درس خارج کلام بررسی مبانی و مسائل مهدویت با محوریت کتب اربعه جلسات 33 تا 53 بررسی روایات یمانی

مشخصات کتاب

حوزه علمیه قم مرکز تخصصی مهدویّت

درس خارج كلام

بررسی مبانی و مسائل مهدویّت

با محوریت کتب اربعه

استاد: آية ا... طبسي (دامت بركاته)

جلسات 33 تا 53: بررسی روایات یمانی

سال تحصیلی 89-1388

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: حدیثه کریمی

فهرست جلسات

بسم الله الرحمن الرحيم

جلسه 33- 88/12/1...3

جلسه 34- 88/12/2...7

جلسه 35- 88/12/3...11

جلسه 36- 88/12/8...15

جلسه 37- 88/12/9...19

جلسه 38- 88/12/10...22

جلسه 39- 88/12/15...24

جلسه 40- 88/12/16...27

جلسه 41- 88/12/17...30

جلسه 42- 88/12/22...35

جلسه 43- 88/12/23...38

جلسه 44- 88/12/24...41

جلسه 45- 88/1/14...43

جلسه 46- 89/1/15...46

جلسه 47- 89/1/16...48

جلسه 48- 89/1/21...50

جلسه 49- 89/1/22...52

جلسه 50- 89/1/23...54

جلسه 51- 89/1/28...57

جلسه 52- 89/1/29...61

جلسه 53- 89/1/30...65

جلسه 33- 88/12/1

اَللّهُمَّ كُنِ الْوَلِيَّكَ الْحُجَّةَ بْنَ اَلْحَسَنِ صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِ وَ عَلَيَّ آبائِهِ فِي هَذِهِ اَلسَّاعَةِ وَ فِي كُلِّ سَاعَةٍ وَلِيّاً وَ حَافِظاً وَ قاعِداً وَ ناصِراً وَ دَلِيلاً وَ عَيْناً حَتَّي تُسْكِنُهُ اَرْضَكَ طَوْعاً وَ تُمَتِّعَهُ فِيهَا طَوِيلاً. اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيَّ مُحَمَّدٌ وَ آلِ مُحَمَّد. خوب محور بحث ما بررسی روایات یمانی است. روایات زیادی داریم که یمانی یکی از علامات حتمی است، و قطعا اتفاق می افتد. منتهی در این جا بحث های متعددی هست، مشخصات یمانی؟ او کیست؟ مکان ظهور یمانی؟ آیا بالضروره از یمن است؟ یا نه منسوب به یمن است. ممکن است از شهر دیگری باشد. ولی رگ و ریشه اش یمنی است. ممکن است از قم باشد. با توجه به این که اصل و ریشۀ قمی ها یمنی است. و من اگر رسیدم بحث می کنم که اشعریین کسانی هستند که تشیّع را به قم آوردند و تشیع قم به اشعری ها بر می گردد. این را شیعه و سنی نقل می کنند. در سال 83 هجری، یعنی دوران امام زین العابدين، اشعريين آمدند بعدا بحث خواهم کرد، به تصریح یاقوت حموی که اساس رواج تشیع در قم با اشعری ها است. اشعری ها همه شان یمنی هستند. پس یکی از بحث ها این است که آیا مکان ظهور يماني بالضروره لازم است که یمن باشد؟ یا ممکن است جای دیگر باشد، اما ریشه اش به یمن منتهی می شود. ولی آن چه که خیلی برای ما مهم است؟ این است که یمانی چهرۀ مثبت است یا منفی؟ و ما در برابر یمانی چه تکلیفی داریم؟ اگر یمانی ظهور کرد آیا ما وظیفۀ تبعیت از او را داریم؟ همانی که معروف است، اهدى راية، راية اليمانى، حرم بيع السلاح، لا يجوز الالتواء عليه، عدم تبعیت از او جایز نیست. از مجموع این حرف ها چه استفاده می شود؟ آیا باید او را تبعیت کرد؟ الان اکثریت همین را می گویند. با هرکس صحبت یمانی شود، می گوید چهرۀ مثبت است. و باید از او تبعیت کنیم. محور بحث من این است، یعنی در بحث یمانی معلوم شود که آیا چهرۀ او مثبت است و ما در برابرش وظیفه داریم یا نداریم؟ اجمال قبل از تفصیل اینست که، ظاهرا حتی یک روایت صحیح السند که برای ما در برابر یمانی تکلیف درست کند، من پیدا نکردم. بر خلاف نظر برخی که خیلی هم مصّر هستند. ما پیدا نکردیم. اشتباه نشود، و طور دیگر نقل نشود. من منکر یمانی نیستم. یمانی یکی از علامات حتمیه است. و روایاتش هم از استفاضه گذشته است. شاید ادعای تواتر هم بشود. ما نمی توانیم یمانی را منکر شویم. آن که برای من جای بحث و مناقشه است، مثبت بودن او، و از آن مهم تر تکلیف داشتن ما دربرابر او است. این را ما باید ثابت کنیم. و ظاهرا دون اثباته خرط القتاد است و ما به این نتیجه نرسیدیم ⁽¹⁾. اولین روایتی که راجع به یمانی مطرح می کنیم، روایتی است که مرحوم نعمانی نقل می کند. این روایت مهم و مفصل است. نعمانی در چاپ مکتبۀ الصدوق، صفحۀ 253 حدیث 13 باب 14. نعمانی می فرماید: اخبرنا احمد بن محمد بن سعيد، ابن عقدة قال: حدثنى احمد بن يوسف بن يعقوب ابوالحسن جعفى من كتابه قال: حدثنا اسماعيل بن مهران قال حدثنا الحسن بن على بن ابی حمزة، پسر بطائنی، عن ابيه ⁽²⁾، ظاهرا جعفى دو تا طریق دارد،

طریق اول: جعفی از اسماعیل بن مهران از ابن ابی حمزۀ از امام باقر علیه السلام.

طريق دوم: وهيب ابن حفص عن ابی بصیر عن ابی جعفر علیه السلام ⁽³⁾

اما متن: هرگاه از سمت شرق آتشی دیدید، هردی، زردچوبه را می گویند. وزرد چوبه یا زرد است یا متمایل به سرخی است، می گوید از سمت مشرق اگر یک همچون آتشی دیدید، که سه روز این آتش شعله وراست یا هفت روز فتوقعوا فرج آل محمد صلی الله علیه و آله، شاء الله ان الله عزيز حكيم. ⁽¹⁾

این ان شاء الله اشاره به چیست؟ لولا آیه فی کتاب الله لاخبرتكم بما كان و اما يكون الى يوم القيامۀ، آن آیه چه است؟ يمحو الله ما يشاء و يثبت وعنده ام الكتاب. ⁽²⁾ثم قال، من شاهد را می خواهم بخوانم، ولی شما همۀ روایت را ببینید. تقریبا این روایت چهار صفحه است. شاهد ما از این جا شروع می شود: لا يقوم القائم علیه السلام الا على خوف شديد تا... ثم خروج السفياني، واليماني و الخراساني في سنة واحدة، در یک سال در یک ماه و در یک روز، همانند دانه های تسبیح، پشت سرهم خواهند آمد. این را من در تفصیلات بحث خواهم کرد. شما نمی توانید تفکیک کنید. اگر می خواهید مثبت بودن چهره اش را ثابت کنید، از این روایت این مطلب استفاده نمی شود. می گوید این ها در یک سال در یک ماه و در یک روز. شما نمی توانید تفکیک کنید که خراسانی هست اما یمانی نیست، یمانی هست اما سفیانی نیست، سفیانی هست اما آن دو تا نیستند. فيكون الباس من كل... دیگر آتش جنگ و گرفتاری از هر طرف شروع می شود، وای به حال کسی که با این ها طرف بشود با کی؟ با هر سه آن ها. شاهد از این جا شروع می شود: ولیست فی الرایات، سه تا پرچم هستند، اگر بگوییم الف لام، برمی گردد به رایات این سه نفر. «لیست في الرايات رايۀ اهدى من رايۀ اليمانی»، رایتی که هدایت گرتر از رایت یمانی باشد نیست. خوب این مگر افعل تفضیل نیست؟ پس باید بقیه رایات هم

رایت هدایت باشند، تا این رایت بشود رایت اهدی. ظاهر این روایت این است که هر سه شان رایت هدایت هستند. اما از همه هدایت گرتر، رایت یمانی است، مگر به توجیه روی بیاوریم. بعد می فرماید: هی رایۀ الهدی، این رایۀ الهدی است که مردم را به سوی مهدی آل محمد فرا می خواند صلوات الله عليه. اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلُ مُحَمَّدٍ. عليه صلوات المصلين. فاذا خرج، اگر یمانی خروج کرد، حرم بيع السلاح على الناس، لازم بخوانیم؟ حرُم بيع السلاح، یا متعدی بخوانیم؟ که فاعلش خودش باشد حرمَّ، خودش تحریم می کند، بیع السلاح على الناس. ناس در روایات یعنی کی؟ پیروان غیر مکتب اهل بیت، را ناس می گویند ما يقول الناس، گاهی امام علیه السلام می فرماید: مردم چه می گویند؟ گاهی راوی می گوید: سمعت الناس، ناس یعنی اکثریت. خلاصه ایشان نقل می کند فروش سلاح حرام می شود و کل مسلم، به طور کلی دیگر خرید و فروش سلاح جایز نیست. و اذا خرج اليمانى فانهض إليه، از اين استفادۀ تکلیف می کنند. زمانی که شنیدید یمانی خروج کرد بروید از او پیروی کنید. فان رایته رایۀ الهدی، این بار دوم است، ببینید دو سطر قبل چه فرمود، هی رایۀ الهدی، دوباره دو سطر بعد چه فرمود؟ فان رايته رايۀ الهدى، و لا يحل لمسلم، الالتواء يعنى سرپیچی، بی توجهی، جایز نیست، باید از او پیروی کنی. فمن فعل ذلک، کسی که این کار را بکند، سرپیچی کند، اعتنا نکند به یمانی، فهو من اهل النار، او جهنمی است، چرا؟ برای بار سوم در روایت آمده لاَنَهُ يَدْعُو اَلَيَّ اَلْحَقَّ، او داعی الحق است. و الى طريق مستقیم، خوب به نظر من شاهد همین است. این روایت مضمونش خیلی روشن و واضح است، و برای ما تکلیف درست می کند.

ما باید در چند محور بحث کنیم اول این که این روایت در کتاب های ما آمده یا نه؟ غیر از کتاب شریف نعمانی دوم، آیا سندش درست است یا نه؟ کتابی که دست من است، معجم احادیث امام مهدی.

این را داشته باشید. شما را از خیلی از کتاب ها بی نیاز می کند، مخصوصا این چاپ جدیدش.

جلد 4 صفحۀ 385 ما این حدیث را آورده ایم، اولین سندی که برای این کتاب آمده، غیبة نعمانی است البته می گوید فضل بن شاذان، على مافي غيبة الطوسی، در حالی که غیبۀ طوسی این را نقل نکرده است. دقت فرمودید، ما که کتاب فضل بن شاذان را نداریم پس کی گفته؟ شیخ طوسی فرموده، شیخ طوسی کتابش در اختیار ماست ولی روایتی که شیخ طوسی نقل کرده این نیست. البته نعمانی به سه مضمون دیگر هم نقل می کند. در صفحۀ 262 همین روایت است. صفحۀ 238 یک مضمون دیگر نقل می کند. در صفحۀ 267 باز یک مضمون دیگر. ولی آن که فعلا مورد بحث ما است، همین روایتی است که خواندم. آن دو تا روایت دیگرش را بعد می خوانیم. می خواهیم بدانیم این روایت که من امروز از کتاب نعمانی خواندم کی این را نقل کرده است غیر از نعمانی؟ این روایت را ظاهرا تا این مقداری که ما با تحقیقات به آن رسیدیم، مرحوم فیض کاشانی، در کتاب نوادر الاخبار، صفحۀ 259 حديث 16 از غیبه نعمانی همین را با اختصار نقل می کند. خوب دقت کنید! از زمان نعمانی تا زمان فیض کاشانی ما ندیدیم کسی این را نقل بکند. وفات فیض کاشانی سال 1091 هجری است و مرحوم نعمانی در حدود قرن چهارم هجری، یعنی طی 800 سال ما ندیدیم - طبق تحقیقات - کسی آن را نقل کرده باشد تا فیض کاشانی. بعد از فیض کاشانی مرحوم حر عاملی در اثبات الهداۀ نه در کتاب وسائل الشيعه، وسائل الشیعه نظرات فقهی ایشان است ⁽¹⁾. ایشان این حدیث را نقل فرمودند در اثبات الهداة، جلد 3، صفحۀ 735 باب 34، حدیث 100 از نعمانی ⁽²⁾. خلاصه ایشان فقط در اثبات الهداة این را نقل می کند. بعد از او هم،

مرحوم بحرانی صاحب حلية الابرار.

متوفای 1107 درست است. اصلا حرعاملی، مرحوم مجلسی، از هم دیگر اجازۀ روایتی دارند. معاصر هستند. فیض کاشانی در حدود 1091 هجری است.

1104 تفاوت چندانی ندارند، معاصر هستند.

مرحوم بحرانی در حلیة الابرار این را نقل می کنند. البته فقط روایت دوم و سوم را که ما نخواندیم ولی روایت اول را بیان نمی کنند. مرحوم مجلسی در جلد 52، صفحۀ 230، حدیث 96، روایت نعمانی را می آورد، البته بایک مقدار تفاوت.

اما از متاخرين بشارة الاسلام، صفحۀ 82، باب 4، بعض آن را نقل می کنم. باز صفحۀ 187، 188، همان روایت اولی را دوباره می آورد.

بعد ملحقات احقاق الحق است، جلد 29، صفحۀ 384، روایت اولی را از برهان متقی هندی نقل می کند. ولی ما برهان را داریم پیدا نکردیم. بعد هم منتخب الاثر آورده است. ظاهرا در کتب ما همین ها بود. بنابراین بعد از نعمانی، دو تا یا سه تا کتاب بیش تر این روایت را نیاورده اند. مشکل ما فعلا روایت اولی است. و معلوم شد که از زمان نعمانی تا حر عاملی کسی این را نیاورده بود. حالا آن را ندیدند، یا دیدند و به آن توجه نداشتند. حالا اگر کسی اشکال کند که این روایتی که شما می گویید: حرم بیع السلاح، در طول تاریخ از هزاران عالم، و محقق، کی این را نقل کرده؟ چه می خواهید جواب بدهید؟ از اهل سنت هم من ندیدم کسی این را نقل کند. حالا ما خواهیم دید اصلا یمانی در روایت اهل سنت چه قدر نقل شده. بعضی علائم مشترک است، بعضی علائم نزد آن ها خیلی پر رنگ است. دجال خیلی پر رنگ است. انشاء الله توفیق حاصل شود این را هم، بحث کنیم. هر علائمی که جزء حتمیات باشد ما بحث می کنیم. یمانی از این قسم است که پیش ما پررنگ است، پیش آن ها یا معمولا مطرح نکردند یا از کنارش به سادگی گذشتند. این را باید ما ان شاء الله به موقع بحث کنیم. این از نظر متن، اما از نظر سند فقط یک نکته بگویم، ما از همۀ افرادی که در سند اسم بردیم می گذریم، شما فقط این شخص را درست کنید ما تسلیم می شویم، در سندش این شخص است، احمد بن یوسف بن یعقوب، که در هر دو طریق هم هست این را شما برای ما توثیق کنید، ما تسلیم هستیم در برابر شما. والسلام عليكم و رحمة الله.

جلسه 34 - 88/12/2

بِسْمِ اللَّه الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ - الْحَمْدَلِلِه رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وَصَلَ اَللَّه عَلَيَّ مُحَمَّدٌ وَآلَهُ اَلطَّاهِرِينَ؛ سِيَّمَا اَمَامَ زَمَانِنَا رُوحِي وَارِوَاحُ مَنْ سِوَاهُ لِتَرَابِ مُقَدَّمَاهُ اَلْفِدَاهُ بحث سندی اولین روایت یمانی منتهی شد به بررسی شخصی به نام احمد بن یوسف بن يعقوب جعفی. این شخص مهمل است یعنی ترجمۀ مستقلی ندارد نه در فهرست و نه در سایر کتاب های رجالی اشاره ای به او نشده است. ولی درسند روايات آمده است. در طرق نجاشی هم در رجالش و هم در فهرستش آمده است. چند تا روایت هم دارند. حالا آیاما راهی برای توثیق این شخص داریم؟

مرحوم مامقانی می فرماید: لم اقف على ترجمة الرجل ⁽¹⁾

به چند نکته اشاره می کنیم شاید از طریق این چند نکته بتوانيم على سبيل منع الخلو، توثیقش را درست کنیم:

یک: نقل احمد بن محمد بن سعید یعنی ابن عقده، ومحمد بن عبدالله هاشمی از ایشان.

اما نسبت به ابن عقده با این که زیدی مذهب است در جلالت او و در وثاقت او، هیچ حرفی نداریم. ولی کسی نگفته است که این جلیل القدر همیشه از ثقه نقل می کند. حتی در مورد ابن ابی عمیرو و صفوان و اصحاب اجماع بعضی حرف و نظر دارند.

اما در مورد محمد بن عبد الله هاشمی باید گفت ظاهرا در نقل هاشمی از احمد بن يوسف بحث است. مراجعه کنید کتاب (قاموس جلد 1، صفحۀ 683 ) ایشان اشکال می کند به مرحوم مامقانی که

اولا: معلوم نیست محمد بن عبد الله هاشمی از ابن یوسف نقل کرده باشد،

ثانیا: برفرض که نقل هم کند، این نقل چه مقدار می تواند معادله را تغییر دهد. در نتیجه روایت این دو نفر از احمد بن يوسف مشکل را حل نمی کند، مگر برمبنای اهل سنت. ببینید ما یک مجهول عینی داریم یک مجهول وصفی (ثقه بودن یا نبودن) نظر مشهور اهل سنت در این جا این است که اگر دو تا ثقۀ از شخصی مجهول نقل کردند از جهالت عین بیرون آمده ولی از جهالت وصفی بیرون نمی آید. لکن ابن حبان صاحب الثقات مبنایش این است، می گوید اگر یک ثقۀ از شخصی که مجهول باشد نقل کرد او از جهالت وصفی هم بیرون آمده وثقه می شود. حالا تفصیل این بحث را اگر شما می خواهید مراجعه کنید به کتاب لکنوی (الرفع والتكميل) در یکی از فوائدش این مطلب را نقل می کند. لذا توثیقات ابن حبان را خیلی ها در آن تأمل دارند. می گویند أوسِعِۀ مشرب دارد، یعنی به اصطلاح متساهل است. خوب این مبنای غیرمشهور اهل سنت یعنی مبنای ابن حبان بود آیا با این مبنا مشکل حل می شود، و آیا روایت ثقات از شخصی دلیل برثقه بودن آن شخص است یا خیر؟ این جای بحث دارد.

دو: راه دیگری برای توثیق احمد بن یوسف کلام مرحوم بهبهانی در حاشية منهج المقال است، آن جا ایشان این مطلب را می فرمایند: راه توثیق ایشان این است که ایشان از شخصی به نام محمد بن اسماعیل زعفرانی نقل می کند و از طرفی نجاشی فرموده که زعفرانی هم خودش از ثقات نقل می کند و هم ثقات از او نقل می کنند. به عبارتی در یک قیاس به این شکل (شکل دوم) گفته می شود:

صغری: احمد بن یوسف روى عن الزعفراني.

كبرى: الثقاة يروون عن الزعفراني. (كل من روى عن الزعفراني فهو ثقة)

نتیجه: فاحمد بن یوسف ثقۀ. این نکته را مرحوم بهبهانی فرموده است. لذا آقای مامقانی می فرماید: و فیه اشعار بوثاقته، اشعار داردنه دلالت، حرف نجاشی را در (صفحۀ 927، شمارۀ 444، چاپ جامعۀ مدرسین) نگاه کنید. ایشان این مطلب را بیان می کند

که زعفرانی ثقۀ عین روی عن الثقاۀ و روی عنه.

آیا با این راه مشکل حل می شود؟ خیر. من یک مثال عرفی می زنم. وقتی می گویند طلبه های فاضل درس فلان آقا می روند می توانید بگویید پس هر کس که درسش می رود. فاضل است؟ خیر، ثقات از زعفرانی نقل می کنند. پس هر کس که نقل کرد ثقة است؟ خیر، لذا این راه نیز نتیجه نمی دهد ⁽¹⁾. علی ای حال فضلاء، و مجتهدین در درسش حاضر بودند، ولی معنایش این نیست که همه آن ها مجتهد بودند ⁽²⁾خلاصه شما نمی توانید توثیق این شخص را از این راه درست کنید.

ببینید فرزند مرحوم مامقانی (شیخ محیی الدین) نیز همین عرض ما را تایید می کند یا ماهم از ایشان و از دیگران استفاده کردیم، ایشان می فرماید:

ليست العبارة (عبارت نجاشي) ليست العبارة ما يدل على حصر روايته عن الثقاة ولذا لا يأتى جزم بوثاقته، همين مطلب را مرحوم آقای خوئی هم نسبت به احمد بن یوسف دارد، ایشان در (جلد 2، صفحۀ 365) چند نفر را به این نام آورده می فرماید: وحید بهبهانی فرموده که نجاشی هم نسبت به زعفرانی این کبری را فرموده اند ⁽³⁾. بعد مرحوم خوئی نظر داده و می فرماید:

لكن لا دلالة لهذا الكلام على أن كل من روى عن الزعفرانى ثقة، حرف نجاشی این کبری کلی را برای ما محقق نمی کند که هرکس از او نقل کرد، پس ثقة است، كما هو الظاهر، پس این هم درست نشد. آقای خوئی سه یا چهار نفر به نام احمدبن یوسف می آورد که یکی از آن ها احمد بن یوسف، مولی بنی تیم الله که ثقه است، بعد هم می فرماید: ان الظاهر اتحاده مع احمد بن يوسف متقدم ⁽⁴⁾

أقول: الظاهر: اتحاده مع أحمد بن يوسف المتقدم، الذى ذكر الشيخ، أن له روايات و مع أحمد بن يوسف الجعفي، الذي ذكره في ترجمة الأصبغ، و إلا لذكرهما في رجاله، فإن موضوعه أعم، و أوسع، و كونه جعفيا لا ينافی کونه مولی بنی تیم.

فإن منزله كان بالبصرة، فجاز ولاؤه فيها لبنی تیم و على ذلك فهو من المعمرين، لا محالة، فإن أحمد بن محمد بن سعيد المولود سنۀ 249. قد روى عنه، و هو من أصحاب الرضا علیه السلام. نعم يبقى هنا شيء، و هو أن النجاشي، ذكر روايۀ أحمد بن محمد بن سعيد، عنه سنۀ 209، و هذا أمر غير ممكن، و لا بد أن في العبارة سقطا أو تحريفا. والله العالم. معجم الرجال ج 2 ص 367

اولا: اتحاد ثابت نیست،

ثانيا: احمد بن عقده 249 به دنیا آمده، در حالی که 209 از او روایت نقل می کند، و این محال است یعنی چهل سال قبل از ولادت ابن عقده، مگر در عبارت سقط یا تحریف صورت گرفته باشد، خوب دقت کنید.

سه: بعضی از طریق دیگر وارد شده، می گویند ایشان (احمد بن یوسف) کتاب دارد، آیا کتاب داشتن واصل داشتن اين ها وثاقت آور است؟ خیر، لذا از این طریق هم نمی شود وثاقت او را ثابت کرد.

چهارم: راه دیگر این که برخی گفته اند: من المشایخ، و با این عبارت می خواهند بفهماند که ایشان جزء اساتید و مشایخ است. آیا این ها کفایت می کند؟

به هر صورت، هیچ یک از این ها توثیقی برای احمد بن یوسف درست نمی کند. خود مرحوم مامقانی نتوانست، نظر نهایی بدهد. ولی فرزند ایشان می خواهد حسن بودنش را درست کند، می فرماید: الانصاف، ان المعنون (یعنی احمد بن يوسف) لما كان ذاكتاب و ذا اصل، وشيخ الرواية، و رواية الثقاة الاجلاء عنه، ان لم يفد ذلك كله في وثاقته، فلا اقل من استفادة حسنه وجلالته، اول شما برای ما ثابت کنید اجلاء از او نقل کرده اند. چون آن دو نفر (ابن عقده و هاشمی) را که اسم بردید، اولا هاشمی که اصلا معلوم نیست از ایشان نقل کرده باشد. و چه قدر هم اعتماد داشته است. می گوید پس مرحوم شیخ محی الدین مامقانی استناد می کند به ذااصل بودن ذاکتاب بودن، شيخ الرواية بودن.

آیا با این امور می شود وثاقت را درست کرد یا خیر؟ باز دوباره ایشان روایاتش را نقل می کند. دقت کنید. از طریق روایات می خواهد وارد شود. در آخر می فرماید: تأمل در روایات معنون ومضمون روایاتش و بعضی قرائن، از این ها استفاده می کنیم که: لا مساغ من الجزم بانه امامی، می گوید: او شیعه است، وعد روايته من جهته حسان ⁽¹⁾، همین مطلب را ایشان درباره ابن جلا معروف به عزرم می فرماید اگر بگوییم با او یکی است. علی ای نجل مامقانی حسنش را درست کرد. اما وثاقتش برای ما درست نشد.

بعد از این شخص، حسن بن علی بن ابی حمزة بطائنی است، آیا این شخص را می توانید توثیق کنید؟ ایشان نه فقط کذاب است. بلکه مطالبی از ایشان نقل شده است که این شخص سوای این که گفته اند کذاب است، ظاهرا گفته اند که ایشان ملاحم و این چیزها راهم دارد. کتاب ملاحم و کتاب فتن هم دارد آیا احتمال نمی دهید که این کتب را او خودش در اسناد و درمتن، زیاد و کم کرده باشد! حالا مراجعه کنید، در مورد این شخص نسبت به پدرش تأمل نداریم بلکه نسبت به خودش تأمل داریم.

ابن الغضائری می گوید: ضعیف فی نفسه ابوه اوثق منه، از علی ابن حسن فضال نقل می کنند که می گوید من حیا می کنم از خدا که از این شخص روایت نقل کنم. مطلبی را از نجاشی نقل می کنند که فرموده است:

رأيت شيوخنا، يذكرون انه كان من وجوه الواقفة، له كتب، منها كتاب الفتن و هو الملاحم ⁽²⁾،

علی بن حسن بن ابی حمزة بطائنی دروغ گواست، ضعیف است و کتاب فتن و ملاحم دارد. و این قصۀ یمانی مربوط به چیست؟

مربوط به کتاب ملاحم اکنون احتمال نمی دهید که این روایت را خودش جعل کرده باشد و به ثقات نسبت می دهد.

من نمی خواهم منکر یمانی شوم، یمانی از مسلمات است. هیچ جای بحث نیست. من تأمل در ویژگی ها و در اوصاف او دارم، من می گویم آن مطالبی که می گویند در مورد یمانی که مثلا رایته حق واهدى راية، من می گویم این ها را برایم ثابت کنید.

این متن را (اهدی رایت بودن یمانی) فقط نعمانی نقل می کند ⁽³⁾و بعد از نعمانی تنها کسی که آن را نقل می کند شیخ طوسی است ⁽⁴⁾و بعد از این دو تا اول قرن دوازده کسی آن را نقل نکرده است. نسبت به این شخص کشی از محمد بن مسعود (صاحب تفسیر) نقل می کند که صاحب تفسیر می گوید: حسن ابن علی ابن ابی حمزۀ رجل سوء سپس ابن مسعود می گوید: از ابن فضال سؤال کردم راجع به این شخص، فرمود: کذاب ملعون ⁽⁵⁾و ⁽⁶⁾والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته.

جلسه 35 - 88/12/3

اشاره

بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِيمِ

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وَصَلَّى اَللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ اَلطَّاهِرِينَ سِيما امَامَ زَمَانِنَا رُوحَى وَ ارِوَاحَ اَلْعَالَمِينَ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاه

محورهای بحث یمانی

ظاهراً حتی یک روایت صحیح السند نداریم که دلالت داشته باشد ما در مقابل او تکلیفی داریم؛ هر چند یمانی طبق بعضی روایات از علائم حتمیه است و روایات یمانی مستفیض است

اولین حدیث: غیبت نعمانی، ص253، حدیث 13، باب 14

ثُمَّ قَالَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ خُرُوجُ السُّفْيَانِيِّ وَ الْيَمَانِيِّ و الْخُرَاسَانِيِّ فِي سَنَةٍ وَاحِدَةٍ فِي شَهْرٍ وَاحِدٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ نِظامٌ كَنظَامِ الخَرَزِ يَتبَعُ بَعْضُهُ بَعْضاً فَيَكُونُ الْبَأْسُ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ وَيْلٌ لِمَنْ نَاوَاهُمْ وَ لَيْسَ فِي الرَّايَاتِ رَايَةٌ اهدى مِنْ رَايَةِ اَلْيَمَانِيِّ هِيَ رَايَةُ هُدًى لِأَنَّهُ يَدْعُو الى صَاحِبَكُمْ فَاِذا خَرَجَ اليَمانِيُّ حَرَّمَ بَيعَ السِّلاحِ عَلَى النَّاسِ وَ كُلُّ مُسْلِمٍ وَ... کتاب هایی که این حدیث را نقل کرده اند:

مرحوم فیض کاشانی در کتاب نوادر الأخبار ص 259 حدیث 16. به نقل از غیبت نعمانی بأختصار.

مرحوم حر عاملی در کتاب اثبات الهداة جلد 3 صفحه 735 حدیث 100- حدیث دوم نعمانی. و در ج 3، ص 735 حدیث 100- روایت اول نعمانی.

مرحوم بحرانی در حلیة الابرار ج 5 صفحه 319، ح 9- روایت سوم نعمانی.

مرحوم مجلسی در بحار الانوار جلد 52 صفحه 230 حدیث 96- حدیث اول نعمانی.

مرحوم سید مصطفی کاظمی (متوفای 1326 ه- ق) در بشارة الاسلام صفحه 82 بخشی از حدیث را از عقدالدرر، مطابق با نقل اول نعمانی.

منتخب الاثر صفحه 439، حدیث 12- به نقل از غیبت نعمانی

این حدیث را کتاب معجم احادیث المهدی در جلد 4 صفحه 385 از این منابع و منابع دیگر نقل کرده است.

البته در منابع اهل سنت نظیر عقدالدرر، و اهوال يوم القيامة و... نیز مختصراً نقل شده.

بررسی سندی:

اگر همه افراد سند هم موثق باشند، با این دو نفر چه می کنید:

اول: احمد بن يوسف بن يعقوب

در مورد ایشان هیچ توثیقی نداریم؛ به جز این که از دو نفر ثقة نقل می کند.

احمد بن محمد بن سعيد بن عقده و محمد بن عبد الله هاشمی (قاموس جلد 1 صفحه 383) که هر چند هر دو ثقه هستند؛ اما نقل احمد بن یوسف از ثقات، دلیل بر ثقه بودن او نیست.

مرحوم خویی در ج 2 معجم صفحه 365 از قول مرحوم بهبهانی این بیان را دارند.

البته عده ای برای وثاقت ایشان تمسک به اصل و کتاب کرده اند؛ ولی اصل و کتاب داشتن راوی، دلالت بر وثاقت ایشان نمی کند.

بالاخره حتی اگر حُسن ایشان ثابت گردد، وثاقت ایشان تأیید نمی شود.

دوم: حسن بن علی بن ابی حمزه

در وصف ایشان آمده کذاب و ضعیف است هر چند مرحوم مجلسی اول، تلاش می کند تا او را توثیق کند و می فرماید: مذهب و عقیده او فاسد است، ولی در نقل مشکلی ندارد؛ لذا مشایخ ما از او روایت می کنند، چون او در نقل ثقه است.

