راه سعادت عوامل اخلاقی دستیابی به خیر دنیا و آخرت

مشخصات کتاب

سرشناسه:جمالی، عبدالرضا، 1335 -

عنوان و نام پديدآور:راه سعادت [کتاب]: (عوامل اخلاقی دستیابی به خیر دنیا و آخرت)/ عبدالرضا جمالی.

مشخصات نشر:بیرجند : پیامبر رحمت، 1396.

مشخصات ظاهری:320 ص.

شابک:200000 ریال: 978-600-97470-2-3

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

يادداشت:پشت جلد به انگلیسی: Abdoreza Jamali. The way to happiness (ethical factors for achieving the good of this world and the hereafter).

یادداشت:کتابنامه: ص. [317] - 320؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:عوامل اخلاقی دستیابی به خیر دنیا و آخرت.

موضوع:اخلاق اسلامی

موضوع:Islamic ethics

موضوع:اخلاق اسلامی -- احادیث

موضوع:Islamic ethics -- Hadiths

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 14

موضوع:Hadith (Shiites) -- Texts -- 20th century

رده بندی کنگره:BP247/8/ج825ر2 1396

رده بندی دیویی:297/61

شماره کتابشناسی ملی:4742107

تألیف: عبدالرضا جمالی

طراح جلد: ؟؟؟؟؟؟؟؟

صفحه آرا:علی نصیرمحمدی

ناظر چاپ: علی رضاوند

ناشر: زمزم هدايت

چاپ: زلال کوثر | نوبت چاپ: اول | تاريخ چاپ: بهار 1396

شمارگان: 1000 | قيمت: 19000 توم-ان

شابک: 0 - 000 - 246 - 964 - 978

ویراستار دیجیتالی : روح الله قاسمی

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

راه سعادت

(چشم‌اندازی به عوامل دستیابی خیر دنیا و آخرت)

عبدالرضا جمالی

انتشارات زمزم هدایت

نجوا

اَلحَمد لِلّهِ الذی جَعَلنا مِن المُتِمَسکینَ بِوِلایةِ اَمیرالْمُؤمِنینَ والاَئِمّةِ عَلَیهِم السّلام.

اَللّهُمّ صَلِّ عَلی مُحَمدِ وَ آلِ مُحَمّدِ وَ عَجل فَرَجَهُم.

اللّهُمَ کُن لِوَلیکَ الحُجةِ بنِ الحَسَن صَلَواتُکَ عَلَیه وَ عَلی ابآئِه،

فی هذِهِ السّاعَةِ، وَ فی کُل ساعَةِ،

وَلیّا وَ حافِظا، وَ قآئِداَ وَ ناصِرأ،

وَدَلیلاً وَ عَینا، حَتّی تُسکِنَهُ اَرضَکَ طَوعا،

وَ تُمَتِعَهُ فیها طَویلا. وَ امنن عَلَینا بِرِضاهُ

وَهَب لَنا رَأفَتَه وَ رَحمَتَهُ

وَ دَعائه وَ خَیرَهَ ما نَنال بِهِ سَعَةً

مِن رَحمَتِکَ وَ فَوزأ عِندَکَ

آمین یا رَبّ العالَمینَ.

فهرست مطالب

مقدمه ... 17

بخش اول: راه‌های شناخت و سرچشمه‌های خیر و نیکی

فصل اوّل: راه‌های شناخت خیر ... 20

1 - فطرت ... 20

2- وحی ... 22

3- عقل ... 23

4- پیشوایان دین ... 24

الف: بیانات راهبردی ... 24

ب: سیره عملی ... 25

فصل دوم: سرچشمه‌های خیر و نیکی ... 27

نخست: قرآن ... 28

1 . سرچشمهٔ خوبی‌ها ... 28

2 . ملاک خیر یا شرّ از نگاه قرآن ... 30

3- جلوهٔ آزمایش ... 31

4- خیرخواهی قرآن در قیامت ... 31

5 . موانع کسب خیر از قرآن ... 34

الف: مادیگرایی ... 34

ب: گناه ... 35

دوم: اهل‌بیت (علیهم السلام) ... 36

1- بنیان هر خیر و نیکی ... 36

2- خیر دنیا و آخرت ... 37

3- راز مهرورزی با اولیای خدا ... 38

سوم: توفیق ... 39

1- بنیان استوار ... 39

2- حقیقت توفیق ... 40

3- جایگاه توفیق الهی ... 41

4- جلوه‌های توفیق در زندگی ... 44

5- پیامدهای واگذاری ... 45

چهارم: شناخت دین حق ... 46

1- بنیان هر نیکی ... 46

2- حقیقت دانش و بصیرت ... 47

3- ارزش عالِم دین‌شناس در قرآن ... 49

4- منزلت عالِم دین‌شناس در روایات ... 51

5- ویژگی‌های دین‌شناسان ... 52

الف: خشوع در برابر خدا ... 52

ب: اهل عمل ... 53

ج: پرستش ... 54

د: اخلاص ... 54

پنجم: ایمان ... 55

1- معنی ایمان ... 56

2- حقیقت ایمان ... 56

3- جایگاه ارزشمند ایمان ... 57

4- درجات ایمان ... 59

5- پیوند ایمان و عمل ... 60

6- آثار و نشانه‌های ایمان ... 62

ششم: عقل ... 64

1- مفهوم عقل ... 64

2- حقیقت خردمندی ... 64

3- فضایل والای عقل ... 65

4- ملاک پاداش و کیفر ... 67

5 - عقل حجّت خدا ... 69

هفتم: هدایت ... 69

1- تعریف هدایت ... 70

2- حیات‌بخشی هدایت ... 71

3- هدایت‌خواهی در سیره پیشوایان ... 72

4- عوامل هدایت‌پذیری ... 73

5 - ارزشمندی هدایت به خوبی‌ها ... 75

بخش دوم: ره‌آورد نیکی در دنیا و آخرت

مراحل اجر و پاداش ... 78

فصل اوّل: ره‌آورد نیکوکاری در دنیا ... 81

1- نیکی به خویشتن ... 82

2- آمرزش گناهان ... 83

3- محبّت خدا ... 84

4- پیوند نیکو با مردم ... 85

5 - نورانیت قلب ... 86

6- حمایت حق تعالی ... 86

7- منزلت نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) ... 87

8 - حکومت بر دل‌ها ... 87

9- فرمانبری آزادگان ... 88

10- افزونی یاران ... 89

11- رفع بلا ... 90

12- ستایش نیکو ... 91

13- افزایش مال ... 92

14- افزایش عمر ... 93

15- سرفرازی و ریاست ... 93

16- حسن عاقبت ... 94

17- برگزیده خداوند ... 95

18 - چند نکته سودمند ... 95

فصل دوم: ره‌آورد نیکوکاری در آخرت ... 97

1- پاداش نیکو ... 97

2- افزونی پاداش ... 98

3 - ثبات قدم بر پل صراط ... 99

4- محبوب و برگزیده خدا ... 99

5- رستگاری ... 100

6- برترین پاداش ... 101

7- پاداش حج و جهاد ... 103

8 - اصلاح امور دنیا و آخرت ... 103

9- امان در آخرت ... 104

10- توشهٔ آخرت ... 105

11- آسانیِ حساب ... 106

12- مقام شفاعت ... 106

13- ورود به بهشت ... 108

14- اهل نیکوکاری ... 110

15- محبوب خداوند ... 110

فصل سوم: پیامدهای ترک نیکوکاری ... 112

اوّل) خروج از ولایت الهی: ... 112

دوم) خروج از ولایت اهل‌بیت (علیهم السلام) : ... 112

سوم) گرفتار لعنت ابدی: ... 113

چهارم) گرفتارگناه شدن: ... 113

پنجم) عذاب قبر: ... 113

ششم) در زنجیر بودن در قیامت: ... 114

هشتم) چهره سیاه در محشر: ... 114

هشتم) واگذاری به خود: ... 114

نهم) محرومیت از سکونت در بهشت: ... 114

دهم) محروم از طعام بهشتی: ... 115

یازدهم) محرومیت از شفاعت: ... 115

بخش سوم: عوامل اخلاقی دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت

فصل اوّل: اخلاق فردی ... 118

عامل یکم: پروامداری ... 118

1- پروا بنیان هر خوبی ... 118

2- مدار کرامت انسان ... 119

3- برترین توشه آخرت ... 120

4- مرکب راهوار ... 122

5- فرزانگان و پرواپیشگی ... 123

عامل دوم: زهدورزی ... 125

1- زهد کلید هر نیکی ... 125

2- ارزش زهد در اسلام ... 126

3- انگیزه‌های زاهدان ... 128

الف: ایثار ... 128

ب: همدردی ... 129

ج: آزادگی ... 131

د: معنویت ... 132

4- جلوهٔ زهد در زندگی فرزانگان ... 134

عامل سوم: قناعت‌پیشگی ... 137

1- مفهوم قناعت ... 138

2- ارزش قناعت‌ورزی ... 138

3- حیات طیّبه ... 140

4- سلطنت جاویدان دنیا و آخرت ... 142

عامل چهارم: سخاوت و بخشندگی ... 143

1- ارزش بخشندگی ... 144

2- فقر و غنا، سبب آزمایش ... - 145

3- جلوه بخشندگی در زندگی پیشوایان ... 146

عامل پنجم: شکیبایی (صبر) ... 148

1- مفهوم صبر ... 149

2- ارزش شکیبایی در اسلام ... 150

3- ریشهٔ صبر و شکیبایی ... 151

4- ره‌آورد شکیبایی ... 152

اول: نیل به مقامات عالی ... 153

دوم: فتح و پیروزی ... 153

سوم: بشارت هدایت ... 154

چهارم: کسب پاداش شهادت ... 154

پنجم: بهشت ... 154

عامل ششم: میانه‌روی ... 155

1- امّت میانه ... 156

2- سیره پیشوایان ... 157

3- میانه‌روی در روابط اجتماعی ... 158

4- تدبیر در امور اقتصادی ... 159

5- میانه‌روی در عبادت ... 160

عامل هفتم: ترک خشم و غضب ... 161

1- خشم کلید هر بدی ... 162

2- تأکید بر مهار خشم ... 163

3- خشم پسندیده ... 165

عامل هشتم: حُسن عاقبت ... 166

1- مفهوم حُسن ختام ... 168

2- اهمیت ویژه حُسن عاقبت ... 168

3- زندگی سعادتمند ... 171

4- اولیای الهی و درخواست حسن عاقبت ... 173

فصل دوم: اخلاق ایمانی ... 175

عامل یکم: یاری خواستن از خداوند ... 175

1- فضیلت دعا ... 176

2- خیرخواهیِ اولیای خدا ... 177

3- شرایط اجابت دعا ... 179

الف: شناخت خدا ... 179

ب: پاکی در آمد ... 180

ج: خشوع ... 180

4- موانع اجابت دعا ... 181

1- گناه ... 181

2- حق الناس ... 182

3- ناسازگاری دعا با حکمت خداوند ... 182

4- اکتفا به دعا ... 182

5 - نفرین مؤمنین ... 183

عامل دوم: خوش گمانی به خداوند ... 183

1- مفهوم خوش گمانی ... 184

2- ریشه‌های خوش‌گمانی به خدا ... 185

3- فضیلت خوش گمانی به حقّ تعالیٰ ... 186

4- امیدواری در فرهنگ نیایشی اسلام ... 188

5- ره‌آورد خوش گمانی و امید ... 190

الف: مقام رفیع ... 190

ب: ثبات قدم ... 190

ج: برترین سرمایه معنوی ... 191

د: ترس از خدا ... 192

ه : آمرزش گناهان ... 192

و: بهشت برین ... 193

عامل سوم: ترجیح آخرت بر دنیا ... 194

1- آخرت‌گرایی در قرآن ... 194

2- عظمت آخرت ... 196

3- حقارت دنیا 197

4- حقیرشماری دنیا در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ... 199

5- پیامدهای دنیاگرایی ... 200

عامل چهارم: بیداری شب ... 202

1- ارزش عبادت شبانه ... 203

2- فضایل و برکات سحرخیزی ... 205

3- بیداری و عبادت شبانه در سیره فرزانگان ... 207

4- موانع فیض شب ... 209

الف: گناه روز ... 209

ب: بیهوده‌گویی و پرخوری ... 210

5- اشاره ... 210

عامل پنجم: خلوص ... 211

1- معیار ارزش‌گذاری اعمال ... 212

2- برترین اندرز قرآن ... 214

3- خلوص در دین‌داری ... 215

4- خلوص و سیر و سلوک ... 216

عامل ششم: سپاسگزاری از حقّ تعالی ... 217

1- مفهوم شکرگزاری ... 218

2- سپاس، عبادتی بزرگ ... 218

3- برترین عمل صالح ... 219

4- سیره معصومین (علیهم السلام) ... 220

5- سپاسگزار حقیقی ... 221

6- آثار سپاسگزاری ... 223

عامل هفتم: یاد خدا ... 225

1- فضیلت یاد خدا ... 226

2- پیشوایان و یاد خدا ... 227

3- آثار یاد خدا ... 229

اوّل: حیات معنوی و روحانی ... 229

دوم: اطمینان و آرامش ... 229

سوم: بصیرت و بینایی ... 230

چهارم: گواراترین زندگی ... 231

پنجم: محبوبیت نزد خدا ... 231

ششم: رهایی از گناه ... 232

هفتم: بهشت ... 233

عامل هشتم: قلب خاشع ... 233

1- مفهوم خشوع ... 234

2- رابطه خشوع با معرفت ... 234

3- کاربرد واژه «خشوع» در قرآن ... 236

4- خوف اولیای خدا ... 236

5- مراتب خوف از منظر علامه طباطبائی (رحمه الله) ... 237

6- راه دست‌یابی به خشوع ... 239

عامل نهم: رضایت از تقدیر الهی ... 241

1- مفهوم خشنودی ... 241

2- برترین نعمت حق تعالی ... 242

3- محبوب‌ترین بندگان خدا ... 243

4- ثمرات خشنودی ... 244

1- زندگی خوش و گوارا ... 244

2- بی‌نیازترین انسان ... 245

3- هم‌نشینی با پیامبران خدا در بهشت ... 245

عامل دهم: زیارت اولیای خدای ... 246

1- مفهوم زیارت ... 247

2- ره‌آورد زیارت ... 248

الف: خشنودی خدا ... 248

ب: تکریم زائر از سوی حق تعالی ... 249

ج: بهشت برین ... 250

فصل سوم: اخلاق معاشرتی ... 253

عامل یکم: مردم‌یاری ... 253

1- ارزش نیکوکاری در اسلام ... 254

الف: در آینه وحی ... 254

ب: از دیدگاه روایات ... 256

2- جلوه‌های مردم‌یاری در زندگی پیشوایان ... 258

عامل دوم: نرم‌خویی ... 260

1- اهمیت و ضرورت مدارا ... 261

2- جلوه‌های نرم‌خویی در زندگی پیشوایان ... 263

3- ره‌آورد نیکوی نرم‌خویی ... 264

4- پیامد‌های تندخویی و خشونت رفتاری ... 266

عامل سوم: قطع طمع‌ورزی ... 268

1- پرهیز از طمع نکوهیده ... 269

2- طمع نیکو و ستوده ... 270

3- ره‌آورد بی‌نیازی از مردم ... 271

یکم: عزت و سربلندی ... 272

دوم: آبرومندی ... 272

سوم: اجابت دعا ... 273

چهارم: برترین توانگری ... 274

عامل چهارم: خوش‌خویی ... 275

1- جلوه‌های خوش‌خویی در زندگی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ... 276

2- حکایت‌های خوش‌خویی ... 277

3- اهمیت پیروی از اخلاق پیامبر (صلی الله علیه و آله) ... 280

4- نجات از مرگ و حُسن عاقبت ... 280

5- بهشت خوش‌خویی ... 281

عامل پنجم: برادری در راه خدا ... 283

1- اهمیت برادری در اسلام ... 283

2- اخوت اسلامی سنّت جاوید ... 285

3- برادری با تمام صفات انسانی ... 285

4- بایسته‌های تحکیم پیوند برادری ... 287

الف - احترام و بزرگداشت ... 287

ب: باخبر بودن از حال برادران دینی ... 288

ج: تحکیم دوستی و برادری ... 288

د: عفو و گذشت ... 289

ه- : اصلاح ذات بین ... 290

عامل ششم: حیاء ... 291

1- مفهوم حیاء ... 291

2- فضیلت حیاء ... 292

3- همراهی حیاء و ایمان ... 293

4- برترین مرتبهٔ حیاء ... 294

5- سرآمد مکارم اخلاق ... 296

6- فرزانگان و شرم و حیاء ... 296

عامل هفتم: صداقت ... 297

1- صداقت و رضایت حقّ تعالی ... 298

2- اهمیت صداقت ... 299

3- اوصاف نیکوی راست‌گویان ... 300

4- جلوه‌های صداقت ... 301

5- راستی و رهایی ... 302

6- دروغ، کلید هر بدی ... 304

عامل هشتم: مشورت ... 305

1- سیره پیشوایان ... 306

2- ویژگی‌های مشاور خوب ... 307

3- آثار و فواید مشورت ... 308

عامل نهم: شادمان سازی ... 310

1- مفهوم شادی ... 310

2- ادخال سرور در سیره سیّدالشهدا (علیه السلام) ... 311

3- ره‌آورد شادسازی ... 312

4- سایهٔ عرش خدا ... 314

منابع و مأخذ ... 317

مقدمه

یکی از مهم‌ترین مسائل مورد توجه بشر خیر و شرّ بوده و هست، همه انسان‌ها با هر عقیده و اندیشه‌ای طالبند خیر دنیا و آخرت را کسب نموده و از شرّ دو جهان در امان باشند. از طرفی اسلام چیزی نیست جز دعوت به خوبی‌ها و خیرات، و آماده‌سازی اسباب و زمینه‌های آن، و برکندن ریشه‌های شر و موانع تحقق آن، به منظور هموار نمودن راه رسیدن به کمال و سعادت انسانی در قرآن کریم و روایات به طور مکرر شاهد استعمال واژه خیر و شر در همه زمینه‌های اعتقادی، اخلاقی، عملی، سیاسی، فردی و اجتماعی هستیم. به طور مثال فقط در قرآن حدود دویست بار واژه خیر و مشتقات آن آمده که نشان از اهمیت فوق‌العاده آن در سرنوشت و سعادت انسان دارد.

از طرف دیگر در روایات اسلامی پاره‌ای از افکار و اعمال پسندیده در شئون مختلف زندگی، به عنوان خیر دنیا و آخرت ذکر گردیده، امّا توجه به سه مطلب مهم ضروری می‌باشد: اوّل: آن که خیر دنیا و آخرت در ابعاد مختلف زندگی انسان بسیار است که در مجموع تعالیم و معارف اسلام آمده، آنچه در روایات و اخبار در باب خیر دنیا و آخرت بیان گردیده و در دسترس ماست بخشی از آن‌هاست.

دوم: اینکه دنیا مزرعه آخرت است، بذر خیری که انسان با ایمان در دنیا می‌افشاند، محصول آن خیر و رحمتی است که در آخرت از سوی خدای متعال به او عطا می‌گردد. سوم: آنکه امور خیر دنیا و آخرت از نظر ارزش معنوی یکسان نیستند، بلکه اثر بعضی در دنیا و آخرت، بیشتر از بعض دیگر است.

چهارم: هر کس به اندازه استعداد و ظرفیت علمی و عملی خود از خیر دنیا و آخرت بهره‌مند می‌گردد.⁽¹⁾

لازم به بیان است که در متون اسلامی، خصوصاً اخلاقی همه اسباب و عواملی که با آن‌ها بتوان به خیر دنیا و آخرت نائل شد، در مجموعه‌ای یا قلمی روان و ساده که قابل بهره‌برداری برای همگان باشد، گردآوری نشده است لذا با عنایت و فضل خداوند متعال مصمّم شدم به آیات و روایات از این زاویه توجه نموده و شرحی مختصر و مفید بر آن بنگارم تا زمینه استفاده همگان از کوثر معارف قرآن و اهل‌بیت (علیهم السلام) هرچند اندک فراهم گردد. اینک این کتاب پیش روی شماست.

در پایان، مراتب سپاسگزاری خود را از همه اساتید ارجمند، به ویژه حجةالاسلام موفق که این حقیر را با راهنمایی‌های خود یاری نموده‌اند، اعلام کرده، از همه کوشندگان که این پژوهش را در کنار مجموعهٔ ارزشمند میراث فرهنگ متعالی و معارف دریاوش اسلام و پیشوایان دین (علیهم السلام) و دانشوران گرامی پذیرفته و به طبع و نشر آن همّت می‌گمارند، قدردانی می‌نمایم. امید است این تلاش اندک در پیشگاه خداوند تبارک و تعالی مقبول و مورد رضایت نگین هستی یعنی وجود مبارک امام عصر (علیه السلام) قرار گیرد. ان‌شاءالله.

توفیق از خداست

عبدالرضا جمالی - قم

بخش اول : راه‌های شناخت و سرچشمه‌های خیر و نیکی

اشاره

فصل اوّل: راه‌های شناخت خیر

فصل دوم: سرچشمه‌های خیر

فصل اوّل : راه‌های شناخت خیر

1 - فطرت

هر کس با هر گرایش اعتقادی و چهارچوب فکری و مذهبی، و به طور فطری، زیبایی خیر و زشتی شرّ را تشخیص می‌دهد. به عبارت دیگر شناختِ خیر و شرّ با ذات و حقیقت فطری انسان درآمیخته است، که آفرینش همه انسان‌ها بدین گونه است که ذاتاً به خیر تمایل دارند و از شرّ بیزارند. این حقیقت در آینه وحی و کلام معصومین این گونه بازتاب یافته است:

امام صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه شریفه {وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ}؛ او را به دو راه هدایت کردیم⁽¹⁾می‌فرماید: «نَجِدَ الْخَیْرِ وَالشرِّ؛⁽²⁾راه خیر و راه شرّ».

این هدایت همان هدایت فطری است که قرآن در آیه‌ای دیگر، از آن به الهام تعبیر کرده است: {وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا}؛⁽³⁾«سوگند به آنکه نفس را آفرید و فجور و تقوایش را به او الهام نمود».

الهام تقوا همان هدایت فطری به سوی راه خیر، و الهام فجور همان هدایت به سوی راه شرّ است. خدای سبحان انسان را بدینگونه آفریده که می‌تواند خیر و فجور (شرّ) را تمیز دهد. از این رو هر انسانی می‌داند عدالت، نیکوست و ستم، زشت و بد است. احسان به دیگران نیکوست و تجاوز به حقوق مردم بد است.

حال اگر این شناخت و آگاهی از انسان گرفته شود، در واقع انسانیت از او سلب شده و با حیوانات دیگر فرقی نخواهد داشت. امام علی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «مَنْ لَمْ یَعْرفِ الْخَیْرِ وَالشَّرِّ فَهوَ بمَنْزِلَةِ الْبَهِیمَةِ؛⁽¹⁾هر کس نیکی را از بدی نشناسد، هم چون حیوان است».

آیةالله جوادی آملی (حفظه الله) در این باره می‌فرماید:

انسان که در آغاز به دنیا می‌آید، اگر آلوده به تبهکاری نشود، امین و صادق است و بعد تحت تأثیر خانواده یا محیط به آلودگی و تبهکاری متمایل می‌شود... انسان گرایش به کمال مطلق و خیر و پاکی دارد گرچه خدا به او فجور و تقوا را نیز الهام کرده، او به خیر و شرّ و خوب و بد آگاه است ولی میلش به سمت تقوا و خیر و خوبی است به شرط این که سوء تربیت خانواده یا محیط جامعه او را آلوده نکند و اگر انسانی در اثر تربیت غلط در مسیر فجور و شرّ و بدی قرار گرفت این سیر و حرکت در واقع تحمیل بر حقیقت اوست.⁽²⁾

از سوی دیگر، کارهای خیر با فطرت انسان هماهنگ است و موجب آرامش قلب می‌شود، بر خلاف شرّ که دل با آن آرامش نمی‌یابد. از این رو پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند:

«آنچه تو را به تردید می‌افکند واگذار و به سوی چیزی رو کن که در تو تردید نمی‌انگیزد. زیرا نیکی مایه اطمینان و آرامش، و بدی موجب تردید و اضطراب است».⁽³⁾

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) در پاسخ شخصی که از حلال و حرام سؤال کرده بود، فرمودند:

«نیکی، آن است که دل با آن آرام می‌گیرد و قلب با آن اطمینان یابد، و گناه (شرّ) آن است که جان با آن آرام نشود و قلب با آن اطمینان نیابد».⁽⁴⁾

2- وحی

یکی دیگر از راه‌های شناخت خوبی و بدی، آیات وحی می‌باشد زیرا خداوند احاطه کامل بر مصالح و مفاسد امور انسان دارد.

نکته مهم و قابل دقت، این است که عقل و فطرت از تشخیص تمام مصادیق خیر و شر ناتوانند، زیرا بر همه مصلحت‌ها و مفسده‌ها احاطه ندارند. انسان گاه به دلیل دلبستگی و احساس علاقه به چیزی، آن را خیر می‌پندارد. یا به دلیل نداشتن علاقه یا رابطه با چیزی، آن را شرّ می‌انگارد. این حقیقت در قرآن کریم این گونه به انسان هشدار داده شده است: {وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ}؛⁽¹⁾چه بسا چیزی را خوش نمی‌دارید، ولی برایتان خوب است، و چه بسا چیزی را دوست می‌دارید، ولی برایتان بد است.

در جای دیگر می‌فرماید: {فَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا}؛⁽²⁾چه بسا چیزی را خوش نمی‌دارید ولی خداوند برای شما در آن خیر فراوان قرار می‌دهد.

ازسوی دیگر، آن احساس گذرا و ناپایداری که برای انسان پیش می‌آید و از چیزی خوشش می‌آید و با آن خو می‌گیرد، یا از چیزی بدش می‌آید و از آن بیزار و گریزان می‌گردد، نشانه خیر یا شر بودنِ آن نیست. بلکه ملاک خیر و شر بودن یک چیز، در نقش آن در آسایش ابدی و خوش‌بختی درازمدّت انسان نهفته است.⁽³⁾این حقیقت در بیانات راهبردی پیشوایان دین این گونه بازتاب یافته است: امام علی (علیه السلام) می‌فرماید:

مٰا شَرٌّ بِشَرٍّ بَعْدَهُ الْجَنَّةُ، وَمٰا خَیْرٌ بِخَیْرٍ بَعْدَهُ النّارُ، کُلُّ نَعِیمٍ دَونَ الْجَنَّةِ مَحْقورٌ، وَ كُلُّ بَلاءٍ دُونَ النّارِ عٰافِیَةٌ؛⁽⁴⁾

«شرّی که پس از آن بهشت است، شرّ نیست و خیری که در پی آن، آتش دوزخ است،خیر نیست. هر نعمتی کم‌تر از بهشت ناچیز است و هر بلا و رنجی کم‌تر از دوزخ، عافیت است».

همان گرامی (علیه السلام) می‌فرماید:

اِنَّ اللهَ سُبْحٰانَهُ اَنْزَلَ كِتاباً هادِیاً یُبَیِّنُ فِیهِ الْخَیْرَ وَ الشَّرَّ، فَخُذوا نَهْجَ الْحَقِّ تَهْتَدُوا، وَاصْدِفُوا عَنْ سَمْتِ الشَّرِّ تَقصُدُوا؛⁽¹⁾

خداوند کتابی هدایتگر، فرو فرستاده که خوب و بد در آن، بیان می‌کند. پس روش حقّ را در پیش بگیرید تا راه یابید، و از راه بدی رویگردان شوید تا به راه آیید.

بنابر آنچه بیان شد، وحی به عنوان سرچشمه‌ای که به تمام مصلحت‌ها و مفسده‌ها احاطه کامل دارد، می‌تواند برای تأمین سعادت ابدی انسان، کامل‌ترین برنامه زندگی را ارائه دهد.

3- عقل

یکی دیگر از راه‌های شناخت خیر و شرّ، عقل است که خداوند تبارک و تعالی دروجود همه انسان‌ها به ودیعه نهاده است. از این رو آنچه عقل سالم حکم می‌کند شرع مقدس اسلام نیز همان را تأیید می‌نماید و برعکس. آنچه شرع بیان نموده و دربر دارد، عقل سلیم آن را امضاء می‌کند. شریعت اسلام همه معارف و حقایق را که موجب دست‌یابی انسان به خیر دنیا و آخرت می‌گردد، به ارمغان آورده است، عقل نیز همه معارف و حقایق شرع را درک و تأیید می‌نماید. از جمله معارف و حقایق، شناخت خیر و شرّ، خوبی و بدی است. پس یکی از راه‌هایدرک و تشخیص خوبی‌ها از بدی‌ها ، عقل سالم است که هماهنگ با شرع و فطرت انسانی است. چنانکه مشهور است:

«آنچه عقل سالم حکم می‌کند، شرع مقدس اسلام نیز همان را تأیید می‌نماید، و هر آنچه شرع مقدس بیان نموده عقل سالم آن را امضا می‌نماید».

در حدیثی معروف از امام صادق (علیه السلام) در تبیین سپاهیان عقل و جهل، «خیر» نخستین سپاه عقل و «شرّ» اولین سپاه جهل شمرده شده‌اند می‌فرمایند:

ثَمَّ جَعَلَ لِلْعَقْلِ خَمْسَ وَ سَبْعینَ جُنداً... فَكانَ مِمّٰا اَعْطیَ الْعَقلَ مِنَ الْخَمْسةِ

وَالسَّبعینَ الجُندَ: اَلخیرُ. وَهوَ وَزیرُ الْعَقْلِ وَ جَعَلَ ضِدَّهُ الشَّرَّ. و هوَ وَزیرُ الجَهل؛⁽¹⁾

خداوند برای عقل هفتاد و پنج سپاه قرار داد... از جمله هفتاد و پنج سپاهی که به عقل عطا فرموده، یکی خیر است که وزیر عقل است، و ضدّ آن را شرّ قرار داد که وزیر جهل است.

«معنای» عقل در این جا، وجدان اخلاقی است. از این رو، انجام دادن کارهای خیر، موجب تقویت آن است و انجام کارهای شر، موجب ضعف آن. هم چنین خیر، همه ارزش‌های اعتقادی، اخلاقی و عملی را دربر می‌گیرد و شرّ شامل همه ضد ارزش‌ها می‌شود. از این رو آن دو سرآغاز سپاه عقل و جهل قرار گرفته‌اند.⁽²⁾

4- پیشوایان دین

الف: بیانات راهبردی

اشاره

از شمار سرچشمه‌های خیر و هر نیکی، یکی هم اهل‌بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) هستند. این حقیقت در فرهنگ روایی اسلام، این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در وصف اهل‌بیت خویش این گونه فرمودند:

بِهِمْ یَعْمُرُ بِلادَهُ، وَ بِهِمْ یَرْزُقُ عِبادَهُ، وَ بِهِمْ نَزَّلَ الْقَطْرَ مِنَ السَّماءِ، وَ بِهِمْ یُخْرِجُ بَرَكٰاتِ الْاَرْضِ؛⁽³⁾

«به سبب آنان، سرزمین‌های خدا آباد می‌شود و به خاطر آنان، بندگان خدا روزی می‌خورند و به سبب آنان، خداوند از آسمان، باران می‌فرستد و برکت‌های زمین را می‌رویاند».

2- امام صادق (علیه السلام) درباره معراج پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«خداوند عزّوجلّ چون پیامبرش را به معراج برد... به او وحی فرمود: «ای محمّد، بر خود و خاندانت درود فرست». محمّد (صلی الله علیه و آله) گفت: «درود خدا بر

من و خاندانم و چنین کرده است». آن گاه توجه کرد. صف‌هایی از فرشتگان، فرستادگان و پیامبران دید. به او گفته شد: «ای محمّد! بر آنان سلام گو». گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیْكُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكاتُهُ؛ سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد». آن‌گاه خدا به او وحی کرد: «سلام و درود و رحمت و برکات، تویی و فرزندان تو هستند».⁽¹⁾3- افزون بر آن، در حدیث پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) است که فرمود: «اَتٰانی مَلَكٌ فَقالَ لی: اَنْتَ قُثَمٌ، اَیْ مُجْتَمَعٌ، وَالْقَثومُ: اَلْجامِعُ لِلْخَیْرِ؛⁽²⁾فرشته‌ای نزد من آمد و به من گفت: تو قُثَم هستی یعنی محل اجتماع، و قثوم یعنی جامع نیکی».

4 – افزون بر آن، امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) در جواب شخصی که از او سؤال کرد، خیر چیست؟ فرمودند: «لَیْسَ الْخَیْرُ اَنْ یَكْثُرَ مالُكَ وَ وَلَدُكَ؛ خیر و خوبی آن نیست که مالت فراوان و فرزندانت زیاد شوند».

وَلكِنَّ الْخَیْرَ اَنْ یَكْثُرَ عِلْمُكَ: خیر در این است که علمت زیاد شود.

وَ اَنْ یُعْظِمَ حِلْمُكَ: و این که بردباری‌ات افزون گردد.

وَ اَنْ تُباهِیَ النّاسَ بِعِبٰادَةِ رَبِّكَ: و این که با پرستش پروردگارت به مردم مباهات کنی.

فَاِنْ اَحْسَنْتَ حَمِدَتْ اللهَ: هرگاه کار نیکی کردی خدا را سپاس گویی.

وَ اِنْ اَسَأْتَ اَسْتَغْفَرْتَ اللهَ: و اگر گناهی از تو سرزد آمرزش بخواهی.

وَ لٰا خَیْرَ فِی الدُّنْیا اِلّٰا لِرَجُلَیْنَ: دنیا فقط برای دو کس خوب است.

رَجُلٍ اَذْنَبَ ذُنوباً فَهُوَ یَتَدارَکُها بِالتَّوْبَةِ: کسی که گناهی کرده و می‌خواهد با توبه جبران کند.

وَ رَجُلٍ یُسارِعُ فِی الْخَیْراتِ: و کسی که با سرعت به سراغ کارهای خیر می‌رود.⁽³⁾

ب: سیره عملی

همان گونه که بیان شد، وجود مبارک پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت مکرّم ایشان (علیهم السلام) خزانه و سرچشمه‌های همه خوبی‌ها هستند، از طرفی پذیرش ولایت آنان، عشق‌ورزی

صادقانه آن ذوات مقدس و پیروی از فرامین حیات‌بخش آنان، موجبات کسب خیر دنیاو آخرت را برای انسان فراهم می‌نماید. این حقیقت در بیانات راهبردی پیشوایان، اینگونه شاهد هستیم. برای نمونه:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «مَن مَنَّ اللهُ عَلَیْهِ بِمَعْرِفَةِ اَهْلِ بَیْتی وَ وِلٰایَتَهُمْ فَقَدْ جَمَعَ اللهُ لَهُ الْخَیْرَ کُلُّهَ؛⁽¹⁾خداوند هر کس را به معرفت و ولایت اهل‌بیت من منّت نهد، در واقع تمام خیر و خوبی‌ها را برایش فراهم نموده است».

ابن عباس از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل کرده که آن حضرت فرمودند: «مَن سَرَّهُ اَنْ یَجْمَعَ اللهُ لَهُ الْخَیْرَ کُلِّهِ، فَلْیُوالِ عَلیِّاً بَعْدی وَ لِیُوالِ اَوْلِیاءَهُ وَلِیُعادِ اَعْدائَهُ؛⁽²⁾کسی که خشنود می‌شود خداوند تبارک و تعالی تمام خوبی‌ها را برای جمع کند، پس باید ولایت علی (علیه السلام) و سرپرستی او را بعد از من قبول کند، دوستان او را دوست بدارد، و با دشمنان او دشمنی کند».

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) درباره عظمت‌محبت وولایت علی (علیه السلام) وبرکات فراوان آن فرمودند:

«آسایش و راحت، کامیابی و رستگاری، پیروزی، برکت، عفو، تندرستی و عافیت، یاری و پیروزی و توان‌مندی، و شادی و محبت، از سوی خدای متعال بر کسی باد که علی‌بن‌ابی‌طالب را دوست بدارد، ولایت او را بپذیرد، به او اقتدا کند، به برتری او اقرار نماید، و امامان پس از او را به ولایت بپذیرد. و بر من سزاوار و حتمی است که در شفاعتم وارد کنم، و بر پروردگار من است که دعای مرا دربارهٔ آنان بپذیرد. و آنان پیروان من‌اند و هر کس از من پیروی کند، از من است».⁽³⁾

بنابر آنچه بیان شد، تنها راه رسیدن به همهٔ خوبی‌های دنیا و آخرت، دست‌یابی به معرفت، محبّت و ولایت اهل‌بیت (علیهم السلام) ، توام با اطاعت و پیروی از امر و نهی آنان می‌باشد. زیرا پیروی از فرامین آن ذوات مقدس، پیروی از دستورات قرآن است. و این دو یعنی قرآن و عترت از هم جدا نبوده و نیستند و نخواهند بود.

فصل دوم : سرچشمه‌های خیر و نیکی

اشاره

قبل از بیان بنیان‌های خیر و نیکی، توجه به این حقیقت ضروری است که منشأ هر امر خیر و نیکی تنها خداوند است. این حقیقت در آیات قرآن به وضوح بیان شده است. برای نمونه: خدای متعال می‌فرماید:

{قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}؛⁽¹⁾

(ای پیامبر) بگو: بارخدایا ای پادشاهی ملک هستی، تو هر که را خواهی ملک و سلطنت بخشی و از هر که خواهی می‌گیری، و به هر که خواهی عزّت و اقتدار می‌بخشی و هر که را خواهی خوار گردانی هر خیر و نیکی به دست توست و تو بر هر چیز قادری.

علامه طباطبائی (رحمه الله) در تفسیرگرانسنگ المیزان ذیل آیه شریفه فوق و جمله «بیدك الخیر» اینگونه بیان می‌نماید:

جمله مورد بحث یعنی (بیدک الخیر) دلالت دارد بر اینکه خیر منحصر در خدای متعال است. چون کلمه (بیدک) خبر و (الخیر) مبتداست و خبر وقتی بر مبتدا مقدم شود، مخصوصاً وقتی (ال) بر سر داشته باشد حصر را می‌رساند و معنای جمله چنین می‌شود:

«امر هر خیر مطلوبی تنها به دست تو و منتهی به تو است و این تویی که هر خیری را عطا می‌کنی».⁽¹⁾

در جای دیگر خدای متعال این گونه بیان می‌فرماید:{وَإِن يَمْسَسْكَ اللّهُ بِضُرٍّ فَلاَ كَاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِن يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدُيرٌ}؛ اگر از خدا به تو ضرری رسد هیچ کس جز خدا نتواند تو را از آن ضرر برهاند و اگر از او به تو خیری رسد (هیچ کس تو را از آن منع نتواند کرد) که او بر هر چیز قادر و تواناست.

صاحب تفسیرالمیزان ذیل آیه شریفه فوق این گونه بیان می‌نماید:

«در این آیه صریحاً توضیح می‌دهد که خیرات و شرور منحصر به اطعام و عذاب قیامت نیست بلکه خیرات و شرور دیگری نیز هست که خداوند آدمی را به آن متنعم و به این عذاب می‌کند، نه کسی می‌تواند جلوی آن را بگیرد و نه این را دفع کند، آری اوست که بر هر چیز قادر است. و همین امید خیر، آدمی را وادار می‌کند که تنها او را معبود و اله خود بگیرد».⁽²⁾

افزون بر آن در فرهنگ نیایشی اسلام، این حقیقت به روشنی تمام بیان شده است، تمام خیرها و خوبی‌ها فقط از ناحیه خداوند تبارک و تعالی، نصیب انسان می‌گردد. برای نمونه: امام سجاد (علیه السلام) به درگاه ایزد منّان عرضه می‌دارد: «لَیْسَ لَنا مِنَ الْاَمْرِ اِلّٰا قَضَیْتَ وَ لٰا مِنَ الْخَیْرِ اِلّٰا مٰا اَعْطَیْتَ؛⁽³⁾به غیر آنچه فرمان تو بر آن رفته کاری نتوانیم، و جز آنچه تو بر ما بخشی خیری به ما نمی‌رسد».

برخی از مهم‌ترین و مشهورترین سرچشمه‌های خیر و نیکی به قرار زیر است:

نخست: قرآن

1 . سرچشمهٔ خوبی‌ها

قرآن منشأ و ریشه‌های همه خوبی‌هاست، زیرا از جانب خدای متعال بر قلب پاک و منزّه شخص اوّل عالم هستی و خاتم پیامبران حضرت محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله)

نازل فرموده است، همانگونه که بیان شد، خداوند تبارک و تعالی منشأ همه خیرات و برکات است، کلام او نیز که به صورت قرآن متجلّی شده است ریشه همهٔ خوبی‌ها و خیرات در عالم هستی است. ولی این حقیقت فقط، پرهیزگاران درک می‌کنند.

خدای متعال در این باره می‌فرماید: {وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْاْ مَاذَا أَنزَلَ رَبُّكُمْ قَالُواْ خَيْرًا}؛⁽¹⁾به کسانی که پروا پیشه کردند، گفته می‌شود: پروردگارتان چه فرو فرستاد؟ گویند: نیکی.

علامه طباطبائی (رحمه الله) ذیل آیه شریفه بیان می‌دارند:

«این که از قول مسئولین حکایت کرد که در جواب سائل گفتند: (خیراً) معنایش این است که خدا خیر نازل کرده، چون قرآنی نازل کرده که متضمن معارف و شرایعی است که در اخذ آن خیر دنیا و آخرت است. و در این که گفتند: (خیراً)، اعتراف به دو چیز است یکی اینکه: قرآن کریم از طرف خدا نازل شده است. دوم: اینکه متضمن سعادت دنیا و آخرت بشر است.»⁽²⁾

در جای دیگر خدای متعال فرموده است: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُواْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}؛⁽³⁾و این کتابی است که نازل کردیم و خجسته و مبارک است پس از آن پیروی کنید پروا داشته باشید، باشد که مورد رحمت قرار گیرید.

در سوره انبیاء نیز قرآن را ذکر مبارک بیان فرموده: {وَهَذَا ذِكْرٌ مُّبَارَكٌ أَنزَلْنَاهُ أَفَأَنتُمْ لَهُ مُنكِرُونَ}⁽⁴⁾و این یادی خجسته است که آن را فرو فرستادیم، آیا شما آن را انکار می‌کنید؟

در این آیه شریفه مراد از ذکر قرآن است، و کلمه مبارک به معنای ادامه خیر و یا خیر مداوم است، بر این اساس قرآن در تمام دوران و اعصار برای بشر در تمام زمینه‌ها سرچشمه خیر و برکت است.

2 . ملاک خیر یا شرّ از نگاه قرآن

خداوند تبارک و تعالی احاطه کامل به همه عالم هستی دارد. می‌داند که خیر واقعی و شرّ حقیقی برای انسان کدام است. امّا انسان به دلیل جاهل بودن به حقیقت خیر و شرّ، چه بسا خواستار چیزی باشد که در حقیقت برای او شرّ است. این حقیقت در آینه وحی این گونه شاهد هستیم. برای نمونه: خدای متعال می فرماید: {وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ وَاللّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ}⁽¹⁾چه بسا چیزی که شما آن را ناگوار شمارید، ولی به حقیقت خیر و صلاح در آن بوده و چه بسا چیزی که شما دوست دارید و در واقع شرّ و فساد شما در آن است. و خداوند به مصالح امور دانا و شما نادانید.

از ابن عباس روایت شده که من بر پشت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سوار شده بودم، فرمود: «ای ابن‌عباس، از خدا به آنچه برایت مقدّر کرده راضی باش، هر چند مخالف با خواسته و آرزویت باشد. برای این که مقدرات تو از پیش در کتاب خدایت ثبت شده». عرضه داشتم: یا رسول الله این در کجای قرآن است؟ با این که من قرآن را خوانده‌ام و چنین چیزی به یاد ندارد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: آیه

{وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ وَاللّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ}.⁽²⁾

بنابر آنچه بیان شد، ملاک کراهت یا محبت و یا خیر و شرّ بودن چیزی برای انسان، گمان‌زنی خود انسان نیست، چه بسیار موارد پیش آمده ومی‌آید که کراهت و محبت ما به چیزی تعلّق می‌گیرد که واقعیت ندارد. از این رو ملاک خیر یا شرّ بودن هر چیز آن است که خداوند علیم و حکیم برای بنده‌اش بپسندد و بخواهد. بدین سال بنده باید در تمام امورات زندگی دنیویو اخروی، مادی و معنوی راضی به رضایت و تقدیرات پروردگار خویش باشد، و در پرتو این بصیرت الهی به خیر دنیا و آخرت نائل گردد.

3- جلوهٔ آزمایش

آزمایش الهی، یکی از سنت‌های عمومی خداوند است. هیچ کس از امتحان مستثنی نیست، یکی از ابزار و اسباب آزمایش از سوی خداوند خیر و شرّ است. این حقیقت در آموزه‌های قرآن و کلام پیشوایان این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

خدای متعال در این باره می‌فرماید: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ}⁽¹⁾هر نفسی، در عالم رنج و سختی مرگ را می‌چشد، و ما شما را با بد و نیک و خیرات و شرور عالم مبتلا کردیم، تا شما را بیازماییم و هنگام مرگ به سوی ما باز می‌گردید.

علامه طباطبائی (رحمه الله) می‌فرماید:

{وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} یعنی شما را به آنچه کراهت دارید از قبیل مرض و فقر و امثال آن، و به آنچه دوست دارید مثل صحت و غنی و امثال آن، می‌آزماییم آزمودنی، گویا فرموده: هر یک از شما را به حیاتی محدود و مؤجل زنده می‌داریم و در آن حیات به وسیله خیر و شرّ امتحان می‌کنیم، امتحان کردنی، سپس به سوی پروردگارتان بازگشت می‌کنید، پس به له و علیهتان حکم می‌کند.⁽²⁾

افزون بر آن، از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که امیرالمؤمنین (علیه السلام) مریض شد و برادرانش به عیادتش رفتند. پرسیدند حالت چطور است یا امیرالمؤمنین؟ فرمود: بسیار بد. گفتند: از مثل شما توقع نمی‌رفت چنین پاسخی بدهید. حضرت فرمود: خدای تعالی فرموده: {وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً}شما را با خیر و شر آزمایش می‌کنیم، که مراد از خیر سلامتی و غنا است، و مراد از شرّ، مرض و فقر است.⁽³⁾

4- خیرخواهی قرآن در قیامت

کسانی که در دنیا قرآن را بیاموزند، و عامل به احکام قرآن بوده و بر آن مراقبت

نمایند، در قیامت از خیرخواهی قرآن نزد حق تعالی بهره‌مند خواهند شد. این ره‌آورد ارزشمند، در بیان نورانی امام باقر (علیه السلام) این گونه بشارت داده شده است:

امام باقر (علیه السلام) خطاب به سعد خفاف فرمود: ای سعد، قرآن را بیاموزید، زیرا قرآن در قیامت در زیباترین صورتی که مردم دیده‌اند به محشر می‌آید و مردم یکصد و بیست صف دارند که هشتاد صف آنان از امّت حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله) و چهل صف از امّت‌های دیگرند. قرآن در صورت مردی بر مسلمانان می‌گذرد و آنان بر او سلام می‌دهند و به او نگرسته، می‌گویند: «لا اله الّا الله العلیم الکریم»، راستی که این مرد از مسلمانان است و ما او را به سیما و صفت مسلمانی می‌شناسیم، جز این که او بیشتر از ما درباره قرآن کوشش کرده است و از این جاست که به او خرّمی، و زیبایی و روشنی بیشتری داده شده که به ما داده نشده است.

سپس می‌گذرد تا به صف شهیدان می‌رسد. شهیدان به او نگاه می‌کنند و می‌گویند: «لا اله الا الرّب الرّحیم». راستی این مرد از شهیدان است. او را به نشانی و وصف او می‌شناسیم، جز این که از شهیدان دریاست، و از این جا به او خرّمی و فزونی دادند که به ما ندادند. فرمود: سپس می‌گذرد تا به صورت شهیدی به صف شهیدان دریا می‌رسد. شهیدان دریا به او نگاه می‌کنند و بسیار تعجب می‌کنند و سپس می‌گویند: این خود یکی از شهیدان دریاست. او را به نشانی و وصف او می‌شناسیم، جز این که در یک جزیره کشته شده که از آن جزیره‌ای که ما در آن کشته شده‌ایم هراسناک‌تر بوده و از این جاست که به او خرّمی و زیبایی بیشتری داده‌اند که به ما نداده‌اند. سپس می‌گذرد تا به صورت پیامبری به وصف پیامبران و رسولان می‌آید.پیامبران و رسولان به او می‌نگرند و بر شگفتی آن می‌افزاید و می‌گویند: «لا اله الحلیم الکریم»، راستی این پیامبر مرسل است و به نشانی و وصفش او را می‌شناسیم، جز آن که فضیلت بسیاری به او داده شده است. فرمود: پس همه گرد آیند نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و از او پرسند که این کیست؟ وی در پاسخ می‌فرماید: آیا شما او را نمی‌شناسید؟ گویند: ما او را نمی‌شناسیم. راستی این کیست که خدا به او خشم نکرده است؟ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: این است حجت خدا بر خلق، و سلام دهد و بگذرد، تا به صورت فرشتهٔ مقرّبی به

صف فرشتگان رسد. فرشته‌ها به او نگریسته، در شگفت شوند و بزرگی او بر آنان بزرگ آید، چون فضل او را ببینند. آنگاه گویند: پروردگار ما بزرگ و مقدس است. همانا این بنده‌ای از فرشته‌ها است که به نشانی و وصف فرشته او را می‌شناسیم، جز آن که نزدیکترین فرشته‌ها به درگاه خداوند عزّوجلّ است و از این جاست که نور و جمالی دربر دارد که ما نداریم.

