و نیز صِرف تنوّع دادن به صوتى که از حلقوم بیرون مى شود نیست، که در نـتـیجـه فـرق مـا با سایر حیوانات این باشد که ما مى توانیم از حلقوم خود صدا در آورده و در فـضـاى دهـن آن را تـکّـه تـکّـه نـمـوده بـه اشکال مختلف در آوریم.

مطلق آوردن «بیان»، نشان دهنده ی این است که هر آن چه بشر برای تفهیم و تفهّم آن نیاز به بیان دارد را آن انسان کامل می داند و باید بداند.عالی ترین مضامین علمی و روحانی که به مثابه درّ گرانبها است، در صدف کلام قرار گرفته وقتی شروع به نطق می کند این دُرر بیرون می ریزد. امیرالمؤمنین علیه السلام این غوّاص خِرد، عالِم به تمام عوالم و علوم با فصاحت و بلاغتی که دارد بهترین معانی را در قالب بهترین الفاظ به بشریّت هدیه می دهد دلیل آن همان جمله ی معروف حضرت علیه السلام است که فرمود سلونی قبل ان تفقدونی که من به راه های آسمان مسلّط تر از راه های زمین هستم. ادّعایی که هر کس جز حضرت از آن دم زد، رسوا شد و این مدال افتخار حضرت است. از زمان ظهور اسلام و تابش و درخشش خورشید ولایت تا زمان ما؛ بلکه تا دامنه ی قیامت، این انسان کامل (حضرت و اولاد معصومش) است که جواب گوی تمام نیازهای علمی بشر هستند و از چیزی فروگذار نکرده و نخواهد کرد. اگر این بیان نبود و بهترین و عالی ترین مضامین علمی و معنوی به معرصه ی ظهور نمی رسید، دست بشر از معارف خالی بود و چیزی برای بشر به ارمغان نمی آمد.

آیه ی هفتاد و یکم: <عم یتسائلون عن النبأ العظیم>

آیه ی هفتاد و یکم: <عم یتسائلون عن النبأ العظیم>⁽¹⁾

از تو درباره ی خبر بزرگ می پرسند.

مُحَمَّدُ بْنُ اَلْعَبَّاسِ: عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ، بِإِسْنَادِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفُضَيْلِ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ

اَللَّهِ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ) عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: <عَمَّ يَتَساءَلُونَ * عَنِ اَلنَّبَإِ اَلْعَظِيمِ * اَلَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ>، قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ): «كَانَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ) يَقُولُ: مَا لِلَّهِ نَبَأٌ هُوَ أَعْظَمُ مِنِّي، وَ لَقَدْ عُرِضَ فَضْلِي عَلَى اَلْأُمَمِ اَلْمَاضِيَةِ بِاخْتِلاَفٍ أَلْسِنَتِهَا؛ حضرت امیر علیه السلام ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: برای خداوند خبری اعظم از من نیست هر آینه خداوند فضیلت مرا بر امّت های گذشته به زبان های مختلف بیان داشت.⁽¹⁾

فِي عُيُونِ اَلْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ إِلَى يَاسِرٍ اَلْخَادِمِ عَنِ أَبِي اَلْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى اَلرِّضَا علیه السلام عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَيْهِمُ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لِعَلِيٍّ علیه السلام : يَا عَلِيُّ أَنْتَ حُجَّةُ اَللَّهِ وَ أَنْتَ بَابُ اَللَّهِ، وَ أَنْتَ اَلطَّرِيقُ إِلَى اَللَّهِ، وَ أَنْتَ اَلنَّبَأُ اَلْعَظِيمُ، وَ أَنْتَ اَلصِّرَاطُ اَلْمُسْتَقِيمُ وَ أَنْتَ اَلْمَثَلُ اَلْأَعْلَى، اَلْحَدِيثُ؛ امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوار خویش و از رسول خدا صلی الله علیه واله نقل فرمودند که حضرت فرمود: یا علی علیه السلام تو حجّت خداوند، باب او، راه به سوی او و خبر بزرگ و صراط مستقیم و مثل اعلی هستی.⁽²⁾

آیه ی هفتاد و دوم: <وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلى ناراً حامِيَةً تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ لَيْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ لا يُسْمِنُ وَ لا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ>

آیه ی هفتاد و دوم: <وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلى ناراً حامِيَةً تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ لَيْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ لا يُسْمِنُ وَ لا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ>⁽³⁾

در آن روز چهره هایى از شدّت شرم سارى، حالت ذلّت به خود مى گیرند از سیمای شان این معنا خوانده مى شود که در دنیا تلاش بسیار کرده اند و در این جا تلاش هاى خود را بى فایده یافته اند و در نتیجه

خستگى دنیا از تن شان بیرون نرفته، داخل آتشى سوزان مى شوند و از چشمه اى فوق العاده داغ به آنها مى نوشانند طعامى جز از خار تهوع آور ضریع ندارند که آن هم نه کسى را فربه مى کند و نه گرسنگى را دفع مى سازد.

ذَكَرَهُ الشَّيْخُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ بَابَوَيْهِ رحمة الله فِي حَدِيثِهِ يَرْفَعُهُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ لِقَنْبَرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَا قَنْبَرُ أَبْشِرْ وَ بَشِّرْ وَ اسْتَبْشِرْ وَ اللَّهِ لَقَدْ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله وَ هُوَ عَلَى أُمَّتِهِ سَاخِطٌ إِلَّا الشِّيعَةَ أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ شَيْ ءٍ عُرْوَةً وَ عُرْوَةَ الْإِسْلَامِ الشِّيعَةُ أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ شَيْ ءٍ دِعَامَةً وَ دِعَامَةُ الْإِسْلَامِ الشِّيعَةُ أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ شَيْ ءٍ سَيِّداً وَ سَيِّدُ الْمَجَالِسِ مَجْلِسُ الشِّيعَةِ أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ شَيْ ءٍ شَرَفاً وَ شَرَفُ الْإِسْلَامِ الشِّيعَةُ أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ شَيْ ءٍ إِمَاماً وَ إِمَامُ الْأَرْضِ أَرْضٌ يَسْكُنُهَا الشِّيعَةُ وَ اللَّهِ لَوْ لَا مَا فِي الْأَرْضِ مِنْكُمْ لَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ خِلَافِكُمْ وَ لَا أَصَابُوا الطَّيِّبَاتِ مَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَ لَا لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ وَ إِنَّ كُلَّ نَاصِبٍ وَ إِنْ تَعَبَّدَ وَ اجْتَهَدَ فَمَنْسُوبٌ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ- عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلى ناراً حامِيَةً تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ لَيْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ لا يُسْمِنُ وَ لا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ الْحَدِيثَ ؛ امام باقر علیه السلام به نقل از حضرت امیر علیه السلام که حضرت خطاب به قنبر غلام خود فرمود: ای قنبر خوشحال باش و خبر خوشحالی بده به خداوند سوگند هر آینه رسول خدا صلی الله علیه واله از دنیا رفت در حالی که بر امّت خود غضب ناک بود؛ مگر شیعیان و آگاه باش برای هر چیزی دست مایه ای است و دستمایه ی اسلام، شیعه است و آگاه باش برای هر چیزی ستونی است و ستون اسلام، شیعه است و برای هر چیزی سروری است و سرور مجالس، مجلس شیعه است و برای هر چیزی شرفی است و شرف اسلام،

شیعه است و برای هر چیزی امامی است و امام زمین سرزمینی است که شیعه در آن مسکن دارند به خداوند سوگند اگر روی زمین خالی از شما (شیعیان) باشد خداوند به مخالفان شما نعمت نمی داد.⁽¹⁾.

حسن ختام این بخش را آیه و روایتی قرار دادیم که حضرت علیه السلام شیعیان خویش را می ستاید و ایمان به ولایت حضرتش و ائمه هدی علیهم السلام را موجب داشتن فضایلی می داند که بر می شمرد.

آری کسی که از ولایت مولی و اولادش علیه السلام سر باز زند و در این امتحان و ابتلاء بزرگ مردود شود، جایگاه و فرجامش جز ناکامی در آخرت نیست روزی که تمام اسباب قطع می شود؛ امّا این مؤمنان هستند که به خاطر ایمان به مسبّب الاسباب، امیدوار هستند چون در قیامت هیچ اسباب دنیوی نیست؛ ولی مسبّب الاسباب که خداوند است هست.

فصل دوم: سیمای حضرت امیر علیه السلام

اشاره

در آینه ی کلام معصومین علیهم السلام بخش اوّل: امیرالمؤمنین علیه السلام در بیان رسول اکرم صلی الله علیه واله همان طور که در مقدّمه گذشت، توصیف شخصّیت مولی خارج از درک و فهم ماست؛ چون ما احاطه ای به شخصیّت آن حضرت نداریم که بخواهیم ایشان را توصیف کنیم. خداوند متعال در قرآن می فرمایند: <قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً>؛ بگو: «اگر دریاها براى (نوشتن) کلمات پروردگارم مرکّب شود، دریاها پایان مى گیرد. پیش از آن که کلمات پروردگارم پایان یابد؛ هر چند همانند آن (دریاها) را کمک آن قرار دهیم .⁽¹⁾

در فصل اول گذشت که مراد از کلمات، رسول خدا صلی الله علیه واله و اهل بیت علیهم السلام هستند. خداوند در این آیه به حضرت رسول صلی الله علیه واله امر می فرماید «بگو» و حضرت هم برای مردم باز می کند که علی علیه السلام کلمه ای است که هر چه درباره ی فضایلش بگویید باز هم ناگفته از علی علیه السلام زیاد است؛ لذا

می فرماید: فِي فِرْدَوْسِ الْأَخْبَارِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلی الله علیه واله قَالَ لِعَلِيٍّ لَوْ أَنَ الْبَحْرَ مِدَادٌ وَ الْغِيَاضَ أَقْلَامٌ وَ الْإِنْسَ كُتَّابٌ وَ الْجِنَّ حُسَّابٌ مَا أَحْصَوْا فَضَائِلَكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ؛ رسول خدا صلی الله علیه واله می فرماید: ای علی علیه السلام اگر دریا جوهر و مرکّب گردد و همه ی درختان قلم گردند و تمام انسان ها بنویسند و جنّ ها حساب کنند فضایل تو را نمی توانند بشمارند.⁽¹⁾

دلیل این عدم احصا و شمارش این است که حضرت علیه السلام آیینه ی تمام نمای صفات الهی است و چون خداوند نامتناهی است جلوه ی صفات خداوند هم باید نامتناهی باشد؛ بنابراین فضایلی که در وجود حضرت امیر علیه السلام جلوه می کند قابل شمارش نیست.

لذا به ناچار باید به قرآن و اهل بیت رجوع کنیم. فصل اول سیمای حضرت در قرآن را برّرسی کردیم در این فصل و در بخش اول به سیمای حضرت امیر علیه السلام در کلام حضرت رسول صلی الله علیه واله می پردازیم. قبل از پرداختن به این قسمت با حیات مبارک حضرت علیه السلام از بدو تولّد بیشتر آشنا می شویم.

به گواه تاریخ و اسناد فریقین، حضرت امیر علیه السلام در کعبه، خانه ی خداوند پا به عرصه ی این عالم خاکی گذاشت. یکی از مدال های افتخار حضرت همین است که قبل و بعد حضرت سابقه ای نداشت و ندارد. وارد شدن فاطمه بنت اسد به داخل کعبه آن هم نه با ورود از درب؛ بلکه با شکافته شدن دیوار کعبه، که خود یکی از عجایب تولّد حضرت است. مریم عذرا علیها السلام با این که خداوند در شأنش فرمود: یا مریم ان الله اصطفیک و طهرک و اصطفیاک علی نساء العالمین، هنگام وضع حمل به امر خداوند

از مسجدالاقصی خارج شد و موسای کلیم علیه السلام امر به خلع نعلین شد چون مکان و وادی، مقدّس است و احترام خاص خود را می طلبد. با این کار خداوند حتّی تشبیه و نتظیر را هم از بین برده است و تولّد در مکان مقدّس که قبله گاه مسلمین است را منحصر برای حضرت قرار داده است.صائب تبریزی درباره ی خانه کعبه و حضرت امیر علیه السلام شعری دارد که بیان آن خالی از لطف نیست:

ای سواد عنبرین فامت سویدای زمین

مغز خاک از نهکت مشکین لبانت خوشه چین

در بیابان طلب یک العطش گوی تو خضر

در حریم قدس یک پروانه ات روح الامین

شش جهت چون خانه زنبور پرغوغای توست

کهکشان از نوشخند توست جوی انگبین

ا نبیا چندین چه می کوشند در تعمیر تو؟

گنج رحمت نیست گر در زیر دیوارت دفین

هیچ تعریفی ترا زین به نمی دانم که شد

در تو پیدا گوهر پاک امیرالمؤمنین

بهترین خلق بعد از بهترین انبیا

ابن عم مصطفی داماد خیرالمرسلین

تا ابد چون طفل بی مادر به خاک افتاده بود

ذوالفقار او نمی برید اگر ناف زمین

خانه زنبور دل بی شهد ایمان مانده بود

گر نمی شد باعث تعمیر او یعسوب دین

تا نگرداند نظر حیدر، نگردد آسمان

تا نگوید یا علی، گردون نخیزد از زمین

یکی از تعابیر استادانه ی صائب، بیت پنجم در این شعر است که می گوید سرّ این که انبیا ی گذشته، خانه ی خدا را تعمیر می کردند، این است که گنج رحمت در زیر دیوار تو دفن است. این کلام صائب، اشاره به داستان حضرت موسی علیه السلام و حضرت خصر علیه السلام دارد. آن جایی که خضر نبی علیه السلام دیواری را تعمیر کرد بعد موسی کلیم علیه السلام علتّش را جویا شد خضر نبی علیه السلام سرّش را این طور بیان می کند که زیر این دیوار گنجی است برای دو برادر یتیم ؛چون پدر و مادرشان مؤمن به خداوند بودند، خداوند این گنج را برای آنان نگه داشت تا این دو، بردار بزرگ شوند و این دیوار بر اثر حادثه ای خراب شود و این دو به آن گنج برسند. آری انبیا ی گذشته ، خانه خدا را تعمیر می کردند و آن را سرپا نگه داشتند چون قرار است در آینده گنج بسیار گران بهای وجود حضرت امیر علیه السلام از آن بیرون بیاید؛ لذا در بیت بعدی می گوید بهترین توصیف و تعریفی که من می توانم از توی خانه کعبه کنم، این است که گوهر پاک امیرالمؤمنین علیه السلام در تو نمایان گشت و ظهور پیدا کرد. خورشید وجود حضرت علیه السلام از سویدای عنبرین خانه کعبه طلوع کرد و زمین را روشن کرد چنان چه خداوند می فرماید: و اشرقت الارض بنور ربّها ؛ امام، ربّ الارض است که زمین با نورش روشن شده است. نوری که خاموشی و غروب ندارد چون ربّش رب المشارق است.

یکی از دلایل تولّد حضرت علیه السلام در خانه ی کعبه این است که خداوند معیار قبولی عبودیّت را پذیرش ولایت قرار داده است به عبارتی ولایت، معیار سنجش اعمال بندگان است. صائب تبریزی شعری دارد که بسیار زیباست:

در ترازوی قیامت نیست صائب سنگ کم

عشق در یک پله دارد کعبه و بت خانه را

خداوند متعال درباره ی سنجش اعمال در قیامت می فرماید: « الوزن یومئذ الحق؛ یعنی سنجش اعمال در روز قیامت حق است. طبعاً برای سنجش و وزن کردن هر چیزی نیاز به یک معیار و پُوَن داریم که با آن اشیا را وزن کنیم فردای قیامت، خداوند اعمال بندگان را هم باید با یک معیاری بسنجد و وزن کند. آن معیار هم چیزی نیست جز ولایت علی و اولادش علیه السلام این که صائب گفته در ترازوی قیامت نیست صائب سنگ کم، یعنی برای سنجش اعمال سنگ فراوان است و آن هم چیزی نیست جز کعبه، خداوند قطعاًأَعمال را با خشت و گِل و سنگ کعبه نخواهد سنجید چون تناسبی با هم ندارند؛ بلکه آن چه معیار است، روح کعبه است که همان ولایت باشد. یعنی أَعمال ما در یک کفه ی ترازو و ولایت پذیری و عمل به فرمان های والیان در کفه ی دیگر.

یکی دیگر از عجایب تولّد حضرت علیه السلام ، سخن گفتن در آغوش پیامبر صلی الله علیه واله است. وقتی بعد سه روز فاطمه بنت اسد علیها السلام از کعبه خارج شد، مولی علیه السلام را به حضرت رسول صلی الله علیه واله داد و حضرت صلی الله علیه واله او را در آغوش گرفت و شروع کرد به تکلّم با حضرت رسول صلی الله علیه واله :

أنه لمّا ولد في البيت الحرام، و كعبة الملك العلام، خرّ ساجدا ثم رفع رأسه

الشريف فأذّن، و أقام و شهد للّه بالوحدانية، و لمحمّد صلّى اللّه عليه و آله بالرسالة و لنفسه بالخلافة و الولاية، ثم أشار إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله فقال: اقرأ يا رسول اللّه؟ فقال: نعم ، فابتدأ بصحف آدم فقرأها حتى لو حضر شيث لأقرّ أنّه أعلم بها منه، ثم تلا صحف نوح و صحف إبراهيم و التوراة و الإنجيل، ثم تلا قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ فقال له النبي: نعم.أفلحوا إذ أنت إمامهم. ثم خاطبه بما خاطب به الأنبياء الأوصياء، ثم سكت، فقال له رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: عد إلى طفولتك فامسك؛ زمانی که امیرالمومنین علیه السلام در بیت الحرام (کعبه) به دنیا آمد، به سجده افتاد؛ سپس سر مبارک خویش را بلند کرد و اذان و اقامه گفت و شهادت به وحدانیّت خداوند و رسالت رسول الله محمد صلی الله علیه واله و خلافت و امامت خویش داد؛ سپس به رسول خدا اشاره نمود و فرمود: بخوانم ای رسول خدا؟ فرمود: بله او شروع به خواندن صحیفه هایى که بر آدم علیه السلام نازل شده است کرد، همان صحیفه ها که پسر آدم شیث علیه السلام براى برپا داشتن احکام آن قیام کرده بود و از نخستین حرف تا آخرین حرف آن را خواند و اگر شیث حاضر مى بود همانا اقرار مى کرد که على از او بهتر آن را حفظ دارد؛ سپس تورات موسى علیه السلام را چنان خواند که اگر موسى علیه السلام حضور مى داشت، اقرار مى فرمود که على بهتر از او آن را حفظ دارد؛ سپس زبور داود علیه السلام را خواند همان گونه که اگر داود حضور مى داشت چنان اقرار مى کرد و پس از آن انجیل عیسى علیه السلام را همان گونه خواند که اگر عیسى علیه السلام به حضورش مى آمد هم چنان اقرار مى کرد و سپس شروع به خواندن قرآ ن نمود [در حالی که نازل نشده بود] تا به این آیه رسیدند <قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ> . پس نبی صلی الله علیه واله به او گفت: بله رستگار شدند اگر تو امام شان باشی؛ سپس او را خطاب نمود همان گونه

که خطاب می کنند انبیا و اوصیا را. پس سکوت نمود و رسول صلی الله علیه واله فرمود: به دوران کودکی خود برگردد. پس او از اظهار عجایب خوداری نمود.⁽¹⁾

أَسناد اهل سنّت، مبنی بر ولادت حضرت علیه السلام در خانه ی خدا

۱. حاکم نیشابوری، از بزرگان اهل سنّت، در کتاب بسیار معروفش، «مستدرک صحیحین» می گوید: فقد تواترت الاخبار، ان فاطمه بنت اسد ولدت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب كرم الله وجهه فی جوف الكعبه؛ روایات متواتر است که فاطمه بنت اسد، امیرمؤمنان علی بن ابی طالب - کرّم الله - وجهه، را در خانه ی کعبه به دنیا آورده است.⁽²⁾

۲. ابن مغازلی شافعی نیز قضیه ولادت حضرت علی علیه السلام را از امام سجاد علیه السلام چنین نقل می کند:

أخبرنا أبو طاهر محمد بن علي بن محمد البيع، قال: أخبرنا أبو عبد الله أحمد بن محمد بن عبد الله بن خالد الكاتب، قال: حدثنا أحمد بن جعفر بن محمد بن سلم الختلي قال: حدثني عمر بن أحمد بن روح، حدثني أبو طاهر يحيى بن الحسن العلوي، قال: حدثني محمد بن سعيد الدارمي حدثنا موسى بن جعفر، عن أبيه، عن محمد بن علي، عن أبيه علي بن الحسين، قال: كنت جالساً مع أبي ونحن زائرون قبر جدنا عليه السلام، وهناك نسوان كثيرة، إذ أقبلت امرأة منهن فقلت لها: من أنت يرحمك الله؟ قالت: أنا زيدة بنت قريبة بن العجلان من بني ساعدة. فقلت لها: فهل عندك شيئاً تحدثينا؟ فقالت: إي والله حدثتني أمي أم

العارة بنت عبادة بن نضلة بن مالك بن عجلان الساعدي.. أنها كانت ذات يوم في نساءٍ من العرب إذ أقبل أبو طالب كئيباً حزيناً، فقلت له: ما شأنك يا أبا طالب؟ قال: إن فاطمة بنت أسد في شدة المخاض، ثم وضع يديه على وجهه. فبينا هو كذلك، إذ أقبل محمد صلى الله عليه وسلم فقال له: «ما شأنك يا عم؟» فقال: إن فاطمة بنت أسد تشتكي المخاض، فأخذ بيده وجاء وهي معه فجاء بها إلى الكعبة فأجلسها في الكعبة، ثم قال: «اجلسي على اسم الله!» قال: فطلقت طلقة فولدت غلاماً مسروراً، نظيفاً، منظفاً لم أر كحسن وجهه، فسماه أبو طالب علياً وحمله النبي صلى الله عليه وسلم حتى أداه إلى منزلها. قال علي بن الحسين عليهم السلام: فوالله ما سمعت بشيء قط إلا وهذا أحسن منه.

موسی بن جعفر علیه السلام از پدرشان از امام صادق علیه السلام و ایشان از وجود مقدّس امام سجاد علیه السلام نقل می کند که: روزی به زیارت قبر جدّمان رسول خدا صلی الله علیه واله همراه با پدرم رفته بودیم، نشسته بودیم که آن جا زنان زیادی بودند. یکی از آنان به ما رو کرد و من به او گفتم رحمت خدا بر تو چه کسی هستی؟ گفت: من زیده دختر قریبة فرزند عجلان از قبیله ی بنی ساعده هستم. به او گفتم: آیا نزد تو چیزی هست که برای ما بیان کنی؟ گفت آری به خدا سوگند. مادرم ام العارة دختر عبادة بن نضلة بن مالک بن عجلان الساعدی … روزی با زنان عرب همراه بود که ابوطالب در حالی که گریه می کرد و غمگین بود آمد. به او گفتم: تو را چه شده است ای ابو طالب؟ گفت: فاطمه بنت اسد علیها السلام در شدّت درد زایمان است و سپس دستش را زمانی که در بین ما بود روی صورتش گذاشت و هنگامی که پیامبر صلی الله علیه واله آمد فرمودند چه شده است ای عمو؟ ابوطالب گفت: فاطمه بنت اسد از شدّت

درد حمل به سختی افتاده است. پیامبر صلی الله علیه واله دست ابوطالب علیه السلام را گرفت در حالی که او دست فاطمه بنت اسد علیها السلام را گرفته بود به نزد کعبه آمدند و او را در کعبه نشاند و گفت: به نام خدا بنشین. گفتند: سپس در همان درد اوّل، فرزند پسری خوش رو و پاک و پاک شده ای را به دنیا آورد و کسی را به زیبایی صورت او ندیدم پس ابوطالب علیه السلام او را علی علیه السلام نامید و پیامبر صلی الله علیه واله او را تا منزلش همراهی کرد. امام سجاد علیه السلام فرمود: به خدا قسم هر سخن زیبایی شنیده بودم، این از آن زیباتر بود.⁽¹⁾شاه ولی الله احمد بن عبدالرحیم دهلوی، محدث متعصب اهل سنّت، در کتاب «ازالة الخفاء عن خلافة الخلفاء» می نویسد: «بی گمان روایات متواتر است در این که فاطمه بنت اسد علیها السلام ، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام را در درون کعبه به دنیا آورد، بدون تردید او در روز جمعه سیزدهم رجب، سی سال بعد از عام الفیل، در خانه ی کعبه به دنیا آمده است و هرگز پیش از او یا بعد از او کسی در خانه ی کعبه زاده نشده است».⁽²⁾

۴. بستی از علمای معتزلی العقیده ی اهل سنّت پیرامون ولادت آن حضرت و عادات زنان بنی هاشم چنین می نویسد: فقد علمنا في الصحيح من الروايات عند جميع أهل البيت، أن فاطمة بنت أسد قالت: لما قرب ولادتي بعلي، كانت العادة في نساء بني هاشم أن يدخلن البيت ويمسحن بطونهن بحيطانه فيخف عليهن الوضع، فخرجت مع جنيني وليس في الموضع أشرف من هذا والولد الطاهر مولود في أشرف البقاء من أكرم الفضائل، وليس هذا للمشايخ

ولا لأحد نعرفه.ثم له في المسجد خاصية ومزية، لا يشاركه فيها أحد وهو أنه ولد في الكعبة؛ به تحقیق از روایات صحیح نزد تمام اهل بیت علیهم السلام دانستیم، که فاطمه بنت اسد علیها السلام فرمود: زمانی که ولادت علی علیه السلام نزدیک شد، عادت زنان بنی هاشم این بود که وارد بر خانه ی خدا شده و شکم خود را به دیوار کعبه می کشیدند تا وضح حمل شان آسان شود. [و سپس در خانه ی خود وضع حمل می کردند] امّا من با فرزندم (از خانه کعبه) خارج شدم.

و هیچ مکانی بالاتر از این جا (کعبه) نیست و فرزند پاک (یعنی حضرت علی علیه السلام در والاترین مکان ها به دنیا آمد و این فضیلتی است که (به او) إکرام شده است و این فضیلت برای هیچ یک از اساتید و مشایخ و هیچ کسی که می شناسیم وجود ندارد.

و سپس برای او (حضرت علی علیه السلام در مسجد مزیّت و خاصیتّی است که هیچ کسی با او شریک نبوده و اختصاص به او دارد و او کسی است که در کعبه به دنیا آمده است.⁽¹⁾

۵. سبط ابن جوزی:وی نیز یکی دیگر از عالمان اهل سنّت است که پیرامون ولادت با سعادت آن حضرت علیه السلام چنین می نویسد: وروي أن فاطمة بنت أسد كانت تطوف بالبيت وهي حامل بعلي علیه السلام فضربها الطلق ففتح لها باب الكعبة فدخلت فوضتعه فيها؛ روایت شده است که فاطمه بنت أسد، در حالی که باردار بود، خانه ی خدا را طواف می کرد، درد زایمان او را فراگرفت، در خانه ی کعبه به روی او باز شد، پس داخل خانه ی کعبه شد و فرزندش را به دنیا آورد.

روي أنها لما ضربها المخاض اشتد وجعها فأدخلها أبوطالب الكعبة بعد

العتمة فولدت فيها علي وقيل لم يولد في الكعبة إلا علي؛ روایت شده هنگامی که وقت وضع حمل او رسید و دردش شدت یافت، ابو طالب او را اول شب وارد بر کعبه کرد و علی علیه السلام در آن خانه به دنیا آمد. و گفته شده که کسی غیر از علی علیه السلام در کعبه به دنیا نیامده است.⁽¹⁾

۶. صالح بن عبد الله الغامدی از علمای معاصر سلفی نیز پیرامون امیرالمؤمنین علیه السلام و ولادت ایشان چنین می نویسد: أمه فاطمة بنت أسد بن هاشم بن عبد مناف. ولدته في جوف الكعبة وهي أول هاشمية ولدت لهاشمي.

مادرش فاطمه دختر اسد فرزند هاشم فرزند عبد مناف است. او [امیرالمؤمنین علیه السلام ] را داخل کعبه به دنیا آورد و ایشان اوّل زنی از بنی هاشم بود که یک هاشمی را به دنیا آورد.⁽²⁾

منابعی از اهل سنّت که به طور صریح به شکافته شدن دیوار کعبه اشاره کردهاند نیز عبارتند از:

۱. محمد شریف خان شیروانی در کتاب «چوتهی کتاب» به ولادت امام علی علیه السلام در درون کعبه و شکافته شدن دیوار کعبه و شنیده شدن صدای هاتف غیبی تصریح کرده است.

۲. مولوی حافظ حکیم ظهیر احمد سهسوانی در کتاب «ظهیر البشر» در احوال و فضایل ائمه علیهم السلام می نویسد: «چون خداوند اراده نمود که شرفی بر شرف های کعبه بیفزاید، دیوار کعبه را بشکافت و فاطمه بنت اسد را به درون کعبه فرا خواند و فاطمه فرزندش علی علیه السلام را در درون کعبه به دنیا آورد».

۳. علّامه حسن بن امان الله مولوی عظیم آبادی هندی، در کتاب تجهیز الجیش جریان ولادت امام علیه السلام را طبق روایت «بشائر المصطفی» از یزید بن قعنب نقل کرده است.

۴. دکتر محمد شاه قادری، دانشمند و پزشک نامی سرزمین لاهور، در کتاب «مصباح المقرّبین» تصریح می کند که امیرمؤمنان علیه السلام در درون کعبه متولّد شد و تصریح می کند که مادر آن جناب در حال طواف کعبه بود که او را درد زایمان گرفت، دیوار کعبه شکافته شد و فاطمه بنت اسد علیها السلام به درون کعبه فرا خوانده شد؛سپس تأکید می کند که هرگز چنین شرف و فضیلتی به جز امیرمؤمنان علیه السلام برای احدی نصیب و میسّر نشده است.

قبل از بیان احادیث حضرت رسول صلی الله علیه واله در فضیلت حضرت امیر علیه السلام ، ابتدا به بخش هایی از خطبه ی غدیریه حضرت رسول صلی الله علیه واله اشاره می کنیم؛ سپس به احادیث می پردازیم. دلیل آن هم اهمیّت موضوع ولایت است که مورد اختلاف مسلمین قرار گرفت. هر عقل سلیمی می پذیرد خلیفه ای که خداوند انتصاب کند از کسی که مردم انتخاب کنند برتری دارد. نکته ی ظریفی که دانستن آن خالی از لطف نیست این است که ما از مخالفین ولایت اهل بیت علیهم السلام سؤال می کنیم آیا پیامبر صلی الله علیه واله را شما به عنوان پیامبر و رسول به جامعه معرفی کردید؟ به انتخاب شما بود یا از طرف خداوند؟ پیامبران بعد هر پیامبر را خود پیامبر قبلی انتخاب کرده است یا از طرف خداوند؟ حضرت عیسی علیه السلام ، حضرت رسول صلی الله علیه واله را به عنوان پیامبر معرفی و انتخاب کرد یا فقط بشارت آمدن رسول خدا صلی الله علیه واله را داده است؟ قطعاً پاسخ خواهید داد از طرف خداوند به هر دلیلی که قایل هستید.یعنی بشر

هیچ نقشی در انتخاب افراد به عنوان پیامبر ندارند؛ چرا که نه اقتضای زمان را می دانند و نه مکان را و نه جنبه های دیگر را. این که عیسی علیه السلام در گهواره بگوید انی عبدالله آتانی الکتاب... با معیار و عقل بشری جور در نمی آید؛ لذا این خداوند است که اشخاصی را با توجّه به معیارهایی که خود می داند در مکان و زمان مناسب و با شرایط خاص انتخاب می کند. حال این سوال پیش می آید وقتی که انتصابپیامبر به دست خداست چون خلیفه ی خداست و خدا خود خلیفه ی خود را انتخاب می کند، بعد از پیامبر اگر پیامبری بیاید انتخابش با کیست؟ مسلّم خواهید گفت با خداوند است. کما این که در انبیای سلف این اتّفاق افتاده و کسی کوچک ترین اعتراضی به آن نداشته است؛ ولی با توجّه به این که بعد نبی مکرم اسلام صلی الله علیه واله پیامبری مبعوث نخواهد شد؛ بلکه وصیّ و جانشین به جای رسول خدا صلی الله علیه واله قرار خواهد گرفت، مضاف بر این که مبعوث نشدن پیامبری بعد رسول خدا صلی الله علیه واله اهمیّت و ارزش و جایگاه حضرت امیر علیه السلام را تحکیم می بخشد. حال چه کسی باید این وصیّ را انتخاب کند؟ قطعاً جواب خداوند است؛ لذا با توجّه به اهمیّت موضوع حضرت رسول صلی الله علیه واله در روز غدیر خطبه ای ایراد فرمودد که اهمیّت بسیار بالای ولایت و زعامت جامعه را می رساند؛ بنابراین قبل از هر چیزی در این فصل، ابتدا به گوشه هایی از خطبه ی غدیر اشاره می کنیم؛ سپس به احادیث در باب فضیلت مولی علیه السلام می پردازیم.

بخشی هایی از خطبه ی غدیر

علی علیه السلام مفترض الطّاعة؛ فَاعْلَمُوا مَعاشِرَ النّاسِ (ذالِكَ فیهِ وَافْهَموهُ وَاعْلَمُوا) أَنَّ الله قَدْ نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِیّاً وَإِماماً فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَی الْمُهاجِرینَ وَالْأَنْصارِ

وَ عَلَی التّابِعینَ لَهُمْ بِإِحْسانٍ، وَ عَلَی الْبادی وَالْحاضِرِ، وَ عَلَی الْعَجَمِی وَالْعَرَبی، وَالْحُرِّ وَالْمَمْلوكِ وَالصَّغیرِ وَالْكَبیرِ، وَ عَلَی الْأَبْیَضِ وَالأَسْوَدِ، وَ عَلی كُلِّ مُوَحِّدٍ. ماضٍ حُكْمُهُ، جازٍ قَوْلُهُ، نافِذٌ أَمْرُهُ، مَلْعونٌ مَنْ خالَفَهُ، مَرْحومٌ مَنْ تَبِعَهُ وَ صَدَّقَهُ، فَقَدْ غَفَرَالله لَهُ وَلِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ أَطاعَ لَهُ.

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُ آخِرُ مَقامٍ أَقُومُهُ فی هذا الْمَشْهَدِ، فَاسْمَعوا وَ أَطیعوا وَانْقادوا لاِمْرِ (الله) رَبِّكُمْ، فَإِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ هُوَ مَوْلاكُمْ وَإِلاهُكُمْ، ثُمَّ مِنْ دونِهِ رَسولُهُ وَنَبِیُهُ الُْمخاطِبُ لَكُمْ، ثُمَّ مِنْ بَعْدی عَلی وَلِیُّكُمْ وَ إِمامُكُمْ بِأَمْرِالله رَبِّكُمْ، ثُمَّ الْإِمامَةُ فی ذُرِّیَّتی مِنْ وُلْدِهِ إِلی یَوْمٍ تَلْقَوْنَ الله وَرَسولَهُ؛ هان مردمان! بدانید این آیه درباره ی اوست. ژرفیِ آن را فهم کنید و بدانید که خداوند او را برای تان صاحب اختیار و امام قرار داده، پیروی او را بر مهاجران و انصار و آنان که به نیکی از ایشان پیروی می کنند و بر صحرانشینان و شهروندان و بر عجم و عرب و آزاد و برده و بر کوچک و بزرگ و سفید و سیاه و بر هر یکتاپرست لازم شمرده است.

[هشدار که] اجرای فرمان و گفتار او لازم و امرش نافذ است. ناسازگارش رانده، پیرو و باورکننده اش در مهر و شفقت است. هر آینه خداوند، او و شنوایان سخن او و پیروان راهش را آمرزیده است.

هان مردمان! آخرین بار است که در این اجتماع به پا ایستاده ام. پس بشنوید و فرمان حقّ را گردن گذارید؛ چرا که خداوند عزّوجلّ صاحب اختیار و ولیّ و معبود شماست و پس از خداوند ولیّ شما، فرستاده و پیامبر اوست که اکنون در برابر شماست و با شما سخن می گوید و پس از من به فرمان پروردگار، علی علیه السلام ولیّ و صاحب اختیار و امام شماست. آن گاه امامت در

فرزندان من از نسل علی علیه السلام خواهد بود. این قانون تا برپایی رستاخیز که خدا و رسول او را دیدار کنید دوام دارد.

علی علیه السلام افضل النّاس

مَعاشِرَالنّاسِ، فَضِّلُوا عَلِیّاً فَإِنَّهُ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدی مِنْ ذَكَرٍ و أُنْثی ما أَنْزَلَ الله الرِّزْقَ وَبَقِی الْخَلْقُ. مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَی قَوْلی هذا وَلَمْ یُوافِقْهُ.أَلا إِنَّ جَبْرئیلَ خَبَّرنی عَنِ الله تَعالی بِذالِكَ وَیَقُولُ: «مَنْ عادی عَلِیّاً وَلَمْ یَتَوَلَّهُ فَعَلَیْهِ لَعْنَتی وَ غَضَبی»، <وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوالله - أَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها - إِنَّ الله خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ>؛ ای مردم آگاه باشید! علی را برتر دانید؛ که او برترین مردمان از مرد و زن پس از من است؛ تا آن هنگام که آفریدگان پایدارند و روزی شان فرود آید. دورِ دور باد از درگاه مهر خداوند و خشمِ خشم باد بر آن که این گفته را نپذیرد و با من سازگار نباشد!

آگاه باشید جبرئیل علیه السلام از سوی خداوند خبرم داد: «هر آن که با علی علیه السلام بستیزد و بر ولایت او گردن نگذارد، نفرین و خشم من بر او باد!» البتّه بایست که هر کس بنگرد که برای فردای رستاخیز خود چه پیش فرستاده. [هان!] تقوا پیشه کنید و از ناسازگاری با علی علیه السلام بپرهیزید. مبادا که گام هایتان پس از استواری بلغزد. که خداوند بر کردارتان آگاه است.

علی علیه السلام جنب الله

مَعاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ جَنْبُ الله الَّذی ذَكَرَ فی كِتابِهِ العَزیزِ، فَقالَ تعالی <مُخْبِراً عَمَّنْ یُخالِفُهُ>: <أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ الله>؛ ای مردم آگاه باشید! همانا او هم جوار و همسایه ی خداوند است که در نوشته ی عزیز خود او را یاد

کرده و درباره ی ستیزندگان با او فرموده: «تا آن که مبادا کسی در روز رستاخیز بگوید: افسوس که درباره ی هم جوار و همسایه ی خدا کوتاهی کردم...».

علی علیه السلام ثقل اصغر

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ عَلِیّاً وَالطَّیِّبینَ مِنْ وُلْدی (مِنْ صُلْبِهِ) هُمُ الثِّقْلُ الْأَصْغَرُ، وَالْقُرْآنُ الثِّقْلُ الْأَكْبَرُ، فَكُلُّ واحِدٍ مِنْهُما مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ وَ مُوافِقٌ لَهُ، لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَی الْحَوْضَ؛ ای مردم آگاه باشید! همانا علی و پاکان از فرزندانم از نسل او، یادگار گران سنگ کوچک ترند و قرآن یادگار گران سنگ بزرگ تر. هر یک از این دو از دیگر همراه خود خبر می دهد و با آن سازگار است. آن دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا در حوض کوثر بر من وارد شوند.علی علیه السلام و اولادش علیه السلام امنا الله

أَلا إِنَّهُمْ أُمَناءُ الله فی خَلْقِهِ وَ حُكّامُهُ فی أَرْضِهِ. أَلاوَقَدْ أَدَّیْتُ. أَلا وَقَدْ بَلَّغْتُ، أَلاوَقَدْ أَسْمَعْتُ، أَلاوَقَدْ أَوْضَحْتُ، أَلا وَ إِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ قالَ وَ أَنَا قُلْتُ عَنِ الله عَزَّوَجَلَّ، أَلاإِنَّهُ لا «أَمیرَالْمُؤْمِنینَ» غَیْرَ أَخی هذا، أَلا لاتَحِلُّ إِمْرَةُ الْمُؤْمِنینَ بَعْدی لاِحَدٍ غَیْرِهِ؛ ای مردم آگاه باشید و بدانید که آنان امانت داران خداوند در میان آفریدگان و حاکمان او در زمین اویند. هشدار که من وظیفه ی خود را ادا کردم. هشدار که من آن چه بر عهده ام بود ابلاغ کردم و به گوش تان رساندم و روشن نمودم. بدانید که این سخن خدا بود و من از سوی او سخن گفتم. هشدار که هرگز به جز این برادرم کسی نباید امیرالمؤمنین علیه السلام خوانده شود. هشدار که پس از من امارت مؤمنان بری کسی جز او روا نباشد.

علی محسود دیگران

مَعاشِرَ النّاسِ، إِنَّ إِبْلیسَ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ، فَلاتَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ أَعْمالُكُمْ وَتَزِلَّ أَقْدامُكُمْ، فَإِنَّ آدَمَ أُهْبِطَ إِلَی الْأَرضِ بِخَطیئَةٍ واحِدَةٍ، وَهُوَ صَفْوَةُالله عَزَّوَجَلَّ، وَكَیْفَ بِكُمْ وَأَنْتُمْ أَنْتُمْ وَ مِنْكُمْ أَعْداءُالله؛ ای مردم آگاه باشید! به راستی که شیطانِ اغواگر، آدم را با رشک از بهشت رانده مبادا شما به علی علیه السلام رشک ورزید که کرده های تان نابود و گام هایتان لغزان خواهدشد. آدم علیه السلام به خاطر یک اشتباه به زمین هبوط کرد و حال آن که برگزیده ی خدای عزّوجلّ بود. پس چگونه خواهید بود شما و حال آن که شما شمایید و دشمنان خدا نیز از میان شمایند.

علی علیه السلام نور است

مَعاشِرَالنّاسِ، النُّورُ مِنَ الله عَزَّوَجَلَّ مَسْلوكٌ فِی ثُمَّ فی عَلِی بْنِ أَبی طالِبٍ، ثُمَّ فِی النَّسْلِ مِنْهُ إِلَی الْقائِمِ الْمَهْدِی الَّذی یَأْخُذُ بِحَقِّ الله وَ بِكُلِّ حَقّ هُوَ لَنا، لاِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ قَدْ جَعَلَنا حُجَّةً عَلَی الْمُقَصِّرینَ وَالْمعُانِدینَ وَالْمخالِفینَ وَالْخائِنینَ وَالْآثِمینَ وَالّظَالِمینَ وَالْغاصِبینَ مِنْ جَمیعِ الْعالَمینَ؛ ای مردم آگاه باشید! نور از سوی خداوند عزّوجل در جان من، سپس در جان علی بن ابی طالب علیه السلام ، آن گاه در نسل او تا قائم مهدی - که حق خدا و ما را می ستاند؛ چرا که خداوند عزّوجل ما را بر کوتاهی کنندگان، ستیزه گران، ناسازگاران، خائنان و گنه کاران و ستم کاران و غاصبان از تمامی جهانیان دلیل و راهنما و حجت آورده است.

آینده نگری از ائمه ی کفر

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُ سَیَكُونُ مِنْ بَعْدی أَئمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی النّارِ وَیَوْمَ الْقِیامَةِ

لایُنْصَرونَ. مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ الله وَأَنَا بَریئانِ مِنْهُمْ. مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُمْ وَأَنْصارَهُمْ وَأَتْباعَهُمْ وَأَشْیاعَهُمْ فِی الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّارِ وَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَكَبِّرِینَ. أَلا إِنَّهُمْ أَصْحابُ الصَّحیفَةِ، فَلْیَنْظُرْ أَحَدُكُمْ فی صَحیفَتِهِ؛ ای مردم آگاه باشید! به زودی پس از من پیشوایانی خواهند بود که شما را به سوی آتش می خوانند و در روز رستاخیز تنها و بدون یاور خواهند ماند.؛ هان مردمان! خداوند و من از آنان بیزاریم. هان مردمان! آنان و یاران و پیروان شان در بدترین جای جهنّم، جایگاه متکبّران خواهند بود. بدانید آنان اصحاب صحیفه اند. اکنون هر کس در صحیفه ی خود نظر کند.

دوستان و دشمنان علی علیه السلام

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الْمُؤْمِنونَ الَّذینَ وَصَفَهُمُ الله عَزَّوَجَلَّ فَقالَ: (الَّذینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبِسُوا إیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدونَ.

هان! دوست داران امامان ایمانیان اند که قرآن چنان توصیف فرموده: «آنان که ایمان آورده و باور خود را به شرک نیالوده اند، در امان و در راه راست هستند».

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ آمَنُوا وَلَمْ یَرْتابوا.

هشدار! یاران پیشوایان کسانی هستند که به باور رسیده و از تردید و انکار دور خواهند بود.

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ یدْخُلونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنینَ، تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِكَةُ بِالتَّسْلیمِ یَقُولونَ: سَلامٌ عَلَیْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلوها خالِدینَ.

هشدار! امامان آنانند که با آرامش و سلام به بهشت درخواهند شد و

فرشتگان با سلام آنان را پذیرفته، خواهند گفت: «درود بر شما که پاک شده اید. اینک داخل شوید که در بهشت، جاودانه خواهید بود».

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمْ، لَهُمُ الْجَنَّةُ یُرْزَقونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍ. أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ یَصْلَونَ سَعیراً.

هان! بهشت پاداش آنان است و در آن بی حساب روزی داده خواهند شد.

أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ یَسْمَعونَ لِجَهَنَّمَ شَهیقاً وَ هِی تَفورُ وَ یَرَوْنَ لَهازَفیراً.

هان! دشمنان آنان آن کسانی اند که در آتش درآیند. و همانا ناله ی افروزش جهنّم را می شنوند در حالی که شعله های آتش زبانه می کشد و زفیر (صدای بازدم) جهنّم را نیز در می یابند.

أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ قالَ الله فیهِمْ: <كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها> الآیة.

هان! خداوند درباره ی ستیزگران با آنان فرموده: «هرگاه امتّی داخل جهنّم شود همتای خود را نفرین کند.».أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ قالَ الله عَزَّوَجَلَّ: <كُلَّما أُلْقِی فیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ یَأتِكُمْ نَذیرٌ، قالوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذیرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلنا مانَزَّلَ الله مِنْ شَیءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّ فی ضَلالٍ كَبیرٍ> إِلی قَوله: <أَلافَسُحْقاً لاِصْحابِ السَّعیرِ>. أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبیرٌ.

هشدار! که دشمنان امامان همانانند که خداوند درباره ی آنان فرموده: «هر گروهی از آنان داخل جهنّم شود نگاهبانان می پرسند: مگر برای تان ترساننده ای نیامد؟! می گویند: چرا ترساننده آمد؛ لیکن تکذیب کردیم و گفتیم: خداوند وحی نفرستاده و شما نیستید مگر در گمراهی بزرگ!» تا آن جا

که فرماید: «هان! نابود باد دوزخیان» هان! یاران امامان در نهان، از پروردگار خویش ترسانند، آمرزش و پاداش بزرگ بری آنان خواهد بود. هان مردمان! چه بسیارراه است میان آتش و پاداش بزرگ!

محکم کردن بیعت

اشاره

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّكُمْ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُصافِقُونی بِكَفٍّ واحِدٍ فی وَقْتٍ واحِدٍ، وَقَدْ أَمَرَنِی الله عَزَّوَجَلَّ أَنْ آخُذَ مِنْ أَلْسِنَتِكُمُ الْإِقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِی أَمیرِالْمُؤْمنینَ، وَلِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِنّی وَ مِنْهُ، عَلی ما أَعْلَمْتُكُمْ أَنَّ ذُرِّیَّتی مِنْ صُلْبِهِ. فَقُولُوا بِأَجْمَعِكُمْ: «إِنّا سامِعُونَ مُطیعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَرَبِّكَ فی أَمْرِ إِمامِنا عَلِی أَمیرِالْمُؤْمِنینَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ. نُبایِعُكَ عَلی ذالِكَ بِقُلوُبِنا وَأَنْفُسِنا وَأَلْسِنَتِنا وَأَیْدینا. علی ذالِكَ نَحْیی وَ عَلَیْهِ نَموتُ وَ عَلَیْهِ نُبْعَثُ. وَلانُغَیِّرُ وَلانُبَدِّلُ، وَلا نَشُكُّ (وَلانَجْحَدُ) وَلانَرْتابُ، وَلا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَلا نَنْقُضُ الْمیثاقَ.

هان مردمان! شما بیش از آنید که در یک زمان با یک دست من بیعت نمایید. از این روی خداوند عزّوجلّ به من دستور داده که از زبان شما اقرار بگیرم و پیمان ولایت علی امیرالمؤمنین علیه السلام را محکم کنم و نیز بر امامان پس از او که از نسل من و اویند؛ همان گونه که اعلام کردم که ذرّیّه ی من از نسل اوست.

پس همگان بگویید: «البتّه که سخنان تو را شنیده پیروی می کنیم و از آن ها خشنودیم و بر آن گردن گذارده و بر آن چه از سوی پروردگارمان در امامت اماممان علی امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان دیگر علیه السلام - از صُلب او - به ما ابلاغ کردی، با تو پیمان می بندیم با دل و جان و زبان و دست های مان. با این پیمان زنده ایم و با آن خواهیم مرد و با آن اعتقاد برانگیخته می شویم.

و هرگز آن را دگرگون نکرده شکّ و انکار نخواهیم داشت و از عهد و پیمان خود برنمی گردیم.⁽¹⁾

اینک به احادیث حضرت رسول صلی الله علیه واله در شأن و منزلت حضرت امیر علیه السلام می پردازیم:

۱.علی علیه السلام فخر خداوند

ابن عباس نقل می کند: إن امیرالمؤمنین علیه السلام شرب ماءً فسجد النبی صلی الله علیه واله فقیل له: لِم َسجدتَ یا رسولَ الله؟ فقال: لمّا شرب علیّ علیه السلام ناداه تبارك و تعالی هنیئا مریئاً یا ولیّی و حجّتی علی خلقی و أمینی علی عبادی؛ ابن عباس می گوید همانا علی علیه السلام آب نوشید در این هنگام حضرت رسول صلی الله علیه واله سجده ی شکر به جا آورد از حضرت صلی الله علیه واله پرسیدند برای چه سجده کردی یا رسول الله؟ فرمود وقتی علی علیه السلام آب نوشید، خداوند متعال ندا داد: گوارا و شیرین باد (به تعبیر عامیه نوش جان) بر تو ای ولیّ و حجّت من بر خلق من و ای امین من بر بندگانم.

ذیل حدیث، مرحوم طبرسی رحمة الله در جواب منکرین که گفتند چطور ممکن است خداوند به علی علیه السلام چنین چیزی گفته باشد، می گوید: خداوند در قرآن درباره ی جمیع بندگان مؤمن خود چنین فرموده: کلوا و اشربوا هنیئا بما کنتم تعملون. چگونه برای آحاد مؤمنین خداوند این چنین فرمود حال آیا جایز نیست که به علی علیه السلام که امام و امیر مؤمنان علیه السلام است چنین بگوید؟⁽²⁾

۲.علی علیه السلام حجّت و نور خدا

اباصلت به نقل از امام رضا علیه السلام : سمعت الرضا علیه السلام یحدّث عن آبائه عن علی علیه السلام قال:سمعت رسول الله صلی الله علیه واله یقول سمعت الله عزوجل یقول: علی بن ابی طالب حجتی علی خلقی و نوری فی بلادی و امینی علی علمی لا أُدخل النار من عرفه و این عصانی و لا أُدخل الجنه من انكره و إن أطاعنی؛ امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارشان از رسول خدا صلی الله علیه واله و ایشان از قول خداوند فرمود: علی بن ابی طالب علیه السلام حجّت من بر بندگانم و نور من در بلاد من و امین علم من است کسی که علی علیه السلام را بشناسد او را داخل در آتش نمی کنم ولو این که گناه کار باشد و کسی که علی را انکار کند او را داخل در بهشت نخواهم کرد ولو این که مرا اطاعت کند.⁽¹⁾

زمخشری صاحب تفسیر کشّاف ذیل این حدیث چنین می گوید: و هذا رمز حسن و ذلک لأن حبّ علی علیه السلام هو ایمان الکامل و الایمان الکامل لا تضرّ معه السیئات؛ این رمز خوبی است چرا که محبّت به علی علیه السلام ایمان کامل است و ایمان کامل را معصیت و گناه ضرری نمی رساند.⁽²⁾

۳.آگاه باشید مردم...

عن ابن عمر قال: سألنا رسول الله صلی الله علیه واله عن علیّ بن ابی طالب علیه السلام فغضب صلی الله علیه واله و قال: ما بال قوم یذكرون من له منزلة عند الله كمنزلتی و مقام كمقامی إلا النبوّة. ألا و من أحبّ علیّاً فقد أحبّنی و من أحبّنی رضی الله عنه و من

رضی الله عنه كافاه بالجنة، ألا و من أحبّ علیّاً استغفرت له الملائكة و فتحت له أبواب الجنة یدخل من أیّ باب شاء بغیر حساب؛ ابن عمر می گوید از حضرت رسول صلی الله علیه واله درباره ی علی علیه السلام پرسیدیم حضرت غضب ناک شد و فرمود چه است قومی را که یاد می کنند از کسی که منزلت وشأن او نزد خداوند مثل مقام و منزلت من است؛ مگر در نبوّت که بعد من نبی نیست. آگاه باشید هر کس علی را دوست بدارد به تحقیق مرا دوست داشته است و کسی که مرا دوست داشته باشد خداوند از او راضی خواهد بود و کسی را که خداوند از او راضی است بهشت کفایتش می کند. آگاه باشید کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد فرشتگان الهی برای او طلب مغفرت می کنند و برای او درهای بهشت گشوده خواهد شد و از هر دری که می خواهد بدون حساب وارد بهشت شود.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً(علیه السلام) لَا يَخْرُجُ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّى يَشْرَبَ مِنَ الْكَوْثَرِ وَ يَأْكُلَ مِنْ طُوبَى وَ يَرَى مَكَانَهُ فِي الْجَنَّةِ؛ آگاه باشید اگر کسی علی علیه السلام را دوست بدارد از دنیا بیرون نمیرود؛ مگر این که از کوثر میآشامد و از طوبی میخورد و جایگاه خود را در بهشت میبیند.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً(علیه السلام) أَعْطَاهُ اللَّهُ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ وَ حَاسَبَهُ حِسَابَ الْأَنْبِيَاءِ؛ آگاه باشید! هر کس علی علیه السلام را دوست بدارد خداوند نامه ی اعمالش را به دست راستش میدهد و حساب او حساب انبیا علیه السلام است.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً هَوَّنَ اللَّهُ عَلَيْهِ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ وَ جَعَلَ قَبْرَهُ رَوْضَةً مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ؛ آگاه باشید کسی که علی علیه السلام را دوست دارد، خداوند آسان میکند بر او آن سختیهای مرگ را و قبرش را باغی از باغهای بهشت قرار میدهد.

الَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً(علیه السلام) أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ عِرْقٍ فِي بَدَنِهِ حَوْرَاءَ وَ شُفِّعَ فِي ثَمَانِينَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ، وله بكل شعرة في بدنه حوراء ومدينة في الجنة؛ آگاه باشید! کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد، خداوند به هر رگی که در بدن اوست حوریه ی بهشتی عنایت میکند که میتواند هشتاد نفر از خاندانش را شفاعت کند؛

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً(علیه السلام) بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكَ الْمَوْتِ كَمَا يَبْعَثُ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ وَ دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ هَوْلَ مُنْكَرٍ وَ نَكِيرٍ وَ بَيَّضَ وَجْهَهُ وَ كَانَ مَعَ حَمْزَةَ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ؛ هان آگاه باشید! اگر کسی علی علیه السلام را دوست بدارد خداوند به سوی او فرشته ی مرگ را مبعوث میکند؛ همانگونه که او را به سوی پیامبرانش میفرستد و هول و ناراحتی و اضطراب ناشی از مواجهه با دو فرشته ی برزخ را از او دفع میکند و خدا چهره ی او را سپید میکند، او روسپید است و با حمزه سید الشّهدا علیه السلام خواهد بود.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً(علیه السلام) جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ وَجْهُهُ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ؛ آگاه باشید کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد، در روز قیامت با چهرهای مثل ماه شب چهارده وارد میشود.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً علیه السلام وُضِعَ عَلَى رَأْسِهِ تَاجُ الْمُلْكِ وَ أُلْبِسَ حُلَّةَ الْكَرَامَةِ؛ آگاه باشید! هر کس علی علیه السلام را دوست بدارد، تاج سلطنت بر سر او گذاشته میشود و لباس کرامت بر او پوشانده میشود

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً(علیه السلام) جَازَ عَلَى الصِّرَاطِ كَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ؛ آگاه باشید کسی که علی علیه السلام را دوست بدارد، سریع از صراط عبور میکند؛ مثل برق جهنده.

أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً(علیه السلام) كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ وَ جَوَازاً عَلَى الصِّرَاطِ وَ أَمَاناً مِنَ الْعَذَابِ، ولم ينشر له ديوان، ولم ينصب له ميزان، وقيل له: ادخل الجنة بلا حساب؛ آگاه باشید! هر کس علی علیه السلام را دوست داشته باشد، خدا برای او برائت از آتش، جواز عبور از صراط و امان از عذاب را مینویسد.

ألا ومن أحب آل محمد أمن من الحساب والميزان والصراط؛ آگاه باشید هر کسی آل محمد علیهم السلام را دوست داشته باشد از حساب و میزان و صراط در امان خواهد بود

أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ (صل الله علیه و آله و سلم) فَأَنَا كَفِيلُهُ بِالْجَنَّةِ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ؛ آگاه باشید! هر کس برای دوستی آل محمد صلی الله علیه واله بمیرد، من کفیل او به بهشت همراه با انبیا علیه السلام هستم.

أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَى بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ(علیهم السلام) لَمْ يَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ؛ آگاه باشید کسی که با بغض آل محمد علیهم السلام بمیرد، بوی بهشت به شامّهاش نمیخورد.⁽¹⁾

محبّت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه واله نه تنها از زبان پیامبر صلی الله علیه واله به آن تأکید شد؛ بلکه خداوند نیز در قرآن بر آن تأکید کرده و محبّت و مودّت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه واله را فرض کرد. نکته ی قابل توجّه این است که فرق است بین فرض و واجب. گاهی اوقات ضرورت یک چیز را عقل می فهمد و لزوم آن را درک می کند شرع هم آن را تأیید می کند این می شود واجب مثل حُسن و قبُح عقلی. صدق و راستگوئی، ذات محمود و پسندیده است و کذب و

دروغگوئی بر عکس آن و این را عقل در می کند؛ اما گاهی اوقات عقل درک صحیح از مسأله ای ندارد این جا شرع آن را فرض می کند.

أبو هلال عسکرى در کتاب معروفش «الفروق اللغوية» مى نویسد: تفاوت و فرق میان (فرض) و (وجوب) این است که فرض جز از خداى تعالى نیست ؛ ولى ایجاب و وجوب هم از خدا و هم از غیر اوست. در عبارت- فرض اللّه تعالى على العبد کذا و اوجبه علیه- هر دو واژه بکار رفته است ولى- اوجب زید على صدیقه کذا- گفته نمی شود؛ بلکه فرض علیه گفته می شود و به کار می رود. و از جهتى دیگر سنّت مؤکّد، هم واجب نامیده شده و هم فرض مثل سجده ی تلاوت قرآن که بر کسی که آن را مى شنود واجب است.

فرق دیگر این است که «فرض» در امور عقلى به کار نمی رود؛ بلکه وجوب به کار می رود چنان که مى گویى این کار واجب عقلى است و گاهى فرض و واجب هر دو مساویند مثل عبارت: صلاة الظهر واجبه و فرض- که فرقى در معنى ندارد.⁽¹⁾

لذا اهمّیت محبّت و مودّت نسبت به اهل بیت علیهم السلام از این جا فهمیده می شود که خداوند آن را فرض کرد دلیل دیگر بر اهمّیت مودّت اهل بیت علیهم السلام این است که خداوند آن را هم سنگ رسالت پیامبر صلی الله علیه واله قرار داده است. خداوند از لسان انبیا در باب مزد رسالت چنین می فرماید: <يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى الَّذي فَطَرَني أَ فَلا تَعْقِلُون >؛ «اى قوم من! من از شما براى این (رسالت)، پاداشى نمى طلبم؛ پاداش من، تنها بر کسى

است که مرا آفریده است؛ آیا نمى فهمید؟»⁽¹⁾دلیلش این است که مزدی که باکار انبیا برابری کند وجود ندارد. اگر مردم به حرف پیامبران شان گوش کنند و به رستگاری برسند، چه چیزی در دنیا می تواند به عنوان مزد با این جایگاه برابری کند؟ چون عرفاً و عقلاً باید بین کار و مزد تناسب وجود داشته باشد. به عنوان مثال، مزد یک کارگر ساده با مزد یک دانشمند هسته ای برابر نخواهد بود در صورت برابری، عرف و عقل تقبیح می کنند. لابدیّت عقلی است که مزد دانشمند هسته ای بیشتر از مزد یک کارگر ساده باشد. با توجّه به اهمیّت کار انبیا که انسان را به سعادت ابدی می رسانند، به خاطر اهمّیت کارشان باید مزدی در خور شأن خود دریافت کنند و چون بشر عاجز از إعطای چنین مزد است؛ لذا خداوند از باب منّت بر بندگان خود مزد رسالت انبیا را تقبّل می کند و از طرف مردم به آنان اجر و پاداش می دهد. اگر بشر قادر بر این باشد که دنیا و مافیها را به انبیا به عنوان پاداش ببخشد باز هم در مقابل نعمات بی پایان آخرت پشیزی بیشتر نمی ارزند اقلّ نعمت آخرت ابدی بودن و فنا ناپذیری است بر خلاف دنیا.با این بیان عظمت و ارزش محبّت اهل بیت علیهم السلام روشن می شود رسالت نبیّ مکرّم اسلام صلی الله علیه واله که رسالتی است جهان شمول و هم چنین پایدار و ابدی، چه مزدی می تواند هم سنگ رسالت پیامبر صلی الله علیه واله باشد؟ بشری که قادر به ادای مزد پیامبران گذشته نیست به طریق اولی نمی تواند مزد رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه واله را بدهند ؛ علی رغم آن چه گفته شد، خداوند برای رسالت پیامبر صلی الله علیه واله مزدی قرار داد که هم سنگ رسالت پیامبر صلی الله علیه واله و آن چیزی نیست جز مودّت و محبّت

اهل علیهم السلام ؛ لذا فرمود: قل لا اسئلکم علیه اجراً إلا المودّة فی القربی؛ یعنی در مقابل رسالتم اجر و پاداشی نمی خواهم مگر محبّت و دوستی خاندانم را؛⁽¹⁾بنابراین محبّت علی و اولاد علی علیه السلام هم وزن رسالت پیامبر صلی الله علیه واله است یعنی همان تأثیری که رسالت پبامبراکرم صلی الله علیه واله در سرنوشت بشر دارد، همان تأثیر در محبّت و دوستی حضرت امیر و اولادش علیه السلام در سرنوشت بشر وجود خواهد داشت و روایت فوق خود بیان گر این موضوع است.

۴.فرجام منکِر ولایت علی علیه السلام

الفضائل لابن شاذان، کتاب الروضة: رُوِیَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: كُنَّا بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه واله فِی مَسْجِدِهِ وَ قَدْ صَلَّی بِالنَّاسِ صَلَاهَ الظُّهْرِ وَ اسْتَنَدَ إِلَی مِحْرَابِهِ كَأَنَّهُ الْبَدْرُ فِی تَمَامِهِ وَ أَصْحَابُهُ حَوْلَهُ إِذْ نَظَرَ إِلَی السَّمَاءِ وَ أَطَالَ النَّظَرَ إِلَیْهَا وَ نَظَرَ إِلَی الْأَرْضِ وَ أَطَالَ النَّظَرَ إِلَیْهَا ثُمَّ نَظَرَ سَهْلًا وَ جَبَلًا وَ قَالَ مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِینَ أَنْصِتُوا یَرْحَمُكُمُ اللَّهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِی جَهَنَّمَ وَادِیاً یُعْرَفُ بِوَادِی الضِّبَاعِ وَ فِی ذَلِكَ الْوَادِی بِئْرٌ وَ فِی تِلْكَ الْبِئْرِ حَیَّهٌ فَشَكَتْ جَهَنَّمُ مِنْ ذَلِكَ الْوَادِی إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ شَكَا الْوَادِی مِنْ تِلْكَ الْبِئْرِ وَ شَكَا تِلْكُ الْبِئْرُ مِنْ تِلْكَ الْحَیَّهِ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی فِی كُلِّ یَوْمٍ سَبْعِینَ مَرَّهً فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لِمَنْ هَذَا الْعَذَابُ الْمُضَاعَفُ الَّذِی یَشْكُو بَعْضُهُ عَنْ بَعْضٍ قَالَ هُوَ لِمَنْ یَأْتِی یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَ هُوَ غَیْرُ مُلْتَزِمٍ بِوَلَایَهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام؛ عمر بن خطاب: (نکته ی قابل توجّه این که راوی این روایت، عُمر است) در مسجد النبی محضر رسول خدا صلی الله علیه واله بودیم، آن حضرت نماز ظهر را با مردم اقامه کرده و به محراب خویش تکیه کرد در

حالی که مانند ماه کامل میدرخشید. در حالی که یاران وی پیرامونش بودند، نگاهی به آسمان انداخت و مدّتی طولانی به آن خیره شد. آنگاه نگاهی به زمین افکند و مدّتی به آن خیره شد؛ سپس به دشت و کوه نظر افکند و سپس فرمود: مسلمانان، گوش کنید، خدایتان رحمت کند، بدانید که در دوزخ درّهای به نام «درّه ی کفتارها» هست و در آن درّه، چاهی است و در آن چاه ماری است. جهنّم از آن درّه به جانب خداوند شکایت میکند و آن درّه از آن چاه شکایت می کند و آن چاه روزی هفتاد بار از آن مار به خدای متعال شکایت مینماید. عرض شد: یا رسول الله صلی الله علیه واله ، این عذاب مضاعف که یکی از دیگری شکایت میکند برای کیست؟ فرمود: برای کسی است که در روز قیامت نزد خدا بیاید در حالی که ملتزم به ولایت علی بن أبی طالب علیه السلام نبوده باشد.⁽¹⁾

التزام به ولایت حضرت امیر علیه السلام و اولاد معصومش علیه السلام ضامن سعادت انسان است. این التزام زمانی به وجود می آید که انسان به مولی علیه السلام محبّت داشته باشد. اساس همه ی حرکات موجودات نه تنها انسان، حرکت حبّی است یعنی آن چه ما از مظاهر در عالم وجود می بینیم، منشأ همه ی این ها محبّت خداوند به خلقت و موجودات خود است. خصوصاً انسان که فرمود کنت کنزا مخفیا فاحببت لکی ان اعرف.. من گنج پنهانی بودم خواستم آشکار شوم؛لذا انسان که مرات و آیینه ی من است را خلق کردم تا صفات و جمال و زیبایی خود را در وجودش ببینم؛ بنابراین، تا محبّت نباشد اساساً حرکتی صورت نمی گیرد انسان به چیزی که علاقه مند است به آن توجّه

می کند و رغبت به سوی آن پیدا می کند.؛ البته این محبّت شدّت و ضعف دارد هر چه محبّت بیشتر باشد رفتن و سوق به سوی آن چیز بیشتر خواهد شد و پذیرش ولایت اهل بیت علیهم السلام ریشه اش همین محبّت و دلدادگی است که خداوند آن را بر بندگان خود فرض کرد؛بنابر این علّت عدم پذیرش ولایت، نداشتن محبّت به حضرت امیر علیه السلام است.