اگر حرف مرحوم مجلسی اول درباره حسن بن علی بن ابی حمزه به کرسی بنشیند و تصویب بشود، مشکل حل است.

مرحوم مامقانی می فرماید: فان كونه ثقة فى النقل مما لم ينطق به احد قبله حسن بن علی بن ابی حمزه در نقل موثق است. این را اولین بار ایشان فرموده. قبل از ایشان احدی این حرف را نزده. «و كيف يوثق بنقل المرمّى بالسوء و الكذب و الملعونية وعدم استحلال رواية حديث واحد عنه» او هم مشکل عقیدتی دارد و هم دروغگو است و ملعون است و حتی جایز نیست یک روایت از او نقل شود. آن وقت این را شما می گویید: روی عنه الثقات.

علامه محی الدین فرزند مرحوم مامقانی در این نظر یک مقدار با مجلسی اول مماشات می کند و می گوید: «انما ذكره المجلسی الاول من رواية الاجلاء (مثل بزنطی که از این آقا نقل می کند) مما لا يشوبه شک الّا ان استفاضة تضعيفه يلزمنا الحكم عليه بالضعف (پس نقل بزنطی از او مشکل را حل نمی کند) و ان كان فى النفس من هذا التضعيف شيء. یعنی هنوز ته دلم محکم نیست که بگویم این آقا ضعیف است؛ چون منشا ضعفش، انحراف در عقیده است. حيث ان منشأ تضعيفه انحرافه في مذهبه و هو لا ينافي ان يكون مقبول الرواية صادقا؛ تدبر». سپس در جمع بندی نهائی می فرماید: الظاهر ان المعنون ضعيف. ⁽¹⁾

این قدر که در این روایت اشکال سندی می کنم. در روایات بعدی این قدر اشکال سندی نمی کنم. چون اصل بحث یمانی استفاضه دارد و ما هیچ بحثی در آن نداریم. ما در تفصیلات بحث داریم.

مطلبی را از آقای خویی نقل کنم و خودتان جمع بندی کنید.

مرحوم آقای خویی در صفحه 14 جلد 5 معجم بحث مفصلی راجع به حسن بن علی بن ابی حمزه دارد و بعد نظر خودشان را می گوید - البته آن موقع هنوز نظرشان از کامل الزیارات بر نگشته بود - می فرماید: با این که او در اسناد کامل الزیارات و تفسیر قمی وارد شده است، نمی شود به او اعتماد کرد. چون بعد شهادة ابن فضال بانه كذاب ملعون المويدة بشهادة ابن الغضائري. ابن فضال (که در وثاقت و اعتبار او کسی حرفی ندارد) می گوید این آقا دروغگو و ملعون است. الا ان يقال بعدم صحة نسبة هذا الكتاب (رجال ابن الغضايري). ولی ایشان یک اشکال کرده در شهادت ابن فضال، که اگر تثبیت شود، مشکل حل می شود و آن این که در شهادت ابن فضال هم بحث است؛ چون کشی عین همین مطلب را نقل می کند از عیاشی از همین ابن فضال، راجع به پدرش علی بن ابی حمزه نه حسن بن علی بن ابی حمزه. پس این مطلب درباره پدر حسن است، نه خود او.

بعد آقای خویی می فرماید که خواهید دید که این تعبیر از ابن فضال راجع به پسر است، نه پدر و کشی تصریح دارد که این حسن کذاب است.

در نهایت باید گفت که حسن بن علی بن ابی حمزه ضعیف است.

این بود خلاصه بحث سندی از روایت اول، حال اگر توانستید ضعف این دو نفر را حل کنید، روایت مقبول می شود.

قبل از بیان روایت دوم نکته ای را بیان کنم و آن این که، چند تا علامت است که از حتمیات است که یکی خود یمانی است لكن

حتمی بودن با بدا چگونه قابل جمع است؟ لولا آية كتاب الله... داود بن ابى قاسم می فرماید خدمت امام جواد علیه السلام بودیم، صحبت علامات امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف پیش آمد «فجری ذکر السفياني، وما جاء في الرواية من ان امره من المحتوم می گوید من به امام جواد علیه السلام عرض کردم هل يبدوا لله في المحتوم؟ آيا بداء این جا را شامل می شود؟ یعنی آیا امر ظهور بدون علامات حتمی یا برخی از آن ها صورت می گیرد؟ امام فرمود: نعم، ممکن است هیچ کدام از علامات نباشد و ظهور صورت پذیرد یصلح الله امره فی لیلة. سائل می گوید من دامنه سوال را وسیع تر کرده و پرسیدم: هل يبدوا الله في المهدى عجل الله تعالی فرجه الشریف آیا ممکن است که در حضرت هم بداء صورت پذیرد؟ بالاخره اگر بداء در مورد حتميات ممکن باشد در مورد حضرت علیه السلام هم بداء امکان دارد. حضرت علیه السلام در جواب فرمود: ان اَلْقَائِمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ مِنَ اَلْمِيعَادِ وَ اَللَّهُ لاَ يُخْلِفُ اَلْمِيعَادُ. با بیان این روایت باب دیگری به روی ما باز شد و آن این که علامات حتمی نیز ممکن است واقع نشود ومثلا يمانی با این همه روایت باز هم ممکن است واقع نشود. این جا مرحوم مجلسی مجبور شده اند چند تا توجیه کنند بحار ج 52 ص 251می فرمایند: لعل للمحتوم معان، يمكن البداء فى بعضها، محتوم چند تا معنا دارد و بداء در برخی معانی دیگر است نه در این معنائی که در ذهن ماست زیرا این که در ذهن ما است از علامات قطعی است و بداء در این ها نیست. ولی معانی دیگری است که بداء در آن هاست وقوله علیه السلام لا القائم علیه السلام الا من المیعاد اشاره دارد به این که بداء ممکن نیست در چیزهائی که از میعاد باشد. سپس ایشان نتیجه گیری می کند و می فرماید: والحاصل هذا شيء وعد الله رسوله واهل بیته، ظهور امام زمان علیه السلام چیزی است که خداوند به اهل بیت علیهم السلام و پیامبر صلی الله علیه و آله وعده داده است لصبرهم على المكاره، التى وصلت اليهم من المخالفین، پس تفسیر اولشان این شد که «حتمی» معانی مختلفی دارد که در آن معانی بداء حاصل می شود.

توجیه دیگر ایشان این است که می فرماید: یحتمل ان يكون المراد بالبداء في المحتوم البداء في خصوصياته لا في اصله، خصوصیات سفیانی یا یمانی مثلا ممکن است مورد بداء واقع شود. نه اصل آن ها. مثل وقوع بداء در یمنی بودن یمانی یا سایر خصوصیات دیگر او . ⁽¹⁾

اما روایت دوم: از امام صادق علیه السلام نقل شده است ایشان می فرماید: خُرُوجُ الثَّلاثَةِ الخُراسانِيِّ وَالسُّفيَانِيِّ وَاليَمَانِيِّ فِي سَنَةٍ وَاحِدَةٍ في شَهْرٍ وَاحِدٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ فَلَيْسَ فيها رَايَةٌ باهدِى مِن رَايَةِ اليَمَانِيِّ تُهْدَى الى الحَق، مضمون این روایت با مضمون روایت اولی مطابقت دارد. ابتدا به بررسی سندی این روایت می پردازیم:

اولین کتابی که این روایت را نقل کرده است مختصر اثباة الرجعه است ⁽²⁾. مولف این کتاب کیست؟ آیا مولف این کتاب مرحوم نیلی است؟ یا مولفش همان مولف الرجعه است؟ یا مولفش مولف الغيبة است که فضل بن شاذان بوده است؟ این را بحث می کنیم. اما سند از این قرار است:

عنه ⁽³⁾عن سيف بن عميرة عن بكر بن محمد ازدی عن ابی عبدالله علیه السلام، ⁽⁴⁾

مدرک دوم ارشاد شیخ مفید ص 360 است که متن شان مطابق همان متن مختصر اثباة الرجعه است اما مرسلا عن سيف بن عميرة نقل کرده است. شیخ مفید متوفای 413 است و این کتاب اگر از مولفات فضل بن شاذان باشد که ایشان 260 وفاتشان است که قریب به 150 سال با هم فاصله دارند لذا شیخ مفید باید به فضل بن شاذان طریق داشته باشد؛ ولی ذکر نشده است؛ لذا مرسل می شود. البته یک اختلاف جزئی هم هست، یکی این که در ذکر ثلاثه جابجائی صورت گرفته دوم این که در روایت ارشاد عبارت لاَنَهُ يَدْعُوا الى

اَلْحَقَّ دارد که در روایت اول وجود ندارد. سومین مدرک کتاب غيبة طوسی ص 446 ح443 چاپ جدید است. متن این کتاب همان متن کتاب مختصر اثباة الرجعه عن فضل بن شاذان است. در این کتاب چنین آمده: فيه عنه (مراد از عنه را ابن ابی عمیر گفتیم ولی مرحوم شیخ طوسی مراد از عنه را فضل بن شاذان بیان کرده است).

مدرک بعدی بشارة المصطفى چاپ جامعه مدرسین است. مولف این کتاب ابو جعفر محمد بن ابی القاسم طبری از علمای قرن ششم است لکن این مطلب در این چاپ وجود ندارد و ما این مطلب را از بشارة الاسلام سید کاظمی نقل می کنیم که ایشان گفته این مطلب در بشارة المصطفى وجود دارد.

مدرک پنجم اعلام الوری مرحوم طبرسی ص 429 باب 4 است که متن آن همان متن ارشاد است با همان سند.

مدرک ششم، خرائج مرحوم راوندی ⁽¹⁾ج3ص1163چاپ جدید است متن آن همان متن مختصر اثباه الرجعه است. ولی مرسلا نقل می کند.

مدرک هفتم، كشف الغمة مرحوم اربلی ج 3 ص 250 همانند ارشاد نقل می کند.

مدرک هشتم، الصراط المستقيم مرحوم نّباطی ⁽²⁾ج 2 ص 250 که از ارشاد نقل می کند.

مدرک نهم، اثباة الهداة مرحوم حرعاملی است که ایشان در ج 3 ص 728 از غیبۀ طوسی و 733 از اعلام الوری نقل می کند.

مدرک دهم، بحار الانوار ج 52 ص 210 از غیبة طوسی نقل کرده که در همان جا اشاره به ارشاد نیز دارد.

مدرک یازدهم بشارة الاسلام سید مصطفی کاظمی م 1336ه- از غیبة طوسی که اشاره به ذکر آن در بشارة المصطفی نیز می کند.

مدرک دوازدهم ملحقات احقاق الحق ج 29 ص 359 از ملحمه، ملحمه اگر مراد الملحمة الكبری باشد که مولف آن شیخ هادی كاشف الغطاء است که به گونه دیگری نقل می کند.

مدرک سیزدهم منتخب الاثر آیت الله صافی از ارشاد است.

این ها منابع شیعه بود اما از اهل سنت الملحمة الكبرى محمد بن علی مالکی م638 نقل می کند که متن آن اینست:

قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ خُرُوجُ اَلثَّلاَثَةُ شَيْبَانِيٌ، خُرَاسَانِيٌ، يَمَانِيٌ، احتمال دارد شیبانی همان سفیانی باشد چون در گذشته نقطه نمی گذاشتند. این روایت به درد ما نمی خورد البته در این روایت ویژگی هایی دارد ولی ما دنبال چهره مثبت یمانی هستیم که در كتب اهل سنت نیامده و تنها کتابی که این روایت را نقل کرده ملحمه مالکی است. اما علمای شیعه این روایت را تلقی به قبول کرده اند. حالا ببینیم سند این روایت مشکل دارد یا خیر؟ انشاء الله جلسه بعد والسلام عليكم و رحمة الله.

جلسه 36 - 88/12/8

بسمِ اللّه الرَّحمن الرَّحِيمِ - اَلْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وُصَلِّي اَللَّه عَلِيٌ مُحَمَّدٌ وآله اَلطَّاهِرِينَ سِيَّمَا اَمَامِ زَمَانِنَا رُوحِي وَ ارِوَاحُ مَنْ سِوَاهُ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاهُ. روایت دوم را مطرح کردیم، و آن روایتی بود از امام صادق علیه السلام که مفادش مثبت بودن چهره یمانی بود، خُرُوجُ الثَّلاثَةِ الخُراسانِيِّ وَالسُّفيَانِيِّ وَاليَمَانِيِّ فِي سَنَةٍ وَاحِدَةٍ في شَهْرٍ وَاحِدٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ فَلَيْسَ فيها رَايَةٌ باهدِى مِن رَايَةِ اليَمَانِيِّ تُهْدَى الى الحَق، عرض کردیم از لحاظ مدارک اولین کسی که این روایت را نقل کرده کتاب مختصر اثبات الرجعة است. بعد از آن در ارشاد مرسلا، سپس در غیبت طوسی از فضل بن شاذان نقل شده است. به این روایت توجهی از جانب علماء شده است. در دو محور باید بحث را دنبال کرد:

چرا ما پا فشاری می کنیم در بررسی این سنخ روایات؟ چون می خواهیم معلوم شود که آیا چهره یمانی مثبت است وما در برابر او تکلیف به تبعیت و اطاعت داریم؟ یا نه فقط در برابر ولی امر و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مکلف به اطاعت و تبعیت هستیم؟ روایت اول ظاهرا به نتیجه نرسید زیرا مشکل سندی داشت. روایت دوم را اولین کسی که نقل فرموده فضل بن شاذان است در مختصر اثباة الرجعة. فضل بن شاذان متوفاى 260ه- و صاحب کتاب های الغيبة، اثباة الرجعة، مختصر اثباة الرجعة و مختصر الرجعة می باشد. اکنون ببینیم که آیا این کتاب ها یکی است ولی اسامی آن ها فرق دارد یا این که واقعا آن ها چهار کتاب اند؟ اما کتاب الغيبة، اين کتاب از ابن شاذان است، الراوى عن الجواد علیه السلام وقيل عن الرضا علیه السلام، آقا بزرگ تهرانی می فرماید: وهُوَ غَيْرُ كِتَابِ اثْبَاةِ الرَّجْعَةِ لَهُ، كَمَا صَرَّحَ بِتَعَدُّدِهِمَا اَلنَّجَاشِيِّ، بَلْ هذالذي عَبَّرَ عَنْهُ اَلنَّجَاشَى بَعْدَ ذِكْرِهِ اثباةَ اَلرَّجْعَةِ بِكِتَابِ اَلرَّجْعَةِ حَدِيثٌ، فَهَذَا مَقْصُورٌ عَلَى اَحَادِيثِ الرَّجْعَةِ وَ ظُهُورِ الْحُجَّةِ واحوالِهِ وَلَذا اشتَهَرَ بِكِتابِ الغَيبَةِ، بنابراین به شهادت ایشان کتاب الغيبة غير از كتاب اثباة الرجعة است. بعد می فرماید: وكان موجودا عند ميرلوحي المعاصر للمجلسى على ما يظهر من نقله عنه في كتابه كفاية المهتدى في احوال المهدى، از لابلای کلام ایشان استفاده می شود که كتاب غيبت فضل بن شاذان را ایشان داشته و از آن نقل می کرده است. سپس می فرماید: امین الاسلام اصفهانی گفته اند که نسخه دیگری از آن را دارد. این نسبت به کتاب الغيبة. اما نسبت به مختصر اثباة الرجعة مراجعه كنيد ⁽¹⁾: اثباة الرجعة لابن شاذان ازدی، این کلام را نجاشی فرموده و گفته که فضل بن شاذان 180 کتاب نوشته است، پس کتابی به نام اثبات الرجعة هست که مولفش ابن شاذان است. مرحوم تهرانی می فرماید: الموجود منه اثباة الرجعه نیست بلکه مختصره الآتى بعنوان اثباة الرجعة. وايضا له كتاب الرجعة و احاديثها وهو في غيبة الامام، مراجعه كنيد كتاب الذريعة ⁽²⁾ج 1 ص92. ارجاع می دهد به ج 2 و ج20، در ج 2 می فرماید: مختصر اثباة الرجعة ياتي بعنوان مختصر الغيبة، این حدیثی که ما نقل کردیم از مختصر اثباة الرجعة بود، مختصر اثباۀ الرجعۀ را می گویند همان کتاب مختصر الغيبة است. این (کتاب مختصر الغيبة) متعلق به ابن شاذان که نیلی نجفی آن را نوشته است، نیلی در آخر این کتاب می گوید: هذا آخر ما اخترناه من كتاب الفضل بن شاذان. پس این کتاب مختصر اثبات الرجعه ای که در مجله تراثنا چاپ شده در واقع از مرحوم نیلی است که تلخیص کتاب اثباة الرجعة ابن شاذان است. نویسنده و کاتب این کتاب آقای علوانی است او می گوید، ما این را نقل كرديم عن خط من نقل عن خط السيد السعيد السيد على بن عبدالحميد والفراغ منه 1222، نيلى قرن 9 و 10 بوده واین نسخه 1222 یعنی دو قرن بعد نوشته شده است. با این وجود چه کسی می گوید که این کتاب همان کتاب معروف است؟ و نسخة اخرى كانت الشيخ عند شیخ محمد السماوی، شیخ محمد می گوید: نسخه ای در نزد من است که فرغ من كتابت ها 1085 هملكها

شيخ حر، ثم ابنه محمدرضا ثم جمع. این تاریخچه کتاب است که اصل کتاب از فضل بن شاذان بوده که تلخیص آن توسط نیلی صورت گرفته است. ولی فاصله زمانی است بین شیخ حر ونيلى. الذريعة ج 20 ص 176 در مورد سند روایات این کتاب می گوید: اول روایاته عن محمد بن اسماعيل بن بزيع عن حماد بن عيسى عن ابراهيم بن عمر اليماني عن ابان بن ابی عیاش عن سليم بن قيس الهلالي، حالا شما این ها را درست کنید، اگر برخی از آن ها از نظر رجالی قابل قبول باشند در برخی از آن ها ان قلت وجود دارد. كتب الحر، مرحوم حر عاملی در آخر این کتاب این گونه نوشته اند: هذا ما وجدناه منقولا من رسالة اثباة الرجعة للفضل بن شاذان بخط بعض فضلاء المحدثین، چه قدر می توان به این مطالب اعتماد کرد؟ فاضل محدث کیست؟ وذكرت هذه النسخة بعنوان منتخب اثباة الرجعة لاحتمال تعددهما فراجع. تمام كلام ایشان احتمالات است پس چگونه می توان به آن اعتماد کرد؟ ⁽¹⁾اگر ما خواسته باشیم در مورد یک فرع فقهی فتوا بدهیم آیا می توانیم به استناد یک چنین منبعی فتوا دهیم؟ به هر صورت کتاب مختصر اثباة الرجعة با این جریانات این روایت را نقل می کند. حال اگر به کتاب ارشاد مراجعه کنیم می بینیم که مرسلا نقل کرده وقتی به کتاب شیخ طوسی مراجعه کنیم می بینیم نقل ایشان چند مشکل دارد دقت کنید!

اشکال اول: ایشان می فرماید: وفيه عنه عن سيف بن عميرة، ضمیر در عنه به کی بر می گردد؟ آیا مراد عمیرۀ است یا فضل بن شاذان؟ برخی گفته اند مراد محمد بن عمیرۀ است چون فضل از سیف روایت نقل نمی کند بلکه از ابن ابی عمیر نقل می کند برخی هم گفته اند مراد خود فضل است، اگر مراد را فضل بن شاذان بگیریم روایت مرسل می شود چون فضل از سیف روایت نقل نکرده است. این یک مشکل.

مشکل دوم: طریق شیخ طوسی است. ما اگر بخواهیم ضمیر را به فضل برگردانیم باید ببینیم طریق شیخ به فضل درست است یا خیر؟

مشکل سوم: خود سیف بن عمیرۀ است. آیا ایشان از حیث رجالی مشکل دارد یا ندارد؟ گفته اند سیف بن عمیرۀ را نجاشی توثیق کرده است. خب این کتاب نجاشی، کجا ایشان توثیق شده است؟ ⁽²⁾در چاپ های فعلی نیست فقط آن که از نجاشی نقل کرده ابن داود است ⁽³⁾و قهپائی است، که قهپائی هم از علامه و ابن داود نقل می کند، لذا قهپائی هم حرفی غیر از حرف آندو بزرگوار ندارد. اگر هم بگوئیم نجاشی توثیقش کرده به استناد علامه وابن داود است والا در کتاب خود نجاشی نیست. شیخ طوسی اسم ایشان را نقل کرده ولی توثیق نکرده است ⁽⁴⁾، بله ابن شهر آشوب ایشان را توثیق کرده و فرموده: ثقة و من اصحاب الكاظم علیه السلام واقفى له كتاب. ⁽⁵⁾

از متاخرین مرحوم ایشان را تضعیف کرده است. البته بنده طبق نظری که دارم ایشان را توثیق می کنم چون قریب به سیصد روایت در کتب اربعه دارد و کسی که این مقدار روایت در کتب اربعه داشته باشد نمی توانیم بگوئیم ضعیف است. اگر تضعیف هم داشته باشد، تضعیفش می شود معارض با این وثاقت. و ما در این بررسی می خواهیم ببینیم او ضعیف است یا خیر؟

در مورد طریق شیخ طوسی به ابن شاذان مرحوم خوئی می فرماید: کما ان كلا طريق الشيخ ضعيف بابن شاذان، شیخ دو طريق به ابن شاذان دارد: یکی به علی بن محمد بن قتیبه و دیگری به حمزة بن محمد است که هر دو مشکل دارد. اگر بگوئید شیخ در تهذیب طریقی دارد به فضل که مشکل ندارد، ⁽⁶⁾این کلام را بر فرض صحت قبول می کنیم، لکن این روایتی که مورد بحث

ماست که در تهذیب نیست بلکه در غیبت شیخ طوسی است، مگر این که ما طریق تحویل سند را پی بگیریم که چندین قسم است، برخی از اقسامش صحیح است و برخی دیگر غیر صحیح. نتیجه این شد که روایت مذکور در مورد یمانی و مفاد روایت چهره مثبت را برای یمانی اثبات می کند ولی ما نتوانستیم سندش را تصحیح کنیم به دلیل یکی از اشکالاتی که قبلا گفته شد.

روایت سوم: روایتی است که وارد تفصیلات می شود این روایت را مرحوم مجلسی نقل می کند ⁽¹⁾: عَنْ كَعْبِ بْنِ حَارِثٍ ثُمَّ يَخْرُجُ مَلَكٌ مِنْ صنعاء اليَمِّ ابْيَضَّ كَالْقُطْنِ اسْمُهُ حُسيْن أو حَسَنٌ فَيَذهَبُ بِخُرُوجِهِ غَمْرَ الفِتَنِ فَهُنَاكَ يَظْهَرُ مُبارَكاً زَكِيّاً وَ هادِياً مَهْدِيّاً وَ سَيِّداً عَلَوِيّاً فَيُفْرِجُ اَلنَّاسُ إِذَا أَتَاهُمْ بِمَنِّ اَللَّهِ الَّذِى هَدَاهُمْ فَيَكْشِفُ بِنُورِهِ الظَّلماءَ وَ يُظْهِرُ بِهِ الْحَقَّ بَعْدَ الْخَفَاءِ وَ يُفَرِّقُ الْأَمْوَال...

مرحوم مجلسی این روایت را از کتاب مشارق الانوار نقل می کند. حرف ما اینست که خود مرحوم مجلسی این کتاب را قبول ندارد، حال علی فرض این که ایشان این کتاب را قبول داشته باشد بحث را پی می گیریم. کتاب مشارق الانوار در فصل 110 ص 245 این روایت بیان می کند، در حالی که خود راوی، این جریان را قبول ندارد. مشارق الانوار تیتر بحث را این گونه بیان می کند: لماذا يصدق سطيح اذا نطق بالمغيبات ويكذب على وعترته، چرا اگر سطیح پیشگوئی و مغیبات را گفت می پذیرید ولی اگر امیر المومنين علیه السلام وعترتش راجع به مغیبات مطلبی گفتند نمی پذیرید؟ سپس در ادامه می گوید: هذا سطیح ايضا قد نطق بالمغيبات و ذكر ملة الاسلام قبل وصولها، سطيح صحبت از اسلام کرده قبل از این که اسلام بیاید و قبل از این که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مبعوث شود، بنابراین راوی در مقام احتجاج با طرف مقابل است نه این که این روایت را قبول داشته باشد، سپس شروع به بیان داستان می کند، می گوید: وتحدث عن حوادث الدهر الى ايام المهدي عجل الله تعالى فرجه الشريف، سطیح قضایا را می گوید تا آخرالزمان. والكتابان مشهوران يتعاملان الملوك والعلماء ولم يخطئوا النقل عنهم اما اخبار سطيح، فقدرواها كعب بن الحارث، ما اولا باید کعب بن حارث را تصحیح کنیم ببینیم کیست؟ تا برسیم به سطیح. اما راجع به سطیح باید گفت که دو نفر قبل از اسلام بودند که یکی از آن ها به نام شق بود که در توصیف او گفته اند: کان نصف الانسان وكان له يد واحدة رجل واحدة وعين واحدة وفتح عليها في الكهانة، و كانت ولادتهما في يوم واحد، ولادت سطیح و شق در یک روز بوده است، وفی ذلک الیوم توفيت ابنة الخير الحميرى الكاهنة، در همان روزی که این دو به دنیا آمدند کاهن دیگری بود که از دنیا رفت، لما ولد دعت بكل واحد منهما و تفلت في فيه، آندو را احظار کرد و آب دهانش را به دهان این ها انداخت، و دفنت بالجحفة وعاش كل واحد من شق وسطيح ست مئة سنة، ⁽²⁾

وفيات الاعيان، ج2، ص231.

نمی کند.

جلسه 37 - 88/12/9

بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِيمِ - الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وَصَلَّى اَللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ اَلطَّاهِرِينَ سِيما امَامَ زَمَانِنَا رُوحَى وَارِوَاحَ اَلْعَالَمِينَ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاه. ابتدا یک استدراکی بر روایت دوم داشته باشم. روایت این بود: لَيْسَ فِيهَا رَايَةٌ بِاهْدَى مِنْ رَايَةُ اَلْيَمَانِيِّ. راجع به سند این روایت نظر بنده این نبود که سیف بن عميرة ضعيف است عرض بنده این بود که نجاشی صحبتی راجع به ایشان نکرده و در چاپ هائی فعلی توثیقی راجع به ایشان نیامده است، و توثیق را قهپائی نقل می کند، بله نجاشی ص 190 فرموده: عربی کوفى ثقة، واين ثقۀ را در داخل کروشه قرار داده به این معنا که کلمه ثقة در برخی از نسخه ها وجود ندارد. البته مرحوم شیخ طوسی در فهرست به صراحت ایشان را توثیق کرده و می فرماید: ثقة. اما در مورد بکربن محمد ازدی عباراتی است:

نجاشی در مورد ایشان می فرماید: وجه في هذه الطائفة من بيت جلیل، به نظر من همین برای وثاقتش کافی است ⁽¹⁾.

مطلبی را علامه حلی از محمد بن عیسی نقل می کنند که فرموده: بکر خیّر فاضل، که این مطلب هم برای وثاقت این شخص کافی است، اما نقل این مطلب از جانب علامه حلی در مورد ازدی در حالی است که خود علامه محمد بن عیسی را قبول ندارد، و لذا می گوید: عندی فی محمد بن عیسی توقف: ابن أخي سدير الصير في... فقال خيّر فاضل و عندي في محمد بن «عیسی» توقف ⁽²⁾، بنابراین ممکن است در مورد بکر یک توقفی وجود داشته باشد که البته به نظر من سند اشکالی ندارد نه از ناحیه سیف و نه از ناحیه ازدی بلکه مشکل در استناد کتاب و نقل روایت از اثباة الرجعه است، اولین کسی که مدعی شده کتاب پیش من بوده حر عاملی بوده، خب حر عاملی کجا بن شاذان کجا! نمونه این کلام را ما، در مورد کتاب ابن غضائری داریم، اولین کسی که مدعی شدند این کتاب نزد من است ابن طاوس بوده که خود او هم می فرماید: لا اضمن صحته، خب ابن طاوس تا ابن غضائری 300 سال فاصله است، پس اشکال نسبت به استناد کتاب وطریق شیخ حر است.

روایت سوم را عرض کردیم مشارق انوار الیقین نقل می کند. ابتدا من متن روایت را سپس اشکالات را بیان می کنیم، این روایت را مرحوم مجلسی از مشارق الانوار حافظ برسی (بالفتح) نقل می کند و مدرک دیگری ندارد. روایت از ص 245 شروع می شود ⁽³⁾: هَذَا سَطِيحٌ قَدْ نَطَقَ بِالْمَغِيبَاتِ وَ ذَكَرَ مِلَّةِ الاسْلامِ قَبْلَ وُصُولِهَا و تُحَدِّثُ عَن حَوادِثِ الدَّهْرِ اِلى اَيَّامِ اَلْمَهْدِىُّ عَجَّلَ اَللَّهُ تَعَالِيَ فَرَجِهِ اَلشَّرِيفَ، وَ اَلْكِتَابَانِ مَشْهُورَانِ يتداولهمَا

المُلُوكُ وَالعُلَماءُ، این کتاب نزد پادشاهان و علماست، ولم يُخطَّئوا فى النقل عنهم، کسی تخطئه نکرده و نگفته غلط است. اما اخبار سطیح را کعب بن حارث نقل می کند که ان ذا بزن الملک، پادشاهی به نام دایزن بود که فرستاد دنبال سطیح، لامر لا شك فيه فلما قدم، زمانی که آمد پادشاه خواست ابتدائا او را آزمایش کند، دیناری زیر پایش قرار داد، خبّاً دينارا تحت قدمه ثم اذن له، سپس از او پرسید: ماخبات لک؟ من چه چیزی برای تو مخفی کرده ام؟ سطیح گفت: قسم می خورم که لقد خبأت لی دینارا بین النعل والقدم، ملک گفت: از کجا این علم را آورده ای؟ در جواب گفت: من این علم را از طریق جنی که بر من نازل می شود می گیرم. حال با این وجود ما می توانیم اخبار یمانی را از سطیحی بگیریم که معلوماتش از طریق جن به دست آمده است؟ پادشاه از سطیح خواست از اخباری که در آینده اتفاق می افتد خبر دهد، او هم شروع کرد به بیان برخی مسائل: فقال سطيح: إذا غارت الأخيار، وغازت الأشرار، وكذب بالأقدار، و حمل المال بالأوقار، و خشعت الأبصار لحامل الأوزار، وقطعت الأرحام،.... فيخرج رجل من ولد صخر، ولد صخر اشاره به سفیانی است، فيبدل الرايات السود بالحمر، فيبيح المحرمات، ويترك النساء بالثدایا معلقات، زنان را از سینه هاشان آویزان می کنند، وهو صاحب نهب الكوفة، کوفه را غارت می کنند، قرب بيضاء الساق مكشوفة، از نوامیس کشف حجاب می کنند، على الطريق مردوفة، بها الخيل محفوفة، قد قتل زوجها، وكثر عجزها، واستحل فرجها، فعندها يظهر ابن النبی المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، در یک چنین موقعیتی حضرت مهدی آل محمد صلی الله علیه و آله ظهور می کند. البته در بعضی از نسخه ها، فعندها عين النبی المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دارد، پس هیچ ربطی به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ندارد، پس همه این حوادث قبل از بعثت است و ربطی به یمانی و حوادث آخرالزمان ندارد، حالا ما طبق همین نسخه پیش می رویم. خب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف کی ظهور می کند، اذا قتل المظلوم بيثرب، حسنی است؟ نفس زکیه است؟ وابن عمه في الحرم و ظهر الخفى فوافق الوسمي، فعند ذلك يقبل المشوم بجمعه المظلوم، فنطاهى الروم ويقتل القروم، فعندها ينكسف كسوف إذا جاء الزحوف وصّف الصفوف، ثم يخرج، دقت کنید، ملک من اليمن من صنعاء این ویژگی های یمانی را از این نص می گیرند، و عدن أبيض كالشطن، او سفید است همانند شطن، من شطن را مراجعه کردم اصلا مناسبت با این بحث ندارد، سه تفسیر شده که هیچ کدام ربطی به بحث ندارد، ببینید: الشطن: اذا دخلوا الى شياطينهم ای مردتهم من الشطن وهو البعد، پس یکی از معانی شطن دوری است.