سپس می‌گذرد تا به حضرت ربّ العزّه رسد و زیر عرش به سجده افتد. در این هنگام خداوند تبارک و تعالی او را ندا دهد: ای حجّت من بر روی زمین، ای سخن راست و گویایم سر بردار و بخواه تا به تو عطا شود و شفاعت کن تا پذیرفته گردد. آن گاه سر از سجده بر می‌دارد. پس خداوند فرماید: چگونه بندگان مرا دیدی؟ او در پاسخ گوید: برخی مرا نگاه داشته و چیزی از من ضایع نکردند و برخی مرا ضایع ساخته، حق مرا خوار و سبک دانسته و مرا دروغ دانستند، در حالی که من حجّت تو بر همه خلق هستم.

آنگاه خدای تبارک و تعالی فرماید: به عزّت و جلال و رفعتم سوگند، امروز بهترین پاداش را برای تو بدهم و دردناکترین کیفر را به خاطر تو دهم. فرمود: پس قرآن به صورت دیگر سر خود را برگرداند. راوی گوید: من گفتم: یا اباجعفر در چه صورتی بر می‌گردد؟ فرمود: در صورت مردی ژولیده و رنگ پریده که همهٔ مردم محشر او را ببینند. مردی از شیعیان ما که او را می‌شناسد و به وسیله او (قرآن) با مخالفان بحث و مناقشه کرده است، برابر او آید. پس گوید: تو مرا نمی‌شناسی؟ آن مرد به او نگاه کرده گوید: ای بنده خدا تو را نمی‌شناسم. پس او به صورت اوّل خود باز می‌گردد و از آن مرد پرسد باز مرا نمی‌شناسی؟ در پاسخ گوید: چرا. پس قرآن گوید: منم که شب تو را بی‌خواب کرده در رنج معیشت افکنده و دربارهٔ من آزار شدی و رانده گشتی. هماناهر تاجری سود خود را دریافت می‌دارد و من امروز پشتیبان تو هستم. فرمود: پس او را بهدرگاه پروردگار عزیر می‌برد و گوید: پروردگارا، پروردگارا، این بنده توست و تو به او داناتری، درباره من رنج برد، مواظب من بود و به سبب من با او دشمنی می‌شد و او به خاطر من دوستی می‌کرد و به خاطر من دشمنی می‌کرد. پس خدای عزّوجلّ می‌فرماید: این

بنده مرا به بهشت برید، و از جامه‌های بهشتی به او بپوشانید، بر سر او تاج گذارید، چون با او چنین کنند، او را به قرآن بنمایند. پس به او گفته می‌شود، آیا بدانچه با دوستت عمل شد خشنودی؟ قرآن گوید: پروردگارا من آن را کم می‌شمارم، بر آن خیری بیفزا. خداوند فرماید: به عزّت، جلال، علوّ مقام و ارتفاع رتبه‌ام سوگند امروز به او و هر که هم‌پایهٔ اوست، پنج چیز به افزونی عطا کنم. همانا آنان جوان باشند که هرگز پیر نشوند، تندرستی باشند که بیمار نگردند، توانگری باشند که نادار نگردند، شادکامانی باشند که اندوهگین نشوند و زنده‌هایی باشند که هرگز نمیرند...⁽¹⁾

5 . موانع کسب خیر از قرآن

اشاره

یکی از آموزه‌های آفتاب‌گون قرآن و روایات، این است که برای بهره‌مندی از برکات قرآن مجید، موانعی نیز وجود دارد. با رعایت اختصار، فقط به دو عامل مهم در حوزه عقیده و عمل اشاره می‌نماییم.

الف: مادیگرایی

یکی از موانع بلکه مهم‌ترین آن عدم آگاهی از دو قسم موجودات، یعنی موجودات غیبی و شهودی است. جاهلان چنین می‌پندارند که موجودات منحصر است در مواردی که با حس دیده می‌شود، از این جهت هنگامی که معارف غیبی به ویژه معاد را می‌شنوند، گمان می‌کنند که این امور نیز باید از امور طبیعی باشد که حواس آن‌ها را درک کند و چون آن‌ها را در عرصه دنیای محسوس نمی‌یابند، آن را نمی‌پذیرند. خدای متعال در این باره می‌فرماید:

{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ مَّا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَن قَالُوا ائْتُوا بِآبَائِنَا إِن كُنتُمْصَادِقِينَ * قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيبَ فِيهِ وَلَكِنَّ أَكَثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ}؛⁽²⁾

«و چون آیات روشن ما بر آنان تلاوت شود، برهانی نداشته جز اینکه

گفتند اگر راست می‌گویید پدران ما را زنده کنید. ای رسول ما در جواب آن‌ها بگو خدا بمیراند و باز زنده کند و سپس تمام شما را جمع گرداند برای روز قیامت که در آن شک و ریبی نیست ولکن اکثر مردم نمی‌دانند».

آیةالله جوادی آملی (حفظه الله) در توضیح آیه شریفه مذکور می‌فرماید:

«ندانستن غیب بودن قیامت که حواس دنیایی به آن نمی‌رسد و قیامت پس از دگرگونی دنیا ظهور می‌یابد سبب می‌شود که در پیشگاه پروردگار همان احتجاجات باطل را عرضه کنند و این جهل و نادانی در مقابل علم و آگاهی است چنانچه در ذیل آیه کریمه چنین می‌فرماید: {وَلَكِنَّ أَكَثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} و این مانع درد بزرگی است که سبب کفر می‌شود، به ویژه در عصر پیشرفت صنعت و مشاهده آثار طبیعی آن در آسمان و زمین و دریا و خشکی و...».⁽¹⁾

افزون بر آن، حضرت امام رضا (علیه السلام) در پاسخ مردی که از چگونگی و کجایی خدا پرسید، فرمود: وای بر تو، پندار تو غلط است. مکان آفرین مکان بردار نیست و چگونگی بخش کیفیت ندارد. او با کیفیت و مکان شناخته نمی‌شود و با حس درک نمی‌گردد و با چیزی سنجیده نمی‌شود.

مرد پرسید: اگر به وسیله حس درک نمی‌شود، پس وجود ندارد، امام فرمود: وقتی حواس تو از درک او ناتوان است ربوبیّت او را نمی‌پذیری، ولی ما هنگامی که حواس‌مان از درک او ناتوان می‌گردد، یقین می‌کنیم که او پروردگار ماست درست برعکس اشیای دیگر (که تنها در صورت مشاهده و حس کردن آن‌ها) به وجودشان یقین می‌کنیم».⁽²⁾

ب: گناه

موانع دیگر شناخت قرآن، گناه است که با پیروی از هوای نفس و آرزوهای بلند همراه است. گناه سبب تنگی قلب و مهر خوردن آن و چرکی سینه و طبیعت آن و انحراف روح و بسته شدن آن می‌گردد. زیرا گناه حجابی است میان انسان گناهکار و حقّ، که بارزترین مصداق آن قرآنی است که خداوند آن را به حقّ فرو

فرستاد و به حقّ فرود آمد و نیز گناه ضد پاکی و با کرامت و بزرگواری منافات دارد و با تقوا تباین و جدایی دارد، خلاف رفعت و صفت کمال است.⁽¹⁾

حضرت امام رضا (علیه السلام) در پاسخ کسی که پرسید: چرا خداوند سبحان محجوب و مخفی است؟ چنین فرمود: «پوشیده بودن از خلق به سبب کثرت گناهان آنان است، ولی او در هیچ لحظه‌ای از شب و روز چیزی بر او پوشیده نیست».

اِنَّ الْاِحْتِجابَ عَنِ الْخَلْقِ لِکَثرَةِ ذُنوبُهُم، فَامّٰا هُوَ فَلٰا یَخْفیٰ عَلیهِ خٰافِیةً فی آناءَ اللَّیلِ وَالنَّهارِ.⁽²⁾

بنابر آنچه بیان شد، از نگاه معارف اسلام، همان گونه که شناخت قرآن و بهره‌مندی از معارف آن دارای شرایطی است، موانعی نیز وجود دارد که اگر انسان در ابعاد عقاید و اعمال گرفتار و دربند آن باشد از خیرات و برکات صحیفه الهی محروم می‌گردد.

دوم: اهل‌بیت (علیهم السلام)

1- بنیان هر خیر و نیکی

یکی دیگر از بنیان‌ها و اساس همه نیکی‌ها در عالم هستی اهل‌بیت (علیهم السلام) هستند. به طوری که سایر کارهای خوب و نیکو، مانند شاخ و برگ آن‌ها هستند. بازتاب این حقیقت در کلام راهبردی پیشوایان (علیهم السلام) این گونه شاهد هستیم. برای نمونه:

امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند:

نَحْنُ اَصلُ کُلِّ خَیْرٍ، وَ مِنْ فُروعِنا کُلُّ بِرّٔ، فَمِنَ الْبِرِّ: اَلتوحیدُ، وَالصَّلٰاةُ، وَ الصِّیامُ، وَ کَظْمُ الْغَیْظِ، وَ الْعَفْوُ عَنِ الْمُسیءِ، وَ رَحْمَةُ الْفَقیرِ، وَ تَعَهُّدُ الْجارِ، وَ الْاِقْرارُ بِالْفَضلِ لِاَهْلِهِ؛⁽³⁾

«ما ریشهٔ هر نیکی هستیم و هر خوبی، از شاخ و برگ‌های ماست. از جملهٔ خوبی‌هاست: توحید، نماز، روزه، فروخوردن خشم، گذشت از بدکار، ترحّم بر تهیدست، رسیدگی به همسایه و اقرار به برتریِ صاحبان فضیلت».

افزون بر آن، امام هادی (علیه السلام) در فرازی از زیارت جامعه کبیره، درباره این فضیلت مهمّ و اساسی اهل‌بیت (علیهم السلام) ، این گونه می‌فرماید: «اِنْ ذُکِرَ الْخَیْرُ کُنْتُمْ اَوَّلَهُ وَ اَصْلَهُ وَ فَرْعَهُ وَ مَعْدَنَهُ وَ مَأْواهُ وَ مُنتَهٰاهُ؛⁽¹⁾«اگر یادی از خیر و نیکی شود، آغاز و ریشه و شاخه و مرکز و جایگاه و پایانش شمایید».

آیةالله شبرّ در شرح فراز فوق آورده است:

2- خیر دنیا و آخرت

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مَنْ مَنَّ اللهُ عَلَیْهِ بِمَعْرِفَةِ اَهلَ بَیْتی وَ وَلٰایَتَهُم، فَقَدْ جَمَعَ اللهُ لَهُ الْخَیْرِ کُلُّهُ؛⁽³⁾«کسی که خداوند به شناخت اهل‌بیت من و ولایتشان بر او منّت نهاده بی‌تردید همهٔ خیر را برای او گردآورده است».

ابوبصیر از حضرت صادق (علیه السلام) در تأویل آیه شریفه {يُؤتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاء وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا}⁽¹⁾دانش و حکمت را به هر کس که بخواهد (شایسته باشد) می‌دهد، و به هر کس دانش و حکمت داده شود خیر فراوانی به او داده شده است. روایت می‌کند که آن حضرت فرمودند: طاعَةَ اللهِ وَ مَعْرِفَةُ الْاِمامِ؛ پیروی از خداوند و معرفت به امام است.⁽²⁾

افزون بر آن، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

3- راز مهرورزی با اولیای خدا

پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: هر که خداوند محبت اهل‌بیت مرا روزیش کند بی‌گمان به خیر دنیا و آخرت رسیده است و در اینکه او اهل بهشت است، احدی نباید شک کند. زیرا دوست داشتن اهل‌بیت من بیست نتیجه به بار می‌آورد، ده تا در دنیا و ده تا در آخرت.

امّا نتایج آن در دنیا:

والتاسِعَةُ بُغْضُ الدّنیٰا: نهم دشمن داشتن دنیا 10) وَالْعٰاشِرةُ السَّخاءُ: دهم سخاوت و بخشندگی.

و امّا نتایج و ثمره آن در آخرت

نکته: دهم مراد دهیمن فایده و اثر دوستی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت آن حضرت (علیهم السلام) در آخرت است.

سوم: توفیق

1- بنیان استوار

اشاره

منظور از «توفیق» آماده بودن اسباب برای انجام دادن کاری است.

یکی از آموزه‌های آفتاب‌گون قرآن و روایات، بیان این حقیقت است که توفیق الهی، اساس دست‌یابی به سعادت و خیر دنیا و آخرت است. بازتاب این پایهٔ مهم و ممتاز، در آینه وحی و بیانات راهبردی پیشوایان (علیهم السلام) این گونه شاهد هستیم:

خدای متعال از زبان حضرت شعیب (علیه السلام) می‌فرماید: {إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الإِصْلاَحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ}؛⁽¹⁾«من قصدی جز اصلاح مردم در حد توان ندارم، و توفیقی جز از سوی خداوند نیست، بر او توکل کرده‌ام و به سوی او باز خواهم گشت».

افزون بر آن، امام امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید:

عِبادَاللهِ، سَلُواللهَ الْیَقینَ، فَاِنَّ الْیَقینَ رَأسُ الدِّینِ ... وَارْغَبوا اِلَیْهِ فِی التَّوْفیقِ، فَاِنَّهُ اُسٌّ وَثیقٌ⁽²⁾

«ای بندگان خدا، از خداوند یقین درخواست کنید، زیرا یقین رأس دیناست... و از او توفیق طلب کنید، زیرا که توفیق بنیادی استوار است».

همان گرامی (علیه السلام) درباره توفیق خداوند رحمان فرمودند:

اَلتَّوفیقُ رَأسُ السَّعادَةِ⁽³⁾«توفیق الهی، اساس خوش‌بختی است».

بنابر آنچه بیان گردید، توفیق الهی یکی از پایه‌های محکم و استواری است که بنده در پرتو آن قادر خواهد بود، به همهٔ خوبی‌های دنیا و آخرت دست یابد.

2- حقیقت توفیق

در این جا این سؤال مطرح می‌شود که، از نگاه قرآن و بیانات روشنگر ائمه هدی (علیهم السلام) ، حقیقت یا به عبارتی تفسیر توفیق الهی چیست؟

از امام باقر (علیه السلام) درباره ذکر شریف «لا حول و لا قوة الا باللّه» سؤال شد. حضرت در پاسخ فرمودند:

مَعْناهُ لا حَوْلَ لَنا عَنْ مَعْصِیَةِ اللهِ اِلّٰا بِعَوْنِ اللهِ، وَ لا قُوَّةَ لَنا عَلٰی طاعَةِ اللهِ اِلّٰا بِتَّوفیقِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ؛⁽⁴⁾

«معنایش این است که، ما قدرت رویگردانی از معصیت خدا را نداریم مگر به یاری خداوند، و توانایی بر طاعت خدا را نداریم مگر با توفیق خدای عزّوجل».

امام کاظم (علیهم السلام) فرمودند:

ایّوب پیامبر (علیه السلام) گفت: پروردگارا، من هرگز چیز دنیوی از تو درخواست نکردم. (و حالت عجب و غرور به او دست داد) در این هنگام قطعه‌ای ابر به طرف او آمد و ندایش داد که: ای ایّوب! چه کسی توفیق این کار به تو داده است؟ ایّوب خطاب به خداوند، عرض کرد: تو ای پروردگار من.⁽¹⁾

حکایت: مردی از امام کاظم (علیه السلام) پرسید: آیا نه این است که من نسبت به آنچه مکلّف شده‌ام استطاعت دارم؟ حضرت فرمود: از نظر تو استطاعت چیست؟ عرض کرد: توانایی بر کار. فرمود: البته به تو توانایی داده شده اگر مَدَد داده شده باشی. مرد عرض کرد: مدد چیست؟ فرمود: توفیق. عرض کرد: توفیق دادن برای چه؟ فرمود: اگر توفیق داده شده باشی عمل می‌کنی وگرنه ممکن است کافر از تو قویتر باشد، اما چون توفیق به او داده نمی‌شود عمل نمی‌کند. پس حضرت (علیه السلام) فرمود: به من بگو، چه کسی توانایی را در تو آفریده است؟ مرد عرض کرد: خداوند تبارک و تعالی. عالم (علیه السلام) سپس فرمود: آیا بدون کمک خداوند تبارک و تعالی، تو می‌توانی با این نیرو توانایی نسبت به خودت دفع ضرر وجلب منفعت کنی؟ عرض کرد: نه. حضرت فرمود: پس چرا چیزی که در توان و اختیار تو نیست به خودت نسبت می‌دهی؟ سپس حضرت (علیه السلام) فرمود: به یاد آور گفتهٔ آن عبد صالح را که گفت: «وَما توفیقی اِلّٰا بالله؛ و توفیق من جز به کمک خداوند نیست».⁽²⁾

3- جایگاه توفیق الهی

توفیق خداوندی، در معارف الهی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. توفیق او عنایات ویژه و رحمت خاص پروردگار سبحان برای بنده بوده و بدون آن هیچ گونه پیشرفت و کمالی برای او حاصل نمی‌گردد. برخی از جلوه‌های توفیق در آینه روایات پیشوایان دین با هم مرور می‌نماییم:

اخروی، توفیق الهی است. از این رو امیر مؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید: اَلتَّوْفیقُ اَوَّلُ النِّعْمَةِ⁽¹⁾توفیق سرآغاز نعمت است.

اَلتَّوفیقُ قائِدُ الصَّلاحِ⁽³⁾توفیق هدایت کننده انسان به سوی پاکی و صلاح است.

همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «توفیق اساس کام‌یابی است».⁽⁴⁾

و نیز فرمودند: لٰا قائِدَ کَالتَّوفیقِ⁽⁵⁾هیچ رهبری چون توفیق نیست.

زیرا توفیق، انسان را به راه حق و مسیر اطاعت پروردگار می‌کشاند و راهنمای خوبی برای نیکی‌ها و خوبی‌هاست.

لٰا یَنْفَعُ اِجْتَهادٌ بِغَیْرِ تَوْفیقٍ⁽⁶⁾هیچ کوشش و تلاشی بدون توفیق سود نمی‌بخشد.

همان گرامی (علیه السلام) نیز فرمودند: «بهترین کوشش، آن است که با توفیق قرین باشد».⁽⁷⁾

لٰا یَنْفَعُ عِلْمٌ بِغَیْرِ تَوْفیقٍ⁽¹⁾هیچ دانشی بدون توفیق الهی، سود نمی‌بخشد.

همان گرامی (علیه السلام) ، راهنمایی شدن به سوی حق در هنگام حیرت و سرگردانی، از توفیقات الهی دانسته، می‌فرماید: مِنَ التَّوفیقِ الْوُقوفُ عِنْدَ الْحَیْرَةِ⁽³⁾درنگ نمودن، در هنگام حیرت، نوعی توفیق خداوندی است.

انجام این رسالت مهمّ بندگی بدون توفیق الهی مقدور احدی نخواهد بود، از این رو امام علی (علیه السلام) می‌فرماید: «کَیْفَ یَتَمَتَّعُ بِالْعِبادَةِ مَن لَمْ یُعِنْهُ التَّوفیقُ!؟⁽⁵⁾چگونه از عبادت بهره‌مند گردد کسی که توفیق یاریش نکرده است».

بنابر آنچه گذشت، انسان بدون توفیق الهی قادر به انجام هیچ گونه اعمال صالح نیست و نمی‌تواند به سوی حق، و بندگی خدا گام بردارد و اساس همه

توفیق‌های انسان در ابعاد زندگی، توفیق خداوند رحمان است. بدین گونه جایگاه ارزشمند و والای توفیق در زندگی انسان آشکار می‌گردد.

4- جلوه‌های توفیق در زندگی

عمر طولانی و بابرکت، نشانه کمال و عامل مهمّ دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت است، کسی به این توفیق بار می‌یابد که مشمول رحمت خاصه پروردگار متعال گردد، موفق شود سرمایه بی‌بدیل عمر را در اطاعت خدای متعال و انجام بهترین اعمال صالح صرف نماید. این مهم در برخی روایات این گونه بازتاب یافته است:

1- امام علی (علیه السلام) فرمودند:

اِنَّ اللهَ سُبْحٰانَهُ اِذٰا اَرادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَیْراً وَفَّقَهُ لِاِنْفاذٍ اَجَلِهِ فی اَحْسنِ عَمَلِهِ، وَ رَزَقَهُ مُبادَرَةَ مَهَلِهِ فی طٰاعَتِهِ قَبْلَ الْفَوتِ⁽¹⁾

«خدای سبحان، هرگاه به بنده‌ای اراده خیر داشته باشد او را توفیق می‌دهد که عمر خود را در بهترین کارش سپری کند و شتافتن به طاعت خود را پیش از آن که فرصت از دست برود، روزیِ او می‌سازد».

2- در روایتی دیگر آن حضرت (علیه السلام) فرمودند: «بِحُسْنِ الطّاعَةِ یُعْرَفُ الْاَخْیارُ⁽²⁾نیکان با طاعت شایسته شناخته می‌شوند».

3- افزون بر آن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اِذٰا اَرادَ اللهُ بِقَوْمٍ خَیْراً اَمَدَّ لَهُمْ فی الْعُمْرِ وَاَلْهَمَهُمُ الشُّکرَ⁽³⁾خداوند هرگاه برای گروهی خیر بخواهد، عمرشان را طولانی (افزایش می‌دهد) می‌نماید و شکرگزاری را به آن‌ها الهام می‌کند. (یعنی به آن‌ها توفیق می‌دهد که سرمایه ارزنده و بی‌بدیل خود را در راه عبادت و بندگی و انجام اعمال صالح صرف نمایند.)»

4- سنن الترمذی به نقل از ابوبکر:

اِنَّ رَجُلاً قالَ: یا رسول اللهِ، اَیُّ النّاسِ خَیْرٌ؟ قال: مَنْ طالَ عُمْرُهُ وَ حَسُنَ عَمَلُهُ، قالَ: فَاَیُّ النّٰاسِ شرٌّ؟ قالَ: مَن طالَ عُمْرُهُ وَ سٰاءَ عَمَلُهُ؛⁽⁴⁾

«مردی گفت: ای پیامبر خدا، بهترین مردم کیست؟ فرمود: کسی که عمرش طولانی و کارش نیک باشد. مرد پرسید: بدترین مردم کیست؟ فرمود: آن که عمرش طولانی و کارش ناپسند باشد».

بنابر آنچه بیان شد، یکی از جلوه‌های سعادتمندی و دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت، صرف نمودن سرمایه گران‌بها و بی‌بدیل عمر در راه اطاعت و بندگی خداست. از این رو امام سجّاد (علیه السلام) به درگاه خداوند عرضه می‌دارد:

«پس از رحمت و دوام توفیق خود بهره‌ای به من بخش که آن را نردبان رسیدن به خشنودی تو کنم، و به سبب آن از عقوبتت ایمن گردم، ای مهربان‌ترین مهربانان».⁽¹⁾

5- پیامدهای واگذاری

واگذاری به خود، نقطه مقابل توفیق است. هر کدام بر انسان غالب گشت، انسان به همان سمت کشیده می‌شود. امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «اَلتَّوفیقُ وَالخِذلانُ یَتَجاذَبانِ النَّفسَ، فَاَیُّهُما غَلَبَ کانَتْ فی حَیِّزُهُ⁽²⁾«توفیق و واگذاری، هر یک نفس را به طرف خود می‌کشد و هر کدام چیره شد، نفس در جانب او قرار می‌گیرد».

خدای متعال در قرآن می‌فرماید:

{إِن يَنصُرْكُمُ اللّهُ فَلاَ غَالِبَ لَكُمْ وَإِن يَخْذُلْكُمْ فَمَن ذَا الَّذِي يَنصُرُكُم مِّن بَعْدِهِ وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكِّلِ الْمُؤْمِنُونَ}؛⁽³⁾.

«اگر خداوند شما را یاری کند، هیچ کس بر شما غلبه نخواهد کرد، و اگر دست از یاری شما بردارد، کیست که بعد از او شما را یاری کند؟ و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند».

امام صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه مذکور و آیه شریفه {وَمَا تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللّهِ} فرمودند:

«هرگاه بنده طاعتی که خداوند عزّوجلّ بدان فرمان داده است انجام دهد، عمل او موافق فرمان خداوند عزّوجلّ می‌باشد و بدین سبب بنده را

موفّق نامیده‌اند، و هرگاه بنده بخواهد در موردی نافرمانی خداوند کند و خدای تبارک و تعالی، میان او و آن معصیت حایل شود و در نتیجه بنده آن را مرتکب نشود، این ترک گناه او به توفیق خداوند تبارک و تعالی بوده است. امّا هرگاه جلوی او را از آن معصیت نگیرد و به حال خود رهایش کند تا مرتکب آن گناه شود، خداوند او را واگذارده و یاریش نرسانده و توفیقش نداده است.⁽¹⁾

افزون بر آن، مقام معظّم رهبری در این باره می‌فرماید:

امّ سَلَمه یک شب دید پیامبر نیست، رفت دید مشغول دعا کردن است و اشک می‌ریزد و استغفار می‌کند و عرض می‌کند: «اَللّٰهُمَّ لٰاتَکِلْنی اِلیٰ نَفٰسی طَرْفَةَ عَیْنٍ».⁽²⁾امّ سلمه گریه‌اش گرفت. پیامبر (صلی الله علیه و آله) از گریهٔ او برگشت و گفت: این جا چه می‌کنی؟ عرض کرد: یا رسول الله! تو که خدای متعال این قدر عزیزت می‌دارد و گناهانت را آمرزیده است... چرا گریه می‌کنی و می‌گویی: خدایا ما را به خودمان وانگذار؟ فرمود: اگر از خدا غافل بشوم، چه چیزی مرا نگه خواهد داشت؟ این برای ما درس است...⁽³⁾.

بنابر آنچه بیان شد، اگر خدای متعال کسی را مدد نرساند، یعنی او را به خود واگذار کند، باب همه بدی‌ها به سوی او باز شده و از همه خوبی‌ها و نیکی‌های دنیا و آخرت دور گشته و محروم می‌گردد. از این رو یکی از پایه‌های اساسی و ممتاز دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت توفیق الهی است.

چهارم: شناخت دین حق

1- بنیان هر نیکی

اشاره

یکی از مهم‌ترین بنیان‌های کمال و سعادت انسان آگاهی و معرفت نسبت به دین حقّ است که با برخورداری از رحمت خاصه پروردگار عالم و توفیق او برای بنده

حاصل می‌شود. این حقیقت در بیانات راهبردی اختران آسمان امامت و ولایت اینگونه بازتاب یافته است:

1- امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند: «اِذٰا اَرادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَیْراً زَهَّدَهُ فِی الدُّنیا وَ فَقَّهَهُ فِی الدّین⁽¹⁾«هر گاه خداوند بر بنده‌ای نیکی خواهد او را به دنیا بی‌رغبت و در دین فهیم می‌سازد».

2- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به ابوذر فرمودند: «یٰا اَباذَرٍّ اِذٰا اَرادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَیْراً فَقّهَهُ فِی الدّین⁽²⁾ای ابوذر، هرگاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد او را دین‌شناس می‌نماید».

3- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مَنْ یُرِدِ اللهُ بِهِ خَیْراً یُفّقِّهْهُ فِی الدّینِ⁽³⁾هر که خدا درباره‌اش اراده خیر نماید، او را دین‌شناس می‌کند».

4- افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) در نامه‌ای به اصحاب خویش نوشتند:

اِعْلَمُوا اَنَّ اللهَ اِذٰا اَرادَ بِعَبْدٍ خَیْراً شَرَحَ صَدْرَهُ فِی الْاسلامِ، فَاذٰا اَعْطٰاهُ ذالك اَنْطَقَ لسٰانَهُ بِالْحَقِّ وَ عَقَدَ قَلْبَهُ عَلَیْهِ فَعَمِلَ بِهِ، فَاذا جَمَعَ اللهُ لَهُ ذالك تَمَّ لَهُ اسلامُهُ.

بدانید که خداوند آن گاه که بخواهد به بنده‌ای خیر برساند، دلش را برای اسلام می‌گشاید. پس وقتی این موهبت را به او داد، زبانش را به حقّ گویا می‌سازد و دلش را با اسلام گره می‌زند تا به آن عمل کند، هرگاه خداوند، این‌ها را برایش فراهم آورد، اسلام او برای او کامل شده است.⁽⁴⁾

بنابراین، بصیرت در دین و فقاهت در آن و توفیق عمل به دستورات حیات‌بخش آن، از سرچشمه‌های خوش‌بختی در دنیا و آخرت است.

2- حقیقت دانش و بصیرت

حقیقت علم و دانش با آموختن و تعلیم و تعلّم و مطالعه کتب و غیره به دست نمی‌آید، بلکه نوری است که خدای متعال به هر که از بندگان خود که مصلحت بداند و قابلیت آن را داشته باشد، عنایت می‌فرماید و او را مشمول رحمت خاصه

خویش می‌نماید تا از هدایت ویژه برخوردار کند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به محضر خداوند عرضه می‌داشت: (به ذات اقدس اله پناه می‌برد از علومی که نافع نیستند).

اَللّٰهُمَّ اِنّی اَعُوذُ بِكَ مِنْ عِلْمٍ لایَنْفَعُ، وَ قَلْبٍ لٰا یَخْشَعُ، وَ دُعٰاءٍ لٰا یُسْمَعُ، وَ نَفْسٍ لٰا یَشْبَعُ⁽¹⁾

«بارخدایا به تو پناه می‌برم از دانشی که سود نمی‌دهد و دلی که خشوع ندارد و دعایی که شنیده نمی‌شود و نفسی که سیر نمی‌گردد».

در علم اخلاق علوم نافع از غیرنافع شناخته می‌شود. زیرا علوم از نظر نفع و ضرر به چند دسته تقسیم می‌شود. علم نافع: علم توحید، اخلاق؛ علم ضار: علوم الحادی و... و نه نافع و نه ضار: تاریخ اقوام جاهلی که هیچ نکته آموزنده‌ای ندارد.

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «وَاعْلَم اَنَّهُ لٰا خَیْرَ فی عِلْمٍ لٰایَنْفَعُ⁽²⁾بدان که در دانشی که سودی و نفعی ندارد خیر نیست».حکایت:

امام کاظم (علیه السلام) فرمودند: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) وارد مسجد شد، دید عدّه‌ای گرد مردی جمع شده‌اند، گفت چه خبر است؟ عرض شد: علامه است. فرمود: علامه چیست؟ عرض کردند: او داناترین مردم است به نسل و نسب‌های اعراب و جنگ‌های ایشان به روزگار جاهلیت و اشعار و زبان عربی. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: این‌ها دانشی است که اگر کسی نداند، به او زیانی نرسد، و اگر بداند، او را سودی نبخشد.⁽³⁾

افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) حقیقت علم را اینگونه تبیین می‌فرماید:

لَیْسَ الْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ، اِنَّمٰا هُوَ نُورٌ یَقَعُ فی قَلْبِ مَنْ یُریدُ اللهُ تباركَ و تعالیٰ اَنْ یَهْدیَهُ، فَاِنْ اَرَدْتُ الْعِلْمُ فَاطْلُبْ اَولاً فی نَفْسِكَ حَقیقَةَ الْعُبودیَّةُ وَاطْلُبِ الْعِلْمُ بِاسْتِعْمٰالِهِ وَاسْتَفْهِمِ اللهَ یُفْهِمُكَ⁽⁴⁾

«دانش به آموختن نیست، بلکه نوری است که در دل هر کس خداوند تبارک و تعالی بخواهد هدایتش کند می‌افتد، بنابراین اگر خواهان دانشی، نخست حقیقت عبودیّت را در جان خود جویا شو و دانش را از طریق به کار بستن آن بجوی و از خداوند فهم و دانایی بخواه تا تو را فهم و دانایی دهد».

علاوه بر‌آن رسول مکرم اسلام حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله) حقیقت علم را در پاسخ به سؤال مردی که از او می‌پرسد علم چیست؟ اینگونه بیان فرمودند:

جاءَ رَجلٌ اِلیٰ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) فَقال یٰا رسولَ الله، مَاالْعِلمُ؟ قالَ: اَلْاِنْصاتُ قالَ: ثُمَّ مَهُ؟ قال: اَلْاِسْتِماعُ، قالَ: ثُمَّ مَهُ؟ قال: اَلْحِفْظُ، قالَ: ثُمَّ مَهُ؟ قال: اَلْعَمَلِ بِهِ، قالَ: ثُمَّ مَهُ؟ قال: نَشْرَهُ؛⁽¹⁾

«مردی خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و عرض کرد: ای رسول خدا، علم چیست؟ فرمود: خاموشی، عرض کرد سپس چه؟ فرمود: گوش سپردن است، عرض کرد: دیگر چه؟ فرمود: حفظ و مراقبت. عرض کرد: دیگر چه؟ فرمود: به کار بستن آن. عرض کرد: دیگر چه ای رسول خدا؟ فرمود: انتشار دادن آن».

حاصل سخن اینکه:

دست‌یابی به دانش و معرفت منحصر در تعلیم و تعلّم و مطالعه کتب نیست بلکه با تهذیب نفس و عبادت و بندگی خالصانه حقّ تعالی به دست می‌آید. خدای متعال نور علم و حقیقت و فهم عمیق معارف دین را در قلب پاک و پاکیزه وارد می‌فرماید. سرّش این است که قلب تزکیه نشده ظلمانی و تاریک است و نور علم و ظلمت در یک قلب قابل جمع نیست.

3- ارزش عالِم دین‌شناس در قرآن

از برترین آموزه‌های قرآن کریم بیان فضائل دانشمندان فرهیخته و فقهای دین‌شناس است که اولاً: به علم خویش مقیّد و عامل هستند و ثانیاً: جامعه را به

سمت صلاح و سعادت هدایت و ارشاد می‌نمایند. این حقیقت در آیات قرآن بدین سان بیان شده است. برای نمونه:

خدای متعال در قرآن کریم فرموده:

{قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ}⁽¹⁾

بگو: آیا آن‌هایی که می‌دانند با آن‌هایی که نمی‌دانند برابرند؟ تنها خردمندان می‌پذیرند.

{قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي}⁽²⁾

بگو راه من این است. من و پیروانم با آگاهی کامل به سوی خدا دعوت می‌کنیم.

در جای دیگر رفعت مقام و درجه عالم را بشارت داده می‌فرماید:

{يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}⁽³⁾

خدا آن‌هایی را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش داده شده‌اند درجه‌ها بالا می‌برد و خدا بدانچه می‌کنید آگاه است.

علامه طباطبائی (رحمه الله) در المیزان ذیل آیه کریمه فوق آورده است:

در این معنا هیچ تردیدی نیست که لازمه ترفیع خدا درجه بنده‌ای از بندگانش را باعث زیادتر شدن قرب او به خدای تعالی است، و این خود قرینه و شاهدی است عقلی بر این‌که مراد از این‌هایی که موهبت علمشان داده‌اند، علمایی از مؤمنین است. بنابراین آیه شریفه دلالت می‌کند بر اینکه مؤمنین دو طائفه هستند، یکی آن‌هایی که تنها مؤمنند، دوم آن‌هایی که هم مؤمنند و هم عالم، و طائفه دوم بر طائفه اوّل برتری دارند... مسئله بالا بردن درجاتی که در آیه شریفه مورد بحث آمده، مخصوص علمایی از مؤمنین است. آن‌ها هستند که ارفع درجات در موردشان صادق است و امّا بقیه مؤمنین ارتقائشان به چند درجه نیست،

بلکه تنها یک درجه است... و در این آیه شریفه تعظیم و احترامی از علمای امت شده که بر هیچ کس پوشیده نیست.⁽¹⁾

4- منزلت عالِم دین‌شناس در روایات

عالِم حقیقی و ربّانی در روایات، از فضائل عالی و از منزلت رفیعی در پیشگاه خداوند تبارک و تعالی برخوردار است به گونه‌ای که اِکرام و احترام به آن‌ها، اکرام خداست. چند روایت برای نمونه بیان می‌شود:

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اَلْعُلَماءُ اُمَناءُ اللهِ عَلیٰ خَلْقِهِ⁽²⁾عالمان، امنای خدا در میان خلق اویند».

در روایت دیگر آن حضرت (صلی الله علیه و آله) برتری عالم را اینگونه بیان فرمودند:

2- «فَضْلُ الْعالِمِ عَلیٰ غَیْرِهِ کَفَضْلِ النَّبیِّ عَلیٰ اُمَّتِهِ⁽³⁾برتری عالِم بر دیگران، هم‌چون برتری پیامبر بر امّت خود است».

3- افزون بر آن، امام علی (علیه السلام) فرمودند: «اَلْعالِمُ حُكّٰامٌ عَلَی النّاسِ⁽⁴⁾عالمان، فرمانروایان بر مردمند».

4- امام صادق (علیه السلام) ارزشمندیِ علمای دین در اجتماع را اینگونه بیان فرمودند:

«علمای شیعه ما، نگهبانان مرزی هستند که در آن سویش ابلیس و دیوهای اوقرار دارند و جلو یورش آن‌ها به شیعیان ناتوان ما و تسلّط یافتن ابلیس و پیروان او بر آنان را می‌گیرند».⁽⁵⁾

5- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درباره منزلت دانشمندان فرمودند:

مَنْ اِسْتَقْبَلَ الْعُلَمٰاءَ فَقَدْ اِسْتَقْبَلَنی، وَ مَنْ زٰارَ الْعُلَمٰاءِ فَقَدْ زٰارَنی، وَ مَن جٰالَسَ الْعُلَمٰاءِ فَقَدْ جٰالَسَنی، وَ مَنْ جٰالَسَنی فَکَأَنَّمٰا جٰالَسَ رَبّی⁽⁶⁾

هر کس به استقبال دانشمندان رود، مرا استقبال کرده است، و هر کس به دیدار دانشمندان رود مرا دیدار کرده، و هر که با دانشمندان نشیند، با من نشسته است و هر کس با من نشیند، چنان است که با پروردگارشهمنشینی کرده است.

7- افزون بر آن، امام علی (علیه السلام) در بیان جایگاه رفیع و ارزشی دانشمند دین‌شناس اینگونه فرمودند: «اِذٰا رَأَیْتَ عٰالِماً فَکُن لَهُ خادِماً⁽¹⁾هر گاه دانشمندی دیدی، خدمتگزار او باش».

8 - همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ وَقَّرَ عٰالِماً فَقَدْ وَقَّرَ رَبَّهُ⁽²⁾هر کس دانشمندی را احترام کند، خدا را احترام کرده است».

فشرده سخن اینکه: از نگاه قرآن و روایت دانشمندان و علمای ربّانی جانشینان پیامبران خدا در بین مردم و پاسداران واقعی مرزهای عقیدتی و معارف الهی هستند و در نزد خدای متعال دارای جایگاه رفیع و عالی می‌باشند و عامل هدایت جامعه و مردم به سوی خدا و سعادت و رستگاری می‌باشند. دارای احترام و اکرام فوق‌العاده بوده به گونه‌ای که اکرام و بزرگداشت آن‌ها بزرگداشت خدای متعال محسوب می‌گردد.

5- ویژگی‌های دین‌شناسان

اشاره

از آموزه‌های دینی فرا می‌گیریم که علمای راستین دارای ویژگی‌هایی هستند که با آن‌ها شناخته می‌گردند. برخی از مهم‌ترین آن‌ها به سان زیر است:

الف: خشوع در برابر خدا

خدای متعال در قرآن کریم یکی از ویژگی‌های برجسته عالمان دین‌شناس را، ترس از خداوند بیان نموده است:

{وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ}⁽³⁾

و همچنین از مردم و جنبندگان و چارپایان رنگارنگ. جز این نیست که ازمیان بندگان خدا تنها دانشمندان از او می‌ترسند، هماناخداوند پیروزمند و آمرزنده است.

امام خمینی (رحمه الله) در کتاب ارزشمند اربعین حدیث می‌نویسد:

«خشیت از حقّ از مختصات علما است، هر کس دارای خوف و خشیت از حقّ تعالی نباشد، از زمره علما خارج است، آیا در قلب ما از آثار خشیت چیزی هست؟ اگر هست، چرا در ظاهر ما اثری از آن پیدا نیست».⁽¹⁾

افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

«ترس از خدا میراث دانش است و دانش فروغ شناخت و دلِ ایمان، کسی که از خشیت بی‌بهره باشد دانشمند نیست، گرچه در مشکلات و پیچیدگی‌های دانش موشکاف باشد. خدای متعال فرموده است: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء} جز این نیست که از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند».⁽²⁾

ب: اهل عمل

یکی از ره‌آوردهای ارزشمند دانش و آگاهی که زمینه ازدیاد معرفت، نیز می‌گردد، عمل نمودن به علم است. امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «ثَمَرَةُ الْعِلْمِ العَمَلُ بِهِ⁽³⁾میوه دانش، به کار بستن آن است».

همان گرامی (علیه السلام) علم و عمل را مقرون و به هم پیوسته معرفی نموده‌اند:

اَلْعِلْمُ مَقرونٌ بِالْعَمَلِ، فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ، وَالْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ، فَاِنْ اَجٰابَهُ وَاِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ⁽⁴⁾

«علم و عمل به هم پیوسته‌اند بنابراین هر که بداند، عمل کند و هر که عمل کند بداند. علم، عمل را صدا می‌زند اگر پاسخ داد می‌ماند وگرنه می‌رود».

و همچنین فرمودند: «عَلَی الْعٰالِمِ اَنْ یَعْمَلَ بِمٰا عَلِمَ، ثُمَّ یَطلُبَ تَعَلَّمَ مٰا لَمْ یَعْلَمْ⁽¹⁾سزاوار است دانشمند، آنچه را می‌داند به کار بندد و سپس در پی یاد گرفتن دانشی رود که نمی‌داند».

ج: پرستش

آگاهی از دین و معارف والای آن، انسان را به پرستش واقعی و خالصانه خدای متعال رهنمون می‌سازد، و ملاک ارزشمندی عبادت نیز دانش عابد است.

امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «ثَمَرَة الْعِلمِ العِبادةُ⁽²⁾میوه دانش، پرستش است».

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مَنْ عَمِلَ عَلیٰ غَیْرِ عِلْمٍ کانَ مٰا یُفْسِدُ اکثرَ مِمّٰا یُصلِحُ⁽³⁾کسی بدون شناخت و آگاهی عمل کند، خراب کردنش بیشتر از درست کردن اوست».

تذکر: گستره عمل بسیار وسیع است و همه ابعاد زندگی انسان را در بر می‌گیرد، عبادت و پرستش نیز یکی از مصادیق آن است.

افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«اَلْعٰامِلُ عَلیٰ غَیْرِ بَصیرةٍ کالسّٰائِرِ عَلیٰ غَیْرِ الطَّریق، وَ لٰایَزِیدُهُ سُرْعَةَ السَّیرِ مِنَ الطَّریقِ اِلّٰا بُعداً؛⁽⁴⁾

کسی که بدون بصیرت عمل کند، مانند کسی است که به دنبال سراب بیابان راه بپیماید، او هر چه تندتر رود دورتر افتد».

د: اخلاص

آگاهی اگر واقعی و حقیقی باشد موجبات اخلاص را در صاحب علم فراهم می‌کند، عالم تمام اعمالش برای خدای متعال خالص می‌کند، در واقع یکی از ره‌آوردهای ارزشمند و والای آگاهی خالص نمودن اعمال برای خداست. مولا

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «ثَمَرَةُ الْعِلْمِ اِخلاصُ الْعَمَل⁽¹⁾میوه دانش خالص گردانیدن عمل برای خداست».

خداوند تبارک و تعالی در این باره می‌فرماید: {فَمَن كَانَ يَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا}؛ پس هر کس به لقای پروردگارش امید دارد، باید کاری شایسته کند و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نسازد.

پنجم: ایمان

اشاره

از شمار بنیان‌های اساسی دست‌یابی به خوبی‌های دنیا و آخرت، یکی هم ایمان ثابت و مستقر است که از سوی خدای متعال به بندگانش داده می‌شود.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در باره این حقیقت فرمودند: خدای متعال می‌فرماید:

«نیکی به دیگران در واقع هدیه من است به بندهٔ مؤمنم. اگر آن را بپذیرد به سبب رحمت من و از سوی من است، و اگر آن را برگرداند (انجام ندهد)، به خاطر گناه خودش است که از آن محروم شده است و از خود اوست، نه از من. وَاَیُّما عَبْدٍ خَلَقْتُهُ فَهَدَیْتُهُ اِلَی الْایمانِ، وَ حَسَّنْتَ خُلْقَهُ، وَ لَمْ اَبْتَلِهِ بِالْبُخْلِ، فَاِنّی اُرِیدُ بِهِ خَیْراً؛⁽²⁾و هر بنده‌ای را که آفریدم و او را به ایمان رهنمون شدم و اخلاقش را نیکو ساختم و به بخل مبتلایش نکردم، خیر او را می‌خواسته‌ام».

امام باقر (علیه السلام) درباره ایمان فرمودند: «اِنَّ هٰذِهِ الدُّنیٰا یُعطیهَا اللهُ الْبِرِّ وَالْفاجِرِ وَ لایُعطِی الْایمانَ اِلّٰا صَفْوَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ؛⁽³⁾به راستی که این دنیا را خدا به خوب و بد می‌دهد، ولی ایمان را جز به برگزیدهٔ آفریده‌اش ندهد».

بنابر آنچه بیان شد، «ایمان» برترین نعمت الهی است که به انسان مؤمن و برگزیدهٔ خداوند تبارک و تعالی عطا می‌شود. ایمان برترین و بهترین پشتوانه‌ای است که بدون آن سایر اعمال، مورد قبول واقع نمی‌شود. بر این اساس، یکی از سرچشمه‌های مهم دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت، ایمان است. برخی از مطالب مفید و آموزندهٔ عرصهٔ ایمان به قرار زیر است:

1- معنی ایمان

ایمان مصدر باب افعال از ریشه (اَمِنَ) است. «اَمِنَ» به معنای طمأنینه نفسانی و زوال ترس است.⁽¹⁾یکی از معانی باب افعال تعدیه است و اطلاق ایمان بر عقاید از آن جهت است که مؤمن اعتقادات خود را از آفات آن، یعنی ریب، اضطراب و شک می‌رهاند و ایمن می‌سازد. چنان که ایمان نیز شخص را در دژ محکم قرار می‌دهد تا از گزند گناه در دنیا و از آسیب دوزخ در آخرت در امان باشد.⁽²⁾

2- حقیقت ایمان

هر چیزی دارای حقیقتی است که بدان شناخته می‌شود. این سؤال مطرح است که حقیقت ایمان چیست؟ پاسخ این سؤال، در بیانات راهبردی پیشوایان این گونه بیان گردیده است:

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند:

«لَیْسَ الْایمانُ بِالتَّحَلّی وَ لٰا بِالتَّمَنّی وَ لکِنَّ الْایمانُ مٰا خَلَصَ فِی الْقَلْبِ وَ صَدَّقَهُ الْاَعمٰالُ؛⁽³⁾.

ایمان به ادعا و آرزو نیست، بلکه ایمان آن است که در دل خالص باشد و عمل آن را تأیید و تصدیق کند».

2- و نیز آن حضرت (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

اِنَّ لِکُلّ شَیءِ حَقیقَةٌ، وَ مٰا َبلَغَ عَبْدٌ حَقیقَةَ الْایمانِ حَتّٰی یَعْلَمَ اَنَّ مٰا اَصٰابَهُ لَمْ یَکُنْ لِیُخْطَئَهُ وَ مٰا اَخْطَأَهُ وَ لَمْ یَکُنْ لِیُصیبَهُ؛⁽⁴⁾

«هر چیزی حقیقتی دارد. هیچ بنده‌ای به حقیقت ایمان نرسد مگر آن که بداند، آنچه به او رسیده نمی‌توانست نرسد، و آنچه به او نرسیده نمی‌توانست برسد.

3- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «لٰا یُؤمِنُ عَبْدٌ حَتّٰی یُحِبُّ لِلنّٰاسِ مٰا یُحِبُّ لِنَفْسِهِ مِنَ

الْخَیْرِ؛⁽¹⁾هیچ بنده‌ای مؤمن نیست مگر آن که هر خوبی را که برای خود می‌خواهد برای مردم نیز بخواهد».

4- افزون بر آن، علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «لٰا یَصْدُقُ اِیمانُ عَبْدٍ حَتّٰی یَکُونُ بِمٰا فی یَدِاللهِ سُبْحانَهُ اَوْثَقُ مِنْهُ بِمٰا فی یَدِهِ؛⁽²⁾ایمان هیچ بنده‌ای راستین و حقیقی نباشد مگر زمانی که اعتماد و اطمینان او به آنچه در نزد خداست بیشتر باشد از آنچه در دست خویش دارد».

5- امام صادق (علیه السلام) نیز نشانهٔ ایمان حقیقی را این گونه بیان فرمودند:

از نشانه‌های ایمان حقیقی این است که حقّ را هر چند به زیان تو باشد، بر باطل هر چند به نفع تو باشد ترجیح دهی.⁽³⁾

بنابر آنچه بیان شد، انسان مؤمن واقعی کسی است که حقیقت ایمان که همان توحید محوری در ابعاد زندگی است در قول و فعل او بروز و ظهور داشته باشد،زیرا صِرف ادعای ایمان، هیچ ارزش واقعی را ثابت نمی‌کند. و آنچه بیان نمودیم برخی از جلوه‌های ایمان حقیقی در زندگی مطلوب است.