۵.ابوذر و فضایل علی علیه السلام

عن أبی ذر الغفاری قال: كنت جالسا عند النبي صلى الله عليه وآله ذات يوم في منزل أم سلمة ورسول الله صلى الله عليه وآله يحدثني وأنا أسمع، إذ دخل علي بن أبي طالب عليه السلام، فأشرق وجهه نورا فرحا بأخيه وابن عمه، ثم ضمه إليه وقبل بين عينيه، ثم التفت إلي فقال: يا أبا ذر أتعرف هذا الداخل علينا حق معرفته ؟ قال أبوذر: فقلت: يا رسول الله.هذا أخوك وابن عمك وزوج فاطمة البتول وأبو الحسن والحسين سيدي شباب أهل الجنة، فقال رسول الله صلى الله عليه وآله: يا أباذر هذا الامام الأزهر و رمح الله الأطول و باب الله الأكبر، فمن أراد الله فليدخل الباب يا أباذر هذا القائم بقسط الله والذاب عن حريم الله و الناصر لدين الله وحجة الله على خلقه، إن الله تعالى لم يزل يحتج به على خلقه في الأمم كل أمة يبعث فيها نبيا، يا أباذر إن الله تعالى جعل على كل ركن من أركان عرشه سبعين ألف ملك ليس لهم تسبيح ولا عبادة إلا الدعاء لعلي وشيعته والدعاء على أعدائه، يا أباذر لولا علي ما بان الحقمن الباطل ولا مؤمن من الكافر و لا عبد الله، لأنه ضرب رؤوس المشركين حتى أسلموا وعبدوا الله و لولا ذلك لم يكن ثواب و لا عقاب ولا يستره من الله ستر و لا يحجبه من الله حجاب وهو الحجاب والستر ...؛

ابوذر نقل می کند که روزی در منزل امّ سلمه مشغول شنیدن حدیث از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه واله بودم که در این حال امیرالمومنین علیه السلام وارد شد در این حال پیامبر صلی الله علیه واله از شدّت شوق صورتش نورانی شده و بلند شد امیرالمومنین علیه السلام را در بغل فشرد و پیشانی حضرتش را بوسید و فرمود: ای اباذر! آیا این فردی که داخل شد را آن طور که باید به حقّ معرفتش می شناسی؟ عرض کردم این برادر شما و پسر عمّ شما و همسر فاطمه علیها السلام و پدر حسنین علیه السلام است؛ سپس پیامبر صلی الله علیه واله شروع به شمردن فضایل ایشان کرده و فرمود ای اباذر! خدای تعالی بر هر یک از ارکان عرش هفتاد هزار فرشته قرار داده که ذکر وعبادتی ندارند جز دعا برای علی علیه السلام و شیعیان او و نفرین بر دشمنانش. ای اباذر! اگر علی نبود، حق از باطل و مؤمن از کافر شناخته نمی شد. آن کلمه که بر اهل تقوی لازم شده علی علیه السلام است که هر کس او را دوست بدارد مؤمن، هرکس او را دشمن بدارد کافر و هر کس ولایت او را رها نماید، گمراه و هر کس ولایت او را انکار کند مشرک است. ای اباذر! کسی که ولایت ما را انکار کند، کر و کور و گنگ وارد محشر شود؛ سپس او را در ظلمات قیامت افکنند، او با صدای بلند گوید:« یا حسرتی علی ما فرطّت فی جنب الله»، در گردن او طوقی از آتش است که سیصد شعبه دارد، بر هر کدام شیطانی است، از هنگامی که او از قبر در آید تا وقتی که داخل اتش شود (آن شیاطین) به صورت او تف اندازند.

ابوذر گفت: گفتم: پدر و مادرم فدای تو باد. ای رسول خدا صلی الله علیه واله ! قلبم را پر از شادی کردی و بر من بیافزای فرمود: بله؛ هنگامی که به آسمان دنیا رفتم، فرشته ای از میان فرشتگان اذان گفت و نماز را برپا داشت، جبرئیل علیه السلام

دست مرا گرفت و به او معرّفی کرد، پس به من گفت: ای محمد صلی الله علیه واله ! با فرشتگان دعا کن که آنها مشتاق تو بوده اند. پس با هفتاد صف فرشته نماز خواندم، صف بین مشرق و مغرب است، تنها کسی که آنها را آفریده است، تعداد آنها را می داند. وقتی نماز را تمام کردم، گروهی از فرشتگان به استقبال من آمدند و گفتند: ما به تو حاجتی داریم. پس گمان کردم که از من شفاعت میخواهند؛ زیرا خداوند عزّوجلّ مرا به حوض و شفاعت بر همه ی پیامبران برتری داده است. گفتم: ملائکه پروردگارم چه حاجتی دارید؟ گفتند: وقتی به زمین برگشتی، سلام ما را بر علی علیه السلام برسان و بدان که ما مشتاق او هستیم. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: ای رسول خدا صلی الله علیه واله ! چرا شما را نمی شناسیم و حال آن که شما اوّلین مخلوق خدا هستید، خداوند شما را در نوری از نور خویش به صورت اشباح نور آفرید و در ملکوت خود با حمد و تقدیس و وسعت او کرسی هایی برای شما قرار داد، سپس فرشتگان را از آن چه از نورهای گوناگون می خواست آفرید و ما از کنار شما می گذشتیم در حالی که شما خدا را تسبیح می گفتید و شما تقدیس می کنید و تسبیح می گویید پس ما تسبیح و تقدیس می کنیم و تسبیح می گوییم و تسبیح و تقدیس شما را می ستاییم؛ سپس به آسمان دوّم بالا رفتم و فرشتگان همان را گفتند که اصحاب شان گفتند.گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا تو را نمی شناسیم؟ در حالی که شما نخبگان خدا از خلقت او هستید، مخزن علم او، امانت دارترین، حجّت بزرگ و شما جنب و طرف خدا هستید و شما کرسی ها و پایه های علم هستید، پس سلام ما را به علی برسان؛ سپس به آسمان سوّم بالا رفتم

و فرشتگان به من گفتند که اصحاب شان به من گفتند. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا تو را نمی شناسیم؟ در حالی که شما باب قیام و حجّت اختلاف و علی علیه السلام محرّک زمین و تقسیم کننده ی قضا و صاحب معصیت و تقسیم کننده ی آتش فردا و کشتی نجات هر که بر آن سوار شود، نجات می یابد و هر که در آتش عقب بماند روز قیامت بر می گردد، شما ستون ها و ستارگان کشورها هستید، چرا شما را نمی شناسیم؟ پس سلام ما را به علی علیه السلام برسان؛ سپس به آسمان چهارم بالا رفتم و فرشتگان همان را به من گفتند که یاران شان گفتند. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا تو را نمی شناسیم؟ در حالی که شما درخت نبوّت و خانه ی رحمت و مبدأ رسالت و فرشتگان گوناگون هستید و جبرئیل از آسمان بر تو نازل می شود پس سلام ما را به علی علیه السلام برسان؛ سپس به آسمان پنجم بالا رفتم و فرشتگان همان گونه که اصحاب شان گفتند به من گفتند. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا شما را نمی شناسیم؟ در حالی که صبح و شام بر عرش از کنار تو می گذریم و بر آن نوشته شده است: پس دانستیم که علی علیه السلام از اولیای خداست؛ سپس به آسمان ششم عروج کردم و فرشتگان همان را گفتند که یارانشان گفتند. گفتم: فرشتگان پروردگارم! واقعاً ما را می شناسید؟ گفتند: چرا تو را نمی شناسیم؟ در حالی که خداوند جنّت فردوس را آفرید و بر در آن درختی است و برگی در آن نیست جز این که در آن نوشته شده معبودی جز خدا نیست و محمد صلی الله علیه واله رسول خداست و علی بن ابی طالب علیه السلام عروة الوثقی، و ریسمان محکم خدا و چشم او بر مخلوقات است: کاغذ نوشته شده با نور، پس

سلام ما را به علی علیه السلام برسان؛ سپس به آسمان هفتم بالا رفتم و از فرشتگان شنیدم که می گفتند: ستایش خدایی را که به وعدهی خود وفا کرد. همه ی شما، پس گفتم: چه قولی به شما داده است؟ گفتند: ای رسول خدا صلی الله علیه واله ! هنگامی که شما را به عنوان اشباح نور در نوری از نور خداوند متعال آفرید، امر شما بر ما عرضه شد و ما آن را پذیرفتیم و از محبّت شما به خداوند متعال شکایت کردیم. و امّا علی علیه السلام از محبّت او به خدای متعال شکایت کردیم، پس برای ما فرشته ای به شکل او آفرید و او را در سمت راست تخت خود بر تختی از طلا که با مروارید و جواهرات مزیّن شده بود، نشاند. گنبدی از مروارید سفید که باطنش از بیرون نمایان است و بیرونش از باطن، بدون ستون هایش در زیر است و کاری به او نیست، صاحب تخت به او گفت: با قدرت من برخیز، پس ایستاد. بالا هرگاه مشتاق رؤیت علی علیه السلام هستیم، به آن فرشته در آسمان می نگریم، پس سلام ما را به علی علیه السلام برسان.⁽¹⁾

۶.اعجاز محبت علی علیه السلام

عن الاعمش قال: رأیت جاریة سوداء تسقی الماء و هی تقول: اشربوا حبّاً لعلی بن ابی طالب علیه السلام و كانت عمیاء قال فرأیتها بمكة بصیرة تسقی الماء و هی تقول: اشربوا حبّاً لمن ردّ به الله علیّ بصری. فقلت: یا جاریة رأیتك فی المدینة ضریرة تقولین: إشربوا حبّاً لمولای علیّ بن ابی طالب علیه السلام و انت الیوم بصیرة فما شأنك؟ قالت: بابی انت إنی رایت رجلا قال: یا جاریة انت مولاه لعلی بن ابی طالب و محبته؟ فقلت نعم فقال اللهم ان كانت صادقة فردّ علیها بصرها

فوالله لقد ردّ الله علیّ بصری، فقلت من انت؟ قال انا الخضر و انا من شیعة علی بن ابی طالب علیه السلام ؛

اعمش می گوید: کنیز سیه چهره ای را دیدم که در حال نوشیدن آب بود و با خود زمزمه می کرد آب بنوشید به خاطر محبّت علی بن ابی طالب علیه السلام در حالی که این کنیز نابینا بود بعد او را در مکّه دیدم در حالی که بینا بود و با خود زمزمه می کرد آب بنوشید به محبّت کسی که بینایی را به من برگردان. به کنیز گفتم من تو را در مدینه دیدم در حالی که نابینا بودی و الان بینا شدی چه اتّفاقی برای تو افتاده است؟ گفت پدرم فدای تو باد مردی را دیدم که به من گفت ای کنیز آیا تو بر محبّت و عشق علی علیه السلام هستی؟ گفتم بله. گفت خداوندا اگر این کنیز در گفتار خویش صادق است بینایی او را به او برگردان پس به خدا سوگند که خداوند بینایی مرا برگرداند.کنیز می گوید از آن مرد پرسیدم تو که هستی؟ گفت من خضر علیه السلام و از شیعیان علی علیه السلام هستم.⁽¹⁾

۷.پیامبر صلی الله علیه واله محب علی علیه السلام

عن عمار بن یاسر قال: قال رسول الله صلی الله علیه واله لیلة اسری بی إلی السماء و صرت كقاب قوسین او ادنی اوحی الله عزوجل الیّ یا محمد من احب خلقی الیك؟ قلت یا ربت انت اعلم فقال عزوجل انا اعلم و لكن ارید ان اسمعه من فیك؟ فقلت ابن عمی علی بن ابی طالب فاوحی الله عزوجل الیّ ان التفت، فالتفتّ بعلی واقف معی و قد خرقت حجب السموات و قد اوقف راسه یسمع ما یقول فخررت لله تعالی ساجدا؛

عمّار یاسر از حضرت رسول صلی الله علیه واله نقل می کند که حضرت فرمود: وقتی شب معراج به آسمان ها عروج کردم تا جایی که به قاب قوسین او ادنی رسیدم خداوند به من وحی کرد ای محمّد صلی الله علیه واله چه کسی از بندگان مرا بیشتر از همه دوست داری؟ گفتم خدایا تو می دانی فرمود بله می دانم؛ ولی می خواهم از تو بشنوم پس گفتم پسر عمویم علی بن ابی طالب علیه السلام پس خداوند به من وحی کرد که توجّه کن و متوجّه شدم دیدم علی علیه السلام در کنار من ایستاده است در حالی که حجاب های آسمان ها پاره شده و او را دیدم که می شنود پس به سجده افتادم و خداوند را شکر کردم.⁽¹⁾

در باب محبّت و علاقه حضرت رسول صلی الله علیه واله به وجود مقدّس امیرالمؤمنین علیه السلام باید بگوییم در حقیقت این محبّت خداوند به حضرت امیر علیه السلام است که در حضرت رسول صلی الله علیه واله جلوه، ظهور و بروز پیدا کرده است. یعنی اگر بخواهیم محبّت خداوند به حضرت امیر علیه السلام را مجسّم کنیم در قالب محبّت پیامبر صلی الله علیه واله به حضرت امیر علیه السلام ظهور و بروز پیدا می کند. خداوند در قرآن می فرماید: <وألف بين قلوبهم لو أنفقت ما في الأرض جميعا ما ألفت بين قلوبهم ولكن الله ألف بينهم إنه عزيز حكيم>؛ اگر آن چه در زمین است همه ی آن را به کسی ببخشی، هرگز نخواهی توانست در قلب های شان الفت و محبّت ایجاد کنی؛ بلکه این خداوند است که تألیف قلوب می کند.در جای دیگر می فرماید:

<ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودّا>؛ کسی که ایمان به خداوند داشته باشد و عمل صالح انجام دهد خداوند متعال محبّت او را

در دل بندگانش قرار می دهد. با توجّه به آیه ی شریفه ی السّابقون السّابقون اولئک المقرّبون، اوّلین کسی که به ذهن تبادر می کند و می توان او را مصداق اتمّ و اکمل این آیه دانست، وجود مقدّس حضرت امیر علیه السلام است؛ چرا که حضرت در ایمان آوردن گوی سبقت را از همه ربوده و اوّلین کسی بود که به رسالت حضرت رسول صلی الله علیه واله ایمان آورده است.؛ لذا خداوند محبّت حضرت امیر علیه السلام را در دل رسول اکرم صلی الله علیه واله و تمام مؤمنین قرار داده است. در جای دیگر خداوند می فرماید: و حببّ الیکم الایمان فزینّه فی قلوبکم؛ محبّت و علاقه به ایمان را در دل مؤمنان قرار داده و با ایمان قلوب شان را مزیّن ساخته است. بی شک ایمان مجسّم حضرت امیر علیه السلام است که محبّت او زینت قلوب مؤمنین است؛ بنابراین مالک و سرچمشه ی همه ی محبّت ها به حضرت امیر علیه السلام خداوند متعال است. برای دارا بودن این سرمایه ی عظیم و گران سنگ شرطش ایمان به ولایت حضرت علیه السلام و انجام اعمال بر طبق این عقیده است؛ چرا که العلم امام العمل؛ علم امام و پرچم دار عمل است. ایمان یعنی قوّه ی نظریّه و عمل یعنی قوّه ی عملیّه چنان چه مرحوم شیخ طوسی در تفسیر <و العصر ان الانسان لفی خسر الا الذین آمنوا> را این طور معنای می کند: ای الذین كاملین فی قوة النظریة و عملوالصالحات، ای الذین كاملین فی قوة العملیة. پس همان طور که حضرت امیر علیه السلام امام امّت است، عقیده به ولایت حضرت علیه السلام نیز امام اعمالی است که انجام می دهد.

علاوه بر این، طبق آیه ی شریفه ی مباهله و روایات ذیل آن که، حضرت امیر علیه السلام نفس پیامبر معرفی شد، حبّ نفس یکی از نعمت های خداوند به بشر است این که انسان خودش را دوست داشته باشد. طبیعی است که

انسان خودش را دوست داشته باشد. نکته ظریفی که در آیه ی شریفه لعلّک باخع نفسک است و آن این که با توجّه به آیه ی مباهله، که حضرت امیر علیه السلام نفس پیامبر صلی الله علیه واله شد خداوند در این آیه به دفاع از حضرت امیر علیه السلام که نفس پیامبر صلی الله علیه واله است برخواست و فرمود نزدیک است به خاطر ایمان نیاوردند کفّار و مشرکین نفس خود را به کشتن دهی یعنی علی علیه السلام را که نفس توست و در همه ی غزوات پرچم دار است به کشتن دهی شاهد آن هم گواه تاریخ است که حضرت در همه ی جنگ ها زخم های بی شماری بر تن داشت.

۸.علی علیه السلام امان روز قیامت

إنّ یوم القیامة یوم شدید الهول، فَمَنْ أَرَادَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَخَلَّصَ مِنْ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ فَلْيَتَوَلَّ وَلِيِّي وَ لْيَتَّبِعْ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي مِنْ بَعْدِي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ؛روز قیامت روزی است که هراس و وحشت آن زیاد است. هر کس می خواهد از وحشت ها و سختی های آن رهایی یابد، باید ولایت ولیّ من را بپذیرد و از وصیّ و جانشین و صاحب حوض من علیّ بن أبی طالب علیه السلام پیروی کند.

و همانا او در کنار حوض دشمنانش را از آن دور می کند و دوستانش را آب می دهد، کسی که از آن آب نیاشامد دائماً تشنه است و هرگز سیراب نمی گردد، کسی که از آن آب بیاشامد هیچ گاه تشنه نمی شود.

ألا و إنّ حبّ علیّ علم بَيْنَ الْإِيمَانِ وَ النِّفَاقِ، فَمَنْ أَحَبَّهُ كَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ أَبْغَضَهُ كَانَ مُنَافِقاً؛بدانید علامت و نشانه ی بین نفاق و ایمان، دوستی علی علیه السلام است، هر کس او را دوست بدارد مؤمن و کسی که با او دشمنی

کند منافق است. کسی که دوست دارد بر صراط مثل برق زودگذر عبور کند و بدون حساب داخل بهشت گردد باید علی علیه السلام را که از طرف من بر شما ولایت و سرپرستی دارد و جانشین من بر اهل من و امّتم می باشد دوست داشته باشد، همانا او در رحمت پروردگار و صراط مستقیم الهی است.

علیّ یعسوب الدین و قائد الغرّ المحجّلین و مولی من أنا مولاه، لا یحبّ إلا طاهر الولادة زاكیّ العنصر، ولا یبغضه إلا من خبث أصله و ولادته؛ علی(علیه السّلام) امیر دین داران و پیشوای روسفیدان و مولای هر کسی است که من مولای او هستم، او را دوست ندارد مگر کسی که حلال زاده و پاک طینت باشد، و با او دشمنی نمی کند مگر آن که بدطینت و حرام زاده است.⁽¹⁾

۹.علی علیه السلام به منزله ی سوره ی توحید

عنه صلى الله عليه و آله: يا عليّ، مثَلُكَ في اُمّتي كمَثَل <قُلْ هُو اللّه ُ أحدٌ> من قراها مرة فكانما قرا ثلث القرآن و من قراها مرتین فكانما قرا ثلثی القرآن و من قراها ثلاث مرات فكانما ختم القرآن؛ فمَن أحَبّكَ بلسانه فكَأنّما قَرأَ ثُلُثَ القرآنِ، و مَن أحبَّكَ بقلبِهِ و أعانَكَ بلسانِهِ فكأنّما قَرأَ ثُلُثَـي القرآنِ، و مَن أحبَّكَ بقلبِهِ و أعانَكَ بلسانِهِ و نَصرَكَ بيدِه فكأنّما قَرأَ القرآنَ كلَّهُ والذی بعثنی بالحق نبیا لو احبك اهل الارض كمحبة اهل السماء لما عذب الله احدا بالنار یا علی بشرنی جبرئیل عن رب العالمین فقال لی: یا محمد بشّر اخاك علیّا انی لا اعذب من تولاه و لا ارحم من عاداه؛ پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:اى على! مَثَل تو ميان امّتم مثل «قل هو اللّه احد» است؛ هر که یک مرتبه آن را بخواند ثلثی از قرآن را

خوانده است و هر کسی که دوبار این سوره را بخواند دو سوم قرآن را خوانده است و هر کسی که سه بار بخواند کأنّه یک ختم قرآن خوانده است.هر که در دلْ تو را دوست داشته باشد چنان است که یک سوم قرآن را خوانده و هر که تو را در دل دوست بدارد و به زبان یارى ات دهد گویا دو سوم قرآن را خوانده و هر که تو را در دل دوست بدارد و به زبان یارى ات دهد و با عمل یاورى ات کند چنان است که همه ی قرآن را خوانده باشد.قسم به کسی که مرا به حق مبعوث کرده است اگر اهل زمین مانند اهل آسمان تو را دوست می داشتند احدی را به آتش عذاب نمی کرد. ای علی علیه السلام جبرییل علیه السلام از طرف خداوند به من بشارت داد: ای محمّد صلی الله علیه واله به برادرت علی علیه السلام بشارت ده که هر کسی را که علی علیه السلام را دوست بدارد او را عذاب نخواهد کرد و هر کسی که علی علیه السلام را دشمن بدارد به او رحم نخواهم کرد.⁽¹⁾

۱۰.علی علیه السلام ظاهر و باطن خورشید

قال النبی صلی الله علیه واله فی حق علیّ علیه السلام : لا یحجبه عن الله حجاب و هو السر و الحجاب، فالامام نور الهی و سرّ ربّانی و تعلّقه بهذا الجسد عارضی، دلیله قوله سبحانه <و اشرقت الارض بنور ربّها> و نور الرّب هو الامام الذی نبوره تشرق الظلم و یستضیء سایر العالم. و یوافق هذا التفسیر ما ورد عن النبی صلی الله علیه واله انه قال: إنّ للشمس وجهین: وجه یلی اهل السماء مكتوب علیه: الله نور السماوات و الارض و وجه یلی أهل الارض مكتوب علیه: علیّ نور الارضین. فالامام مع الخلق كلهم لا یغیب عنهم و لا یحجبون عنه، بل هم محجوبون عنه و لیس بمحجوب لإن الدنیا

عند الامام كالدرهم فی ید الانسان یقلبه كیف یشاء؛ حضرت رسول صلی الله علیه واله در حقّ حضرت امیر علیه السلام می فرماید: هیچ چیزی بین علی علیه السلام و خدا حایل نیست در حالی که خود علی علیه السلام سرّ و حجاب بین خداوند و بندگان است. پس امام نور الهی و سرّ ربانی است و تعلّق روح امام به این جسد عارضی است دلیل آن هم قول خداوند است که فرمود و اشرقت الارض بنور ربّها و زمین روشن شد به نور ربّش و نور ربّ امامی است که به نورش ظلمت ها از بین می رود و سایر عالم روشن می شود. مؤلف مشارق الانوار می افزاید این تفسیر موافق حدیثی است که از پیامبر علیه السلام نقل شده است که حضرت فرمود همانا برای خورشید دو وجه است یک وجهی که اهل آسمان می بینند که بر آن نوشته شده است خداوند نور آسمان ها و زمین است و وجه دیگر آن به طرف اهل زمین است که بر آن نوشته شده است علی علیه السلام نور زمین است پس امام با خلق است و از آنان پنهان نیست؛ بلکه این مردم هستند که از امام محجوب هستند؛ چرا که دنیا در نزد امام به منزله ی سکه ای است در دست انسان که به هر طرف که به خواهد می گرداند.⁽¹⁾

۱۱.علی علیه السلام خورشید زمین و آسمان ها

حَدَّثَنَا أَبِي رحمة الله قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُمْرُوسٍ اَلْهَمَدَانِيُّ بِهَمَدَانَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَلِيٍّ اَلْحَسَنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ اَلْقَحْطَبِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ اَلْحَكَمِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اَلْأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: عَلِيٌّ علیه السلام فِي اَلسَّمَاءِ

اَلسَّابِعَةِ كَالشَّمْسِ بِالنَّهَارِ فِي اَلْأَرْضِ وَ فِي اَلسَّمَاءِ اَلدُّنْيَا كَالْقَمَرِ بِاللَّيْلِ فِي اَلْأَرْضِ أَعْطَى اَللَّهُ عَلِيّاً مِنَ اَلْفَضْلِ جُزْءاً لَوْ قُسِمَ عَلَى أَهْلِ اَلْأَرْضِ لَوَسِعَهُمْ وَ أَعْطَاهُ اَللَّهُ مِنَ اَلْفَهْمِ جُزْءاً لَوْ قُسِمَ عَلَى أَهْلِ اَلْأَرْضِ لَوَسِعَهُمْ شَبَّهْتُ لِينَهُ بِلِينِلُوطٍ وَ خُلُقَهُ بِخُلُقِ يَحْيَى وَ زُهْدَهُ بِزُهْدِ أَيُّوبَ وَ سَخَاهُ بِسَخَاءِ إِبْرَاهِيمَ وَ بَهْجَتَهُ بِبَهْجَةِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ وَ قُوَّتَهُ بِقُوَّةِ دَاوُدَ لَهُ اِسْمٌ مَكْتُوبٌ عَلَى كُلِّ حِجَابٍ فِي اَلْجَنَّةِ بَشَّرَنِي بِهِ رَبِّي وَ كَانَتْ لَهُ اَلْبِشَارَةُ عِنْدِي عَلِيٌّ مَحْمُودٌ عِنْدَ اَلْحَقِّ مُزَكًّى عِنْدَ اَلْمَلاَئِكَةِ وَ خَاصَّتِي وَ خَالِصَتِي وَ ظَاهِرَتِي وَ مِصْبَاحِي وَ جَنَّتِي وَ رَفِيقِي آنَسَنِي بِهِ رَبِّي فَسَأَلْتُ رَبِّي أَنْ لاَ يَقْبِضَهُ قَبْلِي وَ سَأَلْتُهُ أَنْ يَقْبِضَهُ شَهِيداً بَعْدِي أُدْخِلْتُ اَلْجَنَّةَ فَرَأَيْتُ حُورَ عَلِيٍّ أَكْثَرَ مِنْ وَرَقِ اَلشَّجَرِ وَ قُصُورَ عَلِيٍّ كَعَدَدِ اَلْبَشَرِ - عَلِيٌّ مِنِّي وَ أَنَا مِنْ عَلِيٍّ مَنْ تَوَلَّى عَلِيّاً فَقَدْ تَوَلاَّنِي حُبُّ عَلِيٍّ نِعْمَةٌ وَ اِتِّبَاعُهُ فَضِيلَةٌ دَانَ بِهِ اَلْمَلاَئِكَةُ وَ حَفَّتْ بِهِ اَلْجِنُّ اَلصَّالِحُونَ...؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه واله می فرمایند: همانا علی علیه السلام در آسمان هفتم به منزله ی خورشید در روز بر روی زمین و به منزله ی ماه شب در زمین است. خداوند به او فضل و علم و فهمی عطا کرده است که اگر بین اهل زمین تقسیم شود همه از آن بهره مند خواهند شد. در نرم خویی شبیه لوط علیه السلام در خُلق شبیه یحیی علیه السلام ، در زهد شبیه ایوب علیه السلام ، در سخاوت شبیه ابراهیم علیه السلام ، در بهجت شبیه سلیمان علیه السلام و در قدرت و قوت شبیه داود علیه السلام است. برای علی علیه السلام اسمی است که در بهشت بر روی هر پرده ای نوشته شده است که خداوند آن را به من بشارت داده است و برای او نزد من بشارتی است او نزد خداوند، علی محمود و نزد فرشتگان مزکیّ، او خاصّ، خالص و ظاهرش برای من است همراه و رفیق من در بهشت است از خداوند مسئلت کردم که علی علیه السلام را قبل از من قبض روح نکند؛ بلکه بعد از من او را

شهید قبض روح کند. پس داخل بهشت شدم دیدم که حور علی علیه السلام بیشتر از برگ های درخت، تعداد قصرهای علی علیه السلام مثل تعداد آدمیان است. علی علیه السلام از من است و من از علی علیه السلام هستم هر کس علی را دوست بدارد مرا دوست داشته است. دوستی علی نعمت و تبعیّت از او فضیلت است. ملائکه وام دار اویند و صالحین از جن دور او جمعند. بعد از من کسی جز او در زمین با کرامت تر و عزیزتر قدم بر نداشت. او نه گستاخ و عجول و نه اهل فساد و عناد است. بعد از من از مادری کریم تر از او زاده نشده است و مبارک تر از او خداوند کسی را به زمین نفرستاد. همانا خداوند به او حکمت خویش را نازل کرد به ملائکه افتخار همنشینی با او را داده است. اگر قرار بود خداوند بعد از من به کسی وحی بفرستد هر آیینه او کسی جز علی علیه السلام نبود. خداوند به واسطه ی علی علیه السلام مجالس را زینت بخشید و به لشکرها کرامت داد به واسطه ی علی علیه السلام بلاد را آباد کرد به واسطه ی علی علیه السلام سربازان عزیز شدند. مثَل علی علیه السلام مثَل کعبه است که زیارت می شود ولی زیارت نمی کند. مَثَل او مثل ماه کامل است که شب تاریک را روشن می کند و مَثل خورشیدی است که روز، روشنایی خود را از او وام می گیرد. خداوند او را در کتاب خویش توصیف کرد و در آیاتش او را ستود و در کتابش به آثار و خدمات او اشاره کرد او در زمان حیات کریم و بعد حیات شهید است.⁽¹⁾

در ادامه حضرت می فرماید: ان الله قال لموسی لیلة الخطاب: یابن عمران لا اقبل الصلاة إلّا ممن تواضع لعظمتی والزم قلبه خوفی و محبتی و قطع نهاره بذكری و عرف اولیائی الذین لأجلهم خلقت سماواتی و ارضی و جنّتی و ناری،

محمد صلی الله علیه واله و عترته من عرفهم و عرف حقهم جعلت له عند الجهل علما و عند الظلمة نورا و اعطیته قبل السوال و اجبته قبل الدعا؛ همانا خداوند در شب خطاب(شبی که در وادی مقدس و بقعه ی مبارکه از درخت صدا آمد و موسی را مورد خطاب قرار داد که «یا موسی انی انا الله رب العالمین» فرمود: ای پسر عمران قبول نمی کنم نماز کسی را جز این که برای عظمت من تواضع کند و ترس و محبّت مرا در قلب خویش بپروراند و روزش را با یاد من تمام کند و اولیای مرا بشناسد کسانی که آسمان ها و زمین و بهشت و آتش را به خاطر آنان خلق کردم که آنان محمد صلی الله علیه واله و آل او علیهم السلام هستند کسی که آنان را بشناسد و حق شان که ولایت باشد را بشناسد و اعتراف به آن کند برای او زمان جهل علم قرار می دهم تا از سرگردانی خارج شود و نوری در تاریکی قرار می دهم تا راه را بیابد. قبل از سوال به او عطا و قبل از دعا اجابتش خواهم کرد.⁽¹⁾

۱۲.کتمان فضایل علی علیه السلام سبب عذاب

رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: «لَا يُعَذِّبُ اللهُ هذَا الخَلْقَ إِلَّا بِذُنُوبِ الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ الْحَقَّ مِنْ فَضْلِ عَلِيٍّ وَعِتْرَتِهِ، أَلَا وَإِنَّهُ لَمْ يَمْشِ فَوْقَ الْأَرْضِ بَعْدَ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ أَفْضَلُ مِنْ شِيعَةِ عَلِيٍّ وَمُحِبِّيهِ الَّذِينَ يُظْهِرُونَ أمْرَهُ وَيَنْشُرُونَ فَضْلَهُ، أُولئِكَ تَغْشَاهُمُ الرَّحْمَةُ وَ تَسْتَغْفِرُ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَالْوَيْلُ كُلُّ الْوَيْلِ لِمَنْ يَكْتُمُ فَضَائِلَهُ وَيَكْتُمُ أَمْرَهُ، فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ؛⁽²⁾

خداوند، خلق را عذاب نمیکند، مگر به سبب گناهان علمایی که حقّ را می پوشانند و فضایل امیرالمؤمنین و خاندانش علیهم السلام را کتمان می کنند. بدانید همانا بعد از انبیا و فرستادگان الهی، افرادی برتر از شیعیان علی علیه السلام و دوستدارانش روی این زمین راه نمی روند. همانا کسانی که امر ولایت وی را اظهار و فضایلش را منتشر می سازند، همواره رحمت الهی، آنان را در بر میگیرد و ملائکه برایشان آمرزش میطلبند و واى بر کسانی که فضایلش را می پوشانند و امر ولایتش را کتمان می کنند. اینان چگونه بر آتش صبر خواهند کرد؟»

۱۳.ارزش محبّان علی علیه السلام

ابن عباس نقل می کند که حضرت رسول صلی الله علیه واله می فرماید: «یا علی إنّ الله یحبّك و یحبّ من یحبّك و إنّ الملائكة تستغفر لك و لشیعتك و لمحبی شیعتك و اذا كان یوم القیامة نادی مناد این محبوا علی؟ فیقوم قوم من الصالحین فیقال لهم: خذوا بید من شئتم و ادخلوا الجنة و ان الرجل الواحد ینجی من النار الف رجل ثم ینادی المنادی: این البقیة من محبی علی؟ فیقوم قوم مقتصدون فیقال لهم تمنوا علی الله ما شئتم فیعطی كل واحد منهم ما طلب ثم ینادی المنادی این البقیه من محبی علی فیقوم قوم قد ظلموا انفسهم فیقال این مبغضوا علی؟ فیقوم خلق كثیر فیقال اجعلوا كل الف من هؤلاء لواحد من محبی علی فیجعل اعمال اعدائك لمحبیك فینجون من النار و انت الاجل الاكرم و انت العلی العظیم محبك محب الله و رسوله و مبغضك مبغض الله و رسوله؛⁽¹⁾

ای علی علیه السلام همانا خداوند، تو را دوست دارد و دوستدارت را هم دوست دارد. همانا فرشتگان برای تو و شیعیانت طلب مغفرت می کنند. زمانی که قیامت بر پا شود، منادی ندا می دهد، دوستداران علی کجایند؟ پس گروهی از بندگان مؤمن و صالح بر می خیزند. به آنان گفته می شود: دست هر که را می خواهید بگیرید و داخل بهشت شوید، همانا هر یک از این صالحان، هزار نفر را از آتش جهنّم نجات می دهند.

دوباره منادی ندا می دهد: بقیه ی دوستداران علی کجایند؟ گروهی که حال متوسطی دارند بر می خیزند. به آنان گفته می شود: از خداوند مسئلت و تمنّا کنید. به هریک از اینها هرچه طلب می کنند، عطا می شود. دوباره منادی ندا می دهد: بقیه ی دوستداران علی کجایند؟ در این هنگام، شیعیان گنه کار بر می خیزند. از طرفی ندا داده می شود: دشمنان علی علیه السلام برخیزند و عدّه ی زیادی از افراد دارای بغض علی بر می خیزند.

در اینجا ثواب اعمال هزار نفر از این جمع کثیر را به یکی از محبّان گنه کار علی علیه السلام می دهند. با این کار، آنان از آتش جهنّم نجات پیدا می کنند. ای علی، همانا تو بزرگ و با کرامت و عظیم الشأن هستی. هر که تو را دوست بدارد، خدا و رسولش را دوست داشته است. دوستدار تو، دوستدار خدا و رسولش و دشمنان تو، دشمنان خدا و رسولش هستند.»

۱۴.ارزش محبّت علی علیه السلام

قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو اَلْقَاسِمِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَيْهِ رحمة الله قَالَ حَدَّثَنَا اَلْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلَوِيَّةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلثَّقَفِيِّ قَالَ أَخْبَرَنَا

تَوْبَةُ بْنُ اَلْخَلِيلِ قَالَ أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ عِيسَى قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: «بَيْنَا رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه واله فِي سَفَرٍ إِذْ نَزَلَ فَسَجَدَ خَمْسَ سَجَدَاتٍ فَلَمَّا رَكِبَ قَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ رَأَيْنَاكَ يَا رَسُولَ اَللَّهِ صَنَعْتَ مَا لَمْ تَكُنْ تَصْنَعُهُ قَالَ نَعَمْ أَتَانِي جَبْرَئِيلُ علیه السلام فَبَشَّرَنِي أَنَّ عَلِيّاً فِي اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ شُكْراً لِلَّهِ تَعَالَى فَلَمَّا رَفَعْتُ رَأْسِي قَالَ وَ فَاطِمَةُ فِي اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ شُكْراً لِلَّهِ تَعَالَى فَلَمَّا رَفَعْتُ رَأْسِي قَالَ وَ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَيْنُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ شُكْراً لِلَّهِ تَعَالَى فَلَمَّا رَفَعْتُ رَأْسِي قَالَ وَ مَنْ يُحِبُّهُمْ فِي اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ لِلَّهِ تَعَالَى شُكْراً فَلَمَّا رَفَعْتُ رَأْسِي قَالَ وَ مَنْ يُحِبُّ مَنْ يُحِبُّهُمْ فِي اَلْجَنَّةِ فَسَجَدْتُ شُكْراً لِلَّهِ تَعَالَى؛⁽¹⁾امام صادق علیه السلام می فرماید: در سفری حضرت رسول صلی الله علیه واله زمانی که از اسب پیاده شد، پنج مرتبه سجده ی بدون رکوع انجام داد (یعنی سجده ی نماز نبود). وقتی حضرت بر اسب سوار شد، بعضی از اصحاب پرسیدند: از شما چیزی دیدیم که قبلاً ندیدیم. فرمود: بله، جبرئیل علیه السلام نزدم آمد و به من بشارت داد که همانا علی علیه السلام در بهشت است. پس برای خداوند، سجده ی شکر به جای آوردم. وقتی سرم را از سجده برداشتم، فرمود: فاطمه علیها السلام در بهشت است. دوباره برای خداوند سجده ی شکر به جای آوردم. جبرئیل علیه السلام گفت: حسن و حسین علیه السلام دو سرور اهل بهشت هستند. دوباره به سجده رفتم و خدا را شکر کردم. وقتی دوباره سر از سجده برداشتم، جبرئیل علیه السلام گفت: کسی که اینها را دوست بدارد هم در بهشت خواهد بود. بنابراین باز سجده کردم. در آخر هم جبرئیل علیه السلام فرمود: هر کسی دوستان دوستدارن اینها را دوست بدارد هم، داخل در بهشت خواهد بود.»

۱۵.مباهات خداوند به علی علیه السلام

عن ابن عباس عن رسول الله صلی الله علیه واله : «أنه استدعى يوما ماء و عنده اميرالمؤمنين و فاطمة و الحسن و الحسين علیه السلام فشرب النبي صلی الله علیه واله ثم ناوله الحسن علیه السلام فشرب فقال له النبي صلی الله علیه واله هنيئا مريئا يا أبامحمد ثم ناوله الحسين علیه السلام فشرب ثم قال له النبي صلی الله علیه واله هنيئا مرئيا ثم ناوله الزهراء علیه السلام فشربت فقال لها النبي صلی الله علیه واله هنيئا مريئا يا أم الأبرار الطاهرين ثم ناوله عليا علیه السلام قال فلما شرب سجد النبي صلی الله علیه واله فلما رفع رأسه فقال له بعض أزواجه يا رسول الله شربت ثم ناولت الماء للحسن علیه السلام فلما شرب قلت له هنيئا مريئا ثم ناولته الحسين علیه السلام فشرب فقلت له كذلك ثم ناولته فاطمة فلما شربت قلت لها ما قلت للحسن و الحسين ثم ناولته عليا فلما شرب سجدت فما ذاك فقال لها إني لما شربت الماء قال لي جبرئيل و الملائكة معه هنيئا مريئا يا رسول الله و لما شرب الحسن قالوا له كذلك و لما شرب الحسين و فاطمة قال جبرئيل و الملائكة هنيئا مريئا فقلت كما قالوا و لما شرب اميرالمؤمنين قال الله له هنيئا مريئا يا وليي و حجتي على خلقي فسجدت لله شكرا على ما أنعم الله علي في أهل بيتي؛⁽¹⁾

ابن عباس می گوید: روزی رسول خدا صلی الله علیه واله آب طلبیدند، درحالی که حضرت امیر علیه السلام ، صدیقه ی طاهره علیها السلام و حسنین علیه السلام در کنارش نشسته بودند. حضرت آب را میل کرد. بعد امام حسن علیه السلام از آن آب نوشید. پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: شیرین و گوارای وجودت باشد. بعد امام حسین علیه السلام و صدیقه ی طاهره علیها السلام از آن نوشیدند. حضرت در هر مرتبه فرمود: گوارایتان باشد، ولی وقتی حضرت امیر علیه السلام از آن آب نوشید، پیامبر صلی الله علیه واله به سجده

رفت و شکر خدای را به جای آورد. بعضی از زنان رسول اکرم صلی الله علیه واله از ایشان راز این مسئله را پرسیدند. حضرت فرمود: وقتی علی علیه السلام از آن آب نوشید، جبرئیل علیه السلام و ملائکه گفتند: خداوند فرمود: گوارایت باد، ای ولیّ و حجّت بر خلق من.»

۱۶.حضرت علی علیه السلام کلیددار بهشت و جهنّم

روی ابوحمزة الثمالی عن الصادق علیه السلام قال: قال رسول الله صلی الله علیه واله لعلی علیه السلام : «اذا كان یوم القیامه یؤتی بك علی عجلة من نور و علی رأسك تاج من نور له اربعه اركان علی كل ركن ثلاثة اسطر: لااله إلّا الله محمد رسول الله علی ولی الله ثم یوضع لك كرسی الكرامه و تعطی مفاتیح الجنه و النار ثم یجمع لك الاولون و الاخرون فی صعید واحد فتامر بشیعتك إلی الجنه و باعدائك إلی النار فانت قسیم الجنه و النار و انت فی ذلك الیوم امین الله و الامین هو الحاكم المتصرف؛⁽¹⁾ابوحمزه ثمالی از امام صادق علیه السلام نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه واله به علی علیه السلام فرمود: روز قیامت برایت تختی از نور می آورند، درحالی که بر سرت تاجی از نور است. این تخت، چهار پایه دارد و بر هر پایه نوشته اند: خدایی جز پروردگار نیست، محمّد صلی الله علیه واله فرستاده ی خدا و علی، ولیّ خداست. سپس کرسی کرامت برایت قرار می گیرد و کلید بهشت و جهنّم را به دستت می دهند. پس از آن خلایق از اوّل تا آخر در یک خاک واحد جمع می شوند. بعد به شیعیانت امر می کنی که به بهشت وارد شوند و به دشمنانت امر می کنی که به آتش وارد شوند. پس ای علی علیه السلام تو جدا کننده ی بهشت و

جهنّمی و تو در آن روز، امین خداوندی و امین، کسی است که حاکم می شود و اجازه ی هرگونه تصرّف را دارد.»

۱۷.برابری حضرت علی علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه واله در فضیلت

عن عبدالله بن العباس، قال: سمعت رسول الله صلی الله علیه واله یقول: «أعطانی الله تعالی خمساً و أعطی علیاً علیه السلام خمساً: أعطانی جوامع الكلم و أعطی علیاً علیه السلام جوامع العلم و جعلنی نبیاً و جعله وصیاً و أعطانی الكوثر و أعطاه السلسبیل و أعطانی الوحی و أعطاه الإلهام و أسری بی إلیه و فتح له أبواب السماء و الحجب حتی نظر إلی و نظرت إلیه. قال ثم بكی رسول الله صلی الله علیه واله ، فقلت له: ما یبكیك فداك ابی و أمی؟ فقال: یا ابن عباس! إن أول ما كلمنی به أن قال: یا محمد، انظر تحتك فنظرت إلی الحجب قد انخرقت و إلی أبواب السماء قد فتحت و نظرت إلی علی علیه السلام و هو رافع رأسه إلی فكلمنی و كلمته و كلمنی ربی عزّوجلّ.

فقلت: یا رسول الله؛ بم كلمك ربك؟ قال: قال لی: یا محمد، إنی جعلت علیاً علیه السلام وصیك و وزیرك و خلیفتك من بعدك فأعلمه فها هو یسمع كلامك فأعلمته و أنا بین یدی ربی عزّوجلّ. فقال لی: قد قبلت و أطعت. فأمر الله الملائكة أن تسلم علیه ففعلت فرد علیه السلام و رأیت الملائكة یتباشرون به و ما مررت بملائكة من ملائكة السماء إلا هنئونی و قالوا لی: یا محمد و الذی بعثك بالحق لقد دخل السرور علی جمیع الملائكة باستخلاف الله عزّوجلّ لك ابن عمك...؛

ابن عباس می گوید: از پیامبر اکرم صلی الله علیه واله شنیدم که فرمود: خداوند متعال به من و علی علیه السلام پنج چیز عطا کرد. به من جوامع الکلم (قرآن) و به علی علیه السلام جوامع الکلام را عطا کرد. مرا نبیّ و علی علیه السلام را وصی قرار داد. به

من کوثر و به علی علیه السلام سلسبیل را عطا کرد، به من وحی و به علی علیه السلام الهام را عطا فرمود. مرا به معراج برد و برای علی علیه السلام درهای آسمان ها و حجاب را گشود. پیامبر صلی الله علیه واله تا اینها را برای من گفتند، شروع کردند به گریه کردن! گفتم: یا رسول الله صلی الله علیه واله ، پدر و مادرم فدای شما، چرا گریه می کنید؟

گفت: ای ابن عباس! اوّلین چیزی که خدای متعال در شب معراج به من فرمود، این بود: ای محمّد صلی الله علیه واله به پایین نگاه کن و من هم نگاه کردم. در این حین دیدم حجاب ها پاره و کنار زده شد و درهای آسمان هم باز شد. علی علیه السلام را دیدم که سرش را به طرف آسمان بلند کرده است و با من صحبت می کند و من هم با او صحبت می کردم و خدا هم با من تکلّم می کرد.

ابن عباس می گوید، گفتم: ای رسول خدا صلی الله علیه واله خداوند متعال در مورد چه چیزی با شما صحبت می کرد؟ پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: خداوند به من فرمود: ای محمّد صلی الله علیه واله من علی علیه السلام را وصیّ، وزیر و جانشینت قرار دادم و او را از علم خود آگاهی دادم و من درحالی که در پیشگاه قرب الهی بودم، گفتم: خداوندا! قبول کردم و اطاعت می کنم.

پس خداوند هم به ملائکه، امر کرد که بر علی علیه السلام درود و سلام فرستند و ایشان چنین کردند. بر ملائکه هم خطاب شد: و بر شما هم سلام! دیدم ملائکه را که به یکدیگر در مورد حضرت علی علیه السلام بشارت می دادند و من به هیچ ملکی از ملائکه ی آسمان عبور نکردم، مگر اینکه در مورد علی علیه السلام به من تهنیت می گفتند و می گفتند: ای محمّد صلی الله علیه واله قسم به خدایی که تو را به حق مبعوث کرده، ما ملائکه از اینکه خداوند عزّوجلّ، علی علیه السلام را جانشینت قرار داده است، غرق شادی و سروریم و دیدم تمام حمله ی عرش

الهی، سرشان را به طرف زمین، پایین انداخته اند. گفتم: ای جبرئیل علیه السلام چرا حمله ی عرش چنین کرده اند؟

جبرئیل علیه السلام گفت: ای محمّد صلی الله علیه واله هیچ مَلَکی از ملائکه نیست، مگر اینکه با چهره ای باز به حضرت علی علیه السلام نگاه می کند، غیر از حمله ی عرش که خداوند متعال در این لحظه به ایشان اجازه داد به حضرت علی علیه السلام نگاه کنند و آنان هم الآن چنین می کنند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله در ادامه فرمودند: چون به زمین برگشتم، همه ی وقایع معراج را برای علی علیه السلام تعریف کردم و او هم مرا از همه ی آن اتفاقات آگاهی داد. پس دانستم که در هیچ جایگاهی نبودم، مگر اینکه حضرت علی علیه السلام از آن جایگاه اطلاع داشته و همه چیز را می دانسته است.

ابن عباس می گوید: کلام پیامبر صلی الله علیه واله که به اینجا رسید، عرض کردم: یا رسول الله صلی الله علیه واله توصیه ای به من بفرمایید؟ رسول الله صلی الله علیه واله فرمود: بر تو باد به مودّت و دوستی با علی بن ابی طالب علیه السلام : «و الذی بعثنی بالحق نبیاً لا یقبل الله من عبد حسنة حتی یسأله عن حب علی بن ابی طالب علیه السلام ؛ قسم به خدایی که مرا به حق مبعوث کرد، از هیچ بنده ای، حسنه ای قبول نمی شود، مگر اینکه درباره ی دوستی علی علیه السلام از او سؤال می کنند و خداوند تبارک و تعالی هم خود به همه ی امور آگاه است.»

پس اگر دوستی حضرت علی علیه السلام را با خود در قیامت بیاورد، عملش مقبول خواهد شد و اگر ولایت حضرت علی علیه السلام را همراه نداشته باشد، از هیچ چیز از او سؤال نخواهد شد و او را روانه ی آتش خواهند کرد.

ای ابن عباس! قسم به خدایی که مرا به حق مبعوث کرد، آتش، بیشترین

غضب و شدّت خود را بر دشمن و غضب دارنده ی علی علیه السلام روا می دارد و نیز بر کسی که قائل باشد خداوند تبارک و تعالی دارای فرزند است.

ای ابن عباس! اگر تمام ملائکه ی مقرّب الهی و پیامبران و رسولان بر بغض و دشمنی حضرت علی علیه السلام اجتماع کنند، هر آینه خداوند تبارک و تعالی ایشان را با آتش خشمش عذاب می کند.سخن پیامبر صلی الله علیه واله که به اینجا می رسد، ابن عباس می گوید: به ایشان گفتم: آیا کسی هم هست که بغض حضرت علی علیه السلام را داشته باشد؟ حضرت فرمود: ای ابن عباس! از امّت من، کسانی هستند که بغض حضرت علی علیه السلام را دارند و خداوند، هیچ بهره ای از اسلام به آنان نداده است.

ای ابن عباس! یکی از نشانه های کسانی که بغض حضرت علی علیه السلام را دارند، این است که خود را بالاتر از آن می دانند. قسم به خدایی که مرا به حق مبعوث کرد، خداوند هیچ پیامبری را گرامی تر از من مبعوث نکرد و هیچ جانشینی گرامی تر از علی بن ابی طالب علیه السلام نیست.

ابن عباس می گوید: همان گونه که رسول خدا صلی الله علیه واله مرا به دوستی با حضرت علی علیه السلام امر کردند، محبّت حضرت را همیشه خواهم داشت. مدتی از این ماجرا گذشت تا اینکه موقع وفات پیامبر صلی الله علیه واله شد. دوباره نزد او رفتم و گفتم: یا رسول الله صلی الله علیه واله پدر و مادرم فدای شما، اجل شما نزدیک است. آیا مرا به چیزی نصیحت می فرمایید؟

پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای ابن عباس! با من مخالفت کرده است، هر کس با علی علیه السلام مخالفت کند و در روز قیامت برای چنین شخصی، هیچ پشت و پناه و یاوری نخواهد بود. گفتم: یا رسول الله صلی الله علیه واله چرا به مردم، امر نمی کنید

که با حضرت علی علیه السلام مخالفت نکنند؟ ابن عباس می گوید: تا این را گفتم، پیامبر اکرم صلی الله علیه واله شروع کرد به گریه کردن که من هم از گریه ی ایشان بسیار متأثّر شدم. سپس پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای ابن عباس! قسم به خدایی که مرا به حق نبی مبعوث کرد، احدی از کسانی که مخالفت حضرت علی علیه السلام را در دنیا کرده و حقّش را منکر بوده اند، از دنیا خارج نمی شوند تا اینکه خداوند تبارک و تعالی همه ی نعمت های در اختیار وی را تغییر می دهد (و برایش به نقمت تبدیل می کند.)

ای ابن عباس! اگر می خواهی خدا را ملاقات کنی، درحالی که از تو راضی باشد، پس راه علی بن ابی طالب علیه السلام را طیّ کن و با او به هر سمتی رفت، حرکت کن و راضی باش از کسی که علی علیه السلام را پیشوای خود قرار داده و دشمن بدار هر کس که او را دشمن داشته و دوست بدار هر کس که علی علیه السلام را دوست داشته است.»

«یا ابن عباس؛ احذر أن یدخلك شك فیه فإن الشك فی علی علیه السلام كفر بالله تعالی؛⁽¹⁾ای ابن عباس! بترس از اینکه درباره ی علی علیه السلام شک کنی. همانا شک در مورد او کفر به خداوند تبارک و تعالی است.»

۱۸.علی علیه السلام وسیله ی خداوند

كُلٌّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ اَلْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه واله : «إِذَا سَأَلْتُمُ اَللَّهَ

فَاسْأَلُوهُ لِي اَلْوَسِيلَةَ قَالَ فَسَأَلْتُ اَلنَّبِيَّ صلی الله علیه واله عَنِ اَلْوَسِيلَةِ قَالَ هِيَ دَرَجَتِي فِي اَلْجَنَّةِ وَ هِيَ أَلْفُ مِرْقَاةٍ مَا بَيْنَ اَلْمِرْقَاةِ إِلَى اَلْمِرْقَاةِ حُضْرُ اَلْفَرَسِ اَلْجَوَادِ شَهْراً وَ هِيَ مَا بَيْنَ مِرْقَاةِ جَوْهَرٍ إِلَى مِرْقَاةِ زَبَرْجَدٍ وَ مِرْقَاةِ يَاقُوتٍ إِلَى مِرْقَاةِ ذَهَبٍ إِلَى مِرْقَاةِ فِضَّةٍ فَيُؤْتَى بِهَا يَوْمَ اَلْقِيَامَةِ حَتَّى تُنْصَبَ مَعَ دَرَجَاتِ اَلنَّبِيِّينَ فَهِيَ بَيْنَ دَرَجَ اَلنَّبِيِّينَ كَالْقَمَرِ بَيْنَ اَلْكَوَاكِبِ فَلاَ يَبْقَى يَوْمَئِذٍ نَبِيٌّ وَ لاَ صِدِّيقٌ وَ لاَ شَهِيدٌ إِلاَّ قَالَ طُوبَى لِمَنْ كَانَتْ هَذِهِ اَلدَّرَجَةُ دَرَجَتَهُ فَيَأْتِي اَلنِّدَاءُ مِنْ عِنْدِ اَللَّهِ عزّوجلّ فَيُسْمِعُ اَلنَّبِيِّينَ وَ جَمِيعَ اَلْخَلْقِ هَذِهِ دَرَجَةُ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اَللَّهِ فَأُقْبِلُ وَ أَنَا يَوْمَئِذٍ مُتَّزِرٌ بِرَيْطَةٍ مِنْ نُورٍ عَلَى تَاجِ اَلْمُلْكِ وَ إِكْلِيلِ اَلْكَرَامَةِ وَ أَخِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمَامِي وَ بِيَدِهِ لِوَائِي وَ هُوَ لِوَاءُ اَلْحَمْدِ مَكْتُوبٌ عَلَيْهِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ اَلْمُفْلِحُونَ هُمُ اَلْفَائِزُونَ بِاللَّهِ فَإِذَا مَرَرْنَا بِالنَّبِيِّينَ قَالُوا هَذَانِ مَلَكَانِ مُقَرَّبَانِ لَمْ نَعْرِفْهُمَا وَ لَمْ نَرَهُمَا وَ إِذَا مَرَرْنَا بِالْمَلاَئِكَةِ قَالُوا هَذَانِ نَبِيَّانِ مُرْسَلاَنِ حَتَّى أَعْلَوْ اَلدَّرَجَةَ وَ عَلِيٌّ يَتْبَعُنِي حَتَّى إِذَا صِرْتُ فِي أَعْلَى دَرَجَةٍ وَ عَلِيٌّ أَسْفَلُ مِنِّي بِدَرَجَةٍ فَلاَ يَبْقَى يَوْمَئِذٍ نَبِيٌّ وَ لاَ صِدِّيقٌ وَ لاَ شَهِيدٌ إِلاَّ قَالَ طُوبَى لِهَذَيْنِ اَلْغُلاَمَيْنِ مَا أَكْرَمَهُمَا عَلَى اَللَّهِ فَيَأْتِي اَلنِّدَاءُ مِنْ قِبَلِ اَللَّهِ يُسْمِعُ اَلنَّبِيِّينَ وَ اَلصِّدِّيقِينَ وَ اَلشُّهَدَاءَ هَذَا حَبِيبِي مُحَمَّدٌ وَ هَذَا وَلِيِّي عَلِيٌّ طُوبَى لِمَنْ أَحَبَّهُ وَ وَيْلٌ لِمَنْ أَبْغَضَهُ وَ كَذَّبَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه واله فَلاَ يَبْقَى يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ أَحَبَّكَ يَا عَلِيُّ إِلاَّ اِسْتَرَاحَ إِلَى هَذَا اَلْكَلاَمِ وَ اِبْيَضَّ وَجْهُهُ وَ فَرِحَ قَلْبُهُ وَ لاَ يَبْقَى يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ عَادَاكَ أَوْ نَصَبَ لَكَ حَرْباً أَوْ جَحَدَ لَكَ حَقّاً إِلاَّ اِسْوَدَّ وَجْهُهُ وَ اِضْطَرَبَ قَلْبُهُ فَبَيْنَا أَنَا كَذَلِكَ إِذَا مَلَكَانِ قَدْ أَقْبَلاَ إِلَيَّ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَرِضْوَانُ خَازِنُ اَلْجَنَّةِ وَ أَمَّا اَلْآخَرُ فَمَالِكُ خَازِنُ اَلنَّارِ فَيَدْنُو رِضْوَانُ فَيَقُولُ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا أَحْمَدُ فَأَقُولُ وَ عَلَيْكَ اَلسَّلاَمُ أَيُّهَا اَلْمَلِكُ مَنْ أَنْتَ فَمَا أَحْسَنَ وَجْهَكَ وَ أَطْيَبَ رِيحَكَ فَيَقُولُ أَنَا رِضْوَانُ خَازِنُ اَلْجَنَّةِ وَ هَذِهِ مَفَاتِيحُ اَلْجَنَّةِ بَعَثَ بِهَا رَبُّ

اَلْعِزَّةِ فَخُذْهَا يَا أَحْمَدُ فَأَقُولُ قَدْ قَبِلْتُ ذَلِكَ مِنْ رَبِّي فَلَهُ اَلْحَمْدُ عَلَى مَا فَضَّلَنِي بِهِ فَآخُذُهَا وَ أَدْفَعُهَا إِلَى عَلِيٍّ ثُمَّ يَرْجِعُ رِضْوَانُ فَيَدْنُو مَالِكٌ فَيَقُولُ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا أَحْمَدُ فَأَقُولُ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا اَلْمَلِكُ مَنْ أَنْتَ فَمَا أَقْبَحَ وَجْهَكَ وَ أَنْكَرَ رُؤْيَتَكَ فَيَقُولُ أَنَا مَالِكٌ خَازِنُ اَلنَّارِ وَ هَذِهِ مَقَالِيدُ اَلنَّارِ بَعَثَ بِهَا إِلَيْكَ رَبُّ اَلْعِزَّةِ فَخُذْهَا يَا أَحْمَدُ فَأَقُولُ قَدْ قَبِلْتُ ذَلِكَ مِنْ رَبِّي فَلَهُ اَلْحَمْدُ عَلَى مَا فَضَّلَنِي بِهِ فَآخُذُهَا فَأَدْفَعُهَا إِلَى عَلِيٍّ ثُمَّ يَرْجِعُ مَالِكٌ فَيُقْبِلُ عَلِيٌّ يَوْمَئِذٍ وَ مَعَهُ مَفَاتِيحُ اَلْجَنَّةِ وَ مَقَالِيدُ اَلنَّارِ حَتَّى يَقِفَ عَلَى حُجْرَةِ جَهَنَّمَ وَ قَدْ تَطَايَرَ شِرَارُهَا وَ عَلاَ زَفِيرُهَا وَ اِشْتَدَّ حَرُّهَا وَ عَلِيٌّ علیه السلام آخِذٌ بِزِمَامِهَا فَتَقُولُ جَهَنَّمُ جُزْنِي يَا عَلِيُّ أَطْفَأَ نُورُكَ لَهَبِي فَيَقُولُ عَلِيٌّ علیه السلام قِرِّي يَا جَهَنَّمُ خُذِي هَذَا عَدُوِّي وَ اُتْرُكِي هَذَا وَلِيِّي فَلَجَهَنَّمُ يَوْمَئِذٍ أَشَدُّ مُطَاوِعَةً لِعَلِيٍّ علیه السلام مِنْ غُلاَمِ أَحَدِكُمْ لِصَاحِبِهِ فَإِنْ شَاءَ يُذْهِبُهَا يَمْنَةً وَ إِنْ شَاءَ يُذْهِبُهَا يَسْرَةً فَهِيَ أَشَدُّ مُطَاوَعَةً لِعَلِيٍّ فِيمَا يَأْمُرُهَا بِهِ مِنْ جَمِيعِ اَلْخَلاَئِقِ.»

۱۹.علی علیه السلام وسیله ی مغفرت

ابن بَابَوَيْهِ، قَالَ: حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اَلْغَفَّارِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ حَمْزَةَ - وَ يُكَنَّى بِأَبِي شُعَيْبٍ-، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ اَلْمَرْوَزِيِّ، قَالَ: قُلْتُ لِرَجُلٍ: أَذْنَبَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه واله قَطُّ؟ قَالَ: لاَ. قُلْتُ: فَقَوْلُهُ عزّوجلّ: لِيَغْفِرَ لَكَ اَللّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ، فَمَا مَعْنَاهُ؟ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ حَمَّلَ مُحَمَّداً صلی الله علیه واله ذُنُوبَ شِيعَةِ عَلِيٍّ علیه السلام ، ثُمَّ غَفَرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْهَا وَ مَا تَأَخَّرَ.»

۲۰.علی علیه السلام در کلام ابن مسعود

ابن مسعود نقل می کند: علی بن ابی طالب علیه السلام مشغول نماز بود و در

رکوع و سجودش می گفت: «اللهم بحقّ محمّد صلی الله علیه واله عبدك، اغفر للخاطئين من شيعتي؛ پروردگارا، به حقّ بنده ی مقربّت محمّد صلی الله علیه واله شیعیان خطاکار مرا ببخش.»

از نزد او خارج شدم و به محضر رسول خدا صلی الله علیه واله شرفیاب شدم. ایشان را در حال نماز یافتم. دیدم که در نماز می گوید: «اللهم بحق علي علیه السلام عبدك، اغفر للخاطئين من امتّي؛ خداوندا، خطاکاران از امّت مرا به حق علی علیه السلام بنده ی مقرّبت ببخش.»

از آنچه دیده بودم، در من وحشت و تردید بزرگی ایجاد شد. وقتی نماز حضرت به پایان رسید، خطاب به من فرمودند: ای پسر مسعود، آیا کافر شدی بعد از آنکه ایمان آورده بودی؟ عرض کردم: ابداً چنین نیست؛ بلکه دیدم علی علیه السلام خداوند را به حقّ شما طلب می کرد و شما را دیدم که خدا را به حق علی علیه السلام می خواندید. پس تردید کردم که کدام یک از شما نزد خدای عزّوجلّ برترید؟

پیامبر صلی الله علیه واله فرمودند: ای پسر مسعود، بنشین. من در مقابل رسول خدا صلی الله علیه واله نشستم. آن حضرت فرمود: «ان اللَّه خلقني و علياً من نور قدرته قبل ان يخلق الخلق بالفي عام اذ لا تسبيح و لاتقديس؛ خداوند، من و علی علیه السلام را از نور عظمت و بزرگی خود خلق کرد، هزار سال قبل از آنکه سایر خلایق را بیافریند، زمانی که هیچ تسبیح و تقدیسی وجود نداشت.»

«ففتق نوري، فخلق منه السموات و الارضين و انا و اللَّه اجل من السماوات و الارضين؛ پس نور مرا شکافت و از نور من آسمان ها و زمین را آفرید. به خدای تبارک و تعالی قسم که من از آسمان ها و زمین برترم.»

«و فتق نور علي بن ابي طالب علیه السلام فخلق منه العرش و الكرسي و علي بن ابي طالب علیه السلام و اللَّه افضل من العرش و الكرسي؛ و چون نور علی علیه السلام را منتشر ساخت، عرش و کرسی از نورش خلق شد. به پروردگار قسم که علی علیه السلام از عرش و کرسی، افضل است.»