الشطن: الجبل الطويل المطرد

الشطن: الاشطان جمع الشطن وهو الحبل

مراجعه كنيد مجمع البحرین. هیچ کجا ندارد که شطن به معنای پنبه سفید باشد، کالقطن اگر باشد صحیح است اما شطن دارد. خلاصه شطن مدح نیست. در ادامه می گوید: اسمه حسین او حسن این هائی که می گویند اسم یمانی حسن است یا حسین به این روایت استناد می کنند. فیذهب بخروجه غمر الفتن، فهناك يظهر مبارکا زکیا، آیا خودش زکی و مبارک است یا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف؟ وهادِيا مَهْدِيّاً، وَسِيداً عَلَوِيّاً فَيَفْرَحُ اَلنَّاسُ إِذَا أَتَاهُمْ بِمَنِّ اللَّهِ الَّذي هَداهُم، فَيَكشِفُ بِنُورِهِ الظَّلْمَاءَ، وَيُظْهِرُ بِهِ الْحَقَّ بَعْدَ الْخَفَاءِ، ويُفَرِّقُ الأمْوَالَ فِي النَّاسِ بِالسَّواءِ، ويَغْمَدُ السَّيْفَ فَلا يَسْفِكُ الدِّمَاءَ، ويَعِيشُ النَّاسُ فِي الْبِشْرِ والْهَنَاءِ، ويَغْسِلَ بِمَاءِ عَدْلُهُ عَيْنُ الدَّهْرِ مِنَ القَذَى، يَرِدُّ الحَقَّ على اهْلِ الْقُرَى، ويَكْثُرُ في النَّاسِ الضِّيافَةُ والْقُرَى، و يَرْفَعُ بِعَدْلِهِ الْغَوَايَةَ والْعَمَى، كَأَنَّهُ كانَ غُبَاراً فَانْجَلِي، فَيَمْلَأُ الأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً، وَالأَيَّامَ حُبّاً، وَهُوَ عِلمُ السَّاعَةِ بِلا امْتِرَاء. مطلب این بود که عرض کردیم، از این متن چه استفاده می شود؟ این مواصفات مربوط به ابن النبي المهدى علیه السلام است که هیچ مدحی برای خودش نیست؟ فیذهب بخروجه، خروج کی یمانی؟ پس نقش مهدی علیه السلام چه می شود؟ پس در ارتباط با حضرت مهدی علیه السلام است، پس در این صورت مدحی نسبت به یمانی ندارد.

پس اشکال اول مربوط به متن است و این که مثبت بودن یمانی از این روایات قابل استفاده نیست.

اشکال دوم: این کتاب و مولف آن چه مقدار اعتبار دارد؟ در دو جای بحار مرحوم مجلسی نظر نهائی خودرا نسبت به این کتاب فرموده است:

2 . مرحوم مجلسی درج 42 ص 300 راجع به شهادت حضرت علی علیه السلام دو قصه ⁽²⁾از كتاب حافظ رجب نقل كرده مي فرمايد: بيان، لَمْ أَرَ هَذَيْنِ اَلْخَبَرَيْنِ إِلاَّ مِنْ طَريقِ البُرسى وَ لاَ أَعْتَمِدُ عَلَى مَا يَتَفَرَّدُ بِنَقْلِهِ وَ لاَ أَرُدُّهُمَا لورود الْأَخْبَارِ اَلْكَثِيرَةِ اَلدَّالَّةِ عَلَى ظُهُورِهِمْ بَعْدَ مَوتِهِم فِى أَجْسَادِهِمُ الْمُثَالِيَةَ وقَدْ مَرَّتْ فِى كِتَابِ المَعادِ وَ كِتابُ الإِمامَةِ.

پس اشکال دوم راجع به استناد کتاب مشارق است. حر عاملی در مورد این کتاب می فرماید: ان فيه افراطاً وربما نسب الى الغلو ⁽³⁾

متاخرین معمولا آن را رد می کنند، البته علامه امینی اشکالات در مورد این کتاب که شش اشکال است را مطرح کرده وجواب می دهد. پس نسبت به کتاب و مولف این اشکال هست.

سوال: اگر کتاب مشارق از اعتبار کافی برخوردار نیست پس چگونه مرحوم مجلسی این روایت را از آن جا نقل کرده است؟

جواب: ایشان این مطلب را به عنوان روایت نیاورده بلکه به عنوان نوادر روایات ائمه علیهم السلام، راجع به حضرت مهدی علیه السلام تا امام عسکری علیه السلام می آورد. علامه در جای دیگری اشاره به این نکته کرده، ایشان درج 51 باب 11 ص 163 می فرماید: نادر فیما اخبر به الكهنة واضرابهم وما وجد من ذلك مكتوبا فى الالواح والصخور، پس ایشان این مطلب را به عنوان نوادر می آورد همانند: قصه جزیره خضراء که ایشان درباب نوادر این جریان را نقل می کند آن هم نه به عنوان روایت.

اشکال سوم: شخصی که این روایت را نقل می کند کعب بن حارث است، ما هر چه راجع به او جستجو کردیم نه در کتب شيعه و نه در کتب اهل سنت مطلبی راجع به او نیافتیم، لذا او مجهول است. از طرفی سطیح را نیز بررسی کردیم که با جنیان ارتباط داشته است. البته ما می توانیم این متن را به عنوان موید بیاوریم به شرطی که روایات صحیحی در مدح یمانی وجود داشته باشد. والسلام عليكم ورحمة الله.

جلسه 38 - 88/12/10

اشاره

بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِيمِ - الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وَصَلَّى اَللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ اَلطَّاهِرِينَ سِيما امَامَ زَمَانِنَا رُوحَى وَارِوَاحَ اَلْعَالَمِينَ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاه روایت سومی که در جلسه قبل شروع کردیم ⁽¹⁾

تعبیر اول: نادر ما قل روایته من الاخبار وندر العمل به فی تلک الاعصار،

تعبیر دوم: ما وافق القياس وقل استعماله،

تعبیر سوم: ما كان مخالفا للمشهور،

تعبیر چهارم: قد يراد منه شاذ،

تعبیر پنجم: النادر في الحديث ما ليس له اخ او يكون لكنه قليل جدا و يسلم من المعارض. ایشان در ادامه در صفحه 500 نوادر را مطرح می کند.

حدثنا محمد بن ابی عمیر ⁽²⁾قال حدثنا جميل الدراج عن زرارة عن الصادق علیه السلام قال: اسْعِيذُوا بِاللَّهِ مِن شَرِّ السُّفْيَانِيِّ وَالدَّجَّالِ وَغَيْرِهِما مِنَ اصْحابِ الفِتَنِ، خوب دقت کنید به این تعبیرات، می فرماید به خدا پناه ببرید از شر سفیانی و دجال و غیر این دو که غیر این ها شر هستند، قيل له اما الدجال فعرفناه وقد تبين من مضامين احاديثكم فمن السفياني وغيره و ما يصنعون، امام علیه السلام فرمودند: اولُ مَنْ يَخْرُجُ مِنْهُمْ رَجُلٌ يُقَالُ اِصْحَبْ بْنَ قَيْسٍ يَخْرُجُ مِنْ بِلاَدِ اَلْجَزِيرَةِ ⁽³لَهُ نِكَايَةٌ شَدِيدَةٌ فِي اَلنَّاسِ وُجُورٌ عَظِيمٌ ثُمَّ يَخرُجُ الجُرهُمِيُّ مِن بِلادِ الشَّامِ و يَخْرُجُ الْقَحْطَانِيُّ مِن بِلادِ اليَمَنِ ⁽⁴⁾ولِكُلِّ وَاحِدٍ مِن هَوْلاءَ شَوْكَةٌ عَظِيمَةٌ فِي وَلايَتِهِم، ويَغْلِبُ عَلَى اهْلِهَا الظُّلْمُ والْفِتَنُهُ مِنْهُم،) هر کجا که باشند مردم آن جا مورد ظلم وامتحان سخت قرار می گیرند، فَبَيْنَاهُمْ كَذَلِكَ يَخْرُجُ عَلَيْهِمُ اَلسَّمْرْقَنْدَى مِنْ خُرَاسَانَ مَعَ اَلرَّايَاتِ اَلسُّودِ ⁽⁵وَهُوَ مِن وُلْدِ عُتْبَةَ بنِ اَبِي سُفْيَانَ ⁽⁶⁾وَهذا المَلعونُ يُظهِرُ الزُّهدَ قَبلَ خُروجُهُ وَيَتَعَشَّبُ،) یعنی در زندگی خیلی به خود سخت می گیرد ⁽⁷⁾تا مردم باور کنند که او زاهد است، ويُتَقَنَّعُ بِخُبْزِ الشَّعِيرِ والْمِلْحِ ويَبْذُلُ الامَوالَ فَيَجْلِبُ بِذَلِكَ قُلُوبَ اَلْجُهَّالِ وَ الرُّذَالِ، ثُمَّ يُدعَى الخِلافَةَ فَيُبايِعُونَهُ وَيَتَّبِعُهُم العُلَماءُ ⁽⁸الَّذِينَ يَكْتُمُونَ الحَقَّ وَيُظْهِرُونَ البَاطِلَ فَيَقُولُونَ اِنَّه خَيْرُ اهل الارض⁽⁹⁾، و قَدْ يَكُونُ خُرُوجُهُ و خُرُوجُ الْيَمَانِيِّ مِنَ اليَمَنِ مَعَ الرَّايَاتِ الْبِيضِ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ

وشَهرٍ واحِدٍ وسُنَّةٌ وَاحِدَةٌ، فَاولُ مَنْ يُقَاتِلُ اَلسُّفْيَانِيَّ اَلْقَحْطَانِيَّ،﴾ فعلا نمی خواهیم نتیجه گیری کنیم ولی سوال راوی راجع به کسانی است که باید از شرشان به خدا پناه برد و یکی از کسانی نام می برد خود سفیانی است، فينهزم و يرجع الى اليمن و يقتله اليماني ثم يفر الاصحب، از عراق یا از حجاز، والجرهمي بعد محاربات كثيرة فيتبعهما السفياني و يقهرهما ويقهر كل من ينازعه و يحاربه الا اليماني، ثم

يبعث السفياني جيوشا الى الاطراف ويسخر كثيرا من البلاد، روايات ما حدود فعالیت سفیانی را در شام، عراق و بخشی از ایران (اصتخر/ خوزستان) و بخشی از حجاز می دانند. و يبالغ في القتل والفساد و يذهب الى الروم ⁽¹⁾لدفع الملك الخراسانی، برای کمک گرفتن از رومیان برای دفع خراسانى، ثُمَّ يَقصِدُ اليَمانِيَّ فَينهَزِمُ السُّفيانيُّ بَعدَ مُحَارَباتٍ عَديدَةٍ و مُقاتِلاتٍ شَديدَةٌ فَيَتَّبِعُهُ اليَمانِيُّ فَتَكثُرُ الحُروبُ لِهَزِيمَةِ السُّفْيَانِيِّ فَيَجِدُهُ اَلْيَمَانِيُّ فِي نَهَرِ اَللُّوبَا مَعَ اِبْنِهِ، با فرزند سفیانی، فَيَقْطَعُهُمَا ارباً اِرِباً ثُمَّ يَعِيشُ فِي سَلْطَنَتِهِ فَارِغاً مِنَ اَلاِعْدَاءِ ثَلاَثِينَ سَنَةً بعد از این همه جا امن وامان می شود و بيت القَضیدِ از این جا شروع می شود ثُمَ يُفَوِّضُ المَلِكُ بِابْنِهِ السَّعيدِ وَ يَأوي مُكَّهُ وَيَنتَظِرُ ظُهُورَ القَائِمِ عليهِ السَّلامُ حَتَّى يُتَوَفَّى فَيَبْقى ابنُهُ بَعْدَ وَفَاةِ ابيهِ في مُلْكِهِ وسُلْطَانِهِ قَرِيباً مِن ارْبَعِينَ سَنَةً وَهُما يَرجِعانِ الى الدُّنيا بِدُعاءِ القَائِمِ.

اما اشکالات وارده بر این روایت:

اشکالات سندی:

اشکال اول: سند حرعاملی به کتاب مشخص نیست.

اشکال دوم: در مرجع ضمير عنه است که آیا به فضل بن شاذان است (در این صورت سند مرسل می شود) یا به سیف بن عميرة؟

اشکالات دلالی:

اشکال اول: ظاهر روایت اینست که امام علیه السلام در مقام بیان کسانی است که باید از شرشان به خدا پناه ببریم و در ذیل روایت امام علیه السلام اسم آن ها را بیان می کند.

اشکال دوم: یمانی با سفیانی طبق روایات ما در یک سال یک ماه و یک روز هستند و فاصله یمانى تا ظهور حَمل إمرأة است حال اگر اقل حمل مراد باشد، شش ماه و اگر حمل کامل مراد باشد نه ماه بیش تر فاصله نیست. و بالاخره امام علیه السلام در همان سال ظهور می کند این در حالی است که روایت مذکور می گوید سفیانی کشته می شود و یمانی و فرزندش مجموعا هفتاد سال حکومت می کنند و بعد از این که از دنیا می روند امام علیه السلام ظهور می کند و این با روایات ما معارض است.

جلسه 39 - 88/12/15

بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِيمِ - الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وَصَلَّى اَللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ اَلطَّاهِرِينَ سِيما امَامَ زَمَانِنَا رُوحَى وَارِوَاحَ اَلْعَالَمِينَ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاه قبل از شروع بحث کتابی را معرفی کنم مطالعه کنید، فعالیات صهيونية وهابية في العراق حركة احمد بن اسماعيل نموذجا، این شخص به نام یمانی الان در عراق خودش را مطرح کرده و آرمش هم ستاره داود است و دوازده دلیل بر اثبات خود می آورد و استناد به کاهن ها مثل سطیح می کند، اصل یمانی از مسلمات است آن چه که ما بحث می کنیم مثبت بودن چهره او و مکلف بودن مسلمین در برابر حرکت یمانی است. در این بحث بیش تر روایاتی را که اشاره به مثبت بودن این حرکت و این چهره یا تکلیفی که بر ما ایجاد می کند را ما بیش تر مورد بحث قرار می دهیم والا راجع به اصل آن بحثی نداریم.

روایت چهارم: از روایاتی که به آن استناد می کنند روایتی است که مرحوم طوسی آن را فقط در امالی ص 661 نقل می کند ⁽¹⁾: لَمَّا خَرَجَ طَالِبُ اَلْحَقِّ حالا طالب الحق اسم است یا وصف او، قِيلَ لاَبِي عبدِاللَّهِ نَرْجُو اَنْ يَكُونَ هَذَا الْيَمَانِيُّ فَقَالَ لا، الْيَمَانِيُّ يُوَالِي عَلِيّاً وهَذَا يَبْرَأ از اين روایت ما چهره مثبتی از یمانی استفاده می کنیم. این نقل اگر سندش درست باشد ومتنش هم همين باشد مشکل حل می شود. اما اشکالاتی بر این روایت وارد است: ⁽²⁾

اشکال اول: مرحوم مجلسی همین روایت را با نقل دیگری آورده اند، که در آن امام علیه السلام فرموده اند: لاَ، اَلْيَمَانِيُّ يَتَوَالَي عَلِيّاً عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ، نه يوالى بلكه يتوالی، یعنی او ادعا و تظاهر پیروی از علی علیه السلام دارد. ⁽³⁾ما فعلا فرض را بر همین نقل شیخ طوسی قرار می دهیم.

اشکال دوم: سند روایت اینست: حَدَّثَنَا اَلشَّيْخُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ علِى بْنِ اَلْحَسَنِ الطوسي (رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ اَلْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ القزوينِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ وَهْبَانَ اَلْهُنَائِيُّ اَلْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَحْمَدَ، قَالَ أَخْبَرَنِى أَبُو مُحَمَّدٍ اَلْحَسَنُ بْنُ علِى بْنِ عبدِ الْكَرِيمِ اَلزَّعْفَرَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِى أَحْمَد بْن مُحمد بن خالد اَلْبَرْقِيُّ أَبُو جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ هشام بن سالِم.)

در مورد هشام ابن ابی عمیر، خالد برقی مشکلی وجود ندارد ولی در مورد باقی افراد سند:

حسین بن ابراهیم قزوینی: ایشان اصلا توثیق ندارد بلکه اصلا مهمل است و در کتب رجالی عنوان نشده است ⁽⁴⁾. فرزند مرحوم مامقانی در چاپ های جدید تلاش کرده که او را حسن معرفی کند، او می گوید: یظهر من شيخوخته للشيخ، (شیخ طوسی) و اعتماده عليه ومن مضمون رواياته يظهر كون المعنون من علمائنا الابرار ورواة الاحاديث عن ائمة الاطهار علیهم السلام فهو عند من يرى وثاقة المشايخ لابد من عدّه ثقة والا فهو في اعلى مراتب الحسن ورواياته تعد من الحسان ⁽⁵⁾، برفرض این که ما این مبنا یا حرف ایشان را بپذیریم توثیق متاخرین را برخی اشکال می کنند چه رسد به ایشان که از معاصرین است، زیرا توثیقات آن ها حدسی است، لذا مشکل ایشان حل نمی شود مگر طبق مبنا ⁽⁶⁾.

حسن بن علی بن عبد الكريم زعفرانی: بر ایشان هم دلیلی بر وثاقت پیدا نکردیم و ایشان هم مهمل است. اما نجل مرحوم مامقانی در مورد او می گوید:

يظهر من رواياته انه من الشيعة الامامية، وانى اعده حسنا لمضمون رواياته، وكثرة الروايات، وكون رواياته سديدة، فعليه ينبغي الجزم بوثاقته وان كان قد أهمل ذكره العلماء ⁽¹⁾. روایت پنجم: عبید بن زراره می گوید: ذکر عِنْدَ اَبِي عَبْدِاللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ السُّفْيَانِيُّ فَقَالَ انَّى يَخْرُجُ ذلِكَ وَلَمَّا يَخرُج كاسِرُ عَينَيهِ بِصَنعاءَ ⁽²⁾، این روایت را اولین کسی که نقل کرده نعمانی و بعد از آن بحار به نقل از غیبت ج 52 ص 245 و بعد از آن صاحب بشارۀ الاسلام سید حیدر کاظمی ص123 باب 7 و بعد از آن احدی آن را نقل نکرده است.

اما بررسی سندی این روایت:

عبید مشکل ندارد، محمد بن سنان به نظر من مشکل ندارد اما مشهور او را غالی می دانند، اما مشکل سند حل نمی شود زیرا نجاشی درباره محمد بن حسان رازی فرموده: یعرف وینکر، و این از الفاظ ذم است یعنی این شخص بین بین است، کثیر الرواية عن الضعفاء ⁽³⁾شیخ طوسی اصلا توثیقی در مورد او ندارد و تنها طریق خودش را به کتاب های او بیان می کند. بعد از آن ابن الغضائری او را تضعیف کرده است که ما فعلا با توثیقات و تضعیفات او کار نداریم. وحید بهبهانی تلاش دارد که این شخص را توثیق کند می فرماید: وصفه الصدوق بخادم الرضا علیه السلام وهو فى طريقه الى محمد بن مسلم و يروى عنه احمد بن محمد بن يحيى، وهو دليل على عدالته، بعد ایشان می فرماید: طریق دیگری نیز وجود دارد که اجلاء از ایشان نقل کرده اند. مرحوم خوئی کلام او را رد می کند و می فرماید: توصیف الصدوق بخادم الرضا علیه السلام ریشه ندارد بله این توصیف مربوط به شخصی به نام رزامی است نه رازی و این شخص است که در طریق محمد بن مسلم قرار دارد، اما نقل عطار از این شخص نه کاشف از عدالت است و نه کاشف از وثاقت، بله کاشف از این است که ابن الوليد بر او اعتماد دارد و اعتماد ابن ولید نه دلیل بر وثاقت است و نه دلیل بر عدالت.

مرحوم خوئی در ادامه می فرماید: ذكرنا غير مرة أن رواية الاجلاء عن شخص لا دلالة على وثاقته ولا على حسنه ⁽⁴⁾فالرجل لم تثبت وثاقته وان كان ضعفه ايضا لم يثبت، نه ضعف و نه وثاقت هیچ کدام قابل اثبات نیست لذا این شخص می شود مجهول. فان عبارة النجاشي لا تدل على ضعفه في نفسه. ⁽⁵⁾

تضعیف ابن غضائری را ما اصلا قبول نداریم زیرا استناد کتاب به او معلوم نیست. نتیجه این که این شخص وثاقتش محرز نشد البته اگر روایت اجلاء از ایشان ثابت شود این شخص نزد بنده وثاقت دارد اما آیا این روایت دلالت دارد بر این که یمانی مثبت است یا خیر؟ اصلا این روایت بر فرض این که ما سند را بپذیریم هیچ دلالتی بر مثبت بودن یمانی ندارد بله امام علیه السلام اشاره کرد به این که یمانی خواهد آمد، کاسر به چشم نیمه باز گویند حال یا از روی غضب یا از روی تحقیر، در روایات آمده: در حدیث مختار فَيَنْقَضُّ عَلَيْهِ اَلْحُسَيْنُ كَانَهُ عُقَابٌ كَاسِرُ اَلْعِقَابِ يكسر جناحیه حالت هجوم به خود می گیرد وَيُريدُ الوُقوعَ يُقالُ كَسْرُ العائِرِ اِذا يَنْضِمُ جَنَاحَيْهِ ⁽⁶⁾.

نهاية ابن الاثير مطلبی از خلیفه دوم می آورد که: لایزال احدهم كاسرا و ساده عند امرئة، كاسرة اى يثنى و ساده عندها، ⁽¹⁾را نگاه کنید که کاسر به معنای چشم نیمه باز از روی غضب یا تحقیر را گویند. آیا این روایت به هر معنا که باشد دلالت بر مثبت بودن چهره یمانی دارد!؟ والسلام عليكم ورحمة الله.

جلسه 40 - 88/12/16

بسمِ اللّه الرَّحمن الرَّحِيمِ - اَلْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وُ صَلِّي اَللَّه عَلِيٌ مُحَمَّدٌ و آله اَلطَّاهِرِينَ سِيَّمَا اَمَامِ زَمَانِنَا رُوحِي وَارِوَاحُ مَنْ سِوَاهُ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاهُ. روایت ششم: روایتی است که بحار ج 52 ص 274 از کتاب سرور اهل الايمان ص 150 ⁽¹⁾

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ محمد بن إِسْحَاقَ ⁽²يَرْفَعُهُ ⁽³⁾إِلَى الْأصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَميرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ لِلنََّاسِ سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقَدُونِي لِأَنَّى بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَ بِطُرُقِ الْأَرْضِ أَعْلَمُ منَ الْعَالِمِ... فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى ذَلِكَ إِذْ أَقْبَلَتْ خَيْلُ الْيَمَانِىَّ وَ الْخُرَاسَانِيَّ يَسْتَبَقَانِ كَأَنَّهُمَا فَرَسَىْ [فَرَسَا] رِهَانٍ شُعْتُ غُبْرُ جُرْدٌ أَصْلَابُ نَوَاطِى ⁽⁴⁾و أقْدَاحٍ إذَا نَظَرْتَ أحَدَهُمْ بِرِجْلِهِ بَاطِنِهِ [إِذْ يَضْرِبُ أَحَدُهُمْ بِرِجْلِهِ بَاكيَة]) هم در بحار وهم در پاورقی سرور آمده که می گویند این روایت به دلیل افتادگی هائی که دارد گنگ است. فَيَقُولُ لَا خَيْرَ في مَجْلِسِنَا بَعْدَ يَوْمِنَا هَذَا، شاهد ما در این جاست، این فراز روایت کنایه از مدح خراسانی و یمانی است که با وجود این دو در بین ما خیری در مجلس ما نیست. اللَّهُمَّ فَإِنَّا التَّائِبُونَ وَ هُمُ الْأَبْدَالُ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ الْعَزِیزِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهَّرِینَ ⁽⁵⁾. اشکالات موجود پیرامون این روایت:

اولا: این که این روایت مرفوعه است، آیا چنین قاعده ای داریم که مراسیل محمد بن اسحاق حجت است؟ این قاعده نسبت به مراسیل ابن ابی عمیر است که لايروى ولا يرسل الا عن ثقۀ، آن هم چهار نظریه پیرامونش وجود دارد. پس این روایت مرسله ومرفوعه است، البته اصبغ بن نباته هیچ مشکلی ندارد اما طريق وناقل از اصبغ مشکل دارد.

ثانيا: آیا محمد بن اسحاق صحیح است یا اسحاق؟ حال اگر طبق نقل سرور محمد بن اسحاق را صحیح بدانیم مشکل حل نمی شود زیرا او مشترک بین ثلاثين شخصا بين الثقة والمجهول والضعيف و..

اگر نقل بحار را که اسحاق است بگیرم، اسحاق مشترک است بین صدوهفت نفر.

محمد بن اسحاق را اگر گرفتیم که حداقل مشترک است بین سی نفر، که یکی از آن ها ابن ندیم سنی است که مشکل دارد. آیا این سند را همین طوری بپذیریم؟ باور کنید اخباری ها هم این گونه با روایات برخورد نمی کنند. مگر صاحب حدائق اخباري نیست، مگر ایشان به کتاب عوالی الئالی اشکال نمی کند، ابتدای کتاب رسائل را ببینید: طعن فيه من ليس دأبه الطعن مولِفاً ومولَفاً، خلاصه ما نتوانستیم مشکل این روایت را حل کنیم.

در مقدمه کتاب هم مطلبی آمده که مشکل سندی را حل نمی کند: الاخبار مَنقولة بخط السيد السعيد الكامل على بن عبد الحميد من كتاب

الغيبة، مطالبی که ایشان در کتاب سرور آورده و جاده است، فمن ذلک ما صح به روایته، می گوید از این جا به خط سید عبد الحميد است. این از حیث سند، اما از حیث دلالت، اصلا معلوم نیست چه می خواهد بگوید، محتمل است که بگوئیم این عبارت هم الابدال...مقام مدح است.

روايت هفتم: يَكون بَعْدَ المَهْدِى عَلَيْهِ السَّلاَمُ اَلْخَلِيفَةُ مِنْ اهلِ اَليَمَنِ مِنْ قَحْطَانَ اخ اَلْمَهْدِى عَلَيْهِ السَّلامُ في دينِهِ يَعمَلُ بِعَمَلِهِ وَهُوَ الَّذي يَفتَحُ مَدينَةَ الرُّومِ، بعد از حضرت جانشینی است در یمن که او در خط مشی اخلاق و رفتار نمونه حضرت است و او کسی است که اروپا را فتح می کند. ما حالا کار به سندش نداریم ولی آیا شما دلالتش را می پذیرید؟ بله این روایت مدح است، اما اشکالاتی دارد:

اولا: دراین جا هیچ صحبتی از یمانی نکرده است.

ثانیا: می گوید قحطانی بعد از حضرت مهدی علیه السلام است.

ثالثا: مفاد عبارت اینست که حضرت مهدی علیه السلام کارشان کامل نیست و شهرها و کشورهائی می ماند که خلفای حضرت آن ها را می گیرند.

اما در مورد سند این روایت:

این روایت از فتن نعیم بن حماد نقل شده است، او اهل مرو است سال 228 هجری در زندان از دنیا رفت و به دلیل همان جریان حادث یا قدیم بودن قرآن و بدون غسل و کفن و با همان غل زنجیر او را دفن کردند ⁽¹⁾.

من نظر شیعه و اهل سنت را نسبت به این شخص بیان می کنم:

اما نظر اهل سنت در مورد نعیم بن حماد:

خطیب از احمد نقل می کند که: اول من عرفناه يكتب المسند. در جای دیگر نیز گفته: كان من الثقات: نسائی می گوید: ليس بثقة، اما نسبت به روایاتش مراجعه کنید کتاب سیر:

روى عنه البخارى وابو داود و ترمذی وابن ماجه، چهار نفر از صحاح ست از او نقل می کنند پس باید معتبر باشد ⁽²⁾. يحيى بن معين می گوید: بروى عن غير الثقات. ذهبی می گوید: لا تركن النفس الى رواياته ⁽³⁾. كان يحدث من حفظه وعنده منكرات كثيرة، لا يتابع عليها، سمعت ابن معين سئل عنه فقال: ليس في الحديث بشيء، لكنه صاحب السنة ⁽⁴⁾احمد بن شعيب: نعيم ضعيف، كان يضع الحديث في تقوية السنة و حكايات في ثلبّ ابي حنيفه كلها كذب ⁽⁵⁾،

وضع نعيم حديثا عن عيسى عن حريز في الرای، ابی داود: نعيم نحو عشرين حديثا عن النبي صلی الله علیه و آله وسلم لا اصل لها: نسائي: قد كثر تفرده عن الائمة المعروفين باحاديث كثيرة، فصار في حد من لا يحتج به، ذهبي: اما كتابه لا يجوز لاحد ان يحتج به وقد صنف كتاب الفتن فاتي فيه بعجائب و منكرات ⁽⁶⁾

اما نظرات علمای شیعه نسبت به بن حماد:

تا جائی که بنده تتبع کرده ام در مصادر ما اسمی از او نیست و مرحوم مجلسی نیز در کتاب بحار نه اسمی از او و کتابش آورده

و نه حدیثی از او نقل کرده است، بله ایشان در دو جای بحار در مسانید شیخ طوسی روایتی نقل شده که در سندش اسم ابن حماد آمده است:

مورد اول: 30 غط، [الغيبة للشيخ الطوسى] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیًّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِّیِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَانِئٍ عَنْ نُعَيْمِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍعَنْ أَبِي الْمَلِيحِ عَنْ زِيَادِ بْنِ بَنَانٍ عَنْ عَلِىَّ بْنِ نُفَيْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أُمَّ سَلَمَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله وسلم يَقُولُ الْمَهْدِىُّ عجل الله تعالی فرجه الشریف مِنْ عِترَتِى مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ علیها السلام. بحار الانوارج 51 ص 75.

مرحوم مجلسی در کنار این طریق، طریق دیگری می آورد که ابن حماد در آن نیست یعنی ممکن است طریق ابن حماد را به عنوان موید آورده باشد.

مورد دوم: 77 غط، [الغيبة للشيخ الطوسى] الْفَضْلُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیًّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ السَّمَّاكِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْن عَبْدِ اللَّه الْهَاشِمىِ عَنْ إبْرَاهِيمَ بْنِ هَانِئٍ عَنْ نُعَيْمِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ تَنْزِلُ الرَّايَاتُ السُّودُ الَّتِي تَخْرُجُ مِنْ خُرَاسَانَ إِلَى الْكُوفَةِ فَإِذَا ظَهَرَ الْمَهْدِىُّ بُعِثَ إِلَيْهِ بِالْبَيْعَةِ. بحار الانوارج 52 ص 217

از این گذشته نه در معجم مرحوم خوئی و نه در قاموس اسمی از ایشان نیامده است. اما از مرحوم نمازی مطلبی آمده که جای دقت دارد، ایشان می فرماید: روی عن الدراوردی فی الاقبال، در اقبال روایتی نقل می کند که نعیم در سند آن قرار دارد و در کتاب ملاحم هم نکاتی هست که باید بحث شود. و السلام عليكم ورحمة الله.