3- جایگاه ارزشمند ایمان

یکی از آموزه‌های ممتاز دین این است که ایمان دارای جایگاه ویژه بوده و از نعمت‌های عظیم حق تعالی شمرده شده است به گونه‌ای که انسان، توان سپاسگزاری همین یک نعمت را ندارد، اگرچه تمام تلاش و کوشش خود را انجام دهد. این حقیقت در بیانات راهبردی پیشوایان این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آن را محبوب حق تعالی دانسته می‌فرماید: «هیچ چیزی نزد خداوند محبوب‌تر از ایمان و عمل صالح و ترک محرّمات نیست».⁽⁴⁾

از امام صادق (علیه السلام) پرسیدند: کدام عمل نزد خدا برتر است؟ فرمود: «چیزی که پشتوانه اعمال است و هیچ عملی بدون آن قبول نمی‌کند». سؤال شد: منظور

شما کدام عمل است؟ فرمود: «ایمان به خدای یگانه که غیر از او معبودی نیست».⁽¹⁾

علاوه بر آن، ایمان در بیان امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) اینگونه معرفی شده است:

نعمت عظیم ایمان که محبوب حق تعالی است به هر کس عطا نمی‌شود، بلکه آن را به محبوبان خود مرحمت می‌فرماید. از این رو امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند:

اِنَّ الدُّنیا یُعطیهَا اللهُ عَزَّوَجَلَّ مَن اَحَبَّ وَ مَنْ اَبْغَضَ وَ اِنَّ الْایمانَ لا یُعطِیهِ اِلّٰا مَنْ اَحَبَّ؛⁽⁶⁾

دنیا را خداوند عزّوجلّ به هر که دوست دارد یا دشمن دارد می‌دهد، ولی ایمان را نمی‌دهد مگر به کسی که دوستش دارد.

افزون بر آن، امیرالمؤمنین (علیه السلام) ارزش والای ایمان و عجز انسان از شکرگزاری این نعمت بزرگ را اینگونه بیان می‌دارند:

به خدا سوگند اگر دل‌های شما آب شود و چشم‌هایتان از شوق و یا ترس خدا خون بگرید، پس تا دنیا باقی است زنده بمانید و عمر کنید، اعمال

خیر شما هر چند که تمام قدرت و کوشش خود را به کار گیرید، با نعمت‌های بزرگ خدا فقط این نعمت که او شما را به سوی ایمان رهنمون شده است برابری نمی‌کند.⁽¹⁾

علاوه بر آن، امام باقر (علیه السلام) درباره جایگاه ارزشی و والای ایمان فرمودند:

به راستی که این دنیا را خدا به خوب و بد می‌دهد، ولی ایمان را جز به برگزیدهٔ آفریدگانش نمی‌دهد.⁽²⁾.

بنابر آنچه بیان گردید، ایمان از جایگاه والا و ارزشمندی نزد پروردگار مهربان برخوردار است و آن نعمت بزرگ که سرچشمه و بنیان خیر و سعادت دنیا و آخرت است فقط به انسان‌های برگزیده و محبوب خویش عنایت می‌فرماید. از این رو اگر انسان مؤمن به خدا، تمام عمر در نهایت تلاش و کوشش، خدای خویش را سپاسگزاری نماید، از عهده شکرش برنیاید.

4- درجات ایمان

یکی از آموزه‌های برجسته و ممتاز اسلام این است که ایمان دارای مرتبه و درجاتی است مثل نردبان، کسی که با توفیق خداوند تبارک و تعالی به آخرین درجه آن صعود کند ایمانش کامل است. این حقیقت در بیانات راهبردی پیشوایان دین این گونه بازتاب یافته است:

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره می‌فرماید: «اَفْضَلَ الْایمانِ اَنْ تَعْلَمَ اَنَّ اللهَ مَعَكَ حَیْثُ مٰا کُنْتَ؛⁽³⁾برترین ایمان این است که بدانی خداوند همه جا با توست».

2- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اَفْضَلُ الْایمانِ اَلصَّبرُ وَالسَّماحَةُ؛⁽⁴⁾برترین ایمان صبر و بخشندگی است».

3- افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) ایمان را ده درجه معرفی و در این باره فرمودند:

«ایمان مانند نردبانی است که ده پله دارد و پله‌های آن یکی پس از

دیگری پیموده می‌شود. پس کسی که در پله دوّم است نباید به آن کسی که در پله اوّل است بگوید تو چیزی نیستی تا برسد، آنکه در پله دهم است (او هم نباید به پایین‌تر خود چنین سخنی بگوید) آنکه در پله پایین‌تر از تو قرار دارد نینداز که بالاتر از تو نیز تو را می‌اندازد. اگر دیدی کسی یک پلهپایین‌تر از توست تو با مهربانی و ملایمت او را به طرف خود بالاکشان و فراتر از توانش باری بر دوش او مگذار که او را می‌شکنی، و هر کس مؤمنی را بشکند باید شکستگی او را درمان کند».⁽¹⁾

4- مولا امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز بالاترین مرحله ایمان را یقین نیکو به خدا معرفی و فرموده‌اند: «اَفضَلُ الْایمانِ حُسْنُ الْایقانِ؛⁽²⁾بالاترین ایمان یقین نیکو داشتن به خداوند است».

5- خدای متعال ایمان را قابل افزایش معرفی و در وصف اهل ایمان می‌فرماید: {وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا}؛⁽³⁾و چون آیات او برایشان تلاوت شود بر ایمان آنان افزوده می‌گردد.

6- و مولا امیرالمؤمنین (علیه السلام) نحوه به کمال رسیدن ایمان را اینگونه معرفی می‌فرماید:

«ایمان هم چون نقطه سفیدی است در قلب که هر چه بر ایمان افزوده شود آن سفیدی بزرگتر شود و چون ایمان کامل گردد تمام قلب سپید شود».⁽⁴⁾

بنابر آنچه بیان گردید، ایمان نیز مثل سایر امورات معنوی دارای مراتب و درجات است. انسان مؤمن با توفیق و دستگیری خداوند تبارک و تعالی و تلاش خویش، درجات آن را یکی از بعد از دیگری پشت سر می‌گذارد تا به قلّه ایمان صعود نماید.

5- پیوند ایمان و عمل

یکی از آموزه‌های آفتاب‌گون قرآن و روایات این است که ایمان مقرون با عمل

است و هیچ کدام بدون دیگری نزد خداوند مقبول نیست. بلکه تمام ایمان عمل است لذا در قرآن کریم همراهی ایمان و عمل صالح به طور فراوان بیان گردیدهاست. برای نمونه: خدای متعال می‌فرماید: {وَالْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}؛⁽¹⁾قسم به عصر که همه انسان‌ها در خسارت و زیان هستند مگر کسانی ایمان آورده و اعمال صالح انجام دهند.

افزون بر آن، مقرون بودن ایمان و عمل در روایات اسلامی نیز تصریح شده است. برای نمونه:

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «اَلْایمانُ وَالْعَمَلُ اَخَوانٌ شَرِیکانِ فی قَرَنٍ، لٰا یُقْبَلُ اللهُ اَحَدَهُما اِلّٰا بِصٰاحِبهِ؛⁽²⁾ایمان و عمل دو برادر بسته به یک ریسمانند، خداوند یکی را بدون دیگری نمی‌پذیرد».

2- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) کسانی که ایمان را بدون عمل دانسته‌اند مورد نفرین قرار داده و می‌فرماید: «لُعِنَتِ الْمُرْجِئَةُ عَلیٰ لِسانِ سَبْعینَ نبیّاً، اَلَّذینَ یَقولونَ: اَلْایمانُ قَولٌ بَلا عَملٍ؛⁽³⁾هفتاد پیامبر مرجئه را نفرین کرده‌اند همان کسانی که می‌گویند: ایمان گفتار است بدون کردار».

3- افزون بر آن امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) راز نزول نماز و روزه و حلال و حرام را همراهی آن‌ها با ایمان دانسته وگرنه نازل نمی‌شدند، می‌فرماید: «لَوْ کانَ الْایمانُ کَلاماً، لَمْ یَنْزِلْ فیهِ صَومٌ وَ لاصَلٰاةٌ و لاحَلالٌ و لاحرامٌ؛⁽⁴⁾اگر ایمان تنها گفتار بود، روزه و نماز و حلال و حرام نازل نمی‌شد».

4- و همچنین از امام کاظم (علیه السلام) است که فرمودند: «ایمان سراسر عمل است و گفتار، برخی از آن عمل است که خداوند در کتاب خود وجوب آن را بیان فرموده است».⁽⁵⁾

5 - علاوه بر آن، امام هادی (علیه السلام) فرمودند: «اَلنّٰاسُ فِی الدُّنیٰا بِالْاَمْوالٍ وَ فِی الْاخِرَةِ بِالْاَعْمالٍ؛⁽¹⁾مردم در دنیا با اموال سر و کار دارند ولی در آخرت با اعمال».

بنابر آنچه گذشت، ایمان و عمل صالح لازم و ملزوم یکدیگرند، هیچ کدام بدون دیگری در دنیا و آخرت برای انسان مفید نیست. از این رو در فرهنگ قرآن، ایمان به همراهی اعمال صالح سرچشمه دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت بیان گردیده است.

6- آثار و نشانه‌های ایمان

یکی آموزه‌های ممتاز اسلام، بیان ره‌آورد فراوان ایمان حقیقی است که برخی از آن‌ها در دنیا و برخی در قیامت به منصه ظهور می رسد. برخی از مهم‌ترین آثار ایمان به قرار زیر است:

1-رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) نظر به کعبه کرد و فرمود:

مَرْحَباً بِالْبَیْتِ ما اَعْظَمَكَ وَ اَعْظَمَ حُرْمَتَكَ عَلَی اللهِ، وَ اللهِ لِلْمُؤْمِنِ اَعْظَمَ حُرْمَةً مِنكَ، لِاَنَّ اللهَ حَرَّمَ مِنكَ وٰاحِدةً وَ مِنَ الْمُؤمِن ثَلاثَة: مالَهُ وَ دَمَهُ و اَنْ یَظنَّ بِهِ ظَنَّ السُّوءِ؛⁽²⁾

«خوشا به حال تو ای خانه کعبه، چقدر عظمت داری و احترام تو در نزد خداوند چقدر بزرگ است. لیکن به خدا سوگند احترام مؤمن از تو نیز بیشتر است، زیرا خدا یک چیز از تو محترم شمرده ولی از مؤمن سه چیز محترم شمره است، مال، خون، (آبروی او بدین گونه که) سوء ظن به وی حرام شمرده است».

2- یکی از آثار ایمان هیبت و عظمتی است که از او در دل دیگران می‌افتد. حضرت امام باقر (علیه السلام) فرمود:

«اِنَّ اللهَ اَعْطیَ الْمُؤمِنَ ثَلاثَ خصالٍ: اَلْعِزِّ فِی الدُّنیا وَ فی دِینِهِ، وَ اَلْفَلَحِ فِی الْاخِرَة وَالْمَهابَةِ فی صُدُورِ الْعالمینَ؛⁽³⁾

خداوند سه خصلت به مؤمن عطا کرده است: عزّت در دنیا و در دین، رستگاری در آخرت و هیبت در قلب عالمیان».

3- امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «اِنَّ الْمُؤمِنَ یَخْشَعُ لَهُ کُلُّ شَیءٍ حتّی هَوامُّ الْاَرْضِ و سِباعُها وَ طَیْرُ السَّماءِ؛⁽¹⁾هر چیزی در برابر مؤمن خشوع می‌کند، حتّی حشرات زمین و درندگان آن و پرندگان آسمان».

4- امام زین العابدین (علیه السلام) فرمودند:

«عَلاماتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ: اَلْوَرَعُ فِی الْخَلْوَةِ، وَالصَّدقَةُ فِی الْقِلَّةِ، وَالصَّبْرُ عِنْدَ الْمُصیبَةِ، وَالْحِلْمُ عِندَ الْغَضَبِ، وَالصِّدقُ عِنْدَ الْخَوفِ؛⁽²⁾

مؤمن را پنج علامت است: پاکدامنی در خلوت و تنهایی، صدقه دادن در تنگدستی، شکیبایی در برابر مصیبت، بردباری در هنگام خشم و راستگویی با وجود بیم و ترس».

5- افزون بر آن، امام هشتم امام رضا (علیه السلام) در این باره می‌فرمایند:

«لٰایَکونُ الْمُؤمِنُ مُؤمِناً حَتّی تکونَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: سُنَّةٌ مِنْ رَبِّهِ. وَ سُنَّةٌ مِنْ نَبِیِّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ سُنَّةٌ مِنْ وَلیِّهِ (علیه السلام) . فَامّا السُّنَّةُ مِنْ رَبِّهِ فَکِتْمانُ السِّرِّ وَ امّا سُنَّةٌ مِنْ نَبیِّهِ (صلی الله علیه و آله) فَمُداراةُ النّاسِ. وَ اَمّا السُّنَّةُ مِنْ وَلیِّهِ (علیه السلام) فَالصَّبْرُ فِی الْبَأْسٰاءُ وَالضَّرٰاءِ؛⁽³⁾

مؤمن تا سه خصلت در او نباشد مؤمن نیست: روشی از پروردگارش، روشی از پیامبرش (صلی الله علیه و آله) و روشی از ولی خدا (علیه السلام) . امّا روش پروردگارش: رازپوشی و نهفتن راز، و از روش پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) : ملایمت و مدارا با مردم و روش ولی خدا: شکیبایی در تنگدستی و سختی».

همانگونه که بیان شد، آثار و برکات ایمان زیاد است و مؤمن که مزیّن و ملبّس به لباس ایمان است، دارای نشانه‌های فراوانی است. بعضی از آن‌ها بیان گردید. زیرا بنای این نوشتار بر اختصار است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در یک حدیث نسبتاً

طولانی یکصد و سه صفت برای مؤمن بیان فرمودند هر کس طالب است بدانجا مراجعه نماید.⁽¹⁾

ششم: عقل

اشاره

یکی دیگر از ریشه های کسب خیر دنیا و آخرت عقل است، عقل در مکتب اسلام و فرهنگ قرآن از ارزش والایی برخوردار است، راهنمای هر خیر و نیکی، سرچشمه نیکی‌ها پیشوای هر خیر، و عامل دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت و حجّت خدا بر انسان است. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «اِنَّما یُدْرِكُ الْخَیرُ کُلُّهُ بِالْعقلِ، وَ لادینَ لِمَنْ لاعَقْلَ لَهُ؛⁽²⁾می‌توان با عقل به همه نیکی‌ها رسید و آنکه عقل ندارد، دین ندارد».

و امام علی (علیه السلام) اینگونه می‌فرماید: «اَلْعَقْلُ یَنبُوعُ الْخَیرِ؛⁽³⁾عقل سرچشمه نیکی است».

همان گرامی (علیه السلام) می‌فرماید: «بِالْعَقْلِ تُنالُ بِالْخَیراتِ؛⁽⁴⁾با عقل می‌توان به نیکی‌ها دست یافت».

برخی از عرصه‌های بحث مورد نظر به قرار زیر است:

1- مفهوم عقل

عقل را از آن جهت عقل می‌گویند که جلوی غرائز و امیال سرکش را می‌گیرد و زانوی شهوت و غضب سرکش را می‌بندد. عقال نیز بندی است که با آن زانوی شتران سرکش را می‌بندند.⁽⁵⁾

2- حقیقت خردمندی

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اِنَّ الْعَقلَ عِقالٌ مِنَ الْجَهلِ وَ النَّفسُ مِثْلِ اَخْبَثِ الدَّوابِّ، فَاِنْ لَمْ

تُعْقلْ حارَتْ؛⁽¹⁾همانا خرد، زانو بند دانایی است، و نفس (امّاره) مانند شرورترین جنبندگان است، اگر پایش بسته نشود بیراهه می‌رود».

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«اَلْعَقلُ نُورٌ خَلَقَهُ اللهُ لِلْاِنسانِ وَجَعَلَهُ یُضیءُ عَلَی الْقَلْبِ، لِیَعْرِفَ بِهِ فَرْقَ بَیْنَ المُشاهِداتِ مِنَ الْمُغیِّبات؛⁽²⁾

خرد نوری است که خداوند برای انسان آفرید و آن را روشنگر دل قرار داد، تا به وسیله آن تفاوت میان دیدنی‌ها و نادیدنی‌ها را بشناسد».

امام علی (علیه السلام) نیز در تفسیر و بیان حقیقت عقل اینگونه فرمودند: «اَلْعَقْلُ اَنْ تَقُولَ مٰا تَعرِفُ، وَ تَعْمَلُ مٰا یَنْطِقُ بِهِ؛⁽³⁾خرد آن است که آنچه می‌دانی بگویی، و به آنچه می‌گویی عمل کنی».

همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «اَلْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارُبِ، وَ خَیْرُ مٰا جَرَّبْتَ مٰا وَعَظَكَ؛⁽⁴⁾عقل حفظ و نگهداری تجربه‌هاست، و بهترین تجربه‌ات آن است که تو را اندرز دهد».

افزون بر آن، امام حسن (علیه السلام) نیز در پاسخ پدر بزرگوارش که از او پرسید خرد چیست؟ فرمود: این که دلت آنچه به او می‌سپاری نگهدارد.⁽⁵⁾

بنابر آنچه گذشت، عقل و خرد سرچشمه رفتار و اعمال شایسته است که با معیارهای خردمندی از انسان بروز و ظهور می‌نماید. گسترهٔ رفتار و کردارخردمندانه در تمام ابعاد زندگی فردی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را شامل می‌گردد. در این جا برخی از مصادیق آن بیان گردید.

3- فضایل والای عقل

یکی از آموزه‌های ممتاز قرآن و روایات، فضایل فراوانی است که، برای خرد و خردورزی بیان شده است. این حقیقت در آینه وحی و بیانات راهبردی پیشوایان این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

خدای متعال در قرآن شریف می‌فرماید:

{يُؤتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاء وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الأَلْبَابِ}؛⁽¹⁾

«به هر کس که خواهد حکمت می‌دهد، و به هر کس حکمت داده شود، خیر فراوان داده شده است، و پند نگیرد مگر صاحبان خرد».

در جای دیگر خِرد را موجب نجات از دوزخ بیان نموده می‌فرماید: {وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ}؛⁽²⁾و گفتند: اگر می‌شنیدیم و تعقل می‌کردیم، از اصحاب دوزخ نبودیم.

افزون بر آن، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قوام مرد را به عقل او دانسته می‌فرمایند: «قَوامُ الْمَرءِ عَقلُهُ، و لادینَ لِمَنْ لاعَقْلَ لَهُ؛⁽³⁾جانمایه آدمی خرد اوست، و کسی که خرد ندارد دین ندارد».

امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره ارزش عقل فرمودند: «مَا اسْتُودَعَ اللهُ امْرَأً عَقلاً اِلَّا اسْتَنْقَذهُ بِهِ یَوْماً مٰا؛⁽⁴⁾خداوند به هیچ انسانی خردی نسپرد، مگر اینکه روزی به وسیله آن نجاتش داد».همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «اَلْعَقْلُ اَقویٰ اَساسٍ؛⁽⁵⁾خرد محکم‌ترین پایه است».

و همچنین آن حضرت (علیه السلام) فرمودند: «اَلعقلُ مُصْلِحُ کُلِّ اَمْرٍ؛⁽⁶⁾خرد سامان دهنده هر کاری است».

و امام صادق (علیه السلام) در فضیلت عقل اینگونه فرمودند:

«خدای بزرگ عقل را از چهار چیز آفرید: از دانایی و توانایی و روشنایی و مشیت امر. پس آن را به دانایی، پایدار و در ملکوت پاینده ساخت».⁽⁷⁾

همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «لٰا غِنیٰ اَخصَبُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لٰافَقْرَ اَحَطُّ مِنَ الْحُمْقِ؛⁽¹⁾هیچ ثروتی بابرکت‌تر از عقل نیست و هیچ فقری پست‌تر از بی‌خردی».

افزون بر آن امام رضا (علیه السلام) نیز دوست انسان را عقل او، و دشمنش را جهل و نادانی دانسته است: «صِدِیقُ کُلِّ امْرِیٍ عَقلُهُ، و عَدُوُّهُ جَهلُهُ؛⁽²⁾دوست هر آدمی خرد او و دشمن او نادانیش می‌باشد».

بر این اساس خردورزی و درک عاقلانه در زندگی ریشه هر خیر و نادانی ریشه هر شرّ و بدی است و انسان عاقل قادر خواهد بود با به کارگیری عقل در مسیر صحیح، خیر دنیا و آخرت را نصیب خود سازد و جزء سعادتمندان باشد. آری، بعضی عقل معاد دارند، بعضی عقل معاش دارند و بعضی هر دو. هر کدام از آن‌ها شاخه‌های متعددی دارد. این نقاط قوّت که نامش عقل است و خداوند در میان بندگانش تقسیم کرده هم روی حساب است. ممکن است کسی عقل خاصی در وجودش باشد و سالیان دراز از آن استفانده نکند و گاه حتی خودشفکر کند که این عقل و استعداد خاص در وجودش به چه کار می‌آید و ناگهان جریانی در زندگی او رخ می‌دهد و توسط همان عقل خاص نجات میِ‌یابد.

4- ملاک پاداش و کیفر

عقل و خرد نعمت گرانقدر و ارزشمند خدای متعال است، پاداش و کیفر انسان‌ها براساس مقدار عقل آن‌ها و درجات قرب به سوی پروردگار با آن حاصل، همه خوبی‌های دنیا و آخرت به وسیله او برای انسان فراهم می‌گردد. این حقیقت در فرهنگ روایی اسلام این گونه شاهدیم. برای نمونه:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خطاب به عدّه‌ای که از مردی تعریف می‌کردند: فرمودند:

کَیْفَ عَقلُ الرَّجُلِ؟ قالوا یا رسول الله، تُخْبِرُكَ عَنِ اجْتِهادِهِ فِی الْعِبادَةِ وَ اَصْنافِ الْخَیْرِ وَ تَسْئَلُنٰا عَنْ عَقْلِهِ؟ فقال: اِنَّ الْاَحمَقَ یُصیبُ بِحُمْقِهِ اَعْظَمُ مِنْ فُجورِ الْفاجِرِ، وَ اَنَّما یَرْتَفِعُ الْعِبادُ غَداً فِی الدَّرجاتِ وَ یَنالُونَ الزُّلْفیٰ مِنْ رَبِّهِمْ عَلیٰ قَدْرِ عُقُولِهِمْ؛⁽³⁾

خرد این مرد چگونه است؟ عرض کردند: یا رسول الله، ما از کوشش او در عبادت و کارهای خیر به عرض شما می‌رسانیم و شما درباره خرد او از ما می‌پرسید؟ حضرت فرمودند: «همانا آدم نابخرد، با بی‌خردی خود کارهایی بدتر از زشتکاری افراد نابخرد مرتکب می‌گردد. فردای قیامت بندگان به اندازه عقل خود به درجات درست می‌یابند و به مقام پروردگارشان می‌رسند».

امام باقر (علیه السلام) نیز در این باره فرمودند:

«چون خداوند عقل را آفرید به او فرمود: رو کن و او رو کرد. سپس فرمود: برگرد او برگشت. آنگاه فرمود: «به عزّت و جلالم سوگند که من آفریده‌ای نیکوتر از تو نیافریده‌ام، تو را فرمان می‌دهم و تو را نهی می‌کنم (مخاطبامر و نهی من تو هستی) تو را پاداش می‌دهم و تو را کیفر می‌کنم».⁽¹⁾

همان گرامی (علیه السلام) در روایتی ارزش هر انسان را به اندازه خردمندی او، و معیار حسابرسی مسئولیت هر انسان در پیشگاه خداوند به اندازه عقل و خردی که خدا به او داده است دانسته و فرمودند: یافتم در کتاب علی (علیه السلام) که:

«اِنَّ قِیْمَةَ کُلِّ امْرِءٍ وَ قَدْرَهُ مَعْرفتُهُ، اِنَّ الله تبارَكَ وَ تعالیٰ یُحٰاسِبُ النّاسَ عَلیٰ قَدْرِ مٰا اَتٰاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فی دارِ الدُّنیا؛⁽²⁾

بدرستی که ارزش هر کس به اندازه معرفت اوست. همانا خداوند تبارک و تعالی مردم را به اندازه عقل و فهمی که در دنیا به آن‌ها داده است حسابرسی می‌نماید».

بنابراین، خرد و خردمندی در فرهنگ والای اسلام از ارزش والایی برخوردار است. عقل سرچشمه همه خوبی‌های دنیا و آخرت است و هر کس از آن محروم باشد، محروم از برکات دنیوی و اخروی است. از این رو امام حسن مجتبی (علیه السلام) فرمودند: «با خرد است که هر دو سرا به دست می‌آید و هر کس از خِرَد محروم باشد، از هر دو سرا محروم است».⁽³⁾

5 - عقل حجّت خدا

برای خداوند در بین بندگانش دو حجّت است یکی: انبیاء و رسولان و امامان (علیهم السلام) و دیگری عقل، که خداوند در باطن افراد به ودیعت نهاده است. این حقیقت در آینه فرهنگ روایات این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

1- امام کاظم (علیه السلام) فرمودند:

«اِنَّ لِلهِ عَلَی النّاسِ حُجَّتَیْنِ: حُجَّةٌ ظٰاهِرةٌ وَ حُجَّةٌ بٰاطِنَةٌ، فَامَّا الظّٰاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْاَنْبِیاءُ وَ الْاَئِمَةُ (علیهم السلام) وَ اَمَّا الْبٰاطِنَةُ فَالْعُقُول؛⁽¹⁾

خداوند بر مردمان دو حجّت دارد: حجّتی بیرونی و حجتی درونی، حجّت بیرونی همان فرستادگان و پیامبران و امامان (علیهم السلام) هستند، و حجّت درونی همان عقل‌ها هستند».

همان گرامی (علیه السلام) در سفارشی به هشام‌بن‌حکم فرمودند:

«خداوند، پیامبران و رسولان خود را به سوی بندگانش نفرستاد، مگر برای اینکه از خدا فراگیرند. پس هر کس از آنان که شناختش بهتر باشد، دعوت را پذیراتر باشد و داناترینشان به کار خدا، کسی است که خردش نیکوتر باشد و کسی که خردش کامل‌تر باشد در دنیا و آخرت بلند پایه‌تر است».⁽²⁾

بر این اساس انسان در برابر عقلی که خداوند به او عطا نموده، مورد سؤال و جواب قرار می‌گیرد، همانگونه که همراهی عقیده و عمل هر انسانی با حجّت‌های خدا، به اندازه عقل و فهم اوست و مراتب بهره‌مندی از خیر دنیا و آخرت و رسیدن به مقامات عالی در بهشت و سرای آخرت به قدر عقل و فهم و اعمالی که با بصیرت و آگاهی صورت پذیرد و نه زیادتی آن.

هفتم: هدایت

اشاره

یکی دیگر از بنیان‌های دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت، نعمت ارزشمند و کم‌نظیر «هدایت» است به سوی حقّ. این حقیقت در آموزه‌های اسلام این گونه شاهد

هستیم. برای نمونه: امام صادق (علیه السلام) هدایت به سوی حق و طریق مستقیم، برای بنده از عنایت‌های ویژه خداوند دانسته می‌فرماید:

«اِذا اَرادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَیْراً نَکَتَ فی قَلْبِهِ نُکْتَةً بَیْضٰاءَ، فَجالَ الْقَلْبُ یَطْلُبُ الْحَقَّ، ثُمَّ هُوَ اِلیٰ اَمْرِکُمْ اَسْرَعُ مِنَ الطَّیْرِ اِلیٰ وَ کَرِهِ؛⁽¹⁾.

هر گاه خداوند خوبی بنده‌ای را بخواهد نقطه‌ای سفید در دل او پدید آورد و آن گاه دل در جستجوی حقّ برآید. سپس چنین کسی به سوی عقیده شما (تشیّع) شتابان‌تر آید تا پرنده به سوی آشیانه‌اش».

افزون بر آن، امام علی (علیه السلام) هدایت را برترین ذخیره دانسته می‌فرماید: «اَفْضَلُ الذُّخْرِ الْهُدیٰ؛⁽²⁾بهترین ذخیره، هدایت است».

همان گرامی (علیه السلام) ارزش فوق‌العاده هدایت الهی به سوی ایمان را این گونه بیان می‌نماید:

«به خدا سوگند، اگر دل‌های شما آب شود و چشم‌هایتان از شوق یا ترس خدا خون بگرید، پس تا دنیا باقی است زنده بمانید و عمر کنید، اعمال خیر شما هر چند که تمام قدرت و کوشش خود را به کار گیرید، با نعمت‌های بزرگ خدا و فقط این نعمت که شما را به سوی ایمان رهنمون شده است برابری نمی‌کند».⁽³⁾

1- تعریف هدایت

علامه طباطبائی (رحمه الله) ذیل آیه شریفه که در پاسخ سؤال فرعون از حضرت موسی (علیه السلام) که پروردگار شما کیست؟ که می‌فرماید: {قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}؛⁽⁴⁾گفت: پروردگار ما آن کسی است که هر چیزی را آفرینشی که درخور اوست، داد و سپس او را هدایت کرد. می‌فرماید:

«هدایت به معنای این است که راه هر چیزی را که او به مقصودش می‌رساند به او نشان دهیم و یا به معنای رساندن آن شیء به مطلوب و

هدفش می‌باشد که البته هر دو معنا در حقیقت به معنای واحدی بر می‌گردند و آن عبارت است از نوعی رساندن شیء به مطلوب و هدفش یا قرار دادن آن در طریقی که او را به مطلوب می‌رساند».⁽¹⁾

2- حیات‌بخشی هدایت

هدایت به صراط مستقیم بندگی خداوند، و نجات از گمراهی، بالاترین و عالی‌ترین مصداق خدمتگزاری به مردم می‌باشد، به گونه‌ای که اگر یک نفر به سوی حق هدایت گردد گویا همه انسان‌ها از گمراهی نجات یافته‌اند. این حقیقت در فرهنگ قرآن این گونه بازتاب یافته است: خدای متعال می‌فرماید: {وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا}؛⁽²⁾و هر کس، کسی را زنده کند، چنان است که همهٔ مردم را زنده کرده است.

امام باقر (علیه السلام) در تفسیر آیه شریفه فوق می‌فرماید:

«یعنی او را نکشد (به قصاص کشته خود او را نکشد) و یا از غرق شدن یا سوختن نجاتش دهد و یا از همهٔ این‌ها بالاتر، او را از گمراهی به هدایت کشاند».⁽³⁾

همان گرامی (علیه السلام) در تفسیر آیه فوق‌الذکر فرمودند:

ابوبصیر می‌گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره آیهٔ «و هر کس، کسی را زنده کند...» پرسیدم، فرمود: «یعنی کسی، دیگری را از کفر به ایمان در آورد».⁽⁴⁾

افزون بر آن امام صادق (علیه السلام) در پاسخ سؤال درباره همین آیه فرمودند:

«یعنی کسی که دیگری را از گمراهی به راه راست هدایت کند، مانند این است که او را زنده کرده است و کسی که دیگری را از راه راست به گمراهی کشاند، او را کشته است».⁽⁵⁾

از آنچه بیان شد، در می‌یابیم که انسان باید متوجه باشد که دعوت پیامبران و اولیای الهی را با کمال میل بپذیرد تا از حیات واقعی برخوردار گشته و از اینرهگذر، از خیرات و برکات یک زندگی واقعی و بالنده برخوردار گردد، در غیر این صورت مانند مرده‌ای متحرک است که هیچ گونه آثار وجودی ندارد. خدای متعال می‌فرماید: {اسْتَجِيبُواْ لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُم لِمَا يُحْيِيكُمْ}؛⁽¹⁾به ندای خداوند و پیامبر وقتی شما را به پیامی حیات‌بخش می‌خوانند لبیک بگویید.

3- هدایت‌خواهی در سیره پیشوایان

در فرهنگ نیایشی اسلام، هدایت الهی را سرچشمه و بنیان همهٔ خوبی‌های دنیا و آخرت معرفی نموده است. از این رو امام العارفین و سیّدالساجدین علی‌بن‌الحسین (علیه السلام) اینگونه به درگاه خداوند تبارک و تعالی عرضه می‌دارد:

اَللّٰهُمَّ رَبَّنا... مَهْمٰا قَسَمْتَ بَیْنَ عِبادِكَ الْمُؤمِنینَ، مِنْ خَیْرٍ اَوْ عافِیَةٍ اَوْ بَرَکَةٍ اَوْ هُدیً اَوْ عَمَلٍ بِطاعَتِكَ اَوْ خیْرٍ تَمُنُّ بِهِ عَلَیْهِمْ، تَهْدِیهِمْ بِهِ اِلَیْكَ اَوْ تَرْفَعُ لَهُمْ عِنْدَكَ دَرَجَةً، اَوْ تُعْطِیهِمْ بِهِ خَیْراً مِنْ خَیْرِ الدُّنیا وَ الْآخِرَةِ اَنْ تُوَفِّرَ حَظّی وَ نَصیبی مِنْهُ؛⁽²⁾

خداوندا ای پروردگار ما... هر چه میان بندگان مؤمنت قسمت کرده‌ای از خیر یا عافیت یا برکت یا هدایت یا توفیق طاعت، یا خیری که بر اهل ایمان انعام می‌کنی، و به سبب آن به سوی خودت هدایت‌شان می‌نمایی یا در پیشگاهت مقام آنان را بلند می‌کنی، یا بدان سبب خیر دنیا و آخرت به آنان می‌بخشی از تو می‌خواهم که بهره و نصیب مرا از آن فراوانی کن.

در فراز دیگری به درگاه خداوند این گونه عرضه می‌دارد:

فَصَلِّ عَلیٰ مُحَمَّدٍ و آلِهِ، وَهَبْ لی اَمَلی وَ زِدْنی مِنْ هُداكَ مٰا اَصِلُ بِهِ اِلَی التَّوْفیقِ مِنْ عَمَلی، اِنَّكَ مَنّٰانٌ کَریمٌ؛⁽³⁾

پس بر محمد و آل او درود فرست و آرزوی مرا برآور و هدایتت را به گونه‌ای بر من افزایش ده که به سبب آن توفیق در کار خویش یابم، زیرا که تو بخشندهٔ کریمی.

4- عوامل هدایت‌پذیری

یکی از آموزه‌های آفتاب‌گون قرآنی و روایی، این است که برخی اعمال و صفات، سبب هدایت و راهنمایی انسان به سوی حقّ و کمال خویش است. این واقعیت در آینه وحی و بیانات راهبردی ائمه (علیهم السلام) این گونه شاهد هستیم. برای نمونه مهم‌ترین آن‌ها با هم مرور می‌نماییم:

1- ایمان) خدای متعال می‌فرماید: {مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}؛⁽¹⁾«هیچ مصیبتی رخ نمی‌دهد مگر به اذن خدا، و کسی که به خدا ایمان آورد، خداوند قلبش را هدایت می‌کند، و خدا به هر چیز داناست».

افزون بر آن امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «هُدِیَ مَنْ اَخْلَصَ ایمانَهُ؛⁽²⁾هدایت شد آن که ایمانش را خالص گردانید».

بنابراین، باورمندی به این حقیقت که هیچ مؤثری در عالم به جز خداوند نیست و بر اساس آن زندگی توحیدی را سامان بخشیدن، سبب افزایش هدایت از سوی خداوند متعال می‌گردد.

2- تقوی) خدای متعال در قرآن می‌فرماید: {ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ}؛⁽³⁾آن کتاب باعظمتی است که شک در آن راه ندارد و مایه هدایت پرهیزکاران است.

علاوه بر آن امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «هُدِیَ مَنْ اَشْعَرَ التَّقویٰ قَلْبَهُ؛⁽⁴⁾کسی که شعار دل خویش را تقوی قرار داد هدایت شد».

3- پذیرش ولایت) تسلیم ولایت خدای متعال بودن و همچنین کسانی که از سوی خدای متعال دارای حق ولایت و سرپرستی مردم هستند، یکی دیگر از عوامل هدایت و افزایش مراتب آن می‌باشد. امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این باره

فرمودند: «هُدِیَ مَنْ سَلَّمَ مُقادَتَهُ اِلَی اللهِ وَ رَسُولِهِ وَ وَلِیَّ اَمْرِهِ؛⁽¹⁾آن که زمام خویش را به دست خدا و رسول او ولیّ امرش سپرد، هدایت شد».

4- پیروی از قرآن) بی‌شک قرآن بیان کنندهٔ همهٔ نیکی‌ها می‌باشد. شناخت مسیر حق و عمل بر اساس آن، سبب هدایت و رسیدن به مراتب بالای آن را فراهم می‌آورد. امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«اِنَّ اللهَ سُبْحانَهُ اَنْزَلَ کِتاباً هٰادِیاً بَیَّنَ فِیهِ الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ، فَخُذوا نَهْجَ الْخَیْرِ تَهْتَدُوا واصْدَفُوا عَنْ سَمْتِ الشَّرِّ تَقْصِدُوا؛⁽²⁾

خدای سبحان، کتابی هدایتگر برای انسان‌ها فرستاده که نیکی‌ها و بدی‌ها در آن تبیین فرموده است، بنابراین راه خیر و نیکی را در پیش گیرید، تا هدایت شوید و از شرّ و بدی روی گردانید تا در طریق مستقیم قرار گیرید».

پرواضح است که در میان تمام نیکی‌ها، انجام واجبات و ترک محرمات از مهم‌ترین وسایل هدایت الهی هستند. از این رو در ادامه کلام نورانی فوق بدان‌ها اشاره شده است و می‌فرماید: «اَلْفَرائِضَ، اَلْفَرائِضَ! اَدّوهَا اِلَی اللهِ تُؤَدِکُمْ اِلَی الْجَنَّةِ؛⁽³⁾واجبات، واجبات! در انجام آن‌ها برای خدا کوتاهی نکنید که شما را به سوی بهشت می‌برد».

5 - یاد خدا) یاد خدا مصادیق فراوانی دارد، از جمله آن‌ها بلکه از مهم‌ترین آن‌ها نماز است، که در فرهنگ قرآن و روایات به آن تأکید بسیار شده است. برای نمونه: خدای متعال در قرآن می‌فرماید: {إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي}؛⁽⁴⁾منم خدای یگانه، معبودی جز من نیست، مرا پرستش کن و نماز را برای یاد من بپا دار.

از طرفی یاد خدا بودن سبب هدایت و ازدیاد آن می‌گردد رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) آن را

از اسرار و برکات نماز دانسته می‌فرماید: «وَلِلْمُصلّی حُبُّ الْمَلائِکَةِ وَ هُدیً وَ ایمانٌ...؛⁽¹⁾برای نمازگزار دوستی فرشتگان و هدایت الهی و ایمان است.

بنابراین، نماز از مصادیق مهم یاد خدای متعال است، نماز گزاردن اولاً: نشانه هدایت است و ثانیاً: موجب افزایش آن و رسیدن به مراتب بالای هدایت می‌باشد.

نکته: عوامل فراوانی سبب کسب هدایت الهی (انواع آن) می‌گردد. به اختصار جلوه‌هایی از آن بیان گردید.

5 - ارزشمندی هدایت به خوبی‌ها

از آموزه‌های ممتاز فرهنگ اسلام، یکی هم این است که هدایت مردم به سوی حق و خداپرستی از ارزش و ثواب فوق‌العاده‌ای برخوردار است. بازتاب این حقیقت در بیانات راهبردی پیشوایان دین این گونه شاهد هستیم. برای نمونه:

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) هنگامی که علی (علیه السلام) را به یمن فرستاد، فرمود:

«ای علی! هرگز با کسی جنگ مکن مگر این که قبلاً او را (به اسلام) دعوت کرده باشی که به خدا سوگند، اگر خداوند کسی را به دست تو هدایت کند بهتر است برایت از آنچه آفتاب بر آن طلوع و غروب می‌کند، و تو بر شخص هدایت شده ولایت داری، ای علی».⁽²⁾

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) به مردی که خواهش کرد او را سفارشی کند، فرمود:

«به تو سفارش می‌کنم که چیزی را شریک خدا قرار ندهی... و مردم را به اسلام فرا خوان و بدان که به ازای هر کس که دعوت تو را پاسخ دهد،ثواب آزاد کردن بنده‌ای از فرزندان یعقوب خواهی داشت».⁽³⁾

حکایت: روایت شده که داوود (علیه السلام) تنها به صحرا رفت. پس خداوند به او وحی فرمود: ای داوود! چه شده است که تو را تنها می‌بینم؟ عرض کرد: معبودا، شوق دیدار تو در جانم شدّت گرفته و میان من و خلق تو حائل گشته است. خداوند به او وحی فرمود: به میان آنان برگرد، زیرا اگر تو یک

بنده گریزپا را نزد من بیاوری نام تو را در لوح، با صفت ستوده ثبت می‌کنم.⁽¹⁾

افزون بر آن، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«مَنْ یَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً، اَوْ اَمَرَ بِمَعْرُوفٍ، اَوْ نَهیٰ عَن مُنْکَرٍ، اَوْ دَلَّ عَلیٰ خَیْرِ، اَوْ اَشارَ بِهِ فَهُوَ شَریك. وَ مَن اَمَرَ بِسُوءٍ، اَوْ دَلَّ عَلَیهِ، اَوْ اَشارَ بِهِ، فَهُوَ شَریكٌ؛⁽²⁾

هر کس برای کار نیک وساطت کند، یا به کاری نیک فرمان دهد، یا از کاری زشت باز دارد یا به کاری نیک راهنمایی کند و یا در هنگام مشورت آن را نشان دهد، چنین کسی در انجام آن کار شریک است. و هر کس به کاری بد و زشت فرا خواند یا به آن راهنمایی کند و یا در هنگام مشورت آن را توصیه کند، او در آن کار شریک است».

بنابر آنچه گذشت، رعایت و عمل نمودن به اصل خیرخواهی برای مردم از اهمیت بسزایی برخوردار است. هم برای دعوت کننده به خیر و نیکی و هم برای عامل آن. به ویژه در عصر و زمان ما که دشمنان اسلام و در رأس آنان استکبار جهانی با انواع و اقسام برنامه‌ها، تلاش می‌کنند که جامعه اسلامی به ویژه جوانان را از حق و خداپرستی و کمال انسانی گمراه نموده و به عنوان ابزاری در خدمت خود درآورند. هدایت و امر به خوبی‌ها و پرهیز از منکرات از ارزش فوق‌العاده‌ای برخوردار می‌گردد.

بخش دوم : ره‌آورد نیکی در دنیا و آخرت

اشاره

فصل اول: ره‌آورد نیکوکاری در دنیا

فصل دوم: ره‌آورد نیکوکاری در آخرت

فصل سوم: پیامدهای ترک نیکوکاری

مراحل اجر و پاداش

یکی از آموزه‌های روشن و برجسته قرآن، بیان مراحل اجر و پاداش کار نیک یا بد است بر پایه این اصل در آیات وحی این سان شاهد هستیم برای نمونه:

الف: ممکن است کسی کار نیک یا بدی انجام می‌دهد پاداش و کیفر آن را در همین دنیا دریافت کند خدای متعال می‌فرماید: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}؛⁽¹⁾(گروهی گویند): پروردگارا به ما در دنیا نیکی عطا کن و در آخرت نیز نیکی مرحمت فرما و ما را از عذاب دوزخ نگاه دار.

امام صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه فوق می‌فرماید: حسنه و نعمت خدا در آخرت بهشت و خشنودی اوست و در دنیا عبارت از گشایش روزی و زندگی و خلق و خوی نیکو.⁽²⁾

ب: اجر و پاداشی که در عالم برزخ به انسان می‌رسد: در این باره آیات فراوانی وجود دارد چنانچه برخی از آن‌ها درباره روزی‌هایی است که در عالم برزخ نصیب شهیدان راه خدا می‌شود، مانند:

{وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلى اللّهِ وَكَانَ اللّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا}؛⁽³⁾

و هر کس از خانه خود به عنوان مهاجرت به سوی خدا و پیامبر او خارج شود سپس مرگش فرا رسد پاداش او بر خداست و خداوند آمرزنده و مهربان است.

بر پایه روایتی در ذیل آیه پاداش او بهشت دانسته شده و در حدیث دیگری پاداشش محشور شدن با اصحاب بدر آورده و در حدیث سوم دوستی و رفاقت با پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و حضرت ابراهیم خلیل (علیه السلام) به عنوان اجر و مزد او به شمار آمده است.⁽¹⁾افزون بر آن برخی روایات دلالت دارد که نماز، ترحّم و استغفار انسان به ارواح مردگان در قبر و برزخ خواهد رسید و در کار آنان گشایشی رخ خواهد داد و تخفیفی حاصل خواهد شد.

ج: اجر و پاداش کامل در قیامت ظهور و بروز می‌کند. خدای متعال در این باره می‌فرماید:

{كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ...}؛⁽²⁾

«هر نَفسی مرگ را خواهد چشید و قطعاً روز قیامت همه شما به پاداش اعمال خود کاملاً خواهید رسید، پس هر کس خود را از آتش جهنّم دور داشت و به بهشت ابدی درآمد پیروز و سعادت ابدی یافت».

امام صادق (علیه السلام) ابزار و اسباب مورد نیاز برای پاداش کامل اخروی و برخی چهره‌های برجسته را برشمرده چنین فرمودند:

«بهترین شما بخشندگان شما و بدترین شما بخیلان شما هستند. نیکی به برادران ایمانی و تلاش در برآوردن نیازمندی‌های آنان ایمان ناب است. خداوند رحمان کسی را که به برادران ایمانی نیکی کند دوست می‌دارد، که دراین کار بینی شیطان به خاک سیاه گشته و سبب دوری او از آتش و ورود به بهشت خواهد بود».⁽³⁾

د: پاداشی که خداوند آن را در بهشت عدن و مقام رضوان یا (جنه اللّقاء) (در سوره توبه آیهٔ 72 به آن اشاره شده است) مقرر داشته که فوق بهشت و مقام بهشتیان متوسط و متعارف است.⁽¹⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) درباره بهشت عدن می‌فرماید:

«عدن خانه خداوند است. خانه‌ای که نه چشمی آن را دیده و نه بر قلب بشری خطور کرده است. در این خانه جز سه گروه پیامبران، راستگویان و شهیدان کسی ساکن نمی‌گردد و خداوند می‌فرماید: خوشا به حال کسی که داخل این بهشت گردد».⁽²⁾

بر اساس اصل فوق، مراحل پاداش نیکوکاری در دنیا و قیامت به اختصار تبیین می‌گردد.

فصل اوّل : ره‌آورد نیکوکاری در دنیا

اشاره

از شمار آموزه‌های آفتاب‌گون قرآن و روایات، این است که نیکی نمودن به مردم دارای آثار و برکات فراوان در دنیا و آخرت بوده وزمینه بهره‌مندی از خیر دنیا و آخرت، برای نیکوکار فراهم می‌نماید. بازتاب این حقیقت در آینه وحی و بیانات راهبردی پیشوایان دین، این گونه شاهد هستیم. برای نمونه: خدای متعال می‌فرماید: {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ}؛⁽¹⁾برای کسانی که در این دنیا نیکی کنند، حسنه است و سرای آخرت بهتر است و چه نیکو جایی است برای پرواپیشگان.

افزون بر آن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«اِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ لٰایَظْلِمُ الْمُؤمِنَ حَسَنَةً یُثابُ عَلَیْها الرِّزْقَ فِی الدُّنیا وَ یُجْزیٰ بِهٰا فِی الْآخِرَةِ؛⁽²⁾

خداوند عزّوجلّ درباره هیچ کار نیکی به مؤمن ستم نمی‌کند، او بر کارنیک مؤمن در دنیا رزق (امکانات مادی) پاداش می‌دهد، و در آخرت نیز پاداش کار خود را خواهد گرفت».

امام باقر (علیه السلام) درباره فرموده خدا {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}⁽¹⁾یعنی: برای نیکوکاران نیکی و افزون بر آن است. فرمود: نیکی بهشت است و «افزون بر آن» دنیاست.

خداوند آنچه در دنیا به آنان عطا کرده در آخرت از آنان حساب نمی‌کشد و پاداش دنیا و آخرت را برای آنان فراهم می‌آورد، در دنیا و آخرت به (تناسب) بهترین کارهایشان پاداش می‌دهد.⁽²⁾

برخی از مهم‌ترین ره‌آورد نیکی به مردم و جامعه با هم مرور می‌کنیم:

1- نیکی به خویشتن

قبل از هر کس و هر چیز، نیکوکار به خویشتن خدمت می‌نماید. خدای متعال در قرآن کریم می‌فرماید: {إِنْ أَحْسَنتُمْ أَحْسَنتُمْ لِأَنفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا}؛⁽³⁾اگر نیکی کردید به خودتان نیکی کرده‌اید و اگر بدی کردید به خودتان بد کرده‌اید.

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این باره فرمودند:

مٰا اَحْسَنْتُ اِلیٰ اَحَدٍ قَطُّ، فَرَفَعَ النّٰاسُ رُؤوسُهُمْ تَعَجُّباً، فَقَرأَ: {إِنْ أَحْسَنتُمْ أَحْسَنتُمْ لِأَنفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا}؛⁽⁴⁾

من هرگز به هیچ کس خوبی نکردم، سرهای مردم به تعجب و از روی شگفتی بلند گردید. آن حضرت (علیه السلام) این آیه را تلاوت کردند: (اگر نیکی کردید به خودتان نیکی کرده‌اید و اگر بدی کردید به خودتان بدی کرده‌اید).

همان گرامی (علیه السلام) انجام کارهای نیک را موجب گرامیداشت خویش معرفی نموده می‌فرماید:

«اِنَّكَ اِنْ اَحْسَنْتُ فَنَفْسُكَ تُکرِمُ، وَ اِلَیْهٰا تُحْسِنُ، اِنَّكَ اِن اَسأتُ فَنَفْسُكَ تَمْتَهِنُ وَ اِیّٰاهٰا تَغْبِنُ؛⁽⁵⁾

به یقین اگر نیکی کنی، خودت را گرامی داشته و به خویشتن نیکی کرده‌ای، و اگر بدی کنی خود را فرومایه ساخته‌ای و به زیان خویش کار کرده‌ای».

افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) در نامه‌ای به اصحاب خود اینگونه می‌فرماید:

«هر که به کمال رساندن خویش خوشحالش می‌سازد، فرمانبردار خدا باشد، چرا که هر که از خدا اطاعت کند، نهایت نیکی را به خویش کرده است. و از ارتکاب معصیت‌های خدا بپرهیزد چرا که هر کس پرده‌دری نماید و خدا را نافرمانی کند، نهایت بدی را به خود کرده است».⁽¹⁾

حکایت: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

گرگی فرزند یکی از زنان بنی‌اسرائیل را ربود. زن در پی او به راه افتاد، در حالی که گردهٔ نانی همراه داشت و از آن می‌خورد. زن به نیازمندی رسید و نان را به او داد. گرگ هم فرزند او را رها کرد. زن، از کسی که او را نمی‌دید، ندایی شنید که: این لقمه را بگیر در مقابل آن لقمه.⁽²⁾

2- آمرزش گناهان

یکی دیگر از آثار نیکویی به مردم، آمرزش گناهان از سوی خداوند بخشنده و مهربان است. خدای متعال می‌فرماید:

{وَأَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}؛⁽³⁾

«و نماز را در دو طرف روز و اوایل شب بر پا دار، همانا کارهای نیک، گناهان را از بین می‌برند. این یادآوری برای کسانی است که اهل یادآوری باشند».

شخصی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرسید: آیا پس از گناه، نیکی سودی بخشد؟ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «نَعَمْ، اِنَّ التُّوبَةَ تَغْسِلُ الحَوْبَةَ، و اِنَّ الْحسناتِ یُذهبْنَ السَّیئاتِ؛⁽⁴⁾آری، توبه گناهان را می‌شوید، و نیکی‌ها، بدی را از بین می‌برد».

حکایت: ابوذر می‌گوید: گفتم: ای پیامبر خدا، به من کاری بیاموز که مرا به بهشت نزدیک کند و از آتش دور سازد. فرمود: «اِذٰا عَمِلْتَ سَیِّئَةً فَأَتَّبِعَهٰا حَسَنَةً تَمْحُهٰا؛⁽¹⁾هرگاه کار بدی کردی، پس از آن کار نیک انجام بده تا آن را محو کند. گفتم: یا رسول الله گفتن لا اله الّا الله از کارهای نیک است؟ فرمود: این بهترین نیکی‌هاست».

افزون بر آن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«مَنْ اَحْسَنَ فی مٰا بَقِیَ مِن عُمْرِهِ غَفْرَ اللهُ لِمٰا مَضیٰ وَ مٰا بَقِیَ، وَ مَن اَسٰاءَ فی مٰا بَقِیَ مِن عُمْرِهِ اُخِذَ فی مٰا مَضیٰ وَ فی ما بَقیٰ؛⁽²⁾

هر که باقی ماندهٔ عمرش کار نیک کند، خداوند گناهان گذشته و باقی مانده عمر او را می‌بخشد، و هر که در باقیمانهٔ عمرش گناه کند، نسبت به گذشته و آینده عمرش مؤاخذه می‌شود».

حکایت: هشام‌بن‌سالم می‌گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمودند: امام زین العابدین (علیه السلام) می‌فرمود:

«وای بر کسی که یکی‌هایش بر ده‌هایش غلبه کند». پرسیدم: این چگونه است؟

فرمود: «آیا نشنیده‌ای که خداوند می‌فرماید: (هر کس حسنه‌ای (کار نیکی)) آورد، ده برابر پاداش دارد و هر کس کار بدی آورد، جز همانند آن کیفر نمی‌بیند؟ پس اگر یک کار نیک انجام دهد، ده حسنه برایش نوشته می‌شود، ولی اگر یک گناه انجام دهد همان یک گناه برای او نوشته می‌شود. پس پناه می‌برم به خدا ازکسی که روزی ده گناه انجام می‌دهد و حتی یک کار نیک انجام نمی‌دهد که حسناتش، سیئاتش را از بین ببرند».⁽³⁾

3- محبّت خدا

از شمار ره‌آورد نیکوکاری جلب محبت خداست. خدای متعال می‌فرماید:

{وَأَحْسِنُوَاْ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}؛⁽¹⁾و نیکی کنید، همانا خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.

و نیز می‌فرماید: {فَآتَاهُمُ اللّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَةِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}؛⁽²⁾پس خداوند، پاداش دنیا و پاداش نیک آخرت را به آنان عطا کرد و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.

حکایت: عبدالرّزاق نقل می‌کند: کنیز امام زین العابدین (علیه السلام) برای ایشان آب می‌ریخت تا امام (علیه السلام) برای نماز آماده شود، چرت، کنیز را فراگرفت، آفتابه از دست او افتاد و امام (علیه السلام) را زخمی کرد. امام (علیه السلام) سر بلند کرد و به او نگریست. کنیز گفت: خداوند می‌فرمایند: و فروخورندگان خشم. فرمود: خشم را فرو خوردم. کنیز گفت: و عفوکنندگان از مردم. به او فرمود: خداوند تو را ببخشاید. کنیز گفت: و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد. امام فرمود: برو، تو آزادی.⁽³⁾

4- پیوند نیکو با مردم

نیکوکاری و خدمتگزاری به مردم، سبب سالم‌سازی و پیوند نیک با مردم شده و خداوند بین نیکوکار و مردم رابطه خوب برقرار می‌سازد. امام علی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «مَنْ اَحْسَنَ فی مٰابَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللهِ اَحْسَنَ اللهُ مٰا بَیْنَهُ وَبَینَ النّاسِ؛⁽⁴⁾هر کس آنچه میان او و خداست، نیکو سازد. خداوند هم آنچه میان او و مردم است نیکو می‌سازد».

و نیز آن حضرت (علیه السلام) فرمودند:

«هر کس میان خود و خدا را نیکو کند. خداوند هم میان او و بندگانش را نیکو می‌سازد و هر کس درون خویش را نیکو سازد، خداوند هم برون او را نیکو می‌گرداند».⁽⁵⁾

همان گرامی (علیه السلام) می‌فرماید: «بِحُسْنِ الْاَفْعالِ یُحْسِنُ الثَّناءُ؛⁽¹⁾ستایش نیکو در سایه کارهای نیکوست».

5 - نورانیت قلب

انجام کار خیر و نیکو قلب را نورانی و فروغ می‌بخشد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«وَجَدْتُ الْحَسَنَةَ نُوراً فِی الْقَلْبِ، وَ زَیْناً فِی الْوَجْهِ، وَ قُوَّةً فِی الْعَملِ، وَ وَجدْتُ الْخَطیئَةً سَواداً فِی الْقَلْبِ، وَ شَیْناً فِی الْوَجْهِ وَ وَهْناً فِی الْعَمَلِ؛⁽²⁾

حسنه (کار نیک) را فروغی در دل، آرایشی در چهره و نیرویی در کار یافتم، و گناه را سیاهی در قلب و آلودگی در سیما و سستی در کار یافتم».

از جمله کارهای نیکو، استماع کلام حکیمانه و موعظه اولیای الهی و خوبان خداست که، روشنایی دل را در پی دارد. از این رو علی (علیه السلام) فرمودند: «اَحْیِ قَلْبَكَ بِالْمُوعِظَةِ ... وَ نَوِّرْهُ بِالْحِکْمَةِ؛⁽³⁾دلت را با موعظه، زنده گردان... و آن را با حکمت روشنایی بخش».

افزون بر آن، استعانت از خداوند باری تعالی و دعا، از جمله کارهای نیک و معنوی است که اسباب روشنایی دل را فراهم می‌نماید. از این رو رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در مقام راز و نیاز با خدای عزّوجلّ عرضه می‌داشت: «یٰا مُقَلِّبَ الْقُلوبِ، یٰا طَبیبَ الْقُلوبِ، یٰا مُنَوِّرَ الْقُلوبِ یا اَنیسَ الْقُلوبِ؛⁽⁴⁾ای دگرگون‌ساز دل‌ها، ای طبیب دل‌ها، ای روشنی‌بخش دل‌ها و ای همدم دل‌ها».

6- حمایت حق تعالی

ذریح محاربی گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود:

«اَیَّمٰا مُؤمنٍ نَفَّسَ مَن مُؤمِنٍ کُرْبَةً نَفَّسَ اللهُ عَنْهُ سَبْعینَ کُرْبَةً مِن کُرَبِ الدُّنیا وَ کَرْبِ یَومِ الْقیامةِ وَ قالَ: مَنْ یَسَّ-رَ عَلیٰ مُؤمنٍ وَ هُوَ مُعْسرٌ، یَسَّر اللهُ لَهُ

حَوائِجَهُ فِی الدُّنیا وَ الْاخَرَةِ... وَ قالَ: اِنَّ اللهَ عَزَّوَجلَّ فی عَوْنِ الْمؤمِنٍ مٰا كٰانَ الْمؤمِنُ فی عَوْنِ اَخیهِ الْمُؤْمِن، فَانْتَفِعوا بِالْعِظَةٍ وَارْغَبُوا فِی الْخَیْرِ؛⁽¹⁾

هر مؤمنی که گرفتاری مؤمنی را برطرف کند خداوند هفتاد گرفتاری از گرفتاری‌های دنیا و آخرت را از وی دور سازد. و فرمود: هر کس مؤمن تنگدستی را از تنگدستی نجات دهد، یا در حال تنگدستی بر او آسان گیرد، خداوند حوائج او را در دنیا و آخرت برآورد... و فرمود: براستی خداوند بزرگ یار و مددکار مؤمن خواهد بود مادامی که مؤمن در مقام یاری و مددکاری مؤمن دیگر باشد. پس از این پند و اندرز بهره گیرید و به کار نیک رغبت نمایید».

7- منزلت نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله)

در محضر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کسانی قرب و منزلت بیشتری داشتند و از یاران ویژه وی به شمار می‌رفتند که خیرخواهی‌شان نسبت بهمسلمانان بیشتر و مواسات و کمک‌رسانی و ایثارشان نسبت به مردم افزون‌تر باشد.⁽²⁾

آری نیکوکار، در واقع و در مرحله اوّل به خود خدمت می‌کند، اهل سعادت و رستگاری از این تجارت پرسود دنیوی و اخروی به نحو کامل استفاده نموده و از پاداش معنوی حق تعالی بهره‌مند می‌گردند. به طور یقین خداوند تبارک و تعالی یار و مددکار مؤمن است تا آن زمانی که او هم یار و مددکار نیازمندان جامعه باشند.

8 - حکومت بر دل‌ها

از نگاه قرآن و روایات، یکی از دست‌آوردهای نیکی و خدمتگزاری به مردم، حاکم شدن بر قلب‌های مردم و محبوبیت در بین آن‌هاست.

1- خدای متعال در این باره می‌فرماید: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}؛⁽³⁾به یقین کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته

(نیکو) انجام داده‌اند به زودی خدای رحمان برای آن‌ها محبتی در دل‌ها قرار می‌دهد.

از علی (علیه السلام) روایت شده که گفت: از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از معنای آیه {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} پرسیدم که چیست؟ فرمود: محبت در قلوب مؤمنین و ملائکه مقرّبین است. یا علی خداوند به مؤمنین سه چیز داده. اوّل: محبّت، دوم: حلاوت و سوم: مهابت در قلوب صالحان.⁽¹⁾

2- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «جُبِلَتِ الْقُلُوبُ عَلیٰ حُبِّ مَنْ اَحْسَنَ اِلَیْها، وَ بُغْضِ مَنْ اَسٰاءَ اِلَیْهٰا؛⁽²⁾دل‌ها بر این اساس سرشته شده است که هر که به آن‌ها نیکی کند دوستش بدارند و هر که بدی کند دشمنش بدارند».

3- افزون بر آن، امام علی (علیه السلام) فرمودند: «بِالْاِحْسٰانِ تُمْلَكُ الْقُلوبُ؛⁽³⁾دل‌ها را با نیکی می‌توان مالک شد».

4- و هم چنین فرمودند: «مَنْ بَذَلَ مَعرُوفَهُ مٰا لَتْ اِلَیْهِ الْقُلوبُ؛⁽⁴⁾هر کس نیکی را نثار کند، دل‌ها به سوی او گرود».

5 - همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ اَحْسَنَ اِلَی النّاسِ اِستدامَ مِنْهُمُ الْمَحَبَّةَ؛⁽⁵⁾هر که به مردم نیکی کند، محبت همیشگی آنان را برای خود خواهد داشت».

9- فرمانبری آزادگان

با مال می‌شود برده را خرید و آزاد نمود، لکن با نیکی و احسان می‌توان انسان‌های آزاده را خرید، در این باره رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«عَجِبْتُ لِمَنْ یَشْتَرِیَ الْمَمالِیكَ بِمٰالِهِ ثُمَّ یُعْتِقُهُم کَیْفَ لایَشتری الْاَحْرارَ بِمَعرُوفِهِ؟ فَهُوَ اَعْظَمُ ثَواباً؛⁽⁶⁾

از کسی که با مال خود بردگان را می‌خرد و سپس آزاد می‌کند در شگفتم که چگونه با نیکی خویش، آزادگان را نمی‌خرد؟! این پاداشش بزرگ‌تر است».

حکایت: مردی خدمت علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) آمد و گفت: ای امیر مؤمنان، مرا به تو نیازی است. فرمود: «آن را روی زمین بنویس» چرا که من تنگدستی را در تو آشکارا می‌بینم. وی بر زمین نوشت: من بینوایی نیازمندم.

امام علی (علیه السلام) فرمود: «ای قنبر، دو حُلّه بر او بپوشان» آن گاه آن مرد این اشعار را سرود:

مرا جامه‌ای پوشاندی که زیبایی‌های آن خواهد پوسید *** من تو را از ستایش نیک، جامه‌ها خواهم پوشاند

اگر به ستایش نیک من نایل آمدی، کرامت یافتی *** و بر آنچه یافته‌ای، هیچ جایگزینی نخواهی یافت

همانا ستایش، یاد صاحبِ آن ستایش را زنده می‌کند *** آن گونه که طراوات باران، کوه و دشت را حیات می‌بخشد

روزگار را در آن نیکی که آغاز کرده‌ای، ناچیز مشمار *** که هر بنده‌ای پاداش کارش را خواهد یافت

امام علی (علیه السلام) فرمود: «صد دینار به او بدهید.» گفتند: ای علی او را بی‌نیاز کردی. فرمود: از پیامبر خدا شنیدم که می‌فرمود: «مردم را در جایگاه و در خور شأنشان فرود آورید» (یعنی با مردم درخور لیاقتشان برخورد کنید). سپس امام علی (علیه السلام) فرمود: «در شگفتم از گروه‌هایی که با اموال خود بردگان را می‌خرند، ولی با نیکی خود، آزادگان را نمی‌خرند».⁽¹⁾

10- افزونی یاران

کسانی که اهل احسان و نیکوکاری هستند در همین دنیا از یاوران، همدلان و طرفداران زیادی برخوردارند.

1- امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «مَنْ کَثُرَ اِحْسانُهُ کَثُرَ خَدَمَهُ واَعْوانُهُ؛⁽¹⁾هر کس احسانش زیاد باشد، خدمتگزاران و یارانش بسیار خواهند بود».

2- و نیز فرمود: «هر کس نیکی‌های او زیاد باشد. آشنایانش بسیار خواهند بود».⁽²⁾

3- همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ بَذَلَ مَعْروفَهُ کَثُرَ الرّٰاغِبُ اِلَیْهِ؛⁽³⁾هر که نیکی خود را نثار کند به دیگران، علاقه‌مندانش زیاد خواهد شد».

11- رفع بلا

کار نیک و خیر، بلاها را از انسان رفع نموده و جلوی مرگ‌های بد را می‌گیرد و باب ورود به بهشت است.

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «اَلْمعروفُ بابٌ مِنْ اَبْوابِ الْجَنَّةِ، وَ هُوَ یَدْفَعُ مَصارِعَ السُّوء؛⁽⁴⁾نیکی، دری از درهای بهشت است و آن مرگ‌های بد را از انسان دور می‌سازد».

2- و نیز آن حضرت (صلی الله علیه و آله) خطاب به علی (علیه السلام) فرمودند: «عَلَیْكَ بِصَنائِعِ الْخَیْرِ، فَاِنَّهٰا تَدْفَعُ مَصارِعَ السُّوءِ؛⁽⁵⁾کارهای نیکو انجام بده، که آن‌ها جلوی مرگ‌های بد را می‌گیرد».

3- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اَلبّٰارُ لٰا یَمُوتُ مَیتَةَ السُّوءِ؛⁽⁶⁾نیکوکار، با مرگ بد نمی‌میرد».

4- افزون بر آن، امام باقر (علیه السلام) فرمودند:

کار نیک، از مرگ بد جلوگیری می‌کند و هر کار نیکی صدقه است و نیکوکاران در دنیا، نیکان آخرتند و نخستین واردشوندگان به بهشت، نیکوکارانند.⁽⁷⁾

5- امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«اِنَّ اَفْضَلَ مٰا یَتَوَسَّلُ بِهِ الْمُتَوسِّلونَ الْاِیمانُ بِاللهِ وَ رسولِهِ ... وَ صَنائِعُ الْمَعْروفِ، فَانَّها تَدْفَعُ مَیْتَةَ السُّوءِ، و تَقِی مَصارعَ الْهَوانِ؛⁽¹⁾

برترین وسیله‌ای که وسیله‌جویان بدان توسل می‌جویند ایمان به خدا و پیامبرش ... و کارهای نیک است، چرا که کارهای نیک، جلوی مرگ بد را می‌گیرد و از مردن‌های ذلّت‌بار حفظ می‌کند».

12- ستایش نیکو

ره‌آورد نیکوکاری به مردم در این دنیا قدردانی و سپاس نیکوی آن‌ها را به دنبال دارد، این رخداد اخلاقی، در بیانات راهبردی پیشوایان این گونه شاهد هستیم:

1- امام علی (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ اَحْسَنَ اِکْتَسَبَ حُسْنَ الثَّنٰاءِ؛⁽²⁾هر کس نیکی کند، ستایش نیکو به دست می‌آورد».

2- و نیز فرمود: «اَحْسِنْ تُشْکَرُ؛⁽³⁾نیکی کن تا سپاست گویند».

3- همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ صَنَعَ الْعٰارِفَةَ الْجَمیلَةَ، حٰازَ الْمَحْمِدَةَ الْجَزیلَةَ؛⁽⁴⁾کسی که کار نیک و پسندیده کند، به سپاس فراوان دست یابد».

گرچه قدردانی و تشکر شایسته و حق نیکوکار است، لکن انسان خیّر و نیکوکار را شایسته است که از هیچ کس توقع تشکر و سپاس را نداشته باشد، زیرا نیکوکار در مرحله اوّل به خود نیکی روا داشته است. از این رو امام علی (علیه السلام) فرمودند:

«نیازی که نیکوکاران به انجام دادن کار نیک دارند، بیش از نیازی است که بهره‌مندان از نیکی به آن دارند، چرا که ستایش و یاد و پاداش، از آنِ نیکوکاران است و بدان که هر کرامتی که از خود نشان می‌دهی، یا کار نیکی که درباره یکی از مردم انجام می‌دهی، همانا خودت را

با آن گرامی داشته‌ای، و آبروی خویش را با آن آراسته‌ای، پس از دیگری مخواه که تو را سپاسگزاری کند از کاری که تو برای خودت انجام داده‌ای».⁽¹⁾.

5- از سوی دیگر، امیر مؤمنان علی (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ لٰا یُحْسنُ لٰایُحْمَدْ؛⁽²⁾هر که نیکی نکند، ستایش و قدردانی نشود».

13- افزایش مال

یکی دیگر از ره‌آورد نیکوکاری در این دنیا این است که موجبات افزایش رزق و روزی را فراهم می‌کند. از این رو پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اِنَّ الْبِرَّ یَزیدُ فِی الرِّزقِ؛⁽³⁾نیکوکاری، روزی را افزایش می‌دهد».

و نیز آن حضرت (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «خانواده‌ای که اهل نیکوکاری باشند، اموالشان افزایش می‌یابد، هرچند ناپرهیزگار باشند».⁽⁴⁾

افزون بر آن، امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«بِرُّ الْوالِدَیْنِ، وَ صِلَةُ الرَّحِمْ وَاصْطِناعُ الْمَعْروفِ زَیادَةٌ فِی الرِّزقِ، وَ عِمارَةٌ فِی الدِّیارِ، وَ اَهْلُ الْمَعْروفِ فِی الدُّنیا هُمْ اَهْلُ الْمعروفِ فِی الْاٰخِرَةِ؛⁽⁵⁾

نیکی به پدر و مادر و صله رحم و انجام دادن کارهای نیک، موجب افزایش روزی و آبادانی خانه‌هاست و اهل نیک در دنیا، در آخرت هم اهل نیکی‌اند.

علاوه بر آن، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «صَنائِعُ الْمَعْروفِ تُدِرُّ النَّعمٰاءَ وَ تَدْفَعُ الْبَلاءَ؛⁽⁶⁾انجام کارهای نیک، نعمت‌ها را افزایش داده و سرشار می‌سازد و بلا را دور می‌سازد».

14- افزایش عمر

از شمار ارزش و آثار نیکوکاری و خدمت به مردم، یکی هم افزایش عمر می‌باشد.این اثر ارزشمند، در کلام گهربار پیشوایان این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

1- رسول اکرم حضرت محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اَلْبِرُّ زِیادَةٌ فِی الْعُمْرِ؛⁽¹⁾نیکوکاری مایه افزایش عمر است».

2- و نیز فرمودند: «لا یَزیدُ فِی الْعُمْرِ اِلَّا الْبِرُّ؛⁽²⁾چیزی جز نیکی عمر را نمی‌افزاید».

3- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مَوْتُ الْاِنْسانِ بِالذُّنُوبِ اَکْثَرُ مِنْ مَوْتِهِ بِالْاَجَلِ، وَ حیاتُهُ بِالْبِرِّ اَکْثَرُ مِنْ حَیاتِهِ بِالْعُمْرِ؛⁽³⁾مرگ انسان به سبب گناهان، بیش از مرگ او به سبب اجل است، و زندگی او به سبب نیکوکاری، بیش از زندگی او به عمر است».

نکته: گناه باعث می‌شود که عمر انسان کوتاه گشته و با مرگ بد و ناگهانی خاتمه یابد، و بر عکس نیکوکاری و اعمال صالح باعث افزایش عمر گشته و از اندازه طبیعی خود هم افزون می‌گردد.

4- علاوه بر آن، امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ حَسُنَ بِرُّهُ بِاَهْلِ بَیْتِهِ مُدَّ لَهُ فی عُمْرِهِ؛⁽⁴⁾هر که نیکوکاری او به خانواده‌اش خوب باشد، عمرش طولانی می‌گردد».

15- سرفرازی و ریاست

یکی دیگر از ره‌آورد نیکوکاری، بالا رفتن قدر و منزلت نیکوکار و سرفرازی وی می‌باشد.

1- امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «مَعَ الْاِحْسٰانِ تَکونُ الرَّفْعَةُ؛⁽⁵⁾سرفرازی با نیکوکاری است».

2- و نیز آن حضرت (علیه السلام) فرمودند: «بِالْاِحْسانِ تُغْمَدُ الذُّنُوبُ، بِالْغُفرانِ یَعْظِمُ الْمَجْدِ؛⁽¹⁾با نیکوکاری، خطاها نادیده گرفته می‌شود و با آمرزش شکوه انسان، بزرگ می‌گردد».

همان گرامی (علیه السلام) نیکوکاری را موجب سروری دانسته در این باره می‌فرمایند: «نیکوکاری و پناه دادن به درمانده و پذیرایی از مهمان‌ها، اسباب سروری است».⁽²⁾

4- و آن حضرت (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ بَذَلَ مَعْرُوفَهُ اِسْتَحَقَّ الرِّیٰاسَةُ؛ هر که نیکی خود را نثار دیگران کند، شایسته سروری گردد».

5- افزون بر آن فرمودند: «تَجٰاوَزْ مَعَ القُدْرَةِ، وَ اَحْسِنْ مَعَ الدَّولَةِ تَکمِلْ لَكَ السّیٰادَةُ؛⁽³⁾آنگاه که قدرت داری، درگذر، و آنگاه که دوران حکومت توست نیکی کن، تا سروری برایت به کمال رسد».

آری، گذشت به هنگام قدرت، و خدمتگزاری به مردم زمانی که قدرت و امکانات در دست انسان است فرصتی طلایی است که از سوی خداوند تبارک و تعالی به بنده‌اش عطا شده، اگر از آن درست استفاده کند. موجبات کمال سرافرازی را فراهم می‌نماید.

16- حسن عاقبت

ملاک سعادت و شقاوت آخر کار است. یکی از عواملی که موجب سعادت و حُسن عاقبت می‌گردد، نیکوکاری است در این رابطه مولا علی (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ اَحْسَنَ اِلَی النّاسِ حَسُنَتْ عَواقِبُهُ، وَ سَهُلَتْ لَهُ طُرُقُهُ؛⁽⁴⁾هر که به مردمنیکی کند، فرجام‌هایش نیکو و راه‌هایش (برای رهایی از مشکلات) هموار گردد».

همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «لٰا تَذَمُّ اَبَداً عَواقِبُ الْاِحْسٰانِ؛⁽⁵⁾فرجام‌های نیکوکاری، هرگز ناخوشایند نخواهد بود. (خوشایند و دلچسب است)».

17- برگزیده خداوند

امیر مؤمنان (علیه السلام) در حدیث بسیار ارزنده و زیبایی نشانِ خدمتگزاری اهل سعادت را اینگونه بیان می‌فرماید:

«اِنَّ اللهَ سُبحٰانَهُ یَخْتَصُّهُمْ بِالنِّعَمِ لِمَنٰافِعِ العِبادِ یُقِرُّها فی اَیْدیهِمْ مٰا بَذَلوا، فَاِذا مَنَعُوهٰا نَزَعَهٰا مِنهُمْ وَ حَوَّلَهٰا اِلیٰ غَیرِهِمْ؛⁽¹⁾

همانا برای خدای سبحان بندگانی هست که نعمت‌ها را به آنان اختصاص داده تا به مردم نفع برسانند، مادامی که بذل و بخشش می‌کنند خداوند این نعمت‌ها را برایشان نگه می‌دارد و اگر نفع رسانی نکردند از آنان گرفته و به دیگری می‌دهد».

18 - چند نکته سودمند

1- ارزش و کرامت انسانی به دانش و شناخت و معرفت اوست و ملاک ارزش گذاریِ کارها در عرصه‌های مختلف، هماهنگی آن‌ها با این عنصر ارزشی است.

2- از آنجا که علم و آگاهی ریشه و اساس زندگی بشری است، خدمات دهی در این زمینه ریشه‌ای و اساسی است که باید به آن اهمیت ویژه داده شود.

3- سیاست‌مداری نیاز به ادب و خلق عظیم و تأیید الهی دارد. خلق عظیم تنها خوش اخلاقی در برخوردهای اجتماعی نیست، بلکه برخورداری از ملکات علمی، آشنایی با اصول و آیین خدمت رسانی به مردم است.

4- هم اکنون که سیاستمداران جهان برای نابودی دین خدا و سلطه بر مسلمانان هر روز و هر لحظه نقشه‌ای می‌کشند و طرحی نو ارائه می‌نمایند، آیا می‌توان بدون دخالت در سیاست و بدون آشنایی با اصول سیاست و سیاسی‌کاران، دستورات دین را اقامه و اجرا کرد و حافظ دین و منافع آن بود؟⁽²⁾بر این اساس یکی از مهم‌ترین خدماتی که مسئولان امر می‌توانند به مردم خصوصاً جوانان ارائه دهند آشنا کردن آنان با مبانی و اصول سیاست به طور نظری و پیاده نمودن آن در کشور به صورت عملی است.

5- یکی از مهم‌ترین نوع خدمات اجتماعی رعایت اخلاق و آداب معاشرت است، پیشوایان اسلام با اخلاق نیکو و برخورد صحیح موفق شدند اسلام را به نحو احسن معرفی کنند. رعایت فضایل اخلاقی و فرهنگی زیربنای حکومت دینی و از آموزه‌های مهم قرآنی در خدمات دهی در عرصه اجتماع است.

6- یکی از وظائف مهم مردم در قبال یکدیگر، اصلاح امور نسبت به یکدیگر است که نشانه کمال و سعادت فرد و جامعه است. اهل سعادت با شناخت این مسئله مهمّ، اهتمام زیادی به خدمات رسانی به مردم محروم و ضعیف جامعه دارند. امیر مؤمنان علی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «مِنْ کَمٰالِ السَّعٰادَةِ السَّعْیُ فی اِصْلاحِ الْجُمْهور؛⁽¹⁾از والاترین خوش بختی‌ها اصلاح امور مردم است».

7 - از نگاه اسلام، نیکی و نیکوکاری خمیرمایه رشد و تکامل انسان و جامعه انسانی است و نیکوکار در واقع به خود خدمت می‌کند، هر چند کارش در راستای خدمت به دیگران باشد. خداوند، نیکوکار را دوست می‌دارد، نیکی نه تنها پاداش الهی را دارد، بلکه پاداش آن می‌تواند تا بی‌نهایت امتداد و گسترش یابد.

8 - نیکوکاری، دل و جان را روشن می‌کند، نام نیک و محبوبیّت را می‌آورد و در نهایت به خیر دنیا و آخرت می‌انجامد. نیکی به مردم، گشاینده قلعه دل‌هاست. زمام دل‌ها در دست انسان نیکوکار قرار می‌دهد. انسان‌های آزاده را بهفرمانبری و همراهی وا می‌دارد بلاها را از انسان دور می‌سازد و او را مورد ستایش و ثنای دیگران قرار می‌دهد.

9 - نیکوکاری و خدمت به مردم، موجب نیک فرجامی، استمرار و فراوانی نعمت و افزایش ثروت، و تداوم قدرت و شوکت و ریاست می‌شود. افزون بر این رهتوشه قیامت و زندگی ابدی است و مایه برخورداری از شفاعت و حفظ سلامت نسل و آسانی حساب و نیز موجب ورود به بهشت برین است. به عبارت دیگر آثار خیر گستره زندگی انسان خیّر و نیکوکار را در دنیا و آخرت را فرا می‌گیرد و موجبات سعادت هر دو سرا را فراهم می آورد.

فصل دوم : ره‌آورد نیکوکاری در آخرت

اشاره

یکی از آموزه‌های ممتاز معارف قرآن وروایات، این است که نیکوکاران علاوه بر آثار اعمال نیک در دنیا، از ره‌آورد ارزشمند اخروی نیز برخوردار می‌باشند. برخی از مهم‌ترین آن‌ها به قرار زیر است:

1- پاداش نیکو

خدای متعال می‌فرماید: {فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ}؛⁽¹⁾هر کس هموزن ذره‌ای نیکی کند، آن را خواهد دید.

{وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ}؛⁽²⁾

«و هر کار نیکی که برای خود از پیش بفرستید آن را نزد خداوند می‌یابید، او بهتر و پاداشش بزرگ‌تر است، و از خداوند آمرزش بطلبید، همانا خداوند آمرزنده و مهربان است».

{إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ}؛⁽³⁾«نیکان در نعمت‌اند».

افزون بر آن، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «اَلْمَوْتُ یَأتی بَغتَةً، فَمَنْ یَزْرَعْ خیْراً یَحْصِدْ غِبطَةً وَ مَن یَزرَعْ شَرّاً یَحْصِدْ نَدامَةً؛⁽¹⁾مرگ ناگهان به سراغ شما می‌آید، پس هر که نیکی بکارد، سعادت درو می‌کند و هر که بدی بکارد، ندامت درو می‌کند».

و نیز آن حضرت (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«به خدا سوگند می‌میرید، آنگونه که می‌خوابید و برانگیخته می‌شوید، آنسان که بیدار می‌شوید. و محاسبه می‌شوید آنچنان که عمل می‌کنید، و برای خوبی پاداش می‌بینید و برای بدی، کیفر بد می‌یابید». و آن بهشت جاویدان است یا آتش ابدی.⁽²⁾

2- افزونی پاداش

خدای متعال می‌فرماید: {إِنَّ اللّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِن تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا}؛⁽³⁾خداوند هم وزن ذره‌ای ستم نمی‌کند و اگر کار نیک باشد، چند برابرش می‌دهد و از پیش خود پاداش بزرگ می‌دهد.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«ماه رمضان ماه بزرگی است، خداوند در آن حسنات را می‌افزاید و گناهان را می‌زداید و درجات را بالا می‌برد، هر کس در این ماه صدقه‌ای بدهد، خداوند او را می‌آمرزد، و هر که در آن ماه به برده خویش نیکی کند، خداوند او را می‌آمرزد و هر که در آن ماه اخلاقش خوب باشد خداوند او را می‌بخشاید».⁽⁴⁾

حکایت: ابوعثمان فهدی گوید: نزد ابوهریره رفتم و گفتم: به من خبر رسیده که می‌گویی: حسنه هزار هزار برابر می‌شود. گفت: کجای این تعجب دارد.

«فَوَاللهِ لَقَدْ سَمِعْتُ. النَّبی (صلی الله علیه و آله) یَقولُ: اِنَّ اللهَ لِیُضاعِفُ الْحَسَنَةَ اَلْفَیْ اَلْفَ حَسَنةِ؛⁽¹⁾به خدا قسم از پیامبر (صلی الله علیه و آله) شنیدم که فرمود: خداوند حسنه را به دو هزار هزار برابر می‌افزاید».

افزون بر آن، امام باقر (علیه السلام) فرمود:

«هر کس نیت روزه کند، سپس نزد برادر دینی‌اش برود و او از وی بخواهد که پیش او غذا بخورد، پس وی غذا بخورد (روزه‌اش افطار کند) و او را شادمان سازد، همانا آن روز برای او مانند ده روز حساب می‌شود و این سخن خدای متعال است که فرمود: هر کس کار نیکی آوَرَد ده برابر پاداش دارد».⁽²⁾

3 - ثبات قدم بر پل صراط

از شمار برکات و ثمرات اخروی نیکوکاری و خدمتگزاری به مردم، ثبات قدم بر پل صراط، و در امان بودن از انحراف و لغزش است.

امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«مَنْ كٰانَ وَصولاً لِاِخْوانِهِ بِشَفاعَةَ فی دَفْعَ مَغْرَمٍ اَوْ جَرَّ مَغْنَمٍ ثَبِّتَ اللهُ عَزَّوجلّ قَدَمَیْهِ یَوْمَ تَزِلُّ فِیهِ الْاَقْدامُ؛⁽³⁾

کسی که در کمک رسانی به برادران دینی و دفع زیان یا جلب سود، آنان را یاری کند خدا قدم‌های او را در روزی که قدم‌ها می‌لغزد ثابت نگه می‌دارد».

4- محبوب و برگزیده خدا

امیر مؤمنان علی (علیه السلام) فرمودند:

اول) همانا برای خداوند سبحان بندگانی هست که نعمتهایش را به آنان اختصاص داده تا به مردم نفع برسانند، مادامی که بذل و بخشش می‌کنند خداوند

این نعمت‌ها را برایشان نگه می‌دارد، و اگر نفع رسانی نکردند از آنان گرفته و به دیگری می‌سپارد.⁽¹⁾

دوم) پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «اَحَبُّ عِبادَ اللهِ اِلَی اللهِ اَنفَعَهُمْ لِعِبادِهِ؛⁽²⁾محبوب‌ترین بندگان خدا، نافع‌ترین آنان برای بندگان خدا هستند».

سوم) همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمود: «اَحَبَّهُمْ اِلَی اللهِ عزّوجلّ اَنْفَعَهُمْ لِعیالِهِ؛⁽³⁾محبوب‌ترین مردم نزد خدا کسی است که به خانواده‌اش سودرسانی نماید».

حکایت: ابن عباس می‌گوید، با امام حسن‌بن‌علی (علیه السلام) در مسجدالحرام بودم و او در حالی که معتکف بود و طواف (مستحب) کعبه می‌کرد، مردی از شیعیان به او گفت: ای پسر پیامبر، به فلانی بدهکارم، آیا قرض مرا می‌پردازی؟ آن امام (علیه السلام) فرمود: به خدای این کعبه سوگند، امروز چیزی نزدم نیست. آن مرد گفت: اگر صلاح می‌دانی از او برایم مهلت بگیر زیرا او مرا به زندان تهدید کرده است.

ابن عباس می‌گوید: امام حسن (علیه السلام) طواف خود را رها کرد و با آن مرد برای تأمین نیازش حرکت کرد. گفتم: ای پسر رسول خدا، مگر در حال اعتکاف نیستی؟ فرمود: چرا، ولی از پدرم شنیدم که به نقل از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«مَنْ قَضیٰ اَخٰاهُ الْمُؤْمِنِ حٰاجَةً كٰانَ کَمَنْ عَبَدَاللهَ تَعالیٰ تِسْعَةَ آلٰافِ سَنَةٍ صٰائِماً نَهارَهُ وَ قٰائِماً لَیْلَهُ؛⁽⁴⁾

هر کس نیاز برادر مؤمن خود را برآورد، همانند کسی است که نُه هزار سال با روزه‌داری روزها و نماز شب‌هایش خدا را عبادت کرده است».

5- رستگاری

یکی دیگر از آثار و برکات کارهای خیر و نیکو در قیامت این است که موجب سنگینی میزان اعمال می‌گردد. در تفسیر قمی آمده است: «{فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ} یَعْنی بِالْاَعْمالِ الْحَسَنَةِ { فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ} مِنَ الْاَعْمالِ

الْحَسَنَةِ؛⁽¹⁾{فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ} یعنی کسی که کارهای نیکش سنگین شود آنان رستگارند {وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ} یعنی کسی که وزنه‌های او از کارهای نیک سبک شود».

امام علی (علیه السلام) خطاب به کسی که از ایشان درباره آیات فوق پرسید و می‌پنداشت که آن‌ها با هم تناقض دارند. فرمود:

مقصود از {فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ} و {وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ} حساب است کارهای نیک و بد سنجیده می‌شوند، حسنات، سنگینی میزان اعمال‌اند و گناهان سبکی اعمال است.⁽²⁾

افزون بر آن، حضرت علی (علیه السلام) اعمال نیک و خیر را موجب سنگینی میزان اعمال و فلاح و رستگاری دانسته و فرمودند:

«عَلَیْکُم بِرَهْبَةٍ تُسْکِنُ قُلوبِکُمْ... قَبلَ یَوْمٍ یُدْهِلُکُمْ و یَبْتَلِیکُمْ، یَوْمٍ یَفُوزُ فیهِ مَن ثَقَلَ وَزْنُ حَسَنَتِهِ وَ خَفَّ وَزْنُ خَطئَتِهِ؛⁽³⁾

بیمی داشته باشید که دل‌های شما را آرامش نبخشد... پیش از روزی که شما را از خود بی خود سازد و گرفتار کند، همان روزی که هر کس کار نیکش سنگین و گناهانش سبک باشد رستگار می‌گردد».

6- برترین پاداش

یکی دیگر از برکات و ره‌آورد کار خیر و نیکو، کسب خیر دنیا و آخرت است، چنانچه در قرآن و روایات بدان اشاره شده است. برای نمونه خدای متعال می‌فرماید:

1- {وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْاْ مَاذَا أَنزَلَ رَبُّكُمْ قَالُواْ خَيْرًا لِّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ}؛⁽⁴⁾

«به کسانی که پروا پیشه کردند، گفته می‌شود: پروردگارتان چه فرستاد؟

گویند: نیکی، برای آنکه در این دنیا نیکی کنند، حسنه است و سرای آخرت، بهتر است و چه نیکو جایی است برای پرواپیشگان».

2- {وِمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}؛⁽¹⁾

«بعضی از آن‌ها می‌گویند: پروردگارا در دنیا به ما نیکی بده و در آخرت به ما نیکی بده و ما را از عذاب آتش نگه دار».

افزون بر آن، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«اِنَّ اللهَ عزَّوجلّ لا یَظْلِمُ الْمُؤمِنَ حَسَنةً یُثابُ عَلیهٰا الرِّزقَ فِی الدُّنیا وَ یُجزیٰ بِهٰا فِی الْاٰخِرَةِ؛⁽²⁾

خداوند عزّوجلّ درباره هیچ کار نیکی به مؤمن ستم نمی‌کند، او بر کار نیک مؤمن در دنیا رزق (امکانات مادی) پاداش می‌دهد و در آخرت نیز پاداش کار خود را خواهد گرفت».

امام باقر (علیه السلام) درباره فرموده خدا که {لِّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} یعنی برای نیکوکاران نیک و افزون بر آن است، فرمود: نیکی بهشت است و افزون بر آن دنیاست. خداوند آنچه در دنیا به آنان عطا کرده در آخرت از آنانحساب نمی‌کشد و پاداش دنیا و آخرت را برای آنان فراهم می‌آورد و در دنیا و آخرت به (تناسب) بهترین کارهایشان پاداش می‌دهد.⁽³⁾

حکایت: در کتاب اصول کافی از ربیع بن خثیم نقل نموده که ابوعبدالله (علیه السلام) را دیدم که او را در حالی که سخت بیمار بود،در کجاوه‌ای بر گِرد کعبه طواف می‌دادند. او، هرگاه به رکن یمانی می‌رسید، می‌فرمود که وی را بر زمین بگذارند. پس دستش را از دریچه کجاوه بیرون می‌آورد و به زمین می‌کشید و سپس می‌فرمود: «مرا بلند کنید». چون اینکار تکرار کرد و در هر دور چنین کرد، عرض کردم: فدایت شوم، ای پسر پیامبر خدا: این کار برای شما دشوار است. فرمود:

«سخن خدا را شنیدم که می‌فرماید: تا شاهد منافع خویش باشند». گفتم: منافع دنیا یا آخرت؟ فرمود: «هر دو».⁽¹⁾

7- پاداش حج و جهاد

امام باقر (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«هر کس به دنبال برآورده نمودن حاجت مسلمان حرکت کند، خدای متعال دستور فرماید که هفتاد و پنج هزار فرشته بر او سایه افکند و هر قدمی بردارد خداوند برایش حسنه می‌نویسد و گناهانش را محو می‌نماید و مقامش را بالا می‌برد و چون حاجت او برآورده کند، ثواب یک حج و عمره برایش ثبت می‌گردد».⁽²⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مَنْ مَش-یٰ فی عَوْنِ اَخیهِ وَ مَنْفَعَتِهِ ثوابُ الْمجاهدینَ فی سَبیل الله؛⁽³⁾هر کس برای کمک‌رسانی به برادر مؤمن خود گام بردارد، ثواب جهادگران در راه خدا را دارد». و امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «هر کس برای برآوردن نیاز برادر مسلمان همّت گمارد، نزدخدا بهتر است از هزار بنده آزاد کردن و هزار اسب زین و برگ شده را در اختیار مجاهدین قرار دادن».⁽⁴⁾

افزون بر آن همان گرامی (علیه السلام) فرمودند:

«هر کس به خاطر خشنودی خدا، در راه رفع نیاز برادر مسلمانش تلاش کند، خداوند برایش پاداش هزار هزار حسنه را می‌نویسد، که از جمله آن‌ها آمرزش نزدیکان و همسایگانش و برادران و آشنایانش می‌باشد».⁽⁵⁾

8 - اصلاح امور دنیا و آخرت

همان گرامی (علیه السلام) فرمودند:

«هر کس در هنگام گرفتاری مؤمن به فریادش رسد و مشکل او را برطرف کند، خداوند هفتاد دو رحمت خود را برایش ثبت می‌فرماید، که یکی را در دنیا به او می‌رساند و به وسیله آن امور زندگی او را به اصلاح می‌آورد و بقیه را برای سختی‌های روز قیامتش ذخیره می‌نماید».⁽¹⁾

و نیز آن حضرت (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«هر مؤمنی نگرانی مؤمنی را که در گرفتاری به سر می‌برد، برطرف سازد، خداوند نیازهایش در دنیا و آخرت آسان می‌گرداند».⁽²⁾

9- امان در آخرت

خدمتگزاری به مردم دارای آثار و برکات فراوان دنیوی و اخروی است.

از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد: کدام عمل پس از معرفت خدا بالاتر است؟

فرمود: پس از معرفت خدا چیزی بالاتر از نماز نیست، و پس از این دو، چیزی با زکات برابری نمی‌کند، و پس از آن، چیزی به حجّ نمی‌رسد و اوّل و آخر همه این‌ها، معرفت ما اهل‌بیت (علیهم السلام) است. پس از معرفت ما، چیزی بزرگتر از بزرگداشت برادران دینی و یاری ایشان به بذل و بخشش و مال نیست. و درهم و دینار، دو سنگ مسخ شده هستند که خداوند، پس از آنچه برشمردم، بندگان خود را به آن‌ها آزمایش می‌کند. و ندیدم چیزی به اندازه حج، مردم را زودتر بی‌نیاز نماید و فقر را از بین ببرد.

و یک نماز واجب نزد خدا با هزار حج واجب و هزار عمره مقبوله، برابر می‌کند، و یک حج نزد خدا از خانه‌ای پر از طلا، بلکه دنیای طلا که در راه خدا انفاق شود بهتر است.

سوگند به کسی محمّد (صلی الله علیه و آله) را به حق برگزید و به عنوان مژده‌دهنده (بهشت) و بیم دهنده (جهنم) فرستاد؛ ادای نیاز مؤمن و رفع گرفتاری او نزد خدا از حج و طواف و عمره بهتر است و این جمله را ده بار تکرار کرد. سپس با دست به بالا

اشاره کرد و فرمود: از خدا بترسید و از انجام کار خیر خسته و ملول نگردید و بدانید که خدا و رسول او (صلی الله علیه و آله) از اعمال شما بی‌نیازند و شما به خدا محتاجید و خداوند اراده کرده با به جا آوردن عمل خیر شما را به بهشت برد.⁽¹⁾

2- افزون بر آن امیر مؤمنان (علیه السلام) از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) روایت کرده که فرمود:

«خداوند بندگانی دارد که مؤمنین در مواقع نیاز به آن‌ها مراجعه می‌کنند (و ایشان نیازشان را برطرف می‌سازند) آنان از گرفتاری و نگرانی در قیامت در امانند».⁽²⁾

10- توشهٔ آخرت

برای مسافرت دنیایی و آخرتی، به زاد و توشه نیازمندیم، نیازمندی‌های سفر متناسب با نوع سفر و مدّت آن بستگی دارد. خدای متعال در این باره می‌فرماید: {وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُوْلِي الأَلْبَابِ}؛⁽³⁾و زاد و توشه تهیه کنید و بهترین زاد و توشه پرهیزکاری است، و از مخالفت با من بپرهیزید ای صاحبان خرد.

«زاد» یعنی توشه و خواربار، فَاَمَرَنا نَبیَّ اللهِ (صلی الله علیه و آله) فَجَمَعْنٰا تَزاوِدَنا یعنی: امر کرد پیامبر (صلی الله علیه و آله) جمع نماییم زاد و توشه و خواربار سفرمان.⁽⁴⁾

امام علی (علیه السلام) بهترین توشه آخرت را این گونه می‌فرماید: «نِعْمَ زادُ الْمُعادِ اَلْاِحْسانِ اِلَی الْعِبادِ؛⁽⁵⁾چه رهتوشه خوبی برای قیامت است، نیکی کردن به بندگان».

افزون بر آن، امام حسین (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ تَعجَّلَ لِاَخِیهِ خَیْراً وَجَدَهُ اِذٰا قَدِمَ عَلَیْه غَداً؛⁽⁶⁾هر که در نیکی به برادرش شتاب کند، فردا که بر او وارد می‌شود، آن را خواهد یافت».

امام صادق (علیه السلام) جلوهٔ نیکی را در قیامت این گونه معرفی می‌فرماید:

«روز قیامت، چیزی مانند کُبّه (توده پرفشار و سنگین) می‌آید و مؤمن را از پشت سر، هُل می‌دهد، و او را به بهشت وارد می‌سازد، و می‌گویند: این همان نیکی است».⁽¹⁾

11- آسانیِ حساب

یکی دیگر از برکات اعمال نیک در آخرت این است که موجب آسانی در حسابرسی اعمال انسان نیکوکار می‌گردد. ابن‌عباس از پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله) نقل می‌کند که حضرت فرمودند:

اِنَّ الْبِرَّ وَالصِّلَةَ لِیُخَفِّفانِ سُوءِ الْحسابِ یَوْمَ الْقیامَةٍ، ثُمَّ تَلٰا رَسُول الله (صلی الله علیه و آله) {وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَن يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الحِسَابِ}⁽²⁾⁽³⁾

«روز قیامت نیکی و صله رحم، حسابرسی سنگین را سبک می‌سازند. آن گاه پیامبر خدا این آیه را تلاوت فرمودند: و آنان که به آنچه خداوند فرموده که (با آن) پیوند داشته باشند پیوند برقرار می‌کنند و از پروردگارشان بیم دارند و از حساب سخت روز قیامت ترسانند».

12- مقام شفاعت

بهر‌ه‌مندی از شفاعت در روز قیامت، یکی دیگر از آثار و برکات نیکوکاری است در این رابطه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

فی قوله تعالیٰ: {لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُم مِّن فَضْلِهِ}: یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّة. {وَيَزِيدَهُم مِّن فَضْلِهِ}: اَلشَّفاعَةُ لِمَنْ وَجَبَ لَهُ الشَّفاعَةُ لِمَنْ صَنَعَ اِلَیْهُمُ الْمَعْرُوفُ فِی الدُّنیا؛⁽⁴⁾

درباره آیه: (تا خداوند پاداش کامل به آنان بدهد و از نعمت خویش بر آن بیفزاید) یعنی: آنان را وارد بهشت می‌کند. (و از فضل خود بر آنان بیفزاید) شفاعت است ِبرای کسی که شفاعت برایش حتمی شده است در حقّ کسی که در دنیا به وی نیکی کرده است.