«و فتق نور الحسن علیه السلام فخلق منه اللوح و القلم و الحسن علیه السلام و اللَّه افضل من اللوح و القلم؛ سپس نور حسن علیه السلام را باز کرد و لوح و قلم از نورش پدید آمد و به خدا قسم که حسن علیه السلام از لوح و قلم نیز برتر است.»

«و فتق نور الحسين علیه السلام فخلق منه الجنان و الحور العين و الحسين علیه السلام و اللَّه افضل من الحور العين؛ و چون هستی را از نور حسین علیه السلام معطّر کرد، بهشت و حوریان زیباروی از نورش پدیدار شدند، واللَّه حسین علیه السلام از حورالعین برتر است.»

«ثم اظلمت المشارق و المغارب فشكت الملائكه الي اللَّه تعالي ان يكشف عنهم تلك الظلمه فتكلم اللَّه جل جلاله كلمه فخلق منها روحا ثم تكلم بكلمه فخلق من تلك الكلمه نورا فاضاف النور الي تلك الروح و اقامها مقام العرش فزهرت المشارق و المغارب فهي فاطمه الزهراء عليهاالسلام و لذلك سميت الزهراء لان نورها زهرت به السماوات؛ سپس همه ی هستی از شرق تا به غرب تاریک ماند. ملائکه بر پروردگار از آن همه تاریکی و ظلمت شکایت کردند و خواستند که تاریکی را از ایشان برطرف کند. خداوند در اجابت خواسته ی آنان کلمه ای فرمود. از آن کلمه، روحی خلق گردید. سپس کلمه ای دیگر فرمود و از آن کلمه، نوری خلق شد. پس آن نور را به آن روح اضافه کرد و در بلندترین مکان عرش قرار داد. همه ی عالم از شرق تا به غرب نورانی شد.

آن روح آمیخته به نور خلق شده از لطف پروردگار کسی نیست، جز فاطمه زهرا علیها السلام و به همین دلیل او را زهرا علیها السلام نامیدند؛ زیرا نورش آسمان ها را روشن ساخت.»

پیامبر صلی الله علیه واله در ادامه ی این روایت زیبا می فرماید: «يابن مسعود اذا كان يوم القيامه يقول اللَّه جل جلاله لي و لعلي ادخلا الجنه من شئتما و ادخلا النار من شئتما و ذلك قوله تعالي (القيا في جهنم كل كفار عنيد) فالكافر من جحد نبوتي و العنيد من جحد بولايه علي بن ابي طالب علیه السلام و عترته و الجنه لشيعته و لمحبيه؛ ای پسر مسعود، چون روز قیامت فرارسد، پروردگار به من و علی علیه السلام می فرماید: هرکس را که می خواهید به بهشت داخل کنید و هرکس را که می خواهید، به جهنّم بفرستید» و این قول پروردگار در قرآن مجید است که «القيا في جهنّم كلّ كفّار عنيد؛⁽¹⁾هر کافر متکبّر لجوج را به جهنّم افکنید.» پس کافر کسی است که از نبوّت من سرپیچی کند و عنید کسی است که از ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام و عترتش و محبّت کردن به شیعیان و دوستانش سر باز زند.⁽²⁾

۲۱.خلوص علی علیه السلام در نماز

عن ابن عباس أنه قال: «أهدی رجل إلی رسول الله صلی الله علیه واله ناقتین عظیمتین سمینتین فقال للصاحبه هل فیكم أحد یصلی ركعتین بوضوئهما و قیامها و ركوعهما و سجودهما و خشوعهما و لم یهتم بشیء من أمور الدنیا و لا یحدث قلبه

بفكر الدنیا أهدی إلیه إحدی هاتین الناقتین فقالها مره و مرتین و ثلاثاً فلم یجبه أحد من أصحابه فقام إلیه أمیرالمؤمنین علیه السلام فقال: یا رسول الله، أصلی ركعتین أكبر تكبیره الأولی تكبیره الأولی إلی أن أسلم منهما لا أحدث نفسی بشیء من أمر الدنیا. فقال: یا علی صل، صلی الله علیك. قال: فكبر أمیرالمؤمنین علیه السلام و دخل فی الصلاه فلما سلم من الركعتین هبط جبرائیل علیه السلام علی النبی صلی الله علیه واله فقال: یا محمد إن الله یقرئك السلام و یقول لك أعطه إحدی الناقتین… و أعطاه كلتیهما فنحرهما و تصدق بهما فأنزل الله تعالی فیه: إن فی ذلك لذكری لمن كان له قلب أو ألقی السمع و هو شهید؛⁽¹⁾

مردی به محضر حضرت رسول، شرفیاب شد و دو شتر چاق هدیه داد. حضرت فرمودند: اگر کسی دو رکعت نماز بخواند، درحالی که به چیزی از دنیا فکر نکند و در دلش فکر دنیا نیاید، یکی از این دو ناقه را به او می بخشم. حضرت این جمله را سه بار تکرار کرد، ولی کسی جواب نداد. حضرت امیر علیه السلام برخاست و عرضه داشت: ای رسول خدا صلی الله علیه واله من این کار را انجام می دهم. حضرت شروع کرد به خواندن نماز درحالی که به هیچ چیز از امر دنیا فکر نکرد. بعد حضرت جبرئیل علیه السلام نازل شد و عرضهداشت: ای محمّد صلی الله علیه واله خداوند بر تو سلام فرستاد و فرمود: یکی از این دو ناقه را به علی علیه السلام ببخش. امام هر دو را نحر کرد و صدقه داد. پس این آیه نازل شد: در این تذکّری است برای آنکه عقل دارد یا گوش دل فرا دهد، درحالی که حاضر باشد!»

۲۲.قابل قیاس نبودن با علی علیه السلام

طبق نقل حموینی از علمای عامّه، پیامبر اکرم صلی الله علیه واله به عبدالرّحمن بن عوف که از دشمنان علی علیه السلام نیز بود، درباره ی قابل قیاس نبودن آن حضرت با دیگران فرمود: «يا عَبْدَ الرّحْمن! أَنْتُمْ أَصْحابي وَ عَلِيُّ بنُ ابي طالِب مِنّي وَ أَنَا مِن عَلِيّ فَمَن قاسَهُ بِغَيْرِهِ فَقَد جَفاني وَ مَن جَفاني فَقَد آذاني، يا عَبْدَ الرّحْمن! اِنّ اللّه تَعالي أَنْزَلَ عَلَيَّ كِتابا مُبينا وَ أَمَرَني أَن أُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزّلَ اِلَيْهِم ما خَلا عَلِيُّ بنُ ابي طالِب فَاِنّهُ لَمْ يَحْتَج اِلي بَيانٍ، لاِنّ اللّه تَعالي جَعَلَ فَصاحَتَهُ كَفَصاحَتي وَ دِرايَتَهُ كَدِرايَتي و لو كان الحكمة رجلا لكان علیا لكان العقل رجلا لكان حسنا و لو كان السخا رجلا لكان حسینا و لو كان الحُسن شخصا لكان فاطمه بل هی اعظم ان فاطمه بنتی خیر اهل الارض شرفا، عنصرا و كرما؛⁽¹⁾

ای عبدالرحمن! شما اصحاب من هستید، ولی علی بن ابی طالب علیه السلام از من و من از اویم. هرکس وی را با دیگران مقایسه کند، به من جفا کرده و هرکس به من جفا کند، اذیّتم کرده است.

ای عبدالرحمن! خداوند برای من کتاب آشکار فرستاده تا احکامش را به مردم بیان کنم، جز علی بن ابی طالب علیه السلام ، زیرا او نیازی به بیان من ندارد. خداوند، فصاحت او را مثل فصاحت من و درک و درایتش را مثل درک و درایت من قرار داد. ای عبدالرحمن، اگر حکمت، مرد بود، علی علیه السلام بود، اگر عقل، مرد بود، حسن و اگر سخاوت، مرد بود، حسینم و اگر حسن و زیبایی شخص بود، هر آیینه فاطمه بود، بلکه فاطمه برتر از او بود، زیرا فاطمه دختر من و بهترین در روی زمین از حیث خلقت، شرف و کرامت است.»

۲۳.فضایل غیر شمارش علی علیه السلام

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «اِنّ اللّه َ جَعَلَ لأخي عَلِيّ فَضائِلَ لاتُحْصي كَثْرَةً فَمَن ذَكَرَ فَضيلَةً مِنْ فَضائِلِهِ مُقِرّا بِها غَفَرَ اللّه ُ لَهُ ما تَقَدّم مِنْ ذَنْبِهِ وَ ما تَأَخّر وَ مَنْ كَتَبَ فَضيلَةً مِنْ فَضائِلِهِ لَم تَزَل الْمَلائِكَةُ تَسْتَغْفِرُ لَهُ ما بَقِيَ لِتِلْكَ الْكِتابَة رَسْمٌ وَ مَنْ اسْتَمَعَ اِلي فَضيلَة مِنْ فَضائِلِه غَفَرَ اللّه ُ لَهُ الذّنُوب اللّتي اِكْتَسَبَها بِالإسْتِماع وَ مَن نَظَر اِلي كِتابٍ مِنْ فَضائِلِه غَفَرَ اللّه ُ لَهُ الذّنُوب اللّتي اِكْتَسَبَها بِالنّظَر. ثُمّ قالَ صلی الله علیه واله : اَلنّظَرُ اِلي اَخي عَلِيّ عِبادَة و ذِكْرُهُ عِبادَة وَ لايَقْبَلُ اللّه ُ ايمانَ عَبْدٍ اِلاّ بِوِلايَتِه وَ الْبَرائَةِ مِنْ اَعْدائِهِ؛⁽¹⁾

همانا خداوند برای برادرم علی علیه السلام فضایلی قرار داد که قابل شماره نیست. پس اگر کسی فضیلتی از فضایل او را ذکر کند و به آن اقرار داشته باشد، خداوند گناهان گذشته و آینده اش را می بخشد و اگر کسی فضیلتی از فضایلش را بنویسد تا زمانی که آن نوشته باقی است، ملائکه برایش استغفار می کنند و اگر کسی فضیلتی از فضایل علی علیه السلام را بشنود، خداوند، گناهانش را می بخشد و هر کس به فضایل علی علیه السلام نگاه کند، خداوند، گناهانش را می بخشد. سپس حضرت فرمود: نگاه به برادرم علی علیه السلام عبادت است. ذکر و یادش عبادت است و خداوند ایمان کسی را قبول نمی کند، مگر به ولایت علی علیه السلام و انزجار از دشمن او.»

۲۴.بی نظیر بودن علی علیه السلام

أیضاً یقول صلی الله علیه واله : «وَالّذي نَفسي بِيَدِهِ لَولا أَنْ تَقُولَ طَوائِفُ مِنْ اُمّتي فيكَ

ما قالَتِ النّصاري في ابن مَرْيَم، لَقُلْتُ الْيَومَ فيكَ مَقالاً لاتَمُرُّ بِمَلإٍ مِنَ الْمُسْلِمين اِلاّ أَخَذُوا التّرابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيكَ لِلْبَرَكَةِ؛⁽¹⁾

سوگند به آن خدایی که جانم در دست قدرت اوست، اگر نبود ترس اینکه گروهی از امّتم، درباره ی تو، غلوّ کنند، مثل نصارا که عیسی را به خدایی اشتباه گرفتند. در مورد فضایل و مناقب تو مطالبی می گفتم که به هیچ گروهی از مسلمانان گذر نکنی، مگر آنکه آنان برای تبرّک، خاک کف پایت را بردارند.»

۲۵.پیامبر صلی الله علیه واله یار همیشه مشتاق علی علیه السلام

أمیرالمؤمنین علیه السلام عَنِ الْحَارِثِ الْهَمْدَانِیِّ قَالَ: «دَخَلْتُ عَلَی امیرالمؤمنین عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ هُوَ سَاجِدٌ یَبْكِی حَتَّی عَلَا نَحِیبُهُ وَ ارْتَفَعَ صَوْتُهُ بِالْبُكَاءِ فَقُلْنَا یَا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ لَقَدْ أَمْرَضَنَا بُكَاكَ وَ أَمَضَّنَا وَ أَشْجَانَا وَ مَا رَأَیْنَاكَ قَدْ فَعَلْتَ مِثْلَ هَذَا الْفِعْلِ قَطُّ فَقَالَ كُنْتُ سَاجِداً أَدْعُو رَبِّی بِدُعَاءِ الْخَیْرِ فِی سَجْدَتِی فَغَلَبَتْنِی عَیْنِی فَرَأَیْتُ رُؤْیَا هَالَتْنِی وَ أَفْظَعَتْنِی رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه واله قَائِماً وَ هُوَ یَقُولُ یَا أَبَا الْحَسَنِ طَالَتْ غَیْبَتُكَ عَنِّی وَ قَدِ اشْتَقْتُ إِلَی رُؤْیَتِكَ وَ قَدْ أَنْجَزَ لِی رَبِّی مَا وَعَدَنِی فِیكَ...؛⁽²⁾

حارث همدانی نقل کرده است که بر امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شدم، درحالیکه ایشان گریهکنان به سجده رفته بود، تا اینکه صدای گریه ی او بالا آمد. پس به ایشان عرض کردیم: ای امیرالمؤمنین علیه السلام ! گریه ی تو دل ما

را به درد آورد و ما را سخت غمگین و اندوهگین کرد. تاکنون تو را در این حال ندیده بودیم.

فرمود: در حالت سجده، خداوند خویش را با دعای برگزیدگان دعا میکردم که دیدگانم بر من غلبه کردند [خواب بر من چیره شد] و خوابی دیدم که مرا به ترس و وحشت انداخت. رسول خدا صلی الله علیه واله را دیدم که در حالت ایستاده میفرمود: ای ابا الحسن علیه السلام ! غیبت و دوری تو از من به طول انجامید. من مشتاق دیدار تو شده ام (دلم برایت تنگ شده است) و خداوند آن وعدهای را که دربارهی تو به من داده بود، به انجام رسانید. عرض کردم: ای رسول خدا صلی الله علیه واله ! خداوند چه وعدهای دربارهی من به شما داده بود؟ فرمود:وعده ی خدا این بود که تو و همسر و دو فرزندت و ذرّیّه و اولادت را در بالاترین درجات در عِلّیّین جای دهد و به این وعده، جامهی عمل پوشید.

عرض کردم: پدر و مادرم فدایت شوند! پس شیعه ی ما را چه خواهد شد؟ فرمود: آنها همراه ما هستند، قصرهایشان روبه روی قصرهای ما و منازلشان مقابل منازل ما خواهد بود. گفتم: شیعه ی ما را در دنیا چه حاصل آید؟ فرمود: اَمنیّت و عافیت و سلامتی. عرض کردم: در هنگام مرگ آنها را چه حاصل آید؟ فرمود: شخص، مهار و کنترل خویش را در اختیار دارد و به ملک الموت دستور داده میشود که از وی پیروی کند و او را همانگونه بمیراند که خودش دوست دارد [هر نوع مرگی را که بخواهد، همانگونه میمیرد] و نیز اینکه شیعه و پیروان ما به مقدار دوستیشان نسبت به ما میمیرند.

گفتم: آیا این امر، حدّ و اندازه ی شناخته شدهای دارد؟ فرمود: آری، شیعیانی که بیشترین عشق و محبّت را به ما میورزند، خارج شدن

جانهایشان مانند خوردن آب خنک در روز گرم تابستانی است که باعث بهرهمندی قلب میشود و سایر شیعیان ما، چنان می میرند که گویی در بستر خویش به خواب می روند و لحظهی مرگ برای آنان شادمانه ترین لحظه ای است که داشته اند.»

۲۶.خلقت نور علی علیه السلام قبل از خلقت

عَنْ عَبْدِاللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عن الرّسول صلی الله علیه واله قَالَ: «سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه واله وَ هُوَ یُخَاطِبُ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی كَانَ وَ لَا شَیْءَ مَعَهُ فَخَلَقَنِی وَ خَلَقَكَ رُوحَیْنِ مِنْ نُورِ جَلَالِهِ وَ كُنَّا أَمَامَ عَرْشِ رَبِّ الْعَالَمِینَ نُسَبِّحُ اللَّهَ وَ نُقَدِّسُهُ وَ نَحْمَدُهُ وَ نُهَلِّلُهُ وَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ علیه السلام خَلَقَنِی وَ إِیَّاكَ مِنْ طِینَه وَاحِدٍ ِنْ طِینَهْ عِلِّیِّینَ وَ عَجَنَنَا بِذَلِكَ النُّورِ وَ غَمَسَنَا فِی جَمِیعِ الْأَنْوَارِ وَ أَنْهَارِ الْجَنَّهْ ثُمَّ خَلَقَ آدَمَ علیه السلام وَ اسْتَوْدَعَ صُلْبَهُ تِلْكَ الطِّینَهْ وَ النُّورَ فَلَمَّا خَلَقَهُ اسْتَخْرَجَ ذُرِّیَّتَهُ مِنْ ظَهْرِهِ فَاستَنْطَقَهُمْ وَ قَرَّرَهُمْ بِرُبُوبِیَّتِهِ فَأَوَّلُ خَلْقٍ أَقَرَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّهِ أَنَا وَ أَنْتَ وَ النَّبِیُّونَ عَلَی قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ وَ قُرْبِهِمْ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی صَدَقْتُمَا وَ أَقْرَرْتُمَا یَا مُحَمَّدُ وَ یَا عَلِیُّ وَ سَبَقْتُمَا خَلْقِی إِلَی طَاعَتِی وَ كَذَلِكَ كُنْتُمَا فِی سَابِقِ عِلْمِی فِیكُمَا فَأَنْتُمَا صَفْوَتِی مِنْ خَلْقِی وَ الْأَئِمَّهْ من ذُرِّیَّتِكُمَا وَ شِیعَتُكُمَا وَ كَذَلِكَ خَلَقْتُكُم...؛⁽¹⁾

عبدالله بن عبّاس گوید: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه واله به علی علیه السلام فرمود: ای علی علیه السلام ! خداوند عزّوجلّ بود و چیز دیگری همراهش نبود و من و تو را به صورت دو روح از نور جلالش آفرید و ما مقابل عرش پروردگار جهانیان،

خداوند را تسبیح، تقدیس، حمد و ستایش میکردیم و این در زمانی بود که هنوز آسمانها و زمینها آفریده نشده بودند.

آن گاه که خداوند متعال خواست آدم را بیافریند، من و تو را از یک گِل آفرید، از گل عِلّیّین آفرید و ما را با آن نور درآمیخت و ما را در تمامی انوار و رودهای بهشتی فرو برد. سپس آدم را آفرید و آن گِل و آن نور را در صُلبش به امانت گذاشت و هنگامیکه وی را آفرید، ذرّیّه و اولادش را از صُلبش خارج کرد و در مورد ربوبیّتش از ایشان اعتراف گرفت.

اوّلین آفریدگانی که به ربوبیّت وی اعتراف کردند، من و تو و پیامبران به ترتیب رتبه و درجه ی نزدیکی آنها به خداوند عزّوجلّ بودیم و خداوند عزّوجلّ فرمود: ای محمّد صلی الله علیه واله و علی علیه السلام ! صداقت ورزیدید و اعتراف کردید و در اطاعت و پیروی از من بر تمامی آفریدگانم پیشی گرفتید و در علم قدیم من نیز اینگونه بودید. شما و امامان از نسل شما و شیعه و پیروانتان، بهترین آفریدگانم هستید. من اینگونه شما را خلق کردم.

سپس پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای علی علیه السلام ! آن گِل در صُلب آدم بود، درحالیکه نور من و تو بین دو چشمش بود و همچنان آن نور بین چشمهای پیامبران و برگزیدگان منتقل میشد تا اینکه این نور و این گِل به صُلب عبدالمطلب رسید که دو نیمه شد. خداوند از یک نیمه ی آن مرا آفرید و به پیامبری برگزید و تو را از نیمهی دیگرش آفرید و خلیفه‎ ی من تعیین کرد. خداوند در آن هنگام که فاصله ام از عظمت پروردگارم بهاندازهی دو سر یک کمان یا کمتر بود، به من چنین فرمود: ای محمّد صلی الله علیه واله ! فرمان بردارترین بندهی من به تو کیست؟ عرض کردم: علیّ بن ابیطالب علیه السلام . خدای عزّوجلّ فرمود: وی را خلیفه و

وصیّ ات تعیین کن، پس من او را ولیّ و برگزیده ی خویش تعیین کردم. ای محمّد صلی الله علیه واله ! من پیش از آنکه خلق را بیافرینم، به دلیل اینکه شما را و هر آنکه شما را دوست داشته باشد و ولایت شما را بپذیرد و از شما پیروی کند، دوست دارم، نام تو را و نام او را بر عرش خود نوشتم. هرکه شما را دوست داشته باشد و از شما پیروی کند و ولایت شما را بپذیرد، نزد من از نزدیکان و هرکه ولایتتان را انکار کند و از شما پیروی نکند، نزد من از کافران گمراه خواهد بود.

پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای علی علیه السلام چه کسی میتواند میان من و تو جای گیرد، درحالی که من و تو از نوری واحد و از یک گِل آفریده شدیم. تو شایستهترین مردم نسبت به من در دنیا و آخرتی و فرزندانت، فرزندان من هستند و شیعه ی تو، شیعه ی من است و اولیایت اولیای من هستند و فردا شما در بهشت، همراه من خواهید بود.»

۲۷.علی علیه السلام لسان خدا

عن عبدالله بن عمر قال: «سمعت رسول الله صلی الله علیه واله و سئل بأیِّ لُغة خاطبك ربك لیلة المعراج؟ قال: خاطبنی بلغة علی بن ابی طالب علیه السلام فألهمنی أن قلت: یا رب أنت خاطبتنی أم علی علیه السلام ؟ قال: یا أحمد، أنا شی ء لا كالأشیاء لا أقاس بالناس ولا أوصف بالشبهات بالأشیاء، خلقتك من نوری و خلقت علیاً علیه السلام من نورك، فاطلعت علی سرائر قلبك فلم أجد إلی قلبك أحب إلیك من علی بن ابی طالب علیه السلام فخاطبتك بلسانه كیما تطمئن قلبك؛⁽¹⁾عبدالله بن عمر

می گوید: به پیامبر اکرم صلی الله علیه واله عرض کردم: یا رسول الله! خداوند در شب معراج به چه لغت و زبانی با شما حرف می زد؟ پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: خداوند مرا با صدای علی علیه السلام مخاطب قرارمی داد، پس خداوند خود، به من الهام کرد که پرسیدم: پروردگارا! من با تو حرف می زنم یا با علی؟! خداوند متعال در اینجا فرمود: ای احمد! من با هیچ چیزی قیاس نشوم و با چیزهای شبیه اشیاء هم وصف نمی شوم. تو را از نور خودم خلق کردم و علی علیه السلام را از نور تو و می دانم که تو چقدر علی علیه السلام را دوست داری و محبوب قلبت است. پس با صدای علی علیه السلام با تو حرف زدم تا قلبت آرامش یابد.»

۲۸.ولایت علی علیه السلام ولایت خدا

وَ قَالَ أَيْضا لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَاتَ يَوْمٍ: «يَا عَبْدَ اَللَّهِ أَحْبِبْ فِي اَللَّهِ وَ ابغض فِي اَللَّهِ وَ وَالِ فِي اَللَّهِ وَ عَادِ فِي اَللَّهِ فَإِنَّهُ لاَ تُنَالُ وَلاَيَةُ اَللَّهِ إِلاَّ بِذَلِكَ وَ لاَ يَجِدُ رَجُلٌ طَعْمَ اَلْإِيمَانِ وَ إِنْ كَثُرَ صَلاَتُهُ وَ صِيَامُهُ حَتَّى يَكُونَ كَذَلِكَ وَ قَدْ صَارَتْ مُوَاخَاةُ اَلنَّاسِ يَوْمَكُمْ هَذَا أَكْثَرُهَا فِي اَلدُّنْيَا عَلَيْهَا يَتَوَادُّونَ وَ عَلَيْهَا يَتَبَاغَضُونَ وَ ذَلِكَ لاَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اَللَّهِ شَيْئا فَقَالَ لَهُ وَ كَيْفَ لِي أَنْ أَعْلَمَ أَنِّي قَدْ وَالَيْتُ فِي اَللَّهِ وَ عَادَيْتُ فِي اَللَّهِ عزّوجلّ فَمَنْ وَلِيُّ اَللَّهِ حَتَّى أُوَالِيَهُ وَ مَنْ عَدُوُّ اَللَّهِ حَتَّى أُعَادِيَهُ فَأَشَارَ لَهُ رَسُولُ اَللَّهِ إِلَى عَلِيٍّ فَقَالَ أَ تَرَى هَذَا فَقَالَ بَلَى قَالَ هَذَا وَلِيُّ اَللَّهِ فَوَالِهِ وَ عَدُوُّ هَذَا عَدُوُّ اَللَّهِ فَعَادِهِ وَ وَالِ وَلِيَّ هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ قَاتِلُ أَبِيكَ وَ وُلْدِكَ وَ عَادِ عَدُوَّ هَذَا وَ لَوْ أَنَّهُ أَبُوكَ وَ وَلَدُكَ؛⁽¹⁾

روزى رسول خدا صلی الله علیه واله به یکى از یارانش فرمود: اى بنده ی خدا، براى

خدا دوستى کن و براى رضاى خدا دشمنى کن و براى خدا دوست بدار و در راه خدا ستیز کن. به حقیقت کسى به ولایت خدا نمى رسد، جز به آن طریق و هیچ کس مزه ی ایمان را نخواهد چشید تا چنین نشود، گرچه نماز و روزه اش بسیار باشد و مسلمّاً برادرى نمودن مردم امروز بیشتر درباره ی دنیاست. بر اساس آن به یکدیگر اظهار دوستى مى کنند و بر همان اساس به یکدیگر خشم و کینه مى ورزند و این کار از پروردگار بى نیازشان نمى سازد. در این هنگام، آن مرد عرض کرد: اى پیامبر خدا صلی الله علیه واله برایم میسّر خواهد شد که بفهمم به یقین و اطمینان در راه خدا دوستى و دشمنى کرده ام و ولىّ خداى عزّوجلّ کیست تا دوستدار و فرمان بردارش باشم؟ و دشمن خدا چه کسى است تا با او کینه و دشمنى ورزم؟ رسول خدا صلی الله علیه واله در حالى که به على علیه السلام اشاره مى کرد، به آن مرد فرمود: آیا این مرد را مى بینى و مى شناسى؟ عرض کرد: بلى فرمود: او دوستدار خداست. پس دوستدارش باش و دشمن این مرد، دشمن خداست، با دشمن او دشمنى نما و با دوستدارش پیوستگى و دوستى کن، گرچه او قاتل پدر و فرزندت باشد و با دشمنش دشمنى کن، گرچه پدر و اولادت باشد.»

۲۹.بشارت به علی علیه السلام

عن رسول اللّه صلی الله علیه واله دخل علی امیرالمؤمنین فرحا مسرورا مستبشرا فسلّم علیه فرَدّ علیه السلام فقال علی یا رسول اللّه ما رایتك اقبلت مثل هذا الیوم فقال: حبیبی و قره عینی اتیتك ابشرك. اعلم ان فی هذه الساعه نزل علیّ جبرئیل الامین علیه السلام و قال: الحق جل جلاله یقرؤك السلام و یقول لك: بشر علیا ان شیعته

الطائع منه و العاصی من اهل الجنه فلما سمع مقالته خر للّه ساجدا فلما رفع رأسه رفع یدیه إلی السماء ثم قال: اشهدوا علیّ انی قد وهبت لشیعتی نصف حسناتی فقالت فاطمه الزهراء علیها السلام یا رب اشهد علیّ فانی قد وهبت لشیعه علی بن ابی طالب علیه السلام نصف حسناتی فقال الحسن علیه السلام یا رب اشهد علیّ انی قد وهبت لشیعه علی بن ابی طالب نصف حسناتی، فقال الحسین علیه السلام : یا رب اشهد علیّ انی قد وهبت لشیعه علی بن ابی طالب نصف حسناتی فقال النبی صلی الله علیه واله : ما انتم باكرم منی انی غفرت لشیعه علی و محبیه ذنوبهم جمیعا؛⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه واله بر امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شد، درحالی که خوشحال بود. حضرت علی علیه السلام به ایشان سلام کرد و پرسید: ای رسول خدا صلی الله علیه واله چه شد در این وقت از روز تشریف آوردید؟ فرمود: حبیب من و نور چشمم، آمدم به تو بشارت دهم. همانا در این ساعت جبرئیل امین علیه السلام بر من نازل شد و سلام حق را به من رساند و عرضه داشت: به علی علیه السلام بشارت بده که شیعیانش، هرچند گنه کار، اهل بهشت هستند. وقتی حضرت، این را شنید، به سجده افتاد. وقتی سرش را بلند کرد، دستان مبارکش را به سوی آسمان بلند کرد و فرمود: بر من شهادت بدهید که نصف حسناتم را به شیعیانم بخشیدم. صدّیقه ی طاهره علیها السلام ، حسنین علیه السلام و رسول خدا صلی الله علیه واله همین دعا را کردند. سپس خداوند فرمود: شما کریم تر از من نیستید. همانا من همه ی شیعیان گنه کار علی علیه السلام را بخشیدم.»

۳۰.من عنده علم الکتاب

ملّا فتح اللَّه کاشانى در تفسیر خود خلاصة المنهج از ثعلبى، یکی از بزرگ ترین مفسّران اهل سنّت، نقل مى کند و او به سند خود از عبداللَّه بن سلام نقل کرده است که از رسول خدا صلی الله علیه واله پرسیدند: «من الذی أتی بعرش بلقیس من سبأ و احضره عند سلیمان؟ فقال النبی صلی الله علیه واله احضروه علی بن ابی طالب باسم من اسماء الله العظام ثم قال و یؤید هذا المعنی قول النبی لعلی: كنت مع الانبیاء سرّاً و معی جهراً؛⁽¹⁾چه کسى تخت بلقیس را از مملکت سبأ نزد سلیمان حاضر کرد؟ پیغمبر اکرم صلی الله علیه واله فرمود: حضرت على علیه السلام با خواندن اسمى از اسمای اعظم الهى این کار را کرد. سپس گفته است: و این حدیث را فرمایش رسول خدا صلی الله علیه واله به على علیه السلام تأیید مى کند که فرمود: تو با همه ی پیامبران در پنهانى و با من در آشکارا بودى.»

۳۱.علی علیه السلام معلم جبرئیل علیه السلام

أنّ جبرئيل علیه السلام كان جالسا عند النبيّ صلی الله علیه واله فدخل عليّ علیه السلام فقام له: «جبرئيل علیه السلام فقال النبيّ صلی الله علیه واله لجبرئيل: أتقوم لهذا الفتى؟ فقال جبرئيل: إنّ هذا له عليّ حقّ التعليم، فقال: كيف ذلك التعليم يا جبرئيل؟ فقال: لمّا خلقني الله تعالى سألني: من أنت؟ و ما اسمك؟ و من أنا؟ و ما اسمي؟ فتحيّرت في ردّ الجواب و بقيت ساكتا، ثمّ حضر هذا الشابّ في عالم الأنوار و علّمني الجواب. فقال هذا: قل:أنت الربّ الجليل و أنا العبد الذليل و اسمي جبرئيل و لهذا قمت إجلالا له و عظّمته. فقال النبيّ: كم عمرك يا جبرئيل؟ فقال: إنّ للّه نجما يطلع من

العرش في كلّ ثلاثين ألف سنة مرّة واحدة و قد شاهدته طالعا ثلاثين ألف مرّة، فقال له رسول الله صلی الله علیه واله : إذا رأيت ذلك النجم هل تعرفه؟ فقال: كيف لا أعرفه؟! فقال النبيّ لعليّ: خذ العمامة من جبهتك، فلمّا كشفها و رآها جبرئيل علیه السلام رأى ذلك النجم في جبهة عليّ؛⁽¹⁾

روزى جبرئیل علیه السلام در خدمت پیامبر صلی الله علیه واله مشغول صحبت بود که حضرت على علیه السلام وارد شد. جبرئیل علیه السلام چون آن حضرت را دید، برخاست و شرایط تعظیم به جاى آورد. پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: ای جبرئیل علیه السلام از چه جهت به این جوان تعظیم مى کنى؟ عرض کرد: چگونه تعظیم نکنم که او را بر من، حقّ تعلیم است! فرمود: چه تعلیمى؟ عرض کرد: در وقتى که حق تعالى مرا خلق کرد، از من پرسید: تو کیستى و من کیستم؟ من در جواب متحیّر ماندم و مدّتى در مقام جواب ساکت بودم که این جوان در عالم نور بر من ظاهر شد و این گونه به من تعلیم داد که بگو: تو پروردگار جلیل و جمیلى و من بنده ی ذلیل و جبرئیلم. از این جهت، او را که دیدم، تعظیمش کردم.

پیامبر صلی الله علیه واله پرسید: مدّت عمر تو چند سال است؟ عرض کرد: ای رسول خدا صلی الله علیه واله در آسمان ستاره اى هست که هر سى هزار سال یک بار طلوع مى کند. من او را سى هزار بار دیده ام. حضرت فرمود: اگر آن ستاره را ببینی، می شناسی؟ عرض کرد: چگونه نشناسم. حضرت به امام علی علیه السلام دستور داد تا عمّامه از سر بردارد و وقتی امام عمامه از سر برداشت، آن ستاره را در پیشانی امام دید.»

۳۲.تبرّک جستن ملائک به علی علیه السلام

ومن کتاب الروضة لابن بابویه باسناد الی ابن عباس، قال: «كان رسول الله صلی الله علیه واله فی مجلسه و مسجده و عنده جماعة من المهاجرین والانصار، اذ نزل علیه جبرئیل علیه السلام وقال له: یا محمد، الحق یقرئك السلام ویقول لك: احضر علیا واجعل وجهك مقابلا إلی وجهه.

ثم عرج جبرئیل إلی السماء فدعا النبی صلی الله علیه واله علیا فاحضره و جعل وجهه إلی مقابل وجهه، فنزل جبرئیل علیه السلام ثانیا ومعه طبق فیه رطب، فوضعه بینهما ثم قال: كلا فاكلا، ثم احضر طشتا و ابریقا وقال: یا رسول الله، قد امرك الله ان تصب الماء علی یدی علی. فقال له: السمع والطاعة لما امرنی به ربی! ثم اخذ الابریق وقام یصب الماء علی یدی علی بن ابی طالب علی علیه السلام ، فقال له علی: یا رسول الله، انا اولی ان اصب الماء علی یدك. فقال: یا علی، ان الله - سبحانه وتعالی - امرنی بذلك وكان كلما صب الماء علی ید علی لم یقع منه قطرة فی الطشت، فقال علی: یا رسول الله، انی لم ار شیئا من الماء یقع فی الطشت! فقال رسول الله صلی الله علیه واله : یا علی، ان الملائكة یتسابقون علی اخذ الماء الذی یقع من یدك، فیغسلون به وجوههم لیتبركون به؛⁽¹⁾روزی رسول خدا صلی الله علیه واله با جماعتی از مهاجران و انصار در مسجد نشسته بودند. در این هنگام جبرئیل علیه السلام نازل شد و به رسول خدا صلی الله علیه واله عرضه داشت: خداوند به تو سلام فرستاد و فرمود: علی علیه السلام را فرا بخوان و صورتت را مقابل صورتش قرار بده (رو در روی هم قرار بگیرید). سپس جبرئیل علیه السلام به آسمان عروج کرد و حضرت علی علیه السلام را فرا خواند و مقابل هم قرار گرفتند. جبرئیل علیه السلام برای بار دوّم نازل شد، درحالی که

با او طَبَقی از خرما بود. طَبَق را بین حضرات گذاشت و عرضه داشت: بخورید. آنها خوردند. سپس تشتی همراه با آب حاضر کردند و جبرئیل علیه السلام عرضه داشت: ای رسول الله صلی الله علیه واله خداوند امر فرمود: آب بر روی دستان علی علیه السلام بریزید. حضرت فرمود: سمعاً و طاعةً، امر خداوند را اطاعت می کنم. سپس آب را برداشت و ایستاد و آب روی دستان حضرت امیر علیه السلام ریخت. حضرت امیر علیه السلام عرضه داشت: ای رسول خدا صلی الله علیه واله من برای ریختن آب بر دستان شما سزاوارترم. پیغمبر صلی الله علیه واله فرمود: ای علی علیه السلام همانا خداوند مرا به این کار امر فرمود. همان گونه که آب روی دستان حضرت امیر علیه السلام می ریخت، از قطرات آن آب، چیزی درون تشت نریخت. حضرت امیر علیه السلام عرضه داشت: ای رسول خدا صلی الله علیه واله من آبی در تشت نمی بینم. رسول اکرم صلی الله علیه واله فرمود: ای علی علیه السلام همانا ملائکه در برداشتن آب و تبرِّک کردن آن به صورتشان مسابقه می دهند. ازاین رو آبی درون تشت نمی ریزد.»

۳۳.قدر و منزلت علی علیه السلام

قال رسول اللّه صلی الله علیه واله : «... إنّ قدر علیّ عند اللّه تعالی أعظم من قدره عندكم، أو لا أخبركم؟ قالوا: بلی، یا رسول اللّه! قال رسول اللّه صلی الله علیه واله : فإنّ اللّه یبعث یوم القیامۀ أقواما تمتلئ من جهۀ السیّئات موازینهم، فیقال لهم: هذه السیّئات، فأین الحسنات، و إلّا فقد عطبتم، فیقولون: یا ربّنا! ما نعرف لنا حسنات، فإذا النداء من قبل اللّه عزّوجلّ: لئن لم تعرفوا لأنفسكم - عبادي- حسنات، فإنّی أعرفها لكم و أوفّرها علیكم. ثمّ تأتی الریح برقعۀ صغیرة [و] تطرحها فی كفّۀ حسناتهم، فترجح بسیّئاتهم بأكثر ممّا بین السماء و الأرض، فیقال لأحدهم: خذ بید أبیك و أمّك و إخوانك و أخواتك و خاصّتك و قراباتك و أخدانك و معارفك،

فأدخلهم الجنّۀ، فیقول أهل المحشر: یا ربّنا! أمّا الذنوب فقد عرفناها، فما ذا كانت حسناتهم؟ فیقول اللّه عزّوجلّ: یا عبادي! مشی أحدهم ببقیّۀ دین علیه لأخیه إلی أخیه فقال: خذها فإنّی أحبّك بحبّك لعلیّ بن ابی طالب علیه السلام ، فقال له الآخر: قد تركتها لك بحبّك لعلیّ بن ابی طالب علیه السلام و لك من مالی ما شئت. فشكر اللّه تعالی ذلك لهما فحطّ به خطایاهما و جعل ذلك فی حشو صحائفهما و موازینهما و أوجب لهما و لوالدیهما و لذرّیّتهما الجنّۀ؛⁽¹⁾در حدیث طولانی از رسول خدا صلی الله علیه واله در جواب یکی از کسانی که در یکی از غزوات بر سر غنایم جنگی از حضرت امیر علیه السلام به محضر رسول اکرم صلی الله علیه واله شکایت کرد، رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: همانا قدر و منزلت علی علیه السلام نزد پروردگار، بیشتر از قدر و منزلت علی نزد شماست. آیا می خواهید به شما خبر دهم؟ گفتند: بله یا رسول الله صلی الله علیه واله . حضرت فرمود: همانا فردای قیامت، خداوند گروهی را مبعوث می کند، درحالی که در کفه ی ترازوی اعمالشان جز معصیت چیزی نیست و پر از معصیت است. از آنان پرسیده می شود: پس حسناتتان کجاست؟ گفته می شود: آنان حسناتی ندارند و ما حسناتی از آنان نمی شناسیم و نمی دانیم. خداوند متعال می فرماید: اگر شما حسناتی از آنان نمی دانید، من می دانم و در آنان سراغ دارم. سپس باد یک قطعه ی کاغذ کوچک را در کفه ی دیگر ترازو می گذارد و این کفه بر طرف سیئات، برتری پیدا می کند، بیشتر از آن چیزی که در آسمان و زمین است. بعد به بنده ی گنه کار خطاب می شود. دست پدر، مادر، برادر، اقربا و هرکه را دوست دارید بگیرید و داخل بهشت شوید. اهل محشر از محضر پروردگار

می پرسند: پروردگارا! ما گناهان آنان را دیدیم و شناختیم، درحالی که بهره ای از حسنات و ثواب نداشتند. خداوند می فرماید: به خاطر محبتّی که به علی علیه السلام داشتند، آنان را داخل بهشت کردم.»

۳۴.علی علیه السلام اول و آخر

قَالَ رسول الله صلی الله علیه واله : «لَقَدْ أَسْرَی بِی رَبِّی فَأَوْحَی إِلَیَّ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ مَا أَوْحَی وَ كَلَّمَنِی فَكَانَ مِمَّا كَلَّمَنِی أَنْ قَالَ یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الْأَوَّلُ وَ عَلِیٌّ علیه السلام الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ فَقَالَ یَا رَبِّ أَ لَیْسَ ذَلِكَ أَنْتَ قَالَ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله إِنِّی أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا الْأَوَّلُ وَ لَا شَیْءَ قَبْلِی وَ أَنَا الْآخِرُ فَلَا شَیْءَ بَعْدِی وَ أَنَا الظَّاهِرُ فَلَا شَیْءَ فَوْقِی وَ أَنَا الْبَاطِنُ فَلَا شَیْءَ تَحْتِی وَ أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا بِكُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الْأَوَّلُ أَوَّلُ مَنْ أَخَذَ مِیثَاقِی مِنَ الْأَئِمَّهِ علیه السلام یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الْآخِرُ آخِرُ مَنْ أَقْبِضُ رُوحَهُ مِنَ الْأَئِمَّهِ علیه السلام وَ هُوَ الدَّابَّهُ الَّتِی تُكَلِّمُهُمْ یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الظَّاهِرُ أُظْهِرُ عَلَیْهِ جَمِیعَ مَا أَوْصَیْتُهُ إِلَیْكَ لَیْسَ لَكَ أَنْ تَكْتُمَ مِنْهُ شَیْئاً یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه واله عَلِیٌّ علیه السلام الْبَاطِنُ أَبْطَنْتُهُ سِرِّیَ الَّذِی أَسْرَرْتُهُ إِلَیْكَ فَلَیْسَ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَكَ سِرٌّ أَزْوِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام مَا خَلَقْتُ مِنْ حَلَالٍ أَوْ حَرَامٍ إِلَّا وَ عَلِیٌّ علیه السلام عَلِیمٌ بِهِ؛⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام نقل میفرماید که رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: پروردگارم مرا شبانه به معراج برد و آنچه را باید وحی میکرد، از پسِ پرده و حجاب به من وحی فرمود و با من سخن گفت. یکی از مطالب، این بود که فرمود: ای محمّد صلی الله علیه واله ! علی علیه السلام اوّل، علی علیه السلام آخر، ظاهر، باطن و او به هر چیز داناست. پیامبر صلی الله علیه واله عرضه داشت: پروردگارا! آیا تو نیستی که چنین صفاتی داری؟! خداوند فرمود:

ای محمّد صلی الله علیه واله ! من خدایی هستم که جز من، معبودی نیست.... ای محمّد صلی الله علیه واله ! همانا! من خدایی هستم که جز من معبودی نیست، منم اوّل و چیزی قبل از من نیست و منم آخر و چیزی بعد از من نیست، منم ظاهر و چیزی آشکارتر از من نیست و منم باطن و چیزی پوشیدهتر از من نیست و من خدایی هستم که جز من، معبودی نیست و به هر چیزی دانا هستم. ای محمّد صلی الله علیه واله ، علی علیه السلام اوّل است. اوّلین کسی که در میان امامان علیهم السلام پیمان مرا پذیرفت. ای محمّد صلی الله علیه واله ! علی صلی الله علیه واله آخر است، آخرین کسی که در میان امامان علیه السلام روحش را خواهم گرفت و او جنبندهای است که در آستانهی رستاخیز با مردم سخن خواهد گفت: ای محمّد صلی الله علیه واله ! علی علیه السلام ظاهر است، [یعنی] تمام آنچه را به تو سفارش کردهام، بر او آشکار خواهم کرد و تو حق نداری چیزی را از وی پنهان بداری. ای محمّد صلی الله علیه واله علی علیه السلام باطن است، [یعنی] آن سرّ خویش را که نزدت به راز نهادم، نزدش پنهان داشتم. پس میان من و تو سرّی وجود ندارد که بخواهم آن را از علی علیه السلام دریغ بدارم. حلال یا حرامی نیافریدم، مگر اینکه علی علیه السلام به آن آگاه است.»

۳۵.ثمره ی خدمت به علی علیه السلام

ثم قال رسول الله صلی الله علیه واله : «معاشر عباد الله علیكم بخدمة من أكرمه الله بالارتضاء واجتباه بالاصطفاء وجعله أفضل أهل الارض والسماء بعد محمد سید الانبیاء علی بن ابی طالب علیه السلام وبموالاة أولیائه ومعاداة أعدائه وقضاء حقوق

إخوانكم الذین هم فی موالاته ومعاداة أعدائه شركاؤكم. فان رعایة علی أحسن من رعایة هؤلاء التجار الخارجین بصاحبكم - الذی ذكرتموه - إلى الصین الذی عرضوه للغناء وأعانوه بالثراء أما أن من شیعة علی لمن یأتی یوم القیامة وقد وضع له فی كفة سیئاته من الآثام ما هو أعظم من الجبال الرواسی والبحار التیارة تقول الخلائق: هلك هذا العبد، فلا یشكون أنه من الهالكین و فی عذاب الله من الخالدین. فیأتیه النداء من قبل الله عزوجل: یا أیها العبد الخاطئ الجانی هذه الذنوب الموبقات، فهل بازائها حسنات تكافئها، فتدخل جنة الله برحمة الله؟ أو تزید علیها فتدخلها بوعد الله؟ یقول العبد: لا أدری. فیقول منادى ربنا عزوجل: فان ربی یقول: ناد فی عرصات القیامة: ألا إنی فلان بن فلان، من أهل بلد كذا وكذا قد رهنت بسیئات كأمثال الجبال و البحار و لا حسنات لی بازائها، فأی أهل هذا المحشر كان لی عنده ید أو عارفة فلیغثنی بمجازاتی عنها، فهذا أو ان شدة حاجتی إلیها. فینادی الرجل بذلك، فأول من یجیبه علی بن ابی طالب علیه السلام لبیك لبیك لبیك أیها الممتحن فی محبتی، المظلوم بعد اوتی. ثم یأتی هو و معه عدد كثیر وجم غفیر، وإن كانوا أقل عددا من خصمائه الذین لهم قبله الظلامات فیقول ذلك العدد: یا أمیرالمؤمنین نحن إخوانه المؤمنون، كان بنا بارا و لنا مكرما و فی معاشرته إیانا مع كثرة إحسانه إلینا متواضعا و قد نزلنا له عن جمیع طاعاتنا و بذلناها له. فیقول علی علیه السلام : فبماذا تدخلون جنة ربكم؟ فیقولون: برحمته الواسعة التی لا یعدمها من والاك و والى آلك، یا أخا رسول الله صلی الله علیه واله . فیأتی النداء من قبل الله عزوجل: یا أخا رسول الله هؤلاء اخوانه المؤمنون قد بذلوا له، فانت ماذا تبذل له؟ فانی أنا الحاكم، ما بینی وبینه من الذنوب قد غفرتها له بموالاته إیاك، وما بینه وبین عبادی من الظلامات، فلابد من فصل الحكم بینه و بینهم.»

۳۶.ارزش محبت علی علیه السلام

عَنْهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ حُذَيْفَةَ عَنْ أَبِيهِ حُذَيْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صلی الله علیه واله يَقُولُ: «مَا مِنْ عَبْدٍ وَ لاَ أَمَةٍ يَمُوتُ وَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ حُبِّ عَلِيٍّ إِلاَّ أَدْخَلَهُ اَللَّهُ عزّوجلّ اَلْجَنَّةَ؛⁽¹⁾سعد بن حذیفه از پدرش حذیفه روایت کند که او از جابر روایت کرد که من شنیدم پیغمبر صلی الله علیه واله فرمود: نباشد هیچ بنده و کنیزی که بمیرد و در دلش به اندازه ی مثقال حبّه از خردل از حبّ على بن ابى طالب علیه السلام باشد، مگر اینکه حق جلّ و علا او را در جنت داخل گرداند. هیچ بنده ای چه مرد و چه زن نمی میرد، درحالی که در دلش ذره ای از محبت علی باشد، مگر اینکه خداوند، وی را داخل بهشت می کند.»

۳۷.حیدر، امیرالمؤمنین علیه السلام

وَ عَنْهُ(رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُ) وَ قَدْ أَقْبَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام ، فَقِيلَ: «يَا رَسُولَ اَللَّهِ، جَاءَ اميرالمؤمنين. فَقَالَ صلی الله علیه واله : إِنَّ عَلِيّاً سُمِّيَ اميرالمؤمنين قَبْلِي. قِيلَ: يَا رَسُولَ اَللَّهِ، قَبْلَكَ؟ قَالَ: وَ قَبْلَ عِيسَى وَ مُوسَى علیه السلام . قَالَ: وَ قَبْلَ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ علیه السلام ، وَ لَمْ يَزَلْ يَعُدُّ اَلْأَنْبِيَاءَ إِلَى آدَمَ علیه السلام . ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ لَمَّا خَلَقَ اَللَّهُ آدَمَ طِيناً، خَلَقَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ دُرَّةً تُسَبِّحُ اَللَّهَ وَ تُقَدِّسُهُ. قَالَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى: لَأُسْكِنُكَ رَجُلاً أَجْعَلُهُ أَمِيرَ اَلْخَلْقِ أَجْمَعِينَ، فَلَمَّا خَلَقَ اَللَّهُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام أَسْكَنَ اَلدُّرَّةَ فِيهِ، فَسُمِّيَ اميرالمؤمنين قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ علیه السلام ؛⁽²⁾حضرت امیر علیه السلام وارد شد. پس به رسول خدا صلی الله علیه واله گفته شد که امیرالمؤمنین علیه السلام آمد. رسول خدا صلی الله علیه واله

فرمود: همانا علی قبل از من امیرالمؤمنین علیه السلام نامیده شد. پرسیدند: قبل از شما ای رسول خدا؟ فرمود: قبل از عیسی، موسی، سلیمان، داود تا آدم علیه السلام . وقتی خداوند، آدم را از گِل آفرید، علی علیه السلام را امیر همه ی مؤمنان قرار داد.»

۳۸.ولایت علی علیه السلام ، ولایت خدا

«وَلَايَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَلَايَةُ اللَّهِ وَ حُبُّهُ عِبَادَةُ اللَّهِ وَ اتِّبَاعُهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ وَ أَوْلِيَاؤُهُ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ وَ أَعْدَاؤُهُ أَعْدَاءُ اللَّهِ وَ حَرْبُهُ حَرْبُ اللَّهِ وَ سِلْمُهُ سِلْمُ اللَّهِ عزّوجلّ؛⁽¹⁾ولایت على بن ابى طالب علیه السلام ولایت خدا، دوستی اش دوستى خدا، پیروی اش فریضه ی خدا، اولیایش اولیای خدا، دشمنانش دشمنان خدا، نبرد با او نبرد با خدا و سازش با او سازش با خداى عزّوجلّ است.»

۳۹.مخالف علی علیه السلام ، کافر و دوستدارش، مؤمن

قال رسول الله صلی الله علیه واله :«الْمُخَالِفُ عَلَى، عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام بَعْدِي كَافِرٌ وَ الْمُشْرِكُ بِهِ مُشْرِكٌ وَ الْمُحِبُّ لَهُ مُؤْمِنٌ وَ الْمُبْغِضُ لَهُ مُنَافِقٌ وَ الْمُقْتَفِي لِأَثَرِهِ لَاحِقٌ وَ الْمُحَارِبُ لَهُ مَارِقٌ وَ الرَّادُّ عَلَيْهِ زَاهِقٌ عَلِيٌّ نُورُ اللَّهِ فِي بِلَادِهِ وَ حُجَّتُهُ عَلَى عِبَادِهِ عَلِيٌّ سَيْفُ اللَّهِ عَلَى أَعْدَائِهِ وَ وَارِثُ عِلْمِ أَنْبِيَائِهِ عَلِيٌّ كَلِمَةُ اللَّهِ الْعُلْيَا وَ كَلِمَةُ أَعْدَائِهِ السُّفْلَى عَلِيٌّ سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ وَ وَصِيُّ سَيِّدِ الْأَنْبِيَاءِ عَلِيٌّ اميرالمؤمنين وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ وَ إِمَامُ الْمُسْلِمِينَ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ الْإِيمَانَ إِلَّا بِوَلَايَتِهِ وَ طَاعَتِه؛⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله فرمود: مخالف على بن ابى طالب علیه السلام پس از من، کافر و مشرک به وى، مشرک است. دوستش، مؤمن و دشمنش منافق است.

پیروش به حق می رسد و محارب با او از دین، بیرون و ردکننده ی به او نابود است. على علیه السلام نور خدا در بلادش و حجّت وی بر بندگانش است. على، شمشیر خدا بر دشمنانش و وارث علم پیغمبران اوست. على علیه السلام کلمه ی برتر خدا و کلمه ی دشمنانش فروتر است. على علیه السلام سیّد وصیّان و وصىّ سیّد پیغمبران است. على علیه السلام امیرمؤمنان و جلودار دست و روسفیدان و امام مسلمانان است و ایمان جز به ولایت و طاعتش پذیرفته نیست.»

۴۰.علی علیه السلام ، وصیّ بعد از من و نافرمانی از او، نافرمانی از من

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «يَا عَلِيُّ وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّكَ لَأَفْضَلُ الخليفة [الْخَلِيقَةِ] بَعْدِي يَا عَلِيُّ أَنْتَ وَصِيِّي وَ إِمَامُ أُمَّتِي مَنْ أَطَاعَكَ أَطَاعَنِي وَ مَنْ عَصَاكَ عَصَانِي؛⁽¹⁾اى على، سوگند به آنکه دانه را شکافت و جانداران را آفرید، به راستى تو بهترین خلیفه ى بعد از من هستی. اى على علیه السلام تو وصىّ من و امام امّت منى. هرکه از تو فرمان بَرَد، مرا فرمان بَرَد و هرکه از تو نافرمانى کند، از من نافرمانى کرده است.»

۴۱.رسيدن به علی علیه السلام ، سعادت و مرگ در طاعتش، شهادت

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى اصْطَفَانِي وَ اخْتَارَنِي وَ جَعَلَنِي رَسُولًا وَ أَنْزَلَ عَلَيَّ سَيِّدَ الْكُتُبِ فَقُلْتُ إِلَهِي وَ سَيِّدِي إِنَّكَ أَرْسَلْتَ مُوسَى إِلَى فِرْعَوْنَ فَسَأَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً تَشُدُّ بِهِ عَضُدَهُ وَ تُصَدِّقُ بِهِ قَوْلَهُ وَ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا سَيِّدِي وَ إِلَهِي أَنْ تَجْعَلَ لِي مِنْ أَهْلِي وَزِيراً تَشُدُّ بِهِ عَضُدِي فَجَعَلَ اللَّهُ

لِي عَلِيّاً وَزِيراً وَ أَخاً وَ جَعَلَ الشَّجَاعَةَ فِي قَلْبِهِ وَ أَلْبَسَهُ الْهَيْبَةَ عَلَى عَدُوِّهِ وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِي وَ صَدَّقَنِي...؛⁽¹⁾به راستى خداوند تبارک و تعالى، مرا برگزید و اختیار کرد و رسول گردانید و سیّد کتاب ها را بر من نازل کرد. عرض کردم: سیدا و معبودا، تو موسى علیه السلام را به سوی فرعون فرستادى و از تو خواست که برادرش هارون را با او همراه کنى تا وزیرش باشد و بازویش را قوى دارد. سیدا و معبودا، من هم از تو خواهش دارم، وزیرى از خاندانم برایم مقرّر دارى که بازویم را به او قوى دارى. خدا على علیه السلام را وزیر و برادرش ساخت و دلدار کرد و هیبتش را به دل دشمنش انداخت و او اوّلین فردی است که به من ایمان آورد و تصدیق کرد و همراهم یگانه پرستى کرد. من وی را از خدا خواستم و او را به من عطا کرد. او سیّد اوصیا و رسیدن به وی سعادت و مرگ در طاعتش شهادت است. نامش در تورات، مقرون نام من و زنش صدیقه یکبرى علیها السلام دختر من است. دو پسرش، دو آقاى اهل بهشت و دو پسر من هستند و او و آنها و امامان پس از آنها حجّت هاى خداوند بر خلقش پس از پیغمبران خواهند بود. آنان دریاى علم در امتّم هستند. هرکه از آنها پیروی کند، نجات یافته ی از دوزخ و هرکه به آنها اقتدا کند، ره برده به صراط مستقیم خواهد بود. خداى عزّوجلّ دوستى آنها را به بنده اى نبخشیده است، جز آنکه او را به بهشت درآورده است.»

۴۲.علی علیه السلام رحمت خداوند

عن امیرالمؤمنین عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ: «دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه واله وَ هُوَ فِي قُبَا وَ عِنْدَهُ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَلَمَّا بَصُرَ بِي تَهَلَّلَ وَجْهُهُ وَ تَبَسَّمَ

حَتَّى نَظَرْتُ إِلَى بَيَاضِ أَسْنَانِهِ تَبْرُقُ ثُمَّ قَالَ إِلَيَّ يَاعَلِيُّ إِلَيَّ يَا عَلِيُّ فَمَا زَالَ يُدْنِينِي حَتَّى أَلْصَقَ فَخِذِي بِفَخِذِهِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ مَعَاشِرَ أَصْحَابِي أَقْبَلَتْ إِلَيْكُمُ الرَّحْمَةُ بِإِقْبَالِ عَلِيٍّ أَخِي إِلَيْكُمْ مَعَاشِرَ أَصْحَابِي إِنَّ عَلِيّاً مِنِّي وَ أَنَا مِنْ عَلِيٍّ رُوحُهُ مِنْ رُوحِي وَ طِينَتُهُ مِنْ طِينَتِي وَ هُوَ أَخِي وَ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي عَلَى أُمَّتِي فِي حَيَاتِي وَ بَعْدَ مَوْتِي مَنْ أَطَاعَهُ أَطَاعَنِي وَ مَنْ وَافَقَهُ وَافَقَنِي وَ مَنْ خَالَفَهُ خَالَفَنِي؛⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: در مسجد قبا به حضور پیغمبر صلی الله علیه واله رسیدم و چند تن از اصحابش شرف حضور داشتند. چون مرا دید، چهره اش شاد شد و لبخند زد. سپیدى دندان هایش را مانند برق دیدم. فرمود: اى على علیه السلام نزد من بیا و مرا به خود نزدیک کرد تا رانم به رانش چسبید. سپس رو به اصحابش کرد و فرمود و گفت: اى گروه اصحاب من، با آمدن برادرم على علیه السلام به سوى اصحاب من، رحمت به شما رو آورد و به راستى على علیه السلام از من است و من از على علیه السلام . جانش از جان من است و گِلش از گلِم. او برادرم و وصىّ و خلیفه بر امّت من در زندگى من است و پس از مرگم هرکه فرمانش برد، فرمانم برده است و هرکه با او موافقت کند، موافق من و مخالفش مخالف من است.»

۴۳.امتیاز ویژه ی محبان علی علیه السلام

خداوند می فرماید: کسى که على علیه السلام را دوست بدارد، عذاب نمی کنم، گرچه گناه مرا ورزد و به دشمنش رحم نکنم، گرچه از من اطاعت کند.⁽²⁾

عَنِ ابن عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله : «أَتَانِي جَبْرَئِيلُ علیه السلام وَ هُوَ فَرِحٌ مُسْتَبْشِرٌ فَقُلْتُ حَبِيبِي جَبْرَئِيلُ مَعَ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنَ الْفَرَحِ مَا مَنْزِلَةُ أَخِي وَ ابن عَمِّي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام عِنْدَ رَبِّهِ فَقَالَ وَ الَّذِي...؛⁽¹⁾

ابن عباس گوید: رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: جبرئیل علیه السلام شاد و خندان، نزدم آمد. گفتم: ای دوستم جبرئیل علیه السلام ، با این شادى که دارى، بگو بدانم، مقام پسر عمّم و برادرم على بن ابى طالب علیه السلام نزد پروردگارم چیست؟ گفت: سوگند به خدایی که تو را به پیغمبرى گماشته و به رسالت برافراشته، اکنون به زمین فرود نشدم، مگر براى همین مطلب. اى محمّد صلی الله علیه واله خداوند علىّ اعلى به شما دو تن سلام می رساند و می فرماید: محمّد صلی الله علیه واله پیغمبر رحمت من و على علیه السلام مقیم حجّت من است. کسى که على علیه السلام را دوست دارد، عذاب نکنم، اگرچه گناه مرا ورزد و به دشمنش رحم نکنم، اگرچه مرا اطاعت کند.

سپس رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: چون روز قیامت شود، جبرئیل علیه السلام با پرچم حمد که هفتاد شقّه دارد و هر شقّه ی آن از آفتاب و ماه پهن تر است، نزد من آید. من بر یکى از کرسی هاى رضوان، بالاى منبرى از منبرهاى قدس نشسته باشم. آن پرچم را بگیرم و به دست على بن ابى طالب علیه السلام بسپارم. عمر بن خطاب از جا جست و عرض کرد: یا رسول اللَّه علیه السلام با آنکه هفتاد شقّه دارد که هر کدام از آفتاب و ماه پهن تر است، چگونه على علیه السلام تاب مى آورد که آن را بکشد؟! پیغمبر صلی الله علیه واله فرمود: چون روز قیامت شود، خداوند به على علیه السلام توانایى جبرئیل علیه السلام و نور آدم علیه السلام و حلم رضوان و زیبایى یوسف علیه السلام و نزدیک به آواز داود علیه السلام را عطا کند و اگر نه آنکه داود ناطق بهشت است،

همان آواز داود را هم به او می داد، به راستى على نخستین کسی است که از حوض سلسبیل و زنجبیل مى آشامد. هر گامى که على علیه السلام از صراط بردارد، گام دیگرش بر آن استوار بماند. مقام و مرتبه ای براى على علیه السلام و شیعیانش نزد خداوند است که خلقِ اولیّن و آخرین بر آن غبطه برند.»

۴۴.پیرو علی علیه السلام اهل نجات

اگر پیرو علی علیه السلام شوید، خداوند شما را نجات می دهد و اگر با او مخالفت کنید، گمراه می شوید:

رسول اکرم صلی الله علیه واله فرمود: «يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ اللَّهَ عزّوجلّ أَوْحَى إِلَيَّ أَنِّي مَقْبُوضٌ وَ أَنَّ ابن عَمِّي عَلِيّاً مَقْتُولٌ وَ أَنِّي أَيُّهَا النَّاسُ أُخْبِرُكُمْ خَبَراً إِنْ عَمِلْتُمْ بِهِ سَلِمْتُمْ وَ إِنْ تَرَكْتُمُوهُ هَلَكْتُمْ إِنَّ ابن عَمِّي عَلِيّاً علیه السلام هُوَ أَخِي وَ هُوَ وَزِيرِي وَ هُوَ خَلِيفَتِي وَ هُوَ الْمُبَلِّغُ عَنِّي وَ هُوَ إِمَامُ الْمُتَّقِينَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ إِنِ اسْتَرْشَدْتُمُوهُ أَرْشَدَكُمْ وَ إِنْ تَبِعْتُمُوهُ نَجَوْتُمْ وَ إِنْ خَالَفْتُمُوهُ ضَلَلْتُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُ فَاللَّهَ...؛ ⁽¹⁾

اى گروه مؤمنان، به راستى خدا به من وحى کرده است که من جان می دهم و پسر عمّم على علیه السلام کشته مى شود. من به شما خبرى می دهم که اگر بدان عمل کنید، سالم می مانید و اگر آن را وا نهید، هلاک می شوید. به راستى پسر عمّم على علیه السلام برادر، وزیر و خلیفه ی من است. او از طرف من تبلیغ کند و امام متّقیان و پیشواى دست و روسفیدان است. اگر از او طلب ارشاد کنید، شما را ارشاد می کند و اگر پیروش شوید، شما را نجات می دهد و اگر با او مخالفت کنید، گمراه می شوید و اگر از او اطاعت کنید، از خدا

اطاعت کرده اید و اگر از وی نافرمانى کنید، خدا را نافرمانى کرده اید و اگر با او بیعت کنید، با خدا بیعت کرده اید و اگر بیعتش را بشکنید، بیعت خدا را شکسته اید. به راستى خداى عزّوجلّ قرآن را بر من فرو فرستاده و آن است که هرکه مخالفتش کند، گمراه استو هرکه علم خود از نزد جز على علیه السلام جوید، هلاک می شود. اى مردم، گفتار مرا بشنوید و حق اندرز مرا بشناسید و پس از من با خاندانم، به درستی رفتار کنید؛ زیرا آنها خویشان و برادران و فرزندان من هستند و شما فراهم گردید و از ثقلین بازپرسى شوید. بنگرید چگونه درباره ی آنها پس از من بوده باشید. به راستى آنها خاندان من هستند و هرکه آزارشان کند مرا آزرده و هرکه به آنها ستم کند، به من ستم کرده و هرکه خوارشان کند، مرا خوار کرده و هرکه عزیزشان دارد، مرا عزیز داشته و هرکه گرامی شان دارد، مرا گرامى داشته و هرکه یاری شان کند، مرا یارى کرده و هرکه از آنها دست بردارد، از من دست برداشته و هرکه از غیر آنها هدایت جوید، مرا تکذیب کرده است. اى مردم، از خدا بپرهیزید و بنگرید چه خواهید گفت: گاهى او را ملاقات کنید. من خصم هر کسی هستم که آزارشان کند و هرکه من خصمش باشم، مغلوبش سازم. این گفتار خود را می گویم و از خدا براى خود و شما آمرزش می جویم.»