جلسه 1- 88/12/17

بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِيمِ - اَلْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وُصَلِّي اَللَّه عَلِيٌ مُحَمَّدٌ وآله اَلطَّاهِرِينَ سِيَّمَا اَمَامِ زَمَانِنَا رُوحِي وَارِوَاحُ مَنْ سِوَاهُ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاهُ ما به این نکته اشاره کردیم به این روایت ما به سندش گیر ندهیم متنش خیلی مؤيد طرف مقابل نیست. طرف می خواهد بگوید که این شخصیت مثبت است و ما در برابر او تکلیف داریم، خوب از این کاسرعینه، چه استفاده می شود؟ این روایت یا به این معنا است که بالاخره چشمش نیمه باز است، یا حالت تحقیر است، یا غضب. بالاخره این روایت نه صراحت در مدح دارد نه ظهور، سندش هم محکم باشد مشکلی را حل نمی کند.

برگردیم سراغ بحث خودمان. عرض شد که در روایات مهدویت در ارتباط با یمانی، حسنی، سفیانی، به روایات امثال نعیم بن حماد يا روايات كعب الاحبار يا روايات ارطات استناد می شود. این ها را برای یک بار هم که شده بررسی کنیم. نسبت به نعیم بن حماد، دیروز اشاره کردیم، خود اهل سنت نسبت به خصوص کتاب فتنش، گفته اند اعتمادی براین کتاب نیست. و نسبت به شخصش هم گفته اند مختلف فيه، و بعضی ها او را تضعیف کرده اند. اما در کتاب های خودمان ترجمه نشده است. لا اقل این مقداری که من مراجعه کردم.

مرحوم علامۀ مجلسی که لا اقل از ششصد تا کتاب نقل می کند. شما منابعش را در جلد اول نگاه کنید. منابع حديثي، منابع تفسیری، منابع تاریخی، منابع فقهی، این ها همه را ارزیابی می کند. از شیعه هست، از اهل سنت هم هست، اما اصلا از این کتاب نقل نمی کند، و حرفش را هم نمی زند. و یکی دوجا آن هم فقط درسند شیخ طوسی بود آن هم روایاتی بود که متنش قوی است. که ما اصلا نیازی به توثیق یا تضعیف نداریم. مرحوم نمازی در کتاب شریفشان دو تا نکته می فرمایند و نتیجۀ این دو تا نکته کانه اعتماد برابن حماد است. نکته اولشان این است که ابن طاووس در اقبال از ایشان روایتی را نقل می کند. این مطلب اول. مطلب دوم این است که درفتن یعنی درفتن ابن طاووس از کتابش زیاد نقل می کند. بعد نتیجه گیری می کند. علی وجه ظاهره الاعتماد علیه، یعنی ابن طاووس برابن حماد اعتماد دارد. ما می خواهیم این دو تا نکته را بررسی کنیم. نکتۀ اول نقل روایت در اقبال. این اقبال ابن طاووس است. نقل هم که می فرماید جلد 3، صفحۀ 22، مراجعه کنید. در این جا بحث می کند که این تاریخ هجری را کی وضع کرد. خود من یک نظر خاصی دارم، نظرات مختلف است. یک عده می گویند زمان خلیفۀ دوم بود سال 16 به اشاره امیرالمؤمنین علیه السلام بود. یک عده اسم حضرت علیه السلام را هم حذف می کنند، می گویند خود خلیفۀ دوم این کار را کرده. وجزء نقاط مثبت خلیفۀ دوم نقل می کنند. نظر حقیر این است که اصلا این حرف ها درست نیست. تاریخ زمان خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم بوده. آیا وقتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نامه ها را می نوشته بدون تاریخ می نوشته! نامه های که از پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله وسلم رسیده تاریخ دارد. حالا این بحث است که باید یک وقتی مطرح بشود. مرحوم ابن طاووس کانه به این نظر قبلی تمایل دارند که زمان خلیفۀ دوم بوده به اشارۀ مولا علیه السلام یعنی مشورتی شد، حضرت علیه السلام این نظر را دادند آن ها هم پذیرفتند. خوب، رویت بعدۀ اسانید قد ذكرته في كتاب الإجازات، الى الطبری. خوب برای تثبیت فرمایش شان روایتی را از طبری نقل می کنند. که طبری قصه را نقل می کند. باسند درسند آن قصه کی هست؟ ابن حماد. خوب حالا آن وقت می شود که روایت ابن طاووس از ابن حماد. این طوری می شود؟ نه. بعد قصه را این طوری نقل می کنند و می گوید: الی الطبری من تاریخه، می گوید سال 16 را نگاه کنید. ما هذا لفظه، می گوید فیها، یعنی سال 16 هجرى، كتب التاريخ فى شهر ربيع الاول، ماهم در ربیع الاول هستیم. بعد فرقش این است. می گوید قال حدثنی ابن سبرة عن عثمان بن عبیدالله بن ابی رافع عن ابن المسيب. بعد می گوید قال اول من كتب التاريخ خليفة دوم. لسنتين و نصف من خلافته، دو سال و نیم از خلافتش گذشته بود که، کتبت لستة عشر من الهجرة بمشورة على ابن ابی طالب علیه السلام. بعد می گوید حدثني عبدالرحمان بن

عبدالله بن حكم قال حدثنى نعيم بن حماد قال حدثنا الدراوردي، عن عثمان بعد این قصه را نقل می کند. ⁽¹⁾پس آقای نمازی شما که می فرماید اقبال از ایشان نقل کرده در حقیقت ایشان نقل نکرده. روایت از طبری آورده و طبری سند می دهد، خوب اما این که فرموده اید در کتاب ملاحم اگر آورده باشد بله در کتاب ملاحم از ایشان زیاد نقل می کند و دلالت بر اعتماد اوست. در این کتاب ملاحم دقت کنید می فرماید: ثم انقل كلما وقفت عليه و جست يسيرا من كثير مما اعتقدت انني احتاج اليه و رأيت بالله جل جلاله لاقل ان اذكر ثلاث تصانيف، ثلاث تصانيف منها، سه تا از این کتاب ها را من نقل می کنم که لا غنى لمن يحتاج اليها، كسى که به این بحث نیاز دارد از این کتاب بی نیاز نیست. یک احدها کتاب الفتن، تأليف نعیم بن حماد. خوب چرا شما از این نقل می کنید؟ لانه اقرب عهد بالصحابة والتابعین. خوب دقت کنید یعنی قدیمی ترین کتاب است. شخصی است که به صحابه و تابعین نزدیک تر است. چون 228 سال مرگش بوده. در زندان بوده و از بین رفته. خوب شما نظرتان چیست؟ شما که نقل کردید می گویید فقط به خاطر اقرب بودنش آیا اعتماد هم دارید؟ می گوید: وقد زكاه جماعة من المفسرین، عده ای از مفسرین این را تزکیه اش کرده اند. اسم برده می گوید در تاریخ بغداد از یحیی بن معین از احمد بن منصور رمادی و از بخاری و بالاخره این سه تا که ما اسم بردیم، از این آقا روایت نقل کرده اند. خوب بعد گفته كان نعيم يسكن مصر، ساكن مصر بوده. از یحیی بن معین سؤال کردم قال ثقة باز از یک جای دیگر پرسیدند از ابوزکریا خوب همین است. گفته که حماد ثقة صدوق رجل صدق، پس یحیی بن معین یک جا گفته ثقۀ، یک جا گفته ثقة لصدوق. بعد می گوید من از همه به ایشان آشنا تر هستم. انا اعرف الناس به. این را که می گوید؟ زکریا، چرا می گوید؟ کان رفیقی بالبصره، در بصره با هم بودیم. کتب عن روح بن عبادة خمسين الف حدیث، پنجاه هزارتا حديث. نعيم بن حماد از روح بن عبادة نقل کرده است. خوب این خلاصۀ مطالبی که مرحوم ابن طاووس نقل کرده است. از کجای این عبارت استفاده می شود اعتمادی که ایشان تصریح می کند و می گوید چون از اصول قدیم است و قريب العهد است به صحابه و تابعين. اما آیا خود ایشان تزکیه اش می کند؟ نه اهل سنت هم تزکیه اش نکردند. آن ها هم مختلف اند. خوب تازه کسی را که دیدید اهل سنت همه تزکیه اش کردند روی او تأمل کنید. این چه بوده که همه توثیقش کرده اند. این های که از امام کاظم و امام رضا نمی دانم امام جواد، امام هادی و امام عسکری علیهما السلام، اصلا روایت نقل نمی کنند اگر هم بشنوند ناراحت می شوند. چرا یک شخصی را این طوری توثیقش می کنند. این یک بحث. یک بحث دیگر این است که به اصطلاح يظهر منه الاعتماد عليه، اين از کجاست؟ خود ابن طاووس هم در خود این کتاب تصریحی به اعتماد بر ابن حماد ندارد. این عبارت را مرحوم نمازی می فرماید که له کتاب الفتن نقل الشيخ فى كتابه الملاحم كثيرا على وجه ظاهره الاعتماد علیه، آیا صرف نقل کتاب فتن دلیل اعتماد است. حوادث را نقل می کند از دو کتاب دیگر از کلینی نقل می کند. از دیگری هم نقل می کند. عمده کلام همین سه بزرگوار است. حرف اقبال وحرف فتن را نقل کردیم. تصریحی بر این که اعتماد باشد پیدا نکردیم. خودش گفته زکّاه جماعة من المفسرين. و اسم مفسرین را هم نمی برد می گوید بخاری، و یحیی بن معین، وازیکی دیگریش روایت بیش تر از این نیست. اما مسئلۀ اعتماد و این حرف ها را من نمی دانم فقط یک نکتۀ دیگر هم هست رواه عن روح بن عبادة: چند حديث؟ پنجاه هزار حديث، خوب روح بن عبادة كيست؟ جلد 9، سیر صفحۀ 404 را نگاه کنید آیا این روحبن عبادة مطلق است. بفرماييد عبدالرحمن بن مهدی این شاگرد یحیی بن سعید قطان است. رتبه بندی کنید رجال را یعنی رتبۀ دو. عبد الرحمن ابن مهدى كان ينكر عليه احادیث ابن ابى ذبح عن الزهري بازيحيى بن سعيد كان يتكلم في الروح عفان بن مسلم كان لا يرضاه عن روح بن عبادة، یعقوب می گوید: احسب عن عفان لو كان عنده حجة مما يسكت بها روح بن عبادة لاحتج الى آخر قواريرى لا يحدث عن روح، حدیث از این نمی گوید. بعد می گوید: اكثر ما انكر عليه تسع مائة الحديث، نهصد تا حدیث است که از او اشکال کردند. خوب ابو

حاتم رازی گفته: لا يحتج به، لذا هم گفته ليس بالقليل یعنی اعتماد ابن حماد بر روح بن عبادة است روح بن عبادة هم بالاخره مطلق نیست. او هم مشکل دارد. خوب این نسبت به کی بوده؟ این شخص نعیم بن حماد است که بیش تر روایات در قضیۀ فتن به ایشان برمی گردد. ذهبی هم که نقل می کند می گوید فلانی و فلانی و فلانی می دانند تنها مشکلی که وجود دارد خود کتاب فتن را قبول نمی کند. این وجه قبول نکردنش از طرف اهل سنت چیست؟ یک تحلیلی وجود داشت می گفتند که این شخص عثمانی نبوده، عثمانی ها و کسانی که پیرو عثمان محسوب می شدند با بحث مهدویت خیلی جدال ویژه ای داشتند که این بحث را از شیعیان می دانند، عمدۀ او با نعیم در کتاب فتن است. نعیم بن حماد سلفی است. یعنی در خط احمد بن حنبل است. و کیست که نداند که سلفیین پیرو معاویه هستند و طرفدار خط آل امیه هستند. و تلاش می کنند که آن ها را زنده کنند. می خواهم عرض کنم که خود این مدرک مورد بحث و مورد حرف است. باز یکی از روایات که این ها بهش اعتماد می کنند من دوست دارم چون من بنا ندارم همۀ روایات یمانی را مطرح کنم. فقط آن روایاتی که دانه درشت است. آن روایاتی که دال بر مثبت بودن است روایات دیگر هم نقل کردیمبه نظر من هر چه در این زمینه هست شما بیاورید ما ببینیم. می توانیم مشکلش را حل کنیم یا نه؟ روایت بعدی از کعب الاحبار است. معجم جلد 1 چاپ قدیم چاپ پنج جلدی صفحۀ 483 حدیث این است، یعنی که چه عرض کنم یعنی اثر كعب الاحبار می گوید لابد من نزول عيسى الى الارض ولابدان يظهر بين يديه العلامات والفتن فاول ما يخرج و يغلب على البلاد الاذهب، فتنه هایی هست. اولیش فتنۀ اذهب است. این ظاهر می شود و همه جا را تصرف می کند. از کجا خارج می شود يخرج من بلاد الجزيرة، جزیره را باید حل کردکه کجاست؟ پنج شش تا جزیره در معجم البلدان آمده، پنج شش مورد، آن همه را ببینید بعد تطبیق بدهيد. خلاصه يخرج من بلد الجزيرة ثم يخرج من بعده جرهمى من الشام، یعنی او هم از شام خارج می شود. و يخرج القحطانی من بلاد الیمن این روایت هیچ دلالت بر مدحش نیست. اما چون آقا و دیگران اصرار دارند که یمانی از کجاست؟ خروج یمانی از یمن ما می خواهیم این روایت را بررسی کنیم که بالاخره آن روایتی که تأکید دارد از یمن است، اعتبارش چه قدر است؟ ما در این اوصاف را می خواهیم بحث کنیم. نه اصل یمانی را. خوب البته دو تا روایت هم هست که ازیمن است. از طرف ما یکی از امام صادق علیه السلام است یکی از امام باقر علیه السلام است. این ها راهم نقل می کنیم و بحث می کنیم. اما فعلا این روایات که ایشان از یمن است، این را یادداشت کنید ⁽¹⁾این روایت را فقط عقد الدرر نقل ⁽²⁾می کند. احدی نقل نکرده است. نه شیعه نه سنی. او هم می گوید عن قصص الانبياء محمد بن عبيد کسائی اصلا کتابش هم در دسترس نیست. پس فعلا دو تا مدرک است. احادیث الامام المهدى علیه السلام از كتاب عقدالدرر و خود کعب الاحبار. بعد از آن این نکته را می گوید، که بين ما هؤلاء الثلاثة اذهب و جرهمی و قحطاني قد تغلبوا على مواضعهم بالظلم. اگر شما اعتماد به کعب دارید کعب می گوید هر سۀ این ها ظالم هستند. پس این روایت ربطی به یمانی ندارد. و حال آن که تطبیق می دهند قحطانی را بریمانی تطبیق می دهند. می گویند اصلا قحطانی خود یمانی است.

اجازه بدهید من کعب الاحبار را برای یک دفعه پرونده اش را بررسی کنیم. ببینیم کیست ایشان؟ اهل سنت قبولش دارند شیعه قبولش دارند؟ مرحوم آقای تستری در کتاب قاموس، جلد 8، صفحۀ 576، راجع به ایشان مطالبی دارند. قبل از این که مطالب را بگوییم یک استدراکی هم بکنم. استدراک ما راجع به کتاب های فتن است. اعم از ابن حماد و سلیلی و زکریا. این استدراکی است مربوط به بحث قبل و مربوط به نعیم بن حماد. مراجعه کنید کتاب لسان الميزان. خوب مال کیست؟ ابن حجر عسقلانی جلد 1، صفحۀ 106، دار الکتاب العلمیه، یک حرف عجیبی از احمد بن حنبل نقلی می کند، ثلاثة كتب ليس لها اصول، سه تا کتاب است

که ریشه ندارد یعنی به آن اعتماد نمی شود کرد. یک مغازی، یعنی جنگ نامه، دو کتب تفسیر، سه كتب ملاحم، خوب دیگر چه تهش ماند. می گوید این سه تا کتاب نمی شود بهش اعتماد کرد. عسقلانی اضافه می کند، می گوید قلت ینبغي ان يضاف اليها الفضائل می گوید فضائل هم ریشه ندارد چرا؟ می گوید فهذه اوديه ألاحاديث الضعيفة و موضوعة، می گوید این وادی و دشت پهناور احادیث موضوعه است. هر کس حدیث می خواهد وضع کند. می آید این جا وضع می کند. البته حرفی می خواهم این جا بزنم که علیه او تمام می شود. حالا چرا؟ می گوید اذکانت العمدة فى المغازى على مثل الواقدی، عمدۀ مغازی و جنگ ها را از کجا می گیرند از واقدی می گیرند. و صف التفسير على مثل مقاتل والكلبى، حالا خدمتش می رسیم مقاتل را، از مقاتل هم خیلی نقل می کند. خوب مقاتل و کلبی هم از اصحاب تفسیر هستند. و في الملاحم، می گوید ملاحم هم عمدتا اسرائليات است. خوب ببینید وقتی که ذهبی، به حساب عسقلانی این طور می گوید لااقل کتاب های خودشان دارد می گوید، و ابن حماد از خودشان است. می گوید ریشه ندارد. اما الفضائل ببینید این جا چه کار می کند. چرا فضائل بی اساس است. می گوید فلا تحصى كم وضع الرافضة في فضل اهل البيت علیه السلام شيعه ها در فضیلت اهل بیت احادیث حصل کرده اند گذاشته اند. و عارضهم جُهّالُ اهل السنة، می گوید جهال اهل سنت هم با آن ها معارضه کردند. بفضائل معاوية و بدؤ بفضائل الشيخين این خیلی حرف است یعنی آقای ابن حجر عسقلانی قبول دارد که بسیاری از فضائل شیخین جعلی است. قبول دارد که روایت در فضیلت معاویه جعلی است. من جایزه تعیین می کنم اگر کسی یک دانه روایت صحیح، یک روایت صحیح ولو از طریق خود اهل سنت در فضل معاویه بیاورد. فلا اشبع الله بطنه، خدا شکمش را سیر نکند. خوب ولی این جا خوب بازی کرده در عبارات می گوید: شیعه ها در فضیلت اهل بيت حديث جعل کرده اند. نه خیر جهال نبوده علماءشان وضع کردند. آن هم نه در برابر شیعه. چون شیعه احادیث صحیح در فضیلت اهل بیت علیهم السلام دارد را نتوانستند منکر شوند. چه کار کردند؟ شبهه سازی کردند. فرمایش آقایمان امام جواد علیه السلام است. می فرماید: روایت اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَيْنُ سَيْدَى اَهْلِ اَلْجَنَّةِ، خوب چه کار کنم. زیر آبش را بزنم نمی توانم، شبیه اش را می سازم، فلانی و فلاني سيدى كول الجنة، گویا بهشت دارالعجزه است. بهشت عینک و عصا و سمعک و این ها شأن دار العجزه و خانه سالمندان است. ولی خوب دیگر چاره نیست. بله انا مدينة العلم و على بابها. حالا چه بگوییم علی بابها این که نمی شود هم روایت متنش قوی است، هم سندش، پس چه کارکنیم، از رویش بسازیم یک طبقۀ دیگر بسازیم، علی بابها فلانی سقفها وفلاني حائطها، در حالی که شهر سقف ندارد. فلانی حلقتها ببینید این بازی کردن با عبارات. روایات درباب اهل بیت است. احمد بن حنبل می گوید لم يرد في فضل احد من الصحابة بالأسناد الجياد ما ورد في شأن علي بن ابي طالب علیه السلام، این را خود احمد بن حنبل می گوید. آن وقت بیایید توجیهاتش را ببینید. خود احمد کسی است که هفتصد هزار حدیث بیش تر می گوید به سند صحيح. آن قدر که در فضائل مولا على علیه السلام آمده در فضائل هیچ کس نیامده است. خوب این هست من این جمله را از علامۀ مجلسی بزرگوار دیدم راستی راستی که تعجب کردم و تأسف خوردم. در کتاب شريف روضة المتقين می فرماید خودم صد هزار حدیث در فضائل اهل بیت علیهم السلام دیده ام. این احادیث کجا شد الان چه قدر است. صدهزار هست الان؟ ⁽¹⁾چه شد کجا رفت. ابن حجر عسقلانی با الفاظ بازی می کند. اولا جهلة السنة نبوده است. بلکه علمای اهل سنت بودند. و ببینید چه می گوید. کمیته بودند. توی کاخ خود معاویه، کمیتۀ جعل حدیث، وضع حدیث، خوب اعضای این کمیته کی بودند؟ دیگر افشا گری نکنم. چند تایشان صحابه بودند، چندتایشان تابعین بودند. عروة بن زبیر نقش داشت. او هم از ارکان آقایان است. یکی از آن ها بود. اسم می برم. شش، هفت تا بودندا مثال ابوهریرة که این ها کارشان جعل حدیث بود، دیگر چاپش هم با خود حکومت بود. فقط شما بنویسید، جعل کنید. پخشش هم با ما در همۀ مراکز دولتی و فرهنگی، نظامی، لشکری، کشوری، اگر جهله آن ها هستند پس عالمی ندارید. اگر جهله آن ها بودند وضع می کردند، قال

رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم ببینید چه کار می کنند انت منی بمنزلۀ قارون من موسی. ای بابا آقا قارون من موسی نفرمود. شاهد شما چیست؟ آقای ابوهريرة، قال عبد الملک بن مروان می گویند، به او گفتند شنیدیم تو شراب می خوری؟ گفت نه اشتباه کردید. من خون سرمی کشم، شراب نمی خورم. این آقا این حدیث را نقل کرده است. و آقا جهلة اهل سنت است تا برسیم به بحث كعب الاحبار. والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته.

جلسه 42 - 88/12/22

روایات در ارتباط مثبت بودن چهره یمانی 2 طریق داشت. گاهی از طریق شیعه بود و ما ضمن بررسی سندی و دلالی دریافتیم که این روایات مبتلا به اشکالاتی است.

بعضی روایات هم از طرق اهل سنت رسیده که عمده ان فتن ابن حماد است و در بررسی این شخص مشخص شد کسی از شیعه جز ابن طاووس به او اعتنائی نکرده است. ⁽¹⁾

روایات دیگر را مقاتل و کعب الاحبار نقل می کنند:

اما نسبت به کعب الاحبار: در جلسات گذشته چند روایت از او خواندیم. این شخص ظاهرا نه از نظر شیعه و نه از نظر اهل سنت قابل اعتماد نیست.

از نظر شیعه تنها کسی که متعرض ایشان شده آقای تستری ⁽²⁾می باشد. ایشان در ابتدا مطلبی از ابن ابی الحدید نقل می کند:

وَ رَوَى جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ اَلسَّيْرِ (مورخين أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلاَمُ كَانَ يَقُولُ عَنْ كَعْبِ اَلْأَحْبَارِ إِنَّهُ لَكَذَّابٌ وكَانَ مُنْحَرِفاً عَنْهُ) ⁽³⁾ وَلَهَ فِي مَجْلِسِ عُثْمَانَ مَعَ اَبِي ذَرٍ مُخَاصِمُهُ (ابوذر با چوب به سرش زد و گفت) فَقَالَ لَهُ أَبُو ذَرٍ يَا اِبْنَ اَلْيَهُودِيِّهْ تُعَلِّمُنَا دِينَنَا ⁽⁴⁾سپس مطلبی را از امام باقر علیه السلام نقل می نماید (رک قاموس ج8 ص 575) امام می فرمایند: كذَبَ كَعْبُ الاحبار این ها در مذمت کعب است. آقای تستری می گوید: اما مناقب (ابن شهر آشوب) روایتی از محمد ابن مسعود نقل می کند که ظاهرا تمایل کعب به امیرالمومنین علیه السلام را می رساند. ولكِن عَنِ المَناقِبِ عَن مُحَمَّدِ بن مسعودٍ إِنَّ عُمَرَ قَالَ لِكَعْبٍ حَدِّثْنَا عَنْ شَيْءٍ مِنَ التَّوْرَاةِ ⁽⁵فى هذه الامة فَقَالَ كَعْبٌ: لاَ يَدْخُلُ اَلْجَنَّةَ مِن امةِ مُحَمَّدٍ صلي اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم اِلاّ اَلْقَلِيلُ مِنَ اَلَّذِينَ اتوا بَعْدَهُ فَقال لَهُ على عَلَيْهِ السَّلاَمُ: وَيْحَكَ (كَلِمَةُ رَحْمَةٍ) يَا كَعْبُ اتدرى مَاقلتَ؟) قَالَ نَعَمْ قَالَ وَلِمْ لاَ يَدْخُلُونَ اَلْجَنَّةَ وَ هُمْ يَشْهَدُونَ اَنْ لا اله اِلا اَللَّهُ وانَ مُحَمَّداً (صَلَّي اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ رَسُولُهُ وَ يَصُومُونَ وَ يُصَلُّون؟) فَقَالَ يَا عَلِيُّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ اِنَّكَ لتَعْلَمُ ذَلِكَ وَ هُوَ اِنَّهُمْ سَيَظْلِمُونَ صِدِيقُ هَذِهِ الامّة وَ عَالمُهَا الاَكبَرَ وَ خَليفَةَ نَبِيِّهِ مِنْ بَعْدِهِ حَقَّهُ وَ رَكِبَ حِمَارَهُ مُنْطَلِقاً الى قُبَا، فَقَالَ عُمَرُ عَهْدُ اَللَّهُ عَلَى اِنْ لَمْ يَخْرُجْ مِمَّا قال لاضرّ بْنِ عُنُقِهِ، ايتُونِي بِهِ اَلسَّاعَةَ فَلَمَّا جِيءَ بِهِ وَ جَلَسَ عِنْدَهُ قَالَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ كُنْتُ عَلَى أَنْ اَ كَتَمَهُ وَ لاَ اذْكُرْهُ (تصمیم داشتم این مطلب را مخفی کنم) وَ اِنْ اَرَدْتُ صَدَقَتَكَ وَ بُحْتُ بِهِ فَقَالَ آصَدِقُنِي وَ بُحْ بِهِ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ فَقَالَ هُوَ وَاللَّهِ على بن ابي طَالِبٍ فَقَالَ عُمَرُ كَذَلِكَ لَقَدْ ضَلَّتْ اُمَّةُ مُحَمَّدٍ وَ عَمُوا مِنْ بَدِهِ وَ مَا حَفِظُوا وَصِيَّتَه اقُول (تُسْتَرَى عَلَى فَرْضِ صِحَّةِ اَلْخَبَرِ لَيْسَ فِيهِ اثر لِدَفْعِ اَ لطَّعْنِ عَنْهُ لاَنَ نُطْقَهُ فِي مَوْضِعٍ بِالْحَقِّ - كَنَطَقٌ عُمَرَ بِالْحَقْ - بَلاَ ثَمَرٌ بَعْدَ كَوْنِ قَوْلِهِ وَ عَمَلِهِ فِي سَايِرِ اَلْمَوَاضِعِ عَلَى خِلاَفِهِ وَ انْما صُدُورٌ مِثْلُهُ مِنْ مِثْلِهِمَا مِنِ اِتْمَامِ اَلْحُجَّةِ عَلَى اَلنَّاسِ) ما بیش از این در کتب شیعه در مورد کعب نداریم، ولی آیا این مطلب دلالت بر اعتبار کعب دارد؟

{نکته ای که بایه به آن توجه کرد این است که اگر روایاتی متن آن قوی باشد ما آن را کنار نمی گذاریم مثل زیارت جامعه ولی فعلا بحث ما در سند است و این که آیا کعب را که در سلسله سند قرار گرفته قبول کنیم یا نه؟}

اما نظر اهل سنت نسبت به کعب الاحبار:

ابن کثیر شاگرد ابن تیمیه است و انحراف این دو از اهل بیت علیهم السلام بر کسی پوشیده نیست.

ابن کثیر در تفسیر خود در ذیل ايه 44 سوره نمل «وكشفت عن ساقيها ...» می گوید:

وَ اَلْأَقْرَبِ فِي مِثْلِ هَذِهِ اَلسِّيَاقَاتُ (تفسيرها) أَنَّهَا مُتَلَقَاةٌ عَنْ أَهْلِ اَلْكِتَابِ (اسرائيليات) مِمَّا وُجِدَ فِي صُحُفِهِمْ كروَايَاتِ كَعْبٍ وَ وَهْبٌ سَامِحُهُمَا اَللَّهُ تَعَالَى فِيمَا نَقَلاَه إِلَى هَذِهِ اَلْأُمَّةِ مِنْ أَخْبَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ اَلْأَوَابِدِ وَ اَلْغَرَائِبِ وَ اَلْعَجَائِبِ مِمَّا كَانَ وَ مَا لَمْ يَكُنْ وَ مِمَّا حَرِّفَ وَ بُدِّلَ وَ نُسِخَ. وَ قَدْ أَغْنَانَا اَللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ ذَلِكَ بِمَا هُوَ أَصَحُّ مِنْهُ وَ أَنفَعُ وَ أَوْضَحُ وَ أَبْلَغُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ وَ الْمِنَّةُ. ⁽¹⁾(اين عبارت از ابن کثیر ذم کعب را می رساند) واما شاگرد دوم ابن تیمیه ذهبی در کتاب خویش می گوید: [کعب الاحبار * (د، ت، س) (یعنی از صحاح سته 3 نفر از او نقل می کنند؛ ابو داوود- ترمذی- نسایی)

هو كعب بن ماتع الحميرى اليمانى العلامة الحبر، الذي كان يهوديا فأسلم بعد وفاة النبي صلى الله عليه وسلم، وقدم المدينة من اليمن في أيام عمر رضى الله عنه، فجالس أصحاب محمد صلى الله عليه و سلم، فكان يحدثهم عن الكتب الاسرائيلية، ويحفظ عجائب، ويأخذ السنن عن الصحابة. وكان حسن الاسلام،

متين الديانة، من نبلاء العلماء.

حدث عن: عمر، وصهيب، وغير واحد.

حدث عنه: (شاگردان كعب)؛ أبو هريرة، ومعاوية، وابن عباس، وذلك من قبيل رواية الصحابي عن التابعي، وهو نادر عزيز.

وحدث عنه: أيضا أسلم مولى عمر، وتبيع الحميرى ابن امرأة كعب (پسر خوانده وی)، وأبو سلام الاسود، وروى عنه عدة من التابعين، كعطاء بن يسار، وغيره مرسلا.

وكان خبيرا بكتب اليهود، له ذوق في معرفة صحيحها من باطلها في الجملة.

وقع له رواية في سنن أبي داود، والترمذي، والنسائي ⁽²⁾

بعد قضیه ای را نقل می کند که خود ذهبی تعجب می کند؛ هنگام مرگ کعب الاحبار، دستمالی را که در آن چیزی بود طلبید و گفت: می خواهم آن را در آب رودخانه بیندازم؛ از او سوال شد که چه چیزی در آن است؟

فقال كعب: إنها التوراة كما أنزلها الله على موسى ما غیرت ولا بدلت، (تورات صحیح در بین مردم در زمان خلیفه دوم بوده است) ولكن خشيت أن يتكل على ما فيها، ولكن قولوا: لا إله إلا الله، ولقنوها موتاكم.

هكذا رواه ابن أبي خيثمة في " تاريخه " عن هدية، عن همام.

وهذا القول من كعب دال على أن تيك النسخة ما غيرت ولا بدلت، وأن ما عداها بخلاف ذلك. فمن الذى يستحل أن يورد اليوم من التوراة شيئا على وجه الاحتجاج معتقدا أنها التوراة المنزلة؟ كلا والله] ⁽³⁾

(چه کسی می تواند چیزی از تورات بعنوان تورات صحیح بیاورد و به آن احتجاج کند به خدا قسم کسی نمی تواند این کار را بکند ولی کعب این کار را کرد)

بنده (استاد) کسی از اهل سنت جز معاویه را ندیدم که ایشان را توثیق کند؛ هر چند دست اندرکاران حکومت وقت، به کعب

اجازه فعالیت فرهنگی می دادند و افرادی مثل ابوذر اجازه حرف زدن نداشتند.