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

چون روز قیامت شود بهشتیان در یک صف‌هایی و دوزخیان در صف‌هایی قرار گیرند. فردی از صف‌های دوزخیان به شخصی از صف‌های بهشتیان می‌نگرد و می‌گوید: فلانی آیا آن روز که در دنیا به تو نیکی کردم، بیاد نمی‌آوری؟

پس آن بهشتی دست او را می‌گیرد و می‌گوید: خداوندا! این شخص در دنیا به من نیکی کرده است. به او می‌گویند: دست او را بگیر و به سبب رحمت الهی او را وارد بهشت کن.⁽¹⁾

افزون بر آن، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) روز قیامت را روز گشایش تهیدستان امت خویش، و موجب شفاعت آنان از کسانی که حتی یک بار دنیا به آنان خدمتی نموده‌اند معرفی نموده است. می‌فرماید:

روز قیامت منادی ندا می‌دهد: تهیدستان امّت محمّد (صلی الله علیه و آله) کجایند؟ آنان بر می‌خیزند و در صف‌های قیامت به صف می‌شوند (به آنان گفته می‌شود: آگاه باشید هر کس یک نوبت سیرتان کرده، یا سیرابتان کرده و یا شما را جامه‌ای نو یا کهنه پوشانده دستش را بگیرد و وارد بهشت کنید.

پیوسته، کسی به همراهش آویخته و می‌گوید: ای پروردگار جهانیان! این سیرابم کرده است. دیگری می‌گوید: این مرا پوشانده است. پس هیچ تهیدستی از تهیدستان امت من، چه کوچک و چه بزرگ نمی‌ماند، مگر اینکه خدای متعال همه را وارد بهشت می‌کند.⁽²⁾

یادسپاری: بنابراین فضل فقر و تهیدستی معلوم می‌گردد اولاً: برای خودشان و

ثانیاً: برای اغنیاء. و ثالثاً: اگر هر دو صنف قدر بدانند و بر نعمت خدای خویش شاکر و سپاسگزار باشند هر دو گروه به فضل و رحمت حق تعالی اهل بهشت ابدی هستند.

13- ورود به بهشت

دیگر ره‌آورد بسیار زیبا و ارزشمند احسان و نیکوکاری در قیامت ورود به بهشت و بهره‌مندی از نعمت‌های مادی و معنوی آن است. در واقع «نیکی» انسان نیکوکار را به سوی بهشت رهنمون می‌سازد.

1- پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «اِنَّ الْبِرَّ یَهْدِی اِلَی الْجَنَّةِ؛⁽¹⁾نیکی به بهشت رهنمون می‌شود».

2- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«خداوند در روز قیامت نیکی را در سیمای مردی مسلمان بر می‌انگیزد و چون قبر فرد نیکوکار شکافته شود، پیش او می‌آید و خاک از چهره‌اش می‌زداید و می‌گوید: ای دوست خدا، مژده باد تو را به امان و کرامت الهی، آنچه از هراس‌های قیامت می‌بینی، تو را به وحشت نیفکند. پس پیوسته به او می‌گوید: از این پروا کن، از این برحذر باش و به این وسیله نگرانی او را آرامش می‌بخشد، تا آنکه او را از صراط عبور می‌دهد. پس چون او را از صراط عبور داده آن ولی خدا را به جایگاهش در بهشت می‌برد. آن گاه نیکی از او جدا می‌شود و او به نیکی می‌آویزد و می‌گوید: تو کیستی؟ در ترس‌های قیامت جز تو همه مخلوقات، تنهایم گذاشتند. تو کیستی؟

می گوید: مرا نمی‌شناسی.

نیکوکار می‌گوید: نه.

می‌گوید: من همان کار نیکم که تو در دنیا انجام دادی، خداوند مرا به صورت آفریده‌ای برانگیخته تا پاداش نیکی‌ات را در این روز قیامت بدهم.⁽²⁾

3- علاوه بر آن، امام علی (علیه السلام) نیز فرمودند: «اَلْجَنَّةُ جَزاءُ کُلِّ مُؤمِنٍ مُحْسنٍ؛⁽¹⁾بهشت پاداش هر مؤمن نیکوکار است».

4- امام باقر (علیه السلام) شخص نیکوکار را، اوّل کسی می‌داند که وارد بهشت می‌شود و می‌فرماید:

«اَوّلُ اَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً اِلَی الْجَنَّةِ اَهْلُ الْمَعرُوفِ، وَ اِنَّ اَوّلَ اَهْلِ النّارِ دُخُولاً اِلَی النّارِ اَهلُ الْمُنْکَرِ؛⁽²⁾

نیکوکاران نخستین بهشتیانی هستند که وارد بهشت می‌شوند، و بدکاران، اولین دوزخیانی هستند که وارد آتش می‌شوند».⁽³⁾

حکایت: امام صادق (علیه السلام) فرمودند: روز قیامت، بنده‌ای را می‌آورند که هیچ کار نیکی ندارد. به او گفته می‌شود: «به یاد بیاور آیا کار نیکی کرده‌ای؟».

او به یاد می‌آورد و می‌گوید: پروردگارا! مرا هیچ کار نیکی نیست. جز آن که فلان بنده مؤمن تو بر من گذشت و از من آب خواست تا وضو بگیرد و نماز بخواند و من هم آبش دادم. آن بنده مؤمن را فرا می‌خوانند و وی آن کار را به یادش می‌آورد. (پس بنده مؤمن) می‌گوید: آری، ای پروردگار من! بر او گذشتم و از او آب خواستم. او هم مرا آب داد، وضو گرفتم و برای تو نماز خواندم.

پروردگار متعال (خطاب به آن بنده‌ای که این کار نیک انجام داده بود) می‌فرماید: «تو را آمرزیدم. بنده‌ام را به بهشت ببرید».⁽⁴⁾

5- افزون بر آن، امام رضا (علیه السلام) فرمودند:

«خداوند به داوود وحی فرمود: «یا داوود، هر کس از بندگان من که حسنه‌ای کوچک به نزد من آورد، او را داخل بهشت می‌کنم». داوود گفت: ای پروردگار من آن حسنه چیست؟ فرمود: گشایش و رفع غمی از مؤمن، هر چند با یک خرما. داوود گفت: حق است بر هر کسی که تو را بشناسد، این که امیدش از تو قطع ننماید».⁽⁵⁾

14- اهل نیکوکاری

نیکوکاران دردنیا، اهل نیکی در آخرت نیز می‌باشند. این فضیلت اخلاقی مهم در بیانات پیشوایان دین (علیهم السلام) این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

1- پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند:

«چون روز قیامت شود، خداوند، همهٔ نیکوکاران را در یک جا جمع می‌کند و می‌فرماید: «این کار شایسته (معروف) شماست که قبول کرده‌ام. آن را بگیرید». می‌گویند: خدای ما، سرور ما، با آن چه کنیم، که تو از ما به آن شایسته‌تری؟ خودت آن را بگیر. خداوند می‌فرماید: «من با آن چه کنم؟ منی که به معروف شناخته شده‌ام؟ شما آن را برگیرید و به کسانی که آلوده به گناه هستند، ببخشید». همانا انسان دوستش را دیدار می‌کند که کوهی از گناه بر دوش دارد. پس بخشی از معروف خود را به او می‌بخشد و او به سبب همان، وارد بهشت می‌شود».⁽¹⁾

2- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) خطاب به علی (علیه السلام) فرمود:

«ای علی، معروف را از مهربانان امّتم بجویید تا در پناه آنان زندگی کنید، و آن را از سنگدلان مجویید. چرا که بر آنان لعنت فرود می‌آید. ای علی، خدای متعال، معروف را آفرید و برای آن، اهلی آفرید و آن را برای آنان محبوب ساخت و کارهای نیکشان در نظرشان محبوب ساخت و جویندگان معروف را به سمت آنان روانه ساخت، آن گونه که آب را در زمین خشک شوره‌زار، جاری نمود تا به سبب آن، زنده شود و نیکوکاران هم با نیکی‌هایشان حیات یابند، ای علی، اهل معروف در دنیا، در آخرت هم اهل معروفند.⁽²⁾

15- محبوب خداوند

امام حسین (علیه السلام) اهل کارهای شایسته را محبوب خدا دانسته می‌فرماید:

«برترین مردم، کسی است که با آن کس که از او بریده، پیوندد. ریشه‌ها (متناسب) با ساقه‌ها و شاخه‌ها رشد می‌کنند. هر کس که برای برادرش به نیکی بشتابد، فردای قیامت که بر او وارد می‌شود، آن نیکی را می‌یابد. و هر کس از نیکی کردن به برادرش هدف خدایی داشته باشد، خداوند به هنگام نیازش جبران می‌کند، و بیش از آن بلای دنیا را از او می‌گرداند. و هر کس گرفتاری مؤمنی را برطرف کند، خداوند، گرفتاری‌های دنیا و آخرتش را از او برطرف می‌نماید، و هر کس نیکی کند، خداوند به او نیکی می‌کند {وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد».⁽¹⁾

فصل سوم : پیامدهای ترک نیکوکاری

اشاره

همان گونه که یاری رساندن به مردم و رفع نیاز آنان پاداش دنیوی و اخروی فراوانی دارد، بی‌تفاوتی در زمینه رفع مشکل و نیازمندی‌های مردم نیز پیامدهای ناگوار و کیفرهای متعددی در پی دارد. این حقیقت در روایات این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

اوّل) خروج از ولایت الهی:

امام کاظم (علیه السلام) فرمودند:

کسی که برادر دینی به او پناه برد و او در حالی که قدرت دارد به برادرش پناه دهد (و او را یاری نکند) قَطَعَ وَلایَةَ الله عزّوجلّ؛ به تحقیق ولایت خدا را قطع کرده است.⁽¹⁾

دوم) خروج از ولایت اهل‌بیت (علیهم السلام) :

امام صادق (علیه السلام) به یکی از یاران خود به نام رفاعه فرمود: «ای رفاعه، به خدا، پیامبر و علی ایمان نیاورده، کسی که برادر مؤمنش برای رفع نیاز خود نزد او آید و او با روی گشاده از وی استقبال نکند، پس اگر نیازش به دست او برآورده می‌شود، در رفع آن شتاب کند، و اگر خودش نمی‌تواند نیاز او را برآورد، بکوشد تا از طریق فردی دیگر نیاز او را تأمین کند. فَاِذا کانَ بِخِلافِ مٰا وَصَفتُهُ وَ لٰا وِلایَةَ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُ؛ پس اگر به خلاف این که وصف نمودم پیش آید، میان ما و او ولایتی نیست».⁽²⁾

سوم) گرفتار لعنت ابدی:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«کسی که نیاز نیازمندی را بر نیاورد در حالی که می‌تواند، گناه او مانند گناه باجگیر است. در این هنگام مالک‌بن‌عوف برخاست و پرسید: ای رسول خدا، گناه باجگیر در چه حدّی است؟ آن حضرت فرمود: عَلَی الْعَشّارِ فی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ لَعْنَةُ‌اللهِ وَ الْملائِکَةِ وَ النّاس اَجْمَعینَ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللهُ فَلَنْ تَجدَ لَهُ نصیراً؛⁽¹⁾در هر روز و شب لعنت خدا، فرشتگان و همهٔ مردم بر او باد، و هر کسی را خدا لعنت کند، یاوری ندارد».

چهارم) گرفتارگناه شدن:

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید:

«1) بدان کسی که مال خود را در راه اطاعت خدا مصرف نکند به هزینه کردن آن در راه معصیت خدا گرفتار می‌شود.

«کسی که مالش را با اراده و اختیار خود از خوبان دریغ دارد خدا مالش را به ناچار هزینه اشرار خواهد کرد».⁽⁴⁾

پنجم) عذاب قبر:

امام کاظم (علیه السلام) فرمود:

«کسی که برادر مؤمنش جهت درخواست حاجت نزد او آید و او نیازش را برنیاورد، در حالی که قدرت دارد؛ سَلَّطَ اللهُ عَلَیْهِ شُجاعاً مِنْ نارٍ یَنْهَشُهُ فی قَبْرِه اِلیٰ یَوْمِ الْقِیامَةِ؛ خدا ماری آتشین را بر او مسلط می‌کند که تا قیامت او را نیش می‌زند».⁽⁵⁾

ششم) در زنجیر بودن در قیامت:

امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

«هر کس برادر مؤمنش از روی تنگدستی از وی کمک بخواهد و او با وجود توانایی (از نزد خود یا دیگری) به وی کمک نکند حَشَرَهُ اللهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ مَغْلُولَةً یَدَهُ اِلیٰ عُنُقِهِ حَتّٰی یَفْرُغَ اللهُ مِن حِسٰابِ الْخَلْقِ؛ خدا در روز قیامت او را در حالی محشور می‌کند که دست‌هایش به گردنش بسته شده و تا پایان حسابرسی مردم بدین حال باشد».⁽¹⁾

هفتم) چهره سیاه در محشر:

امام صادق (علیه السلام) فرمود:

«هر مؤمنی که با وجود توان رفع نیاز به دست خود یا دیگری، نیاز مؤمن را برطرف نکند، خدا در روز قیامت او را با چهره‌ای سیاه و چشمانی کبود و در حالی که دست‌هایش به گردنش آویخته محشور می‌کند و گفته می‌شود: هٰذَا الْخائِنُ الَّذی خانَ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ یُؤْمَرُ بِهِ اِلَی النّار؛⁽²⁾این خائنی است که به خدا و رسول او خیانت کرده، آن گاه او را به سوی آتش روانه می‌کنند».

هشتم) واگذاری به خود:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«هر کس ماعون (لوازم زندگی در منزل و...) را از همسایه‌اش دریغ کند، خدا در روز قیامت خیرش را از او دریغ می‌کند و او را به خود واگذار می‌کند و چه بسیار بد است حال کسی که خدا او را به خودش واگذارد».⁽³⁾

نهم) محرومیت از سکونت در بهشت:

امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

«مؤمنی که خانه‌ای داشته باشد و مؤمن دیگری به سکونت در آن نیازمند باشد و وی دریغ نماید، خدای عزّوجلّ می‌فرماید: بَخِلَ عَبْدی عَلیٰ عَبْدی بِسُکْنَی الدُّنیا وَ عِزّتی وَجَلالی لٰا یَسْکُنُ جِنانی اَبداً؛ بنده من به بندهٔ دیگرم در جهت سکونت در دنیا بخل ورزید، به عزت و جلالم سوگند، او را هرگز در بهشتم ساکن نخواهم کرد».⁽⁴⁾

دهم) محروم از طعام بهشتی:

امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

«هر مؤمنی برادر مؤمن خود را از مالش محروم کند، در حالی که به او نیاز دارد، لَمْ یُذِقْهُ اللهُ مِنْ طَعامِ الْجَنَّةِ وَ لا یَ-شرِبُ مِنَ الرَّحیقِ الْمَخْتومِ؛ خدا طعام بهشتی را به او نمی‌چشاند و از شراب طهور بهشتی هم نمی‌نوشد».⁽¹⁾

یازدهم) محرومیت از شفاعت:

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و امام صادق (علیه السلام) فرمود:

«هرگاه خدا به بنده‌اش نعمتی دهد، نیازهای مردم را به سوی او سوق می‌دهد، اگر او بی‌منّت و تحقیر نیازشان را برآورد، در بهشت فردوس سکونت می‌یابد. ولی اگر نیاز مردم را برآورده نکرد در آتش دوزخ سکونت می‌یابد، وَلَمْ یَنَلْ شَفاعَةَ رَسولِ اللهِ یَوْمَ الْقیامَةِ؛ و در قیامت به شفاعت رسول خدا دست نمی‌یابد».⁽²⁾

بخش سوم : عوامل اخلاقی دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت

اشاره

فصل اوّل: اخلاق فردی

فصل دوم: اخلاق ایمانی

فصل سوم: اخلاق معاشرتی

فصل اوّل : اخلاق فردی

عامل یکم: پروامداری

اشاره

یکی از نشانه‌های مهم و برجسته اهل سعادت و رستگاری، پرهیزگاری است. این حقیقت در معارف آفتاب گون و راهبردی دین این سان بازتاب یافته است:

1- پروا بنیان هر خوبی

1- خدای متعال می‌فرماید:

{وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللّهُ وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُوْلِي الأَلْبَابِ}؛⁽¹⁾

«و هر کار نیک انجام دهید خداوند او را می‌داند و توشه بردارید، پس حقیقتاً که بهترین توشه تقواست،و از من پروا کنید ای صاحبان خرد».

2- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درباره این حقیقت می‌فرماید:

«مَنْ اُعْطِیَ اَربَعَ خِصالٍ فِی الدُّنیٰا فَقَدْ اُعْطیَ خَیْرَ الدُّنیا و الْاخِرَةِ وَ فازَ بِحَظِّهِ مِنْهُما: وَرَعٌ یَعْصِمُهُ عَنْ محارِم اللهِ...؛⁽²⁾

در دنیا به هر کس چهار خصلت داده باشند به او خیر دنیا و آخرت را داده‌اند و به بهره خویش در دو سرای رسیده است: پرهیزگاری‌ای که او را

از حرام‌های خدا بازدارد، اخلاق نیکی که با آن با مردم زندگی کند، حلمی که با آن نادانی جاهل را دفع کند، و همسر شایسته‌ای که در کار دنیا و آخرت او را یاری نماید».

3- افزون بر آن امام علی (علیه السلام) فرمودند: «خَیْرِ الدُّنیا وَالآخِرَةِ فی خَصْلَتَیْنِ: اَلْغِنیٰ وَ التُّقیٰ؛⁽¹⁾خیردنیا و آخرت در دو خصلت است: بی‌نیازی و پرهیزگاری».

4- و امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ یَتَقِّ اللهَ فَقَدْ اَحْرَزَ نَفْسَهُ مِن النّارِ بِاِذْنِ اللهِ وَ اَصٰابَ الْخَیْرَ کُلُّهُ فی الدُّنیا وَ الْآخِرَةِ؛⁽²⁾هر کس از خدا پروا کند، به اذن خدا خودش را از آتش نگه داشته و به همه خیر دنیا و آخرت رسیده است».

5- امام علی (علیه السلام) فرمودند: «عَلَیْکُمُ بِتَقوَی اللهِ فَانَّها تَجْمَعُ الْخَیْرَ وَ لٰا خَیْرَ غَیْرَهٰا؛⁽³⁾بر شما باد پروای از خدا، چرا که همه نیکی را گرد می‌آورد و خیری جز آن نیست».

بر اساس آنچه یاد شد، یکی از عوامل دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت پرهیزگاری می‌باشد. و از نشانه‌های برجسته و مهم سعادتمندان است که از سوی خداوند تبارک توفیق آن به آن‌ها عطا می‌گردد. رسول خاتم (صلی الله علیه و آله) در جایگاه آخرین سفیر حق تعالی بهره‌مندی از خیر دنیا و آخرت در سایه گوهر یگانه تقوی این گونه می‌فرماید: «مَنْ رُزِقَ تُقیٰ فَقَدْ رُزِقَ خَیْرَ الدُّنیا وَالْاخِرَة؛⁽⁴⁾هر که را پرهیزگاری روزی او شود، خیر دنیا و آخرت روزی‌اش شده است».

عرصه‌هایی از موضوع مورد بحث بسان زیر است:

2- مدار کرامت انسان

قرآن مجید تقوا را بهترین ملاک برای ارزش آدمی معرفی کرده است می‌فرماید: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ}؛⁽⁵⁾گرامی‌ترین شما نزد خداوند باتقواترین شماست، همانا خداوند بسیار دانا و آگاه است.

امیر مؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید: «لٰاکَرَمَ کالتَّقْویٰ؛⁽¹⁾هیچ کرامتی مانند تقوا نیست».

هم چنین تقوا معیاری برای قبولی اعمال است. خدای متعال می‌فرماید: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ}؛⁽²⁾همانا خداوند، تنها از پرهیزگاران می‌پذیرد.

علاوه بر آن، عنصر تقوا سبب ارزشمندی مضاعف عمل صالح می‌گردد و اگر عمل کم و کوچک هم باشد آن را بزرگ و فراوان می‌کند. امام متقیان، علی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «لٰا یَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ التَّقْویٰ وَ کَیْفَ یَقِلُّ مٰا یُتَقَبَّلُ؛⁽³⁾هیچ عملی همراه با تقوی اندک نیست. و چگونه چیزی که قبول می‌شود، اندک باشد؟»

حکایت: یکی از شیعیان به نام مفضل‌بن‌عمر می‌گوید:

خدمت امام صادق (علیه السلام) بودم. موضوع اعمال مطرح شد. من گفتم: عملم اندک و ضعیف است. امام فرمود: خاموش باش و از خدا آمرزش بخواه. سپس فرمود: عمل اندک باتقوا بهتر از عمل بسیار بدون تقواست. پرسیدم: چگونه است؟ فرمود: آری. همانند مردی که به دیگران غذا می‌دهد، با همسایگانش مدارا می‌کند، در خانه‌اش به روی دیگران باز است. ولی (با همه این اعمال) چون در کار حرام به رویش باز شود، بدان درآید. این عمل زیاد بدونتقواست، اما مرد دیگری هیچ یک از این اعمال یاد شده را انجام نمی‌دهد، ولی اگر در برابر کار حرامی قرار بگیرد، آن را مرتکب نمی‌شود این هم عمل اندک باتقوا.⁽⁴⁾

3- برترین توشه آخرت

دو اصل در اینجا قابل طرح است: یکی اینکه انسان مسافر است و مسافر ره توشه و زاد راه می‌خواهد، دیگر اینکه زاد راه انسانی که مسافر خداست، فقط تقواست، و اگر کسی اهل تقوا نبود در بین راه می‌ماند.

اصل اوّل که انسان مسافر الی الله است در این آیه بیان شده است: {يَا أَيُّهَا

الْإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ}؛⁽¹⁾«ای انسان، تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می‌روی و او را ملاقات خواهی کرد».

یعنی هر انسانی به سمت الله در حال حرکت است، و سرانجام خداوند را ملاقات می‌کند اگر بخواهد به جمال الهی و به رحمت خاصه الله برسد، بایستی این سفر را با زاد و توشه الهی طی کند، چون ممکن نیست خدای سبحان، انسان را مسافر بداند و برای این سفر ره توشه معین نکند.

اصل دوم را که بیان زاد و توشه این سفر است در این آیه ذکر کرده است: {تَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُوْلِي الأَلْبَابِ}؛⁽²⁾زاد و توشه تهیه کنید و بهترین زاد و توشه پرهیزگاری است. و از مخالفت من بپرهیزید ای صاحبان خرد.

یعنی ای مسافران مسیر کرامت، توشه برگیرید و بدانید که تنها زاد راه و بهترین توشه شما که مسافرید، تقواست، در هیچ جای قرآن غیر از تقوا چیز دیگری به عنوان زاد راه مسافر، معرفی نشده است.⁽³⁾خدای سبحان فرمود: افراد بی تقوا در راه می‌مانند، چون اگر کسی زاد سفر نداشت وامانده خواهد شد و وامانده‌های مقصد را به کیفر خواهند برد {خُذُوهُ فَغُلُّوهُ}؛⁽⁴⁾اما اگر کسی زاد سفر داشت به استقبال او آمده می‌گویند: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ}؛⁽⁵⁾سلام بر شما گوارایتان باد داخل بهشت شوید و جاودانه در آن بمانید.⁽⁶⁾

افزون بر آن، امیر اهل تقوا حضرت علی (علیه السلام) از هر فرصتی برای توصیه به تقوا بهره‌برداری می‌کرد هنگام بازگشت از نبرد صفیّن با قبرستان متروکه‌ای در بیرون شهر کوفه مواجه شد. ایستاد و خطاب به آنان فرمود:

«اگر از ما بپرسید نزد شما چه خبرهای تازه‌ای وجود دارد؟ خواهیم گفت:

پس از شما در خانه‌هایتان سکنا گزیدند، همسرانتان را به ازدواج خود درآوردند و اموالتان را تقسیم کردند. حال شما بگویید چه خبر تازه‌ای دارید؟ سپس رو به اصحاب کرد و فرمود: اگر به آن‌ها اجازه سخن گفتن داده می‌شد به شما خبر می‌دادند که بهترین توشه تقواست».⁽¹⁾

4- مرکب راهوار

علی (علیه السلام) در خطبهٔ 16 نهج البلاغه می‌فرماید: «لٰایَهْلِكُ عَلَی التَّقْویٰ سِنْخُ اَصْلٍ، وَلٰا یَظْمَأ عَلَیْهٰا ذَرْعُ قَوْمٍ؛ درختی که در سرزمین تقوا نشانده شود هرگز نابود نمی‌شود، و بذر و زراعتی که در سرزمین تقوا پاشیده شود هرگز تشنه نمی‌گردد».

توضیح: در واقع امام (علیه السلام) در این گفتار پرمعنا، تقوا را به سرزمین مستعد پربار و پرآبی تشبیه می‌کند که نه ریشهٔ درختان در آن خشک می‌شود و نه بذر زراعت در آن از تشنگی می‌میرد، خاکی پرحاصل و نرم و نهرهای روان وپرآب دارد که زمینه برای پرورش گل‌ها و گیاهان و میوه‌های اعمال صالح و فضائل انسانی را فراهم می‌کند. در حقیقت تمام اعمال هم چون بذر و دانه است باید در سرزمین مستعدی پاشیده شود و به طور منظم آبیاری گردد، این زمین و آب چیزی جز تقوا نیست.⁽²⁾

همان گرامی (علیه السلام) می‌فرماید: «اَلٰا وَ اِنَّ التَّقْویٰ عَطٰایٰا ذُلَلٌ، حُمِلَ عَلَیْهٰا اَهْلُهٰا، وَ اُعْطوا اَزِمَّتُهٰا فَاَوْرَدَتْهُمُ الْجنّةَ؛⁽³⁾آگاه باشید که تقوا و اعمال صالح مانند مرکب راهوار و رام و سریع السیری می‌باشد که اهلش را بر آن سوار می‌کند و زمامشان را به دستشان می‌سپارد (و در جاده اصلی با اطمینان خاطر و آرامش و سلامت به پیش می‌روند) و آن‌ها را به سرمنزل مقصود و سعادت بهشت جاویدان می‌رساند».

توضیح: اعمال صالح زنجیروار یکدیگر را تعقیب می‌کنند. یک کار نیک، سبب کار نیک دیگر می‌شود و آن هم به نوبه خود سبب اعمال صالح دیگر می‌شود. مثلاً، هنگامی که کسی فرزند خود را خوب تربیت می‌کند او هم منشأ

خیرات و برکات می‌شود و در دوستان و اطرافیان اثر می‌گذارد، آن‌ها هم وسیله انجام کارهای خیر می‌شوند و به همین ترتیب جامعه رو به صلاح و سعادت پیش می‌رود.⁽¹⁾

5- فرزانگان و پرواپیشگی

امام معصوم نبود، اما تا مرز عصمت پرواز کرده بود، از همین رو باید گفت، سیمای امام خمینی، سیمای ملکوتی انسان کامل بود که به ندرت دستگاه آفرینش به آن لباس وجود می‌پوشاند.⁽²⁾

مرحوم حاج آقا مصطفی فرزند امام، که به نظر من فردی بی‌نظیر بود، هفته هفته به خدمت پدر می‌آمد و خرج هفته‌اش را می‌گرفت. امام به هیچ وجه، بیش از مخارج ضروری زندگی به او نمی‌داد، و هنگامی که حاج آقا مصطفی خواست به مکّه مشرّف شود، از پول خانه‌ای که در قم فروخته بود و نیز مبلغی که تعلّق به همسرش داشت، استفاده کرد.

امام همواره می‌فرمود: هیچ کس حقّ ندارد از اینجا به جایی تلفن کند، تلفن داخل نجف را اجازه می‌دادند، اما به کربلا یا جای دیگر نمی‌توانستیم تلفن بزنیم. زیرا امام تحریم کرده بود، حتی به فرزند خود فرمود: تو حق نداری به تهران یا جای دیگر تلفن کنی ولی اگر در مسیر انقلاب بود، مانند نشر اعلامیّه به وسیله تلفن یا گرفتن خبر اجازه می‌داد... بسیار اتفاق می‌افتاد که ایشان از اندرون بیرون

می‌آمدند و اگر چراغی روشن بود خاموش می‌کردند و فردا توبیخ می‌کردند که چرا چراغ را روشن گذاشتند.⁽¹⁾

آیةالله شیخ جواد کربلایی می‌گوید: آقا (آیةالله بهجت (رحمه الله) ) هر شب یا غالب

اوقات وقت خود را به خلوت و فکر کردن در مجاری معارف الهی می‌گذراند، و هیچ حاضر نبودند وقت خود را به باطل بگذرانند، و در محافل بیهوده شرکت کنند و کاملاً در مقام احتراز از صحبت‌های بیهوده بودند، وقت درس رفتن و یا تشرف به زیارت حضرت امیر روحی فداه عبایش را بر سر کشیده و بدون التفات و توجه به کسی می‌رفتند، که چند بار خودم مشاهده کردم.⁽¹⁾

روزی جوانی از حضرت آیةالله بهجت دام ظله، ذکری خواست و ایشان در پاسخ فرمودند:

«هیچ ذکری بالاتر و مهم‌تر از عزم پیوسته و همیشگی بر ترک گناه نیست. یعنی تصمیم داشته باشی اگر خداوند صد سال به شما عمر داد، حتی یک گناه نکنی، هم چنان که اگر صد سال عمر کنی، حاضر نخواهی شد یک بار به اندازهٔ تَهِ استکانی زهر بنوشی، حقیقت و واقع گناه هم، زهر و سمّ است».⁽²⁾

عامل دوم: زهدورزی

اشاره

یکی از آموزه‌های اساسی دین و دستورات روشن معصومین (علیهم السلام) زهدورزی نسبت به دنیاست، بی‌رغبتی به ذخارف دنیا نشانه سعادت و خوشبختی انسان است. این حقیقت در روایات اسلامی اینگونه بازتاب یافته است:

1- زهد کلید هر نیکی

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در سفارش خود به ابوذر فرمودند:

«یٰا اَبٰاذَرٍّ، اِذٰا اَرادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَیْراً فَقَّهَهُ فِی الدّین وَ زَهَّدَهُ فِی الدُّنیٰا، وَ بَصَّرَهُ بعُیوبِ نَفْسِهِ؛⁽³⁾

ای ابوذر هر گاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، او را دین‌شناس می‌سازد و در دنیا پارسایش می‌کند، و او را به عیب‌های خویش بینا می‌سازد».

2- امام علی (علیه السلام) در پاسخ به سؤال کسی که از او پرسید: «اَیُّ النّاسِ خَیْرٌ عِندَاللهِ؟ قالَ: اَخْوَفَهُمْ لِلهِ وَ اَعْمَلَهُمْ بِالتَّقویٰ و اَزْهَدَهُمْ فِی الدُّنیٰا؛⁽¹⁾بهترین مردم نزد خدا کیست؟ فرمود: کسی که خداترس‌ترین، عمل‌کننده‌ترین به تقوا و پارساترین مردم در دنیا باشد».

3- رسول مکرّم اسلام حضرت محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) بهترین افراد را وارسته‌تر نسبت به دنیا و دلبسته‌تر به آخرت معرفی نموده وفرمودند: «خَیْرُکُمْ اَزْهَدَکُم فِی الدُّنیا وَ اَرْغَبَکُمْ فِی الْاخِرةِ؛⁽²⁾بهترین شما کسی است که در دنیا پارساتر و به آخرت دلبسته‌تر باشد».

4- افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) نیز فرمودند:

اِذٰا اَرادَ اللهُ بعَبْدٍ خیراً زَهَّدَهُ فی الدُّنیا وَ فَقَّهَهُ فِی الدّین و بَصَّرَهُ عُیُوبهٰا وَ مَن اُوتِیهُنَّ فَقَدْ اُوتِیَ خَیْرَالدُّنیا وَ الْآخِرَةِ؛⁽³⁾

هرگاه خداوند بر بنده‌ای نیکی خواهد او را به دنیا بی‌رغبت می‌کند و در دیانت فهمیده سازد و به عیوب دنیا بینا سازد و هر کس این خصلت‌ها به او داده شود، خیر دنیا و آخرت به او داده شده است».

بنابر آنچه بیان شد، یکی از ارزش‌ها و عامل اخلاقی کسب خیر دنیا و آخرت زهدورزی نسبت به دنیا و زرق و برق و نعمت‌های مادی دنیاست. از این رو امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «جُعِلَ الْخَیْرُ کُلُّهُ فی بَیْتٍ، وَ جُعِلَ مِفتاحُهُ الزُّهْدُ فی الدُّنیا؛⁽⁴⁾یعنی همهٔ خیر در یک خانه نهاده شده و کلید آن، دل کندن از دنیا قرار داده شده است».

2- ارزش زهد در اسلام

«زهد» مبنایی‌ترین اصل در سیره رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است. زهد در حقیقت زیربنای همه سلامت‌ها و قوّت‌ها و عزّت‌هاست، نه تنها در سیره فردی، بلکه در کلیه وجوه خانوادگی، اجتماعی، سیاسی، نظامی و اقتصادی، زهد باطن مناسبات

صحیح است، و همه کجی‌ها و ناراستی‌ها در ابعاد فوق سبب فقدان زهد است. بدون زهد حقیقی سیر به سوی کمال و اتصاف به صفات الهی مُیّسر نمی‌شود، و هیچ چیز چون زهد هموارکننده این راه نیست.⁽¹⁾.

این حقیقت در بیانات راهبردی پیشوایان دین مبین اسلام این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مٰا عُبِدَ اللهُ بِشَیْءٍ اَفضَلُ مِنَ الزُّهْدِ فی الدُّنیا؛⁽²⁾خداوند به چیزی برتر از زهد در دنیا پرستیده نشده است».

2- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرموده است:

«طُوبیٰ لِمَنْ تَواضَعَ لِلهِ عَزَّ ذِکْرَهُ وَ زَهَدَ فِیمٰا اَحَلَّ لَهُ مِنْ غَیْرِ رَغْبَةٍ عَن سُنَّتی وَ رَفَضَ زَهْرَ الدُّنیا مِنْ غَیْرِ تَحَوُّلٍ عَن سُنَّتی؛⁽³⁾

خوشا بر کسی که برای خدایی که یادش ارجمند است فروتنی کند، و به جلال دنیا زهد ورزد بی آنکه از سنت من روی گرداند، و از خوشی‌های دنیا دست بدارد بی آن که از راه و رسم من برگردد».

3- افزون بر آن، امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «اَفضَلُ الطّٰاعٰاتِ اَلزُّهْدُ فِی الدُّنیٰا؛⁽⁴⁾برترین فرمانبرداری‌ها زهد در دنیاست».

4- و نیز فرمودند: «اَلْعِلْمُ یُرْشِدُكَ اِلیٰ مٰا اَمَرَكَ اللهُ بِهِ وَالزُّهْدُ یُسَّهِلُ لَكَ الْطَریقُ اِلَیْهِ؛⁽⁵⁾علم و دانش تو را بدانچه خداوند فرمان داده است راه‌نمایی می‌کند و زهد و ترک دنیا راه به سوی آن را برایت هموار و آسان می‌نماید».

بنابراین آنچه گذشت، جایگاه زهد و ترک دنیا در فرهنگ اسلام و سیره پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بسیار والاست و زهد است که زمینه نیل به مقامات عالی را برای زاهد حقیقی فراهم می‌نماید.

3- انگیزه‌های زاهدان

اشاره

زاهدان در زهدورزی خویش دارای انگیزه‌های متفاوتی هستند. برخی از مهم‌ترین آن‌ها به قرار زیر است:

الف: ایثار

یکی از فلسفه‌های زهد ایثار است. ایثار یعنی دیگران را بر خویش مقدّم داشتن و خود را برای آسایش دیگران به رنج افکندن. زاهد از آن جهت ساده و بی‌تکلّف و در کمال قناعت زندگی می‌کند و بر خود تنگ می‌گیرد، تا دیگران را به آسایش برساند. او آنچه دارد به نیازمندان می‌بخشد، زیرا قلب حساس و دل دردآشنای او، آنگاه به نعمت‌های جهان دست می‌یازد که انسان نیازمندی نباشد، او از این که نیازمندان را بخوراند و بپوشاند و به آنان آسایش برساند، بیش از آن لذّت می‌برد که خود بخورد و بپوشد و استراحت کند. او محرومیت و گرسنگی و رنج و درد را از آن جهت تحمّل می‌کند که دیگران برخوردار و سیر و بی‌دردسر زندگی کنند.⁽¹⁾

قرآن کریم انصار مدینه را که در حال فقر، برادران مهاجر خود را پذیرایی کردند و آنان را بر خودشان مقدم داشتند، چنین توصیف می‌کند: {وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ}؛⁽²⁾و آن‌ها را بر خود مقدم می‌دارند، هرچند خودشان بسیار نیازمند باشند.

افزون بر آن امام علی (علیه السلام) در وصف متّقین می‌فرماید: «نَفْسُهُ مِنْهُ فی عَناءٍ وَالنّاسُ مِنْه فی راحَةٍ؛⁽³⁾نفس خود را به زحمت می‌اندازد، ولی مردم از دست او راحتند».

حکایت: رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) وارد خانهٔ دختر عزیزش حضرت زهرا (علیها سلام) شد، دست بندی از نقره در دست او و پرده‌ای بر در اطاق زهرا (علیها سلام) دید، چهرهٔ کراهت نشان داد، زهرای مرضیه بلافاصله پرده و دستبند را توسط قاصدی خدمت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله)ارسال داشت که به مصرف نیازمندان برساند، چهره رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) از این که دخترش نکته را درک کرده و دیگران را بر خود داشته شکفته گشت و فرمود:

پدرش به فدای او باد. آری شعاری (الجار ثم الدار) رسم جاری خاندان علی و زهرا (علیهما السلام) بود.⁽¹⁾

بنابراین، ایثار از پرشکوه‌ترین مظاهر جمال و جلال انسانیت است و تنها انسان‌های بسیار بزرگ به این قلّه شامخ صعود می‌کنند. از این رو، ایثار یکی از فلسفه‌ها و حکمت‌های زهدورزی در اسلام می‌باشد.

ب: همدردی

همدردی و شرکت عملی در غم مستمندان و نیازمندان و محرومان، یکی دیگر از ریشه‌ها و فلسفه‌های زهد است، مستمند و محروم آن گاه که در کنار افرادی برخوردار و مرفه قرار می‌گیرد، رنجش مضاعف می‌گردد، از طرفی رنج ناشی از تهیدستی و دست نارسی به ضروریات زندگی، و از طرف دیگر رنج احساس عقب ماندگی از حریفان او را می‌آزارد.

شهید مطهری (رحمه الله) در این باره می‌فرماید:

«آنجا که اجتماع به دو نیم می‌شود: برخوردار و محروم، مرد خدا احساس مسئولیت می‌کند در درجه اوّل کوشش مرد خدا این است که به تعبیر امیرالمؤمنین (علیه السلام) وضع موجود را مبنی بر پرخوری ظالم و گرسنگی مظلوم را دگرگون سازد و این پیمان خدا است با دانایان امّت. و در درجه دوم با ایثار و تقسیم آنچه در اختیار دارد به ترمیم وضع نا به سامان محرومان می‌کوشد. اما همین که می‌بیند «کشته از بس که فزون است کفن نتوان کرد» وقتی که می‌بیند عملاً راه برخوردار کردن و رفع نیازمندی‌های مستمندان مسدود است، با همدردی و هم‌سطحی و شرکت عملی در غم با آنان، بر زخم‌های دل مستمندان مرهممی‌گذارد».⁽²⁾

هم دردی و شرکت در غم دیگران به ویژه درباره پیشوایان امت که چشم‌ها به آنان دوخته است، اهمیت بیشتری دارد. علی (علیه السلام) در دوران خلافت بیش از دوران دیگر زاهدانه زندگی می‌کرد. در این باره می‌فرماید: «اِنَّ اللهَ فَرَضَ عَلیٰ اَئِمَةِ الْعَدْلِ

اَنْ یُقَّدِرُوا اَنْفُسَهَمْ بِضَعْفَةِ النّاسِ، کَیْلا یَتَبَیَّغَ بِالْفَقیرِ فَقْرُهُ؛⁽¹⁾خداوند بر پیشوایان دادگر فرض کرده است که زندگی خود را با طبقه ضعیف تطبیق دهند که رنج فقر، مستمندان را ناراحت نکند».

همان گرامی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید:

«خداوند مرا پیشوای خلق قرار داده است و به همین سبب بر من فرض کرده است که زندگی خود را در خوراک و پوشاک در حدّ ضعیفترین طبقات اجتماع قرار دهم، تا از طرفی مایه تسکین آلام فقیر، و از طرف دیگر سبب جلوگیری از طغیان غنی گردد».⁽²⁾

حکایت: در شرح احوال استاد الفقهاء وحید بهبهانی می‌نویسند: روزی یکی از عروس‌های خود را مشاهده کرد که پیراهنی الوان از نوع پارچه‌هایی که معمولاً زنان اعیان و اشراف آن عصر می‌پوشیدند، به تن کرده است. فرزندشان (مرحوم آقا محمّداسماعیل شوهر آن خانم) را مورد ملامت قرار دادند، او در جواب پدر این آیه قرآن را تلاوت کرد: {قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ الَّتِيَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ}؛⁽³⁾یعنی بگو چه کسی زینت‌هایی که خدا برای بندگانش آفریده و هم چنین روزی‌های پاکیزه را تحریم کرده است؟

ایشان جواب دادند من نمی‌گویم خوب پوشیدن و خوب نوشیدن و از نعمت‌های الهی استفاده کردن حرام است، خیر در اسلام چنین ممنوعیت‌هایی وجود ندارد. ولی یک مطلب دیگر هست و آن این که ما و خانوادهٔ ما به اعتبار این که پیشوای مردم هستیم، وظیفه خاصی داریم،خانواده‌های فقیر وقتی که اغنیا را می‌بینند که از همه چیز برخوردارند طبعاً ناراحت می‌شوند، یگانه مایهٔ تسکین آلامشان این است که خانواده آقا در تیب خودشان هستند. اگر ما هم در زندگی به شکل تیپ اغنیا درآییم، این یگانه مایهٔ تسکین آلام هم از میان می‌رود. ما که قادر نیستیم عملاً وضع موجود را تغییر دهیم، لااقل از این مقدار هم‌دردی مضایقه نکنیم.⁽⁴⁾

ج: آزادگی

یکی دیگر از انگیزه‌های زهد، آزادی و آزادگی است. میان زهدورزی و آزادگی پیوند کهن و ناگسستنی برقرار است... آزادگان جهان که سبکباری و سبکبالی و قابلیت تحرک و پرواز، اصیل‌ترین آرزوی آن‌هاست، از آن جهت زهد و قناعت را پیشه می‌سازند که نیازها را تقلیل دهند و به نسبت تقلیل نیازها، خویشتن را از قید اسارت اشیاء و واشخاص رها سازند.

دلبستگی نداشتن شرط لازم آزادگی است، اما شرط کافی نیست. عادت به حداقل برداشت از نعمت‌ها و پرهیز از عادت به برداشت زیاد، شرط دیگر آزادگی است.⁽¹⁾

ابوسعید خدری که از اکابر صحابه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است در توصیف حالات آن حضرت می‌گوید: «کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) خَفیفُ الْمَؤونَةِ؛⁽²⁾یعنی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کم خرج بود، با اندک به سر می‌برد، با مؤونه بسیار کم می‌توانست زندگی خود را ادامه دهد.

استاد مطهری (رحمه الله) در توضیح روایت فوق می‌فرماید:

آیا این فضیلت است که کسی خفیف المؤونه باشد؟ اگر صرفاً از جنبهٔ اقتصادی در نظر بگیریم که ثروت کمتری را مستهلک می‌کند، جواب این است که نه، و لااقل فضیلت مهمی نیست. ولی اگر موضوع را از جنبه معنوی، یعنی ازجنبه حداکثر آزادی نسبت به قیود زندگی مورد مطالعه قرار دهیم، جواب این است: آری فضیلت است، فضیلت بزرگی هم هست. زیرا تنها با احراز این فضیلت است که انسان می‌تواند سبکبار و سبکبال زندگی کند، تحرک و نشاط داشته باشد و آزادانه پرواز نماید.⁽³⁾

حکایت: سعدی می‌گوید: توانگرزاده‌ای دیدم بر سر گور پدر نشسته، و با درویش بچه‌ای مناظره در پیوسته که صندوق تربت ما سنگین است و کتابه رنگین و فرش

رخام انداخته و خشت فیروزه در او ساخته، به گور پدرت چه ماند؟ خشتی دو فراهم آورده، و مشتی دو خاک بر آن پاشیده. درویش پسر این بشنید و گفت: «تا پدرت زیر آن سنگ‌های گران بر خود بجنبیده باشد پدر من به بهشت رسیده باشد».⁽¹⁾

افزون بر آن، آزادمرد جهان علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) در نامه‌ای که به عثمان‌بن‌حنیف نوشته است،در آخرین بخش آن نامه، راز زهد و فلسفه ترک لذت‌گرایی خویش را برای ما روشن می‌سازد و می‌فرماید:

«...دور شو از من، افسارت را بر دوشت انداخته‌ام، از چنگال‌های درندهٔ تو خود را رهانیده‌ام و از دام‌های تو جسته‌ام دور شو، به خدا سوگند که رام و ذلیل تو نخواهم شد، که هر جا بخواهی مرا به خواری به دنبال خود بکشی، و مهار خود را به دست تو نخواهم داد که به هر سو بخواهی ببری...».⁽²⁾

بنابر آنچه بیان شد، گرایش انسان به زهدورزی، ریشه در آزادمنشی او دارد، انسان بالفطره میل به تصاحب و تملک و بهره‌مندی از اشیاء‌دارد ولی آنجا که می‌بیند اشیاء به همان نسبت که در بیرون او را مقتدر ساخته، در درون زبونش کرده و مملوک و برده خویش ساخته است. در مقابل این بردگی طغیان می‌کند و نام این طغیان همان زهد است.⁽³⁾

د: معنویت

از شمار سرچشمه‌های زهد، یکی هم برخورداری از مواهب روحی و معنوی است. شهید مطهری رضوان الله تعالی علیه در این باره می‌فرماید:

حق پرستی به معنی واقعی کلمه یعنی شور محبت و خدمت حق را داشتن، و با یاد او مأنوس بودن، و از پرستش او لذّت بردن، و در حال توجه و حضور و ذکر دائمی بودن، با خودپرستی و لذّت گرایی و در اسارت زرق و برق مادیات بودن، به هیچ وجه سازگاری ندارد.⁽⁴⁾

این حقیقت در آینه روایات اسلامی این گونه شاهد هستیم: برای نمونه: امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

«زهد کلید درب جهان آخرت و کلید خلاص شدن از آتش است. زهد آن است که: هر آن چیزی که تو را مشغول کند از یاد پروردگار متعال ترک کنی، و برای این ترک تأسف و دریغ نخوری، و در این عمل عجب و خودبینی پیدا نشود، و به خاطر گشایش و رونق بازار و جلب اعتبار نباشد و به منظور ستایش و تعریف و ثناگویی مردم نشود، و غرض‌های دیگر و مقاصدی در دل خود منظور نکنی، بلکه ترک دنیا را وسیله آسایش و خوشی خود دیده و از زندگی و لذایذ دنیوی که موجب گرفتاری است بگریزی. آری حقیقت زهد وقتی پیدا می‌شود که زندگی روحانی را توام با راحتی و خوشی دیده و از زندگی دنیوی و شهوات نفسانی منزجر باشی. پس زاهد آن کسی است که زندگی معنوی را بر عیش دنیوی مقدم بدارد، و بی اسمی و کم عنوانی را بر مقام و عزّت ظاهری ترجیح بدهد، و مجاهده و کوشش و مخالفت با نفس را به راحتی و عیش اختیار کند. و از حالت گرسنگی بهتر راضی باشد تا حال پرخوری و سیری، و عافیت و خوشی آینده را مقدم بشمارد بر نعمت‌های دنیوی که وسیله امتحان است، و همیشه متذکر شدهو از غفلت بیرون آید و به طور ظاهر اشتغال به امور دنیوی داشته باشد، ولی دلش با خدا بوده و متوجه به آخرت باشد».⁽¹⁾

همان گرامی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید:

«از این جهت زهد را برگزیدند که دل‌هایشان برای آخرت از هر آرزوی دیگر خالی و فارغ باشد».⁽²⁾

علامه شهید مطهری (رحمه الله) در تبیین رابطه زهدورزی با معنویت و پرستش می‌گوید:

بوعلی در نمط نهم اشارات که به مقامات العارفین اختصاص یافته است. زهد را به زهد عارف و زهد غیرعارف تقسیم می‌کند و می‌گوید: زاهدانی

که از فلسفه زهد آگاهی ندارند، به خیال خود معامله‌ای انجام می‌دهند، کالای آخرت را با کالای دنیا معاوضه می‌کنند. از تمتعات دنیا دست می‌شویند که در عوض از تمتعات اخروی بهره‌مند شوند، به عبارت دیگر در این جهان برداشت نمی‌کنند تا در جهان دیگر برداشت نمایند. ولی زاهد آگاه و آشنا با فلسفهٔ زهد از آن جهت زهد می‌ورزد که نمی‌خواهد ضمیر خویش را به غیرذات حق مشغول بدارد، چنین شخصی شخصیت خویش را گرامی می‌دارد و جز خدا چیز دیگر را کوچکتر از آن می‌داند که خود را بدان مشغول سازد و در بند اسارتش درآید».⁽¹⁾

4- جلوهٔ زهد در زندگی فرزانگان

زهدورزی در زندگی فرزانگان و عالمان ربّانی، که شاگردان ممتاز و حقیقی مکتب اهل‌بیت (علیهم السلام) هستند، جلوه‌ای خاص دارد. آنان دل از دنیا بریده و یکسره خود را برای آخرت فارغ نموده‌اند. امام صادق (علیه السلام) دراین باره فرمودند: «اِنَّما اَرادُوا الزُّهدَ فِی الدُّنیا لِتَفْرُغَ قُلُوبَهُم فِی الْآخِرَةِ؛⁽²⁾اولیا خدا، زهد را در دنیا برگزیدند تا دل‌هایشان برای آخرت فراغت یابد».