۴۵.علی علیه السلام خیر البشر

رسول الله صلی الله علیه واله فرمود: «عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ خَيْرُ الْبَشَرِ وَ مَنْ أَبَى فَقَدْ كَفَر؛⁽¹⁾على بن ابى طالب علیه السلام بهترین بشر است و هرکه از آن ابا کند، کافر است .»

۴۶.بشارت به دوستان علی علیه السلام

رسول الله صلی الله علیه واله فرمود: «يَا عَلِيُّ بَشِّرْ شِيعَتَكَ وَ أَنْصَارَكَ بِخِصَالٍ عَشْرٍ أَوَّلُهَا طِيبُ الْمَوْلِدِ وَ ثَانِيهَا حُسْنُ إِيمَانِهِمْ بِاللَّهِ وَ ثَالِثُهَا حُبُّ اللَّهِ عزّوجلّ لَهُمْ وَ رَابِعُهَا الْفُسْحَةُ فِي قُبُورِهِمْ وَ خَامِسُهَا النُّورُ عَلَى الصِّرَاطِ بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ وَ سَادِسُهَا نَزْعُ الْفَقْرِ مِنْ بَيْنِ أَعْيُنِهِمْ وَ غِنَى قُلُوبِهِمْ وَ سَابِعُهَا الْمَقْتُ مِنَ اللَّهِ عزّوجلّ لِأَعْدَائِهِمْ وَ ثَامِنُهَا الْأَمْنُ مِنَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ الْجُنُونِ يَا عَلِيُّ وَ تَاسِعُهَا انْحِطَاطُ الذُّنُوبِ وَ السَّيِّئَاتِ عَنْهُمْ وَ عَاشِرُهَا هُمْ مَعِي فِي الْجَنَّةِ وَ أَنَا مَعَهُم؛⁽¹⁾

ای على، شیعیان و یارانت را به ده خصلت مژده بده: اوّلش حلال زادگى، دوّم: نیکویى ایمانشان به خدا، سوّم: دوستى خداوند عزّوجلّ با آنان، چهارم : گشایش در قبر آنان، پنجم : روشنى در برابر چشم ها یشان بر صراط، ششم : ریشه کن شدن نیازمندى از پیش چشمشان و بى نیازى دل هایشان، هفتم: دشمنى خدا با دشمنانشان، هشتم : ایمنى از بیمارى خوره، پیسى و دیوانگى، نهم : ریزش گناهان و بدی ها از آنان، دهم: آنان در بهشت با من هستند و من با آنان .»

۴۷.وای به حال قاتل علی علیه السلام

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «فَقُمْتُ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِي هَذَا الشَّهْرِ فَقَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِي هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عزّوجلّ ثُمَّ بَكَى فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يُبْكِيكَ فَقَالَ يَا عَلِيُّ أَبْكِي لِمَا يُسْتَحَلُّ مِنْكَ...؛⁽²⁾من برخاستم و گفتم: یا رسول اللَّه صلی الله علیه واله با فضیلت ترین کار در این ماه (رمضان)

چیست؟ حضرت فرمود: ای ابا الحسن علیه السلام افضل اعمال در این ماه، پرهیز از محرّمات الهى است. سپس گریست. عرض کردم: ای رسول اللَّه صلی الله علیه واله چه چیز باعث گریه ی شما شد؟! حضرت فرمود: ای علىّ علیه السلام به خاطر آن عملى که در این ماه نسبت به تو خواهد شد، گریه می کنم. گویا تو را می بینم که مشغول نمازى و شقى ترین افراد بشر (چه در گذشته و چه در آینده)، برادر و هم مسلک کسى که ناقه ی ثمود را از پا در آورد، برمی خیزد و ضربه اى بر فرق سرت فرود مى آورد و محاسنت را [با خون ] خضاب می کند. امیرالمؤمنین علیه السلام ادامه دادند: عرض کردم: ای رسول اللَّه صلی الله علیه واله در این حال دینم سالم است؟ فرمود: بله دینت سالم است. سپس فرمود: ای علىّ علیه السلام ، هرکه تو را به قتل رساند، مرا به قتل رسانده است و هرکه از تو بدش بیاید، از من بدش آمده است و هر کس به تو ناسزا گوید، به من ناسزا گفته است، زیرا تو از من و مانند خودم هستى. روح تو از روح من و گِل تو از گِل من است. خداوند تبارک و تعالى، من و تو را آفرید و من و تو را برگزید و مرا براى نبوّت و تو را براى امامت انتخاب کرد. پس هر کس امامتت را انکار کند، نبوّت مرا انکار کرده است. اى علىّ علیه السلام تو وصیّ و پدر نوه هاى من و دامادم هستى. تو در زمان حیات و بعد از مماتم جانشین من بر امّتم هستى. امر تو، امر من و نهى تو، نهى من است. قسم به کسى که مرا به نبوّت برگزید و اشرف مخلوقات قرار داد، تو حجّت خدا بر مردم و امینش بر اسرارش و جانشینش بر بندگانش هستى.»

۴۸.دوستان علی علیه السلام در بهشت و دشمنانش در جهنّم

رَوَى جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي وَصِيُّ الْأَوْصِيَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله : «لِعَائِشَةَ لَا تُؤْذِينِي فِي عَلِيٍّ إِنَّهُ اميرالمؤمنين وَ سَيِّدُ الْمُسْلِمِينَ يُقْعِدُهُ اللَّهُ غَداً

يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى الصِّرَاطِ فَيُدْخِلُ أَوْلِيَاءَهُ الْجَنَّةَ وَ أَعْدَاءَهُ النَّار؛⁽¹⁾جابر جعفى گوید: امام به من فرمودند که حضرت رسول صلی الله علیه واله به عایشه فرمودند: درباره ی على بن ابى طالب علیه السلام مرا اذیّت نکنید؛ زیرا وى امیر مؤمنان علیه السلام و سرور مسلمانان است. خداوند در روز قیامت، وى را بر صراط خواهد نشانید. در این هنگام وى دوستانش را داخل بهشت و دشمنانش را وارد جهنم خواهد کرد.»

۴۹.خوشا به حال دوستدار علی علیه السلام و بدا به حال دشمنش

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ عزّوجلّ فَاسْأَلُوهُ لِيَ الْوَسِيلَةَ فَسَأَلْتُ النَّبِيَّ صلی الله علیه واله عَنِ الْوَسِيلَةِ فَقَالَ هِيَ دَرَجَتِي فِي الْجَنَّةِ وَ هِيَ أَلْفُ مِرْقَاةٍ مَا بَيْنَ الْمِرْقَاةِ إِلَى الْمِرْقَاةِ حُضْرُ الْفَرَسِ الْجَوَادِ شَهْراً وَ هِيَ مَا بَيْنَ مِرْقَاةِ جَوْهَرٍ إِلَى مِرْقَاةِ زَبَرْجَدٍ وَ مِرْقَاةِ يَاقُوتٍ إِلَى مِرْقَاةِ ذَهَبٍ إِلَى مِرْقَاةِ فِضَّةٍ فَيُؤْتَى بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى تُنْصَبَ مَعَ دَرَجَةِ النَّبِيِّينَ فَهِيَ فِي دَرَجِ النَّبِيِّينَ كَالْقَمَرِ بَيْنَ الْكَوَاكِبِ فَلَا يَبْقَى يَوْمَئِذٍ نَبِيٌّ وَ لَا صِدِّيقٌ وَ لَا شَهِيدٌ إِلَّا قَالَ طُوبَى لِمَنْ...؛ ⁽²⁾

هرگاه از خداى عزّوجلّ خواهشى کنید، از او وسیله بخواهید. از پیامبر صلی الله علیه واله درباره ی وسیله پرسیدند؟ فرمود: آن درجه ای است که من در بهشت دارم. هزار پلّه است و میان هر دو پله، یک ماه، دویدن اسب و پله ها از گوهر، زبرجد و یاقوت تا طلا و نقره است. آن را در قیامت بیاورند و در برابر درجه هاى پیغمبران نهند و میان اختران، چون ماه باشد. در آن روز پیغمبر،

صدیق و شهیدى نماند که گوید: خوشا به حال کسى که این درجه را دارد. ندایى از طرف خداى عزّوجلّ برسد که همه ی پیغمبران و خلایق بشنوند، این درجه ی محمد صلی الله علیه واله است. من آیم و قبایى از نور در بر و تاج ملک و اکلیل کرامت بر سر على بن ابى طالب علیه السلام لوای حمد را جلوی من دارد و بر آن نوشته شده است: لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ رستگاران همانند که به خدا رسیدند و چون به پیغمبران گذریم، گویند: این دو فرشته مقرّبند که نشناسیم و ندیدیم و چون به فرشتگان گذریم، گویند: اینان دو پیغمبر مرسلند، تا بر آن درجه ی بالا روم و على علیه السلام دنبال من آید تا به بالاترین پلّه برآیم و على علیه السلام یک پلّه پایین تر از من باشد.

در این روز پیغمبر و صدیّق و شهیدى نماند، جز آنکه گوید: خوشا بر این دو بنده که نزد خدا چه گرامی اند. از طرف خدا ندایى رسد که همه ی پیغمبران، صدّیقان، شهیدان و مؤمنان بشنوند. این حبیبم محمد صلی الله علیه واله و ولیّم على علیه السلام است. خوشا به آنکه دوستش دارد و بدا به آنکه دشمنش دارد و دروغش شمارد. سپس رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: اى على علیه السلام در این روز کسى نباشد که دوستت دارد، جز آنکه از این سخن، خرّم، روسپید و دلشاد شود و کسى نماند که دشمنت داشت و یا ستیزه کرد و منکر حقّت شد، جز آنکه رویش سیاه و قدمش لرزان است.

در این میان دو فرشته پیش من آیند، یکى رضوان، کلیددار بهشت و یکى مالک، کلیددار دوزخ. رضوان نزدیک می گردد و می گوید: درود بر تو اى احمد صلی الله علیه واله . من گویم: درود بر تو اى فرشته! تو کیستى چه خوشرو و خوشبویى؟ می گوید: من کلیددار بهشتم و اینها کلیدهاى بهشت است

که ربّ العزة برایت فرستاده است. اى احمد صلی الله علیه واله ، آنها را بگیر. گویم: از پروردگارم قبول کردم. حمد او را بر آنچه به من تفضّل کرد. آنها را تحویل برادرم على بن ابى طالب علیه السلام بده. رضوان برگردد و مالک دوزخ پیش آید و گوید: درود بر تو اى احمد صلی الله علیه واله ، گویم: درود بر تو اى فرشته! کیستى که چه زشت رو و نامطلوبى؟ گوید: من کلیددار دوزخم و اینها کلیدهاى دوزخ است که رب ّالعزة برایتان فرستاده است. اى احمد صلی الله علیه واله آنها را بگیر. گویم: قبول کردم از پروردگارم. حمد او را بر آنچه مرا بدان فضیلت داد. آنها را تحویل برادرم على بن ابى طالب علیه السلام بده. مالک برگردد و کلیدهاى بهشت و دوزخ را در دست دارد تا بر دهانه ی جهنّم بایستد که شراره می پراند و سوت می کشد و حرارتش تند است و على علیه السلام مهار آن را دارد.

دوزخ به على علیه السلام گوید: اى على علیه السلام مرا واگذار و بگذر. نور تو شرار مرا خاموش کرد. حضرت على علیه السلام می فرماید: اى دوزخ، آرام باش. این شخص را بگیر و این را رها کن. این دشمن مرا بگیر و این دوست مرا واگذار. دوزخ در آن روز براى على علیه السلام از غلام شما براى آقاى خود فرمانبرتر است. اگر خواهد آن را به راست یا چپ بکشاند و بهشت، آن روز در آنچه دستور دهد، از همه ی مردم براى على مطیع تر است.»

۵۰.مخالف علی علیه السلام اهل آتش

هرکه با على علیه السلام مخالفت کند، خداوند، بهشت را بر او حرام کرده است: «من أحبّ أن يستمسّك بديني و يركب سفينة النّجاة بعدي فليقتد بعليّ بن ابي طالب، و ليعاد عدوّه و ليوال وليّه، فإنّه وصيّي و خليفتي على أمّتي

في حياتي و بعد وفاتي، و هو إمام كلّ مسلم، و أمير كلّ مؤمن من بعدي؛ قوله قولي و أمره أمري و نهيه نهيي و تابعه تابعي و ناصره ناصري و خاذله خاذلي، ثمّ قال علیه السلام : من فارق عليّا بعدي لم يرني و لم أره يوم القيامة، و من خالف عليّا حرّم اللّه عليه الجنّة و جعل مأواه النّار و من خذل عليّا خذله اللّه يوم يعرض عليه و من نصر عليّا نصره اللّه يوم يلقاه و لقّنه حجّته عند المسائلة؛⁽¹⁾

هرکه دوست دارد به دین من چنگ زند و پس از من بر کشتى نجات سوار شود، از على بن ابى طالب علیه السلام پیروى کند، دشمنش را دشمن و دوستش را دوست بدارد، زیرا او در زندگى و پس از مرگم وصىّ و جانشین من است. او امام هر مسلمان و فرمانرواى هر مؤمنى پس از من است. گفتارش گفتار من و فرمانش فرمان من و نهى او نهى من، پیرو او پیرو من و یاورش یاور من است. هرکه یارى اش را واگذارد، از یارى من دست برداشته است.

سپس فرمود: کسى که پس از من از على علیه السلام جدا شود، در روز قیامت مرا نخواهد دید و من نیز او را نخواهم دید. هرکه با على علیه السلام مخالفت کند، خداوند، بهشت را بر او حرام می کند و جایگاهش را آتش قرار دهد. کسى که از یارى على علیه السلام دست بردارد، خداوند در روزى که (حسابش را) بر او عرضه کنند، یارى اش نکند و هرکه على علیه السلام را یارى کند، در آن روز که خدا را ملاقات کند، خدایش یارى کند و حجّتش را هنگام بازجویى به وى تلقین کند.»

۵۱.دشمن علی علیه السلام

دشمن علی در جهنم و دوستدارش در بهشت است. در این باره آمده است: «إذا كان يوم القيامة يقول اللَّه لي و لعليّ بن ابي طالب: أدخلا الجنّة من

أحبّكما و أدخلا النار من أبغضكما، و ذلك قول اللَّه عزّوجلّ أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ؛⁽¹⁾خداوند در روز قیامت به من و على علیه السلام مى فرماید: هرکه تو را دوست داشت، داخل بهشت نما و هر کس دشمنت بود، او را داخل جهنّم نما. این سخن، همان آیه اى است که خداوند فرمود: همه ی کافران لجوج را به آتش جهنم بیندازید.»

۵۲.علی علیه السلام معیار سعادت و شقاوت

عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله قَالَتْ: «خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله عَشِيَّةَ عَرَفَةَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى بَاهَى بِكُمْ وَ غَفَرَ لَكُمْ عَامَّةً وَ لِعَلِيٍّ خَاصَّةً وَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ غَيْرَ مُحَابٍ لِقَرَابَتِي هَذَا جَبْرَئِيلُ يُخْبِرُنِي أَنَّ السَّعِيدَ كُلَّ السَّعِيدِ حَقَّ السَّعِيدِ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً فِي حَيَاتِهِ وَ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ إِنَّ الشَّقِيَّ كُلَّ الشَّقِيِّ حَقَّ الشَّقِيِّ مَنْ أَبْغَضَ عَلِيّاً فِي حَيَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِه ؛⁽²⁾

فاطمه علیها السلام فرمود رسول خدا صلی الله علیه واله شب عرفه نزد ما آمد و فرمود: به راستى خداى تبارک و تعالى به شما مباهات دارد. همه ی شما را عموماً و خصوصاً على علیه السلام را آمرزیده است و من رسول خدا به سوى شمایم و این از راه دوستى و خویشاوندى نیست. این جبرئیل علیه السلام است که به من خبر مى دهد: سعادتمند کامل کسى است که على علیه السلام را در زندگى و پس از مرگش دوست دارد و شقىّ تمام، کسى است که على علیه السلام را در زندگى و مردگى دشمن دارد.»

۵۳.دشمن على علیه السلام در دنیا

هرکه در دنیا على علیه السلام را دشمن دارد و او را نافرمانى کند، جدا از من به لرزه افتد و از سمت چپ به دوزخش برند. رسول اکرم صلی الله علیه واله می فرماید: «أَنَا سَيِّدُ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَوْصِيَائِي سَادَةُ أَوْصِيَاءِ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ ذُرِّيَّتِي أَفْضَلُ ذُرِّيَّاتِ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ أَصْحَابِيَ الَّذِينَ سَلَكُوا مِنْهَاجِي أَفْضَلُ أَصْحَابِ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ ابْنَتِي فَاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ الطَّاهِرَاتُ مِنْ أَزْوَاجِي أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِينَ وَ...؛⁽¹⁾

منم سیّد انبیا و مرسلین و بهتر از ملائکه ی مقرّبین و اوصیایم و همچنین ساداتِ اوصیای پیغمبران و مرسلانم و فرزندان من بهتر از ذرّیه ی انبیا و مرسلانند و دخترم فاطمه علیها السلام سیّده ی زنان عالمیان است و طاهرات از زنانم امّهات مؤمنانند و امتّم بهترین امتّى است که براى مردم قیام کردند و من روز قیامت بیشتر از همه ی انبیا پیرو دارم و حوضى دارم که پهنایش به اندازه ی میانه ی بصرى در دنیا تا صنعاء و به عدد ستاره هاى آسمان ابریق در آن است و خلیفه ی من بر این حوض در آن روز خلیفه ی من در دنیاست. عرض شد آن کیست؟ فرمود: امام مسلمانان و امیرمؤمنان و سرور آنها پس از من على بن ابى طالب علیه السلام است که دوستانش را از آن سیراب کند و دشمنانش را براند، چنانچه یکى از شماها شتران بیگانه را از سر آب خود می راند. سپس فرمود: هرکه على علیه السلام را دوست دارد و در دنیا از او اطاعت کند، فردا بر حوض من وارد شود و در بهشت با من، هم درجه باشد و هرکه

در دنیا على علیه السلام را دشمن دارد و او را نافرمانى کند، وی را نبینم و مرا در روز قیامت نبیند و جدا از من به لرزه افتد و از سمت چپ به دوزخش برند.»

۵۴.یا علی علیه السلام تویى رکن ايمان و چراغ هدايت

قال رسول الله صلی الله علیه واله : «يَا عَلِيُّ أَنْتَ صَاحِبُ حَوْضِي وَ صَاحِبُ لِوَائِي وَ مُنْجِزُ عِدَاتِي وَ حَبِيبُ قَلْبِي وَ وَارِثُ عِلْمِي وَ أَنْتَ مُسْتَوْدَعُ مَوَارِيثِ الْأَنْبِيَاءِ وَ أَنْتَ أَمِينُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ أَنْتَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى بَرِيَّتِهِ وَ أَنْتَ رُكْنُ الْإِيمَانِ وَ أَنْتَ مِصْبَاحُ الدُّجَى وَ أَنْتَ مَنَارُ الْهُدَى وَ أَنْتَ...؛ ⁽¹⁾

اى على تو صاحب حوض و پرچمدار و برآورنده ی وعده هاى منى، دوست دل منى، وارث علم منى و امانتدار مواریث پیغمبرانى. تویى امین اللَّه در زمینش و حجّت بر خلقش. تویى رکن ایمان و چراغ هدایت و منار شب تار. تویى عَلَمى که براى اهل دنیا برافراشتند. هرکه از تو پیروى کند، نجات یافته و هرکه از تو تخلّف کند، هلاک است.

تویى راه روشن، تویى راه راست، تویى رهبر روی ودستوپاسپیدان، تویى سرور هرکه سرورش منم و من سرور هر مؤمن و مؤمنه ام. دوستت ندارد، جز پاکزاد و دشمنت ندارد، جز بدزاد و هیچ گاه پروردگارم مرا به آسمان بالا نبرد و با من سخن نگفت: جز اینکه فرمود: اى محمد صلی الله علیه واله سلام مرا به على علیه السلام برسان و به او اعلام کن که امام اولیا و نور اهل طاعت من است. اى على علیه السلام این کرامت بر تو گوارا باد!»

۵۵.هفت خصلت دوستان علی علیه السلام

«يَا عَلِيُّ أَ لَا أُبَشِّرُكَ قَالَ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هَذَا حَبِيبِي جَبْرَئِيلُ يُخْبِرُنِي عَنِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ أَنَّهُ قَدْ أَعْطَى مُحِبَّكَ وَ شِيعَتَكَ سَبْعَ خِصَالٍ الرِّفْقَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَ الْأُنْسَ عِنْدَ الْوَحْشَةِ وَ النُّورَ عِنْدَ الظُّلْمَةِ وَ الْأَمْنَ عِنْدَ الْفَزَعِ وَ الْقِسْطَ عِنْدَ الْمِيزَانِ وَ الْجَوَازَ عَلَى الصِّرَاطِ وَ دُخُولَ الْجَنَّةِ قَبْلَ سَائِرِ النَّاسِ مِنَ الْأُمَمِ بِثَمَانِينَ عَاماً؛⁽¹⁾اى على به تو مژده ندهم؟ گفت: چرا؟! یا رسول اللَّه صلی الله علیه واله ، فرمود: حبیبم جبرئیل علیه السلام از طرف خدا جلّ جلاله به من خبر می دهد که به دوستان و شیعیانت هفت خصلت داده است: نرمش در هنگام مرگ،آرامش در هنگام وحشت، روشنى در ظلمت، آسودگى نزد هراس، عدالت وقت میزان، گذشت از صراط و هشتاد سال زودتر رفتن به بهشت، پیش از مردم و امم دیگر.»

۵۶.ولادتِ پاکِ دوستدار علی علیه السلام و ائمه علیهم السلام

«يَا عَلِيُّ مَنْ أَحَبَّنِي وَ أَحَبَّكَ وَ أَحَبَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِكَ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ عَلَى طِيبِ مَوْلِدِهِ فَإِنَّهُ لَا يُحِبُّنَا إِلَّا مُؤْمِنٌ طَابَتْ وِلَادَتُهُ وَ لَا يُبْغِضُنَا إِلَّا مَنْ خَبُثَتْ وِلَادَتُه؛⁽²⁾ای على، کسى که دوست بدارد من و تو و ائمّه اى را که از فرزندان تو هستند، باید بر پاکى ولادتش، خدا را حمد و شکر کند، چه آنکه ما را دوست ندارد، مگر مؤمنى که ولادتش پاک باشد و ما را دشمن ندارد، مگر کسى که ولادتش ناپاک است .»

۵۷.دوستان علی علیه السلام ، دوستان پیامبر و همسايگان خدا در فردوس

رسول خدا صلی الله علیه واله به امام على علیه السلام فرمود: «يَا عَلِيُّ إِنَّ اللَّهَ وَهَبَكَ حُبَّ الْمَسَاكِينِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ فَرَضِيتَ بِهِمْ إِخْوَاناً وَ رَضُوا بِكَ إِمَاماً فَطُوبَى لِمَنْ أَحَبَّكَ وَ صَدَقَ عَلَيْكَ [بِكَ وَ وَيْلٌ لِمَنْ أَبْغَضَكَ وَ كَذَبَ عَلَيْكَ يَا عَلِيُّ أَنْتَ الْعَالِمُ بِهَذِهِ الْأُمَّةِ مَنْ أَحَبَّكَ فَازَ وَ مَنْ أَبْغَضَكَ هَلَكَ يَا عَلِيُّ أَنَا الْمَدِينَةُ وَ أَنْتَ بَابُهَا وَ...؛ اى على علیه السلام ، خداوند، دوستى و محبّت بینوایان و مستضعفان زمین را به تو بخشیده است. من به برادرى با آنها راضى شدم، چون آنها به امامت و پیشوایى تو خشنود شدند. پس خوشا به حال کسى که تو را دوست مى دارد و تصدیقت مى کند و واى بر کسى که با تو دشمن است و تکذیبت مى نماید.

اى على علیه السلام ، تو عالم به این امّت هستى. هرکس تو را دوست بدارد، رستگار مى شود و هرکس به تو کینه ورزد، هلاک مى شود. اى على علیه السلام ، من شهر (علم) هستم و تو دروازه ی آن و آیا جز از طریق دروازه به شهر وارد مى شوند؟ اى على علیه السلام ، اهل مودّت و دوستى تو، کسى است که بسیار بازگشت کننده [به درگاه الهى ] و به شدّت نگه دارنده ی [نفس ] است. لباس هاى کهنه و مندرس دارد. در ظاهر فقیر و تهیدست است، ولى اگر خدا را [براى امرى ] سوگند دهد، خداوند سوگندش را مى پذیرد [و خواسته اش را برآورده مى کند].

اى على علیه السلام ، برادران تو همگى [از بدی ها] پاک و پاکیزه و اهل کوشش و در کار خیرند. آنان در راه تو دوست مى دارند و در راه تو دشمنى مى کنند. پیش مردم بى مقدارند، ولى نزد خداوند، منزلتى بزرگ دارند. اى على علیه السلام ،

دوستان تو، همسایگان خداوند در فردوس برین هستند. بر آنچه از دنیا به جا گذاشته اند، افسوس نمى خورند. اى على علیه السلام ، من دوست کسى هستم که تو او را دوست داری و دشمن کسى هستم که تو با او دشمنى. هرکس تو را دوست بدارد، مرا دوست داشته و هر کس به تو کینه ورزد، به من کینه ورزیده است.

اى على علیه السلام ، برادران تو [بر اثر روزه، ذکر و دعا]، لب هایشان خشکیده و زهد و بى رغبتى به دنیا در چهره هایشان هویداست. اى على علیه السلام ، برادران تو در سه جا شاد مى شوند: هنگام جدا شدن روح از بدن و این در حالى است که من و تو، ناظر بر آنانیم و هنگام سؤال و جواب در قبر و موقع عرضه ی اعمال و گذشتن از پل صراط، یعنى وقتى از سایر مردم در مورد ایمانشان سؤال مى شود و قادر به جواب دادن نیستند.

اى على علیه السلام ، جنگ با تو، جنگ با من و صلح با تو، صلح با من و جنگ با من، جنگ با خداست. هر کس با تو سازش کند، با خدا صلح کرده است. اى على علیه السلام ، به برادرانت بشارت ده به اینکه خداوند از آنان راضى شد؛ زیرا به پیشوایى تو بر آنها رضایت داد و ایشان نیز به ولایت تو راضى شدند.

اى على علیه السلام ، تو امیر مؤمنان و پیشواى دست و پا و پیشانى سفیدانى (کنایه از مواضعى که در سجده به زمین مى خورد). اى على علیه السلام ، شیعیان تو مسرور و شادمانند. اگر تو و شیعیانت نبودید، دینى براى خدا بر پا نمى شد و اگر شیعیانت در زمین نبودند، آسمان بارانش را فرو نمى فرستاد. اى على علیه السلام ، براى تو گنجى در بهشت است و تو ذو القرنین آن (صاحب سلطنت ظاهرى

و باطنى آن) هستى. شیعیان تو به حزب اللَّه شناخته مى شوند. اى على علیه السلام ، تو و شیعیانت، قیام کننده ی به عدل و داد و برگزیدگان خلق خدایید.

اى على علیه السلام ، من نخستین کسى هستم که از [قبر بیرون مى آیم ] و خاک را از سرم پاک مى کنم، درحالى که تو با من هستى. سپس سایر خلق از قبر بیرون مى آیند. اى على علیه السلام ، تو و شیعیانت بر سر حوض کوثر، هر کس را دوست داشته باشید، سیراب مى کنید و دشمنانتان را باز مى دارید. شما روز ترس بزرگ (قیامت) در سایه ی عرش در امانید. مردم مى هراسند و شما نمى هراسید. مردم اندوهگین مى شوند و شما اندوهناک نمى شوید. این آیه درباره ی شما نازل شده است: به راستى کسانى که به توفیق ما در نیکى ها پیشى گرفتند، از آن (دوزخ) دورند و صدایش را نمى شنوند و در آنچه نفس هایشان بخواهد (نعمت هاى بهشت) جاودانند. ترس بزرگ روز قیامت، آنها را اندوهگین نمى کند و فرشتگان با ایشان ملاقات مى کنند و مى گویند: این همان روزى است که به شما وعده داده شده بود.

اى على علیه السلام ، در جایگاه رسیدگى به حساب و کتاب ، دنبال تو و شیعیانت مى گردند و حال آنکه شما در بهشت از نعمت هاى الهى بهره مندید. اى على علیه السلام ، فرشتگان و خزانه داران بهشت، مشتاق دیدار شمایند و بردارندگان عرش و فرشتگان مقرّب، به گونه اى ویژه، برایتان دعا مى کنند و به سبب دوستى و محبّت شما، از خدا حاجت هایشان را می طلبند و وقتى یکى از شیعیانت [از دنیا مى رود] و بر فرشتگان وارد مى شود، چنان شاد مى شوند که اهل خانواده با آمدن مسافرشان که مدّت هاى مدیدى از بین آنها رفته [و اکنون بازگشته ]، شادمان مى شوند.

اى على علیه السلام ، شیعیان تو در پنهان از خدا مى ترسند و در پیدا براى خدا خیرخواهى مى کنند. شیعیان تو در کسب درجات بهشت با یکدیگر رقابت می کنند؛ زیرا آنها در حالى خدا را ملاقات مى کنند که هیچ گناهى ندارند. اى على علیه السلام در هر روز جمعه، اعمال شیعیانت بر من عرضه مى شود. خبر کردار نیکشان مرا خوشحال مى کند و براى گناهانشان آمرزش مى طلبم. اى على علیه السلام ، [خداوند] تو و شیعیانت را قبل از آنکه آفریده شوند، در تورات به تمام خوبی ها یاد کرده است تا «الیا» را [که از اسامى مبارک على علیه السلام است ] بزرگ شمارند و حال آنکه شیعیان او را نمى شناسند، مگر همان اندازه که در کتاب هایشان آمده است.

اى على علیه السلام یاد یارانت، [از سوی فرشتگان ] در آسمان از یاد آنها [در زمین ] از سوی اهل زمین باشکوه تر است. خیر و خوبى براى شیعیان تو است. پس باید به این مژده خوشحال باشند و بر کوشش خویش بیفزایند. اى على علیه السلام ، وقتی شیعیان تو به خواب مى روند، ارواحشان به آسمان بالا مى رود و به سبب مقام و منزلتى که در پیشگاه خدا دارند، فرشتگان، مشتاقانه به آنها مى نگرند؛ همان گونه که مردم به هلال ماه مى نگرند.

اى على علیه السلام به یارانت که مقام تو را مى شناسند، بگو: از رفتارى که دشمنانشان انجام مى دهند، بپرهیزند، زیرا شبانه روز رحمت خداوند آنها را فرا مى گیرد. پس باید از پلیدى دورى کنند. اى على علیه السلام ، خشم و غضب خداوند شدید باد بر کسى که با شیعیانت دشمنى کند، از تو و شیعیانت بیزارى جوید، به جاى تو و پیروانت، محبت دیگران را به دل گیرد، به دشمنت بگراید و تو و پیروانت را واگذارد، گمراهى را برگزیند و بر ضدّ تو و

شیعیانت عَلَم جنگ برافرازد و بغض و کینه ورزد به ما اهل بیت علیهم السلام و به هرکه تو را دوست دارد و یارى کند و بر دیگران برگزیند و جان و مالش را در راه ما (آل محمّد) دهد.

اى على علیه السلام ، سلام مرا به شیعیانت برسان، [همان کسانى که ] نه من آنها را دیده و نه آنان مرا دیده اند و به آنها خبر بده که ایشان برادران من هستند و مشتاق دیدارشانم. پس باید علم مرا به آیندگان برسانند و به ریسمان الهى [ولایت على علیه السلام ] تمسّک جویند و به آن چنگ زنند و در انجام [کارهاى نیک ] بکوشند، زیرا ما آنها را از راه هدایت به راه ضلالت بیرون نمى بریم.

همچنین به آنان خبر ده که خداوند از ایشان خرسند است و به [وجود] آنان بر فرشتگان مباهات مى کند و در روزهاى جمعه، با نظر رحمت به ایشان مى نگرد و به فرشتگان فرمان مى دهد که برایشان آمرزش بطلبند.

اى على علیه السلام ، روى برنتاب از یارى گروهى که وقتى به آنها خبر مى رسد و مى شنوند که من تو را دوست مى دارم، پس به خاطر محبّت من نسبت به تو، تو را دوست مى دارند و بدین وسیله برای خداى بزرگ دینداری مى کنند و محبّت قلبى و خالصانه ی خویش را به تو ارزانى مى دارند و تو را بر پدران، برادران و فرزندان خویش برمى گزینند و راه تو را مى روند و در راه دوستى و محبّت ما سختی ها و ناگواری ها به آنها تحمیل مى شود؛ ولى آنان جز یارى ما و ایثار خونشان در راه ما [از هر کار دیگرى ] سر باز مى زنند، با وجود آزار هایى که مى کشند، سخنان بدى که مى شنوند و مشقّت هایى که از درد این مصیبت مى کشند. پس با آنها مهربان باش و به [دوستى ] ایشان قناعت کن، زیرا خداوند، آنها را با علم و آگاهى اش، از بین مردم برگزیده است.

ایشان را از سرشت ما آفریده، اسرار ما را نزدشان به ودیعه نهاده، شناخت حقّ ما را در قلبشان ثابت و استوار ساخته، سینه هایشان را فراخ کرده و آنها را به ریسمان ولایت ما متمسّک قرار داده است.

ایشان، مخالفان ما را علیه ما برنمى گزینند، هرچند این گونه اعمال، باعث مى شود منافع دنیا را از دست بدهند و پادشاهان به آزارشان متمایل شوند. خداوند، ایشان را تأیید و به راه هدایت وارد کند، [همان راه هدایتى ] که به آن چنگ زدند، درحالى که مردم در گمراهى به سر مى بردند و در مسیر هواهاى نفسانى حیران بودند و از دیدن راه ]حقّ [ و آنچه از نزد خدا آمده بود، کور بودند.

پس مردم در خشم و ناخشنودى خداوند، صبح را به شب و شب را به روز مى آورند و حال آنکه شیعیان تو، در راه روشن حقّ و پایدارى بر آن، ثابت و استوارند و به کسانى که با آنها مخالفند، انس نمى گیرند. دنیا از آنِ ایشان نیست و آنها نیز از آن دنیا نیستند. اینان چراغ هاى فروزان در تاریکى اند.»

۵۸.آزاد از محاسبه

رسول خدا صلی الله علیه واله فرموده است: «يَخْرُجُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَوْمٌ مِنْ قُبُورِهِمْ بَيَاضُ وُجُوهِهِمْ كَبَيَاضِ الثَّلْجِ عَلَيْهِمْ ثِيَابٌ بَيَاضُهَا كَبَيَاضِ اللَّبَنِ عَلَيْهِمْ نِعَالٌ مِنْ ذَهَبٍ شِرَاكُهَا مِنْ زَبَرْجَدٍ فَيُؤْتَوْنَ بِنُوقٍ مِنْ نُورٍ عَلَيْهَا رَحَائِلُ مِنْ ذَهَبٍ أَزِمَّتُهَا مِنْ زَبَرْجَدٍ فَيَرْكَبُونَ حَتَّى يَنْتَهُونَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَ النَّاسُ فِي الْمُحَاسَبَةِ يَغْتَمُّونَ وَ يَهْتَمُّونَ وَ هَؤُلَاءِ يَأْكُلُونَ وَ يَشْرَبُونَ...؛ ⁽¹⁾

در قیامت، کسانى با صورت هاى سفید، مانند برف، از قبر خارج مى شوند و جامه هاى سفیدى چون شیر بر تن دارند و کفش هایى از طلا بر پا دارند که بندشان از زبرجد است. پس از آن شترانى از نور مى آورند که محمل هایى از طلا که میخشان از نقره است، بر پشت دارند. سپس بر آنها سوار مى شوند و به سوى رحمت حق حرکت مى کنند، ولى مردم گرفتار محاسبه اند، آنان مى خورند و مى آشامند. امیرالمؤمنین علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه واله پرسید: آنان چه کسانى هستند؟ - درحالى که پیامبر صلی الله علیه واله بر شانه ی على علیه السلام دست گذاشت- فرمود: شیعیان تو هستند که تو را پیشواى خویش قرار دادند، چنان که در آیه مى فرماید: «یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً؛ روزى که دسته جمعى پرهیزگاران را به محضر خدا محشور، مى کنی.»

۵۹.نترسیدن تو و شیعیانت در روز ترس همگان

پیامبر خدا صلی الله علیه واله فرمود: «لَقَدْ مُثِّلَتْ لِي أُمَّتِي فِي الطِّينِ حَتَّى رَأَيْتُ صَغِيرَهُمْ وَ كَبِيرَهُمْ أَرْوَاحاً قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ الْأَجْسَادَ وَ إِنِّي مَرَرْتُ بِكَ وَ بِشِيعَتِكَ فَاسْتَغْفَرْتُ لَكُمْ فَقَالَ عَلِيٌّ علیه السلام يَا نَبِيَّ اللَّهِ زِدْنِي فِيهِمْ قَالَ نَعَمْ يَا عَلِيُّ تَخْرُجُ أَنْتَ وَ شِيعَتُكَ مِنْ قُبُورِكُمْ وَ وُجُوهُكُمْكَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَ قَدْ فُرِّجَتْ عَنْكُمُ الشَّدَائِدُ وَ ذَهَبَتْ عَنْكُمُ الْأَحْزَانُ تَسْتَظِلُّونَ تَحْتَ الْعَرْشِ يَخَافُ النَّاسُ وَ لَا تَخَافُونَ وَ تُوضَعُ لَكُمْ مَائِدَةٌ وَ النَّاسُ فِي الْمُحَاسَبَة؛⁽¹⁾

امّت من در گِل تمثّل یافت تا آنجا که کوچک و بزرگشان را پیش از خلقت اجساد دیدم و تو و پیروانت را مرور و برایتان استغفار کردم؟ حضرت

على علیه السلام عرضه داشت: بیشتر برایم شرح بده. فرمود: اى على علیه السلام تو و شیعیانت در حالى از قبر بر مى خیزید که صورتتان چون ماه مى درخشد و ناراحتی ها و اندوه ها (در قیامت) از شما دور است، در زیر عرش سایه مى گیرید، مردم مى ترسند؛ ولى شما نمى ترسید و سفره اى برایتان گسترده مى شود؛ امّا دیگران در محاسبه به سر مى برند.»

۶۰.لعنت خدا بر مخالف على علیه السلام

رسول اکرم صلی الله علیه واله می فرماید: «عَلِيٌّ مِنِّي وَ أَنَا مِنْ عَلِيٍّ قَاتَلَ اللَّهُ مَنْ قَاتَلَ عَلِيّاً لَعَنَ اللَّهُ مَنْ خَالَفَ عَلِيّاً عَلِيٌّ إِمَامُ الْخَلِيقَةِ بَعْدِي مَنْ تَقَدَّمَ عَلَى عَلِيٍّ فَقَدْ تَقَدَّمَ عَلَيَّ وَ مَنْ فَارَقَهُ فَقَدْ فَارَقَنِي وَ مَنْ آثَرَ عَلَيْهِ فَقَدْ آثَرَ عَلَيَّ أَنَا سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُ وَ وَلِيٌّ لِمَنْ وَالاهُ وَ عَدُوٌّ لِمَنْ عَادَاه؛⁽¹⁾على علیه السلام از من است و من از او. خدان برد کند با هرکه با على علیه السلام نبرد کند و لعنت کند خدا هرکه با على علیه السلام مخالفت کند. على علیه السلام بعد از من، امام خلق است. هرکه بر على علیه السلام تقدّم جوید، بر من تقدّم جسته است و هرکه از او جدا شود، از من جدا شده است. هرکه بر او دریغ کند، بر من دریغ کرده است. من سازگارم با هرکه با او سازگار است و در نبردم با هرکه با او در نبرد است. دوستم با هرکه با او دوست و دشمنم با هرکه او را دشمن است.»

۶۱.دشمنی با دشمن علی علیه السلام حتی پدر يا فرزند

عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله : «لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَاتَ يَوْمٍ يَا عَبْدَ اللَّهِ أَحْبِبْ فِي اللَّهِ...؛⁽¹⁾

یک روز رسول خدا صلی الله علیه واله به یکى از اصحابش فرمود: اى بنده خدا، در راه خدا دوستی کن و در راه خدا، دشمنى کن. در راه خدا مهر بورز و در راه خدا خصومت کن که جز با آن به ولایت خدا نرسى و مردى مزه ی ایمان را نچشد، هرچند نماز و روزه اش بسیار باشد، تا چنین باشد . بیشتر برادرى مردم در این روزگار شما در راه دنیا است، بر سر آن با هم دوستى و بر سر آن با هم دشمنى می کنند و این نزد خدا براى آنان هیچ فایده ای ندارد.

به آن حضرت گفت: چطور بدانم که در راه خداى عزّوجّل دوستى و دشمنى کردم؟ دوست خدا کیست تا با او دوستى کنم و دشمنش کیست تا دشمن او باشم؟! رسول خدا صلی الله علیه واله به على علیه السلام اشاره کرد و فرمود: این مرد را مى بینى؟ عرض کرد: آرى. فرمود: دوست او دوست خداست. او را دوست بدار و دشمن او دشمن خداست، او را دشمن بدار. دوستش را دوست بدار، گرچه کشنده ی پدرت باشد و دشمنش را دشمن بدار، گرچه پدر یا فرزندت باشد.»

۶۲.شک به علی علیه السلام شک در خدا

عن حُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ الْغِفَارِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «يَا حُذَيْفَةُ إِنَّ حُجَّةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بَعْدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ الْكُفْرُ بِهِ كُفْرٌ بِاللَّهِ وَ الشِّرْكُ بِهِ شِرْكٌ بِاللَّهِ وَ الشَّكُّ بِهِ شَكٌّ فِي اللَّهِ وَ الْإِلْحَادُ فِيهِ إِلْحَادٌ فِي...؛⁽²⁾

اى حذیفه، به درستى که حجّت خدا بر شما بعد از من على بن ابى طالب علیه السلام است، کفر به وى کفر به خدا و شرک به وى شرک به خدا و شک به وى شک در خداست. ملحد شدن در وى ملحد شدن در خداست.انکار او انکار خدا و ایمان به وى ایمان به خداست، از براى آنکه او برادر رسول خدا صلی الله علیه واله و وصىّ او و امام امّت او و مولاى ایشان و ریسمان محکم الهی و دستگیره ی محکم و ناگسستنی الهی است و زود باشد که در وى دو نوع از مردمان هلاک گردند و او را گناهى نباشد. یکى دوستى که در دوستى از حدّ بگذرد و دیگرى دشمنى که با وى دشمنى کند.

ای حذیفه با على علیه السلام جدایى مکن که با من جدایى کرده باشى و با على علیه السلام مخالفت مکن که با من مخالفت می کنى، به درستى که على علیه السلام از من است و من از اویم. هرکه او را ناخشنود گرداند، مرا ناخشنود کرده است و هرکه او را راضى گرداند، مرا راضى کرده است .»

۶۳.بزرگواری دوستداران علی علیه السلام

«مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً وَ تَوَلَّاهُ أَكْرَمَهُ اللَّهُ وَ أَدْنَاهُ وَ مَنْ أَبْغَضَ عَلِيّاً وَ عَادَاهُ مَقَّتَهُ اللَّهُ وَ أَخْزَاه ؛⁽¹⁾هرکه على علیه السلام را دوست بدارد و با وى دوستى کند، خدا او را بزرگوار گرداند و او را خدا نزدیک گرداند و هرکه على علیه السلام را دشمن دارد و با وى دشمنى کند، خدا او را دشمن دارد و خوار گرداند.»

۶۴.پشیمانی از دشمنی با علی علیه السلام

«مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً كَانَ طَاهِرَ الْأَصْلِ وَ مَنْ أَبْغَضَهُ نَدِمَ يَوْمَ الْفَصْل ؛⁽¹⁾هرکس علی علیه السلام را دوست دارد، اصلش پاکیزه و هرکه با او دشمن باشد، در روز قیامت پشیمان می شود.»

۶۵.ظلم بعد از وفات من به علی علیه السلام

«مَنْ ظَلَمَ عَلِيّاً متعمدا مَقْعَدِي هَذَا بَعْدَ وَفَاتِي فَكَأَنَّمَا جَحَدَ نُبُوَّتِي وَ نُبُوَّةَ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلِي؛⁽²⁾ هرکس عمداً به على علیه السلام بعد از وفات من ظلم کند، چنان باشد که پیغمبرى مرا و پیغمبرى پیغمبران قبل از من را منکر باشد. »

۶۶.وای به حال ستم‎ کننده ی به علی علیه السلام

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه واله فرمودند: «يا عليّ أنت المظلوم بعدي فويل لمن ظلمك و اعتدى عليك و طوبى لمن تبعك و لم يجتر عليك ؛⁽³⁾اى على علیه السلام پس از من به تو ستم خواهد شد. واى به حال کسى که به تو ستم کند و به حقّت تجاوز کند و خوشا به حال کسى که از تو پیروى نماید و بر تو جرأت پیدا نکند.»

۶۷.مرگ در حال دشمنی با علی علیه السلام

خاتم انبیا صلی الله علیه واله فرموده است: «يا عليّ لا يبالي من مات و هو يبغضك

مات يهوديّا أو نصرانيّا؛⁽¹⁾اى على علیه السلام ! کسى که بمیرد و با تو دشمن باشد، باک ندارد، یهودى بمیرد یا نصرانى.»

۶۸.محبّت علی علیه السلام ، حسنه و دشمنی با او گناه نابخشودنی

رسول اکرم صلی الله علیه واله فرمودند: «حبّ عليّ (بن ابي طالب) حسنة لا تضرّ معها سيّئة و بغضه سيّئة لا تنفع معها حسنة؛⁽²⁾محبّت على حسنه اى است که هیچ گناهى با آن زیان نمى رساند و دشمنى على گناهى است که هیچ حسنه اى با آن سودمند نیست.»

۶۹.نپذیرفتن هیچ یک از اعمال، مگر با محبّت علی علیه السلام

نبیّ اکرم صلی الله علیه واله فرمودند: «و الّذي بعثني بالحقّ لا يقبل اللَّه من عبد حسنة حتّى يسأله عن حبّ عليّ بن ابي طالب؛⁽³⁾سوگند به آنکه مرا به حقّ برانگیخته است، خداوند هیچ کار نیکى را از بنده اى نمى پذیرد تا از محبّت على بن ابى طالب علیه السلام از او سؤال کند.»

۷۰.دوستدار و مطیع علی علیه السلام و فرزندانش، ساکن در جنّت عدن

رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَحْيَا حَيَاتِي وَ يَمُوتَ مِيتَتِي وَ يَدْخُلَ جَنَّةَ عَدْنٍ مَنْزِلِي فَكَانَ يَتَمَسَّكُ قَضِيباً غَرَسَهُ رَبِّي عزّوجلّ- ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَلْيَتَوَلَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ لْيَأْتَمَّ بِالْأَوْصِيَاءِ مِنْ وُلْدِهِ فَإِنَّهُمْ عِتْرَتِي

خُلِقُوا مِنْ طِينَتِي إِلَى اللَّهِ أَشْكُو أَعْدَاءَهُمْ مِنْ أُمَّتِي الْمُنْكِرِينَ لِفَضْلِهِمُ الْقَاطِعِينَ فِيهِمْ صِلَتِي ؛⁽¹⁾هرکه شاد است به زندگى من، زنده باشد و به مرگ من بمیرد و در جنّت عدن به منزل من درآید و نهالى که خدایش کاشته بچسبد و به او بگوید: باش تا باشد، باید دوستدار على بن ابى طالب علیه السلام باشد و اوصیای از فرزندانش را پیروى کند، زیرا آنان عترت من هستند و از گِل من آفریده شده اند و از دشمنانشان به خدا شکوه کنم که منکر فضل آنهایند و قطع صله ی آنها کنند.»

۷۱.عاقبت تردید کننده ی در علی علیه السلام

رسول الله صلی الله علیه واله فرمودند: «الشَّاكُّ فِي فَضْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ قَبْرِهِ وَ فِي عُنُقِهِ طَوْقٌ مِنْ نَارٍ فِيهِ ثَلَاثُمِائَةِ شُعْبَةٍ عَلَى كُلِّ شُعْبَةٍ مِنْهَا شَيْطَانٌ يَكْلَحُ فِي وَجْهِهِ وَ يَتْفُلُ فِيه ؛⁽²⁾تردیدکننده ی درباره ی على بن ابى طالب علیه السلام در روز قیامت از قبرش برانگیخته مى شود، درحالى که طوقى از آتش در گردن اوست که سیصد زبانه دارد و بر هر زبانه اى از آن شیطانى است که او را به هول و هراس اندازد و به رویش آب دهان بیفکند.»

۷۲. مفارقت با تو مفارقت با من

«يَا عَلِيُّ إِنَّهُ مَنْ فَارَقَنِي فَقَدْ فَارَقَ اللَّهَ وَ مَنْ فَارَقَكَ فَقَدْ فَارَقَنِي؛⁽³⁾اى

على علیه السلام ، هرکس با من فاصله بگیرد و راه مرا ترک کند، از درگاه خداوند دور افتاده است و بى تردید، مفارقت با تو مفارقت با من خواهد بود.»

بخش دوم: فضایل علی علیه السلام در بیان خود حضرت

اشاره

در این بخش به فضایلی می پردازیم که حضرت از زبان خود بیان می کند؛ البتّه منظور ما از زبان خودش، قول و فعل حضرت است، نه فقط سخنانشان. حدیث نفس حضرت، نه از باب فخرفروشی بر دیگران، بلکه از باب «فاما بنعمة ربك فحدث» است؛ چنان که خود حضرت در خطبه ای به این مسئله اشاره می کند و می فرماید: «قد كرهت ان یكون جال فی ظنكم انی احب الاطراء و استماع الثناء و لست بحمدلله كذلك و لو كنت أُحبّ ان یقال ذلك لتركته انحطاطا لله سبحانه عن تناول ما هو احق به من العظمة و الكبریا؛⁽¹⁾خوش ندارم که در خاطر شما بگذرد که من دوستدار ستودن و خواهان شنیدن ستایشم. سپاس خدای را که چنین نیستم و اگر دوست داشتم که درباره ام چنین گفته شود، آن را وا می نهادم، به خاطر فروتنی در پیشگاه خداوند سبحان و عظمت بزرگی که او بدان سزاوار است.»

همچنین در دفاع از خود، وقتی سقیفه نشینان، حضرت را به حاشیه کشاندند، برای اینکه به جامعه ی بشری هشدار دهد که مسیر بشریّت در حال تغییر است، به ناچار لازم بود که فضایل خویش را بازگو کند تا مردم بتوانند سره را از ناسره تشخیص بدهند؛ زیرا خورشید وجودی حضرت نباید پشت ابر بماند. مشتاقان حضرتش که آرزوی دیدار رویش را دارند، منتظرند تا باد رحمت، ابرهای تیره را کنار بزند و «رب المشارق الارض» که امام معصوم است، پرتو افکنی کند و به جامعه ی بشری نور و گرما ببخشد.

هر انسانی به نفس خود بصیرت دارد: «بل الانسان علی نفسه بصیرة»، حضرت هم مستثنای از این قاعده نیست.آنچه را حضرت درباره ی خود بیان می کند، سرمایه ی وجودی علی علیه السلام است که خداوند در وجود مقدّسش به ودیعه نهاده است.

قبل از پرداختن به این بخش، دانستن دو نکته ضروری است و آن اینکه جهان بینی هر شخصی، شالوده و اساس تفکّر و عقیده ی وی را تشکیل می دهد. تمام اعمال افراد مبتنی بر برداشتشان از هستی است. اگر نگاهشان مادّی باشد، طبیعتاً تمام اعمالشان بر اساس این نگاه پایه ریزی خواهد شد و برعکس. از طرفی با توجّه به گستره ی هستی و محدودیّت منابع شناخت انسان، برای درک بهتر هستی، لازم است یک واسطه ای باشد تا هستی را برای ما ترجمه و ما را با واقعیّات موجود آشنا کند. این واسطه، کسی نیست جز نبیّ؛ ازاین رو در تعریف نبی گفته شده است: کلمه ی نبی بر وزن فعیل از ماده نبأ (خبر) است و اگر پیامبر را نبی نامیده اند، بدین سبب است که ایشان به وسیله ی وحی خدا، از عالم غیب خبر دارد.

بعضی گفته اند: کلمه ی مذکور، مأخوذ از نبوة به معنای رفعت است، انبیا را به خاطر رفعت مقامشان نبیّ خوانده اند. نبیّ، هستی را برای ما ترجمه می کند و در جهان بینی، افق روشنی برای ما ترسیم می کند تا جهان را بهتر و بهصورت بایسته ببینیم و اعمالمان را مبتنی بر این جهان بینی قرار دهیم؛ چون دقیق ترین ترجمه از هستی از طرف نبیّ صورت می گیرد. مرحوم نراقی در طاقدیس، داستانی را بیان می کند که جهان‎بینی هر شخص را ترسیم می کند.

یک سال در ایام حجّ، کاروانی از شهر ری به زیارت خانه ی خدا مشرّف شد. در زمان های گذشته به خاطر نبودن وسایل نقلیه ی موتوری، سفر حجّ، ماه ها طول می کشید. به همین دلیل مردم ری، مدّت زمانی بود که از کاروان خود خبر نداشتند و زمان ورود آنان را لحظه شماری می کردند. گاهی هم از شهر بیرون می رفتند و با هرکه رنگ و بوی سفر داشت دیدار می کردند و از حال کاروانشان جویا می شدند. اتفاقاً روزی عربی شترسوار به سوی شهر ری رهسپار بود. همین که به نزدیک شهر رسید و چشم مردم دل آشفته ی آن دیار به وی افتاد، سراسیمه دور او ریختند و حال کاروان را از وی جویا شدند. یکی از پدر می پرسید، دیگری از پسر، سومی از شوهر، چهارمی از مادر و برادر و همین طور.... مرد عرب، حیران بود و نمی دانست پاسخ کدام را بدهد؛ زیرا نه زبان فارسی می دانست و نه از حال کاروان خبری داشت. ناگهان فریادی کشید و گفت: «ما ادری و خلاق الجمیل ما تقولون اذهبوا خلوا السبیل.»

تا این سخن را از مرد عرب شنیدند، در میانشان همهمه افتاد که او چه می گوید؟ یکی گفت: اذهبوا از ذهب است، یعنی زر، ای رفیقان این

مرد مژدگانی می خواهد، می گوید: به من زر بدهید تا خبر آن کاروان را به شما بگویم. دیگری گفت: اذهبوا از ذهاباست، یعنی رفتن. منظورش این است که بروید و دزدان سر راه را دور کنید تا کاروانتان صحیح و سالم به شهر برسد. سوّمی گفت: مراد او این است که کاروان نزدیک است و به همین زودی می رسد، پس به استقبالشان بشتابید. چهارمی گفت: وای بر ما! این مرد ما تقولون می گوید، مات از موت است، یعنی کاروان شما همه دستخوش مرگ شده اند. برخیزید و همگی لباس عزا بپوشید.

خلاصه هر کدام از سخن او چیزی فهمیدند، عدّه ای به بازار رفتند و هرچه در دسترس داشتند آوردند. گروهی دیگر برخاستند و اسلحه ها را به کمر بستند و بر فیل ها سوار شدند و ابزار جنگی فراهم کردند تا به قلع و قمع دزدان بپردازند.گروهی خانه را آذین بستند و طبل و شیپور نواختند که اکنون کاروان از راه می رسد.

گروه چهارم جامه ی عزا به تن کردند، گریبان چاک زدند و به شیون و عزاداری پرداختند که ای دریغا کاروان از دست رفت و عزیزانمان هلاک شدند!

در این میان مرد عرب هاج و واج مانده، سخت حیران و ماتم زده تماشا می کرد؛ زیرا هیچ کدام ره به حقیقت نبرده و هرکدام مطابق فهم و دانش خویش از سخن وی چیزی فهمیده بودند!

الغرض گردید بر پا های و هوی*** از حقیقت هیچ یک نابرده بوی

اعتماد جملگی بر فهم خویش*** مانده در قید خیال و وهم خویش

اگر در میان این جمعیّت کسی بود که زبان عربی می دانست و یا خود

آن عرب، زبان دان بود، به چنین مشکلی بر نمی خوردند و هر کسی برداشت خود را نداشت؛ چون حقیقت، واحد است و زبان حقیقت هم یکی است؛ ازاین رو وجود یک مترجم حاذق برای تشریح جهان‎بینی ضرورت دارد. حضرت امیر علیه السلام و فرزندان معصوم ایشان، مترجمان وحی الهی هستند؛ چنان که امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه به این مسئله اشاره دارد و می فرماید: «و تراجمة لوحیه؛ ترجمه کنندگان وحی خداوندند.»

یک ترجمه ی والا و صحیح موجب می شود تمام تفسیرها و ترجمه های نادرست از بین برود. اگر هستی برای ما به درستی ترجمه نشود، قطعاً به قهقرا خواهیم رفت؛ مثل کاری که در این عصر، غول های رسانه ای می کنند. آنان تفسیرهای نادرست از هستی، دین و عقلانیت ارائه می کنند و باعث انحراف جامعه ی بشری می شوند؛ پس حضرت امیر علیه السلام اوّلین مترجم وحی الهی است که به درستی و دقیق اخبار از غیبت را ترجمه می کند و یک جهان‎بینی ناب را به جهان بشری عرضه می کند.

نکته ی بعدی که دانستنش نیز ضرورت دارد، آن است که برداشت ما از هستی از این نگاه، غلط است که وقتی ما به عرصه ی وجود پا گذاشتیم، همه چیز را موجود دیدیم، جنگل و درختانش بودند، دریاها و اقیانوس ها بودند، دشت و دمن و کوه و صحرا و باغ و راغ و پدر و مادر و برادر و... همه بودند و تصوّر ما این است که اینها بودند و هستند. این امر باعث می شود درک صحیحی از خداوند نداشته باشیم؛ مثل نوزادی که پا به عرصه ی این عالم خاکی گذاشته است و همه چیز را بود تصوّر می کند؛ اما اگر نگاه ما مثل نگاه این نوزاد نباشد، بلکه نگاه به یک انسان بالغی باشد که وقتی پدر

خواست در زمین خود درخت بکارد و کمک کار پدر باشد، در اینجا نگاه متفاوت خواهد بود. این فرزند می داند که باغی نبوده و پدر آن را ایجاد کرده و به ثمر رسانده است؛ ازاین رو احساس مالکیت نمی کند؛ گرچه خود در این باغ، سهیم است و در اداره ی آن زحمت می کشد؛ ولی مالک اصلی را پدر خویش می داند و بدون اجازه ی پدر، به کاری اقدام نمی کند.

حضرت امیر علیه السلام به منزله ی آن فرزند بالغی است که کنار پدر، این باغ هستی را ساخته اند. قبل از خلقت این عالم و آدم، حضرات معصوم علیه السلام وجود داشتند و به خلقت زمین و آسمان ها آشنا بودند. حضرت امیر علیه السلام در کنار مهندس عالم هستی که خداوند باشد <و جعلنا لكل شیء قدرا> نظاره گر خلقت این عالم بوده و به تمام زوایایش آشناست؛ ازاین رو حضرت فرمود: «من به راه های آسمان، مسلّط تر از راه های زمینم.»

با حفظ این دو مقدمه، معلوم می شود که چرا حضرت امیر علیه السلام مترجم وحی الهی است؛ چون احاطه ی علمی بر عالم هستی دارد و جهان بینی صحیح و مطمئنی را به جامعه ی بشری عرضه می دارد و اینکه چرا حضرت باید از فضایل وجودی خویش بگوید؛ چون این گفتن از باب خودستایی نیست؛ بلکه نشان دادن و روشن کردن راه است تا بشر بتواند این راه سعادت را بدون نگرانی بپیماید.

با توجّه به ذوابعاد بودن حضرت، فضایل ایشان در یک بُعد، متمرکز نمی شود. حضرت امیر علیه السلام انسان کامل، مرآت الحق و مظهر اسمای الهی است و تمام صفات الهی را در خود دارد. این مقام و مرتبه، اقتضا دارد که انسان کاملی مثل حضرت در همه ی صفات مثل پروردگارش باشد. اگر

خداوند، علیم است، حضرت هم علیم است. اگر خداوند «لیس كمثله شیء» است، امام هر عصر هم باید «لیس کمثله شیء» باشد و حضرت هم در میان بشر، بی بدیل و بی مثال است. در علم، قدرت، حکمت، صبر، ولایت و... لیس کمثله شیء است؛ چون آینه ی تمام نمای حق است.

بُعد علمی حضرت از زبان خودش

ابتدا با حیث معرفت نورانیت شروع می کنیم که حضرت خود را چنین معرفی می کند: رُوِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَدَقَةَ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفَارِی سَلْمَانَ الْفَارِسِی (رَضِی اللَّهُ عَنْهُمَا): «یا أَبَاعَبْدِاللَّهِ مَا مَعْرِفَةُ الْإِمَامِ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام النُّورَانِیةِ قَالَ یا جُنْدَبُ فَامْضِ بِنَا حَتَّی نَسْأَلَهُ عَنْ ذَلِك قَالَ فَأَتَینَاهُ فَلَمْ نَجِدْهُ قَالَ فَانْتَظَرْنَاهُ حَتَّی جَاءَ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیهِ مَا جَاءَ بِكمَا قَالا جِئْنَاك یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ نَسْأَلُكعَنْ مَعْرِفَتِك بِالنُّورَانِیةِ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیهِ مَرْحَباً بِكمَا مِنْ وَلِیینِ مُتَعَاهِدَینِ لِدِینِهِ لَسْتُمَا بِمُقَصِّرَینِ لَعَمْرِی إِنَّ ذَلِك الواجب [وَاجِبٌ ] عَلَی كلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ؛

محمّد بن صدقه نقل کرد: اباذر غفاری از سلمان فارسی پرسید: معرفت امام امیرالمؤمنین علیه السلام به نورانیت چگونه است؟ سلمان گفت: با هم برویم از خود مولا سؤال کنیم. وی گوید: امیرالمؤمنین علیه السلام را نیافتیم. مدّتی منتظر شدیم تا آمد. سؤال فرمود: برای چه آمده اید؟ گفتیم: آمده ایم بپرسیم شما را چگونه با نورانیّت می توان شناخت؟ حضرت فرمود: مرحبا به شما دو دوست متعهّد که در راه دین کوتاهی ندارید. به جان خودم سوگند یاد می کنم که این مطلب بر هر مرد و زن مؤمنی واجب است.»

آن گاه فرمود: «یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ قَالَ علیه السلام إِنَّهُ لَا یسْتَكمِلُ أَحَدٌ الْإِیمَانَ حَتَّی یعْرِفَنِی كنْهَ مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیةِ فَإِذَا عَرَفَنِی بِهَذِهِ الْمَعْرِفَةِ فَقَدِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ شَرَحَ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَ صَارَ عَارِفاً مُسْتَبْصِراً وَ مَنْ قَصَّرَ عَنْ مَعْرِفَةِ ذَلِك فَهُوَ شَاك وَ مُرْتَابٌ؛

ای سلمان و اباذر! گفتیم: بفرمایید: ای امیرالمؤمنین علیه السلام . فرمود: ایمان شخص کامل نمی شود، مگر مرا به کُنه معرفت با نورانیّت بشناسد. وقتی به این صورت شناخت، آن گاه خدا دلش را به ایمان آزمود و شرح صدر برای اسلام به او عنایت کرد. در این صورت است که عارف، بینا و مستبصر می شود و هرکه از این عرفان کوتاهی بنماید، در حال شک است.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ قَالَ علیه السلام مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیةِ مَعْرِفَةُ اللَّهِ عزّوجلّ وَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ عزّوجلّ مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیةِ وَ هُوَ الدِّینُ الْخَالِصُ الَّذِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ وَ یقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یؤْتُوا الزَّكاةَ البینة وَ ذلِك دِینُ الْقَیمَةِ یقُولُ مَا أُمِرُوا إِلَّا بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله وَ هُوَ الدِّینُ الْحَنِیفِیةُ الْمُحَمَّدِیةُ السَّمْحَةُ وَ قَوْلُهُ یقِیمُونَ الصَّلاةَ فَمَنْ أَقَامَ وَلَایتِی فَقَدْ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَ إِقَامَةُ وَلَایتِی صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَك مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِی مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ؛

ای سلمان و اباذر، گفتیم: ای امیرالمؤمنین علیه السلام بفرمایید. فرمود: شناخت من با نورانیّت، شناخت خدا و شناخت خدا معرفت من با نورانیّت است. این همان دین خالص است که خداوند می فرماید: در صورتی که (در کتب آسمانی) امر نشده بودند، مگر بر اینکه خدا را به اخلاص کامل در دین (اسلام) پرستش کنند و از غیر دین حق روی بگردانند و نماز به پا دارند و زکات (به فقیران) بدهند؛ این است دین درست. به آنها دستور داده

نشده، مگر اینکه به نبوت حضرت محمّد صلی الله علیه واله ایمان آورند که همان دین حنیف محمّدی ساده است. این قسمت آیه «و نماز را به پا دارند» هر کس اقامه ی ولایت مرا کرده باشد، نماز را به پا داشته است. به پا داشتن ولایت من، دشوار است که تاب آن را ندارد، مگر فرشته ی مقرّب یا پیامبر مرسل یا بنده ی مؤمنی که خدا دلش را به ایمان آزمایش کرده باشد.»