اما در مورد مقاتل: در روایت ذیل نصیر اهل اليمن رابر یمانی تطبیق داده اند ولی در سند آن مقاتل قرار گرفته است 450 / 54 - وأخْبَرَنِي أبُو عَبْدِ اللَّهِ الحُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو مُحَمَّدٍ هَارُونُ بنُ مُوسَى بْنِ أَحْمَد اَلتَّلعُكبَرِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبو عَلَى اَلْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ النهاونْدى، قَالَ: حَدَّثَنَا على بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ نُهِيدٍ اَلْحُصَيْنِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو عَلَى اَلشَّهْرِيَارِيِّ، قَالَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ قرْمٍ، عَنْ هارون بْنِ حَمَّادٍ، عَنْ مُقَاتِلٍ، عَنْ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلِى بْنُ أَبِي طَالِبٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عليه وآلِهِ): يَا عَلَى، عَشْرِ خِصَالٍ قَبْلَ يَوْمِ اَلْقِيَامَةِ، أَلاَّ تسألنِى عَنْهَا؟ «صفحه 466» قُلْتُ: بَلِيٌ، يَا رَسُولَ اَللَّهِ. قَالَ: اِخْتِلاَفٌ وَقَتْل أَهْلِ الحَرَمَيْنِ، والرَّايَاتُ السُّودِ، وخُرُوجُ السُّفْيَانِيِّ، وافْتِتَاحُ الْكُوفَةِ، وخُسْفٌ بِالبَيْداءِ، و رَجُلٌ مِنَّا أهلَ البَيتِ عليهم السَّلامُ يُبايَعُ لَهُ بَيْنَ زَمزَمَ وَ المَقامِ، يَرْكَبُ إلَيْهِ عَصَائِبُ أهْلِ الْعِرَاقِ وأَبْدَالِ الشَّامِ، ونُجَبَاءُ أهلِ مِصرَ، وَ تَصيرُ أهْلُ اليَمَنِ عِدَّتُهُم عِدَّةُ أَهْلِ بَدْرٍ، فيتَّبعهُ بَنُو كَلْبٍ يَوْمَ اَلْأَعْمَاقِ. قُلْتُ: يَا رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّي اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، مَا بَنُو كَلْبٍ؟قَالَ: هُم أنْصارُ السُّفْيَانِيِّ، يُرِيدُ قَتْلَ الرَّجُلِ الَّذِي يُبايَعُ لَهُ بَيْنَ زَمْزَمَ، والْمَقَامِ ويَسِيرُ بِهِمْ فَيُقْتَلُونَ وتُبَاعُ ذَرَارِيِّهِم علَى بَابِ مَسْجِدُ دِمَشقَ، وَالْخَائِبُ مَنْ غَابَ عَنْ غَنِيمَةُ كَلْبٍ وَلَوْ بِعِقَالٍ) ⁽¹⁾

(هر چند این متن ممکن است با روایات دیگر مطابقت داشته باشد ولی مقاتل موجود در سند این روایت، مشکل دارد)

ذهبی در کتاب خویش در مورد مقاتل این گونه بیان می دارد:

سیر أعلام النبلاء – الذهبي ج 7 ص 202

مقاتل * * كبير المفسرين، أبو الحسن، مقاتل بن سليمان البلخي.

يروى - على ضعفه البين......

قال ابن المبارك - وأحسن -: ما أحسن تفسيره لو كان ثقة...

قال البخاري: مقاتل لا شئ البتة.

قلت: (ذهبي) أجمعوا على تركه. ⁽²⁾

و اما در میان شیعیان گمان نمی کنم کسی ایشان را توثیق کرده باشد.

وآخَرَ دَعوانا ان الحَمدُ لِلَّهِ رَبُّ اَلْعَالَمِينَ

جلسه 43 - 88/12/23

این جلسه مربوط به ارزیابی کعب الاحبار است (بحث رجالی)؛ در این ارزیابی نکات زیر بدست می اید:

1- ایشان مجموع روایاتش در معجم امام مهدی 75 روایت است که همه روایات او در قسمت روایات نبوی است ولی از اهل بیت علیهم السلام روایات ندارد

2- روایاتش معمولا به پیامبر صلى الله عليه و آله و سلم نمی رسد

((لم يسنده الى النبى صلى الله عليه و آله؛ یعنی اثر است نه روایت) جز یک روایت که آن هم مرسل است لَنْ يَجْمَعَ اَللَّهُ عَلَى هَذِهِ اَلامَّةُ سَيْفُ اَلدَّجَّالِ وَ سَيْفُ اَلْمُلْحَمَهْ [جنگ])) چون ایشان پیامبر صلى الله عليه و آله راندیده است.

3- همچنین غالب روایاتش از فتن ابن حماد است و قبلا گذشت که خصوص کتاب فتن نه در نظر شیعه (جز ابن طاووس) و نه در نظر اهل سنت قابل اعتماد نیست.

4- كتاب شیخ طوسی که از قدیمی ترین کتب ماست، فقط یک روایت از کعب در مورد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نقل می کند.

5- بحار الانوار تقريبا 75 مورد اسم کعب را ذکر می کند؛ نکته مهم این است، 3 جلد بحار که در مورد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است فقط 2 مورد نام او را می برد و یک روایت از او نقل می کند (ص 226 ج 52، ب 25، ح 89) و یک جا در (ج 2، ص 201، ب25، ذیل حدیث 27) فقط اسم او را می برد نه این که از او روایت نقل نماید؛ بلکه کلام شیخ صدوق را بیان می کند. شیخ صدوق می فرماید:

وَ كَيْفَ يُصَدِّقُونَهُ بِمَا يَرَدُ مِنَ الاِخْبار عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ وَ عَنْ كَعْبِ الاحبار فِي اَلْمَحَالاَتِ اَلَّتِي لا يَصِحُّ اَلشَّيْءُ مِنْهَا فِي قَوْلِ الرَّسُولِ صَلَّيٍ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ لا فِي مُوجِبِ اَلْعُقُولِ وَ لاَ يُصَدِّقُونَ بِمَا يَرِدُ عَنِ اَلنَّبِيِّ صَلَّي اَللَّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ الائمة عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ فِي اَلْمَهْدِى عَجَّلَ اَللَّهُ تَعَالِيَ فَرَجِهِ اَلشَّرِيفِ وَ غَيْبَتِهِ (چگونه حرف او را که با نقل و عقل سازگار نیست قبول می نمائید ولی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام علی ما در مورد مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نمی پذیرید) در واقع صدوق خط بطلان به همه روايات كعب و وهب کشید. 6- تنصیص امام باقر علیه السلام به دروغ گو بودن کعب الاحبار است. بحارالانوار روایت ذیل را به نقل کافی بیان می دارد ⁽¹⁾

كَا، [اَلْكَافِي] عَلِىُّ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ كُنْتُ قَاعِداً إِلَى جَنْبِ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ هُوَ مُحْتَبٍ (در حالي كه امام زانوها را در بغل گرفته بود) مُسْتَقْبِلَ اَلْقِبْلَةِ فَقَالَ أَمَا إِنَّ اَلنَّظَرَ إِلَيْهَا عِبَادَةٌ فَجَاءَهُ رَجُلٌ مِنْ بَحِيلَةَ يُقَالُ لَهُ عَاصِمُ بْنُ عُمَرَ فَقَالَ لِأَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ إِنَّ كَعْبَ اَلْأَحْبَارِ كَانَ يَقُولُ إِنَّ اَلْكَعْبَةَ تَسْجُدُ لِبَيْتِ اَلْمَقْدِسِ فى كُلِّ غَدَاةٍ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَمَا تَقُولُ فِيمَا قَالَ كَعْبُ فَقَالَ صَدَقَ الْقَوْلُ مَا قَالَ كَعْبُ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَر علیه السلام كَذَبْتَ وَ كَذَبَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ مَعَكَ وَ غَضِبَ قَالَ زُرَارَةُ مَا رَأَيْتُهُ اسْتَقْبَلَ أَحَداً بقَوْلِ كَذَبْتَ غَيْرَهُ ثُمَّ قَالَ مَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بُقْعَةً فِى الْأرْضِ أحَبَّ إِلَيْهِ مِنْهَا ثُمَّ أوْمَاً بِيَدِهِ نَحْوَ الْكَعْبَةِ وَ لَا أَكْرَمَ عَلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْهَا لَهَا حَرَّمَ اللَّهُ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ فِي كِتَابِهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ثَلَاثَةٌ مُتَوَالِيَةُ لِلْحَجَّ شَوَّالُ وَ ذُو الْقَعْدَةِ وَ ذُو الْحِجَّةِ وَ شَهْرٌ مُفْرَهُ الْعُمْرَةِ وَ هُوَ رَجَبُ (مجلسی می فرماید روایت حسن كاالصحيح و حسن بودن روایت به خاطر ابراهیم بن هاشم که توثیق ندارد ولی امامى ممدوح است) ⁽²⁾

7- مرحوم تستری پس از نقل روایتی که از امیرالمومنین تعبیر به صدیق امت می نماید می فرماید: (قاموس ج 8 ص 576)

اقُول (تُسْتَرَى عَلَى فَرْضِ صِحَّةِ اَلْخَبَرِ لَيْسَ فيه اثر لِدَفْعِ اَلطَّعْنِ عَنْهُ (كَعْبٌ) لاَنَ نُطْقَهُ فِى مَوْضِعٍ بالحق - كنطق عُمَرُ بِالْحَقْ - بَلاَ ثَمَرٌ بَعْدَ كَوْنِ)

قَوْلِهِ وَ عَمَلِهِ فى ساير اَلْمَوَاضِعِ عَلَى خِلاَفِهِ وَ انْما صُدُورٌ مِثْلُهُ مِنْ مِثْلِهِمَا مِنِ اِتْمَامِ اَلْحُجَّةِ عَلَى اَلنَّاسِ. تستری می فرماید: این روایت توثیق کعب را نمی رساند زیرا؛

1- اقوال و اعمال خلاف كعب در سایر مواضع با نقل صحیح یک روایت (فرضا) نادیده گرفته نمی شود و وثاقت او را ثابت نمی کند و تاثیری ندارد البته نقل این روایت از مثل کعب و وهب یک فایده دارد و آن اتمام حجت بر مردم است.

2- راوی این روایت خود کعب است و ما نمی توانیم توثیق او را از روایت خودش بدست آوریم چون دور است والا مجلسی هم روایتی را نقل می کند که همان اشکال مرحوم تستری این جا هم وارد است.

نِي، (اَلْغَيْبَةِ للنعماني اِبْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الدَّينَوَرِىَّ عَنْ على بْنِ اَلْحُسَيْنِ اَلْكُوفَىَّ عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ أَوْسٍ قَالَتْ حَدِّثْنِي جُدَّىَ اَلْخَضِرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْد الله بْنِ حَمْزَةَ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ أَنَّهُ قَالَ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ حُشرَ الْخَلْقُ عَلَى أربْعَة أصْنَافٍ صِنْفُ رَكْبَانُ (سواره) وَ صِنَفُ عَلَى أَقْدَامِهمْ يَمْشُونَ (پیاده) وَ صَنْفُ مُكَبُّونَ وَصَنْفٌ عَلَى وُجُوهِهِمْ صُمُّ بُكْمُ عُمْىُ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ وَلَا يَتَكَلَّمُونَ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَدْرُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِيها كَالِحُونَ فَقِيلَ لَهُ يَا كَعْبُ مَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ وَ هَذِهِ الْحَالَةُ حَالُهُمْ فَقَالَ كَعْبُ أُولَئِكَ كَانُوا فِي الضَّلَالِ وَ الِارْتِدَادِ و النَّكْثِ فَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ إِذَا لَقُوا اللهَ بحَربِ خَليفَتهمْ وَ وَصَى نَبيهمْ وَ عَالَمهِمْ وَ فَاضِلِهِمْ وَ حَامِلِ اللَّوَاء وَ وَلِىَّ الْحَوْضِ وَ الْمُرْتَجَى وَ الرَّجَا دُونَ هَذَا الْعَالَمِ وَ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِى لَا يُجْهَلُ وَ الْحُجَّةُ الَّتِى مَنْ زَالَ عَنْهَا عَطبَ وَ فِي النَّارِ هَوَى) ذَاكَ عَلَىُّ وَ رَبَّ الْكَعْبَةِ أَعْلَمُهُمْ عِلْماً و أقْدَمُهُمْ سِلْماً وَ أوْفَرُهُمْ حِلْماً عَجِبَ كَعْبُ مِمَّنْ قَدَّمَ عَلَى عَلِىًّ علیه السلام غَیْرَهُ وَ مَنْ يَشُكُّ فِي الْقَائِمِ الْمَهْدِىَّ عجل الله تعالی فرجه الشریف الَّذِي يُبَدِّلُ الْأَرْضِ غَيْرَ الْأرْضِ وَ بِهِ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَحْتَجُ عَلَى نَصَارَى الرُّومِ وَالصَّينِ إِنَّ الْقَائِمَ الْمَهْدِى عجل الله تعالی فرجه الشریف مِنْ نَسْلِ عَلَىًّ أَشْبَهُ النَّاسِ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ خَلْقاً وَ خُلْقاً وَ سيمَاءَ وَ هَيْئَةً يُعْطِيهِ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ مَا أَعْطَى الْأَنْبِيَاءَ وَ يَزيدُهُ وَيُفَضَّلُهُ إِنَّ الْقَائم عجل الله تعالی فرجه الشریف مِنْ وُلْدِ عَلِیً علیه السلام لَهُ غَيْبَةٌ كَغَيبَة يُوسُفَ وَ رَجَعَةٌ كَرَجْعَة عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ثُمَّ يَظْهَرُ بَعْدَ غَيْبَتِهِ مَعَ طُلُوعِ النَّجْمِ الْآخِرِ [الْأَحْمَر] وَ خَرَابِ الزَّورَاءِ وَهِيَ الرَّيُّ وَخَسَفَ الْمُزَوَّرَةِ وَ هِيَ بَغْدَادُ وَ خُرُوجِ السُّفْيَانِي وَ حَرْبِ وَلَدِ الْعَبَّاسِ مَعَ فِتْيَانِ أَرْمَنِيَّةَ وَ آذَرْبِيجَانَ تلْكَ حَرْبُ يُقْتَلُ فِيهَا أَلُوفُ وَ أَلُوفُ كُلُّ يَقْبِضُ عَلَى سَيْفٍ مَجْلىً [مُجَلًّى] تَخْفِقُ عَلَيْهِ رَايَاتٌ سُودٌ تِلْكَ حَرْبُ يُسْتَبْشَرُ فِيهَا الْمَوْتُ الْأَحْمَرُ وَالطَّاعُونُ الْأَكْبَر ⁽¹⁾ و اما نظر ابن طاووس نسبت به کعب الاحبار: ایشان در کتاب خویش می گوید ⁽²⁾

فِيمَا نَذْكُرُهُ مِنْ حَالِ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ وَ كَعْبُ الأحبار: أنّهما مِنْ خَواصِّ مَوْلاَنَا على عَلَيْهِ السَّلاَمُ اِعْلَمْ أَنَّنِي وَجَدْتُ مَنْ أَدْرَكْتُهُ مِنَ اَلْمَنْسُوبِين إِلَى اَلْعِلْمِ مِنْ شِيعَةِ أَهْلِ اَلْبَيْتِ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بنَ سَلامٍ وكعْبُ الأحْبَارِ مِنَ المُخالِفينَ لِأهلِ بَيتِ النُّبُوَّةِ، وَرُبَّمَا تَوَقَّفُوا عَن أَخْبَارِهِمَا لاجل هَذَا اَلاِعْتِقَادُ، فَرَأَيْتُ أَنَّنَى أذكر فِي هَذَا اَلْكِتَابِ بَعْضَ مَا عَرَفْتُهُ فِي تَحْقِيقِ هذا البابِ، وأنَّ عَبدَ اللَّهِ بنَ سَلامٍ وكَعْبُ الأحْبَارِ كَانَا مِنْ خَوَاصِّ مَوْلانَا عَلَى عَليهِ أفضَلُ السَّلامِ. ولَعَلَّ بَعْضَ مَا يَذْكُرُونَهُ عَنْهُمَا مِنَ المَلاحِمِ الَّتِي يَحْتَمِلُ أَنَّهَا عَنْ مَوْلاَنَا على عليه السَّلاَمُ ولَم يُسنِدوها إِلَيهِ تَقِيَّةً وَيَكونُ عَنهُ صَلواتُ الله علیه (ملاحمی که از کعب نقل می شود همه آن ها راکعب از امیرالمومنین علیه السلام نقل می کند واگر نام علی علیه السلام نیامده به جهت تقیه بوده است و گاهی به کنایه می گویند.) وأمَّا انَّ كَعْبَ الأحبارِ كانَ مِنْ خواص مَوْلانَا على عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَإِنَّنِي وَجَدْتُ ذَلِكَ فِي مَجْلِدٍ عَتِيقٍ اِسْمُهُ مَنَاقِبُ اَلاَمَّامِ اَلْهَاشِمِيُّ أَبِي اَلْحَسَنِ عَلَى بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ رواية أَبِي عُمَرَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الوَاحِدِ اللَّغْوَى صَاحِبِ ثَعْلَبٍ، ورُبَّمَا كَانَتِ النُّسْخَةُ فِي حَيَاةِ أَبِي عُمَرَ اَلزَّاهِدِ اَلرَّاوَى لَهَا، فَقَالَ مَا هَذَا لَفْظُهُ: ومِنْهُ عَبْدُ خَيْرٌ، قَالَ: أخْبرنِي كَعْبٌ، قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ عَلِى صَلَوَاتُ اللَّهِ عليه ذَاتَ يَوْمٍ، فَقَامَ (عَلَى زائرا لِعُمَرَ رَحِمَهُ اَللَّهُ، قَالَ: وَكُنْتُ بَعْدَمَا أَسْلَمْتُ، قَالَ: فَقَالَ لِى على عَلَيْهِ السلام: (أسلم تَسْلَمْ) قَالَ: فَأَسْلَمْتُ، قَالَ: فَرَفَعَ عُمَرُ الدِّرَّةَ على، قَالَ: فَقَالَ لَهُ على عَلَيْهِ السَّلاَمُ: (مَا تُرِيدُ مِنْهُ أَلَيسَ قَدْ أَسْلَمَ؟) قالَ: فَقَالَ لَهُ عُمَرُ، وأَنْتَ يَا سَيِّدِي عَلَيَّ علیه السلام مَعَهُ؟! قَالَ: فَقَالَ: (مَا فَعَلَ حَتَّى تَعْلُوَهُ بِالدِّرةِ؟) قَالَ: نَعَمْ هَذا رَأَى اَلْمُصْطَفَى صلى الله عَلَيْهِ و سلم)

وَلَوْ كَانَ مُوسَى فِى أَيَّامِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم، لَمَّا وَسِعَهُ أَن يَتَخَلَّفَ عَنهُ حَتَّى يُعينَهُ عَلى الكُفَّارِ، و مَن جَحَدَ التَّوحيدَ ثُمَّ أدرَكَ بَعدَ النَّبِيِّ صلَّى اللَّهُ عَلَيهِ وسَلَّم خَلِيفَة رَسُولِ اَللَّهِ فَمَا أَسْلَمَ عَلَى يَدِهِ، ثُمَّ أَسْلَمَ عَلَى يَدَى أَنَا، قَالَ: فَقَالَ: صَدَقْتَ... عَلي كَعْبٌ، فَقَالَ: قَدْ قطعك، فَقَالَ كَعْبٌ، إِنَّمَا تَرَبَّصْتُ حَتَّى أَتَبَيَّنَ... اَلتَّوْرَاةَ، قَالَ: قَرَأْتُ فِي اَلتَّوْرَاةِ... «ذِكْرَ مُحَمَّدٍ صلى الله عَلَيْهِ وسلم وذِكْرَ» مَنْ مَعَهُ... فَقالَ: نَعَمْ قَرَأْتُ فِى اَلتَّوْرَاةِ أَنَّ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم...يَكُونُونَ صُفُوفاً فِي اَلْحُرُوبِ و َصُفُوفاً فِي الصَّلاةِ، يَذْكُرُونَ الْجَبَّارَ عَزَّوجلَّ في كُلِّ وَقْتٍ، ورَأَيْتُ فِي التَّوْراةِ - و إلاَّ فَعَمِيَتَا، يَعْنِي عَيْنَيْهَ - سْطِراً مَكتوباً مُحَمَّدٌ مَيدٌ، و بَعْدُهُ عُلْوَانَا علوانا، وبَعْدَهُ فَطَم فَطَمَ، وبَعْدَهُ شَبرُ شَبَّرَ، وَ بَعْدَهُ شَبِيراً شَبِيراً، فَأَسْلَمْتُ. پس ابن طاووس دلیل اعتماد خویش را روايت أبي عمر محمد بن عبد الواحد اللغوى صاحب ثعلب می داند.

1- ذهبی این شخص (اللغوی) را به بزرگی یاد می کند و می گوید:

(کتابی در فضیلت معاویه داشت که قبل از شروع درسش باید صفحه ای از آن خوانده می شد)

2- ابن النديم (وفات 385) كه معاصر أبو عمر محمد بن عبد الواحد است در مورد ایشان می گوید: او مخالف امیرالمومنین علیه السلام است.

3- آقای تستری هم به آقای مامقانی اعتراض می کند که چرا نام أبو عمر محمد بن عبد الواحد را در رجال ما آورده است با این که اواز رجال ما نیست؛ و از طرفی پس از آوردن نام او چرا اشاره به ناصبی بودن او ننموده است ⁽²⁾(والتنبيه على نصبه حتى يعلم انه اذا قال شيئا على خلافنا ليس بمقبول).

4- نکته دیگر این که این شخص (أبو عمر محمد بن عبد الواحد) در قرن 4 بوده و جناب ابن طاووس در قرن 7 می زیسته است. طریق ابن طاووس به این شخص چگونه بوده و از کجا ثابت می کند کتاب مربوط به او بوده است.

پس در نتیجه نمی توانیم وثاقت کعب را ثابت نمائیم. وَ آخَرُ دَعْوانا اَنْ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِينَ

جلسه 44 - 88/12/24

در جلسه قبل گذشت که: روایات یمانی تعدادی به کعب الاحبار و تعدادی به فتن ابن حماد منتهی می شود، ابن حماد را بررسی کردیم و بحث در مورد کعب را آغاز نمودیم و معلوم شد که هم از نظر شیعه و هم اهل سنت این شخص دارای مشکل است. اسراییلیاتی که در کتب اهل سنت وارد شده؛ خودشان برگردن کعب می اندازند.

شهرستانی در ملل و نحل می گوید:

وضع كثير من اليهود الذين اعتنقوا الاسلام (يهودي ها که اسلام آوردند) احادیث متعدده في مسائل التجسيم و التشبيه (که امروزه ایده مذهب حنابله [سلفی ها] است) وهى كلها مستمدة من التوراة ⁽¹⁾

آیا این عبارت بر کعب تطبیق نمی شود و کعب را از مصادیق اصلی آن نمی توان بشمار آورد؟

ابن خلدون در تاریخ خود بعد از این که تفسیر را بر دو نوع می داند؛ دربیان تفسیر نقلی این گونه می گوید:

صَارَ اَلتَّفْسِيرُ عَلَى صِنْفَيْنِ تَفْسِير نقلَى مُسند إِلَى اَلْآثَارِ اَلْمَنْقُولَةِ عَنِ السَّلَفِ وهَى مَعْرِفَةُ النَّاسِخِ والمَنسوخِ وأسبابِ النُّزولِ و مَقاصِدِ الآى و كُلُّ ذلِكَ لا يُعرَفُ إِلاَّ بِالنَّقلِ عَنِ الصَّحَابَةِ والتَّابِعِينَ وقَدْ جَمَعَ الْمُتَقَدِّمُونَ فِى ذلِكَ وأَوْعَوْا إِلاَّ أَنَّ كُتُبَهُم و مُنقولاتُهُم تَشتَمِلُ عَلَى الغَثِّ وَالسَّمينِ والْمَقْبُولِ والمَرْدُودِ والسَّبَبُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ لَمْ يَكُونُوا أهلَ كِتابٍ وَلا عِلْمٍ و إِنَّمَا غَلَبَتْ عَلَيْهِمُ البَداوَةُ وَالأُميَّةُ وَإِذا تَشَوَّقوا إلى مَعرِفَةٍ شئ مِمَّا تَتَشَوَّقُ إِلَيْهِ النُّفُوسُ الْبَشَرِيَّةُ في أَسْبابِ المُكَوَّناتِ وَ بَدءِ الخَليقَةِ وَأَسرارِ الوُجُودِ فَإِنَّمَا يَسأَلُونَ عَنهُ أهْلَ الكِتَابِ قَبْلَهُمْ و يَسْتَفِيدُونَهُ مِنْهُم وهُم أهْلُ التَّوْرَاةِ مِنَ الْيَهُودِ ومَن تَبِعَ دِينَهُمْ مِنَ النَّصَارَى وأَهْلِ التَّوْراةِ الَّذِينَ بَينَ العَرَبِ يَومَئِذٍ بَادِيَةٌ مِثلُهُم ولا يَعْرِفُونَ مِن ذلِكَ إِلاَّ ما تَعْرِفُهُ الْعَامَّةُ مِن أهْلِ الْكِتَابِ و مُعَظِّمُهُمْ مِن حِمْيَرِ الَّذِينَ أَخَذُوا بِدِينِ اَلْيَهُودِيَّةِ فَلَمَّا أَسْلَمُوا بَقُوا عَلَى مَا كَانَ عِنْدَهُمْ مِمَّا لاَ تُعَلَّقُ لَهُ بِالأحكام الشَّرعِيَّةِ اَلَّتِي يَحْتَاطُونَ لَهَا مِثلَ أخبارِ بَدْءِ الخَلِيقَةِ وما يَرْجِعُ إِلَى الْحَدَثَانِ وَالمَلاحِمِ وَأمثالُ ذَلِكَ و هَؤُلاءِ مِثْلُ كَعْبِ الأحْبَارِ ووَهبُ بنُ مُنَبِّهٍ وعَبْدُ اللَّهِ بنِ سَلامٍ وأَمْثالُهُمْ فَامْتَلَأَتِ التَّفَاسِيرُ مِنَ الْمَنْقُولاتِ عَنْهُم (تفاسیر اهل سنت پر از حرف های یهود) فِي أَمْثَالِ هذِهِ الأغْرَاضِ أخْبَارٌ مَوْقُوفَةٌ عَلَيْهِم ولَيْسَتْ مِمَّا يُرْجِعُإلِى الاحْكَامِ فَتَتَحَرَّى فِي الصِّحَّةِ الَّتي يَجِبُ بِها الْعَمَلُ و تَسَاهَلَ المُفَسِّرُونَ في (صفحه 440 مِثلِ ذلِكَ ومَلَأُوا كُتُبَ التَّفْسِيرِ بِهَذِهِ الْمَنْقُولاتِ وأَصْلُهَا كَمَا قُلْنَا عَنْ أَهْلِ التَّوْرَاةِ الَّذِينَ يَسْكُنُونَ البادِيَةَ ولا تَحْقِيقَ عِندَهُم بِمَعرِفَةِ ما يَنقُلونَهُ مِن ذلِكَ) ⁽²⁾ حال باید دید چه کسی به کعب و امثال کعب اجازه فعالیت می داد و آن ها را در پست های کلیدی قرار می داد؟

1- ابن كثير در تفسیر خویش می گوید:

اسلم كعب في الدولة العمرية وجعل يحدث عمر عن كتبه (برای خلیفه دوم می خواند) قدیما فربما استمع له عمر فترخص الناس في استماع ماعنده ونقلوا ماعنده (مجوز فعالیت فرهنگی را از عمر داشت) غثها و ثمینها و ليس لهذه الامة حاجة الى حرف واحد مما عنده. ⁽³⁾

2- صاحب كتاب حلیة الاولیاء می گوید:

حدثنا محمد بن على بن حبيش ثنا احمد بن يحيى الحلواني ثنا احمد بن يونس ثنا مندل بن على عن الأعمش عن أبي صالح قال قال كعب لعمر بن الخطاب إنا نجدك شهيدا وإنا نجدك إماما عادلا ونجدک لا تخاف في الله لومة لائم قال هذا لا أخاف في الله لومة لائم فإني لى بالشهادة. ⁽⁴⁾ (خلیفه به او گفت از کجا می دانی که من شهید می شوم و کعب این مطلب را 3 روز قبل از کشته شدن خلیفه به او می گوید.آیا

او علم غیب داشت با این که شما اهل سنت قائل به داشتن علم غیب حتی برای انبیاء نیستید؛ آیا احتمال نمی دهید این که خود کعب در کشتن خلیفه سهیم باشد؟)

و بعد در ص 389 می گوید:

حدثنا ابراهيم بن عبدالله ثنا محمد بن إسحاق ثنا قتيبة ثنا الليث عن خالد بن أبي يزيد عن سعيد بن أبي هلال أن كعبا مر بعمر وهو يضرب رجلا بالدرة فقال کعب على رسلک (آرام تر بزن یا عمر فوالذي نفسي بيده إنه لمكتوب في التوراة ويل لسلطان الأرض من سلطان السماء ويل لحاكم الأرض من حاكم السماء فقال عمر إلا من حاسب نفسه فقال كعب والذي نفسي بيده ان ها لفى كتاب الله المنزل ما بينهما حرف إلا من حاسب نفسه) ⁽¹⁾ باید دید چه افرادی از او حمایت می کردند و تاثیرات کعب را بر فرهنگ اسلامی ارزیابی کرد؛ با این حال من تعجب می کنم از سید ابن طاووس که کعب را از خواص امیر المومنین علیه السلام می داند. مسلما توثیق و اعتماد ابن طاووس به کعب عن حس نبوده است، چون چندین قرن بین ایشان و کعب فاصله بوده است بلكه عن حدس (اجتهادی) و باتوجه به قرائن بوده است؛ حال باید دید کدام قرائن سید را به این اعتماد رسانده است؟ آیا احتمال ندارد برای مخدوش کردن چهره امیر المومنین علیه السلام کعب را به مولا منتسب نمایند؟ از طرفی استناد ابن طاووس به روایتی که محمد بن عبد الواحد اللغوی نقل کرده می باشد که ایشان طبق نقل ذهبی شروع درسش با جزوه فضیلت معاویه بوده است.

ما یک روایت صحیح طبق مبنای اهل سنت در باب فضیلت معاویه نداریم. بخاری متعصب در باب مناقب که افراد را ذکر می کند، وقتی به معاویه می رسد به جای فضیلت عبارت (باب ذکر معاویه) می اورد چون فضیلتی برای معاویه نیست.

واما ادعای دیگر ابن طاووس که محتمل است روایات کعب از علی علیه السلام باشد. این حرف را شیخ بهائی نسبت به ابن عباس می گوید.

این حرف اگر ثابت شود خوب است چون ابن عباس موقع رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) 10 ساله بودند لذا سن او اقتضای 2200 روایت از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را نمی نماید در آن زمان جوی که علیه امیر المومنین علیه السلام ایجاد شده بود مردم از علی نقل نمی کردند لذا حضرت علیه السلام بخاطر ترس از بین رفتن روایات، روایات را به ابن عباس می فرمود و ابن عباس با قطع سند روایت را بطور مستقیم به رسول الله نسبت می داد (لذا فقه ابن عباس نزدیک به فقه شیعه است) البته این حرف اگر ثابت شود حرف خوبی است.