برای نمونه:

امام خمینی (رحمه الله) فرمودند:

از زهد دردنیا و اعراض از آن، نور حکمت که راهنمای طریق سعادت و وصول به مقام کمال انسانیت است، در قلب ثابت و برقرار شود، و از قلب جریان به زبان پیدا کند. چنان که در باب اخلاص نیز وارد است که: کسی که چهل روز برای خدا خالص شود چشمه‌های حکمت از قلبش به زبانش جاری شود.⁽³⁾⁽⁴⁾

تجملات بی‌زار بود که، از بسیاری از امور غیرتجملی هم گذشته بود. سید حمید روحانی که از نزدیکان امام است می‌گوید: امام در زندگی هماره ساده‌زیست می‌کند، ساده می‌پوشد، ساده می‌خورَد، از غذای چرب و نرم هماره پرهیز می‌کند، از خوراکی‌های مقوّی دوری می‌جوید، در نجف غذای مورد علاقه ایشان نان و پنیر و گردو بود. در رفت و آمد پیاده حرکت می‌کرد، و علی رغم اصرار و فشار همه جانبهٔ دوستان و ارادتمندان در نجف از گرفتن اتومبیل و رفت و آمد با ماشین، خودداری می‌ورزید.

یکی از نزدیکان امام می‌گوید:

یک بار که امام در کربلا بودند، ما برای کاری به اندرون رفتیم، خادم ایشان نبود من کنجکاو شدم که ببینم در یخچال آقا چه چیزی هست؟ به آشپزخانه رفتم و درب یخچال را باز کردم دیدم فقط یک کاسه پنیر و یک پاره هندوانه بود.

امام خمینی (رحمه الله) وقتی رهبر بود و می‌توانست در یک کاخ زندگی کند خانهٔ محقر جماران را برگزید و انسانی بزرگ در خانه‌ای کوچک مسکن گزید. خانه‌ای که از فرط سادگی تعجب جهانیان را برانگیخت، که چگونه رهبر کبیرانقلاب اسلامی در چنین خانهٔ محقری زندگی می‌کند. تازه آن جا هم اجاره‌ای بود نه ملک شخصی امام (رحمه الله) .⁽¹⁾

زندگی مقام معظم رهبری، آیةالله خامنه‌ای بسیار ساده، در پایین‌ترین سطح و با کم‌ترین امکانات می‌باشد. معظم له مانند معمولی‌ترین افراد جامعه زندگی می‌کنند. ما زمانی خدمت ایشان رفتیم و از آقا درخواست کردیم تا اجازه بفرمایند ازداخل منزلشان و وضعیت زندگی ایشان فیلم‌برداری کنیم، تا مردم وضعیت زندگی رهبر خود را ببینند، و بفهمند که ایشان چگونه زندگی می‌کنند. آقا فرمودند: «اگر شما بخواهید زندگی مرا نشان بدهید، می‌ترسم خیلی‌ها باور نکنند».⁽²⁾

مصرف گوشت خانه آیةالله خامنه‌ای در زمان ریاست جمهوری، تنها از طریق کوپن بود. ایشان در آن زمان، به من فرمودند: «من تاکنون، غیر از همان گوشت کوپنی که به همه مردم داده می‌شود، گوشت دیگری از بازار نخریده‌ام». مصرف سوخت خانه معظّم له نیز همان سهمیه کوپنی بود... امروز هم زندگی ایشان، مثل زندگی مردم محروم و مستضعف است. زندگی بسیار ساده‌ای است. این حقایق را باید نوشت و در تاریخ ثبت کرد.⁽¹⁾

روزی به اتفاق حجةالاسلام والمسلمین آقای پورمحمدی، در زمان ریاست جمهوری مقام معظم رهبری، از رفسنجان عازم تهران شدیم و تصمیم گرفتیمخدمت آیةالله خامنه‌ای برسیم. مراتب به عرض آقا رسید و ایشان پذیرفتند که به حضورشان شرفیاب شویم و از محضرشان فیض ببریم. شام نیز خدمت آقا بودیم. سفره‌ای بسیار ساده را گستردند و با سیب‌زمینی و تخم مرغ از ما پذیرایی کردند. مقام معظم رهبری فرمودند: «شام امشب ما سیب‌زمینی بود، لکن به احترام شما گفتم چند عدد تخم مرغ هم اضافه کنند».⁽²⁾

روزی در منزل مقام معظم رهبری، در خدمت ایشان بودم، بحث قدری به طول انجامید و نزدیک مغرب شد. پس از نماز معظم له، با مهربانی به من فرمودند: «آقارحیم، شام را مهمان ما باشید». بنده در عین حال که توفیقی می‌دانستم، عرض کردم: اسباب زحمت می‌شود. مقام معظم رهبری فرمودند: «نه بمانید، هر چه هست با هم می‌خوریم». وقتی سفره را پهن نموده و شام آوردند، دیدم شام چیزی جز «اُملت ساده» نیست.⁽³⁾

سفرهای اطراف قم را گاهی در خدمت آقا بود. بعضی از دوستان خوش نداشتند آقا در ماشین وانت بنشیند. اما ایشان با کمال راحتی و بشاشت وجه می‌فرمود: «برای ما فرقی نمی‌کند، این ماشین باشد یا اتومبیل بهتر، باید از قید و بند این قیودات خود را آزاد کرد و آداب و رسوم غلط و تجملات را رها کرد».⁽¹⁾

عامل سوم: قناعت‌پیشگی

اشاره

از آموزه‌های ناب دینی و سیرهٔ نظری و عملی پیشوایان دین فرا می‌گیریم که یکی از عوامل کسب خیر دنیا و آخرت قانع بودن به قسمت الهی است. قناعت از مصادیق حیات طیبه به شمار می‌آید. بازتاب این حقیقت در منابع روایی و اسلامی اینگونه به چشم می‌خورد:

1- امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «اِذٰا اَرٰادَ اللهُ بعَبدٍ خَیْراً اَلهَمَهُ الْقناعَةَ وَ اَصْلَحَ لَهُ زَوجَه؛⁽³⁾خداوند، هرگاه خوبی بنده‌ای را بخواهد، قناعت را به او الهام می‌کند و همسرش را شایسته می‌سازد».

2- در کلامی شیوا آن حضرت (علیه السلام) فرمودند: «اِذٰا ارادَ اللهُ بعَبدٍ خیراً اَلْهَمَهُ الْقَنٰاعَةَ فَاکْتَفیٰ بِالْکفافِ، وَاکْتَسیٰ بِالْعَفافِ؛⁽¹⁾خداوند، هرگاه برای بنده‌ای خوبی را بخواهد. قناعت را به او الهام می‌کند، پس او به اندازه کفاف بسنده می‌کند و خود را با عفاف می‌پوشاند».

3- افزون بر آن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «خیارُالْمُؤمِنینَ الْقانِع، وَ شِرارُهُمُ الطّٰامِعُ؛⁽²⁾بهترین مؤمنان کسی است که قانع باشد، و بدترین آنان کسی است که طمعکار باشد».

4- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «خَیْرُالْمسلِمینَ مَنْ کَثُرَت قَناعَتُهُ؛⁽³⁾بهترین مسلمان کسی است که قناعتش بسیار باشد».

حاصل سخن اینکه: اکسیر قناعت پیشگی در باورمندی ناب اسلامی از عوامل کسب سعادت و خیر دنیا و آخرت است. و قناعت ورزی در زندگی سعادتمندان جلوه‌ای آشکار دارد این بحث در عرصه‌های ذیل قابل طرح است:

1- مفهوم قناعت

قناعت یعنی قانع و خرسند بودن به قسمت خداوند، امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند: «اِقْنَعْ بِما قَسَمَ اللهُ لَك؛⁽⁴⁾به آنچه خداوند برای تو قسمت کرده قانع باش». و برخی گفته‌اند: قناعت آن است که انسان در برابر آنچه خداوند به او داده است، خشنود باشد و بیش از آن طلب نکند و برخی به راضی بودن به کمتر از دنیا و عده‌ای به رضایت به حداقل زندگی تعریف نموده‌اند.⁽⁵⁾

2- ارزش قناعت‌ورزی

در فرهنگ اسلام قناعت از مصادیق حیات طیبه بوده و ارزش والایی برخوردار

می‌باشد. بازتاب این حقیقت در روایات اینگونه مشاهده می‌شود به برخی از آن‌ها اشاره می‌گردد:

1- خداوند متعال به حضرت داوود (علیه السلام) وحی فرمود: «وَضَعْتُ الْغِنیٰ فِی الْقَنٰاعَةِ و هُم یَطْلُبُونَهُ فی کِثْرِةِ الْمالِ فَلا یَجِدُونَهُ؛⁽¹⁾من توانگری را در قناعت نهاده‌ام، اما مردم آن را در فراوانی مال می‌جویند، از این رو نمی‌یابندش».

2- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «اَلْقَناعَة‌ُ مالٌ لٰایَنْفَدُ؛⁽²⁾قناعت، ثروتی تمام نشدنی است».

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اَشْکَرُ النّٰاسِ اَقْنَعَهُمْ، وَاکْفَرُهُمْ لِلنَّعِمِ اَجْشَعَهُمْ؛⁽³⁾شاکرترین مردم، قانع‌ترین آن‌هاست و ناسپاس‌ترین آنان از نعمت‌ها، حریص‌ترین آن‌هاست».

4- افزون بر آن، امام حسن مجتبی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «اِعْلَمْ اَنَّ مُرَوَّةَ الْقناعَةِ وَالرِّضا اَکثرُ مِن مُروَّةِ الْاِعْطاءِ؛⁽⁴⁾بدان، که مردانگی قناعت و خرسندی (به قسمت خداوندی) بیش از جوانمردیِ بخشش است».

5- علی (علیه السلام) نیز قناعت را موجب توانگری دانسته و فرمودند: «طَلَبْتُ الْغِنیٰ فَمٰا وَجَدْتُ اِلّٰا بِالْقنٰاعَةِ، عَلیکُم بِالْقَنٰاعَةِ تَسْتَغْنُوا؛⁽⁵⁾توانگری را جوییدم و آن را جز در قناعت نیافتم، قانع باشید تا توانگر شوید».

6- همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «لٰا کَنزَ اَغْنیٰ مِنَ الْقناعَةَ؛⁽⁶⁾هیچ گنجی سرشارتر از قناعت نیست».

بنابر آنچه بیان شد، بی‌نیازی از غیر خدا، و توانگری واقعی که جزء آرزوهای بشر است، در قناعت‌ورزی و قانع بودن به قسمت حکیمانه حق تعالی باید جستجو کرد. و انسانی که در وجود خویش نسبت به احدی جز آفریدگارش

احساس نیاز نمی‌کند به یکی از صفات والای اخلاقی پیامبران الهی رسیده است. از این رو، امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «مَن قَنَعَ بِما رَزَقَهُ اللهُ فَهُوَ مِنْ اَغْنَی النّاسِ؛⁽¹⁾کسی که به آنچه خداوند به او روزی داده قانع باشد از غنی‌ترین مردم است».

3- حیات طیّبه

امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) در نهج البلاغه رابطه حیات را با قناعت‌ورزی در زندگی دنیا این گونه تبیین می‌فرماید: «کَفیٰ بِالْقَناعَةِ مُلکاً، و بِحُسْنِ الْخُلْقِ نَعیماً؛ قناعت به عنوان مُلک و خوش اخلاقی به عنوان نعمت برای انسان کافی است».

سید رضی (رحمه الله) می‌افزاید: «از امام (علیه السلام) از تفسیر آیه شریفه {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} سؤال کردند فرمود: «هِیَ الْقَناعَةُ؛ منظور از حیات طیّبه قناعت است».⁽²⁾

«امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به دو نکته مهم به زبان کنایه اشاره کرده است: نخست مُلک قناعت را برای انسان کافی می‌داند، زیرا کسی که به حداقل زندگی قانع شود نه نیازی به خلق روزگار دارد و نه محتاج به حاجت بردن نزد این و آن، آرامشی بر وجود او حکم فرماست و لذّتی را که او در زندگی توام با قناعت خود می‌برد، هیچ سلطانی از مملکت وسیع و گستردهٔ خود نخواهد برد و به گفته شاعر:

مُلک آزادی و گنج قناعت گنجی است *** که به ش-مشیر میسّ-ر نش-ود سلطان را

تعبیر به مُلک (مملکت و کشور) اشاره به اهمیت فوق‌العاده قناعت است که گویا زندگی قانعانه معادل حکمرانی بر کشوری پهناور است».⁽³⁾.

همان گرامی (علیه السلام) در کلامی راهبردی قناعت را سرمایه‌ای بی‌پایان دانسته که با آن زندگی مطلوب و پاکیزه به دست می‌آید. می‌فرماید: «اَلْقَناعَةُ مالٌ لٰایَنْفَدُ؛⁽⁴⁾قناعت مالی است که هرگز تمام نمی‌شود».

افزون بر آن، قناعت‌ورزی را یکی از اوصاف برجسته انبیاء دانسته می‌فرماید: «مَعَ قَناعَةِ تَمْلَأُ الْقُلُوبَ وَالْعُیونَ غِنیً؛⁽¹⁾آن‌ها (پیامبران) دارای قناعتی بودند که دل‌ها و چشم‌ها را پر از بی‌نیازی می‌کرد».

بنابر آنچه بیان شد، زندگی پاکیزه و توام با آرامش که خواست عموم مردم است ولی مردم در مصداق آن دچار اشتباه گشته و در مال و ثروت و حکومت و ریاست طلب می‌کنند، فقط در ملک قناعت پیشگی به دست می‌آید.

حکایت: هنگامی که سلمان فارسی به عنوان استاندار مداین انتخاب شد، بر چهارپایی که داشت سوار شد و به تنهایی به راه افتاد. هنگامی که خبر آمدن او به مداین در میان اهل شهر منتشر شد، قشرهای مختلف مردم برای استقبال از وی آماده کردند. مردم در دروازه شهر در انتظار بودند. پیرمردی را دیدند که به سمت شهر می‌آید. سؤال کردند: ای پیرمرد در راه امیر ما را ندیدی؟ پرسید: امیر شما کیست؟ گفتند: سلمان فارسی همان یار رسول خدا، گفت: من امیر را نمی‌شناسم، ولی سلمان منم. همه به او احترام کردند و مرکب‌های خوب را پیش آوردند و از او تقاضا کردند که به یکی از آن‌ها سوار شود. او گفت: چهارپای خودم برای من بهتر است. به این ترتیب همه به راه افتادند. هنگامی که وارد شهر شدند، گفتند: باید در قصر استانداری اِجلال نزول فرمایید. سلمان گفت: من به شما گفتم که من امیر نیستم که در دارالاماره منزل گزینم. او دکانی را در بازار انتخاب و از صاحب آن اجاره کرد و همانجا را مرکز حکومت و قضاوت قرار داد. وی تنها چیزی که با خود داشت، زیراندازی کوچک برای نشستن و ظرفی برای وضو گرفتن و عصایی برای راه رفتن. در آن ایامی که سلمان در آنجا حکومت می‌کرد، سیل شدیدی آمد و بخش عظیمی از شهر را فراگرفت. فریاد مردم از هر سو بلندشد. گروهی فریاد می‌زدند: فرزندان ما چه شد؟ بر سر خانواده ما چه آمد؟ اموال ما چه شد؟ سلمان زیرانداز خود را بر دوش گرفت و ظرف آب و عصای خود را برداشت و در یک بلندی قرار گرفت

و گفت: «هٰکَذا یَنْجُوا الْمُخَفَّفونَ یَوْمَ الْقیامَة؛ این گونه سبکباران در روز قیامت نجات می‌یابند».⁽¹⁾

4- سلطنت جاویدان دنیا و آخرت

قناعت پیشه در حیات پاکیزه خویش مالک و دارای سلطنت جاویدان است. امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند: رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«قناعت مالکیت و سلطنت پاینده است. قناعت مرکب رضایت و خشنودی پروردگار متعال است، و شخص قناعت‌کار که سوار بر مرکب قناعت است به وسیله آن به سوی خداوند سیر می‌کند. پس در آن چیزهایی که به تو داده نشده است، لازم است توکل به خدا کنی. و نسبت به امور و نعمت‌هایی که به تو عطا شده است، راضی و خوشحال گردی. و در مقابل پیش‌آمدها و حوادث و ناگواری‌ها که به تو می‌رسد، باید صبر و تحمل کنی، زیرا صبر در برابر ناملایمات و تحمل در مقابل ناگواری‌ها علامت عزم و اراده و داشتن هدف است».⁽²⁾

همان گرامی (علیه السلام) در منزلت و مقام والای قناعت‌پیشگی می‌فرماید:

«اگر شخص قانع سوگند یاد کند که دنیا و آخرت را مالک شده است، البته خداوند عزّوجلّ سخن او را تصدیق کرده و سوگند او را امضا خواهد فرمود، زیرا مقام قناعت بسیار بزرگ و مهم است».⁽³⁾.

بنابر آنچه بیان شد، قناعت‌ورزی ملازم است با صفات ارزنده توکل و رضا که موجب قطع شهوات نفسانی خواهد شد، طمع نیز منشأ تمایلات و شهوات نفسانی بوده، و برخلاف قناعت ملازم با اضطراب و نارضایتی و تجاوز از حدود و ناراحتی فکر و خیالات فاسده است و این که بسیار مهم است، جهت عظمت و بزرگواری روحی و بی‌نیازی حقیقی و سلطنت معنوی شخص قانع است که چنان بر نفس خود مسلط و به مال و جاه دنیا بی‌اعتنا است که گویی تمام دنیا را مالک

است و در مقابل او شخص طمع‌کار است که اگر تمام دنیا را داشته باشد، باز از ته دل فقیر و نیازمند و بی‌شخصیت است».⁽¹⁾

عامل چهارم: سخاوت و بخشندگی

اشاره

یکی از سفارش‌های اساسی دین به مؤمنان، بذل و بخشش و دست دهنده است. زیرا سخاوت نشانِ سعادت و نیک‌بختی انسان و از عوامل اخلاقی کسب خیر دنیا و آخرت است. بازتاب این حقیقت در روایات اینگونه به چشم می‌خورد:

1- رسول بزرگوار اسلام حضرت محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند:

«اِذٰا اَرادَ اللهُ بِعَبدٍ خَیْراً بَعَثَ اِلَیْهِ مَلِکاً مِنْ خُزّانِ الْجَنَّةِ فَمَسحَ صَدْرَهُ وَ یَسْخی نَفْسَهُ بِالزَّکاةِ؛⁽²⁾

خداوند، هرگاه خیر بنده‌ای را بخواهد، فرشته‌ای را از مأموران بهشتی به سوی او فرستد، او هم بر سینه‌اش دست می‌کشد و دل وی را بر پرداخت زکات، بخشنده می‌سازد».

2- امام صادق (علیه السلام) نیز در این باره فرمودند: «خِیارُکُم سَمْحاؤکُمْ، وَ شِرارُکُم بُخلاءُکُمْ؛⁽³⁾بهترین شما، بخشندگان شمایند و بدترین‌های شما بخیلان شمایند».

3- علامه طباطبائی (رضوان الله تعالی علیه) در ذیل آیه شریفه {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}⁽⁴⁾زکات را اینگونه معنا نموده‌اند:

«اما اشکال سومی که گفته‌اند صدقه دادن انگشتر، زکات نیست. جواب این حرف هم این است که اگر می‌بینید امروز وقتی زکات گفته می‌شود ذهن منحرف به زکات واجب شده و صدقه به ذهن نمی‌آید، نه از این جهت است که بر حسب لغت عرب صدقه زکات نباشد بلکه از این جهت است که

در مدت هزار چند سال گذشته از عمر اسلام، متشرّعه و مسلمین زکات را در واجب به کار برده‌اند، وگرنه در صدر اسلام زکات به همان معنای لغوی بوده و معنای لغوی زکات اعم است از معنای مصطلح آن و صدقه را هم شامل می‌شود. در حقیقت زکات در لغت مخصوصاً اگر در مقابل نماز قرار گیرد به معنای انفاق مال در راه خدا و مرادف آن است».

این بحث در عرصه‌هایی قابل طرح و بررسی است:

1- ارزش بخشندگی

از آموزه‌های آفتاب گون پیشوایان دین در عرصه زندگی، اهتمام لازم به معیشت نیازمندان جامعه است. فضائل بیشماری برای سخاوت در سیره عملی و نظری آن‌ها بیان گردیده است بدین سان پیروان خویش را بدان تشویق نموده‌اند. به عنوان نمونه:

1- پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اَلسَّخِیُّ قَریبٌ مِنَ اللهِ، قَرِیبٌ مِنَ النّٰاسُ، قَریبٌ مِنَ الْجَنَّةِ؛⁽¹⁾انسان بخشنده، به خدا و مردم و به بهشت نزدیک است».

2- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) به عدّی پسر حاتم طائی (که شخصی سخاوتمند بود ولی در حال کفر از دنیا رفت) فرمود: «دُفِعَ عَنْ اَبِیكَ الْعَذابِ الشَّدیدُ، لِسَخاءِ نَفْسِهِ؛⁽²⁾از پدرت (حاتم) به خاطر سخاوتمندی‌اش، عذاب سخت دفع و برطرف گردید».

3- امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند: «شٰابٌّ سُخِیٌّ مَرْهَقٌ فِی الذُّنُوبِ اَحبُّ اِلَی اللهِ عَزَّوَجلَّ مِن شَیْخٍ عٰابِدٍ بَخیلٍ؛⁽³⁾جوان سخاوتمند آلوده به گناه در پیشگاه خداوند متعال محبوب‌تراز پیرمرد عابد بخیل است».

4- حضرت امام رضا (علیه السلام) نیز فرمودند:

«انسان بخشنده و سخاوتمند از غذای دیگران می‌خورد، تا از غذای او بخورند. ولی انسان بخیل از غذای دیگران نمی‌خورد تا از غذای او نخورند».

5- افزون بر آن امیر مؤمنان علی (علیه السلام) فرمودند: «اَلسَّخٰاءُ یَکْسِبُ الْمَحَبَّةَ وَ یُزَیِّنُ الْاَخلاقَ؛⁽¹⁾بخشندگی سبب جلب محبت دیگران شده و اخلاق انسان را می‌آراید».

6- «اَوْحَی اللهُ عزّوجلَّ اِلیٰ موسیٰ (علیه السلام) : اَنْ لٰا تَقْتُلِ السّٰامِریِّ فَاِنَّهُ سَخیُّ؛⁽²⁾خداوند عزّوجلّ به موسی (علیه السلام) وحی کرد که: سامری را نکش، زیرا او بخشنده است».

7- رسول گرامی حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله) در توصیف سخاوت فرمودند:

«سخاوت، درختی از درختان بهشت است که شاخه‌های آن در دنیا آویزان است، هرکس شاخه‌ای از آن را بگیرد، همان شاخه او را به سوی بهشت رهنمون سازد. و بخل درختی از درختان جهنّم است کهشاخه‌های آن در دنیا آویزان است، هر کس شاخه‌ای از آن را بگیرد همان شاخه او را به سوی جهنم می‌کشاند».⁽³⁾

2- فقر و غنا، سبب آزمایش

یکی از آموزه‌های ناب قرآن این است که ، آنچه خداوند عزّوجلّ برای بندگانش مقدر فرماید، به خیر و صلاح آنان بوده، و براساس حکمت و مصلحت است. از طرف دیگر همه آنچه در اختیار بندگان قرار می‌گیرد اسباب آزمایش آن‌هاست. این حقیقت در آینه وحی و کلام راهبردی پیشوایان این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

خدای متعال می‌فرماید: {فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ}؛⁽⁴⁾آری، آدمی این گونه است که وقتی پروردگارش او را می‌آزماید، بدین طریق که عزیزش می‌دارد و نعمتش می‌بخشد، می‌گوید: پروردگارم مرا عزیز داشته و انجام هر کاری بر من روا داشته است.

{وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ}؛⁽⁵⁾واما وقتی او را می‌آزماید بدین طریق که روزی را بر او تنگ می‌گیرد، می‌گوید: پروردگارم مرا خوار شمرده است.

آری، هرگز توانگری نشانه عزّت و بی‌نوایی نشانه خواری نزد خدا نیست. توانگری را نشانه کرامت و محبوبیّت، و فقر را نشانه خواری شمردن، داوری انسان جاهلی است که از معارف دینی و فرهنگ قرآنی و تعالیم انبیا بی‌بهره یا بهره‌اش اندک است. چه بسا گرفتاری که محبوب و مقرب درگاه الهی است.

هر که در این بزم مقرّب‌تر است *** جام بلا بیشترش می‌دهند

امام علی (علیه السلام) درباره راز گرفتاری‌ها، این گونه می‌فرماید: «اَلْبَلاءُ لِلظّالِمْ اَدَبٌ وَ لِلْمُؤْمنینِ اِمْتَحانٌ و لِلْاَنْبیاءِ دَرَجَةٌ وَ لِلْاَوْلِیاءِ کَرامَةٌ؛⁽¹⁾بلا و گرفتاریفرجام و مجازات ظالم است و امتحان برای مؤمن و برای انبیاء مرتبه و برای اولیا مقام و کرامت است.

بنابر آنچه بیان شد، 1) ملاک عزیز بودن یا ذلیل بودن نزد خدا، دارا بودن و ناداری نیست، بلکه ملاک عزیز بودن این است که به وظیفه‌اش عمل کند: اگر غنی و پول‌دار است، در رابطه با مالش به وظیفه‌اش عمل کند و اگر تهیدست است، وظیفه‌اش در تحمّل و صبر و شکرگزاری است.

2)مؤمن، به این که مصلحت و خیر او در چیزی است که خدا بر او مقدّر ساخته اطمینان دارد، می‌داند، اگر همهٔ دنیا را در اختیار او قرار دهد، برای او خیر است و اگر او را به انواع بلاها مبتلا نماید، آنچنان به خدا حُسن ظن دارد که آن را خیر می‌بیند، گرفتاری‌ها و بلاها را موجب آمرزش گناهان و بالا رفتن درجات او می‌گردد.⁽²⁾

3- جلوه بخشندگی در زندگی پیشوایان

بخشندگی در سیره امامان معصوم (علیهم السلام) جلوه‌ای ممتاز دارد. آن‌ها در زندگی دست و دل باز بودند و به نیازمندان به طور فراوان بذل و بخشش می‌کردند و بدین وسیله زندگی بسیاری را سامان بخشیدند، برای نمونه:

یکم) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به طواف کعبه مشغول بود، مردی را دید که پرده کعبه را

گرفته و می‌گوید: خدایا به حرمت این خانه مرا بیامرز. حضرت پرسید: گناهت چیست؟ او گفت: من مردی ثروتمند هستم. هر وقت فقیری به سوی من می‌آید و چیزی از من می‌خواهد، گویا شعلهٔ آتشی به من روی می‌آورد.

پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: از من دور شو، و مرا به آتش خود مسوزان. سپس فرمود:

«اگر بین رکن و مقام (کنار کعبه) دو هزار رکعت نماز بخوانی و آن قدر گریهکنی که از اشکهایت نهرها جاری شود، ولی با این خصلت از دنیا بروی، اهل دوزخ هستی».⁽¹⁾

دوم) روزی امیر مؤمنان علی (علیه السلام) پنج بار خرما برای مردی فرستاد. شخصی از روی اعتراض به آن حضرت گفت: او از تو چیزی تقاضا نکرد، وانگهی یک بار برای او کفایت می‌کند. امیر مؤمنان با تندی با او برخورد کرده و فرمود: «لٰا کَثَرَ اللهُ فِی الْمُؤمِنینَ ضَرْبَكَ، اُعْطی اَنَا وَ تبْخَلُ اَنْتَ؛⁽²⁾خداوند امثال تو را در میان مؤمنان زیاد نکند، من می‌بخشم ولی تو بخل می‌ورزی».

سوم) شخصی نزد معاویه آمد و برای خوش رقصی و گرفتن جایزهٔ معاویه، علی (علیه السلام) را تحقیر کرد و این طور گفت: از نزد بخیل‌ترین عرب (یعنی علی (علیه السلام) ) نزد تو آمده‌ام. معاویه با اینکه دشمن سرسخت علی (علیه السلام) بود، نتوانست این تهمت ناجوانمردانه را تحمّل کند، لذا به او گفت:

چگونه علی (علیه السلام) را بخیل‌ترین عرب است؟ سوگند به خدا اگر علی (علیه السلام) دارای دو اتاق باشد و یکی از آن‌ها پر از کاه و دیگری پر از طلا باشد. اتاق طلای او زودتر از اتاق کاه خالی می‌گردد (اطاق طلا بر اثر انفاق زودتر خالی می‌گردد).⁽³⁾

چهارم) امام سجاد (علیه السلام) عازم سفر مکّه برای انجام مراسم حجّ بود. از مدینه حرکت کرد تا به سرزمین حرّه (حدود دو کیلومتری مدینه) رسید. در آنجا پیام

رسان خواهرش حضرت سکینه، به او رسید و هزار درهم پول به امام سجاد (علیه السلام) داد و عرض کرد: خواهر شما حضرت سکینه این مبلغ را برای شما فرستاده که در سفر حج در مخارج سفر به مصرف رسانید.

امام سجاد (علیه السلام) آن پول را گرفت، هنوز چندان از مدینه فاصله نگرفته بود که همه آن پول را در بین مستمندان تقسیم نمود.⁽¹⁾

پنجم) امام رضا (علیه السلام) وقتی به خراسان آمد، حدود سه سال در خراسان بود که به شهادت رسید. آن حضرت تنها یک پسر داشت که امام جواد (علیه السلام) بود و در آن هنگام در مدینه و حدود هفت سال داشت. به امام رضا خبر رسیده بود که غلامان پسرش امام جواد (علیه السلام) را از در خصوصی بیرون می‌آورند تا دست بینوایان به آن حضرت نرسد. امام رضا (علیه السلام) برای حضرت جواد (علیه السلام) چنین نوشت:

«به من خبر رسیده که غلامان و دوستان، هنگامی که می‌خواهی از خانه بیرون بیایی، تو را از در خصوصی بیرون می‌آورند نه از درِ عمومی، آن‌ها این کار را از این روی می‌کنند تا از ناحیه تو خیری به بینوایان نرسد. تو را به حقّ خودم سوگند می‌دهم حتماً ورودت و خروجت از درب عمومی باشد و هنگام خروج، درهم و دینار به همراه خود بردار، هر کسی تقاضای کمک کرد به او بده و به عموهایت کمتر از 50 دینار و به عمه‌هایت کمتر از 25 دینار نده هرچه بیشتر دادی اختیار با توست. من می‌خواهم خداوند مقام تو را بالا برد، بنابراین دستت را بگشا و انفاق کن و با توکل بر خداوند صاحب عرش، از کمبود و کم شدن هراسی به دل راه مده».⁽²⁾

عامل پنجم: شکیبایی (صبر)

اشاره

یکی دیگر از عوامل اخلاقی کسب خیر دنیا و آخرت و اهل کمال وسعادت صبر و شکیبایی است. این حقیقت در برخی روایات این گونه بازتاب یافته است برای نمونه:

رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «خَصْلَتانِ مَنْ رَزَقَهُمٰا قَدْ اُعْطِیَ خَیْرَ

الدُّنیا وَالْآخِرَةِ: مَنْ اِذَ ابْتُلِیَ صَبَرَ، وَ اِذٰا اُعْطِیَ شَکَرَ؛⁽¹⁾دو خصلت است که به هر که داده باشند، خیر دنیا و آخرت به او داده‌اند: کسی چون مبتلا شود شکیبایی کند و چون بخشش یابد، سپاسگزار باشد».

افزون بر آن امیر المؤمنین (علیه السلام) این حقیقت را بدین سان بیان فرمودند: «اَلْخَیْرُ الَّذی لٰا شَرَّ فِیهِ: اَلشُّکْرُ مَعَ النِّعْمَةِ وَالصَّبْرُ عَلَی الْبَلاء؛⁽²⁾خیری که در آن هیچ شرّی نیست، شکر همراه با نعمت و شکیبایی در مصیت است».

لقمان حکیم نیز فرمودند: «ای پسرم، طلا و نقره با آتش آزمایش می‌شوند، مؤمن با مصیبت».

بر این اساس، صبر و شکیبایی در برابر بلاها و مصائب زندگی نشانه کمال و سعادتمندی انسان است که به سبب توفیق و رحمت ویژه حق تعالی و مجاهده انسان حاصل می‌گردد و سبب دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت می‌باشد.

عرصه‌هایی از موضوع مورد بحث به قرار زیر است:

1- مفهوم صبر

لغوی: صبر در لغت به معنای شکیبایی است. (عَلَی الْاَمْرِ صَبْراً) یعنی شکیبایی و بردباری نمود، بر آن کار و ثبات و دوام ورزید، تاب آورد. (صَبَرْتُ عَلیٰ مٰا اَکْرَهُ وَ صَبَرْتُ عَمّٰا اُحِبُّ) یعنی: خویشتن‌داری نمودم بر آنچه اکراه داشتم و شکیبایی کردم بر آنچه دوست داشتم.⁽³⁾

اصطلاحی: آیةالله جوادی آملی (حفظه الله) می‌فرماید:

«صبر، حَبس نفس است و خویشتن‌داری در برابر رخدادها، صبر مضطرب نبودن ، اعتراض نکردن و اعضاء و جوارح را در جهت غیر صحیح حرکت ندادن است. صبر فرق دقیقی با حلم دارد و چون صبر در مقابل جزع است، صبر راه مستقیم و جزع راه انحرافی است».⁽⁴⁾

2- ارزش شکیبایی در اسلام

در آموزه‌های بلند دینی فضائل فراوانی درباره صبر و شکیبایی بیان شده است. در این قسمت برخی از آن‌ها را مرور می‌کنیم. برای نمونه در آینه وحی می‌خوانیم:

خدای متعال در قرآن می‌فرماید:

{وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَمَا ضَعُفُواْ وَمَا اسْتَكَانُواْ وَاللّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ}؛⁽¹⁾

«بسا پیامبرانی که خداپرستان بسیاری در کنارش جنگیدند و از آنچه در راه خدا بدان‌ها رسید سست نشدند و ناتوان نگشتند و تسلیم (دشمن) نشدند و خداوند صابران را دوست می‌دارد».

در جای دیگر می‌فرماید:

{وَأَطِيعُواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَلاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُواْ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ}؛⁽²⁾

از خدا و رسول او فرمان برید و با هم کشمکش مکنید که سست می‌شوید و شکوه و اقتدارتان از بین می‌رود و صبر کنید که خداوند با صابران است.

افزون بر آن ارزشگذاری شکیبایی در روایات این گونه بازتاب دارد:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در پاسخ به سؤالی که از آن حضرت شد که ایمان چیست؟ فرمود: صبر است. لَمّٰا سُئِلَ مَا الْاِیمانُ؟ : الصّبرُ⁽³⁾.

در این روایت، شکیبایی جلوه کامل ایمان در اعمال انسان مؤمن معرفی شده است.

امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «الصَّبرُ یُهَوِّنُ الْفَجیعَةَ؛⁽⁴⁾صبر مصیبت سخت را آسان می‌کند».

حضرت مسیح (علیه السلام) ارزش شکیبایی را این گونه بیان فرمودند: «اِنَّکُمْ لٰا تُدْرَکُونَ مٰا

تُحِبُّونَ اِلّٰا بِصَبْرِکُم عَلی ما تَکرَهُونَ؛⁽¹⁾شما به آنچه دوست دارید نمی‌رسید مگر با صبر در برابر آنچه ناخوش می‌دارید».

افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) ارزش شکیبایی را این سان بیان فرمودند: «اَلصَّبرُ رَأسُ الْایمانِ؛⁽²⁾صبر، رأس ایمان است».

همان گرامی (علیه السلام) خطاب به یکی از صحابه خود، شیعیانشان را صبور نزد خود دانسته و می‌فرماید:

اِنّٰا صُبَّرَ وَ شِیعَتُنٰا اَصْبَرُ مِنّا، قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداك، کَیْفَ صٰارَ شِیعَتُکُمْ اَصْبَرُ مِنْکُمْ؟ قالَ: لِاَنّٰا نَصْبِرُ عَلیٰ مٰا نَعلَمُ، وَ شِیعَتُنٰا یَصْبِرونَ عَلیٰ ما لٰایَعلَمُونَ؛⁽³⁾

«ما صابریم اما شیعیان ما از ما صابرترند». عرض کردم: فدایت شوم، چگونه شیعیان شما از شما صابرتر باشند؟ فرمود: «چون ما بر آنچه می‌دانیم صبر می‌کنیم و شیعیان ما بر آنچه نمی‌دانند صبر می‌کنند».

فشرده سخن اینکه، از نگاه معارف قرآنی و اندیشه ناب اهل‌بیت (علیهم السلام) ، شکیبایی فضایل و مناقب و ارزش ویژه دارد. از سوی دیگر انسانی که خواستار این است که به سعادت و کمال مطلوب در دنیا و عقبی دسترسی پیدا کند راهی جز صبر و شکیبایی در تمام ابعاد زندگی ندارد، حتی معارف توحیدی بدون پشتوانه بردباری جسدی بی‌خاصیت بیش نیست. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) این حقیقت را بدین سان بیان می‌فرمایند: «اَلصَّبْرُ مِنَ الْایمانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّاسِ مِنَ الْجسَدِ؛⁽⁴⁾شکیبایی برای ایمان مانند سر هست برای بدن».

3- ریشهٔ صبر و شکیبایی

این مطلب بسیار مهم است که بدانیم قوام و مایه صبر و پایداری در کجاست، و چه کسی می‌تواند در شداید، سختی، گرفتاری و بلاها و همچنین در راحتی‌ها، خوشی‌ها، فراوانی نعمت‌ها همواره آرام باشد و از جاده حقّ و حقیقت بیرون نرود.

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) می‌فرماید: «اَلصَّبْرُ ثَمَرَةُ الْیَقین؛⁽¹⁾صبر میوه یقین است».

آنان که به سبب صبر و پایداری خویش به مرتبه هدایت دست یافتند، اهل یقین بودند خدای متعال می‌فرماید: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ}⁽²⁾و از آنان پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما راه می‌نمودند، از آن رو که شکیبایی ورزیدند و اهل یقین بودند.

تا یقین به حق نباشد صبر و استقامت جلوه حقیقی پیدا نمی‌کند، زیرا حقیقت صبر در خانه توحید است. مولای ما امیر مؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید: «اَصْلُ الصَّبْرِ حُسْنُ الْیَقینِ بِاللهِ؛⁽³⁾اصل صبر، نیکویی یقین است به خدا».

همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «اَلصَّبْرُ اَوّلُ لَوازِمِ الْایقانِ؛⁽⁴⁾صبر نخستین لوازم و ثمره یقین است».

بنابراین، صبر میوه یقین به حق است، میوه توحیدی است که به یقین رسیده باشد، صبر محصول معرفت الله است، انسان اهل معرفت، صابر است، اطمینان باطنی و ثبات قدم واقعی جز با تکیه به خدا و یاد او حاصل نمی‌شود. از این رو صبر و شکیبایی جلوه‌ای از ایمان کامل و یقین صبر کننده به مقدّرات خداوندحکیم است. امام باقر (علیه السلام) فرمودند: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در پاسخ به سؤال: بهترین بندگان خدا کیانند؟ پنج خصلت را بیان فرمود که از جمله آن‌ها این بود که فرمود: «وَاِذَ ابْتَلُوا صَبَروا؛⁽⁵⁾هنگامی که مبتلا به مصایب می‌شوند، شکیبا هستند».

4- ره‌آورد شکیبایی

اشاره

از برترین آموزه‌های قرآن و عترت (علیهم السلام) بیان آثار و برکات شکیبایی است که، بسیار مهمّ و مؤثر در کمال و سعادت انسان است. برخی از مهم‌ترین آن‌ها به قرار زیر است:

اول: نیل به مقامات عالی

خدای متعال در قرآن کریم می‌فرماید: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَآئِيلَ بِمَا صَبَرُواْ}؛⁽¹⁾به پاس آن که فرزندان اسرائیل صبر کردند، وعده نیکوی پروردگارت به آن‌ها تحقق یافت.

در جای دیگر می‌فرماید:{وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ}؛⁽²⁾و چون صبر کردند و به آیات ما یقین داشتند، از آن‌ها پیشوایانی نهادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند.

علاوه بر آن امام علی (علیه السلام) فرمودند: «بِالصَبْرِ تُدْرَكُ مَعالِیَ الْاُمُورِ؛⁽³⁾با صبر به مقامات بلندی توان رسید».

همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ صَبَرَ عَلَی اللهِ وَصَلَ اِلیْهِ؛⁽⁴⁾هر کس برای (وصال به) خدا صبر کند به او می‌رسد».

دوم: فتح و پیروزی

خدای متعال در این باره می‌فرماید: {كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ}؛⁽⁵⁾با گروهی اندک به خواست خدا، بر گروهی بسیار غلبه یافتند و خداوند با صابران است.

افزون بر آن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اِنَّ النَّصرَ مَعَ الصَّبرِ، وَالْفَرجَ مَعَ الْکَربِ، وَ اِنَّ مَعَ الْعُسرِ یُسْراً؛⁽⁶⁾همانا پیروزی با صبر همراه است و گشایش با گرفتاری و راحتی که با هر دشواری آسانی است».

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «بِالصَّبْرِ یُتَوقَّعُ الْفَرَجَ، وَ مَنْ یُدْمِنْ قَرَعَ الْبابِ یَلِجْ؛⁽⁷⁾با

صبر انتظار گشایش می‌رود، و کسی که پیوسته دری را بکوبد (عاقبت) آن در به رویش باز می‌گردد».

سوم: بشارت هدایت

خدای متعال می‌فرماید: قطعاً شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهش اموال و نفوس و محصولات امتحان خواهیم کرد و صابران را بشارت بده. همانان که چون مصیبتی به آن‌ها رسد گویند: ما از آنِ خداییم و به سوی او باز می‌گردیم (در ادامه می‌فرماید): {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ}؛⁽¹⁾درودها و رحمتی از پروردگارشان بر آنان باد و همانان رهیافتگانند.

و امام علی (علیه السلام) ، سرانجام نیکوی صابران را این‌گونه بشارت داده می‌فرماید: «صَبَروا اَیّاماً قَصِیرَةً اَعْقَبَهُمْ راحَةً طَویلَةً؛⁽²⁾چند روزی صبر کردند، و در پی آن به آسایشی طولانی دست یافتند».

چهارم: کسب پاداش شهادت

انسان مؤمن و مجاهد در راه خدا می‌تواند یک بار در راه اعتلای اسلام جانفشان نموده و شهید گردد و ثواب و پاداش شهادت در راه خدا در پرونده‌اش ثبت شود، اما صبر بر مصائب و گرفتاری‌هایی که در زندگی برایش رخ می‌دهد اگر با رعایت شرایط و برای خدا باشد پاداش هزار شهید را دریافت می‌نماید. و این نشان از عظمت صبر و شکیبایی دارد.

امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند: «هر یک از شیعیان ما که گرفتار شود و صبر ورزد، اجر هزار شهید دارد».⁽³⁾

پنجم: بهشت

1- عامه و خاصه از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) روایت کرده‌اند که آن حضرت فرمود:

«اَلْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَكٰارِهِ وَالصَّبْرِ فَمَنْ صَبَرَ عَلَی الْمَكٰارِهِ فِی الدُّنیٰا دَخَلَ فِی

الْجَنّةَ وَ جَهَنَّمُ مَحْفُوفَةٌ بِاللَّذٰاتِ وَالشَّهَوٰاتِ فَمَنْ اَعْطیٰ نَفْسَهٰا لَذَّتَهٰا وَ شَهْوَتَهٰا دَخَلَ فِی النّٰارِ؛⁽¹⁾

راه بهشت مملو است ازناگواریها و شکیبایی در برابر آن‌ها، کسی که در دنیا بر مشکلات راه خدا صبر کند و با نفس خود مجاهده کند و در مقابل ناملایمات شکیبایی ورزد داخل بهشت می‌شود. ولی راه جهنم پر است از شهوات و لذّات کسی که در مقابل خواسته‌های نفس اماره سر تسلیم فرود آورد و آنچه نفسش از شهوات از او بخواهد به او بدهد، عاقبتش آتش دوزخ خواهد بود».

علامه طهرانی در ذیل حدیث فوق می‌فرماید:

از این حدیث شریف می‌توان استفاده کرد که تمام اعمالی که انسان انجام می‌دهد باید بر اساس حق باشد، و عمل نمودن طبق حقّ، قدریمشکل است.⁽²⁾

2- افزون بر آن امیر المؤمنین (علیه السلام) در پیام تسلیت به اشعث‌بن‌قیس در مرگ فرزندش چنین می‌فرماید:

«ای اشعث اگر بر مرگ فرزندت محزون باشی این به خاطر مقام پدری، شایسته است و اگر صبر پیشه سازی خداوند به جای هر مصیبتی عوضی قرار می‌دهد. ای اشعث اگر صبر کنی مقدرات بر تو جاری می‌شود و تو پاداش خواهی داشت و اگر ناشکیبایی و بی تابی کنی باز هم مقدرات مسیر خود را طی می‌کند و وزر گناه بر تو خواهد بود».⁽³⁾

عامل ششم: میانه‌روی

اشاره

از شمار عوامل اخلاقی دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت، یکی هم اعتدال و میانه‌روی و برنامه‌ریزی خوب و شایسته، و پرهیز از ولخرجی و برنامه‌ریزی بد و

نامناسب می‌باشد. این حقیقت در بیانات راهبردی پیشوایان دین، این گونه بازتاب یافته است:

امام امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «اِذٰا اَرادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَیْراً اَلْهَمَهُ الْاِقْتِصادَ و حُسْنَ التَّدبیرِ، وَ جَنَّبَهُ سُوءَ التَّدبِیرِ وَالْاِسْرافِ؛⁽¹⁾خداوند هر گاه خیر بنده‌ای را بخواهد، میانه‌روی و برنامه‌ریزی خوب (برای زندگی) را به او الهام می‌فرماید و از برنامه‌ریزی بد و ولخرجی، دورش می‌سازد».

افزون بر آن رسول خاتم حضرت محمد‌بن‌عبدالله (صلی الله علیه و آله) راه صلاح و سلامت فرد و جامعه را در میانه‌روی دانسته و بر آن تأکید فراوان می‌نماید و می‌فرماید: «یٰا اَیُّهَا النّاسُ عَلَیْکُمْ بِالْقَصْدِ، عَلْیْکُمْ بِالْقَصْدِ، عَلَیْکُمْ بِالْقَصْدِ؛⁽²⁾ای مردم بر شما باد به میانه‌روی، بر شما باد به میانه‌روی، بر شما باد به میانه‌روی».

اعتدال و میانه‌روی از اصولی است که در قرآن بدان عنایتی ویژه شده است و در زندگی سراسر نور پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام) در کلیه اعمال و رفتارشان به روشنی دیده می‌شود. علی (علیه السلام) درباره سیره پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «سِیرَتُهُ الْقَصْدُ؛⁽³⁾سیره و رفتار او میانه‌روی بود».

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در رفتار فردی، خانوادگی، اجتماعی، در امور سیاسی، و حتی رویارویی با دشمنان در میدان نبرد میانه‌روی را رعایت می‌کرد. در خبر مشهور و مورد اتفاق شیعه و سنی است که امام حسین (علیه السلام) گفت: از پدرم امیر مؤمنان (علیه السلام) درباره سیره رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در خارج از منزل پرسیدم، فرمود: «كٰانَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) مُعْتَدِلَ الْاَمْرِ غَیْرَ مُخْتَلفٍ؛⁽⁴⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در همه امور معتدل و میانه‌رو بود، گاهی افراط و گاهی تفریط نمی‌کرد».

1- امّت میانه

خدای متعال امت اسلامی را امتی وسط و میانه‌رو خطاب نموده است. تا امتی

نمونه و الگو باشند و اسوهٔ آنان را رسول خدا (صلی الله علیه و آله) که در تمام ابعاد زندگی میانه‌رو بود معرفی می‌نماید: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا}؛⁽¹⁾و این چنین شما را امتی میانه (معتدل) ساختیم تا بر مردمان گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد.

حکایت: ابوسعید خُدری در این باره میانه‌روی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) روایت کرده است که درباره امت خود فرموده است: «اَلْوَسَطُ الْعَدْلُ؛⁽²⁾یعنی وسط اعتدال است». یعنی تمام برنامه‌های امت اسلام اعم از فردی، اجتماعی،خانوادگی و سیاسی همه بر محور اعتدال و میانه‌روی دور می‌زند. افراط و تفریط در واقع خارج شدن از جاده است.

2- سیره پیشوایان

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت طاهرین آن حضرت (علیهم السلام) از مصادیق اصلی و نمونه‌های کامل میانه‌روی و اعتدال در زندگی هستند.