«فَالْمَلَك إِذَا لَمْ یكنْ مُقَرَّباً لَمْ یحْتَمِلْهُ وَ النَّبِی إِذَا لَمْ یكنْ مُرْسَلًا لَمْ یحْتَمِلْهُ وَ الْمُؤْمِنُ إِذَا لَمْ یكنْ مُمْتَحَناً لَمْ یحْتَمِلْهُ قُلْتُ یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ مَنِ الْمُؤْمِنُ وَ مَا نِهَایتُهُ وَ مَا حَدُّهُ حَتَّی أَعْرِفَهُ؛

فرشته اگر مقرّب نباشد، تاب تحمّل آن را ندارد و پیامبر نیز اگر مرسل نباشد، تحمّل ندارد و مؤمن هم اگر مورد آزمایش و اعتماد نباشد، تاب آن را ندارد. گفتم: ای امیرالمؤمنین علیه السلام ، مؤمن کیست و حدّ و نهایت ایمان چیست تا بتوان او را شناخت؟»

«قَالَ علیه السلام یا أَبَاعَبْدِاللَّهِ قُلْتُ لَبَّیك یا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ قَالَ الْمُؤْمِنُ الْمُمْتَحَنُ هُوَ الَّذِی لَا یرَدُّ مِنْ أَمْرِنَا إِلَیهِ شَی ءٌ إِلَّا شُرِحَ صَدْرُهُ لِقَبُولِهِ وَ لَمْ یشُك وَ لَمْ یرْتَبْ «فی نسخة: و لم یرتد.» اعْلَمْ یا اباذر أَنَا عَبْدُ اللَّهِ عزّوجلّ وَ خَلِیفَتُهُ عَلَی عِبَادِهِ لَا تَجْعَلُونَا أَرْبَاباً وَ قُولُوا فِی فَضْلِنَا مَا شِئْتُمْ فَإِنَّكمْ لَا تَبْلُغُونَ كنْهَ مَا فِینَا وَ لَا نِهَایتَهُ فَإِنَّ اللَّهَ عزّوجلّ قَدْ أَعْطَانَا أَكبَرَ وَ أَعْظَمَ مِمَّا یصِفُهُ وَ أَصِفُكمْ أَوْ یخْطُرُ عَلَی قَلْبِ أَحَدِكمْ فَإِذَا عَرَفْتُمُونَا هَكذَا فَأَنْتُمُ الْمُؤْمِنُونَ؛

فرمود: ای اباعبداللَّه (سلمان)، عرض کردم: لبیک ای برادر پیامبر خدا صلی الله علیه واله . فرمود: مؤمن امتحان شده کسی است که هرچه از جانب ما به او برسد، دلش برای پذیرش وسعت دارد و در آن تردید ندارد.

بدان ای اباذر که من بنده ی خدا و خلیفه ی بر بندگانم. ما را خدا قرار ندهید، ولی در فضل ما هرچه می خواهید بگویید، باز هم به کُنه فضل ما نخواهید رسید و نهایت ندارد؛ زیرا خداوند تبارک و تعالی به ما بیشتر و بزرگ تر از آنچه ما می گوییم و شما می گویید یا خطور به قلب یکی از شما نماید، عنایت فرموده است. وقتی ما را این گونه شناختید، آن وقت مؤمن هستید.

«قَالَ سَلْمَانُ قُلْتُ یا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنْ أَقَامَ الصَّلَاةَ أَقَامَ وَلَایتَك قَالَ نَعَمْ یا سَلْمَانُ تَصْدِیقُ ذَلِك قَوْلُهُ تَعَالَی فِی الْكتَابِ الْعَزِیزِ <وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَكبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ> (البقرة، ۴۵) الصَّبْرُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله وَ الصَّلَاةُ إِقَامَةُ وَلَایتِی فَمِنْهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ إِنَّها لَكبِیرَةٌ وَ لَمْ یقُلْ وَ إِنَّهُمَا لَكبِیرَةٌ لِأَنَّ الْوَلَایةَ كبِیرَةٌ حَمْلُهَا إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ وَ الْخَاشِعُونَ هُمُ الشِّیعَةُ الْمُسْتَبْصِرُونَ؛

سلمان گفت: ای برادر پیامبرخدا صلی الله علیه واله ، هر کسی نماز به پا دارد، ولایت تو را به پا داشته است؟ فرمود: آری. دلیل این مطلب، آیه ی قرآن است: از صبر و نماز کمک بگیرید و آن سنگین و دشوار است، مگر برای خشوع کنندگان. صبر پیامبر صلی الله علیه واله و نماز، اقامه ی ولایت من است. به همین سبب خداوند فرمود: و آن سنگین است و نفرمود: آن دو سنگین است؛ چون حمل ولایت سنگین است، مگر برای خاشعان که آنها شیعیان بینا و روشنند.

«وَ ذَلِك لِأَنَ أَهْلَ الْأَقَاوِیلِ مِنَ الْمُرْجِئَةِ وَ الْقَدَرِیةِ وَ الْخَوَارِجِ وَ غَیرِهِمْ مِنَ النَّاصِبِیةِ یقِرُّونَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله (فی نسخة: بمحمد صلی الله علیه واله ) لَیسَ بَینَهُمْ خِلَافٌ وَ هُمْ مُخْتَلِفُونَ فِی وَلَایتِی مُنْكرُونَ لِذَلِك جَاحِدُونَ بِهَا إِلَّا الْقَلِیلُ وَ هُمُ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فِی كتَابِهِ الْعَزِیزِ فَقَالَ إِنَّها لَكبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ؛

زیرا صاحب عقاید از قبیل مرجئه، قدریّه، خوارج و دیگران از قبیل ناصبی ها به نبوت حضرت محمّد صلی الله علیه واله اقرار دارند و در این مورد اختلافی ندارند؛ ولی همه ی ایشان درباره ی ولایت من اختلاف دارند و منکر آن هستند؛ مگر تعداد کمی. آنهایند که خداوند در قرآن ایشان را توصیف نموده است: و آن سنگین و دشوار است، مگر برای خشوع کنندگان.»

«وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِی مَوْضِعٍ آخَرَ فِی كتَابِهِ الْعَزِیزِ فِی نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله وَ فِی وَلَایتِی فَقَالَ عزّوجلّ وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ فَالْقَصْرُ مُحَمَّدٌ وَ الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ وَلَایتِی عَطَّلُوهَا وَ جَحَدُوهَا وَ مَنْ لَمْ یقِرَّ بِوَلَایتِی لَمْ ینْفَعْهُ الْإِقْرَارُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله إِلَّا أَنَّهُمَا مَقْرُونَانِ وَ ذَلِك أَنَّ النَّبِی صلی الله علیه واله نَبِی مُرْسَلٌ وَ هُوَ إِمَامُ الْخَلْقِ وَ عَلِی مِنْ بَعْدِهِ إِمَامُ الْخَلْقِ وَ وَصِی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله كمَا قَالَ لَهُ النَّبِی صلی الله علیه واله أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِی بَعْدِی وَ أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ فَمَنِ اسْتَكمَلَ مَعْرِفَتِی فَهُوَ عَلَی الدِّینِ الْقَیمِ كمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ذلِك دِینُ الْقَیمَةِ وَ سَأُبَینُ ذَلِك بِعَوْنِ اللَّهِ وَ تَوْفِیقِهِ؛

در جای دیگر، قرآن درباره ی نبوت حضرت محمّد صلی الله علیه واله و ولایت من می فرماید: چاه معطله و قصر برافراشته. قصر، محمّد صلی الله علیه واله است و چاه واگذار شده، ولایت من است که آن را رها کرده و منکر شده اند. هر که به ولایت من اقرار نداشته باشد، اقرار به نبوّت پیامبر صلی الله علیه واله برایش سودی نخواهد داشت. این دو با هم قرین و همراهند؛ زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه واله نبیّ مرسل و امام مردم و علی علیه السلام پس از او امام مردم و وصیّ محمّد صلی الله علیه واله است؛ چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه واله فرمود: تو نسبت به من به منزله ی هارون نسبت به موسی هستی، جز اینکه بعد از من، پیامبری مبعوث نخواهد شد.

و اوّل ما محمّد صلی الله علیه واله و وسط ما محمّد صلی الله علیه واله و آخر ما محمّد صلی الله علیه واله است. هرکس معرفت مرا کامل داشته باشد، او بر دین، قیّم و استوار است؛ چنان که در این آیه می فرماید: چنین دینى، [دین] با ارزش و پایدار است. این مطلب را به توفیق خدا و کمک او توضیح می دهم.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیك قَالَ كنْتُ أَنَا وَ مُحَمَّدٌ نُوراً وَاحِداً مِنْ نُورِ اللَّهِ عزّوجلّ فَأَمَرَ اللَّهُ تَبَارَك وَ تَعَالَی ذَلِك النُّورَ أَنْ یشَقَّ فَقَالَ لِلنِّصْفِ كنْ مُحَمَّداً وَ قَالَ لِلنِّصْفِ كنْ عَلِیاً فَمِنْهَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله عَلِی مِنِّی وَ أَنَا مِنْ عَلِی وَ لَا یؤَدِّی عَنِّی إِلَّا عَلِی وَ قَدْ وَجَّهَ أَبَا بَكرٍ بِبَرَاءَةَ إِلَی مَكةَ فَنَزَلَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ یا مُحَمَّدُ قَالَ لَبَّیك قَالَ إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُك أَنْ تُؤَدِّیهَا أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ عَنْك فَوَجَّهَنِی فِی اسْتِرْدَادِ ابی بَكرٍ فَرَدَدْتُهُ فَوَجَدَ فِی نَفْسِهِ وَ قَالَ یا رَسُولَ اللَّهِ أَ نَزَلَ فِی الْقُرْآنُ قَالَ لَا وَ لَكنْ لَا یؤَدِّی إِلَّا أَنَا أَوْ عَلِی؛

ای سلمان و ای جندب! گفتیم بفرمایید: یا امیرالمؤمنین علیه السلام درود خدا برتو باد، فرمود: من و محمّد صلی الله علیه واله یک نور از نور خداوند بودیم. خداوند به آن نور دستور داد که دو قسمت شود، به نیمی از آن فرمود: محمّد صلی الله علیه واله باش! و به نیم دیگر فرمود: علی علیه السلام باش! به همین سبب پیامبر اکرم صلی الله علیه واله فرموده است: علی علیه السلام از من و من از علی علیه السلام هستم و این کار را نمی تواند انجام دهد، مگر علی علیه السلام . وقتی پیغمبر، ابوبکر را با سوره ی برائت به مکّه فرستاد، جبرئیل علیه السلام نازل شد و گفت: ای محمّد صلی الله علیه واله خداوند می فرماید: تو باید این کار را انجام دهی یا مردی از خودت. آن گاه مرا فرستاد تا سوره را از ابوبکر بگیرم، از او گرفتم؛ امّا او ناراحت شد و از پیامبر اکرم صلی الله علیه واله پرسید: آیا در این مورد آیه‎ ی قرآن درباره ی من نازل شده است؟ فرمود: نه؛ ولی نباید این کار را انجام دهد؛ مگر من یا علی علیه السلام .»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك یا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ قَالَ علیه السلام مَنْ لَا یصْلُحُ لِحَمْلِ صَحِیفَةٍ یؤَدِّیهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه واله كیفَ یصْلُحُ لِلْإِمَامَةِ یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ فَأَنَا وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله كنَّا نُوراً وَاحِداً صَارَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه واله الْمُصْطَفَی وَ صِرْتُ أَنَا وَصِیهُ الْمُرْتَضَی وَ صَارَ مُحَمَّدٌ النَّاطِقَ وَ صِرْتُ أَنَا الصَّامِتَ وَ إِنَّهُ لَا بُدَّ فِی كلِّ عَصْرٍ مِنَ الْأَعْصَارِ أَنْ یكونَ فِیهِ نَاطِقٌ وَ صَامِتٌ یا سَلْمَانُ صَارَ مُحَمَّدٌ الْمُنْذِرَ وَ صِرْتُ أَنَا الْهَادِی وَ ذَلِك قَوْلُهُ عزّوجلّ <إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكلِّ قَوْمٍ هادٍ> (الرعد، ۷) فَرَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه واله الْمُنْذِرُ وَ أَنَا الْهَادِی اللَّهُ یعْلَمُ ما تَحْمِلُ كلُّ أُنْثی وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كلُّ شَی ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ عالِمُ الْغَیبِ وَ الشَّهادَةِ الْكبِیرُ الْمُتَعالِ سَواءٌ مِنْكمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ؛

ای سلمان و اباذر! گفتیم: ای برادر رسول خدا صلی الله علیه واله بفرمایید، فرمود: اکنون فکر کنید کسی که صلاحیت نداشته باشد، چند آیه را از جانب پیامبر به مردم برساند، چگونه برای امامت صلاحیت دارد؟ من و پیامبر، یک نور بودیم. او محمّد مصطفی صلی الله علیه واله گردید و من وصیّ او علی مرتضی علیه السلام شدم. محمّد ناطق شد و من ساکت. باید در هر زمان، ناطق و صامتی باشد. ای سلمان! محمّد صلی الله علیه واله منذِر است و من هادی. این است معنی آیه ی تو فقط بیمدهندهاى و براى هرگروهى هدایتکنندهاى است. پیامبر اکرم صلی الله علیه واله منذِر است و من هادی.»

«اللَّهُ یعْلَمُ ما تَحْمِلُ كلُّ أُنْثی وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كلُّ شَی ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ عالِمُ الْغَیبِ وَ الشَّهادَةِ الْكبِیرُ الْمُتَعالِ سَواءٌ مِنْكمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ

یحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ قَالَ فَضَرَبَ علیه السلام بِیدِهِ عَلَی أُخْرَی وَ قَالَ صَارَ مُحَمَّدٌ صَاحِبَ الْجَمْعِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ النَّشْرِ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ صَاحِبَ الْجَنَّةِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ النَّارِ أَقُولُ لَهَا خُذِی هَذَا وَ ذَرِی هَذَا وَ صَارَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه واله صَاحِبَ الرَّجْفَةِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ الْهَدَّةِ وَ أَنَا صَاحِبُ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَلْهَمَنِی اللَّهُ عزّوجلّ عِلْمَ مَا فِیهِ نَعَمْ؛

در این موقع، علی علیه السلام دستش را بر دست دیگر زده، گفت: محمّد صلی الله علیه واله صاحب جمع و من صاحب نشرم. محمّد صلی الله علیه واله صاحب بهشت و من صاحب جهنّمم. به جهنّم می گویم: این را بگیر و این یک را واگذار! محمّد صلی الله علیه واله صاحب مکان و من صاحب ریزش و لوح محفوظم که خدا به من الهام نموده، آنچه در لوح است.»«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ <یس وَ الْقُرْآنِ الْحَكیمِ> (یس، ۱ و ۹) وَ صَارَ مُحَمَّدٌ <ن وَ الْقَلَمِ> (القلم، ۱) وَ صَارَ مُحَمَّدٌ <طه ما أَنْزَلْنا عَلَیك الْقُرْآنَ لِتَشْقی> (طه، ۱ و ۲) وَ صَارَ مُحَمَّدٌ صَاحِبَ الدَّلَالاتِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ الْمُعْجِزَاتِ وَ الْآیاتِ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ خَاتَمَ النَّبِیینَ وَ صِرْتُ أنَا خَاتَمَ الْوَصِیینَ وَ أَنَا <الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ> (الفاتحة، ۶) وَ أَنَا <النَّبَأُ الْعَظِیمُ الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ> (النبأ، ۲ و ۳) وَ لَا أَحَدٌ اخْتَلَفَ إِلَّا فِی وَلَایتِی وَ صَارَ مُحَمَّدٌ صَاحِبَ الدَّعْوَةِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ السَّیفِ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ نَبِیاً مُرْسَلًا وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ أَمْرِ النَّبِی صلی الله علیه واله قَالَ اللَّهُ عزّوجلّ <یلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلی مَنْ یشاءُ مِنْ عِبادِهِ> (المؤمن، ۱۵) وَ هُوَ رُوحُ اللَّهِ لَا یعْطِیهِ وَ لَا یلْقِی هَذَا الرُّوحَ إِلَّا عَلَی مَلَك مُقَرَّبٍ أَوْ نَبِی مُرْسَلٍ أَوْ وَصِی مُنْتَجَبٍ فَمَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ هَذَا الرُّوحَ فَقَدْ أَبَانَهُ مِنَ النَّاسِ وَ فَوَّضَ إِلَیهِ الْقُدْرَةَ وَ أَحْیا الْمَوْتَی وَ عَلِمَ بِمَا كانَ وَ مَا یكونُ وَ سَارَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَی الْمَغْرِبِ وَ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَی الْمَشْرِقِ فِی لَحْظَةِ عَینٍ وَ عَلِمَ مَا فِی الضَّمَائِرِ وَ الْقُلُوبِ وَ عَلِمَ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ؛

ای سلمان و اباذر! محمّد صلی الله علیه واله یس و القرآن الحکیم است. محمّد صلی الله علیه واله ن و القلم و طه ما أَنْزَلْنا عَلَیک الْقُرْآنَ لِتَشْقی است. محمّد صلی الله علیه واله صاحب دلالات و من صاحب معجزات و آیاتم. محمّد صلی الله علیه واله خاتم النبییّن و من خاتم الوصییّن و صراط مستقیمم و <النَّبَإِ الْعَظِیمِ الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ> هستم. هیچ کس اختلاف ندارد، مگر درباره ی ولایت من. محمّد صلی الله علیه واله صاحب دعوت و من صاحب شمشیر، محمّد صلی الله علیه واله پیامبر مرسل و من صاحب امر پیامبرم. خداوند می فرماید: <یلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلی مَنْ یشاءُ مِنْ عِبادِهِ.> او روح اللَّه است که عطا نمی کند و آن روح را القا نمی نماید، مگر بر ملک مقرّب یا پیامبر مرسل یا وصیّ برگزیده. به هر کس این روح را عنایت کند، او را از مردم، جدا و به او قدرت تفویض می کند و مرده زنده می کند، از گذشته و آینده اطلاع دارد و از مشرق به مغرب و از مغرب به مشرق در یک چشم به هم زدن می رود و از دل ها و قلب ها خبر دارد و از آسمان ها و زمین مطلع است.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ الذِّكرَ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عزّوجلّ <قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیكمْ ذِكراً رَسُولًا یتْلُوا عَلَیكمْ آیاتِ اللَّهِ> (الطلاق، ۱) إِنِّی أُعْطِیتُ عِلْمَ الْمَنَایا وَ الْبَلَایا وَ فَصْلَ الْخِطَابِ وَ اسْتُودِعْتُ عِلْمَ الْقُرْآنِ وَ مَا هُوَ كائِنٌ إِلَی یوْمِ الْقِیامَةِ وَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه واله أَقَامَ الْحُجَّةَ حُجَّةً لِلنَّاسِ وَ صِرْتُ أَنَا حُجَّةَ اللَّهِ عزّوجلّ جَعَلَ اللَّهُ لِی مَا لَمْ یجْعَلْ لِأَحَدٍ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لَا لِنَبِی مُرْسَلٍ وَ لَا لِمَلَك مُقَرَّبٍ؛

ای سلمان و اباذر! محمّد صلی الله علیه واله همان ذکری است که در قرآن فرموده است: خدا برای (هدایت) شما ذکر (یعنی قرآن) نازل کرد (و نیز) رسول بزرگواری را فرستاد که برای شما آیات روشن خدا را تلاوت میکند. به من

علم مرگ و میرها و بلاها و فصل الخطاب (در هرجا چه باید گفت و هر مسئله چه جوابی دارد) داده اند و به من علم قرآن و اتفاقات تا روز قیامت را داده اند. محمّد صلی الله علیه واله حجّت را تعیین کرد تا برای مردم حجّت باشد و من حجّة اللَّه شدم. خداوند به من مقامی عنایت کرده است که برای هیچ یک از گذشتگان و آیندگان، چه پیامبر مرسل و چه فرشته ی مقرّب قرار نداده است.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ أَنَا الَّذِی حَمَلْتُ نُوحاً فِی السَّفِینَةِ بِأَمْرِ رَبِّی وَ أَنَا الَّذِی أَخْرَجْتُ یونُسَ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا الَّذِی جَاوَزْتُ بِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ الْبَحْرَ بِأَمْرِ رَبِّی وَ أَنَا الَّذِی أَخْرَجْتُ إِبْرَاهِیمَ مِنَ النَّارِ بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا الَّذِی أَجْرَیتُ أَنْهَارَهَا وَ فَجَّرْتُ عُیونَهَا وَ غَرَسْتُ أَشْجَارَهَا بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا عَذَابُ یوْمِ الظُّلَّةِ وَ أَنَا الْمُنَادِی مِنْ مَكانٍ قَرِیبٍ قَدْ سَمِعَهُ الثَّقَلَانِ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ فَهِمَهُ قَوْمٌ إِنِّی لَأَسْمَعُ كلَّ قَوْمٍ: كل یوم، الْجَبَّارِینَ وَ الْمُنَافِقِینَ بِلُغَاتِهِمْ وَ أَنَا الْخَضِرُ عَالِمُ مُوسَی وَ أَنَا مُعَلِّمُ سُلَیمَانَ بْنِ دَاوُدَ وَ أَنَا ذُو الْقَرْنَینِ وَ أَنَا قُدْرَةُ اللَّهِ عزّوجلّ یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ مُحَمَّدٌ أَنَا وَ أَنَا مِنْ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدٌ مِنِّی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی مَرَجَ الْبَحْرَینِ یلْتَقِیانِ بَینَهُما بَرْزَخٌ لا یبْغِیانِ؛

ای سلمان و اباذر! گفتیم: ای امیرالمؤمنین علیه السلام بفرمایید. فرمود: منم آنکه نوح علیه السلام را در کشتی به دستور خدا بردم. من یونس علیه السلام را به اجازه ی خدا از شکم نهنگ خارج کردم. من به اجازه ی خدا، موسی علیه السلام را از دریا گذراندم. من به اجازه ی خدا ابراهیم علیه السلام را از آتش نجات دادم. من نهرها و چشمه هایش را جاری و درخت هایش را با اجازه ی خدایم کاشتم. من عذاب یوم الظله هستم (شاید منظور قیامت باشد). منم آنکه فریاد می زنم از مکان نزدیکی که تمام جنّ و انس آن را می شنوند و گروهی می فهمند.

من با هر گروهی چه ستمگران و چه منافقان به زبان خودشان صحبت می کنم. منم خضر علیه السلام آن دانشمندی که همراه موسی علیه السلام بود. منم معلّم سلیمان بن داود علیه السلام و منم ذوالقرنین و منم قدرت اللَّه. ای سلمان و اباذر! منم محمّد صلی الله علیه واله و محمّد صلی الله علیه واله من است. من از محمّدم صلی الله علیه واله و محمّد صلی الله علیه واله از من است. خداوند در این آیه می فرماید: اوست که دو دریا (ی آب شور و گوارا) را به هم در آمیخت تا به هم برخورد کنند و میان آن دو، فاصلهای است که به حدود یکدیگر تجاوز نمیکنند.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ قَالَ إِنَّ مَیتَنَا لَمْ یمُتْ وَ غَائِبَنَا لَمْ یغِبْ وَ إِنَّ قَتْلَانَا لَنْ یقْتَلُوا یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیك قَالَ علیه السلام أَنَا أَمِیرُ كلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ مِمَّنْ مَضَی وَ مِمَّنْ بَقِی وَ أُیدْتُ بِرُوحِ الْعَظَمَةِ وَ إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِیدِ اللَّهِ لَا تُسَمُّونَا أَرْبَاباً وَ قُولُوا فِی فَضْلِنَا مَا شِئْتُمْ فَإِنَّكمْ لَنْ تَبْلُغُوا مِنْ فَضْلِنَا كنْهَ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَنَا وَ لَا مِعْشَارَ الْعُشْرِ لِأَنَّا آیاتُ اللَّهِ وَ دَلَائِلُهُ وَ حُجَجُ اللَّهِ وَ خُلَفَاؤُهُ وَ أُمَنَاؤُهُ وَ أَئِمَّتُهُ وَ وَجْهُ اللَّهِ وَ عَینُ اللَّهِ وَ لِسَانُ اللَّهِ بِنَا یعَذِّبُ اللَّهُ عِبَادَهُ وَ بِنَا یثِیبُ وَ مِنْ بَینِ خَلْقِهِ طَهَّرَنَا وَ اخْتَارَنَا وَ اصْطَفَانَا وَ لَوْ قَالَ قَائِلٌ لِمَ وَ كیفَ وَ فِیمَ لَكفَرَ وَ أَشْرَك لِأَنَّهُ لَا یسْأَلُ عَمَّا یفْعَلُ وَ هُمْ یسْأَلُونَ؛

ای سلمان و اباذر! گفتیم: بفرمایید ای امیرالمؤمنین علیه السلام ، فرمود: مرده ی ما نمرده و غایب ما دور نشده است و کشته های ما هرگز کشته نشده اند. ای سلمان و اباذر! من امیر هر مرد و زن مؤمنم، چه گذشتگان و چه آیندگان. مرا با روح عظمت تأیید کرده اند. من یکی از بندگان خدایم. مبادا ما را خدا بنامید! درباره ی فضل ما هرچه مایلید بگویید، به کُنه فضل ما نخواهید رسید و حتّی مقداری از یک دهم آن را نمی توانید بیان کنید، چون ما آیات و

دلایل خداییم و حجّت و خلیفه و امین و امام و وجه اللَّه و عین اللَّه و لسان اللَّه هستیم. به وسیله ی ما بندگان خدا عذاب و به وسیله ی ما پاداش داده می شوند. ما را از میان بندگان خود پاک نموده و انتخاب کردهاست و اگر کسی بگوید به چه جهت و چگونه هستند و در کجایند که چنین شده اند؟ زیرا خداوند درباره ی آنچه می کند (در برابر هیچ کس) پاسخگو نیست، درحالی که بندگان، مورد سؤال و بازخواست خواهند بود.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیك قَالَ علیه السلام مَنْ آمَنَ بِمَا قُلْتُ وَ صَدَّقَ بِمَا بَینْتُ وَ فَسَّرْتُ وَ شَرَحْتُ وَ أَوْضَحْتُ وَ نَوَّرْتُ وَ بَرْهَنْتُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ شَرَحَ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَ هُوَ عَارِفٌ مُسْتَبْصِرٌ قَدِ انْتَهَی وَ بَلَغَ وَ كمَلَ وَ مَنْ شَك وَ عَنَدَ وَ جَحَدَ وَ وَقَفَ وَ تَحَیرَ وَ ارْتَابَ فَهُوَ مُقَصِّرٌ وَ نَاصِبٌ؛

ای سلمان و اباذر! کسی که ایمان بیاورد به آنچه بیان کردم، تفسیر نمودم، شرح دادم، روشن کردم و استدلال نمودم، او مؤمنی است که قلبش برای ایمان آزمایش شده و سینه هایش برای اسلام وسعت یافته. او عارف روشن بین است که به هدف رسیده و کامل شده و هر کس شک نماید، دشمنی ورزد، منکر شود، متحیّر باشد و تردید نماید، مقصّر و ناصبی است.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیك قَالَ علیه السلام أَنَا أُحْیی وَ أُمِیتُ بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا أُنَبِّئُكمْ بِمَا تَأْكلُونَ وَ مَا تَدَّخِرُونَ فِی بُیوتِكمْ بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا عَالِمٌ بِضَمَائِرِ قُلُوبِكمْ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ أَوْلَادِی علیه السلام یعْلَمُونَ وَ یفْعَلُونَ هَذَا إِذَا أَحَبُّوا وَ أَرَادُوا لِأَنَّا كلَّنَا وَاحِدٌ أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ كلُّنَا مُحَمَّدٌ.

فَلَا تَفَرَّقُوا بَینَنَا وَ نَحْنُ إِذَا شِئْنَا شَاءَ اللَّهُ وَ إِذَا كرِهْنَا كرِهَ اللَّهُ الْوَیلُ كلُّ الْوَیلِ لِمَنْ أَنْكرَ فَضْلَنَا وَ خُصُوصِیتَنَا وَ مَا أَعْطَانَا اللَّهُ رَبُّنَا لِأَنَّ مَنْ أَنْكرَ شَیئاً مِمَّا أَعْطَانَا اللَّهُ فَقَدْ أَنْكرَ قُدْرَةَ اللَّهِ عزّوجلّ وَ مَشِیتَهُ فِینَا؛

ای سلمان و اباذر! گفتیم: بفرمایید یا امیرالمؤمنین علیه السلام . فرمود: من زنده می کنم و به اجازه ی خدا می میرانم. من به اذن خدا به شما خبر می دهم که چه می خورید و چه در خانه هایتان ذخیره کرده اید. من از دل های شما مطّلعم و ائمه علیه السلام از اولادم نیز همین کارها را می کنند و این اطلاعات را دارند، هر وقت بخواهند و اراده کنند، چون ما همه یکی هستیم. اوّل ما محمّد، آخر ما محمّد و وسط ما محمّد است و همه ی ما محمّدیم. بین ما جدایی نیندازید! ما وقتی بخواهیم، خدا می خواهد و وقتی نخواهیم خدا نمی خواهد. وای بر کسی که منکر فضل و امتیازات و الطافی که خدا به ما عنایت کرده باشد، زیرا هر کسی منکر یکی از چیزهایی باشد که خدا به ما عنایت کرده، منکر قدرت خدا و مشیت او درباره ی ماست.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیك یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیك قَالَ علیه السلام لَقَدْ أَعْطَانَا اللَّهُ رَبُّنَا مَا هُوَ أَجَلُّ وَ أَعْظَمُ وَ أَعْلَی وَ أَكبَرُ مِنْ هَذَا كلِّهِ قُلْنَا یا أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ مَا الَّذِی أَعْطَاكمْ مَا هُوَ أَعْظَمُ وَ أَجَلُّ مِنْ هَذَا كلِّهِ قَالَ قَدْ أَعْطَانَا رَبُّنَا عزّوجلّ عِلْمَنَا لِلِاسْمِ الْأَعْظَمِ الَّذِی لَوْ شِئْنَا خَرَقَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ وَ نَعْرُجُ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ وَ نَهْبِطُ بِهِ الْأَرْضَ وَ نَغْرُبُ وَ نَشْرُقُ وَ نَنْتَهِی بِهِ إِلَی الْعَرْشِ فَنَجْلِسُ عَلَیهِ بَینَ یدَی اللَّهِ عزّوجلّ وَ یطِیعُنَا كلُّ شَی ءٍ حَتَّی السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبَالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ الْبِحَارُ وَ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ أَعْطَانَا اللَّهُ ذَلِك كلَّهُ بِالاسْمِ الْأَعْظَمِ الَّذِی عَلَّمَنَا وَ خَصَّنَا بِهِ وَ مَعَ هَذَا كلِّهِ

نَأْكلُ وَ نَشْرَبُ وَ نَمْشِی فِی الْأَسْوَاقِ وَ نَعْمَلُ هَذِهِ الْأَشْیاءَ بِأَمْرِ رَبِّنَا وَ نَحْنُ عِبَادُ اللَّهِ الْمُكرَمُونَ الَّذِینَ لا یسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یعْمَلُونَ وَ جَعَلَنَا مَعْصُومِینَ مُطَهَّرِینَ وَ فَضَّلَنَا عَلَی كثِیرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِینَ فَنَحْنُ نَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما كنَّا لِنَهْتَدِی لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ وَ حَقَّتْ كلِمَةُ الْعَذابِ عَلَی الْكافِرِینَ أَعْنِی الْجَاحِدِینَ بِكلِّ مَا أَعْطَانَا اللَّهُ مِنَ الْفَضْلِ وَ الْإِحْسَانِ؛

ای سلمان و اباذر! گفتیم: بفرمایید یا امیرالمؤمنین علیه السلام درود خدا بر تو باد. فرمود: خدا به ما چیزهایی داده که بزرگ تر و عظیم تر و عالی تر از همه ی اینهاست. پرسیدیم: چه چیز به شما داده که بهتر از همه ی اینهاست؟ فرمودند: ما را از اسم اعظم مطّلع نموده که اگر بخواهیم آسمان ها و زمین و بهشت و جهنّم را از جای بر کنَیم، به آسمان ببریم و به زمین بزنیم، به مغرب و مشرق می رویم و به عرش منتهی می شویم، در آنجا در مقابل خدا می نشینیم و همه چیز، حتّی آسمان ها و زمین و شمس و قمر و ستارگان و کوه ها و درخت ها و جنبندگان و دریاها و بهشت و جهنّم، مطیع ما هستند. خداوند این مقام را به واسطه ی اسم اعظم که عنایت نموده، بخشیده است. ما با تمام این امتیازات، غذا می خوریم و در بازارها راه می رویم و این کارها را به امر خدا انجام می دهیم. ما بندگان گرامی خدا هستیم که در مقابل او اظهار نظر نداریم و به دستورش عمل می کنیم. ما را معصوم و پاک قرار داده و بر بسیاری از بندگان مؤمنش برتری بخشیده است. ما می گوییم: خدا را ستایش که ما را به این مقام هدایت نموده که اگر او راهنمای ما نبود، به این مقام راه نمی یافتیم. عذاب بر کافران ثابت است که منظور، منکران الطاف خدا به ما هستند.»

«یا سَلْمَانُ وَ یا جُنْدَبُ فَهَذَا مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیةِ فَتَمَسَّك بِهَا رَاشِداً فَإِنَّهُ لَا یبْلُغُ أَحَدٌ مِنْ شِیعَتِنَا حَدَّ الِاسْتِبْصَارِ حَتَّی یعْرِفَنِی بِالنُّورَانِیةِ فَإِذَا عَرَفَنِی بِهَا كانَ مُسْتَبْصِراً بَالِغاً كامِلًا قَدْ خَاضَ بَحْراً مِنَ الْعِلْمِ وَ ارْتَقَی دَرَجَةً مِنَ الْفَضْلِ وَ اطَّلَعَ عَلَی سِرٍّ مِنْ سِرِّ اللَّهِ وَ مَكنُونِ خَزَائِنِهِ⁽¹⁾

اى سلمان و جندب! این معرفت من به نورانیت است. اکنون با رُشد و هدایت بدان چنگ بزنید، زیرا هیچ یک از شیعیان ما به سر حدّ بصیرت و روشن بینى نمى رسند، مگر مرا به [مقام] نورانیّت بشناسند. پس هرگاه چنین شد، به طور کامل به بصیرت و روشن بینى رسیده و در دریایى از علم فرو رفته و مرتبه اى از فضیلت را پیموده و بر رازى از رازها و گنجینه هاى پنهان خدا آگاهى یافته اند.»

این حدیث شریف، جامع و بیان کننده ی کامل شخصّیت حضرت امیر علیه السلام است. آنچه در دیگر احادیث گفته می شود در حقیقت تفسیر این حدیث شریف به شمار می آید؛ ای چه‎بسا در این گفته های حضرت، ناگفته هایی هم باشد که سلمان و ابوذر قدرت هضم آنها را نداشته باشند و حضرت از بیانشان خودداری کرده باشد؛ مثل حدیث حضرت رسول صلی الله علیه واله درباره ی معرفت سلمان و ابوذر که فرمود: اگر ابوذر آنچه در دل سلمان است را می دانست او را به قتل می رساند.بیان شد که شخصّیت حضرت، یک شخصیت تک بُعدی نیست؛ ازاین رو در این بخش سعی می شود بخش ناچیزی از فضایل حضرت در ابعاد مختلف ذکر شود.

۱. بُعد علمی: به طور کلّی، منبع اخذ علم هر نبیّ، یکی از این مراتب است که بیان می شود: مرتبه ی اوّل، مرتبه ی عَلِمَ است، مرتبه ی دوّم، شاء یا مشیّت مرتبه ی سوّم، اراد یعنی اراده کردن، مرتبه ی چهارم قدّر، مرتبه ی پنجم قضا و مرتبه ی ششم أمضاء است. تنها علمی که حتّی انبیا هم از آن اطلاع و به آن دسترسی ندارند، علوم اسمای مستأثره است که فقط در انحصار خود خداوند متعال است. انبیا در بقیه ی علوم با توجّه به ظرفیت می توانند بهره داشته باشند. منبع علم وصیّ نبیّ هم بالتبع از منابع شش گانه ی فوق است. حضرت امیر علیه السلام میراث دار علم حضرت رسول صلی الله علیه واله است.

یکی از این حدیث ها حدیث باب علم است که حضرت فرمود: «انا مدینة العلم و علی بابها» و روایت خود حضرت که فرمود: پیامبر هزار باب علم را بر من گشود، اگرچه در ظاهر، منبع علم حضرت امیر علیه السلام سه چیز است: وجود مقدس پیامبر صلی الله علیه واله ، قرآن کریم و الهام الهی.

۲. حدیث سلونی: «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی؛ از من بپرسید، پیش از آنکه مرا از دست بدهید.» این جمله از امام علی علیه السلام بر پایه ی این روایت در یَنابیعُالمَودَّه است. علی بن ابیطالب علیه السلام این جمله را بارها بر زبان جاری کرده است؛ از جمله پس از آنکه مردم با او به عنوان خلیفه بیعت کردند، در خطبهای خطاب به مردم کوفه و نیز در فاصله ی جنگ صفین و نهروان در جمع گروهی از اصحابش.

مضمون این جمله با عبارتهای «فَاسْأَلُونی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی»، «سَلُونِی عَمَّا شِئْتُمْ»؛ «از من بپرسید در مورد هر آنچه میخواهید»، «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ لَا تَسْأَلُونِی» و «سَلونی» (از من بپرسید) نیز نقل شده است.

دلالت حدیث بر فراوانی علم حضرت

در برخی از شرحهای نهجالبلاغه آمده است که جمله «سلونی قبل ان تفقدونی» دلالت دارد بر اینکه امام علی علیه السلام به همه چیز عالِم بوده است. همچنین به گفته ی ملاصالح مازندرانی عالم شیعه (درگذشته ۱۰۸۱ق)، برخی از عالمان اهل سنّت این عبارت را شاهدی بر فراوانی علم امام علی علیه السلام دانستهاند.

از امام باقر علیه السلام در معنای «سلونی قبل ان تفقدونی» نقل شده است: هیچکس علمی ندارد؛ مگر آنکه از علی علیه السلام گرفته است. مردم هر جا میخواهند بروند. به خدا سوگند که علم حق و درست، جز اینجا نیست. سپس امام باقر علیه السلام با دست به خانه ی خود اشاره می کند که بنا به گفته علّامه ی مجلسی، منظور از خانه ی خود، خانه وحی و نبوّت بوده است.

همچنین در ادامه ی «سلونی قبل ان تفقدونی» عبارتهای مختلفی آمده است که از گستردگی علم امام علی علیه السلام حکایت دارد؛ از جمله:

«به راستی علم اوّلین و آخرین نزد من است. من برای اهل تورات، طبق تورات، برای اهل اِنجیل، طبق انجیل و برای اهل قرآن، طبق قرآن فتوا میدهم.»⁽¹⁾«چرا از کسی که علم منایا و بلایا و نسبها نزد اوست، سؤال نمیکنید؟»⁽²⁾

«من راه های آسمان(معارف الهی) را بهتر از راه های زمین میشناسم.»⁽¹⁾«به خدا سوگند، از هرچه سؤال کنید، پاسخ میدهم. از کتاب خدا بپرسید که به خدا قسم، من به تمام آیات قرآن آگاهم که در شب نازل شدند یا روز؟ در زمین هموار نازل شدند یا در کوه؟»» ⁽²⁾به خدا قسم، پاسخ هر سؤال شما را درباره ی گذشته، حال و آینده میدهم.»⁽³⁾

فضیلت اختصاصی حضرت امیر علیه السلام

به گفته ی ابن مَرْدَوَیه اصفهانی، محدث قرن چهارم و پنجم اهل سنّت، عبارت «سلونی قبل ان تفقدونی» دلیلی بر عالمتر بودن امام علی علیه السلام نسبت به دیگر صحابه است.⁽⁴⁾همچنین ابراهیم بن محمد جوینی شافعی، عالم اهل سنّت (درگذشته ی ۷۳۰ق) در فرائد السمطین این عبارت را از فضایل اختصاصی حضرت علی علیه السلام دانسته است که دشمنان و مخالفان، چارهای جز اعتراف به آن ندارند.⁽⁵⁾از دیدگاه سید بن طاووس نیز از آنجا که امام علی علیه السلام این جمله را در حضور مردم و دشمنانش گفته است، نوعی تَحَدّی در علم به شمار میرود.⁽⁶⁾

۳. رُوِيَ: أَنَّ قَوْماً حَضَرُوا عِنْدَ اميرالمؤمنين علیه السلام وَ هُوَ يَخْطُبُ بِالْكُوفَةِ وَ يَقُولُ:

«سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي فَأَنَا لاَ أُسْأَلُ عَنْ شَيْءٍ دُونَ اَلْعَرْشِ إِلاَّ أَجَبْتُ فِيهِ لاَ يَقُولُهَا بَعْدِي إِلاَّ مُدَّعٍ أَوْ كَذَّابٌ مُفْتَرٍ فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ جَنْبِ مَجْلِسِهِ وَ فِي عُنُقِهِ كِتَابٌ كَالْمُصْحَفِ وَ هُوَ رَجُلٌ آدَمُ ظُرُبٌّ طُوَالٌ جَعْدُ اَلشَّعْرِ كَأَنَّهُ مِنْ يَهُودِ اَلْعَرَبِ فَقَالَ رَافِعاً صَوْتَهُ لِعَلِيٍّ علیه السلام يَا أَيُّهَا اَلْمُدَّعِي لِمَا لاَ يَعْلَمُ وَ اَلْمُتَقَدِّمُ لِمَا لاَ يَفْهَمُ أَنَا سَائِلُكَ فَأَجِبْ قَالَ فَوَثَبَ إِلَيْهِ أَصْحَابُهُ وَ شِيعَتُهُ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ وَ هَمُّوا بِهِ فَنَهَرَهُمْ عَلِيٌّ علیه السلام وَ قَالَ دَعُوهُ وَ لاَ تَعْجَلُوهُ فَإِنَّ اَلْعَجَلَ وَ اَلطَّيْشَ لاَ يَقُومُ بِهِ حُجَجُ اَللَّهِ وَ لاَ بِإِعْجَالِ اَلسَّائِلِ تَظْهَرُ بَرَاهِينُ اَللَّهِ تَعَالَى ثُمَّ اِلْتَفَتَ إِلَى اَلسَّائِلِ فَقَالَ سَلْ بِكُلِّ لِسَانِكَ وَ مَبْلَغِ عِلْمِكَ أُجِبْكَ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ تَعَالَى بِعِلْمٍ لاَ تَخْتَلِجُ فِيهِ اَلشُّكُوكُ وَ لاَ تُهَيِّجُهُ دَنَسُ رَيْبِ اَلزَّيْغِ وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ اَلْعَلِيِّ اَلْعَظِيمِ ثُمَّ قَالَ اَلرَّجُلُ كَمْ بَيْنَ اَلْمَشْرِقِ وَ اَلْمَغْرِبِ قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام مَسَافَةُ اَلْهَوَاءِ قَالَ اَلرَّجُلُ وَ مَا مَسَافَةُ اَلْهَوَاءِ قَالَ علیه السلام دَوَرَانُ اَلْفَلَكِ قَالَ اَلرَّجُلُ وَ مَا دَوَرَانُ اَلْفَلَكِ قَالَ علیه السلام مَسِيرُ يَوْمٍ لِلشَّمْسِ قَالَ صَدَقْتَ فَمَتَى اَلْقِيَامَةُ قَالَ علیه السلام عِنْدَ حُضُورِ اَلْمَنِيَّةِ وَ بُلُوغِ اَلْأَجَلِ قَالَ اَلرَّجُلُ صَدَقْتَ فَكَمْ عُمُرُ اَلدُّنْيَا...؛⁽¹⁾روایت شده که گروهى خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام آمدند، موقعى که ایشان در کوفه مشغول خطبه بود و مىفرمود: پیش از آنکه مرا بین خود نیابید، آنچه می خواهید بپرسید. از من نخواهید پرسید، از چیزى پایین عرش، مگر اینکه پاسخ خواهم داد. هر کس بعد ازمن، این جمله را بگوید، ادّعاى بی جا نموده، دروغگو و مفترى است. مردى از جاى حرکت کرد که پهلوى آن جناب نشسته بود و در گردنش کتابى چون مصحف داشت. مردى گندم گون، چاق و بلند قد با موهاى مجعّد بود که به یهودیان عرب شباهت داشت. با صداى بلند گفت: اى کسى که ادّعا مىکنى،

چیزى را که نمىدانى و پیشى مىگیرى، در مورد مسائلى که نمىفهمى من از تو مىپرسم. جوابم را بده. شیعیان و یاران على علیه السلام از هر طرف به او حمله کردند و تصمیم به کشتنش گرفتند. امیرالمؤمنین علیه السلام فریاد زد و آنها را از این کار بازداشت. فرمود: رهایش کنید، عجله ننمایید. با عجله و شتاب زدگى نمىتوان برهان و دلیل واقعى را اثبات نمود و نه با عجله کردن پرسشکننده، براهین خدا آشکار مىگردد. بعد روى به جانب او فرمود: با تمام نیروى خود بپرس و هرچه مىدانى سؤال کن، ان شاء الله جوابت را خواهم داد، جوابى که شک بردار نباشد و نتوان بر آن خرده گرفت و در واقعیتش تردید کرد، و لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظیم. آن مرد گفت: فاصله ی بین مشرق و مغرب چقدر است؟ فرمود: مسافت هوا. گفت مسافت هوا چقدر است؟ فرمود: به اندازه دوَران فلک. گفت: دوران فلک چقدر است؟ فرمود: به اندازه ی یک روز مسیر خورشید. گفت: صحیح گفتى. پرسید: قیامت چه وقت است؟ فرمود: هنگام مرگ و رسیدن اجل. گفت: صحیح است. عمر دنیا چقدر است؟ فرمود: هفت هزار دیگر حدّى نیست (شاید از زمان خلقت آدم تا زمان خود را مىفرماید.) آن مرد گفت: صحیح است.گفت: بکّه کجاى مکه است؟ فرمود: مکّه اطراف حرم و بکّه محل خانه ی خدا است. گفت: صحیح مىفرمایید. پرسید: چرا مکّه نام گرفته؟ فرمود: زیرا خداوند، زمین را از زیر آن مکّ نموده، یعنى کشانده است. پرسید: پس چرا بکّه نام گرفته؟ فرمود: زیرا این خانه، گردن ستمگران و تبهکاران را در هم شکسته است. گفت: راست مى گویى. گفت: خدا قبل از اینکه عرش را بیافریند، کجا بود؟ فرمود: منزّه است خدایى که کنُه صفات او را حاملان عرش با قرب مقام

کرامتى که دارند، درک نمىکنند و نه ملائکه ی مقرّب مىتوانند انوار دامن جلالش را بیابند. واى بر تو! گفته نمىشود خدا کجا است و در چیست و نه کدام است و نه چگونه است؟ گفت: صحیح است؛ امّا چقدر عرش خدا قبل از آفرینش زمین و آسمان، روى آب بود؟ فرمود: مىتوانى حساب کنى؟ گفت: بلى. فرمود: شاید نتوانى حساب این عدد را بنمایى. جواب داد: نه من خوب مىتوانم حساب کنم. فرمود: اگر فاصله ی بین زمین و آسمان را دانه ی خردل به روى زمین بریزند تا آسمان را پر کند، بعد به تو اجازه دهند که یک دانه یک دانه با این ناتوانى که دارى از مشرق به مغرب، آنها را حمل کنى و عمرت را طولانى کنند و به تو نیروى چنین کارى بدهند تا نقل نمایى و بشمارى، این کار آسان تر است از تعداد سال هایى که عرش، قبل از آفرینش زمین و آسمان روى آب بود. من براى تو یک دهم یک دهم از یک دهمها از یک جزء از صد هزار جزء را توضیح دادم. استغفار مى کنم از اینکه کم کردم و اندازه ای معیّن نمودم.»

۴. «وَ قَالَ لِكُمَيْلِ بْنِ زِيَادٍ مُتَأَوِّهاً آهِ إِنَّ هُنَا لَعِلْماً جَمّاً وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً بَلَى لاَ تَخْلُو اَلْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ عَلَى عِبَادِهِ إِمَّا ظَاهِرٍ مَشْهُورٍ أَوْ خَائِفٍ مَغْمُورٍ لِئَلاَّ تَبْطُلَ حُجَجُ اَللَّهِ وَ بَيِّنَاتُهُ؛⁽¹⁾و به کمیل بن زیاد، درحالى که آه دردناک از دل برمىکشید مىفرمود: بهدرستی که در اینجا (به سینه‎ ی مبارک اشاره فرمود) دانش فراوانى انباشته است. اى کاش! کسانى که شایستگى پذیرش این علوم را داشتند، مىیافتم تا آنها را با این مواهب و اسرار الهى آشنا مىساختم، به این دلیل که من حجّت خدا بر مردم در

روى زمینم و زمین هیچ گاه از پیشوا و رهبرى که رهنمودهاى الهى را بین مردم منتشر کند، خالى نخواهد ماند، خواه در متن اجتماع و در دید مردم قرار گرفته و یا بر اثر ظلم ستمکاران، خایف و از دید مردم حق ناشناس مستور باشد و این نصب امام، سنت قطعى الهى است تا بدین وسیله، حجت ها تعطیل نشود و براهین روشن خداوند از نظرها دور نماند و نیازمندی هاى مردم برطرف شود.»

۵. وَ مِنْ ذَلِکَ قَوْلُهُ علیه السلام : «وَ قَدْ جَلَسَ لِأَخْذِ اَلْبَيْعَةِ يَأْتِيكُمْ مِنْ قِبَلِ اَلْكُوفَةِ أَلْفُ رَجُلٍ لاَ يَزِيدُونَ وَاحِداً وَ لاَ يَنْقُصُونَ وَاحِداً يُبَايِعُونِّي عَلَى اَلْمَوْتِ قَالَ ابن عَبَّاسٍ فَجَزِعْتُ لِذَلِكَ وَ خَشِيتُ أَنْ يَنْقُصَ اَلْقَوْمُ عَنِ اَلْعَدَدِ أَوْ يَزِيدُوا عَلَيْهِ فَلَمْ أَزَلْ مَهْمُوماً فَجَعَلْتُ أُحْصِيهِمْ فَاسْتَوْفَيْتُ تِسْعَ مِائَةٍ وَ تِسْعَةً وَ تِسْعِينَ رَجُلاً ثُمَّ اِنْقَطَعَ مَجِيءُ اَلْقَوْمِ فَبَيْنَا أَنَا مُفَكِّرٌ فِي ذَلِكَ إِذْ رَأَيْتُ شَخْصاً قَدْ أَقْبَلَ فَإِذَا هُوَ أُوَيْسٌ اَلْقَرَنِيُّ تَمَامُ اَلْعَدَد؛⁽¹⁾از جمله ی اخبار غیبى آن حضرت، این است: آن روز که براى گرفتن بیعت از مردم جلوس کرده بود، فرمود: از سوى کوفه یک جمعیّت هزار نفرى نه یک تن زیاد و نه کم، به جانب شما خواهند آمد و با من تا آستانه ی مرگ بیعت خواهند نمود، یعنى بیعت واقعى، بیعت این گروه است و نه بیعت دیگران، زیرا بیعتکنندگان امروز، جز ریاست و اندوختن مال و به دست گرفتن قدرت در پوشش بیعت با من انگیزه ی دیگرى ندارند. ابن عباس که شاگردى دل باخته و فداکارى سر از پا ناشناخته بود و در عین حال با دقّت، جوانب امور را مىنگریست، می گوید: از تعیین عدد (یک هزار نفر) بدون کم و زیاد، قلبم به هراس و تپش افتاد که نکند از این جمعیّت،

یک نفر کم یا زیاد باشد و در این بین، منافقان کوردل زبان به طعن بگشایند و او را تکذیب کنند. به همین سبب واردین را یکایک شماره نموده، تا عدد آنها به نهصد و نود و نه نفر رسید. سپس تعداد جمعیّت به پایان رسید. کم شدن یک نفر از آنان بر من گران آمد و هالهاى از اندوه و تفکّر مغزم را فراگرفت. [با خود گفتم: آیا ممکن است پیشوایى راستین مانند على علیه السلام خلاف گفته باشد؟] در این بین دیدم شخصى از دور پیدا شد و همین که نزدیک گردید، دیدم او اویس قرن است که با او عدد مذکور (یک هزار نفر) کامل گردید.»

۶. «وَ مِنْ ذَلِكَ إِخْبَارُهُ بِصَلْبِ مِيثَمٍ اَلتَّمَّارِ وَ طَعْنِهِ بِحَرْبَةٍ عَاشِرَ عَشَرَةٍ عَلَى بَابِ دَارِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ وَ أَرَاهُ اَلنَّخْلَةَ اَلَّتِي يُصْلَبُ عَلَى جِذْعِهَا فَكَانَ مِيثَمٌ يَأْتِيهَا وَ يُصَلِّي عِنْدَهَا وَ يَقُولُ لِعَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ إِنِّي مُجَاوِرُكَ فَأَحْسِنْ جِوَارِي فَصَلَبَهُ عبيداللّه بْنُ زِيَادٍ فِي ذَلِكَ اَلْمَوْضِعِ وَ طَعَنَهُ بِحَرْبَةٍ وَ مِنْ ذَلِكَ إِخْبَارُهُ بِقَطْعِ يَدَيْ رُشَيْدٍ اَلْهَجَرِيِّ وَ رِجْلَيْهِ وَ صَلْبِهِ فَفُعِلَ بِهِ ذَلِكَ؛⁽¹⁾یکى دیگر از اخبار غیبى آن حضرت درباره ی شهادت میثم تمّار است که فرمود: او دهمین فردى است که درب منزل عمرو بن حریث با ضرب خنجرى به پهلوى او کشته خواهد شد و به درخت خرمایى که در آنجاست وی را به دار خواهند کشید و آن درخت را به میثم نشان داد. از آنپس وى نزد آن درخت مىآمد و نماز مىگزارد و به عمرو مىفرمود: چون من با تو همسایه خواهم شد، لازم است حسن همجوارى را رعایت کنى. دیرى نگذشت که عبیداللّه بن زیاد، او را در همان مکان و به همان درخت به دار کشید و دستور داد ضربتى را به

پهلویش بزنند که با همان ضربت به شهادت رسید. حدیث دیگرى از اخبار غیبى آن حضرت، خبر دادن آن جناب به قطع دست و پاى رشید هجرى و به دار کشیدن اوست که به وقوع پیوست.»

۷. «وَ مِنْ ذَلِكَ: إِخْبَارُهُ بِقَتْلِهِ قَنْبَرَ وَ كَانَ اَلْحَجَّاجُ قَالَ يَوْماً أُحِبُّ أَنْ أُصِيبَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِ أَبِي تُرَابٍ فَأَتَقَرَّبَ إِلَى اَللَّهِ تَعَالَى بِدَمِهِ.فَقِيلَ لَهُ مَا نَعْلَمُ أَحَداً كَانَ أَطْوَلَ صُحْبَةً لِأَبِي تُرَابٍ مِنْ قَنْبَرٍ مَوْلاَهُ.فَأَحْضَرَهُ وَ قَالَ اِبْرَأْ مِنْ دِينِهِ.قَالَ فَإِذَا بَرِئْتُ مِنْ دِينِهِ تَدُلُّنِي عَلَى دِينٍ غَيْرِهِ أَفْضَلَ مِنْهُ قَالَ إِنِّي قَاتِلُكَ فَاخْتَرْ أَيَّ قِتْلَةٍ أَحَبَّ إِلَيْكَ.قَالَ قَدْ صَيَّرْتُ ذَلِكَ إِلَيْكَ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّكَ لاَ تَقْتُلُنِي قِتْلَةً إِلاَّ قَتَلْتُكَ مِثْلَهَا وَ بِهَذَا أَخْبَرَنِي اميرالمؤمنين علیه السلام أَنَّ مَنِيَّتِي تَكُونُ ذَبْحاً ظُلْماً بِغَيْرِ حَقٍّ.فَأَمَرَ بِهِ فَذُبِحَ؛⁽¹⁾یکى دیگر از اخبار غیبى آن حضرت، این است که على علیه السلام شهادت قنبر را به دست سفّاک زمان و دژخیم خون آشام، حجاج بن یوسف ثقفى پیش بینى کرد، چرا که این پیشامدها را از رسول خدا صلی الله علیه واله شنیده بود و باید در وقت مناسب به آگاهى مردم برساند. روزى حجّاج در جمع همدستان خیانتکارش گفت: دوست دارم براى تقرّب به خدا، یکى از یاران ابوتراب را به خاک و خون بکشم. او را به من معرفى کنید. گفتند: کسى که مدّتى طولانى در خدمت ابوتراب به سر برده قنبر است. فوراً او را احضار کرد و گفت: از دین ابوتراب تبرّى بجوى! قنبر فرمود: اگر از او و دینش تبرّى جویم، آیا دینى بهتر از دین و آیینش برایم سراغ دارى؟ او که از جواب عاجز مانده بود گفت: من تصمیم گرفتهام تو را بکشم، هم اکنون اختیار با توست که نوع آن را تعیین کنى! قنبر گفت: این اختیار را به تو وا مى گذارم،

گفت: چرا؟ قنبر فرمود: هر طور مرا بکشى، همان گونه تو را خواهند کشت. مولایم امیرمؤمنان علیه السلام به من خبر داد که مرگ من در بستر شهادت به دست سفاکى مانند تو، مذبوحانه و مظلومانه صورت مىگیرد! حجّاج خون آشام فوراً دستور داد او را سر ببرند، جلاد سر از تن او برگرفت و قنبر به لقاء اللّه نائل شد.»

درباره ی حدیث سلونی گفته شده است: هر کسی غیر از حضرت امیر علیه السلام چنین ادعایی کرده است، جز رسوایی برایش ثمره ای نداشته است.

در ادامه به مواردی می پردازیم که خود حضرت در نهج البلاغه به آن اشاره می کند:

۸. حضرت امیر علیه السلام در خطبه ی۱۹۲ از نهج البلاغه هنگامی که ظهور اسلام را تشریح می کند و رسول اکرم صلی الله علیه واله را می ستاید، می فرماید: رسول اکرم صلی الله علیه واله مرا در همان اوایل زندگی ام در دامن خویش می پروراند و هر روز بابی از علم و اخلاق به رویم می گشود و مرا به اقتدای آن فرا می خواند: «یَرفَع لى فى كُلّ یومٍ مِن أخلاقِه عَلَماً ویأمرنى بالاقتداءِ بِهِ.» هر سال که مجاور کوه حرا می شد و در جوارش به عبادات می پرداخت، من او را می دیدم و جز من کسی وی را نمی دید: «ولقد كان یُجاور فی كلّ سنةٍ بِحِراء فَأراه وَلایَراهُ غیرى.»آن هم در خانه ای که اسلام در آن ظهور کرده بود و غیر از رسول اکرم صلی الله علیه واله و خدیجه علیها السلام کسی نبود و من سوّمین نفر بودم. نور وحی و رسالت را می دیدم و نسیم نبوّت را استشمام می کردم: «ولم یجمع بیتٌ واحدٌ یومئذٍ فى الإسلام غیر رسول الله صلی الله علیه واله و خدیجة و أنا ثالثهما. أری نور الوحی و الرّسالة و أشمّ ریح النبوّة.»

آن شامّه ی غیبی که نسیم غیبی را استشمام می کند و در انبیا علیهم السلام وجود

داشت، در علی علیه السلام نیز بود. وقتی برادران یوسف علیه السلام از مصر حرکت کردند و پیراهن وی را همراه خود آوردند، در فاصله ی چندین فرسنگی، حضرت یعقوب علیه السلام با قاطعیّت و تأکید فرمود: من نسیم و بوی یوسف را استشمام می کنم: «إنّی لأجد ریح یوسف لولا أن تفنّدون.»

شامّه ای که از غیب می بوید، شامه ای مُلکی و مادّی نیست، چنان که نبوّت نیز مربوط به عالم طبیعت و مُلک نیست و تنها با حسّ بویایی ملکوتی می توان نبوّت را -که امری غیبی است- تشخیص داد.

سپس علی علیه السلام می فرماید: من هنگام نزول وحی بر پیامبر صلی الله علیه واله ، صدای ناله ی شیطان را شنیدم و به رسول اکرم صلی الله علیه واله عرض کردم: این آهنگ و ناله ی ویژه ی شیطان از کجا به گوش می رسد؟ فرمود: این افسوس شیطان است که فهمید دیگر پرستش نمی شود؛ چون جایی که وحی، نبوّت و رسالت حکومت کند، آنجا شیطان عبادت نمی شود: «ولقد سمعت رنّة الشیطان حین نزل الوحى علیه صلی الله علیه واله فقلت: یارسول الله ما هذه الرنّة؟ فقال: هذا الشیطان قد أیس من عبادته.» آن گاه فرمود: ای علی علیه السلام هرچه را من می بینم، تو نیز می بینی و هرچه را من می شنوم تو نیز می شنوی، جز آنکه تو پیامبر نیستی؛ ولی وزیر من هستی و تو بر پایه ی خیر استواری: «إنّک تسمع ما أسمع و تری ما أری إلاّ أنّک لست بنبیٍّ و لکنّک لوزیر و إنّک علی خیر.»

۹. حضرت علی علیه السلام در خطبه ی سوّم(خطبه ی «شقشقیّه») می فرماید: «ینحدر عنّى السیل ولا یرقی إلىّ الطیر؛ من آن کوه بلندم که سیل علوم از من سرازیر می گردد! ]چون هر کوهی سیل خیز نیست و سیل فقط از کوه بلند و مرتفع بر می خیزد[ و هیچ پرواز کننده ای به مقام اوج گرفته ی من پر نمی کشد.»

فکر اندیشمند عادی به مقام والای علی بن ابی طالب علیه السلام ره نمی یابد و تحمّل هضم و فراگیری علومِ سیل گونه ی این حکیم الهی برای افراد عادی مقدور نیست؛ زیرا در برابر سیل نمی توان ایستاد؛ بلکه باید از کناره هایش به قدر توان بهره برد.

۱۰. آن حضرت در خطبه ی ۱۸۹ در بیان مقام علمی خود می فرماید: «أیّها النّاس! سلونى قبل أن تفقدونى فلأنا بطرق السماء أعْلم منّى بطرق الأرض.» در این کلام، آن حضرت برای خود دو نشئه قائل است، چنان که جهان نیز دو نشئه دارد: عالَم ظاهر و عالَم باطن، عالَم غیب و عالَم شهادت. ایشان می فرماید: جنبه ی غیبی من قوی تر از جنبه ی شهادت من است! آگاهی من به علوم آسمانی بیش از آگاهی من به علوم زمینی است! زیرا غیب، قوی تر از شهادت است و باخبران از غیبِ عالَم، قوی تر از مرتبطان به عالَم شهادت هستند.۱۱. حضرت در خطبه ی ۱۷۵ می فرماید: «واللّه لو شئتُ أن أُخبر كلّ رجلٍ منكم بمخْرجه وموْلجه و جمیع شأنه لفعلتُ! ولكن أخاف أن تكفروا فىّ برسول الله صلی الله علیه واله ألا وإنّى مُفْضیه إلی الخاصّة ممّن یؤمّن ذلك منه؛ سوگند به خدا! اگر بخواهم جریان زندگی شما، آغاز و انجام آن و ورود و خروج شما را در کارها تشریح کنم، می توانم، چون از گذشته و آینده ی شما به اذن خدا آگاهم، ولی خوف دارم که تاب نیاورید و بگویید: چون رسول خدا صلی الله علیه واله چنین نفرمود و علی علیه السلام می گوید، پس علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه واله والاتر است و این مسئله، زمینه ی انحراف فکری شما را فراهم سازد. آگاه باشید که با موالیان مورد اطمینان، بعضی از اسرار عالم را در میان می گذارم.»

این نمونه ای از احاطه ی علمی علی علیه السلام به جهان غیب است و جهان غیب بر جهان شهادت احاطه دارد.

۱۲. امام در خطبه ی ۱۵۸ خود را سخن گوی وحی معرّفی می کند و می فرماید: «ذلک القرآن فاسْتنطقوه ولنْ ینطق ولکن أُخبرکم عنه ألا إنّ فیه علم ما یأتی والحدیث عن الماضی و دواء دائکم ونظم ما بینکم؛ قرآن سخن می گوید، شما از قرآن بپرسید، ولی هرگز حرف نمی زند، ولی من سخن گوی قرآنم و شما را از محتوایش آگاه می سازم. آگاه باشید که علم آینده، سخن از گذشته، داروی دردها و نظم امور زندگی شما در قرآن است.»

۱۳. حضرت در خطبه ی ۱۰۹ می فرماید: ما درخت نبوّتیم، درخت نبوّت در خاندان ما ریشه دارد و فیض رسالت در این خانواده فرود می آید و فرشته های خدای متعال به خاندان ما رفت و آمد دارند و ما قرارگاه علم و چشمه سار حکمت هاییم: «نحْن شجرة النبوّة و مَحَطُّ الرّسالة و مختلف الملائكة و معادن العلم و یَنابیع الحِكَم.»

کانون علم و حکمت، علی و اولاد علی علیه السلام هستند. قرآن کریم در تشریح حکمت، گویا و رساست، امیر مؤمنان علیه السلام نیز که شاگرد بارز این کتاب و قرآن ناطق است، بهترین بیانگر حکمت خواهد بود.

وصفی را که خدا برای قرآن بیان فرمود، علی علیه السلام نمونه ی آن صفت را برای خود تشریح می کند. خدا درباره ی عظمت قرآن می فرماید: «لو أنزلنا هذا القران علی جبلٍ لرأیته خاشعاً متصدّعاً من خشیة الله؛⁽¹⁾آن قدر این قرآن، وزین است که اگر آن را بر کوه نازل کنیم، کوه متلاشی می شود.»

هضم مسائل سنگین برای همگان میسّر نیست و چه بسا افرادی را به صداع و سردرد دچار می سازد. معارف بلند قرآن نیز کوه را به صداع، تفرّق و تلاشی مبتلا می کند و این مَثَلی است که ممثّل را روشن می سازد: «وتلك الأمثال نضربها للنّاس.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان علیه السلام هم پس از درگذشت سهل بن حنیف انصاری -که از اصحاب دیرینه و شاگردان مکتب مولی الموحّدین علیه السلام بود- فرمود: اگر کوه بخواهد محبّتم را هضم کند، متلاشی می شود: «لو أحبّنى جبلٌ لتهافت»؛⁽²⁾یعنی تحمّل محبّت، هضم ولایت و معرفت علی علیه السلام برای کوه مقدور نیست، همان گونه که هضم معانی بلند قرآن، برایش مقدور نیست.