وآخَرَ دَعوانا ان الحَمدُ لِلَّهِ رَبُّ اَلْعَالَمِينَ

جلسه 45 - 89/1/14

بحث ما بررسی روایات یمانی و ارزیابی وی طبق روایات بود و این که آیا یمانی چهره مثبتی است یا نه؟

هر چند بعضی در مورد ایشان افراط کرده، و یمانی را به عنوان سفیر امام و مورد تایید حضرت و.... معرفی نموده اند؛ ولی کدام روایات به این مسائل اشاره می کند؟

آقای کورانی ⁽¹⁾می فرماید:

انَّ ثَوْرَةَ اليَمانِيِّ تَحْضى بِشَرَفِ اَلتَّوْجِيهِ اَلْمُبَاشِرُ من الامام اَلْمَهْدِىِّ عَجَّلَ اَللَّهُ تَعَالِيَ فَرَجِهِ اَلشَّرِيف (قیام یمانی زیر نظر مستقیم امام است) فالیمانی سفیره الخاص و يتشرف بلقائه و ياخذ توجيهه منه و احاديث اليمانيين تركز على شخص اليمانى و أنه: (يهدى الى الحق و يدعوالى صاحبكم ولا يحل لمسلم أن يا يلتوى عليه، فمن فعل ذلك فهو الى النار) در صفحه (617) همان کتاب می فرماید:

وَرَدْتَ عَنْ اَهْلِ الْبَيْتِ عَلَيْهِمُ السّلام في اَلْيَمَانِيِّ اَلْمَوْعُودِ اَلْمُمَهَّدِ لِلْمَهْدِيِّ عج أحاديث مِنْهَا صَحِيحُ اَلسَّنَدِ، تَوَكَّدَ حُتمِيةَ ظُهُورِهِ، وَ تَصِفُ رَايَتَهُ بِأَنَّهَا رَايَةُ هُدًى تَدْعُو الى الامام الْمَهْدِى عَلَيْهِ السَّلامُ وَ تَنْصُرُهُ، بَلْ تَصِفُهَا بِأَنَّها أَهْدَى الرَّاياتِ عَلَى الاِطِّلاقِ، وَ تَوَكَّد وُجوبَ نُصْرَتِهَا، وَ تَحَدِّدُ وَقْتَهَا بِأَنَّهُ فِي رَجَبٍ، أى قَبلَ ظُهُورِ المَهْدِى عَلَيْهِ السَّلاَمُ بِبَضْعَةِ شُهُور. (احادیثی وجود دارد این که؛ یمانی زمینه ساز حکومت حضرت مهدی علیه السلام می باشد و تاکید بر حتمیت ظهور وی می کند که بعضی از آن روایات صحيح السند است...)

ما در حتمیت ظهور یمانی حرفی نداریم هر چند همین هم جای بحث است، ولی این که پرچم او أهدى الرايات و يارى رساندن او واجب باشد، روایت صحیحی پیدا نکردیم.

فعلا بحث ما بررسی روایاتی که جنبه های مثبت (وجوب نصرت، سفیر حضرت و...) برای یمانی مطرح کرده می باشد، که آیا می توان به این روایات اعتماد کرد؟

روایت هشتم:

عَنْ مُحَمَّد ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ أَنَّ على بْنَ أَبى طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ اِلاَّ قَالَ يَوْماً فِي مَجْلِسِهِ: واللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتَ لَتَقْتُلَنَّنِى ولَتُخَلِّفُنِى وَلتُكُفُّونَ إِكفاءَ الإناءِ بِما فِيهِ، (شما را زیرورو می کنند) مَا يَمْنَعُ أَشْقَاكُمْ (اشاره به ابن ملجم أَنْ يَخْضِبَ هَذِهِ - يُعْنَى لِحْيَتَهُ - بِدَمٍ من فود هذِهِ - يعني هَامَتَهُ، فَوَاللَّهِ إِنَّ ذَلِكَ لفى عَهْدِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وسلم إِلَى، وَلِيدٌ، اَلنَّ عَلَيْكُمْ هَؤُلاَءِ اَلْقَوْمَ بِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَى بَاطِلِهِمْ) (اهل باطل بر باطلشان مصمم و متحد هستند) وَ تَفَرُّقِكُمْ عَلَى أَهْلِ حَقِّكُمْ (اهل حق كه متفرق هستند حَتَّى يَمْلِكُوا الزمان اَلطَّوِيل ⁽²⁾فَيَسْتَحِلُّوا الدَّمَ الْحَرَامَ، والْفَرْجَ الْحَرَامَ، والْخَمْرَ الْحَرَامِ، وَالمَالِ الحَرامِ، فَلاَ يَبْقَى بَيْتٌ مِن بُيُوتِ اَلمُسْلِمِينَ إِلاَّ دَخَلَتْ عَلَيهِم مظْلِمَتُهم،) فيا وَيْحَ بَني أُمَيَّةَ مِن ابْنِ أُمَتِهِمْ! يَقْتُلُ زِنْدِيقَهُمْ، و يَسِيرُ خَليفَتَهُم فِي الأَسْوَاقِ، فَإِذا كانَ كَذلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ بَعضَهُم بِبَعْضٍ، والَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لا يَزالُ مُلْكُ بَنِي أُمَيَّةَ ثَابِتاً لَهُمْ حَتَّى يَمْلِكَ زِنْديقَهُم، فَإذا قَتَلُوهُ ومَلَكَ ابْنُ أمَتِهِمْ خَمْسَةَ أَشْهُرٍ أَلْقَى اَللَّهُ بَأْسَهُمْ بَيْنَهُمْ، فَيُخَرِّبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وأيْدى المُؤمِنينَ، و تُعَطَّلُ الثُّغُورَ، و تُهَرَاقُ الدِّماءُ، و تَقَعُ الشَّحْنَاءُ فِي الْعَالَمِ والهَرْجِ سَبْعَةُ أشْهُرٍ، فَإِذا قَتَلَ زِنْدِيقَهُمْ فَالْوَيْلُ ثُمَّ اَلْوَيْلُ لِلنَّاسِ فِي ذَلِكَ اَلزَّمَانِ! يُسَلِّطُ بَعْض بَنَى هاشِمٍ عَلَى بَعْضٍ حَتَّى مِنَ اَلْغَيْرَةِ تَغَيَّرَ خَمْسَةُ نَفَرٍ عَلَى اَلْمَلِكِ كَمَا يَتَغَايَرُ اَلْفِتْيَانِ عَلَى اَلْمَرْأَةِ اَلْحَسْنَاءِ، فَمِنْهُم

الهارِبُ وَالمُشؤُمُ، وَمِنهُمُ السَّناطُ (الذى لا لحية له أصلا. ⁽¹)) اَلْخَلِيعِ يبايِعه جُلُّ أَهْلِ اَلشَّامِ، ثُمَّ يَسِيرُ إِلَيْهِ حَمازُ الْجَزِيرَةِ مِنْ مَدِينَةِ الْأَوْثَانِ، فَيُقاتِلُهُ الخَليعُ و يَغْلِبُ عَلَى الْخَزَائِنِ، فَيُقَاتِلُهُ من دمشْقَ إلى حَرَّان، و يَعْمَلُ عَمَلَ الْجَبَابِرَةِ الأُولَى فَيَغْضَبُ اَللَّهُ مِنَ اَلسَّمَاءِ لِكُلِّ عَمَلِهِ، فَيَبعَثُ عَلَيْهِ فَتًى مِنْ قبلِ اَلْمَشْرِقِ يَدْعُو إِلَى أَهْلِ بَيْتِ اَلنَّبِيِّ صلى اَللَّهُ عَلَيْهِ وسَلَّمَ، هم أَصْحابُ الرايات اَلسُّودِ الْمُسْتَضْعَفُونَ، فَيُعِزُّهُمُ اللَّهُ وَ يُنْزِلُ عَلَيْهِمُ النَّصْرَ، فَلا يُقَاتِلُهُمْ أَحَدٌ إِلاَّ هَزَمُوه، و يَسيرُ الْجَيْشُ الْقَحْطَانِيُّ حَتَّى يَسْتَخْرِجُوا الخَليفَةَ وَ هُوَ كَارِهٌ خَائِفٌ، فَيَسِيرُ مَعَهُ تِسْعَةُ آلافٍ مِنَ اَلْمَلاَئِكَةِ، مَعَهُ رَايَةُ اَلنَّصْرِ، و فْتى اَلْيَمَنِ فِي نَحْرِ حِمَازِ اَلْجَزِيرَةِ عَلَى شَاطِيءِ نَهَر، فَيُلْتَقَى هُوَ و سِفَاحُ بَنِي هَاشِمٍ فَيَهْزِمُونَ الْحِمَازَ ويَهْزِمُونَ جَيشَهُ و يَغْرِقُونَهُم في النَّهَرِ، فَيَسِيرُ الحِمَازُ حَتَّى يَبلُغَ حَرَّان فَيَتَّبِعُونَهُ فَينهزِمُ، مِنهُم، فَيَأخُذعلَى اَلْمَدَائِنِ اَلَّتِي فِي اَلشَّامِ عَلَى شَاطِيءِ الْبَحْرِ حَتَّى يَنْتَهِىَ الْبَحْرَين، وَ يَسيرُ السِّفَّاحُ و فَتى اليَمَنِ حَتَّى يَنْزِلُوا دمشْقَ فَيَفْتَحُونَهَا أسْرَعَ مِنَ التِّمَاعِ البَرْقِ ويَهْدِمُونَ سُورَها، ثُمَّ يُبْنى و يَعْمُرُ وَ يُسَاعِدُهُمْ عَلَيْهَا رَجُلٌ مِن بُنِى هَاشِمٍ اِسْمُهُ اسْمُ نَبِيٍ، فَيَفْتَحُونَهَا مِنَ البَاب الشَّرقيِّ قَبْلَ أَنْ يُمْضِى مِنَ اَلْيَوْمِ اَلثَّانِي أَرْبَعَ سَاعَات، فَيَدْخُلُها سَبْعُونَ أَلْفَ سَيْفٍ مَسْلُولٍ بِأَيْدَى أَصْحَابِ الرايات اَلسُّود، شِعارُهُمْ "أَمِتْ أَمَّتْ" أَكْثَرَ قَتْلاَهَا فِيمَا يَلَى اَلْمَشْرِق، وَ الِفَتِي فِي طَلَبِ الحَمَازِ فَيُدْرِكَانِهِ فَيَقْتُلانِهِ مِن وَرَاءِ الْبَحْرَيْنِ مِنَ المُعَرَّتِينَ و اليَمَن، وَ يُكمِّلُ اللَّهُ لِلْخَلِيفَةِ سُلْطَانَهُ، ثُمَّ يَثُورُ سُميّانِ أحَدُهُما بِالشَّامِ و الآخَرُ بِمَكَّةَ، فَيَهْلِكُ صاحِبُ المَسجِدِ الْحَرَامِ و يُقْبِلُ حَتَّى يَلقى جُمُوعَهُ جُمُوعُ صَاحِبِ الشَّامِ فَيَهْزِمُونَهُ. "ابْنَ الْمُنَادى". ⁽²⁾ (روایت هشتم) این روایت در کنز العمال آمده که محمد حنفیه از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می کند. شاهد در عبارت [و يسير الجيش القحطاني] است که جوهری می گوید. و قحطان: أبو اليمن ⁽³⁾

این روایت از روایاتی است که بر مثبت بودن چهره یمانی به آن استناد کرده اند.

اولا: تطبیق قحطانی بریمانی معلوم نیست.

ثانيا: اولین مدرک این روایت ابن منادی است که متقی هندی هم از او نقل کرده است (ظاهرا کنز العمال همان تنظیم شده جامع الاحادیث سیوطی است) پس مدرک این روایت 3 منبع (كنز العمال- سيوطى- ابن منادی که منبع اصلی) است.

اکنون باید شخصیت ابن منادی را ارزیابی کنیم. تا جائی که بنده مراجعه کردم در کتب رجال شیعه نامی از ابن منادی برده نشده است. فقط مرحوم مجلسی یک جا در بحار از او نام می آورد:

قَالَ ابْنُ الْمُنَادِى بَلَغَنَا أَنَّهُمْ قَدَّرُوا خَرَاجَ الدُّنْيَا مِرَاراً فَإِذَا هُوَ لَا يَقُومُ بِهَدْمِهَا وَ اللهُ أَعْلَم ⁽⁴⁾

اما نظر اهل سنت:

ابن منادی دو نفرند؛ و آن که مورد بحث ماست احمد بن جعفر ابن محمد معروف به ابن منادی (وفات 336) (دار السيره قم سال 1418 کتابش را تجدید چاپ کرده است)

ذهبی از ابن منادی بسیار تجلیل می کند.

ابن المنادى * الامام المقرئ الحافظ، أبو الحسين، أحمد بن جعفر

ثم قال: مقرئ جليل غاية فى الاتقان، فصيح اللسان، عالم بالآثار، نهاية في علم العربية، صاحب سنة، ثقة مأمون.

قال أبو بكر الخطيب: كان صلب الدين (دشمن اهل بيت علیهم السلام)، شرس الاخلاق، (بد اخلاق) فلذلك لم تنتشر عنه الرواية و قد صنف أشياء، وجمع.

و كان مولده في سنة سبع و خمسين و مئتين تقريبا (معاصر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف)

و توفى فى المحرم سنة ست و ثلاثين و ثلاث مئة ⁽¹⁾

شخص دیگری هم بنام ابن المنادی است که ذهبی می گوید:

ابن المنادى * * (خ) الامام المحدث الثقة، شيخ وقته، أبو جعفر، محمد بن أبي داود عبیدالله بن يزيد، البغدادي المنادى.

مولده في جمادى الاولى سنة إحدى و سبعين و مئة. ⁽²⁾

ولى بحث ما در أبو الحسين، أحمد بن جعفر (همان اولی) است ابن منادی از نظر شیعه مهمل است (کسی اعتناء نکرده است) ولی از نظر اهل سنت مدح شده است.

حال فرض کنیم (جدلا) ابن منادی ثقه است؛ و قحطانی همان یمانی و این روایت دلالت بر مثبت بودن یمانی می کند، ولی باز هم اشکالاتی وارد است:

1- ابن منادی در اواخر قرن 3 و اوایل قرن 4 می زیسته، در حالی که محمد بن حنفیه در قرن اول بوده است؛ پس روایت طبق این نقل مرسل است.

2- مجهول بودن شخصیت ابن منادی

3- عدم نقل این متن در روایات شیعه - (البته پاره ای از عبارات متن را طبق آن روایات متعددی داریم و اگر بتوانیم از طریق قوت متن، روایت را درست کنیم باز هم اشکال وارد است.) وَ آخَرُ دَعْوانا اَنْ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمين

جلسه 46- 89/1/15

اشاره

بحث ما پیرامون بررسی سندی و دلالی ⁽¹⁾روایات یمانی و ارزیابی وی طبق روایات بود، و این که آیا یمانی چهره مثبتی است یا نه؟

هر چند بعضی در مورد ایشان افراط کرده، و یمانی را به عنوان سفیر امام و مورد تایید حضرت و... معرفی نموده اند؛ ولی کدام روایات به این مسائل اشاره می کند؟

اصل یمانی از علامات حتمی ظهور می باشد اما ویژگی های او باید مورد بررسی قرار بگیرد و در این مورد افراط و تفریط شده است.

گفتیم روایت اول را ابن المنادی از محمد حنفیه نقل می کند در حالی که بین او و محمد حنفیه 200 سال فاصله است (ابن منادی در اواخر قرن 3 و اوایل قرن 4 می زیسته، در حالی که محمد بن حنفیه در قرن اول بوده است) پس روایت طبق این نقل مرسل است.

این روایت راکنز العمال به نقل ابن المنادی از محمد حنفيه (كتاب كنز العمال همان کتاب جامع الاحادیث سیوطی است که متقی هندی آن را تنظیم کرده است) آورده است.

بر بعضی از فقره های این روایت شاهد صدق و روایات دیگر داریم ولی آیا این روایت صراحت بر خصوص یمانی دارد و یمانی همان الجيش القحطانی است؟

هر چند جوهری می گوید. و قحطان: أبو اليمن و طريحی هم آن رانقل می کند

روایت دوم: روایتی است که دلائل الامامه نقل می کند:

وَ أَخْبرني أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ اَلْحُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ اَللَّه، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو مُحَمَّد هَارُونُ بْنُ مُوسَى بْنِ أَحْمَدَ التَّلعُكبرِي، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو عَلَى اَلْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلنهاونْدى، قَال: حَدَّثَنَا عَلَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ نهِيدٍ اَلْحُصَيْنِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو عَلَى الشهرياري، قَالَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ قرم، عَنْ هَارُونَ بْنِ حَمَّاد، عَنْ مُقَاتِل، عَنْ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَى بْنِ أَبِي طَالِبٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عليه و آله) يَا عَلى عَلَيْهِ السَّلاَمُ، عَشْرُ خِصَالٍ قَبْلَ اَلْقِيَامَةِ، أَلاَّ تسألنِى عَنْهَا؟ قُلْت: بَلَى، يَا رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ و سَلمَ. قالَ: اخْتِلافٌ و قَتْلُ أهْلِ الحَرَمَينِ، وَ الرَّاياتُ السُّودِ، و خُرُوجُ السُّفْيَانِي، و افْتِتَاحُ الْكُوفَةِ، و خُسْفٌ بِالبَيْداء، و رَجُلٌ مِنَّا أهلَ البَيتِ عليهم السَّلامُ يُبايَعُ لَهُ بَيْنَ زَمزَمَ وَ المَقام، يَرْكَبُ إلَيْهِ عَصَائِبُ أهْلِ الْعِرَاقِ و أَبْدَالِ الشَّام، و نُجَبَاءُ أهْلِ مِصر، و نَصِيرُ أهْلِ اليَمَنِ عِدَّتُهُم عِدَّةُ أَهْلِ بَدْرٍ، فيتَّبعهُ بَنُو كَلْبٍ يَوْمَ اَلْأَعْمَاق. قُلْت: يَا رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عليه و سلم، مَا بَنُو كَلْب؟ قَال: هُم أنْصارُ السُّفْيَانِي، يُرِيدُ قَتْلَ الرَّجُلِ الَّذِي يُبَايَعُ لَهُ بَيْنَ زَمْزَمَ و المَقام، و يَسِيرُ بِهِمْ فَيُقتَلُونَ وَ تُبَاعُ ذَرَارِيِّهِم على بَابِ مَسْجِدِ دِمَشْق، وَ الْخَائِبُ مَنْ غَابَ عَنْ غَنِيمُهُ كَلبٌ وَلُو بِعِقال) ⁽²⁾ شاهد جمله و نصير أهل اليمن عدتهم عدة أهل بدراست که نصیر اهل الیمن را بر یمانی تطبیق داده اند. نصیر اهل اليمن چه کسی است؟

در سند روایت مقاتل قرار گرفته است که روایت را از حضرت علی علیه السلام نقل می کند.

مقاتل کیست؟

از نظر شیعه مقاتل توثیق ندارد.

مر حوم تستری در قاموس الرجال مطلبی را از مقاتل نقل می کند:

[إن لم يخرج الدجال فى سنة خمس و مأئه فاعلموا أنى كذاب] ⁽¹⁾

(اگر دجال در سال 150 خروج نکرد بدان که من دروغگو هستم)

اما از نظر اهل سنت:

ذهبی در کتاب خویش در مورد مقاتل این گونه بیان می دارد: ⁽²⁾

[مقاتل * * كبير المفسرين، أبو الحسن، مقاتل بن سليمان البلخي.

يروى- على ضعفه الّبين..... يعنی ضعف او آشکار است

قال ابن المبارك- و أحسن- : ما أحسن تفسيره لو كان ثقة... تفسير خوبي دارد افسوس که ثقه نیست

قال البخاري: مقاتل لا شئ البتة.

قلت: (ذهبي) أجمعوا على تركه.] ⁽³⁾

از طرفی مقاتل سال 150 فوت کرده و حضرت علی علیه السلام را درک نکرده است (حدود صد سال فاصله دارد چگونه از ایشان نقل کرده است، پس روایت از نظر سند هم مشکل دارد.

اما دلالت: از کجا معلوم است که مراد از نصیر اهل اليمن یمانی معروف و مورد بحث باشد.

وَ آخَرُ دَعْوانا اَنْ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمين

جلسه 47- 89/1/16

روایتی که در جلسه قبل نقل شد [كنز العمال في سنن الأقوال و الأفعال (علاء الدين على المتقى بن حسام الدين الهندي) ج 14 (ص 595- 598)] آقای متقی هندی این روایت را به طور مرسل نقل کرده است، ولی ملاحم ابن المنادی، روایت را مسند نقل نموده است.

آیا مسند بودن روایت، مشکل را حل می کند؟ خیر" چون افرادی در سند این روایت است که به نظر خود اهل سنت مهمل یا ضعیف هستند، مثل ابن لهيعه که جرجانی در الکامل فی الضعفاء سندی را که این شخص در آن باشد تضعیف می کند.

اولین منبعی که این روایت را نقل کرده است ابن المنادی است.

از علمای شیعه کسی به ابن المنادی اعتنائی نکرده است (بحث آن قبلا گذشت)

ظاهرا ابن طاوس مانند نقل های دیگرش از افرادی مثل ابن حماد و كعب الاحبار، روایاتی را در طرائف از ابن المنادی نقل کرده است. ولی نقل روایت ابن طاوس دلیلی بر توثیق وی نمی باشد.

اهل سنت او را توثیق نموده اند ولی از شیعه کسی او را توثیق نکرده است.

اما روایتی که طبری نقل کرد. (و در بحث قبل متن آن آورده شده) (دلائل الامامة- محمد بن جرير الطبرى (الشيعي) - ص 465-466)

(غائب کسی است که از این جنگ غائب باشد چون جنگ حق و باطل است امام زمان علیه السلام ظهور کرده و اینان مقابل حضرت می ایستند)

اشکال ما این بود که مقاتل از نظر شیعه و اهل سنت توثیق ندارد. ثانیا مقاتل نمی تواند بدون واسطه از حضرت علی علیه السلام نقل نماید، پس روایت مرسل است.

اما این روایت (در صورت اغماض از سند) از لحاظ (متن) انصافا دلالت و یا اشاره ای دارد.

قبول داریم که این روایت گروه هائی را مدح می گوید ولی آیا نصیر اهل الیمن همان یمانی است که این روایت مدح یمانی را برساند؟

آری در صورتی مدح است که بگوییم یمانی رمز است (مثل اسم های یاران امام زمان علیه السلام که به کنایه در روایات آمده است) و بعضی اوقات اسم یمانی به کنایه مثل نصیر اهل الیمن آمده است. اگر توانستیم این معنا را ثابت کنیم این روایت مدح یمانی را می رساند. هر چند مشکل ما سند بود و روایات در مورد یمانی اصل یمانی را ثابت می کرد و روایاتی که در مدح یمانی آمده بود مشکل سندی داشتند.

روایت دیگر: این روایت را إلزام الناصب فى إثبات الحجة الغائب نقل می نماید:

عَنْ عَلِى (عَلَيْهِ اَلسَّلاَم قَالَ فِي حَدِيثٍ آخَرَه: ثُمَّ يَقَعُ التَّدَابُرُ و الاخْتِلافُ بَيْنَ آرَاءِ العَرَبِ و العَجَمِ فَلا يَزَالُونَ يَخْتَلِفُونَ إِلَى أَنْ يَصِيرَ اَلْأَمْرُ إِلَى رَجُلٍ مِنْ وُلْدِ أَبِي سُفْيَانَ يَخْرُجُ مِنَ الْوَادَى اليابِسُ مِن دِمَشْقَ فَيَهْرُبُ حَاكِمُهَا مِنْهُ و يَجْتَمِعُ إِلَيْهِ قَبائِلُ العَرَبِ وَ يَخرُجُ الرَّبيعِيُّ و الجُرْهُمِيُّ و الأصْهَبُ و غَيْرِهُم مِن أَهْلِ الْفِتَنِ وَ الشَّغبِ فَيَغلِبُ السُّفيانيُّ على كُلِّ مَنْ يُحَارِبُهُ مِنْهُمْ فَإِذَا قَامَ الْقَائِمُ عَجَّ بِخُرَاسَانَ اَلَّذِي أتى مِنَ الصِّينِ و مُلتان، وَجْهُ السُّفْيانِيِّ في الجُنُودِ إليه فَلَمْ يَغْلِبُوا عَلَيْهِ ثُمَّ يَقُومُ مِنَّا قَائِماً عَجَّلَ اَللَّهُ تَعَالِيَ فَرْجِهِ اَلشَّرِيفُ بِجِيلاَنَ يُعِينُهُ الْمَشْرِقِيُّ فِي دَفْعِ شِيعَةِ عُثْمانَ وَ يُجِيبُهُ الأبَرُّ و الدَّيْلَمَ و يَجِدُونَ مِنْهُ النَّوَالَ وَ النَّعَمَ وَ تُرفَعُ لِوَلْدِى النُّودِ وَ الرَّاياتِ وَ يُفَرِّقُها فِى الأقطارِ و الحُرُمَاتِ وَ يَأْتى إلى البَصْرَةِ وَ يُخَرِّبُها وَ يَعْمُرُ الْكُوفَةَ و يُورِبُهَا فَيَعْزِمُ السُّفْيَانِيُّ على قِتالِهِ وَ يْهِمْ مَعَ عَسَاكِرِهِ بِاسْتِيصَالِهِ فَإِذا جُهِّزَتِ الْأُلُوفُ وَصَفَتِ الصُّفُوفَ قَتِلَ الْكَبْشُ الْخَرُوفُ فَيَمُوتُ الثَّائِرُ و يَقُومُ الآخَرُ ثُمَّ يَنهَضُ اليَمانِيُّ لِمُحارَبَةِ السُّفْيَانِيِّ و يَقْتُلُ النَّصْرَانِيَّ فَإِذَا هَلَكَ الكَافِرُ و ابنَهُ الفاجِرُ وَ مَاتَ المَلِكُ الصّايِبُ وَ مَضى لِسَبِيلِهِ النَّائِبِ خَرَجَ الدَّجَّالُ و بالَغَ فِي الإِغْوَاءِ و الإِضْلالِ ثُمَّ يَظهَرُ آمِرُ الأمْرَةِ و قَاتِلُ الْكَفَرَةِ السُّلطَانُ المَأْمُولُ الَّذِى تَحَيَّرَ فِي غَيْبَتِهِ العُقولُ وَ هُوَ التَّاسِعُ مِن وُلْدِكَ يا حُسَيْنُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَظْهَرُ بَيْنَ الرُّكنَيْنِ يَظهَرُ عَلى الثَّقَلَينِ وَ لا يَترُكُ في الأَرضِ)

اَلْأَدْنَيْنَ طُوبَى لِلْمُؤْمِنِينَ اَلَّذِينَ أَدْرَكُوا زَمَانَهُ و لَحِقُوا أَوَانَهُ وَ شَهِدُوا أَيَّامَهُ وَ لاَقُوا أَقْوَامَهُ ⁽¹⁾ این هم از روایاتی است که استناد به آن برای تایید یمانی کرده اند. ولی کجای این روایت تایید دارد؟

مرحوم صدر در کتاب تاریخ ما بعد الظهور می گوید:

تقییم (ارزیابی) حركة اليماني

قد اختصت به (یمانی) ایضا المصادر الامامية (البته در منابع اهل سنت هم بود) و وصفت حركته بأنها حق بأعتبار كونه داعيا الى المهدى الى غير ذلك من الروايات و هی مستفيضة تقريبا و صالحة للاثبات التاريخى بالرغم من التشدد السندى ليس فى مقابلها قرينة نافية (از طریق استفاضه به رغم اشکالات سندی مساله یمانی ثابت می شود) إلا أنّ ما يثبت بها حركة اليمانى فى الجملة و أما سائر الصفات بما فيها كونه على الحق فهو مما لا يكاد يقول (ما اصل یمانی را ثابت کردیم ولی حق بودن او را نمی توانيم ثابت كنيم) فإذا تّم ذلك أمكن حمله على بعض الحركات التي حدثت في اليمن فيكون من العلامات التي حدثت في التاريخ (در طول تارخ چهره مثبتی را روایات به آن اشاره کردند و آن شخص مثبت آمد و رفت) فهذا هو مطابق لمن (روش ما همین است و به این نتیجه هم رسیدیم) لكن لو افترضنا الاعتراف بكونه على الحق و احتملنا أن يكون قائد الحركة يمانيا وإن لم تكن الحركة فى اليمن أو كان منطلق الحركة من اليمن (ريشه حرکت یمن) ولم تقصر عليها و تكون من الامور الموعودة (علامات) التي لا دليل على سبق حدوثها (هنوز اتفاق نیفتاده است) و اما على المستوى الرمزى فهى تمثل حركة اهل الحق (یمانی کنایه از یک قیام حق قبل از ظهور امام می باشد) فی مقابل الانحراف و الضلال الموجود في عصر الغيبة ⁽²⁾وَ آخَرُ دَعْوانا اَنْ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمين

جلسه 48- 89/1/21

بحث ما بررسی روایات یمانی و ارزیابی وی طبق روایات بود و این که آیا یمانی چهره مثبتی است یا نه؟