1- امام صادق (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «نَحْنُ الْاُمَّةُ الْوَسَطُ و نَحنُ شُهَداءُ اللهِ عَلیٰ خَلْقِهِ وَ حُجَّتُهُ فی اَرْضِهِ؛⁽³⁾ما امت میانه‌ایم و گواهان خدا بر خلقش و حجت او در زمینش».

2- امیر مؤمنان (علیه السلام) در این باره فرمودند: «نَحْنُ النُّمْرَفَةُ الْوُسطیٰ بِهٰا یَلْحَقُ التّٰالی وَ اِلَیْهٰا یَرْجِعُ الْغالی؛⁽⁴⁾ما جایگاه میانه‌ایم. عقب افتادگان باید به ما ملحق شوند و تندروان غلو کننده باید به سوی ما بازگردند».

3- در زیارت جامعه کبیره می‌خوانیم:

فَالرّاغِبُ عَنْکُمْ مٰارِقٌ. وَاللّٰازِمُ لَکُمْ لٰاحِقٌ، وَالْمُقْصِّرُ فی حَقِّکُمْ زٰاهِقٌ. وَالْحَقُّ مَعَکُمْ وَ فیکُمْ وَ مِنْکُمْ وَ اِلَیْکُمْ؛⁽⁵⁾

«روی گردان از شما، از دین برگشته، و همراه شما به خدا پیوسته، و آنکه حق شما را نداد نابود شده است، زیرا حق با شما و در شما و از شما و به سوی شماست».

4- علی (علیه السلام) فرمودند: «طَریقتُنٰا الْقَصْدُ؛⁽¹⁾راه و روش ما میانه‌روی است».

بنابراین سیره عملی رسول خدا و اوصیای بر حق او (صلوات الله علیهم اجمعین) در تمام امور میانه‌روی می‌باشد و امت وسط و نمونه امتی است که به راه و روش آنان تمسّک کند و پا جای پای آنان گذارد.

3- میانه‌روی در روابط اجتماعی

به طور کلی در روابط اجتماعی دوستیها و دشمنیها باید میانه‌روی رعایت شود. روابط اجتماعی باید براساس عقل تنظیم نمود و از هوس گرایی که سبب افراط و تفریط می‌گردد پرهیز کرد.

1- مولی امیرالمؤمنین (علیه السلام) پیروی از هوس را سرچشمه همه تباهی دانسته می‌فرماید: «اِتِّباعُ الْهَویٰ فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ؛⁽²⁾پیروی از خواهش‌های نفسانی، انسان را از حقّ باز می‌دارد».

2- امام صادق (علیه السلام) برخی از اصحاب خود را چنین اندرز داده است:

«لٰاتُطْلِعْ صَدیقِكَ مِنْ سِرِّكَ اِلّٰا عَلیٰ مٰا لَوِ اطَّلَعَ عَلَیْهِ عَدُوُّكَ لَمْ یَضُرُّكَ فَانَ الصَّدیقُ رُبَّمٰا کانَ عَدُوُّكَ؛⁽³⁾

دوست خود را از اسرارت آگاه مکن، مگر آن سرّی که اگر به فرض دشمنت بداند به تو زیان نمی‌رسد، زیرا دوست کنونی ممکن است (روزی) دشمن تو گردد».

3- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و امیر مؤمنان (علیه السلام) در این باره چنین فرمودند:

اَحْبِبْ حَبیبكَ هَوْناً مٰا عَسیٰ اَنْ یکُونَ بِغَیْضِكَ یَوْماً مٰا، وَ اَبْغِضْ بِغَیْضِكَ هَوْناً مٰا عَسیٰ اَنْ یَکُونَ حَبیبِكَ یَوْماً مٰا؛⁽⁴⁾

دوست خود را دوست بدار از سراعتدال (او را بر همه اسرار خود آگاه مکن) شاید روزی از روزها دشمن تو گردد (پشیمان نشوی) و دشمن خود را دشمن بدار از روی میانه‌روی (زیاد گستاخی و پرده‌دری نکن) شاید روزی از روزها دوست تو شود (شرمنده نشوی).

در یک تحلیل و بررسی از آنچه بیان گردید به این نتیجه می‌رسیم که بسیاری از جوانان در دوستی و دشمنی اهل افراط و تفریطند هنگامی که با کسی دوست می‌شوند آن قدر احساس صمیمیت و محرم بودن می‌کنند که به دوست خود بی حساب اطمینان می‌کنند و همه اسرار زندگی خویش را با او در میان می‌گذارند، غافل از آن که پیوند دوستی و رفاقت همیشه و در هر اوضاع و احوالی محکم و پایدار نمی‌ماند و ممکن است پیشامدها و حوادث رشته رفاقت و دوستی را پاره کند و آن دوستی به دشمنی مبدّل شود. بنابراین لازم است رفقای یکدل در دوران رفاقت و دوستی همواره از افراط بپرهیزند و در حدود عقل با یکدیگر یگانه و همراز شوند.⁽¹⁾

اصولاً اداره خوب زندگی و موفقیت در سایه میانه‌روی و اعتدال میسّر می‌گردد، اسوه اعتدال و میانه‌روی یعنی امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: «عَلَیْكَ بِالْقَصْدِ فَاِنَّهُ اَعْوَنُ شَیْءُ عَلیٰ حُسْنِ الْعَیْشِ؛⁽²⁾بر تو باد به میانه‌روی (در امور زندگی) زیرا میانه‌روی بهترین یاری کننده برای خوب زندگی کردن است».

4- تدبیر در امور اقتصادی

اوضاع اقتصادی و برنامه و مدیریت معیشتی یکی از اساسی‌ترین زمینه‌های تربیت است. علامه طباطبائی (رحمه الله) در این باره می‌نویسد:

قطعاً مهم‌ترین چیزی که جامعه انسانی را بر اساس خود قوام می‌بخشد و پایدار می‌کند امور اقتصادی جامعه است که خداوند آن را مایه قوام و برپایی اجتماع قرار داده است و اگر گناهان و جرائم و جنایات و تعدّیات و

مظالم مورد بررسی و آمارگیری قرار گیرد، در تحلیل نهایی به این نتیجه می‌رسیم که علت بروز تمام آن‌ها یا فقر مفرطی است که انسان را به اختلاس اموال مردم از راه سرقت و راه‌زنی و آدم‌کشی و گران‌فروشی و کم‌فروشی و غصب و سایر تعدّیات مالی وادار می‌کند، و یا ثروت بی‌حساب است که انسان را به اتراف و اسراف در خوراک و نوشاک و پوشاک و ازدواج و تهیه سکنی و بی‌بند و باری در شهوات و هتک حرمت‌ها و گسترش تعدّی و تجاوز به مال و ناموس و جان مردم وا می‌دارد.⁽¹⁾

خدای متعال می‌فرماید: {أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ} افزون‌طلبی، شما را به خود مشغول نموده است.⁽²⁾

امیر مؤمنان (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «کَثْرَةُ الْمالِ یُفسِدُ الْقُلوبَ وَ یُنسِیَ الذُّنُوبَ؛⁽³⁾فراوانی مال قلب‌ها را تباه می‌کند و گناهان را به فراموشی می‌سپارد».

و نیز فرمود: «اِعْلَمُوا اَنَّ کَثْرَةَ الْمالِ مَفْسِدَةٌ لِلدّینِ، مَقْسٰاةٌ لِلْقُلُوبِ؛⁽⁴⁾بدانید که فراوانی مال، تباه کننده دین و سخت کننده دل‌هاست».

همان گونه که افزونی مال و دارایی انسان را از مسیر کمال و حقّ باز می‌دارد، فقر و تهیدستی نیز سعادت انسان را تهدید می‌کند. سخن مشهور رسول خدا (صلی الله علیه و آله) که فرمود: «کادَ الْفَقرُ اَنْ یَکونَ کُفراً؛⁽⁵⁾نزدیک است که کار فقر به کفر برسد».

بنابراین، فقر و تهیدستی از یک طرف، و فراوانی مال از طرف دیگر موانعی بزرگ بر سر راه کمال و سعادت انسان است. و میانه‌روی و اعتدال در زمینه اقتصادی بهترین عامل دست‌یابی به زندگی سعادت‌آمیز است.

5- میانه‌روی در عبادت

درباره اعتدال و میانه‌روی در عبادت، روایات فراوانی در کتاب‌های حدیث آمده است. برای نمونه:

1- امام باقر (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چنین روایت کرده است:

«اِنَّ هٰذَا الدّینَ مَتینٌ فَأَوْغِلوا فِیهِ بِرِفْقٍ وَ لٰا تَکرَهُوا عِبادَةَ اللهِ اِلیٰ عِبادِ اللهِ فَتَکُونوا کَالرَّاکبِ الْمُنْبِتِّ الَّذی لٰا سَفَراً قَطَعَ وَ لٰا ظَهْراً اَبْقیٰ؛⁽¹⁾

همانا این دین، دینی محکم و استوار است، پس با ملایمت در آن درآیید (تندروی نکنید) و عبادت خدا را به بندگان خدا با کراهت تحمیل نکنید تا مانند سوار درمانده‌ای باشد که نه مسافتی را پیموده و نه مرکبی را به جا گذاشته است» (به سبب زیادی سرعت، مرکبش در میان راه از رفتن باز مانده و خودش هم به مقصد نرسیده است).

2- از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرموده: «لاتُکرِهُوا اِلیٰ اَنْفُسَکُمُ الْعِبادَةُ؛⁽²⁾عبادت را به خود مکروه و ناپسند ندارید و با فشار خود را وادار به انجام دادن مستحبات نکنید».

3- امیر مؤمنان در بیان علت میانه‌روی در عبادت می‌فرماید:

«اِنَّ لِلْقُلُوبِ اِقْبالاً وَ اِدْباراً، فَاذٰا اَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهٰا عَلَی النَّوافِلِ، فَاذٰا اَدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِهٰا عَلَی الْفَرائِضَ؛⁽³⁾

دل‌ها را روی آوردن و روی گردانی است، اگر دل روی آورد، آن را به انجام مستحبات وادارید، واگر روی برگردانید، بر انجام دادن واجبات بسنده کنید».

بنابراین آنچه مهم و اساسی است و از سیره عملی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام) استفاده می‌شود، رعایت اعتدال ومیانه‌روی در عبادت است. بسیاری از پدران و مادران و مربیان این اصل مهم را رعایت نمی‌کنند، نه تنها از تلاش خود نتیجه‌ای نمی‌گیرند بلکه رفتارشان سبب واکنش منفی و نتایج منفی می‌گردد.⁽⁴⁾

عامل هفتم: ترک خشم و غضب

اشاره

یکی دیگر از عوامل اخلاقی که موجب دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت می‌گردد،

پرهیز از خشم و غضب است. این حقیقت اخلاقی در بیانات راهبردی امامان (علیهم السلام) این گونه شاهدیم. برای نمونه:

در کتاب معدن الجواهر آمده است که مردی به یکی از ائمه (علیهم السلام) گفت: «یَابْنَ رَسُولِ اللهِ، عَلِّمْنی ما یَجْمَعُ لی خَیْرَ الدُّنیا وَ الْآخِرَةِ وَ لاتُطِلْ عَلَیَّ، قالَ: عَلَیْكَ بِشَیْءٍ واحِدٍ، وَ هُوَ تَرْكُ الْغَضَبِ؛⁽¹⁾ای فرزند رسول خدا، مرا چیزی بیاموز که دربردارندهٔ خیر دنیا و آخرت باشد و (در آموختنت) طول مده. امام (علیه السلام) فرمود: «بر تو باد انجام دادن یک چیز: خشم را واگذار».

امام علی (علیه السلام) در کلامی حکیمانه و کوتاه فرمودند: «جَماعُ الخَیْرِ فی اَعمالِ البِرِّ؛⁽²⁾مجموعهٔ خیر، در انجام اعمال نیک است».

روشن است که یکی از کارهای نیکو، پرهیز از خشم و غضب است. زیرا عدم کنترلِ غضب، خسارات فراوان مادی و معنوی، دنیوی و اخروی به بار می‌آید.

1- خشم کلید هر بدی

از شمار آموزه‌های مهم اخلاقی، در آینه وحی و کلام نورانی پیشوایان دین، یکی هم این است که «خشم و غضب» مفتاح هر بدی است و باب شرّ دنیا و آخرت را بر روی انسان باز می‌نماید. از این رو باید مراقب بود که، شراره آن هستی انسان را نابود نگرداند. برای نمونه:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در پاسخ به سؤال فردی که از آن حضرت اندرزی خواست فرمود: «لٰا تَغْضَبْ. قالَ: فَفَکَّرْتُ حِینَ قالَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) مٰا قالَ، فَاِذَا الْغَضَبُ یَجْمَعُ الشَّرَ کُلَّهُ؛⁽³⁾خشمگین مشو، آن مرد می‌گوید: من در سخن پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) اندیشه کردم. دیدم که خشم فراهم آورندهٔ همه بدی‌هاست».

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) خشم را تباه کننده ایمان دانسته می‌فرماید: «اَلْغَضَبُ یُفسِدُ الْاِیمانَ کَما یُفسِدُ الخَلُّ الْعَسَلَ؛⁽⁴⁾خشم، ایمان را تباه می‌کند همان گونه که سرکه عسل را».

افزون بر آن، امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «بِئْسَ الْقَرِینُ الْغَضَبُ: یُبْدِی الْمَعایِبَ، وَ یُدنِی الشَّرَّ، و یُباعِدُ الْخَیْرَ؛⁽¹⁾چه بد هم‌نشینی است غضب: عیب‌ها را بر ملا می‌کند، بدی را نزدیک می‌آورد و خوبی را دور می‌نماید».

حکایت: عبدالاعلی به امام صادق (علیه السلام) عرض می‌نماید: مرا اندرزی بده تا در زندگی به کار بندم. امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: مردی خدمت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و عرض کرد: ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) مرا اندرزی به تا به کار بندم، حضرت فرمود: برو خشمگین مشو. مرد سخن خود را تکرار کرد، پیامبر باز فرمود: برو خشمگین مشو. این پرسش و پاسخ سه بار تکرار شد».⁽²⁾

افزون بر آن امام علی (علیه السلام) پیروی از شراره خشم، هلاکت و نابودی دانسته می‌فرماید: «اگر از تندی خشم فرمان برید، شما را به نقطهٔ هلاکت می‌برد».⁽³⁾.

حکایت1: حجةالاسلام و المسلمین فاطمی نیا از قول علامه طباطبائی (رحمه الله) می‌گوید: «گاهی یک عصبانیت، بیست سال انسان را به عقب می‌اندازد».⁽⁴⁾

حکایت2: شیخ رجبعلی خیاط می‌گوید: شبی حوالی غروب از نزدیک مسجدی در اوایل خیابان سیروس تهران عبور می‌کردم برای درک فضیلت نماز اوّل وقت، وارد مسجد شدم، دیدم شخصی مشغول نماز است و هاله‌ای از نور اطراف سر او را گرفته، پیش خود فکر کردم که بعد از نماز با او مأنوس شوم ببینم چه خصوصیاتی دارد که چنین حالتی در نماز برای او پدیدار است. پس از نماز همراه او از مسجد خارج شدم، نزدیک درب مسجد، وی با خادم مسجد بگو مگویی پیدا کرد و به او پرخاش کرد و به راه خود ادامه داد، پس از عصبانیّت دیدم آن هاله نورانی از روی سرش محو شد.⁽⁵⁾

2- تأکید بر مهار خشم

از آنجا که خشم، اخگری از شیطان و آتشی فروزان است و در صورت آزاد و رها

بودنش هستی و سرمایه انسان که ایمان اوست بر باد می‌دهد. از این رو هادیان بشریت توصیه‌های فراوانی بر لزوم مهار بر غضب دارند. برخی از آن‌ها با هم مرور می‌نماییم:

1-رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره فرمودند: «اَلا اُخبِرُکُمْ بِاَشَدِّکُم؟ مَن مَلَكَ نَفْسَهُ عِندَ الْغَضَبِ؛⁽¹⁾آیا شما را از قوی‌ترینتان خبر ندهم؟ کسی که در هنگام خشم خویش تندار است».

2- امام علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «اَعْدیٰ عَدُوٍّ لِلْمَرْءِ غَضَبُهُ وَ شَهْوَتُهُ، فَمَنْ مَلَکَهُما عَلَتْ دَرَجَتُهُ وَ بَلَغَ غایَتَهُ؛⁽²⁾دشمن‌ترین دشمن آدمی خشم وشهوت اوست. پس هر کس بر این دو مسلّط شود، درجاتش بالا رود و به هدفش برسد».

3- همان گرامی (علیه السلام) در فرمان استانداری به مالک اشتر چنین نوشت:

«باد دماغ و تندی خشم و ضربِ دست و تیزیِ زبانت را مهار کن و با نگهداشتن زبانت به گاه خشم و درنگ کردن در حمله و نشان دادن ضرب دست، خود را از همهٔ این صفات زشت نگهدار (و هرگاه این حالات به تو دست داد، نگاهت را به آسمان بردار) تا خشمت آرام گیرد و عِنان اختیارت در دست گیری و تو هرگز به خود چنین تسلّطی پیدا نکنی، مگر آن گاه که فکر و ذکر خود را پیوسته متوجه معاد و بازگشت به سوی پروردگارت گردانی».⁽³⁾

4- افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بر عدّه‌ای گذشت که مشغول بالا بردن سنگی بودند. پرسید: چه می‌کنید؟ عرض کردند: زورآزمایی می‌کنیم. حضرت فرمود: آیا می‌خواهید به شما بگویم که قوی‌ترین و پهلوان‌ترین شما کیست؟ عرض کردند: آری ای پیامبر خدا. حضرت فرمود: قوی‌ترین و پهلوان‌ترین شما، کسی است که هرگاه خوشحال باشد، دست به گناه و

نادرستی نیالاید و هرگاه به خشم آید، خشمش او را از گفتن حق دور نگرداند و هرگاه قدرت پیدا کند، چیزی را به ناحقّ نگیرد.⁽¹⁾

حکایت: امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: مردی نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد: یا رسول الله مرا تعلیم ده، فرمود: «برو خشم مکن». آن مرد گفت: همین مرا بس است. رفت به خاندان خود و بناگاه میان تیره و تبارش جنگی بر پا بود، همه صف بسته و سلاح جنگ برداشته بودند و چون چنین دید سلاح جنگ خود را برداشت و سپس با آن‌ها در صف ایستاد و به یاد فرمودهرسول خدا (صلی الله علیه و آله) افتاد که خشم مکن و سلاح را به دور انداخت و رفت نزد آن مردمی که دشمن تیره و تبارش بودند. گفت: ای حضرات هر چه زخم و کشتار و زدن بی‌اثر بر شماها وارد شده، به عهدهٔ من باشد و از مال خودم غرامت می‌دهم. من همه را برای شما پرداخت می‌کنم. آن مردم هم در پاسخ گفتند: هر چه باشد از این بابت از آنِ شما باشد، ما خودمان سزاوارتریم که آن‌ها را تلافی کنیم. فرمود: آن مردم با هم صلح سازش کردند و خشم از میان رفت.⁽²⁾

3- خشم پسندیده

یکی از آموزه‌های راهبردی فرهنگ روایی اسلام، این است که برای خدا، دین خدا و پاسداری از ارزش‌ها و معارف الهی به خشم آمدن، امری ممدوح و نیکو بوده و مورد رضایت حق تعالی می‌باشد. امام علی (علیه السلام) سیره پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) را این گونه تبیین می‌فرماید: «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) برای دنیا به خشم نمی‌آمد، اما هرگاه حق او را به خشم می‌آورد، هیچ کس او را نمی‌شناخت و هیچ چیز نمی‌توانست جلوی خشم او را بگیرد تا آن گاه که انتقام حق را می‌گرفت».⁽³⁾

همان گرامی (علیه السلام) به یاران خود فرمودند: «وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهودَ اللهِ مَنْقوضَةً فَلا تَغْضبونَ، وَ اَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبائُکُمْ تَأنِفونَ؛⁽⁴⁾شما پیمان‌های خدا را شکسته می‌بینید

ولی به خشم نمی‌آیید، در حالی که از شکسته شدن پیمان‌های پدرانتان به غیرت می‌آیید و ناراحت می‌شوید».

افزون بر آن، امام زین العابدین (علیه السلام) فرمودند:

«موسی بن عمران (علیه السلام) به خداوند عرض کرد: پروردگارا، کیستند آن کسان که در آن روزی که هیچ سایه‌ای جز سایه تو نیست،آن‌ها در سایهٔ عرش تو هستند؟ خداوند به او فرمود: «... وَالذینَ یَغْضِبُونَ لِمَحارِمی اِذا اسْتُحِلَّت مِثلَ النِّمِرِ اِذا جُرِحَ...؛ و کسانی که هر گاه حرام‌های من حلال شمرده شوند، مانند پلنگ زخم خورده خشمناک می‌شوند!».⁽¹⁾

امام علی (علیه السلام) خشم برای خدا را موجب خشنودی روز قیامت دانسته فرمودند:

«هر که با نابکاران دشمنی ورزد و برای خدا خشم گیرد، خداوند به خاطر او خشم گیرد و روز قیامت او را خشنود گرداند.⁽²⁾

همان گرامی (علیه السلام) آن گاه که عثمان ابوذر را به ربذه تبعید کرد و حضرت (علیه السلام) برای خداحافظی با او بیرون رفت فرمود: «یٰا اَباذَرٍ، اِنَّكَ اِنَّما غَضِبْتَ لِلهِ عَزَّوَجَلَّ، فَارْجُ مَنْ غَضِبْتَ لَهُ؛ ای ابوذر تو به خاطر خدا خشم گرفتی، پس به همان کسی که از بهره او خشم گرفتی امیدوار باش. این جماعت بر دنیای خویش از تو ترسیدند و تو بر دین خود از آن‌ها ترسیدی».⁽³⁾

عامل هشتم: حُسن عاقبت

اشاره

در آموزه‌های دینی و اسلامی به روشنی تمام بیان شده است که یکی از زمان‌های مهم و سرنوشت‌ساز که در دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت تأثیر بسزا و فراوانی دارد، زمان ارتحال از دنیاست. زیرا انسان نمی‌داند در آن هنگام دارای چه عقاید و اخلاق و اعمالی است، در حال اطاعت و عبادت یا در حال معصیت است. خدا از او راضی یا در خشم و غضب است. حُسن عاقبت در واقع دست‌آورد نهایی از زندگی می‌باشد. حُسن ختام ثمره یک عمر بندگی خداست که از سوی حق تعالی

به آن‌ها اعطا می‌گردد. این حقیقت ناب در آینه روایات اسلامی اینگونه بازتاب یافته است:

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«اِذا اَرادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَیْراً اِستَعمَلَهُ. فَقیلَ: کَیْفَ یَسْتَعْمَلَهُ یا رسول اللهِ؟ قالَ: یُوَفِّقَهُ لِعَمَلٍ صالحٍ قَبْلَ الْمَوْتِ؛⁽¹⁾

خداوند هرگاه خیر بنده‌ای را بخواهد او را به کار می‌گیرد. گفتند: ای پیامبر خدا چگونه او را به کار می‌گیرد؟ فرمود: پیش از آن که بمیرد او را به کاری شایسته موفق می‌دارد».

2- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«اِذٰا اَرادَ اللهُ بِعَبدٍ خَیْراً اِسْتَعْمَلَهُ. قیلَ: ما اسْتَعمَلَهُ؟ قالَ: یُفَتَّحُ لَهُ عَمَلٌ صٰالِحٌ بَیْنَ یَدَیْ مَوْتِهِ حَتّٰی یَرْضیٰ عَنْهُ مَنْ حُوْلَهُ؛⁽²⁾

خداوند هرگاه برای بنده‌ای نیکی اراده کند، او را به کار می‌گیرد. گفته شد: به کار گرفتن او چیست؟ فرمود: در آستانه مرگ، راهی برای کاری شایسته به رویش گشوده شود تا آنان که پیرامون اویند، از او خرسند شوند.

3- علاوه بر آن ابواُمامه نقل می‌کند که شنیدم پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«اِذٰا اَرادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَیْراً طَهَّرَهُ قبلَ مَوْتِهِ. قالوا: یا رسول اللهِ وَ مٰا طَهورُ الْعَبدٍ؟ قالَ: عَمَلٌ صٰالحٌ یُلْهِمُهُ اِیّٰاهُ حَتّٰی یَقْبِضَهُ عَلَیْهِ؛⁽³⁾

خداوند، هرگاه خیر بنده‌ای را بخواهد، او را پیش از مرگ پاک می‌کند. گفتند: ای پیامبر خدا، پاک کننده بنده چیست؟ فرمود: کاری شایسته است که خداوند به دلش می‌اندازد تا (در پایان کار) با عمل نیکو جان دهد».

بنابر آنچه بیان شد، یکی از عوامل مهم و سرنوشت‌ساز دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت. حُسن عاقبت است که با عنایت ویژه حق تعالی به بنده خویش حاصل می‌گردد.

1- مفهوم حُسن ختام

حُسن به معنای نیکی و نیکویی و خوبی است. و ختام به معنای پایان و سرانجام هر چیزی است. در عرف به معنای عاقبت به خیری است به این معنا که انسان هنگام ارتحال با عقاید حق و انجام اعمال صالح و مورد رضایت حق تعالی از این دنیا به آخرت منتقل شود.

در این باره رسول مکرم اسلام فرمودند:

«هر گاه خداوند خوبی بنده‌ای را بخواهد او را عسل اندود کند. عرض شد: چگونه او را عسل اندود می‌کند؟ فرمود: قبل از مرگش عمل شایسته‌ای برای او پیش می‌آورد و سپس جانش را می‌ستاند.⁽¹⁾

از این رو حسن عاقبت نشانه برخورداری از عنایت ویژه و رحمت خاصه پروردگار است.

و توفیق حُسن عاقبت در سعادت انسان تأثیر اساسی دارد. و مسیر انسان را به سوی بهشت یا دوزخ معلوم می‌گردد. در نظر اولیای الهی چگونگی پایان یافتن عمل آدمی معیار سعادت و شقاوت، بهره‌مندی از خیر دنیا و آخرت است.

2- اهمیت ویژه حُسن عاقبت

از آموزه‌های اساسی دین به روشنی تمام در می‌یابیم که سرانجام و عاقبت کار است که مسیر انسان را به سوی بهشت یا جهنم مشخص می‌نماید. ضرب المثل فارسی (جوجه را آخر پاییز می‌شمارند) اهمیت حُسن عاقبت را بیان می‌نماید. چگونه انسان آرام باشد در حالی که نمی‌داند جز سعادتمندان یا شقاوتمندان است، آنچه مهم و سرنوشت‌ساز است، حسن ختام و مُهر پایانی است که بر کارنامه اعمال انسان می‌خورد، این حقیقت در روایات اسلامی بدین سان بازتاب یافته است:

1- پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«اِنَّ الرَّجُلَ، مِنْکُمْ لِیَعْمَلُ بِعَمَلِ اَهلِ الْجَنَّةَ حَتّٰی یَکونُ بَیْنَهُ و بَیْنَهٰا اِلّٰا ذِراعٌ

فَیَسْبِقُ عَلَیْهِ الکِتابِ فَیَعْمَلُ بِعَمَلِ اَهلِ النّارِ فَیَدْخُلَ النّارَ، وَ اِنَّ الرَّجُلَ لِیَعمَلُ بِعَمَلِ اَهلِ النّارِ حَتّٰی یَکونُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَها اِلّٰا ذِرٰاعٌ فَیَسْبِقُ عَلَیهِ الْکِتاب فَیَعْمَلُ بِعَمَلِ اَهلِ الْجَنَّةِ فَیُدخِلَ الْجَنَّةَ؛⁽¹⁾

بعضی از شما تا یک زراعی بهشت، کار بهشتیان را انجام می‌دهد ولی عاقبت سرنوشت بر او چیره گشته، به کار جهنمیان مشغول می‌شود که در نتیجه به جهنم وارد می‌گردد و (برعکس) برخی از شما تا یک ذراعی جهنّم، به کار جهنّمیان مشغول است ولی سرانجام، سرنوشت بر او چیره گشته و به کار بهشتیان می‌پردازد، و در نتیجه به بهشت وارد می‌گردد.

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) اهمیت واقعی حُسن عاقبت را اینگونه به پیروان خویش هشدار داده است:

«برخی مدتی طولانی به کار بهشتیان مشغولند اما در پایان، کارشان به کار جهنّمیان ختم می‌گردد و برخی نیز مدتی طولانی به کار اهل جهنّم مشغولند، اما عاقبت کارشان به کار بهشتیان پایان می‌یابد.⁽²⁾

افزون بر آن، حضرت (صلی الله علیه و آله) نظرات مردم در تعیین سعادت و حُسنِ عاقبت بدون اثر دانسته می‌فرماید:

«گاهی شخصی در نظر مردم به کار بهشتیان مشغول است در حالی که او از جهنّمیان است و گاهی شخصی در نظر مردم به کار جهنّمیان مشغول است در حالی که او از بهشتیان می‌باشد.⁽³⁾

به منظور نشان دادن واقعیت روایات فوق، دو حکایت آموزنده و عبرت‌انگیز را بیان می‌نماییم:

حکایت اول) حرّ، جوان‌مردی آزاده و از سران کوفه بود، حرّ مردی با فکر و سرداری اندیشمند بود حرّ، در میان کوفیان از مردمی سرشناس بود. حرّ از افسران شجاع و دلیر بود. حرّراه سعادت در پیش گرفت و زنده شد. حرّ در آغاز با امام حسین (علیه السلام) نبود. اما سرانجام در خدمت سالار شهیدان قرار گرفت. ادب حرّ باعث

نجات او شد. زیرا هنگام نماز، خود و سربازانش به حسین‌بن‌علی (علیه السلام) اقتدا کردند و جداگانه نماز نخواندند. امیر کوفه حرّ را فرمانده هزار سوار ساخت و به سوی کربلا روانه کرد. روز عاشورا حرّ نزد عمر سعد آمد و پرسید: آیا می‌خواهی با حسین‌بن‌علی بجنگی؟ عمر سعد گفت: آری. حرّ خود را میان خوشبختی و بدبختی دید و گفت: به خدا سوگند چیزی را بر بهشت برتری نمی‌دهم. هر چند قطعه قطعه شوم و بدنم را بسوزانند. آنگاه تصمیم گرفت به سالار شهیدان بپیوندد و همان روز به امام حسین (علیه السلام) ملحق شد و به سعادت ابدی رسید: در عظمت شهیدان کربلا همین بس که امام صادق (علیه السلام) درباره آنان فرموده‌اند: «اَلسلامُ عَلَیْکُمْ یا اَوْلیاءَ اللهِ وَ اَحِبٰاءَهُ»⁽¹⁾حرّ نیز یکی از همین شهیدان است.

حکایت دوم) زبیر یکی از حامیان برجسته اسلام بود. مادرش صفیه دختر عبدالمطلب و پسر عمه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و فرزند برادر حضرت خدیجه کبری (علیها سلام) بود. زبیر جز چهار نفری بود که بعد از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) دعوت امیر مؤمنان علی (علیه السلام) را برای گرفتن بدون قید و شرط حقّ حضرت علی (علیه السلام) را پذیرفت. زبیر جزو چهار نفری بود که حضرت علی (علیه السلام) پنجمی برای آنان نیافت و آن چهار نفر عبارت بودند از: سلمان، ابوذر، مقداد و زبیر. زبیر حق خود را پس از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در روز شورا به امیر مؤمنان علی (علیه السلام) واگذار نمود. زبیر جز کسانی بود که در شب دفن صدیقه کبری فاطمه زهرا (علیها سلام) حضور داشت. زبیر پس از حضرت علی (علیه السلام) اولین نفری بود که شمشیرش به نفع اسلام برخاست. زبیر با آن همه سوابق درخشان در پایان کاردچار بدبختی شد و به دستور عایشه مردم بصره را تحریک و گمراه کرد. زبیر در جنگ جمل خون هزاران نفر را به هدر داد. و عاقبت این نگون بخت کمترین بهره مادی و دنیایی را نبرد و سرانجام به دست مردی به نام عَمْرو کشته شد.

بدین ترتیب عاشقان و بیداران راه حقّ و اولیای خدا همیشه از عاقبت خویش نگرانند و به یاد سخن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هستند که چه زیبا فرموده است: «الهی لٰا

تَکِلنی اِلیٰ نَفْسی طَرْفَةَ عَیْنٍ ابداً؛ خدایا مرا هرگز به اندازه چشم به هم زدنی به خودم واگذار مکن».⁽¹⁾

3- زندگی سعادتمند

سعادت انسان از دیدگاه اسلام، عبارت است از نائل شدن انسان به مقام قرب و رشد ایمانی و معنوی، پس آنچه برای ایشان خیر است، کمال وجودی می‌باشد که همان نیل به مقام قرب است.

علامه طباطبائی (رحمه الله) می‌فرماید:

«بین سعادت و شقاوت تقابل است، پس سعادت هر موجودی در نائل شدن او به چیزی است که برایش خیر است و خیر آن است که سبب کمال انسان شده و از آن لذّت ببرد... و شقاوت محروم بودن از خیر است».⁽²⁾

1- امام علی (علیه السلام) سیر سعادت و شقاوت انسان را اینگونه تبیین می‌فرماید: «لٰا یَسْعَدُ اِمْرُءٌ اِلّٰا بطاعَةِ اللهِ سُبْحانَهُ وَ لٰا یَشْقِی امْرَءٌ اِلّٰا بِمَعْصیةِ اللهِ؛⁽³⁾انسان جز به اطاعت از خدای سبحان به سعادت نمی‌رسد و جز به معصیت خدا شقی نمی‌گردد».از روایت امیر المؤمنین (علیه السلام) و تعریف علامه طباطبائی (رحمه الله) از سعادت و شقاوت می‌توان نتیجه گرفت که:

اطاعت از خدای سبحان اگر مراد اصلی همت و تلاش انسان مؤمن باشد مسیر او به سوی خداست و سرانجامی بس نیکو و زیبا و مسرّت بخش در انتظار اوست و حسن عاقبت که آرزوی هر بندهٔ مؤمن بوده و هست و خواهد بود را در آغوش خواهد گرفت و امور زندگانی او در هنگام وفات از این دنیا به خیر و سعادت ختم خواهد شد. و در زمره سعادتمندان قرار خواهد گرفت.

2- علی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید:

«اِنَّ حقیقةَ السَّعادَةِ اَنْ یَختِمَ لِلْمَرْءِ عَمَلَهُ بِالسَّعَادَةِ، وَ اِنَّ حَقیقةَ الشِّقٰاءِ اَنْ یَخْتِمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالشِّقٰاءِ؛⁽¹⁾

خوشبخت حقیقی این است که کار انسان به خوشبختی (حسن عاقبت) بینجامد و بدبختی حقیقی این است که کار انسان به بدبختی ختم شود».

3- افزون بر آن همان گرامی (علیه السلام) فرمودند: «عِنْدَ الْعَرْضِ عَلَی اللهِ سُبْحانَهُ تَتَحَقَّقَ السَّعادَةُ مِنَ الشَّقاءِ؛⁽²⁾در هنگام عرضه اعمال بر خدای سبحان است که خوشبخت حقیقی از بدبخت واقعی بازشناخته می‌گردد».

بر این اساس حقیقت سعادت انسان در دو زمان معین می‌گردد یکی هنگام مرگ و ارتحال از دنیا و دیگری حساب در قیامت در محضر حق تعالی. امام سجاد (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«روزهای زندگیمان سپری شد و عمرمان به سر آمد و دعوتت (مرگ) که باید آن را اجابت نمود، ما را به سوی خود فرا می‌خواند. پس بر محمد و خاندانش درود و رحمت فرست و پایان آنچه نویسندگان عمل از ما می‌نویسند، توبه‌ای قبول شده قرار بده که پس از آن به خاطر گناهی که مرتکب شده‌ایم و معاصی که انجام داده‌ایم ما را سرزنش نکنی.

بارالها در روزی که در برابر شاهدان اعمال، اسرار بندگانت را آشکار می‌نمایی، اعمالمان را در برابر دیگران فاش مکن چون تو نسبت به هر

کس که تو را بخواند مهربان هستی و هر که تو را بخواند به او جواب می‌دهی».⁽¹⁾

4- اولیای الهی و درخواست حسن عاقبت

مردان الهی همواره در اندیشه حُسن عاقبت بودند و با زبان حال و قال از پیشگاه باری تعالی آن را تمنّی می‌کردند برای نمونه:

1- حضرت یوسف صدیق، آن بزرگوار و باعظمتی است که در ایام عمر، با حوادث سخت و توان‌فرسا مواجه گردید و برای رضای حق تعالی صبر کرد او در مقام شکرگزاری، نعمت‌های ظاهری و معنوی که خداوند به او عطا کرده نام برده و سپس از پیشگاه پروردگار توانا درخواست حسن عاقبت می‌نماید و عرض می‌کند:

{رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنتَ وَلِيِّي فِي الدُّنُيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ}؛⁽²⁾.

«پروردگارا بهره‌ای عظیم از حکومت به من بخشیدی، و مرا به علم تعبیر خواب آگاه ساختی، ای آفریننده آسمان‌ها و زمین‌ها تو ولی و سرپرست من در دنیا و آخرت هستی مرا مسلمان بمیران و با صالحان محشور فرما».

2- رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) در آستانه ماه مبارک رمضان خطبه‌ای خواند و مردم را به وظایفان متوجه ساخت و از حادثه دردناک قتل امیرالمؤمنین (علیه السلام) که در ماه مبارک رمضان روی می‌دهد با دیده اشک آلود خبر داد. علی (علیه السلام) خبر قتل خود را بسیاری عادی و بدون کوچک‌ترین عکس‌العملی تلّقی نمود ولی از حسن عاقبت خود پرسید. عرض کرد: «یٰا رَسُول الله، وَ ذٰالِكَ فی سَلامَةٍ مِنْ دینی؟ قال (صلی الله علیه و آله) : فی سَلٰامَةٍ مِنْ دینِكَ؛⁽³⁾آیا حادثه در سلامت دین من روی می‌دهد؟ نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: در سلامت دینت کشته می‌شوی».

3- امام سجاد (علیه السلام) در دعای مکارم الاخلاق، حسن عاقبت را از خداوند درخواست می‌کند و عرضه می‌دارد: «اَللّٰهُمَّ اخْتِمْ بِعَفْوِكَ اَجَلی؛⁽¹⁾بارالها به من حسن عاقبت کرامت کن و عمرم را با عفو و اغماضت به پایان برسان».

از آنچه یاد شد نتیجه می‌گیریم که 1) حسن عاقبت برای افراد با ایمانی که به روز جزا و ثواب و عقاب الهی یقین دارند بسیار مهم است و معمولاً در طول زندگی هر وقت مرگ را به خاطر می‌آورند از سوء عاقبت خود نگران می‌شوند و از درگاه باری تعالی در دل و زبان درخواست حسن عاقبت می‌نمایند. 2) معرفت خدای سبحان و مهرورزی با برگزیدگان الهی و ولایت‌مداری و پیروی سیره عملی آنان، ازعوامل مؤثر دست‌یابی به گوهر یگانه حُسن عاقبت است.

فصل دوم : اخلاق ایمانی

عامل یکم: یاری خواستن از خداوند

اشاره

یکی از مزایای مهم مکتب انبیا و اهل‌بیت (علیهم السلام) دعاهای بسیار عالی، روح پرور، پرمحتوا و آموزنده است، که از امامان (علیهم السلام) به یادگار مانده است. بعضی از آن‌ها شبیه اعجاز است. این دعاها که منبع الهام بخش معارف غنی اسلام است، راه رسم خودسازی و سیر و سلوک را به ما می‌آموزد. و چون روی سخن با خداست، چنان اوج می‌گیرد که از قلّه افکار آدمیان فراتر می‌رود.

از طرف دیگر، بنده خدا از خود هیچ ندارد و مالک هیچ چیز نیست مگر نداری و نیازمندی، از این رو مولای متّقیان علی (علیه السلام) در دعای پرفیض کمیل به درگاه خداوند غنی مطلق عرضه می‌دارد: «اِغْفِرْ لِمَنْ لٰایَمْلِكُ اِلّا الدُّعا؛ یعنی: بیامرز کسی که جز دعا هیچ ندارد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رابطه دعا و دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت این گونه می‌فرماید: «فَاِذٰا ارادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَیْراً انْتَحیٰ قَلْبَهُ لِلدُّعاءِ؛⁽¹⁾هر گاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، دل او را به دعا متمایل می‌گرداند».

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«ثَلاثٌ مَن رُزِقَهُنَّ رُزِقَ خَیْرَ الدّارَیْنِ: اَلرِّضا بِالْقَضاءِ وَالصَّبْرُ عَلَی الْبَلاءِ، وَالدُّعاءُ فِی الرَّخٰاءِ؛⁽²⁾

سه خصلت است که به هرکس بدهند، خیر دو سرا را به او داده‌اند: رضایت‌مندی به تقدیر خدا، شکیبایی بر بلا، و دعا در آسایش».

افزون بر آن فرمودند:

«سه خصلت است که با آن‌ها بنده به خواسته‌های دنیا و آخرت می‌رسد: شکیبایی بر بلا، رضایت‌مندی بر تقدیر خدا و دعا در آسایش».⁽¹⁾

بنابراین، یکی از عوامل اخلاقی کسب خیر دنیا و آخرت، یاری خواهی از خداوند تبارک و تعالی در حال گرفتاری و آسایش است.

1- فضیلت دعا

یکی از آموزه‌های آفتاب گون قرآن و روایات اسلامی این است که دعا اکسیر اعظم، کیمیای سعادت، آب حیات و روح عبادت است. این حقیقت در آینه وحی و بیانات راهبردی پیشوایان این گونه شاهد هستیم. برای نمونه: پروردگار عالم ارزش انسان را به خاطر دعای او دانسته و می‌فرماید: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ}؛⁽²⁾یعنی: بگو: «پروردگارم برای شما ارزشی قائل نیست اگر دعای شما نباشد».

خدای متعال دعا را به عنوان یک عبادت و پرستش مستقل و مهم بیان، و روگردانی از آن را موجب دخول در جهنم معرفی و می‌فرماید:

{وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ َاخِرِينَ}؛⁽³⁾.

«و پروردگارتان گفت: بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را، آن‌هایی که از پرستش من سرکشی می‌کنند، زود، با خواری و زاری به جهنم درآیند».

افزون بر آن، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اَلدُّعٰاءُ مُخُّ الْعِبادَةِ، وَ لٰایَهْلِكَ مَعَ الدُّعٰاءِ اَحَدٌ؛⁽⁴⁾دعا، مغز و عصاره عبادت است، و هیچ کس با دعا کردن هلاک نمی‌شود».

و نیز فرمودند: «اَلدُّعٰاءُ سِلاحُ الْمُؤمِنِ وَ عَمودُ الدّینِ وَ نُورُ السَّمواتِ وَ الْارضِ؛⁽¹⁾دعا سلاح مؤمن، ستون دین و نور آسمان‌ها و زمین است».

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

اَفْضَلُ الْعِبادةِ الدُّعٰاءُ، فَاِذٰا اَذِنَ اللهُ لِلْعَبْدٍ فی الدُّعاءِ فَتَحَ لَهُ بابُ الرَّحْمَةِ، اَنَّهُ لَنْ یَهْلِكَ مَعَ الدُّعٰاءِ اَحَدٌ؛⁽²⁾

«برترین عبادت‌ها دعاست، هرگاه خداوند به بنده اذن (توفیق) دعا دهد درِ رحمت را بر روی او بگشاید، بی‌گمان هیچ کس با دعا کردن هلاک نمی‌شود».

امیرالمؤمنین (علیه السلام) در ارزش دعا فرمودند: «اَحَبُّ الْاَعمالِ اِلَی اللهِ عَزَّوجلَّ فِی الْاَرضِ اَلدُّعٰاءُ؛⁽³⁾محبوب‌ترین کار نزد خدای عزّوجلّ در روی زمین دعاست».

علاوه بر آن، امام هشتم امام رضا (علیه السلام) دعا را سلاح انبیاء معرفی نموده و سفارش می‌فرمایند که از این سلاح همگان بهره‌مند گردند: «عَلَیْکُمْ سَلاحِ الْاَنْبِیاءِ، فَقیلَ: وَ مَاالسَّلاحُ الْاَنبیاءِ؟ قالَ: الدُّعاءُ؛⁽⁴⁾بر شما باد به سلاح انبیاء (به سلاح انبیاء بچسبید) عرض شد: سلاح پیامبران چیست؟ فرمود: دعا کردن».

بنا بر آنچه بیان شد، یکی از سرچشمه‌های مهم خیر و نیکی، استعانت و یاری خواستن از خدای متعال است، از این رو سهل انگاری و روگردانی از آن نهی شدید شده است.

2- خیرخواهیِ اولیای خدا

سیره عملی پیامبران الهی و امامان معصوم (علیهم السلام) جلوه‌گاه درخواست خیر دنیا و آخرت از حق تعالی بوده است. علاوه بر آن، به دیگران سفارش می‌نمودند برای نمونه:

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هر صبح و شام به درگاه خداوند تبارک و تعالی عرضه می‌داشتند:

«اَللّٰهُمَّ اِنّی اَسْأَلُكَ مِنْ فَجْأَةِ الْخیرِ، وَ اَعُوذُ بِكَ مِنْ فَجْأَةِ الشَّرِّ فَاِنَّ الْعبدَ لٰا یَدْرِی مٰا یَفْجَؤُهُ اِذا اَصبَحَ وَ اِذٰا اَمْسیٰ؛⁽¹⁾

پرورگارا از تو نیکی ناگهانی می‌خواهم و از بدی ناگهانی به تو پناه می‌برم، چرا که بنده، وقتی صبح و شام می‌کند، نمی‌داند با چه چیزی روبه رو خواهد شد».

2-و از جمله دعاهای رسول مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) این است: «اَللّٰهُمَّ اِنّی اَسْأَلُكَ مِن کُلِّ خَیْرٍ خَزائِنُهُ بِیَدِكَ وَ اَعُوذُ بِكَ مِنْ کُلِّ شَرٍّ خَزائِنُهُ بِیَدِكَ؛⁽²⁾خدایا، هر نیکی که گنجینه‌اش در اختیار توست از تو مسألت می‌کنم و از هر شرّی که گنجینه‌اش در تحت سلطه توست، به تو پناه می‌برم».

3- و امام سجاد (علیه السلام) در مقام نیایش هر صبح و شام به درگاه حق تعالی عرض می‌کرد:

«اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ مُحمّد و آلِ محمّد، وَ وَفَّقْنٰا فی یَوْمِنا هذا وَلَیْلَتِنٰا هٰذِهِ وَ فی جمیعِ اَیّٰامِنٰا لِاسْتِعمالِ الْخیْرِ وَ هجْرانِ الشّرِّ؛⁽³⁾

خدایا بر محمد و آل محمد درود فرست و ما را در این روز و این شب و در همه روزهایمان به نیکوکاری و دوری از بدی توفیق بده».

4- و نیز می‌فرمود:

«اَللَّهُمَّ ... وَ جْعَلنٰا مِن عِبادِكَ الصّالِحینَ... وَ مِنَ الَّذین یُسارِعُونَ فِی الْخَیراتِ و هُمْ لَها سابِقون؛⁽⁴⁾

خدایا ما را از بندگان شایسته‌ات... و از آنان که در کارهای نیک پیشتازند و برای انجام دادن آن سبقت می‌گیرند قرار ده.

6 - علاوه بر آن، امام باقر (علیه السلام) در دعایی که به نام دعای جامع نامید، اینگونه بیان کردند:

«اَللَّهُمَّ اِنّی اَسأَلُكَ مَفاتیحَ الْخَیْرِ وَ خواتیمَهُ: وَ سَوٰابغَهُ وَ فوائِدَهُ وَ بَرکاتِهِ، وَ مٰا بَلَغَ عِلمَهُ عِلْمی وَ مٰا قَصَرَ عَن اِحصٰائِهِ حِفْظی؛⁽¹⁾

خداوندا از تو گشایش نیکی و فرجام نیکو و فراوانی و برکات آن را، و آنچه دانشم به آن می‌رسد و آنچه را یادم از شمارش آن، کوتاه و ناتوان است می‌خواهم».

بنابراین، در دعاهایی که از معصومین (علیهم السلام) رسیده به طور فراوان شاهدیم که از خداوند خیر دنیا و آخرت را خواستار و از شرّ دنیا و آخرت به او پناه می‌برند. لکن بنای ما بر اختصار است به همین مقدار بسنده می‌نماییم.

3- شرایط اجابت دعا

اشاره

برای رسیدن به هر هدفی لازم است شرایط آن رعایت گردد، دعا هم از این قاعده مستثنی نیست، برای وصول به اجابت و دست‌یابی خواسته خویش شرایطی را باید رعایت کرد. برخی از مهم‌ترین آن‌ها با هم مرور می‌نماییم:

الف: شناخت خدا

امام صادق (علیه السلام) در پاسخ گروهی از آن حضرت که علت عدم اجابت دعایشان را پرسیدند. اینگونه پاسخ فرمودند: «نَدْعُوا فَلا یُسْتَجابُ لَنا؟ لِاَنَّکُمْ تَدْعُونَ مَن لٰا تَعْرِفُونَهُ؛⁽²⁾چرا ما دعا می‌کنیم، امّا مستجاب نمی‌شود؟ چون کسی را می‌خواند که نمی‌شناسیدش».