۱۴. امام در کلمه ی قصار ۱۸۴ می فرماید: «ما شككْت فى الحق مذ اُریته؛ از آن لحظه ای که حق را به من نمایاندند و برایم حق مشهود شد، در آن شک نکردم.»

آری! علی علیه السلام بر فطرت توحید زاده شده است: «فإنّى ولدتُ علی الفطرة.»⁽³⁾از موقعی که حق را به حضرت نشان دادند، در آن شک نکرد و تا آخر هم بر آن استوار ماند.

۱۵. امیر مؤمنان علی علیه السلام در یکی از نامه هایش برای معاویه، مقداری از فضایل اهل بیت علیهم السلام را تشریح کرده، می فرماید: اگر خداوند در قرآن از خودستایی و برشمردن فضایلش، نهی نفرموده بود: «فَلا تُزَكُّوا أنْفُسَكُم.»⁽⁴⁾من گوشه ای از فضایل خانوادگی ام را برمی شمردم: «وَلو لا ما نَهی الله عنه من تزكیة

المرء نفسَه، لذكر ذاكر فضائل جمّة.»⁽¹⁾این کار، شمارش نعمت های خدا در کمال خضوع و بندگی است.

سپس می فرماید: «فإنّا صنائع ربّنا والناس بَعدُ صنائع لنا؛⁽²⁾ما ساخته شده و دست پرورده ی خدای خویش هستیم.» ما ساخته ی ربوبیت حقّیم و دیگران دست پرورده ی ما هستند. ما علوم الهی را از مکتب الله آموختیم و دیگران از ما فراگرفتند. ما در کنار سفره ی وحی نشسته ایم و سایرین در کنار سفره ی ارشاد ما نشسته اند. ما در آموختن علوم و معارف به غیر خدا نیازی نداریم؛ ولی دیگران به ما نیازمندند که مجرای فیض خداوندیم.

این جمله ی بلند در یکی از توقیعات حضرت بقیة الله (أرواحنا فداه) نیز آمده است: «نحن صنائع ربّنا والناسُ بَعدُ صنائعنا.» شاگرد مستقیمِ خدای عزیز حکیم، خود نیز حکیم است. رسول اکرم صلی الله علیه واله که قرآن حکیم را از خدای حکیم آموخت، حکیم است و علی بن ابی طالب علیه السلام نیز که طبق آیه ی مباهله (آل عمران، ۶۱) به منزله ی جان رسول اکرم صلی الله علیه واله و مانند نفس مطهر او محسوب شده، از همین مکتب و علم لدنی برخوردار است و چشمه های حکمت از جانش می جوشد.

اگر کسی چهل روز «خالصاً لِوجْه الله» زندگی کند و تمام برنامه ی چهل روزش برای رضای خدا باشد و مضمون «قُلْ إنّ صَلاتی و نُسكی ومَحیای وَ مَماتی للهِ رَبِّ العالَمین» در جانش تجلّی کند، چشمه های حکمت از جانش می جوشد و بر زبانش جاری می شود:

رسول اللّه صلی الله علیه واله فرمود: «من أخْلص لله أرْبعین یوْماً فجّر الله ینابیع الحكمة من قلبه علی لسانه.»⁽¹⁾امام علی علیه السلام که تمام عمر را «خالصاً لِوَجهِ الله» زندگی کرد، در حکمت نظری به جایی رسید که فرمود: آنچه را که از هم اکنون تا قیامت رخ می دهد، از من نمی پرسید، جز آنکه شما را آگاه می کنم: «لا تَسألوننى عن شى ءٍ فیما بینكم و بین الساعة… إلاّ أنبأتُكم.»⁽²⁾

این تحدّی، غیر از جمله ای است که فرمود: «أیّها الناس سلونى قبل أن تفقدونى فلأنا بطرق السماء أعلم منّى بطُرق الأرض؛⁽³⁾پیش از آنکه مرا در بین خود نیابید، آنچه می خواهید بپرسید که من به راه های آسمان از راه های زمین آشناترم.»چنین انسانی که بر بام طبیعت، مُشْرِف و به جهانی راه یافته است که بر طبیعت مسلّط است، در حکمت نظری و عملی، حکیمی کامل، نامور و متألّه خواهد بود.

۱۶. حضرت علی علیه السلام در خطبه ی ۱۹۲ می فرماید: من جزو گروهی هستم که در راه خدا از سرزنش ملامت کنندگان باز نمی ایستد، سیمای آنان سیمای صدّیقان است؛ یعنی کسانی که هم در مقام اعتقاد و هم در مقام اخلاق و عمل صادقند. صدق در این سه قِسْم، برایشان ملکه و راسخ شده است: «وإنّی لمِنْ قومٍ لا تأخُذُهم فى الله لوْمة لائمٍ سیماهم سیما الصدّیقین» و

گفتارشان گفتار افراد نیک است: «وكلامهم كلام الأبرار.» شب را زنده و آباد نگه می دارند: «عُمّار اللیل.» شب آنان معمور است، نه بایر و مخروب. شب را به خواب نمی گذرانند تا مخروب و ویران باشد. آن کسی که در خواب است، شبِ زنده و آباد ندارد:

گریه ی شام و سحر، شکر که ضایع نگشت

قطره ی باران ما گوهر یکدانه شد

زنده بودن شب و آباد کردنش، باعث می شود که روز را هم روشن کند: «و منار النهار.» روشنی روز از قِبال افراد روشن ضمیر است، چنان که آفتاب، طبیعت را روشن می کند؛ ولی جامعه ی بشری را اولیای الهی روشن می کنند، آنان روز را نور می دهند و شب را آباد و زنده می کنند و زمان را فروغ می بخشند و زمین را برکت می دهند.

به ریسمان قرآن چنگ می زنند: «متمسّكون بحبل القرآن.» سنّت های خداوند و رسول را احیا می کنند و مقررات الهی را زنده نگه می دارند: «یُحْیُون سنن الله و سنن رسوله.» اهل تکبّر، برتری طلبی، تجاوزگری و فساد نیستند: «لا یسْتكبرون ولا یَعْلُون ولا یُفسدون.»

آن گاه در پایان خطبه می فرماید: دل های آنان در بهشت و بدن هایشان در کار و کوشش است: «قلُوبُهم فی الجَنان و أجْسادهم فى العمل.»⁽¹⁾جانشان در آن عالَم و جسمشان در این عالَم است؛ یعنی هم زمان با اینکه جسم آنها مشغول عمل است، جان آنان در بهشت متنعّم است.

۱۷. امام، پیرو راستین وحی بود و لحظه ای از مسیر وحی، فاصله

نگرفت. حضرت در خطبه ی ۱۹۷ می فرماید: «إنّى لم أرُدّ علی الله ولا علی رسوله ساعةً قطّ؛ من لحظه ای در برابر فرمان خداوند و رهبری های رسول اکرم صلی الله علیه واله نایستادم و آن را رد نکردم»؛ بلکه مطیع محض بودم.

حضرت در پایان همین خطبه می فرماید: «فوالذی لا إله إلاّ هو إنّی لعلی جادّة الحقّ و إنّهم لَعَلی مزلّة الباطل؛ سوگند به خدا! من در مسیر حق و در جاده ی حقیقت هستم و آنها که مخالفند در لغزش گاه باطل قرار دارند.»

آنچه گذشت، نمونه هایی کوتاه از معرفی حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام از زبان خود آن حضرت بود: «آفتاب آمد دلیل آفتاب»؛ چون باید رسول اکرم صلی الله علیه واله شخصیتی مانند ایشان و یا خود او را معرّفی کند؛ چنان که نبی اکرم صلی الله علیه واله خطاب به امیر مؤمنان علیه السلام می فرماید: غیر از خدا و من، کسی تو را نشناخت، آن گونه که شایسته است: «ما عرفك حقّ معرفتك غیر الله و غیرى.»

سلمان فارسی نقل میکند که پس از بیعت مردم با عمر، روزی در خانهی علی علیه السلام نشسته بودیم. حسن و حسین علیه السلام ، محمّد حنفیه، محمد بن ابیبکر، عمّار یاسر و مقداد نیز حضور داشتند. امام حسن علیه السلام از پدرش پرسید: «قال له ابنه الحسن علیه السلام یا امیرالمؤمنین ان سلیمان سأل ربه ملكا لا ینبغی لأحد من بعده فاعطاه ذلك فهل ملكت مما ملك سلیمان بن داود علیه السلام ؟! فقال علیه السلام : والذی فلق الحبة و برء النسمة ان سلیمان بن داود سأل الله عزوجل الملك و اعطاه و ان اباك ملك ما لم یملكه بعد جدك رسول الله صلی الله علیه واله احد قبله و لا یملكه احد بعده، فقال الحسن علیه السلام : نرید ان ترینا مما فضلك تعالی به من الكرامة، فقال علیه السلام : افعل انشاء الله و ساق الحدیث بما فضله الله تعالی به و فی الحدیث فقال الحسن علیه السلام یا امیرالمؤمنین ان سلیمان بن داود كان مطاعا بخاتمه

و امیرالمؤمنین بماذا یطاع؟ فقال علیه السلام : انا عین الله فی ارضه انا لسان الله الناطق فی خلقه انا نور الله الذی لا یطفاء انا باب الله الذی یؤتی منه و حجته علی عباده...؛⁽¹⁾

فرزند امام علی علیه السلام حضرت امام حسن علیه السلام خطاب به پدر فرمود: ای امیرمؤمنان علیه السلام ، سلیمان از خدای بزرگ، حکومتی درخواست کرد که برای کسی پس از وی روا نباشد و خداوند چنین حکومتی به او بخشید. آیا شما نیز از حکومت سلیمان بن داود علیه السلام چیزی دارید؟ ایشان فرمود: سوگند بدان که دانه را شکافت و آفریدگان را آفرید، سلیمان بن داود علیه السلام از خدای بزرگ حکومت خواست و خدا به او بخشید؛ ولی پدرت حکومتی (قدرتی) دارد که پس از جدّت رسول خدا صلی الله علیه واله کسی دارای آن نبوده، نه پیش از پدرت و نه بعد از پدرت. امام حسن علیه السلام فرمود: میخواهم تا بخشی از آن کرامتی که خدایت بدان فضیلتت داده، به ما نشان دهی. فرمود: به خواست خدا انجام خواهم داد.

امام علی علیه السلام سخن را بدان فضایلی کشید که خداوند به وی عطا کرده بود. امام حسن علیه السلام پرسید: ای امیرمؤمنان علیه السلام ، سلیمان بن داود علیه السلام به قدرت انگشتری خویش فرمان میراند، امیرمؤمنان علیه السلام با چه فرمان میراند؟ حضرت فرمود: من چشم خدا در زمین و زبان گویای خداوند در میان آفریده های اویم. من آن نور خدایم که خاموش نشود. من همان دروازهی الهی هستم که از آن وارد شوند و حجت او بر بندگانش هستم.

سپس فرمود: آیا دوست دارید انگشتر سلیمان بن داود علیه السلام را نشانتان

دهم؟ امام حسن علیه السلام فرمود: بله. پس دست در بغل کرد و سپس انگشتری درآورد که از طلا و نگینش از یاقوت سرخ بود که رویش نوشته شده بود: محمّد صلی الله علیه واله و علی علیه السلام . آن گاه فرمود:میخواهید سلیمان بن داود علیه السلام را نشانتان دهم؟ گفتیم: بله. پس برخاست و ما نیز دنبال او روان شدیم. ما را وارد باغی کرد که از آن بهتر ندیده بودیم. در آن، تمام میوه ها و انگورها وجود داشت و چشمه هایش جاری بود و پرندگان بر درختان همآوا بودند.

وقتی پرندگان، ایشان را دیدند، نزدشان آمدند و در اطرافشان شروع به پرواز کردند تا آنکه به میانهی باغ رسیدیم. در آنجا تختی بود که رویش جوانی به پشت خوابیده و دست بر سینه نهاده بود. امیرمؤمنان علیه السلام انگشتری را از جیبش درآورد و آن را در انگشت سلیمان علیه السلام کرد. وی ناگهان از خواب جست و به پا ایستاد و گفت: سلام بر تو ای امیرمؤمنان علیه السلام و وصیّ پیامبر خدای جهانیان! به خدا سوگند که صدّیق اکبر و فاروق اعظم تویی. هرکس بر دامن تو چنگ زد، نجات یافت و آنکه از تو جدا شد، زیان دید. من به وسیلهی شما اهل بیت علیهم السلام و واسطه قرار دادن شما، از خداوند این حکومت را خواستم و آن را از خدا گرفتم.

سلمان گوید: وقتی سخن سلیمان بن داود علیه السلام را شنیدم، اختیار از کف دادم و خویشتن داری نتوانستم، چندان که روی پاهای امیرمؤمنان علیه السلام افتادم و آنها را بوسیدم. خدای بزرگ را سپاس گفتم که این همه عطا و بخشش را به ما روا داشته و ما را به سوی ولایت اهل بیت علیهم السلام رهنمون شده است - که خداوند پلیدی را از آنها دور ساخته و پاکیزه گردانیده است -. یاران من نیز همان کار من را انجام دادند.»

.۱۸ «...ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى خَلْقاً عَلَى خِلَافِ خَلْقِ الْمَلَائِكَةِ وَ عَلَى خِلَافِ

خَلْقِ الْجِنِّ وَ عَلَى خِلَافِ خَلْقِ النَّسْنَاسِ يَدِبُّونَ كَمَا يَدِبُّ الْهَوَامُّ فِي الْأَرْضِ يَأْكُلُونَ وَ يَشْرَبُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ مِنْ مَرَاعِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ ذُكْرَانٌ لَيْسَ فِيهِمْ إِنَاثٌ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ فِيهِمْ شَهْوَةَ النِّسَاءِ وَ لَا حُبَّ الْأَوْلَادِ وَ لَا الْحِرْصَ وَ لَا طُولَ الْأَمَلِ وَ لَا لَذَّةَ عَيْشٍ لَا يُلْبِسُهُمُ اللَّيْلُ وَ لَا يَغْشَاهُمُ النَّهَارُ وَ لَيْسُوا بِبَهَائِمَ وَ لَا هَوَامَّ لِبَاسُهُمْ وَرَقُ الشَّجَرِ وَ شُرْبُهُمْ مِنَ الْعُيُونِ الْغِزَارِ وَ الْأَدْوِيَةِ الْكِبَارِ ثُمَّ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُفَرِّقَهُمْ فِرْقَتَيْنِ فَجَعَلَ فِرْقَةً خَلْفَ مَطْلِعِ الشَّمْسِ مِنْ وَرَاءِ الْبَحْرِ فَكَوَّنَ لَهُمْ مَدِينَةً أَنْشَأَهَا تُسَمَّى جَابَرْسَا طُولُهَا اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ فَرْسَخٍ فِي اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ فَرْسَخٍ وَ كَوَّنَ عَلَيْهَا سُوراً مِنْ حَدِيدٍ يَقْطَعُ الْأَرْضَ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ أَسْكَنَهُمْ فِيهَا وَ أَسْكَنَ الْفِرْقَةَ الْأُخْرَى خَلْفَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ مِنْ وَرَاءِ الْبَحْرِ وَ كَوَّنَ لَهُمْ مَدِينَةً أَنْشَأَهَا تُسَمَّى جَابَلْقَا طُولُهَا اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ فَرْسَخٍ فِي اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ فَرْسَخٍ وَ كَوَّنَ لَهُمْ سُوراً مِنْ حَدِيدٍ يَقْطَعُ إِلَى السَّمَاءِ فَأَسْكَنَ الْفِرْقَةَ الْأُخْرَى فِيهَا لَا يَعْلَمُ أَهْلُ جَابَرْسَا بِمَوْضِعِ أَهْلِ جَابَلْقَا وَ لَا يَعْلَمُ أَهْلُ جَابَلْقَا بِمَوْضِعِ أَهْلِ جَابَرْسَا وَ لَا يَعْلَمُ بِهِمْ أَهْلُ أَوْسَاطِ الْأَرْضِ مِنَ الْجِنِّ وَ النَّسْنَاسِ فَكَانَتِ الشَّمْسُ تَطْلُعُ عَلَى أَهْلِ أَوْسَاطِ الْأَرَضِينَ مِنَ الْجِنِّ وَ النَّسْنَاسِ فَيَنْتَفِعُونَ بِحَرِّهَا وَ يَسْتَضِيئُونَ بِنُورِهَا ثُمَّ تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ فَلَا يَعْلَمُ بِهَا أَهْلُ جَابَلْقَا إِذَا غَرَبَتْ وَ لَا يَعْلَمُ بِهَا أَهْلُ جَابَرْسَا إِذَا طَلَعَتْ لِأَنَّهَا تَطْلُعُ مِنْ دُونِ جَابَرْسَا وَ تَغْرُبُ مِنْ دُونِ جَابَلْقَا فَقِيلَ يَا اميرالمؤمنين فَكَيْفَ يُبْصِرُونَ وَ يَحْيَوْنَ وَ كَيْفَ يَأْكُلُونَ وَ يَشْرَبُونَ وَ لَيْسَ تَطْلُعُ الشَّمْسُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ إِنَّهُمْ يَسْتَضِيئُونَ بِنُورِ اللَّهِ فَهُمْ فِي أَشَدِّ ضَوْءٍ مِنْ نُورِ الشَّمْسِ وَ لَا يَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ شَمْساً وَ لَا قَمَراً وَ لَا نُجُوماً وَ لَا كَوَاكِبَ وَ لَا يَعْرِفُونَ شَيْئاً غَيْرَهُ فَقِيلَ يَا اميرالمؤمنين فَأَيْنَ إِبْلِيسُ عَنْهُمْ قَالَ لَا يَعْرِفُونَ إِبْلِيسَ وَ لَا سَمِعُوا بِذِكْرِهِ لَا يَعْرِفُونَ إِلَّا اللَّهَ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَمْ يَكْتَسِبْ أَحَدٌ مِنْهُمْ قَطُّ خَطِيئَةً وَ لَمْ يَقْتَرِفْ إِثْماً لَا يَسْقُمُونَ وَ لَا يَهْرَمُونَ وَ لَا

يَمُوتُونَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ يَعْبُدُونَ اللَّهَ لا يَفْتُرُونَ اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ عِنْدَهُمْ سَوَاءٌ وَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ أَحَبَّ أَنْ يَخْلُقَ خَلْقاً وَ ذَلِكَ بَعْدَ مَا مَضَى لِلْجِنِّ وَ النَّسْنَاسِ سَبْعَةُ آلَافِ سَنَةٍ فَلَمَّا كَانَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ لِلَّذِي أَرَادَ مِنَ التَّدْبِيرِ وَ التَّقْدِيرِ فِيمَا هُوَ مُكَوِّنُهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ كَشَطَ عَنْ أَطْبَاقِ السَّمَاوَاتِ ثُمَّ قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ انْظُرُوا إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ مِنْ خَلْقِي مِنَ الْجِنِّ وَ النَّسْنَاسِ هَلْ تَرْضَوْنَ أَعْمَالَهُمْ وَ طَاعَتَهُمْ لِي فَاطَّلَعَتْ وَ رَأَوْا مَا يَعْمَلُونَ فِيهَا مِنَ الْمَعَاصِي وَ سَفْكِ الدِّمَاءِ وَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أَعْظَمُوا ذَلِكَ وَ غَضِبُوا لِلَّهِ وَ أَسِفُوا عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ وَ لَمْ يَمْلِكُوا غَضَبَهُمْ وَ قَالُوا يَا رَبَّنَا أَنْتَ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْقَاهِرُ الْعَظِيمُ الشَّأْنِ وَ هَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ خَلْقُكَ الضَّعِيفُ الذَّلِيلُ فِي أَرْضِكَ كُلُّهُمْ يَتَقَلَّبُونَ فِي قَبْضَتِكَ وَ يَعِيشُونَ بِرِزْقِكَ وَ يَتَمَتَّعُونَ بِعَافِيَتِكَ وَ هُمْ يَعْصُونَك .»⁽¹⁾سپس خداوند متعال آفریده ای غیر از خلقت ملائکه و غیر از خلقت جن و غیر از خلقت هیولاها آفرید، آنها مانند حیوانات موذی روی زمین می خزند، شما، رنگ کنید و بنوشید همانطور که چهارپایان از مراتع می خورند. همه آنها مرد هستند، هیچ ماده ای در میان آنها وجود ندارد، خداوند نه شهوت زنان و نه دوستی مردان را در آنها قرار داده است، و نه نگرانی و نه امید طولانی و نه لذت زندگی را در فرزندان قرار داده است. شب را می پوشاند و روز را می پوشاند و نه حیوانی هستند و نه حیوان موذی، لباسشان کاغذی است، از چشمه های فراوان و داروهای قوی سیرابشان کرد، سپس خداوند خواست آنها را به دو دسته تقسیم کند، پس خدا را به دو دسته تقسیم کند. گروهی را پشت طلوع خورشید از پشت دریای الف قرار داد و برای آنها شهری بود به نام گبرسا که طول آن دوازده

هزار پاراسنگ در دوازده هزار پاراسنگ بود و دیواری آهنین بر روی آن ایجاد کرد که از روی زمین می گذشت. آنگاه آنان را در آن سکونت داد و گروه دیگر را در پشت غروب خورشید در آن سوی دریا مستقر کرد و برای آنان شهری ساخت که آن را بنا کرد و آن را جابلقا تول نامیدند، اینجا دوازده هزار است. پاراسنگ در دوازده هزار پاراسخ و برای آنها دیواری آهنین تا آسمان درست کرد و گروه دیگر را در آن مستقر کرد به طوری که اهل جابیرسا محل الف را نمی دانستند آیا جابلقا است و اهل جابلقا نه اهل جابرسا را میدانند و نه اهل میانه های زمین، از جمله جن و سنجاب، پس خورشید به مردمان انتهای زمین مینگرد. جن و انس و از گرمای آن بهره مند می شوند و از نور آن منور می گردند سپس در چشمه گل آلود غروب می کند پس اهل جابلقا هنگام غروب از آن خبر ندارند و اهل جابیرسا از آن نمی دانند وقتی غروب می کند. طلوع می کند زیرا بدون جابرسا طلوع می کند و بدون جابرسا غروب می کند، گفته شد: ای امیرالمؤمنین چگونه می بینند که او زنده است و چگونه می خورند و می نوشند، ولی خورشید بر آنها طلوع نمی کند. “آنها به نور خدا منور می شوند، آنها در نور روشن تر از نور خورشید هستند، اما نمی بینند که خدای متعال حضور دارد.” جز او چیزی نمی دانند، گفته شد یا امیرالمؤمنین، ابلیس از آنها کجاست، گفت: ابلیس را نمی شناسند، و یاد او را نشنیده اند، تنها خدا را می شناسند، او تنها اوست. شریکی ندارد هیچ یک از آنها نه گناهی کرده و نه گناه ظلمی کرده اند نه پیر می شوند و نه می میرند تا روز قیامت خدا را عبادت می کنند و پراکنده نمی شوند شب و روز با آنها همین طوراست و گفت: «خداوند دوست داشت که خلقت را می آفریند

و آن پس از گذشت هفت هزار سال از جن و جن است، پس چون جزئی از خلقت خدا بود که آدم را برای چه آفرید. می خواست تدبیر و قدردانی کند، به آنچه در آسمان ها و زمین شکل می گرفت نگاه کرد، صفحات آسمان ها را خراشید، سپس به فرشتگان گفت: به اهل زمین از خلقت من بنگرید. جنیان.» و ای مردم، آیا از اعمالشان و اطاعتشان از من راضی هستید؟سپس نگاه کردم و دیدند که در آنجا چه می کنند از نافرمانی و خونریزی و فساد در زمین بدون خدا، همانا آن را گرامی داشتند و شدند. برای رضای خدا خشمگین شدند و برای اهل زمین متاسف شدند، اما نتوانستند خشم خود را مهار کنند و گفتند: پروردگارا، تو مقتدر و توانا و پیروز و جلالی هستی. همه آنها مخلوق ضعیف و ذلیل شما در سرزمین شما هستند، همگی زیر فرمان شما می روند و به روزی شما زندگی می کنند و از رفاه شما برخوردار می شوند، اما از شما نافرمانی می کنند.

۱۹. خطبه ی بدون الف حضرت: امیرالمؤمنین علی علیه السلام در کنار اصحابش نشسته بود و یارانش در مورد «خط» و «حروف» بحث می کردند. به این نتیجه رسیدند که «الف» از همه بیشتر استفاده می شود و صحبت کردن بدون آن بسیار دشوار است. حضرت با شنیدن این صحبت ها بدون درنگ شروع به خواندن خطبه ا ی طولانی کرد که به آن می پردازیم:

«حَمِدتُ مَن عَظُمَت مِنَّتُهُ، وَ سَبَغَت نِعمَتُهُ، وَ سَبَقَت رَحمَتُهُ، وَ تَمَّت كَلِمَتُهُ، وَ نَفَذَت مَشیَّتُهُ، وَ بَلَغَت حُجَّتُهُ، و عَدَلَت قَضیَّتُهُ، وَ حَمِدتُ حَمَدَ مُقِرٍّ بِرُبوبیَّتِهِ، مُتَخَضِّعٍ لِعُبودیَّتِهِ، مُتَنَصِّلٍ مِن خَطیئتِهِ، مُعتَرِفٍ بِتَوحیَدِهِ، مُستَعیذٍ مِن وَعیدِهِ، مُؤَمِّلٍ مِن رَبِّهِ مَغفِرَةً تُنجیهِ، یَومَ یُشغَلُ عَن فَصیلَتِهِ وَ بَنیهِ، وَ نَستَعینُهُ، وَ

نَستَرشِدُهُ، وَ نُؤمِنُ بِهِ، وَ نَتَوَكَّلُ عَلَیهِ، وَ شَهِدتُ لَهُ بِضَمیرٍ مُخلِصٍ موقِنٍ، وَ فَرَّدَتُهُ تَفریدَ مُؤمِنٍ مُتقِنٍ، وَ وَحَّدَتُهُ تَوحیدَ عبدمُذعِنٍ لَیسَ لَهُ شَریكٌ فی مُلكِهِ، وَ لَم یَكُن لَهُ وَلیٌّ فی صُنعِهِ، جَلَّ عَن مُشیرٍ وَ وَزیرٍ، وَ تَنَزَّهَ عَن مِثلٍ وَ نَظیرٍ، عَلِمَ فَسَتَرَ، وَ بَطَنَ فَخَبَرَ، وَ مَلَكَ، فَقَهَرَ، وَعُصیَ فَغَفَرَ، وَ عبدفَشَكَرَ، وَ حَكَمَ فَعَدَلَ، وَ تَكَرَّمَ وَ تَفَضَّلَ، لَم یَزَل وَ لَم یَزولَ، وَ لیسَ كَمِثلِهِ شَیءٌ، وَهُوَ قَبلَ كُلِّ شَیءٍ وَ بَعدَ كُلِّ شَیءٍ، رَبٌّ مُتَفَرِّدٌ بِعِزَّتِهِ، مَتَمَلِّكٌ بِقُوَّتِهِ، مُتَقَدِّسٌ بِعُلُوِّهِ، مُتَكَبِّرٌ بِسُمُوِّهِ لَیسَ یُدرِكُهُ بَصَرٌ، وَ لَم یُحِط بِهِ نَظَرٌ، قَویٌ، مَنیعٌ، بَصیرٌ، سَمیعٌ، علیٌّ، حَكیمٌ، رَئوفٌ، رَحیمٌ، عَزیزٌ، عَلیمٌ، عَجَزَ فی وَصفِهِ مَن یَصِفُهُ، وَ ضَلَّ فی نَعتِهِ مَن یَعرِفُهُ، قَرُبَ فَبَعُدَ، وَ بَعُدَ فَقَرُبَ، یُجیبُ دَعوَةَ مَن یَدعوهُ، وَ یَرزُقُ عَبدَهُ وَ یَحبوهُ، ذو لُطفٍ خَفیٍّ، وَ بَطشٍ قَویٍّ، وَ رَحمَةٍ موسِعَةٍ، وَ عُقوبَةٍ موجِعَةٍ، رَحمَتُهُ جَنَّةٌ عَریضَةٌ مونِقَةٌ، وَ عُقوبَتُهُ حَجیمٌ مؤصَدَةٌ موبِقَةٌ، وَ شَهِدتُ بِبَعثِ مُحَمَّدٍ عَبدِهِ وَ رَسولِهِ صَفیِّهِ وَ حَبیبِهِ وَ خَلیلِهِ، بَعَثَهُ فی خَیرِ عَصرٍ، وَ حینَ فَترَةٍ، وَ كُفرٍ، رَحمَةً لِعَبیدِهِ، وَ مِنَّةً لِمَزیدِهِ، خَتَمَ بِهِ نُبُوَّتَهُ، وَ قَوّی بِهِ حُجَّتَهُ، فَوَعَظَ، وَ نَصَحَ، وَ بَلَّغَ، وَ كَدَحَ، رَؤفٌ بِكُلِّ مُؤمِنٍ، رَحیمٌ، ولیٌّ، سَخیٌّ، ذَكیٌّ، رَضیٌّ، عَلَیهِ رَحمَةٌ، وَ تَسلیمٌ، وَ بَرَكَةٌ، وَ تَعظیمٌ، وَ تَكریمٌ مِن رَبٍّ غَفورٍ رَحیمٍ، قَریبٍ مُجیبٍ، وَصیَّتُكُم مَعشَرَ مَن حَضَرَنی، بِتَقوی رَبِّكُم، وَ ذَكَّرتُكُم بِسُنَّةِ نَبیِّكُم، فَعَلَیكُم بِرَهبَةٍ تُسَكِّنُ قُلوبَكُم، وَ خَشیَةٍ تَذری دُموعَكُم، وَ تَقیَّةٍ تُنجیكُم یَومَ یُذهِلُكُم، وَ تُبلیكُم یَومَ یَفوزُ فیهِ مَن ثَقُلَ وَزنَ حَسَنَتِهِ، وَ خَفَّ وَزنَ سَیِّئَتِهِ، وَ لتَكُن مَسئَلَتُكُم مَسئَلَةَ ذُلٍّ، وَ خُضوعٍ، وَ شُكرٍ، وَ خُشوعٍ، وَ تَوبَةٍ، وَ نَزوعٍ، وَ نَدَمٍ وَ رُجوعٍ، وَ لیَغتَنِم كُلُّ مُغتَنَمٍ مِنكُم، صِحَّتَهُ قَبلَ سُقمِهِ، وَ شَیبَتَهُ قَبلَ هِرَمِهِ، وَ سِعَتَهُ قَبلَ عَدَمِهِ، وَ خَلوَتَهُ قَبلَ شُغلِهِ، وَ حَضَرَهُ قَبلَ سَفَرِهِ، قَبلَ هُوَ یَكبُرُ، وَ یَهرَمُ، وَیَمرَضُ، وَ یَسقَمُ، وَ یُمِلُّهُ طَبیبُهُ، وَ یُعرِضُ عَنهُ جَیِبُهُ، وَ یَتَغَیَّرَ عَقلُهُ، وَ لیَقطِعُ

عُمرُهُ، ثُمَّ قیلَ هُوَ مَوَعوكَ، وَ جِسمُهُ مَنهوكٌ، قَد جَدَّ فی نَزعٍ شَدیدٍ، وَ حَضَرَهُ كُلُّ قریبٍ وَ بَعیدٍ، فَشَخَصَ بِبَصَرِهِ، وَ طَمَحَ بِنَظَرِهِ، وَ رَشَحَ جَبینُهُ، وَ سَكَنَ حَنینُهُ، وَ جُذِبَت نَفسُهُ، وَ نُكِبَت عِرسُهُ، وَ حُفِرَ رَمسُهُ، وَ یُتِمَّ مِنهُ وُلدُهُ، وَ تَفَرَقَ عَنهُ عَدَدُهُ، وَ قُسِّمَ جَمعُهُ، وَ ذَهَبَ بَصَرُهُ وَ سَمعُهُ، وَ كُفِّنَ، وَ مُدِّدَ، وَ وُجِّهَ، وَ جُرِّدَ، وَ غُسِّلَ، وَ عُرِیَ، وَ نُشِفَ، وَ سُجِیَ، وَ بُسِطَ لَهُ، وَ نُشِرَ عَلَیهِ كَفَنُهُ، وَ شُدَّ مِنهُ ذَقَنُهُ، وَ قُمِّصَ، وَ عُمِّمَ، وَ لُفَّ، وَ وُدِعَّ، وَ سُلِّمَ، وَ حُمَلِ فَوقَ سَریرٍ، وَ صُلِّیَ عَلَیهِ بِتَكبیرٍ، وَ نُقِلَ مِن دورٍ مُزَخرَفَةٍ، وَ قُصورٍ مُشَیَّدَةٍ، وَ حَجُرٍ مُنَضَّدَةٍ، فَجُعِلَ فی ضَریحٍ مَلحودَةٍ، ضَیِّقٍ مَرصوصٍ بِلبنٍ، مَنضودٍ، مُسَقَّفٍ بِجُلمودٍ، وَ هیلَ عَلیهِ حَفَرُهُ، وَ حُثِیَ عَلیهِ مَدَرُهُ، فَتَحَقَّقَ حَذَرُهُ، وَ نُسِیَ خَبَرُهُ وَ رَجَعَ عَنهُ وَلیُّهُ، وَ نَدیمُهُ، وَ نَسیبُهُ، وَ حَمیمُهُ، وَ تَبَدَّلَ بِهِ قرینُهُ، وَ حَبیبُهُ، وَ صَفیُّهُ، وَ نَدیمُهُ فَهُوَ حَشوُ قَبرٍ، وَ رَهینُ قَفرٍ، یَسعی فی جِسمِهِ دودُ قَبرِهِ وَ یَسیلُ صَدیدُهُ مِن مِنخَرِهِ، یُسحَقُ ثَوبُهُ وَ لَحمُهُ، وَ یُنشَفُ دَمُهُ، وَ یُدَقُّ عَظمُهُ، حَتّی یَومَ حَشرِهِ، فَیُنشَرُ مِن قَبرِهِ، وَ یُنفَخُ فِی الصّورِ، وَ یُدعی لِحَشرٍ وَ نُشورٍ، فَثَمَّ بُعثِرَت قُبورٌ، وَ حُصِّلَت صُدورٌ، وَ جیء بِكُلِّ نَبیٍّ، وَ صِدّیقٍ، وَ شَهیدٍ، وَ مِنطیقٍ، وَ تَوَلّی لِفَصلِ حُكمِهِ رَبٌّ قدیرٌ، بِعَبیدِهِ خَبیرٌ وَ بَصیرٌ، فَكَم مِن زَفرَةٍ تُضنیهِ، وَ حَسرَةٍ تُنضیهِ، فی مَوقِفٍ مَهولٍ عَظیمٍ، وَ مَشهَدٍ جَلیلٍ جَسیمٍ، بَینَ یَدَی مَلِكٍ كَریمٍ، بِكُلِّ صَغیرَةٍ وَ كَبیرَةٍ عَلیمٍ حینَئِذٍ یُلجِمُهُ عَرَقُهُ، وَ یَحفِزُهُ قَلَقُهُ، عَبرَتُهُ غَیرُ مَرحومَةٍ، وَ صَرخَتُهُ غَیرُ مَسموعَةٍ، وَ حُجَّتُهُ غَیرُ مَقبولَةٍ، وَ تَؤلُ صَحیفَتُهُ، وَ تُبَیَّنُ جَریرَتُهُ، وَ نَطَقَ كُلُّ عُضوٍ مِنهُ بِسوءِ عَمَلِهِ وَ شَهِدَ عَینُهُ بِنَظَرِهِ وَ یَدُهُ بِبَطشِهِ وَ رِجلُهُ بِخَطوِهِ وَ جِلدُهُ بِمَسِّهِ وَ فَرجُهُ بِلَمسِهِ وَ یُهَدِّدَهُ مُنكَرٌ وَ نَكیرٌ وَ كَشَفَ عَنهُ بَصیرٌ فَسُلسِلَ جیدُهُ وَ غُلَّت یَدُهُ وَ سیقَ یُسحَبُ وَحدَهُ فَوَرَدَ جَهَنَّمَ بِكَربٍ شَدیدٍ وَ ظَلَّ یُعَذَّبُ فی جَحیمٍ وَ یُسقی شَربَةٌ مِن حَمیمٍ تَشوی وَجهَهُ وَ تَسلخُ جَلدَهُ یَضرِبُهُ زَبینَتُهُ

بِمَقمَعٍ مِن حدیدٍ یَعودُ جِلدُهُ بَعدَ نَضجِهِ بِجلدٍ جدیدٍ یَستَغیثُ فَیُعرِضُ عَنهُ خَزَنَةُ جَهَنَّمُ وَ یَستَصرخُ فَیَلبَثُ حُقبَهُ بِنَدَمٍ نَعوذُ بِرَبٍّ قَدیرٍ مِن شَرِّ كُلِّ مَصیرٍ وَ نَسئَلُهُ عَفوَ مَن رَضیَ عَنهُ وَ مَغفِرَةَ مَن قَبِلَ مِنهُ فَهُوَ وَلیُّ مَسئَلَتی وَ مُنحُجِ طَلِبَتی فَمَن زُحزِحَ عَن تَعذیبِ رَبِّهِ سَكَنَ فی جَنَّتِهِ بِقُربِهِ وَ خُلِّدَ فی قُصورِ مُشَیَّدةٍ وَ مُكِّنَ مِن حورٍ عینٍ وَ حَفَدَةٍ وَ طیفَ عَلَیهِ بِكُئوسٍ وَ سَكَنَ حَظیرَةَ فِردَوسٍ، وَ تَقَلَّبَ فی نَعیمٍ، وَ سُقِیَ مِن تَسنیمٍ وَ شَرِبَ مِن عَینٍ سَلسَبیلٍ، مَمزوجَةٍ بِزَنجَبیلٍ مَختومَةً بِمِسكٍ عَبیرٍ مُستَدیمٍ لِلحُبورٍ مُستَشعِرٍ لِلسّرورِ یَشرَبُ مِن خُمورٍ فی رَوضٍ مُشرِقٍ مُغدِقٍ لَیسَ یَصدَعُ مَن شَرِبَهُ وَ لَیسَ یَنزیفُ هذِهِ مَنزِلَةُ مَن خَشِیَ رَبَّهُ وَ حَذَّر نَفسَهُ وَ تِلكَ عُقوبَةُ مَن عَصی مُنشِئَهُ وَ سَوَّلَت لَهُ نَفسُهُ مَعصیَةَ مُبدیهِ ذلِكَ قَولٌ فَصلٌ وَ حُكمٌ عَدلٌ خَیرُ قَصَصٍ قَصَّ وَ وَعظٍ بِهِ نَصَّ تَنزیلٌ مِن حَكیمٍ حَمیدٍ نَزَلَ بِهِ روحُ قُدُسٍ مُبینٍ عَلی نَبیٍّ مُهتَدٍ مَكینٍ صَلَّت عَلَیهِ رُسُلٌ سَفَرَةٌ مُكَرَّمونَ بَرَرَةٌ عُذتُ بِرَبٍ رَحیمٍ مِن شَرِّ كُلِّ رَجیمٍ فَلیَتَضَرَّع مُتَضَرِّعُكُم وَ لیَبتَهِل مُبتَهِلُكُم فَنَستَغفِرُ رَبَّ كُلِّ مَربوبِ لی وَ لَكُم؛⁽¹⁾

ستایش می کنم کسی را که منّتش عظیم و نعمتش فراوان و رحمتش بر غضبش پیشی گرفته است. سخن و حکمش تمامیّت یافته و قطعی است. خواست او نافذ، برهانش رسا و حکمش بر عدالت است.ستایش می کنم، بسان سپاس آنکه معترف به ربوبیّتش و پر خضوع در بندگی اوست و از گناه خویش بریده و کنده شده و به توحید او اقرار می کند

و از وعید و بیم عذابش به خود وی پناه می برد و از درگاه پروردگارش، امیدوار به آمرزشی است که وی را نجات بخشد، در روزی که انسان را به گرفتاری خویش مشغول و از بستگان و فرزندانش غافل می سازد.

از او یاری و هدایت می جوییم و به وی ایمان داریم و بر او توکّل می کنیم. از ضمیری با اخلاص و یقین، برایش به توحید گواهی می دهم و او را به یکتایی می شناسم، یکتاشناسی فردی مؤمن و استوار در یقین؛ او را یگانه می شمارم، یگانه دانستن بنده ای خاضع. نه در پادشاهی خود شریکی دارد و نه درآفرینشش یاوری. برتر از آن است که مشاور و وزیر داشته باشد و منزّه است از داشتن همانند و نظیر. بر کردارها آگاهی یافت و پوشیده داشت و از نهان امور مطّلع گردید و بدان آگاه است و اقتدار و چیرگی دارد. نافرمانی گشت و آمرزید. طاعت و بندگی اش نمودند و او شکرگزاری کرد. فرمانروایی کرد و عدالت گسترد و برتر از شائبه ی هر نقص و عیبی است و آنچه شایسته ی هر چیزی بود، به او عطا فرمود.

همیشه بوده و هست و هیچ گاه زوال نمی یابد و چیزی همانندش نیست و او پیش از هر چیزی و پس از هر چیزی است. پروردگاری است که به عزّتش یگانه و به قدرت خویش پادشاه و مقتدر و به برتری شأنش پاک و منزّه است و به علوّ مقامش به حق، خود را بزرگ می شمارد. دیده ای او را نمی بیند و نگرشی در معرفت بر او احاطه پیدا نمی کند. قوی، مقتدر، بینا، شنوا، برتر، حکیم، رئوف، مهربان، عزّت مند و داناست.

هر آنکه به توصیف او برآید، در وصفش حیران ماند. به آفریدگان نزدیک و در رفعت مقام، از آنان دور است. به علوّ شأنش از آنان دور و به آنان نزدیک

است و دعای کسی را که او را بخواند، اجابت می کند و به بنده اش روزی می دهد و به او عطا می فرماید. دارای لطفی پنهان، قهری قوی، رحمتی گسترده و کیفری دردناک است. رحمتش بهشتی پهناور و زیبا و کیفرش جهنمی در بسته و هلاکت بار است.

و گواهی می دهم به بعثت محمّد صلی الله علیه واله ، بنده و فرستاده و برگزیده و حبیب و خلیلش که او را در بهترین و ضروری ترین برهه و در دوران گسیختگی وحی و کفر به عنوان رحمتی برای بندگان خود و نعمتی برجسته از نعمت های فراوان خویش مبعوث فرمود.

خداوند کار برانگیختن پیامبران به پیامبری را از جانب خود به وسیله ی خاتم انبیا علیهم السلام به پایان رسانید و برهانش را با وی قوّت بخشید و آن بزرگوار نیز موعظه فرمود و خیرخواهی نمود و به سختی کوشید، با مؤمنان رئوف و مهربان بود. سروری بخشنده و پاک گهر و راضی به قضا و حکم حق بود. رحمت و سلام و برکت و تعظیم و تکریمی ویژه و فراوان از سوی پروردگاری آمرزنده و مهربان و نزدیک و اجابت کننده، بر او باد.

ای گروهی که نزدم حاضرید، شما را به تقوای پروردگارتان سفارش می کنم و به شیوه ی پیامبرتان یادآوری می نمایم. پس بر شما باد به ترسی که در دل هایتان جای گیرد و هراسی که اشکتان را جاری کند و تقوایی که نجاتتان بخشد، در روزی که رستگار شود، هرکه وزن نیکی اش سنگین و وزن کار بدش سبک باشد. درخواست شما از پروردگارتان درخواستی توأم با ذلّت، افتادگی، شکرگزاری، فروتنی، توبه، کنده شدن از گناه، پشیمانی و بازگشت به طاعت باشد.

هر کدامتان که غنیمت شمار فرصت است، عافیتش را پیش از بیماری و پیری اش را پیش از تهیدستی و فراغتش را پیش از گرفتاری و مشغولیت و زمان حضورش را پیش از کوچ، غنیمت بشمارد. پیش از آنکه پیر شود و گرفتار بیماری و ناخوشی گردد و به حالی افتد که طبیبش از او ملول شود و نزدیک ترین دوستش نیز از وی روی گرداند و عقلش تباه گردد و رشته ی عمرش بگسلد. آن گاه گفته شود که فلانی به سختی بیمار است و تنش به شدّت نحیف شده و در بستر احتضاری سخت افتاده است. هر خویش و بیگانه ای به عیادت و وداع به بالینش آمده است. پس دیده اش را با خیرگی به بالا افکنده، نگاهش را بدان سو دوخته، پیشانی اش عرق کرده، ناله های دردآلودش آرام و جانش گرفته شد.

در چنین حالی می بینی که تیره بختی به همسرش روی آورده، گورش را کندند و فرزندانش بی سرپرست ماندند و نفراتش از دور او پراکنده شدند و آنچه جمع آوری کرده بود، تقسیم شده و بینایی و شنوایی اش از بین رفته است. هم اکنون می بینی رویش پوشانده، دست و پایش کشیده، رو به قبله اش کشیده و برهنه اش نموده، غسلش داده اند؛ از هر جامه و پیرایه ای عاری اش داشته، خشکش نموده و پارچه ای بر او افکنده و بر او کشیده و آماده اش نموده، قطعه ی دیگر کفنش را نیز بر او افکنده اند، به گونه ای که از آن کفن چانه اش را بسته، پیراهن و عمّامه هم برایش قرار داده، در لفافش پیچیده و نزدیکان با او وداع نموده اند، بدرودش گفتند.

اکنون می نگری بر تابوتش حمل کردند و با تکبیر بر او نماز گزاردند و از خانه های پر زرق و برق و قصرهای مجلّل، با اتاق های منظّم و پی درپی،

منتقل شده است. در گوری که برایش کنده اند، گذاشته شد. گوری که تنگ است و با خشت های محکم چیده شده و سقفش با تخته سنگ هایی پوشیده شده و خاک قبرش را بر او ریخته، کلوخ بر او پاشیدند. پس آنچه از آن هراسان بود، واقع شد و خبرش به فراموشی سپرده شد و کسانی که یار و همنشین و خویشاوند و دوستش بودند، از وی برگشتند و تنهایش گذاشتند و همدم و رفیق و یار و ندیمش، کسانی دیگر به جای او برگزیدند.

اکنون درون قبری قرار گرفته و به مکان تنها و خلوتی سپرده شده است. کرم های قبر در بدنش می دوند و خون و چرک از بینی اش روان است و جامه و بدنش فرسوده می شوند، خونش می خشکد و استخوانش فرسوده می شود. بدین گونه است تا روز حشر او که از قبرش برانگیخته و در صور دمیده شود و برای حشر و نشر فرایش خوانند. پس آنجاست که قبور، زیر و رو می گردند و آنچه در سینه هاست، بیرون می کشند و هویدا می شوند و هر پیامبر و صدیق و شهید سخنور مجاز به تکلّم، آورده می شود.

داوری قاطع آن روز را پروردگاری به عهده دارد که مقتدر بر بندگانش و آگاه و بینا به حالشان است. پس چه بسا ناله هایی که او را رنجور و زمین گیر و حسرتی که وی را فرسوده و نحیف می گرداند. در جایگاهی هولناک و عظیم و مجتمعی بزرگ و وسیع،در مقابل پادشاهی بزرگوار که به هر کار کوچک و بزرگی داناست. در آن هنگام عرقش تا به دهان می رسد و اضطراب و ناراحتی اش، آرامش او را می رباید. اشکش مایه ی ترحّم بر وی نمی شود و ناله اش شنیده و بدان توجّه نمی گردد و دلیل و عذرش پذیرفته نخواهد بود. نامه ی عملش به سویش باز می گردد و به وی سپرده می شود و بدی کردارش

بر او و دیگران بیان می شود. هر عضوی از او به بدی کارش گواهی می دهد. چشمش به نگاه وی به حرام و دستش به سخت گیری نامورد او و پایش به گام برداشتن به سوی حرام، پوستش به لمس نامشروع و شرم گاهش به تماس به حرام گواهی می دهد. فرشتگان نکیر و منکر، او را به عذاب وحشتناک تهدید می کنند و خداوند بینا از کارش پرده بر می دارد.

پس زنجیر در گردنش افکنده، دستش با غل بسته می شود و کشان کشان و در تنهایی رانده می شود و در آتش دوزخ عذاب می گردد و شربتی از آب داغ به وی نوشانیده می شود که چهره اش پخته و پوستش را می کَند. فرشته ی مأمور عذاب او، به سوی آتش می راندش، او را با گرزی آهنین می زند، پیوسته پوستش پس از پخته شدن، به پوستی جدید بر می گردد و تبدیل می شود و فریاد استمداد بر می آورد، ولی مأموران جهنّم از او روی بر می گردانند و فریاد سر می دهد و با ندامت دوران طولانی اش را در جهنّم می ماند.

به پروردگار توانا از شرّ هر سرانجام ناخجسته ای پناه می بریم و از او عفو می طلبیم، بسان عفو کسانی که از آنان راضی گردید و آمرزش می جوییم، همانند کسانی که ایمان و طاعتشان را از آنان پذیرفت؛ زیرا تنها اوست که کفیل خواهش و تقاضای من است.

پس هرکه از عذاب پروردگارش دور گردانده شود، به قرب حضرتش در بهشت سکنی گزیند و در قصرهایی مزیّن جاودانه ماند و از حوریان زیبا و سیه چشم و خادمان بهشتی بهره مند می گردد و جام هایی مملوّ از خوراکی و نوشیدنی پیرامونش می گردانند و در جایگاه منیع و ممتاز بهشت مسکن یابد و در نعمت های سرشار به سر برد و از تسنیم و از نوشیدنی های بهشت بدو نوشانیده می شود و از چشمه ی سلسبیل آمیخته به زنجبیل می نوشد که

با مشک و عبیری سربسته شده و پیوسته نشاط آفرین و سرورانگیز است. از نوشیدنی هایی پاکیزه در باغی روشن، با درختانی پربار می نوشد که هرکس از آن بنوشد، دچار سردرد نمی شود و مست و مدهوش نمی شود.

این جایگاه کسی است که از پروردگارش بترسد و از نفس خویش بر حذر باشد و آن نیز کیفر شخصی است که معصیت پروردگارش را انجام دهد و نفس شیطانی او، نافرمانی آفریدگارش را برایش تزیین کند.

این کلامی قاطع و انکارناپذیر و حکمی بر پایه ی عدل است. بهترین سخنی است که از خدا و رسول صلی الله علیه واله برگرفته شده و برترین پندی است که در قرآن بدان تصریح شده است. از سوی پروردگار ستوده نازل شده و روح القدس برتر از تمامی فرشتگان و دارای پاکی ممتاز، آن را بر پیامبری هدایت یافته و بلند منزلت فرود آورده است. درود فرستادگان بزرگوار و گرامی داشتگان شایسته ی الهی بر او باد. به پروردگار مهربان از شرّ هر شیطان رانده شده پناه می برم. پس باید هریک از شما به درگاه خداوند تذلّل نماید و به آستانش دعا و زاری کند تا از پروردگار هر آفریده ای، برای خودم و شما آمرزش بطلبیم.

این خطبه ی طولانی، علاوه بر اینکه قدرت علمی مولای متقیان علیه السلام را نشان می دهد، دارای معارف عظیم است. گویا آن بزرگوار در استعمال کلمات و جملات آن هیچ گونه محدودیتی نداشته است؛ به طوری که حضرتش نخست در توحید و عظمت خالق سخن گفته و سپس به صفات پروردگار عالم پرداخته است.

آن گاه در مورد بعثت نبی اعظم رسول خدا صلی الله علیه واله و ویژگی های آن

حضرت و لطف و محبتّش به پیروان خود جملات عالی و با فصاحت تمام بیان داشته....

بعد خود، وارد نصیحت و ارشاد گردیده و مردم را متوجّه سنّت پیامبر خدا صلی الله علیه واله می کند و آنان را به خودسازی و آمادگی تمام برای لقاء الله وادار می سازد و متوجّه می نماید که چگونه از این جهان به عالم دیگر منتقل می شویم، چگونه از دوستان و جهان مادّی جدا شده، به سراغ اعمال خود می رویم و چطور این بدن ها در دل خاک پوسیده و به ذرّات خاک تبدیل می گردد؟ و در پایان، از وحشت های قبر و قیامت پرده برمی دارد و توضیح می دهد که خطاکاران را با زنجیرهای آتشین در آتش نگه می دارند و به ناله ها و اشک چشم های آنان توجه نمی کنند.»

۲۰. خطبه ی بدون نقطه ی حضرت: «اَلْحَمْدُ لِلّهِ الْمَلِكِ الْمَحْمودِ الْمالِكِ الْوَدودِ، مُصَوِّرِ كُلِّ مَوْلودٍ وَ مَآلِ كُلِّ مَطْرودٍ. ساطِحِ الْمِهادِ وَ مُوَطِّدِ الْاَطْوادِ وَ مُرْسِلِ الْاَمْطارِ وَ مُسَهِّلِ الْاَوْطارِ، عالِمِ الْاَسْرارِ وَ مُدْرِكِها وَ مُدَمِّرِ الاَمْلاكِ وَ مُهْلِكِها وَ مُكَوِّرِ الدُّهورِ وَ مُكَرِّرِها وَ مُورِدِ الْاُمورِ وَ مُصْدِرِها، عَمَّ سَماحُهُ وَ كَمُلَ رُكامُهُ وَ هَمَلَ وَ طاوَعَ السُّؤالَ وَ الْاَمَلَ وَ اَوْسَعَ الرَّمَلَ وَ اَرْمَلَ. اَحمَدُهُ حَمْداً مَمْدوداً مَداهُ وَ اُوَحِّدُهُ كَما وَحَّدَ الاَوّاهُ، وَ هُوَ اللهُ لا اِلهَ لِلاُمَمِ سِواهُ وَ لا صادِعَ لِما عَدَّلَهُ وَ سَوّاهُ.

اَرْسَلَ مُحَمَّداً عَلَماً لِلْاِسْلامِ وَ اِماماً لِلْحُكّامِ، مُسَدِّداً لِلرَّعاعِ وَ مُعَطِّلَ اَحْكامِ وَدٍّ وَ سُواعٍ، اَعْلَمَ وَ عَلَّمَ وَ حَكَمَ وَ اَحْكَمَ وَ اَصَّلَ الْاُصولَ وَ مَهَّدَ وَ اَكَّدَ الوُعودَ وَ اَوْعَدَ، اَوْصَلَ اللهَ لَهَ الاِكْرامَ وَ اَوْدَعَ روحَهَ السَّلامَ وَ رَحِمَ آلَهُ وَ اَهْلَهُ الْكِرامَ، مالَمَعَ رِئآلٌ وَ مَلَعَ رالٌ وَ طَلَعَ هِلالَ وَ سُمِعَ اِهْلالٌ.

اِعْمَلوا -رَعاكُمُ اللهُ- اَصْلَحَ الْاَعْمالِ وَ اسْلُكوا مَسالِكَ الْحَلالِ وَ اطرَحوا الْحَرامَ

وَ دَعوهُ وَ اسمَعوا اَمرَ اللهِ وَ عوهُ وَ صِلوا الْاَرْحامَ وَ راعوها وَ عاصوا الْاَهْواءَ وَ اَردَعوها وَ صاهِروا اَهْلَ الصَّلاحِ وَ الْوَرَعِ وَ صارِموا رَهْطَ اللَّهْوِ وَ الطَّمَعِ وَ مُصاهِرُكُمْ اَطْهَرُ الْاَحْرارِ مولِداً وَ اَسْراهُمْ سؤدُداً وَ اَحْلاهُمْ مَورِداً وَ ها؛ هُوَ اَمَّكُمْ وَ حَلَّ حَرَمَكُمْ مُملِكاً عَروسَكُم المُكَرَّمَةَ وَ ماهَرَ لَها كَما مَهَرَ رَسولُ اللهِ اُمَّ سَلَمَةَ وَ هُوَ اَكْرَمُ صِهْرٍ اَوْدَعَ الْاَوْلادَ وَ مَلَكَ ما اَرادَ وَ ما سَها مُمَلِّكُهُ وَ لا وَهِمَ وَ لا وُكِسَ مُلاحِمُهُ وَ لا وُصِمَ. اَسْئَلُ اللهَ لَكُم اِحمادَ وِصالِهِ وَ دَوامَ اِسْعادِهِ وَ اَلْهَمَ كُلّاً اِصْلاحَ حالِهِ وَ الْاِعْدادَ لِمَآلِهِ وَ مَعادِهِ، وَ لَهُ الْحَمْدُ السَّرْمَدُ وَ الْمَدْحُ لِرَسولِهِ اَحْمَدَ؛⁽¹⁾سپاس از آن خداوندی است که پادشاهی ستوده و مالکی پر مهر، صورتگر هر مولود و پناهگاه هر مطرودی است. گستراننده ی بستر زمین و استوار کننده ی کوه ها و فرو فرستنده ی باران ها و آسان کننده ی نیازها (و آرزوها) است.

دانا و آگاه به همه ی رازها و در هم کوبنده ی پادشاهان و نابودکننده ی آنهاست. در هم پیچنده (و پایان بخش) روزگاران و برگرداننده ی آنهاست. اوست که هر چیز را وارد دَور می نماید و از دور خارجش می گرداند. عطایش همه چیز را فراگرفته و ابرِ سخایش کمال یافته و فرو باریده و خواسته و آرزو(های بندگان) را برآورده است و (به حکمتش) ریگزارها را گسترد و به ریگ آراست.

وی را ستایش می کنم، ستایشی که امتدادش بلند (و بی انتها) است و یگانه اش می شمارم، بدان گونه که (پیامبرِ) پر تضرّع و ابتهال یگانه اش

می شمرد و اوست خداوندی که امّت ها را خدایی جز او نیست. آنچه او استوار و مرتّب نمود، کسی نیست که در هم ریزد.

محمّد صلی الله علیه واله را - نشانه ی هدایت اسلام و پیشوای زمامداران (و پیشوایان) و اصلاحگر توده ها و تعطیل کننده ی احکام (و رسوم بت هایی چون) وَدّ و سُواع - فرستاد. او (نیز تعالیم رسالت را) ابلاغ نمود و تعلیم فرمود (هر حکمی که لازم به بیان بود، بدان) حکم نمود و (مبانی را) محکم ساخت و اصول اساسی را پایه گذارد و زمینه های عملی اش را مهیّا ساخت، و بر وعده ها(ی بشارت) تأکید ورزید و انذار و بیم داد.

خداوند اِکرام (خویش) را برای او پیوسته سازد و سلام (و درود) را ملازم روانش گرداند و آل و اهل بیت بزرگوارش را رحمت عطا کند، تا وقتی که کواکب می درخشد و بچّه شترمرغ می دود و ماه طلوع می کند و بانگی به گوش می رسد.

خداوند حفظتان کند. شایسته ترین اعمال را انجام دهید و به مسیرهای حلال روید و حرام را کنار افکنید و ترک گویید، به فرمان خدا گوش فرا دهید، آن را به خاطر بسپارید و پیوند با خویشان را محکم و مراعاتشان کنید و با هوس ها مخالفت ورزید و آنها را از خود دور سازید.

با اهل درستی و تقوا وصلت نمایید و از اهل لهو و آز ببُرید. این کسی که در پی وصلت با شماست، از پاک زاده ترین آزادگان و شریف ترین آنان و شیرین (و محبوب ترین) آنان در (تبار و) خاستگاه باشد.

آگاه باشید که او اکنون آهنگ شما را نموده، به حریم شما وارد گشته تا عروس گرامی (از تبار) شما را بگیرد و مهریّه اش را همان مهری قرار می دهد

که رسول خدا، برای (همسرش) امّ سلمه قرار داده است، با اینکه این بزرگوار بهترین دامادی بود که فرزندانی را به ودیعه نهاد و آنچه را که خواست به دست آورد (و کسی از وصلتش امتناع نمی کرد) و هرکه به او همسر داد، دچار سهو و اشتباه نشد و بر آنکه با وی پیوند نمود، خرده ای گرفته نشد و خسارتی ندید.

از خداوند برایتان مسئلت می کنم که پیوندتان را ستوده گرداند و امدادش را به شما مداومت کند و به هر یک آنچه مایه ی صلاح کار و آمادگی برای سرانجام و معادِ اوست، الهام نماید و ستایش همیشگی مخصوص آن ذات (یکتا) و مدح و ثنا از آنِ رسول او احمد است.»

حضرت امیر علیه السلام و علم روز

یکی از فضایل هر پیامبر و وصیّ، فضیلت علمی اوست؛ به این معنا که پیامبر و یا وصی او باید از لحاظ علمی سرآمد همه ی افراد جامعه باشد، آن هم در تمام علوم نه فقط علوم و معارف دینی و الهی؛ بلکه در علوم روز هم باید جلوتر از بقیه باشد. بی تردید اگر کسی حتّی در یکی از رشته های علمی رایج در دنیا بر دیگران، برتر نباشد، برای زعامت جامعه، صلاحیت نخواهد داشت و پیامبر و یا وصیّ بر او اطلاق نمی شود.

عصر ما، اوج حماسه ی علوم تجربی و فنّاوری است و پیشرفت علوم در تمام زمینه ها اعجاب برانگیز است. علم از زیر زمین و دریا گرفته تا پهنه ی آسمان خودنمایی می کند و امام، امام نیست، مگر اینکه احاطه ی کامل علمی در همه ی علوم داشته باشد.

در منطق قرآن، اگر فردی بخواهد به لحاظ علمی از امام برتر باشد، این

یک نقص در امام تلقّی می شود و امام را از مقام امامت ساقط می کند؛ به عبارت دیگر و برای مثال امام از اخترفیزیک شناسانی که تلسکوپ جمیز وب را طراحی می کنند و می سازند و به آسمان می فرستند و دریچه ی جدیدی را بر روی بشر می گشایند، باید عالم تر باشد. با توجّه به اینکه امام، نه تنها امام برای انسان ها؛ بلکه امام جن و ملک و همه ی موجودات عالم است، امام باید به نیاز همه ی این موجودات، آشنا و واسطه ی فیض بین خدا و موجودات باشد.

سوره ی نمل که داستان زندگی حضرت سلیمان نبی علیه السلام است، صِرف یک داستان نیست. هریک از داستان های قرآنی، جهتی دارد و برای تبیین موضوعی است. قرآن، داستان هزار و یک شب تعریف نمی کند که بخواهد جنبه ی سرگرمی داشته باشد؛ بلکه در داستان های قرآنی، حکمت و معرفت وجود دارد که غوّاص خِرد باید آن را جستجو و فحص کند و به دست آورد.

داستان سلیمان نبی علیه السلام در حقیقت گوشه ی ناچیزی از مظهر ولایت را به تصویر می کشد: «و علمنا منطق الطیر.» آشنایی و دانستن زبان پرندگان و یا دانستن زبان مورچگان: «حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُون ؛ آنها حرکت کردند تا به سرزمین مورچگان رسیدند. مورچه اى گفت: به لانه هاى خود بروید تا سلیمان و لشکرش شما را پایمال نکنند، درحالى که نمى فهمند.» «فَتَبَسَّمَ ضاحِکاً مِنْ قَوْلِها؛⁽¹⁾حضرت سلیمان علیه السلام از حرف ملکه ی مورچه ها متبسّم شد.» به قول معروف مورچه چه هست که کله پاچه اش چه باشد. دانستن

زبان همه ی موجودات در عالم هستی، یکیاز شئون امام است و باید آن را بداند. برای درک بهتر این مسئله باید بگوییم همان گونه که می دانیم در میان انسان ها، ده ها زبان و لهجه داریم. امام باید به همه شان مسلّط باشد؛ حتّی ممکن است گویش و لهجه ی حیوانات هر منطقه با منطقه ی دیگر فرق داشته باشد. امام باید به همگی علم داشته باشد و با زبان خود آنان گفت و گو کند. این تازه در عرصه ی تکلّم و ارتباط کلامی است. هرچه در عالم وجود دارد، امام به آن آگاهی دارد. عصر حاضر - که عصر طلایی پیشرفت علوم و عصر ارتباطات است - هم باید چنین باشد. خداوند جابه جا کردن تخت بلقیس از سرزمین سبا و آوردن در کنار تخت حضرت سلیمان علیه السلام را نتیجه ی علم می داند که آورنده ی آن یکی از جن ها بود:

«قالَ عِفْريتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَ إِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمين *قالَ الَّذي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَني أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَريم ؛⁽¹⁾یکی از جن ها گفت: من تخت را می آورم، قبل از اینکه از جای خود برخیزید و من بر این کار، قادر و امینم. جنّ دیگری که نزدش بعضی از علم کتاب بود، گفت: قبل از اینکه شما چشم بر هم بزنید، من برای شما حاضر می کنم و این را از فضل خداوند می دانم و خداوند مرا با این علم آزمایش می کند که آیا من شاکر نعمت اویم یا کفران نعمتش می کنم.»

این قدرت کسی است که «علم من الکتاب» را دارد؛ امّا کسی که علم

الکتاب نزد اوست، یعنی تمام علوم کتاب لوح محفوظ نزد اوست، چه قدرتی دارد و خواهد داشت؟ با این مقدّمه، به نمونه هایی از آگاهی حضرت امیر علیه السلام به علوم روز اشاره می کنیم.

۲۱. علم نژادشناسی: مالک پسر دحیه روایت می کند: نزد امیرالمؤمنین علیه السلام بودم، سخن از اختلاف مردم رفت. امام فرمود: «إنما فرق بینهم مبادی طینهم و ذلك انهم كانوا فلقة من سبخ ارض و عذبها، حزن تربة و سلها. فهم علی حسب قرب ارضهم یتقاربون و علی قدر اختلافها یتفاوتون: فتام الرواء ناقص العقل، و ماد القامة قصیر الهمة، و ذاكی العمل قبیح المنظر، و قریب القعر بعید السبر، و معروف الضریبه منكر الجلیبة، و تائه القلب متفرق اللب، و طلیق اللسان حدید الجنان؛⁽¹⁾سرشت و طینت مردم است که آنها را از هم جدا مى کند. زیرا از قطعه زمینى به وجود آمده اند که شور یا شیرین یا سخت یا نرم بوده است. پس بر حسب نزدیک بودن زمینشان به یکدیگر نزدیک اند و بر حسب اختلاف زمینهاشان از یکدیگر متفاوت. نیکو منظرى است کم خرد، بلند بالایى است، کوتاه همت، نیکوکردارى است زشت روى، کوتاه قامتى است دوراندیش، نیکو سرشتى است که خود را به راه بد افکنده. سرگشته دل است و پراکنده ذهن، گشاده زبان است و بینا درون.