روایت نهم: روایتی است که مرحوم نعمانی در کتاب الغیبه نقل می کند:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ ⁽¹بِطَبَرِيَّةَ سَنَةَ ثَلاثٍ و ثَلاثِينَ و ثَلاثِمِائَةٍ وَ كَانَ هَذَا اَلرَّجُلُ مِنْ مَوَالَى يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ وَ مِنَ اَلنُّصَّابِ (جَمْع ناصبي) قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنِي عَلِى بْنُ هَاشِمٍ وَ اَلْحُسَيْنُ بْنُ اَلسَّكَنِ معا قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اَلرَّزَّاقِ بْنُ هَمَّامٍ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ مينا مَوْلَى عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْأَنْصَارِيُّ قَالَ وَ فَدَ عَلَى رَسُولِ اَللَّهِ صلي اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ و سلمَ أَهْلِ اَلْيَمَنِ فَقَالَ اَلنَّبِيُّ صلي اللَّهُ عَليْه و آله وَ سَلَّمَ جَاءَكُمْ أَهْلُ اَلْيَمَنِ يَبِسُّونَ بَسِيساً ⁽²⁾فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلیهِ وَ آلِهِ وَسَلَّمَ قَالَ قَوْمٌ رَقِيقٌةٍ قُلُوبُهُمْ رَاسِخٌ إِيمَانُهُمْ وَ مِنْهُمُ اَلْمَنْصُورُ يَخْرُجُ فِي سَبْعِينَ أَلْفاً يَنْصُرُ خَلْفِي (جَانِشِينِ من) وَ خَلَف وَصِيِّي حَمَائِلُ سُيُوفِهِمْ اَلْمِسْكِ (المسد طنابی که از لیف خرما بافته شده باشد) فَقَالُوا يَا رَسُولَ اَللَّهِ وَ مَنْ وَصِيُّكَ فَقَالَ هُوَ اَلَّذِي أَمَرَكُمُ اللّهُ بِالاِعْتِصامِ به فقال جَلَّ وَ عزَّ وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللَّهِ جَمِيعاً وَ لاَ تَفَرَّقُوا فَقَالُوا يَا رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ و سلم بَيِّنْ لَنَا مَا هَذَا اَلْحَبْلُ فَقَالَ هو قول الله إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ الله و حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ فَالْحَبْلُ مِنَ اَللَّهِ كِتَابُهُ وَ اَلْحَبْلُ مِنَ اَلنَّاسِ وصيى فَقَالُوا يَا رَسُولَ اَللَّهِ صَلي اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ لاَ مَنْ وَصِيُّكَ فَقَالَ هُوَ اَلَّذِي أَنزَلَ اللَّه فِيه أنْ تَقُولَ نَفْسُ يَا حَسْرَتي عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنبِ اللهِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلمَ وَ مَا جَنْبُ اَللَّهِ هَذَا فَقَالَ هُوَ اَلَّذِي يَقُولُ اَللَّهُ فِيهِ وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا هُوَ وَصِيّى وَ اَلسَّبِيلُ إِلَى مِنْ بُعْدَى) فَقَالُوا يَا رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ بِالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيّاً أَرِنَاهُ (به مانشان بده) فَقَدِ اِشْتَقْنَا إِلَيْهِ (مشتاق او شديم) فَقَالَ هُوَ اَلَّذِي جَعَلَهُ اَللَّهُ آيَةً للمؤمنين اَلْمُتَوَسِّمِينَ فَإِنْ نَظَرْتُمْ إِلَيْهِ نَظَرَ مَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقى اَلسَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ عَرَفْتُمْ أَنَّهُ وصِيى كَمَا عَرَفْتُم أَنَّى نَبِيُّكُمْ فَتَخَلَّلُوا اَلصُّفُوفَ وَ تَصَفَّحُوا اَلْوُجُوهَ (صف ها را بشکافید و چهره ها را نگاه کنید) فَمَنْ أَهْوَتْ إِلَيْهِ قُلُوبُكُمْ (ببينيد دل به كدام طرف توجه پیدا می کند) فَإِنَّهُ هُوَ لِأَنَّ اَللَّهَ عَزَّوَجَلَّ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِى إلَيْهِمْ أَى إِلَيْهِ وَ إِلَى ذُرِّيَّتِهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ ثُمَّ قَالَ فَقَامَ أَبُو عَامِرٍ الأشعرى فِي اَلأَشْعَريِّينَ وَ أَبُو غُرَّة اَلْخَوْلاَنِيُّ فِي اَلْخَوْلاَنِيِّينَ وَ ظَبْيَانُ وَ عُثمان بْنُ قَيْسٍ فِي بَنِي قَيْسٍ وَ عرَنَة الدوْسِيُّ فِي اَلدَّوْسِيِّينَ وَ لاَحِقُ بْنُ عِلاَقَةَ فَتَخَلَّلُوا اَلصّففُوف وَ تَصَفَّحُوا اَلْوُجُوهَ وَ أَخَذُوا بِيَدِ اَلْأَنْزَعِ اَلْأَصْلَعِ اَلْبَطِينِ ⁽³⁾وَ قَالُوا إِلَى هَذَا أَهْوَتْ أَفْئِدَتُنَا يَا رَسُولَ اَللَّهِ (محبت این شخص در دل ما رفت) فَقَالَ اَلنَّبِيُّ صلي اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ أَنْتُمْ نُجَبَةُ اَللَّهِ حِينَ عَرَفتُمْ وَصَّى رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قَبْلَ أَنْ تَعْرِفُوه فَبِمَ عَرَفْتُمْ أَنَّهُ هُوَ (از کجا فهمیدید که او وصی من است) فَرَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ يَبْكُونَ وَ يقولونَ يَا رَسُولَ اَللَّهِ نَظَرْنَا إِلَى اَلْقَوْمِ فَلَمْ تَحِنَّ لَهُمْ قُلُوبُنَا (تمايل به هیچ کدام پیدا نکردیم) وَ لَمَّا رَأَيْنَاهُ رَجَفَتْ قُلُوبُنَا ⁽⁴⁾

ص: 358 آمده است (قتاده که برای ملاقات امام باقر علیه السلام آمده بود به ابو حمزه ثمالی برخورد می کند، به او می گوید محمد باقر کجاست [با یک تعبیر تند]. برای سوال کردن آمدم... در این حین امام باقر عليه السلام وارد مسجد شد و بعد از مدتی خود امام علیه السلام از او احوالپرسی کرد بعد چند جمله ای برای مقام امامت صحبت کردند... بعد قتاده به امام علیه السلام می گوید من شخصیت های بزرگی را دیدم هیچ وقت این حالت به من دست نداد (حالت لرزیدن) امام علیه السلام فرمود می دانی در کجا نشستی... قَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أ تَدْرِى أيْنَ أنْتَ أنْتَ بَيْنَ يَدَىْ بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبَّحُ لَهُ

الْعِلْمِ أنتم (يمنى ها مِنْهُمْ بِالْمَنْزِلَةِ اَلَّتِي سَبَقَتْ لَكُمْ بِهَا اَلْحُسْنَى وَ أَنْتُمْ عَنِ اَلنَّارِ مُبْعَدُونَ قَالَ فَبَقَى هَؤُلاَءِ اَلْقَوْمُ اَلْمُسَمَّوْنَ حَتَّى شَهِدُوا مَعَ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِين عَلَيْهِ السَّلاَمُ اَلْجَمَلَ وَ صِفِّينَ فَقُتِلُوا بِصِفِّينَ رحمهم الله وَ كَانَ اَلنَّبِيُّ صلي اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ بَشَّرَهُم)

بالجنَّة وَ أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُمْ يَسْتَشْهِدُونَ مَعَ عَلِى بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ ⁽¹⁾ چون متن این روایت خیلی قوی است و شواهد زیادی دارد و نقل کردن امثال طبرانی که از نواصب است خود نکته مثبتی است، لذا اشکال سندی وارد نیست و ما این روایت را می پذیریم اگر تطبیق بر یمانی کند. البته مرحوم مجلسی ⁽²⁾ظاهراً آن را بر یمانی تطبیق کرده و فرموده: و المنصور هو الذى يخرج من اليمن قريبا من القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف.

روایت دیگر:

احادیث امام مهدی علیه السلام، ج 2 ص 156 یک روایت مفصل است. (تقریبا دوازده صفحه)

این روایت را دانی در سنن خودش از پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل کرده است.

در جلسات آینده به ارزیابی شخصیت دانی خواهیم پرداخت

وَ آخَرُ دَعْوانا اَنْ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمين

جلسه 49- 89/1/22

روایتی که مرحوم مجلسی در کتاب بحار الانوار می آورد:

باب 39 ما يختص بتعقيب فريضة الظهر

1- فَلَاحُ السَّائِلِ (ابن طاووس، مِنَ الْمُهِمَّاتِ عَقيبَ صَلَاةِ الظُّهرِ الِاقتِداءٌ بِالصَّادِقِ عَلیه السَلام فِي الدٌّعَاءِ لِلمَهدِى عَلیه السَلام الَّذِي بَشَّرَ بِهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ صَلی الله علیه و اله و سَلم أمَّتَهُ فِي صَحيِحِ الرِّوَايَاتِ وَ وَعَدَهُمْ أَنَّهُ يَظْهَرُ فِى أوَاخِرِ الأوقَاتِ كَمَا رَوَاهُ أَبُو مُحَمَّدٍ وَهبَانُ الدنبلى [الدٌّبيلِيٌ] عَنْ أَبِي عَلِى مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بنِ مٌحَمَّدِ بنِ جٌمهٌورٍ الْعَمِّىِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بن جُمْهُورٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ السٌّكَرِيِّ عَنْ عَبَّادِ بن مُحَمَّدٍ المَدَائِنِيِّ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبدِ اللهِ عَلیه السَلام بِالْمَدِينَةِ حِينَ فَرَغَ مِنْ مَكْتُوبَةِ الظُّهْرِ وَ قَدْ رَفَعَ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ وَ هُوَ يَقُولُ أَى سَامِعَ كُلِّ صَوت اى جَامِعَ كُلِّ فَوْت اى بَارِئَ كُلِّ نَفْسٍ بَعْدَ الْمَوْتِ اى بَاعِثٌ اى وَارِثٌ أى سَيِّدَ السَّادَةِ اى إِلَهَ الآلِهَةِ اى جَبَّارَ الْجَبَابِرَةِ اى مَلِك الدٌّنْيَا وَ الْآخِرَةِ اى رَبَّ الْأَرْبَابِ ای مَلِکَ الْمُلُوک اِی بَطَّاشٌ أَى ذَا اَلْبَطْشِ اَلشَّدِيدِاى فَعَّالًا لِمَا يٌرِيدٌأَى مُحْصِیَ عَدَدِ اَلْأَنْفَاسِ وَ نَقْلِ اَلْأَقْدَامِ اى مَنِ اَلسِّرُّ عِنْدَهُ عَلَانِيَةٌ أى مُبْدِئٌ أَيْ مُعِيدُ أَسْأَلُكَ بِحَقِّكَ عَلَى خِيَرَتِكَ مِنْ خَلْقِكَ وَ بِحَقِّهِم الَّذِى أوجَبتَ لَهُم عَلَى نَفسِكَ أن تُصَلِّى عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أهلِ بَيتِهِ وَ أَنْ تَمُنَّ عَلَيَّ السَّاعَةَ بِفَكَاكِ رَقَبَتِي مِنَ اَلنَّارِ وَ أَنْجِزْ لِوَلِيِّكَ وَ ابْنِ نَبِيِّكَ اَلدَّاعِى إِلَيْكَ بِإِذْنِک و آمِینِکَ فِی خَلْقِکَ وَ عَینِک فِی عِبَادِكَ وَ حُجَّتِکَ عَلَى خَلْقِكَ عَلَيْهِ صَلَواتُكَ وَ بَرَكَاتُكَ وَعدَهُ اللَّهُمَّ أَيِّدْهُ بِنَصْرِكَ وَ انْصُرْ عَبْدَكَ وَ قَوِّ أَصْحَابَهُ وَ صَبِّرْهُمْ وَ افْتَحْ لَهُمْ مِنْ لَدُنكَ سُلْطاناً نَصِيراً وَ عَجِّلْ فَرَجَهُ وَ أَمْكِنْهُ مِنْ أَعْدَائِكَ وَ أَعْدَاءِ رَسُولِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ قَالَ (الْمدائني) أَ لَيْسَ قَدْ دَعَوْتَ لِنَفْسِكَ (دعا براي خودتان بود؟)جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ قَدْ دَعَوْتُ لَنُورِ آلِ مُحَمَّدٍ وَ سَابِقِهِمْ وَ اَلْمُنْتَقِمُ بِأَمْرِ اللَّهِ مِنْ أَعْدَائِهِمْ قُلْتُ مَتَى يَكُونُ خُرُوجُهُ جَعَلَنىَ اللَّهُ فِدَاكَ قالَ إِذَا شاءَ مَنْ لَهُ الخَلقُ وَ اَلْأَمْرُ قُلتُ فَلَهُ عَلَامَةٌ قَبلَ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ عَلَأمَاتٌ شَتَّى قُلْتُ مِثْلُ مَا ذَا قَالَ خُرُوجُ دَابَّةٍ مِنَ اَلْمَشْرِقِ وَ رَآيَةٍ مِنَ اَلْمَغْرِبِ وَ فِتْنَةٌ تُظِلُّ (سايه) أَهْلَ الزَّورَا وَ خُرُوجُ رَجُلٍ مِنْ وٌلدِ عَمِّى زَيْدٍ بِالْيَمَنِ وَ اِنْتِهَابُ سِتَارَةِ اَلْبَيْتِ وَ يَفْعَلُ اَللَّهُ مَا يَشَاءُ) ⁽¹⁾

شاهد در این روایت خُرُوجُ رَجُلٍ مِنْ وُلْدِ عَمَّى زَيْدٍ بِالْيَمَنِ است که آن را از دلائل مثبت بودن یمانی قرار می دهند. اما چند نکته:

1- این روایت درحد اشعار به متن مقبول است (نه دلالت) کانه روایت در مقام افتخار و مدح است

2- آیا قیام یمانی از یمن است یا طبق نظر بعضی قیام یمانی از یمن نمی باشد (هر چند قائلند که یمانی اصالتا یمنی است)

4- آیایمانی از علامات محتوم است یا از علامات غیر محتوم، به فرض که مثبت بودن او را با اصرار ثابت کنیم؛ اما این روایت دلالت برحتمی بودن او نمی کند هر چند غیر حتمی را هم ثابت نمی کند.

اما بحث سندی:

قبل از ورود در سند اگر از باب تسامح در ادله سنن (خصوصا با آن توجیهاتی که مرحوم مجلسی و خویی... دارند) به روایت بنگریم و بگوییم روایت در مورد تعقیبات نماز است، دیگر نیاز به بررسی سندی نداریم. ولی اگر بگوییم از مسائل اعتقادی و علامات ظهور است و تکلیف شرعی ایجاد می کند باید بررسی سندی شود.

در بررسی سند به بررسی محمد بن جمهور می پردازیم:

مرحوم خوئی در معجم رجال الحدیث در مورد محمد بن جمهور می گوید:

قال النجاشي: محمد بن جمهور، أبو عبد الله العمى، ضعيف في الحديث، فاسد المذهب و قيل فيه أشياء، الله أعلم بها من عظمها، روى عن الرضا علیه السلام و له كتب: كتاب الملاحم الكبير، كتاب نوادر الحج، كتاب أدب العلم.

أخبرنا محمد بن على الكاتب، قال: حدثنا محمد بن عبد الله، قال حدثنا على بن الحسين الهذلي المسعودی، قال لقيت حسن بن جمهور، فقال لي: حدثني أبي محمد بن جمهور و هو ابن مائة و عشر سنين...

و قال الشيخ: محمد بن الحسن بن جمهور العمى البصرى: له كتب (ذكر جماعة منها: كتاب الملاحم، و كتاب الواحدة، و كتاب صاحب الزمان علیه السلام، و له الرسالة المذهبة عن الرضا علیه السلام و له كتاب وقت خروج القائم علیه السلام أخبرنا برواياته و (كتبه) كلها، إلا ما كان فيها من غلو أو تخليط، جماعة عن أبي جعفر بن بابويه، عن أبيه، عن سعد بن عبد الله، عن أحمد بن الحسين بن سعيد، عنه و رواها محمد بن على بن بابويه، عن ابن الوليد، عن الحسن بن متيل، عن محمد بن أحمد العلوى، عن العمركي بن على، عنه و قال في رجاله في باب أصحاب الرضا علیه السلام محمد بن جمهور العمى: عربی، بصری، غال.

....و قال ابن الغضائری: محمد بن الحسن بن جمهور أبو عبد الله العمى غال، فاسد الحديث، لا يكتب حديثه، رأيت له شعرا، يحلل فيه محرمات الله عزوجل...

اما بیان مرحوم خوئی:

بقى هنا جهات: الأولى: لا شك في اتحاد محمد بن جمهور الذي عنونه النجاشى مع محمد بن الحسن بن جمهور الذي ذكره الشيخ و ابن الغضائری و ذلك لأمور: الأول: استبعاد أن يكونا رجلين في طبقة واحدة لكل منهما كتاب يتعرض الشيخ لأحدهما و يتعرض النجاشي للآخر.

الثاني: أن من عنونه الشيخ لو كان مغايرا لمن عنونه النجاشي، كان اللازم أن يذكره في كتاب الرجال أيضا و لم يذكره.

الثالث: أن راوی کتاب محمد بن جمهور فى أحد طريقى النجاشي، أحمد بن الحسين بن سعيد، و هو بعينه الراوى لكتابه في أحد طريقي الشيخ أيضا.

ثم إن الظاهر صحة عنوان النجاشي، فإن المذكور في الروايات محمد بن جمهور و أما محمد بن الحسن بن جمهور، فلم نظفر و لا برواية واحدة منه، إذا فمحمد هذا إما أنه ابن جمهور، بلا واسطة، أو أنه غير معروف بمحمد بن الحسن.

الثانية: الظاهر أن الرجل ثقة و إن كان فاسد المذهب، لشهادة ابن قولويه بوثاقته، غاية الأمر أنه ضعيف في الحديث، لما في رواياته من تخلیط و غلو و قد ذكر الشيخ، أن ما يرويه من رواياته، فهى خالية من الغلو و التخليط و عليه فلا مانع من العمل بما رواه الشيخ من رواياته ⁽¹⁾

مرحوم خوئی می فرمایند روایاتی را که شیخ طوسی از محمد بن جمهور نقل کرده ما قبول داریم چون طریق شیخ طوسی به ایشان صحیح است و خود شیخ فرمود: من به تمام کتب او طریق دارم مگر کتاب های غلو آمیز او که آن ها را نقل نمی کنم.

حال باید بررسی شود که آیا این روایت در کتب شیخ طوسی وجود دارد یا خیر؟ اگر وجود دارد فبها و إلا فلا

وَ آخَرُ دَعْوانا اَنْ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمين

جلسه 50- 89/1/23

روایت دیگری که برای مثبت بودن یمانی و تایید ایشان به آن استناد نموده اند، روایتی است که أبو عمر و عثمان بن سعيد المقرئ الداني درسنن خودش (السنن الواردة فى الفتن و غوائلها و الساعة و أشراطها) آورده است. (بنده غیر از روایت خطبه غدیر، روایتی به این تفصیل از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ندیده ام)

متن روایت:

596 حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُاللَّهِ بْنُ عَمْرٍو اَلْمُكْتَبُ قِرَاءَةَ مِنًى (من بر استادم مي خواندم عَلَيْهِ قَالَ حَدَّثَنَا عَتَّابُ بْنُ هَارُونَ قَالَ حَدَّثَنَا اَلْفَضْلُ بْنُ عُبَيْدِ اَللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدالصَّمَدِ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْهَمْدَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ اَلْقُلاَنُسَى بِحَلَبٍ قَالَ حَدَّثَنَا عبدالوهاب الخزاز أَبُو أَحْمَدَ اَلرُّقَى قَالَ حَدَّثَنَا مَسْلَمَةُ بْنُ ثَابِتٍ عَنْ عبدالرحمن عَنْ سُفْيَانَ اَلثَّوْرَى عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِراشٍ عَنْ حُذَيْفَةَ قَال:) قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَكُونُ وَقْعَةُ (جُنگ بِالزَّوْرَاءِ قَالُوا يَا رَسُولَ اَللَّهِ وَمَا اَلزَّوْرَاءُ قَالَ مَدِينَةٌ بِالْمَشْرِقِ بَيْنَ أنهَار (الزوراء بيش تر به بغداد تطبیق دارد)) يسكنها شرَارُ خَلْقِ اَللّهَ وَ جَبَابِرَةٌ مِنْ أُمَّتِي تُقَذَّف بِأَرْبَعَةِ أصْنَاف مِنَ الْعَذَابِ بِالسَّيْف و خَسَف و قَذْف و مَسْخٌ و قالَ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ و سَلِمٌ إِذَا خَرَجَت اَلسُّودَانُ طَلَبَتِ اَلْعَرَبُ يَنْكَشِفُونَ حَتَّى يَلْحَقُوا بِبَطْنِ اَلْأَرْضِ أَو قَالَ بِبَطْنِ اَلْأُرْدُنِّ فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ خَرَا السُّفْيَانِيُّ فِي سِتِّينَ و ثَلاثِمَائَةِ رَاكَبٍ حَتّى يَأْتِي دِمَشْقَ فَلاَ يَأْتِي عَلَيْهِ شهرُّ حَتَّى يُبَايِعَهُ مِنْ كَلْبٍ ثَلاَثُونَ الْفاً فَيَبْعَثُ جَيْشاً إِلَى الْعِرَاقِ فَيُقْتُلُ بِالزَّوْرَاءِ مِائَةُ الف و يَنْحَدِرُونَ إلى الْكُوفَةِ فَيَنْهَبُونَهَا فَعِنْدَ ذَلِكَ تخرج دَابَّةٌ مِنَ اَلْمَشْرِقِ يَقُودُهَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ يُقَالُ لَهُ شعيب بْنُ صَالِحٍ فَيَسْتَنْقِذُ مَا فِي أَيْدِيهِمْ مِنْ سَبْيِ أَهَلَ الْكُوفَةَ و يُقَتِلُهُمْ و يُخَرَج جيش آخر مِنْ جُيُوشِ اَلسُّفْيَانِيِّ إِلَى اَلْمَدِينَةِ فَيَنْهَبُونَهَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ يَسِيرُونَ إِلَى مَكَّةَ حَتَّى إِذَا كَانُوا بِالْبَيْدَاءِ بَعَثَ اللَّه عَزَّوَجَالَ جبريل عَليَهُ اَلسَّلاَمِ فَيَقُولُ يَا جِبْرِيلُ عَذِّبْهُمْ فَيَضْرِبُهُمْ بِرِجلِهِ ضَربَةً فَيَخسُف اللّه عَزَّ وَ جَلَّ بِهِمْ فَلاَ يَبْقَى مِنْهُمْ إِلاَّ رَجُلاَنِ فَيَقْدُمَانِ عَلَى اَلسُّفْيَانِيِّ فَيُخْبِرَانِهِ خَسْف اَلْجَيْشِ فَلا يَهُولُهُ ثُمَّ إِنَّ رِجَالاً مِنْ قُرَيْشٍ يَهْرُبُونَ إِلَى قسطنطنية فَيَبْعَثُ اَلسُّفْيَانِيُّ إِلَى عَظِيمِ اَلرُّومِ أَنِ اِبْعَثْ إِلَى بِهِمْ فِي اَلْمَجَامِعِ قَالَ فَيَبْعَثُ بِهَمِ اَلْيَهِ فيضرب أَعْنَاقِهِمْ عَلَى بَابِ اَلْمَدِينَةِ بِدِمَشْقَ قَالَ حُذَيْفَةُ حَتَّى إِنَّهُ يُطَاف بِالْمَرْأَةِ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ فِي اَلثَّوْبِ على مجْلسٍ مجْلسٍ حَتَّى تَأَتِي فَخَذَ اَلسَّفِيَانِيُّ فَتَجْلِسُ عَلَيْهِ و هُوَ فِي المِحْرابِ قَاعِدٌ فَيَقُومُ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَيَقُولُ وَ يْحَكُمْ أَكْفَرْتُمْ بالله بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنَّ هَذَا لاَ يَحِلُّ فَيَقُومُ فَيَضْرِبُ عُنُقَهُ فِي مَسَاجِدِ دِمَشقُ و يُقتُلُ.... كَذَلِكَ اِنْبَعَثَ رَجُلٌ مِنَ اَلرُّومِ فَقَالَ غَلَبُ اَلصَّلِيبِ فَيَقُومُ رَجُلٌ مِنَ المُسلِمينَ إلى الصَّلِيبِ فَيَكْسِرُهُ و يقول اللّه الغَالِبُ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صلى اللهُ عَلَيْهِ و سلم فَعِنْدَ ذَلِكَ يَغْدِرُونَ و هُمْ أَوْلَى بِالْغَدْرِ و تَسْتَشْهِدُ تِلكَ العِصابَةُ فَلا يُفْلِتُ مِنْهُمْ أَحَدٌ فَعِنْدَ ذَلِكَ مَا يَجْمَعُونَ لَكُمْ للملحمة كَحَمْلِ اِمْرَأَةٍ فَيَخْرُجُونَ عَلَيْكُمْ فِي ثَمَانِي غِيَايَةٍ تَحْتَ كُلِّ غِيَايَةٍ اِثْنَا عَشَرَ أَلْفاً حَتَّى يَحِلُّوا بِعُمْقِ أَنْطَاكِيَةَ فَلا يَبْقَى بِالْحِيرَةِ و لا بِالشَّامِ نَصْرَانِيٌ إِلاَّ رَفعُ الصَّليبِ وَ قال ألا مَن كانَ بِأَرْضٍ نَصْرَانِيَّةٍ فَلْيَنْصُرْهَا الْيَوْمَ فَيَسيرُ إمامُكُم و مَنْ مَعَهُ مِنَ المُسْلِمِينَ مِنْ دِمَشْقَ حَتَّى يَحِلَّ بِعُمْقِ أَنْطَاكِيَةَ فَيُبْعَثُ إِمَامُكُمْ إلَى أَهْلِ الشَّامِ أَعِينُونِي و يُبْعَثُ إلَى أَهْلِ... قَالَ حُذَيْفَةُ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ أَفْضَلُ الشُّهَداءِ شُهَداءُ أُمَّتى شُهَداءِ الأَعماقِ وَ شُهَداءُ الدَّجّالِ وَ يَشتَعِلُ الحَدِيدُ بَعضُهُ على بَعْضٍ حَتَّى إِنَّ اَلرَّجُلَ مِنَ المُسلِمينَ لَيَضرِبُ الْعِلْجَ بِالسَّفُّودِ مِنَ الحَديدِ فَيَشُقُّهُ و يَقْطَعُهُ باثْنَينِ وَ عَلَيهِ دِرْعٌ فَتَقتُلُونَهُم مَقْتَلَةً حَتَّى يَخُوضَ اَلْخَيْلَ فِي اَلدَّمِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَغْضَبُ اَللَّهُ تَبارَكَ و تَعالَى عَلَيْهِم فَيَطْعَنُ بِالرُّمْحِ النَّافِذِ و يُضِرُّ بِالسَّيفِ القاطِعِ وَ يُرمى بالقَوسِ الَّتي... فَيَقُومُ مُنَادٍ فِي الْمَشْرِقِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ ادْخُلُوا الشَّامَ فَإِنَّهَا مَعْقِلُ الْمُسْلِمِينَ و إِمَامُكُمْ بِها قالَ حُذَيْفَةُ فَخَيْرُ مَالِ اَلْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ رَوَاحِلُ يَرْحَلُ عَلَيْهَا إلى الشَّامِ و أحمَرَةٌ (جمع حمير يَنْقُلُ عَلَيْهَا حَتَّى يُلْحَقَ بِدِمَشْقَ و يَبْعَثَ إِمَامُهُمْ إلَى الْيَمَنِ أَعِينُونِي (امام درخواست كمک از يمن مِي كند) فيقبلُ سَبْعُونَ أَلْفاً مِنَ اَلْيَمَنِ عَلَى قَلاَئِصَ (جمع قلوصِ "الناقة اَلشَّابَّةُ- مركب هاي هاي تندرو) عدن حَمَائِلِ سُيُوفِهِمُ اَلْمَسَدُ (حمائل آنان طناب هاي از ليف خرما) يَقُولُونَ نَحْنُ عِبَادُ اَللَّهِ حَقّاً حَقّاً لاَ نُرِيدُ عَطاءً و لا رِزْقاً حَتَّى يَأْتُوا المَهْدِى بِعُمْقِ أَنْطَاكِيَةَ فَيَقْتَتِلُ الرُّومُ (اروپائيان) وَ المُسلِمونَ قِتالاً شَديداً فَيُستَشهَدُ مِن)

اَلْمُسْلِمين ثلاثونَ أَلفاً يُقْتُلُ سَبْعُونَ أَمِيراً نُورُهُمْ يَبْلُغُ إِلَى اَلسَّمَاءِ... ⁽¹⁾ اما توضیحی در مورد روایت:

صاحب معجم البلدان ⁽²⁾در مورد کلمه زوراء می گوید:

زوراء تأنيث الأزور و هو المائل و الازورار عن الشيء العدول عنه و الانحراف و منه سميت القوس (كمان) الزوراء لميلها و به سميت دجلة بغداد الزوراء و...

قال الأزهرى و مدينة الزوراء ببغداد في الجانب الشرقي سميت الزوراء لازورار في قبلتها و قال غيره الزوراء مدينة أبي جعفر المنصور و هي في الجانب الغربي و هو أصح مما ذهب إليه الأزهرى بإجماع أهل السير (مورخين) قالوا إنما سميت الزوراء لأنه لما عمرها جعل الأبواب الداخلة مزورة عن الأبواب الخارجة اى ليست على سمتها و فيها يقول بعضهم

ود أهل الزوراء زور فلا تغرر *** بالوداد من ساكنيها

هي دار السلام حسب فلا يطمع *** منها بغير ما قيل فيها

و الزوراء دار بناها النعمان بن المنذر بالحيرة ⁽³⁾

شروع روایات اشاره به جریانات بغداد است. بعضی از قسمت های متن روایت از حذیفه است (نه پیامبر) قال حذيفة فخير مال المسلمين يومئذ رواحل يرحل عليها إلى الشام

ما فعلا از بررسی دلالی اغماض می کنیم و در مورد سند به 2 اشکال اکتفا می کنیم.

1- (عن ربعي بن حراش عن حذيفة) روایت چند طریق دارد که عمده طریق آن حذیفه است. و نقل ربعی از حذیفه نمی تواند صحیح باشد چون هیچ روایتی مستقیماً و بلاواسطه از او نشنیده؛ لذا روایات او از حذیفه معمولا مرسل است. [همین اشکال به روايت اقتدوا بالذين من بعدى ابى بكر و عمر (که برای اثبات حقانیت و خلافت اولی و دومی استناد می کنند) وارد است]

2- أبو عمر و عثمان بن سعيد المقرئ الدانی از قدماست که در قرن 5 وفات نموده است و معاصر شیخ طوسی است. دانی در نزد اهل سنت جایگاه بلندی دارد. ذهبی در مورد او می گوید:

أبو عمرو الداني * الامام الحافظ، المجود المقرئ، الحاذق، عالم الاندلس، ⁽⁴⁾أبو عمرو، عثمان بن سعيد بن عثمان بن سعيد بن عمر الاموى، مولاهم الاندلسي، القرطبي ثم الداني، و يعرف قديما بابن الصيرفي، مصنف "التيسير" و "جامع البيان"، وغير ذلك... قال المغامي: كان أبو عمرو مجاب الدعوة، مالكي المذهب.

و قال الحميدي: هو محدث مكثر، و مقرئ متقدم، سمع بالاندلس (ریشه تفکر او از اندلس است) و المشرق.

قلت المشرق في عرف المغاربة مصر و ما بعدها من الشام و العراق، و غير ذلك، كما أن المغرب في عرف العجم و أهل العراق أيضا مصر، و ما تغرب عنها.

قال أبو القاسم بن بشكوال: كان أبو عمرو أحد الائمة في علم

القرآن رواياته و تفسيره و معانيه، ⁽¹⁾و طرقه و إعرابه، و جمع في ذلك كله تواليف حسانا مفيدة، و له معرفة بالحديث و طرقه، و أسماء رجاله و نقلته، و كان حسن الخط، جيد الضبط، من من أهل الذكاء و الحفظ، و التفنن في العلم، دينا فاضلا، و رعا سنیا (دشمن اهل بیت بود)

و في فهرس ابن عبيدالله الحجرى قال: و الحافظ أبو عمرو الداني، قال بعض الشيوخ: لم يكن في عصره و لا بعد عصره أحد يضاهيه في حفظه و تحقيقه، و كان يقول: ما رأيت شيئا قط إلا كتبته، و لا كتبته إلا و حفظته، و لا حفظته فنسيته...

و قد كان بين أبي عمرو، و بين أبي محمد بن حزم و حشة و منافرة شديدة، (درگیری شدید بود) أفضت بهما إلى التهاجي، و هذا مذموم من الاقران، موفور الوجود.

نسأل الله الصفح.

و أبو عمرو أقوم قيلا، و أتبع للسنة، (ابو عمر ديندار از ابن حزم است) ولكن أبا محمد أوسع دائرة في العلوم، (ابا محمد عالم تر است) بلغت تواليف أبي عمرو مئة و عشرين كتابا. ⁽²⁾

با این همه خصوصیات ذکر شده برای أبو عمر و عثمان بن سعيد المقرئ الدانی در کتب اهل سنت، در هیچ کتاب (تفسیر، رجال، حدیث) از کتاب های شیعه (متقدمین و متاخرین) نامی از دانی (به جهت بعضی خصوصیات او از قبیل دشمن اهل بیت بودن، عالم اندلسی بودن...) نیامده، و مورد احراز علماء ما بوده است.

وَ آخَرُ دَعْوانا اَنْ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمين

جلسه 51- 89/1/28

بسمِ اللّه الرَّحمن الرَّحِيمِ- اَلْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ اَلْعَالَمِينَ و صَلِّي اَللَّه عَلِيٌ مُحَمَّدٌ و آله اَلطَّاهِرِينَ سِيَّمَا اَمَامِ زَمَانِنَا رُوحِي وَ ارِوَاحُ مَنْ سِوَاهُ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاهُ ابتدا چند مطلب را بیان کرده و سپس بحث را ادامه می دهیم:

مطلب اول: تتمه ای بر بحث قبل و روایت دهم از کتاب فلاح السائل

تنها مدرکی که برای آن روایت ذکر کردیم، کتاب فلاح السائل بود. که اگر نگوئیم دلالت دارد لااقل اشاره ای به مثبت بودن یمانی داشت.