و هم چنین آن حضرت (علیه السلام) فرمودند: «فی قولِهِ: {فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِي وَلْيُؤْمِنُواْ بِي}: یَعْلَمونَ اِنّی اَقْدِرُ عَلیٰ اَنْ اُعْطییهُمْ مٰا یَسْأَلُونی؛⁽³⁾درباره آیه (پس باید دعوت مرا اجابت کنند و به من ایمان آورند) فرمودند: یعنی بدانند که من می‌توانم آنچه را از من می‌خواهند به آنان بدهم».

افزون بر آن، امام علی (علیه السلام) در پاسخ این سؤال که خداوند فرموده: «مرا بخوانید تا اجابت کنم شما را». چرا دعا می‌کنیم ولی دعایمان اجابت نمی‌شود؟ فرمود:

«زیرا دل‌های شما هشت خیانت کرده است: اوّل آن‌ها این است که شما خدا را شناختید اما حق او را چنان که بر شما واجب کرده است ادا نکردید بنابراین این، شناخت شما به کارتان نیامد... وقتی درها و راه‌های دعا را بسته‌اید چه دعایی از شما اجابت می‌شود؟⁽¹⁾

ب: پاکی در آمد

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اِنَّ الْعبدَ لَیَرفَعُ یَدَهُ اِلَی اللهِ وَ مَطْعَمَهُ حَرامٌ، فَکَیْفَ یُستجابُ لَهُ وَ هٰذا حٰالُهُ؟!⁽²⁾همانا بنده دستش را (برای دعا) به درگاه خدا بالا می‌برد، در حالی که خوراکش حرام است، با چنین حالی چگونه دعایش مستجاب شود؟»

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«اَطِبْ کَسبَكَ تُسْتَجَبْ دَعوتُك، فاِنَّ الرَّجُلِ یَرفَعُ اللُّقْمَةَ اِلیٰ فِیهِ حراماً فَمٰا تُستَجابُ لَهُ دَعوَةً اَربعینَ یَوْماً؛⁽³⁾

درآمدت را پاک کن تا دعایت مستجاب شود، زیرا هرگاه آدمی لقمه حرام به دهان خود بَرَد، تا چهل روز دعایی از او پذیرفته نمی‌شود».

افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«هر یک از شما که می‌خواهد دعایش مستجاب شود، درآمد خود را پاک کند و حقّ مردم را بپردازد. دعای هیچ بنده‌ای که مال حرام در شکمش باشد یا مظلمه کسی به گردنش باشد به درگاه خدا بالا نمی‌رود».⁽⁴⁾

ج: خشوع

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «بدانید که خداوند، دعایی که از دل غافل و بی‌خبر باشد نمی‌پذیرد».⁽⁵⁾

همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «دعا کردن را هنگام رقّت قلب غنیمت شمرید که رقّت قلب رحمت است».⁽¹⁾.

افزون بر آن امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

هر زمان که به یکی از شما رقّت قلب دست داد، دعا کند، زیرا قلب تا خالص و پاک نشود رقّت نمی‌یابد.⁽²⁾

بنابراین، بر دعا کننده است که شرایط راز و نیاز و حاجت‌خواهی را بشناسد و رعایت نماید تا به خواسته‌های خویش برسد. گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب‌خانه چیست؟

4- موانع اجابت دعا

برای اینکه دعا کننده به خواسته‌های خود برسد، و خداوند تبارک و تعالی دعایش را مستجاب نماید، باید از اموری پرهیز کند که به آن‌ها موانع اجابت گفته می‌شود. برخی از موانع که تأثیر بیشتر در وصول به هدف برای دعا کننده دارد می‌پردازیم:

1- گناه) یکی از عوامل عدم اجابت دعا، معصیت و نافرمانی حق تعالی است. این حقیقت در کلام نورانی پیشوایان این گونه شاهد هستیم:

امام باقر (علیه السلام) :

«اِنَّ الْعَبدَ یَسْأَلُ اللهَ الحاجةَ فَیَکونُ مِن شَأنِهِ قَضاءُها اِلیٰ اَجَلٍ قَریبٍ اَوْ اِلیٰ وَقتٍ یَطیءٍ، فَیُذْنِبُ الْعبدُ ذَنْباً فَیَقُولُ اللهُ تَبارَكَ و تَعالیٰ لِلْمَلِكِ: لٰا تَقْضَ حٰاجَتَهُ وَ احْرِمْهُ اِیّٰاهٰا، فَاِنَّهُ تَعَرَّضَ لِسَخَطی وَ اسْتُوجَبَ الْحِرمٰانُ مِنّی؛⁽³⁾

گاه بنده از خداوند حاجتی را می‌خواهد و از شأن خداست که آن را در آینده نزدیک یا با تأخیر برآورده سازد، اما بنده بعداً مرتکب گناهی می‌شود. پس، خداوند تبارک و تعالی به فرشته می‌گوید: حاجت او را

برآورده مساز و او را از آن محروم گردان، زیرا که او خود را در معرض خشم من قرار داد و مستوجب محرومیت از سوی من شد».

2- حق الناس) امام علی (علیه السلام) فرمودند:

«اِنَّ اللهَ عزّوجلّ اَوْحیٰ اِلیْ عی-سیَ‌بْنِ‌مَرْیمَ (علیهما السلام) : قُلْ لِلْمَلَأِ مِنْ بَنی اِسْرائیل... اِنّی غیرُ مُستَجیبٍ لِاَحَدٍ مِنْکُمْ دَعوَةً وَ لِاَحَدٍ مِن خَلْقی قَبِلَهُ مَظْلِمَةٌ؛⁽¹⁾

خداوند عزّوجلّ به عیسی بن مریم (علیهما السلام) وحی فرمود: به اشراف بنی اسرائیل بگو که ... من دعای هیچ یک از شما و هیچ یک از کسانی که حقّی از مخلوقات من بر گردن او باشد. اجابت نمی‌کنم».

امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند:

خداوند عزّوجلّ می‌فرمایند:

«سوگند به عزّت و جلالم که دعا و نفرین ستمدیده‌ای که در حقّ ستم کننده بدو که خود نسبت به دیگری چنان ستمی روا داشته اجابت نمی‌کنم».⁽²⁾

3- ناسازگاری دعا با حکمت خداوند) مولای ما امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرمودند: «اِنَّ کَرَمَ اللهِ سُبْحٰانَهُ لٰایَنقُضُ حِکمَتَهُ، فَلِذالِكَ لٰا یَقَعُ الْاِجابَةُ فی کُلِّ دَعْوَةٍ؛⁽³⁾کرم خداوند سبحان با حکمت او تضاد پیدا نمی‌کند، از این روست که هر دعایی مستجاب نمی شود».

4- اکتفا به دعا) دعا نمودن به معنای دست کشیدن از تلاش و کوشش نیست، زیرا در این صورت دعا به اجابت نمی‌رسد امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

«آن کس که در خانه‌اش بنشیند و بگوید: پروردگارا روزی مرا برسان، به او گفته می‌شود: آیا برای طلب روزی و کسب درآمد، راه و مسیری (تلاش و کوشش) قرار ندادیم».⁽⁴⁾

5 - نفرین مؤمنین)

اگر کسی بر ضد مؤمنی و دوستی دعا کند (نفرین نماید) و بدون جهت و ظالمانه از خداوند بد او را بخواهد دعایش به اجابت نمی‌رسد.⁽¹⁾

6- دعا فقط در گرفتاری‌ها) اگر کسی در حالت خوشی و آسودگی به درگاه خداوند نرود و دعا نکند و فقط در مشکلات و گرفتاری به سوی خداوند برود، ممکن است دعایش به اجابت نرسد. در روایات آمده است:

«اگر کسی بخواهد در مشکلات و گرفتاری‌ها خداوند دعایش را مستجاب کند، در آسودگی و خوشی، خدا را فراموش ننماید و فراوان دعا نماید».⁽²⁾

عامل دوم: خوش گمانی به خداوند

اشاره

یکی از عوامل اخلاقی دست‌یابی به سعادت و خیر دنیا و آخرت، خوش گمانی به حق تعالی جلّ جلاله می‌باشد. این حقیقت در برخی بیانات راهبردی پیشوایان دین این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

1- امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید درکتاب علی (علیه السلام) یافتم که پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) بر منبر بود وفرمود:

«وَالَّذی لٰا اِلهَ اِلّٰا هُو، مٰا اُعْطِیَ مُؤمِنٌ قَطُّ خَیْرَ الدُّنیا وَ الْاٰخِرَةِ اِلّٰا بِحُسْنِ ظَنَّهُ بِاللهِ وَ رَجٰائِهِ...؛⁽³⁾

سوگند به آنکه معبودی جز او نیست، هرگز سعادت دنیا و آخرت را به مؤمنی ندهند مگر به سبب خوش گمانی و امیدواری‌اش به خدا».

2- امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«سه چیز است که هر کس به آن‌ها چنگ زند به خواسته‌هایش در دنیا و آخرت می‌رسد: کسی که به خداوند چنگ زند و به تقدیر الهی راضیباشد و به خداوند خوش‌گمان باشد».⁽⁴⁾

افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

برای مؤمن سزاوار است که از خدا بترسد که گویا خود را مشرف به آتش دوزخ می‌بیند، و آنطور امید رحمت از او داشته باشد که گویا اهل بهشت است. چون خدای در مذمت کفار که ترس از او نداشتند، می‌فرماید: {وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنتُم بِرَبِّكُمْ}؛ این همان گمانی است که به پروردگارشان داشتند، و درباره حُسن ظن و امیدواری به رحمتش در حدیث قدسی می‌فرماید: «من بر طبق ظن بندهٔ مؤمن خود رفتار می‌کنم، اگر حُسن ظن داشته باشد، همان ظنّش را محقق می‌سازم و اگر هم سوء ظن داشته باشد، مطابق ظنّش با او رفتار می‌کنم.⁽¹⁾

برخی از عرصه‌های بحث مورد نظر به قرار زیر است:

1- مفهوم خوش گمانی

لغوی: ظن یعنی گمان و آن حالتی است که از نشانه‌ای برای انسان پدید می‌آید که اگر تقویت شود به علم و یقین منتهی می‌شود و اگر ضعیف گردد به حدّ وهم می‌رسد.⁽²⁾حُسن ظن یعنی خوش گمانی و امیدواری، (اِیّٰاکُمْ وَالظَّنْ) یعنی بپرهیز از گمان بد.⁽³⁾

اصطلاحی: مجلسی (رحمه الله) ، حسن ظن به خدا اینگونه تعریف نموده‌اند:

1- هنگام طلب آمرزش خوش‌بین باشد که او را می‌آمرزد.

2- چون توبه و بازگشت به خدا کند بداند که خدا از او پذیراست.

3- چون از روی حقیقت به درگاه خدا دعا کند، بداند که خدا اجابتمی‌کند.

4- چون از خداوند نسبت به کاری کفایت و اعانت خواهد، بداند که خدا او را کفایت می‌کند زیرا این صفات پدیدار نشود مگر به وسیله حسن ظن به خدا.

5- چون کاری برای خدا کند بداند که خدا آن را قبول می‌کند. و سزاست که

آمرزشجو و توبه‌کار و دعاکن و عامل این اعمال را با یقین به اجابت طبق وعده درست خدا انجام دهد، زیرا خدا وعده قطعی نسبت به آن‌ها داده است، ولی اگر این کارها را بکند و گمان برد قبول نیست و سودی ندارد این نومیدی از در رحمت خدا است، که خود گناه بزرگی است. و اما گمان آمرزش با اصرار بر گناه و گمان ثواب با ترک اعمال، نادانی و غروراست.⁽¹⁾

2- ریشه‌های خوش‌گمانی به خدا

برای دست‌یابی به هر مطلوب و مقصودی لوازمی متناسب با آن‌ها ضروری است. در آموزه‌های دینی به ویژه روایی برای تحقق خوش گمان بودن به حق تعالی، الزاماتی بیان شده است. برخی از مهمترین آن‌ها به سان زیر است:

1- امام صادق (علیه السلام) این حقیقت را بدین گونه بیان می‌فرمایند:

«ریشه خوش گمانی، ایمان محکم و نیکوی مرد و سالم بودن سینه و قلب اوست از تاریکی‌های اخلاق سوء. و علامت آن این است که: به هر چیزی که نظر می‌کند با چشم پاک و نظر فضیلت باشد و این حقیقت به خاطر آن است که در وجود او صفات و غریزه‌هایی ترکیب شده، و در قلبش خوبی‌های مخصوص به ودیعه گذارده شده است که طبیعت و اقتضای آن‌ها حسن ظن پیدا کردن است».⁽²⁾.

علاوه بر آن امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «حُسْنُ الظَّنِ الْعَبْدِ بِاللهِ سُبْحٰانَهُ عَلیٰ قَدْرِ رَجٰائِهِ لَهُ؛⁽³⁾خوش گمانی بنده به خدای سبحان به اندازه امیدش به اوست».

همان گرامی (علیه السلام) عقل و معرفت آدمی را معیار سنجش حسن ظن دانسته می‌فرماید: «ظَنُّ الْاِنْسانِ مِیزانُ عَقْلِهِ وَ فِعْلُهُ اَصْدَقُ شٰاهِدٍ عَلیٰ اَصْلِهِ؛⁽⁴⁾گمان انسان، ترازوی خرد اوست و کردارش، راستگوترین گواه بر اصالت او».

افزون بر آن امام صادق (علیه السلام) یکی از الزامات مهم خوش گمانی به حق تعالی عبادت و سپاسگزاری دانسته می‌فرماید:

«وحی کرد خداوند متعال به حضرت داوود نبی (علیه السلام) که: تذکر بده بندگان مرا از نعمت‌های ظاهری و باطنی من که شامل حال آن‌هاست. زیرا آنان در طول زندگی خودشان چیزی غیر از احسان ونیکویی از من ندیده‌اند، تا برای آینده و جهان دیگر نیز چیزی غیر از احسان و خوبی از جانب من منتظر نباشند. و حسن ظن داشتن به پروردگار متعال مقتضی آن است که انسان در مقابل احسان و نعمت‌های او بیشتر سپاسگزاری و عبادت کند و اقتضای فریب خوردن از نفس و مغرور شدن به خود آن است که انسان از پروردگار منعم خود غفلت کرده و از عصیان و خلاف او خودداری ننموده و در عین حال توقع آمرزش و رحمت و مغفرت او را داشته باشد».

فشرده سخن اینکه: خردورزی و معرفت به خداوند تبارک و تعالی و تهذیب نفس از آنچه محبوب حق تعالی نیست و سپاسگزاری حقیقی و عبادت خالصانه همراه با امیدواری روش نیکوی اهل سعادت، و از عوامل اصلی پیدایش خوش گمانی به خداوند است.

3- فضیلت خوش گمانی به حقّ تعالیٰ

از برترین آموزه‌های دینی و بیانات راهبری و سعادت آفرین پیشوایان، دلالت انسان‌ها به امیدواری و خوش گمانی به ذات احدیّت و فضایل آن می‌باشد. این حقیقت در روایات این گونه بازتاب یافته است:

1- رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خوش گمانی به خدا را جزئی از عبادت خدا دانسته فرمودند: «حُسْنُ الظَّنِ بِاللهِ مِن عِبادةَ اللهِ تَعالیٰ؛⁽¹⁾گمان نیک داشتن به خداوند، گونه‌ای عبادت خداوند عزّوجلّ است».

2- همان گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «حُسْنُ الظَّنِ مِنْ حُسْنِ الْعِبادَةِ؛⁽²⁾گمان نیکو به خدا جزئی از عبادت نیکوست».

3- و نیز فرمود: که خداوند به داوود وحی فرمود:

یا داوود، یکی از بندگان من عمل نیکی به من می‌آورد، و من آن را می‌پذیرم داوود گفت: خدایا چیست آن عمل نیک؟

فرمود: نیکی کردن به مؤمن، حتی اگر به اندازه یک خرما باشد و یا نصف خرما. داوود گفت: ای پروردگار، برای هر کسی که تو را بشناسد، حق است که امیدش به تو قطع نکند».⁽¹⁾

4- افزون بر آن، امام رضا (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«خداوند به داوود وحی کرد: یا داوود، هر کس از بندگان من که حسنه‌ای کوچک به نزد من بیاورد، او را داخل بهشت می‌کنم. داوود گفت: ای پروردگار من آن حسنه چیست؟

فرمود: گشایش و رفع غمی از مؤمن، هر چند با یک خرما. داوود گفت: حقّ است بر هر کسی که تو را بشناسد، اینکه امیدش از تو قطعننماید».⁽²⁾

5 - علاوه بر آن، خداوند به داوود وحی کرد:

«یا داوود سوگند به عزّت و جلالم که اگر همه اهل آسمان و زمینم به من امید ببندند، امید هر امیدواری را برایش عطا کنم، و هفتاد برابر دنیایتان، و این نیست برای من، مگر مانند آن که اگر هر یک از شمایان سوزنی به دریا فرو برد و بالا بیاورد، پس چگونه کاسته می‌شود چیزی که من قیّم و متولی و دارنده آن هستم».⁽³⁾

احمد‌بن‌فهد گفت در آنچه به موسی (علیه السلام) وحی شده آمده است:

یا موسیٰ، در توبه شتاب کن، و گناه را به تأخیر انداز، و در مکث نمودنت در برابر من در نماز آهستگی کن، و به غیر من امیدوار نباش. مرا سپر خود در شدّت‌ها قرار ده و قلعه‌ای برای امورات سخت.⁽⁴⁾

فشرده سخن: حسن ظن به خداوند و امیدوار بودن به او نشانه معرفت و یقین به خیرخواهی و مهرورزی حق تعالی است از این رو چشم داشت و امیدورزی به غیر خدا تبدیل به ناامیدی خواهد شد. چنانچه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: خدای عزّوجلّ فرمودند: «بی‌گمان امید هر مؤمنی که به غیر من امید بندد، با مأیوس کردنش قطع می‌کنم».⁽¹⁾

4- امیدواری در فرهنگ نیایشی اسلام

آیةالله مصباح می‌گوید:

خواندن ادعیه و مناجات‌های اهل‌بیت (علیهم السلام) باعث می‌شود که انسان با صفات عالی انسانی و مقامات والایی که می‌تواند بدانها دستیابد و نیز شیوه صحیح ارتباط با خداوند آشنا گردد. این آموزه‌های ارزشمند و بی‌بدیل دینی انسان را با حقایقی آشنا می‌سازد که اشتغالات مادی و شرایط زندگی دنیوی کمتر فرصت اندیشیدن درباره آن‌ها را در اختیارش می‌نهد. با مطالعه آن مناجات‌ها و ادعیه انسان به سیر حرکت تکاملی و ساز و کار و ابزاری که پیمودن آن مسیر را برایش سهل می‌کند آگاه می‌شود و به سود و زیان خویش واقف می‌گردد.⁽²⁾

برای نمونه فرازی از مناجات شعبانیه که با امید و خوش‌گمانی به خداوند که مورد بحث ماست بیان می‌داریم:

اِلٰهی کَیْفَ آیَسُ مِنْ حُسنِ نَظَرِكَ بَعْدَ مَمٰاتی وَ اَنْتَ لَمْ تُوَلِّنی اِلَّا الْجَمیلَ فی حَیٰاتی؛⁽³⁾

خدایا پیوسته در دوران زندگی نیکی تو به من می‌رسد، پس نیکی‌ات را در هنگام مرگ از من مگیر. خدایا چگونه مأیوس شوم که پس از مرگ مورد حسن ظن تو واقع نگردم در حالی که در دوران زندگی جز به نیکی سرپرستی‌ام نکردی.

در فراز دیگری این گونه عرضه می‌دارد:

اِلٰهی کیْفَ اَنقَلِبُ مِنْ عِنْدِكَ بِالْخَیْبَةِ مَحروماً، وَ قَدْ کانَ حُسنُ ظَنّی بِجُودِكَ اَنْ تَقلِبُنی بِالنَّجٰاةِ مَرحُوماً؛⁽¹⁾

خدایا چگونه من از پیش تو محروم بازگردم، با این که من چنان حُسن ظن به جود و بخشش تو دارم که مرا مورد مرحمت خویش قرار داده و با نجات باز خواهی گرداند.

روایت است که چون روز قیامت شود، خاتم النّبیین حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) از خداوند می‌خواهد که، خدایا حساب امت مرا به من واگذار فرما تا این که ملائکه از احوالات امت من مطّلع نشود و سرائر آ‌ن‌ها نزد سایر اُمممکشوف نگردد، پس خطاب رسد که صحیح است که تو پیغمبر رحمتی و می‌خواهی اعمال زشت امّت تو در نزد غیر مکشوف نشود، لیکن بدان که من خدای تو هستم، می‌خواهم چنان حساب بندگانم را بکشم که تو هم که پیامبری از احوالات بندگان من مطّلع نشوی.⁽²⁾این‌ها نشان از گستره رحمت الهی و مهربانی خداوند رحیم است.

حکایت1: پیرمردی وارسته و باتقوا، مدت پنجاه سال به عشق امام حسین (علیه السلام) شب‌های جمعه به حرم حضرت عبدالعظیم حسنی می‌رفت، و تا سحر در آن بارگاه معنوی بیتوته می‌کرد. شخصی از او سؤال کرد: شب‌های جمعه تا سحر با خدا در راز و نیاز چه می‌گفتی؟ گفت: فقط یک جمله تکرار می‌کردم و آن این بود: خدا تو مهربونی نمی‌سوزونی.

حکایت2: شخصی در روستایی فوت کرد. سؤال شد چه کسی نمازش بخواند؟ گفتند: چوپانی در این روستاست که نماز میت می‌خواند. سرانجام چوپان آمد و بعد از خواندن نماز میت، او را به خاک سپردند. پس از مدتی شخصی او را در عالم رؤیا مشاهده نمود که دارای منزلت و مقام و برخوردار از نعمت‌های خداوند است. از او سؤال کرد: به چه وسیله به این مقام و نعمت‌ها رسیدی؟ گفت: چوپان که نماز مرا خواند به خدا عرض کرد: اگر این میهمان بر

من وارد می‌شد، برای او گوسفند می‌کشتم و از او پذیرایی می‌کردم. ای خدای کریم این میهمان امشب بر تو وارد می‌شود، از او پذیرایی کن. از کرم خدا به این مقام و نعمت‌ها رسیده‌ام.⁽¹⁾

5- ره‌آورد خوش گمانی و امید

اشاره

در آموزه‌های آفتاب گون دین و بیانات راهبردی معصومین (علیهم السلام) آثار و برکات پرشمار و ارزنده‌ای برای خوش گمانی به حق تعالی بیان شده است. برخی از آن‌ها به قرار زیر است:

الف: مقام رفیع

یکی از فوائد ارزشمند و مهم حُسن ظن به خداوند تبارک و تعالی، کسب درجات عالی نزد خداست. امام جواد (علیه السلام) این حقیقت را این گونه بیان می‌فرماید: «اَلثِّقَةُ بِاللهِ تَعالیٰ ثَمَنٌ لِکُلِّ غالٍ وَ سُلَّمٌ لِکُلِّ عٰالٍ؛⁽²⁾وثوق و اطمینان به خداوند متعال بهای هر متاع عالی و گران‌قدر و نربان بلندی است برای رسیدن به هر مقام و درجه رفیع و عالی».

افزون بر آن امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «حُسْنُ الظَّنِ یُخَفِفُ الْهَمَّ وَ یُنَجّی مِنْ تَقَلُّدِ الْاِثْمِ؛⁽³⁾خوش گمانی اندوه را سبک و از اسارت گناه رهایی می‌بخشد».

ب: ثبات قدم

از دیگر ثمرات خوش گمانی و حسن ظن به حق تعالی ثبات قدم بر پل صراط است که، مانع لغزش و سقوط در جهنم می‌گردد. این واقعیت در بیانات رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) در جایگاه آخرین سفیر الهی این سان بیان گردیده است:

«رَأَیْتُ رَجُلاً مِنْ اُمَّتی عَلَی الصِّراطِ یَرْتَعِدُ کَمٰا تَرْتَعِدُ السَّحَفَةُ فی یَوْمِ ریحٍ عٰاصِفٍ، فَجٰاءَهُ حُسْنُ ظَنِّهِ بِاللهِ فَسَکَنَ رَعْدَتَهُ؛⁽⁴⁾

یکی از مردان امت خود را دیدم که بر صراط، مانند شاخهٔ خشکیده درخت خرما در یک روز طوفانی می‌لرزد، در این هنگام خوش گمانی او به خداوند لرزش او را آرامش بخشید».

توضیح: امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

صراط مستقیم، طریق به سوی معرفت خداست، و این دو صراط است:یکی صراط در دنیاست و یکی صراط در آخرت، اما صراط دردنیا عبارت است از امامی که اطاعتش بر خلق واجب شده، و اما صراط در آخرت، پلی است که بر روی جهنّم زده شده هر کس در دنیا از صراط به درستی رد شود، یعنی امام خود را بشناسد و او را اطاعت کند، در آخرت از پل صراط به آسانی می‌گذرد و کسی که در دنیا امام خود را نشناسد در آخرت هم قدمش بر پل صراط می‌لغزد و به درون جهنم سقوط می‌کند».⁽¹⁾

ج: برترین سرمایه معنوی

سرمایه دو گونه است. مادی و معنوی. حُسن ظن به ذات اقدس الهی، عالی‌ترین سرمایه معنوی اهل کمال و سعادت است. امیر قافله سعادتمندان عالم امیر مؤمنان علی (علیه السلام) در دعای کمیل این حقیقت را اینگونه بیان می‌فرماید: «اِرْحَمْ مَنْ رأسُ مٰالِهِ الرّجاءُ و سَلٰاحُهُ الْبُکاءُ؛⁽²⁾ای خدا رحم فرما بر کسی که همه سرمایه‌اش امید به تو و ساز و برگش گریه است».

افزون بر آن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند که خدای تبارک و تعالی فرمودند:

«کسانی که برای درک ثواب از من کار می‌کنند به کردار خود اعتماد نکنند، زیرا که آن‌ها اگر همه عمر بکوشند و خود را در عبادت من رنج دهند، باز هم بلکه تقصیرکارند و در عبادت خود به کنه بندگی من نرسند، نسبت به آنچه نزد من می‌جویند ا زکرامت من و نعمتم در بهشتم و درجات بلندی که در جوار من است. ولی باید به رحمت من اعتماد کنند، زیرا در این صورت رحمت من آن‌ها را دریابد و بخشش من به آن‌ها برسد، رضوانم

و آمرزش من آن‌ها را درپوشد، زیرا منم خدای بخشاینده و مهربان و بدان نامیده شده‌ام».⁽¹⁾

د: ترس از خدا

یکی دیگر از آثار و برکات خوش گمانی به خدای متعال، ترس از نافرمانی اوست. امام امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «وَاِنَّ اَحْسَنَ النّاسِ ظَنّاً بِاللهِ اَشَدُّهُمْ خَوْفاً لِلهِ؛⁽²⁾خوش گمان‌ترین مردم به خدا، ترسناک‌ترین ایشان از اوست».

تفاوت مؤمن و غیرمؤمن در این است که مؤمن نظر استقلالی به اسباب عادی ندارد و همه چیز را از خدا می‌داند، ازاین جهت از خداوند می‌ترسد ولی غیرمؤمن خداوند را، یعنی کسی که اسباب در اختیار اوست نمی‌بیند و برای اسباب استقلال قائل است. البته مؤمن همان طور که از خدا می‌ترسد چون اسباب را در اختیار او می‌بیند، تنها به او امید دارد، چرا که برای غیرخدا نقش واسطه قائل است.⁽³⁾

ه : آمرزش گناهان

از شمار برکات خوش گمانی به خدای متعال، آمرزش گناهان است در فرهنگ نیایشی اسلام به این دست‌آورد مهم حُسن ظن به خدا اشاره شده است. برای نمونه:

1- امام سجاد (علیه السلام) در دعای ابوحمزه ثمالی، در مقام دعا و نیایش به محضر خدای غفور و رحیم عرضه می‌دارد:

«وَاَنَا یٰا سیّدی عائِذٌ بِفَضْلِكَ، هارِبٌ مِنكَ اَلَیْكَ، مُتَنَجِّزٌ مٰا وَعَدْتَ مِنَ الصَّفْحِ عَمَّنْ اَحْسنَ بِكَ ظَنّٰا؛⁽⁴⁾

و من ای آقای من به فضل تو پناهنده شده‌ام، و از تو به سوی خودت گریخته‌ام، وعده تو به عفو و چشم‌پوشی نسبت به کسی که خوش گمان به توست قطعی و مسلّم است».

حکایت: نقل شده شخصی را برای حسابرسی در قیامت به محضر پروردگار می‌آورند، بعد از حساب اعمال، کفهٔ گناهانش سنگین‌تر می‌شود لذا دستور داده می‌شود فرشتگان او را به سوی دوزخ ببرند. در بین راه چند بار به پشت سر خود نگاه می‌کند. خدای متعال می‌فرماید: توقف کنید. چرا بندهٔ من به پشت سر خود نگاه می‌کند. او عرضه می‌دارد: من گمان نمی‌کردم مرا به آتش جهنم داخل کنی. خدای مهربان می‌فرماید: حال که او گمانش به من این گونه بوده است. او را آمرزیدم. بنده مرا به سوی بهشت روانه کنید.⁽¹⁾

و: بهشت برین

شمار دیگری از خوش گمانی به خداوند کریم دست‌یابی به بهشت برین است. برگزیدگان حق تعالی این واقعیت را این سان به بندگان او بشارت داده‌اند:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در جایگاه واپسین فرستاده حق تعالی در این باره فرمودند: «لٰایَمُوتُنَّ اَحَدُکُمْ حَتّٰی یُحْسِنَ ظَنَّهُ بِاللهِ عَزّوجلَّ، فَاِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ بِاللهِ عزّوجلَّ ثَمَنُ الْجَنّةِ؛⁽²⁾مبادا احدی از شما بدون گمان نیک به خداوند عزّوجلّ بمیرد، زیرا خوش گمانی به خداوند عزّوجلّ بهای بهشت است».

افزون بر آن جانشین برحق و بلافصل رسول خاتم امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این باره فرمودند: «مَنْ حَسُنَ ظَنَّهُ بِاللهِ فٰازَ بِالْجَنَّةِ، وَ مَنْ حَسُنَ ظَنُّهُ بِالدُّنیٰا تَمَکَّنَتْ مِنْهُ الْمِحْنَةُ؛⁽³⁾هر کس به خدا گمان نیک بُرد به بهشت دست یافت، و هر کس به دنیا گمان نیک بُرد، به رنج و محنت گرفتار آمد».

بر پایه مطالب یاد شده: خوش گمانی به پروردگار کریم سبب آسایش و آرامش جسمی و روحی و شیرینی زندگی زدودن غم و اندوه در دنیا و دست‌یابی به درجات عالی قرب و بهشت برین خواهد شد، از این رو اهل سعادت با باورمندی این حقیقت با تمام وجود به خدای خویش حُسن ظن دارند و در پرتو این صفت نیکو به سعادت دنیا و آخرت می‌رسند.

عامل سوم: ترجیح آخرت بر دنیا

اشاره

یکی از عوامل اخلاقی و معنوی دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت، آخرت‌گرایی است. این حقیقت در بیانات راهبردی پیشوایان دین این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

امام امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) نگاه حقیرانه به دنیا از یک سو، و آخرت‌گرایی و تلاش و جدّیت برای زندگی و حیات حقیقی از سوی دیگر را سرچشمه همهٔ خوبی‌های دنیا و آخرت دانسته می‌فرماید: «جَماعُ الْخَیْرِ فِی الْعَمَلِ بِمٰا یَبْقیٰ وَ الْاِسْتَهانَةِ بِما یَفنیٰ؛⁽¹⁾عمل کردن به آنچه باقی است، و حقیر شمردن آنچه از بین رفتنی است، مجمع همهٔ خوبی‌هاست».

افزون بر آن امام صادق (علیه السلام) در این باره فرمودند:

«مَنْ اَرادَ الْحَدِیثَ لِمَنْفِعَةِ الدُّنیا لَمْ یَکُنْ لَهُ فِی الْاَخِرَةِ نَصیبٌ، وَ مَنْ اَرادَ بِهِ خَیْرَ الْآخِرَةِ اَعْطاهُ اللهُ خَیْرَ الدُّنیا وَ الْآخِرَةِ؛⁽²⁾

هر کس حدیث را برای سود دنیا بجوید، در آخرت بهره‌ای نخواهد داشت، و هر کس آن را به خاطر خیر آخرت بخواهد، خداوند خیر دنیا و آخرت را به او می‌دهد».

1- آخرت‌گرایی در قرآن

از نگاه معارف آفتاب گون و بلند قرآن، انسان‌ها در یک تقسیم کلی به دو گروه تقسیم می‌شوند، گروهی خواهان دنیایند، این افراد از بهره خویش از آخرت سهمی ندارند. و گروهی خواهان آخرت بوده و برای آن تلاش می‌کنند، اینان به فضل خداوند، هم دنیا و هم آخرت را دارا هستند. این حقیقت در آینه وحی این گونه بیان گردیده است. برای نمونه:

1- {تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللّهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ وَاللّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}؛⁽³⁾

«شما متاع ناپایدار دنیا را می‌خواهید و خدا سرای دیگر را (برای شما) می‌خواهد. و خداوند عزیز و حکیم است».

2- {مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الآخِرَةَ}؛⁽¹⁾

کسانی از شما دنیا را می‌خواهند، و کسانی از شما خواهان آخرتند.

3- در جای دیگر در این باره می‌فرماید:

{مَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِن نَّصِيبٍ}؛⁽²⁾

«هر کس کِشت آخرت را بخواهد، به کشته‌اش می‌افزاییم، و هر کس کِشت دنیا را بخواهد از همان به او عطا می‌کنیم و در آخرت نصیبی ندارد».

علامه طباطبائی (رحمه الله) ذیل آیه کریمه فوق می‌فرماید:

یکم) کلمه «حرث» به معنای زراعت است، و مراد از زراعت آخرت، نتیجهٔ اعمال است که روز قیامت به آدمی عاید می‌شود، و به عنوان استعاره آن را به زراعت آخرت نامیده، مثل این که اعمال صالح بذری است که می‌کارند تا در پاییز آخرت آن را درو کنند.

دوم) مراد از این که می‌فرماید: «هر کس زراعت آخرت را بخواهد زراعتش را ازدیاد می‌کنیم» این است که ما ثواب او را چند برابر می‌سازیم هم چنان که در جای دیگر می‌فرماید: «هر کس عمل نیکی انجام دهد، ده برابر مثل آن را دارد».⁽³⁾

سوم) و کسی که تنها نتایج دنیایی را در نظر دارد، و برای به دست آوردن آن می‌کوشد، و می‌خواهد که نتیجه عملش در دنیا عایدش شود، نه در آخرت. ما آن نتیجه دنیایی را به او می‌دهیم و دیگر در آخرت بهره‌ای ندارد.

چهارم) و اگر این معنا را به «اراده حرث» تعبیر کرده، برای این بوده که اشاره کرده باشد به این که صِرف اراده در به دست آوردن دنیا و آخرت کافی نیست، بلکه اراده، عمل هم می‌خواهد. همچنان که در جای دیگر نیز فرموده: {وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى}⁽⁴⁾و این که برای انسان چیزی جز حاصل سعی و کوشش او نیست.⁽⁵⁾

بنابر آنچه گذشت، انسان در آخرت بر سر سفره اعمال خویش می‌نشیند، و بهره‌ای جز نتایج و پاداش اعمال صالح خود ندارد. از این رو امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرمود: «امروز روز عمل است و نه حسابرسی، و فردا روز حسابرسی است نه روز عمل».⁽¹⁾

2- عظمت آخرت

علی (علیه السلام) در معنی آخرت اینگونه فرمودند: «وَسُمِّیَتِ الْاٰخِرةُ آخِرةً لِاَنَّ فیهٰا الْجزاءَ وَالثَّوابَ؛⁽²⁾و آخرت را از آن رو آخرت نامیده‌اند که سزا و پاداش در آن است».

خدای متعال در بیان عظمت آخرت و درجات و برتری‌های انسان‌ها از همدیگر اینگونه می‌فرماید: {انظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلاً}؛⁽³⁾بنگر که چگونه برخی از ایشان را بر برخی دیگر برتری داده‌ایم در آخرت درجات و برتری‌ها، برتر و بالاتر است.

علّامه طباطبائی (رحمه الله) می‌فرمایند:

افزون بر آن، علی (علیه السلام) درباره عظمت آخرت فرمودند:

«وَ کُلُّ شَیْءٍ مِنَ الدُّنیٰا سَمٰاعُهُ اَعْظَمُ مِنْ عِیانِهِ، و کُلُّ شَیْءٍ مِنَ الْآخِرَةِ عِیٰانُهُ اَعْظَمُ مِنْ سَمٰاعِهِ، فَلْیَکْفِکُمْ مِنَ الْعِیانِ السَّماعُ وَ مِنَ الْغَیْبِ الْخَبَرُ؛⁽²⁾

و هر چیز در دنیا، شنیدن آن بزرگ‌تر از دیدن آن است، و هر چیز در آخرت دیدن آن بزرگ‌تر از شنیدن آن است. پس به جای دیدن آخرت و مشاهده آنچه از دیدگان شما پنهان و در پس پرده غیب است، به همان شنیدن و خبر یافتن (توسط پیامبران) اکتفا کنید».

بنابر آنچه بیان شد، بدیهی است تا انسان در زندان دنیا و در خانه تنگ و تاریک دنیا قرار دارد، نمی‌تواند جهان بیرونِ از آن را بنگرد و عظمت آن را درککند. از این رو چاره‌ای ندارد که برای درک اوضاع و شرایط آخرت، به خبر رسانی پیامبران و اولیای الهی قناعت کند.

3- حقارت دنیا

خدای متعال دنیا را با همه ابعاد گسترده و چشم گیرش متاع غرور یا متاع قلیل معرفی فرموده است و برای گرامیداشت و احترام پیامبرش او را از دنیا جدا نموده و زینت دنیا در نظرش بی‌ارزش قرار داده است. پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) نیز برای خدا از دنیا به معنای واقعی روی‌گردان بود. نحوه برخورد پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) با دنیا از منظر و کلام وصی آن حضرت یعنی مولی امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) که از هر جهت به او

نزدیک‌تر و آگاه‌تر است بیان، تا سیرهٔ عملی آن حضرت در مقوله دنیا آشکار گردد. می‌فرماید:

پس به پیامبر پاکیزه و پاکت اقتدا کن که راه رسم او الگویی است برای الگو طلبان و مایه فخر و بزرگی است برای کسی که خواهان بزرگواری باشد و محبوب‌ترین بندگان نزد خدا کسی است که از پیامبرش پیروی کند و گام بر جایگاه قدم او گذارد.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) از دنیا چندان نخورد که دهان پر کند. و به دنیا با گوشه چشم نگریست. دو پهلویش از تمام مردم فرو رفته‌تر بود و شکمش از همه خالی‌تر بود. دنیا را به او نشان دادند ولی نپذیرفت. و چون دانست خدا چیزی را دشمن می‌دارد، آن را دشمن داشت. چیزی که خدا خوار شمرده خوار انگاشت. چیزی که خدا کوچک شمرده، کوچک و ناچیز می‌دانست. اگر در ما نباشد جز آنکه خدا و رسولش دشمن می‌دارند دوست بداریم، یا آنچه خدا و پیامبرش کوچک می‌شمارند بزرگ بداریم، برای نشان دادن دشمنی با خدا و سرپیچی از فرمان‌های او کافی بود.

همانا پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر روی زمین می‌نشست و غذا می‌خورد و چون برده ساده می‌نشست و با دست خود کفش خود را وصله می‌زد و جامعه خود را با دست خود می‌دوخت و بر الاغ برهنه سوار می‌شد و دیگری را پشت سرخویش سوار می‌کرد پرده‌ای بر در خانه او آویخته بود که نقش و تصویرها در آن بود، به یکی از همسرانش فرمود: که این پرده را از جلو چشمان من دور کن که هرگاه نگاهم به آن می‌افتد به یاد دنیا و زینت‌های آن می‌افتم.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) با دل از دنیا روی گرداند و یادش را از جان خود ریشه‌کن کرد. همواره دوست می‌داشت تا جاذبه‌های دنیا از دیدگانش پنهان ماند. و از آن لباس زیبایی تهیه نکند و آن را قرارگاه دائمی خود نداند و امید ماندن در دنیا نداشته باشد. پس یاد دنیا را از جان خویش بیرون کرد و چشم از دنیا پوشاند...

در زندگی رسول خدا برای تو نشانه‌هایی است که تو را از زشتی‌ها و عیب‌های دنیا راهنمایی کند.⁽¹⁾

4- حقیرشماری دنیا در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

امام باقر (علیه السلام) در این باره می‌فرمود:

«فرشته‌ای نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: ای محمّد، خدایت سلام می‌رساند و می‌فرماید: اگر بخواهی همه ریگ‌های مکه را برایت طلا می‌سازم. آن حضرت سر به آسمان برداشت و گفت: پروردگارا می‌خواهم روزی سیر باشم و سپاس تو را گویم، و روزی گرسنه باشم و از تو درخواست کنم».⁽¹⁾

همان گرامی (علیه السلام) فرمود:

«فرشته‌ای نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: خداوند تو را مختار فرموده که بنده‌ای فروتن و رسول باشی یا پادشاه و رسول، آن حضرت به جبرئیل (علیه السلام) نگاه کرد و او با دست خود اشاره کرد فروتنی را اختیار کن.

پس حضرت فرمود: می‌خواهم بنده‌ای فروتن و رسول باشم. آن فرشته در حالی که کلیدهای خزائن زمین در دست داشت گفت: اگر پادشاهی را هم بپذیری از مقامی که نزد خدا داری نخواهد کاست».⁽²⁾

افزون بر آن، امام صادق (علیه السلام) فرمود:

«چیزی از دنیا برای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خوش‌تر از آن نبود که در دنیا گرسنه و ترسناک (از خدا و نگران اوضاع) باشد».⁽³⁾

حکایت1: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) از کنار لاشهٔ حیوان گندیده‌ای که در یک طرف جاده افتاده بود، گذشت و اشاره‌ای به آن کرد و فرمود:

آیا این لاشه را می‌بینید که نزد صاحبش چقدر بی‌ارزش است؟ به خدا سوگند، که دنیا نزد خداوند از بی‌ارزشی این نزد دنیاگرایان بی‌ارزش‌تر است. سپس حضرت، در ادامه حدیث فوق به چند نکته مهم اشاره نموده و فرمودند:

«دنیا خانه کسی است که خانه‌ای ندارد، و مال کسی است که مالی ندارد. تنها کسانی که عقل ندارند، به جمع‌آوری دنیا می‌پردازد، و آن‌ها

که شعوری ندارند، به شهوترانی در آن رو می‌آورند و تنها کسانی که آگاهی ندارند به خاطر آن به دیگران حسد می‌ورزند، و کسانی که ایمان و یقین کافی ندارند پیوسته برای آن تلاش می‌کنند».⁽¹⁾

علاوه بر آن، حضرت مسیح (علیه السلام) در حالت مکاشفه، دنیا را به صورت پیرزن بی‌دندانی دید که بر او هرگونه زینتی وجود داشت، پرسید: تاکنون چند همسر اختیار کرده‌ای؟ گفت: از شماره خارج است، پرسید: همهٔ آن‌ها مردند یا تو را طلاق دادند؟ گفت: نه، همه را کشتم. حضرت عیسی فرمود: بدا به حال همسران باقی مانده‌ات، چگونه از همسران پیشین تو درس عبرت نمی‌گیرند.⁽²⁾

حکایت2: پیامبر (صلی الله علیه و آله) روی حصیری آرمیده بود. یکی از اصحاب آمد و دید که آثار آن حصیر در پهلوی آن حضرت دیده می‌شود. عرض کرد: ای رسول خدا، اگر برای خود فرش نرمی برگزینی مطلوب‌تر است. پیامبر (صلی الله علیه و آله) در پاسخ فرمود:

مرا با دنیا چه کار؟ مَثَلْ من با دنیا همچون مسافر سواره‌ای است که در روز سوزان تابستان، کنار درختی می‌آید تا ساعتی از روز خود را در سایه آن درخت استراحت کند، سپس حرکت کرده و آن جا را ترک می‌کند.

شخصی از آن حضرت پرسید: انسان در دنیا چگونه زندگی می‌کند؟ فرمود: مانند کاروانی که در حال عبور است. او پرسید: چگونه سکونت در دنیا برگزیند؟ فرمود: به اندازه کسی که از کاروان، عقب افتاده است. او پرسید: بین دنیا و آخرت چه اندازه فاصله است؟ فرمود: به اندازه فرو خواباندن چشم، خداوند در آیه 35 سوره احقاف می‌فرماید: {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِّن نَّهَارٍ}؛ آن‌ها در قیامت، احساس می‌کنند که گویی بیش از ساعتی از یک روز، در دنیا توقف نداشته‌اند.⁽³⁾

5- پیامدهای دنیاگرایی

همان گونه که بیان شد، آخرت‌گرایی و اهتمام به زندگی و حیات اخروی و تلاش

و کوشش برای آن، از عوامل دست‌یابی به خیر دنیا و آخرت است، دنیاخواهی و سعی و کوشش برای زندگی دنیا موجب محرومیت از خوبی‌های آخرت بوده و نابسامانی امور زندگی دنیوی را در پی دارد. این حقیقت در بیانات راهبردی پیشوایان دین این گونه بازتاب یافته است. برای نمونه:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

«مَنْ اَصْبحَ وَ اَمْسیٰ وَالْآخرةُ اَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللهُ الْغِنیٰ فی قَلْبِهِ وَ جَمَعَ لَهُ اَمْرَهُ وَ لَمْ یَخْرُجْ مِنَ الدُّنیا حَتّٰی یَسْتَکْمِلْ رِزْقَهُ. وَ مَنْ اَصْبَحَ وَ اَمْسیٰ وَالدُّنیٰا اَکْبَرُهَمِّهِ جَعَلَ اللهُ الْفَقْرَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ شَتَّتَ عَلَیْهِ اَمْرَهُ، وَ لَمْ یَنَلْ مِنَ الدُّنیا اِلّٰا ما قُسِمَ لَهُ؛⁽¹⁾

هر آن کس که در شب و روز، بزرگ‌ترین همّش آخرت باشد، خداوند بی‌نیازی را دل او جای می‌دهد و کارش را سامان می‌بخشد و از دنیا نمی‌رود مگر وقتی که روزی‌اش را کامل دریافت کرده باشد. و هر کس که شب و روز، بزرگ‌ترین همّش دنیا باشد، خداوند فقر را در بین دو چشم او قرار می‌دهد (همیشه چشمش گرسنه دنیاست) و کارش را پریشان می‌سازد و از دنیا به چیزی بیش از قسمت خود نمی‌رسد».

حضرت امام خمینی (رحمه الله) می‌فرماید:

جناب محقق خبیر و محدث بی‌نظیر، مولانا مجلسی (علیه الرحمه) می‌فرماید: بدان آن چه از مجموع آیات و اخبار ظاهر می‌شود به حسب فهم ما، این است که دنیای مذموم مُرَکب است از یک اموری که انسان را باز دارد از اطاعت خدا و دوستی او و تحصیل آخرت. پس دنیا و آخرت متقابل‌اند. هرچه باعث رضای خدای سبحان و قرب او شود، از آخرت است اگرچه به حسب ظاهر از دنیا باشد، مثل تجارات و زراعات و صناعات که مقصود از آن‌ها معیشت عیال باشد برای اطاعت امر خدا و صرف کردن آن‌ها در مصارف خیریه و اعانت کردن به محتاجان و صدقات و باز ایستادن از سؤال مردم، و غیر آن، و این‌ها همه از آخرت است گرچه

مردم آن را از دنیا دانند. و ریاضات مبتدعه و اعمال ریائیه، گرچه با تزهد و انواع مشقت باشد از دنیاست، زیرا که باعث دوری از خدا شود و قرب به سوی او نیاورد، مثل اعمال کفار و مخالفان».⁽¹⁾

افزون بر آن، خدای متعال می‌فرماید:

«کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را بخواهند، نتیجه اعمالشان را در همین دنیا به طور کامل به آن‌ها می‌دهیم و چیزی در این دنیا از آن‌ها کم و کاست نخواهد شد. ولی آن‌ها کسانی هستند که در آخرت جز آتش(سهمی) نخواهند داشت».⁽²⁾

عامل چهارم: بیداری شب

اشاره

شمار دیگری از عوامل اخلاقی کسب خیر دنیا و آخرت، شب‌خیزی و قیام به عبادت و بندگی و خلوت با حق تعالی است. در همین رابطه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در جایگاه آخرین سفیر الهی بیانی زیبا و عمیق دارند. آن حضرت (صلی الله علیه و آله) در جنگ تبوک به معاذ‌بن‌جبل فرمودند: «آیا می‌خواهی درهای خیر و سعادت را به تو معرفی کنم؟» گفت: آری ای رسول خدا. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «روزه که سپر از آتش است، صدقه که خطا را جبران می‌کند و بیداری انسان در دل شب که به خاطر خدا باشد».⁽³⁾

افزون بر آن نیز فرمودند: «مٰازالَ جَبْرَئیلُ... یُوصینی بِقیامِ اللَّیْلِ حَتّٰی ظَنَنْتُ اَنَّ خِیارَ اُمَّتی لَنْ یَناموا؛⁽⁴⁾جبرئیل پیوسته مرا به شب زنده‌داری سفارش می‌کرد. تا جایی که گمان کردم بهترین افراد امت من شب‌ها را هرگز نخواهند خوابید».

بر پایه آنچه گذشت: برای رسیدن به مطلوب والا و مهم راهی ویژه مقرر شده است. راه رسیدن به خیر دنیا و آخرت بهره‌مندی از فیض شب است. از این رو