رگ رگ است این آب شیرین و آب شور

در خلایق می رود تا نفح صور

نیکوان را هست میراث از خوش آب

آنچه میراث است اورثنا الکتاب

خلاصه اینکه نوع خاک در طینت و خلقت انسان تأثیرگذار است و اگر چنین نبود مشکلات زیادی برای بشر پدید می آمد. اگر همه شبیه هم می شدند، برادر از برادر، پدر از پدر، مادر از خواهر و... قابل تشخیص نبودند. اگر خُلق ها همه یکی بود یا همه در یک اندازه و هم قد بودند، مشکلات زیادی برای بشر پیش می آمد.

۲۲. کشف نفت: «مَنْ أَوْغَلَ فِي الْمَعَادِنِ انْتَهَى إِلَى وَادٍ عَظِيمٍ يَجْرِي مُنْصَلِتاً بِمَاءٍ غَزِيرٍ لَا يُدْرَكُ غَوْرُهُ وَ لَا حِيلَةَ فِي عُبُورِهِ وَ مِنْ وَرَائِهِ أَمْثَالُ الْجِبَالِ مِنَ الْفِضَّةِ تَفَكَّرِ الْآنَ فِي هَذَا مِنْ تَدْبِيرِ الْخَالِقِ الْحَكِيمِ فَإِنَّهُ أَرَادَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ أَنْ يُرِي الْعِبَادَ مَقْدُرَتَهُ وَ سَعَةَ خَزَائِنِهِ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ لَوْ شَاءَ أَنْ يَمْنَحَهُمْ كَالْجِبَالِ مِنَ الْفِضَّةِ لَفَعَلَ لَكِنْ لَا صَلَاحَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فَيَكُونُ فِيهَا كَمَا ذَكَرْنَا سُقُوطُ هَذَا الْجَوْهَرِ عِنْدَ النَّاسِ وَ قِلَّةُ انْتِفَاعِهِمْ بِهِ وَ اعْتَبِرْ ذَلِكَ بِأَنَّهُ قَدْ يَظْهَرُ الشَّيْ ءُ الطَّرِيفُ مِمَّا يُحْدِثُهُ النَّاسُ مِنَ الْأَوَانِي وَ الْأَمْتِعَةِ فَمَا دَامَ عَزِيزاً قَلِيلًا فَهُوَ نَفِيسٌ جَلِيلٌ آخِذُ الثَّمَنِ فَإِذَا فَشَا وَ كَثُرَ فِي أَيْدِي النَّاسِ سَقَطَ عِنْدَهُمْ وَ خَسَّتْ قِيمَتُهُ وَ نَفَاسَةُ الْأَشْيَاءِ مِنْ عِزَّتِهَا؛⁽¹⁾

هرکه به اعماق زمین راه پیدا کند، به میدانی بسیار وسیع خواهد رسید که در آن آبی است با غلظت و دارای بوی تند و زننده. اعماق و فراوانی آن به حساب نیاید و نه راهی برای گذشتن از آن و از آن سودهایی مثل کوه های از نقره است. پس بر شما باد به تفکّر در تدبیر خالق حکیم. هر آینه، او اراده کرده است که بندگانش قدرت و وسعت خزاینش را بدانند و بندگان بدانند

اگر خداوند می خواست می توانست اراده کند، آن را مثل کوهی از طلا قرار دهد، ولی به صلاح مردم نبود و اگر خداوند چنین می کرد، آن مادّه ی با ارزش، ارزشش را در میان مردم از دست می داد و منافعش کاسته می شد. ارزش آن زمانی روشن می شود که از آن انواع دیگری تولید می شود (مثل بنزین، نفت گاز، محصولات پتروشیمی و...) تا زمانی که این مادّه ی با ارزش کم باشد، نفیس و با ارزش خواهد بود، ولی اگر در دست مردم زیاد باشد، ارزشش کم خواهد شد و قیمتش پایین خواهد آمد.»

۲۳. جانورشناسی: خلقت ملخ: «وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ فِي الْجَرَادَةِ إِذْ خَلَقَ لَهَا عَيْنَيْنِ حَمْرَاوَيْنِ، وَ أَسْرَجَ لَهَا حَدَقَتَيْنِ قَمْرَاوَيْنِ، وَ جَعَلَ لَهَا السَّمْعَ الْخَفِيَّ وَ فَتَحَ لَهَا الْفَمَ السَّوِيَّ، وَ جَعَلَ لَهَا الْحِسَّ الْقَوِيَّ، وَ نَابَيْنِ بِهِمَا تَقْرِضُ، وَ مِنْجَلَيْنِ بِهِمَا تَقْبِضُ؛ يَرْهَبُهَا الزُّرَّاعُ فِي زَرْعِهِمْ وَ لَا يَسْتَطِيعُونَ ذَبَّهَا وَ لَوْ أَجْلَبُوا بِجَمْعِهِمْ، حَتَّى تَرِدَ الْحَرْثَ فِي نَزَوَاتِهَا وَ تَقْضِيَ مِنْهُ شَهَوَاتِهَا، وَ خَلْقُهَا كُلُّهُ لَا يُكَوِّنُ إِصْبَعاً مُسْتَدِقَّةً؛⁽¹⁾

و اگر خواهى در شگفتى ملخ سخن گو که خدا برایش دو چشم سرخ و دو حدقه چونان ماه تابان آفرید و به او گوش پنهان و دهانى متناسب با اندامش بخشید، داراى حواس نیرومند و دو دندان پیشین است که گیاهان را مى چیند و دو پاى داس مانند که اشیارا بر مى دارد. کشاورزان براى زراعت از آنها مى ترسند و قدرت دفعشان را ندارند، گرچه همه متّحد شوند. ملخ ها نیرومندانه وارد کشتزار مى شوند و آنچه میل دارند مى خورند، درحالى که تمام اندامشان به اندازه ی یک انگشت باریک نیست.»

یکى از حشرات شگفت انگیز، ملخ است که در حال عادّى به صورت بى ضرر و غیرمزاحم در گوشه و کنار مزارع، باغ ها، درّه ها و کوه ها زندگى مى کند؛ ولى هنگامى که فرمان مرموزى به او داده شود، به سرعت تکثیر مثل مى کند و به صورت دسته های عظیم، مانند قطعات ابر در آسمان به پرواز در مى آید و بر هر زراعت و باغى فرود آید، آن را نابود مى کند.

به گفته ی دانشمندان ساختمان بدن این حشره، بسیار پیچیده و عجیب است؛ از جمله اینکه دو زوج چشم مرکّب و سه چشم بسیط دارد. چشم هاى مرکّب او از چهار هزار قسمت تشکیل شده و هر یک ساختمان مخصوص به خود را دارد و از مجموع آنها چشم مرکب با دید واحد تشکیل مى شود؛ امّا چشم هاى سه گانه ی بسیط او در بالاى سرش قرار گرفته و سینه اش از سه حلقه و شکمش از ده حلقه شبیه به یکدیگر تشکیل شده است.

او دو زوج بال دارد: یک زوج بال هاى جلو او که سخت است و به صورت قابى درآمده و برای پرواز به کار نمى رود و کارش حفاظت بال هاى ظریف پرواز است که هنگام استراحت چند مرتبه چین مى خورد و زیر بال هاى سخت جلو محفوظ مى ماند.

پاهاى عقب ملخ، رشد زیادى دارد و براى جهش و پرش به او کمک مى کند. ملخ ها در فصل تابستان یا بهار تخم ریزى مى کنند. این تخم ها به وسیله ی نوع مادّه از انتهاى دُم او بیرون مى آید و در سوراخ هایى از زمین که به وجود آورده قرار مى گیرد. نوزادان پس از خروج از تخم بسیار پرخور و حریصند و آنچه را سر راه خود بیابند مى خورند و از این جهت در مبارزه با

ملخ همیشه باید محلّ تخم ریزى آنها را دانست و وسیله ی نابودى نوزادها را قبل از خروج از تخم فراهم کرد.

ملخ، انواع و اقسامى دارد. ملخ هاى دریایى، مراکشى و ایتالیایى که بیش از سایر انواع ملخ ها به زراعت ها خسارت وارد مى کنند. یکی از شگفتی هاى زندگى ملخ، این است که از وقتی از تخم بیرون مى آید، تا زمانى که کامل شود و به پرواز درآید، شش بار تغییر شکل مى دهد. توده هاى ملخ گاهى به قدرى زیاد و گسترده مى شوند که هزاران کیلومتر مربع از آسمان را مى پوشانند.⁽¹⁾

۲۴. خلقت طاووس: «وَ مِنْ أَعْجَبِهَا خَلْقاً الطَّاوُسُ الَّذِي أَقَامَهُ فِي [أَحْسَنِ] أَحْكَمِ تَعْدِيلٍ وَ نَضَّدَ أَلْوَانَهُ فِي أَحْسَنِ تَنْضِيدٍ بِجَنَاحٍ أَشْرَجَ قَصَبَهُ وَ ذَنَبٍ أَطَالَ مَسْحَبَهُ، إِذَا دَرَجَ إِلَى الْأُنْثَى نَشَرَهُ مِنْ طَيِّهِ وَ سَمَا بِهِ مُطِلًّا عَلَى رَأْسِهِ، كَأَنَّهُ قِلْعُ دَارِيٍّ عَنَجَهُ نُوتِيُّهُ، يَخْتَالُ بِأَلْوَانِهِ وَ يَمِيسُ بِزَيَفَانِهِ، يُفْضِي كَإِفْضَاءِ الدِّيَكَةِ وَ يَؤُرُّ بِمَلَاقِحِهِ أَرَّ الْفُحُولِ الْمُغْتَلِمَةِ لِلضِّرَابِ؛ أُحِيلُكَ مِنْ ذَلِكَ عَلَى مُعَايَنَةٍ لَا كَمَنْ يُحِيلُ عَلَى ضَعِيفٍ إِسْنَادُهُ؛ وَ لَوْ كَانَ كَزَعْمِ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ يُلْقِحُ بِدَمْعَةٍ تَسْفَحُهَا مَدَامِعُهُ فَتَقِفُ فِي ضَفَّتَيْ جُفُونِهِ وَ أَنَّ أُنْثَاهُ تَطْعَمُ ذَلِكَ ثُمَّ تَبِيضُ لَا مِنْ لِقَاحِ فَحْلٍ سِوَى الدَّمْعِ الْمُنْبَجِسِ، لَمَا كَانَ ذَلِكَ بِأَعْجَبَ مِنْ مُطَاعَمَةِ الْغُرَابِ؛⁽²⁾

یکی از شگفت انگیزترین پرندگان در آفرینش، طاووس است که آن را در استوارترین شکل موزون بیافرید و رنگ هاى پر و بالش را به نیکوترین رنگ ها بیاراست، با بال هاى زیبا که پرهاى آن به روى یکدیگر انباشته، دم

کشیده اش که چون به سوى مادّه پیش مى رود، آن را چونان چترى می گشاید و بر سر خود سایبان مى سازد، گویا بادبان کشتى است که ناخدا آن را بر افراشته است. طاووس به رنگ هاى زیباى خود مى نازد و خوشحال و خرامان، دم زیبایش را به این سو و آن سو مى چرخاند و سوى مادّه مى تازد، چون خروس مى پرد و چون حیوان نر مست شهوت با جفت خویش مى آمیزد، این حقیقت را از روى مشاهده مى گویم، نه چون کسى که بر اساس نقل ضعیفى سخن بگوید: اگر کسى خیال کند: باردار شدن طاووس به وسیله ی قطرات اشکى است که در اطراف چشم نر حلقه زده و طاووس مادّه آن را مى نوشد، آن گاه بدون آمیزش با همین اشک ها تخم گذارى مى کند. این یک افسانه ی بى اساس است؛ ولى شگفت تر از آن نیست که مى گویند: زاغ نر طعمه به منقار مادّه مى گذارد که همین عامل باردار شدن زاغ است.»

۲۵. روان شناسی طاووس: «فَهُوَ كَفُصُوصٍ ذَاتِ أَلْوَانٍ قَدْ نُطِّقَتْ بِاللُّجَيْنِ الْمُكَلَّلِ، يَمْشِي مَشْيَ الْمَرِحِ الْمُخْتَالِ وَ يَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ [جَنَاحَهُ] جَنَاحَيْهِ فَيُقَهْقِهُ ضَاحِكاً لِجَمَالِ سِرْبَالِهِ وَ أَصَابِيغِ وِشَاحِهِ، فَإِذَا رَمَى بِبَصَرِهِ إِلَى قَوَائِمِهِ زَقَا مُعْوِلًا بِصَوْتٍ يَكَادُ يُبِينُ عَنِ اسْتِغَاثَتِهِ وَ يَشْهَدُ بِصَادِقِ تَوَجُّعِهِ لِأَنَّ قَوَائِمَهُ حُمْشٌ كَقَوَائِمِ الدِّيَكَةِ الْخِلَاسِيَّةِ وَ قَدْ نَجَمَتْ مِنْ ظُنْبُوبِ سَاقِهِ صِيصِيَةٌ خَفِيَّةٌ؛

طاووس با غرور راه مى رود، دم و بال هاى زیبایش را برانداز مى کند، پس با توجّه به زیبایى جامه و رنگ هاى گوناگون پر و بالش قهقهه سر مى دهد، امّا چون نگاهش به پاهاى او مى افتد، بانگى برآورد که گویا گریان است، فریاد مى زند گویا که دادخواه است و گواه صادق دردى است که در درون دارد؛ زیرا پاهاى طاووس چونان ساق خروس دو رگه (هندى و پارسى) باریک و زشت و در یک سو ساق پایش ناخنکى مخفى روییده است.»

۲۶. جانداران کوچک و بزرگ: «وَ سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ قَوَائِمَ الذَّرَّةِ وَ الْهَمَجَةِ، إِلَى مَا فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ الْحِيتَانِ وَ الْفِيَلَةِ؛ وَ وَأَى عَلَى نَفْسِهِ أَلَّا يَضْطَرِبَ شَبَحٌ مِمَّا أَوْلَجَ فِيهِ الرُّوحَ، إِلَّا وَ جَعَلَ الْحِمَامَ مَوْعِدَهُ وَ الْفَنَاءَ غَايَتَهُ؛ پاک و برتر است خدایى که در اندام مورچه و مگس ریز، پاها را پدید آورد و جانداران بزرگ تر از آنها، از ماهیان دریا و پیلان عظیم الجثّه را نیز آفرید و بر خود لازم شمرد که هیچ کالبد جاندارى را وانگذارد و به درستى اداره اش کند، جز آنکه میعادگاهش را مرگ و پایان راهش را نیستى قرار داد.»

۲۷. خلقت مورچه: «الا ینظرون إلی صغیر ما خلق، كیف احكم خلقه، و اتقن تركیبه، و فلق له السمع والبصر، و سوی له العظم و البشر، انظروا إلی النملة فی صغر جثتها و لیطافة هیئتها، لاتكاد تنال بلحظ البصر، و لا بمستدرك الفكر، كیف دبت علی ارضها، و صبت علی رزقها، تنقل الحبه إلی جحرها، و تعدها فی مستقرها. تجمع فی حرها لبردها، و فی وردها لصدرها؛ مكفول برزقها، مرزوقه بوفقها، لا یغفلها المنان، و لا یحرمها الدیان، و لو فی الصفا الیابس، و الحجر الجامس، و لو فكرت فی مجاری اكلها، فی علوها و سفلها، و ما فی الجوف من شراسیف بطنها، و ما فی الراس من عینها و اذنها، لقضیت من خلقها عجبا، و لقیتمن وصفها ثعبا! فتعالی الذی أقامها علی قوائمها و بناها علی دعائمها! لم یشركه فی فطرتها فاطر، و لم یعنه علی خلقها قادر ولو ضربت فی مذاهب فكرك لتبلغ غایاته، ما دلتك الدلالة إلّا علی أن فاطر النملة هو فاطر النحلة لدقیق تفصیل كل شیء؛⁽¹⁾

آیا در مخلوق کوچک او دقت نمی کنند؟ چگونه به خلقتش استحکام

بخشیده و ترکیبش را استوار ساخته، به او دستگاه شنوایی و بینایی عنایت کرده و استخوان و پوست کامل داده است؟ در مورچه با این جثّه ی کوچک و اندام لطیف بیندیشید، آن چنان کوچک است که نزدیک است با چشم دیده نشود و از اندیشه غایب گردد، چگونه با این جثّه ی کوچک روی زمین می جنبد و بر جمع روزی، عشق می ورزد و دانه را به لانه ی خود حمل می کند و در انبار نگه داری می نماید، در تابستانش برای زمستانش گرد می آورد، و هنگام ورود اقامت زمستانی، زمان بیرون آمدن را پیش بینی می کند، این چنین روزی اش تضمین شده و تطبیق داده شده است، خداوند منّان هرگز او را از یاد نمی برد، هرچند در زیر سنگ سخت باشد، اگر در مجرای ورودی و خروجی غذا و در ساختمان شکم او و گوش و چشم او، که در سرش قرار داده شده، تفکّر و تحقیق کنی و آنها را کشف کنی، سخت در شگفتی فرو خواهی رفت. پس بزرگ است خدایی که مورچه را بر روی دست و پایش برپا داشت و پیکره ی وجودش را با استحکام نگاه داشت، در آفرینش آن هیچ قدرتی او را یاری نداد و هیچ آفریننده ای کمکش نکرد. اگر اندیشه ات را به کارگیری تا به راز آفرینش پی برده باشی، دلایل روشن به تو خواهند گفت که آفریننده ی مورچه ی کوچک همان آفریدگار درخت بزرگ خرماست، به جهت دقتی که جدا جدا در آفرینش هر چیزی به کار رفته است.»

۲۸. بیماری جذام: روزی سوار اتومبیل شدیم و به طرف روستای قهرمان پرور فردو رفتیم. مرحوم آقای کاظمی از سادات بسیار مؤمن، داستانی برایم نقل نمود که یک عالم روحانی، گرفتار دل درد شدیدی شد. دکترها او را به آلمان راهنمایی کردند. در آنجا به منزل یکی از آشنایانش می رود که

یک تاجر ایرانی بود و آن تاجر هم برای معالجه اش، دکتری به منزل می آورد. وقتی دکتر آن عالم را با لباس روحانی می بیند، در شگفت می شود و به تاجر می گوید: این چه لباسی است؟

تاجر اظهار می دارد: این لباس دانشمند روحانی مذهبی ماست. می گوید: به چه زبانی آشنایی دارند؟ پاسخ می دهد: علاوه بر فارسی به زبان عربی کاملاً آشنایند و باید هم بدانند. گفت: خوب من هم مقداری با زبان عربی آشنایی دارم. سپس آن آقای روحانی را معاینه می کند و نسخه ای پانزده روزه برایشان می نویسد. آن وقت از او به زبان عربی سؤال می کند که شما از بزرگان مذهبی خود، کلمات قصار دارید؟

عالم فرمود: آری، از جانشین پیغمبرمان حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام کلمات قصار زیادی داریم. گفت: چه مقدار؟ آن عالم گفت: آنچه ضبط شده و به دست ما رسیده تقریباً دوازده هزار در کتاب غُرَرالحکم ضبط شده است. دکتر گفت: دوازده هزار؟ گفت: آری بیشتر است؛ امّا این اندازه مضبوط است.

دکتر: چه می گویی ؟ دانشمندان دنیا مانند افلاطون و ارسطو نتوانسته اند بیشتر از صد کلمه ی قصار بگویند. گفت: بله، این امام به عقیده ی ما با جهان دیگر در ارتباط است و با دانشمندان دیگر از زمین تا آسمان تفاوت دارد. دکتر در جواب گفت: چیزی از کلمات ایشان در نظر شماست؟

عالم گفت: بله و جلد دوم نهج البلاغه را به او داد و گفت: در این کتاب تقریباً دویست کلمه، ضبط شده است. دکتر: من حالا وقت ندارم که نگاه کنم. آیا آن را به من امانت می دهید که مطالعه کنم؟ عالم گفت: بله، این کتاب را به شما بخشیدم. دکتر، کتاب را برداشت و برد؛ ولی بعد

از پانزده روز نیامد تا اینکه یک ماه گذشت. هرچه تاجر به بیمارستان و مطب دکتر مراجعه کرد، او را نیافت. بعد از یک ماه دکتر آمد. تاجر به وی پرخاش کرد که آقای دکتر چرا مریض عزیزم را گذاشتی و رفتی؟ چرا برای معالجه اش نیامدی؟ دکتر گفت: برو دنبال کارت. مریض شما مرا معالجه کرد. من مریض واقعی بودم. در این حال دکتر نزد عالم رفت. بعد از ادای احترام، گفت: اسلام را به من عرضه کن. عالِم، اسلام را به وی آموخت و او هم شهادتین و شهادت به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و اولاد طاهرینش علیه السلام را بر زبان جاری کرد. سپس گفت: آقا نفرمودی من به چه جهت، اسلام آوردم؟ گفت: من از اوّل می دانستم که آن کتاب را به شما تقدیم کردم؛ چون شما را مردی با حقیقت و با وجدان، کنجکاو و دنباله رو حق یافتم؛ برای همین، این کتاب را تقدیم کردم و می دانستم این کتاب، شما را متحوّل و منقلب می سازد.

دکتر گفت: می دانی از کدام یک از کلمات هوشیار شدم؟ عالم گفت: بفرمایید بدانم. دکتر گفت: وقتی به من منزل رفتم، بعد از غذا و شام، دراز کشیدم و کتاب را باز کردم و کلمه ی قصاری معجزه آسا در اوّل صفحه مشاهده کردم که مناسبتی با شغل من داشت. گویا نظر غیبی بود. دیدم نوشته است: «و قال علیه السلام : فَرِّ من المجذوم فرارک من الاسد؛ از انسان مبتلا به خوره (جذام) فرار کن، چنان که از شیر درنده فرار می کنی.» من در فکر فرو رفتم که بزرگان در استعمال حروف و در تشبیه و استعاره به نکاتی چند توجّه دارند و می خواهند مردم را متوجّه سازند؛ ازاین رو چرا فرمود از مبتلا به خوره فرار کنید و چرا می فرماید: همان گونه که از شیر فرار می کنید.

صبح برخاستم و دنبال یافتن یک مریض مبتلا به جذام رفتم. کسی را در بیمارستان های این شهر نیافتم. به شهرهای دیگر سفر کردم تا اینکه در یکی از شهرهای دور آلمان، فردی جذامی یافتم. با دستگاه میکروسکوپ به زخم هایش نگاه کردم. اوّلاً: مشاهده شد میکروب هایش از بدنش می پرند و خود را به کسانی می رسانند که در فاصله ی یک متری یا دو متری آنان قرار دارند و آنها را می گیرند؛ ثانیاً: میکروب ها شباهتی کامل به شیری درنده دارند. از نظر دهان و دندان و گردن ضخیم و کمر و پنجه ها و عین شیر درنده گاز میگیرند و خون از زخم های اومی پاشد و فرد نزدیک به خود را می گیرد.از این رو بسیار در شگفت شدم که چنین مردی با چشم غیر مسلّح تقریباً متجاوز از هزار سال قبل، اینها را چگونه می دیده است؟ دیدم این مرد بزرگ در مقابل حضرت محمد صلی الله علیه واله چنان کرنش می کند که خود را چون عبد و عبید می پندارد. با خود گفتم که این محمد صلی الله علیه واله در عظمت و فضیلت چگونه است؟ بدین لحاظ دین اسلام را پذیرفتم و به رسالت حضرت محمد صلی الله علیه واله اقرار کردم.⁽¹⁾

۲۹. پیش بینی پیدایش داعش: شیخ علی جمعه، مفتی الازهر مصر در روایتی آورده است: نعیم بن حماد در کتاب الفتن خود به نقل از حضرت امیر علیه السلام چنین نقل می کند: «سیأتی اقوام قلوبهم كزبر الحدید لا مشاعر لهم و كانوا مكسورة العقول قلوبهم كزبر الحدید لا یرحمون دینهم تقتیل یقتلون علی ای شیء رأیتهم السود هم اصحاب الدولة (رضی االله عنك یا سیدنا علی) ثم

یأتی اقوام ضعاف شعورهم برسله كالنساء اسماءهم كنیه ابوفلان و نسبهم شراء مثل ابوبكر بغدادی ثم یقع اختلاف بیهم فی سنة واحدة...؛⁽¹⁾روزگاری اقوامی خواهند آمد که مثل آهن هیچ احساسی ندارند. عقلشان ناقص و قلبشان مثل آهن است و به هیچ کس رحم نمی کنند. دینشان کشتن است. به شیوه های مختلف می کشند. آنان را می بینی که پرچم های سیاه در دست دارند و خود را اصحاب دولت می دانند. (در اینجا شیخ علی جمعه از پیش بینی حضرت به وجد می آید و می گوید: خدا از تو راضی باشد، ای سرور ما ای علی!) موهایشان مثل زنان، بلند و اسم هایشان کنیه ی آنان است؛ مثل ابوبکر بغدادی....»

این روایت را به دو دلیل نقل کردیم: اوّل اینکه راوی و ناقل آن هر دو از اهل سنت هستند و دوّم اینکه اگر این روایت را ضعیف هم بدانیم، هیچ استبعادی ندارد؛ چون حضرت پیش بینی های زیادی درباره ی مسائل دیگر دارد. اگر به این روایت با دقّت توجّه شود، حتماً تصدیق خواهید کرد؛ چون دیده ایم داعش با چه روش هایی بندگان خدا را می کشتند و از چیزی ابا نداشتند. آنچه در زمینه ی فضایل علمی حضرت بیان شد، از باب مشت نمونه ی خروار است.

قدرت و شجاعت حضرت

با توجّه به اینکه علم، قدرت را به همراه دارد و ملازم هم هستند، در ادامه به قدرت و شجاعت حضرت از قول ایشان می پردازیم: چنان که

می دانیم دست انسان، نماد قدرت و توانایی است و قدرت هر شخصی در دستان و بازوانش ظهور دارد و اینکه خداوند در قرآن می فرماید: «بیده الخیر، بیده ملكوت كل شیء یا بیدك الفضل.» خیر و فضل در دست خداوند است.

مراد از «ید» چنان که خود حضرت امیر علیه السلام می فرماید: «انا یدالله، انا عین الله و...» خود حضرت است؛ یعنی فضل و خیر خداوند، ظهور و انتشارش به دست حضرت امیر علیه السلام است. خداوند هر فیض، رحمت، فضل و خیری بخواهد، به بنده ارزانی بدارد، به واسطه ی امیرالمؤمنین علیه السلام و فرزندان معصوم علیهم السلام ایشان است؛ ازاین رو محدود کردن قدرت حضرت به قدرت مادّی، ظلم به آن حضرت تلقّی می شود. کسی که گستره ی ملکوت به دست اوست و حکم فرمایی می کند، قطعاً بر عالم مادّی هم مسلّط، عزیز و شکست ناپذیر است؛ زیرا حاکم باید قادر باشد. حضرت هم مثل پروردگارش، حاکم قادر است. داستان تخت بلقیس و آوردن آن از سرزمین سبا، یکی از بارزترین مصادیق ارتباط علم و قدرت است.

۳۰. امام علی علیه السلام در بخشی از نامه ی ۴۵ نهج‎ البلاغه، پس از آنکه فرموده بود: غذای من دو قرص نان است، به اِشکال مقدّرى پاسخ مى گوید و مى فرماید : گویا مى بینم گوینده اى از شما چنین مى گوید: هرگاه این [دو قرص نان] تنها خوراک فرزند ابوطالب باشد، باید ضعف و ناتوانىِ جسمى، او را از پیکار با هم آوران و مبارزه با شجاعان باز داشته باشد: «وَ كَأَنِّي بِقَائِلِكُمْ يَقُولُ: إِذَا كَانَ هَذَا قُوتُ ابن أَبِي طَالِب، فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الاَقْرَانِ وَ مُنَازَلَةِ الشُّجْعَانِ.»

این یک ذهنیّت همگانى است که مردم در میان نیروى جسمانى و

غذاهاى چرب و شیرین رابطه اى قایل هستند. بنابراین اگر کسى تنها به نان جو و مانند آن قناعت کند، باید ضعف، وجودش را فرا گیرد و نتواند در میدان نبرد هنرنمایى کند. امام با ذکر دو مثال، پاسخ زیبا و گویایى به این اشکال مى دهد و مى فرماید: «أَلاَ وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّيَّةَ أَصْلَبُ عُوداً وَ الرَّوَاتِعَ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً وَ النَّابِتَاتِ الْعِذْيَةَ أَقْوَى وَقُوداً وَأَبْطَأُ خُمُوداً؛ ولى آگاه باشید! درخت بیابانى [که آب و غذاى کمترى به آن مى رسد] چوبش قوى تر است، امّا درختان سرسبز [که همواره در کنار آب قرار دارند]، پوستشان نازک تر است و گیاهان و بوته هایى که جز با آب باران سیراب نمى شوند، چوبشان قوى تر و آتششان شعله ورتر و پردوام تر است.»

«شجره» اشاره به درختان و «نابتات» اشاره به بوته هاست. هر دو اگر در بیابان هاى خشک و کم آب پرورش پیدا کنند، بسیار مقاومند؛ درحالى که هر یک از آنها اگر بر لب نهرها رشد کند و دائماً از آب کافى برخوردار باشد، بسیار کم دوام تر است. به همین دلیل افرادى که در ناز و نعمت پرورش پیدا مى کنند، سست و ناتوانند و افرادى که لابه لاى مشکلات، بزرگ مى شوند، قوى و نیرومندند.

ناز پروده تنعّم نبرد راه به دوست

عاشقى شيوه ی رندان بلاكش باشد

به همین دلیل امروزه، براى بالا بردن سطح قدرت سربازان، آنها را به تمرین هاى مشکل فرا مى خوانند تا با سختى ها پرورش یابند. یکى از فلسفه هاى روزه ی ماه مبارک رمضان نیز همین است که روح و جسم انسان را با تحمّل مشکلات روزه تقویت مى کند. البتّه این بدان معنا نیست

که انسان، غذاى کافى به بدن خود نرساند و همچون مرتاضان به بادامى قناعت کند؛ بلکه منظور این است که با عیش و نوش و بر سر سفره هاى رنگین پرورش نیابد.

۳۱. آن گاه امام در تأیید سخنان گذشته مى فرماید: به علاوه جاى تعجّب نیست که من در عین سادگىِ غذا، شجاع باشم؛ زیرا «أَنَا مِنْ رَسُولِ اللهِ كَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ وَ الذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ؛ من نسبت به پیامبر صلی الله علیه واله همچون نورى هستم که از نور دیگرى گرفته شده باشد و همچون ساعد نسبت به بازویم.»

او همواره ساده مى زیست؛ ولى در نهایت شجاعت بود و در میدان نبرد از همه نزدیک تر به دشمن قرار داشت. در روز اُحد که دیگران فرار کردند، او هرگز فرار نکرد. من هم پیرو همان مکتب و ذراع همان بازو هستم. همان گونه که در کلمات قصار نهج‎ البلاغه فرمود: «كُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَيْنَا بِرَسُولِ اللهِ فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْهُ؛ وقتی آتش جنگ شعله ور مى شد، ما به رسول خدا صلی الله علیه واله پناه مى بردیم و هیچ یک از ما به دشمن از او نزدیک تر نبود.»

آیه ی مباهله، شاهد گویاى این گفتار امام است که امیرمؤمنان علیه السلام را به منزله ی نفس پیغمبر اکرم صلی الله علیه واله مى شمرد. روایاتى هم از خود رسول خدا صلی الله علیه واله نقل شده است. آنجا که طبق نقل گنجى شافعى، یکى از اصحاب از پیغمبر اکرم صلی الله علیه واله پرسید: در میان تمام صحابه، چه کسى نزد شما محبوب تر است؟ فرمود: على بن ابى طالب علیه السلام . عرض کرد: چرا؟ فرمود: «لاَنَّه خُلِقْتُ أَنَا وَ عَلِيٌّ مِنْ نُور وَاحِد؛ زیرا من و على از نور واحدى آفریده شده ایم.» در همان کتاب از معجم طبرانى نقل مى کند که پیغمبر صلی الله علیه واله

فرمود: «إِنَّ اللهَ خَلَقَ الاَنْبِيَاءَ مِنْ أَشْجَار شَتَّى وَ خَلَقني وَ عَلِيّاً مِنْ شَجَرَة وَاحِدَة؛ خداوند، پیامبران را از شجره هاى متعدّدى آفرید، ولى من و على را از شجره ی واحدى خلق کرد.»

داستان فرستادن سوره ی برائت با ابوبکر براى قرائت بر حاضران مکّه در موسم حج و سپس گرفتن آن از ابوبکر و دادن به حضرت على علیه السلام در کتب تاریخ، معروف است. وقتی ابوبکر به خدمت پیامبر صلی الله علیه واله برگشت و عرض کرد: پدر و مادرم به فدایت باد، آیا چیزى درباره ی من نازل شده است که آیات برائت را از من گرفتید؟ فرمود: نه «وَ لَكِن لاَ يُبَلِّغْ عَنِّي إِلاَّ أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّي؛ ولى باید پیام مرا خودم یا کسى از من برساند.»

این روایت در مسند احمد حنبل به صورت گویاترى نقل شده که پیغمبر صلی الله علیه واله در جواب ابوبکر فرمود: جبرئیل نزد من آمد و گفت: «لَن يُؤَدِّيَ عَنْكَ إِلاَّ أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ مِنْكَ؛ پیام سوره ی برائت را تنها خودت یا کسى از تو، باید به مردم برساند.»

تعبیر به «كَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ» اشاره به این است که نور ایمان و قدرت من از نور ایمان و قدرت پیغمبر صلی الله علیه واله گرفته شده و تعبیر به «وَ الذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ» اشاره به این است که هرگاه بازو محکم باشد، ذراع نیز محکم خواهد بود.

۳۲. سپس براى تأکید بر شجاعت خود مى فرماید: به حول و قوّه ی الهى چنان شجاعم که به خدا سوگند، اگر همه ی عرب براى نبرد با من پشت به پشت یکدیگر بدهند، من از میدان مبارزه با آنها روى بر نمى گردانم و در برابرشان مى ایستم تا پیروز شوم یا شربت شهادت بنوشم: «وَ اللهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَى قِتَالِي لَمَا وَلَّيْتُ عَنْهَا.»

مانند این سخن از کسى شنیده نشده است. امام على علیه السلام مرد مبالغه نیست و آنچه مى گوید عین واقعیّت است. حضرت، این حقیقت را در میدان هاى نبرد هم اثبات کرده است؛ از میدان بدر گرفته تا احد، خندق و غزوات دیگر. على بن ابى طالب علیه السلام کسى بود که هرگز به دشمن پشت نکرد و از فزونى لشکر دشمن نترسید تا آنجا که «كَرَّارٌ غَيْرُ فَرَّار» لقب گرفت. پیغمبر اکرم صلی الله علیه واله این سخن را در داستان فتح خیبر بعد از آنکه دیگران رفتند و کارى براى فتح قلعه هاى خیبر انجام ندادند، فرمود: «لَاُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلاً يُحِبُّ اللهَ وَ رَسُولَهُ كَرَّارٌ غَيْرُ فَرَّار لاَ يَرْجِعُ حَتَّى يَفْتَحَ اللهُ عَلَى يَدَيْهِ؛⁽¹⁾فردا پرچم را به دست کسى خواهم داد که خدا و پیامبرش او را دوست دارند. پیوسته به دشمن حمله مى کند و هرگز فرار نخواهد کرد و خداوند به دست او این قلعه ها را فتح مى کند.»

۳۳. «أنَا وَضَعتُ فِی الصِّغَرِ بِكَلاكِلِ العَرَبِ وَ كَسَرتُ نَواجِمَ قُروُنِ رَبیعَهٍ وَ مُضَرَ؛ من در کودکی، بزرگان و شجاعان عرب را به خاک افکندم و شاخه های بلند درخت قبیله ی ربیعه و مضر را در هم شکستم.»

چند داستان از شجاعت حضرت امیر علیه السلام

چند داستان از شجاعت حضرت امیر علیه السلام ⁽²⁾

١. صحنه ای از جنگ صفّین

قوّت قلب على علیه السلام از ایمان و یقینش سرچشمه می گرفت و در هیچ بشرى دیده نمی شود. ایشان در جنگ صفّین به چهره اش نقاب زده بود و به

صورت یک فرد ناشناس در جلو ی صفوف شامیان مبارز میطلبید. پس از آنکه گروهى از مبارزان شام را به خاک هلاکت افکند، معاویه به عمروعاص گفت: این شجاع قویدل کیست؟ عمرو گفت: او یا عبدالله بن عباس و یا خود على علیه السلام است. معاویه گفت: چگونه میتوان تشخیص داد؟

عمرو عاص گفت: ابن عباس مرد شجاعى است؛ ولى در مقابل حمله ی عمومى سپاه به این انبوهى نمیتواند مقاومت کند. به تمام سپاهیان، فرمان حمله بده که از جاى بجنبند و به این جنگجو حمله کنند. اگر رو گرداند، ابن عباس است و اگر ثابت و پابرجا ماند على علیه السلام است؛ زیرا على علیه السلام از تمام عرب اگر به مقابله اش برخیزند، رو نمی گرداند، چه رسد به سپاه تو. معاویه براى آزمایش، فرمان حمله ی عمومى داد و تمام سپاهش به حرکت در آمد؛ اما آن مبارز، چون کوه آهنین در جاى خود ثابت و برقرار بود؛ آن گاه فهمیدند على علیه السلام است که پیکار میکند. سپس فرمان عقب نشینى دادند.

٢. دلاوری در جنگ احد

در روز احد، آن حضرت مطابق با صحیحترین روایات، پرچمداران مشرکان را (هفت یا نه نفر) به قتل رساند و مشرکان با به قتل رسیدنشان از معرکه ی جنگ گریزان شدند؛ به طوری که اگر تیراندازان از فرمان پیامبر اکرم صلی الله علیه واله سرپیچی نمی کردند،جنگ به سود مسلمانان پایان مییافت. تمام کسانی که در این روز از لشکر مشرکان به قتل رسیدند، بیست و هشت نفر بودند که هجده نفرشان را علی علیه السلام کشته بود و وقتی مسلمانان، جز اندکی از آنها متواری شدند، علی علیه السلام در کنار پیامبر صلی الله علیه واله باقی ماند و از ایشان محافظت کرد و هرگاه مشرکان یورش میبردند، پیامبر صلی الله علیه واله وی را آگاه

می کرد و علی علیه السلام آنان را پراکنده میساخت. وی چنان از مشرکان کُشت که جبرئیل علیه السلام از آن در شگفت شد و گفت: ای پیامبر! این طریق یاری کردن است؛ آن گاه ندا داد شمشیری مانند ذوالفقار و مردی همچون علی علیه السلام نیست: «لافتی إلّا علی، لا سیف إلّا ذوالفقار.»

٣. نبرد در واقعه ی خندق

در واقعه ی خندق، هنگامی که عمرو بن عبدود و همراهانش پیشروی میکردند و از خندق گذشتند، علی علیه السلام به همراه چند نفر از مسلمانان آمدند تا شکافی را که مشرکان برای پیشروی از آن استفاده کرده بودند، مسدود کنند. هیچ کس از مسلمانان، جز علی علیه السلام بر انجام این کار بیباک نبود. وقتی عمرو مبارز طلبید، همه ی مسلمانان به هراس افتادند و خاموش ماندند. عمرو با دیدن این وضع، شروع به توبیخ و سرزنش آنان کرد. پیامبر صلی الله علیه واله خطاب به مسلمانان فرمود: چه کسی به نبرد با عمرو خواهد رفت؟ هرکس با عمرو به نبرد بپردازد، خداوند ورود به بهشت را برایش تضمین میکند. کسی برنخاست جز علی علیه السلام و گفت: ای پیامبر صلی الله علیه واله من با عمرو نبرد خواهم کرد؛ امّا پیامبر به او فرمود: بنشین! پیامبر صلی الله علیه واله سه مرتبه ی دیگر، هم نبردی برای عمرو درخواست کرد و بار سوّم به علی علیه السلام گفت: او عمرو است؛ امّا تو میتوانی به جنگ او بروی.

علی علیه السلام در جنگ با عمرو بر او دست یافت و او را کشت. با کشته شدن عمرو، کسانی که همراه وی از خندق گذر کرده بودند، متواری شدند. امام علی علیه السلام به تعقیب آنان پرداخت و بعضی از آنها را به دیار عدم رهسپار کرد و با این کار خود، هیبت مشرکان را در هم کوبید. خداوند کافران را با

همان خشم و غضبی که به مؤمنان داشتند، بدون آنکه به غنیمتی دست یابند، بازگرداند و خدا خود جنگ را به واسطه ی وجود علی علیه السلام از مؤمنان کفایت فرمود.

٤. بی باکی حضرت در جنگ خیبر

حضرت علی علیه السلام در جنگ خیبر به درد چشم گرفتار آمد؛ به گونهای که نه صحرا را میدید و نه کوه را؛ ازاین رو پیامبر صلی الله علیه واله دو نفر از مهاجران را به جنگ دشمنان فرستاد؛ امّا آنان شکست خوردند و بازگشتند. یکی از آن دو به دوستانش دشنام میداد و آنان نیز او را دشنام میدادند و دیگری دوستانش را سرزنش میکرد و آنان او را سرزنش میکردند. آن گاه پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: «فردا پرچم را به دست مردی خواهم داد که دوستدار خدا و رسول صلی الله علیه واله اوست و خدا و رسول صلی الله علیه واله نیز دوستدار اویند. او حمله کنندهای است که از میدان نمی گریزد و از معرکه باز نمی گردد، مگر آنکه خداوند بر او گشایشی قرار دهد.» سپس علی علیه السلام را فراخواند و در چشم او از آب دهان خود ریخت و بهبود یافت.

چون فردا شد پیامبر صلی الله علیه واله پرچم را به علی علیه السلام سپرد. مرحب (از مردان نیرومند یهودیان خیبر) درحالی که بر سرش کلاه خودی گذارده بود و بر تن زرهی داشت، با علی رو به رو شد. امام علی علیه السلام با ضربت شمشیری آن کلاه خود را همچون تخم مرغی در هم شکست و زره و سرش را پاره کرد تا آنکه شمشیر به فلک او رسید و همه ی لشکریان صدای این ضربه را شنیدند. آن حضرت در این جنگ، دربِ قلعه ی خیبر را که بیست مرد از آن محافظت میکردند، از جای کند و آن را همچون پلی روی خندق قرار داد. چون مسلمانان از کار جنگ بازمیگشتند، افراد زورمند، این در را اندکی جابه جا

کردند و هفتاد نفر آمدند تا آن در را به حالت اوّل بازگردانند؛ امّا نتوانستند و آن گاه میبینیم که علی علیه السلام دری را که هفتاد نفر نتوانستند بلند کنند، به صورت سپر در برابر خود میگیرد. به راستی در جهان کدام مرد شجاعی است که تا این حد به شجاعت و دلیری رسیده باشد؟

٥. شجاعت حضرت در جنگ جمل

در جنگ جمل هر دو لشکر روبهروی هم ایستادند و نیزه هایشان در قلب یکدیگر مینشست. هر سپاهی که آهنگ رفتن به سوی شتر عایشه را میکرد، کشته میشد. از صدای بر هم خوردن شمشیرها، صدایی همچون صدای پتک به گوش میرسید؛ چون جنگ به اوج خود رسید، آن حضرت به تنهایی به طرف شتر یورش برد که با پارچهای سبز پوشانده شده بود و مهاجران و انصار گردش را گرفته و اطراف آن و فرزندانش بودند.

آن گاه بر آنان تاخت و بر قلب لشکریان جمل زد و با آنها نبرد کرد. سپس بازگشت و شمشیرش را که خم شده بود با زانویش راست کرد. یاران و پسرانش گفتند: ما به تو کمک خواهیم کرد؛ امّا علی علیه السلام هیچ پاسخی به آنان نداد و حتّی نگاهی به ایشان نکرد و دوباره چون شیر خروشید و برای بار دوّم به تنهایی به خیل دشمن زد. مردان جنگیِ دشمن از ترس رویارویی با علی علیه السلام می گریختند تا آنکه زمین از خون کشتگان، رنگین شد. آن حضرت دوباره به میان یاران خود بازگشت و شمشیرش را که خم شده بود، راست کرد و به پسرش محمد حنفیه فرمود: ای پسر حنفیه! در میدان نبرد، چنین باید جنگید. کسانی که در اطراف آنان بودند، خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کردند: ای امیرالمؤمنین علیه السلام ! چه کسی خواهد توانست کار تو را انجام دهد؟

ناگفته نماند شجاعت و داشتن قدرت، فقط نشان دادن قدرت بازو نیست. اینکه انسان بداند در چه زمانی باید چه تصمیمی را اتّخاذ کند، خیلی مهمّ است. شجاعت، مفهومی است که مصادیقی دارد؛ برای مثال حضرت امیر علیه السلام در حکمت چهارم نهج‎ البلاغه می فرماید: «الصبر شجاعة؛ صبر کردن شجاعت است.» چنان که این شجاعت را در عمل نیز نشان داد و به فرموده ی خودش بیست و پنج سال صبر کرد و چشم پوشی کردن از دنیا اوج شجاعت ایشان است. شهادت صدّیقه ی طاهره صلی الله علیه واله به آن وضع کذایی، اوجشجاعت حضرت است. همچنین یکی از مصادیق شجاعت این است که در نبرد با نفس، عنانش را چنان مهار کند که اجازه ی نفس کشیدن به نفس ندهد و بر آن فایق آید.

«هنا وقفت اقلام العلماء و ذهلت عقول العقلاء و كلّت السن الخطباء و حارت الباب العرفا و ضلت نفوس الاولیاء و تاهت افكار العظماء فی معرفة مولینا امیرالمؤمنین علیه السلام .»

صبر حضرت امیر علیه السلام

یکی از فضایل اخلاقی و انسانی، صبر است. صبّار یکی از صفات خداوند متعال است. تأخیر در عقوبت بنده و قبولی توبه ی او از کرامت های خداوند به بنده است. این صفت ارزشمند در وجود مقدّس حضرت امیر علیه السلام به وفور پیدا می شود. حضرت در حکمت چهارم درباره ی صبر می فرماید: «الصبر شجاعة؛ صبر شجاعت است.» شجاعت فقط در میدان نبرد، نمود ندارد. کسی که بتواند نفس خویش را در ناملایمات مهار کند و

بهترین تصمیم ها را اتّخاذ کند، این هم عین شجاعت است. وقتی خانه ی حضرت را به آتش کشیدند و دست مولا را بستند و به طرف مسجد بردند تا از حضرت بیعت بگیرند، حضرت سکوت کرد. علی علیه السلام خیبرگشا و مرحب کش است. وی بینی سران عرب را به خاک مالید. حالا چه می شود که این گونه در اوج مظلومّیت هیچ کاری نمی کند؟ اگر حضرت معصوم نبود، حتّی ممکن بود خیلی از بزرگان بلغزند. چه می شود علی که فاتح غزوات است، این گونه سکوت می کند؟ امانت رسول خدا صلی الله علیه واله حضرت صدّیقه ی کبری علیها السلام جلوی چشم حضرت، زیر دست و پا افتاد و حضرت، کاری نکرد. خود امام، جواب این سؤالات را می دهد.

۳۴. امام على علیه السلام در خطبه ی معروف به شِقشقیه، این گونه از جریان خلافت گلایه مى کند: «أما وَاللّهِ لَقَد تَقَمَّصَها فُلانٌ وإنَّهُ لَیعلَمُ أنَّ مَحَلّی مِنها مَحَلُّ القُطبِ مِنَ الرَّحى؛ ینحَدِرُ عَنِّی السَّیلُ، ولا یرقى إلَی الطَّیرُ، فَسَدَلتُ دونَها ثَوبا، وطَوَیتُ عَنها كشحا، وطَفِقتُ أرتَئی بَینَ أن أصولَ بِیدٍ جَذّاءَ، أو أصبِرَ عَلى طَخیةٍ عَمیاءَ، یهرَمُ فیها الكبیرُ، ویشیبُ فیهَا الصَّغیرُ، ویكدَحُ فیها مُؤمِنٌ حَتّى یلقى رَبَّهُ! فَرَأَیتُ أنَّ الصَّبرَ عَلى هاتا أحجى، فَصَبَرتُ، وفِی العَینِ قَذىً، وفِی الحَلقِ شَجاً؛ أرى تُراثی نَهبا...فَصَبَرتُ عَلى طولِ المُدَّةِ، وشِدَّةِ المِحنَةِ؛ به خدا سوگند، فلانى آن را به تن کرد و او مى دانست که جایگاه من به خلافت، چون محور آسیاب است. سیل [دانش] از من سرازیر مى شود و پرنده اى به بلنداى من نمى رسد. لباس خلافت را رها کردم و پهلو را از آن تهى ساختم. با خود مى اندیشم که آیا با دستى تهى یورش بَرَم یا بر ظلمت کورى مردم، صبر کنم؟ صبرى که بزرگ تران را فرسوده و کوچک تران را پیر مى کند و مؤمن

در آن، رنج مى کشد تا به ملاقات پروردگارش برسد. اندیشیدم که صبر کردن بر آن، خردمندانه تر است. بنابراین درحالى که خار در چشم و استخوان در گلو داشتم، صبر کردم و میراثم را از دست رفته مى دیدم... در همه ی این مدّت طولانى با همه ی رنج، صبر کردم.»

کردند و در حقّى که من به آن از دیگرى سزاوارتر بودم، به درگیرى با من گِرد آمدند و گفتند: حق را توانى که بگیرى و حق را توانند که از تو بازگیرند. یا غم بار، شکیبایى کن و یا به تأسّف، بمیر.»

وسَتُنَبِّئُك ابنَتُك بِتَضافُرِ امَّتِك عَلى هَضمِها، فَأَحفِهَاالسُّؤالَ، وَاستَخبِرهَا الحالَ.هذا ولَم یطُلِ العَهدُ، ولَم یخلُ مِنك الذِّكرُ، وَالسَّلامُ عَلَیكما سَلامَ مُوَدِّعٍ، لا قالٍ ولا سَئِمٍ، فَإِن أنصَرِف فَلا عَن مَلالَةٍ، وإن اقِم فَلا عَن سوءِ ظَنٍّ بِما وَعَدَ اللّهُ الصّابِرینَ؛⁽¹⁾

از من و از دخترت که در جوارت فرود آمده و به سرعت به تو پیوسته است، به تو اى پیامبر خدا درود باد! اى پیامبر خدا! شکیبایى من از دورى دخترت، اندک شده و توانم از دست رفته است، امّا مرا پس از دیدن عظمت فراق تو و سنگینى مصیبت تو جاى تعزیت است.

من سر تو را بر لحد قبرت گذاشتم و روح تو در بین سینه و گلوى من از تن جدا شد. همه ی ما از آنِ خداییم و به سوى او بر مى گردیم. امانت،

برگردانده شد و رهن، باز پس گرفته شد، امّا غمم جاودانه است و شب هایم به بیدارى خواهد گذشت تا آنکه خداوند، براى من هم خانه اى را که تو در آن سکونت دارى، برگزیند.

دختر تو از همکارى امّتت براى نابودى اش خبرت خواهد کرد. از وى بپرس و احوال را از او جستجو کن. این همه، در حالى است که از جدایى تو چندان نگذشته و یاد تو هنوز فراموش نشده است. درودِ بدرود بر شما دو تن، نه درودِ از سرِ رنج و ملال. اگر روى برگردانم، از روى ملالت نیست و اگر بایستم، به خاطر بدگمانى به وعده ی خداوندى بر شکیبایان است.»

۳۵. صبر، نوعی عبادت: «استتمّوا نعم الله عليكم بالصبر على طاعته و المجانبة لمعصيتة؛⁽¹⁾با صبر بر طاعت، نعمت هاى خدا را بر خود تمام و از نافرمانى اش دورى کنید.»

بنده باید در مقابل مولا مثل میّت در دستان غسّال باشد. باید به هر طرف که خداوند بخواهد حرکت کند و هر جا لازم باشد سکوت کند. این بنده در حقیقت در حال فرمان برداری از خداوند است و این گونه صبر - خصوصاً صبر بر مصایب آن هم به فرمایش خود حضرت که جوان را پیر می کند و استخوان انسان را در هم می شکند- بالاترین عبادت محسوب می شود و بهره ی خویش را از صبر می برد که معیّت با خداوند است و مصداق «ان الله مع الصّابرین» خواهد بود.

کسی که در معیّت خداوند باشد، نامش همیشه بر زبان هاست و به بزرگی از او یاد می شود. وقتی حضرت به دیگران توصیه به صبر می کند و آن

را به عنوان عبادت گوشزد می کند، خود نیز در عمل به آن پایبند است؛ یعنی امام الکل فی الکل و امام صابران است.

۳۶. صبر، فضیلت بزرگان: «من صبر صبرَ الاحرار، و إلّا سلا سلوّ الاغمار؛⁽¹⁾هرکه (در حوادث) شکیبایى مى کند، چون آزادگان صبر کند (اجر برد)، وگرنه چون جاهلان مصیبت را فراموش کند و (اجرى ندارد).»

اجر حضرت در مقابل این همه ناملایمات، آن قدر زیاد است که قابل احصا نیست؛ چنان که خداوند در این باره می فرماید: «یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب؛ خداوند به صابران، پاداش بی حساب می دهد.»

۳۷. صبر، صفت خداوند: «...الذى عظُم حلمه فعفا و عدل فى كل ما قضى؛⁽²⁾خداوندى که حلم او بزرگ است و با این حلم، بندگانش را عفو مى کند و در هرچه حکم کند، عدالت دارد.»

حضرت در این فراز می فرماید: علّت صبر من این است که من آیینه ی حقّم. خداوند صبّار است. لازمه ی بندگی، صبر است. برای تبلور این صفت الهی در وجود هر انسانی باید در مقابل همه چیز صبر کرد. شاید بتوان گفت و فرض را بر این گذاشت که اگر خداوند به صورت مجسم بروز مییافت، همان برخورد را که با اهل بیت علیهم السلام کردند، با خداوند می کردند. در حقیقت حضرت امیر علیه السلام ظهور مظلومیّت خود خداوند است.

۳۸. صبر، ابزار ریاست: «آلة الرياسة سعة الصدر؛⁽³⁾سعه ی صدر، ابزار ریاست است.»

ریاست لوازمی دارد: یکی از این لوازم، سعه ی صدر و صبوری در مقابل ناملایمات است. رئیس جامعه باید ظرفیّت پذیرش همه چیز را داشته باشد. اگر رئیس جامعه بخواهد با کوچک ترین مشکل منفعل شود و عنان را از دست دهد، زمام حکومت از دستش خارج می شود و باعث هرج و مرج خواهد شد. حضرت در عمل، صبر را نشان داد؛ زیرا خلیفه ی راستین جامعه ی بشری و خلیفه ی خداست که ولایت دارد و ولایت از شئون الهی و آسمانی است و وارد شدن به حریم آن برای غیر حضرات مقدور نیست. اینکه در ظاهر دیدیم غصب ولایت نبود؛ چون دستشان کوتاه و خرما بر نخیل است. آنان قدرت دستیابی به ولایت را ندارند؛ مَثَل کسانی که به سوی خلافت الهی دست دراز کردند، مَثَل آن قورباغه هایی است که در شبی مهتابی، کنار برکه بودند و عکس ماه و ستارگان درون آب افتاد. آنها خود را به آب انداختند و موجی ایجاد کردند و عکس ماه محو شد. سپس سرمست و خوشحال شدند که ماه و ستارگان را از بین بردند؛ درحالی که ماه و ستارگان در آسمان همچنان پابرجایند. آری، ولایت امری الهی و دست نیافتنی است. هرکسی که بخواهد به جنگ با خدا برود، قطعاً شکست خواهد خورد. خداوند عزیزی است که شکست در او راه ندارد و هرکسی هم که با خداوند باشد، چنین است؛ یعنی عزیز شکست ناپذیر خواهد بود؛ ازاین رو خداوند می فرماید: «ان العزة لله و لرسوله و للمؤمنین» که مراد از مؤمنان، اهل بیت علیهم السلام هستند. حضرت با بیست و سه سال خانه نشینی و مهجوریت از جامعه و سعه ی صدر، جامعه را مدیریت کرد و کار به جایی رسید که خود مردم دست به دامن علی شدند و از وی خواستند که ردای خلافت را بپوشد. این همان مدیریت و ریاست بر جامعه، با صبر است.

۴۰. صبر نیکوترین خصلت: امام در وصیت به فرزند بزرگوارش امام حسن علیه السلام مى فرماید: «عوّد نفسك التصبّر على المكروه و نعم الخُلق التصبُر فى الحق؛⁽¹⁾خویشتن را به صبورى در برابر ناخوشایندها عادت ده و نیکو خصلتى است صبورى کردن در راه حق.»

۴۱. تنها زمان ناشکیبایی حضرت: حضرت در هنگام خاک سپارى پیامبر صلی الله علیه واله فرمود: «ان الصبر لجميل إلّا عنك و ان الجزع لقبيح إلّا عليك و ان المُصاب بك لجليل و انه قبلك و بعدك لجَلَل؛ شکیبایى زیباست، جز در برابر فقدان تو و بى تابى کردن زشتاست، مگر بر غم از دست دادن تو. مصیبت رحلت تو بس بزرگ است و هر مصیبت دیگرى، پیش از تو و پس از تو، ناچیز باشد.»

عرفان علوی

خداوند متعال، صاحب جلال و جمال است. اقتضای جمال این است که دیده شود؛ چنان که در حدیث آمده است: «ان الله جمیل و یحب الجمال.» بر این اساس که صاحب جمال میل به دیدن جمال خویش

دارد. خداوند، عالم را با قدرت بالغه ی خویش خلق کرد و در میان همه ی موجودات، انسان را آیینه ی خویش قرار داد تا جمال زیبای خود را ببیند، آنچه در آیینه دیده می شود، صفات صاحب جمال است، نه عین صاحب جمال؛ زیرا ذات حق دست نیافتنی است.

خداوند پرده نشین غیب و ذاتش مخفی از همه ی موجودات است. تمام مظاهری که می بینیم صفات حق هستند؛ بنابراین حبّ الهی، خلقت را رقم زده است. در میان خلایق هم طبعاً اوّلین مخلوق باید احبّ مخلوقات باشد؛ چون قاعده ی جمیله، اقتضا دارد که محبوب ترین و زیباترین خلق رقم زده شود که آن کسی نیست، جز حقیقت محمّدیه؛ آیینه ای که جمال جمیل در آن منعکس شده است.

قاعده ی اشرفیت نیز اقتضا دارد که «لا یصدر من الاشرف إلّا شریف»، یعنی از اشرف، چیزی جز شریف صادر نمی شود. خداوند که اشرف موجودات و وجود عین ذات اوست، آنچه از او صادر می شود، به طور قطع شریف است.

با نگاه فلسفی هم بنگریم، این چنین است: فلاسفه، همه چیز را با عینک علیّت می بینند و خداوند را علّة العلل می دانند. طبیعتاً از علّت اشرف، معلول اشرف و یا شریف صادر می شود؛ چون خداوند اکرم است، رسول خدا صلی الله علیه واله هم اکرم است: «إقرء و ربك الاكرم» اقتضا دارد که رسول هم اکرم شود؛ پس سزاوار نیست که از اشرف، چیز پست و غیر شریف صادر شود.

با توجّه به اقتضای این دو قاعده «لا یصدر عن الجمیل إلّا الجمیل و لا یصدر عن الاشرف إلّا شریف»، حرکت حبّی رقم می خورد؛ یعنی میل به دیده

شدن باعث می شود که خلقت رقم زده شود؛ چون جمیل دوست دارد، جمال خویش را ببیند؛ به قول معروف «پری رو تاب مستوری ندارد» و یا به قول جامی:

نکو رو تاب مستوری ندارد

ببندی در ز روزن سر بر آرد

آری، چهره ی دلربای حق از عدم سر بر آورد؛ چون طاقت مستوری نداشت. وقتی صدای ربّانی و ملکوتی «کن» بلند شد و انسان خلق شد، این صدا چنان انسان را شیفته ی خود کرد و عاشقش شد که در پی این صدا رفت تا او را بیابد. با خود گفت: صاحب این صدا که این قدر صدایش دلنشین است، قطعاً جمالش نیز دلرباست؛ پس ما برای دلدادگی و دلبری در این دنیا هستیم، نه چیز دیگر.

ابن عربی در فتوحات مکیّه، این حرکت حبیّ را، امّ الحرکات می نامد و منشأ همه ی حرکات را محبّت و عشق می داند؛ هرچند در ظاهر، خلاف آن را ببینیم. سپس ابن عربی با استفاده از آیه ی شریفه ی «فخرج خائفا یترقب منها» مثالی می زند که داستان حضرت موسی علیه السلام است. حضرت موسی از شهر خارج شد، درحالی که ترسان بود. ایشان می گوید: شما به ظاهر، ترس می بینید؛ درحالی که فرار موسی علیه السلام نه به خاطر ترسی است که در عقب است؛ بلکه به خاطر حبّ به نجاتی است که مقابلش است؛ یعنی به سوی نجات فرار می کند. همچنین کسی که به سرطان دچار می شود و خود را به تیغ تیز جراح می دهد، نه به سبب ترس از بیماری سرطان است، بلکه برای حبّ و علاقه به سلامتی و ادامه ی حیات است که به جراحی سخت تن می دهد؛ ازاین رو مبنای همه ی حرکات در عالم محبّت است.

علاقه ی خداوند به دیدن جمال خویش باعث خلقت انسان شده است. انسان آیینه ای است که هم جمال حق را نشان می دهد و هم خود از اینکه بازنمایی چهره ی حق لذت می برد؛ زیرا خداوند حبّ به ذات خویش دارد و از داشتن صفات ثبوتیه ی خود لذّت می برد؛ ازاین رو به آیینه ی وجودی انسان هم شعوری عنایت کرد که او هم در این لذّت سهیم باشد.

انسان برای اینکه از این لذّت محروم نباشد، همیشه سعی می کند خود را در مقابل صفات الهی قرار دهد تا دائماً محو جمال یار باشد. این است معنای «المؤمن مرآة المؤمن.» مؤمن از صفات خداوند است. انسان مؤمن آیینه ی خداوند مؤمن است. این آیینه بودن بر عکس آن هم صادق است؛ یعنی خداوند مؤمن هم آیینه ی انسان مؤمن می شود. نعمت های بهشت و ابدیتی که برای مؤمن رقم می خورد، در حقیقت بازتاب اعمال ما در آیینه ی مؤمنی به نام خداوند است که ظهور و بروزش به صورت نعمت های بهشت جلوه می کند؛ چنان که عذاب هم چنین است؛ یعنی بازتاب کارهای ناشایست در آینه ی الهی به صورت آتش جلوه می کند.

روشن است که بهترین آیینه ها، آن است که تمام قد، تمام صفات را نشان دهد و چیزی از صفات مخفی نماند. عرفا از این آیینه به «مرآة الحق» یا «انسان کامل» یاد می کنند. مراد از انسان کامل، یعنی فردی که در دریافت تمام صفات الهی به کمال رسیده است و حقیقت آن کسی نیست جز حقیقت محمّدیه صلی الله علیه واله که نفس او حضرت امیر علیه السلام است. شبستری در گلشن راز بسیار زیبا و لطیف، حقیقت محمدیه را به تصویر می کشد:

ز احمد تا احد یک میم فرق است

جهانی اندر این یک میم غرق است

احد که ذات باری تعالی است، در دایره ی خلقت، همه چیز را در دایره ی محمّدی ختم کرد که غایت اصلی خلقت است. سرانجام کار حقیقت محمّدی صلی الله علیه واله ولایت و خلافت الهی است که صورت مجسّم آن حضرت امیر علیه السلام است و جدای از رسول خدا صلی الله علیه واله نیست و نخواهد بود؛ یعنی همان گونه که در عالم، همه چیز ظهوری دارد، ولایت رسول خدا صلی الله علیه واله هم ظهور دارد که امیرالمؤمنین علیه السلام است.

به عبارتی حقیقت وجودی پیامبر دو حیثیّت دارد: حیثیّت ظاهری (رسالت حضرت) و دیگری باطنی. حیثیت باطنی پیامبر همان ولایت ایشان است و سّر اینکه پیامبر صلی الله علیه واله حضرت امیر علیه السلام را نفس خویش معرّفی کردند، همین است؛ یعنی علی سرّ پیامبر است؛ چون سرّ پیامبر، ولایت و حضرت امیر علیه السلام هم مظهر ولایت است؛ ازاین رو هیچ وقت جدای از هم نیستند؛ چنان که حضرت در حدیث معرفت نورانیّت به این مسئله اشاره کردند...: «كنت انا و محمد نورا واحدا من نور الله تبارك و تعالی فامر الله بذلك نور ان یشق و قال للنصف كن محمدا و قال للنصف كن علیا....»

علاوه بر این، عقد اخوّت بین حضرت رسول صلی الله علیه واله و حضرت امیر علیه السلام نیز بر همین موضوع دلالت دارد. راغب در «مفردات» چنین معنا می کند: «الاخ: هو المشارك آخر فی الولاده من الطرفین او من احدهما او من الرضاع؛ اخ یعنی مشارکت در ولادت از دو طرف (پدر و مادر) یا یک طرف یا به صورت رضاع.» با توجه به معنای اخ که مشارکت در ولادت است، در عالم خلقت، حضرت رسول صلی الله علیه واله و حضرت امیر علیه السلام با هم موجب رقم خوردن خلقت خلایق شده اند؛ پس ایشان را برادر خطاب می کردند.