اما منابع روایتی که از امام صادق علیه السلام راجع به یمانی آمده، در برخی نقل ها، دعائی نیز ذیل آن نقل شده است، کتاب هائی که آن را نقل کرده اند به ترتیب زمانی عبارتند از:

مطلب دوم: در ارتباط با روایات یمانی روایت مفصلی را از پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله نقل كردیم، چند نکته در این روایت وجود دارد که به آن ها اشاره می کنیم:

نکته اول: در این روایت- که از حذیفه است- و مصادری که آن را نقل می کنند، یمانی وجود دارد، لکن این حدیث در

مقایسه با احادیث دیگری که از پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده از نظر تفصیل و از نظر جامعیت با آن ها خیلی فرق دارد لذا جای تشکیک و اجتهاد هست که اصلا این، حدیث نباشد یا این که راوی چند تا حدیث را با هم ادغام کرده و مضمون آن احادیث را عرضه کرده باشد.

سلمی در عقدالدرر این روایت را از سنن دانی نقل می کند، می گوید:

ذكر هذه القصه في تفصيله الامام ابو جعفر الطبرى عن حذيفه عن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ⁽¹⁾

خلاصه این که این روایت منسوب به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شبیه به قصه می باشد.

نکته دوم: روش، سیاق و نظم این روایت اصلا جنبه بلاغت و فصاحت ندارد، البته ممکن است راوی مضمون چند روایت را بیان کرده باشد که ما به آن اشاره کردیم، لذا نمی توانیم این متن را به عنوان روایت تلقی کنیم.

نکته سوم: جامع البیان طبری، عصام بن رواد او از پدرش او از سفیان بن سعید ثوری و او از منصور بن معتمر و او از ربعی بن حِراش، و او از حذیفه این روایت را نقل می کند. و خود اهل سنت می گویند، ربعی بن حِراش اصلا ملاقاتی با حذیفه نداشته است و نمی تواند از حذیفه بلاواسطه روایت نقل کند.

روایت یازدهم: این روایت را عیاشی ⁽²⁾

قال النجاشی، محمد بن مسعود بن محمد بن عياش السلمى السمرقندى أبو النضر المعروف بالعياشي: ثقة، صدوق، عين، من عيون هذه الطائفة، و كان يروى عن الضعفاء كثيرا، و كان في أول عمره عامى المذهب، و سمع حديث العامة فأكثر منه، ثم تبصر و عاد إلينا، و كان حديث السن، سمع أصحاب على بن الحسن بن فضال، و عبد الله بن محمد بن خالد الطيالسي، و جماعة من شيوخ الكوفيین، و البغداديين، و القميين قال: أبو عبد الله الحسين بن عبيد الله: سمعت القاضي أبا الحسن علی بن محمد قال: لنا أبو جعفر الزاهد: أنفق أبو النضر على العلم و الحديث تركة أبيه، سائرها و كانت ثلاثمائة ألف دينار، و كانت داره کالمسجد، بین ناسخ، أو مقابل، أو قار، أو معلق مملوۀ من الناس، و صنف أبو النضر كتبا منها كتاب التفسير، معجم رجال الحديث ج: 17 ص: 225

اِلْزمِ اَلْأَرْضَ لَا تُحَرِّكَنَّ يَدَكَ وَ لَا رِجْلَكَ أَبَداً حَتَّى تَرَى عَلَامَاتٍ أَذْكُرُهَا لَكَ فِي سَنَةٍ وَ تَرَى مُنَادِياً يُنَادِى بِدِمَشْقَ وَ خَسِفاً بِقَرْيَةٍ مِنْ قُرَاهَا وَ تَسْقُطٌ طَائِفَةٌ مِنْ مَسْجِدِهَا فَإِذَا رأيْتَ اَلتُّرَكَ جَاوَزٌهَا فَأَقْبَلَتِ التُّركُ حَتَّى نَزَلَتِ اَلْجَزِيرَةَ ⁽³وَ أَقْبَلَتِ اَلرُّومُ حَتَّى نَزَلَتِ اَلرَّمْلَةَ ⁽⁴⁾وَ هِيَ سَنَةُ اخْتِلافٍ فِي كُلِّ أَرْضٍ مِنْ أَرْضِ اَلْعَرَبِ وَ إِنَّ أَهْلَ اَلشَّامِ يَخْتَلِفُونَ عِنْدَ ذَلِكَ عَلَى ثَلَاثِ رَآيَاتٍ الأصْهَبِ وَ الأبقَعِ وَ السُّفيانِيِّ مَعَ بَني ذَنَبِ الحِمَارِ مُضَرُ وَ مَعَ السٌّفْيَانِي أَخْوَالُهُ مِنْ كَلْبٍ فَيَظْهَرُ السٌّفْيَانِيٌّ وَ مَنْ مَعَهُ عَلَى بَنِي ذَنَبِ الحِمارِ حَتََّى يَقْتُلُوا قَتْلًا لَمْ يَقْتُلُهُ شَيْءٌ قَط وَ يَحْضُرُ رَجُلٌ بِدِمَشْقَ فَيُقْتَلُ هُوَ وَ مَنْ مَعَهُ قَتْلًا لَمْ يَقْتُلُهُ شَيْءٌ قَطٌّ وَ هُوَ مِنْ بَنِي ذَنَبِ الْحِمَارِ وَ هِيَ الْآيَةُ الَّتِي يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ وَ يَظْهَرُ السٌّفْيَانِي وَ مَنْ مَعَهُ حَتَّى لَا يَكُونَ لَهُ همَّةٌ إِلَّا آلَ مُحَمَّدٍ صَلی الله عَلیه وَ اله و سَلم وَ شِيعَتَهُمْ فَيَبْعَثُ بَعْثاً إِلَى الْكُوفَةِ فَيُصَابُ بِأَنَاسٍ منْ شِيعَةِ آل مُحَمَّدٍ بالْكُوفَة قَتْلًا وَصَلْباً وَ تُقْبِلُ رَآيَةٌ مِنْ خُرَاسَانَ حَتَّى يَنزِلَ سَاحِلَ الدَّجْلَةِ يَخْرُجُ رَجُلٌ مِنَ الْمَوَالِى ضَعِيفُ وَ مَنْ تَبعَهُ فَيُصَابٌ بِظَهرِ الْكُوفَةِ وَ يَبْعَثُ بَعْثاً إِلَى الْمَدِينَةِ فَيَقْتُلُ بِهَا رَجُلًا وَ يَهْرُبُ الْمَهْدِىٌّ وَ الْمَنْصُورُ ⁽⁵⁾مِنْهَا وَ يُؤْخَذُ آلُ مُحَمَّدٍ صَغِيرُهُمْ وَ كَبِيرُهُمْ لَا يُتْرَكُ مِنْهُمْ أَحَدُ)

إِنَّا حٌبِس وَ يَخْرُجُ الْجَيْشٌ فِي طَلَبِ الرَّجُلَيْنِ و يَخْرُجُ الْمَهْدِىٌّ مِنْهَا عَلَى سُنَّةِ مُوسَى خائِفاً يَتَرَقَّبُ حَتَّى يَقْدَمَ مَكَّةَ وَ يُقْبِلُ الْجَيْشُ حَتَّى إِذَا نَزَلُوا الْبَيْدَاءَ وَ هُوَ جَيْشُ الْهَمَلَاتِ خُسِفَ بِهِمْ فَلَا يُفْلِتُ مِنْهُمْ إِلَّا مُخْبِرُ فَيَقُومُ الْقَائِمُ بَينَ الرٌّكْنِ وَ الْمَقَامِ فَيُصَلِِّى وَ يَنْصَرِفُ وَ مَعَهُ وَزِيرٌهُ فَيَقُولُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا نَسْتَنْصِرُ اللَّهَ عَلَى مَنْ ظَلَمَنَا بعد از اتمام صحبت های حضرت علیه السلام: يَجِيءُ وَ اللَّهِ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَ بِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا فِيهِمْ خَمْسُونَ امْرَأَةً يَجْتَمِعُونَ بمَكَّةَ عَلَى غَيْر مِيعَادٍ... ⁽¹⁾ لازم است از دو جهت بحث شود:

جهت اول: دلالت حدیث

برخی تلاش کرده اند به استناد این روایت مثبت بودن چهره یمانی را استفاده کنند که این معنا مستلزم قبول مسائلی همانند فرار حضرت مهدی علیه السلام است، و اصلا معلوم نیست که این روایت مربوط به قبل از ظهور حضرت است یا بعد از ظهور، اگر این روایت مربوط به قبل از ظهور باشد لازمه اش اینست که همه افراد چه دوستان و چه دشمنان از مکان حضرت آگاه باشند، که این مخالف روایات است و اگر بعد از ظهور باشد که دیگر مشکلش بیش تر می شود، لذا دلالت این روایت روشن نیست.

جهت دوم: بررسی سند حدیث

اما در مورد جابربن یزید جعفی باید گفت که هیچ اشکالی در او نیست بر خلاف اهل سنت که در او تشکیک می کنند و به خاطر قبول نکردن جعفی حاضرند هزاران روایت را کنار بگذارند. مراجعه کنید کتاب صحیح مسلم، آن جا مطالب مهمی دارد، از جمله درباره او می گوید:

لا استحل الرواية عنه

هیچ کس نگفته که او مشکل اخلاقی و یا خاصی داشته، تنها مشکل او به اعتراف آن ها اعتقاد به رجعت است، حال اگر اعتقاد داشته باشد که امیر المومنین (استغفرالله) از دین خارج شده و مستحق لعن و جایز القتل است، هیچ گاه نمی گویند لا استحل الرواية عنه ⁽²⁾

عَزَّ وَجَلّ (فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتََّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللهُ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ) فَقَالَ جَابِرٌ لَمْ يَجئْ تَأْوِيلُ هَذِهِ قَالَ سُفْيَانُ وَكَذَبَ فَقُلْنَا لِسُفْيَانَ وَ مَا أَرَادَ بِهَذَا فَقَالَ إِنَّ الرَّافِضَةَ تَقُولُ إِنَّ عَلِيًّا فِي السَّحَابِ فَلَا نَخْرُجُ مَعَ مَنْ خَرَجَ مِنْ وَلَدِهِ حَتََّى يُنَادِى مُنَادٍ مِنْ السَّمَاءِ يُرِيدُ عَلِيًّا أَنَّهُ يُنَادِى اخْرُجُوا مَعَ فَلَانٍ يَقُولُ جَابِرُ فَذَا تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ وَكَذَبَ كَانَتْ فِي إِخْوَةِ يُوسُفَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ و حَدَّثَنِي سَلَمَةَ حَدَّثَنَا الْحُمَيدِىُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ سَمِعْتُ جَابِرًا يُحَدَّثُ بِنَحْوٍ مِنْ ثَلَاثِينَ أَلْفَ حَدِيثٍ مَا أسْتَحِلُّ أنْ أذكُرَ مِنْهَا شَيْئًا وَأنَّ لِى كَذَا وَكَذَا. صحيح مسلم ج1ص 52

مرحوم کشی درباره او می گوید:

عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ اَلْجُعْفِيِّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ بِسَبْعِينَ أَلْفَ حَدِيثٍ لَمْ أُحَدِّثْ بِهَا أَحَداً قَطُّ وَ لاَ أُحَدِّثُ بها أَحَداً أَبَداً قَالَ جَابِرٌ فَقُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّكَ قَدْ حَمَلْتَنِي وِقْراً عَظِيماً بِمَا حَدَّثْتَنِي بِهِ مِنْ سِرِّكُمْ الَّذِى لاَ أُحَدِّثُ بِهِ أَحَداً فَرُبَّمَا جَاشَ فِي صَدْرَى حَتَّى يأخُذني مِنْهُ شِبْهُ اَلْجُنُونِ قَالَ يَا جَابِرُ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَأَخْرِجَ إِلَى الجبّان - قبرسْتَانَ - فاحفِر حَفِيرَةً وَ دلّ رَأْسَك فيها ثمّ قل حدَّثَني محمَّد بن على)

بِكَذَا وَ كَذَا ⁽¹⁾. مرحوم مامقانی در مورد او می گوید: جابر از پیامبر صلی الله عليه وآله وسلم نود هزار حدیث نقل کرده است. بنابراین اشکالی در مورد جابر بن یزید جعفی نیست، اما مشکل از ناحیه ارسال سند است. البته حدیث در بحارالانوار به نقل از غيبة نعمانی با سند ذکر شده و هیچ ارسالی در آن نیست. اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِينَ.

جلسه 52 - 89/1/29

بسمِ اللّه الرَّحمن الرَّحِيمِ - اَلْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وُصَلِّي اَللَّه عَلِيٌ مُحَمَّدٌ وآله اَلطَّاهِرِينَ سِيَّمَا اَمَامِ زَمَانِنَا رُوحِي وَارِوَاحُ مَنْ سِوَاهُ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاهُ روایت یازدهمی که مورد بحث بود حدیثی بود از امام باقر علیه السلام که در این حدیث عبارتی آمده بود که تایید یمانی بود. باید در این حدیث دوباره تامل کنیم، که در کتاب های ما با چه سندی و با چه متنی نقل شده است؟

نقل عياشى يفر المهدى والمنصور داشت. گفتیم این متن بیش از این که مدح یمانی باشد تنقیصی است برای یمانی و حضرت عجل الله تعالى فرجه الشریف از این رو دوباره به این حدیث برگشته آن را بررسی می کنیم.

الزَمِ الارضَ وَلا تُحَرِّكَنَّ يَدَكَ وَلا رِجْلَكَ ابداً حُتّي تَرِيَ عَلاَمَاتٍ این حدیث به دو منبع اصلی بر می گردد:

یک: تفسیر عیاشی (ج 1 ص 64 ح 117) از جابر بن یزید جعفی، به صورت کامل ومفصل

عیاشی همین حدیث را در دو جای دیگر از تفسیرش نقل می کند:

(ج 1 ص 224) از جابربن یزید جعفی و نقل قسمتی از حدیث،

(ج 2 ص 261) بدون ذكر نام جابر از ابراهيم بن عمر ونقل قسمتی از حدیث ⁽¹⁾،

دوم: غیبت نعمانی که تقریبا معاصر با عیاشی است، نعمانی چهار طریق برای این روایت ذکر می کند:

طريق اول: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ هَؤُلاَءِ اَلرِّجَالِ اَأْلَرْبَعَةِ ⁽²عن ابن محبوب قال...)

طريق دوم و سوم: أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكُلَيْنِيُّ أَبُو جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِى بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ وحدَّثَني مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى قَالَ وَ حدثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ غَيْرِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ قَال...

طریق چهارم: حَدَّثَنَا عَبْدُ اَلْوَاحِدِ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْموصلى عَنْ أَبِي عَلَى أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بن أَبى ناشر عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبَى اَلْمِقْدَامِ عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ اَلْجُعْفِي ⁽³قال:...)

همه این طرق قوی هستند (؟)

متنی که نعمانی نقل می کند همان متن عیاشی است، قال ابو جعفر عليه السلام: الزَمِ الأَرضَ وَلاتُحرِّكَنَّ يَدَكَ وَلا رجلک...

شاهد بحث این فراز است: و يبعث السفياني بعثا إلى المدينة فينفر المهدى منها إلى مكة...

برفرض بگوئیم منصور همان یمانی باشد: اگر کسی بخواهد مثبت بودن چهره یمانی را از روایت جعفی ثابت کند باید به طریق عیاشی استناد کند نه نعمانی چون در نقل نعمانی سخنی از منصور (یمانی) به میان نیامده است، از طرفی استناد به طریق عیاشی به علت ارسال درسند، امکان پذیر نیست.

اکنون ببینیم کدام یک از این دو نقل مورد توجه قرار گرفته است:

تا زمان علامه مجلسی و حر عاملی و سید هاشم بحرانی ظاهرا کسی به روایتی که به نقل عیاشی است توجهی نکرده است، اگر اعتنا و توجهی است به نقل نعمانی است.

سیر زمانی نقل روایت مذکور:

الاختصاص شیخ مفید ⁽¹⁾همین نقل نعمانی را از عمرو بن ابی المقدام مطرح می کند ⁽²⁾.

ارشاد شیخ مفید همین طریق عمرو بن ابى المقدام را و تنها ابتدای روایت را نقل می کند ⁽³⁾.

شیخ طوسی در غیبت با نقل از ارشاد یعنی (همان نقل نعمانی) ⁽⁴⁾.

اعلام الوری به نقل از ارشاد ⁽⁵⁾.

خرائج و جرائح قطب راوندی به نقل از غیبت شیخ طوسی ⁽⁶⁾.

كشف الغمة به نقل از ارشاد ⁽⁷⁾.

مستجاد به نقل از ارشاد ⁽⁸⁾.

فصول المهمۀ به نقل از ارشاد ⁽⁹⁾.

منتخب الانوار نیلی، از راوندی (نقل غیبت وارشاد) ⁽¹⁰⁾

تاويل الآيات شرف الدین به نقل از مفید ⁽¹¹⁾.

تا این جا روایت مذکور به نقل نعمانی مطرح می شده و اصلا توجهی به نقل عیاشی نداشته اند، از قرن 12 نقل عیاشی در کتاب هائی که به جمع آوری روایات می پردازند، مطرح می شود.

اثبات الهداة حر عاملى بعض روایات عیاشی را نقل می کند ⁽¹²⁾، درص 727ح51 به نقل از غیبت طوسی و درص732 به نقل از اعلام الورى.

المحجة در دو جابه نقل از عیاشی ⁽¹³⁾

حلية الابرار به نقل از نعمانی ⁽¹⁴⁾

غاية المرام به نقل از نعمانی ⁽¹⁵⁾

بحار الانوار هر دو نقل را از عیاشی و نعمانی بیان می کند ⁽¹⁶⁾.

نور الثقلین، معاصر با مجلسی به نقل از عیاشی ⁽¹⁾

مستدرک الوسائل، به نقل از نعمانی ⁽²⁾

تفسیر برهان در پنج جا از نعمانی و فقط در یک جا از عیاشی ⁽³⁾نقل می کند.

در کتب اهل سنت، ظاهرا نقل عیاشی نیامده، اما در مورد نقل نعمانی:

عقد الدرر به نقل از ارشاد ⁽⁴⁾و نقل از نعمانی ⁽⁵⁾

ينابيع به نقل از المحجۀ ⁽⁶⁾

نتیجه گیری:

از مجموع بحث، این نتیجه به دست می آید که آن نقلی که بیش تر مورد توجه بوده نقل نعمانی و به نقل عیاشی تا قرن دوازده هیچ توجهی نشده و بعد از آن هم اگر نقلی صورت گرفته عمدتا در کتبی بوده که به جمع آوری روایات پرداخته اند، علاوه بر این نقل عیاشی از حیث سند ارسال نیز دارد.

از طرفی نقل عیاشی «یفر المهدى والمنصور» داشت ولی نقل نعمانی ینفر المهدی، آن هم بدون ذکر منصور دارد. همان گونه که معلوم است کلمه یفرّ بار منفی دارد، اما ینفر بار مثبت داشته و به معنای حرکت به سوی مواجهه در جنگ است. لسان العرب در معنای نفر می گوید:

النَّفْرَةُ والنَّفْرُ والنَّفِيرُ: القومُ يَنْفِرُونَ معک و يَتَنافَرُونَ في القتال ⁽⁷⁾ نگاهی به روایت مذکور در کتب اهل سنت ونوع متن و سند آن:

در کتاب الفتن نعیم ابن حماد چاپ انتشارات مكتبه الحيدريه ص 244 وص 253 این روایت ذکر شده است.

در ص 244 این متن آمده است:

روایت دوازدهم: حدثنا الحكم بن نافع عن جراح عن أرطاۀ، (سند این روایت به نظر اهل سنت مشکل ندارد)

قَالَ يُدْخُلُ السُّفْيانِيُّ الكُوفى فَيَسْبِيها ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ويَقْتُلُ مِنْ أهْلِها سِتِّينَ أَلْفاً ثُمَّ يَمكُثُ فيها ثَمانِيَةَ عَشَرَ لَيلَةً يُقسِمُ أموالَها وَ دُخولُهُ مَكَّةَ بِعَدَما يُقَاتِلُ التُّرْكُ والرُّومُ بِقِرقيسِياءَ ⁽⁸ثُمَّ يَنْفَتِقُ عَلَيْهِمْ خَلْفَهُمْ فتقٌ فَتَرْجِعُ طَائِفَةٌ مِنهُم إلى خُراسانَ فَتُقُبَّلَ خَيلُ السُّفيانِيِّ وَيَهدِمُ الحُصونَ حَتَّى يَدْخُلَ الْكُوفَةَ و يَطْلُبُ أَهْلَ خُرَاسَانَ ويَظْهَرُ بِخُرَاسَانَ قَومٌ يُدْعَوْنَ إلى المهدى ثُمَّ يَبْعَثُ اَلسُّفْيَانِيُّ إِلَى اَلْمَدِينَةِ فَيَأْخُذُ قَوْماً مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ حَتَّى يَرِدَ بِهِمُ الكُوفَةَ ثُمَّ يَخْرُجُ المَهْدِىُّ ومَنْصورٌ مِنَ الكُوفَةِ ⁽⁹⁾هاربين ⁽¹⁰⁾ويَبْعَثُ السُّفْيَانِيَّ فِي طَلَبِهِمَا فَإِذَا بَلَغَ الْمَهْدِىُّ ومَنْصورٌ مَكَّةَ نَزَلَ جَيشُ السُّفْيَانِيِّ البَيْداءَ)

فيخسبُ بِهِم ثُمَّ يَخِرا المَهْدِيُّ حَتَّى يَمُرَّ بِالْمَدِينَةِ فَيَسْتَنْقِذَ مَن كانَ فِيهَا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ و تَقَبَّلِ الرَّايَاتُ السُّودُ حَتَّى تَنَازَلَ عَلاَىَ اَلْمَاءِ فَيَبْلُغُ مَنْ بِالْكُوفَةِ مِنْ أصْحَابِ السفْيَانِيِّ نُزُولَهُمْ فيهربون ثُمَّ يَنْزِلُ اَلْكُوفَةَ حَتَّى يَسْتَنْقَذَ مِن فيها مِن بَنِى هاشِمٍ و يَخْرُجُ قَوْمٌ مِن سَوَادِ الْكُوفَةِ يُقَالُ لَهُمُ الْعَصَب ⁽¹لَيْسَ مَعَهُمْ سِلاحٌ إِلاَّ قَلِيلٌ وَفِيُّهِمْ نَفَرٌ مِنْ أَهْلِ اَلْبَصْرَةِ فَيُدْرِكُونَ أَصْحَابَ السفْيَانِيِّ فَيَسْتَنْقِذُونَ مَا في أَيديهِم مِن سَبَى الكُوفَةِ وتَبْعَثُ الرَّايَاتُ السُّودُ بِالبَيْعَةِ إلَى الْمَهْدى.) ⁽²⁾ وَالحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ العالَمينَ.

جلسه 53 - 89/1/30

بسمِ اللّه الرَّحمن الرَّحِيمِ - اَلْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وُصَلِّي اَللَّه عَلِيٌ مُحَمَّدٌ وآله اَلطَّاهِرِينَ سِيَّمَا اَمَامِ زَمَانِنَا رُوحِي وَارِوَاحُ مَنْ سِوَاهُ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ اَلْفِدَاهُ آخرین روایت در زمینه یمانی را نقل و جمع بندی کرده و بعد به بحث نفس زکیه منتقل می شویم.

در جلسه قبل گفتیم در در دو جای کتاب الفتن نعيم بن حماد در مورد یمانی روایت ذکر شده است، اولین مورد صفحه 244بود که بیان شد، مورد دوم روایتی است منسوب به علی بن ابی طالب علیه السلام که در صفحه 253، آن را نقل می کند، برخی از این روایت ممدوح و مثبت بودن یمانی را استفاده می کنند، روایت از این قرار است:

روایت سیزدهم: حَدَّثَنَا اَلْوَلِيدُ و رشدين عَنِ اِبْنِ لَهِيعَةَ عَنْ أَبِي قُبَيْلٍ عَنْ أَبِي رُومَانَ عَنْ عَلَى [عیه السلام] قَالَ يَبْعَثُ بِجَيْشٍ إِلَى المَدينَةِ فَيَأْخُذُونَ مَنْ قَدَرُوا عَلَيْهِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم ويُقْتَلُ مِن بَنِى هَاشِمٍ رِجَالٌ وَنَسَاءَ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَهْرُبُ المَهْدِىُّ والمَبيّضُ مِنَ المَدِينَةِ إلى مَكَّةَ فَيَبعَثُ في طَلَبِهِما وَقَد لَحِقا بِحَرَمِ اللَّهِ وأمنَهُ

این روایت بیانگر اوضاع به هم خورده ای است که در آن زمان سفیانی به مدینه فشار آورده و سپس حضرت مهدی و مبيّض (اگر مراد از مبیض، یمانی باشد) تحت این فشار به مکه می گریزند، برخی از این روایت می خواهند استفاده کنند که یمانی در کنار حضرت و به عنوان مشاور یا وزیر حضور دارد و به این ترتیب مثبت بودن چهره یمانی را اثبات کنند.

اکنون با اغماض از اعتبار مولف و کتابش (چون گفتیم که این شخص از نظر ما چندان اعتباری ندارد) به بررسی سندی روایت فوق الذکر می پردازیم.

محقق كتاب الفتن، ايمن محمد ارطه در پاورقی می گوید: اسناده ضعیف،

سپس در باره ابن لهيعه می گوید: او مدلس است وقد عنعنه. یعنی سند روایت را به عنوان «حدثنا» نیاورده بلکه به عنوان عن فلان... نقل کرده و احتمال تدلیس در سند آن می رود.

نکته این گفته در این جاست که اگر راوی بگوید: حدثنا، یعنی راوی خودش مروى عنه را دیده و از او نقل کرده است، ولی اگر بگوید عن فلان و به اصطلاح معنعن باشد یعنی درسند ممکن است افتادگی وجود داشته باشد. به هر صورت ابن لهيعه در این سند تضعیف شده است ⁽¹⁾

کتاب الكامل في الضعفاء مربوط به ابن عدی جرجانی از قدمای اهل سنت است که در سال 277 هجری به دنیا آمده و در سال 365 از دنیا رفته است. ابن عدی در صفحه 450 در شرح حال حی بن عبدالله مصری روایتی را از حی بن عبدالله نقل کرده، می گوید: پیامبر صلی الله علیه وآله در مرض موت بودند که فرمودند:

اُدْعُوا لِى اخى فَدَعُوا لَهُ اِبابَكْرَ فَاعْرَضْ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ: اُدْعُوا لِى اخى فَدَعُوا لَهُ عَمْرٌو فَاعْرَضْ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ: اُدْعُوا لى اخى فَدَعُوا لَهُ عُثْمَانَ فَاعْرَضْ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ اُدْعُوا لِي اَخِي فَدَعَى لَهُ عَليُّ بْنُ ابي طَالِبٍ فَسَتَرَهُ بِثَوْبٍ وانكب عَلَيْهِ فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ قِيلَ لَهُ مَا قَالَ، قَالَ عَلَّمنِي اَلْفَ بَابٍ يَفْتَحُ كُلُّ بَابٍ الف بَاب. این حدیث را حی بن عبدالله مصری نقل می کند ولی ابن عدی درباره این حدیث می گوید: حدیث منکر، مشکل این حدیث کجاست؟ می گوید: لعل البلاء من ابن لهيعه، اساس مشکل به ابن لهيعه برمی گردد، چرا؟ فانه شديد الافراط في التشيع.

قبلا از کتاب هدی الساری مطلبی را از ابن حجر نقل کردیم که می گوید: التشيع هو حب على بن ابى طالب و تقديمه على ابى بكر. مشكل ابن لهيعه هم این است که دوست دار علی است. سپس ابن عدی درباره ابن لهيعه می گوید: وقد تكلم فيه الائمه ونسبه الى الضعف. صفحه بعد در کتاب الکامل در مورد هریس بن عثمان حمصی می گوید: کان ینتقص عليا وينال منه بعد درباره او می گوید: ما اعلم منه الا خیرا با این که علی بن ابی طلب دشنام می دهد اما درباره اش می گوید: لا نعلم منه الا خيرا. پس معلوم می شود که حب مولا نقطه ضعف است ولی سب مولی مشکلی ندارد. ابن لهيعه از کسانی است که طبق نقل خود اهل سنت تحت تاثیر جو موجود برضد علی علیه السلام قرار نگرفت. امویین بعد از شهادت مولی شروع به پاکسازی خانه ها از دوست داران علی علیه السلام کردند ولی سه خانه را نتوانستند پاکسازی کنند، یکی از آن خانه ها، خانه ابن لهيعه بود آن ها برای متقاعد کردن او حتی از لیث بن سعد کمک گرفتند. لیث شخصیتی بود که به عنوان فقیه وارد مصر شده و شروع به تبلیغات برای امویین کرده بود و مدایح سومی را نقل می کرد و به مولی تنقیص وارد می کرد در یک چنین شرایطی ابن لهيعه تحت تاثیر قرار نگرفت و همچنان محب علی علیه السلام باقی ماند.

در مورد ابو قبیل تنها کسی که او را توثیق کرده احمد است و از صحاح هم کسی به غیر از ترمذی و نسائی از او روایت نقل نکرده است ⁽¹⁾.

در مورد ابورومان باید گفت که او را در هیچ یک از کتب رجالی و تراجم نام نبرده اند، نه در کتب شیعه و نه در کتب اهل سنت. واگر واقعا ابی رومان از علی بن ابی طالب علیه السلام نقل روایت کرده باشد، باید جزء اصحاب حضرت باشد ولا اقل در رجال شیخ طوسی و یا سایر کتاب های رجالی و تراجم باید نام او موجود باشد.

در نقل دوم الفتن ابن حماد، كلمه «يهرب» آمده که مطابق نقل اول است که هاربین داشت که موافق با نقل عیاشی است که تا قرن دوازدهم این نقل معرض عنه بوده است.

خلاصه این روایت از نظر متن وسند مشکل دارد.

نتیجه نهائی:

خلاصه سیزده روایتی بود که در مثبت بودن یمانی به آن استناد شود اما،

دسته اول از آن ها اصلا دلالت بر مثبت بودن یمانی نداشت.

دسته دوم از آن ها که دلالت بر مثبت بودن یمانی داشتند، لكن دلالت بر لزوم تبعیت واطاعت از او نداشتند،

و قسم سوم از روایات که دلالت بر لزوم تبعیت از یمانی می کرد، نتوانستیم سندش را تصحیح کنیم. اگر این روایت سندش درست شود ملزم به تبعیت از یمانی می شویم. که اگر سندش هم درست شود خبر واحدی می شود که معرض عنه است. و کسی آن را از زمان نعمانی تا زمان شیخ حر عاملی نقل نکرده است. و مرحوم حر عاملی هم که آن را نقل کرده، آن را در کتب حدیثی که جنبه فقهی دارند نیاورده و تنها در اثبات الهداه آن رانقل کرده است.

البته برای مثبت بودن یمانی همین استفاضه ای که از این روایات به دست می آید کافی است همان گونه که مبنای مرحوم خوئی در مورد ابن عباس بود، ایشان در مورد ابن عباس می گوید: روایاتی که در مدح ابن عباس است ضعیفند اما چون به حد استفاضه رسیده است ما را از بحث سندی بی نیاز می کند. لذا در مورد یمانی نیز همین گونه می توان گفت اگر این مبنا را قبول داشته باشیم. بحث بعدی ما بحث نفس زکیه است.

والسَّلامُ عَلَيكُم وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