این دو نور برای هم برادرند؛ ولی برای ماسوای خود پدرند؛ چنان که حضرت رسول صلی الله علیه واله به حضرت علی علیه السلام فرمود: «یا علی انا و انت ابوا هذه الامة؛ ای علی من و تو پدران این امتیم.» به نظر حقیر بلکه پدر همه ی انسان هاست؛ زیرا مستفاد از معنای لغوی «اب» چنین است: «اب: یدل علی سبب الشیء و ایجاد الشیء.» از این بابت به پدر، پدر می گویند که علت، سبب و ایجاد فرزند است و چون حضرت رسول صلی الله علیه واله و حضرت امیر علیه السلام علت و بهانه ی خلقت ما هستند، به این دو جناب پدر اطلاق می شود.

با توجّه به اینکه غایت کار عارف و سالک در سلوک، رسیدن به مقام فنا و خلافت الهی است، سالکانِ این راه، همگی خود را به حضرت علی علیه السلام منتسب می کنند. تمام مشرب های عرفانی و فرقه های تصوف، افتخارشان این است که علومشان به امام علی علیه السلام ختم می شود. شیعه که حقیقتش عین اسلام است و بحثی در آن نیست که وامدار امیرالمؤمنین علیه السلام است؛ حتّی غیر شیعه هم افتخارشان شاگردی مکتب عرفانی امیر مؤمنان علیه السلام است.

البتّه به نظر شیعه، بین عرفان و تصوف به عبارتی عارف و صوفی فرق است؛ چون عرفان ریشه ی قرآنی دارد و در روایات به آن اشاره شده است. عرفان برای خود تعریف، موضوع، مسائل و غایت دارد؛ درحالی که تصوّف چنین نیست.

در این میان سید حیدر آملی در جامع الاسرار و منبع الانوار تمام تلاشش را به کار می گیرد تا بین تشیّع و تصوّف ارتباط برقرار کند و این دو را عین هم می داند؛ ولی با توجه به آنچه گفتیم چنین نیست. اکنون به گوشه هایی از عرفان علوی اشاره می کنیم.

۴۲. حدیث حقیقت: «إنَّ كمیلَ بن زیاد كانَ فی صحبتِهِ و خدمتِهِ علیه السلام ثلاثَ

و عشرین سَنَة فسألَهُ بالكوفة حین كان خالیا فقال: یا مولای و سیّدی مَاالْحَقیقة؟ فَقالَ علیه السلام : مالَكَ و الحقیقة؟ قالَ: اولست صاحب سِرَّكء؟ قال: بلی! و لكن یرشح علیك ما یطفح مِنّی فَقالَ اومثلك یُخیّب سائلاً، قال الامام: الحقیقةُ كَشفُ سَبَحاتِ الجلالِ من غیر اشارة، قال: زدنی فیه بیانا، قال: محو الموهوم مع صحو المعلوم، قال: زدنی فیه بیانا، فقال: هتك الستر لغبلة السّر، قال: زدنی فیه بیانا، قال: جذب الاحدیة لصفة التوحید، قال زدنی فیه بیانا، قال: نور یشرق من صبح الازل فتلوح علی هیاكل التوحید آثاره، قال: زدنی فیه بیانا، قال: اطف السراج فقد طلع الصبح؛⁽¹⁾

کمیل پرسید: یا امیرالمؤمنین حقیقت چیست؟ فرمود: تو و دریافت این حقیقت؟ تو کجا و حقیقت کجا؟! عرض کرد: آیا من صاحب سرّ شما نیستم؟ فرمود: آرى، صاحب سرّ من هستى، آنچه از دیگ سینه ی من به جوش آید، بر تو مى ریزد. کمیل عرض کرد: آیا مثل تو، سائل را نومید و محروم گرداند؟ فرمود: حقیقت، کشف سبحات جلال است، به غیر اشاره. گفت: روشن تر از این بیان فرما. فرمود: زایل کردن کثرت موجود موهوم است، به استیلاى سلطان حقیقت. پس عرض کرد: توضیحى بر آن بیفزا. فرمود: پرده درى سرّ به سبب غلبه ی مستورى است. عرض کرد: تشریحى بر آن اضافه فرما. فرمود: جذب احدیّت صفت توحید است. التماس کرد: بیشتر توضیح بفرما. فرمود: نورى درخشان از صبح ازل است. پس بر هیاکل توحید، آثارش ظاهر شود. عرض کرد: بیانى بر آن زیاده فرما. امیر علیه السلام فرمود: چراغ را بکُش (خاموش کن)، به تحقیق که صبح طالع شود.»

حقیقتی که کمیل از آن سؤال کرد، چیزی است که سالکان و حکما دنبال این گمشده اند. حضرت فرمود: کمیل تو کجا و حقیقت کجا؟ (دست ما کوتاه و خرما بر نخیل). این حدیث یکی از احادیث ناب در مقوله ی عرفان است. عرفا بر این حدیث شروحی زدند که نشان دهنده ی اهمیّت این حدیث است.

یکی از شاخصه های عرفان ناب علوی عبارت است از: همراهی شریعت، طریقت و حقیقت. شریعت، گفته های خدا؛ طریقت، کردار انبیا و حقیقت، دیدن حقایق آن طور که هست. بدون شریعت قدم در طریقت نتوان گذاشت. طبعاً به حقیقت هم نایل نخواهیم آمد. در عرفان علوی هیچ گاه این سه از هم جدا نیستند و نخواهند بود.

.۴۳ دعای کمیل: بی تردید یکی از منابع عرفان ناب علوی، دعایی است که حضرت امیر علیه السلام به کمیل تعلیم فرمود. این دعا، یک دعای سراسر عرفانی است که عشق و محبّت به خداوند در آن موج می زند. دلباخته ای چون علی علیه السلام است که می تواند مضامین بسیار عالیه ای را در این زمینه ارائه دهد. وی اوج بندگی را بسیار زیبا و استادانه به تصویر می کشد؛ آنجا که می فرماید: «لا یمکن الفرار من حکومتک؛ خداوندا کجا بروم که تحت ملکیت و حکومت تو نباشد؟» خدا مولای مطلق همه ی هستی است و حضرت به عبودیّت چنین مولایی افتخار می کند. خداوند در قرآن می فرماید: «ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ؛⁽¹⁾همانا خداوند، مولای کسانی است که به خداوند ایمان دارند، درحالی که کافران قطعاً برایشان مولایی

نیست.» داشتن مولا در این آیه، بار عاطفی فراوانی دارد. این آیه، اوج عشق و محبّت و دلدادگی عابد به معبود و عارف به معروف و عاشق به معشوق است.

یا در فراز دیگر این دعای شریفه می فرمایند: «يا اِلهي وَ رَبّي وَ سَيِّدِي وَ مَوْلايَ لأيِّ الاُمُورِ اِلَيْكَ اَشْكُو، وَ لِما مِنْها أضِجُّ وَ اَبْكي، لأليمِ الْعَذابِ وَ شِدَّتِهِ، أمْ لِطُولِ الْبَلاءِ وَ مُدَّتِهِ، فَلَئِنْ صَيَّرْتَني لِلْعُقُوباتِ مَعَ أعْدائِكَ، وَ جَمَعْتَ بَيْني وَ بَيْنَ أهْلِ بَلائِكَ، وَ فَرَّقْتَ بَيْني وَ بَيْنَ أحِبّائِكَ وَ أوْليائِكَ، فَهَبْني يا إلـهي وَ سَيِّدِي وَ مَوْلايَ وَ رَبّي صَبَرْتُ عَلى عَذابِكَ، فَكَيْفَ اَصْبِرُ عَلى فِراقِكَ، وَ هَبْني صَبَرْتُ عَلى حَرِّ نارِكَ، فَكَيْفَ اَصْبِرُ عَنِ النَّظَرِ إلى كَرامَتِكَ؛

ای خدای من، ای پروردگار من و سید و مولای من. از کدامین سختی های امورم به سویت شکایت کنم و از کدام یک به درگاهت بنالم و گریه کنم. از دردناکی عذاب آخرت بنالم یا از طول مدت آن بلای سخت، زاری کنم. پس تو مرا با دشمنانت، اگر به انواع عقوبت معذّب گردانی و با اهل عذابت همراه کنی و از جمع دوست و خاصان خودت جدایم سازی، در آن حال گیریم که بر آتش عذاب تو ای خدای من و سید و مولای من و پروردگار من صبوری کنم، چگونه بر فراق تو صبر توانم کرد و گیرم آنکه بر حرارت آتشت شکیبا باشم، چگونه چشم از لطف و کرمت بتوانم بپوشم؟»

۴۴. کهف الوری: همان گونه که خداوند «لیس کمثله شیء» و مولای بی نظیر است، حضرت امیر علیه السلام هم برای مؤمنان چنین است. در زیارت جامعه ی امام هادی علیه السلام یکی از تعابیر زیبایش، این فراز است که اهل بیت علیهم السلام خصوصاً حضرت امیر علیه السلام را کهف الوری معرفی می کند. مراد

از وری، ورای حق است. غیر از خداوند همه ی مظاهر، ورای حق هستند. امام کهف برای این «ورا» است.کهف کلمه ای است که بار عاطفی به همراه دارد. در معنای آن گفته اند: به غاری گویند که در کوه باشد و موجب در امان ماندن انسان شود.

مرحوم مجلسی رحمة الله درباره ی معنای این واژه می گوید: «مَلْجَأ الخلائِقِ فِى الدِّينِ وَ الآخِرَة وَ الدُّنيا؛⁽¹⁾پناهگاه آفریدگان، در دین و آخرت و دنیا هستند.» مأمن و ملجأ قرار گرفتن مصادیقی دارد؛ چنان که مرحوم مجلسی به این مسئله اشاره کرد. کهف و مأمن در دین اعم از علم و عمل است؛ یعنی امام در وادی علم، کهف و امان برای عالم و در وادی معرفت مأمن برای عارف است. هرکسی به تناسب نیاز خود محتاج به این کهف است. در مشکلات مادی که در دنیا با آن روبه رو می شویم نیز چنین است. امام هادی علیه السلام در فرازی دیگر در زیارت جامعه، امام را باب المبتلا به النّاس معرفی می کند. هر دردمند و نیازمندی دست نیاز به سوی این در دراز می کند. در آخرت هم به طریق اولی نیاز به این کهوف خواهیم داشت.

خلاصه اینکه حضرت، امان برای ورای حق یعنی تمام موجودات است، نه فقط انسان؛ چنان که حضرت امیر علیه السلام در معرّفى خاندان پیامبر صلی الله علیه واله مى فرماید: «هُمْ مَوضِعُ سِرِّه وَ لَجَأُ أمْرِهِ وَ عَيْبَةُ عِلمِهِ وَ مَوْئِلُ حُكْمِهِ وَ كُهُوفُ كُتُبِهِ وَ جِبالُ دينِهِ، بِهِمْ أقامَ انحِناءَ ظَهرِهِ وَ أذهَبَ ارْتِعادَ فَرائِصِهِ؛ آنان جایگاه رازهاى او (پیامبر) هستند و پناهگاه فرمان او و ظرف دانش اویند و مرجع احکامش و پناهگاه هاى کتاب هاى آسمانى و سنّت او و کوه هاى استوار دین او. به

وسیله آنان، پیامبر صلی الله علیه واله قامت دین را راست کرد و تزلزل و وحشتش را از میان بُرد.»

تعبیر «كُهُوف كُتُبِه»، امتیازى است که مولا علیه السلام در توصیف اهل بیت علیهم السلام بر مى شمُرَد. «کهوف»، جمع «کَهْف» و مراد، آن است که خاندان نبوّت، پناهگاه کتاب هاى آسمانى و سنّت پیامبر صلی الله علیه واله هستند و جز از طریق این خاندان، راهى به تعالیم حقیقى آسمانى نیست. به دیگر سخن، کتاب هاى پیشین، قرآن و سنّت پیامبر صلی الله علیه واله همگی نزد اهل بیت علیهم السلام به امانت است و بس.⁽¹⁾

افزون بر نهج‎ البلاغه در دیگر متون روایى در شأن پیشوایان، از واژه هاى «کهف» و «کهوف» استفاده شده است. امام جواد علیه السلام در زیارت پدر بزرگوارش امام رضا علیه السلام مى فرماید: «السَّلامُ عَلى كُهُوفِ الكائِناتِ وَ ظِلِّها؛⁽²⁾سلام بر پناهگاه هاى هستى و سایه هاى آن.»

در روایت وارد شده است که اگر در زمین، دو نفر باشند، قطعاً یکی باید امام باشد. این ضرورت تا جایی است که اگر امام نباشد «لساخت الارض باهلها؛⁽³⁾زمین بر سر اهلش خراب خواهد شد.»

۴۵. تری ما أری: حضرت در نهج‎ البلاغه درباره ی مبعوث شدن حضرت رسول صلی الله علیه واله می فرماید: «اری نُورَ الْوَحْیِ وَ الرِّسَالَةِ، وَ أَشُمُّ رِیحَ النُّبُوَّةِ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّیْطَانِ حِینَ نَزَلَ الْوَحْیُ عَلَیْهِ صلی الله علیه واله فَقُلْتُ: یَا رَسُولَ اللّهِ مَا هذِهِ الرَّنَّةُ؟

فَقَالَ: هذَا الشَّیْطَانُ قَدْ أَیِسَ مِنْ عِبَادَتِهِ. إِنَّكَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ، وَ تَرَى مَا أَرَى، إِلاَّ أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِیٍّ، وَ لكِنَّكَ لَوَزِیرٌ وَ إِنَّكَ لَعَلَى خَیْر؛⁽¹⁾نور وحی و رسالت را دیدم و نسیم نبوّت را استشمام کردم و هر آینه ضجّه ی شیطان را هنگام نزول وحی شنیدم. پس به جنابش گفتم: ای رسول خدا صلی الله علیه واله این ضجّه ی کیست؟ فرمود: این ناله ی شیطان است که با رسالت من از بندگان خدا ناامید شد. علی جان، همانا تو می شنوی آنچه من می شنوم و می بینی آنچه من می بینم. با این تفاوت که بعد از من پیامبری نیست، ولی تو وزیر وصی من و در هر حال بر سبیل خیر هستی.»

۴۶. مولی علیه السلام قطب عالم امکان: «أنّ محلیّ منها محلّ القطب من الرّحا؛⁽²⁾جایگاه من چون محور آسیاب است به آسیاب.» تشبیهی که حضرت در این فراز به کار برد، اهمیّت محور را می رساند که اگر محور آسیاب نباشد، چرخشی صورت نمی گیرد؛ در نتیجه گندم به آرد و بعد به نان تبدیل نخواهد شد. ولایت حضرت به منزله ی محور آسیاب است. اگر ولایت در مدار خود قرار بگیرد و همه چیز حول این محور بچرخد، قطعاً فرجامش نیک خواهد بود. هرکسی رزقش را از چرخش حول محور ولایت خواهد گرفت؛ چه رزق معنوی باشد و چه مادی.عالم، عارف، فقیه، فیلسوف و... بهره ی معنوی و علمی خود را و سایر مردم بهره ی مادی خویش را از محور ولایت می برند. گلایه ی حضرت در این خطبه، آن است که اوّلی (ابوبکر) در حالی پیراهن خلافت را پوشید که می دانست

سیل دانش از دامن کوهسار من جارى است و مرغان دورپرواز اندیشه ها به بلنداى ارزش من نمی توانند پرواز کنند. حضرت در حقیقت با این بیان، تأسف خود را از محرومیّت مردم از دانش و معرفت ناب علوی ابراز می دارد.

۴۷. طی این مرحله بی همرهی خضر مکن: سالک الی الله نیازمند به راهنماست. بیان شد که کار حضرت ایصال الی المطلوب است، نه ارائه ی طریق. این گونه نیست که امام فقط راه را به سالک نشان دهد و به سالک بگوید: خودت این راه را برو؛ بلکه ایصال الی المطلوب است؛ یعنی دست سالک در دست امام است و او را به مقصد نهایی می رساند؛ ازاین رو می فرماید: «علیکم بطّاعه أئمّتکم، فانّهم الشّهداء علیکم الیوم و الشفعاء لکم عندالله تعالی غداً؛ بر شما باد به پیروی از پیشوایانتان، زیرا آنان امروز گواهان بر اعمالتان هستند و فردای قیامت نزد خداوند شفاعتکنندگان شما هستند.»

«انّما الأئمّة قوّام الله علی خلقه، و عرفائه علی عباده و لا یدخل الجنّه الاّ من عرفهم و عرفوه و لا یدخل النّار الاّ من انكرهم و انكروه؛ به طور قطع امامان شیعه، نمایندگان خدا بر آفریده های او هستند و او را به بندگانش می شناسانند و هیچ کس داخل بهشت نشود، مگر آنکه امامان شیعه را بشناسد و آنان هم او را به نیکی بشناسند و وارد دوزخ نشود، مگر کسی که انکار امامان کند و آنان نیز او را انکار نمایند.»

پرچمدار این راه، حضرت امیر علیه السلام است. سرّ اینکه این لقب فقط شایسته ی حضرت است، همین است. حضرت، امیر بر خود اهل بیت علیهم السلام نیز به حساب می آید؛ یعنی مصداق اتمّ و اکمل مؤمنان که ائمه علیهم السلام هستند، حضرت، امیر آنان نیز شمرده می شود. حضرت نه تنها امیر عالم خلق، بلکه

امیر عالم امر نیز است؛ ازاین رو هرکسی در هر کسوتی نیازمند علی علیه السلام است. عارف در سلوکش، عالم در علمش، فقیه در فقهش و....

۴۸. لو کشف الغطاء ما ازددت یقیناً: اگر پرده ها کنار رود، چیزی به علم علی علیه السلام افزوده نخواهد شد؛⁽¹⁾یعنی جهلی وجود ندارد که با کنار رفتن پرده بخواهد به آن مجهول، علم و یقین حاصل کند. معرفتی که حضرت دارد، معرفت شهودی است؛ یعنی درک حقایق آن گونه که هستند، بدون نیاز به واسطه و تعریف. به عبارتی شاهد و مشهود با هم اتّحاد پیدا کرده اند و فرقی با هم ندارند و تجلّی از نوع تجلّی معرفتی شهودی است که واسطه ای نمی طلبد.

عبادت حضرت امیر علیه السلام

خداوند، هدف اصلی خلقت را عبودیت و بندگی معرفی کرده است: «و ما خلقت الجن و الانس إلّا لیعبدون.»⁽²⁾برای اینکه خداوند را به درستی عبادت کنیم، باید به او معرفت داشته باشیم؛ ازاین رو در قرآن می فرماید: قبل از بندگی من، اول مرا بشناسید: «الله الذی خلق سبع سموات و من والارض مثلهن یتنزل الامر بینهن لتعلموا ان الله علی كل شیء قدیر؛⁽³⁾خداوند کسی است که هفت آسمان و زمین را خلق کرد تا بدانید که خداوند بر هر کاری تواناست.»

البتّه شاید مراد از شناخت، همان علم اجمالی باشد. علم تفصیلی در پرتو عبودیت حاصل می شود. پس در این آیه، خداوند خلق کرد که بشناسیم

و در آیه ی اوّل خلق کرد تا بندگی کنیم. در عرف هم، نظیر این وجود دارد. کسی که می خواهد زندگی تأهلی را تجربه کند، قبل از هر چیزی باید درباره ی شریک زندگی خود تحقیق کند، اگر مناسب بود ازدواج می کند؛ بنابراین بنای زندگی را شناخت و تحقیق قرار می دهد. خداوند می فرماید: قبل از اینکه مرا بندگی کنید، اوّل مرا بشناسید، بعد بندگی کنید؛ ازاین رو در اصول دین تقلید جایز نیست؛ بلکه باید درباره ی توحید، نبوت، معاد تحقیق کرد. بنده باید با یقینی که از راه عقل و شرع حاصل می کند، به بندگی روی آورد.

بدون تردید، مصداق کامل عبودیت و بندگی، جز انسان کامل کسی نیست. حقیقت بندگی، گوهری است که در صدف وجودی انسان کامل یافت می شود. انبیا و در رأس آنان رسول خدا صلی الله علیه واله و امیرالمؤمنین علیه السلام و اولاد معصومش علیهم السلام بی تردید همان انسان های کاملی هستند که عبودیّت در وجودشان متبلور شده است. اگر این انسان های کامل نبودند، در هیچ عصری از اعصار، بندگی کامل صورت نمی پذیرفت.

حقیقت بندگی جز تعلّق به مولا چیزی نیست و عبد، هیچ استقلالی برای خود نمی بیند: «لا یملك لنفسه نفعاً و لاضراً و لا موتاً و لاحیوةً و لا نشوراً.» از طرفی گفته شد که خداوند بندگان را به شناخت خویش دعوت کرد: «فاعلموا ان الله مولیکم نعم المولی و نعم النصیر؛ بدانید که مولای شما خداوند است و او خوب مولا و یاری کننده ای است.» او خدایی است که به قول حضرت ابراهیم علیه السلام : «الَّذي خَلَقَني فَهُوَ يَهْدينِ وَ الَّذي هُوَ يُطْعِمُني وَ يَسْقينِ وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفينِ وَ الَّذي يُميتُني ثُمَّ يُحْيينِ وَ الَّذي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لي خَطيئَتي يَوْمَ الدِّينِ؛⁽¹⁾

او مرا آفریده و به نعمت هاى این جهان و جهان دیگر هدایت مى کند و اوست که به من خوراک و نوشیدنى مى دهد و هنگامى که بیمار شوم، تنها او مرا شفا مى دهد و اوست آنکه مرا مى میراند و سپس زنده ام مى کند و آنکه امید دارم در روز جزا، گناهم را بر من ببخشاید.»

وقتی حیات و ممات ما، صحّت و سقم ما و تمام نعمتی که در اختیار ماست از ما نیست و از اوست، پس ما یک بنده ی سراسر محتاجیم. اقتضای این احتیاج، آن است که سر به آستانه ی این مولا بساییم و بندگی اش را انجام دهیم. این نیاز ماست که ناز او را بهدنبال دارد. خداوند با رحمت عامه ی خویش، همه ی ما را اهل افتقار(نیازمند) قرار داد. اگر بنده، بندگی او را به جا آورد، به جایگاه اهل افتخار و فخر عالم خواهد رسید؛ چنان که حضرات معصوم علیهم السلام فخر عالم امکان هستند.

عبودیّت، معنای عامی دارد که عبارت است از: انجام دادن هر کاری برای تقرّب به خداوند. صِرف اعمال عبادی مثل نماز خواندن و روزه گرفتن قطعاً مصداق کامل بندگی نیست. هر شخصی اعتقاد، قول و فعلش به قصد تقرب به خداوند، عبادت است. خدا، بندگی را و در بعضی از موارد، واجبات را با مستحبات توسعه می دهد و در بعضی موارد هم محرمات را با مکروهات ضیق می کند که بنده زودتر به مراد و مطلوب خود برسد.

۴۸. خصوصیّات عبادت حضرت:

عالمانه: امام علی علیه السلام می فرماید: «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ الْفِكْرُ؛⁽¹⁾برترین عبادت تفکّر است.»

گاهی آن حضرت اعلام خطر می کرد که «مَنْ عبداللّهَ بِغَیْرِ عِلْمٍ كَفَرَ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُ؛⁽¹⁾هرکس بدون آگاهی و معرفت، خدا را عبادت کند، از جایی که خود نمی داند سر از کفر در می آورد.»

مصداق بارز این حدیث در تاریخ اسلام، خوارج است که با آن همه عبادت، علیه امام زمان خویش قیام کردند. اگر هم جاهلی به چنان خطری دچار نشود، حداقل بهره ی کافی از عبادت نمی برد؛ چنان که امام علی علیه السلام فرمود: «لا خَیْرَ فی عِبادَةٍ لَیْسَ فیها تَفَقُّهٌ؛⁽²⁾عبادتی که آگاهانه نباشد، خیری در آن نیست.»

سرمنشأ عبادت آگاهانه، تفکّر و تعقّل است. از امام صادق علیه السلام پرسیدند: عقل چیست؟ فرمود: «العقل ما عبد به الرحمن و اكتُسِب به الجنان؛ عقل آن چیزی است که خداوند با او عبادت می شود و بهشت با آن به دست می آید، اما نه هر عقلی»؛ بلکه عقلی که مؤمن باشد و خطا نکند. خداوند در قرآن، وقتی می خواهد بدترین جنبندگان را معرفی کند، می فرماید: «إنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ؛⁽³⁾قطعاً بدترین جنبندگان نزد خدا کران و لالانى اند که نمى اندیشند....» درحالی که این انسان ها به ظاهر دارای عقل هستند، عدم اندیشه ی آنان این است که این عقل ایمان ندارد؛ ازاین رو در جای دیگر می فرماید: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ؛⁽⁴⁾قطعاً بدترین جنبندگان نزد خداوند، کسانی هستند که کافر شدند و ایمان نمی آورند.»

عاشقانه: عنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه واله : «أَفْضَلُ اَلنَّاسِ مَنْ عَشِقَ اَلْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا فَهُوَ لاَ يُبَالِي عَلَى مَا أَصْبَحَ مِنَ اَلدُّنْيَا عَلَى عُسْرٍ أَمْ عَلَى يُسْر؛⁽¹⁾بهترین مردم کسى است که عاشق عبادت شود، با عبادت دست به گردن شود و آن را از دل دوست دارد و با تن خود انجام دهد و براى آن فارغ شود (به کار دیگر دل مشغول ندارد). چنین شخصى باک ندارد که زندگى دنیایش به سختى بگذرد یا به آسانى.»

به راستی بعد از رسول خدا صلی الله علیه واله عاشق تر از حضرت امیر علیه السلام به خدا کیست؟ حضرت آن چنان فانی در خدا می شود که غیر از او هیچ کس را نمی بیند.

خاشعانه: قرآن کریم درباره ی مؤمنان می فرماید: «قَدْ اَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ اَلَّذینَ هُمْ فی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ؛⁽²⁾به راستی که ایمان آورندگان رستگار شدند. همانان که در نماز خود فروتن و خاشعند.»

در جای دیگر به کمیل چنین سفارش نمود: «یا كُمیْلُ لَیْسَ الشَّأْنُ اَنْ تُصَلِّیَ وَ تَصُومَ وَ تَتَصَدَّقَ اِنَّمَا الشَّأْنُ أَنْ تَكُونَ الصَّلاةُ فُعِلَتْ بِقَلْبٍ نَقِیٍّ وَ عَمَلٍ عِنْدَ اللّهِ مَرْضِیٍّ وَ خُشُوعٍ سَوِیٍّ وَ اِبْقاءٍ لِلْجِدِّ فیها؛⁽³⁾ای کمیل! مقام این نیست که نماز گزاری و روزه بگیری و صدقه دهی، مقام آن است که نماز همراه قلب پاک انجام شود و مورد پسند الهی بوده، همراه با خشوع متعادل و دوام جدیت باشد.»

خالصانه: از آنجا که یقین و باور حضرت در بالاترین قلّه ی معرفت قرار

دارد، اخلاصش نیز چنین است؛ زیرا خود فرمود: «سَبَبُ الاْخْلاصِ اَلْیَقینُ؛⁽¹⁾سبب و علّت اخلاص ورزیدن، باور است.» «لو كشف الغطاء ماازددت یقینا» باعث می شود حضرت با تمام وجود حقیقت توحید را درک کند و خود را همیشه در همه حال حاضر در محضر او بداند. عبدالرحمن جامی نمونه ای از عبادت عاشقانه و خالصانه ی حضرت را بسیار زیبا به تصویر کشیده است:

شیر خدا شاه ولایت علی***صیقلی شرک خفیّ و جلیّ

روز أُحد چون صف هیجا گرفت***تیر مخالف به تنش جا گرفت

غنچه ی پیکان به گل او نهفت***صد گل محنت ز گل او شکفت

روی عبادت سوی محراب کرد***پشت به درد سر اصحاب کرد

خنجر الماس چو بید آختند***چاک به تن چون گلش انداختند

غرقه به خون غنچه ی زنگارگون***آمد از آن گلبن احسان برون

گل گل خونش به مصلا چکید***گفت: چو فارغ ز نماز آن بدید

این همه گل چیست ته پای من***ساخته گلزار مصلای من

صورت حالش چو نمودند باز***گفت که سوگند به دانای راز

کز الم تیغ ندارم خبر***گرچه ز من نیست خبردارتر

طایر من سدره نشین شد چه باک***گر شودم تن چو قفس چاک چاک

جامی از آلایش تن پاک شو***در قدم پاکروان خاک شو

باشد از آن خاک به گردی رسی***گرد شکافی و به مردی رسی

۴۹. روزی از حضرت امیر علیه السلام سؤال شد که آیا خداوند را می بینی؟ حضرت فرمود: چطور خدایی را که نمی بینم، او را عبادت می کنم؟ «عَنْ

أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ حِبْرٌ إِلَى اميرالمؤمنين صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِ فَقَالَ يَا اميرالمؤمنين هَلْ رَأَيْتَ رَبَّكَ حِينَ عَبَدْتَهُ قَالَ فَقَالَ وَيْلَكَ مَا كُنْتُ أَعْبُدُ رَبّاً لَمْ أَرَهُ قَالَ وَ كَيْفَ رَأَيْتَهُ قَالَ وَيْلَكَ لاَ تُدْرِكُهُ اَلْعُيُونُ فِي مُشَاهَدَةِ اَلْأَبْصَارِ وَ لَكِنْ رَأَتْهُ اَلْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ اَلْإِيمَانِ؛⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: عالمى خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام رسید و گفت: اى امیرمؤمنان علیه السلام : پروردگارت را هنگام پرستش او دیده ا ى! فرمود: واى بر تو! من آن نیستم که پروردگارى را که ندیدهام بپرستم. عرض کرد: چگونه او را دیدهاى؟ فرمود: واى بر تو! دیدگان هنگام نظر افکندن او را درک نکنند، ولى دل ها با حقایق ایمان او را دیدهاند.»

نسایی از علی بن ابیطالب علیه السلام روایت کرده است: «ما اعرف احدا من هذه الامة عبدالله بعد نبينا غيري عبدت الله قبل ان يعبده احد من هذه الامة تسع سنين؛⁽²⁾

در امّت اسلام که از جهت عبادت و بندگی بر تمام امم جهان برتری دارند، أَحدی پس از پیامبر چون من، خدا را بندگی نکرد و قبل از من هم احدی بندگی خدا را نمیکرد. هیچ مخلوقی در نُه سالگى، چنان ستایش و تمجید و تقدیس حق نکرد که من کردم.»

حضرت علی بن الحسین علیه السلام که از کثرت عبادت و سجده های طولانی به سجاد و زین العابدین معروف شده بود، در برابر سؤال دیگران که چرا اینقدر مشقّت و رنج بر خود روا میدارى؟ فرمود: «و مَن یقدر علی عبادة

علی بن ابیطالب؛⁽¹⁾و چه کسی است که بتواند مثل جدم علی علیه السلام عبادت کند؟»

از امّ سعید کنیز حضرت پرسیدند: حضرت علی علیه السلام در ماه رمضان بیشتر عبادت میکند یا در سایر ماه ها؟ وی گفت: علی علیه السلام هر شب با خدای خود راز و نیاز میکند و برای او رمضان و دیگر اوقات یکسان است. وقتی آن حضرت را پس از ضربت خوردن از مسجد به خانه میبردند، نگاهی به محل طلوع فجر افکند و فرمود: ای صبح! تو شاهد باش که علی را فقط اکنون به حکم اجبار دراز کشیده میبینى و در حال شهادت نیز جملات نماز را بر زبان داشت که «ماتَ عَلِیٌّ وَ الصَّلوةُ بَیْنَ شَفَتَیْهِ؛ علی از دنیا رفت درحالی که نماز بین دو لبش بود.»

اهتمام امام على علیه السلام به نماز اوّل وقت در نبرد صفيّن

هنگامى که امام على علیه السلام در جنگ صفین سرگرم نبرد بود، در میان کارزار، مواظب آفتاب بود تا ببیند هنگام نماز فرا رسیده یا نه؟ ابن عبّاس به ایشان عرض کرد: یا امیرالمؤمنین علیه السلام ، در این هنگام که مشغول جنگ هستیم، این چه کارى است؟ حضرت فرمود: منتظر زوالم تا نماز بخوانم. ابن عبّاس عرض کرد: آیا وقتی در میانه جنگ هستیم، وقت نماز است؟ آقا فرمودند: ما براى چه با اینان جنگ مى کنیم؟ ما فقط به خاطر نماز با آنان مى جنگیم.

حضرت امیر علیه السلام درباره ی عبادت و موانعش می فرماید: «فَبَعَثَ اللهُ

محمد صلی الله علیه واله بِالْحَقِّ لِیُخرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الأوْثَانِ إلَی عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّیْطَانِ إلَی طَاعَتِهِ، بِقُرْآنٍ قَدْ بَیّنَهُ وَ أحْكَمَهُ، لِیَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إذْ جَهِلُوهُ وَلِیُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إذْا جَحَدُوهُ وَ لِیُثْبِتُوهُ بَعْدَ إذ أنْكَرُوُه؛⁽¹⁾پس خدا، محمّد صلی الله علیه واله را به راستی برانگیخت تا بندگانش را از پرستش بتان رهایی بخشد و به عبادت و اطاعت خود وادارد و از پیروی شیطان برهاند و به اطاعت خود کشاند، با قرآنی که معنی آن را آشکار کرد و اساسش را استوار فرمود تا بندگان، بزرگی پروردگار را بدانند که نمیدانستند و به آن اقرار کنند و پس از آنکه بر انکار میافزودند، او را نیک بشناسند.»

زهد حضرت امیر علیه السلام

قبل از هر چیز ابتدا معنای زهد را در لغت و اصطلاح شرع بررسی می کنیم. ابن فارس درباره ی معنای زهد چنین می گوید: «الزاء و الهاء و الدال اصل صحیح یدل علی قلة الشیء و الزهید: الشیء القلیل و الزاهد هو مزهد قلیل المال؛⁽²⁾زهد بر کمی چیزی دلالت می کند. به چیزی که کم است، زهید گفته می شود و به زاهد، مُزهد گویند.»

امّا در اصطلاح شرع و اخلاق: مرحوم نراقی رحمة الله از علمای اخلاق در جامع السعادات در تعریف زهد چنین می گوید: «ضدّ حبّ الدنیا و الرّغبة الیها زهد؛ زهد ضدّ دوستی دنیا و ضدّ رغبت و علاقه به سوی آن است.» این ضدیّت با دنیا به این معنا نیست که انسان از مال دنیا هیچ بهره ای نداشته

باشد، بلکه بر عکس فقر و محتاج بودن مؤمن به غیر امور ناپسند است؛ ازاین رو خداوند می فرماید: «فلا تنس نصیبك من الدنیا؛⁽¹⁾بهره ی خود را از دنیا فراموش نکن.» به اندازه ی کافی و نیاز از دنیا بهره ببرید؛ ولی دلبستگی نداشته باشید.

ابن قیّم یکی از اندیشمندان اهل سنّت نیز می نویسد: «زهد آن است که دل آدمی، شیفته ی دنیا نباشد، نه آنکه دست آدمی از اموالش تهی باشد. مقابل و ضدّ زهد عبارت است از: حرص و آز نسبت به دنیا.»⁽²⁾

زهد در دنیا، پیمانی است که خداوند از انبیا گرفته است. انبیا و اوصای الهی باید ازهد النّاس در زمین باشند. در دعای ندبه می خوانیم: «بعد ان شرطت علیهم الزهد فی درجات هذه الدنیا الدنیّه و زخرفها و زبرجها.» آنها را به بالاترین مراتب و مدارجتکامل و تعالی معنوی رساندی؛ به آن نعمت هایی که «لا زوال له و لا اضمحلال.» این نعمت ها را به آنها دادی و انتخابشان کردی؛ امّا این شرط را برایشان گذاشتی. پیامبر در بالاترین نقطهی تعالی وجودی انسان است. این بدون کمک الهی و بدون زمینه دادن خدا، ممکن نیست؛ امّا خدا این امتیاز را در مقابل یک شرط میدهد: «الزهد فی درجات هذه الدنیا الدنیّه و زخرفها و زبرجها فشرطوا لك ذلك»؛ قبول و عمل کردند؛ ازاین رو عنصری مثل پیامبر صلی الله علیه واله و امیرالمؤمنین علیه السلام بهوجود میآید؛ پولادین، خستگی ناپذیر و تمام نشدنی. باری را بر دوش میگیرند که این بار، فقط

مخصوص زمان خودشان نیست؛ حرکتی را به وجود میآورند که با پایان عمر خودشان، پایان نمیپذیرد.

آنچه آدمی را از صراط مستقیم منحرف می سازد، وجود دنیا و نعمت های آن نیست؛ بلکه شیفتگی و دلبستگی به دنیاست که موجب غفلت از خدا می شود و غفلت، ریشه ی بسیاری از تباهی هاست؛ چنان که رسول خدا صلی الله علیه واله فرمودند: «حبُّ الدنیا رأس كل الخطیئة؛ دلبستگی به دنیا منشأ هر خطایی است.»

نگاه حضرت امیر علیه السلام به دنیا نگاه ابزاری است؛ یعنی دنیا را وسیله ای برای رسیدن به آخرت می داند؛ محل تجارت و مزرعه ای برای آخرت. دنیا در نگاه حضرت در مقابل آخرت که قرار می گیرد، ناچیز است؛ به عبارتی، نگاه مقایسه ای است؛ وگرنه اصل دنیا که خَلق خداوند است و آیات الهی شمرده می شود، فی نفسه ارزش دارد. گویا کسی در محضر حضرت به نکوهش دنیا پرداخت. حضرت به او فرمود: ای کسی که به نکوهش دنیا می پردازی، درحالی که تو خود به غرور دنیا گرفتار شده ای و فریفته ی باطل های آن هستی، آیا درحالی که تو خود مغرور به دنیا هستی مذمّت آن می کنی؟ کی دنیا تو را گول زده و چه موقع تو را فریب داده است؟ تو بگو که در زندگی چه اندازه به دست خود، بیماران را پرستاری کردی و در کنار بسترشان مراقب آنها بودی و درخواست شفای آنان را نمودی و از طبیبان برایشان دارو طلبیدی؟ درحالی که این دنیا جایگاه صدق و راستی است؛ برای آنکه با آن به راستی رفتار کند و خانه ی تندرستی است، برای آن کسی که از آن چیز بفهمد و سرای بی نیازی است، برای کسی که از آن توشه برگیرد

و محل اندرز است، برای آنکه از آن اندرز گیرد. دنیا مسجد دوستان خدا، نمازگاه فرشتگان پروردگار، محل نزول وحی اللّه و تجارت خانه ی اولیای حق است. آنها در اینجا رحمت خدا را به دست آوردند و بهشت را سود خود قرار دادند.⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام ، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را این گونه وصف می فرماید: «علی علیه السلام ، هرگز در دنیا، لقمه ی حرام به دهان خود نزدیک نکرد (لقمه ی حرام نخورد) نه کم و نه زیاد. هرگز دو عمل خدایی، بر او عرضه نگشت، جز آنکه او پر زحمت تر و سخت تر آن را انتخاب کرد. هرگز مسئله ی دشواری برای پیامبر صلی الله علیه واله رخ نداد، جز آنکه علی علیه السلام را جهت حلّ آن پیش فرستاد، هیچ کس طاقت زندگی پیامبروار را جز او ندارد. وی به گونه ای زندگی می کرد که گویا بهشت و جهنّم را پیش چشمان خود دارد. از اموال شخصی خود، هزار بنده را خرید و در راه خدا آزاد کرد، غذای او بسیار ساده بود، یعنی نان و زیت، لباس او بسیار ساده بود از جنس کرباس، اگر دامن لباس او قدری بلند بود، قیچی به دست می گرفت و خودش آن را اصلاح می نمود.»⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام در بصره، به عیادت یکی از یارانش به نام علاء حارثی رفت. آن حضرت پس از احوالپرسی دوستانه فرمود: این خانه ی با این وسعت را در این دنیا برای چه می خواهی، درحالی که در آخرت به آن نیازمندتری؟ مگر آنکه بخواهی به این وسیله، به آخرت برسی؛ یعنی در این منزل از میهمانان پذیرایی کنی (مهمانان را در آن گرامی داری)، صله ی رحم نمایی و

بدین وسیله، حقوق (لازم خود را) ادا کرده به آخرت نایل شوی! علاء گفت: ای امیرمؤمنان علیه السلام از برادرم عاصم بن زیاد پیش تو شکایت می آورم. امام فرمود: مگر چه کرده است؟ علاء پاسخ داد: او عبایی به رسم روی آوردن به عبادت و پشت کردن به دنیا پوشیده و از دنیا کناره گرفته است.امام فرمود: او را حاضر کنید. وقتی به حضور آن حضرت رسید، امام به وی فرمود: ای دشمن جان خود! مگر شیطان در تو راه یافته و تو هدف تیر او قرار گرفته ای؟ آیا به خانواده و فرزندانت رحم نمی کنی؟ تو خیال می کنی خدا که طیّبات و تمتّعات دنیوی را بر تو حلال کرده، دوست ندارد که از آنها استفاده کنی؟ عاصم گفت: ای امیرمؤمنان علیه السلام ، پس چرا تو خود به لباس خشن و غذای ناگوار قناعت می کنی، درحالی که پیشوا و امام مایی و بر ما لازم است که به تو اقتدا کنیم؟

امام در پاسخ به او فرمودند: وای بر تو! من مثل تو نیستم (وظیفه ی من غیر از شماست). خدا بر پیشوایانِ حق، لازم دانسته است که بر خود سخت گیرند و همچون طبقه ی ضعیف جامعه زندگی کنند، تا فقر فقیر، او را به هیجان نیاورد (آشفته خاطر نسازد) که سر از فرمان خدا برتابد.⁽¹⁾

دنیای مُمدوح و مَذموم

دنیا و زندگی دنیوی را می توان به دو بخش ممدوح و مذموم تقسیم کرد. دنیای ممدوح، همان است که انسان آن را وسیله ی جلب رضای خدا و فراهم آمدن توشه ی زندگی اخروی قرار دهد و دنیای مذموم، دنیایی است

که موجب غفلت انسان از خدا و وظایف الهی وی گردد و او را به عصیان وا دارد.

امام درباره ی این قسم از دنیا می فرمایند: «ای دنیا! از من دور شو! اَفسارت را بر گردنت انداختم، تو را رها کردم. من از چنگال تو رهایی یافته و از دام های تو رسته ام و از لغزشگاه هایت دوری گزیده ام. کجایند پشیمان هایی که با شوخی هایت آنها را مغرور ساختی؟ کجایند ملّت هایی که با زینت ها و زخارف خود، ایشان را فریفتی؟

آنان اکنون گروگان گورستان ها و درون لحدها شده اند. ای دنیا! سوگند به خدا، اگر تو شخصی دیدنی و دارای قالبی حسی بودی، حدود خدا را به خاطر آنکه بندگانی را از راه آرزوها فریب داده ای، بر تو جاری می ساختم و کیفر پروردگار را درباره ات اجرا می کردم، در مورد ملت هایی که به هلاکت افکندی، قدرتمندانی که تسلیم مرگ و نابودی نمودی و هدف انواع بلاها قرار دادی.هیهات! کسی که در لغزشگاه های تو قدم گذارد، سقوط می کند. کسی که بر امواج بلاهای تو سوار گردد، غرق می گردد؛ (امّا) کسی که از دام های تو، خود را بر کنار دارد، پیروز می گردد.

کسی که از دست تو سالم رسته، هیچ ناراحت نیست که معیشتش تنگ است؛ زیرا دنیا در نظر او همچون روزی است که زمان زوال و پایان گرفتنش فرا رسیده است.

از من دور شو! سوگند به خدا! من رام تو نخواهم شد که بتوانی مرا خوار سازی و زمام اختیارم را به دست تو نخواهم سپرد که به هر کجا خواهی ببری!

به خدا سوگند، سوگندی که تنها مشیّت خدا را از آن استثنا می کنم، آن چنان نفس خویش را به ریاضت وا دارم که به یک قرص نان، هرگاه به آن دست یابم، کاملاً متمایل شود و به نمک به جای خورش قناعت نماید و آن قدر از چشم هایم اشک بریزم که همچون چشمه ای خشکیده، دیگر اشکم جاری نگردد.

آیا همانند بعضی از افراد که بسان گوسفندان در بیابان شکم خود را پر می کنند و می خوابند و یا همچون دسته ی دیگری از آنها که در آغل ها از علف سیر می شوند و استراحت می کنند، علی علیه السلام هم باید همانند آنان بخورد و به استراحت بپردازد؟ در این صورت چشمش روشن باد که پس از سال ها عمر به چهار پایان رها شده و گوسفندانی که در بیابان می چرند، اقتدا کرده است.⁽¹⁾

حضرت سیّد الزّاهدین

پس از رسول خدا صلی الله علیه واله بی شک زاهدترین مردم در عصر خودش، وجود مقدّس حضرت امیر علیه السلام است. ابن ابی الحدید، حضرت را از پیشگامان زهد می داند و در این زمینه نقل می کند: یکی از صحابه امیرالمؤمنین علیه السلام می گفت: آن گاه که در کنار علی علیه السلام نشسته بودم، دستور داد غذایش را بیاورند. دیدم نان جوینی است در میان بسته ای که مهر و موم شده است. گفتم: یا علی چرا درِ ظرف را مهر و موم کرده ای؟! امام پاسخ داد: می ترسم فرزندانم آن را با زیت آغشته کنند.

ابن ابی الحدید در ادامه ی همین کلام می نویسد: آن حضرت، لباس وصله دار می پوشید. کفش او از لیف خرما (ارزان ترین کفش ها) و لباسش دست بافت بود. آن حضرت کمتر گوشت می خورد و می فرمود: شکم خود را قبرستان حیوانات مسازید. او دنیا را واقعاً طلاق گفته بود؛ درحالی که از تمام نواحی کشور اسلامی آن روز، مگر از نواحی شام، اموال فراوانی سویش سرازیر بود و اختیار چگونگی مصرف آنها با وی بود؛ ولی بسیار زاهدانه می زیست.⁽¹⁾

۵۰. اصبغ بن نباته می گوید: امیرالمؤمنین علیه السلام در اوّلین سخنرانی رسمی خود پس از قبول خلافت در کوفه به حضار فرمودند: «دخلت بلادكم... و راحلتی ها هی فان أنا خرجتُ من بلادكم بغیر ما دخلت فاننی من الخائنین؛⁽²⁾با این بسته و بار و بنه مختصر و سواری به شهر شما داخل شدم و اگر با اموال و ثروتی بیشتر از این، از شهر شما خارج گشتم، در شمار خائنانم.»

پدر أبوعنتره می گوید: در خورنق به حضور امیرالمؤمنین علیه السلام رسیدم؛ درحالی که خلیفه ی مسلمانان در سرمای زمستان آن روز با قطیفه ای تن خود را پوشانیده بود! به او گفتم: یا امیرالمؤمنین علیه السلام ! این همه بیت المال در اختیار شما است، چرا برای خود لباس فراهم نمی کنی؟ آن حضرت فرمود: من زندگی را با قطیفه ای که از مدینه آورده ام، اداره می کنم.⁽³⁾

۵۱. سوید گوید: (فضّه) کنیز آن حضرت نزد آن جناب ایستاده بود. با

وى گفتم: واى بر تو اى فضه! آیا نمى ترسى از خدا در امر این پیرمرد که آرد نان آن را غربال نمى کنید و نخاله ی آن را نمى گیرید؟! فضّه گفت: خود آقا مرا امر کرده که نخاله ی آن را نگیرم. حضرت از من پرسید: به فضّه چه گفتى؟ من آنچه گفته بودم، عرض کردم. فرمود: پدر و مادرم فداى رسول خدا صلی الله علیه واله باد که هرگز سبوس نان او را نگرفتند و سه روز از نان گندم سیر نخورد تا از دنیا رحلت فرمود.⁽¹⁾

عدالت حضرت امیر علیه السلام در تعریف عدالت گفته اند: عدالت یعنی قرار دادن هر چیزی در جایی که باید باشد. عدالت یکی از صفات الهی است که در انسان کامل به ودیعه گذاشته شده است. اوّلین عادل عالم، وجود خداوند متعال است که پیوسته بندگان را نیز به رعایت و عمل به آن سفارش می کند: «ان الله یامر بالعدل و الاحسان؛ همانا خداوند پیوسته به عدل و احسان امر می کند.»

البتّه این بدین معنا نیست که دیگران عدالت را رعایت نکنند؛ بلکه مراد این است که مظهر اتمّ عدالت، انسان کامل است. به عبارتی آنان همیشه عین صفت عدل را به منصّه ی ظهور می رسانند؛ یعنی از فعل به صفت رسیدند؛ مثل مقوله ی عبدو عابد. عابد و عادل فاعل هستند و امکان اینکه گاه فاعلِ این کار نباشند، وجود دارد؛ ولی وقتی از حیثیّت فعلی

به صفت رسید و ملکه ی وجودی شد، همیشه در مقام ظهور این صفات هستند.

عدل عین ذات خداوند است. به حضرت امیر علیه السلام به خاطر اینکه همیشه میزان عدالت است، عادل نمی گویند؛ بلکه عین عدل می گویند؛ چون حضرت ظرف ولایت و ولایت هم معیار سنجش است. آنچه از حضرت صادر می شود، عین عدل است؛ حتی فردای قیامت هم خداوند، اعمال بندگان را با ولایت اهل بیت علیهم السلام می سنجد: «والله یعلم حیث یجعل رسالته؛ خداوند می داند که رسالت را در چه کسی به ودیعه بگذارد.» لازمه ی عدالت ورزی علم و آگاهی است. اگر انسانی جاهل باشد، عدم حصول عدالت از او بعید نیست.

۵۲. بالاترین انگیزه ی حضرت برای پذیرفتن خلافت: امام علی علیه السلام بالاترین انگیزه ی خویش را در پذیرفتن زمامداری مسلمانان، اجرای عدالت و احقاق حقوق از دست رفته ی مسلمانان می داند و می فرماید: «أَمَا وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ لَا حُضُورُالْحَاضِرِ وَ قِیَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی الْعُلَمَاءِ أَلَّا یُقَارُّوا عَلَی كِظَّةِ ظَالِمٍ وَ لَا سَغَبِ مَظْلُومٍ لَأَلْقَیْتُ حَبْلَهَا عَلَی غَارِبِهَا وَ لَسَقَیْتُ آخِرَهَا بِكَأْسِ أَوَّلِهَا وَ لَأَلْفَیْتُمْ دُنْیَاكُمْ هَذِهِ أَزْهَدَ عِنْدِی مِنْ عَفْطَةِ عَنْزٍ؛⁽¹⁾قسم به خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید! اگر حضور فراوان بیعت کنندگان نبود و یاران، حجّت را بر من تمام نمی کردند و اگر خداوند از علما پیمان نگرفته بود که در برابر شکم بارگی ستمگران و گرسنگی مظلومان سکوت نکنند، مهار شتر خلافت را بر کوهان آن می انداختم و [رها می کردم]

و آخر خلافت را به کاسه ی اوّل آن سیراب می کردم. آن گاه می دیدید که دنیای شما نزد من از آب بینی بز بی ارزش تر است.»

۵۳. عدالت در زندگی خصوصی: آن حضرت بر این باور بود که یک زمامدار عادل نمی تواند به احقاق حقوق شهروندان و اجرای کامل عدالت بپردازد؛ مگر اینکه خود را با پایین ترین طبقات جامعه یکسان بداند و زندگی اش را با محرومان همگون سازد و می فرمود: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی فَرَضَ عَلَی أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ یُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعْفَةِ النَّاسِ كَیْلَا یَتَبَیَّغَ بِالْفَقِیرِ فَقْرُهُ؛⁽¹⁾خداوند متعال بر پیشوایان عادل واجب کرده است که سطح زندگی خود را با ضعیف ترین افراد جامعه، یکسان کنند تا فقر و تنگدستی بر تهی دستان و بینوایان فشار نیاورد و آنان را نگران نسازد.»

یکی از بزرگان عرب، برای مهمانی نزد امام حسن مجتبی علیه السلام رفت. هنگام غذا که سفره را پهن کردند، مرد عرب شدیداً ناراحت شد و گفت: من چیزی نمی خورم. امام حسن علیه السلام فرمود: چرا غذا نمی خوری؟ آن مرد گفت: ساعتی قبل به فقیری برخورد کردم. اکنون که چشمم به غذا افتاد، به یاد آن فقیر افتادم و دلم سوخت. من نمی توانم چیزی بخورم؛ مگر اینکه شما دستور دهید مقداری از این غذا را برای آن فقیر ببرند.

امام حسن علیه السلام فرمود: آن فقیر کیست؟ مرد عرض کرد: ساعتی قبل که برای نماز به مسجد رفته بودم، مرد فقیری را دیدم که نماز می خواند. بعد از فراغت از نماز دستمالش را باز کرد تا افطار کند. شام او نان جو و آب بود. وقتی آن فقیر مرا دید، از من دعوت کرد که با او هم غذا شوم؛ ولی من که

عادت به خوردن چنان غذای فقیرانه ای نداشتم، دعوت وی را رد کردم. حال اگر ممکن است، مقداری شام برای وی بفرستید.

امام حسن مجتبی علیه السلام با شنیدن این سخنان به گریه افتاد و فرمود: او پدرم امیرمؤمنان علیه السلام و خلیفه ی مسلمانان، علی علیه السلام است. او با اینکه بر سرزمینی بزرگ حکومت می کند؛ اما مانند فقیرترین مردم زندگی می کند و همیشه غذای ساده می خورد.⁽¹⁾

۵۴. سفارش حضرت به رعایت عدالت با قاتل خویش: درست بنگرید هرگاه من از این ضربت از دنیا چشم پوشیدم، او را تنها یک ضربت بزنید تا یک ضربت در برابر یک ضربت باشد: «انْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هَذِهِ، فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَةً بِضَرْبَةٍ.»

جالب این است که امام عدالت را درباره ی قاتل خودش حتّى در کیفیّت قصاص توصیه مى کند. مبادا ناراحتى هاى شدید شیعیانش سبب شود، او را به طرز غیر عادلانه اى قصاص کنند؛ حتّى در نامه ی بیست و سوم می خوانیم که امام درباره ی قاتل خود به فرزندان و یارانش توصیه می کند و مى فرماید: «إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِيُّ دَمِي، وَ إِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِيعَادِي، وَ إِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِي قُرْبَةٌ، وَ هُوَ لَكُمْ حَسَنَةٌ، فَاعْفُوا أَ لَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللهُ لَكُمْ؛ اگر زنده بمانم، ولىّ خون خویشم [و مى توانم قصاص یا عفو کنم] و اگر از دنیا چشم بپوشم فنا [در دنیا] میعاد و قرارگاه من است و اگر عفو کنم، عفو براى من موجب قرب به خدا و براى شما [در صورتى که از میان شما

بروم] حسنه و نیکى نزد خداست؛ بنابراین عفو کنید، آیا دوست ندارید خدا شما را بیامرزد؟»

۵۵. مبارزه با غارتگران بیت المال: آن حضرت در حوزه ی حکومتی خویش، افرادی را که به عدالت اعتقاد نداشتند و یا ناعادلانه عمل می کردند، راه نمی داد و در صورت اثبات بی عدالتی مدیران حکومتی با اقتدار و قاطعیت تمام با آنان رفتار می کرد و در مورد غارتگران بیت المال هیچ گونه إغماضی روا نمی داشت.

اکنون یک مورد از برخورد علی علیه السلام با مدیران اجراییِ خطاکار و غارتگران بیت المال را در اینجا بیان می کنیم که دستگاه حکومت عدل علوی را خدشه دار کرده و از حریم عدالت تجاوز کرده بودند. امام در نامه ای توبیخ آمیز مصقلة بن هبیرة شیبانی، فرماندارِ یکی از شهرهای استان فارس را مخاطب قرار داد و رفتار تبعیض آمیز و ناعادلانه ی او را این گونه نکوهش کرد:

«از تو به من گزارش داده اند که اگر چنان باشد که گفته اند، خدایت را به خشم آورده و امام خویش را نافرمانی کرده ای! به من خبر رسیده که تو غنیمت مسلمانان را به خویشاوندان و دوستانت که تو را برگزیده اند، می بخشی. سوگند به خدایی که دانه را شکافت و موجودات را آفرید! اگر این گزارش صحیح باشد، نزد من خوار شده ای و منزلتت کاهش یافته است.»⁽¹⁾

انفاق حضرت

انفاق از ماده «نفق» است. «النون و الفاء و القاف اصلان صحیحان یدل

احدهما علی انقطاع شیء و ذهابه و الاخر علی اخفاء شیء و اغماضه؛⁽¹⁾انفاق به قطع شدن و از بین رفتن چیزی گویند. همچنین به معنای مخفی کردن و چشم پوشی از چیزی می گویند.» در اصطلاح شرع به بخشی از مال گفته می شود که از صاحب مال جدا شده در اختیار حاکم شرع برای اداره ی جامعه (از قبیل بخشیدن به فقرا و کارهای عام المنفعه) قرار می گیرد. با توجّه به معنایی که در لغت ارائه شد، انفاق کننده، بخشی از مالش را از دارایی اش جدا می کند و یا آن را به ظاهر از نظر پنهان، ولی در حقیقت این جدایی و پنهان کردن مال برای روز مبادا یعنی قیامت است. همان گونه که بعضی از حیوانات مثل مورچه برای زمستان خود ذخیره سازی می کنند، عقل حکم می کند، انسان برای قیامت از اعمالش ذخیره سازی کند و یکی از راه های ذخیره سازی انفاق است. در حقیقت با انفاق، اندوخته ی مالی خویش را پنهان و در روز قیامت، آن را آشکار می کند. خداوند درباره ی ارزش و عظمت انفاق، آن را در کنار نماز شب قرار می دهد و جزایش را این گونه معرفی می کند که پاداش آن روشنی بخش چشمان است که حتّی به ذهن هیچ کس خطور نکرده است: «تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِالْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ؛ پهلوهایشان از خوابگاه ها جدا مى گردد [و] پروردگارشان را از روى بیم و طمع مى خوانند و از آنچه روزی شان داده ایم انفاق مى کنند.»

«فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ؛⁽²⁾

هیچ کس نمى داند چه چیز از آنچه روشنى بخش دیدگان است، به [پاداش] آنچه انجام مى دادند، براى آنان پنهان کرده ام.»

حضرت امیر علیه السلام در نامه ی خویش به امام حسن علیه السلام یک تعبیر بسیار لطیف و زیبا به کار می برد که بیانش خالی از لطف نیست: «واعلم ان امامك طریقا ذامسافة بعیده و مشقة شدیدة و انه لا غنی بك فیه عن حسن الارتیاد و قدر بلاغك من الزاد مع خفّة الظّهر فلا تحملنّ علی ظهرك فوق طاقتك فیكون ثقل ذلك وبالا علیك و اذا وجدت من اهل الفاقة من یحمل لك زادك إلی یوم القیامة فیوافیك به غذا حیث تحتاج الیه فاعتنمه و حمّله ایاه؛⁽¹⁾بدان راهی بس طولانی و پر مشقّت در پیش داری و در این راه از کوشش صحیح، تلاش فراوان و اندازه گیری توشه به مقدار کافی بی نیاز نخواهی بود و با توجّه به اینکه باید در این سفر سبک بار باشی، بیش از تحمّل خود، بار بر دوش مگیر که سنگینی اش برایت وبال خواهد بود و هرگاه فقیری را یافتی که می تواند توشه ی تو را تا رستاخیز بر دوش گیرد و فردا که به آن نیازمند شوی، به تو پس دهد، آن را غنیمت شمار و این زاد را بر دوش او بگذار.»

پس انفاق کردن در حقیقت به دوش کشیدن توشه ی انسان توسّط فقیر و نیازمند است. واسطه ی فیض بودن، تکویناً از شئون امام هر عصر است. خداوند هر فیضی که به موجودات به ویژه انسان می رساند، مجرای آن اهل بیت علیهم السلام هستند. بارانی که از آسمان می بارد، به اذن و اجازه ی امام است. امام باب المبتلا به النّاس است. در کنار این امر تکوینی، خود حضرات عملاً در میدان انفاق ید طولایی دارند. رسیدگی به وضع نیازمندان،

یکی از صفات برجسته ی ایشان در تاریخ است. به زندگی هر یک از امامان در هر عصری نگاه کنیم، به این مسئله بیشتر پی می بریم. انفاقی که در قرآن زیاد به آن تأکید شده است، به دو قسم واجب و مستجب تقسیم می شود. انفاق واجب عبارت است از: زکات، خمس، وقف و نذر. انفاق مستحبی غیر از این موارد است. امام مرجع برای جمع کردن این اموال و در نهایت مقسِّم آن در جامعه است. تأکید خداوند بر انفاق و واجب کردن بخشی از آن نشانگر اهمیّت بُعد اقتصادی جامعه در نگاه قرآن و اهل بیت علیهم السلام است که خود نیز به این امر اهتمام داشتند.

۵۶. مردى نزد پیامبر صلی الله علیه واله آمد و از گرسنگى شکوه کرد. رسول خدا صلی الله علیه واله کسى را به خانه هاى همسرانش فرستاد؛ امّا آنان گفتند: جز آب چیزى نداریم. پییامبر صلی الله علیه واله فرمود: چه کسى امشب این مرد را میهمان مى کند؟ على بن ابى طالب علیه السلام عرض کرد: یا رسول اللَّه صلی الله علیه واله ! من او را میهمان مى کنم. سپس نزد فاطمه علیها السلام آمد و فرمود: اى دخت رسول خدا صلی الله علیه واله غذا چه دارى؟ فاطمه علیها السلام عرض کرد: جز غذاى کودکان چیزى نداریم؛ امّا میهمان را بر خویشتن مقدّم مى داریم. آن حضرت فرمود: اى دخت محمّد علیها السلام ! بچّه ها را بخوابان و چراغ را خاموش کن. چون بامداد على علیه السلام نزد پیامبر صلی الله علیه واله آمد و ماجرا را برایش گفت، دیرى نپایید که خداوند عزّوجلّ آیه ی «و از خود گذشتگى مى کنند، هر چند خود نیازمند باشد» را نازل فرمود.⁽¹⁾

۵۷. روزی حضرت علی علیه السلام مقداری خرما در میان فقرا تقسیم می کرد و مقدار قابل توجّهی از آن را نیز برای شخصی فرستاد که هیچ گاه نیازش

را اظهار نمی داشت و آن روز نیز به روال همان اخلاق نیکویش، اظهار نیاز نکرده بود. این اقدام امیرمؤمنان علیه السلام اعتراض یکی از افراد را برانگیخت که چرا به کسی انفاق کنیم که هیچ گونه درخواست و اظهار نیازی نکرده است؟ الآن باید به کسانی که درخواست کرده اند کمک کنیم، اگر او آمد و درخواست کرد، به او نیز کمک خواهیم کرد.

حضرت علی علیه السلام در پاسخ فرمود: خدا امثال تو را در میان مسلمانان زیاد نکند! من می بخشم، تو بخل می ورزی! اگر من فقط به کسانی کمک کنم که تمنّا و درخواست دارند، دیگر انفاق نکرده ام؛ بلکه معامله کرده ام.

مرد با تعجّب گفت: چه معامله ای؟! شما که چیزی در قبال خرما از آنها نمی گیری! امام فرمود: اگر من صبر کنم تا آنها اظهار نیاز کنند، من عزّت و آبروی آنها را گرفته و در برابرش به آنها خرما داده ام و این معامله است نه انفاق؛ زیرا من آنها را واداشته ام تا چهره شان را که هنگام سجده برای خدا به خاک می نهند و رو سویش می کنند و از او درخواست می کنند، متوجّه من گردانند. اگر کسی چنین تفکّری داشته باشد که محتاجان به درِ خانه اش بیایند و یا در کوچه و بازار از او درخواست کنند، تا به آنها کمک کند، وی در دعای خود که می گوید: «اللهم اغفر للمؤمنین و المؤمنات» دروغگو است؛ زیرا کسی که از بخشش متاع کوچک دنیوی به دیگران بخل می ورزد، چگونه برای دیگران سعادت ابدی و بهشت را درخواست خواهد کرد.⁽¹⁾

۵۸. انفاق در حال رکوع: امّا یکی از آیاتی که به اهمیّت انفاق در آن اشاره شده است و در واقع به اقدام شکوه مند حضرت علی علیه السلام در حال

نماز اشاره دارد، آیه ی ۵۵ سوره ی مبارکه ی «مائده» است. خداوند متعال در این آیه فرموده است: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛ ولىّ شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانى که ایمان آورده اند، همان کسانى که نماز را برپا مى دارند و در حال رکوع زکات مى دهند.»

این آیه توسّط مفسّران مختلفی به شکل تفصیلی مورد بحث و بررسی قرار گرفته و برخی از همین اقدام ارزش مند حضرت برای اثبات ولایت ایشان استفاده کرده‎اند.

مرحوم علّامه طباطبایی در تفسیر المیزان درباره ی این آیه نوشته است: امامیّه مى گویند: این آیه در شأن امام على بن ابی طالب علیه السلام و در تنصیص ولایت و خلافت آن جناب است؛ زیرا تنها اوست که در حال رکوع، انگشترش را به سایل داد. برخی گفته اند: این مدعّایى است بدون دلیل. از این مفسرّان سؤال شده است: پس جمله ی حالیّه «و هم راکعون» در این بین یعنى در دنبال جمله «و یوتون الزکوه» چه کاره است؟ اگر شأن نزول آیه، امام نباشد، چنانچه امامیّه می گویند، جمله «درحالى که آنها در رکوعند» چه معنا دارد؟

در پاسخ گفته اند: در اینجا معناى حقیقى رکوع مراد نیست؛ بلکه مراد معناى مجازى آن یعنى خضوع در برابر عظمت پروردگار یا خضوعى است که از جهت فقر یا از جهات دیگر در نهاد آدمى پدید مىآید و معناى آیه این است: اولیا و یاوران شما یهود، نصارا و منافقان نیستند؛ بلکه اولیا و یاوران شما خدا و رسول اویند و آن مؤمنان که نماز به پا مىدارند و زکات مىدهند و در همه ی این احوال خاضعند، یا آنهایى که زکات مىدهند، درحالیکه